######OpenITI#

#META# Creator: escriptorium
#META# Created: 2025-02-14T13:17:40.188686+00:00
#META# LastChange: 2025-02-14T13:17:40.188718+00:00
#META# transcription layer pk: 12763
#META# transcription layer name: kraken:all_arabic_scripts
#META# avg transcription confidence: 0.9400514653231156

#META#Header#End#

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0028.jpg)

# سمتبال منر
# و اتو کل علیه و به نتعین
# الحمد لله رب العالمین ، والصلوة علی التبی محتدو آله واصحابه
# ~~الطیبین الطاهرین وسآم تسلیما کثیرا .
# چون کمتر بنده محمدبن نجیب بکران را تباشیر صبح اقبال
# ~~باعث تحصیل شرف تقبل بساط همایون خداوند عالم پادشاه بنی آدم
# ~~فرمانده روی زمین علاء الدنیا والد ین سلطان السلاطین ابو الهتح محمد
# ~~بن السلطان بن السلطان خلد الله ملکه گشت و ادراک این6 امنیت و و صول1
# ~~این بغیت2 را بوسیلتی احتیاج افتاد ، هیچ و سیلت شایسته تر ازانواع
# ~~علم و نتایج آن ننمود . و دیگر بند کان درفنون علم هر کسی باندازهٔ‌
# ~~علم3 خویش خزانهآ کتب معموره را خدمتها کرده بودند ، کمتر بنده
# ~~که از بعضی از علوم بهر. ای داشت خواست که با آن طایفه مساهم
# ~~باشد ودر سلک ایشان5 انتظام یذیرد ، شکل عالم که مطلوب عالمیان
# ~~است وصدق رغبت خاس وعام بمطالعهآ آن معلوم ، واثبات آن تعلق
~~PageV01P003
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0029.jpg)

# ~~بنتایج بعضی از علوم دارد بر جامهای نقش کرد . و غالب ظن آن
# ~~است که این خدمت مهمل مانده باشد و دیکر بنده ای بدان قیام ننموده.
# پس صورت ربع مسکون از زمین و مواضع ولایتها و شهرهاو
# ~~دریاها و جیحونها و کوهها و بیابانها و غیر آن بران جامه ثبت کرد
# ~~هریک بدان موضع که حق تعالی آفریده است و تقدیر کرده ، و
# ~~این رسالت با آن1 ضم کرد تا ازان جامه صورت عالم و مواضع
# ~~بقاع2 که شرح داده شد مشاهده میافتد و از مطالعهٔ‌ این رسالت3
# ~~کیفیت احوال بعضی ازان مواضع و آنچه تعلق بدان4 دارد معلوم
# ~~می کردد . واین رسالت را جهان نامه نام کرد وهو لفظ یطابق5
# ~~معناه . اگر بنظر رأفت و عنایت پادشاه خلدالله سلطانه ملحوظ
# ~~کردد موجب اقبال دوجهانی بنده باشد .
# ایزد تعالی این سلطنت و مملکت و پادشاهی تا دامن قیامت پاینده
# ~~ذاراد6 ، وسایهآ عدل مبارک7 براطراف ممالک منبسط ، تاکا فهآ خلایق
# ~~در ms01 ظل امن وکنف عدل روز کار می گذرانند ، وبفراغ دل بدعاء
# ~~دولت قاهره شید الله ارکانها مشغول می باشند .
# و بناء این رسالت بر بیست فصل است و این فهرست آن است :
# فصل اول - در کیفیت ساختن جهان تامه ومقدمات آن .
# فصل دوم - در کیفیت ربع معمور و آنچه بدان تعلق دارد.
# فصل سیم - درشرح8 خطها ورنکها برشکل عالم.
# فصل چهارم - در9 فایدهآ شکل عالم .

PageV01P004

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0030.jpg)

# ~~فصل پنجم - در پدید کردن بعضی از مسافتها .
# ~~فصل ششم - درذ کر دریاها و کیفیت جزرومد .
# ~~فصل هفتم - درذ کر بحیرهها.
# ~~فصل هشتم - [2ر] درذ کر جزیرهها که در دریا باشد .
# ~~فصل نهم - درذ کر بعضی جیحونها و رودها.
# ~~فصل دهم - درذکر کوهها که معروف است.
# ~~فصل یازدهم - درذکر بیابانها .
# ~~فصل دوازدهم - درذکر نام بعضی شهرها و اختلاف آن .
# ~~فصل سیزد هم - در ذ کر بعضی مواضع که بخوشی1 معروف است.
# ~~فصل چهاردهم - درنقل کردن بعضی مردمان از موضع خویش.
# ~~فصل پانزدهم - درذ کر خاصیت بعضی از مواضع.
# ~~فصل شانزدهم - درن کر بعضی از عجایب بهر موضع .
# ~~فصلهفدهم - در ذکر معادن جواهر.
# ~~فصل هشدهم2 - در آنکه ازهر موضعی چه خیزد .
# ~~فصل نوزدهم - درذ کر بعضی از مواضع عرب.
# ~~فصل بیستم - در حکایتی چند پرا کنده .
# ~~از هر نوعی در هر فصلی ازین ، آنچه اقتضا کند واین رسالت
# ~~احتمال کند آورده شود بر سبیل ایجاز واختصار تا موجب ملالت
# ~~نگردد . چه اکر این معانی بتمامی و استقصا شرح داده آید مجلدها
# ~~تألیف باید کرد و هنوز استیفاء آن نرود و مؤلف بعجز و تقصیر
# ~~منسوب باشد . وما التوفیق الا من عند الله علیه تو کلت والیه انیب.

PageV01P005

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0031.jpg)

### | فصلاول
# در کیفیت ساختن جهان نامه و مقدمات آن
# 5 شکل زمین بر صورت کره ایست یعنی گویی گرد ، از بسیط او
# ~~یکربع بیش معمور و مسکون نیست . قدما شکل این ربع در کتب
# ~~بر صورت نصف دایره ثبت میکرده اند و آن رمزی است ms02 و از تحقیق دور.
# ~~اما ما شکلی اختیار کردیم که بتحقیق سخت نزدیک باشد چنانکه
# ~~بران جامه مشاهده افتد. و چون خواستیم که هرشهری و موضعی
# ~~آنجا که هست اثبات کنیم بهمه حال بطول و عرسض شهرها و بقاع
# ~~احتیاج افتاد.
# شرح طول وعرض شهرها وجایها - اصحاب علم نجوم طریقی
# ~~استخراج کردهاند که بدان طریق بهر شهر و هر موضع که خواهند
# ~~از ربع معمور اشارت توان کرد ، وآن را طول وعرض آن مواضع
# ~~میخوانند.
# و آن چنان است که دایرهای عظیمه تقدیر کنند که از مسامسهآ 1
# ~~قطب شمالی در آیدو بران شهر یاموضع بگذرد ، بهمه حال خط استوارا
# ~~قطع کند . پس ازموضع قطع تا نهایت عمارت در جانب مغرب طول
# ~~آن شهر باشد ، وازشهر یاموضع قطع عرض او.
# و اتفاق چنان افتاده است که ابتداء طول از جهت مغرب کرفته اند
# ~~از موضعی که در قدیم الایام آنجا هفت جزیره بوده است معمور و
# ~~مسکون ، آن را جزایر خالدات و جزایر سعدا کویند، واکنون PageV01P006
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0032.jpg)

# ~~خرابشده است، و آب بحر محیط بدویست فرسنگ از و کذشته .
# و این طول وعرض مواضع بروز گار در از معلوم می کردهاند و
# ~~در زیجها و کتب اثبات می کرده ، و در ین باب بهمه حال تقلید
# ~~دیگران می باید کرد .
# پس چون بدین معنی حاجت افتاد مبالغی1 زیج قدیم وحدیث
# ~~و کتب نجوم که درین شیوه بکار آید حاصل کردیم ، وجمله با
# ~~یکدیگر مقابله کردیم ، چه بیشتر مخالف یکدیگر بود ، وبقدر
# ~~وسع وامکان احتیاط بجای آوردیم ، تا بعضی ازان محقق شد .
# و حمچنین کتاب اشکال اقالیم که محمد بن بحرالرهنی تألیف
# ~~کرده است ، وکتاب مسالک وممالک که عبدالله بن محمد بن
# ~~خردادبه جمع کرده است ، وسفرنامهٔ‌ ناصرخسرو ، و غیر آن
# ~~جمع کردیم ، وجمله را با یکدیگر موازنه کردیم ، تا آن
# ~~اختلاف باند کی باز آمد.
# و بعد ازان در میان مسودات امام شرف الدین مازی 2 طوسی
# ~~رحمه الله که ms03 از روم باز آمد ، جزوی یافتیم بخط او ، طول و
# ~~عرض شهرها باحتیاط واستقصاء تمام برانجامثبت ، وهمچنین طول
# ~~وعرض سواحل 3 ودر یاهاء آن فرسنک فرسنک ، ومواضع کوهها
# ~~وبحرها وجزیرها [2پ] هریک پدید کرده .
# و درین جزو یاد کرده بود که : «این نسخت از کتابخانه ای
# ~~بدست آمد در شهر روم که آن را قسطنطینیه خوانند . و بحیله ها
~~PageV01P007
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0033.jpg)

# ~~بدست آمد که بدان ضنت می کردهاند و بهر کسی نمیداده . واز
# ~~ملوک روم یادشاهی بزر ک بوده است که اورا قسطنطین می گفتهاند-
# ~~و این شهر را بدو بازخوانده است - ولوعی عظیم بوده است برانواع
# ~~علوم وطلب آن ، وجمعی را ازاهل هنرنفقه وخرج راه داده است ،
# ~~وباطراف عالم فرستاده ، تا این معانی بتحقیق معلوم کردهاند ، و
# ~~اودر کتب ثبت کرده ، ودر کتابخانه نهاده4.
# پس چون این جزو بدست آمد عظیم مددی بود درین باب ،
# ~~وغرض بحصول پیوست ، ودرشهورسنهٔ‌ خمس وستمایهٔ‌ هجری این
# ~~شکل تمام شد. و مقصود ازذکر تاریخ آن است که ممکن است که
# ~~روز گار دراز 1 تبدیلی بدین وضع راه یابد چون خراب شدن بعضی
# ~~مواضع و آبادان شدن دیگری و تغییر وضع کوهی2 ، و آنچه بدین
# ~~ماند . چه این جمله ممتنع ومستحیل نیست وممکن است . والله
# ~~تعالی اعلم.
### | فصلدوه
# در کیفیت ربع معمورو آنچه بدان تعلق دارد
# کرهآ زمین را چون بچهار قسمت کنی سه ربع ازان جمله در
# ~~آب است و بحر محیط بروی مشتمل است چنانکه هیچ از و مکشوف
# ~~نیست، ویک ربع که بروی خشکی است منکشف است که آن را ربع PageV01P008
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0034.jpg)

# ~~معمور و ربع مسکون و ربع مسلوک خوانند ، وآن ربع ازجهت
# ~~شمالی است . واز جملهٔ‌ این ربع نهایت شمالی هم مقداری آبدارد ،
# ~~و نهایت جنومی همچنین . پس بحقیقت یک ربع کمترست که
# ~~مکشوف است ، وبعضی دریاها وجملهٔ‌ کوهها وبیابانها ازین جمله
# ~~است . پس بحقیقت از در می دانگی بیش معمورتیست ، اماعادت
# ~~چنین رفته است که این قطعه را ms04 ربع مسکون و معمور کویند .
# واما نهایتهاء ربع معمورو اطراف عالم از جانب مغرب، شهرهاء
# ~~مغرب است چون فاس وطنجه و شهرهاه اندلس . و چون ازین
# ~~مواضع بگذری دریاء محیط است که آن رابجر اوقیانوس خوانند ،
# ~~ودروی هیچ کسی1 نرود .
# واما از جانب مشرق شهرهاء چین است ، وچین اندرونی که
# ~~آن را ماچین خوانند ، ولسیلاء2 وبلاد واقواق ، وچون بجانب
# ~~شمال در شود بلاد یأجوج ومأجوج، وچون ازین مواضع بکذری هم
# ~~دریاء محیط است .
# واما ازجانب شمال یأجوج ومأجوج، وچون بنزدیکی میانه
# ~~رسد اجناس ترک و بعد از آن صقلاب وبلاد ثلج3 ، وچون ازین
# ~~مواضع بگذری بعضی مواضع دریاء مجیط باشد وبعضی نباشد ، اما
# ~~غایت سرما بدر جه ای باشد که آنجا آدمی قرارنتواند گرفت و ممکن
# ~~که حیوان نیز کمترباشد و آدمی مرچه بود بوحش ماننده تراز آنکه
# ~~بآدمی ، واز آدمی بکریزد ، و شنیدیم که این جنس را صید PageV01P009
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0035.jpg)

# ~~کنند و بخورند . ودر اقصاء شمار جزیره ایست که آن را تولی
# ~~می خوانند - همچنین مبهم دیده ایم در کتب - و اهل این جزیره
# ~~جایها 2 کرده اند زیر او تهی بر مثال گرمابه تا شش ماء از سال درزیر
# ~~آن آتش می کنند تا آنجا قرار توانند کرفت.
# واما [از]3 جانب [3ر] جنوب حدود چین و هندوستان باشد،
# ~~و دریاء مشرقی بعضی از آن فرا گیرد و بموضعی زیادت باشد چون برابری
# ~~چین و هندوستان و بموضعی کمتر باشد چون، زنکیان و سیاهان مغرب،
# ~~و چون از دریا بگذری بجانب جنوب زمینی سوخته وشوره و کویر
# ~~پدید آید ، چنانکه اگر اندک چیزی گران بران زمین افتد
# ~~مبلغی بزمین فروشود . و آنجا مقام آدمی محال باشد ، وهمانا
# ~~حیوان نیز نباشد یا اگرباشد جنسی دیکرباشد بخلاف معهود . و
# ~~بعد از آن ندانند که چیست.
### | فصل سوء
# در شرح خطها ورنعهابرشکل عالم
# نموده می شود که دایرههاء خرد که در شکل عالم نبت کرده
# ~~آمده است موضع شهرست و بر کنار ms05 آن دایر. نام آن شهر نوشته
# ~~آمده است ، تا معلوم کردد که هرشهری بکدام موضع است .

PageV01P010

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0036.jpg)

# خطهاء مشوش نا منظم که بر بعضی شهرها کشیده آمده است
# ~~بسیاهی ، آن خطی است که ولایتها و تاحیتها را از یکدیگرجدا
# ~~کند ، وهر ولایتی رانام بسرخی درمیان آن نوشته آمده است .
# سبزیها دریا ها ست یا1 بحرها ، ونام آن دریا بسرخی
# ~~بروی نبشته .
# لازورد جیحونها ورود ما ست و نام آن جیحون یارود بسرخی
# ~~بروی نبشته.
# لعل تیره رنگ کوههاست و موضع مریکی ، وتام کوه
# ~~بروی نبشته.
# زردیها که برشکل عالم است بیا بانهاست بعضی ریگ و بعضی
# ~~سنگ.
# سپیدی بلاد تلج 2 است از جانب شمال که هر کزبرف ازوی
# ~~برنخیزد.
# خطهاء طولانی از مشرق باجهت مغرب خطهایی است که اقالیم
# ~~هفتگانه را از یکدیگر جداکند ، و بر هر دوطرف او نام اقلیم
# ~~بسیاهی نوشته، که اول و دوم وسیم و همچنین، تا معلوم شود که هر شهری
# ~~در کدام اقلیم است .
# خطهاء سرخ بسیار بعضی از سوی مشرق با3سوی مغرب ، و
# ~~بعضی از سوی شمارتا بجنوب آن خطوط طول و عرض است ، و نگر نده را
# ~~دران بس فایده ای نباشد ، چه آن بجهت آن کشیده آمده است تا PageV01P011
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0037.jpg)

# ~~ازراه طول وعرض ، هرشهری را بموضع اوثبت توان کرد .
# تا بوقت مطالعهاین معانی معلوم باشد .
### |  %~% جهار
# در فایدة شکل عالم
# شکل عالم را که بر جامه کشیده آمده است ، بیرون آنکه
# ~~صورت عالم و مواضع بقاع و بحار وغیر آن معلوم شود و مصور گردد ،
# ~~فایده ای دیگراست ، و آن آن است که قبله بدوتوان دانست . و
# ~~همچنین روی سوی هر شهر و باحیت که خواهی کرد چنانکه آن جامه
# ~~را باز کشی و جهت مشرق را از آن جامه که بر وی نبشته آمده است و
# ~~ولایت چین ازان جهت است آن را چنان کنی که از جانب آفتاب
# ~~برآمدن باشد ، وجهت مغرب را از جانب آفتاب ms06 فرو شدن ، پس
# ~~موضع خویش را برشکل عالم باز جویی ، و نشانی بروی کنی و بعد
# ~~ازان مگه را که موضع قبله است بازجویی ، واز موضع خویش تا
# ~~مگه خقی کشی یا نشانی کنی ، پس چون برین خط بایستی و
# ~~روی سوی مکه کنی ، روی سوی قبله باشد بحقیقت . وهمچنین اکر
# ~~خواهی که روی سویشهری یا ناحیتی کنی هم برین مثال باید کرد
# ~~3پ اکه شرح داده آمد . والله تعالی ولی التوفیق.

PageV01P012

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0038.jpg)

### | فصل پنجم
# در پدید کردن بعضی از مسافتها
# ~~اصحاب رصد که در عهد مأمون خلیفه اعتبار کردند بالاء
# ~~ربع معمور، ازنهایت عمارت بمشرق تانهایت عمارت بمغرب سه هزار
# ~~و چهارصد فرسنک یافتند و هر فرسنگی دوازده هزار گز . و یهناء
# ~~ربع معمور از نواحی خط استوا تا نهایت عمارت درجانب شمال یک
# ~~هزار و دویست فرسنگ . ازان مبلغ که گفته آمد خطی باشد بر
# ~~استقامت ، اما چون در مسافتها نشیب و بالا و تعویجها باشد بهمه حال
# ~~ازین مقدار زیادت تواند بود.
# ~~اما حال مسافتها میان دوموضع ممکن نیست که آن را بتمامت
# ~~حصر توان کرد و بران قیام توان نمود از بسیاری . اما ازان جمله
# ~~بعضی که از کتب متقدمان معلوم کشته است آورده شد.
# ~~ودیگر بعضی از این مسافتها بالا و یهناء ولایتی است و بعضی
# ~~مسافت میان دوشهر .
# ~~آنچه بالاوپهناء ولایت است این است :
# ~~چینرا بالاء چهارماهه راه است و یهناء سه ماهه .
# ~~زمین مغرب که سیاهان دارند وبعضی بیابان است هفتصد فرسنگ
# ~~است در هفتصد فرسنک .
# ~~صقلاب درحد شمال دوماهه راه است دردوماهه راه ،
# ~~هندوستان چهارماهه راء است در پهناء سه ماهه ،
# ~~کرمان صد وهشتاد فرسنگ است در صدوهشتاد فرسنگ ، PageV01P013
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0039.jpg)

# ~~یارس صدوینجاه فرسنگاست در صدو پنجاهفرسنگ ، و بعضی
# ~~کویند صدو شست فرسنگ در صدو بیست فرسنگ ،
# ~~اندلس یک ماهه راه است دریک ماهه راه ،
# ~~عمان - چنین کویند - که حدود اعمال عمان سیصد فرسنگ
# ~~است1 ...
# ~~روم دوماهه راهاست دردوماهه ،
# ~~مصرچهل روزه ms07 راه است درچهل روزه ،
# ~~سیاهان و حدو د آن هشتاد فرسنگ است در هشتاد فرسنگ ،
# ~~زمین عرب میان دریاء عمان ودریاء قلزم جمله عرب باشدیانصد
# ~~فرسنک بر آید .
# ~~و اما مسافتی که میان دو شهرست آنچه معلوم گشت پدید
# ~~کرده آمد :
# ~~از اقصاء عمارت در مشرق تا نهایت عمارت در مغرب چهارصد
# ~~مرحله است ،
# ~~از نهایت عمارت در حدودشمال تانهایت عمارت در جنوب دویست
# ~~وده مرحله است ،
# ~~از مصر تا نهایت مغرب صدوهشتاد منزل است ، شش ماعهراه ،
# ~~از صنعاء یمن تاشهر سمرقند یک هزار فرسنک است ، و چنین
# ~~کویند که آغاز بناء سمرقند تبعی از تبا بعهٔ‌ یمن نهاده است ، اما
# ~~ذوالقرنین تمام کرده است . ودر قدیم الاتام بر دروازهای از درواز مهاء
# ~~سمرقند - که از آهن کرده بودند - یافتند نبشته ای که از «صنعاء تا
~~PageV01P014
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0040.jpg)

# ~~سمرقند یک هزار فرسنگ باشد » ،
# ~~از بغداد تا ری صدوشست و بنج فرسنگ است ،
# ~~از ری تانشابور صدوسی ونه فرسنگ است ،
# ~~از بغداد تامصر پانصد و هفتاد فرسنگ است ،
# ~~از قلزم تاحد چین دویست منزل است ،
# ~~از بغدادتا نشابور سیصد و چهار فرسنگ است،
# ~~از بغداد تامرو سیصد و هفتاد و پنج فرسنگ است ،
# ~~ازمرو تابلخ صدوبیست وشش فرسنگ است ،
# ~~از نشابور تاهراة هشتاد فرسنگ است ،
# ~~از شیر از تاسپاهان هفتادو یک فرسنگ است ،
# ~~4ر] از سپاهان تا ری شست ودو فرسنگ است ،
# ~~از بحرین تا عمان دویست فرسنگ است ،
# ~~از عمان تا شحر1 دویست فرسنگ است ،
# ~~از شحر تاعدن صدفرسنگ است ،
# ~~از فسطاط مسرتا اسکندریه شست فرسنگ است ،
# ~~2 از مصر تاشهر برقه بیست منزل است ،
# ~~از برقه تا اطرابلس بیست منزل است ،
# ~~از اطرابلس تاقیروان قصبهٔ‌ افریقیه بیست منزل اسث ،
# ~~از قیروان تاسطیف شانزده منزل است ،
# ~~از سطیف تا ناهرت بیست منزل است ، PageV01P015
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0041.jpg)

# ~~از تاهرت تافأس قصبهٔ‌ ولایت طنجه درحد مغرب ینجاه منزل
# ~~ست
# ~~از فأس تاسوس ادنی ده منزل است ،
# ~~از سوس ادنی تاسوس اقصی که نهایت ms08 عمارت است در جانب مغرب
# ~~بیستواند منزل است ،2
# ~~از مصر تا اقصی عمارت بمغرب شش ماهه راه است ، وحاجیان از
# ~~اقصی مغرب درماه محرم عزیمت حج کنند4 وبیرون آیند و همه سال
# ~~در سفرباشند با اندک مقامی که انسان را بهر موضعی افتد تا ذو الحجه را
# ~~بحج رسند ،
# ~~از بغداد تاموصل هفتادو دو فرسنگ است ،
# ~~ازر قه تادمشق هشتادودو فرسنگ است ،
# ~~از بردعه تاباب الابواب که در بند خزران1 است چهل و پنج
# ~~فرسنگ است ،
# ~~از شیراز تانشابور2 دویست و بیست فرسنگ است،
# ~~ازسمرقند تافرغانه پنجاه وسه فرسنگ است ،
# ~~از بخارا تابلخ سیزده منزل است ،
# ~~از بخارا تاکاث3 - که قصبهآ قدیم خوارزم است - برراء، بیابان
# ~~نه منزل است ، واکربراه آمو روی دوازده منزل است .
# ~~آنچه در بعضی کتب یافته شد درین باب آورده آمد ، اما استیفاء
# ~~این نوع ممکن نباشد.

PageV01P016

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0042.jpg)

### | فصل شش
# در ذکر دریاها
# در فصل اول گفته آمده است که بحر محیط کرد ربع مسکون
# ~~در آمده است از همه جانبها ، اما دوشاخ بزرگ از و بجانب عمارت1
# ~~در آید ، یکی از سوی مشرق ، و آن بزر گتر ست و او را در کتب
# ~~خلیج مشرقی خوانند ، ودیگری از سوی مغرب و آن خرد ترست و
# ~~اوراخلیج مغربی خوانند . واین هردوشاخ را باطلاق در یاخوانندو
# ~~بتازی بحرخوانند مطلق ، بسبب آنکه ببحر محیط پیوسته است ، و
# ~~هر دریا که ببحر محیط پیوسته نباشد او را دریا نخوانند ، بحیره
# ~~خوانند بلفظ تصغیر دریا چون آبسکون و امثال آن .
# و این هر دو خلیج را- که گفته آمد - آب او طلخ باشد و شور،
# ~~و نتوان خورد ، واین هردو بمیان عمارت بیکدیگر نزدیک شوند و
# ~~بعد میان ایشان قریب بیست و پنج فرسنگ باشد چنانکه بعداز این
# ~~کفته آید.
# اماخلیج مشرقی ، چنانکه در شکل عالم پدید کرده آمده است
# ~~اورا بهر موضع و ولایت که رسد بدان باز خوانند که بر ساحل او 2
# ~~باشد از جانب* ر] ms09 شمال ، بسبب آنکه برجانب جنوب از این خلیج
~~PageV01P017
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0043.jpg)

# ~~عمارت نیست چنانکه از مشرق که در آید اورا بحرچین خواتند،
# ~~پس ازان1 بحرهندوستان ، یس بحر سند ، پس بحر مکران ، پس
# ~~یحرکرمان ، یس بحریارس ، پس بحر عمان ، یس بحر قلزم ، و
# ~~این نهایت این بحراست . و این خلیج معروف تر بدریای یارس2 است.
# و درین دریا چندان جزیرهها3 و عجایب و مخاوف و جایهاء
# ~~باخطرست که اگرذ کر آن بتمامی کرده شود رسالت دراز گردد، و
# ~~بحد ملالت انجامد . ازان جمله [6 پ] بعضی بهر موضع یاد کرده
# ~~آید.
# وطول این خلیج از حد مشرق که ابتداء اوست تا قلزم و بربر
# ~~وحبشه که نهایت اوست مبلغ دو هزار و ششصدفر سنگ باشد ، وعرض
# ~~او مختلف بود . جایی باشد که [به نهصد فرسنگ برسد ، و جایی
# ~~باشد که] سیصد فرسنگ و کمتر نیز  و بعضی ازاین عرض در
# ~~جهت جنوب باشد ، وبعضی که بیشترست در جهت شمال5.
# و اما خلیج مغربی از بحر محیط در آید میان ولایت اندلس و
# ~~شهرهاء مغرب ، وهردو طرف اوعمارت باشد ، ومی آید تاثغور2 شام
# ~~چنانکه این معانی بتفصیل در شکل عالم مشاهده افتد . وطول
# ~~این خلیج هفت ماهه راء است ، واین خلیج راستتر و مستقیمتر از
# ~~خلیج مشرقی است .
# واگر باد راست جهد یک باد از مبدأ خلیج کشتی را بنهایت
# ~~رساند . ومیان این خلیج وخلیج مشرقی بحدودشام برراء شهری که
~~PageV01P018
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0044.jpg)

# ~~آن را قر ماخوانند سه منزل باشد ، یاچهار منزل ، وبفرسنگ بیست
# ~~و پنج فرسنگ بود . و بازر گانان از اندلس درین دریا نشینند1 و
# ~~می آیند تا بحدود شام ، و آنجا از کشتی بیرون آیند و براه فرما
# ~~بارهاه خویش سه منزل برچهارپای نهند و بشهر قلزم آیند ، واز انجا
# ~~در دریاء قلزم نشینند و می روند تابولایت چین .
# علی الجمله از اندلس که حد مغرب است تا بچین که نهایت
# ~~مشرق است سه منزل برخشک باشد و باقی همه دریا ms10 .
# اماخلیج مغربی از برابری2 خلیج مشرقی بحدودشام بر گذرد3
# ~~بچند منزب.
# پس بعدازین این دریاها را بتفصیل یاد کنیم ، و از کیفیت حال
# ~~هریک، طرفی بر سبیل اجمال پدید کنیم ، وابتدا از خلیج مشرقی
# ~~کنیم.
# بحرمظلم - در اقصای مشرق5 دریایی است که آن را بحر
# ~~مظلم خوانند ، و او ازجملهآ خلیج مشرقی نیست اما بدو پیوسته است
# ~~از جانب جنوب . وجزیرهٔ‌ یاقوت درین بحرست ، واین بحر
# ~~برظهر شهرهاء بسیلاء6 و واقواق بکشد بسوی شمال تا موضعی که
# ~~آن را قلعهآ مضیئه7 خوانند پس منقطع شود ، آنگاه بحر شمالی
# ~~یدید آید که می کشد بسوی شمال تاحدود یأجوج و مأجوج و کوه
# ~~قاف که سد در وی است.
# بحر چین - این بحر ابتداء خلیج مشرقی را خوانند وولایت PageV01P019
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0045.jpg)

# ~~چین بر کنارە اوست ، وچزیرهآ تقرء درین بعتراست . و همچنین
# ~~جزایر جابه1 که آن در کتب زابج2 می نویسند و دروی جزیرههاء
# ~~بسیارست و عجایبهاء بی نهایت است که اگر شرح آن یاستقصا داده شود
# ~~رسالت دراز گردد . یعضی ازان بهر موضعی یاد کرده شود .
# بحر هند - این بحر وا ولایت هندوستان بر کنارهآ او باشد و
# ~~اینرا خلیج اخضر ، خوانند و عرض او بسوی شمال پانصد فرسنگ
# ~~بر آید . و دروی تیز جزیرههاء بسیار یاشد و بزر ک ، وعجایبهاء بسیار .
# ~~و جزیرهآ سرندیب درین بحریاشد ، و بعداز و جزیرههاست که آن را
# ~~دیبجات و قمیر خوانند ، - و این لفظ همچنین میهم دیده ایم در کتب -
# ~~و بعد از این جزیره هاء زنکبارست ، و هم درین دریا جزیرهٔ‌ کله باشد و
# ~~جزیرهآ رامی که موضع کر گدن است ، وجزیرهآ قمار که عودقماری
# ~~از آنجا آرند بنزدیکی ولایت هندوستان .
# بحر سند - پیوسته است پبحرهند ، ومملکت زنگباو برجنوب
# ~~اوست ، ودروی نیز جزیرههاء بسیار است .
# بحومکران - [لرا متصل است ببحرسند ، وماتند اوست .
# بحرکرمان - پیوسته است ببحرمکران ، وجزیرهآ کیش که
# ~~مرواوید از آنجا می آورند درین دریاست ، وهمچنین جزیوهآ اوال و
# ~~لافت وجزیره هاء دیگر ms11 چون کاوان3 وغیر آن .
# بحرپارس - چون از بحر کرمان بگذری بحر پارس باشد . و
# ~~ظهراین دریا از حدود عمان تانزدیکی سرندیب بکشد ، و بر جانب
~~PageV01P020
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0046.jpg)

# ~~جنوب او جمله زنگبارست . و عرض دریا از حدود پارس تا حد
# ~~زنگبار پانصدفرستگه باشد ، وجایی باشد که بهفتصدرسد ، اما طول
# ~~او ازانجا که ابتداء این دریا گیرد تا حدود عمان که نهایت اوست
# ~~دویست فرسنگ باشد . و آب این دریا تیره رنگ باشد بخلاف قلزم
# ~~و دروی جزیره هاء بسیارباشد ومعروف ومسکون ومعمور . و دروی
# ~~آبهاء خوش باشد از چشمهها ، وکشت و زراعت بود وچهاریایان ، و
# ~~درین دریامخاوف ومهالک بسیارباشد ، ومعدن مروارید درین دریا
# ~~باشد و دریاء عمان که این هردو یکی است ، و مروارید بموضعهاء
# ~~مخصوص بر آرند ازین دریا ، چنانکه درشرح بحرعمان کفته شود .
# ~~وعمق این دریا هفتاد گز باشد تا1 هشتاد گز و بصد نرسد . وشاخی
# ~~ازین دریا بجانب شهر هرموز2 در آید . و کشتی دروی آید ، و
# ~~آبش شور باشد ، وباقی شرح حال او در شرح بحر عمان گفته آید
# ~~بسبب آنکه هردو یکی است .
# بحرعمان - کفتهاند که این بحرو بحرپارس هردو یکی است
# ~~بسبب آنکه ولایت پارس برجانب شمال اوست و ولایت عمان برجانب
# ~~مغرب او ، وعرض [او]3 چنانکه گفتیم هفتصد فرسنگ باشد ،
# ~~ورنگ آب این دریاتیره وسیاه رنگباشد ، والبته لون قعراونتوان
# ~~دید ، بخلاف قلزم . ودروی جزایر بسیارست . ومواضعی که
# ~~مروارید بر آرند ازین دریاء عمان و پارس و حدود سر ندیب باند .
# و درین بحر جایهاء مخوف بود کشتی را ، یکی ازان میان PageV01P021
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0047.jpg)

# ~~شهر بصره وجنابه بود که آن موضع را هورجنابه خوانند . و نادر
# ~~باشد که کشتی ازین موضع بسلامت بگذرد ، خاصه چون دریا
# ~~در موج آید.
# و موضعی دیگرست هم درین دریا که کشتی را آنجا خوف باشد
# ~~و آن بردو فرسنگی عبادان است ، آنجا که دجلهآ بغداد بدین دریا
# ~~میرسد ، وآن موضع را خشبات کویند ، وکشتی آنجا برزمین
# ~~نشیند ، مگربوقت مد ms12 دریا . وچون ازحدود آن موضع بگذری
# ~~بسوی مشرق برساحل دریا نتوان رفت بهمه حال بکشتی باید رفت
# ~~در میان دریا بسبب بسیاری آبها که از خوزستان بدین دریا آید و
# ~~کوهها که دران میان باشد تا بسیراف که آن فرضهآ بزرگ است که
# ~~کشتی آنجا برآید ، وبازر گانان بولایت پارس روند . و چون
# ~~از انجا بگذری بهیچ موضع کشتی بساحل نتواند آمدن مکر بشهر هرموز.
# و عمق این دریا پیش ازین گفته ایم که مفتاد کزباشد .
# بحراخضر- ظهر دریاء عمان و پارس را که باجانب جنوب دارد
# ~~بحراخض خوانند . وابتداء او1 از نزدیکی شهرعدن کیرند آنجا
# ~~که عرمن دریا باتد کی باز آید و آن فرضهآ ولایت یمن است[7پ]
# ~~بعد از آن دریا را عرض بیشتر شود و همچنین می کشد برظهر حدود
# ~~کرمان ومکران وسند وهند تاحد چین .
# علی الجمله جانب جنوبی را از خلیج مشرقی که ازعمارت دورتر
# ~~است بحراخضر و خلیج اخضر خوانند. و جزیر مهایی که دروی عجایب
# ~~بسیار بود درین در یاباشد ، بسبب آنکه از عمارت و آدمی دورست.

PageV01P022

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0048.jpg)

# ~~و آدمی آنجا کمتر تواند رسید ، که هر موضع که آدمی آنجا بسیار
# ~~رسد حالات آن غریب وعجیب تنماید .
# بحرقلزم - قلزم شهری است که بر نهایت این دریاست و آن
# ~~موضع را لسان البحر خوانند و این در یابدین شهر معروف است و حد
# ~~این بحراز برابری عدن باشد تاشهر قلزم ، واین طول این دریاست ،
# ~~وکشتی را یک ماهه راه است ، و بفرسنگ چهار صد و شست
# ~~فرسنگ بود.
# اما عرض او مخالف بود ، جایی که عریض ترست دویست
# ~~فرستک باشد، وکشتی بسیزده روز عبره کند ، وجایی که کمتر
# ~~بود شست فرسنگ باشد .
# واین بحرراخلیج احمر خوانند . و آب اوروشن بود چنانکه
# ~~در بعضی مواضع قعر او بتوان دید بخلاف دیکر بحرها.
# ودرین بحر کوههاء بسیارست ، بعضی را سراز آب بر آمده
# ~~چون جزیرمها ، وبعضی را آب برزبراو . اما ازروشنی آب سر
# ~~آن کوهها بتوان ms13 دید . وکشتی را کوش دارند 1 تا در میان آن
# ~~کوهها میرانند ، براههایی که ملاحان دانند ، که اگر بکوه
# ~~باز آید بشکند ، و کشتی غرقه شود و ازین سبب کشتی بشب درین
# ~~دریا نراتند ، وچون شب شود ببندند بخلاف دیگر دریاها .
# و درین دریا نیز جایهاء خطرناک بسیارست . و یکی ازان
# ~~موضعی است بنزدیک لسان البحر که کفتیم از سوی مشرق او ، آن را
# ~~تاران 2خوانند . موضعی عظیم مخوف است کشتی را که چون PageV01P023
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0049.jpg)

# ~~کشتی آنجا رسد اکراندک بادی جهد کشتی را می کرداند تا غرقه
# ~~کند . وممکن است که کشتیرا بر گرداند و نگونسار1 کند . وسبب
# ~~این آن است که کشتی را بمیان دو کوه بیرون می با یدرفت . و آنجا
# ~~بادی میجهد که برسراین دو کوه 2 می جهد و بدودره از درههاء کوه
# ~~فرومی آید در مقابل یکدیگر و برهم میزند و برهم می پیچد و آب را
# ~~وهرچه دران موضع یابد گردانیدن گیرد تاغرقه کند  و کویند
# ~~وقت باشد که کشتی را ازروی دریا بر کیرد و بجایی دیگر اندازد.
# ~~وچون باد جنوب جهد البته کشتی برین موضع نگذرانند . وطول
# ~~این موضع که محل خوف است قریب دوفر سنگ باشد . و کویند
# ~~که فرعون بدین موضع غرقه شد . الی نارالله وسقره .
# و بوریحان بیرونی در کتاب آراء المتقدمین آورده است که
# ~~یکی از معارف حکایت کفت که از مکه بشام می رفتیم بدیهی فرو آمدیم
# ~~بکنار در باء قلزم که آن راده جار4 خوانند . وبمسجدی نزول کردیم.
# ~~ساعتی بود بانکی و مشغله ای در دیه افتاد . پرسیدیم که چه بوده است:
# ~~گفتند : اینک باد نهنگی را از در یابر داشته است و می آرد، یعنی ماهیی6
# ~~عظیم که عوام ماهی بزرگ را نهنگ خوانند . چون نگاه کردیم
# ~~در هو اچیزی دیدیم بزرگ و طولانی، که می آمد . واتفاق را درین
# ~~دیه بزمین آمد ، و چند بنا خراب کرد ، و چند کس هلاک شدند .
# ~~چون ms14 بنکریستیم کشتی بود6 [هرا] باد از روی دریادر ربوده بود و
# ~~بهوا بربرده.

PageV01P024

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0050.jpg)

# کراین نقل درست است ازین تاران تواند بود . بسبب آنکه
# ~~تاران بدین دیه که 1 جارخوانند نزدیک است . وهمانا این معنی
# ~~ممکن است و ممتنع نیست . بسبب آنکه درعهد ما دیدیم که گردباد
# ~~که عرب آن را زوبعه خواند درخت بزرگ از بیخ بکند ، و ازان
# ~~موضع دور انداخت . و شنیدیم که خیمهآ شست میخی که چند مرد
# ~~فراش دروی آویخته بودند[ بر کند] 2، و این مردان نگاه تتوانستند
# ~~داشت . پس غریب نباشد که چنین بادی سخت3 از سردو کوه بزرگ
# ~~منعکس شود و با یکدیگر مصادمت کنند کشتی را از روی دریا
# ~~در ربایند و بردارند.
# و بنزدیک تاران موضعی دیگرست که آن را جبیلات5 گویند،
# ~~هم موضعی مخوف است، و باندک بادی آنجا موجها خیزد عظیم ،
# ~~و کشتی غرق کند . و چون باد صبا یاد بور جستن کیرد کشتی بیندند
# ~~تا وقتی که باد بنشیند .
# مدوجزردریا - مد زیادت شدن آب است ، وجزرنقصان آن.
# ~~ومد وجزر بیرون خلیج مشرقی هیچ دریاء دیگررا نباشد ، یعنی قلزم
# ~~وعمان و بحر پارس و کرمان وهند تا حد چین ، چنانکه پیش ازین
# ~~کفته آمده است . ودیگر دریاهاچون خلیج مغربی و بحرروم وبنطس1
# ~~واوقیانوس، ایشان را مد وجزرنباشد . واین خلیج مشرقی بجملکی
# ~~مد وجزر کند . ومد از سوی مشرق باشد بسوی مغرب ، و اند کی
# ~~بسوی مال ، وجزر بخلاف آن 2 باشد . وبوقت مد آب قریب ده کز PageV01P025
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0051.jpg)

# ~~از موضع خویش بالاتر آید1 و ارتفاع کیرد ، و بوقت جزر بفرار
# ~~خویش باز شود2 . وممکن که بیعضی مواضع زیادت ازین باشد و
# ~~ببعضی کمتر.
# اما در زمان مد وجزرخلاف کردهاند . بعضی گویند 3 درهر
# ~~شباروزی دو بارباشد ، و گفتهاند که این تعلق برفتن ماه دارد ، که
# ~~چون قمرطلوع کند آب دریا مد کند ، وزیادت گردد ، وچون بوسط
# ~~السماءرسدجزر کند و نقصان گبرد ، وبقرارخویش بازشود . وهمچنین
# ~~تحت الارض تأثیر ms15 کند . و بعضی گویند که در شباروزی یک مد و یک
# ~~جزرباشد ، و علت این هم رفتن ماه دانند ، و کویند چون قمر تحت
# ~~الارض باشد در بحر محیط اثر کند و اورا بجوش آرد چون آتش
# ~~دیگه را . و بعضی کویند که و قت اجتماع و استقبال زیادت شود آب دریا
# ~~ومد کند. و بشهر بصره برین آسیاها* [4 ر] نهاده اند که بوقت مد
# ~~راهی باشدتا آب در آید و بوقت جزر آن راه ببندند4 تا آب باز نگردد
# ~~و بیرون نشود و مادتی باشد گشتن آسیا را.
# و بعضی کویند که 5 شش ماه تابستانی مد کند ، و شش ماه
# ~~از مستانی[4 پ] جزر کند . و بعضی کویند از اول ماه قمری تاچهاوده
# ~~روز که نورقمر درزیادت باشد مد کند، و چون نور قمر در نقصان شود6
# ~~در آخرماه جزر کند . و این قول بازیسین بصواب نزدیکترست .

PageV01P026

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0052.jpg)

# بحرروم - بحرروم را خلیج مغربی خوانند1 - که پیش ازین
# ~~بعضی شرح آن گفته آمده است - . ونام او بهر موضع که رسد بدان
# ~~موضع باز خوانند . و این خلیج رابرهر2 دوطرف عمارت است . و ابتداء
# ~~او که 3 از بحر محیط در آید از جانب مغرب اکر طرف شمالی این
# ~~دریا اعتبار کنی آن را * بحراندلس خوانند ، پس ازان بحرفرنگ،
# ~~پس ازان بحرروم. واگر طرف جنوبی اعتبار کنی اول5 اورا بحر مغرب
# ~~خوانند ، پس ازان بحرافریقیه ، پس ازان بحرمصر، پس از آن بحر
# ~~شام . بسبب آنکه این ولایات که گفتیم برهردو طرف این دریاست .
# ~~و این جمله که کفته آمد این یک دریارا خوانند که اورا خلیج مغربی
# ~~کویند ، اما او معروف ببحرروم است.
# و طول این بحر از انجا که بحر محیط است و ابتداء این دریاست
# ~~و بریک سوی ولایت مغرب است و بردیگر سو اندلس ، و می آید تا
# ~~حدودثغرهاء شام یک هزار و سیصد فرسنگ باشد، اما عرض او متفاوت
# ~~بود. آنجا که میان اندلس ms16 و مغرب باشد شش فرسنگ بود و آن
# ~~موضع را رقاق خوانند . بعد ازان عرض زیادت شود ، باز کمترشود،
# ~~تا آنجا که بنزدیک برابری فرنگ رسد . و بر2 ساحل جنوبی اوشهری
# ~~است که آن را بوقس یابولس 7 خوانند - همچنین مبهم یافته ایم -
# ~~آنجا عرض این دریا دوازده فرسنگ باشد . و اول معبرهآ اندلس
# ~~این موضع است، و اسلام ازین موضع باندلس رسیده است . وچون ازین
# ~~موضع بگذرد بسوی مشرق عرض اوزیادت می شود تابد و یست فرسنک PageV01P027
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0053.jpg)

# ~~رسد . وچون بحدود شام رسد که نهایت این بحرست عرض او دویست
# ~~وشست فرسنگ باشد .
# و درین در یاجزیره هاء بزرک و خرد و کوههاء بسیار باشد . و
# ~~جزیرههاء او قبرس باشد که ازوی کتان آرند ، و همچنین سامس و
# ~~سقلیه واقریطس و غیر آن . و در برابری قبرس کشتی عرض بحررا
# ~~بپنج روز عبره کند.
# و هیچ دریا را بر اطراف آن 1چندان عمارت نباشد که این دریا
# ~~را2 . بسبب آنکه جمله دریاها را بر اطراف ، بیابانها و کومها و
# ~~مواضع خراب و نامسکون بسیار باشد . واین دریارا بخلاف آن جمله
# ~~کردا گرد او معمورست.
# و درین بحردوشاخ بجانب شمال بیرون شود .
# وازین بحربنزدیکی شهر طبرقه و فرنگ معدن مرجان باشد
# ~~و اورا از قعر آب بر کنند و برآرند ، و درهیچ دریاء دیگر نباشد . و
# ~~اورا چون از دریا بر آرند نرم باشد و بعد از ان چون باد بروی زند3
# ~~سخت شود ، واز جنس سنگ گردد .
# واما یک پاره را ازین دریا که باجانب مصردارد آن را بحیرهآ
# ~~مفرد خوانند ، واورا بحیرة تنیس کویند . [هر] واورا مفرد بحیره
# ~~بدان سبب خوانند که آب او در بیشتری از سال خوش باشد ، وطلخ نباشد،
# ~~بخلاف آب دریا . و آن بدان سبب بود که نیل مصر درین بحیره می رود
# ~~وآب اورا خوش می کند . امادرغایت کرما آب اوطعم بگرداند ، و
# ~~شوری کیرد.

PageV01P028

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0054.jpg)

# ودرین بحیره جزیرهها باشد ، ودروی ms17 شهرها چون تنیس و
# ~~دمیاط وغیر آن.
# و درین بحیره ماهیی 1 باشد بر شکل خیکی 2یرباد . اوراد لفین
# ~~خوانند . اورا 3 صید نکنند بسبب آنکه گویند که او آدمی را دوست
# ~~دارد و پبوسته بنزدیکی کشتی می رود و گویند بسیار باشد که کشتی
# ~~غرق شود و این حیوان آدمی 4 بحیلتی نجات دهد . وهم درین بحیره
# ~~جنسی ماهی باشد که هر که کوشت او خورد بشب خوابهاء سهناک
# ~~بیند وبترسد .
# واین دریاء رومرا که کفتیم مد و جزرنباشد - چنانکه کفتیم
# ~~اما موج باشد.
# موج دریا- این بحرمغربی راموج باشد ، وموج اورا بمثابت
# ~~مد وجزرباشد خلیج مشرقیرا . و سبب موج بادباشد که برروی دریا
# ~~زند، ودریا درجنبش آید ، وموج آغازنهد . وموج جملهآ دریاها را
# ~~باشد . ومد و جزررا ترتیبی باشد - چنانکه کفته آمده است باختلاف
# ~~اقوال - اماموج را ترتیبی نباشد ، و تعلق بجستن باددارد. و بحیرههارا
# ~~نیز موج باشد ، اما هریکی را براندازهآ او5. و موج از دور پدید
# ~~آید مثل کوهی ببزر گی2 ، واهل کشتی جمله بترسند از غرقه شدن،
# ~~چون بنزدیکی 7 کشتی رسد ارتفاع او کمتر می شود تا بزیر کشتی
# ~~بیرون شود . الاماشاء الله8.

PageV01P029

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0055.jpg)

# بحر بنطس1 - این اسم در کتب همچنین مبهم یافته ایم - واین
# ~~بحرمیان صقلاب وخزروروم است . واین دریایی است بنفس خویش.
# ~~و در بیشتر کتب چنین آورده اند که این بحری مفردست و ببحر محیط
# ~~متصل نیست . اما حقیقت آن است که او را بیحرمحیط اتصال است
# ~~از جانب شمال . و آب این دریا را عمقی زیادت نیست و درمیان او
# ~~بسیار مواضع مکشوف است و خشک و مثل پشته باشد2 . و آب او شورست
# ~~و خلیج قسطنطنیه که بر دراین شهر میرود از این دریا رود بدریاء
# ~~روم . وسبب رفتن آن آب بسیاری جیحونهاست که در بحر بنطس 1
# ~~می آید . و چون او عمقی 3 زیادت ندارد امتلامی یذیرد و آب او ارتفاع
# ~~میگیرد و موجب رفتن آب می ms18 شود بموضعی  دیگر. و این تقریر
# ~~بسبب آن کرده میشود که از هیچ دریا جیحون بیرون نیاید که2 همه
# ~~جیحونها بسوی دریا شود و آنجا مجتمع کردد7 وازین دریا بدین
# ~~سبب این جیحون میرود.
# و8 اما ازطول وعرض وباقی کیفیت احوال این بحر بیرون
# ~~آنچه کفتیم وشرح داد9 هیچ بمانرسیده است .
# خلیج بربری مغربی - در حدود مغرب شاخی از محیط
# ~~از جانب جنوب بسوی شمال در آید ، و طول او صدو شست فرسنگ باشد،
# ~~وعرض اوقریب سی وینج فرسنک . ودروی کشتی 10 نرود ، بسبب
# ~~آنکه از عمارات دورست و از حال او بیرون این هیچ معلوم نشده است
~~PageV01P030
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0056.jpg)

# آ:چه از حال دریا ها معلوم بود یاد کرده آمد . اما بر تمامی
# ~~احوال بحارو قوف یافتن [ه پ] و شرح دادن آدمی را ممکن نباشد،
# ~~این قدر باخبار متواتر بمارسیده است . والله اعلم.
### | فصل
# در ذکر بحیرهها
# بحیره تصغیر بحرباشد ، یعنی دریاء خرد ، وعادت چنان رفته
# ~~است که هردریا که ببحرمحیط پیوسته تباشد ، و جمله کرد اگرد او
# ~~خشک باشد اورا بحیرء خوانند ، وبحرمطلق نخوانند .
# واز بحیرههاهیچ بحیره بزرک تراز بحیرهآ آبسکون نیست که
# ~~اورا بسبب بزرکی او بعضی مردمان بحر مطلق خوانند و از دریاها
# ~~شمرند ، امابحیره است .
# بحیرهآ آبکون - این بحیره و بحرخزر و بحر گر گان همه
# ~~یکی است ، و نام این بحیره است ، و اورا بدین همه باز خوانند .
# ~~بسبب آنکه این مواضع بر گردا گرد اوست . و آبسکون دیهی است
# ~~خردبر ساحل او بحدود گر گان و مازندران .
# و اطراف او این مواضع است که یاد کرده میشود : از آبسکون
# ~~بسوی دست راست دهستان1 باشد، پس سیاه کوه وحدود بلخان5 ،
# ~~پس حدود منقشلاغ ، پسخزر ، یس سمندر ، پس دربند خزر-
# ~~که او را باب الابواب خوانند - پس شروان ، پس موقان از حد PageV01P031
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0057.jpg)

# ~~اران ، پس کیل و دیلم ، پس طبرستان ، پس کر کان وحدود
# ~~او، پس آبسکون- که اول از آنجا آغاز گرفتیم1 - این جمله مواضعی ms19
# ~~باشد که کردا گرد این بحیره است.
# وطول این بحیره از2 آبسکون تا خزر بسوی شمال دویست و
# ~~شست فرسنگ باشد3 ، و عرض او دویست فرسنگ . و اگر باد
# ~~راست آید کشتی بده روز بروعبره کند ، وممکن باشد که بیک هفته .
# و هژده جیحون یعنی رود بزر گ دروی می رود بیشتر از حدود
# ~~مازندران ودیلم و گیلان . و آب این بحیره شور باشد و طلخ ، و
# ~~نتوان خورد ، مکر بموضعی که رودی دروی می بود 4. وجیحون
# ~~آتل نیز درین بحیره می آید.
# و آب این بحیره سیاه رنگ و تاریک باشد و او را مد و جزر
# ~~نباشد اما موج باشد - چنانکه بعد ازین یاد کنیم - . و زمین این
# ~~بحیره  گل باشد نه سنک . و در وی پنج جزیره است نامعمور و
# ~~نامسکون.
# و ازین بحیره هیچ نخیزد مگر ماهیهاء بزرگ ، که صید
# ~~کنند و بشهر ها برند . و در وی حیوانی است که ملاحان او را
# ~~سگ آبی می خوانند5 . رنگ او بسیاهی زند و دودست او کوتاه است
# ~~ودویاء دراز درحد یک کز ونیم . و او برخشکی عظیم عاجزست ،
# ~~وهمه حیوانی6 قصداو کند . و اودر آب حدث نمی کند ، وبدین PageV01P032
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0058.jpg)

# ~~سبب بخشکی آید و کلاغ بدو مولع است که هر کجا او را یابد
# ~~چشمش بر کند1 واورا هلاک کند و بخورد.
# و درین بحیره فواره ایست که آب ازوی بقوتی عظیم بر می -
# ~~جوشد ، وملاحان آن موضع را میشناسند و از وی احتراز کنند
# ~~و کشتی را ازو نگه دارند وبدان نزدیکی نگذرانند2، واگر بشب
# ~~ایشان را غفلتی افتد و کشتی بنزدیکی آن موضع رسد ممکن باشد
# ~~که کشتی را بر گرداند ویمکن3 که غرقهشود . واگر بحقیقت
# ~~بآن4 موضع رسد ممکن بود که کشتی را نگونار5 کند و بر
# ~~گرداند وغرقه شود . وبعضی ملا حان گویند که آن دو فواره
# ~~است برین7 صفت بدو موضع . و غالب ظن آن است که از بحیرهٔ‌
# ~~جند ms20 [6ر] و خوارزم بدین بحیره راهی است که آب ازان بحیره
# ~~بدین بحیره بر میجوشد . و میان هردو بحیره بیست منزل است ،
# ~~و گویند شست فرسنگ است .
# و این بحیره را موج عظیم باشد . و از معتمدی شنیدم که
# ~~کفت : برساحل او می رفتیم ، و برخشک اسب می راندیم . ناگاه
# ~~موج خاست، ومتواتر شد8 . چون نگاه کردیم آب بحیره بسینهآ
# ~~اسب رسیده بود . بعدازان کمترشد . و گفت که از ملا حان شنیدم
# ~~که چون باد عظیم باشد هفت موج بیاید بر عقب یکدیگر ، آنگاء
# ~~ساکن شود9.

PageV01P033

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0059.jpg)

# بحیرهآ جند و خوارزم - بحدود جند بحیره ایست که او را
# ~~بخوارزم نیز باز خوانند. دور اوصد فرسنگ است ، د قطر او سی
# ~~فرسنگ باشد . وآب اوشور است . وجیحون خوارزم درین بحیره
# ~~میریزد ، وهمچنین جیحون چاچ وفرغانه وغیر آن . ومیان این1
# ~~موضع که جیحون خوارزم دروی میشود و آنکه جیحون چاچ دروی
# ~~میشود شست2 فرسنگ باشد .
# و این بحیرهرا دو جیحون بزر ک که کفتیم در وی میشود و
# ~~بیرون آن جیحونهاء دیگر خردتر . و با آنکه مسافت آن 3 اندک است
# ~~وحجم اوخرد آب او زیادت نمی شود ، و می نماید که بجایی راهی
# ~~دارد که آب بدانجا بیرون میشود . و ممکن که این آن فواره
# ~~است که در بحیرهآ آبکون شرح دادیم.
# و بر کنارهآ این بحیره کوهی است که آن را جغرا خوانند .
# بحیرهآ ارمیه - در حدود آذرباد گان شهری است که آن را
# ~~ارمیه خوانند . بردو4 فرسنگی این شهر بحیره ایست آب اوشور ،
# ~~و طول و عرض اد قریب هشت فرسنگ . و ازین بحیره تاشهر مراغه
# ~~سه فرسنگ باشد . ودرین بحیره ماهی باشد بسیار ، و سگ آبی نیز
# ~~باشد . ودرمیان بحیره دیهی است بزرک.
# بحیرة ارجیش5 - این بحیره را هم بحیرهآ ارجیش5 خوانند و
# ~~هم بحیرهآ وان ووسطان بسبب آنکه این هرسه شهر6 بر کنارهآ اوست
# ~~و این در حدود ارمینیه است . وازین بحیره ماهی صید کنند که ms21
# ~~آن را طر یخ خوانند، و گوشت او خوش باشد7 .

PageV01P034

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0060.jpg)

# بحیرهآ زغر - درحد فلسطین از حدود شام بحیره ایست بنزدیگی
# ~~شهری که آن را زغر کویند1 * [8ر] و این بحیره را نیز بحیرهآ
# ~~متته خوانند یعنی مرده . بسبب آنکه دروی هیچ حیوان نباشد ، نه
# ~~ماهی و نه حیوانی دیگر . و چیزی برسر می اندازد مانند کفی
# ~~سرخ رنگ ، رزان2 فلسطین را بدانکشن دهند ، هم چنانکه
# ~~خرمابن را .
# بحیرهٔ‌ طبریه - در حدود شام شهری است که آن را طبریه
# ~~خوانند ، قصبهآ اردن باشد . بر کنار3 این شهر این بحیره است
# ~~آب4 او خوش باشد . گویند که طول و عرض این بحیره ینج
# ~~فرسنک است ، وگویند که ده فرسنگ در ده . و اورا نیز بحیرهٔ‌
# ~~افامیه خوانند.
# وشنیدیم که طبریه بر سنگ است ، و زیر او تهی، و آب این
# ~~بحیره درزیر آن سنگ که شهر بروی است آمده ، چنانکه در
# ~~سنگ چاه میکنند ده کز یابیشتر بآب بحیره میرسد .
# و از دوری عمق این بحیره حکایت کردند که پادشاهی را بایست
# ~~که عمق او معلوم کند . در کشتی نشست و بمیان2 بحیره شد ،
# ~~و چیزی [8پ] گران در سر طنابی بست و بآب فرو گذاشت وچون
# ~~بزیر6 نمی رسید طناب دیگر در آن میبست و فرو می گذاشت . تا
# ~~وقتی که بچهار هزار گز رسید و هم بزیر نرسید. بعد ازان گمان
# ~~بردند که مگر بزیررسیده است وکرانی بسبب وزن طناب است .

PageV01P035

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0061.jpg)

# ~~پس سنگ دستاسی درسر طناب1 بستند و ایزاری2 تخم مرغ درزیر
# ~~سنگ بستند و فرو گذاشتند و3 چون بر کشیدند تخم مرغ جمله
# ~~درست بود و هیچ شکسته نشده بود . دانستند که بزیر نرسیده است .
# بحیرهآروم - در حدو دروم شهری است که آن را نیقیه خوانند.
# ~~برسه فرسنکی او بحیره ایست که اورا بروم باز خوانند ، واورا
# ~~آب خوش باشد . وطول او چهار فرسنگ باشد یا ینج ، ودر
# ~~میان این بحیره سه کوه بلند و ms22 محکم . چون مردمان این شهر را
# ~~خوفی باشد از لشکر بیگانه ، بکنار این بحیره شوند ، و کشتیها
# ~~ساخته دارند ، درو می نشینند ، ورخت وقماشهای که دارند بدین5
# ~~کوهها برند، بهیچ نوع ایشان را ازانجا بیرون نتوانند آورد .
# بحیرههاء فارس - در نواحی پارس پنج بحیره است اما نامهاء
# ~~آن مبهم دیده ایم و بتصحیف خوانده ، و حقیقت آن اسامی معلوم
# ~~نیست . یکی را ازان بختگان6 خوانند . طول اوبیست فرسنگ
# ~~است ، وآب اوشور.
# ودومرا بدشت ارژن7 خوانند . طول اوده فرسنگ باشد ،
# ~~و آب اوخوش باشد ، وآب او بتابستان کمتر شود ، تاوقت باشد
# ~~که باند کی باز آید . و ماهیی8 که بشیر از آرند از انجا باشد .
# وسیم را جور ارژن9 خوانند ، بنزدیکی شهرکازرون . طول
# ~~اوده فرسنگ باشد و آب او شور .

PageV01P036

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0062.jpg)

# و چهارم را جنگان خوانند ، آب او شور باشد . و1 طول او
# ~~دوازده فرسنگ ، اول او از شیراز بردو فرسنگ باشد ، و آخر او
# ~~حدود خوزستان .
# وپنجم را باسفهری 2 خوانند ، طول او هشت فرسنگ باشد،
# ~~و آب اوشور ، و گردا گرد او بیشهها باشد ، و نیستان که از انجا نی
# ~~بشیر از برند 3.
# بحیرهآ زره سیستان - شهرسیستان را زرنج خوانند . و
# ~~بنزدیکی شهر بحیره ایست که او را زره خوانند ، و جیحون
# ~~هیرمند دروی میریزد . و آب اوزیادت شود ، و نقصان گیرد . و آب
# ~~او خوش باشد ، اما شوری دارد . وطول اوسی فرسنک بر آید ، وعرض
# ~~اوده فرسنگ و یا کمتر. بیک طرف او بیابان دار دیعنی بیابان کرمان،
# ~~بیابان است و درمیان او خشکیهاست مثل جزیرهها ، ودروی چراخور
# ~~است که چهارپایان سیستان بعلف آنجا برند . و در آب راهها دانند 6
# ~~که چهاریای در و بتواند رفت .
# بحیرهآ ایسکول7 - بنزدیکی برسخان از حدود تر کستان
# ~~آبی است ایستاده که آن را [ را] ایسگول میخوانند . وهمانا آب
# ~~او گرم است . وازحال او هیچ دیکر نشنوده ایم . والله اعلم.

PageV01P037

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0063.jpg)

# فصل هشت
# در ذکر جزیره ها که در ms23 دریا باشد
# حال جزایراز بسیاری وعجایبها که دروست1 ، وانواع جانورو
# ~~اختلاف اجناس آدمی بدر جه ایست که اگر اضعاف این رسالت در شرح
# ~~آن تألیف افتد هنوز بتقصیر نسبت توان کرد. یس ازان جمله آنچه
# ~~معروف ترست و بقبول عقول نزدیکتر ، آورده شد . تا رسالت دراز
# ~~نکردد.
# جزیرههاء بحر محیط - که بر اطراف عالم است در نهایت
# ~~عمارت، از جانب مغربهفت جزیره بوده است معموردر بحراوقیانوس
# ~~که آن را جز ایر سعدا خوانند و جزایر خالدات نیز گویند . و ابتداء
# ~~عمارت از انجا گرفتهاند 2. و آن هرهفت جزیره مسکون بوده است
# ~~در قدیم الایام ، اما اکنون خراب شده است * و آب بحر محیط بدویست
# ~~وبیست فرسنگ از وبگذشته است .
# در اقصاء مشرق در بحرمظلم جزیرهآ یاقوت است ، ودروی جمله
# ~~انواع یاقوت موجود ست چون : سرخ وزردو کبود و دیگر اجناس .
# هم در اقصاء مشرق ، امادر جانب شمال جزیره ایست که آن را
# ~~قلعهٔ‌ مضیئه خوانند . و می کویند که شعاع آفتاب را برین موضع
# ~~اشراق زیادت از ان است که بدیگر مواضع و گویند این را مضیئه
# ~~بدان خوانند که نهایت بحرمظلم است . وپس ازین موضع این بحررا
# ~~مظلم خوانند .

PageV01P038

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0064.jpg)

# در بحرچین بحدود مشرق بنزدیک خط استواجزیره ایست که
# ~~این را جزیرة الفضه خوانند ، ودر راهکذر آبهاء او پاره هاء نقره
# ~~مییابنداز یک درم تا ده مثقال ، و کویند از ده مثقال تا نیم من 1 ، و
# ~~از کوه بیرون نمی باید کرد، و باسنگ آمیخته نیست چون دیگر نقرهها.
# در اقصاء شمال بحدود صقلاب جزیره ایست که آن را مولی
# ~~میگویند - همچنین مبهم یافته ایم - و اهل این جزیره جایها 3 ساخته اند
# ~~مثل گرماوهها تا شش ماه زمستان درزیر آن آتش میکیند تاسا کن
# ~~توانند بود ازغایت سرما.
# هم در اقصاء شمال در جانب مشرق از جزیرهآ مولی2 گفتیم دو
# ~~جزیره است که یکی را امرانوس الرجال میگویند و یکی را
# ~~اهرانوس النساء ، وهمانا این لفظ ms24 امرانوس رومی است . واین هردو
# ~~جزیره بهم نزدیک است ، دریکی همه مردان باشند و در دیگر همه
# ~~زنان ، وبکشتی وزورق مردان بجزیرهآ زنان می آیند و باز بجزیرهٔ‌
# ~~خویش میشوند . ومیان هردوجزیره بنج فرسنگ است یا کمتر. و
# ~~جزیرهآ مردان بشمال نزدیکترست ، و سبب این آن باشد که زنان بدان
# ~~جزیره که بشمال نزدیکترست نتوانند بود ازغایت سرما ، که مزاج
# ~~مردرا حرارت زیادت باشد .
# جزیرهاء خلیج مشرقی بر ترتیب [9 پ] ازجانب مشرق.
# قامرون ولایتی است و ناحیتی بعضی برخشکی وبعضی جزایر،
# ~~و بچین نزدیک باشد . ودرجزیرههاء او کر کباشد . واورا یکشاخ
# ~~باشد برپیشانی مقدار یک کز وچون این شاخ رابرند برموضع قطع PageV01P039
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0065.jpg)

# ~~صورتی یدید آید از صور تهاء حیوانات و بعد از ان باطل گردد .
# جابه مملکتی عظیم است - و این لفظ در کتب معرب کردهاند
# ~~وزابج1 مینویسند - ودروی جزیرههاء بسیارست و عجایب بیشمار، و
# ~~یادشاه آن رامهراج خوانند . وجزیرههاء او بیشتر در بحر اخضرست.
# ~~و این پادشاه را هرروز دخل از یک من زر باشد تا ده من ، این زر
# ~~می ستاند و چون جمع می شود می کداز دوازوی خشتهامی ریزد و در دریا
# ~~میاندازد . و چنین می گوید که :« این دریا خزانهآ من است !»
# و در مملکت جابه جزیره ایست از بحراخضر که آن را برطیل
# ~~خوانند ، و دروی عمارت نیست . و هر کسی که آنجا رسد شب قرار
# ~~نتواند گرفت بسبب آنکه در وی بانگهاء مختلف می شوند و هیچ حیوان
# ~~نبینند. و چنین گویند که آواز طبل شنوند و آواز اوتار و مزامیر .
# ~~واین جمله بشب باشد ، بروزهیچ نباشد .
# وجزیرهای که این مهراج آنجا نشیند دو فرسنگ است . واورا
# ~~اسبانی باشد که موی گردن در زمین می کشند . و بدین جزیره
# ~~کوهی است بلند که بر سروی پیوسته آتشی می سوزد در حد صد گز،
# ~~وار تفاع آتش یک نیزه بالا ، بشب آتش باشد و بروزدود . و این جزیره
# ~~راکله خوانند . ودروی ms25 معدن قلعی است ودر کوههاء این جزیره مار
# ~~باشد بسیارو بزرگ ، تا بحدی که گاومیش فروبرد.
# و از جزیرهاء جابه جزیره ایست که آن را لنگبالوس خوانند.
# ~~و دروی عمارت است و مردم . اما جمله برهنه باشند ، والبته جامه
# ~~نپوشند وندانند .

PageV01P040

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0066.jpg)

# و جزیرهای دیگرست که اکر آدمی را از کشتی صید کنند،1
# ~~پاره کنند وبخورند . و درین جزیره کافورباشد .
# و هم از جزیرههاء جابه جزیره ایست که دروی همه بوزنه باشند،
# ~~و آدمی آنجا نتواند رفت مکر بحیلت ، و دروی نیز کافور باشد که آن
# ~~راکافور رباحی خوانند.
# قمار جزیره ایست در حدود نهایت هندوستان ، یک جانب با
# ~~چین دارد . و دروی در خت عود باشد نیکو که آن راعود قماری خوانند.
# جزیرهآ راهی، جزیره ایست در بحراخضر و دروی حیوانی است
# ~~که او راکر کدن خوانند . و آن جانوری عظیم است ، از گاومیش
# ~~بسی بزر کتراست ، اما از پیل کمترست . وهم درین جزیره جنسی بقم
# ~~است که بیخ او تریاق است از زهرافعی و بیشتر زهرها . وهم درین جزیره
# ~~گاومیش بغایت بزرک باشد ، اما بی دنبال . ودرین جزیره نیز جنسی
# ~~آدمی باشد برهنه وخرد، چنانکه طول اوچهار بدست بیش نباشد ،
# ~~10 ر] و در بیشهها باشند ، و سخن ایشان فهم نتوان کرد ، مانند
# ~~صفیری باشد . وموی ایشان کوتاه باشد و اندک . و بردرختها باشند ،
# ~~و از درخت بدرخت میروند بدست ، چنانکه پای برانجا ننهند .
# و درین جزیره هاملا حان باشند که باشنا کردن در آب زورق را
# ~~دررسند.
# در بحراخضر جزیره ایست که آن را جزیرة العقارب خوانند.
# ~~دروی آدمی نتواند بود، بسبب آنکه دروی کژدم بسیار باشد و بزرک.
# ~~و از بزر کی جسم این کژزدم چیزهایی منکر میکویند، تا بحدی که
~~PageV01P041
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0067.jpg)

# ~~گویند جسم او چند جسم اسبی یاشتری باشد .
# سرندیب - بعد ازین مواضع که گفتیم جزیرهآ سرندیب باشد
# ~~هم در بحر اخضر. و آن جزیره هشتاد فرسنگ باشد در هشتاد فرسنگ.
# و دروی ms26 کوهی است که آدم علیه الشلام بروی بزمین آمد . و آن
# ~~کوهی صعب بلندست ، و کسانی که در کشتی باشند آن کوه را از چند
# ~~روزه راه ببینند . و برین کوه اثر قدم آدم علیه السلام است ، و آن
# ~~اثرقدم قریب هفتاد گزست در سنگ خارا گرفته . وبرین کوه همواره
# ~~برق میجهد والا1 روشنایی مییابد که با برق ماند . و چنین گویند
# ~~که آدم علیه السلام ازین کوه گامی بگزارد و بموضعی نهاد که از
# ~~سرندیب تا آن جای کشتی بسه روزشود . وبرین کوه سرندیب یاقوت
# ~~باشد سرخ و زرد وکبود.
# ودر رودهاء او الماس باشد ، و در جویهاء او بلور ، ودرخاک
# ~~او سنباده باشد که جواهر را بدوسایند . ودرین جزیره حیوان مشک
# ~~است . و گردا گرد او مروارید بر آرند از دریا .
# و در سر ندیب - که گفتیم - پادشاهی عظیم است  وبکشتی از
# ~~حدود عراق شراب آرند بجهت این پادشاه . وسر ندیب بحقیقت این
# ~~است که شرح دادیم ، اما در در یاست و جزیره است . و دربرابری او
# ~~بر کنار دریا شهری است که اورا بدین بازمی خوانند ، وعوام بیشتر
# ~~سر ندیب آن پندارند ، وازحال این جزیره خبرندارند 2.
# چون از ین جزایر که شرح دادیم گذری 3 بسوی مغرب
# ~~جزیره ای چند ست ، آن را جزایردیبجاب وقمیر خوانند - هم PageV01P042
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0068.jpg)

# ~~مبهم دیده ایم - واهل این جزیره ها آدمی راصید کنند و بخورند .و
# ~~از حال این قوم بیش ازین نشنیده ایم .
# چون ازین موضع بکذری در برابری هندوستان جزیره ایست
# ~~آن را ملی خوانند . ودروی درخت پلپل بسیار باشد . وچنین حکایت
# ~~کنند که بر هرخوشهآپلیل بر کی است که چون باران بارد آن برگ
# ~~آن خوشه را بیوشد تا باران بروی نبارد ، و چون باران باز ایستد
# ~~آن برگ ازخوشه برخیزد ، وپیوسته این حال هم چنین باشد .
# وبعد ازین جزیرههاء زنگبار باشد ، ودران جزایرهم عجایب
# ~~بسیار باشد. و شنیدیم که در زنگبار [10پ] قومی زنگیان اند
# ~~سییدپوست ،ورنک ms27 ایشان بسیاهی نمی زند ، وموضع ایشان سردسیر1
# ~~است.
# واما جزیره هاء دریاء2 پارس - از شهر بصره تاجزیرهآ خارک
# ~~ینجاه فرسنگ باشد، و این جزیره یک فرسنگ است دریک فرسنگ
# ~~و بعد ازان جزیرهٔ‌ لاذست ، و بعد از ان جزیرهآ لافت ، بعد از ان
# ~~جزیر اوال .
# و درین جزیرهٔ‌ اوال گاه گاه بوقت مد در یاماهیی عظیم
# ~~از دریا با مد بهم بخشکی آید، و چون جزر کند آن ماهی بر خشکی
# ~~بماند ، و آن سار که این چنین اتفاقی افتد اهل این جزیره رافراخ
# ~~سال باشد . پس جملهآ مردان این شهر بصحرا آیند و این ماهی را
# ~~پاره میکنند و می جوشند و از وی روغن می کیرند جمله اهل شهر را تمام
# ~~باشد ، معارف را بجهت سوختن ، ورعیت وعامه را بجهت خوردن . و
# ~~این روغن را در خمهاء چوبین کنند.

PageV01P043

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0069.jpg)

# این جمله بعضی از احوال جزایر خلیج مشرقی است .
# جزیرههای خلیج مغربی - در بحر روم که اورا خلیج مغربی
# ~~خوانند جزیره هاست بعضی خردو بعضی بزرک .
# سقلیه - جزیره ایست در مقابل ولایت افریقیه بنزدیکی فرنگ،
# ~~دوازده روزه راه است. و قطر اوده فرسنگ باشد .
# اقریطش - جزیرهای دیگرست ، دور او پانزده روزه راه
# ~~است.
# سامس - جزیرهای دیگزست ، وحد او معلوم نیست .
# قبرس - جزیرهایست1 معروف ، واز سواحل شام کشتی بدو
# ~~روز بقبرس آید ، واز قبرس بسهروز بدیگرسوی برومرود . ودرین
# ~~جزیره سه شهرست . و کتان قبرسی از آنجا آرند .
# کوه قلال2- جزیره ایست و در وی کوهی بزرگ . و در
# ~~روز گار قدیم خراب بوده است و نامسکون ، وچون اسلام قوت گرفت
# ~~قومی از مسلمانان آنجا افتادند ، ومقام ساختند وساکن شدند . و
# ~~اکنون درروی فرنگ باشد . وپیوسته میان ایشان و کافران فرنگ
# ~~حرب باشد .
# مختصری از حال جزایر شرح داده آمد که این رسالت بیش ازین
# ~~احتمال نمی کرد ، و تمامی آن را امکان نباشد که شرح توان داد .
# ~~و اسامی این جزایر در صورت عالم پدید کرده آمده است ، ازانجا ms28
# ~~مشاهده افتد.

PageV01P044

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0070.jpg)

### | ص
# در ذکر جیحونها
# کفته آمده است که جوی بزر کرا رودخوانند ، وعوام رود
# ~~بزرگ راجیحون خوانند . اما جیحون در لغت عرب نام او1 رود
# ~~بزرک است که بر ترمذ گذرد و بخوارزم آید، و ازانجا ببحیرهآ
# ~~جند رود .
# و از جیحونهایی که در عالم است هیچ بزرکتر از نیل مصر
# ~~نیست .
# نیل مصر- منبع لیل مصر از کومهاء عظیم است از خط استوا
# ~~کذشته درسوی جنوب ، و آن کوهها را جبار القمر خوانند . و از
# ~~جبال قمر رودهاء بسیار بیرون آید و در اقلیم اول جمله بهم رسند و
# ~~جمع شوند ومانند بحیرهای [11ر] شود . اما او را بحیره نخوانند
# ~~بطیحه خوانند ، قطر او قریب چهل فرسنگ باشد . آنگاء ازین بطیحه
# ~~رودی بزر ک بیرون آید بجانب شمال ، و آن نیل مصرست . اول بر
# ~~بیابانها کذرد میان زمین مغرب وزنگبار ، وچون از حدود زنگبار
# ~~بکذرد بر بیابانهاو عمارتهاء ولایت نو به کذرد2 ، پس بزمین مصررسد،
# ~~وچون برجملهآ نواحی مصربگذود بدریاء روم ریزد . و آنجا که به
# ~~دریاء روم رسد بحیره ای پدید3 مقدار دو روزه راه دردوروزه . و
# ~~درین بحیره جزیرمها باشد چون تنیس و دمیاط و غیر آن . و PageV01P045
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0071.jpg)

# ~~این بحیره ببحر روم متصل باشد ، واورا بحیرهٔ‌ مفرد ازان خوانند
# ~~که وقت باشد که آب او خوش باشد و بتوان خورد بسبب عذوبت1 نیل
# ~~مصر بتابستان که آب دریا برو غلبه گیرد . وبدین شهرها که درین
# ~~جزیرههاست کشتی2 و زورق روند . و از ساحل بحیره تا شهر تنیس
# ~~دو فر سنگ باشد ودمیاطی ازین جزیرهآ دمیاط آرند .
# و نیل مصر از دجله و فرات که جمع شوند از هردو زیادت باشد ،
# ~~و آب او از همه جیحونها خوشتر باشد. و گویند که هیچ رود بزرگ
# ~~ازجنوب بجانب شمال نرودالانیل مصر . ودر نیل مصر تمساح وسقنقور
# ~~و رعاده باشد.
# اما تمساح نهنگ باشد ، و عوام ماهی بزرک عظیم را نهنگ
# ~~کویند و در اصل ms29 نه چنان است بل که نهنگ خود حیوانی دیگرست
# ~~که درین نیل مصر باشد . و او دست و پای دارد و سروتن وی در از بود،
# ~~و سر او چند یک نیمه از تن او باشد بدرازی ، و اورا دندانهاء بزرک
# ~~است که هر حیوان را که بگیرد بدندان دران آب کشد و هلاک کند.
# ~~و وقت باشد که برخشکی آید اما بر خشکی ضعیف باشد ، و هیچ
# ~~حیوان را گزند نتواند کرد و یوست او مثل سفن3 باشد اما درشتتر
# ~~ودندانهاء او عظیم تر . و در نیل مصر جایگاههاست که تمساح بدان
# ~~موضع هیچ کس را کزند نکند و او را کمتر بینند چون فسطاط و
# ~~بوصیر وغیر آن.
# واما سقنقور جنسی ماهی است اما اورا دودست و دوپای است و
# ~~خاصیت او در معالجت باه معروف است و در داروهاء بزرک افتدچون
~~PageV01P046
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0072.jpg)

# ~~مثرود یطوس و تریاق فاروق1 وامثال آن . وسقنقور در هیچ آب
# ~~نباشد مگر درنیل مصر .
# و اما رعاده جنسی ماهی است که او را چون در دست گیری
# ~~دست می لرزد تا از دست بیفتد ، والبته نگاه نتوان داشت تا مادام که
# ~~زنده است . اماچون بمیرد بتوان خورد ، و همچون دیگر ماهیان
# ~~بود ، وهیچ تفاوت نباشد وزیان ندارد .
# و شنیدم که هم در نیل مصر حیوانی است که اورا اسب آبی
# ~~میخوانند . حیوانی عظیم بزرگ است و نزدیک است بپیل ، اما بشکل
# ~~باخوکماند بهمه اندامها، و بهیچ با اسب نماند مگر بآواز که بانگ او
# ~~ببانگ اسب ماند ، و از ین سبب اورا اسب آبی میخوانند . و او کشتی را
# ~~دوست می دارد و باکشتی بازی می کند و اورا می گیرد و می کرداند،
# ~~چنانکه وقت هست که غرقه می کند . و ملا حان اورا میدانند ،
# ~~و سر که بجهت او میاندازند تابگریزد و کشتی را بگذارد از بوی
# ~~سرکه.
# دجلهآ بغداد - بعد [11پ] ازنیل مصردجلهآ بغداد بزر کتر
# ~~باشد و او همچند ms30 جیحون خوارزم باشد و منبع دجله از زبر شهر آمد2
# ~~باشد و بر شرقی شهرهاء جزیره بگذرد. و این بلاد جزیره شهر هایی را
# ~~کویند که میان دجله وفرات باشد . وهمچنین می آید تا بغداد ،
# ~~و در میان شهر بغداد شاخی از فرات بدو پیوندد ، آن را نهرعیسی
# ~~خوایند . و دجله می رود تا بیحرعمان وپارس ریزد بنزدیکی ابله
# ~~وعبادان .

PageV01P047

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0073.jpg)

# فرات - آبی بزرگ است اما از دجله کمتر باشد . و ابتداء آو
# ~~از کوههاعروم خیزد، و بمیان ثغورشام بگذرد، و همچنین بر غربی شهرهاء
# ~~جزیره که گفتیم بکذرد . و بعد ازان یک شاخ از و درمیان شهر بغداد
# ~~بدجله آید - که شرح دادیم - و باقی فرات بسواد کوفه رود . و
# ~~آنچه از انجا فاضل آید ببطایح شود .
# ظاب - در حد ودیارس جیحونی است که آن را نهر طاب خوانند.
# ~~منبع او از کوههاء سپاهان باشد ، و بمیان ولایت یارس و ولایت
# ~~خوزستان بگذرد ، آنگاه بدریاء پارس و عمان ریزد در برابری
# ~~عبادان بنزدیکی دز مهدی1 . و از خوزستان از نزدیکی الشتر2
# ~~جیحونی دیگر بیاید ، وبنزدیکی عسکر براهواز کذرد ، و بنزدیکی
# ~~دزمهدی بدین جیحون پیوندد، وهر دو ببحر پارس شوند . و آبهاء
# ~~خوزستان وپارس چون بدریا نزدیک شوند و بهم پیوندند مانند در یایی
# ~~باشند .
# جیحون خوارزم - پیش ازین کفته آمده است که درلغت عرب
# ~~جیحون نام این آب است خاص ، اما عوام بیشتر آبهاء بزرگ را
# ~~جیحون خوانند . منبع این جیحون از بلاد وخان باشد از کوههاء
# ~~تبت، وبر حدود بدخشان بگذرد . پس بحدود ختلان و وخش پنج
# ~~آب دیگر بزرگ بدو پیوندد ، و آن موضع را پنج آبخوانند . و
# ~~از سوی قبادیان همچنین آبها بدو پیوندد و بحدود بلخ بکذرد و بترمذ
# ~~آید ، آنگاه بکالف آنگاه بزم آنگاء بآمو تا بخوارزم رسد .
# ~~آنگاه ببحیرهآ جند و خوارزم ریزد .

PageV01P048

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0074.jpg)

# وبر کنار این جیحون از بدخشان تاترمذ سیزده منزل باشد،
# ~~واز ترمذ تا زم پنج منزل ، و ms31 از زم تا آموچهارمنزل ، واز آمو تا
# ~~خوارزم دوازده متزل ، و از خوارزم تا بحیرهآ جند شش منزل .
# و از جیحون جویی بزر ک بجانب شهر کات رود که آن جوی را
# ~~کاو خواره خوانند . وپیش ازان که این جوی برخیزد بیک منزل
# ~~موضعی خطر ناک باشد کشتی را ، بسبب آتکه جیحون بمیان دو کوه
# ~~بیرون شود ، و آن موضع تنگ است ، آب بقوت می رود و از بالایی
# ~~بزیر می آید ، چون کشتی آنجا رسد اگر احتیاط نکنند ممکن بود
# ~~که غرقه شود یا بشکند. و این جیحون 1ظاهراو بفسرد ویخ بندد ، و
# ~~ابتداء یخ بستن و فسردن ازجانب جندباشد ، وبتدریج ببالا برمی آید
# ~~تا انجا که 2 رسد.
# جیحون چاچ - در کتابها این جیحون را نهر شاش نویسند
# ~~یعنی جوی چاچ . منبع او از جانب ترکستان باشد از نزدیکی چگل،
# ~~و بحدود اوز گند3 آید و جوی ایلاق بدوپیوندد و بحدود اخسیکت
# ~~آید، پس بخجند، پس بحدودتاراب4 ، یس بقبایل ترک و تر کمان
# ~~بر گذرد. آنگاه ببحیرهآ جند ریزد.
# آتل- این لفظ آتل هم نام شهر خزر است که این جیحون در
# ~~میان او بدریا میریزد و هم نام آن جیحون است. منبع او از نزدیکی
# ~~12 ر] خرخیز باشد ، و درمیان کیماک و قبایل تر کمان بگذرد، پس
# ~~بربلغار کذرد ، پس برحدود روس، پس بر برطاس ، همچنین میرود
# ~~تا بیحیرهآ آ بسکون ریزد در میان شهر خزر، که آن را نیز آنل خوانند
~~PageV01P049
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0075.jpg)

# ~~و خملیخ نیز خوانند . و این جیحون چون بدریا رسد قریب ده فرسنگ
# ~~آب راخوش گرداند از قوت او. و رنگ اورا از رنگ آب بحیره باز توان
# ~~دانت و بزمتان آن موضع یخ بندد بسبب عذوبت آب . و گویند
# ~~که آثل از جیحون خوارزم بزر گتر باشد دراصل . و از و هفتاد واند
# ~~جوی برخیزد ، آنگاه باقی ببحیرهٔ‌ آبسکون ریزد . والله اعلم .
# مهران - جیحونی بزرگ است در حدود سند و طرف مکران ms32
# ~~که آن را نهر مهران خوانند . و او بیزر گی نزدیک باشد بنیل مصر و
# ~~دروی نیز کویند تمساح باشد چنانکه درنیل ، واین جیحون را نیز
# ~~دسیس خوانند . و او از ظهر کو ههایی خیزد که بعضی از شاخهاء جیحون
# ~~خوارزم از آنجا آید . پس همچنین می آید تا بدریاء سند ومکران
# ~~ریزد برجانب مشرق از شهر دیبل ، و سند رود از سه منزلی مولتان
# ~~در مهران ریزد .
# عنگ - جیحونی بزرک است در هندوستان که از بعضی
# ~~کوههاء تبت آید ، و بر بعضی شهرهاه هندوستان گذرد و بنزدیک گنگ
# ~~که شهری بزر گ است بگذرد و بدریاء هند ریزد .
# کر- جیحونی است در حدود آذرباد گان برسه فرسنگی شهر
# ~~بردعه ، که آن را کرخوانند . منبع او از ناحیت آلان است از کوعها ،
# ~~وبمیان تفلیس وار ان بکذرد ، وبجیحون رس پیوندد که بعد ازین
# ~~اوییم.
# رس- هم در حدود آذرباد گان جیحونی است که آن رارس
# ~~خوانند . منبع او از حدود ارمنیه باشد ، وبنزدیکی ورثان بگذرد ،
# ~~و بحدود شروان آید . پس جیحون کر بدوییونده ، آنگاه ببحیرهآ
~~PageV01P050
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0076.jpg)

# ~~آبسکون ریزد.
# ابیض - بآذرباد گان جیحونی دکرست که آن را نهر ابیض
# ~~خوانند و بپارسی سپیدر ود گویند. و او از کوههاءارمنیه و آذرباد گان
# ~~خیزد ، ومیان اردبیل وزنگان بگذرد ، و ببحیرهآ آبسکون ریزد .
# ~~واو از دیگر جیحونها کم بود .
# هیرمند - رودی معروف است ، از حدود کوههاء غور و
# ~~غرجستان خیزد پس برزمین داور بگذرد ، پس بر بست ، یس بولایت
# ~~سیستان رود ، و ببحیرهٔ‌ زره ریزد .
# تاجه - در ولایت اندلس که در حد مغرب است بنزدیکی
# ~~شهری که آن را طلیطله خوانند جیحونی بزر گ است و آن جیحون را
# ~~تاجه گویند . و ببزر کی همچند دجلهآ بغداد باشد .
# جیحان- ازحد روم رودی بیرون آید، ومیان مرعش و مصیصه1
# ~~بگذرد . آن را جیحان خوانند . و بدریاء شام ریزد و بدریاء روم .
# سیحان- هم از حدود روم رودی دیگر 2 بیرون آید ، ومیان
# ~~مصیصه1 واذنه بگذرد از ثغور ms33 شام ، وبنزدیکی شهر طرطوس بدریاء
# ~~شام وروم ریزد، آن راسیحان خوانند .
# زابان - دو رود از کوههاء ارمنیه و آذرباد گان بیرون آید،
# ~~و در دجلهآ [12 پ] بغداد شود هردو را زابان خوانند . وزاب مهین
# ~~با جانب بغداد دارد . و اکرهر دو آب را جمع کنی چند یک نیمهآ
# ~~دجله باشد .
# خابور - رودی است در حدود شهرهاء جزیرء که میان دجله PageV01P051
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0077.jpg)

# ~~وفرات باشد . سنبع او از رأس المین باشد واین شهری است لکه
# ~~از کوههاء او قریب سیصد چشمه بیرون آید و چون جمع شوند آن
# ~~وانهر خابورخوانند ، وبنزدیکی شهر قرقیسیا دررود فرات ریزد.
# دجیل - از دجلهآ بغداد رودی برخیزد و سواد سامره را آب
# ~~دهد و همچنین بعضی از سواد بغدادرا2. و تا بنز دیکی بغداد بیاید . آن
# ~~را دجیل خوانند بر تصغیر دجله . و آن رووی خرد باشد ، و از شرح
# ~~مستغنی.
# زند رود2- و بعضی زرن رود گویند . از کوههاء سپاهان خیزد
# ~~و بعضی روستاها را آب دهد پس بنزد یکی دیهی که آن را رویدشت
# ~~خوانند بریک فروشود پس بحدود کرمان برروی زمین آید و بعضی
# ~~از ولایت کرمان را آب دهد پس ببحرمشرقی ریزد. و از آنجا که
# ~~بریگ فرو شود تا آنچا که باز برروی زمین آید شست فرسنگ باشد.
# ~~و این معنی بزیادت و نقصان آب دانسته اند که اگر اینجا آب کم شود
# ~~آنجا نیز کم شود ، و اگرزیادت شود زیادت شود . و کویند چشمهآ
# ~~دامغان با پنج رود که درساری است همچنین باشد.
# بطایح - این ازجنس رودنیست ، آبی ایستاده است . و آن آبی
# ~~است که از رود فرات از کشتها و زراعتها زیادت آید بهر موضعی جمع
# ~~میشود آن را بطایح خوانند . اول بحدود کوفه جمع شود آن را
# ~~بطایح کوفه خوانند ، وبعد ازان بحدود بصره و آن را بطایح بصره
# ~~کویند . وبطایح بصره بزر کتر وبیشتر بود . و در میان این بطایح
# ~~دیهها باشد و بزورق بدان دیههاروند. اما ms34 آب را عمقی زیادت تباشد.

PageV01P052

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0078.jpg)

# آنچه از حال جیحونها ورودهاء بزر گ معلوم کشت یاد کرده
# ~~آمد . اما دیکر رودها چون جوی بصره ، و جوی سغد سمرقند، و
# ~~جوی نهروان، وجوی گاوخواره بخوارزم ، ورود مرو وغیر آن که
# ~~ما یاد نکردیم سبب آن بود که این جویها بنسبت با آن رودها خرد
# ~~باشد.
### | فصل دهم
# در ذکر کوهمها
# معلوم است که کوهها را نهایت نیست از بسیاری و پیوستن
# ~~یکی بدیگری و رح آن بتمامت تعذری دارد از ان جمله آنچه
# ~~معروف تراست یاد کرده آید.
# جبل القمر- دو حدود خط استوا ورای زمین مغرب و زنگبار
# ~~کوههاء عظیم است و بسیار که آن را کوه ماه خوانند ، و از وی رودهاء
# ~~بسیار بیرون می آید که از مجموع آن نیل مصر باشد - چنانکه پیش
# ~~ازین گفته آمده است -.
# و در اقلیم اول کوهی بزرگ است که آن را جبل الاسود
# ~~خوانند.
# جبل اطلس - در حدود مغرب دو کوه عظیم است که عردورا
# ~~اطلس خوانند یکی را اطلس کبیر ویکی را [13 ر] اطلس صغیر.
# جبل قبق- این لفظ در کتب همچنین مبهم دیدهایم - و این
# ~~آن کوه راخوانند که باب الابواب بروست یعنی دربند خزر، و این
# ~~کوهی بزرک است و طولانی ، ومی کشد تاناحیت شام ، واز انجا نیز
~~PageV01P053
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0079.jpg)

# ~~بگذرد و میرود تا بحر قلزم - چنانکه بعدازین کوییم - . و برین
# ~~کوه در حدود در بند خزر موضعی است که آن را دنب 1 خوانند ،
# ~~جایگاه دیدبان باشد ، بروی آتش افروزند تا مسلمانان خویشتن از
# ~~کافران نگاه داوند .
# نکام وبهرا وتنوخ ولبنان - این همه یک کوه است ، و بهر
# ~~موضع نامی دیگردارد . و اصل او آن کوه است که پیش ازین یاد
# ~~کرده آمد یعنی جبل قبق که از در بند خزرمی آید . و شاخی دیگر
# ~~ازحد روم بیرون آید وبدین کوه پیوندد بنزدیکی ملطیه و شمشاط
# ~~وقالیقلا . یس همچنین می آیند بهم تا بمیان ثغورشام وجزیره. چون ms35
# ~~آنجا رسند بحدود انطاکیه و مصیصه 2 او را لکام خوانند چون از
# ~~لاذقیه بگذود اورا بهرا خوانند. وبعد از ان تا بحمص تنوخ خوانند.
# ~~پس بعدازان اورا لبنان خواتند . ولبنان را جبل ابراهیم گویند . و
# ~~این کوه همچنین برحدود شام بگذرد تا بحرقلزم.
# حارث - کوهی بزرگ است بنزدیکی شهر دبیل که او را
# ~~حارث خوانند . عظیم بلند کوهی باشد چنانکه بر سراو کم کسی رسد
# ~~از بلندی او و در زیر او کوهی دیگرست خرد تراز و، آن را حویرث
# ~~خوانند بر تصغیر حارث .
# سبلان - کوهی عظیم است بنزدیکی شهر اردبیل ، آن راسبلان
# ~~خوانند . وتا اران 3 بکشد . کوهی بزرک باشد وبلند ، گویند که
# ~~بلندترازد نباوند باشد .

PageV01P054

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0080.jpg)

# بوقبیس - کوهی است مشرف برخانهآ کعبه یعنی مکه از جانب
# ~~مشرق او، وصفا بروی باشد .
# و قعیقعان، بر جانب مغرب مکه است ، ومروه بروی باشد .
# ~~وهر که برمروه بایستد برابرر کن عراقی باشد.
# حرا- هم کوهی است بمکه برجانب شمال مغرب . واین کوهی
# ~~معروف است ، واورا جبل محمد خوانند علیه السلام.
# منا- کوهی است برراء عرفات. %~% *5.
# ثبیر - کومی است که او را ازمنا و مزدلفه بتوان دید،
# ~~بنزدیکی راهی که از خراسان رود.
# رضوی- بنزد یکی حجفه است و حجفه دبهی باشد هم در حد و د مکه.
# احد کوهی معروف است بنزدیکی مدینهآ رسول علیه السلام،
# ~~بدو فرسنگی مدینه برجانب شمال از مدینه .
# طورسینا - کوهی است برجانب مشرق از شهر قلزم و از طرف
# ~~دریا که آن موضع را از بحرلسان البحرخوانند . واین کوه طورسینا
# ~~را جبل موسی خوانند ، واز حدود شام باشد .
# وهم در حدود شام کوهی دیگرست که آن را طور زیتاخوانند.
# چودی - کوهی است که کشتی نوح بوقت طوفان بران کوه
# ~~نشست ، چنانکه در قر آن ذکر آن هست . بعضی کویند که این کوه
# ~~بحدود شام باشد بتزدیکی نصیبین ، وبنزدیکی آن موضع دیهی است
# ~~که آن را سوق ثمانین کویند نوح پیغمبر که از [13 پ ] کشتی
# ~~بیرون آمد ms36 آنجا این دیه را بنانهاد و با او هشتاد کس بودند بدین
# ~~سبب این دیه را سوق تمانین خوانند . و بعضی کویند که این کوه
~~PageV01P055
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0081.jpg)

# ~~بنزدیکی کوفه است ، واین کوه را جبل نوح خوانند .
# جبلاطی - دو کوه است در دیارطی بنزدیک فیدعر دور ابقبیلهآ
# ~~طی بازخوانند یکی را آجاء نام است ، و دیکر را سلمی . و برسلمی
# ~~راهی است درمیان بیشهای ، ودران بیشه شیر بسیار باشد . و این راء
# ~~را شری خوانند و کویند لیثالشری .
# تهامه - کو ههاست از حدیمن بهم درشده ، آن جمله را تهامه
# ~~کویند ، غربی او مشرف است بر بحرقلزم وشرقی او ناحیت نجران
# ~~وسعده ، وشمالی اوحدود مکه وجنوبی او حدود صنعاء.
# سناه کوهی معروف است دریمن .
# مقطم - کوهی عظیم است برجانب مشرق ازنیل مصر، واین
# ~~کوه درولایت مصر باشد بنزدیک فسطاط که او قصبهآ مصرست . واین
# ~~کوه از ولایت مصرمی کشد تاولایت نوبه .
# الواحات - هم در حدود مصر کوههاست در جانب مغرب و
# ~~جنوب که در قدیم در میان آن کو ههاشهرها و دیهها و عمارت بوده است
# ~~و اکنون خراب شده است و مسکون نیست ، و مردم آنجا کمتر
# ~~رسد . و درین کوهها میوه بسیار پاشد ضایع و نامنتفع بسبب آنکه
# ~~آدمی آنجانرسد ، و همچنین چهارپایان ماندهاند ، وحشی شده توالد
# ~~و تناسل می کنند . و از صعید مصرتا آنجا سه روزه راه باشد . وصعید
# ~~مصرجانب مغرب وجنوب را کویند . واین الواحات درجانب جنوب
# ~~باشد . و در پس آن کوهها بیابانی عظیم باشد که می کشد تا زمین
# ~~سیاهان مغرب .
# قهستان عراق - این ولایت جبال خوانند ، وآن ری وهمدان PageV01P056
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0082.jpg)

# ~~وقم وقاسان وسیاهان باشد . ودرین مواضع کوه بسیارباشد ، امامیان
# ~~دی وقم وهمدان کوه کمتربود . وقهستان معروف این است . و آن
# ~~قهستان که تون وقاین آنجاست ذکر آن در کتب ندیده ایم.
# دنباوند - در حدود ری باشد . و گویند کومی عظیم بلندست .
# ~~گویند که اورا از پنجاه فرسنگ بتوان دید ، از بلندی . و گویند ms37
# ~~که اورا از شیراز یارس بتوان دید ، و گویند از ساوه . و او متمیز
# ~~است از جبالقارن که بعدازین کوییم . واو بر کوههایی که1 مشرف
# ~~باشد چون قبهای . و پیوسته اززبراو دودی برمی آید . و کردا گرد
# ~~سراو دیههاست . و برسراو نتوان شد. و هر گز برف از سراو بر نخیزد.
# بهتون- که او را بیستون خوانند ، میان همدان و بغداد
# ~~باشد . و بر ظهر او بنز دیکی راه غاوی است و دروی چشمهآ آب است .
# ~~آنجا صورت اسبی است بغایت نیکو ، از سنگ تراشیده. گویند
# ~~صورت شبدیز کسری است . وهمچنین صورت شیرین است ، وبسیاری
# ~~صورتهاء دیگر از سنگ تراشیده درین کوه.
# کر کسکوه2- میان ری وسپاهان دربیابان کرمان وخراسان
# ~~کوهی است که آن را کر کسکوه2 خوانند . و همه کردا گرد او
# ~~بیابان است . واین کوه [14ر] بهیچ کوه پیوسته نیست . و درمیان
# ~~او آبی است که آن رابنده خوانند . و دور دامن آن کوه دوفر سنگ
# ~~بر آید . وچون ازری بسپاهان روی کر کسکوه بردست چپ باشد ،
# ~~وسیاه کوه بردست راست . ومیان آن هردو کوه نه فرسنگ باشد .
# ~~و این کر کسکوه مأویگاه دزدان باشد، که چون در بیابان راه زنند
~~PageV01P057
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0083.jpg)

# ~~آنجا آیند ، ورختی و قماشهای که آورده باشند آنجا پنهان گنند .
# ~~و اما سیاه کوه متصل باشد بکوههاء جبال اعنی قهستان که گفته آمد .
# جبال القفص - کوههاست در حدود کرمان که شهر هرموز
# ~~بر غربی آن باشد و مکران و حدود آن شرقی [آن]1 آن کوهها را
# ~~در کتابها قفص و بلوص می نویسند و بپارسی کوچ و بلوچ کویند.
# ~~هفت کوه است و آن کوهها مسکون است و معمور . و میان اهل
# ~~کوچ ومیان بلوچ پیوسته حربباشد ، وایشان دعوی کنند که نسب
# ~~ایشان ازقبایل عرب است .
# جبال قارن - کوهی بزرگ است میان طبرستان ومیان ری
# ~~ومیان بسطام و دامغان واین کوه را نیز جبال رونج تویسند یعنی رونه،
# عقبهآ مزدوران - و اصل آن مرزتوران است . وآن ms38 کوهی
# ~~عظیم است و دراز ، از حدود غور در آید و برجانب شمالی ازهراة و
# ~~یوشنگ بکذرد وجام ، و همچنین بر جانب جنوبی از سرخس و باورد
# ~~ونسا ویزر بگذرد ، وبعد ازان برشمالی ناحیت کومش یعنی بسطام
# ~~که پیش ازین کفتیم . و می رود تانهایت طبرستان تانزدیکی دریا
# ~~آنگاه نماند .
# - کوهی عظیم از حدود غرجستان و غور بیرون
# ~~آید ، و بر بامیان و پنجهیر بگذرد و ببلاد وخان رسد - و همچنین
# ~~مبهم یافته ایم - و آن ظهرتبت باشد ، و آنجا متفرق شود . شاخی
~~PageV01P058
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0084.jpg)

# ~~بزرک ازو باندرون تر کستان درشود ، تاحدود خرخیز، و بگذرد
# ~~تاحدودچین ، دیگر منعطف شود برطرفهاءختلان ، وبحدود فرغانه
# ~~رسد . و بعدازان بجبال بتم که نزدیکی شهر اسر و شنه است، و همچنان
# ~~می آید تاحدود بخارا . و این کوه را نامی نشنیده ایم ، مکر بهر موضع
# ~~که رسد بدان ولایت باز خوانند. و بیابانی که از اسرو شنه آغاز کند
# ~~و بحدود فرغانه بگذرد تا1 نزدیکی خر خیز در پهلوی این کوه باشد .
# و درین کوه کانهاء بسیار باشد خاصه بحدود اسروشنه که آن
# ~~کوههارا هم بتم خوانند . چون کان زرو نقره و آهن ومس وسرب و
# ~~سیماب و نفط و قیرو زفت و غیر آن . و پیروزه ای که بخراسان آن را
# ~~خجندی خوانند هم ازین کوه خیزد.
# 3 و نوشادر نیز ازین کوه آرند . و آن چنان باشد که برسراین
# ~~کوه بهر موضعی رطوبتی ظاهر می شود بشب مشتعل می کردد و آتش
# ~~می تابد ، وبروز دودی می بینند و آتش یدید نباشد . پس برزبر این
# ~~موضع خانهای می کنند ، وجملهآ راههاء او استوار کنند ، تا این بخار
# ~~که ازین موضع می خیزد و می سوزد متفرق نشود . پس چون آن بخار
# ~~بتدریج بروزها بر سقف این خانه مینشیند، نوشادر می گردد . یس نا گاه
# ~~راهی بازمی کنند درین خانه ، تانوشادر از سقف او باز کنند. بهیچوجه
# ~~در و نمی توان شداز غایت حوارت ms39 . پس یک کس قباء نمدی ترمی کند
# ~~14پ]و دریوشد و نا گاه درخانه دود 3 ، و آنچه باید و تواندازین
# ~~نوشادر بر کند، و حالی بیرون آید . والبته دروهیچ مقام نتواند کرد
~~PageV01P059
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0085.jpg)

# ~~و این رطوبت و بخار بموضعی کم می شود و بموضعی پدید می آید ، واز
# ~~موضعی بموضعی نقل می کند . و چون درین خانه مادت منقطع شود
# ~~جایی دیگر زمین را بکنند تا آن رطوبت بیابند، آنگاه آنجا خانهای
# ~~دیگر کنند . و اکر خانه نمی کنند بخار متفرق میشود و نوشادر
# ~~جمع نیاید1.
# وهم درین کوه بحدود فرغانه سنگی است سیاه که بآتش
# ~~همچون انکشت می سوزد وزر کران و آهنگران بکارمی برند . و
# ~~چون آن سنگ سوخته میشود خاکستر او منجمد می کردد ، و در
# ~~شستن جامه ها آن را بکار می دارند جامه سپید می آید .
# وهم برین کوه ، کوهی است سنک او بعضی سیاء و بعضی سپید
# ~~وهمچنین سرخ وزرد وسبزو کبود و از همه رنگها . وهم درین کوه
# ~~نزدیکی شهر اوز گند نوشادر باشد نیز.
# جبل سیراف - سیراف شهری است از شهرهاء پارس بر کنار
# ~~دریا و بنزدیکی این شهر کوهی است مشرف برین شهر . شنیدیم
# ~~که در بعضی از درههاء این کوه سنگها می یابند کرد و هردو طرف او
# ~~تیز بر مثال کوزهآ فقاع . و چون آن سنگ را بشکنند در داخل او
# ~~جوهری مییابند مانندهٔ‌ یاقوت ، اما یاقوت نیست . و آنچه بظاهر
# ~~سنگ نزدیک است مثل پوستی است این جوهررا ، و ازین یوست
# ~~کذشته بجانب داخل شکر کون، و چون از و بگذرد و بمیانهآ سنگ
# ~~نزدیک می رسد مثل جوهر جمست یابلوریدید می آید. و چون روز گار
# ~~دراز برومی کذرد رنک ارغوانی درین جمست پدیدمی آید، بعدازان
~~PageV01P060
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0086.jpg)

# ~~لعلرنگ میشود . می کویند چون مدت دراز میشود و بکمال
# ~~می رسد ورنگ تمام می گیرد یاقوت رمانی می گردد . واین سنگ
# ~~باول خردمی باشد و بزمین نشو ms40 و نما می پذیرد و بزر گ میشود . وما
# ~~یارهای ازین سنگ دیدیم دردست شحصی که ازان حدود آمده بود
# ~~ورنگ پوست مخالف رنگ باقی ، و آنچه بمیان نزدیکتر بودرنگ
# ~~جمست کرفته ، واز میانهآ او رنگ اوغوانی آغاز نهاده .
# و آنچه درین باب یافته شد کفتیم .
# فصل یازدهم
# در ذکر بیابانها
# این معنی فسحتی دارد ، سخن کفتن درین باب بتطویل انجامد.
# ~~اماخواستیم که این رسالت از ذکراین معنی خالی نباشد . پس بعضی
# ~~از بیابانها را شرح دهیم و بعضی را برذ کر اسامی آن اقتصار کنیم.
# بیابان مغرب وسیاهان مغرب - بیابانی عظیم است ، وهیچ
# ~~بیابانی ازوی بزر گتر نیست . و طول وعرض او هفتصد فرسنگ باشد
# ~~در هفتصد فرسنگ ، و هنوززیادت . و بعضی از و عمارت است که سیاهان
# ~~مغرب باشند و بعضی صحرا نشین باشند . و آنچه عمارت است درمیانهآ
# ~~بیابان است ولایتی باشد که آن را غانه خوانند و در نهایت مغرب نیز
# ~~عماوت است اما کمتر. و از سوی مصرو افریقیه و ولایت مغرب درین
# ~~بیابان راه نباشد مگرراههاء مجهول و خطر ناک . و در میان بیابان آب
# ~~نباشدو آنچه عمارت است اندک است و بیشتر بیابان است وزمین او ریک
~~PageV01P061
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0087.jpg)

# ~~باشد . و درمیان سیاهان مغرب میوه هایی که بنزدیک ما موجودست
# ~~هم باشد اما ایشان آن را نخورند ، و ایشان را میوه هاست از جنسی
# ~~دیگر که ایشان ازان خورند . و بنزدیک ایشان آهن نباشد ، وحرب
# ~~باستخوان شتر و دیگر حیوانات کنند . و بیشتر برهنه باشند و جامه
# ~~نیوشند ، ونباشد ایشان را. [15 ر] و بعضی ازیشان مردم صید کنند
# ~~وبخورند .
# بادیهآ عرب - که بر راء خانه کعبه است ، معروف است و
# ~~از حجاج بتواتر اخبار و حالهاء آن شنیده ایم ، و بشر حی زیادت احتیاج
# ~~ندارد . وزمین او بعضی ریگ است و بعضی سنگ.
# تیه بنی اسرائیل، در حدود شام باشد بنزد یکی بیت المقدس و
# ~~فلسطین . وطول اوچهل فرسنک وعرض هم چهل، ms41 واوبکوه طورسینا
# ~~متصل باشد وزمین اوریگ است .
# و بنز دیک او بیابانی دیگرست بدو پیوسته آن را جفارخوانند .
# ~~و جفار تانزدیکی حدود دریاء قلزم بکشد .
# درمیان بحرین و یمامه وعمان بیابانی است عظیم ، ودروی هیچ
# ~~عمارت نیست ، و از قبایل عرب خالی باشد و مسکون نبود، و دروی
# ~~هیچ راه نیست ، و آب نباشد ، وسلوک آن ممتنع است . و آنجا مردم
# ~~نرسد .1
# بیابان کرمان و پارس و خراسان - کردا گرد این بیابان این
# ~~ولایتهاست که کفته می آید:
# پارس و کرمان وسیستان و قهستان - که تون و قاین ازان جمله
# ~~باشد- و خراسان وکومش -اعنی بسطام و دامغان- وری وقم و
# ~~کاشان وسپاهان.

PageV01P062

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0088.jpg)

# و درین بیابان بعضی سنگ باشد و بعضی ریگ ، ودروی عمارت
# ~~نباشد و مسکون نبود ، اما دروی راههاء بیار باشد که ازین شهرها که
# ~~شرح دادیم بیکدیکر روند ، و آن راهها معروف است . ودر وی
# ~~بهر موضع آب باشد .
# و در هیچ بیابان چندان دزد وراهزن نباشد که درین بیابان
# ~~باشد. و دزدان را درین بیابان جایهاست که آنجا آرام کیرند و
# ~~رخت و قماشهای که بدست آرند آنجاینهان کنند، چون کر کسکوه و
# ~~سیاه کوه وغیر آن .
# و آن موضع را ازین بیابان که از طبس بکرمان روی آن را
# ~~بیابان یزد خوانند ، و آنجا که اززوزن وقهستان بکرمان شوی آن
# ~~را بیابان مختوخوانند.
# و عرض آن بیابان از خراسان تا حدود کرمان و پارس هفتاد
# ~~فرسنگ باشد ، وجای بود که ینجاه فرسنگ باشد . اما طول او
# ~~از حدود سیستان و قوهستان تاحدود ری وقم و کاشان قریب دویست و
# ~~بیست فرسنک باشد .
# ودرین بیابان از خراسان که بکرمان روی برراه یزد زمینی
# ~~سوخته و شوره است که آن را کویر خوانند . واگراندک بارانی بارد
# ~~بران موضع نتوان گذشت ، بدان سبب که یای چهاریای فروشود. و
# ~~عرض این زمین سوخته سه فرسنگ باشد تاینج وطول او ازینراه تا
# ~~حدود سپاهان بکشد ورنگ او سپیدباشد مانند ms42 شوره ، و از رنگ
# ~~ریک بیابان پدید باشد.
# وهم درین بیابان برراهی که از قوهستان بکرمان رود بر دست
# ~~چپ بجانب مشرق قریب پانزده فرسنک بروی ، آنجا زمینی است PageV01P063
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0089.jpg)

# ~~طول او از ین معنی بجانب مشرق بیست قرسنگ وعرض او از شمال
# ~~بجنوب هشت فرسنگ . درین زمین دیهها و کلاتهاست چمله سنگ
# ~~کشته ، و دروی آدمی و حیوانات و میوه هاو آلتها می یابند جمله سنگ
# ~~کشته ، تا بجایی که کهوارهای یافتند [15 پ] و دروی کود کی که
# ~~هردوسنک گشته ، وهمچنین قفصی یافتند و دروی کیکی هم سنک
# ~~شده.
# وهم درین بیابان که از طبس بجانب یزد می روی - بر کنار آن
# ~~بیابان - شنیدیم که جنسی کژدم است خرد و سیاه . و بشب درهوا
# ~~می یرد و بر هر موضع از اندام که برهنه یابد1 زخم کند و بکشد .
# و این کژدم طیار در شهر اسوان از حدود مصر بسیارست . و ایشان
# ~~از بیم آن کژدم بشب در قبهها وکلهها خسبند . اما بدین موضع
# ~~نشنیده بودیم .
# بیابان خوارزم - میان خراسان و خوارزم بیاباتی معروف است
# ~~و حالات او بکثرت مشاهده معلوم . اگر در شرح آن اطنابی نرود غرض
# ~~ایجاز باشد . و عرض آن بیابان صد فرسنگ باشد یا اند کی کم
# ~~یا اندکی بیش .
# بعد ازین ذکر بیابانها بطریق اجمال کنیم تا این رسالت دراز
# ~~نشود.
# بادیهآ سماوه - و دومة الجندل بیابانی است.
# از رقه که بشام می روی بردست چپ بیابانی است که آن را
# ~~خساف خوانند .

PageV01P064

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0090.jpg)

# ~~بحضر موت بیابانی خرد ست وزمین آن ریک که آن را رمل
# ~~احقاف خوانند .
# ~~در جزیره ای که میان دجله و فرات است بیابانی است که در
# ~~وی قبایل ربیعه و مضر باشند2 .
# ~~برساحل بحرقلزم از سوی مغرب بیابانی است ، و دروی هیچ
# ~~عمارت نیست . ومی کشد تاحد بجه .
# ~~برقه شهری است درولایت افریقیه و کردا کرد او بادیه است،
# ~~ودروی جماعتی خر گاه نشین باشند ازقوم ms43 بربر.
# ~~در حدود عراق میان دسکره و حلوان بادیه ای خردست .
# ~~در بلاد توبه بیابانهاء عظیم است .
# ~~درمیان ولایت کرمان بیا بانهاست خرد.
# ~~میان هراة واسفز اربیابانی است خرد .
# ~~میان سیستان و بست بیابانی است .
# ~~در بر بحیرهآ آبسکون از حد دیهستان تا سیاء کوه تا خزر
# ~~یابان است .
# ~~برجانب مشرق از یستان تامکران و سند بیابان است .
# ~~آموو زم درمیان بیابان است ، که از حدود بلخ در آید ، وتا
# ~~حدود خوارزم بکشد . وزمین اوجمله ریک باشد .
# ~~از حدود بخارا تا حدود خوارزم بیابان است ، وزمین اوریک
# ~~میان نخشب و جیحون خوارزم بیابان است ، درختلان بیابانی.
# ~~اسروشنه تافرغانه تاخر خیز بیابان است ، در یهلوء آن کوه که
~~PageV01P065
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0091.jpg)

# ~~در فصل کوهها کفته آمده است.
# از شرح دریا و کوه و بیابان و جز ایر ورودهاء بزرک آنچه تعلق
# ~~بکلیات داشت ذکر آن بر سبیل ایجاز کرده آمد . اما شرح جزویات
# ~~هریکی ازین اجناس بهیچ وجه ممکن نگردد ، ومع هذا موجب تطویل
# ~~رسالت وملالت خواننده شود .
# فصل دوازدهم
# درنام بعضی شهرها
# بعضی شهر هارا در کتب نامی نویسند و بزبان نامی دیگر کویند.
# ~~خواستم که دریک فصل مفرد ذکر آن کنم تا خواننده را معلوم گردد
# ~~وبروی پوشیده [15 ر] نماند.
# مکه نام بطن مگه است و در شعر عرب بعوض مگه استعمال کنند .
# یثرب مدینهآ رسول صلی الله علیه وسلم کویند، وحوالی مدینه را
# ~~زمین یثرب خوانند.
# ارم ذات العماد - که در قر آن مجیدست دمشق باشد .
# مدینة السلام بغدادست ، واورا نیزدار الخلافه کویند . ودجله
# ~~در میان اوست ، و دار الخلافه در جانب شرقی است از دجله از سوی
# ~~خراسان ، و این جانب را دارالخلافه گویند، و عسکر مهدی و
# ~~باب الطاق ورصافه ، ومحلتهاء اوراشماسیه و قطیعه الربیع وغیر آن . و
# ~~اما جانب مغربی را از بغداد که از سوی حجازست آن را کرخ
# ~~خوانند . ومردمان شهر بیشتردران جانب بودند، اکنون بدین جانب
# ~~نیز آمدهاند .

PageV01P066

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0092.jpg)

# ~~و دجلهآ ms44 بغداد را زوراء خوانند . و یعضی گویند زوراء ظاهر
# ~~بغداد باشد، و نه چنان است .
# ~~و دجله و فرات هر دورا رافدان خوانند .
# ~~اورشلیم ، بیت المقدس باشد بزبان رومی . و زمین بیت المقدس
# ~~دا ایلیا خوانند.
# ~~جی، سپاهان را خوانند .
# ~~نینوی قصبهآ موسل را خوانند .
# ~~سامره ، سر من رای را کویند ، از زمین جزیره میان دجله
# ~~و فرات.
# ~~تستر، شوشتررا خوانند .
# ~~بیضا ، اصطخرپارس را گویند . و بعضی مردمان ، حیره را که
# ~~بر کنار رود فرات است الحیرة البیضا خوانند .
# ~~قرماسین ، کرمانشاهان باشد .
# ~~ماه کوفه ، دینور را کویند، و آن هردوشهررا - یعنی دینور
# ~~ونهاو ندرا - ماهین خوانند1.
# ~~میفر، میافارقین را خوانند ، از آذرباد گان .
# ~~جنزه ، کنجه را خوانند هم از حدود آذرباد کان
# ~~نشوی ، نخجوان را خوانند .
# ~~آذرباد کان ولایتی است ، وقصبهآ آن را اردبیل خوانند .
# ~~وقصبهآ ارمنیه را دبیل خوانند.
# ~~وقصبهآ الران را بردعه خوانند .

PageV01P067

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0093.jpg)

# هرمز، شهر اهواز را کویند.
# ستنبول ، قسطنطیته را گویند ، قصبةآ روم . ونام آن شهردر
# ~~قدیم بزتطیه بوده است یس بعدازان اورا ستنبول خواندند . و سیب
# ~~آن معلوم نیست . و در قدیم قصبهآ ولایت روم شهر رومیه بوده است که
# ~~بر کنار در یاباشد بر سوی فرنگ، و ولایت را بدین شهر باز میخوانده اند.
# ~~پس ولایت روم را پادشاهی بزر ک خاست نام قسطنطین و او دار الملک
# ~~خویش بشهر ستنبول نقل کرد . پس آن شهر ستنبول را بدو باز خواندند
# ~~وقسطنطینیه نام کردند.
# عراق ، کوفه و بسره را میخواندهاند ، و این هردو شهر را
# ~~عراقین نیز کفتهاند . بعدازان حد عراق زیادت گرفتهاند تابدان
# ~~جایی که بعضی هرچه از ری بگذشت آن همه شهرها را عراق یا
# ~~عراقین پندارند . واصل آن است که کفتیم .
# زمین بابل ، بعضی گویند که بغداد باشد ، وبعضی کویند عراق
# ~~باشد .
# خملیخ، قصبهآ خزر را کویند ، وآتل نیزهم نام اوست .
# شماخی قصبهآ شروان را گویند وخوانند .
# بردسیر ، گواشیر 1 را کویند از شهرهاء [16 پ] کرمان .
# کومش ، بطام و ms45 دامغان و نواحی آن باشد، و چون معرب
# ~~کنی آن لفظ را قومس کویند ونویسند .
# ابرشهر، نشابور را گویند .
# قبة الاسلام، بلخرا کویند . ودرقدیم نام بلخ بامیین بوده است -
~~PageV01P068
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0094.jpg)

# ~~وبعضی کویند بلخ بامیین .
# نسف ، نخشب را گویند.
# الناش، شهر چاچ را در کتب الشاش نویسند .
### | فصل سیزدهم
# در ذکر مواضعی که بخوشی معروق است
# حق تعالی بعضی مواضع را بر بعضی فضیلت نهاده است بخوشی،
# ~~تا در کتب ذکر آن بنزهت مشهور شده است . و خواستم که ذکر
# ~~آن در فصلی مفرد اثبات کنم
# و ازان جمله یکی غوطهآ دمشق باشد ، و آن باغها و بوستانهاء
# ~~دمشق است و برچهار فرسنگی شهر باشد .
# کرخ بغداد - جانب مغربی را از بغداد کرخ خوانند . چنان
# ~~که پیش ازین کفته آمده است . و بیشتر عمارت و عامهآ مردم دران طرف
# ~~بوده است، وبخوشی معروف شده . اما اکنون طرف مشرقی نیز عمارت
# ~~بسیار شده است و مسکون گشته ، وهر دو طرف یک حکم گرفته .
# اندراب - در آذرباد کان شهری معروف است که آن را
# ~~بردعه خوانند و آن قصبهآ الران باشد. بریک فرسنگی بردعه موضعی
# ~~است که آن را اندراب خوانند جایی بغایت نزه است و بخوشی
# ~~معروف.
# واما آن ولایت الران را بلام نویسند و بی لام 1 هم نویسند
# ~~یعنی اران 2 اما آلان ناحیتی دیگرست ازحد کفار.

PageV01P069

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0095.jpg)

# ~~وشعب بوان ، دره ایست از حد یارس معروف بخوشی .
# ~~ودیگر مواضعی که بخوشی معروف است باجمال این است .
# ~~نوبندجان ، درمایست هم بنزدیگی شعب بوان از حد یارس
# ~~شایور ، هم ازحد پارس،
# ~~جور1 هم ازحد پارس ،
# ~~نهر ابله ، بنزدیکی شهر بصره ،
# ~~صغد سمرقند، وبعضی سغد نویسند و گو یند بسین، و آن نواحی
# ~~سمرقند را خوانند از سوی خراسان ،
# ~~فرغانه ، شهری است از حد ماورا النهر .
# ~~چاچ، هم شهری است ازماورا النهر واز حدود اسروشنه 2 .
# ~~این جمله مواضع که یاد کردیم بخوشی معروف است .
# ~~بسیلا 3 در نهایت ولایت چین ms46 که بعضی آن را چین اندرونین
# ~~خوانند و بعضی ماچین . ولایتی است در میان کوهها و بعضی ازو
# ~~در آب، آن را بسیلا خوانند . جایی بغایت نزه است ، و دروی نعمت
# ~~بیقیاس . وازین ولایت کم کسی آنجا رسد ، و هر که رسدالبته باز
# ~~نیاید از خوشی آنجا.
# ~~نواحی کروخ مراة را بعضی درین جمله آرند ، وازین حساب
# ~~شمرند4 و در مقابل کرخ بغدادنهند .
# ~~وزیادت ازین ، درین اطناب کردن تعذری دارد .

PageV01P070

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0096.jpg)

# فصل چهاردهم
# در نقل کردن هرقومی ازجای خویش
# بعضی از اجناس مردم را بسببی از اسباب از وطن خویش تحویل
# ~~افتاده است و بموضعی دیگر ساکن شده اند [17ر] آنچه از ان جمله
# ~~معلوم بود دریک فصل ایرادافتاد . تارسالت از ین نوع خالی نباشد .
# بربر - بربریان قومی بودهاند در قدیم ساکن حدود فلسطین
# ~~از نواحی شام، و پادشاه ایشان جالوت بوده است . پس چون داود پیغمبر
# ~~کردند ، و بکنار دریاء قلزم افتادند ، بر جانب مغربی آنجا که عیدان1
# ~~است و آن حدود . و ممکن است که این قوم را اهل بربر ازان
# ~~خوانده اند که پیوسته بربر دریا بوده اند! پس بعد از ان از انجا نقل
# ~~کردهاند - بسببی که معلوم قیست- و بحدود مغرب رفته ، و اکنون
# ~~آنجااند ، در کوهها و بیابانها باشند ، بعضی بحدود افریقیه و بعضی
# ~~بسطیف و بعضی بحدودنهایت مغرب که سوس ادنی است . قومی ازیشان
# ~~نیز باندلس افتادهاند .
# خطا -حشم خطا را اصل از ولایت چین است و این لفظ خطا که
# ~~بریشان اطلاق می کنند خطاست وآن قتا می باید . و قتا نام شهری
# ~~بزرگ است از شهرهاء چین.
# وولایت چین عظیم بزرگ ولایتی است و در وی عمارتها و
# ~~شهر هاء بسیار. و چنین گویند که در و لایت چین سیصد پاره شهرست بزر ک
# ~~ومعمور . وچین دو قسم است : آن قسم که ازسوی عمارات است آن را
~~PageV01P071
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0097.jpg)

# ~~چین مطلق خوانند وبعضی چین بیرونی ، و آن دیگر قسم را که ms47 از
# ~~سوی مشرق است چین اندرونی خوانندو ماچین نیز خوانند .
# یس امیری بزرگ از امراء قتا - و گویند امیر آخر یادشاه
# ~~چین بوده است- از انجا حر کت کرده است بسبب استزادتی ، و آمده
# ~~و درراه حربها کرده و همچنین می آمده تا حدود بلاساغون . آنجا
# ~~کسی ایشان وامانع نیامده است ، ساکن شدهاند . یس در لفظ قتاتصر فی
# ~~کردهاند وجایگاه خویش را قوتونام نهادهاند . وعوام خود ایشان را
# ~~خطا میخوانند بخطا.
# غز - مسکن غزان در اصل تاراب1 و بحیرهآ جند بوده است
# ~~برهردو جانب از جیحون چاچ پس قومی ازیشان بسببی که معلوم نیست
# ~~بحدود ختلان افتادند از حدود بلخ ، و آنجا ساکن شدند تا عهد
# ~~سلطان شهید سنجر بن ملکشاء نور الله ضریحه . پس درشهور سنهآ سبع
# ~~و اربعین و خمس مایه خروج کردند و بسوی خراسان بیرون آمدند
# ~~وبعدازان بحدود کرمان افتادند ، افنی الله باقیهم.
# منقشلاغ - قومی از ترکان بسبب مخالفتی که میان ایشان و
# ~~غزان افتاد از موضع خویش برفتند، وبحدود سیاء کوه که بنزدیکی
# ~~بحیرهآ آبسکون است افتادند ، آنجا چشمه هاء آب و چراخوریافتند،
# ~~مقام ساختند . ایشان را اهل منقشلاغ خوانند . وصاحب ایشان را
# ~~خان گویند .

PageV01P072

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0098.jpg)

# یزر2 - قومیاز ترکان بحدود بلخان و کوههاء آن آفتادندو
# ~~قومی دیگر از منقشلاغ بدیشان پیوستند ، و قومی دیگر نیز از خراسان
# ~~یس عدد ایشان بسیار شد و قوت کرفتند . ازانجا انتقال کردند و
# ~~بحد ودشهر ستانه و فراو2 آمدند . و بعد از ان بحصار طاق ساکن شدند.
# ~~و اکنون ایشان سه طایفه باشند : یزر خالص و منقشلاغی و یارسی .
# خلج - [17پ] قومی از ترکان از حدود خلخ بحدو دزابلستان
# ~~افتادند . ودر نواحی غزنین صحرایی است آنجامقام کردند . پس بسبب
# ~~کرمی هوا لون ایشان متغیر کشت و بسیامی مایل شد . و زبان تیز
# ~~تغیر یذیرفت ولغتی دیگر کشت ، و طایفهای ازان جمله بحدود
# ~~باورد افتادند ، وبدره کز مقام ساختند ، و خلخ را مردمان بتصحیف
# ~~خلج میخواتند .
# اهل بخارا ، کویند که ms48 اصل اهل بخارا از اصطخریارس است،
# ~~خسوصا ملوک سامانیان که بسبب بعضی از و قایع بیخارا افتادهاند ، و آتجا
# ~~ساکن کشته.
# و این نوع را نهایت نباشد . ازان جمله تایی3 چند کفته آمد
# ~~وشرح داد ، تا رسالت از ذکر این معنی خالی نباشد . والله اعلم .
# فصل پانزدهم
# در خواص بعضی مواضع
# ایزد تعالی بعضی مواضع را خاسیتی داده است و آفریده ، که
# ~~دیکرمواضع4 را آن نیست . ذکر آن باجمال دریک فصل گفته آید.

PageV01P073

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0099.jpg)

# ~~هر که در تبت شود فرح و شادی برومستولی کردد .
# ~~مر که باهو از مقام سازد عقل او نقصان کیرد . وعطرها و بویهاء
# ~~خوش باهواز بمد تی نزدیک بوی بکرداند ، و کویند بدوماه یاسه مام
# ~~بوی او بشود .
# ~~بانطا کیه نیز بوی خوش زود متغیر شود .
# ~~هر که بموصل مقام سازد قوت او نقصان کیرد .
# ~~درولایت بحرین نوعی خرماست، وازوی شراب کنند ، هر که
# ~~ازان شراب خورد ازوی عرقی بیرون آید که جامه را رنکنار نجی
# ~~کند.
# ~~هر که بتابستان درشهر مصیصه1 از ثغور شام روزه دارد، سودا
# ~~برو غالب شود ، وممکن که بجنون انجامد.
# ~~هر که در زنگبار شود طبع او بحرب کردن مایل گردد . واز
# ~~خواص اهل زنگ آن است که پیوسته شادمان و باطرب باشند.
# ~~بروم کوزن نباشد ، واکر از جایی آنجابرند تزید .
# کویند بهندوستان خوک نباشد .
# ~~پیل جز بهندوستان بموضعی دیگر زه نکند .
# ~~تماح جز درنین مصرو دسیس هندوستان نباشد .
# ~~در شهر حمص از حدود شام کژدم کمتر باشد ، و آنچا گزند
# ~~نکند . واکر زخم کند آنرا اثری نباشد، ودردنکند ، تابحدی PageV01P074
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0100.jpg)

# ~~که اکر جامه بآب شهر حمص بشویی و دریوشی بهر موضع که باشد
# ~~از گزیدن کژدم ایمن باید بود ، تا مادام که دیکر بار بآبی دیکر
# ~~بشویند .
# شهری است در خوزستان آن را عکر مکرم خوانند ، وشکر
# ~~عسکری از آنجا آرند . در وی چنسی کژدم است که او را جراره
# ~~خوانند . دم بر زمین می کشد بوقترفتن، وسیاه ms49 باشد . ودر این شهر
# ~~کراره خوانند . هر که را زخم کند هلاک شود . ودرین شهر ازین
# ~~کژدم بسیار باشد تابچایی که در کوزه هاء آب شود . و کویند کوزه هاء
# ~~آب سر مشبق بجهت آن رسم آوردند تااین کژدم دروی نتواندشد .
# و پیش ازین در قدیم بجهت زخم این کژدم تریاقی ساختهاند
# ~~مرکب از سی وانددارو ، وبعد ازان صاحب کتاب کامل الصناعة نقل
# ~~می کند که «در عهد ما آحداث تریاقی آسان بیرون آوردند و آن است
# ~~که هر دو دست فصد می کنند و نیم در مسنگ کافور میدهند1 از
# ~~مضرت زهر آن کژدم خلاص می یابد بفرمان خدای» .
# طبرقه، شهری است بافریقیه ، دروی کژدم بسیار باشد[18 ر
# ~~و کشنده مثل کژدم عسکر مکرم.
# درولایت مصر برف و باران نیاید ، واکر آید نادر باشد.
# و غریب شهری است بخوزستان ، آن را مسرقان خوانند. آنجا
# ~~توعی خرما باشد هر که رطب آن بخورد و بعد ازان آب این شهر
# ~~بخورد بهمه حال تب آیداورا ، وهر کز خطا نکند .
# اما آنچه تعلق بخلق وخلق دارد این است: PageV01P075
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0101.jpg)

# اهل خوزستان بدخوی باشند ، و بایکدیگر باندک چیزی مناقشت
# ~~وخصومت کنند ، وبخیل باشند ، وبگونه زردباشند ولاغرباشند ،
# ~~وموی سر و محاسن ودیگر مویهاء ایشان کم باشد .
# اهل حیل ودیلم لاغر باشند واندک موی و کندم کون و شتاب زده
# ~~ونایاک.
# برطبع اهل زنگیان غفلت غالب باشد .
# اهل طبرستان راموی بسیارباشد ، وابروپیوسته . وسخن بتعجیل
# ~~کویند ، وشتابزده باشند .
# از جملةآ حدود مازندران ، اهل گر کان ساکن تر و با وقارتر
# ~~باشند .
# اهل عراق اعتمادرا نشایند ، ونفاق وغدربر طبع ایشان مستولی
# ~~باشد.
# اهل ماوراء النهر شراب دوست وتازه میزبان باشند ، وبخیرات
# ~~میل کنند . امابدمست و معرید ومتهتک وهرزه باشند .
# اهل خراسان - هر شهری را- بچیزی نبت کنند : اهل مرو
# ~~را ببخیلی ، اهل سرخس را بسخن سرد گفتن ، اهل نشابور را
# ~~بکبائر1 گفتن ، اهل بلخ را برعونت ولاف بی معنی زدن و پلیدزبانی،
# ~~اهل هراة را بنرمی ، اهل ms50 طوس را معلوم است .
# امامواضعی که ببعضی علت مخصوص است این است2 .
# خوزستان ولایتی است که درو علتها و بیماریها بسیار باشد ، PageV01P076
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0102.jpg)

# فصل یلوزن مرواسن بی واضع
# ~~خاصه مردم غریب را که آنجا افتد . در عسکر مکرم و اهواز تب بسیار
# ~~آید چنانکه کس باشد که هر گز خویشتن را بی تب ندیده باشد و
# ~~هر بازار گان که آنجا رسد هم در روز تب کیرد و تااز آنجا نرود تب
# ~~رهانکند.
# در شهر مرو رشته بر آید ، وبنواحی اونیز باشد ، چون بنج ده
# ~~ومرود 2 وباورد واین علت را بتازی عرق مدنی خوانند . و همانا
# ~~اول بمدینه پدید آمده است .
# در شهر بلخ و حدود آن علتی است که آن را یشه خورد کی
# ~~می خوانند . ریشی است که برآید و یوست و گوشت ازان موضع
# ~~بشود ، ودیر بهترشود. ایشان پندارند که آن از کزیدن یشه پدید
# ~~می آیدو نه چنان است که آن خودریشی است که دران حدود بر آید
# ~~وطبیبان آن را قرحهآ بلخی خوانند .
# بدیهستان و آن حدودهم ریشی بر آید عظیم که آن را سناقر2
# ~~خوانند مانند قرحهآ بلخی .
# بشهر نشابور وحوالی او خون سوخته بسیارباشد که انگشتان
# ~~ایای بیفتد یایای .
# بولایت شام طاعون بسیار باشد .
# در ولایت یمن شهری است که آن را ظفار خوانند و حمیریان
# ~~آنجا باشند . بهیچ موضع در عالم تب سخت ترازان نگیرد که آنجا.
# ~~او ازجای بجنبد و درد کند .

PageV01P077

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0103.jpg)

# در شهر طبرقه از حدود افریقیه و بابسیارافتد .
# آنچه درین باب از کتب یافته شد دریک فصل ایر ااظرده شد .
# فصل شانزدهم
# در ذکر بعضی عجایب
# بهر موضع در عالم حق تعالی عجایب بسیار آفریده است ، وجمع
# ~~کردن [18پ] آن میسر نگردد . ازان جمله آنچه معروف ترست
# ~~آورده شود .
# درحد روم بنزدیکی شهر رومیه کنبدی است بلند ، هرسال
# ~~که زیتون فرارسد ، مرغان می آیند ، ودو زیتون بمخلب ویکی
# ~~بمنقاو کرفته می آرند ، و بر سراین ms51 گنبد سوراخی است این زیتونها
# ~~بدان سوراخ فرومی اندازند، چنانکه بچند نوبت آن کنبد اززیتون
# ~~پرشود، واهل آن موضع آن را بر می دارند و خرج می کنند ، ودخلی
# ~~باشد این ایشان را .
# در طرف اندلس بنزدیکی بحرمحیط موضعی است که آنجا
# ~~آدمی کمتر باشد . آنجا سواری کردهاند از مس بران شکل که هر
# ~~که آنجارسد پندارد که آن سواراشارت می کند که : « باز گرد و
# ~~از ینجامگذر!، . واکر کسی از آن موضع در گذشت شترمورست
# ~~آنجا ، که آدمی هلاک کند و بخورد . و این شتر موربغایت بزرک
# ~~باشد ، واز بزر کی جنهآ او چیزماء منکرمیکویند .

PageV01P078

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0104.jpg)

# اسکندرته ، شهری است بر کنار دریاء روم . آنجا مناره ایست
# ~~در میان آب ، از سنگ بر آورده بغایت بزرک و بلند. و چنین کویند
# ~~که درین مناره قریب سیصد خانه است. و برین مناره درقدیم آیینه ای
# ~~بوده است آویخته قطر او دوازده کز . هر که در زیر این آینه
# ~~بنشستی و دروی نگاه کردی هرلشکر که بردرشهر قسطنطینیه جمع
# ~~شدی بدیدی . ومیان آن هردو موضع عرض در یاست . و این غایت
# ~~عجیب است .
# و گویند هرلشکر که قصد اسکندریه کردی سطح این آینه را
# ~~بروغن چرب کردندی . وچون آفتاب برآمدی ، روی ازان
# ~~سو کردندی ، از عکس آفتاب و آینه آتش دریشان افتادی از دو
# ~~فرسنگ . بعدازان دشمنی بیامد، و ببعضی حیلتها بدان آینه رسید
# ~~و آن را بدریا انداخت ، و آن طلسم باطل کرد . و این مناره و این
# ~~طلسم اسکند رساخته بوده است .
# درولایت مصردرشهر فسطاط برجانب جنوب و مشرق نیل بر
# ~~دو فرسنگی شهر بناهاء عظیم است . و از ان جمله دوبناء است عظیم
# ~~بزرک ، آن را هرمین خوانند ، چهارسو . طول او چهار صد کز،
# ~~و عرض او همچندین، و ارتفاع اوهم چهارصد گز ، چندانکه بلند 1
# ~~می شود تنک ترمی شود تاچون برسر رسد چندانی باشد که شتری
# ~~بروی خسبد.
# و بعضی گویند که این هرمین یک بناء ms52 است بدین صفت و لفظ
# ~~تثنیه ازان است که سراو دو ساخته است . واین جمله مصمت است و
~~PageV01P079
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0105.jpg)

# ~~میان پر، اما راهی دارد که دروی توان رفت و برسراو توان شد .
# و کویند بروی نبشته است بخط یونانی که : «ما را درملک
# ~~خویش میسر کشت که چنین بنایی ساختیم . هر که بعدازما دعوی
# ~~پادشاهی کند گو این را خراب کن! و معلوم است که خرابی از
# ~~عمارت آسان ترباشد،.
# پس کویند درعهد کسری انوشیروان تقدیر کردند خراب
# ~~کردن آن را ، چون بنگریستند مال عراق بتمامت در خراب کردن
# ~~آن صرف میشد . بسبب آنکه در احکام آن مبالغت کردهاند ، که
# ~~تبر د کلنگ بروی کمتر کارمی کند، و روزی از و اند کی بازمی توان
# ~~کرد . و معلوم نیست تا آن که کرده است ؟
# و آنکه کویند بروی نبشته است که « بنی الهرمان والنسر
# ~~الواقع فی السرطان، اصلی ندارد . و افترا کرده اند . اما یقین است که
# ~~بنایی [19 ر] بغایت قدیم است . و کویند که آن برسر گوری ازان
# ~~ملکی ازملوک مصر کردهاند، بجهت نشان را .
# بنواحی اسطخر پارس بناهایی عظیم است از سنگ ، و دروی
# ~~ستونهاء بسیار بزرک و صورتهاء بسیار که مثل آن کم باشد . گویند
# ~~که آن مسجد سلیمان پیغمبرست علیه السلام .
# ایوان کسری - در مداین بنزدیکی 1 عجب بنایی است و آن
# ~~صفه ایست عظیم بزرک، طول اوصد گز، وعرسض پنجاه گز، وارتفاع
# ~~اوهم سد گز . واکنون بیشتر خراب شده است ، واند کی مانده .
# خنگ بت وسرخ بت - ببامیان ازجملهآ عجایب است . و آن PageV01P080
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0106.jpg)

# ~~دو صورت است از سنگ تراشیده ، و از کوهانگیخته و بیرون آمده، در
# ~~رواقی که هم درین کوه کردهاند ، و از سنگ تراشیده . و میگویند
# ~~بالاء آن صورتها چند بالاء مناره ایست . وجملهآ اعضاء این صورتها
# ~~میان تهی است ، واز کف پای ایشان راهی است که برانجا توان شد ،
# ~~و بنردبان پایها کردهاند چنانکه در اندرون جملهآ اعضاء ms53 ایشان بتوان
# ~~کشت تابسر انگشتان .
# وهم بنزدیکی این دو صورت ضورتی دیگرست صورت پیرزنی
# ~~اما ازینها خردتر . می کویند آن صورت دایهآ ایشان است . بعضی
# ~~می کویند که آن دوبت بوده است در ایام جاهلیت که آن را
# ~~مییرستیدهاند ، و گویند یغوث و یعوق ایشان باشند وسران 1 سوم
# ~~وکویند لات وعزی ومنات . والله اعلم.
# شادروان تستر - از عمارتهاء بزرک و عجیب بخوزستان
# ~~شادروان تسترست . وآن پلی است که کرده اند عظیم بزرک
# ~~بررودخانهای . و درازی آن پل سیصد گام است ، ودروی بیست ودو
# ~~طاق بزرک و بیست و دو خردتر. و بردو طرف این پل شادروانی کشیده
# ~~از سنگ قریب نیم فرسنگ . واین بجهت آن کرده اندتا آب بردر
# ~~شهر آید.
# باب الابواب - از بناهاء عظیم نیز باب الابواب است، و آن شهر
# ~~در بند خزررا کویند ، که یک جانب او کوه است که آن را جبال قبق
# ~~کویند، و دیگر جانب دریا یعنی بحیرهٔ‌ آبسکون . و دو دیواربارهآ
# ~~این شهر از کوه در آمده است و بدریا در شده . و این دیوارها
# ~~از سنگه است ، و کویند که آنچه در در یاست ارزیز می کداخته اند و
~~PageV01P081
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0107.jpg)

# ~~فرومی ریخته تا با سطح آب بر ابر شده است ، آنگاه یسنگ برا و رده اند.
# ~~و این دو دیوار چندانکه بدریا در میشود تنگ تر میشود ، و بهم
# ~~نزدیک تر می آید ، تا بعد میان ایشان باند کی باز آید . و کسی که
# ~~از جانبی فرارسد ، بمیان این دودیوار در آید ، و می آید تا بنزدیکی
# ~~میان بازار . وبر طرف این دودیوار زنجیری بستهاند ازین دیوار
# ~~تا بدان ، بجهت این تا کشتی باجازت وعلم ایشان در آید و بیرون
# ~~شود.
# بحدود حرحان دیواری کشیده است از خشت یخته از سر کوه
# ~~علیا باد تا ناحیت سیاوشک تا آبسکون ، وهر خشتی سی من تا چهل من .
# ~~وطول این دیوار [19پ] پنجاه فرسنگ برآید .
# و این دیوار که بردر گز ms54 و باورد بنزدیک دیه بغوده1 می گذرد
# ~~وبزیر شهر باورد دربیابان فرو گذرد بسوی سرخس ، معلوم نیست تا
# ~~هم ازین دیوارست یا آن خود دیواری دیگرست .
# و آن دیوار که بحدود گر گان است آن را تجنبار خوانند .
# نقش کوه بهستون - از چیزهاء عجیب که در عالم است یکی
# ~~آن است که خسروپرویز ملک فرموده است در کوه بیستون . و آن
# ~~صور تهاست از سنگ کنده انگیخته ، تابحد ی که مطربان کرده اندبا
# ~~چنگ ، وهیچ سازدیگر نه ، بسبب آنکه دیگر معازف بعداز تاریخ
# ~~خسر و ساختهاند ، و همچنین جویهاء آب در سنگ کنده . و این جمله را
# ~~زبر پوشیده است ، وسقف داود از کوه . ومی گویند که یادشاهی
# ~~مبلغها مال بران صرف کرد تاسقف اورا سوراخی کرد ببالا ، بیرون
~~PageV01P082
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0108.jpg)

# ~~بالاء آن سوراخ چهارصد و دوازده گز بر آمد . کویند شست هزار
# ~~دینار برینشد.
# در حدود پارس شهری است که آن را بشاپور1 خوانند .
# ~~بتزدیکی او کوهی است که جملهآ ملوک این شهر را دران کوه صورت
# ~~از سنگ کنده اند و تراشیده .
# در حدود مکران ، از سوی کرمان کوهی است که آن را
# ~~یلنگان خوانند . از وی کلوخی بر گیری و بشکنی ، بر موضع
# ~~شکستن او صورت آدمی پدید آید نشسته یا ایستاده یاخفته ، وچون
# ~~آن باقی را بشکنی دیگر باره همچنین پدید آید . و چندانچه می-
# ~~شکنی همچنین بود . واکر آن کلوخ را بکوبی و بآب تر کنی و  کل
# ~~کنی و بنهی تاخشک شود آنگاه بشکنی همچنین یدید آید.
# درحد پارس ، شهری است که آن را دارابگرد خوانند .
# ~~بنزدیکی آن شهر کوههاست از نمک اما برنکها : بعضی سیید و بعضی
# ~~سیاه و همچنین سرخ و زردو سبز و کبود . و از وی خوانها و چیزها
# ~~تراشند وبجایها برلد وبفروشند . و نمک دیگر شهرها در زمین2
# ~~باشد.
# در حدودچین سنگی است که آن را حجر العفاف 3 خوانند .
# ~~چون آن سنگرا بجنبانی از وی آوازی آید چنانکه پنداری ms55 که
# ~~در میان او چیزی است و هیچ چیز نباشد . و چندانکه اجز اء او را می شکنی
# ~~ومی جنبانی همچنین آواز می آید و در میان هیچ نباشد و سنگ
# ~~مصمت بود .

PageV01P083

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0109.jpg)

# در کوه دتباوند سنگی است سبز رنگ ، چون او را بر آتش
# ~~نهی بسوزد، واز وی دودی سبزرنگ برمی آید ، بسبب آنکه دروی
# ~~کو کرد باشد . ازین سنگ تعویذها کنند و با خویشتن دارند ،
# ~~و بربازو بندند ، و کویند مبارک باشد ، و از چشم ایمن باشند .
# ~~و کویند چون آن سنگ را برسنگی دیگر بآب بسایی . و آن آب
# ~~بخوری ، تریاق باشد اززهر مار وکژدم.
# در تر کستان میان خلخ و ختلان عقبه ایست ، کههر که بروی
# ~~گذرد سم چهار یایان در نمد دوزند . تا سنگها بانگ نکند . که
# ~~اکر چنین نگنند ، و آن سنگها1 سخت بهم باز آید و بانگ کند ،
# ~~حالی تاریکی در هوا پدید آید ، وباران یابرف در ایستد .
# و، یذ2 که ترکان کنند بجهت برف و باران از انجا کرفته اند
# ~~وبدان کنند .
# درهندوستان نیز کوهی است بزرگ و بلند ، هر که برانجا
# ~~گذرد سخن آهسته باید گفتن، که اگر کسی نداند و نعره ای زند
# ~~200 ر] یابانگی بلندتر کند، بادی سخت و رعد و برق و باران پدید آید.
# در اقصاء ترکستان بهر وقت که برقی عظیم بجهد وقت هست
# ~~که جوهری بزمین می آید مانندهآ آهن ، اما برنگ مس راماند ،
# ~~و بشکل پیکان یا سجرا ، بعضی خردتر و بعضی بزرگتر . و اگر
# ~~بر آدمی آید حالی بکشد ، و برهرموضع که زند بگذرد و او را هیچ
# ~~حجاب نمی کند . و آهن بروی کارنمی کند . و ازوی هیچ نمیتوان
# ~~ساخت از سختی آن جوهر .

PageV01P084

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0110.jpg)

# و شنیدم که در حدود ماز ندران و دیلم همچنین جوهری می آید
# ~~اما بزرک در حد حربه ای، ایشان آن را خشت آسمانی می خوانند.
# درخوزستان ، از سوی پارس کوهی است بروی ms56 پیوسته آتش
# ~~می سوزد ، بروز دود بینند و بشب آتش .
# در حدود شروان و باکویه، بر زمین همچنین موضعی است که
# ~~آنجا بدو جایگاه آتش میسوزد ، یکی بزرکتر درحد هزار گز
# ~~در عزار کز و دیگری خردتر بحدصد گزدرصد گز ، و همچنین بروز
# ~~دود کند و بشب آتش . و میان این هردو موضع قریب دویست کز
# ~~باشد ، و چهارپای درین میان علف خورد ، و گیاه روید، و ارتفاع
# ~~آتش در تابستان مردبالایی باشد ، ودرزمستان نیزه بالایی . وهر گز
# ~~آتش ازین موضع فراترنشود.
# در جزیره هاء جابه ، از حدود هندوستان همچنین کوهی است
# ~~که برسراو صد گز درصد گز آتش می سوزد ، و بالاء آتش نیزه بالا
# ~~باشد ، وبروز دود بینند وبشب آتش.
# درحدود روم وفرنگ . ازسوی شمال کوهی است . برجانب
# ~~جنوبی آن کوه همچنین آتش می سوزد، و سنگ و خاک مشتعل میگردد
# ~~و برجانب شمالی آن کوه پیوسته برف باشد .
# در حدود پارس ، بموضعی که آن را برقوه خوانند تلهایی
# ~~بزر ک است بغایت ، از خا کستر . بعضی کویند که آن جایگاه نمرود
# ~~ابن کنعان است، و آن خا کستر آتش او اما نمرود مقیم بابل بوده است.
# به صنعاء یمن ، تلی عظیم است بغایت بزرک ، که پیش ازین
# ~~بنایی بزرک بوده است و خراب شده . و آن را غمدان1 خوانند . و
~~PageV01P085
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0111.jpg)

# ~~کویند آن کوشک پادشایی بوده است از ملوک یمن .
# در بحر مشرقی ، بدان موضع که آن را بحر اخضر خوانند ،
# ~~بنزدیکی شهر عدن ، جنسی ماهی است در دریا، طول او صدگز
# ~~یادویست کز . کشتی بزند وغرقه کند و بشکند . ملا حان از و عظیم
# ~~ترسند.   هم درین بحردر برابری1 پارس ماهئی باشد طول اوقریب بیست
# ~~کزیا کمتر . واو را بحیلتی صید می کنند . ودر شکم اوماهی دیکر
# ~~می باشد خردتر ازو ، در شکم آن دیگر ممچنین ماهئی دیگر باشد
# ~~خردتر . وهمچنین تاچهار وپنج باشد در داخل یکدیگر .
# هم درین در یاماهئی 2 باشد بالاء اویک ms57 گزکم یابیش واو درهوا
# ~~بیرد . وروی او بروی بوم ماند.
# هم درین دریا ، کشف باشد که دور او بیست کز بر آید. و کویند
# ~~درشکم او هزاو بیضه باشد . وانگشتری ذ بل و چیزهایی که از ذبل
# ~~تراشند و بخراسان آرند ازپشت او باشد . و آن درجزیر هها[20پ]
# ~~یابند ، که او را صید نتوان کرد.
# هم درین دریا ماهیی باشد برشکل تنهآ گاوی، یا آنچه بکاو
# ~~ماند . و او بیضه ندارد، همچنان زه می کند . و کویند بچه را شیر
# ~~می دهد . و از پوست آن ماهی درق می کنند .
# هم درین دریا جنسی مرغ باشد که خاشاک از روی دریا جمع
# ~~کند و برروی دریا آشیانه 3 سازد ، وبیضه نهد، و بچه بیرون کند.
# ~~وهر کز بخشکی نیاید .

PageV01P086

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0112.jpg)

# در1 دریاء هندوستان ، حیواتی است که سرودست و بیش نیمهآ
# ~~او مانندماهی ، اما دندانها و پنجه دارد . ووقت باشد که آن حیوان را
# ~~در جیحونها و رودهاء بزرگ می بینند . و هندوان او را مکر
# ~~میخوانند.
# در پارس، شهری است که آن را دارابگرد خوانند . و این شهر
# ~~حصاری دارد ، و خندقی گرد او بزرگ . ازین خندق ماهیی صید
# ~~کنند که او را2 هیچ استخوان نبود، و گوشت او3 بغایت خوش باشد.
# در بعضی از دیههاء پارس چاهی است . هر سال بوقتی معین آب
# ~~ازین چاه بر آید ، و برروی زمین برود ، چنانکه آسیابگرداند و
# ~~زمینها آب دهند و آبدانها پر کنند . آنگاه بازکم شود ، و بقرار
# ~~خویش باز آید.
# در یارس، شهری است که آن را جور خوانند . آنجا چشمه ایست
# ~~در مغاکی ، ودر قعر او مثل دیگی مسین سرنگونسار ، و درزیر آن
# ~~دیگ سوراخی . ازوی آبی بقوت بیرون می آید ، و برروی زمین
# ~~می آید . و کویند که آن بطلسم ساختهاند.
# هم در پارس دیهی است و آنجا چشمه ایست5 خوش ، بخورند
# ~~و زمینها آب دهند ، اما اگر جامه بدو بشویی سیز کردد .
# هم در حدود پارس ms58 دیهی است و آنجا چاهی درمیان دو کوه
# ~~ازوی دود بر می آید و حرارتی عظیم که هیچ کس فرا سرچاه نتواند
# ~~شد از غایت کرمی . واگر مرغی برزبر آن چاه بپرد ، از حرارت آن
# ~~درانجا افتد و بسوزد .

PageV01P087

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0113.jpg)

# در حدود زمین داور ریگی است که در فصل بهارباران بران
# ~~ریک بارد، ریک اندک ...1 و از زیر ریگ بنجشک بچه بیرون آید
# ~~خرد ، وبروزی چند بزرک شود وبپرد .
# در حدود بست چشمه ایست2 که از زمین بر می آید و منجمد
# ~~می کردد و سنک می شود. و همچنین بچند موضع دیگر شنیده ایم که
# ~~آب سنگ شود.
# در حدودماز ندران چشمه ایست2 که اگر نجاستی در وی اندازی
# ~~باد و رعد و برق و باران خیزد عظیم ، و تاجملهآ آب چشمه نریزی
# ~~و آن نجاست پاک نکنی ساکن نشود .
# و در حدودطبرستان چشمه ایست2 بنزدیکی دیهی . و مردمان آن
# ~~دیه آب ازان چشمه برند و خورند . و در صحرای آن دیه جنسی کرم
# ~~است ، جماعتی که بآب آوردن روند گوش می دارند تا یای بران
# ~~کرم ننهند . و اکر کسی بخطا پای برو نهد آب در سبوی او کنده
# ~~وطلخ شود ، و البته نتواندخورد ، وهمچنین شود هر کس که از پس
# ~~او باشد آبش تباه شود و بزیان آید . اما هر که درپیش او بود[21ر]
# ~~آب او بزیان نیاید و بقرار باشد .
# در شام بحد و دبیت المقدس بیابانی خردست که او را جفار خوانند
# ~~- چنانکه پیش ازین کفته آمده است- دو ریگ این بیابان جنسی مارست،
# ~~مقدار یک بدست اززمین بجهد ، بر آدمی اندازد و زخم کند و بکشد.
# ~~وشنیدیم که در محمل وهودج می جهد برشتر.
# و در اجناس مار عجایب و اختلاف بسیارست ، بعضی کشنده PageV01P088
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0114.jpg)

# ~~است و بعضی نیست1 . و آنکه کشنده است چون اصلال و افاعی باشد
# ~~که ازپس ، بیکروز ، یابدوروز ، یادهروز ، یاماهی، ودوماه تاسالی
# ~~بکشد]2 و آنکه کشنده نیست باشد ms59 که بیمار کند . و بیماری عظیم
# ~~پدید آید ، وباشد که هیچ اثرنکند ، چون انواع کوس3. وازین
# ~~جنس تایی چند گفته شود .
# در طرف آذرباد کان که با سوی روم دارد رودخانه ایست ،
# ~~و در وی چنسی مارست که چشم او برهر که افتد آن کس هلاک شود .
# در حدود چین ماری است که بانگه کند . هر که آواز او
# ~~شنود هلاک شود . یاحالی ، یا دیکر روز، یا سدیکر روز.
# حکایت کنند2 که در بعضی از طرف روم سواری ماری دید .
# ~~و این سوار نیزه ای بدست داشت . بدان نیزه مار را بزد وبکشت.
# ~~سوار و اسب هردو برجای بیفتادند و بمردند . بعد ازان بچندروز
# ~~مردی برین اسب مرده بگذشت سروپایی2 فرا آورد ، سر و یای در
# ~~اندرون شکم اسب افتاد آن مرد حالی بیفتاد و بمرد.
# درحد جنوب ازخط استوا ریگی باشد بغایت کرم چنانکه
# ~~می جوشد و هیچ مرغی یابرزمین نتواند نهاداز گرمی خاک که بسوزد .
# ~~درین ریگ ماری باشد سر ازریگ مقدار یک کز بر آرد ، وباقی
# ~~تن را در ریگ ینهان کند ، وسر کژ کند . چون مرغ آن بیندیندارد
# ~~که چوبی است از زمین بر آمده ، فرو آید تابرانجا نشیند ، مار اورا
~~PageV01P089
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0115.jpg)

# ~~بکیرد و بخورد . وغذای آن مار این باند .
# برین قدر از شرح مار اقتصار کردیم .
# شهری است در ولایت اندلس بنز دیک بحر محیط آن راشنترین
# ~~خوانند . بهروقتی از سال حیوانی از دریاء محیط بر می آید بشب و
# ~~خویشتن در سنگی یا در ختی می مالد. قدری پشم از و بدانجا باز می کیرد.
# ~~واهل این شهر کاه گاه بر کنار دریا ازین یشم می یابند. رنگ زر
# ~~دارد ، وروشنی زر . پس چون ازین مبلغی جمع شود بریسند ، وازوی
# ~~جامهای بافند ، قیمت او هزار دینار باشد . اما بعمری ازین جامهای
# ~~حاصل شود . وملوک خرند و بهیچ ولایت نگذرد . و این جامه بچند
# ~~رنگ بنماید و همانا بوقلمون که در افواه عام است ms60 این است .
# قصبهآ مصر را فسطاط خوانند . در نواحی آن نباتی باشد که
# ~~ایشان آن را بلسم خوانند . روغن بلسان ازوی کیرند . و بهیچ جای
# ~~دیگر نباشد . و گویند که یک پاوه زمین است که آن نبات در وی
# ~~روید وتخم اودر زمینی دیکر بنزدیک آن بکار نرود . و آن پاره
# ~~زمین را عین الشمس خوانند .
# بیارس شهری است آن رادار ابگرد خوانند . بنزدیک او کوهی
# ~~است و در وی دره ای ، و بر سر این دره دیهی است که آنرا آبین2
# ~~خوانند3 . آنجا سوراخی است که مومیایی از انجا می آرند . یس آن را
# ~~مومیایی خوانند[21 پ] و بعضی موم آیین . و ازین مومیایی اندک اندک
~~PageV01P090
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0116.jpg)

# ~~جمع شود، و بهر وقتی از سال مقدار سیبی یا اناری جمع شود ،
# ~~بنزدیک سلطان برند ، مومیایی اصلی آن است . و آنچه بخراسان
# ~~حاصل میشود اصلی نباشد ومنفعت او کمتر بود .
# در یمن بکنار دریا بوزنهآ بسیار باشد . و چون جمع شوند ایشان را
# ~~مهینی باشد که درپیش میرود ، وایشان از پس میروند . واین برمثال
# ~~زنبور انکبین باشد .
# در ولایت پارس کر مسیری است بغایت گرم ، تا بحد ی که
# ~~معتمدی کفت که: «در خانه ای بودم آنجا که مشرف بود بر رود خانهای .
# ~~پس1 در تایستان گرمگاه سنگ دیدم که میطر کید ، همچنان که
# ~~در آتش طرکد ،.
# در خوزستان شهری است که آن را شوش2 خوانند . در وی
# ~~جنسی ترنج باشد مانند کف وست آدمی با انکشتان بهم.
# بیمن کو کب سهیل را طلوع و غروب باشد . و اورا خاصیت است
# ~~با شتر که هر شتر که اورا ببیند هلاک شود. و کسانیکه شتر دارند
# ~~این معنی دانسته باشند، و شتررا نگاه دارند از نظر کردن در وی بوقت
# ~~کنام . چون سهیل بر آید شتررا روی بگردانند ، و بخلاف جهت
# ~~او رانند .
# در بلاد واقواق جنسی نبات باشد مانندهآ شخص آدمی ، ومثال
# ~~جملهآ اعضاء آدمی دروی موجودست ، اورا سترنگ خوانند ms61 ، ومردم-
# ~~کیاه نیزخوانند . و هر که او را از زمین بر کند هلاک شود . پس
~~PageV01P091
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0117.jpg)

# ~~سکی را گرسنه میدارند ، و درین نبات میبندند ، و از دور نان
# ~~بدو نمایند ، تا سک قوت کند و آن کیاء از زمین برکند . و
# ~~سک بمیرد .
# در بعضی از بیابان مکران گویند سنگی می بابند سر از زمین
# ~~بر آورده برشکل آدمی ، و میکویند بتایستان رطوبتی از ومی دود .
# ~~والعهد فی کلها علی رواتها.
# این بخش دراز کشت و بتطویل انجامید ، ومع هذا از عجایب
# ~~باقی است، اما چون شرط ایجازست مراعات آن اولیتر.
### | فصل هفدهم
# در معادن جواهر و غیر آن1
# معادن جوهر هم ازان جمله است که درین نوع ذکر آن
# ~~واجب است .
# زر- کان زر ونقره درعالم بسیارست ودر احصاء نیاید . اما
# ~~موضعی که او را از سنگ بیرون نباید کرد و همچنان مییابند ،
# ~~یکی در جانب مشرق در اقصاء چین موضعی است که آنرا بلاد
# ~~واقواق خوانند، وهم آنجا جایی دیگرست که آن را بسیلا2 خوانند.
# ~~درین مواضع زر بسیار باشد که از سنک جدا نباید کرد همچنان
# ~~یابند ، تا بجایی که قلادهٔ‌ سگان از زر کنند .
# و در بیابانی که بر کنار دریاء قلزم است هم کانی است که دروعه
# ~~پارههاء زر می یابند .

PageV01P092

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0118.jpg)

# در بیابان مغرب ولایتی است که آن را غانه خوانند ، کانی
# ~~بزرگ است که ازانجا یارههاء زر می آرند ، و آن 1 زرخود روی
# ~~یعنی اززمین رسته است .
# نقره - هم بنواحی مشرق جزیره ایست که آن را جزیرة الفصه
# ~~خوانند . در راهگذر آبهاء آن پارههاء نقره مییابند ، از یک
# ~~در مسنگ تاده مثقال ، و کویند از ده مثقال تاتیمن . و اول درست
# ~~ترست .
# واقاکانی که بحسرم2 وبدخشان و بهر موضعی دیگرست بسیار
# ~~است. و آن را از سنگ جدا می یابد کرد .
# مروارید - در بحر مشرقی باشد. و او را [22 ر] بمواضع
# ~~مخصوص برمی آرند ازین دریا چون : عمان وعدن و بحرین ms62 وجزیرهآ
# ~~سر ندیب.
# و در مقابل جنابه جزیره ایست او را خارک خوانند . آنجا
# ~~معدن مروارید باشد بغایت نیکو . و کویند دریتیم از انجا آرند .
# در حدود کرمان جزیره ایست ، و دروی شهری . آن را کیش
# ~~خوانند. ازانجا نیز مروارید بر آرند . و مروارید را آن ساعت که
# ~~از صدف بیرون می کنند سرخ است مثل کوشتی ، چون بادبرو زند
# ~~سپید شود وروشن گردد.
# صدف - جانوری است که او را بگیرند، و مروارید از میان
# ~~شکم او بیرون کنند ، چنانکه گفته آمد.
# یاقوت - بعضی گویند که او را کانی نیست. اما بحقیقت کان او PageV01P093
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0119.jpg)

# ~~در مشرق است در جزیره ای که آن را جزیرة الیاقوت خوانتد
# ~~جملهآ الوان یاقوت آ نجا باشد از رمانی و بهرمانی و وردی وزرد 1 و
# ~~کبود . ومی گویند که همچنین در جزیرهآ سر ندیب موجودست.
# عل - کان او ببدخشان باشد، و جایی دیگر نباشد. ومی گویند
# ~~که هرروز مشرفی بکان رود و در روی کان نگاه کند هرلعل که تا
# ~~دو روز بیرون خواهد آمد مهره پدید کرده باشد در قلم کیرد و بعداز
# ~~آن طلب دارد . و بعضی لعلها بیرون آید در غلافی ، پس خایسکی
# ~~لطیف آهسته بروی زنند تاغلاف بشکند . ولعل ازمیان آن بیرون
# ~~آید آن را لعل پیاز کی خوانند از راه تشبیه بیوستهاء پیاز . و آن
# ~~لعل بقیمت زیادت باشد . ولعل زرد نیز باشد اما قیمت او کمتر بود ،
# ~~بسبب آنکه اولعلی ناتمام باشد . وشنیدیم که لعل سبز نیز هست.
# و درین سالهاء گذشته بازر گانی نگینی ازین لعل سبز آورد
# ~~بشادیاخ ، ومیان جوهریان خلاف افتاد . بعضی کفتند لعل است و
# ~~بعضی کفتند زمر د یاجوهری دیگرست . پس امتحان کردند ، به
# ~~مارقشیشا2 آب خورد . دانستند که لعل است ، بدان سبب که لعل
# ~~به مارقشیشا2 آب خورد و آن سنگی باشد . و همچنین هرجوهری
# ~~بچیزی دیگر آب خورد.
# الماس - در جزیرهٔ‌ سرندیب رودخانه ایست ، الماس ازانجا
# ~~آرند . وبعضی گویندکان ms63 الماس در مشرق باشد . و شنیدیم که
# ~~بکنار هندوستان بنزدیکی دریا کوههاست و در انجا دره ایست ، المای
# ~~ازانجا می آرند بطریق کر کس و گوشت ، چنانکه معروف است و PageV01P094
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0120.jpg)

# ~~همگنان شنیده باشئد.
# ودر لفظ الماس نیز اختلاف کردهاند ، بعضی کویند «الف و
# ~~لام ، زیادتی است واصل او ماس است مثل باب ودار از اجوف .
# ~~و بعضی کویند الف جمع است ولام از متن کلمه مثل احباب و
# ~~اصحاب از صحیح . و بعضی کویند جملهآ حروف اصلی است مثل
# ~~خرغال1 و بهرام وهمچنین بعضی کویند الف ولام هر دو زیادتی است
# ~~اما سین مشد د است مثل حار از مضاعف .
# زمرد - زمر دراکانی نیست ، و در دست مردمان همان قدر
# ~~بیش نیست که ذوالقرنین از تاریکی بیرون آوردهاست ، و بدین
# ~~سبب قیمتاو بشکستن کم نشود . و گویند بهندوستان بیشتریابند2 .
# ~~و بعضی کویند زمر د و ز برجد هردو یکی است [22 پ] اما حقیقت
# ~~آن است که ز بر جد جوهری دیگرست چنانکه کفتهشود .
# پیروزه - کان اصلی او در نشابور ست در کوههاء بشان و
# ~~اردلان . و آن کان را بواسحاقی خوانند . و مگر اول کسی که آن
# ~~کان یدید آورده است بو اسحاق تام بوده است واین پیروزه را نیز
# ~~بواسحاقی خوانند چنانکه کان را . وپیروزهآ این کان بهترونیکوتر
# ~~وپایدارتر از پیروزههاء دیگر بود .
# و در حدود سمرقند و فرغانه کانی دیگر ست ، دران کوه که
# ~~پیش ازین در فصل کوه گفته ایم . اما پیروزهآ او خوشرنگ نباشد .
# ~~و آنکه از خجند آرند و آن را خجندی خوانند رنگ در جرم او PageV01P095
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0121.jpg)

# ~~هموار و مشابه نباشد و مخالف باشد و رنگ اوزود بگردد وزردیام شود
# بولایت خوارزم پیروزه ای آرند از جانب تر کستان از حدود
# ~~سخان و همانا آنجا نیزکانی است .
# زبرجد - جوهری است سبز همچنین زمر د. بعضی کویند زمر د
# ~~بوز برجد هردو یکی باشد . امانه چنان است که زبرجد خودجوهری
# ~~دیگرست ms64 . و کان او بمصر باشد جنوبی نیل در کوههایی که پشت بیابان
# ~~مغرب داود، و در وی عمارت نیست ، و آن را الواحات 1 خوانند
# ~~چنانکه پیش ازین کفته آمده است . واین جوهر را کانی دیکرنیست
# ~~درعالم بیرون آن.
# ختو - این از جملهآ جواهرنیست و از حیوان است اما چون
# ~~قیمتی دارد خواستیم که ذکر او درین مجموع باشد . بعضی گویند
# ~~او شاخ ازدهاست . علی الجمله شاخ حیوانی غریب است . واز حدود
# ~~چین آرند و بعضی گویند از روم آرند.
# مرجان - این هم از جنس جواهر نیست ، از جنس نبات است و
# ~~اورا بد خوانند و جایگاه او در دریاء روم است که اورا خلیج مغربی
# ~~کویند بموضعی که ولایت افریقیه بریک جانب باشد و فرنگ بردیگر
# ~~جانب . و در هیچ دریاء دیگر نباشد بیرون ازین موضع . واورا از قعر
# ~~آب بر کنند و بر آرند . واو نباتی است که درین موضع می باشد یا
# ~~بیخ نباتی و اورا آن ساعت که بر آرند نرم باشد چون باد بروی زند
# ~~و هوادر وی اثر کندهم در روز سخت می شود . و از جنس سنک میگردد.

PageV01P096

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0122.jpg)

# سنباده - او از جنس خاکی باشد یاسنگی که بکوبند تاخاک
# ~~شود وجواهر بدو سایند . و نامها که برجواهر سخت نویسند جزبدو
# ~~نتوان نبشت . واو را ازجزیرهآ سرندیب آرند، واول بهندوستان افتد
# ~~بآنجا می برند .
# بلور - سنگی معروف است و در جویهاء جزیرهآ سر ندیب باشد
# ~~واز آنجاآرند ، واول بهندوستان افتد . و ازوی نوعی باشد بسپیدی
# ~~مایلتر، اماشفیف او کمتر، اورا بتازی مهاخوانند و بیارسی «یخ اندراب»
# ~~و واحد را مهاة گویند .
# عقیق وجزع - این هردو جواهر ازیمن آرند . سنگی باشد
# ~~درصحرا ، بر گیرند و روی [ 23 ر] او را بسایند تاعقیق یاجزع
# ~~بیرون آید . وظاهر این سنگ مثل پوستی باشد او را . ولون ظاهراو
# ~~مخالف لون باطن بود . وشتان مابینهما، که عقیق داشتن بفال بود وجزع
# ~~داشتن بفال نباشد .
# وجزع را اصل جزع ms65 باشد بفتح جیم ، اما بیشتر بکسر کویند
# ~~و آن خطاست .
# دهنه - این جوهر دو نوع باشد یکی را شیرین خوانند و یکی را
# ~~ترش . و شیرین از فرنگ آرند و آن را دهنهآ فرنگی خوانند و
# ~~ترش ازسوی کرمان آرند . و از سوی کرمان بیز نوعی دیگر میافتد
# ~~که آن را ترش شیرین می خوانند. و شیرین در کان زرمی یابند و ترش
# ~~درکان مس . ویک پاره ازین سنگ می باشد که یک روی اوشیرین، و
# ~~دیکر روی ترش ، و شیرین بسبزی مایلتر باشد ، و ترش بسیاهی .

PageV01P097

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0123.jpg)

# ~~و گویند شیرین را چون بسایی و آب او در چشم کشی روشنایی چشم را
# ~~سود دارد ، و همچنین بعضی ازعلتهاء چشم را . واورا از جملهآ داروهاء
# ~~چشم شمرند ، اما کتب طب ازین معنی خالی است و ذکر آن ندیدیم .
# خماهن - سنگی است که ازوی بعضی مردمان نگین انگشتری
# ~~سازند، و در مصر در جانب مشرق از نیل کوهی است که آن را مقطم
# ~~خوانند - چنانکه در فصل کوه گفته آمده است - و دران کوه و نواحی
# ~~آن سنکهاء خماهن باشد و از انجا آرند و بعضی مردمان سنگ حبش را
# ~~خماهن خوانند ومیان ایشان فرقی نگنند . اما حقیقت آن است که
# ~~حبش خود سنگی دیگرست . و در حدود خراسان می باشد و می یابند .
# یشم - معدن یشم ولایت چین است و در بعضی از حدود تر کستان
# ~~هم1 باشد ، واو سنگی عظیم سخت است . و جوهری دیگرست که
# ~~برنگ بدو نزدیک است . اما بسودن نرم ترست ، واورا یاش خوانند ،
# ~~هم از حدود تر کستان می آرند . و جوهری دیگرست که ازین هردو
# ~~نرم ترست اورا یشب خوانند .
# در طوس کوهی است و درزیر او یشتهای ، برین پشته ازین جنس
# ~~سنگی مییابند و اورا از میان خاک بیرون می کنند و جمله مسدس
# ~~شکل می باشد و از وی مهره هاء نرد می تراشند و چیزهاء دیگر نیز
# ~~چون انگشتری و ms66 انگشت بانه و غیر آن .
# لاژورد - اوسنگی است و معدن او ببدخشان باشد در درهای که
# ~~در برابری کان لعل است ، ودر روم نیز معدن اوهست . و ازوی نوعی
# ~~است که اورا لاژورد ذهبی خوانند ، درجرم او اجزای زرمی توان دید .

PageV01P098

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0124.jpg)

# کهربا - او از جنس سنگ نیست و دروی دسومتی است که
# ~~بدان سبب بآتش مشتعل گردد و بسوزد . اورا بیشتراز جانب سقسین و
# ~~بلغار می آرند و می کویند که اورا در آب مییابند . و از حال او
# ~~بیش ازین معلوم نیست .
# بیجاده - جوهری سرخ است ، بیاقوت ماند ، امایاقوت نیست
# ~~واز ونرم ترست بسودن ، ومعدن او بنواحی1 سرندیب . وممکن که او
# ~~یاقوتی ناتمام است .
# بنفش - جوهری است مثلیاقوت وردی ، اما رنگه او برنگه
# ~~بنفسجی مایل است و معدن اوهم سرندیب است.
# مینا و خمری و ملون - این هرسه معمور است [23 پ] و
# ~~ازکان نیست .
# و مینا، آبگینه را رنک سبزمی کنند، آن را مینا می خوایند
# ~~وعوام بعوض زمر د نگین می کنند . واکنون مینا سرخ وزرد و کبود
# ~~می کنند.
# واما خمری، آبکینه یابلوررا رنگی سرخ می کنند ، و اورا
# ~~خمری میخوانند .
# واما ملون هم آبگینه است که رنگ سرخ می کنند.
# و جنسی دیگرست که اورا چکانیده می خوانند . بلوررا یا مهارا
# ~~بخایسکی لطیف میزنند تا اند کی بطر کد . آنگاه اورا در رنگی
# ~~سرخ بجوشند 2 تا رنگ بدرزهاء او فروشود . چون اجزاء اوعکس
# ~~بیکدیگر بازدهند جمله سرخ نماید .

PageV01P099

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0125.jpg)

# قلعی - معدن او روس باشد که از انجا می آرند . اما جزیر:
# ~~کله1 در بحراخض در مملکت مهراج است آنجا قلعی بسیار باشد که
# ~~از سنک بیرون نباید کرد.
# مس - کان او بحدودفر غانه باشد، دران کوه که پیش ازین در فصل
# ~~کوه گفتهایم . وهمچنین کان سرب آنجا باشد . ودرغربی خراسان
# ~~نیزکان مس باشد .
### | **
# بعدازین، چیزها که جواهرنیست اما در سلک آن توان کشید
# ~~باد کرده شود، تا استیفاء این نوع باشد ms67 .
# سیماب- در حدود پارس معدن اوست بنزدیکی دار ابگرد و
# ~~اصطخر . واو را ازچاهی بر می آرند ، از میان خاک . و بفرغانه نیز
# ~~دران کوه که پیش ازین گفته ایم هم معدن او باشد .
# تفط - عامهآ مردم این را تفت گویند و نویسند ، واصل او طا
# ~~است یعنی نفط . واو روغنی است ، وهم از چاهی از زمین برمی کشند
# ~~و او سبز باشد و سپید و سیاه . اماسبز بنزدیکی در بند خزرباشد ، وسپید
# ~~ببا که وموقان ، وسیاء بحدود بلخان ، جایهاست برپشتهای این نفت
# ~~سیاه را ازوی برمی کشند . و بجایها می برند . و نقط سیاه را بچکانیدن
# ~~سپید می کنند واین عمل را تقطیر خوانند .
# عنبر - در جرم او خلاف کنند . بعضی کویند سر کین کاو آبی
# ~~است در دریا، بسبب آنکه اورا بر سر آب دریا می یابند. و بعضی کویند
# ~~چشمهایست درقعردریا ، وازوی بیرون می آید، چون برسر آب آید PageV01P100
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0126.jpg)

# ~~بسته کردد . و هر کسی را در این باب قولی است . اما بتفحص بسیار
# ~~معلوم کشته است که آن چیست . و آن آن است که در جزیرههایی
# ~~که در دریاست ز نبور انگبین در شکاف کوهی که روی بسوی دریا دارد
# ~~شهد می نهد ، وچون آدمی آنجا نمی وسد بروز گار دران ازین بسیار
# ~~جمع میشود ، و بحرارت آفتاب بروز گاران جمله بگدازد و در دریا
# ~~شود، آنچه انگبین باشد با آب بیامیزد و نایدید شود ، و موم برسر
# ~~آب بماند و منجمد گردد، و برروی آب باشد تاوقتی که کشتی فرارسد
# ~~وبردارد ، آن عنبر باشد . و اگر بازر گان دیرتر بدو رسد و مدتی
# ~~برروی آب بماند ، بوی او کم گردد و برنگ سیاه شود . و این مومرا
# ~~بوی خوش ازان است که آن زنبور در جزایر گلهایی خورد خوشبوی
# ~~که مثل آن درعمارت موجود نباشد .
# و عنبررا برروی آب می یابند بچند موضع: یکی در بحر مشرقی
# ~~بعدن وعمان و پارس و حدود هندوستان ، و ms68 دیگر در بحر مغرب باندلس
# ~~بشهر شنترین1 ، و همچنین سواحل روم.
# و از وی اشهب آن باشد که آدمی زود بدو رسد ، و برسر آب
# ~~بسیاری [24 ر] نمانده باشد ، و بحرارت آفتاب سیاهی دروی ظاهر
# ~~نگشته . وعین الجراد آن را گویند که هنوز شکل خانهآ زنبور بروی
# ~~بتمامی باطل نشده باشد . وو کوه بر کوه» آن را خوانند که بچند نوبت
# ~~آن موم بریکدیگر فسرده باشد .
# عود - میان هندوستان و چین کوههایی عظیم است بر کنار
# ~~دریا ، درخت عود آنجا می باشد و آنچه اصلی است و نیکو از انجا
~~PageV01P101
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0127.jpg)

# ~~می آرند . و در اقصاء هندوستان جزیر، ایست آن را قمار خوانند
# ~~ازانجا نیز آرند. و در برابری قماربر کنار دریا شهری است آن را
# ~~سنف خوانند از انجا نیز آرند . بعضی قماری بهترنهند و بعضی صنفی را .
# ~~علی الجمله او را از سوی هندوستان دارند1.
# کافور - جزیره ایست در بحر اخض ازخلیج مشرقی ، ودران
# ~~جزیره بوزنه بسیار باشد و بزرگ ، و آدمی را هلاک کند ، کافورازان
# ~~جزیره آرند . و آن را کافور رباحی خوانند بسبب آنکه بوزنه را
# ~~رباح خوانند . و از کافور جنسی دیگرست آن را فنصوری2 خوانند
# ~~-همچنین مبهم دیده ایم - و آن هم جزیره ایست از انجا پیز آرند . اما
# ~~رباحی از همه نیکو تربود. و در ولایت هندوستان نیز کافوری باشد آن را
# ~~هندوی گویند نیک نباشد ودر داروها کمتر بکار دارند.
# و کافور در اصل صمغ درختی باشد ، کاردی بروی زنند صمغ
# ~~بسیار ازوی بیرون آید ، بگیرند و در جایی کنند تاخشک شود کافور
# ~~باشد . واو سیاهرنگ باشد اورا بشیر سپید کنند .
# و درخت صندل هم درین جزیره3 باشد . اما صندل سرخ نباشد
# ~~و اورا چندن خوانند .
# مشک - بهترین مشکی ازختن آرند و بعداز و بهتر آن باشد
# ~~که ازتبت آرند ، وبعداز و تاتاری ، و بعدازو خرخیزی ، و بعدازو
# ~~کشمیری، و بعد از و بحری. و بترین اجناس او بحری باشد ms69 بسبب آنکه
~~PageV01P102
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0128.jpg)

# ~~بخار دریا قوت بوی او کمتر کند .
# و مشک در ناف آهوی بزر که جمع میشود که اورا دابة المسک
# ~~خوانند ، واو را1 شاخ باشد برییشانی . و مشک دراصل خونی باشد
# ~~که درناف این حیوان جمع می گردد ، وخارش می کیرد، وناف را
# ~~در سنگها و درختها و چوبها میمالد ، تاوقتی که نافه ازوی جدا شود
# ~~و بیفتد، آنگاه خارش او آرام گیرد . و همانا بحری از سرندیب و آن
# ~~حدود آرند . و وقت باشد که بازر کان نافه را بشکافد ، و ازوی خون
# ~~بیرون آید که هنوز تمام منجمد نگشته باشد ، وبازر کان بدین عیب
# ~~نافه برفروشنده رد نتواند کرد.
# این جمله که کفته آمد درین کتاب کفایت باشد .
# فصل هزدهم
# در آنکه ازهر موضع چه خیزد
# این شیوه را بازر کانان بهتردانند ، و ایشان را بکار آید . اما
# ~~بسبب آنکه تااین مجموع باهمال این نوع ناقص ننماید تایی2 چند
# ~~از کلیات آورده شود .
# از دریاء مغربی ، برده آرند : صقلابی ، و رومی، و فرنگی ،
# ~~واندلسی ، وجامههاء قیمتی ، وداروها که در روم خیزد .
# از دریاء مشرقی ، از چین ختو آرند ، ومسک واوانی چینی و
# ~~آهن کوهردار وبعضی داروها.

PageV01P103

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0129.jpg)

# وازسوی هندوستان هم درین بحرعود و صندل و کافور وداروی
# ~~سیار هندوی وانواع جامهعاء پوشیدنی وفرش .
# از سرندیب [24 پ] انواع یاقوتها آرند والماس و بلور و
# ~~سنباده . از جزیرهآ کله قلعی آرند.
# ازسند بعضی داروها آرند، ورمح بجهت نیزه ، وشتران بختی
# ~~بجهت فحل .
# و اما در دریایی که در اقصاء شمال است برظهر صقلاب دروی
# ~~هیچ کشتی نرود ، وازوی هیچ نیارند.
# و همچنین دریای مغربی که اورا بحراو قیانوس خوانند هیچ کس
# ~~دران دریا نرود ، و کشتی آنجا نرانند ، وازوی هیچ نخیزد و نیارند.
# وهمچنین از بحر بنطس1 ازولایت مصراستران نیکو آرند ، و
# ~~در از کوشان رونده و راهوار که بمصری معروف باشند . هم در مصر
# ~~جنسی دراز گوش باشد که گویند اصل اورا یا ms70 مادر یا پدر -یکی
# ~~ازین دو- گورخر بودهاست، وعظیم رونده و دونده باشد . هم بمصر
# ~~بر کنار ولایت که باسوی نوبه دارد شهری است که آن را اسوان
# ~~خوانند.
# دران حدود جنسی دراز کوش باشد خرد همچند کوسپندی یا
# ~~اند کی بزر کترورنک او ملئع سیاه و سپید وخطها بروی . وچون این
# ~~دراز کوش را ازین ناحیت بجایی دیگر برند نزید . و این جنس
# ~~در از کوش بهیچ موضع دیگر نباشد الا درین موضع .
# این کلمهآ چنددرین معنی یاد کرده آمد، وبرین اقتصار کرد.

PageV01P104

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0130.jpg)

# فصل نوزدهم
# در شرح بعضی ازحالات عرب1
# عرب را با کمال فصاحت و براعت و شجاعت ، فضیلت آنکه کلام
# ~~رب العزه بزبان ایشان منزل است کفایت باشد . پس بدین سبب اولی
# ~~آن باشد که این مجموع که دروی شرح حال طبقات آدمی است از ذکر
# ~~احوال ایشان که بر کافهآ اجناس انسان بدین مزیت تفوق دارند
# ~~خالی نباشد . پس کلمه ای چند از مواضع قبائل عرب و آنچه بدان تعلق
# ~~دارد گفته شد .
# میان دریای قلزم وعمان جمله زمین عرب باشد . وازین دریا تا
# ~~بدان قریب پانصد فرسنگ بر آید.
# اما مواضعی 2 که بر کردا گرد زمین عرب است این است : از
# ~~عبادان - که بنزدیکی بصره است - تابحرین پانزده مرحله است، و
# ~~ازانجا تاعمان یکماهه راه است ، واز انجا تابلاد مهره یکماهه ، و
# ~~ازانجا تاحضرموت یکماهه ، وازانجا تاساحل حجفه پنج مرحله ، و
# ~~ازانجا تا جارسه مرحله ، واز آنجا تا ایله بیست مرحله ، واز آنجا تا
# ~~بالس بیست مرحله ، و از انجا تا کوفه بیست مرحله ، و از انجا تا
# ~~بصره دو ازده مرحله ، و از انجا تاعبادان که ابتدا کرده شد دو مرحله.
# ~~این جمله گردا گرد زمین عرباست ، درین میان جمله عرب باشند.
# نجد بالاراکویند - درلغت عرب - وغورنشیب را .اما اززمین PageV01P105
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0131.jpg)

# ~~عرب غورحدود تهامه را خوانند ونجد حدود بحرین را . نجد یمن
# ~~دیگر باشد و نجد حجاز دیگر، اما هرد و ms71 بهم پیوسته است . و جنوبی نجد
# ~~حجاز باسوی شمالی نجدیمن دارد . حجاز مواضعی راخوانند که میان
# ~~غور و نجد باشد و آنجا قبایل عرب بسیار باشند.
# اواحی مکه را از جانب مشرق بنوهلال و بنوسعد و هذیل باشند،
# ~~ازجانب [20 ر] مغرب بعضی از قبایل مضر، میان مکه و مدینه بکر
# ~~ابن و ایل باشند و بعضی قبایل مضر، بحدو دطایف بنو ثقیف باشند، در
~~بادیهآ
# ~~بصره بنو تمیم باشند تا ببحرین . و تمامت بلاد جزیره شهرهایی را کویند
# ~~که میان دجله و فرات باشد و آنجا بیابابهاباشد و دروی قبایل ربیعه
# ~~ومضرباشند ، وربیعه بحد و دسنجار و نصیبین باشند ، ومضر بحدود رقه .
# ~~در بادیهآ شام فزاره ولخم و حذام باشند و بعضی از بطنهاء ربیعه ومض.
# ~~از حدودقادسیه 1 تاشقوق2 درطول ، واز سماوه تابادیهآ بصره درعرض،
# ~~درین میانه جمله قبایل بنی اسد باشند . وچون از شقوق2 بگذری
# ~~دیارطی 3 باشد 4 بعدازان برجانب دست چپ بنوسلیم باشند و برجانب
# ~~دست راست جهینه باشند.
# در ولایت روم شهری است که آن را خرشنه 5 خوانند درانجا
# ~~طایفه ای باشند سیاه موی و سیاه چشم بخلاف اهل روم آن طایفه از عرب
# ~~باشند از شام از غنان که باجبلة الایهم الغسانی بروم افتاده اند-بروز
~~کار
# ~~امیر المؤمنین عمر رضی الله عنه - و آن قصه درازست . 6 PageV01P106
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0132.jpg)

# بدر بند خزر کوههایی عظیم است میان اهل اسلام و کفار. بران
# ~~کوهها کسری ملک حصار ها ساخته است تا در وی کفار باشند مثل
# ~~ثغرها ، وکویند چهارده حصارست . وقومی ازموصل و قومی از شام
# ~~از عرب که درولایت شامساکن بودندی ، و قومی از قبایل ربیعه آنجا
# ~~فرستاد ، تا راه کافران نگاه میدارند تا بحدود مسلمانی در نیایند . آن
# ~~جماعت آنجامقام ساختند و نسل ایشان بسیارشد ، وهنوز فرزندان ایشان
# ~~مانده ، وجمله تازی زبان باشند .
# این قدر درین معنی کفایت است .
# فصل بیستم
# در حکایتی چند پراکنده
# اصحاب الکهف - این اصحاب الکهف در روم ms72 بوده اند، و
# ~~شهری را که ایشان از انجا بوده اند افسیس 1. و این کهف میان عموریه
# ~~ونیقیه [ است. و کهف بزبان عرب شکاف کوه باشد . وقصهآ اصحاب-
# ~~الکهف در تواریخ وقصص وتفاسیر مذ کورو مشهورست و کویند که
# ~~شخص ایشان هنوز باقی است وجثهآ ایشان بر جای است.
# و در کتابی که تواریخ خلفا بود دیدم که الواثق بالله که از خلفاء
# ~~عباسی بوده است او رابایست که حال ایشان معلوم کند. محمدبن موسی
# ~~منجم را که یکی از خواص او بود برسالت بروم فرستاد تاموضع ایشان
# ~~معلوم کرداند ، و کیفیت حال ایشان مشاهده کند . و بقیصرروم نامه
~~PageV01P107
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0133.jpg)

# ~~نبشت تا او نفقه وقلاوز و آنچه بدان حاجت باشد بدهد تا بموضع
# ~~اصحاب الکهف رود.
# پس محمد موسی حکایت کرد که از نزدیک قیصر چند چند روز
# ~~می رفتیم راههاء درشت ، وبر کوههاء عظیم می کذشتیم که هیچ عمارتی
# ~~نبود . تا بصحرایی رسیدیم و کوهی بود درین صحرا منفرد و بهیچ کوه
# ~~دیگر پیوسته نه . و این کوه خرد بود چنانکه قطردامن او مقدار هزار
# ~~کز بیش نبود اما بغایت بلند بود . و در دامن این کوه سوراخی بود
# ~~در سنگ کنده . پس ما اول بحیلتی برین کوه رفتیم. برسر کوه مثل
# ~~چاهی دیدیم عظیم فراخ مثل غاری، وعمقی عظیم دورداشت . وفراخی
# ~~این چاء در حدود دویست گز در دویست کزبود [ 25 پ] وفرو
# ~~نگرستیم درزیر او آبی می نمود . پس از کوه فرو آمدیم ، وبنزدیک
# ~~آن سوراخ رفتیم ، و روشنایی در گرفتیم و درسوراخ شدیم . واین
# ~~سوراخی فراخ بود . دروی شدیم ، ومقدار سیصد کام برفتیم ، بدان
# ~~بزرک، ایستاده مثل بحیرهای ، و زیراو مقداری کشاده ، چنانکه
# ~~اندک روشنایی بآب رسیده بود و گردا گرد این بحیره خانهما 1
# ~~درسنگ کنده . و بر کنار بحیره درخت بود بسیار اماببالاء خرد ، و
# ~~بریک جانب او رواقی بزرگ و بلند درسنگ کنده ، و او راستونها
# ~~هم از سنگ . و در ینجا جماعتی ms73 مردم بود که نگاهبان این موضع
# ~~بودند، ودرین رواق نیز خانهها بود درسنگ کنده ، ویکی ازان جمله
# ~~بلند تر بود مقدار پنج کز از زمین بلندتر چنانکه بنردبان برانجا
# ~~می بایست رفت . ودرر این خانه 2 سنگین بودوبسته بود. چون خواستیم
~~PageV01P108
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0134.jpg)

# ~~که برین خانه رویم نگاهبانان مارا منع کردند و گفتند : «هر که
# ~~ایشان را بیند هلاک شود والاآفتی عظیم بدو رسد » . بگفت ایشان
# ~~التفات تکردیم و شمعی بغلامی دادیم و برانجا رفتیم و درباز کردیم
# ~~امرد ، و بریشان جامهای بود از جنس کلیم. و چون دست فراز
# ~~می کردیم ازهم فرو میشد ، اما تن ایشان برجای بود خشک شده ،
# ~~و ایشان را بکافور ومر وصبراندوده ، تابزیان نیاید. چنانکه بوی این
# ~~ادویه می یافتیم . و پوستهاء ایشان باستخوان باز گرفته . و دست برسینهآ
# ~~ایشان نهادم اثرموی و درشتی آن باقی بود چون بکشیدم برنیامد.
# یس چون ازین خانه فرو آمدیم این نگاهبانان طعامی ییش
# ~~ما نهادند . چون بخوردیم غثیانی و سوزشی در اندرون مایدید آمد .
# ~~دانستیم که مارا دارو دادند . بتکلف استفراغ کردیم تا ازان آفت
# ~~خلاص یافتیم . واین جماعت قصد هلاک مابدان کرده بودند تادعوی
# ~~ایشان بنزد مردمان درست شود که ایشان را نمی توان دید.
# واصحاب الکهف این شخصها بودند که کفتیم.
# اصحاب الرقیم - اصحاب الرقیم ، اصحاب الکهف را خوانند
# ~~چنانکه حق تعالی کفت : «اصحاب الکهف والرقیم،1 . ورقم درلغت
# ~~عرب نبشتن باشد ورقیم نبشته باشد . وایشان را اصحاب الرقیم بدان
# ~~خوانند که برزبر سرایشان لوحی بوده است، و بروی نام اصحاب الکهف
# ~~و حال ایشان تبشته . اما محمد بن موسی که آنجا رسیده است ذکر
# ~~این لوح نکرده است ، یاندیده است ، ویا برجای نبوده است .

PageV01P109

# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0135.jpg)

# سد یأجوج ومأجوج - این را نیز ردم یأجوج خوانند وردم
# ~~وسد هردو یکی باشد . ودرلغت عرب این هردوبند [را]1 خوانند.
# ~~وموضع سد اقصاء شمال است نزدیک بجانب مشرق برظهر تر کستان
# ~~وچین، چنانکه در شکل عالم ثبت کرده آمده ms74 است.
# و چنین گویند که متو گل که خلیفت بود و برادرواثق بود
# ~~خواست که حال سد یأجوج معلوم کرداند . معروفی را از خواص
# ~~خویش چهاریای ومالی و افربداد و بفرستاد تااین حال معلوم کند و
# ~~او را خبر آرد.
# 26 را پس چون برفت و باز آمد 2 حکایت کرد که از سامره
# ~~که - دران عهد خلیفت آنجامی نشست - برفتیم بحدود ارمینیه بشهر
# ~~تفلیس رسیدیم واز انجا بولایت سریر رفتیم و از انجا با آلان و از انجا
# ~~بخزر . پس ازان بهر موضع قلاوز می گرفتیم و بیست و ینج روز
# ~~برفتیم بعضی در عمارات و بعضی در خرابی . تابزمینی رسیدیم سیاه و
# ~~ازوی بوی ناخوش می آمد. بعدازان ده روزدیگر برفتیم ، بزمینی
# ~~رسیدیم دروی شهرها و دیهها ، اما جمله خراب گشته و آدمی نامانده
# ~~اما اثربناها باقی بود . پس بعدازان مد ت بیست وهفت روز می رفتیم
# ~~تابحصاری چند رسیدیم خراب بنزدیکی کوهی عظیم وازان جمله
# ~~یک حصار آبادان بود، و دروی تنی چند بودند. ازیشان نشان خواستیم
# ~~کفتند که سد ازین کوه باشد . پس ما را بدره ای نشان دادند .
# ~~می رفتیم تا آنجا رسیدیم. درهای فراخ بود و دروی بیرون سنگهاء
# ~~بزر ک هیچنه ازحیوان ونبات وغیر آن . پس درین دره قریب سه PageV01P110
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0136.jpg)

# ~~فرسنگ یا زیادت برفتیم بمضیقی رسیدیم که از هرسوی کمربود و
# ~~ازین کمر تابدان قریب پنجاه گز و بروایتی پانزده گز ، اما ارتفاع
# ~~کمرعظیم بلندبود چنانکه بهیچ و جه ممکن نشد برانجا رفتن وحال
# ~~پهناء دیوار و کیفیت حال دیگر طرف ازین دیوار معاوم کردانیدن
# ~~تاچیست . پس باز گشتیم و براهی دیگر آمدیم ، ودلیل و قلاوزمارا
# ~~بنز دیکی شهر سمرقند براه آورد ، و از انجا براء خراسان باز آمدیم.
# اما از بعضی کتب چنین معلوم شده است که ازسد گذشته بعضی
# ~~بحرمحیط است و بعضی صحرا و بعضی بیشه . و آنجا حیوان بیارست
# ~~بر شکل آدمی اما خردتر . و آنکه گویند ms75 یک بدست باشند اصلی
# ~~ندارد . وایشان ازجنس وحش باشند یا ازجنس حیوان بحری و بالاء
# ~~ایشان دو کزباشد یا کمتر وایشان را جامه و سلاح و آهن نباشد .
# و درقدیم بر موضع سد ازین دره می کذشتهاند و بدین سوی
# ~~می آمده و مردمان را رنج می رسانیده . و اگر جایی کشت یاز راعتی
# ~~می دیدهاند می خورده واگر آدمی بی سلاح مییافتهاند هلاک می کرده
# ~~و از بسیاری ایشان خلق با ایشان درمانده بودند چنانکه در قر آن
# ~~مجید ذکر آن هست که : «ان یأجوج ومأجوج مفسدون فی الارض»1
# پس چون ذوالقرنین آنجا رسید و ازین حال خبریافت مدتی
# ~~بدان حدود مقام ساخت و باطراف عالم کس فرستاد تا جماعتی
# ~~از آهنگران و رویگران جمع کردند و چندانکه ممکن کشت مس و
# ~~روی و ارزیز فراهم آوردند و این سد در میان این دو کمر ازین
# ~~مضیق برهم ریختند تاراه ایشان بسته شد . بسبب آنکه درین کوه
~~PageV01P111
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0137.jpg)

# ~~هیچ راه دیگر نبود مگراین دره.
# و ایشان دو طایفه باشند: آنکه بنز دیکی سد باشند یأجوج خوانند،
# ~~و آنکه دور ترباشند مأجوج خوانند [26 پ] بر مثال چین وماچین.
# ~~والله اعلم.
# - بنزدیکی حدود شمال از بلغار کذشته شهری است
# ~~که آن را سوار1 می خوانند - همچنین مبهم دیده ایم- آنجا بتابتان
# ~~شب چندانی است که مردی یک فرسنگ راه برود .
# و شنیدیم که درین سالهافتوی آوردند از حدو دشمال بخراسان
# ~~که ماقومی ایم که اسلام بمارسیده است و پذیرفته ایم - ودران وقت
# ~~ماه ومضان در تابستان افتاده بود - گفته بودند که نماز تراویح
# ~~نمی توانیم کزارد بسبب آنکه پیش از آن که نماز تراویح تمام کنیم
# ~~صبح برمی آید ، روزمی شود .
# خزر - نام ناحیت است اما قصبهآ اورا خملیج خوانند و آتل
# ~~نیز خوانند. و آتل نیز نام آن رودست که در میان این ببحیرهٔ‌ آبسکون
# ~~می ریزد. و این معانی یک نوبت پیش ازین کفته آمده است. و خزردو ms76 قوم
# ~~باشند : یک قوم سپید پوست باشند و نیکوروی، و دیگر قوم سیاه چرده و
# ~~بهندوان مانند ، وایشان را قراخزرخوانند . وروس همچتین دوقوم
# ~~باشند بیرونی و اندرونی ، اما جمله سپید باشند .
# - بنزدیکی خزر ناحیتی است که آن را سریر خوانند،
# ~~وقصبهآ آن را بلد صاحب السریر گویند، وبلدالسریر نیز کویند .
# ~~وسریربتازی تخت باشد . واین ناحیت را سریر بدان سبب خواندند
# ~~که در قدیم یکی از ملوک عجم آن ناحیت بگرفت و پادشاهی عظیم PageV01P112
# ![image filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0138.jpg)

# ~~سایس و مهیب و بزرک بود. و آنجا تختی زرین ساخت و بروی می نشست
# ~~چون آن ملک بر حمت خدای پیوست اهل آن ناحیت آن تخت را
# ~~عزیز داشتند و هیچ ملک دیکر بروی ننشست بجهت تعظیم آن ملک .
# ~~وچنین کویند که هنوز آن تخت برجای است .
# اقدیس - ولایتی است درحد مغرب برجانب شمال از بحرروم
# ~~واهل آن ولایت بیشتر مسلمان باشند و اسلام بدیشان ازراه خزر1 و
# ~~کوه طارق رسید . و اول کسی که از دریا بگذشت بسوی اندلس
# ~~عبدالرحمن بن معاویة بن هشام بن عبدالملک بن مروان بن الحکم
# ~~بود در عهد اوائل خلافت آل عباس. و آن ولایت بگرفت و اکنون
# ~~پادشاه آن ولایت از فرزندان او باشند . و اهل اندلس و جملهٔ‌ مغرب
# ~~مذهب اصحاب حدیث دارند .
# [براهمه]2 بهندوستان قومی باشند از علماء ایشان که ایشان را
# ~~برهمن خوانند و چون این لفظرا جمع کنند براهمه گویند .
# ~~ایشان جماعتی باشند و همی دعوی کنند که افسونها کنیم و یدان
# ~~مقصودها بر آریم ، چون هلاک کردن شخمی وصحت دادن شخمی را
# ~~که زهرداده باشند یامار گزیده باشد ، و بستن باران و تگرک
# ~~بر ناحیتی یادیهی ، وحل وعقد کارها ومنفعت ومضرت رسانیدن خلق
# ~~خدای را . تابجایی که جهال ایشان نیز بتقلید علماهمین دعوی کنند
# ~~ویقین است که باطل باشد . والعلم عند الله.
# فرغانه - ولایتی است در حدود ماورالنهر و قصبهأورا اخسیکت
# ~~خوانند ، وموضعی بغایت خوش باشد . واز سمرقند تافرغانه پنجاه و
~~PageV01P113
# ![image ms77 filename](./0625IbnNajibBakran.JahanNama_0139.jpg)

# ~~سه فرسنک باشد . و کویند فرغانه را [27 ر] نوشروان بنانهاد ،
# ~~و چون بمردم احتیاج افتاد که آنجا ساکن شوند ازهر4 موضعی
# ~~قومی آنجا آورد تاسا کن شدند و عمارت و زراعت کردندنا1 معمورشد
# ~~پس چون اهل آن از هر جایی بودند آن را «از هرخانه» نام نهاد پس
# ~~لفظ ماز ، بینداختند و«هرخانه» میخواندند . پس بعدازان بتدریج
# ~~بکثرت 2 استعمال فرغانه خواندند استثقالا لابتداء3 بالها و تصرفا
# ~~فی باقی اسمه .
# وچون بدینجا وسیدیم ، وایراد فصول بر ترتیب فهرست باتمام
# ~~رسانیدیم ، وهیچ نوع4 نماند که ذکر آن اما مجملا او 5 مفصلا
# ~~مهمل ماند ، و در جملهٔ‌ فصول شرط ایجاز و اختصار بتقدیم رسید ،
# ~~کتاب را بدین ختم کردیم و سخن را بر دعاء دولت خداوند عالم
# ~~پادشاه روی زمین فرمانده مشرق و مغرب که عمرش جاودان باد و
# ~~او امراعلی را در فضاء جهان تفاذ قضاء آسمان . بحق النبی محمدو آله
# ~~اجمعین وما التوفیق الا من عند الله علیه تو کلت والیه انیب.
# نست الرسالة المسماة بجهان بامه علی یدی اضعف عبادالله
# مسعود بن محمدبن مسعود اکرمالی، می اش والفشرون من شهر الله PageV01P114 ms78