######OpenITI#

#META# Origin: converted with Kraken (ocr model: 12-24-2021_ArabPersGeneralized.mlmodel, segmentation model: DEFAULT)
#META# Date: 2022-08-08

#META#Header#End#

# بسر

~~9

PageV00P001

~~============================================================

~~14
~~5


~~تن



PageV00P002

~~============================================================

~~9
~~ان تا
~~تمن جنزا فالی تالیف شددد 2.5جری
~~خمن خجیب ران
~~ب2. مقدم و.ک فرت
~~اش
~~واترحماین ریای

PageV00P003

~~============================================================

~~ة اهبما
~~از اارا چتابن یا
~~ران. فردردین 1444
~~چاب کابان

PageV00P004

~~============================================================

~~ل5ب
~~ال للا
~~رست مندر جات
~~د کر دامین ریاحی هار نه
~~ه
~~مقدمه از برشچفکسی ترجمه پر فسورهحسن ابراهیمی نه بیست و چهار
~~118
~~صل اول در کیفیت صاختن جهان نامه ومقدمات آن
~~ل دوم در کیفیت ربع معمور و آنچه بدان تعلق دارد 4
~~قصل سیم در شرح خطها ورنگها برشکل عالم
~~ل چهارم - درفایدهٔ‌ شک عالم
~~قصل بتجم- در پدید گردن بعضی از مسافتها
~~فصل ششم ار ذکر دریاها و کیفیت جزرومد
~~هف در ذ کر بحیرها
~~فصل هشتم درذ کر جزیرمها که در دریا باشد
~~ل هم در ذ کر بعضی جیحونها ورودها
~~فصل دهم- در ذکر کوهها که معروف است
~~فصل یا زدهم - درذ کر بیابانها
~~فصل دوازدهه_ درذ کر نام بعضی مواضع واختلاف آن
~~نصل سیز دهم درذ کر بعضی مواضع که بخوشی معروف است
~~صل چهادهم در تقل کردن بعضی مردمان ازموضع خوش
~~فصر یا تزدهم- در ذ کر خاصیت بعضی از مواضع
~~صلشا نزدهم- درذ کر بعضی از عجایب
~~صلرهفهم در ذ کر معادن جوهر
~~فصل هژدهم در آنکه ازهر موضعی چه خیزد
~~فصل نوزدهم در ذ کر بعضی از مواضع عرب
~~فصلبیستم در حکایتی چند پرا کنده
~~136 -115
~~هرستها
~~1- نامهای جایها
~~2- نامهای کسان (وخاتداتها ، ملتها، مذاهب وزبانها)
~~3- کتابها
~~- لغات مدنی (ونامهای خواستهها.0)
~~5 - فرهن لغات وتعبیرات وتر کیبات واصطلاحات

PageV00P005

~~============================================================

~~مقمه
~~کتاب سبک حجم گراتقدر جهان نامه ساختهآ محمدبن تچیب بکران
~~(خراسابی) (1) که بساله 0 9هجری بنام سلطان علاء الدین خوارزمشاه پرد اخته
~~گردیده از آثاری است که تایک فرن پیش از دسترس فارسی زبانان بدور بود، و
~~بعداز آن هم که نسخهآ خطی کفیس آن شتاخته شد وجسته کریخته اطلاعاتی دربارهٔ‌
~~آن بزبانهای اروهایی التشار یافت فقط معدودی از ms001 خاسان محققان که بالسخههای
~~خطی سروکار دارند بانام و نشان آن آشنایی داشتند.
# بااهمیت بسزایی که این متن از نظر قدمت لشر و اشتمال بر نکات و مطالب
~~سودمند دارد دریغ بود که چاپی درست وزیبنده از آن آماده نگردد ودر دسترس
~~ایرانیان وسایر پژوهندگان و دوستاران زیان فارسی قرار نگیرد. آقای ویو.1:
~~بور شچفکی" خاورشناس گرامی روسی دوسال پیش از این باچاپ مکسی از نسخآ
~~مضبوط در روسیه آن را از کزند نابودی وارهانید ودر دسترس جویندکان لهاد.
# و باافزودن یک مقدمةآ جامع بزبان روسی و" نصحیحات وفهرست های ضمیمه یسیاری
~~از گرههای آن را کشود و دشواریهارا آسان کرد وزیب و زیوری شایان بدان بست.
# با اینهمه ضرورت داشت که برای آسان تی کردن کار کانی که بخواندن
~~چنین کتابها دغبتی دارند امامطالعهآ عکس نسخهآ کمن خطی مایهآ رلج چشم وملال * ن
~~آنهاست چاپی دیگر آماده گردد.
# این کار بهمین اندیشه آغاز شد وضمن رولویسی متن و تأمل در آن یادداشتهایی
~~فراهم کرده آمد که پس از پایان کار بصورت مقدمه ای تنظیم کردد. در این
~~میان دوست دانشمند گرامی آقای پرقسور محسن ابراهیمی بدرخواست من مقدمهآ
~~روسی را ترجمه کرد وبرای چای بمن سهرد. بهتر آن دیدم که عین آن تر چمهراکه
~~تحقیقی جامع ودقیق دربارهآ این کتاب و نمونهآ شایبته ای از تتبعات خاورشناسان است
~~بچانه رسانم واز یادداشتهای خود آنچهرا که در آن مقدمه آمده کنار گذارم و
~~از آن میان فقط نکاتی را که در آن مقدمه ذکر نگردیده جداگانه ییاورم.
# ارزش چهان نامه کتاب حاضرهم از نظر زبان فارسی بعنوان یک متن کهن
~~باز مانده از آغار قرن هفتم برای دوستاران وجویند کان
~~(1) دربارهآ مولد وموطن مؤلف به صفحهٔ‌ (چهارده وپانزده) رجوع شود . من
~~تصور میکتم بدلیل آنچه مؤلف گوید : "درین سالهاء گذشته بازرگانی نگینی ازین
~~لعل سبز آوره بشادیاخ ص 94" واستفاده از مسودات امام شرف الدین طوسی و
~~تنصیلی که در جزئیات ms002 اطلاعات مربوط بآن نواحی دارد جوانی را در خراسان گذرابیده
~~و در منگام تالیف کتاب مقیم خوارزم بوده است.

PageV00P006

# ============================================================

~~زبان فارسی کر امی است وهم از رهگذر جفر افیای تار یخی و اشتمال بر نوادر اطلاعات
~~از اجتماع هشتصدسال پهیش ایران وچهان
~~علاوه بر اطلاعات جقر افیایی که موضوع اسلی کتاب است ، اشاراتی بآثار
~~تار یخی وتحوهآ داوری مردم دربارهآ آنها از جمله: خبر مجسمه هاین که دریتان
~~مسیافتند (ص64) ،و شادروان شوشتر (ص81)، شبدیز کسری (ص57)، و نقش
~~بیستون (ص58و 82)، تقش شایور ساسانی (ص83)
~~وممچنین اطلاعاتی ازجامعهآ ان روز ایران واقوام مجاور، ازجمله مهاجرت
~~همای تتاو غز ومنقشلاغ ویزر وخلج وغیره (س71 تا 23) واختلاف تام شهرها در
~~زبان کتابت و محادر، ونیزیادآسیاهایی که در بصره ساخته بودند و باجزرو مد آب
~~میگشت (ص26) وخانه هایو که در سرزمیتهای سردسیر شمالی چنان می ساختند که
~~همانند گرمابه زیر آن آتش میکردند (س10 و39)،
~~ونیز اطلاعاتی از بهره برداری مردم آن روذگار ازمنابع زیر زمینی خاصه
~~زغار سنگ (ص60) ونفت (س0 10) وقضاوئی آمیخته بتعجب که در این مسائل داشتند،
~~و اینهمه و عوامل دیگری از قبید آتشفشا تهارا(س 8540) جزوو عجایب، میشمردند،
~~و نیز خبر برفو باران مصنوعی که ترکان میآوردند و آن رایده (یامطابق نسخهآ خطن
~~وید) می نامیدند (ص84) واطلاغات یا تصوراتی دریارهٔ‌ جانوران نواحی مختلف از
~~نوع شترمورانی که آدم بیخور اد (ص82) و آدمیزادکان چهار وجبی (ص41) ونیز
~~داوری لویسنده در زمینهآ خاق وخوی مردم شهرها اکرهم. ازاحاسات شخصی اومایه
~~گرفته باشد نکاتی نغز ودلکش و دلاویز است.
# ارجعند ترین مطالب جهان نامه آنجاست که مؤلف مواد لازم را از سر زبانها
~~گرفته وهر لکنه را باکلمهآ "گویند، بیان کرده است. این شیوه شاید گاهی بظاهر از
~~ارزش تحقیقی کتاب بکاهد امادر عوض آن را کنجینه ای از روایات شفاهی قرار میدهد
~~و بعنوان اطلاعاتی نا گفته و ناموشته و از نظر آگاهی بر افکارو معتقدات عامهآ مردم ms003 آن
~~روزگار بسیار ارجدار است.
# آقای برشچفسکی ابطوریکه از ترجمهآ توشتهٔ‌ او برمیآید) ممتقد است که
~~مؤلف جهان نامه ایک دا یشمند چغرافیاشناس ساده نیست واز اثرش پیداست که ساحب
~~معلومات وسیع ویکی ازدانایان ذوفنون عصر خودو کملین صاحبنظران بوده است ودر
~~زمینهآ ریاضیات، هیات ، نجوم وحتی طب معلومات کاقی داشته و کارخودرا بایک روش علمی
~~انجام داده است4
~~امامن بدون باینکه بخواهم بازار گوهری را که برخی ازعمر را صرف آن
~~کردهام یشکنم. بایدبگویم با لظرایشان درمیزان دانش و شیوهآ علمی کارمؤلف همداستان
~~نیستم. گذشته از شیوهآ متوسط نثر کتاب که بعدا اشازه خواهدشد هاره ای نظریات
~~عامیانه ازنوع اینکه اقوم بربر را بربر خوالده اند که هیوسته بربر دریا بودهاند!،
~~(ص 71) یا و اصل فرعاله ازهر خانه بوده است !، (ص4 11) وهمچنین دیده شدن
~~دماوبد از هارس (ص57) در این کتاب آمده که با شپوهآ داوری منطقی و تفکر
~~علمی ساز گار نیست.

PageV00P007

# ============================================================

~~شش
~~ان فاع
~~مچنین در امورد درذ کر نامهای مواضع : (تولی س10 و39)، دیبجات
~~وقمیر (ص20 460)، بوقس یابولس که ظاهرا تونس است (ص22) ، بحر بنطس
~~(ص30)، پنج دریاچهآ پارس (ص36)، جبل قبق (ص53)، بلادوخان (ص58)، سوار
~~باشوار (ص 112) کوید:آ وهمچنین مبهم یافته ایم" وامروز بعداز گذشت قرنها کسه
~~بسیاری از آثارآن روزگار بتتدباد زوال رفته سورت درست و قطعی اکثر این کلمات
~~دربیاری ازمنابع باقن است ومؤلف با مراجعه بهر متبعن میتوانست شکل حیح
~~کلمهرا ذکر لماید.
# اما، جهان نامه از نظر اشتمال برمفردات لغات فارسی چنانکه باید مورداستفاده
~~تواند بود. از آن جمله فصل دوازدهم کتاب در مورد بامهای مترادف شهرهاو اختلاف
~~زبان کتابت و محاوره دراین مورد بسیار ممشع است. مثلاتا کنون همه میدانستند که نام
~~دیرین استنبول قصطنطتیه یاقطنطینیه بوده است اما ازاین کتاب برمیاید (1) که
~~درهمان روز کاران و لااقل ازسال 605ه. کام این شهر در زبان محاوره استنبول
~~بود است
~~ممچنین "پیروزهٔ‌ بواسحاقی نام مرغوب ترین نوع فیروزهآ نیشابور که دراین ms004
~~بت اق
~~راستد خاتم پیروزهآ بواسحافن خوش در خشید ولی دولت مستمجل بود_
~~آمده ودر فرهنگها ذکر گردیده مورد تردید بود. وبعضی از فضلا (2) معتقدبودلد که
~~این لغت مبتایی لدارد ومأخوذ از همان بیت حافظ وناشی ازاین است که فرهنگ
~~تویسان مراد شاعر را در اشاره بددح خود شیخ ابواسحاق اینیو هادشاه فارس
~~در نیافتهاند
~~شرح پیروزهآ بواسحاقی در این کتاب که 152 سال هیش از کشته شدن ممدوح
~~حافظ بدست امیر مبارزالدین محمد مظفری تألیف کردیده (وبا قرب احتمالات
~~مؤلف خوداز اهل نیشا بور بوده) این تردید را برطرف میکند ولطف سخن حافظ وارزش
~~ایهام بیت اورا نمایان تر میگر داند.
# چهان نامه از چنین فوائد لغوی خالی نیست . وچون فرهنگی از تعبیرات و
~~فهرستی ازلغات اجتماعی در یایان کتاب چان گردیده اکتفا بهمین اشاره سزاست
~~و. خ از این را روی لیست.
# سیک جه دنامه این کتاب یاد گار ایامی است که نقطهٔ‌ اوح آراستگم
~~یثر فاری بود و دشوارترین و آراسته تر ین حولههای زبان
~~فارسی در آن روز گاریر داخته گردیده است . اما نثر جهان لامه تثری است برهنه و
~~ساده ،وب پیرایه وتا آراسته، مثل نشر همهآ آثار علمی پیداست که مؤلف درابشخاب
~~القاظ وپرد اخثن هباوات هیح کوشش و تأملی نکرده است . ویراهدف او ترسیم تقشهآ
~~جهان (شکل عالمت صورت عالم) بود واین کتاب بحقیقت حاشیه وهیوسته ایست
~~برکار اصلی او.
# 1)- بر اهتمایی آقای دکت صادق عدنان ارزی در فهرست مجمل التواریخ و القصص
~~بصورت اسلامبول دیدهشد اما در صفحهٔ‌ه13 آن کتاب باهمه کوشش آن را تیافشیم]
~~2) لفت لامهآ دهخدا

PageV00P008

~~============================================================


~~بهمین مناسیت مؤاف اندیثهآ خودرا دریقالب همان زبانی ریخته که باسوادان
~~ر محاوره میکردند، ولثری ساخته است عادی و متوسط باجمله هایی کوتاه وخالب
~~از کلمات بیرون از اندازهٔ‌ عربن، حترجمله بندیها (اکر حمهٔ‌ کناه برکردن کاتب
~~بیاشد) تا اندازه ای از لظم منطقی هاری آست و بر خی صارات با پر و پیش ms005
~~ارباط ندارد
~~از منایع مصود صر از چناس و ترادف وقرینه و موازله (حتی در دیبایهآ
~~کتاب) خبری لیست، ودر سرناس کتاب کنها دریک مورد سنعت جناس بکار آمده
~~است باین صورت ،این لقظ خطاکه بریشان اطلاق میکنند خطاست *(ص 22)،
~~ووعوام خود ایشان را خطا میخواند بخطاء (ص23)
~~های بستگی مؤلف باختصار سخن و بیمی که از خرده گیری معاند ان داشته
~~موجب شده است که در هر فصل این نکیه کلام را تکرار کند که "شرح آن تعذری
~~دارد، یا و اگر اضعاف این رسالت در شرح آن تالیف افتد هنوز بتقصیر نبت
~~توان کرد.
# پاره ای ازکلمات ازقبیل : انگشت باله، بتجشک، پام ، پلیل ، پیروزه، شست،
~~طرکیدن ، طلخ ، گراره، گرماوه گوسهند، لاوورد ، نبشتن ، هژده، مطابق
~~استعمال عصر بشیوهٔ‌ کهن آمده وبرای آکاهی از محل استعمالر آلها بفهرستهای
~~هایان کتاب مراجعه میتوان کرد.
# داستان دیداری از غار اصحاب کهف (ص) دمولهآ فصیحی از کتاب است
~~نسخهآ اصل حاب بسخهآ اصل کتاب که آقای بر شچفسکی آن را بصورت
~~ک بات رسانیده و اساس جان حاضر است نسخ
~~ایست شامل28 ورق 23 سطری بخط مسعود بن محمدبن مسعود کرمانی که بسال
~~663 بعتی فقط 8ه سال بعد از تالیف کتاب استنساخ کردیده و ایشک درمسکو
~~است.
# این تسخه بخط بسخ نگارش یافته و یادگار سالیانی است که تهادن لقطه
~~را (1) خوار داشت خوایند گان وتوعی اهانت بآنان می شمردقد.
# معود کرمانی ایی کسخهرا ازروی لسخهای نوشته است که در آن * ورف
~~و را بمد از ورق های 6و7 صحانی کرده بودهاند واو بستهآ خودرا بدون توچه
~~باین و پیشی کتابت بموده است. درچان حاضر این عیب برطرن کردیده و
~~واش ببرهان بسنهآ خطی جای بیای اشارت رفته است.
# علاده بر آن بسخهای در کتابخالهآ ملی پاریس موجود است که عک 33
~~صفحه از آن که برابر3 دهم از تمام کتاب است ضمیمهآ چان مسکو منتشر کردیده
~~و آن نسخه ایست بخطی ms006 خوانا ودرشت اما پیار بسیار سقیم ولادرست وکاتب در
~~اغلب موارد باختصار گراییده و کلماأی را انداخته است. با اینهمه وجود آن بی تمر
~~نیست و علاوه بر اینکه پریشانی لسخهآ اصل را روشن میسازد بتصحیح پاره ای
~~موارد تیز کمک میکند . اختلافات این سخه در حواش بعلامت وب، مشخص
~~کردیده است
~~(1)- دستور دبری بکوشش آقاید کتر صادق عدتان ارزی- انقره - س4

PageV00P009

~~============================================================

~~فت
~~هان نا
~~شیوه تصحیح بنای کار براین بود ک نسخه ای از اصل رو لویس گروید
~~و کلماتی که مغلوط یا بی نقطه تحریر شده بود بدقت
~~تصحح ومواردلازم در حاشیه ذکن مگردید . اوراق موجود نسخهٔ‌ پاریش را نیز بامتن
~~سجیدم. و آنچه راکه رویی از مواب داشت درحاشیه آور م.
# درنسخهٔ‌ اسلرم الخط کهن ازیوع : کی، آنک: آنع بلک، چنالک ،
~~ازلجا، بج، ز،ک، ذ بجای: که، آنکه، آنچه، بلکه، چنانکه ، از آنچا،
~~، ز، ک د وحذف * غیر ملفوظ قبل ازهای جمع رعایت شده است. ودر
~~این چای بملاحظهآ اینکه چاب عکسی در دسترس محققان است آنهمه را بشیؤ امر وزین
~~نقل کردم . اما املاء کلماتی از لوع شست وطر کیدن و طلخ وهر آنچه تصور
~~میشد نشانهآ تلفظ خاص عصر کاتب باشد بکاه داشته شد
~~در تصحیح نامهای مبهم و مشکوک بسایر کتب مسالک و ممالک وبلدان ولفت
~~مصوصا ترجمه مسالک وممالک اصطخری چاپ آقای ایرج افشار وحدود العالم
~~چابه آقای د کتر منوچهر ستوده و فارسنامهآ بلخی و معجم البلدان و نزهة القلوب مراجعه
~~کردم از "تصحیحات، آقای برشجفکی بضمیمهآ چای عک ایشان بهره یاب شدم
~~واین موارد را درحاشیه بنشانهآ "ج مشخص کردم
~~این که نسخهآ خطی دو بار درعکس و چای مبهم تر و ناخوانا تر کردیده سبب
~~شه که موارد متعددی بقیاس و کمان تصحیح شودو بیگمان درخیلی از آبها احتمال
~~خطاو اشتباءهست، چشه دارم که منتقدان باریک بین نکته سنج با تأمل در سرتاس
~~متنو تطبیق آن با نسخهٔ‌ چای عکسی لغزشها ms007 وخطاها را باز تمایند وموارد مبهمو
~~مغلوط را تصحیح قرمایند باشد که از این راه خدمتی بزبان و فرهنک ایرانب
~~انجام پذیرد
~~سخن را بسپا سگزاری از آقای بر شچفسکی که باچان بسخهآ عکسی جهان بامه
~~را دردستری من و همگان نهادماند و همکار دیرسال خود آقای پرفور محسن
~~ابر اهیمی که باترجمهٔ‌ مقدمهآ روسی رونقی باین چان بخشیده اند و آقای ابراهت
~~رمضانی که از کوشش در نفاست چای کتاب دریغ نورزیده الد بپایان میرساام
~~اسدماه 1289
~~محمدامین ریاحی

PageV00P010

~~============================================================

~~مقدمه روسیجهان نامه
~~از برشچفسکی
~~ترجمه پرفسور محنابراهیمی
~~1- تحقیقات در بارة جههان نامه
~~تحقیقات راجع بحهان نامه لخستین بار دراروپا بسال 1821 م. آغازشد، و
~~این زماتی بود که یک نامهآ بی تاریق ازطرف "ر او" خاور شناس فرانسوی ومتخصص
~~درز بان عرب طبع و تشر گردید در این تامه متن و ترجمهآ دوسطر ازیک بسخهآ غطی موجود
~~در پاریس مندرج بود امانامی از خود کتاب برده لشده بود
~~درسال 147 وب دورن قطعا تی از یک اثر جغرافیایی فارسی بنام ومالک
~~والممالک، ترجمه دلشر لمود . اواین کتاب مربوط بقرن 15 م را به سعیدبن علی
~~چرچانی منسوب ساخت وبعدا معلوم شد که این شخص کاتب تسخه بوده و این کار را هم
~~درست ابجام لداده، ومرتکب خطاهایی گردیده است و در حقیفت کتاب اویک تألیف
~~التقاطی از یسخ مختلف است یعنی مجموعه ایست از آثار دیگران وهیح مطلب تازه ای
~~ندارد. چنانکه اثروی تقریبا تمام متن جهان تامه را در بردارد، وسعیدجرجانی کاتب
~~تسخه ایست که پدید آرندهٔ‌ آن محمد بن نجیب بکران است که "دورن هم از این معن
~~غقلت داشته ودرواقع کاری اانجام داده که خود نمی دانسته که افتخارش به محمد بن لچیب
~~بکران میرسد2
~~1- لوشتهآ 6090 در بارهآ مراسد الاطلاع علی اسامی الامکنة والبقاع:
~~ساور منتشر از طرف رتو برابراست باسطرعای 14و16 برک [10] تسخهٔ‌ خطی
~~موچود درلنین گراد.
# 2 شرحی درباوهآ بحرخزر وسرزمینهای مجاور آن ms008 از یک
~~و یسندهآ شرقی قرن چهار دهم میلادی. در مجموعهٔ‌ 4514116 16665
~~لده : سن بطرزبورغ سال 1876 ص 44 - 36. و: دائرة المعارف اسلام چاه
~~نن 1-2

PageV00P011

~~============================================================

~~هان نامه

~~اولین بار نام جهان لامه در تحقیقات خاور شناسی اروپا بوسیلهٔ‌ و چارلز ریو4
~~معروف شد همین محقق نشان داد که این اثر، یکی ازمراجع، نزهة القلوب حمدالله
~~مستوفی قرویشی، وجغرافیای بی لام حافظ ابرو بوده است 1
~~فعلا بیش آز دو نسخهآ خطر از جهان نامه درجهان موجود تیست، ویکی ازان
~~دو همین نسخه است که منتشرشده و از نظر تاریخ قدیمتر از آن دیکر و چزویک مجموعه
~~از رسائل خطی است که بوسیلهآ ابوالفضل کنپایگانی بسال 1892 م. در بخارا پیداشد
~~ووی درسال 1893م. آنرا به تومانسکی خاورشناس روسی هدیه کرد.
# توما سکی بمحض دریافت نسخهآ خطی چندسطر مربوط یه دیازرها، روسء را
~~ازان استخراج، وترجمه ونش کرد وحتی نسخهٔ‌ خودرا بانسخهآ موچود در پاریس
~~مقابله سود و اختلافات موجودمیان دو نسخه راهم تشان داد، این وو مین بار بود که تحقیقاتی
~~ور بارهآ جهان بامه انتشار مییافت
~~یکسال بعدتو مانسکی ضمن مقالهای در بارهٔ‌ "حدودالعالم2 ترجمهآ سطور
~~ابتدایی وتهایی جهان تامه، وهمچنین ترجمهآ قسمت آغاز وانجام وذیلی از اشعار را
~~که در صفحهٔ‌ آخر بسخهآ خطی دیده میشود ، ترجمه کرده و چنان پنداشته است که یک
~~قطعهآ فارسیاست که یایک بیت عربی آغاز میشود
~~از فقرهای که توماتسکی ازابتدای جهان نامه ترجمه کرده برمیآید که مصنف
~~خریطهآ عالم را دریک جامه نقش و ترسیم نموده است . ازتامهٔ‌ ابوالفضل به توما تسکی
~~که در همانحا ترجمه شده است استنباط میشود که این اثر تقشهآ متممی هم دارد : دواین
~~رسالت را بآن ضم کرداز آن جامه سورت عالم ومواضع بقاع و آنح تعلق بدان دارد معلوم
~~میگردد 3،0
~~دانشمند معروف بار تولد هنگام تالیف اثر معردف خودبتام وتر کستان دردورهآ
~~مغول از جهان نامهآ خطی موچود درپاریس پنج فقره ترجمه ms009 و خاطرنشان ساخشه که در
~~این کتاب یک مشت معلومات جقرافیا بی سودمند مربوط بماوراء النهر و قراختای پیدا
~~میشود4
~~1- ریو فهرست تسخ خطی فارسی موزهآ بریتانیا ح1 لندن- 1879
~~1 و423
~~2- سر گذشت مجموعه را که یه نسخهآ تومانسکی شهرت یافته در حدودالعالم
~~مینور سکی بخوالید.
# 3- اما مینور سکی دراین مورد باشتباه افتاده واین مطالب را از حدود العالم
~~نداشته است
~~_ و. بارتولد : وتر کستان دردورغآحمله مقول، قسمت دوم چاب *19 م.
# حقیقات 37 وغیره

PageV00P012

~~============================================================

~~بازی
~~34سال بعد از انتشار آین تحقیقات بود که شرح وتوصیف نسخهآ خطی موچود
~~درپاریس ازطرف بلوشه بمیان آمد. اوتمام فصول جهان تامه را یک بیک بیان نمودر
~~تمام مآخذ مربوط باین کتاب را معلوم کرد ، امادر کعیین تاریخ تألیف دچاراشتباه
~~شد1 . از تحفیقات وی در باره چهان نامه چنین یرمی آید که وی از کارهای تومانسکن
~~و بار تولد بی خبر بوده است
~~میتو رسکی یک نکته برجستهآ مقید ومربوط بخلجها را از بستهآ خطی موجود
~~در لنین گراد استخراج و ترجمه کرد وبانضمام تحقیقات مربوط بکتاب حدود العاله
~~ومتش ساخت2
~~دراما سکویج، میان مواد وفقرات مأخوذ از نسخهآ خطی موجود در لنین کراد
~~ومربوط بتاریخ تر کمانها، توصیف مختصری ازجهان بامه میتماید ودوسه فقرمهماز
~~متن آن ذ کر و ترجمه میکند حتی برای تشان دادن اختلاف نسخ متن مورد تیاز خودرا
~~بامبوعهآ سعیدجرجانی مقابله و تحقیق میتماید
~~نسین اعریف وتوصیف اسخهآ خطی موجود درلنین کراد از طرف ومیک لوجو-
~~ما کلای" انجام یافت چنانکه اوعکس کوییهآ دوسطرانجام کتاب را تیز منتشر کرد.
# در آتار خاورشناس مشهور وکرا چکوسکی ، "آتار جقر افیایی عرب"
~~توصیف مختصری ازچهان لامه بچشم من خورد
~~چنانکه من بینید تمام تحقیقات مریوط بجهان لامه، باستشتای دو فقره ازآثار
~~قلم خاورشناسان روسی است. این دانشمندان بیکی دو بار قناعت نکرده بلکه بارها
~~دربارهٔ‌ هردو نسخهٔ‌ خطی موجود بحثها نموده ومؤلفو حامی وی را شتاسانده اندو بشرح
~~و توصیف مندر جات آن ms010 هر داخته ویک مأحذ بهم جقرا فیایی وفوائد آنرا برای آیند گان
~~بیان کرده و یک سلسله از فقرات آن را کرجمه نمودهاند و کسی پیش از آنان دست بدین
~~کارنزده بوده است
~~1- توصیف نسخه عطی موجود درانستیتوی ملل آسیا درمسکو
~~این جهان تامه که منتشر میشود جرو مجموعه ایست مشتمل برجهاررسالهآ خطی
~~که آنهارا یکجاجلد کرده اتد. چهاررسالهآ زیر جزه این معموعه است
~~1- جهار نامه برگهای (1*) تا (27ر)
~~2 - رسالهآ موسیقی برگهای (29) تا (28) تالیف استاد عجب الزمان
~~بل استاد خراسان
~~1-. بلوشه، فهرست نسخ خطی کتابخانهآ ملی پاریس ج4، باریس،1934
~~2422شار*241سنجیده شود با استوری ج* ندن 1954 ص123
~~2- سطر23 (17ر) وسطر3 (12).

PageV00P013

# ============================================================

~~هان ناهه
~~رازده
~~3- حدودالعالم
~~جامع العلوم فقر الدین محمدرازی
~~تاریخ کتابت تسخهآ جهان بامه 28 رمضان 663 [ایول ماه سال 1255م] و
~~کاتب آن مسعود بن محمد بن مسعود الکر مانی است
~~در3 وشهٔ‌راست پشت صحینه بقیه ای از سلسلهآ شماره کذاری دیده میشود که
~~کاردست همان کاتب است و همچنین برمی آید که سابق براین یک مجموعهآ خیلی بزرک
~~از نسخ خطی بوده است
~~درحواشی این نسخه مطالب دیل را یادداشت نمورهاند :
~~1- فاسلهآ بعضی ازشهرها را از همد یگر بعدها علاوه لمودهاند
~~میله چزرومد (تحشیهآ بعدی)
~~3 در ورق (0 ار) حکایت مسافری بینام در یارهآ خزاین پادشاه سرندیب
~~(سیلان) وجابه (جاوه) وقصهآ لعل32 مثقالی وداستان یک پارچه صبر زرد یکهزار
~~منی (واین حاشیهآ بعدی است که پارهای کلماتش هم خوالا نیست و بعدها توشته شده
~~شده است:
~~اورق13ت)- یک جملهآ ناقعر را خودکاتب در حاشیه تصحیح لموده ک
~~درسطر 15 بعد از کلهآ قهثان افتاده داشته است
~~درسفحه بعدی درابتداء دو کلمه افتاده را در حاشیه تصحیح کمودهاند
~~6- در حاشیهآ ورق(17)- مینویسد که درجائی ازقصیهآ خبوشان (قوچان)
~~(اسم جا مذ کور است ولی خوانا بیست) یک غار وجوددارد که درماه تموز تابتان یخ
~~از آکجا که نمیشود ونیز محل دیگری درهمان جاهست که سیاحان، خورد و خوراک
~~پیدا نمی ms011 کنند ، اگریا خود آزوفهای نداشته باشند گر سنگی بسیار باید یکشتد. یک
~~جاشیهآ سومنهم دراین صنحههست ولی خوانا نیست
~~- درحاشیه [ورق1ر) میتویسد:
~~واهل سمرقند درقدیه مردم اصیل مهماندار مهما لدوست نیکوخوی دیالت دار
~~بوده انداما در زمان ظهور پادشاه ساحبقر ان تیمور کور گان که از ولایت کش خروج کرد
~~دبر ولایات مسلط شد از هر ولایت مردمرا اخراج نمود و بجهت آبادالی سمرقند تقل
~~نمود بعد از آن مردم بدوشوم و ناپاک چتگی (2) باساز گار بدطبع کذاب بی وفاء بدعهد
~~اوطو طبع مخنث وبد کیش از مردمی دور پیدا شده اند واز خانوادههای قدیم اندک
~~ماتده اند الا ماشاء الله تعالی:)
~~8- درحاشیهآ ورق (21ر) از شخص موتقی تقل مینماید که چند تفرمسا فران
~~سمرقند ازراه تاشکند، ماری را که از تر کش یک سپاهی همسفر با آنها بیرون آمد،
~~مشاهده نمودند که مانند تیر شکارچیان بود

PageV00P014

~~============================================================

~~ه
~~9- درورق (23ر) بعد از کلمهآ "جوهری درمتن فراموش شده بود خودکاتب
~~ر حاشی لوده آست
~~10- درحاشیهآ ورق (25ب) تفسیر چند کلمه ازسورهآ 19قران (سورهٔ‌ مریم)
~~و
~~11- درحاشیهآ (26ر) خاطر لشان میسازد که بحول وقوهٔ‌ خدا میخواهد در
~~بارهآ اسحاب کهف، حضرت موسی واسکندر دوالقرنین معلوماتی یدهد ، پس برطیق
~~قول خود مختصر معلوماتی در بارهآ آنها بیان می کند و سورهٔ‌ کهفرا ازفر آن متذکر

~~12_ درخاتمه کاتب یعتی مسمود کرمالی مینویسد که این نسخه را بانسقهآ
~~صلل مقابله ومقایسه تمودم مطابق اوست، ولی خود آن سقیم است
~~13- درلیمه پائیشن صفحهآ آخر چندر باعی فارسن بخط کاتب نسخه مندر ج است.
# کویندهآ دورباعی اول معلوم تیست وبیت اول عربی است ، وشش رباعی دیگر از شیخ
~~او حدالدین حامد کرمانی است که یکی از مشایخ و شاعران عرفااست وخود او معلم و
~~مرشد طریقت شاعر وعارف مشهور شیخ رکن الدین اوحدی مراعی اصفهالی بوده است.
# نام شیخ را دراین ذیل چنین ثبت کردهاند: دمولانا سلطان المشایخ اوحدالدین
~~کرمالی. دررسالهآ موسیقی خطیهم که بخطکاتب جهان ms012 لامه است . سه رباعی ازوی
~~بعنوان زیرذ کر می کند "مولانا قطب الطریقه و سید الحقیقه اوحدالدین الکرمانی،
~~رحمة الله علیه".
# بطور کلی تاریخ وفات این شاعر رادرسنهآ 981692-1297م. یادمیکنشد
~~مگر دومأخذ :
~~- سفینة الاولیاء دارا شکوه قرن 18م.
# 2- بشخانهآ محمد صوفی و میرزاحسن بیک خاکی که تاریخ وفات اورا در 135
~~381-1237 م.] ذکر مینماید.
# تاریخ رسالهآ موسیقی معلوم بیست ، ولی ازروی حدس میتوانیم بگوییم که یا در
~~(ماه ایول1265 ما یعنی همزمان باجهان نامه ویا بلافاصله پس از اتمام آن بوده است
~~واز آنجائیکه بعد ازذ کر نام او حذالدین الکرمانی کلمه (رحمة الله) کذارده اند
~~خیلی امکان دارد که بسال 1295 یا کمی بعددر گذشته باشد .
# اصل نسخه خط- نخهآ خطی کتاب 27 ورق(-52 صفحه) است وهرسفحه 23
~~سطر در بر دارد ، کاقذ آن ازتوع زردشرقی است . متن را بامر کب سیاه وسرلوحهها و
~~نسولرا با حروف درشت تر از حروف متن لوشتهاند، عنوانها از اول کتاب تا ورق
~~(12ر) یامر کب سیاه ودر بر گهای بعدبامر کب سرخ نوشته شده است ، خط ازتوع
~~مان خطوطی است که درنسخ خطی مربوط یه نیمهآ دوم ازقرن هشتم میلادی دیده میشود

PageV00P015

~~============================================================

~~اره
~~ان نا
~~که تر کیب حروفی خاص دارند
~~نواقص نسفا- این نخهرا، ازروی یک تسخهآ مغلوط استنساخ لموده الد و
~~لذادر متن این نسخه هم علطها وپیش و پس اقتادتها و پریشانیهائی هست . صفحهآ اول از
~~طرف پائین چندچا پاره بوده که بعد آن را چسبانده اند وروی آن جای چسییده متن را
~~دو باره کوشتهاند، لیکن چسب بخطروئی تراوش کرده و بفوذیافته وقیافهآ آبراچنان
~~تغییر داده که غیر قایل قرائت شده است چنانکه در پنچ سطرزیری ازورق [1ر]
~~دده مینود، درورق [4 ب) مر کب سرلوحهٔ‌ "بحرالروم قدری پعش شده است
~~ورقره ر] ازطرف بالا قدری پاره شده ولی صدمهای به متن لزده است.
# دربعضی اوراق حاشیهآ خیلی ازصفحات را بیرحمانه وبیش از اندازه آرایش
~~کردهاند چنانکه مطالب زیاد ms013 از بین رفته است و دراثر همین جنایت از حواشی بر کهای
~~(26ی) و(317) اثری باقی تمانده است علاوه برا ینهاردیف شماره گذاری قدیم از
~~اوراق (1) و (3ب) و (8-) و (25ب) و (29*) سترده گشته بود و درعکس
~~اصلا ظاهر نشده است وبالاخره درلتییهآ ورقزدن زیادخط حواشی معوشده است
~~3- مصنف جهان تامه
~~دربارهٔ‌ محمدبن تجیب بکرآن ! مستف چهان لامه اطلاعات جامعن در دست نیست
~~و منسر است بآ بچه از اتراو استنباط میشود همینقدر میدالیم که وی درسال10
~~برابر 9د120م) حیات داشته ونقشهٔ‌ مدور جهان را بریک جامه کشیده است و
~~تردیدی تیست کی آن زمان درخراسان یعنی تاحیه باشهر ستان طوس میزیسته است
~~چتانکه پاره ای از فقرات متن کتاب مؤید این حدس است مثلادر اثنای توسیف اخلاق
~~اهل بلاد کوید : "اهل خراسان هرشهری رایچیزی لسبت کنند : اهل مرورابه یخیلی
~~اهل سرخس را بسخن سرد گفتن، اهل بشابور را بکبایر گفتن ، اهل بلخ رابرعونت
~~ولاف بی معتی زدن ویلیدزیاتی، اهل هراترا ینرمی ، اهل طوس را معلوم است 24.
# 1 این تام ولقب روی یک تسخهٔ‌ خطی ازجغر افیای بیتام حافظ ابرو (شمارهٔ‌
~~290درن) که اینک در کتا بخالهآ سالتیکوف مضبوط است دیده میشود . مقایسه کنید
~~با ریو، ج 1 ص 423. وتومابسکی جغرافیای بویافته، ص 124
~~نام بکران سخت بادراست. عارفی بنام محمدبن بکران بمال 703ه در
~~کذشته و مزارش در جنوب اسفهان برجای است آندره گدار درو آثار ایران ج1و2
~~1937 ص30" از او تام می برد . تاریخ در کذشت آن عارف مایع ازان است که اورا
~~بامؤلف جهان لامه یکی بدانیم . دراینجا از آقای استاد مینور سکی سیاسکزارم ک
~~درین فقره یمن کمک کردند
~~7 ین چاه تهران

PageV00P016

~~============================================================

~~مقدهه
~~پانرده
~~دراثنای ذ کر منابع ومآخذ خوددر تصنیف جهان نامه نامی از شرف الدین
~~طوسی میبرد پیداست که شرف الدین طوسی همشهری خوداو بوده که پس از مراجعت
~~بمیهن در گذشته ومؤلف ما ازیادداشتهای اواستفاده کرده است
~~محمدبن نجیب کرچه خود ms014 در دیباچهٔ‌ کتاب کوید وکمترینده که از بعض علوم
~~بهرهداشت، امااین تواضع مرسوم ومعمول است واویک دالشمند چفرافیاشناس ساده
~~بیست، از اثرش پیداست که صاحب معلومات وسیع و یکی ازدانایان ذوفنون عصرخود
~~و کملین صاحبنظران بوده است و در زمینهآ ریاضیات، هیأت، نجوم وحشی طب معاومات
~~کا فی داشته و کارخودرا بایک روش علمی انجام داده است
~~با این جال ازجهان تامه معلوم تمیشود که آیاشخصآیز سیرو سیاحتی انجام
~~داده است یانه؛ ظاهرا به نشا بور وخوارزم سفر کرده و نقشهٔ‌ خودرا همراء داشته است1
~~و کویا میقواست بوسیلهآ این نقشه مانند دایشمندان دیگرزمان خود مقرب در کاه
~~خوار زمشاه علاءالدین محمدبن تکش (617-596) شود و بانعام و اکرام لایل
~~دراینسا مؤلف مطلب بسیار جالبی لقل میکند که میگوید : هیچیک از آن
~~دا لشمندان قادر باین کاروقائل باهمیت آن لبودندو چتان می پنداشتند که ترتیب اثری
~~باین عمل داده لخواهدشد محمد بن لجیب یکران بعداز اتمام خریطه رسالهآراهنماین
~~ینام وجهان نامه بدان منضم ساخت
~~6 منابع جران نامه وصورت عالم
~~مواد تحریر ومنابعی که مورد استفادهآ محمدبن نجیب بکران برای ساختن و
~~پرداختن لقشه و رساله قرار گرفته بسه دسته منقسم میگردد :
~~لومات حاصله از نجربههای شخص
~~اخبارمسوعه ازمعاصران
~~3- مناع کتبی
~~م ملومات مربوط یدستهآ اول خیلی متصر است ویکی دو مورد بیش نیست
~~ازاین قرار:
~~1- گوید درعهدما دیدیم که کردباد که عرب آنرا زوبعه خواند در خت بزرک
~~ازبیخ کند و از آن موضع دورانداخت
~~2-جای دیگر ملاقات خودرا بایک مرد که از فارس یکیارچه زبرجد از نوع
~~1- از سخن مؤلف در بارهآ بیایان خوارزم چنین برمیآید که خودسفری بآن حدود
~~کرده است . (15 سطر 6) برابر ص 14 سطر 14 چاب حاض
~~ین چاه

PageV00P017

~~============================================================

~~شانرده
~~جهان نامه
~~مغصوص آورده بود، بیان میکندو نیز جائی میکوید، "بعض کویند زمردو زبرجدیکی
~~است ، اماحقیقت آن است که زبر جد جوهری دیگراست چنانکه کفته شد، فیروزه کان
~~اسلی اودر نشابور است در کوههاء ms015 یشان و اردلان و آن کان را بواسحاقی خوانند و مکر
~~اول کس که آن کان یدید آورده است بواسحاق نام بوده است و این فیروزه را نیز
~~بواسحاقی خوالند چنانکه کان را،
~~از این بیایات چنین استتباط میکنم وحدس میزنم که مؤلف اینجاها را دیده
~~ات
~~اخبار موعی ینسبت زیادتر است، مؤلف درچهارده جا تصریح بهلقل قول
~~میناید و بعضی از این قولها بسیار جالب است مثل وداستان متنورهای پیداشده دردیلم
~~ومازندران وقصسهآ قتوای خراسان که بممالک شرقی فرستاده بودند .
# خیلی قابل ملاحظه است که در این اثر از معجزات وخوارق عادات چیزی بچشم
~~امیخورد و این بر خلاق کتب جغر افیائی دیگر مربوط بقرون و سطی است که ازذ کراین
~~گوله مطالب تحاشی ندارند
~~بالجمله همه این مطالب اهمیت درجه اودرا لدارتد زیرا ابزارکار مؤلف ما
~~بطورعمده کتاب بوده وچنانکه درسابق دیدیم یسیار کتابهای لجومی زیجهاوغیر
~~برای این کار تهیه نموده اما در خلال اثرش از نام و کشان آنها یاد نمی کندا بلکه بذکر
~~برخی از آیها قناعت می ورزد:
~~ا-کتاب المسالک والممالک- این اثر معتیر جغرافیائی از مؤلفات قرن نهم
~~میلادی است ومؤلف آن ایوالقاسم عبید الله بن خرداد به میباشد که یکی از منابع مه
~~بمدبن لجیب بکران بوده ومعلومات زیادی ازوی اخذودر کتاپ خود درج کرده
~~است . مثلا در فصل پنجم بعضی از فاصلههای مذ کور در بین دو تقطه مأخوذ از آبن
~~خرداذبه میباشد، توسیف طرق خروج از بحر مغرب و دخول یدریای مشرق نیزاز اوست
~~و نیز معلومات راجع بچندجزیرهآ واقع در اقیالوس هند، معلومات متعلق به عمق خلیج
~~فارس، توسیف کره، داستان مافر سرزمین یأجوج ومأجوج وچیزهای زیاددیگر
~~از مؤلف کامبرده کرفته شده است .
# 2-کتاب المسالک والممالک اثر مشهورا بواسحق بن ابراهیم بن محمد القارسی
~~الاصطخری ازآثار قرن دهم میلادی که لامش در جهان تامه برده لشده اما معلومات
~~راجع به تولس ، کوه گیلان، حیوان در یائی که درسواحل شالتاری ازبلاد اسپالیول ms016
~~دیده شده وپاره ای مطالب دیگر از آن کتاب کرفته شده است.
# 1 کلمهآ کتاب در "فهرست اشیاء واسطلاحات ضیهآ چاب عکی س102
~~بده قود

PageV00P018

~~============================================================

~~مقدمه
~~هفده
~~3- اشکال الاقالیم - این اثرتا کنون درعالم علم چندان معروف نشده است.
# محمدبن نجیب مؤلف آرا ومحمدبن بحرالرهنی 1، نامیده است یاقوت در بارهٔ‌ رهن
~~واقع در نواحی کرمان کوید. تسبت ادیب و عالم مشهور محمد بن بحر باین قریه میرسد
~~کنیهاش ابوالحسن بوده ومؤلفات زیادی دارد بشابتحقیقات مار کوارت "الرهنی در
~~لیمهآ اول قرن چهارم هیری (952-888م.) میزیسته است 2
~~یاقوت چندفقره از آثار او تقل مینماید ولی نام کتاب اورانمی برد اما ازهمین
~~فقرات معلوم میگردد که یک اثر مربوط بجغر افیا بوده است وشاید همین را "اشکال
~~الاقالیم می لامیدید، و کمی پیش از یاقوت محل استفادهٔ‌ محمدین نجیب بکر ان قرار
~~گرفته است. ولی امروز سخن گفتن در بارهآ او دشوار است ویک حکم قطعی در حقاو
~~سادر نتوان کرد مگراینکه با کمال دفت اقوال و افکار منقول از اورا از جهان نامه
~~جداو استخراج کنیم و موردمطالعه ومداقه قراردهیم تاقدرو منزلت اثر کمشدهآ محمدبن
~~بحرا بوااحن الرهنی الکرمانی معلوم کردد.
# 3سقر نامه اثر معروف و مشهور ناصر خسرو میباشد که سر کذشت مسافرت
~~و درا درسالهای 44 438 هجری شسح میدد اما مؤلف جهان نامه استفاده
~~کمی ازاین کتاب کرده وداستان پارچهآ بوقلمون و مقداری معلومات راجع بمص
~~وعر بستان وغیره مأ خوذ از آن است . از تصور وتصویر ناصر خسرو درموردشکل عالم و
~~بنای جهان چیزی درآن اثر متمکس نشده است
~~کا- کاعل الصناعه - یک دائرة المعارف پزشکی است ومؤلف آن علی بن عباس
~~المجوسی (472 -438 ه) است که مجموعهآ کامل طبی مشرق زمین در آن روزکاران
~~بوده است که حتی قانون ابن سیناهم لطمه ای بآن وارد نساخت مؤلف ما مقداری
~~معلومات پادز مری از آیجا کرفته است.
# 2- آثارالمقدهین - این اثررا ابور یحان محمد بن احمدالییروتی در حدود ms017
~~سنه390آ هجری تألیف کرده ونام مشهور ترض آتار الباقیه میباشد و وتعهای که از
~~آن کقل کرده در نسخ مطبوعهٔ‌ کتاب مزبور بچشم نمی خورد ، وممکن است که محمدین
~~تجیب بکران ازیک نسخهآ کاملتری استفاده نموده باشد.
# التفهیم لاوائل صناعة التنجیم- این اثربسال 420 هجری مربوطاست
~~و ابور یحان بیرونی پدید آرندهآ آن است. "رایت" در بارهآ آن میگوید : "در خلال مدت
~~دوبست یاسیدسال ترین کتاب علمی بشمار میرفت اما مؤلف جهان لامه میع جا
~~1- نسخهآ پار یس محمد بن بحرالدهنی [197ر) مقایسه شود بافهرست بلوشه
~~س 23
~~2 - روزنامهآ جمعیت شرتی آلمان 1895 لاییزیک

PageV00P019

~~============================================================


~~جهان قاها
~~نامی از این اثر نمی برد ودورنیست که ازقسمت مربوط بچغر افیای "القانون المسعودی،
~~و "تحدید تهایات الاماکن لتصحیح مافات المساکن" (416) برونی هم استفاده
~~نوده باشد
~~اگربدیدهآ تحقیق بنگریم چنین استنباط میشود که نقشه وجهان نامهآ محمدبن
~~نجیب بکران پرتوی از آثار تامبرده از ابوریحان میباشد ، تأئیر دالشمند بزر
~~خوارزم خیلی بیش از تاثیر این خرداذ به در بوجود آوردن شکل عالم است، مسالک الممالک
~~جز مشتی معلومات راجع ینقاط مختلف زمین بوی نداده در صور تیکه آثار بیرونی
~~علاوه بر چنین معلومات فکر پی افکندن بنای عالم وطرز ساختن و پرداختن چنین بنای
~~معظم را الهام و تلقین نموده است چنانکه درقسمت توصیف لقشه بازدر این باره حبت
~~خواهیم کرد.
# ورطرح وترسیم لقشه، شرح انقسام دریاها درسط زمین، توصیف بعر خزر
~~معلومات و اطلاعات راجع به ایسی کول ؛ شرح انقسام سطح کره یوسیله دائرهٔ‌ معدل
~~النهار، شرح و تفصیل عرض وطول جغر افیائی وخیلی چیزهای دیکر جهان نامه مأخوذ
~~از کتاب التفهیم داتای خواوزم میباشد.
# 8- کتاب جفر افیای امام شرف الدین طوسی (که شهرتی کامل ندارد)
~~محمدبن نجیب بکران هنگامذ کر منایع کار خود یادی از مسودههای امام شرف الدین
~~طوسی که ازروم بر کشته و در میهن خود در گذشته بود مینماید و میگوید : در میان
~~آنها یادداشتی پیدا کردم که بخط ms018 خوداو بود دراینجاطول و عرض بلاد و سواحل
~~بحری وفواصل جاها بقرسنگک، ونظائراینها مذکور است واین از همان کتاب عالم
~~است که قسطنطین یادشاه روم شخما بنگارش آن پرداخته وجمعی از علمای ذوفنون
~~آن کشور در تالیف آن همکاری نموده اند . مؤلف ما ادعان دارو که از آن اثربی انداز،
~~استناده نموده وعلاوه میکند که باستتاخ دسترس لبوده آمام تامیرده بحیله وتزویر
~~یک نسخهآ خطی ازیک کتابخانه بدست آورده و ازان رونوشت پرد اشته است . دریارهآ این
~~اثر تا کثون معلوماتی بدست نیامده و نیزیک مسئله کمراه کننده کاررا مشکل کرده است
~~چنانکه در اینجا نام امیر اطورروم که درحدود (337-4 27م-) حکمرانی داشته بانام
~~قسطنطین هفتم باقریانارودن (959-405) امپر اطور بیز الس که مؤلف اثر مشهورو
~~موسوم به دادارهٔ‌ کشور میباشد ، اشتباه شده است . واینک پیش از مقابله اثر او باجهان-
~~نامه حکم قطعی در این باره لتوان کرد ! حل نهائی این مسئله بسته بمقابله و تحلیل
~~دقیق دواثر یعنی متن جهان نامه بامتن اثرقسطتطین عفتم بافر بایارودن میباشد
~~اماشرف الدین طوسی کیست9نا کنون دا تشمشدی باین نام در مراجع ییدالکرده ایم
~~فقط در تاریخ الحکماء این قفطی چنین نامی بچشم میخورد، چنانکه در موقع نگارش
~~شرح حال ابوالقضل یمانی الحلبی الشریطی که بسال 4 60ه در گذشته میگوید :

PageV00P020

~~============================================================

~~توزد
~~وریاضیات و علوم دیگررا نزدشرف الطوسی در حلب تحصیل میکرد واین زمانی بودکه
~~دانشند نامیرده باین شهر واردشد)
~~نا گفته تمالد که این ققطی در معرفی شرف طوسی در ذکز القاب زیاده روی
~~نمیکند مثل اینکه از کثرت شهرت احتیاج بشرح وبسطنداشته است دورنیست که
~~شرف طوسی مذ کوردراثرابن قفطی، همان شرف الدین طوسی یاشد که دراثنای سیاحت
~~خود بحلب هم آمده است . اودرحکمت ریاضی فرضیهآ فوقرا تقویت مینماید، ولی بااین
~~حال تنهاشهادت ابن قفطی کافی نیست وبحل نهائی مسئله کمک بمیکندا
~~جدا کردن واستخراج معلومات مأخوذ ازاثر شرف الدین پس ازمقابلهآ جهان
~~لسامه بامنابع مربوط امکانهذیر خواهد شد
~~7- تواریخ ms019 الخلفا (9) در فصل بیستم در ذکر حکایت اسحاب کهف کوید :
~~"و در کتابی که تواریخ خلفا بوددیدم که الواثق بالله که از خلفاء عباسی بوده است او
~~را بایست که حال ایشان معلوم کند محمدبن موسی متجم را که یکی از خواص اوبود
~~برسالت بروم فرستاد تا موضع ایشان معلوم کرداند ...
# درایشیا یک سؤال پیشمن آید. چرا محمدبی تجیب یکران داستان اسحاب
~~کهف را از مأخذ کثیر المراجعهآ خود یعنی مسالک رالممالک ابن خردادبه اخذننموده
~~و بدیگری رجوع کرده درحالتی که دراثر فوق قصه عینا بهمان شکل که درجهان نامه
~~کرشده موجود است
~~برای حل این معما یکی از دوطریق ینظر میرسد: یا این است که مؤلف ما
~~نسخهای خوب ازمسالک و ممالک نداشته که بدرداین کار بخورد ویااینکه این افسانه
~~را اخلاف بعدأدر آن نسخه کنجانده اند و در اوایل نبوده است .
# انبت تعمدو خلط میحت بمؤلف بسیار تابجا ودشوار است . این کاراز وی
~~از روی عمد سرنزده والگهی او که دردیباچهٔ‌ کتابش استفاده از ابن خردادبه را بیان
~~وده است-)
~~مؤلف قرن دهم مسعودیهم در کتاب کمشدهآ خود بنام (الکتاب الاوسط) قصهآ
~~اصحاب کهف را آورده ومانند جهان نامه یه محمدبن موسی مربوط میسازد و گویداین
~~داستان را در کتاب خودمان پهلوی قصهآسد اسکندر مقدوتی ذکرنمودهایم وی این
~~سدرا برای جلو گیری از یأجوج و مأجوج بوجود آورده است.
# درجهان نامه تیزداستان پهلوی قصهآ سداسکندراست ودورنیست که کتاب اوسط
~~1- هویت وؤلفی باین تبت هنوز برای دانشندان روشن نشده است. آد
~~درقرن 16و13 میلادی میزیسته و بنام وهتوان محدبن محمودبن احمدطوسی معروف
~~بوده ویک کتاب جغرافیائی بنام "عجایب المخلوقات و غرائب الموجودات، توشته
~~است

PageV00P021

~~============================================================

~~هان ناما

~~مأخدمؤل مابوده باشد. اما این کتاب خیلی معروذ نیست راء جواب مسدوداست
~~احقمال هم سرجای خودباقی است. حاجی خلیفه در کشف الظنون ازسه مؤلفی که تا
~~سال60ه سهایر موسوم به تاریخ الخلفابوجود آورده الد کام میبرد وامکان دارد که
~~معمدبن لجیب بکران از ms020 اینان استفاده کرده باشد و نیزدور تیست که بگوئیم مؤلف ما
~~داستان غار را از کتابی گرفته که حواذث روزگار وجود آن را از سحایف ایام سترده
~~است1 این بود شرح وییان منابع ومآخذ مهم چهان نامه
~~مسلم است وسایل علمی دیگری هم در اختیار اوبوده که تاکنون موردمداقه
~~و مطالعه واتع نشده است مثلاباید فهمید زیجهائی که دستر سی بآنهاداشته و کتب احادیش
~~که معل استفادهآ اوفرار گرفته ازچه مقوله ولون بودهاند . واین موکول یتدقیقات و
~~یقات بعدی میباشد
~~نقشهآ محمد بن نجیب یکران
~~محمدبن نجیب بکران خریطهآ مدور زمین را دریک چامه پرداخت وازدوائر
~~صف النهار ودواثر موازی بک کالبد اسامی بوجود آورد وجداول نجوم قدیس یعتی
~~زیجهارا بنیاد والگوی کارخویش قرارداد و خیلی مواظب بود تا اشتباه وخطائی بعمل
~~نیاید و هنگام لزوم از منابع و مأخذهای مقتضی کمک میگرفت چنانکه در دیباچه
~~شرح میدهد ادر اینجاتر چمهآ فصل سوم چهان تامه ترجمهشده است
~~دراین توصیف علاوه بر موجودبودن شبکهآ دائریدر جات جغر افیائی یک لطیفآ
~~جالب دیگری بچشم میخورد که قابل تحین بسیار میباشد چنانکه می بینیم درلقش
~~مرزهای کشورهای کونا کون نشان داده شده واین مسنله در نقشههای اسلامی قرون
~~وسطی بیارنادر است . اسامی ممالک عالم وجزائر کوناکون هم در خریطه بوشته
~~ش ات
~~تاکتون دو نفشهآ اسلامی درجهدار معروف بود:
~~1- لقشهآ حمدالله مستوفی قزوینی که با کتاب جغرافیای لزهة القلوب خود در
~~دود74 وآم ساخته است
~~2- لقشهآ منعم بجغر افیای حافظ ابرو پرداختهآ سال (823ه)
~~لقشهآ محمدین تجیب بکران ازنفشهآ حمد اله مستوفی 130 سال جلوتر است و
~~باین طریق بخستین و قدیه ترین نقشهآ قرون وسطائی مجهز با شبکهآ درجات بشمار میرود2
~~- محمدبن پحیی الصولی از بویسند کان قرن دهم میلادی کتابی بنام و کتاب
~~الاوراق فی اخبار الخلفاه والشعرا) دارد که گاهی یویسند کان ایرانی آن را بنام
~~تاریخ خلقاء بنی عباس" ذ کر میکنند نسخهٔ‌ خطی این کتاب درلتین گراد موجوداست ms021
~~وافسانهآ اصحاب کهف دران دیده نمیشود
~~2- درارویا نقشهآ درجه دار لخستین بار بسال 1627 بوجود آمد.

PageV00P022

# ============================================================

~~بشویای
~~پس باید کفت که امروز جهان لامه درحهان بیرقیب است.
# بمناسب ذ کراین نقشه بی فایده نیست که سخنی چند ازلقشه برداری اسلامی
~~بمیان آوریم وراجع به نظریهآ کوا چکووسکی" خاورشتاس معروف دائر براینک
~~ددورهآ آخری نقشه کشی عربی یعنی زمان ادریسی (قرن 12 م .) دورهٔ‌ ترقی و
~~تعالی ودرعین حال طلیمةآ الحطاط وزوال میباشد ... دراین دوره اهمیت عرض وطول
~~جغر افیائی در نقشه ها بکلی برافتاده مشل اینت که چنین چیزی اصلا وجود نداشته
~~است" باید گفت که : ایران قرنهای 13_12 م . ازاین حکم مستثتی و بیرون است.
# حمه میداتند آتار بطلمیوس در نقشه کشی اسلامی چه هنکامه ای بیا تموده
~~است از اواخر قرن 9 م. تقوذ حکیم یوتالی دراین سرزمینها بتای تتزل میگذارد
~~ویا این حال بازاز آثار مؤلفالی چون ادریسی وابن سعیداشعهآ نفوذ نامبرده میدرخشد
~~و منوز منطقی تشده است چنابکه نقشهآ محمد بن نجیب بکران شاهد صادق وزندهآ
~~این معثی است. بسنت دیرین چنال که خود کویدحساب معدل النهاررا از مغرب آغاز
~~مینماید "واتفاق چنان افتاده است که ایتداء طول ازجهت مغرب کرفتهاند از موضس
~~که درقدیم الایام آنجا عقت جزیره بوده است معمور و مسکون آترا جزا یرخالدات
~~و چزایر سعدا گویند و اکنون خراب شده است و آب بحر بدویست فرسنگ از او
~~کذشته
~~سیس درجهبندی میکتد. پس باید دانست که تقشه مؤلن مانسبت بنقشههای
~~بطلمیوس گامی بود که دراین کار بجلو برداشته شده است.
# در دیباچه میکوید : دقدما شکل این ربع در کتب بر صورت نصف دایره
~~تبت میکرده الد و آن رمزی است واز تحقیق دور، اما ما شکلی اختیار کردیم که
~~بتحقیق سخت ازدیک باشده در انتقاد از ترسیم ربع مسکون بشکل نیم دایره ایراد
~~د بن نچیب متوجه طریق بطلمیوی است، اکثر مؤنفان عالم را بشکل مدور
~~ترسیم می نمودند . جمعی کثیر ms022 باین راء رفته ولی یزرگتر و بهتر ازحمه دایای خوارزم
~~بیرونی بود که خود با علوم یونالی پرورش یافته و بنشوو نمای آنها خدماتی الجام
~~داده باین معنی که متداری معلومات تازه بر آنها افزوده ومؤلف ما نیز بیش از همه
~~در تحت تأثیر آثار باقیهآ اوبوده است.
# قیلا درسطور فوق بیان کردیم که طرح وطر: تقسیم بحور در سطح کره مأخود
~~ازانکار بیرونی است و یلاشک همین افکار مایه وشالودهآ کار بوجود آمدن نقشهآ محمدبن تجیب
~~بودهاست. حتی در مدور بودن شکل هم الهام ازو کرفته زیرا درتمام بسخ خطی موجود
~~از کتاب التفهیم البیروکی شکل مددر بچشم می خورد. ازاین بالاتر در مثله زیجها
~~1- دراروها تقشهآ درجه دار نخستین باربسال 1427 بوجود آمد

PageV00P023

~~============================================================

~~ان ناه

~~ومسائل مربوط بستاره شناسی وتعیین عرض وطول جغرافیائی مواقع بلاد ، اقالیم د
~~بظائر اینها مؤلفات پیروتی تأنیر مهمی داشته است
~~این اعجوبهآ زمان خود در کتاپ آثار الباقیه طرح هندسی ترسیم نقشه راهم
~~بهان میکند اما متأسقانه چون نقشهآ محمد بن بکران ازبین رفته دسترسی بمقایسه
~~و داوری تداریم که چیزی دراین باب بگوئیم و لمیدانیم تاچه الدازه ازطرح بیرولی
~~استناده شده است
~~اسول نقشه کشی محمد بن نجیب بکران در کارحافظ ابرو تأثیر عظیی بخشیده
~~وی هم تقشهآ خود را طبق شیوهٔ‌ او بوجود آورده ، حتی دیباچهٔ‌ کتابش با دیباچهآ
~~جهان نامه یکی است تنها فرقش این است که اند کی بتفصیل کراییده است . اما
~~دوح یکماست والفاظ دو ، بااین حال باید گفت: حافظ ابرو دردرجه بندی و تقسیم
~~اتاایم در نقشه از محمد بن تجیب پیروی میکند1 اما در ترسیم خشکن تابع او نست و
~~ازراء دیکری رفته است وچتین معلوم میگردد که وی فقط جهان نامه را در دست
~~داشته ونقشهٔ‌ ضمیه آن را ندیده است
~~نقشهآ لگارنده ما ظاهرا نقشهآ بزرکی بوده است زیرا نامهای جفرافیائی
~~مو حود درجهان نامه بششصد کلمه بالغ میگردد و این خود اسامی یک ms023 مشت نقاط
~~ارضی مذکور برتقشه میباشد. علاوه براین تقشه به نیت یک پیشکش ووسیلهآ تقرب
~~بدر یارحکمران بزرکی چون خوارز مشاه تهیه میشد و درمقیاسی کوچک جلوه و
~~جمالی تداشت تا قبول افتد ودر نظر آید.
# زنده کردن بقشهآ کمشده باتحمل زحمت فوق المادهای طبق تعریفات مؤلف
~~ممکن است ولی این کار باز ناقص و کمعیار خواهد بود چونکه دراثر مؤلف ما چنانکه
~~باید وشاید معلومات لازمه برای این کاروجود ندارد
~~ماخذها وحداول نجومی مربوط بکار توصیف وتنظیم امکن هم برای مامجهول
~~است لمیدالیم متابع معلومات اوازجه لون وازچه مقوله بوده ولی یا این حال نقش
~~جهان نامه عبارت است ازراهنمایی وشناساندن نقاط موجوده درنقشهآ عالم که مجهز
~~باشیکهٔ‌ درجات یعنی (مقیاس جغرافیائی) میباشد و لذا تذ کر منابع بطور تفصیل
~~رورت تداشته است
~~درسایهآ تدقیقات بعدی درجهان نامه وشرح و بیان دربارهآ پیوستکی وستگی
~~آن بآثار بیرونی ممکن خواهد بود که سر و صورتی بآرزوی دیرین آفقای
~~1 کراچکو فسکی کمان میکند که شبکهآ درجات حافظ بدون غور و تأمل
~~کرسیم گردیده و چنین یتظرش میرسد که الگوی او هم عیاری نداشته است، با
~~این رأی موافقت کمیتوان کرد زیرا در سابق دیدیم که محمد ین نجیب بکران
~~این کاررا بخوبی الچام داده است

PageV00P024

~~============================================================



~~"شیه لگهر" یمنی ترسیم یک نقشهآ عالم که انموزج کامل و تجلیکاه افکار نجومی و
~~جقرافیاین یک دانشمند طراز اول از قرون وسطی یعشی بیروی باشد داده شود.
# 7- صفات ممیزة جهان نامه
~~توام ساختن تقشه با رساله ای راهثما در آثاد جغرافیایی ایران و عرب از
~~سنتهای دیرین بوده است . بعقیدهآ جمعی کثیر ازدانشمندان ابوزید احمد بن سهل
~~بلخی اصطخری (قرن تهم میلادی) وپیروان او تیزهمین راء را پیمودهاند، نقشه های
~~جغرافیائی همیشه توأم با راهنما بوده حتی کتاب معروف وحدود العالهآ نیزاز
~~مین قییل است راستش را بخواهید جهان بامهآ ما هم به هفت فصل ابتدایی اثر
~~فوق خیای شباهت دارد اما ما بآشنا ms024 بودن محمد بن نجیب با حدود العالم علم
~~قطعی کداریم ودراین باب اصرار کمیکنیم.
# مقصود مؤلف ازنگارش این دساله شرح وایضاح لقاط وامکنهآ داقعه در نفشه
~~ب ی مشمآن بوده است. یک مقدهه و2 فصل بیزدر بردارد. درفصل چهارم راه
~~استفاده از تقشه را نشان میدهد، و فصل پنجم برای دو باره ساختن تقشهآ کمشده
~~سیارمهم است زیرا مساحت میان نقط موجود روی تقشهآ را در بردارد
~~ان لاه را به سه قمت منقم باید ساخت:
~~1- ا تصل اول تا4 شالودهآ نقشه را در بردارد ومانند مدخلیاست برای آن
~~2- ازفصل4 تا 11 مشتمل است بر شرح و بیان امکنه و نقاطی که در
~~نقشه بکار رفته
~~3- از فصل 12 تا فصل بیستم از موضوعهای گونا کون بحث مینماید
~~یک مشت شرح و ننسیرهای متشابه ومکرر هم بنظار میرسد که رویهمرفته
~~از نظر جفر افیائی مربوط بغصوصیات امکنهآ مختلمه وحانزاهمیت درجهآ دو میباشد
~~چد اول جومی ( زیجها) بلا شبهه سرمشق راهنسایی خریطه یعنی لتشهآ
~~عملی جمان نما یوده زیرا که درمدخل جداول لامبرده معلومات مربوط بتوصیف
~~کایل کرهٔ‌ زمین بچشم منخورد.
# هان نامه طبق یلگ سیستم علی و یک انشای مجمل یعنی مختص ر مفید
~~بوچود آمده است . پدید آرندهآ این اثر مرد چیره دست ودقیق وحقیقت گوین
~~بودهاست حرجا که غبارشبههای بر خاطرش بنشیند عدم اعتماد خود را صریحابیان
~~میکتد ودرموقع تصارف بخطایی انتفاد مینماید
~~1- لوبستده در اینجا فهرستی آز کتاب که در واقع خلاسهآ مطالب آن
~~است لقل می تماید که ترجمهآ آن برای فارسی زبانان که متن کتاب را در دست
~~داوتد مفید نیود وترجمه لکردیم

PageV00P025

~~============================================================

~~بیت وهار
~~هان تاعا
~~معلوات جالب و دلکش درجهان نامه چندان زیاد نیست اما این اثریک
~~اهمیت خیلی بزرک در بر دارد و آن عبارت است از اطلاعات موجودهٔ‌ مربوط
~~ببعضی از آثار گمشده بعلاوه خود آن یکی از نموتههای آتار جغرا فیایی است که جای
~~مهمی را در تاریخ این نوع ms025 آثار اشغال میشماید و ازهمه بالاتر یک نمونهآ کویای
~~درجهآ عالی از وجود نقشه کشی در مشرق ایران درفرن 13 میلادی است حمدالله
~~سوقن قزوین، حافظ ابرو، سعیدبن علی الجرجابی، وسلطان محمدین درویش
~~محمد بلخی مؤلف اترمعروف به : مجمع الغرائب1، (دراواخرقرن 19م.) از
~~اتر محمد بن نجیب بکران استفاده واقتباسها نموده اند
~~درقمت مربوذ بهیشت دراتر حافظابر ولفوذ عظیم چهان لامه بجشم میخورد
~~سنجش، تن جهان تامه با اثر موجود در لنین گراداز حافظ ابر و2مؤید این معنی است
~~یو.ا. بورش چهوسکی
~~1- دراین کتاب که یک نسخهآ خطی از آن جزو. یموعهای درانستیتوی ملل
~~سیایی شوروی مضبوط است ققراتی منتخب ازجهان لامه دیده میشود
~~2- بقلم بی احتیاط حاقظ ابرو داستان غریبی در عالم شرقشناسی و تدقیفات
~~علمی ادبیات شرقی رخ نموده که بشنیدنش* ی ارزد وقضیه ازاین قراراست که وی
~~ممد بن یحیای هندی نامررا که اصلا میچکاه وجود خارجی کداشته معرفی
~~کرده جغرافیایی فارسی ومسمی به دصور الاقالیم" را بوی متسوب ساخته و این
~~یک خبط و اشتباه بزر کی است که از بیقیدی وسهل انگاری ناشی شده و توضیح
~~مطلب از این قراراست : حاقظ ابرو دیباچهٔ‌ چهار نامه را عینا لقل میکند تقریبا
~~تمام کلماتش حم هیان کلمات است، ظاهرا در نسخهٔ‌ خطی که دردست ومورداستفادهآ
~~وی بوده، نیام ومحمد بن بکر الرمنی را بخط بد و بی تقطه نوشته بودند که خوی
~~خوانده لمیشد (چتانکه با ملاحظهٔ‌ هین سخه در ورق (4 ر) سطر4 این
~~فرشیه محقق میگردد
~~و لیز از حاشیهآ (2 ) ومعمد ین بحر الدهنی مطلب پر واضح است و
~~معمد ین یحیی الهتدی" خواندن عدی ندارد . وچون "صورالاقالیم یا واشکال
~~الاقالیم، چندان تفاو تر ندارد، اولی را جای دومی کذارده تسبتشرا بهتدی مجعول
~~داد (رجوع بمقالةآ دورن در بارهآ حافظ ابرو شود) حافظ ابرو در اثر خود قریب
~~بیست تن از مؤلفان مورد استفادهآ خویش را اسم می برد و درمیان آیها اثری ازلام ms026
~~محمد بن یحیی تیست ، کماب جغرا فیایی فارسن مشهور وموسوم به دصورالاقالیم،
~~یکیاز آثار قرن (14م.) است، واین اثردر کرمان بوجود آمده ته درهند، چنانکه
~~دورن، این مطلب را یه تبوت رسانده، ومربوط نمودن این آثربه محمدبن یمیی
~~لامی خطاست ومقایسة بارتولده وحانظ ابروواثرشء- "العطفریه، مجموعه مقالات

PageV00P026

~~============================================================

~~هان نامه
~~محمدبن نچیب ان

PageV00P027

~~============================================================



PageV00P028

~~============================================================

~~ان الم الوم
~~برمن ن
~~و اتو کل علیه و به نستهین
~~الحمدلله رب العالمین، والصلوة علی التبی محمدو اله واصحابه
~~الطیبین الطاهرین وسلم تسلیما کثیرا
~~چون کمتر بنده محمدین نجیب بکران را تباشیر صبح اقبال
~~باعث تحصیل شرف تقیل بساط همایون خداوند عالم پادشاه بنی ادم
~~فرمانده روی زمین علاءالدنیا والد ین سلطان السلاطین ابو الفتح محمد
~~بن السلطان بن السلطان خلد الله ملکه کشت وادراک این امنیت ووصول1
~~این بغیت2 را بوسیلتی احتیاج افتاد، هیچ وسیلت شایسته تر از انواع

~~علم و تتایج آن تنمود . و دیگر بند گان در فنون علم هر کسی باندازهآ
~~علم3 خویش خزالهآ کتب معموره را خدمتها کرده بودند، کمتر بنده
~~که از بعضی از علوم بهره ای داشت خواست که با آن طایفه مساهم
~~باشد ودر سلک ایشان* انتظام یذیرد ، شکل عالم که مطلوب عالمیان
~~است وصدق رغیت خاص وعام بمطالعهآ ان معلوم، واثبات آن تعلق
~~ل: امول 2_ بوتقطه است. بورینه تصحیح شد. بغیت: بضم
~~و کر اول و فتح سوم مطلوب وحاجت (منتهی الارب): 3- ظ: قلم.
# آغاز سخهآ پاریس

PageV00P029

~~============================================================

~~هان ناهه
~~بنتایج بعضی از علوم دارد بر جامه ای نفش کرد. و غالب ظن آن
~~است که این خدمت مهمل مانده باشد و دیکر بنده ای بدان قیام ننموده.
# بس صورت ربع مسکون از زمین و مواضع ولایتها و شهرهاو
~~دریاها وجیحونها و کوهها و بیابانها وغیر آن بران جامه ثبت کرد
~~هریک بدان موضع که حق تعالی آفریده است و تقدیر کرده، و
~~این رسالت با آن 1 ضم کرد تا ازان جامه صورت عالم و مواضع
~~بقاع2 ms027 که شرح داده شد مشاهده می افتد و از مطالعهآ این رسالت 3
~~کیفیت احوال بعضی ازان مواضع و آنچه تعلق بدان4 دارد معلوم
~~می کردد. واین رسالت را جهان نامه تام کرد وهو لفظ یطابق5
~~معناه اگر بنظر رافت و عنایت پادشاه خلدالله سلطانه ملحوظ
~~کردد موجب اقبال دوجهانی بنده باشد.
# ایزدتعالی این سلطنت و مملکت و پادشاهی تا دامن قیامت پاینده
~~داراد1، وسایهآ عدل مبارک7 براطراف ممالک منبسط ، تاکا فهآ خلایق
~~در ظل امن و کنف عدل روزگار می گذرانند ، وبفراغ دل بدعاء
~~دولت قاهره شیدالله ارکانها مشغول می باشند.
# و بناء این رسالت بربیست فصل است و این فهرست آن است :
~~فصل اول- در کیفیت ساختن جهان نامه و مفدمات آن .
# فصل دوم - در کیفیت ربع معمور و آنچه بدان تعلق دارد.
# فصل سیم - درشرح8 خطها ورنگها برشکل عالم.
# فصل چهارم - در9 فایدهٔ‌ شکل عالم.
# بان 2ب: وبقاع 3 رساله ب:
~~بدان تعلن ب: مطابق ب: دارد. 9_ پ: مبارکرا.
# : در بیان. 9_ب: دربیان

PageV00P030

~~============================================================

~~فصل پنجم - درپدید کردن بعضی از مسافتها.
# فصل ششم - درذ کر دریاها و کیفیت جزرومد.
# فصل هفتم درذ کر بحیرهها.
# فصل هشتم - [2ر] درذ کر جزیره ها که در دریا باشد.
# فصل نهم - درذ کر بعضی جیحونها و رودها.
# صلدهم - درذ کر کوهها که معروف است.
# فصل یازدهم - درذ کر بیابانها.
# فصل دوازدهم - درذ کر نام بعضی شهرها و اختلاف آن.
# فصل سیزدهم درذ کربعضی مواضع که بخوشیا معروف است:
~~فصل چهاردهم - در نقل کردن بعضی مردمان از موضع خویش.
# فصل پانزدهم - درذ کر خاصیت بعضی از مواضع
~~فصل شانزدهم - درذ کر بعضی از عجایب بهر موضع.
# فصل هفدهم- در ذ کر معادن جواهر.
# فصل هشدهم - در آنکه از هر موضعی چه خیزد.
# فصل نوزدهم- درذ کر بعضی از مواضع عرب:
~~فصل بیستم- درحکایتی چند پرا کنده.
# از هر نوعی در هر فصلی ازین، آنچه اقتضا کند و این رسالت
~~احتمال کند آورده شود برسبیل ایجاز واختصار ms028 تا موجب ملالت
~~نگردد . چه اکر این معانی بتمامی و استقصا شرح داده آید مجلدها
~~تآلیف باید کرد و هنوز استیفاء آن نرود و مؤلف بعجز و تقصیر
~~متسوب باشد. وما التوفیق آلا من عندالله علیه تو کلت والیه انیب.
# : باخوشی 2-ب: هزدهم.

PageV00P031

# ============================================================

~~هان ناهه
~~فصل اول
~~در کیفیت ساختن جهان نامه و مقدمات آن
~~* شکل زمین برصورت کره ایست یعنی کویی کرد، از بسیطاو
~~یک ربع بیش معمور و مسکون نیست. قدما شکل این ربع در کتب
~~برصورت نصف دایره ثبت میکردهاند و آن رمزی است و از تحقیق دور.
# اما ما شکلی اختیار کردیم که بتحقیق سخت نزدیک باشد چنانکه
~~بران جامه مشاهده افتد. و چون خواستیم که هرشهری و موضعی
~~آنجا که هست اثبات کنیم بهمه حال بطول و عرض شهرها و بقاع
~~احتیاج افتاد:
~~شرح طول وعرض شهرها وجایها- اسحاب علم بجوم طریقی
~~استخراج کردهاند که بدان طریق بهر شهر و هرموضع که خواهند
~~از ربع معمور اشارت توان کرد ، و آن را طول و عرض آن مواضع
~~میخوانند.
# و آن چنان است که دایره ای عظیمه تقدیر کنند که از مسامسه1آ
~~قطب شمالی در آیدو بران شهریاموضع بگذرد، بهمه حال خط استوارا
~~قطع کند. پس ازموضع قطع تا نهایت عمارت در جانب مغرب طول
~~آن شهرباشد، وازشهر یاموضع قطع عرض او
~~و اتفاق چنان افتاده است که ابتداه طول از جهت مغرب کرفته اند
~~از موضعی که در قدیم الایام آنجا هفت جزیره بوده است معمور و
~~مسکون، آن را جزایر خالدات و جزایر سعدا گویند، و اکنون
~~: ازاینجابدندارد1- نین است من شاید: مماسه

PageV00P032

~~============================================================

~~قصل اول در کیفیت ساختن جهان نامه:
~~خراب شده است، و آب بحر محیط بدویست فرسن ازو گذشته.
# و این طول وعرض مواضع بر وز کار در از معلوم می کرده اند و
~~در زیجها و کتب اثبات می کرده، و در ین بساب بهمه حال تقلید
~~دیگران می باید کرد.
# بس چون ms029 بدین معنی حاجت افتاد مبالغیا زیج قدیم وحدیث
~~و کتب نجوم که درین شیوه بکار آید حاصل کردیم، وجمله با
~~یکدیان مقابله کردیم، چه بیشتر مخالف یکدیگربود، وبقدر
~~وسع وامکان احتیاط بجای آوردیم، تا بعضی ازان محقق شد.
# و همچنین کتاب اشکال اقالیم که محمد بن بحر الرهنی تألیف
~~کرده است، و کتاب مسالک و ممالک که عبدالله بن محمد بن
~~خر دادبه جمع کرده است، و سفرنامهآ ناسر خسرو و غیر آن
~~جمع کردیم، و جمله را با یکدیگر موازنه کردیم، تا آن
~~اختلاف باند کی باز آمد.
# وبعد ازان در میان مسؤدات امام شرف الذین مازی 2 طوسی
~~رحمه الله که از روم باز آمد، جزوی یافتیم بخط او، طول و
~~عرض شهرها باحتیاط واستقصاء تمام بر اتجامثبت، وهمچنین طول
~~و عرض سواحل 3 ودریاهاء آن فرسن فرسن، ومواضع کوهها
~~و بحرها وجزیرها [2پ] هریک پدید کرده.
# و درین جزو یاد کرده بود که : "این نسخت از کتابخانه ای
~~بدست آمد درشهر روم که آن را قسطنطینیه خوانند وبحیله ها
~~1- ل: مبالغ 2- ل: ماری. صحیح از چ
~~3- ل: (و) را قبل ازسواحل دارد.

PageV00P033

# ============================================================


~~ان ناه
~~بدست آمد که بدان ضنت می کردهاند و بهر کسی نمیداده واز
~~ملوک روم پادشاهی بزرک بوده است که اورا قسطنطین می کفته اند_
~~و این شهر را بدو باز خوانده است - ولوعی عظیم بوده است برانواع
~~علوم وطلب آن، وجمعی را ازاهل هنر نفقه وخرج راء داده است،
~~و باطراف عالم فرستاده تا این معانی بتحقیق معلوم کردهاند، و
~~اودر کتب ثبت کرده ودر کتابخانه نهاده، .
# بس چون این جزوبدست آمد عظیم مددی بود درین باب
~~وغرض بحصول پیوست ودرشهورسنهآ خمس وستمایهآ هجری این
~~شکل تمام شد. و مقصود ازذ کرتاریخ آن است که ممکن است که
~~روز گاردراز 1 تبدیلی بدین وضع راه یابد چون خراب شدن بعضی
~~مواضع و آبادان شدن دیکری و تغییر وضع کوهی 2 ، و آنچه بدین ms030
~~ماند چه این جمله ممتنع ومستحیل نیست وممکن است. والله
~~تعالی اعلم.
# فصلدوم
~~در کیفیت ربع معمورو آنچه بدان تعلق دارد
~~کرهآ زمین را چون بچهار قسمت کنی سه ربع ازان جمله در
~~آب است و بحر محیط بروی مشتمل است چنانکه هیچ از ومکشوف
~~نیست، ویک ربع که بروی خشکی است منکشف است که آن را ربع
~~1- ظ : بروز گاردراز.
# 2- ر :کویی.

PageV00P034

# ============================================================

~~ل دوم درکیفیت ربع مهمور0:
~~معمور و ربع مسکون و ربع مسلوک خوانند، و آن ربع ازجهت
~~شمالی است. وازجملهآ این ربع نهایت شمالی هم مقداری آب دارد،
~~و نهایت جنوبی همچنین پس بحقیقت یک ربع کمترست که
~~مکشوف است وبعضی دریاها وجملهآ کوهها وبیابانها ازین جمله
~~است پس بحقیقت از در می دانکی بیش معمور نیست اماعادت
~~چنین رفته است که این قطعه را ربع مسکون و معمور کویند.
# واما نهایتهاء ربع معمور و اطراف عالم ازجانب مغرب، شهرهاء
~~مغرب است چون فاس و طنجه و شهرهاء اندلس و چون ازین
~~مواضع بگذری دریاء محیط است که آن را بحراوقیانوس خوانند
~~و دروی هیچ کسیا نرود.
# واما ازجاتب مشرق شهرهاء چین است، وچین اندرونی که
~~آن را ماچین خوانند، ولسیلاء2 وبلاد واقواق وچون بجانب
~~شمال در شود بلاد یاجوج و مآجوج، وچون ازین مواضع بگذری هم
~~دریاء محیط است
~~واما ازجانب شمال یأجوج وماجوج، وچون بنزدیکی میانه
~~رسد اجناس ترک و بعد از آن صقلاب وبلاد ثلج 3، وچون ازین
~~مواضع بکذری بعضی مواضع دریاء محیط باشد وبعضی نباشد اما
~~غایت سرما بدرجهای باشد که آنجا آدمی فرار نتواند گرفت و ممکن
~~که حیوان نیز کمتر باشد و آدمی هرچه بود بوحش ماننده تراز آنکه
~~بآدمی و از آدمی بکریزد، و شنیدیم که این جنس را صید
~~ش 2: الشیلا 3- (: بلخ

PageV00P035

~~============================================================

~~0
~~هان ناهه
~~کنند و بخورند و دراقصاء شمال جزیره ایست که آن را تولی 1
~~ی خواند- همچنین مبهم دیده ایم در کتب- و اهل این جزیره
~~جایها2 ms031 کرده اند زیر اوتهی بر مثال کرمابه تا شش ماه از سال درزیر
~~آن آتش می کنند تا آنجا قرار توانند گرفت .
# و اما [از]3 جانب [3ر] جنوب حدود چین و هندوستان باشد،
~~و دریاء مشرقی بعضی از آن فرا کیرد و بموضعی زیادت باشد چون برابری
~~چین و هندوستان و بموضعی کمتر باشد چون، زنکیان وسیاهان مغرب،
~~و چون از دریا بکذری بجانب جنوب زمینی سوخته وشوره و کویر
~~پدید آید، چنانکه اگر اندک چیزی کران بران زمین افتد
~~مبلغی بزمین فروشود و آنجا مقام آدمی محال باشد وهمانا
~~حیوان نیز نباشد یا اکر باشد جنسی دیکر باشد بخلاف معهود و
~~بعد از آن ندانند که چیست.
# فصل سوم
~~درشرح خطها ورنگهابرشکل عالم
~~نموده می شود که دایرهعاء خرد که درشکل عالم ثبت کرده
~~آمده است موضع شهرست و بر کنار آن دایره نام آن شهر نوشته
~~آمده است، تا معلوم گردد که هرشهری بکدام موضع است.
# 1- ل: مولی دوبار در صفحهآ دیکری مولی2- چ: خانهها
~~: ندارد ظ: چون زمین

PageV00P036

~~============================================================

~~فصلرسوم - درشرح خطها ورگهات:
~~خطهاء مشوش نا منظم که بر بعضی شهرها کشیده آمده است
~~بسیاهی، آن خطی است که ولایتها و ناحیتها را از یکد یگر جدا
~~کند، و هر ولایتی رانام بسر خی در میان آن بوشته آمده است :.
# سزیها دریا ها ست یسا1 بحرها، ونام آن دریا بسرخی
~~بروی نبشته
~~لازورد جیحونها ورودها ست و نام آن جیحون یارود بسخی
~~بروی نبشته
~~لعل تیره رنگ کوههاست و موضع هریکی، و نام کوه
~~بروی نبشته
~~زردیها که بر شکل عالم است بیابانهاست بعضی ریک و بعضی
~~سنگ.
# سپیدی بلاد تلج2 است از جالب شمال که هر کز برف ازوی
~~برنخیزد
~~خطهاء طولانی از مشرق باجهت مفرب خطهایی است که اقالیم
~~هفتگانه را از یکدیگر جداکند ، و بر هر دوطرف او تام اقلیم
~~بسیاهی نوشته، که اول و دوم وسیم وهمچنین، تامعلوم شود که هرشهری
~~در کدام اقلیم است ms032 .
# خطهاه سخ بسیار بعضی از سوی مشرق بااسوی مغرب، و
~~بعضی از سوی شمال تا بجنوب آن خطوط طول و عرض است، و نگرنده را
~~دران بس فایده ای نباشد ، چه آن بجهت آن کشیده آمده است تا
~~1- ل : ما (بی نقطه) 2- ل : ملح (بی نقطه) تمحیح ازچ
~~3 ل: ما (بی نقطه) بقرینه هبارت قبلی تصحیح شد

PageV00P037

~~============================================================

~~ان ناهد
~~ازراه طول و عرض، هرشهری را بموضع اوثبت توان کرد.
# تا بوقت مطالعه این معانی معلوم باشد .
# فصل چهارم
~~در فایدةشکل عالم
~~شکل عالم را که بر جامه کشیده آمده است، بیرون آنکه
~~صورت عالم و مواضع بقاع و بحار وغیر آن معلوم شود و مصور کردد،
~~فایدهای دیکراست، و آن آن است که قبله بدو توان دانست. و
~~همچنین روی سوی هرشهر و ناحیت که خواهی کرد چنانکه آن جامه
~~را باز کشی وجهت مشرق را از آن جامه که بروی نبشته آمده است و
~~ولایت چین ازان جهت است آن را چنان کنی کسه از جانب آفتاب
~~برآمدن باشد، وجهت مغرب را از جانب آفتاب فرو شدن پس
~~موضع خویش را برشکل عالم باز جویی، و تشانی بروی کنی و بعد
~~ازان مکه را که موضع قبله است بازجویی، واز موضع خویش تا
~~مکه خظی کشی یا تشانی کنی، پس چون برین خط بایستی و
~~روی سوی مکه کنی، روی سوی قبله باشد بحقیقت و همچنین اگر
~~خواهی که روی سوی شهری یا ناحیتی کنی هم برین مثال باید کرد
~~(3] که شرح داده آمد. والله تعالی ولی التوفیق.

PageV00P038

# ============================================================

~~نصل پنجم - درپدید کردن بعضی مسافتها 13
~~فصل پنجم
~~در پدید کردن بعضی از مسافتها
~~اصحاب رصد که در عهد مامون خلیقه اعتبار کردند بالاء
~~ربع معمور، ازنهایت عمارت بمشرق تانهایت عمارت بمغرب سههزار
~~و چهارصد فرسنگ یافتند و هر فرسنگی دوازده هزار گز. و پهناء
~~ربع معمور ازلواحی خط استوا تا نهایت عمارت درجانب شمالیک
~~هزار و دویست فرسنگ. ms033 ازان مبلغ که گفته آمد خطی باشد بر
~~استقامت، اما چون درمسافتها نشیب و بالاو تعویجها باشد بهمه خال
~~ازین مقدار زیادت تواند بود.
# اما حال مسافتها میان دو موضع ممکن نیست که آن را بتمامت
~~حصر توان کرد و بران قیام توان نمود از بسیاری . اما ازان جمله
~~بعضی که از کتب متقدمان معلوم کشته است آورده شد.
# ودیکر بعضی ازاین مسافتها بالا و پهناء ولایتی است و بعضی
~~مسافت میان دوشهر
~~آنچه بالاوپهناء ولایت است این است :
~~ین را بالاه چهارماهه راماست وپهناء سهماهه:
~~زمین مغرب که سیاهان دارند و بعضی بیابان است هفتصد فرسن
~~است در هفتصد فرسنک .
# صقلاب درحد شمال دوماهه راه است دردو ماههراه
~~دوستان چهارماهه راماست در بهناء سهماهه
~~کرمان صدو هشتاد فرسن است در صدو هشتاد فرسن،

PageV00P039

~~============================================================

~~18
~~هان تام
~~پارس صدو ینجاء فرسنک است درصدو پنجاه فرسن، وبعضی
~~گویند صدوشست فرسنگ در صدو بیست فرسنگ،
~~اندلس یک ماهه راه است دریک ماهه راه،
~~عمان- چنین کویند- که حدود اععال عمان سیصد فرسنک
~~است1...
# روم دوماهه رآهاست در دوماهه،
~~مصر چهل روزه راماست درچهل روزه،
~~سپاهان وحدود آن هشتاد فرسنک است درهشتاد فرسن ،
~~زمین عرب میان در یاء عمان و دریاء قلز م جمله عرب باشد یانصد
~~فرسنگ بر آید.
# و اما مسافتی که میان دو شهرست آنچه معلوم کشت پدید
~~کرده آمد:
~~از اقصاء عمارت در مشرق تا نهایت عمارت در مغرب چهارصد
~~مرحله است،
~~از نهایت عمارت در حدو دشمال تانهایت عمارت در جنوب دو یست
~~وده مرحله است
~~ازمصر تا نهایت مغرب صدو هشتاد منزل است، شش ماههراه،
~~از صنعاء یمن تاشهر سمرقند یک هزار فرسن است، و چنین
~~کویند که آغاز بناء سمرقند تبعی از تبا بعهآ یمن نهاده است ، اما
~~ذو القرنین تمام کرده است. ودر قدیم الایام بر در وازه ای از در وازه هاء
~~سمرقند- که از آهن کرده بودند- یافتند نبشته ای که از "صنعاء تا
~~1- ظاهرا افتاده دارد ms034 [در... فرسنگ]

PageV00P040

~~============================================================

~~5
~~ل پنیم در پدید کردن بضی مسافته
~~سمرقند یک هزار فرسن باشد،
~~از بغداد تا ری سدوشست و پنج فرسن است،
~~از ری تانشابور صدوسی ونه فرسن است،
~~از بغداد تامصر پانصد و هفتاد فرسنک است
~~ازقلزم تاحد چین دویست منزل است،
~~از بغدادتا نشابور سیصد و چهار فرسنک است،
~~از بغداد تامرو سیصد و هفتاد و پنج فرسنک است ،
~~از مرو تابلخ صدوبیست وشش فرسن است ،
~~از نشابور تاهراة هشتاد فرسن است ،
~~از شیر از تاسیاهان هفتادو یک فرسنگ است ،
~~4ر] از سیاهان تا ری شست و دو فرسنگ است ،
~~از بحرین تا عمان دویست فرسنگ است ،
~~ازعمان تا شحرا دویست فرسن است،
~~از شحر تاعدن صد فرسنک است،
~~از فسطاط مصرتا اسکندریه شست فرسنگ است ،
~~2 ازمص تاشهر برقه بیست منزل است،
~~از برقه تااطرابلاس بیست منزل است،
~~از اطر ابلس تاقیروان قصبهآ افریقیه بیست منزل است،
~~از قیروان تاسطیف شانزده منزل است
~~از سطیف تا تاهرت بیست منزل است،
~~1- چنین است درتسخه اصل و در کتب لغت، اما درحدود العالم ص118-
~~وترجمهآ مالک وممالک س27: شجر 2- ازاینجا تا آخر سطره صفحهٔ‌ بعد
~~برابراست بامالک وممالک ص48

PageV00P041

~~============================================================

~~جهان نام
~~از تاهرت تافاس قصبهآ ولایت طنجه درحد مغرب پنجاه منزل
~~است
~~از فأس تاسوس ادنی دهمنزل است،
~~ازسوس ادنی تاسوس اقصی که نهایت عمارت است در جانب مغرب
~~بیست واند منزل است،2
~~ازمصر تااقصی عمارت بمغرب شش ماههراه است، وحاجیان از
~~اقصی مغرب درماه محرم عزیمت حج کنند* وبیرون آیند و همه سال
~~در سفر باشند با اندک مقامی که انسان را بهر موضعی افتدتا ذو الحجهرا
~~رسند
~~از بغداد تاموصل هفتادو دو فرسنکن است،
~~از ر قه تادمشق هشتادو دو فرسن است ،
~~از بردعه تاباب الابواب که دربند خزران1 است چهل و پنج
~~فرسنگ است ،
~~از شیر از تانشابور2 دویست و بیست فرسن است،
~~از سمرقند تافرغانه پنجاه و سه فرسن است،
~~از بخارا تابلخ سیزده ms035 منزل است،
~~ازبخارا تاکات 3 که قصبهآ قدیم خوارزم است - برراهآ بیابان
~~نه منزل است ، واکربراه آمو روی دوازده منزل است.
# آنچه در بعضی کتب یافته شد درین باب آورده آمد، اما استیفاء
~~این نوع ممکن نباشد.
# آغازنسمت دوم موجود ازسخهآ پاربس 1- پ: خوراسان (1).
# : اابور 3_: کاف 2_ب : برا

PageV00P042

~~============================================================

~~صل ششم- درذکر در پاها
~~فصل ششم
~~در ذکر دریاها
~~در فصل اؤل گفته آمده است که بحر محیط کرد ربع مسکون
~~در آمده است ازهمه جاتبها، اما دوشاخ بزر ازو بجانب عمارت1
~~در آید، یکی از سوی مشرق، و آن بزر گتر ست و او را در کتب
~~خلیج مشرقی خوانند، و دیکری از سوی مغرب و آن خردترست و
~~اور اخلیج مغربی خوانند . واین هر دوشاخ را باطلاق در یاخوانندو
~~بتازی بحرخوانند مطلق، بسبب آنکه ببحر محیط پیوسته است، و
~~د دریا که ببحر محیط پیوسته نباشد او را دریا نخوانند، بحیره
~~خوانند بلفظ تصغیر دریا چون آبسکون وامثال آن.
# و این هردو خلیج را- که گفته آمد_ آب او طلخ باشد و شور،
~~و نتوان خورد ، واین هردو بمیان عمارت بیکدیگر نزدیک شوند و
~~بعد میان ایشان قریب بیست و پنج فرسنگ باشد چنانکه بعداز این
~~گفته آید.
# اما خلیج مشرقی، چنانکه در شکل عالم پدید کرده آمده است
~~اورا بهر موضع و ولایت که رسد بدان باز خوانند که برساحل او2
~~باشد از جانب *9ر] شمال، بسبب آنکه برجانب جنوب از این خلیج
~~- ر: عمان:2- ب: که ساحل او. * درنسخهآ اصلی که:
~~مودبن محسدبن مسعود کرمائی نخهآ مصبوط درروسیه را ازروی آن استنساخ
~~کرده است دو ورق * وهرا (از اینجانا موضعی که نشان داده خواهد شد) در
~~صحافی بعدازورق و 7همان اشخه کذارده بودهاند و کاتب بدان توج نکرده وبالنتیج
~~نسخهآ خطی (ومکسی) از اینجا مغشوش است.

PageV00P043

# ============================================================

~~جهان نامه
~~ان فامه
~~عمارت نیست چنانکه ازمشرق که در آید اورا بحرچین خوانند،
~~یس ازانا بحرهندوستان، یس بحر سند ، یس بحر مکران، ms036 یس
~~بحر کرمان، پس بحریارس، پس بحر عمان، پس بحر قلزم، و
~~این نهایت این بحراست . و این خلیج معروف تر بدریای یارس" است.
# و درین دریا چندان جزیرهها3 و عجایب و مخاوف و جایهاء
~~سل..
# باخطرست که اگرذ کر آن بتمامی کرده شود رسالت در از گردد، و
~~بحد ملالت انجامد. ازان جمله [9 پ] بعضی بهر موضع یاد کرده
~~آید.
# وطول این خلیج ازحد مشرق که ابتداء اوست تا قلزم و بربر
~~و حیشه که نهایت اوست میلغ دو هزار و ششصد فرسن باشد، وعرض
~~او مختلف بود. جایی باشد که [به نهصد فرسن برسد، و جایی
~~باشد که]4 سیصد فرسنگ و کمتر تیز و بعضی ازاین عرض در
~~ت چنوب یاشد وبعضی که بیشترست در چهت شمال
~~واما خلیج مفر بی از بحر محیط در آید میان ولایت اندلس و
~~شهرهاه مغرب، وهردو طرف اوعمارت باشد، ومی آید تاثغور6شام
~~چنانکه این معانی بتفصیل در شکل عالم مشاهده افتد. و طول
~~این خلیج هفت ماهه راه است ، واین خلیج راست تر و مستقیم تر از
~~خلیج مشرقی است.
# واکر باد راست جهد یک باد از مبدأ خلیج کشتی را بنهایت
~~رساند. ومیان این خلیج و خلیج مشرقی بحدو دشام برراه شهری که
~~ل: ازآنک 2 پ : فارس 3_ ی: خیزهاست.
# شاید: چیزهاست 42- اصل ندازد و ازپ اقزوده گردید
~~ی مال باشد اب: بقور

PageV00P044

~~============================================================

~~فصل ششم - در ذکر دریاها

~~آن را فرماخوانند سه منزل باشد، یاچهار منزل، وبقرسنک بیست
~~و پنج فرسنگ بود. و بازر کانان از اندلس درین دریا نشینند1 و
~~می آیند تا بحدود شام، و آیجا از کشتی بیرون آیند و براه فرما
~~بارهاء خویش سه منزل برچهاریای تهند و بشهر قلزم آینشد ، واز الجا
~~در دریاء قلزم تشینند و می روند تابولایت چین.
# علی الجمله از اندلس که حد مغرب است تا بچین که کهایت
~~مشرق است سه منزل بر خشک باشد و باقی همه ms037 دریا.
# اما خلیج مغر بی از برابری2 خلیج مشرقی بحدو دشام بر کذرد3
~~بد من
~~پس بعد ازین این دریاها را بتفصیل یاد کنیم ، و از کیفیت حال
~~هریک، طرفی بر سبیل اجمال پدید کنیم4 ، وابتدا از خلیج مشرقی
~~کتیم.
# بحرمظلم - در اقصای مشرق دریایی است که آن را بحر
~~مظلم خوانند ، و او ازجملهآ خلیج مشرقی نیست اما بدو پیوسته است
~~از جانب جنوب، و جزیرهآ یاقوت درین بحرست، واین بح
~~برظهز شهرهاء بسیلاءآ و واقواق بکشد بسوی شمال تا موضعی که
~~آن را قلعهآ مضیئه7 خوانند پس منقطع شود، آنگاه بحر شمالی
~~پدید آید که می کشد بسوی شمال تاحدود یآجوج و مآجوج و کوه
~~قاف که سد در ویاست.
# بحر چین- این بحر ابتداء خلیج مشرقی را خوانند و ولایت
~~1-پ: وردریا بنشیتند. 2_ ل: ازبرابرین. پ: ازبرای
~~3- پ: بر کردد. 2_ ب: یادکنیم 9ر: دراقصی مشرفی
~~الشلاء -ل: قلمه مسیه . ب: مضیه

PageV00P045

~~============================================================

~~جهان ناما
~~چین بر کنارهآ اوست، وجزیرآ نقره درین بحراست. و همچنین
~~جزایر جابه1 که آن در کتب زابج2 می نویسند و دروی جزیره هاء
~~بسیارست و عجایبهاء بی نهایت است که اکر شرح آن باستقصا داده شود
~~رسالت دراز کردد. بعضی ازان بهر موضعی یاد کرده شود.
# بحر هند - این بحر را ولایت حندوستان بر کنارهٔ‌ او باشد و
~~این را خلیج اخضر، خوانند و عرض او بسوی شمال پانصد فرسنک
~~برآید. و دروی نیز جزیرههاء بسیار باشد و بزرک، وعجایبهاء بسیار.
# وجزیرهٔ‌ سرندیب درین بحر باشد ، و بعدازو جزیرههاست که آن را
~~دیبجات وقمیر خوانند،- واین لفظ همچنین مبهم دیدهایم در کتب-
~~و بعد از این جزیره هاء ز نکبارست ، وهم درین دریا جزیرهآ کله باشد و
~~جزیرهآ رامی که موضع کر کدن است، وجزیرهآ قمار که عودقماری
~~از آنجا آرند بنزدیکی ولایت هندوستان
~~بخر سند- پیوسته است ببحرهند، ومملکت زنکبار بر جنوب
~~اوست، ودروی نیز جزیرههاء بسیار است.
# بحرمکران متصل است ببحرسند، ومانند اوست.
# بحر ms038 کرمان- پیوسته است ببحرمکران، وجزیرهٔ‌ کیش که
~~مروارید از آنجا می آورند درین دریاست، وهمچنین جزیرهآ اوال و
~~لافت و جزیره هاء دیگر چون کاوان3 وغیر آن .
# بحرپارس- چون از بحر کرمان بکذری بحر پارس باشد. و
~~ظهراین دریا از حدود عمان تانز دیکی سرقدیب بکشد، و بر جانب
~~ل: خانه جابه (- جاوما محیح است: 2_ از سنکریت
~~" ژاواکا و شاید سوماترای کنوتی باشد 3- ارجمهآ مسالک و ممالک
~~ص100: بنی کاوان ، که بکفته باقوت همان لافت است

PageV00P046

~~============================================================

~~اصل ششم- در ذکر دریاها

~~چنوب او جمله زتکبارست و عرض دریا از حدود پارس تا حد
~~زنگبار پانصد فرسن باشد، وجایی باشد که بهفتصدرسد، اما طول
~~او ازانجا که ابتداء این دریا کیرد تا حدود عمان که نهایت اوست
~~دویست فرسنگ باشد. و آب این دریا تیره رنگ باشد بخلاف قلزم
~~و دروی جزیرههاه بسیار باشد و معروف ومسکون ومعمور ودروی
~~آ بهاء خوش باشد از چشمهها، وکشت و زراعت بود وچهارپایان، و
~~درین در پیامخاوف ومهالک بسیار باشد ، ومعدن مروارید درین دریا
~~باشد و دریاء عمان که این هردو یکی است، و مروارید بموضعهاء
~~مصوص بر آرند ازین دریا، چنانکه درشرح بحرعمان کفته شود.
# وعمق این دریا هفتاد کز باشد تا1 هشتاد کز د بصد نرسد. وشاخی
~~ازین دریا بجانب شهر هرموز" در آید. و کشتی دروی آید، و
~~آبش شور باشد، وبافی شرح حال اودر شرح بحر عمان کفته آید
~~بسبب آنکه هردو یکی است.
# بحرعمان - گفته اند که این بحرو بحر پارس هردو یکی است
~~بسبب آنکه ولایت پارس برجانب شمال اوست وولایت عمان برجانب
~~مغرب او، وعرض [او]3 چنالکه گفتیم هفتصد فرسنگ باشد،
~~و رنگ آب این در یاتیره وسیاه رنگ باشد ، والبته لون قعر اونتوان
~~دی بخلاف قلزم ودروی جزایربسیارست ومواضعی که
~~مروارید برآ رند ازین دریاء عمان و پارس و حدود سرندیب باشد.
# و درین بحر جایهاء مخوف بود کشتی را یکی ازان میان
~~ب : یا اسد نقطه ندارد ms039 2_ ب: رم
~~3- : (او) ندارد.

PageV00P047

# ============================================================


~~ان ناهه
~~شهر بصره وجنابه بود که آن موضع را هورجنابه خوانند. و نادر
~~باشد که کشتی ازین موضع بسلامت بگذرد ، خاصه چون دریا
~~درموج آید.
# و موضعی دیکرست هم درین دریا که کشتی را آنجا خوف باشد
~~و آن بردو فرسنگی عبادان است آنجا که دجلهآ بغداد بدین دریا
~~می رسد، و آن موضع را خشبات گویند، و کشتی آنجا برزمین
~~نشیند، مگربوفت مد دریا. وچون از حدود آن موضع بکذری
~~بسوی مشرق برساحل دریا نتوان رفت بهمه حال بکشتی باید رفت
~~درمیان دریا بسبب بسیاری آبها کسه از خوزستان بدین دریا آید و
~~کوهها که دران میان باشد تا بسیراف که آن فرضهآ بزرگ است که
~~کشتی آنجا بر آید، وبازر گانان بولایت پارس روند . و چون
~~از انجا بکذری بهیچ موضع کشتی بساحل نتواند آمدن مکر بشهر هرموز
~~و عمق این دریا پیش ازین گفته ایم که هقتاد گزباشد .
# بحراخضر ظهردریاء عمان وپارس را که باجانب جنوب دارد
~~بحراخضر خوانند. وابتداء او1 از نزدیکی شهرعدن گیرند آنجا
~~که عرض دریا باند کی باز آید و آن فرضهآ ولایت یمن است [7ب]
~~بعد از آن دریا را عرض بیشتر شود و همچنین می کشد برظهر حدود
~~کرمان و مکران وسند وهند تاحد چین.
# علی الجمله جانب جنوبی را از خلیج مشرقی که ازعمارت دورت
~~است بحراخضر و خلیج اخضر خوانند. و جزیر مهایی که دروی عجایب
~~بسیار بود درین در یاباشد، بسبب آنکه ازعمارت و آدمی دورست
~~1- ب: اورا. بجای او از

PageV00P048

~~============================================================

~~1
~~صل ششم درذ کردریاها
~~و آدمی آنجا کمترتواند رسید ، که هر موضع که آدمی آنجا بسیار
~~رسد حالات آن غریب وعجیب نشماید.
# بحرقلزم- قلزم شهری است که بر نهایت این دریاست و آن
~~موضع را لسان البحر خوانند واین در یابدین شهر معروف است وحد
~~این بحراز برابری عدن باشد تاشهر قلرم ، واین طول این دریاست،
~~و کشتی را یک ماهه ms040 راه است، و بفرسن چهار صد و شست
~~فرسنگ بود.
# اما عرض او مخالف بود، جایی که عریض ترست دویست
~~فرسن باشد، و کشتی بسیزده روز عبره کند، وجایی که کمتر
~~بود شست فرسنگ باشد.
# واین بحرراخلیج احمر خوانند و آب اوروشن بود چنانکه
~~در بعضی مواضع قعر اوبتوان دید بخلاف دیکر بخرها.
# ودرین بحر کوههاء بسیارست، بعضی را سراز آب بر آمده
~~چون جزیرمها، وبعضی را آب برز براو اما ازروشنی آب سر_
~~آن کوهها بثوان دید. و کشتی را گوش دارند 1 تا در میان آن
~~کوهها می رانند ، براههایی که ملا حان دایند ، که اکر بکوه
~~باز آید بشکند، و کشتی غرقه شود وازین سبب کشتی بشب درین
~~دریا نرایند، وچون شب شود ببندند بخلاف دیکر دریاها.
# و درین دریا نیز جایهاء خطرناک بسیارست. و یکی ازان
~~موضعی است بنزدیک لسان البحر که گفتیم ازسوی مشرقاو ،، آن زا
~~تاران خوانند موضعی عظیم مخوف است کشتی را که چون
~~اب : میدارد.2ر: باران و خطاست.

PageV00P049

# ============================================================

~~هان باه
~~کشتی آنجا رسد اگراندک بادی جهد کشتی را می گرداند تا غرقه
~~کند. و ممکن است که کشتی را بر گرداند و نگونسار1 کند. و سبب
~~این آن است که کشتی را بمیان دو کوه بیرون می بایدرفت . و آنجا
~~بادی میجهد که بر سراین دو کوه2 می جهد و بدودره ازدرههاء کوه.
# فرومی آید در مقابل یکدیگر و بر هم می زند و برهم می پیچد و آب را
~~و هرچه دران موضع یابد گردانیدن گیرد تاغرقه کند. و گویند
~~وقت باشد که کشتی را از روی دریا بر کیرد و بجایی دیگر اندازد.
# وچون باد جنوب جهد البتآه کشتی برین موضع نکذرانند. وطول
~~این موضع که محل خوف است قریب دو فرسنگ باشد و کویند
~~که فرعون بدین موضع غرقه شد. الی نارالله وسقره.
# و بوریحان بیرونی در کتاب آراء المتقدمین آورده است که
~~یکی از معارف حکایت گفت که ms041 از مکه بشام می رفتیم بدیهی فرو آمدیم 3
~~بکنار در یاءقلزم که آن راده جار4 خوانند. و بمسجدی نزول کردیم
~~ساعتی بود بانکی و مشغله ای دردیه افتاد پرسیدیم که چه بوده است؟
# گفتند : اینک باد نهنگی را از در یا برداشته است و می آرد، یعنی ماهیی 5
~~عظیم که عوام ماهی بزر را نهنگ خوانند. چون نگاه کردیم
~~در هواچیزی دیدیم بزرگ و طولانی، که می آمد واتفاق را درین
~~دیه بزمین آمد، و چند بنا خراب کرد، و چند کس هلاک شدند.
# چون بنگریستیم کشتی بود 6 [8ر] باد از روی دریادر ربوده بود و
~~بهوا بربرده.
# 1- پ : نگوسار. 2_ پ: این هردوکوه.
# 3 : فرود آمدیم 4- ل: حار. پ : آن دیه راحار.
# ر: مامد.1_ پ : کشتی ددیم

PageV00P050

~~============================================================

~~28
~~فصل ششم درذکر در یاها
~~اکراین نقل درست است ازین تاران تواند بود. بسبب آنکه
~~تاران بدین دیه که 1 جارخوانند نزدیک است وهمانا این معنی
~~ممکن است و ممتنع نیست . بسبب آنکه درعهد ما دیدیم که کردباد
~~که عرب آن را زوبعه خواند درخت بزر از بیخ بکند ، و ازان
~~وع دور انداخت. و شنیدیم که خیمهآ شست میخی که چند مرد
~~فراش دروی آویخته بودند[ بر کند]2، و این مردان نگاه تتوانستند
~~داشت. پس غریب نباشد که چنین بادی سخت3 از سردو کوه بزرک
~~منعکس شود و با یکدیکر؟ مصادمت کنند کشتی را از روی دریا
~~در ربایند و بردارند.
# و بنزدیک تاران موضعی دیگرست که آن را جبیلات گویند،
~~م موضی مخوف است، و باندک بادی آنجا موجها خیزد عظیم،
~~و کشتی غرق کند. و چون باد صبا یادبور جستن کیرد کشتی ببندند
~~تا وقتی که باد بنشیند.
# مدوجزردریا- مد زیادت شدن آب است ، و جزر نقصان آن.
# ومد و جز ربیرون خلیج مشرقی هیچ دریاء دیکر را نباشد، یعنی قلزم
~~وعمان و بحر پارس و کرمان وهند تا حد چین، چنانکه پیش ازین
~~گفته آمده ms042 است. و دیکر در یاهاچون خلیج مغر بی و بحرروم و بنطس2
~~واوقیانوس، ایشان را مد و جز رنباشد . و این خلیج مشرفی بجملکی
~~مد وجزر کند. ومد از سوی مشرق باشد بسوی مغرب، و اند کی
~~بسوی شمال، وجزربخلاف آن 7 باشد. و بوقت مد آب فریب ده گز

~~: که آن را. 2_: ندارد 3 ر: خت که.
# ر: و یکدیکد. 5ر: حسلات. پ: جبلات.
# : بلش 2- پ: این

PageV00P051

~~============================================================

~~ان نا

~~از موضع خویش بالاتر آید1 و ارتفاع گیرد ، و بوقت جزر بقرار
~~خویش باز شود 2. وممکن که ببعضی مواضع زیادت ازین باشد و
~~ببعضی کمتر:
~~اما درزمان مد و جزر خلاف کردهاند. بعضی کویند 3 درهر
~~شباروزی دو بارباشد، و گفتهاند که این تعلق برفتن ماه دارد، که
~~چون قمر طلوع کند آب دریا مد کند، وزیادت کردد ، و چون بوسط
~~السماءرسد جزر کند و نقصان گیرد ، و بقرار خویش بازشود . و همچنین
~~تحت الارض تآثیر کند. وبعضی کویند که در شباروزی یک مد ویک
~~جزرباشد، و علت این هم رفتن ماه دانند، و کویند چون قمرتحت
~~الارض باشد در بحر محیط اثر کند و اورا بجوش آرد چون آتش
~~دیگیرا. و بعضی گویند که وقت اجتماع و استقبال زیادت شود آب دریا
~~ومد کند. و بشهر بصر برین آسیاها* [4 ر نهادهاند که بوقت مد
~~راهی باشدتا آب در آید و بوقت جزر آن راه ببندند4 تا آب باز نگردد
~~و بیرون نشود و مادنی باشد کشتن آسیا را.
# و بعضی کویند که5 شش ماه تابستانی مد کند، و شش ماء
~~زمستانی [4 ب] جزر کند . و بعضی کویند از اؤل ماه قمری تاچهارده
~~روز که نورقمر در زیادت باشد مد کند، و چون نور فمردر نقصان شود4
~~در آخرماه جزر کند . واین قول بازیسین بصواب نزدیکترست.
# 1- ر: برآید. 2- پ: برفرارخود بازآید.
# 3- ب: گویند که در شبا روزی:
~~پایان دوورق وه بسخهآ اساس نسخه خطی روسیه که اشتباها ms043 بعد از
~~اوراق و7 جای کرفته بوده و موجب پریشانی اسخهآ موجود کردیده است
~~: بندد 5-پ: (که) ندارد. 1-ل: کند.

PageV00P052

# ============================================================

~~3
~~فصل ششم درذکر در یاها
~~بحرروم- بحرروم را خلیج مغربی خوانند 1_ که پیش ازین
~~بعضی شرح آن گفته آمده است -. ونام او بهر موضع که رسد بدان
~~موضع بار خوانند. و این خلیج رابرهر2 دوطرف عمارت است . وابتداء
~~او که 3 از بحر محیط در آید ازجانب مغرب اکر طرف شمالی این
~~دریا اعتبار کنی آن را4 بحراندلس خوایند ، پس ازان بحرفرنگ،
~~پس از ان بحرروم. واکر طرف جنوبی اعتبار کنی اول*اورابحر مغرب
~~خوانند، پس ازان بحرافریقیه، پس ازان بحرمص، پس از آن بحر
~~شام. بسبب آنکه این ولایات که گفتیم برهردو طرف این دریاست.
# و این جمله که گفته آمد این بک در یارا خوانند که اورا خلیج مغربی
~~گویند، اما او معروف ببحرروم است.
# وطول این بحراز انجا که بحر محیط است وابتداء این دریاست
~~و بریک سوی ولایت مغرب است و بردیکر سو اندلس، و می آیذ تا
~~حدو دثغرهاء شام یک هزار و سیصد فرسنک باشد، اما عرض اومتفاوت
~~بود. آنجا که میان اندلس و مغرب باشد شش فرسنگ بود و آن
~~موضع را رقاق خوانند. بعد ازان عرض زیادت شود، باز کمترشود،
~~تا آنجا که بنزدیک برابری فرن رسد. و بر2 ساحل جنوبی او شهری
~~است که آن را بوقس یابولس " خوانند - همچنین مبهم یافته ایم -
~~آنجا عرض این دریا دوازده فرسن باشد . و اول معبرهآ اندلس
~~این موضع است، واسلام از ین موضع باندلس رسیده است. و چون ازین
~~موضع بکذرد بسوی مشرق عرض اوزیادت می شود تابد و یست فرسنک
~~ب : این بهر روم خلبج مغربی است 2-_ب: بهردو.
# (که) ندارد 4-ب: اورا. 5_ پ: (اول) ندارد.
# : اوبن ندارد 7-ظ: تونس

PageV00P053

~~============================================================

~~هان ناهه
~~ر سد. و چون بحدود شام رسد که نهایت این بحرست عرض اودو یست
~~وشست فرسنک باشد .
# و درین ms044 در یاجزیر مهاء بزر ک و خرد و کوههاء بسیار باشد. و
~~چزیر معاء او قبرس باشد که ازوی کتان آرند، و همچنین سامس و
~~سقلیه واقریطس و غیر آن. و در برابری قبرس کشتی عرض بحررا
~~بینج روز یعبره کند.
# وهیچ دریا را بر اطراف آن 1 چندان عمارت نباشد که این دریا
~~را2 بسبب آنکه جمله دریاها را بر اطراف، بیابانها و کوهها د
~~مواضع خراب ونامکون بسیار باشد. واین دریارا بخلاف آن جمله
~~کردا کرد او معمورست.
# و در ین بحردوشاخ بجاتب شمال بیرون شود.
# و ازین بحر بنزدیکی شهر طبرقه و فرنگ معدن مرجان باشد
~~و اورا از قعر آب بر کنند و بر آرند، و در هیچ دریاء دیگر نباشد. د
~~اورا چون از دریا برآرند نرم باشد و بعدازان چون باد بروی زند3

~~سخت شود، واز جنس سنکی کردد.
# و اما یک پاره را ازین دریا که باجانب مصر دارد آن را بحیرهٔ‌
~~مفرد خوانند، واورا بحیرهآ تثیس کویند. [هراواورا مفرد بحیره
~~بدان سبب خوایند که آب او در بیشتری ازسال خوش باشد، وطلخ نباشد،
~~بخلاف آب دریا. و آن بدان سبب بود که نیل مصردرین بحیرهمی رود
~~و آب اورا خوش می کند . امادر غایت گرما آب او طعم بگرداند، و
~~شوری گیرد.
# اب: دریا راست 3ی: بهد

PageV00P054

~~============================================================

~~نصلشفم - د ذکرهریاها
~~و درین بحیره جزیرهها باشد، ودروی شهرها چون تنیس و
~~دمیاط وغیر ان
~~و درین بحیره ماهیی باشد بر شکل خیکی2 پرباد . او را دلفین
~~خوانند. اورا 3 صیدنکنند بسبب آنکه کویند که او آدمی را دوست
~~دارد و پبوسته بنز دیکی کشتی می رود و گویند بسیار باشد که کشتی
~~غرق شود و این حیوان آدمی، بحیلتی نجات دهد . وهم درین بحیره
~~جنسی ماهی باشد که هر که کوشت او خورد بشب خوابهاء سهناک
~~بیشد وبترسد
~~و این دریاء روم را که گفتیم مد و جزرنباشد - چنانکه گفتیم
~~هج ماشد
~~موج ms045 دریا- این بحر مغربی راموج باشد ، وموج اورا بمثابت
~~مد و جز رباشد خلیج مشرقی را. و سبب موج بادباشد که برروی دریا
~~زند، ودریا درجنبش آید، وموج آغازتهد . وموج جملهآ دریاها را
~~باشد. ومد و جزررا ترتیبی باشد - چنانکه کفته آمده است باختلاف
~~اقوال- اماموج راترتیبی تباشد، و تعلق بجحستن باددارد. وبحیرههارا
~~نیز موج باشد، اما هریکی را براتدازهٔ‌ او5. و موج از دور پدید

~~آید مثل کوهی ببزر کی2 ، واهل کشتی جمله بترسند از غرقه شدن،
~~چون بنزدیکی 7 کشتی رسد ارتفاع او کمتر می شود تا بزیر کشتی
~~بیرون شود . الاماشاء الله4.
# مای 2_پ: خیک 3_ پ: واورا.
# ب : آدمی را. 5_ پ: باندازهٔ‌ او. 6_ ب: کوهی بزر
~~7 : بنزدیک 8_ ب : الله تعالی

PageV00P055

~~============================================================

~~جهان نامه
~~بحر بنطس - این اسم در کتب همچنین مبهم یافته ایم - واین
~~بحرمیان صقلاب و خزرو روم است . واین در بایی است بنفس خویش.
# و در بیشتر کتب چنین آوردهاند که این بحری مفردست و ببحر محیط
~~متصل نیست . اما حقیقت آن است که او را ببحر محیط اتصال است
~~ازجانب شمال. و آب این دریا را عمقی زیادت نیست و درمیان او
~~بسیار مواضع مکشوف است و خشک و مثل پشته باشد2. و آب او شورست
~~و خلیج قسطنطنیه که بردر این شهر میرود ازاین دریا رود بدریاء
~~روم . وسبب رفتن آن آب بسیاری جیحونهاست که در بحر بنطس
~~می آید. و چون او عمقی 3 زیادت ندارد امتلامی پذیرد و آب او ار تفاع
~~میکیرد و موجب رفتن آب می شود بموضعی4 دیگر. و این تقریر 5
~~بسبب آن کرده می شود که از هیچ دریا جیحون بیرون نیاید که 1همه
~~جیحونها بسوی دریا شود و آنجا مجتمع کردد2 وازین دریا بدین
~~سب این جیخون میرود:
~~و 8 اما از طول وعرض و باقی کیفیت احوال این بحر بیرون
~~آنچه گفتیم وشرح داد9 هیچ بمانرسیده است.
# خلیج بر بری مغربی در ms046 حدود مغرب شاخی از محیط
~~ازجانب جنوب بسوی شمال در آید، و طول او صدو شست فرسن باشد،
~~وعرض اوقریب سی وپنج فرسنک . ودروی کشتی 10 نرود ، بسبب
~~آ نکه از عمارات دورست و از حال او بیرون این هیچ معلوم نشده است
~~ا: بنطش 2 ل: مثل پشتهاشد 3-ب : عمق
~~بوعر: تقریب.1_ ب: بلکه.
# : می کردد. 8- ب: (و) ندارد.9_ چنین است (داد)
~~دادیم درهردونخه 10-ل :کی

PageV00P056

~~============================================================

~~صل هفتم - درذکر بحیرهها
~~آنچه از حال دریا ها معلوم بود یاد کرده آمد . اما بر تمامی
~~احوال بحار و قوف یافتن [ه ب] و شرح دادن آدمی را ممکن نباشد،
~~این قدر باخبار متواتر بمارسیده است . والله اعلم.
# فصل هفتم
~~در ذکر بحیرهها
~~بحیره تصغیر بحرباشد، یعنی دریاه خرد، وعادت چنان رفته
~~است که هر دریا که ببحر محیط پیوسته نباشد، وجمله کرد اکرد او
~~خشک باشد اورا بحیره خوانند، وبحر مطلق نخوایند.
# و از بحیره هاهیچ بحیره بزرک تراز بحیرهآ آ بسکون نیست که
~~اورا بسبب بزر کی او بعضی مردمان بحر مطلق خوانند و از دریاها
~~شمرند ، امابحیره است.
# بحیرهآ آبکون- این بحیره و بحر خزر و بحر کر گان همه
~~یکی است، و نام این بحیره است، و اورا بدین همه باز خوانتد.
# بسبب آنکه این مواضع بر کردا گرد اوست. و آبسکون دیهی است
~~خردبر ساحل او بحدود کر کان و مازندران.
# و اطراف او این مواضع است که یاد کرده می شود : از آ بسکون
~~اوی دست راست دهستان1 باشد، پس سیاه کوه وحدود بلخان2،
~~بس حدود منقشلاغ، پس خزر، پس سمندر پس دربند خزر_
~~که او را باب الابواب خوانند - پس شروان، پس موقان از حد
~~: دبتان1.ل. تقطه ندارد. پ: ملخان

PageV00P057

~~============================================================

~~هان نامه

~~اران، پس گیل و دیلم ، پس طبرستان، پس کرگان وحدود
~~او، پس آبسکون- که اول از آنجا آغاز گرفتیم1 - این جمله مواضعی
~~باشد که گرداکرد این بحیره است.
# وطول این بحیرهاز آ بسکون تا خزر ms047 بسوی شمال دویست و
~~شست فرسنگ باشد3، و عرض او دویست فرسنگ و اگر باد
~~راست آید کشتی بده روز بروعبره کند، و ممکن باشد که بیک هفته.
# و هژده جیحون بعنی رودبزر ککدروی میرود بیشتر از حدود
~~مازندران و دیلم و کیلان و آب این بحیره شور باشد و طلخ، و
~~نتوان خورد مکن بموضمی که رودی دروی میبود2. وجیحون
~~آتل نیز درین بحیره می آید.
# و آب این بحیره سیاه رنگ و تاریک باشد و او را مد و جزر
~~نباشد اما موج باشد - چنانکه بعد ازین یاد کنیم -. و زمین این
~~بحیره . گل باشد نه سنگ. و در وی پنج جزیره است نامعمور و
~~نامسکون.
# و ازین بحیره هیچ تخیزد مکر ماهیهاء بزر ک، که صید
~~کنند و بشهر ها برند . و در وی حیوانی است که ملاحان او را
~~سگ آبی می خوانند2. رن او بسیاهی زند و دو دست او کوتاه است
~~و دوپاء دراز درحد یک کز ونیم. و او برخشکی عظیم عاجزست،
~~وهمه حیوانی قصداو کند. و اودر آب حدث تمی کند، وبدین
~~- کردیم 2- پ: (از) ندارد (تاخزر) راخط زدهاند
~~ات ب: مورود پ: * نام او دکلان است وهمه
~~روغن باشد چنانکه روغن چراغ ازوی کنند و کندی عظیم باشد. و.
# 1- ب : حیوانهاقسد او کنند.

PageV00P058

# ============================================================

~~فصل هفتم- درذکر بحیرهها
~~سبب بخشکی آید و کلاغ بدو مولع است که هر کجا او را یابد
~~چشمش بر کند1 واورا هلاک کند و بخورد.
# ودرین بحیره فوارهایست که آب ازوی بقوتی عظیم بر می
~~جوشد، وملاحان آن موضع را می شناسند و از وی احتراز کنند
~~و کشتی را ازو نگه دارند وبدان نزدیکی نگذرانند2، و اکر بشب
~~ایشان را غفلتی افتد و کشتی بنزدیکی آن موضع رسد ممکن باشد
~~که کشتی را بر گرداند ویمکن3 که غرقه شود و اگر بحقیقت
~~بآن4 موضع رسد ممکن بود که کشتی را نگونسار2 کند و بر
~~گرداند و غرقه ms048 شود2 وبعضی ملا حان کویند که آن دو فواره
~~است برین1 صفت بدو موضع و غالب ظن آن است که از بحیرهٔ‌
~~جند9ر] و خوارزم بدین بحیره راهی است که آب ازان بحیر
~~بدین بحیره بر می جوشد. و میان هردو بحیره بیست منزل است
~~و گویند شست فرسنگ است .
# و این بحیره را موج عظیم باشد و از معتمدی شنیدم که
~~گفت : بر ساحل او می رفتیم، و برخشک اسب می راندیم. نا کاه
~~موج خاست، ومتواتر شده . چون نگاه کردیم آب بحیره بسینهآ
~~اسب رسیده بود. بعدازان کمترشد. و کفت که از ملا حان شنیدم
~~که چون باد عظیم باشد هفت موج بیاید بر عقب یکدیگر، آنکاه
~~ساکن شود9.
# ر: بر کشد. 2.پ: لگذارد. 3 ب: ممکن:
~~هردو نسخه: آن: 5_ پ: نگوسار،
~~1- ظاهرا تکرار گونه ای از عبارت پیشین است . 2- ب: بدین.
# 8- ب: 2 و وفتی باشد که سه چهار فرسنک آب می رود و ماهیان
~~در خشکی می مایند.9- عبارت اضافی دپ ظاهرا اینجا باید افزوده شود.

PageV00P059

# ============================================================

~~چهان ناهه
~~بحیرهٔ‌ چند و خوارزم- بحدود جند بحیره ایست که او را
~~بخوارزم نیز باز خوانند. دور اوصد فرسنک است، و قطر او سی
~~فرسنک باشد و آب اوشور است. وجیحون خوارزم درین بحیرء
~~می ریزد ، وهمچنین جیحون چاچ وفرغانه وغیر آن. ومیان این
~~موضع که جیحون خوارزم دروی میشود و آنکه جیحون چاچ دروی
~~میشود شست2 فرسنگ باشد .
# و این بحیرهرا دو جیحون بزر گ که گفتیم در وی میشود و
~~بیرون آن جیحونهاء دیگر خردتر. و با آنکه مسافت آن 3 اندک است
~~وحجم او خرد آب او زیادت نمی شود، و می نماید که بجایی راهی
~~دارد که آب بدانجا بیرون می شود و ممکن که این آن فواره
~~است که در بحیرهآ آبسکون شرح دادیم.
# و بر کنارهآ این بحیره کوهی است که آن را جغرا خوانند.
# بحیرهآ ارمیه - درحدود آذربادگان شهری است که آن را ms049
~~ارمیه خوانند. بردو4 فرسنگی این شهر بحیره ایست آب اوشور
~~و طول و عرض او قریب هشت فرسن. و ازین بحیره تاشهر مراغه

~~سه فرسن باشد. ودرین بحیره ماهی باشد بسیار، وسگ آبی نیز
~~باشد و درمیان بحیره دیهی است بزرگ.
# بحیرهار جیش - این بحیره را هم بحیرهآ ارجیش خوانند و
~~هم بحیرهآ وان ووسطان بسبب آنکه این هرسه شهر4 بر کنارهآ اوست
~~و این درحدود ارمینیه است و ازین بحیره ماهی صید کنند که
~~آن را طریخ خوانند، و کوشت او خوش باشد7 .
# آن : بیت3 : او پ:بدو
~~: ارجیز9-ل: (شین تدارد2پ: باشد عظیم

PageV00P060

~~============================================================

~~فصل هفتم- درذکر بحیرهها
~~بحیرهآ زغر- درحد فلسطین از حدود شام بحیره ایست بنزدیکی
~~شهری که آن را زغر گویند1 *[8ر] و این بحیره را نیز بحیرهآ
~~میته خوانند یعنی مرده. بسبب آ نکه دروی هیچ حیوان تباشد، نه
~~ماهی و نه حیوانی دیکر. و چیزی برسر می اندازد مانند کفی
~~سرخ رنگ، رزان 2 فلسطین را بدان کشن دهند ، هم چنانکه
~~خرمابن را.
# بحیرهطبریه- در حدود شام شهری است که آن را طبریه
~~خوایند، قصبهٔ‌ اردن باشد. بر کنار3 این شهر این بحیره است.
# آب4 او خوش باشد. گویند که طول و عرض این بحیره پنج
~~فرسنگ است ، و گویند که ده فرسنگ در ده . و اورا بیز بحیرهآ
~~افامیه خوانند.
# وشنیدیم که طبرئه بر سنگ است ، و زیر او تهی ، و آب این
~~بحیره درزیر آن سن که شهر بروی است آمده چنانکه در
~~سنگ چاه میکنند ده گز یابیشتر بآب بحیره می رسد.
# واز دوری عمق این بحیرم حکایت کردند که پادشاهی رابایست
~~که عمق او معلوم کند. در کشتی نشست و بمیانه بحیره شد،
~~وچیزی [8ب] کران در سر طنابی بست و بآب فرو گذاشت و چون
~~بزیر1 نمی رسید طناب دیگر در آن می بست و فرو می کذاشت . تا
~~وقتی که بچهار هزار کز رسید و هم بزیر نرسید . بعد ازان گمان
~~بردند که ms050 مگر بزیر رسیده است و کرانی بسبب وزن طناب است .
# 1-ب : خوانند. * موضع آشفتگی در نسخهٔ‌ خطی وعکی.
# 2 -ل : رنگرزان (4) 3_ پ: بر کنارهٔ‌. 4- پ: وآب.
# د : بر

PageV00P061

~~============================================================

~~هان نامه
~~بس سنک دستاسی درسر طناب1 بستند و ایزاری2 تخم مرغ درزیر
~~سن بستند و فرو گذاشتند و3 چون بر کشیدند تخم مرغ جمله
~~درست بود وهیچ شکسته نشده بود، دانستند که بزیر ترسیده است.
# بحیرهروم- در حدودروم شهری است که آن را نیقیه خوانند.
# برسه فرسنگی او بحیره ایست که اورا بروم باز خوانند، و اورا
~~آب خوش باشد و طول او چهار فرسنک باشد یا ینج، و در
~~میان این بحیره سه کوه بلند و محکم. چون مردمان این شهر را
~~خوفی باشد از لشکر بیگانه، بکنار این بحیره شوند، و کشتیها
~~ساخته دارند، درو4 مینشینند ، ورخت و قماشه ای که دارندبدین
~~کوهها برند ، بهیچ نوع ایشان را از انجا بیرون تتوانند آورد.
# بحیرههاء فارس- در نواحی پارس پنج بحیره است اما نامهاء
~~آن مبهم دیدهایم و بتصحیف خوانده، و حقیقت آن اسامی معلوم
~~نیست یکی را ازان بختگان خوانند. طول اوبیست فرسنگ
~~است، وآب اوشور.
# ودوم را بدشت ارژن7 خوانند . طول اوده فرسنک باشد
~~و آب اوخوش باشد، و آب اوبتابستان کمتر شود، تاوقت باشد
~~که باند کی باز آید. و ماهیی 8 که بشیر از آرند از انجا باشد .
# وسیم را جور ارژن9 خوانند، بنزدیکی شهر کازرون. طول
~~اوده فرسنگ باشد و آب او شور.
# ب : طنابی 2- ی :وازاری. 3- ب: (و) لدارد.
# دروی شید : بدان ر دو خه:
~~کان - ردوسخه:ارزن. 8_ ب: ماهی9-ل: حودارزن
~~(باحاء مهمله) . ب : جورارزن . ظاهرا همان است که درحدودالعالم دیون، در
~~ترجمهآ مسالک ومسالک دتوزه، درفارسنامهآ ابن بلخی دموره نامیده شده است

PageV00P062

~~============================================================

~~نصل هفتم - درذ کر بحیره ها
~~و چهارم را جنکان خوانند ، آب او شور باشد . و1 طول او
~~دوازده فرسنگ، اول اواز شیر از بر دو فرسنگ باشد، و آخر او
~~حدود ms051 خوزستان
~~وپنجم را باسفهری 2 خوانند، طول او هشت فرسنک باشد،

~~و آب اوشور، و گردا گرد او بیشه ها باشد، و نیستان که از انجا نی
~~بشیر از برند3.
# بیره زره سیتان شهرسیستان را زرنج خوانند و
~~بنزدیکی شهر بحیره ایست که او را زره خواتند، و جیحون
~~هیر مند دروی می ریزد . و آب اوزیادت شود ، و نقصان کیرد . و آب
~~او خوش باشد، اما شوری دارد . وطول اوسی فرسن بر آید، وعرض
~~اوده فرسنگ و یا کمتر. بیک4 طرف او بیابان دار دیعنی بیابان کرمان،
~~و گرد بر گرد او عمارت است و دیههاء مکران . جانب دیگره از سوی
~~بیابان است و درمیان او خشکیهاست مثل جزیرهها، ودردی چراخور
~~است که چهار پایان سیستان بعلف آنجا برند . و در آب راهها دانند*
~~که چهارپای درو بتواند رفت.
# بحیرهآ ایسگول1 - بنزدیکی برسخان ازحدود تر کستان
~~آبی است ایستاده که آن را [9 ر] ایسگول میخوانند. وهمانا آب
~~او گرم است. وازحال او هیچ دیکر نشنوده ایم . والله اعلم.
# 1-ل: رو) دارد2_ ظ: باسفهوی باسفهویه.
# 3: آرد4 پ: یگ 9 ر: جانب کی. پ: جاب
~~ه من بقیاس یح شد.1- پ: دهند.
# 2-- ایسی کول).

PageV00P063

# ============================================================

~~ان نامه
~~فصل هشتم
~~در ذکر جزیره ها که در دریا باشد
~~حال جزایر از بسیاری و عجایبها که دروست1، و انواع جانورو
~~اختلاف اجناس آدمی بدر جه ایست که اکر اضعاف این رسالت در شرح
~~آن تألیف افند هنوز بتقصیر نسبت توان کرد. پس ازان جمله آنچه
~~معروف ترست و بقبول عقول نزدیکتن، آورده شد. تا رسالت دراز
~~نگردد
~~جزیر دهاء بحر محیط- که بر اطراف عالم است در نهایت
~~عمارت، از جانب مغرب هفت جزیره بوده است معمور در براو قیانوس
~~که آن را جزایرسعدا خوانند و جزایر حالدات نیز کویند . وابتداء
~~عمارت از انجا کرفتهاند 2. و آن هر هفت جزیره مسکون بوده است
~~درقدیم الایام، اما اکنون خراب شده است * و آب بحر محیط بدویست ms052
~~و بیست فرسنک از و بگذشته است .
# دراقصاء مشرق در بحر مظلم جزیرهآ یاقوت است ، ودروی جمله
~~انواع یاقوت موجود ست چون: سرخ وزردو کبود و دیگر اجناس.
# هم دراقصاء مشرق، امادرجانب شمال جزیره ایست که آن را
~~قلعلمضیعه خوانند. و می کویند که شعاع آفتاب را برین موضع
~~اشراق زیادت از ان است که بدیگر مواضع و گویند این را مضییه
~~بدان خوانند که نهایت بحر مظلم است . وپس ازین موضع این بحررا
~~مظلم خوانند.
# -ب : دروی است. 2- پ : می کرفتهاند.
# * نسخهآ عکسی پاریس ازاینجا ببعد مفقود است وفقط ده سطر آخر کتاب را دارد .

PageV00P064

# ============================================================

~~فصل هشتم در ذکر جزیرهها..:
~~در بحرچین بحدود مشرق بنزدیک خط استواجزیره ایست که
~~این را جزیرة الفضه خوانند ، ودر راهکذر آبهاء او پارههاء نقره
~~مییابند ازیک درم تا ده مثقال، و کویند از ده مثقال تا نیم من 1، و
~~از کوه بیرون نمی باید کرد، و باسن آمیخته نیست چون دیگر نقره ها.
# در اقصاءشمال بحدود صقلاب جزیره ایست که آن را هولی2
~~میکویند- همچنین مبهم یافته ایم - واهل این جزیره جایها3 ساختهاند
~~مثل گرماوهها تا شش ماه زمستان در زیر آن آتش میکنند تاساکن
~~توانند بود ازغایت سرما.
# هم دراقصاء شمال در جانب مشرق آز جزیرهآ مولی2 گفتیم دو
~~جزیره است که یکی را امرانوس الرجال میکویند و یکی را
~~امرانوس النساء، وهمانا این لفظ امر انوس رومی است . واین هردو
~~چزیره بهم لزدیک است، در یکی همه مردان باشند و در دیکرهمه
~~زنان، و بکشتی وزورق مردان بجزیرآ زنان میآ یند و باز بجزیرآ
~~خویش می شوند . ومیان هرد و جزیره پنج فرسن است یاکمتن. و
~~جزیرهٔ‌ مردان بشمال نزدیکترست ، وسبب این آن باشد که زنان بدان
~~چزیره که بشمال نزدیکترست نتوانند بود ازغایت سرما، که مزاج
~~مردرا حرارت زیادت باشد.
# جزیرهاء خلیج مشرقی بر ترتیب [ه پ] ازجانب مشرق:
~~قامرون ولایتی است و ناحیتی بعضی بر خشکی و بعضی جزاین
~~و ms053 بچین تزدیک باشد، ودر جزیرههاء او کر ک باشد . واورا یک شاخ

~~باشد برییشانی مقدار یک کز وچون این شاخ را ببرند برموضع قطم
~~ل: نین 2- میح: تولی توای. 3- شاید: خانه ها:

PageV00P065

~~============================================================

~~هان نام
~~صورتی پدید آیداز صور تهاء حیوانات و بعد ازان باطل گردد.
# جابه مملکتی عظیم است - و این لفظ در کتب معرب کردهاند
~~و ز ابج ا می نویسند- و دروی جزیرههاء بسیارست وعجایب بیشمار، و
~~پادشاه آن رامهراج خوانند . و جزیرههاء او بیشتر در بحراخضرست.
# واین پادشاه را هرروز دخل از یک من زر باشد تا ده من ، این زر
~~می ستاندو چون جمع می شود می کدازدو ازوی خشتهامی ریزد و در دریا
~~میاندازد . و چنین می کوید که :1 این دریا خزانهآ من است !"
~~و در مملکت جابه جزیره ایست از بحر اخضر که آن را برطیل
~~خوانند، و دروی عمارت نیست. و هر کسی که آنجا رسد شب قرار
~~نتواند گرفت بسبب آنکه دروی بانکهاء مختلف می شوند و هیچ حیوان
~~نبینند. و چنین کویند که آواز طبل شنوند و آواز اوتار و مزامیر.
# واین جمله بشب باشد ، بروزهیچ نباشد.
# وجزیره ای که این مهراج آنجا نشینددو فرسن است . و اورا
~~اسبانی باشد که موی کردن در زمین می کشند . و بدین جزیره
~~کوهی است بلند که بر سروی پیوسته آ تشی می سوزد درحد صد گز،
~~و ار تفاع آتش یک نیزه بالا ، بشب آتش باشد و بروزدود . و این جزیر
~~راکله خوانند. و دروی معدن قلعی است ودر کوههاه این جزیرهمار
~~باشد بسیار و بزر، تا بحدی که کاو میش فروبرد.
# واز جزیرهاء جابه جزیره ایست که آن را لنگبالوس خوانند.
# و دروی عمارت است و مردم. اما جمله برهنه باشند ، والبقه جامه
~~تیوشند وندانند
~~1-ل: بی نقطه.

PageV00P066

# ============================================================

~~41
~~فصل هشتم - درذکر جزیرههاء..
# وجزیره ای دیکرست که اگر آدمی را از کشتی صید کنند،1
~~پاره کنند و بخورند . ودرین جزیره کافورباشد.
# و ms054 هم از جزیرههاءجابه جزیرهایست که دروی همه بوزته باشند،
~~و آدمی آنجا نتواند رفت مگر بحیلت، و دروی نیز کافورباشد که آن
~~راکافور رباحی خوانند.
# قمار جزیره ایست درحدود نهایت هندوستان، یک جانب با
~~چین دارد. و دروی درخت عود باشد نیکو که آن راعود قماری خوانند.
# چزیرهآ رامی، جزیره ایست در بحر اخضر و دروی حیوانی است
~~که او راکر گدن خوانند. و آن جانوری عظیم است ، از گاومیش
~~بسی بزر کتراست، اما ازپیل کمترست . وهم درین جزیره جنسی بقم
~~است که بیخ او تریاق است اززهر افعی و بیشترز هرها. وهم درین جزیر
~~گاومیش بغایت بزر باشد ، اما بی دنبال. ودرین جزیره نیز جنسی
~~آ دمی باشد برهنه وخرد، چنانکه طول اوچهار بدست بیش نباشد،
~~(10 ر و در بیشهها باشند، و سخن ایشان فهم نتوان کرد ، مانند
~~صفیری باشد. وموی ایشان کوتاه باشد و اندک. و بردرختها باشند،
~~و ازدر خت بدر ختمی روند بدست، چنانکه یای برانجا تنهند.
# و درین جزیر مهاملا حان باشند که باشنا کردن در آب زورقرا
~~ررسد
~~در بحر اخضر جزیره ایست که آن را جزیرةالعقارب خوانند.
# دروی آدمی نتواند بود، بسبب آنکه دروی کژدم بسیار باشد و بزرگ.
# و از بزرگی جسم این کژدم چیزهایی منکر میگویند، تا بحدی که
~~- ل: کنند و.

PageV00P067

# ============================================================

~~هان ناهه
~~کویند جسم اوچند جسم اسبی یاشتری باشد.
# سرندیب- بعد ازین مواضع که گفتیم جزیرهآ سرندیب باشد
~~هم در بحر اخضر. و آن جزیره هشتاد فرسنک باشد در هشتاد فرسنگ.
# و دروی کوهی است که آدم علیه السلام بروی بزمین آمد . و آن
~~کوهی صعب بلندست، و کسانی که در کشتی باشند آن کوه را از چند
~~روزه راه بیینند . و برین کوه اثرقدم آدم علیه السلام است، و آن
~~اثرقدم قریب هفتاد کزست در سنگ خارا گرفته. و برین کوه همواره
~~برق میجهد والا 1 روشنایی می یابد که با برق ماند. و چنین کویند
~~که آدم ms055 علیه السلام ازین کوه کامی بگزارد و بموضعی نهاد که از
~~سرندیب تا آن جای کشتی بسه روزشود. و برین کوه سرندیب یافوت
~~باشد سرخ و زرد و کبود.
# ودر رودهاء او الماس باشد، و در جویهاء او بلور، ودرخاک
~~او سنباده باشد که جواهررا بدوسایند . ودرین جزیره حیوان مشک
~~است . و گردا گرد او مروارید بر آرند از دریا.
# و در سرندیب- که گفتیم- پادشاهی عظیم است. و بکشتی از
~~حدود عراق شراب آرند بجهت این پادشاه. وسرندیب بحقیقت این
~~است که شرح دادیم، اما در در باست و جزیره است. و در برابری او
~~بر کنار دریا شهری است که اورا بدین بازمی خوانند، وعوام بیشتر
~~سرندیب آن پندارند ، و از حال این جزیره خبر ندارند 2.
# چون از ین جزایر که شرح دادیم کذری 3 بسوی مغرب
~~جزیرهای چند ست ، آن را جزایردیبجاب4 وقمیر خوانند - هم
~~4 - ر: ندارم. 3- ظ : بگذری.
# ل: دنبحاب

PageV00P068

~~============================================================

~~صل شتم درذکر جزیرههاء0:
~~مبهم دیدهایم- واهل این جزیرهها آدمی راصید کنند وبخورند .و
~~ازحال این قوم بیش ازین نشنیده ایم.

# چون ازین موضع بکذری در برابری هندوستان چزیره ایست
~~آن را ملی خوانند. و دروی درخت پلیل بسیار باشد . وچنین حکایت
~~کنند که بر هر خوشهآ پلیل برگی است که چون باران بارد آن برگ
~~آن خوشه را بپوشد تا باران بروی نبارد ، و چون باران باز ایستد
~~آن بر کی از خوشه برخیزد ، وپیوسته این حال هم چنین باشد.
# و بعد ازین جزیرههاء زنحبار باشد ، ودران جزایرهم عجایب

~~بسیار باشد. و شنیدیم که در زاگبار [10پ] قومی زنگیاناند
~~سپیدیوست ،ورنکایشان بسیاهی نمیزند ، وموضع ایشان سردسیر1
~~است
~~واما جزیره هاء دریاء، پارس - از شهر بصر تاجزیرهآ حار2
~~پنجاه فرسن باشد، و این جزیرء یک فرسنگ است دریک فرسنگ
~~و بعد ازان جزیرهآ لاذست ، و بعد از ان جزیرهآ لافت ، بعد از ان
~~جزیره اوال
~~و درین جزیرهٔ‌ اوال کاه کاه بوقت مد دریاماهیی عظیم
~~از دریا با ms056 مد بهم بخشکی آید ، و چون جزر کند آن ماهی بر خشکی
~~بماند ، و آن سال که این چنین اتفاقی افتد اهل این جزیره رافراخ
~~سال باشد. پس جملهآ مردان این شهر بصحرا آیند و این ماهی را
~~پاره میکنند و می جوشند و ازوی رو غن می گیرند جملهآ اهل شهررا تمام
~~باشد، معارف را بجهت سوختن، ورعیت وعاشه را بجهت خوردن. و
~~این روغن را درخمهاء چوبین کنند.
# ال : سودسردت 2-ل: دیار

PageV00P069

~~============================================================

~~جهان نامه
~~این جمله بعضی از احوال جزایر خلیج مشرقی است.
# جزیرههای خلیج هغربی در بحر روم که اورا خلیج مغربی
~~خوانند جز یرههاست بعضی خردو بعضی بزرکی.
# سقلیه -جزیرءایست در مقابل ولایت افریقیه بنزدیکی فرن،
~~دوازده روزه راهاست. و قطر اوده فرسنگ باشد .
# اقریطش جزیره ای دیکرست، دور او پانزده روزه راء
~~است
~~سامس جزیرهای دیکرست، وحذ او معلوم نیست.
# قبرس جزیره ایستا معروف، واز سواحل شام کشتی بدو
~~روز بقبرس آید، و از قبرس بسه روز بدیکر سوی بروم رود . ودرین
~~جزیره سه شهرست. و کتان قبرسی از آنجا آرند،
~~کوه قلال2- جزیرء ایست و در وی کوهی بزرک. و در
~~روز کار قدیم خراب بوده است و نامسکون ، وچون اسلام قوت کرفت
~~قومی از مسلمانان آنجا افتادند، و مقام ساختند وساکن شدند. و
~~اکنون درروی فرنگ باشد . و پیوسته میان ایشان و کافران فرنگ
~~رب باشد:
~~مختصری از حال جز ایر شرح داده آمد که این رسالت بیش ازین
~~احتمال نمی کرد، وتمامی آن را امکان نباشد که شرح توان داد.
# و اسامی این جزایر در صورت عالم پدید کرده آمده است، از انجا
~~مشاهده افتد
~~1-: جزیرهای 2- ل: تلال

PageV00P070

~~============================================================

~~ل نهم- درذکر جیحونها
~~فصلنهم
~~در ذکر جیحوتها
~~گفته آمده است که جوی بزر کرا رودخوانند، وعوام رود
~~بزر راجیحون خوانند اما جیحون در لغت عرب نام اوا رود
~~بزرگ است که بر ترمذ گذرد و بخوارزم آید، و از انجا ببحیرهٔ‌
~~د رود
~~و از ms057 جیحونهایی که درعالم است هیچ بزر کتر از نیل مص
~~ت
~~نیل مصر منبع نیل مصر از کوههاء عظیم است از خط استوا
~~گذشته درسوی جنوب، و آن کوهها را جبال القمر خوانند و از
~~جبال قمر رودهاء بسیار بیرون آید و در اقلیم اؤل جمله بهم رسند و
~~جمع شوند ومانند بحیره ای [11ر شود . اما او را بحیره نخوایند

~~بطیحه خوانند ، قطراو قریب چهل فرسن باشد . آنکاه ازین بطیحه
~~رودی بزر ک بیرون آید بجانب شمال، و آن بیل مصرست . اول بر
~~بیابانها کذرد میان زمین مغرب و زنگبار، و چون از حدود زنگبار
~~بگذرد بربیابانهاو عمارتهاه ولایت نوبه کذرد2 ، پس بزمین مصر رسد،
~~وچون برجملهآ نواحی مصر بکذرد بدر یاء روم ریزد. و آنجا که به
~~دریاه روم رسد بحیرهای پدید3 مقدار دو روزه راه دردوروزه. و
~~درین بحیره جزیرهها باشد چون تنیس و دمیاط و غیر آن. و
~~1-ظ: نام آن. عبارت محرف می نماید 2- ل: 2 (میان زمین
~~مغرب و زنگبار) وآن یا تکرارکاتب است از عبارت ماقبل. یاچنین بوده است
~~(میان زمین مغرب وتوبه 3_ ظ: پدیدآید

PageV00P071

~~============================================================

~~هان ناهه
~~این بحیره ببحر روم متصل باشد ، واورا بحیرهٔ‌ مفرد ازان خوانند
~~که وقت باشد که آب او خوش باشد وبتوان خورد بسبب عذوبت انیل
~~مصر بتابستان که آب دریا برو غلبه گیرد . وبدین شهرها که درین
~~جزیرههاست کشتی و زورق روند . و از ساحل بحیره تا شهر تنیس
~~دوفرسنگ باشد و دمیاطی ازین جزیرهآ دمیاط آرند.
# ونیل مصر از دجله و فرات که جمع شوند از هردو زیادت باشد،
~~و آب او از همه جیحونها خوشتر باشد. و گویند که هیچ رود بزرگ
~~از جنوب بجانب شمال نرودا لانیل مصر. ودر نیل مصر تمساح وسقنقور
~~و ر عاده باشد
~~اما تمساح نهن باشد، و عوام ماهی بزرگ عظیم را تهن
~~گویند و در اصل نه چنان است بل که نهنگ خود حیوانی دیکرست
~~که در ms058 بن نیل مصر باشد . واو دست و پای دارد وسروتن وی در ازبود
~~و سراو چند یک نیمه ازتن او باشد بدرازی، و اورا دندانهاء بزری
~~است که هر حیوان را که بگیرد بدندان دران آب کشد و هلاک کند.
# و وقت باشد که برخشکی آید اما بر خشکی ضعیف باشد ، و هیچ
~~حیوان را کزند نتواند کرد و پوست او مثل سفن3 باشد اما درشت تر
~~و دندانهاء او عظیم تر. و در نیل مصر جایگاههاست که تمساح بدان
~~موضع هیچ کس را گزند نکند و او را کمتر بینند چون فسطاط و
~~بوصیر وغیر آن:
~~و اما سقنقور جنسی ماهی است اما اورا دودست و دو پای است و
~~خاصیت او درمعالجت باه معروف است ودر داروهاء بزر کک افتدچون
~~ل: عذابت ظ: باکشتی. 3- : سفر و شاید سنور :
~~که لوعی ماهی درشت خار باشد.

PageV00P072

# ============================================================

~~صل نهم درذ کر جیحونها
~~مثرودیطوس و تریاق فاروق1 وامثال آن. وسقنقور در هیچ آب
~~نباشد مگر درنیل مصر.
# و اما ر عاده جنسی ماهی است که او را چون در دست کیری
~~دست می لرزد تا از دست بیفتد، والبته نگاه لتوان داشت تا مادام که
~~زنده است . اماچون بمیرد بتوان خورد، و همچون دیکر ماهیان
~~بود، وهیچ تفاوت تباشد وزیان ندارد.
# و شنیدم که هم در نیل مصر حیوانی است که اورا اسب آبی
~~می خوانند. حیوانی عظیم بزر است و نزدیک است بپیل، اما بشکل
~~باخوکماند بهمه اندامها، و بهیچ با اسب نماند مگر بآواز که بانگ او
~~ببانگ اسب ماند، وازین سبب اورا اسب آ بی می خوایند. و او کشتی را
~~دوست می دارد و با کشتی بازی می کند و اورا میی کیرد و می گرداند،
~~چنانکه وقت هست که غرفه می کند . و ملا حان اورا میدانند،
~~و سر که بجهت او می اندازند تا بگریزد و کشتی را بگذارد از بوی
~~سرکه:
~~دجلهآ بغداد - بعد 11پ] ms059 ازنیل مصر دجلهآ بغداد بزرگتر
~~باشد و او همچند جیحون خوارزم باشد و منبع دجله ازز برشهر آمد"
~~باشد و بر شرقی شهرهاه جزیره بکذرد. واین بلاد جزیره شهرهایی را
~~گویند که میان دجله وفرات باشد. وهمچنین می آید تا بغداد ،
~~و در میان شهر بغداد شاخی از فرات بدو پیوندد ، آن را نهرعیی
~~خواتند، و دجله می رود تا ببحر عمان و پارس ریزد بنزدیکی ابله
~~وعبادان
~~1-ر: فادوق: 2- ل: آمده.

PageV00P073

# ============================================================

~~ان ناهه

~~فرات - آبی بزر ک است اما از دجله کمتر باشد. و ابتداء او
~~از کوههاءروم خیزد، و بمیان ثغورشام بکذرد، و همچنین برغربی شهرهاء
~~جزیره که گفتیم بگذرد . و بعد ازان یک شاح ازو درمیان شهر بغداد
~~بدجله آید- که شرح دادیم - و باقی فرات بسواد کوفه رود. و
~~آنچه ازانجا فاضل آید ببطایح شود
~~طاب- درحدود پارس جیحونی است که آن رانهر طاب خوانند.
# منبع او از کوههاه سپاهان باشد، و بمیان ولایت پارس و ولایت

~~خوزستان بکذرد ، آنکاه بدریاه پارس و عمان ریزد در برابری
~~عشادان بنزدیکی دز مهدی1 . و از خوزستان از نزدیکی الشتر2
~~جیحونی دیکر بیاید، و بنزدیکی عسکر براهواز گذرد، و بنزدیکی
~~دزمهدی بدین جیحون پیوندد ، وهر دو بیحر پارس شوند . و آبهاء
~~خوزستان و پارس چون بدریا نزدیک شوند و بهم پیوندند مانند دریایی
~~باشند
~~جیحون خوارزم- پیش ازین کفته آمده است که در لغت عرب
~~جیحون نام این آب است خاص، اما عوام بیشتر آبهاء بزرک را
~~یحون خوانند. منبع این جیحون از بلاد وخان باشد از کوههاء
~~تبت، و برحدود بدخشان بکذرد . پس بحدود ختلان و وخش پنج

~~آب دیگر بزرکه بدو پیوندد ، و آن موضع را پنج آب خوانند. و
~~از سوی قبادیان همچنین آبها بدو پیوندد و بحدو دبلخ بکذرد و بترمذ

~~آید، آنگاه بکالف آنگاه بزم آنگاه بآمو تا بخوارزم رسد .
# آنگاه ببحیرهآ جند و خوارزم ریزد.
# ال: درمهدی اسل: لشت

PageV00P074

~~============================================================

~~ل هم درذ کر حدحوتها
~~و بر ms060 کنار این جیحون از بدخشان تاترمذ سیزده منزل باشد،
~~وازترمذ تا ز م ینج منزل ، و از زم تا آموچهار منزل ، واز آمو تا
~~خوارزم دوازده منزل ، و از خوارزم تا بحیرهآ جند شش منزل:
~~و از جیحون جویی بزر بجانب شهر کات رود که آن جوی را
~~گاو خواره خوانند . وپیش ازان که این جوی برخیزد بیک منزل
~~موضعی خطر ناک باشد کشتی را ، بسبب آنکه جیحون بمیان دو کوه
~~بیرون شود ، و آن موضع تنگ است ، آب بقوت می رود و از بالایی
~~بزیرمی آید، چون کشتی آنجا رسد اگر احتیاط نکنند ممکن بود
~~که غرقه شود یابشکند. و این جیحون اظاهراو بفسرد ویخ بندد، و
~~ابتداء بخ بستن و فسردن ازجانب جندباشد، وبتدریج ببالا برمی آید
~~تا انجا که رسد.
# جیحون چاچ- در کتابها این جیحون را نهر شاش نویسند
~~یعنی جوی چاچ. منبع او ازجانب تر کستان باشد از نزدیکی چگل،
~~و بحدود اوز کند3 آید وجوی ایلاق بدو پیوندد و بحدود اخسیکت
~~آید، پس بخجند ، پس بحدودتاراب4 ، پس بقبایل ترک و ترکمان
~~بر گذرد. آنگاه ببحیرهٔ‌ جند ریزد.
# آتل- این لفظ آتل هم نام شهر خزر است که این جیحون در
~~میان او بدریا می ریزد وهم نام آن جیحون است. منبع او از نزدیکی
~~12ر] خرخیز باشد ، و در میان کیماک و قبایل تر کمان بگذرد، پس
~~بربلغار کذرد ، پس برحدود روس، پس بر برطاس، همچنین می رود
~~تا ببحیرهآ آبسکون ریزد در میان شهر خزر، که آن را نیز آتل خوانند
~~1- چ:3 بزمستان. 2- ظ: تا آنجایکه.
# 3-ل: اوز کند. 4ل: باراب.

PageV00P075

# ============================================================

~~هان ناه


~~و خملیخ نیز خوانند. و این جیحون چون بدریا رسد قریب ده فرسن
~~آب را خوش کرداند ازقوت او. و رنگ اورا از رنگ آب بحیره باز توان
~~دانست و بزمستان آن موضع یخ بندد بسبب عذوبت آب. و کویند
~~که آثل از جیحون خوارزم بزر گتر باشد دراصل. و ازو هفتاد ms061 واند

~~جوی برخیزد ، انکاه باقی ببحیرهٔ‌ ابسکون ریزد. والله اعلم.
# ممهران جیحونی بزر کی است در حدود سند و طرف مکران
~~که آن را نهر مهران خوانند. واو ببزرگی نزدیک باشد بنیل مص و

~~دروی نیز گویند تمساح باشد چنانکه درنیل، و این جیحون را نیز
~~دسیس خوانند. و اوازظهر کوههایی خیزد که بعضی از شاخهاء جیحون
~~خوارزم از آنجا آید. یس همچنین می آید تا بدریاء سند و مکران
~~ریزد برجانب مشرق از شهر دییل ، و سند رود از سه منزلی مولتان
~~در مهرآن ریزد.
# گن- جیحونی بزر است در هندوستان که از بعضی
~~کوههاءتبت آید ، و بر بعضی شهرهاء هندوستان گذرد و بنزدیک کنگ
~~که شهری بزر ک است بگذرد و بدریاء هند ریزد.
# گر_ جیحونی است درحدودا ذرباد کان برسه فرسنگی شهر
~~بردعه، که آن را کر خوانند . منبع او از ناحیت آلان است از کوهها،
~~و بمیان تفلیس وار آن بکذرد ، وبجیحون رس پیوندد که بعد ازین
~~وییم
~~رس_ هم درحدود آذرباد گان جیحونی است که آن رارس
~~خواتتد، منبع او از حدود ارمنیه باشد، وبتزدیکی ورثان بکذرد،
~~و بحدود شروان آید. یس جیحون کر بدوپیوندد ، آنگاه ببحیرهٔ‌

PageV00P076

~~============================================================

~~صل نهم درذ کرجیه حونها
~~آبسکون ریزد.
# ابیض- بآذربادگان جیحونی دکرست که آن را نهر ابیض
~~خوانند و بیارسی سپیدرو د کویند. و اواز کوههاء ارمنیه و آذرباد گان
~~خیزد ، ومیان اردبیل وزنگان بگذرد ، و ببحیرهآ آ بسکون ریزد.
# و او از دیگر جیحوتها کم بود.
# هیرهند - رودی معروف است، از حدود کوههاه غور و
~~غرجستان خیزد پس برزمین داور بگذرد، پس بر یست ، پس بولایت
~~سیستان رود، و بیحیرهآ زره ریزد.
# تاجه- در ولایت اندلس که در حد مغرب است بنزدیکی
~~شهری که آن را طلیطله خوانند جیحونی بزرکاست و آن جیحون را
~~تاجه گویند. و ببزر کی همچند دجلهآ بغداد باشد.
# جیحان- ازحد روم رودی بیرون آید، ومیان مرعش و مصیصه1
~~بگذرد . آن را جیحان خوانتد . و بدریاء شام ریزد ms062 و بدریاهروم
~~2
~~سیحان هم ازحدود روم رودی دیکر2 بیرون آید، ومیان
~~مصیصه1 واذنه بگذرد از تغور شام ، وبنزدیکی شهر طرطوس بدریاء
~~شام وروم ریزد، آن راسیحان خوانند .
# زابان - دو رود از کوههاء ارمنیه و آذرباد گان بیرون آید،
~~و در دجلهٔ‌ [12 چ] بغداد شود هردو را زابان خواتند . وزاب مهین
~~با جانب بغداد دارد . و اکر هر دو آب را جمع کنی چند یک نیمهآ
~~دجله باشد.
# خابور رودی است درحدود شهرهاء جزیره که میان دجله
~~1- ل : مسیصیه. 2-ل : دیگرست.

PageV00P077

# ============================================================

~~ک
~~اا
~~ال
~~ان ناهه
~~وفرات باشد. منبع او از راس العین باشد واین شهری است [ که

~~از کوههاء او قریب سیصد چشمه بیرون آید و چون جمع شوند آن
~~را نهر خابورخوانند ، و بنز دیکی شهرقر قیسیا در رود فرات ریزد.
# دجیل- از دجلهٔ‌ بغداد رودی برخیزد و سواد سامره را آب
~~دهد و همچنین بعضی از سوادیغدادرا2. وتا بنزدیکی بغداد بیاید . آن
~~را دجیل شوانند برتصغیر دجله ، وآن رودی خرد باشد، و ازشرح
~~ی
~~زند رودک و بعضی زرن رود کویند از کوههاء سپاهان خیزد
~~و بعضی روستاها را آب دهد پس بنزدیکی دیهی که آن را رویدشت
~~خواتند بریگ فروشود پس بحدود کرمان برروی زمین آید و بعضی
~~از ولایت کرمان را آب دهد پس بیحر مشرقی ریزد. و از آنجا که

~~بری فرو شود تا انجا که باز برروی زمین اید شست فرسنکی باشد.
# و این معنی بزیادت و نقصان آب دانسته اند که اگراینجا آب کم شود

~~آنجا تیز کم شود ، و اکرزیادت شود زیادت شود. و کویند چشمهٔ‌
~~دامغان4 با ینج رود که درساری است همچنین باشد.
# . ل
~~بطایح - این ازجنس رودنیست ، ا بی ایستاده است . و آن ابی
~~است که ازرود فرات از کشتها وزراعتها زیادت آید بهر موضعی جمع
~~میشود آن را بطایح خوانند. اؤل بحدود کوفه جمع شود آن را
~~بطایح کوفه خوانند، وبعد ازان بحدود بصره و آن را ms063 بطایح بصره

~~گویند. وبطایح بصره بزر کتر و بیشتر بود ، و در میان این بطایح
~~دیهها باشد و بزورق بدان دیههاروند. اما آب را عمقی زیادت نباشد.
# 1-ل: (که) ندارد.
# 2- ل وتا بزدیکی بغدادرا
~~زنده رود
~~-ل: د امغان که.

PageV00P078

# ============================================================

~~فل نشم درذار جیدونها

~~آنچه ازحال جیحونها ورودهاء بزر معلوم گشت یاد کرده
~~آمد. اقا دیکر رودها چون جوی بصره، و جوی سغد سمرقند، و
~~جوی نهروان، وجوی کاو خواره بخوارزم ، ورود مرو وغیر آن که
~~ما یاد نکردیم سبب آن بود که این جویها بنسبت با آن رودها خرد
~~باشد
~~فصل دهم
~~در ذکر کوهها
~~معلوم است که کوهها را تهایت نیست از بسیاری و پیوستن
~~یکی بدیکری و شرح آن بتمامت تعدری دارد از ان جمله آنچه
~~معروف تراست یاد کرده آید.
# جبل القمر_ در حدود خط استوا ورای زمین مغرب و زنکبار
~~کوههاء عظیم است وبسیار که آن را کوهماه خوانند، وازوی رودهاء
~~بسیار بیرون می آید که از مجموع آن نیل مصر باشد - چنانکه پیش
~~ازین گفته آمده است -.
# و در اقلیم اؤل کوهی بزرگ است که آن را جبل الاسود
~~خواشد
~~جبل اطلس در حدود مغرب دو کوه عظیم است که هردورا
~~اطلس خواتند یکی را اطلس کبیر ویکی را [13 ر] اطلس صغین
~~جبل قبق- این لفظ در کثب همچنین مبهم دیده ایم - و این
~~آن کوه راخوانند که باب الابواب بروست یعنی دربند خزر، و این
~~کوهی بزر است و طولانی، ومی کشد تاناحیت شام ، واز انجا نیز

PageV00P079

~~============================================================

~~هان نایه
~~بکذرد و می رود تا بحر قلزم - چنانکه بعد ازین کوییم - . و برین
~~کوه در حدود در بند خزر موضعی است که آن را دنب 1 خوانند،
~~جایگاه دیدبان باشد ، بروی آتش افروزند تا مسلمانان خویشتن از
~~کافران نگاه دارند.
# تکام وبهرا وتنوخ ولبنان - این همه یک کوه است ، و بهر
~~موضع نامی دیگردارد. و اصل او آن کوه است که پیش ازین یاد ms064
~~کرده آمد یعنی جبل قبق که از دربند خزرمی آید. و شاخی دیگر
~~از حذ روم بیرون آید و بدین کوه پیوندد بنزدیکی ملطیه و شمشاط
~~وقالیقلا. پس همچنین می آیند بهم تا بمیان ثغورشام و جزیره. چون
~~آنجا رسند بحدود انطا کیه و مصیصه2 او را لکام خوانند چون از
~~لاذقیه بگذرد اورا بهرا خوانند. وبعد ازان تا بحمص تنوخ خوانند.
# پس بعداز ان اورا لبنان خوانند . ولبنان را جبل ابراهیم کویند. و
~~این کوه همچنین برحدود شام بگذرد تا بحر قلزم.
# حارث- کوهی بزرگی است بنزدیکی شهر دبیل که او را
~~حارث خوانند . عظیم بلند کوهی باشد چنانکه برسر او کم کسی رسد
~~از بلندی او. و در زیر او کوهی دیگرست خردترازو، آن را حویرث
~~خوانند برتصغیر حارث .
# سبلان - کوهی عظیم است بنزدیکی شهرار دبیل، آن راسبلان
~~خوانند. وتا اران3 بکشد. کوهی بزرگ باشد و بلند، گویند که
~~بلندقر ازدنباوند باشد.
# 1- ر : بی نقطه. تصحیح ازج ترجمهآ مسالک وممالک ص157 : ذئب .
# 2- ل: مصیصیه. 3- ر:اکران . ظ : الران.

PageV00P080

# ============================================================

~~فصل دهم - در ذتر کوهها
~~بوقبیس- کوهی است مشرف برخانهآ کعبه یعنی مکه از جانب
~~مشرق او، وصفا بروی باشد.
# و قعیقعان ، بر جانب مغرب مکه است، ومروه بروی باشد.
# و هر که بر مروه بایستد بر ابرر کن عراقی باشد.
# حرا- هم کوهی است بمکه برجاتب شمال مغرب . واین کوهی
~~معروف است، واورا جبل محمد خواتند علیه السلام
~~هنا- کوهی است برراء عرفات.
# تبیر- کوهی است که او را ازمنا و مزدلفه بتوان دید،
~~بنز دیکی راهی که از خراسان رود.
# رضوی- بنز دیکی حجفه است و حجفه دیهی باشدهم درحدو دمکه:
~~احلب کوهی معروف است بنز دیکی مدینهآ رسول علیه السلام،
~~بدو فرسنگی مدینه برجانب شمال ازمدینه.
# طورسینا- کوهی است برجانب مشرق از شهر قلزم و ازطرف
~~دریا که آن موضع را از بحرلسان البحر خوانند. واین کوم طورسینا
~~را جبل موسی خوانشد، وازحدود شام باشد.
# و هم در حدود شام کوهی دیگرست که آن را ms065 طور زیتاخوانند.
# جودی- کوهی است که کشتی نوح بوقت طوفان بران کوه
~~نشست ، چنانکه درقر آن ذکر آن هست. بعضی کویند که این کوه
~~بحدود شام باشد بنز دیکی نصیبین، و بنز دیکی آن موضع دیهی است
~~که آن را سوق ثمانین گویند نوح پیغمبر که از [13 ب] کشتی
~~بیرون آمد آنجا این دیه را بنانهاد و با او هشتاد کسی بودند بدین
~~سبب این دیه را سوق ثمانین خوانند. و بعضی کویند که این کوه

PageV00P081

~~============================================================


~~هان ناهه
~~بنزدیکی کوفه است، واین کوه راجبل نوح خوانند.
# جبلاطی- دو کوه است در دیارطی بنزدیک فیدهر دورابقبیلهٔ‌
~~طی باز خوانند یکی را آجاء نام است، و دیگر را سلمی. و برسلمی
~~راهی است درمیان بیشهای، ودر آن بیشه شیر بسیار باشد. واین راء
~~را شری خوانند و کویند لیث الشری.
# تهامه- کوههاست از حدیمن بهم درشده، آن جمله راتهامه
~~گویند، غربی او مشرف است بر بحر قلزم وشرقی او ناحیت نجران
~~وسعده، وشمالی اوحدود مکه وجنوبی او حدود صنعاه.
# سنام_ کوهی معروف است دریمن.
# مقطم - کوهی عظیم است برجانب مشرق ازنیل مص، واین
~~کوه درولایت مصرباشد بنزدیک فسطاط که اوقصبهآ مصرست . واین
~~کوه ازولایت مصرمی کشد تاولایت نوبه:
~~الواحات هم در حدود مصر کوههاست در جانب مغرب و
~~جنوب که درقدیم درمیان آن کوههاشهرها و دیهها و عمارت بوده است
~~و اکنون خراب شده است و مسکون نیست ، و مردم آنجا کمت
~~رسد. و درین کوهها میوه بسیار باشد ضایع وتامنتفع بسبب آنکه
~~آ دمی آنجانرسد ، وهمچنین چهار پایان ماندهاند، وحشی شده توالد
~~وتناسل می کنند، وازسعید مصر تا آتجا سه روزه راه باشد. وصعید
~~مصرجانب مغرب وجنوب را کویند، واین الواحات درجانب جنوب
~~باشد . و در پس آن کوهها بیابانی عظیم باشد که می کشد تا زمین
~~سسیاهان مغرب.
# قهستان عراق- این ولایت جبال خوانند، و آن ری و همدان

PageV00P082

~~============================================================

~~فصل دهم- درذکر کوهها
~~وقم وقاسان وسپاهان باشد. ودرین مواضع کوه بسیار باشد، امامیان
~~ری ms066 وقم وهمدان کوه کمتربود . وقهستان معروف این است . و آن
~~قهستان که تون وقاین آنجاست ذ کر آن در کتب ندیده ایم
~~دنباوند- درحدود ری باشد. و کویند کوهی عظیم بلندست.
# گویند که اورا از پنجاه فرسنگ بتوان دید ، از بلندی. و کویند
~~که اورا ازشیر از پارس بتوان دید، و کویند ازساوه. و او متمیز
~~است از جبال قارن که بعدازین کوییم . واو بر کوههایی که1 مشرف
~~~~باشد چون قبهای. و پیوسته اززبراو دودی برمی اید. و کردا کرد
~~سر او دیههاست. و بر سراو تتوان شد. وهر گزبرف از سراو برنخیزد.
# ستون- که او را بیستون خوانند، میان همدان و بغداد
~~باشد. و برظهر او بنز دیکی راه غاری است و دروی چشمهآ آب است.
# آنجا صورت اسبی است بغایت نیکو، از سنگ تراشیده. کویند
~~صورت شبدیز کسری است. وهمچنین صورت شیرین است، و بسیاری

~~صورتهاء دیگر از سن تراشیده درین کوه.
# کر کسکوه2- میان ری و سیاهان در بیابان کرمان و خراسان
~~کوهی است که آن را کر کسکوه2 خوانند. و همه کرداکرد او
~~بیابان است . واین کوه [4ار] بهیچ کوه پیوسته نیست . ودرمیان
~~او آبی است که آن رابنده خوانند. و دور دامن آن کوه دو فرسنک
~~برآید. و چون ازری بسپاهان روی کز کسکوه بردست چپ باشد،
~~وسیاء کوه بردست راست . ومیان آن هردو کوه نه فرسنگ باشد.
# و این کر کسکوه مأویگاه دزدان باشد، که چون در بیابان راه زنند
~~- ظ : بر کوههای دیگر: 2- ل: کر کشکوه.

PageV00P083

# ============================================================

~~هان ناهه
~~آنجا آیند، ورختی و قماشه ای که آورده باشند آنجا پنهان کنند.
# واما سیاه کوه متصل باشد بکوههاء جبال اعنی قهستان که گفته آمد.
# جبال القفص- کوههاست درحدود کرمان که شهر هرموز
~~بر غربی آن باشد و مکران و حدود آن شرقی [آن ]1 آن کوهها را
~~در کتابها قفص و بلوص می نویسند و بیارسی کوچ و بلوچ کویند.
# عفت کوه است و آن کوهها مسکون است و ms067 معمور. و میان اهل
~~کوچ ومیان بلوچ پیوسته حرب باشد، وایشان دعوی کنند که نسب
~~ایشان ازقبایل عرب است.
# جبال قارن- کوهی بزرک است میان طبرستان و میان ری
~~ومیان بسطام و دامغان و این کوه را نیز جبال رونج نویسند یعنی روته،
~~و معنی آن معلوم نیست. ودتباوند ازین کوه جداست.
# عقبهآ مزدوران- و اصل آن مرزتوران است . و آن کوهی
~~عظیم است ودراز، ازحدود غور در آید و برجانب شمالی ازهراة و
~~پوشن بگذرد و جام ، و همچنین برجانب جنوبی از سرخس و باورد
~~ونسا ویزر بگذرد ، وبعد ازان برشمالی ناحیت کومش یعنی بسطام
~~و دامغان بکذرد . و چون بدین حدود رسد، اورا کوه قارن خواتند
~~که پیش ازین کفتیم. و می رود تانهایت طبرستان تانزدیکی دریا
~~آنگاه نماند.
# - کوهی عظیم از حدود غرجستان و غور بیرون
~~آید، و بربامیان و پنجهیر بکذرد و ببلاد و خان رسد - و همچنین
~~مبهم یافته ایم- و آن ظهرتیت باشد، و آنجا متفرق شود. شاخی

PageV00P084

~~============================================================

~~فصلدهم - دردکر کوهها
~~بزرگ ازو باندرون تر کستان درشود ، تاحدود خرخیز، و بگذرد
~~تاحدودچین، دیکر منعطف شود برطرقهاءختلان، وبحدود فرغانه
~~رسد و بعداران بجبال بتم که نزدیکی شهر اسرو شنه است، و همچنان
~~می آید ناحدود بخارا. واین کوهرا تامی نشنیده ایم، مکر بهر موضع
~~که رسد بدان ولایت باز خوانند. و بیابانی که از اسروشنه آغاز کند
~~و بحدود فرغانه بگذرد تا1 نز دیکی خرخیز در پهلوی این کوه باشد.،
~~و درین کوه کانهاء بسیار باشد خاضه بحدود اسروشنه که آن
~~کوههارا هم بتم خواتند. چون کان زرو نقره و آهن ومس و سرب و
~~سیماب و تقط وقیرو زفت وغیر آن. وپیروزه ای که بخراسان آن را
~~جدی خوانندهم ازین کوه خیزد.
# 2 و نوشادر نیز ازین کوه آرند . و آن چنان باشد که بن سراین
~~کوه بهر موضعی رطوبتی ظاهر می شود بشب مشتعل می کردد و آتش
~~می تاید، و بروز دودی میپینند و اتش ms068 پدید نیاشد. پس برزبر آین
~~موضع خانهای می کنند، وجملهآ رامهاء اواستوار کنند، تااین بخار
~~که ازین موضع میخیزد و می سوزد متفرق نشود ، یس چون آن بخار
~~بتدریج بروزها بر سقف این خانه می نشیند، نوشادر می کردد. پس نا کاه
~~راهی بازمی کنند درین خانه، تا توشادر از سقف اوباز کنند، بهیچوجه
~~در و تمی توان شد از غایت حرارت. پس یک کس قباء نمدی ترمی کند
~~4اب او درپوشد و ناکاه در خانه دود 3 ، و آنچه باید و تواند ازین
~~نوشادر بر کند، وحالی بیرون آید . والبته دروهیچ مقام نتواند کرد
~~1- : بی لقط. 2 ازا ینجاتاسطره صفحهآ بعد مقایسه شود بامسالک
~~ولک س259 3-ظ: رود

PageV00P085

~~============================================================

~~حهان ناه
~~هان نامه
~~و این رطوبت و بخار بموضعی کم میشود و بموضعی پدید میآید، واز
~~وضعی بموضعی نقل می کند. و چون درین خانه مادت منقطع شود
~~جایی دیگر زمین را بکنند تا آن رطوبت بیابند، آنگاه آنجا خانه ای
~~دیکر کنند. و اگر خانه نمی کنند بخار متفرق میشود و نوشادر
~~مع نیایدا
~~وهم درین کوه بحدود فرغانه سنگی است سیاه که بآتش
~~همچون انگشت می سوزد و زرگران و آهنگران بکار می برند. و
~~چون آن سنگ سوخته می شود خا کستر او منجمد می کردد، و در
~~شستن جامه ها آن را بکار می دارند جامه سپید می آید.
# وهم برین کوه، کوهی است سنی او بعضی سیاه و بعضی سپید
~~و همچنین سرخ وزرد وسبزو کبود و ازهمه رنکها . وهم درین کوه
~~نززدیکی شهراوز گند نوشادر باشد نیز.
# جبل سیراف. سیراف شهری است از شهرهاء پارس بر کنار
~~دریا و بنزدیکی این شهر کوهی است مشرف برین شهر. شنیدیم
~~که در بعضی از دره هاء این کوه سنگها می یابند گرد و هرد و طرف او
~~نیز بر مثال کوزهآ فقاع. و چون آن سنگ را بشکنند در داخل او
~~چوهری می یابند مانندهآ یاقوت، ms069 اما یاقوت نیست . و آنچه بظاهر
~~سن نزدیک است مثل پوستی است این جوهررا، و ازین پوست
~~گذشته بجانب داخل شکر گون ، وچون از و بگذرد و بمیانهآ سنگ
~~نزدیک می رسد مثل جوهر جمت یابلور پدید می آید. و چون روز کار
~~دراز برومی گذرد رنگ ار غوانی درین جمست پدید می آید، بعد از ان
~~1- مقایه شود بامسالک ومسالک ص259.

PageV00P086

# ============================================================

~~فصلدهم- در ذکربیابانها
~~لعلرن میشود، می کویند چون مدت دراز میشود و بکمال
~~می رسد و رنگ تمام می کیرد یاقوت رمانی می گردد . واین سنگ
~~باول خردمی باشد و بزمین نشو و نما میبذیرد و بزر ک میشود . وما
~~پاره ای ازین سنک دیدیم دردست شحصی که ازان حدود آمده بود
~~و رنگ پوست مخالف رنگ باقی ، و آنچه بمیان نزدیکتر بودر نگ
~~جمست گرفته، واز میانهآ او رنگ ارغوانی آغاز نهاده.
# و آنچه درین باب یافته شد گفتیم .
# فصل یازدهم
~~در ذکربیابانها
~~این معنی فسحتی دارد، سخن کفتن درین باب بتطویل انجامد.
# اماخواستیم که این رسالت از ذکراین معنی خالی نباشد. یس بعضی
~~از بیابانها را شرح دهیم و بعضی را برذ کر اسامی آن اقتصار کنیم.
# بیابان مغرب و سیاهان مغرب- بیابانی عظیم است، وهیج
~~بیابانی ازوی بزر کتر نیست . وطول وعرض او هفتصد فرسن باشد
~~درهفتصد فرسنک، وهنوززیادت. وبعضی از وعمارت است که سیاهان
~~مغرب باشند و بعضی صحرا نشین باشند . و آنجه عمارت است درمیانهآ
~~بیابان است ولایتی باشد که آن را غانه خوانند و درنهایت مغرب نیز
~~عمارت است اما کمتن و ازسوی مصرو افریقیه و ولایت مغرب درین
~~بیابان راه نباشد مکر راههاء مجهول و خطرناک. و در میان بیابان آب
~~نباشد و آنچه عمارت است اندک است و بیشتر بیابان است و زمین او ری

PageV00P087

~~============================================================

~~هان ناه
~~باشد. و درمیان سیاهان مغرب میوه هایی که بنزدیک ما موجودست
~~هم باشد اما ایشان آن را نخورند ، وایشان را میوههاست از جنسی
~~دیکر که ms070 ایشان ازان خورند. و بنزدیک ایشان آهن نباشد، و حزب
~~باستخوان شتر و دیکر حیوانات کنند. و بیشتر برهنه باشند وجامه
~~پوشند ، ونباشد ایشان را. [15 ر] و بعضی ازیشان مردم صید کنند
~~و بورند
~~بادیهآ عرب - که بر راه خانه کعبه است، معروف است و
~~از حجاج بتواتر اخبار و حالهاء آن شنیده ایم، وبشر حی زیادت احتیاج
~~ندارد. وزمین اوبعضی ری است و بعضی سنگی.
# تیه بنی اسر ائیل، در حدود شام باشد بنز دیکی بیت المقدس و
~~فلسطین. وطول اوچهل فرسن وعرضهم چهل، واوبکوه طورسینا
~~متصل باشد و زمین اوریگ، است .
# و بنزدیک او بیابانی دیگرست بدو پیوسته آن را جفار خوانند.
# و جفار تانزدیکی حدود دریاء قلزم بکشد .
# درمیان بحخرین ویمامه وعمان بیابانی است عظیم، ودروی هیچ
~~عمارت نیست، و از قبایل عرب خالی باشد و مسکون نبود، و دروی
~~هیچ راه نیست، و آب تباشد، وسلوک آن ممتنع است . و آنجا مردم
~~ترسد
~~بیابان کرمان و پارس و خراسان - گردا کرد این بیابان این
~~ولایتهاست که کفته می آید:
~~پارس و کرمان وسیستان و قهستان - که تون و قاین ازان جمله
~~باشد_ و خراسان و کومش اعنی بسطام و دامغان_ وری و قم و
~~کاشان وسپاهان

PageV00P088

~~============================================================

~~5
~~صل یازدهم - درذکر بیابانها
~~و درین بیایان بعضی سنک باشد و بعضی ریک، و دروی عمارت
~~نباشد و مسکون نبود ، اما دروی راههاء بسیار باشد که ازین شهرها که
~~شرح دادیم بیکدیگر روند، و آن راهها معروف است . ودر وی
~~بهر موضع آب باشد.
# ودر هیچ بیابان چندان دزد وراهزن نباشد که درین بیابان
~~باشد. و دزدان را درین بیابان جایهاست که آنجا آرام گیرند و
~~رخت و قماشه ای که بدست آرند آنجاپنهان کنند، چون کر کسکوه و
~~سیاه کوه وغیر آن .
# و آن موضع را ازین بیابان که از طبس بکرمان روی آن را
~~بیابان یزد خوانند ، و آنجا که از زوزن وقهستان بکرمان شوی آن ms071
~~را بیابان مختوخواتند.
# و عرض آن بیابان از خراسان تا حدود کرمان و پارس هفتاد
~~فرسن باشد ، وجای بود که پنجاه فرسنگ باشد . اما طول او
~~از حدود سیستان وقوهستان تاحدود ری وقم و کاشان قریب دویست و
~~بیست فرسن باشد .
# و درین بیابان از خراسان که بکرمان روی برراه یزد زمینی
~~سوخته وشوره است که آن را کویر خوانند. واگراندک بارانی بارد
~~بران موضع تتوان کذشت، بدان سبب که پای چهارپای فروشود. و
~~عرض این زمین سوخته سه فرسنگ باشد تاپنج وطول او ازین راه تا
~~حدود سپاهان بکشد ورنک او سپیدباشد مانند شوره، و از رنک
~~ری بیابان پدید باشد.
# و هم درین بیابان برراهی که از قوهستان بکرمان رودبر دست
~~چپ بجانب مشرق قریب پانزده فرسنک بروی، آنجا زمینی است

PageV00P089

~~============================================================

~~هان فاهه
~~طول او ازین معنی بجانب مشرت بیست فرسن و عرض او از شمال
~~بجنوب هشت فرستگ. درین زمین دیهها و کلاتهاست جمله سن
~~گشته، و دروی آدمی و حیوانات و میوههاو آلتها می یابند جمله سنگ
~~گشته ، تا بجایی که گهواره ای یافتند [15 پ] و دروی کود کی که
~~هردوسنک گشته ، وهمچنین قفصی یافتند و دروی کبکی هم سنگ
~~وهم درین بیابان که از طبس بجانب یزد می روی- بر کنار آن
~~بیابان- شنیدیم که جنسی کژدم است خرد و سیاه. و بشب درهوا
~~می پرد وبر هر موضع از اندام که برهنه یابد 1 زخم کند و بکشد .
# و این کژدم طیار در شهر اسوان از حدود مصر بسیارست . و ایشان
~~از بیم آن کژدم بشب در قبهها و کلهها خسبند . اما بدین موضع
~~تشیده بودیم
~~بیابان خوارزم - میان خراسان و خوارزم بیابانی معروف است
~~وحالات او بکثرت مشاهده معلوم . اگر در شرح آن اطنابی نرود غرض
~~ایجاز باشد . و عرض آن بیابان صد فرسنگ باشد یا اند کی کم
~~یااند کی بیش.
# بعد ازین ذ کربیابانها بطریق اجمال کنیم تا این رسالت دراز
~~شود ms072
~~بادیهآ سماوه- و دومة الجندل بیابانی است .
# از رقه که بشام می روی بردست چپ بیابانی است که آن را
~~خساف خوانند.
# 1-ل: بابد و

PageV00P090

~~============================================================

~~5
~~فصل یازدهم - درذ گر بیاباتها
~~بحضر موت بیابانی خرد ست و زمین آن ریگ که آن را رمل 1
~~احقاف خوانند.
# " در جزیرهای که میان دجله و فرات است بیابانی است که در
~~وی قبایل ربیعه و مضر باشند2.
# بر ساحل بحرقلزم از سوی مغرب بیابانی است، و دروی هیچ
~~عمارت نیست. ومی کشد تاحد بجه.
# برقه شهری است درولایت افریقیه و کردا کرد اوبادیه است،
~~و دروی جماعتی خر کاه نشین باشند ازقوم بربن
~~در حدود عراق میان دسکره و حلوان بادیه ای خردست.
# در بلاد نوبه بیابانهاء عظیم است.
# درمیان ولایت کرمان بیابانهاست خرد.
# میان هراة واسفزار بیابانی است خرد.
# میان سیستان و بست بیابانی است.
# در بر بحیرهآ آبسکون از حد دیهستان تا سیاه کوه تا خزر.
# بیابان است:
~~برجانب مشرق از بیستان تامکران و سند بیابان است .
# آموو زم درمیان بیابان است، که از حدود بلخ درآید، وتا
~~بحدود خوارزم بکشد . وزمین اوجمله ری باشد.
# از حدود بخارا تا حدود خوارزم بیابان است، وزمین اوریگ
~~میان نخشب و جیحون خوارزم بیابان است، در خثلان بیابانی
~~اسروشنه تافرغانه تاخر خیز بیابان است ، در پهلوه آن کوه که
~~- ل : دمل: (2-2) این عبارت درمتن تکرار شده است

PageV00P091

~~============================================================

~~جهان ناهه
~~در فصل کوهها کفته آمده است.
# از شرح دریا و کوه و بیابان و جزایر ورودهاء بزرگ آنچه تعلق
~~بکلیات داشت ذکر آن بر سبیل ایجاز کرده آمد. اما شرح جزویات
~~هریکی ازین اجناس بهیچ و جه ممکن نکردد ، ومع هذا موجب تطویل
~~رسالت وملالت خواننده شود
~~فصل دوازدهم
~~درنام بعضی شهرها
~~بعضی شهر هارا در کتب بامی نویسند و بزبان نامی دیگر کویند.
# خواستم که دریک فصل مفرد ذ کر آن کنم تا خواننده را معلوم گردد
~~وبروی پوشیده 15 ر] نماند.
# متکه ms073 نام بطن مگه است و در شعر عرب بعوض مکه استعمال کنند.
# یثرب مدینهآ رسول صلی الله علیه وسلم کویند، وحوالی مدیته را
~~زمین یثرب خوانند.
# ارم ذات العماد - که درقرآن مجیدست دمشق باشد.
# مدینة السلام بغدادست ، واورا نیز دار الخلافه گویند . ودجله
~~درمیان اوست، ودارالخلافه درجانب شرقی است از دجله از سوی
~~خراسان، و این جانب را دارالخلافه کویند، و عسکر مهدی و
~~باب الطاق ورصافه ، ومحلتهاء اوراشماسیه وقطیعه الربیع وغیر آن. و
~~اما جانب مغربی را از بغداد که از سوی حجازست آن را کرخ
~~خوانند. و مردمان شهر بیشتر دران جانب بودند، اکنون بدین جانب
~~نیز آمدهاند.
# 1- ظ : بطن مکه.

PageV00P092

# ============================================================

~~98
~~فصلوو ازدهم - در بام بعضی شهرها
~~ودجلهآ بغداد را زوراه خوانند. و بعضی کویند زوراء ظاهر
~~بغداد باشد، ونه چنان است.
# و دجله وفرات هردورا رافدان خوانند.
# اورشلیم، بیت المقدس باشد بزبان رومی، و زمین بیت المقدس
~~را ایلیا خواتند.
# چی، سپاهان را خواتند.
# نینوی قصبهآ موصل را خوانند
~~سامره، سر من رای را کویند ، از زمین جزیره میان دجله
~~و فرات.
# تست، شوشتررا خوانند.
# بیضا، اصطخریارس را کویند. و بعضی مردمان، حیره را که
~~بر کنار رود فرات است الحیرة البیضا خوانند.
# قرماسین، کرمانشاهان باشد .
# ماه کوفه، دینور را کویند، و آن هردوشهررا- بعنی دینور
~~ونهاو ندرا- ماهین خواتند 1.
# میفر، میافارقین را خوانند ، از آذرباد گان .
# جنزه، کنجه را خوانند هم از حدود آذرباد گان
~~تشوی، تخجوان را خواند
~~آذرباد گان ولایتی است ، وقصبهآ آن را اردبیل خوایند.
# وقصبهآ ارمنیه را دبیل خوانند.
# وقصبهآ الران را بردعه خواتند.
# 1-ل: خواهند.

PageV00P093

# ============================================================

~~هان نامه
~~هرمز، شهر اهواز را کویند.
# ستنبول، قسطنطینه را کویند، قصبهآ روم ونام آن شهردر
~~قدیم بزنطیه بودماست پس بعدازان اورا ستنبول خواندند . و سبب
~~آن معلوم نیست. و درقدیم قصبهآ ولایت روم شهررومیه بوده است که
~~بر کنار دریاباشد بر سوی فرن، و ولایت را بدین شهر باز میخواندهاند.
# پس ولایت روم را پادشاهی بزر ms074 کی خاست نام قسطنطین و او دار الملک
~~خویش بشهر ستنبول نقل کرد. پس آن شهر ستنبول را بدو باز خواندند
~~وقسطنطینیه نام کردند .
# عراق، کوفه و بصره را می خواندهاند، و این هردو شهر را
~~عراقین نیز گفتهاند . بعدازان حد عراق زیادت گرفته اند تابدان
~~جایی که بعضی هرچه از ری بگذشت آن همه شهرها را عراق یا
~~عراقین پندارند. واصل آن است که گفتیم.
# زمین بابل، بعضی کویند که بغداد باشد ، وبعضی کویند عراق
~~باشد.
# خملیخ، قصبهآ خزر را کویند، وآتل بیزهم نام اوست.
# شماخی قصبهآ شروان را کویند و خواتند.
# بردسیر، گواشیر 1 را کویند از شهرهاء [16 پ] کرمان
~~کومش، بسطام و دامغان و نواحی آن باشد، و چون معرب
~~کنی آن لفظ را قومس کویند و نویسند.
# ابرشهر، نشابور راکویند.
# قبة الاسلام، بلخ را کویند. و در قدیم نام بلخ بامیین بوده است
~~1- اصل: کواسیر

PageV00P094

~~============================================================

~~قصل دوازدهم- در نام بعضی شهرها
~~و بعضی کویند بلخ بامیین
~~تسف، نخشب را کویند.
# الشاش، شهرچاج را در کتب الشاش نویسند.
# فصل سیز دهم
~~در ذکرهواضعی که بخوشی معروق است
~~حق تعالی بعضی مواضع را بربعضی قضیلت نهاده است بخوشی،
~~تا در کتب ذکر آن بنزهت مشهور شده است . و خواستم که ذکر
~~آن در فصلی مفرد اثبات کنم
~~و ازان جمله یکی غوطهآ دمشق باشد، و آن باغها و بوستانهاء
~~دمشق است و برچهار فرسنکی شهر باشد.
# کرخ بغداد - جانب مغربی را از بغداد کرخ خوانند . چنان
~~که پیش ازین گفته آمده است. و بیشتر عمارت و عامهآ مردم در ان طرف
~~بودهاست، وبخوشی معروف شده . اما اکنون طرف مشرفی لیز عمارت
~~بسیار شده است و مسکون گشته، وهر دو طرف یک حکم کرفته:
~~اندراب - در آذرباد کان شهری معروف است که آن را
~~بردعه خوانندو آن قصبهآ الران باشد. بریک فرسنکی بردعه موضعی
~~است که آن را اندراب خوانند جایی بغایت نزه است و بخوشی
~~روف:
~~واما آن ms075 ولایت الران را بلام نویسند و بی لام 1 هم نویسند
~~یعنی ار آن 2 اتا آلان ناحیتی دیکرست از حد کقار.
# 1-ل: لا. 2- ر: الران

PageV00P095

~~============================================================


~~هان نامه
~~شب بوان، درمایست از حد پارس معروف بخوشی
~~ودیکرمواضعی که بخوشی معروف است باجمال این است.
# توبندجان، درهایست هم بنزدیلی شعب بوان از حد پارس
~~شایور، هم ازحد پارس،
~~جور ا حم ازحدیارس،
~~نهر ابله، بنزدیکی شهربصره،
~~صغد سمرقند، وبعضی سغد نویسند و کویندبسین، و آن نواحی
~~سمرقند را خوانند از سوی خراسان،
~~فرغانه، شهری است از حد ماورا النهر:
~~جاچ، هم شهری است ازماورا النهر وازحدود اسروشنه 2.
# این جمله مواضع که یاد کردیم بخوشی معروف است.
# بسیلا 3 در نهایت ولایت چین که بعضی آن را چین اندرونین
~~خوانند و بعضی ماچین، ولایتی است در میان کوهها و بعضی ازو
~~در آب، آن را بسیلا خوانتد. جایی بغایت نزه است، و دروی نعمت
~~بیقیاس. وازین ولایت کم کسی آنجا رسد، و هر که رسدالبته باز
~~نیاید از خوشی آنجا.
# نواحی کروخ هراة را بعسی درین جمله آرند ، وازین حساب
~~شمرند4 و در مقابل کرخ بغدادنهند.
# وزیادت ازین ، درین اطناب کردن تعذری دارد.
# ل: خور: 2-: اشروشنه: 3- ج: الشیلاه:
~~رقتد

PageV00P096

~~============================================================

~~21
~~صل چهاردهم - در نقل کردن هر قومیاز..
# فصل چهاردهم
~~در نقل کردن هرقومی ازجای خویش
~~بعضی از اجناس مردم را بسببی از اسباب ازوطن خویش تحویل
~~افتاده است و بموضعی دیکر سا کن شده اند [17ر] آنچه از ان جمله
~~معلوم بوددریک فصل ایرادافتاد . تارسالت ازین نوع خالی تیاشد.
# بر بر- بربریان قومی بودهاند در قدیم ساکن حدود فلسطین
~~از نواحی شام، و پادشاه ایشان جالوت بوده است پس چون داود پیغمی
~~علیه السلام جالوت را بکشت ، بربریان از انجا متفرق شدند و جلا
~~کردند، وبکنار دریاءقلزم افتادند، برجانب مغریی آنجا که عیدان 1
~~است و آن حدود. و ممکن است که این قوم را اهل بربر ازان
~~خواتدهاند که پیوسته بربر دریا ms076 بودهاند ا یس بعد ازان ازانجا نقل
~~کردهاند بسیبی که معلوم تیست- وبحدود مغرب رفته، و اکنون
~~آ نجااتد، در کوهها و بیایانها باشند، بعضی بحدود افریقیه و بعضی
~~بسطیف و بعضی بحدودنهایت مغرب که سوس ادنی است . قومی ازیشان
~~نیز باندلس اقتادهاند
~~خطا حشم خطا را اصل ازولایت چین است و این لفظ خطا که
~~بریشان اطلاق می کنند خطاست و آن قتا می باید. و قتا نام شهری
~~بزر ک است از شهرهاء چین.
# وولایت چین عظیم بزر کک ولایتی است و در وی عمارتها و
~~شهرهاء بسیار. و چنین کویند که درولایت چین سیصدیاره شهرست بزرک
~~و معمور. و چین دو قسم است : آن قسم که ازسوی عمارات است آن را
~~1- عیذاب (اسطخری)

PageV00P097

~~============================================================

~~هان ناما
~~چین مطلق خوانند وبعضی چین بیرونی، و آن دیگر قسم را که از
~~سوی مشرق است چین اندرونی خوانندو ماچین نیز خواتند .
# پس امیری بزرک از امراء قتا سو گویند امیر آخر پادشاه
~~چین بوده است_ از انجا حر کت کرده است بسبب استزادتی، و آمده
~~و درراه حربها کرده و همچنین می آمده تا حدود بلاساغون. آنجا
~~کسی ایشان رامایع نیامده است ، سا کن شده اند. پس در لفظ قتاتصر فی
~~کردهاند و جایکاه خویش را قوتونام تهادهاند. وعوام خود ایشان را
~~خطا میخواتند بخطا.
# غز- مسکن غزان در اصل تاراب1 و بحیرهآ جند بوده است
~~برهردو جانب از جیحون چاچ پس قومی ازیشان بسببی که معلوم نیست
~~بحدود ختلان افتادند از حدود بلخ، و آنجا ساکن شدند تا عهد
~~سلطان شهید سنجر بن ملکشاه تورالله ضریحه. پس درشهور سنهآ سیع
~~و اربعین و خمس مایه خروج کردند و بسوی خراسان بیرون آمدند
~~وبعدازان بحدود کرمان افتادند، افنی الله باقیهم
~~منقشلاغ - قومی از ترکان بسبب مخالفتی که میان ایشان و
~~غزان افتاد از موضع خویش برفتند ، و بحدود سیاه کوه که بنزدیکی
~~بحیرهآ آبسکون است افتادند، آنجا چشمه هاء آب و چراخور یافتند، ms077
~~مقام ساختند ایشان را اهل منقشلاغ خواتند . وصاحب ایشان را
~~خان کویند.
# 1- میان تاراب (تصحیح از چ). تام این موضع در حدودالعالم و ترجمهآ
~~مسالک و مسالک اصطخری پاراب ودر معجم البلدان طاراب، و در جهانکشا
~~(چاب قزوینها تاراب تقل شده است. در هرصورت غیراز پاراب بلخ است.

PageV00P098

# ============================================================

~~23
~~ل بانزهم- درخواص بعضی مواضح.
# س
~~یزرا- قومی از ترکان بحدود بلخان و کوههاء آن افتادندو
~~قومی دیگر از منقشلاغ بدیشان پیوستند، وقومی دیکر نیز از خراسان
~~یس عدد ایشان بسیار شد و قوت کرفتند. ازانجا انتقال کردند و
~~بحدودشهر ستانه وفراو2 آمدند و بعدازان بحصارطاق سا کن شدند.
# و اکنون ایشان سه طایفه باشند: یزر خالص و منقشلاغی و پارسی
~~خلج 17] قومی از ترکان از حدود خلخ بحدو دزابلستان
~~افتادند. و در نواحی غزنین صحرایی است آیجامقام کردند بس بسبب
~~گرمی هوا لون ایشان متغیر کشت و بسیاهی مایل شد. و زبان نیز
~~تغیر پذیرفت ولغتی دیگر کشت، و طایفهای ازان جمله بحدود
~~باورد افتادلد، وبدره گز مقام ساختند، و خلخ را مردمان بتصحیف
~~خلج میخوانند.
# اهل بخارا، کویند که اصل اهل بخارا از اصطخر پارس است،
~~خصوصا ملوک سامانیان که بسبب بعضی ازوقایع بیخارا افتادهاند، و آنجا
~~ساکن کشته.
# و این نوع را نهایت نباشد . ازان جمله تایی3 چند کفته آمد
~~وشرح داد، تارسالت ازذ کر این معنی خالی تباشد . والله اعلم.
# فصل پانزدهم
~~در خواص بعضی مواضع
~~ایزد تعالی بعضی مواضع را خاصیتی داده است و آفریده، که
~~دیگر مواضع4 را آن نیست . ذ کر آن باجمال دریک فصل کفته آید.
# 1- یازر): 2- ل: فراود ظ: فراو،
~~3 ل بی نقطه 4-ل: مواسی

PageV00P099

~~============================================================

~~74
~~خهان تاهه
~~هر که درتبت شود فرح و شادی بر ومستولی گردد.
# هر که باهواز مقام سازد عقل او نقصان گیرد . وعطرها وبویهاه
~~خوش باهو از بمد تی نزدیک بوی بگرداند، و گویند بدوماه یاسه ماه
~~بوی آو بشود
~~بانطا کیه نیز بوی خوش زود متغیر شود. ms078
# هر که بنوصل مقام سازد قوت او نقصان کیرد .
# درولایت بحرین توعی خرماست، وازدی شراب کتند، هر که
~~ازان شراب خورد ازوی عرقی بیرون آید که جامه را رنگ نار تجی
~~کند.
# هر که بتابستان درشهر مصیصه1 از تغور شام روزه دارد، سودا
~~برو غالب شود، وممکن که بجنون اتجامد.
# هر که در زنگبار شود طبع او بحرب کردن مایل گردد . و از
~~خواص اهل زنک آن استه که پیوسته شادمان وباطرب باشند.
# بروم کوزح قبلشه معول کر از جایی آنجابرند نزید.
# کویند بهندوستان خوک نباشد -
~~بچین کربه تباشد ، واگر آنجا برند توالد و تناسل نکند .
# پیل جز بهندوستان بموضعی دیکر زه نکند.
# تمساح جزدرنید مصر و دسیس هندوستان نباشد.
# درشهر حمص از حدود شام کژدم کمتر باشد، و آنجا گزند
~~نکند. وا کر زخم کند آن را اثری نباشد ، ودردنکند، تابحدی


PageV00P100

~~============================================================

~~پا نزدهم در خواص بضی هواضع 48
~~که اگر جامه بآب شهر حمص بشویی و دریوشی بهر موضع که باشد
~~از گزیدن کژدم ایمن باید بود ، تا مادام که دیگر بار بآبی دیگر
~~بشویند
~~شهری است در خوزستان آن را عسکر مکرم خوانند، وشکر
~~عنکری از آنجا آرند. در وی جنسی کژدم است که او را جراره
~~خوانند . دم بر زمین می کشد بوقت رفتن، وسیاه باشد . ودر این شهر
~~گراره خوانند. هر که را زخم کند هلاک شود . ودرین شهر ازین
~~کژدم بسیار باشد تا بجایی که در کوزه هاء آب شود . و گویند کوزه هاء
~~آب سر مشیق بجهت آن رسم آوردند تا این کژدم دروی نتواندشد.
# وپیش ازین در قدیم بجهت زخم این کژدم تریاقی ساختهاند
~~مر کب از سی وانددارو، وبعد ازان صاحب کثاب کامل الصناعة تقل
~~می کند که "درعهد ما آحداث تریاقی آسان بیرون آوردند و آن است
~~که هر دودست فصد می کتند و نیم درمسنگ کافور میدهند1 از
~~مضرت زهر آن کژدم خلاس مییابد بفرمان خدای":
~~طبرقه، شهری است بافریقیه، ms079 دروی کژدم بسیار باشدل 18ر
~~و کشنده مثل کژدم عسکرمکرم
~~درولایت مصر برف و باران نیاید، واکر آید نادر باشد.
# وغریب شهری است بخورستان، آن را مسرقان خوانند. آنجا
~~نوعی خرما باشد هر که رطب آن بخورد و بعد ازان آب این شهر
~~بخورد بهمه حال تب آیداورا، وهر کز خطا بکند.
# اماآنچه تعلق بخلق وخلق دارد این است :
~~ل: میدهد

PageV00P101

~~============================================================

~~ان نام
~~اهل خوزستان بدخوی باشند، و بایکدیکر باندهآ چیزی منافشت
~~وخصومت کنند، وبخیل باشند، وبکونه زردباشند ولاغر باشند،
~~و موی سر و محاسن و دیکر مویهاء ایشان کم باشد.
# اهل گیل ودیلم لاغر باشندو اندک موی و گندم کون و شتاب زده
~~وتایاک.
# برطبع اهل زنگیان غفلت غالب باشد.
# اهل طبرستان رآموی بسیار باشد، وابروپیوسته . وسخن بتعیل
~~کویند، وشتاب زده باشند.
# از جملهآ حدود مازندران ، اهل گرگان ساکن تر و با وقارتر
~~باشند
~~اهل عراق اعتمادرا تشایند، وتفاق وغدر بر طبع ایشان مستولی
~~باشد.
# اهل ماوراءالنهر شراب دوست وتازهمیزبان باشند، و بخیرات
~~میل کنند . امابدمست و معرید ومتهتک وهرزه باشند.
# اهل خراسان- هرشهری را- بچیزی نسبت کنتد: اهل مرو
~~را ببخیلی، اهل سرخس را بسخن سرد گفتن، اهل نشابور را
~~بکبائر1 گفتن ، اهل بلخ را برعونت ولاف بی معنی زدن و پلید زبانی،
~~اهل حراة را بنرمی، اهل طوس را معلوم است .
# امامواضعی که ببعضی علت مخصوص است این است2.
# خوزستان ولایتی است که درو علتها و بیماریها بسیار باشد
~~1-5: افله. 4: کبا ز کقتن : لانزدن 1
~~2 مقای شود باتاربخ بیهق س 32-29.

PageV00P102

# ============================================================

~~کصل یاودههد در خوای بعنی مواضه
~~خاصه مردم غریب را که آنجا افتد . در عسکر مکرم واهوازتب بسیار
~~آید چنانکه کس باشد که هر گز خویشتن را بیتب ندیده باشد و
~~هر بازار گان که آنجا رسدهم در روز تب کیرد و تااز آنجا ترود تب
~~رهانکند.
# درشهر مرو رشته برآید، و بثواحی اونیز باشد، چون بنجده
~~و مرود * وباورد واین علت را بتازی عرق مدنی ms080 خوانند . و همانا
~~اول بمدینه پدید آمده است.
# در شهر بلخ وحدود آن علتی است که آن را پشه خورد گی
~~میخوانند. ریشی است که برآید و پوست و گوشت ازان موضع
~~بشود ، و دیر بهتر شود. ایشان پندارند که آن از کزیدن یشه پدید
~~می آیدونه چنان است که آن خودریشی است که دران حدو دبر آید
~~وطبیبان آن را قرحهآ بلخی خوانند .
# بدیهستان و آن حدودهم ریشی بر آید عظیم که آن را سناقر2
~~خوانند مانند قرحهآ بلخی
~~بشهر تشابور و حوالی او خون سوخته بسیار باشد که انکشتان
~~بای بیفتد یاپای.
# بولایت شام طاعون بسیار باشد.
# در ولایت یمن شهری است که آن را ظفار خوانند و حمیریان
~~آنجا باشند. بهیچ موضع در عالم تب سخت ترازان نگیرد که آنجا:
~~اهل بحرین را رنج سپرز بسیاوباشد و هر که آنجا رود سپرز
~~او ازجای بجنبد ودرد کند .
# 1- (- مرورودا. 2- ساقور (تاریخ بیق ص 31).

PageV00P103

# ============================================================

~~ان نام
~~درشهر طیرقه از حدود افریقیه و بابسیارافتد.
# آنچه درین باب از کتب یافته شد دریک فصل ایراد کرده شد.
# فصل شانزدهم
~~در ذ کربعضی عجایب
~~بهر موضع در عالم حق تعالی عجایب بسیار آفریده است ، وجمع
~~کردن [18پ] آن میسر نگردد . ازان جمله آنچه معروف ترست
~~آورده شود.
# درحذ روم بنزدیکی شهر رومیه کنبدی است بلند ، هرسال
~~که زیتون فرارسد، مرغان می آیند، ودو زیتون بمخلب ویکی
~~بمنقار کرفته می آرند، و بر سراین کنبد سور اخی است این زیتونها
~~بدان سوراخ فرو می اندازند، چنانکه بچند نوبت آن کنبد از زیتون
~~پرشود ، واهل آن موضع آن را بر می دارند وخرج می کنند ، ودخلی
~~باشد این ایشان را.
# در طرف اندلس بنز دیکی بحر محیط موضعی است که آنجا
~~آدمی کمتر باشد. آنجا سواری کرده اند از مس بران شکل که هر
~~که آنجارسد پندارد که آن سوار اشارت می کند که : "باز کرد د
~~از ینجامگذر !" . واگر کسی از آن موضع ms081 در گذشت شتر مورست.
# آنجا، که آدمی علاک کند و بخورد . و این شترمور بغایت بزرک
~~باشد، واز بزر کی جتهآ او چیزهاه منکر میکویند .

PageV00P104

# ============================================================

~~صل شانزده- درذ کر بضی عیا اب 9
~~اسکندریه، شهری است بر کنار دریاء روم. آنجا مناره ایست
~~درمیان آب ، از سنگ بر آورده بغایت بزرک و بلند. و چنین کویند
~~که درین متاره قریب سیصدخانه است. و برین مناره درقدیم آیینه ای
~~بوده است آویخته قطر او دوازده گز. هر که در زیر این آینه
~~بنشستی و دروی نگاه کردی هر لشکر که بردرشهر قسطنطینیه جمع
~~شدی بدیدی. ومیان آن هردو موضع عرض دریاست. و این غایت
~~ب است
~~و کویند هرلشکر که قصدا سکندریه کردی سطح این آینه را
~~بروغن چرب کردندی وچون آفتاب بر آمدی، روی ازان
~~سو کردندی، از عکس آفتاب و آینه آتش دریشان افتادی از دو
~~فرسنگ. بعدازان دشمنی بیامد، ویبعضی حیلتها بدان آینه رسید
~~و آن را بدریا انداخت ، و آن طلسم باطل کرد . و این مناره و این
~~طلسم اسکندر ساخته بوده است ،
~~درولایت مصردرشهر فسطاط برجاتب جنوب و مشرق نیل بن
~~دو فرسنکی شهر بناهاء عظیم است . و ازان جمله دوبناه است عظیم
~~بزرگ، آن را هرمین خوانند، چهارسو . طول او چهار صدگز،
~~و عرض او همچندین، و ارتفاع اوهم چهارصد گز، چندانکه بلند 1
~~می شود تنک تر می شود تاچون بر سر رسد چندانی باشد که شتری
~~وی ید
~~و بعضی کویند که این هرمین یک بناء است بدین صفت ولفظ
~~تشنیه ازان است که سراو دو ساخته است. واین جمله مصمت است و
~~1- ل: بلندی

PageV00P105

~~============================================================

~~جهادنامه
~~میان پر، اما راهی دارد که دروی توان رفت و برسراو توان شد.
# و کویند بروی تبشته است بخط یوناتی که: "ما را درملک
~~خویش میسر کشت که چنین بنایی ساختیم. هر که بعدازما دعوی
~~پادشاهی کند گو این را خراب کن! و معلوم است که خرابی از ms082
~~عمارت آسان ترباشد".
# پس کویند درعهد کسری انوشیروان تقدیر کردند خراب
~~کردن آن را ، چون بنگریستند مال عراق بتمامت در خراب کردن
~~آن صرف میشد. بسبب آنکه در احکام آن مبالغت کردهالد، که
~~تبر و کلنگ بروی کمتر کارمی کند، وروزی ازو اندکی بازمی توان
~~کرد. ومعلوم نیست تا آن که کرده است ؟
# و آنکه کویند بروی نبشته است که "بنی الهرمان والنسر
~~الواقع فی السرطان، اصلی ندارد وافترا کردهاند. اما یقین است که
~~بنایی [19 ر] بغایت قدیم است . و کویند که آن بر سر کوری ازان
~~ملکی ازملوک مصر کردهاند، بجهت نشان را .
# بنواحی اسطخر یارس بناهایی عظیم است ازسن، و دروی
~~ستولهاء بسیار بزرک و صورتهاء بسیار که مثل آن کم باشد. کویند
~~که آن مسجد سلیمان پیغمبرست علیه السلام.
# ایوان کسری- درمداین بنزدیکی ا عجب بنایی است و آن
~~صفه ایست عظیم بزر گ، طول اوصد گز، وعرض پنجاه کز، وارتفاع
~~اوهم صد کز. واکنون بیشتر خراب شده است ، واند کی مانده.
# نت بت وسرخ بت - ببامیان ازجملهآ عجایب است . وآن
~~1- ظ: بنزدیکی بغداد.

PageV00P106

# ============================================================

~~81
~~نصل شانزدهم - درذکر بعضی عجاکب
~~دوصورت است از سنگ تراشیده، واز کوه انکیخته وبیرون آمده، در
~~رواقی که هم درین کوه کردهاند، واز سنگ تراشیده. و میگویند
~~بالاء آن صورتها چند بالاء مناره ایست. وجمله اعضاء این صورتها
~~میان تهی است، واز کف پای ایشان راهی است که برانجا توان شد،
~~و بتردیان پایها کردهاند چنانکه در اندرون جملهآ اعضاء ایشان بتوان
~~گشت تابسر انگشتان.
# و هم بنز دیکی این دو صورت صورتی دیکرست صورت پیرزنی
~~اما ازینها خردتر می کویند آن صورت دایهآ ایشان است . بعضی
~~می کویند که آن دوبت بوده است در ایام جاهلیت که آن را
~~می یرستیدهاند، و کویند یغوث و یعوق ایشان باشند وسران ا سوم
~~و گویند لات وعزی ومنات . والله اعلم
~~شادروان تستر- از عمارتهاء بزرک و عجیب بخوزستان
~~شادروان تسترست. و آن پلی است ms083 که کردهاند عظیم بزرک
~~بررودخانهای. و درازی آن یل سیصد کام است، ودروی بیست ودو
~~طاق بزرک و بیست و دو خردتر. و بردو طرف این یل شادروانی کشیده
~~از سنگ قریب نیم فرسنگ . واین بجهت آن کرده اندتا آب بردر
~~شهر آید.
# باب الابواب - از بناهاء عظیم نیز باب الابواب است، و آن شهر
~~دربند خزررا کویند، که یک جانب او کوه است که آن را جبال قبق
~~گویند، و دیگرجاتب دریا یعنی بحیرهآ آبسکون . و دو دیواربارهٔ‌
~~این شهر از کوه در آمده است و بدریا در شده. و این دیوارها
~~از سنگ است، و گویند که آنچه در در یاست ارزیز می کداخته اند و

PageV00P107

~~============================================================

~~جهان نامه

~~فرومی ریخته، تا با سطح آب برابر شده است ، آنگاه بسنگ بر آوردهاند.
# و این دو دیوار چندانکه بدریا در میشود تنک تر میشود، و بهم
~~نزدیک تر می آید، تا بعد میان ایشان باند کی باز آید. و کسی که
~~از جاتبی فرارسد ، بمیان این دو دیوار درآید، ومی آید تابنز دیکی
~~میان بازار وبرطرف این دودیوار زنجیری بستهاند ازین دیوار
~~تا بدان بجهت این تا کشتی باجازت وعلم ایشان در آید و بیرون
~~شود
~~بحدودگرهان دیواری کشیده است از خشت پخته از سر کوه
~~علیا باد تا ناحیت سیاوشک تا آ بسکون ، و هر خشتی سی من تا چهل من
~~و طول این دیوار [19] پنجاه فرسنگ بر آید.
# و این دیوار که بردرهٔ‌ گز و باورد بنزدیک دیه بغوده1 می گذرد
~~و بزیرشهر باورد در بیابان فرو کذرد بسوی سرخس، معلوم نیست تا
~~هم ازین دیوارست یا آن خود دیواری دیگرست.
# و آن دیوار که بحدود کرگان است آن را تجنبار خوانند.
# نقش کوه بهستون- از چیزهاء عجیب که در عالم است یکی
~~آن است که خسر ویرویز ملک فرموده است در کوه بیستون . و آن
~~صور تهاست از سنگ کنده انگیخته، تابحدی که مطربان کرده اندبا
~~چنگ، وهیچ ms084 سازدیگر نه ، بسبب آنکه دیگر معازف بعد از تاریخ
~~خسرو ساختهاند، و همچنین جویهاء آب درسن کنده . واین جملهرا
~~زبر پوشیده است ، وسقف دارد از کوه. ومی کویند که پادشاهی
~~مبلغها مال بر ان صرف کرد تاسقف اورا سوراخی کرد ببالا، بیرون
~~1- ل : بی لقطه

PageV00P108

~~============================================================

~~بصل شانزدهه درذ کر بعضی عجالب
~~بالاء آن سوراخ چهارصد و دوازده کز بر آمد . گویند شست هزار
~~دنار برین شد.
# در حدود پارس شهری است که آن را بشایور1 خوانند.
# بنز دیکی او کوهی است که جملهآ ملوک این شهررا دران کوه صورت
~~از سنگ کندهاند و تراشیده.
# در حدود مکران، از سوی کرمان کوهی است که آن را
~~یلنگان خوانند . از وی کلوخی برگیری و بشکنی ، بر موضع
~~شکستن او صورت آدمی بدید آید نشسته یا ایستاده یاخفته، وچون
~~آن باقی را بشکنی دیکر باره همچنین پدید آید و چندانچه می
~~شکنی همچنین بود . واکر آن کلوخ را بکوبی و بآب تر کنی و کل
~~کنی و بنهی تاخشک شود آنگاه بشکنی همچنین پدید آید.
# درحد پارس، شهری است که آن را دارابگرد خوانند.
# بنز دیکی آن شهر کوههاست از نمک اما برنگها : بعضی سپید و بعضی
~~یاه و همچنین سرخو زردو سبز و کبود. و از وی خوانها و چیزها
~~تراشند و بجایها برد وبفروشند و نمک دیگر شهرها در زمین"
~~باشد.
# در حدودچین سنکی است که آن را حجر العفاف3 خوانند .
# چون آن سنگرا بجنبانی از وی آوازی آید چنانکه پنداری که
~~درمیان او چیزی است وهیچ چیز نباشد. و چندانکه اجز اء او رامی شکنی
~~و میجنبانی همچنین آواز می آید و در میان هیچ تباشد و سنک
~~ت بود
~~- اصد : بی تقطه. (-سابور شاپور) 2- ظ: ازین ززمین:
~~3- (4) شاید: الحقاف. بمعنی رب توده کج

PageV00P109

~~============================================================

~~83
~~هان تاه
~~در کوه دتباوند سنگی است سبز رنگ، چون او را بر آتش
~~نهی بسوزد ، واز وی دودی سبزرنگ بر می آید، بسبب آنکه ms085 دروی
~~کو گرد باشد. ازین سنگ تعویذها کتند و با خویشتن دارند
~~و یربازو بندند، و کویند مبارک باشد، و از چشم ایمن باشند

~~و کویند چون آن سنگ را برسنگی دیگر بآب بسایی . و آن آب
~~بخوری، تریاق باشد اززهر مار و کژدم.
# در تر کستان میان خالخ وختلان عقبه ایست، که هر که بروی
~~گذرد سم چهار پایان در نمد دوزند. تا سنگها بانگ نکند. که
~~اگرچنین نکنند، و آن سنگها1 سخت بهم باز آید و بانگ کند
~~حالی تاریکی درهوا یدید آید، و باران یابرف درایستد.
# و، ید2 که ترکان کنند بجهت برف و باران از انجا کرفته اند
~~وبدان کنند :
~~درهندوستان نیز کوهی است بزرک و بلند، هر که بر اتجا
~~~~گذرد سخن آهسته باید گفتن، که اگر کسی نداند و نعره ای زند
~~[20ر] یابانگی بلندتر کند، بادی سخت و رعد و برق و باران پدید آید.
# در اقصاء ترکستان بهر وقت که برقی عظیم بجهد وقت هست
~~که جوهری بزمین می آید مانندهآ آهن ، اما برنگ مس راماند،
~~و بشکل پیکان یا سج را، بعضی خردتر و بعضی بزر کتر. و اگر
~~بر آدمی آید حالی بکشد، و برهر موضع که زند بگذرد و او را هیچ
~~حجاب نمی کند. و آهن بروی کارنمی کند. و ازوی هیچ نمی توان
~~ساخت از سختی آن جوهر.
# -( حجر المطر) 2_ یده: برف وباران آوردن را کویند بطریق
~~عمل سحر وساحری، (یرمان)

PageV00P110

~~============================================================

~~فصل شاززدهم درذکر بعضیعیالب
~~وشنیدم که درحدود مازندران و دیلم همچنین جوهری میآید
~~اما بزر گ درحد حربه ای، ایشان آن را خشت آسمانی می خوانند.
# درخوزستان، ازسوی یارس کوهی است بروی پیوسته آتش
~~می سوزد، بروز دود بینند و بشباتش
~~درحدود شروان وبا کویه، برزمین همچنین موضعی است که
~~ل.
# آتجا بدو جایکاه آتش میسوزد، یکی بزر گتر درحد هزار کز
~~در هزار کز و دیگری خردتر بحدصد گزدرصد گز، و همچنین بروز
~~دود ms086 کند و بشب اتش. و میان این هردو موضع قریب دویست کز
~~باشد، و چهاربای درین میان علف خورد، و کیاه روید، و ارتفاع
~~آتش در تابستان مرد بالایی باشد ، و در زمستان نیزه بالایی. وهر گز
~~اتش ازین موضع فراتر نشود.
# درجزیر هاء جابه ، از خدود هندوستان همچنین کوهی است
~~که بر سراو صد کز درصد گز آتش میسوزد ، و بالاء آتش نیزه بالا
~~باشد، و بروز دود پینند و یشب اتش
~~درحدود روم وقرنگی. ازسوی شمال کوهی است. بز جانب
~~جنوبی آن کوه همچنین آتش می سوزد، و سنگ و خاک مشتعل میگردد
~~و برجانب شمالی آن کوه پیوسته برف باشد.
# در حدود پارس ، بموضعی که آن را برقوه خوانند تلهایی
~~بزر گ است بغایت ، از خاکستر. بعضی کویند که آن جایگاه نمرود
~~ابن کثعان است، و آن خا کستر آتش او:اها تمر ود مقیم بابل بوده است،
~~به صنهاء یمن، تلی عظیم است بغایت بزرکی، که پیش ازین
~~بنایی بزر ک بوده است وخراب شده . و آن را غمدان1 خوانتد. و
~~- ل: عمدان

PageV00P111

~~============================================================

~~16
~~هان نامه
~~کویند آن کوشک پادشایی بوده است از ملوک یمن.
# در بحر مشرقی ، بدان موضع که آن را بحر اخضر خوانند،
~~بتزدیکی شهر عدن، جنسی ماهی است در دریا، طول او صد کز
~~یادویست کز کشتی بزند و غرقه کند وبشکند . ملا حان ازو عظیم
~~ترسند
~~هم درین بحردر برابریا پارس ماهشی باشد طول اوقریب بیست
~~گزیا کمتر. واو را بحیلتی صید می کنند. و درشکم اوماهی دیکر
~~می باشد خردتر ازو، در شکم آن دیگر همچنین ماهئی دیگر باشد
~~خردتر. و همچنین تاچهار وپنج باشد در داخل یکدیکر.
# هم درین دریاماهئی2 باشد بالاء اویک گز کم یابیش و او در هوا
~~بیرد. وروی او بروی بوم ماند.
# هم درین دریا، کشف باشد که دور او بیست گز بر آید. و کویند
~~درشکم او هزار بیضه باشد . وانگشتری ذبل و چیزهایی که ms087 از ذبل
~~تراشند و بخراسان آرند از پشت او باشد . و آن در جزیرهها[20پ.
# یابند، که او را صید نتوان کرد.
# هم درین ذریا ماهیی باشد برشکل تنهآ کاوی، یا آنچه بگاو
~~ماند، و او بیضه تدارد، همچنان زه می کند. و کویند بچه را شیر
~~می دهد. وازپوست آن ماهی درق می کنند.
# همم درین دریا چنسی مرغ باشد که خاشاک ازروی دریا چمع
~~کند و برروی دریا آشیاله3 سازد ، وبیضه نهد، و بچه بیرون کند.
# و هر کز بخشکی نیاید.
# ن
~~1- درنسخهآ اصل یرابر. (ی) یالای سطرافزوده شده است. 2- ل : ماهن
~~3- ل: آشیانهآ.

PageV00P112

# ============================================================

~~صل شانزدهم - درذکر بعضر عجالب
~~درا دریاء هندوستان، حیوانی است که مرودست وبیش لیمهآ
~~او مانندماهی ، اما دندانها و پنجه دارد . ووقت باشد که آن حیوان را
~~در جیحونها و رودهاء بزر که میبینند. و هندوان او را مکر
~~میخوانشد.
# درپارس، شهری است که آن را دارابگرد خوانند. و این شهر
~~حصاری دارد ، و خندفی کرد او بزرک. ازین ختدق ماهیی صید
~~کنند که او را2 هیچ استخوان ببود، و گوشت او3 بغایت خوش باشد.
# در بعضی از دیههاء پارس چاهی است . هرسال بوقتی معین آب
~~ازین چاه بر آیذ ، و برروی زمین برود ، چنانکه آسیابگرداند و
~~زمینها آب دهند و آبدانها پر کنند. آنگاه باز کم شود ، و بقرار
~~خویش باز آید.
# درپارس، شهری است که آن راجور4 خوانند. آنجا چشمه ایست
~~در مغاکی، و در فعراو مثل دیکی مسین سرنگونسار ، و درزیر آن
~~دیگ سوراخی . ازوی آبی بقوت بیرون می آید ، و برروی زمین
~~می آید. و گویند که آن بطلسم ساخته اند.
# هم در پارس دیهی است و آنجا چشمه ایست خوش ، بخورند
~~و زمینها آب دهند ، اما اکر جامه بدو بشویی سیز گردد.
# هم در حدود پارس دیهی است و آنجا چاهی درمیان دو کوه
~~ازوی دود برمی آید و حرارتی عظیم که هیچ کس فرا سرچاه نتواند
~~شد ازغایت گرمی. ms088 و اکر مرغی بر زبر آن چاه بپرد ، از حرارت آن
~~دراتچا افتد و بسوزد.
# 1- ل : (در) ندارد. 2- ل: (ر1) ندارد 3- ر : (اوا ندارد.
# ل : حور. چ: خور. 9_ ل: چشمه ابست. شایدچشهآ آب است :

PageV00P113

~~============================================================

~~ان تاهه

~~در حدود زمین داور ریکی است که در فصل بهارباران برآن
~~ریگ بارد، ریگاندک ..1 واز زیرریک بنجشک بچه بیرون آید
~~خرد، وبروزی چند بزر ک شود و بیرد.
# در حدود بست چشمه ایست 2که از زمین برمی آید و منجمد
~~می کردد و سنگ می شود. و همچنین بپند موضع دیگر شنیده ایم که

~~اب سن شود.
# درحدودمازندر ان چشمه ایست2 که اگر بجاستی دروی اندازی
~~باد و رعد و برق و باران خیزد عظیم، و تاجملهآ آب چشمه فریزی
~~و آن نجاست پاک نکنی ساکن نشود.
# و در حدو دطبر ستان چشمه ایست بنز دیکی دیهی و مردمان آن
~~دیه آب ازان چشمه برند و خورند. ودر سحرای آن دیه جنسی کرم
~~است، جماعتی که بآب آوردن روند گوش می دارند تا پای بران
~~کرم ننهند. و اکر کسی بخطا پای برو نهد آب در سبوی او کنده
~~وطلخ شود، و البته تتواندخورد ، وهمچنین شود هر کس که ازیس
~~او باشد آبش تباء شود و بزیان آید. اما هر که درییش او بود21ر]
~~آب او بزیان نیاید و بقرار باشد.
# درشام بحدو دبیت المقدس بیایانی خردست که او را جفار خوانند
~~سچنانکه پیش ازین گفته آمده است _ در ریگ این بیابان جنسی مارست،
~~مقدار یک بدست اززمین بجهد ، بر آدمی اندازد وزخم کند و بکشد.
# و شیدیم که در محمل وهودج میچهد برشت:
~~و در اجناس مار عجایب و اختلاف بسیارست، بعضی کشنده

~~1- کلمهای افتاده شاید (بثر کدا . 2- رک: حاشیهٔ‌ صفحهآ قبل.

PageV00P114

# ============================================================

~~فصل شانزدهم - درذکر بعضی عجائب
~~89
~~است و بعضی نیست1. وآنکه کشنده است چون اصلال و افاعی باشد
~~که ازیس، بیکروز، یابدوروز، یادهروز، یاماهی، ودوماه تاسالی
~~بکشد]" و ms089 آنکه کشنده نیست باشد که بیمار کند. و بیماری عظیم
~~یدیدآید، وباشد کههیچ اثرنکند ، چون انواع کوس3. و ازین
~~جنس تایی چند گفته شود.
# در طرف آذرباد گان که با سوی روم دارد رودخانه ایست
~~و در وی جنسی مارست که چشم او2 برهر که افتد آن کس هلاک شود.
# در حدود چین ماری است که بانک کند هر که آواز اد
~~شنود حلاک شود، یاحالی، یا دیگر روز، یا سدیکر روز.
# حکایت کننده که دربعضی ازطرف روم سواری ماری دید
~~این سوار نیزهای بدست داشت. بدان تیزه مار را بزد وبکشت.
# سوار و اسب هردو برجای بیفتادند وبمردند بعد ازآن بچشدروز
~~مردی برین اسب مرده بکذشت سرویایی فرا آورد ، سر و پای در
~~اندرون شکم اسب افتاد آن مرد حالی بیفتاد و بمرد.

# درحد جنوب از خط استوا ریکی باشد بغایت کرم چنانکه
~~می جوشد و هیچ مرغی یابرز مین نتواند نهاداز کرمی خاک که بسوزد.

# درین ریگ ماری باشد سر ازری مقدار یک گز بر آرد، و باقی
~~تن را در ریپنهان کند ، و سر کژ کند . چون مرغ آن بیندیندارد
~~که چوبی است اززمین برآمده، فرو آید تابر انجا نشیند، مار اورا
~~1- درتسغهٔ‌ خطی مکرارشده است : وآنک بعضی کشنده است و بعضی
~~ل: (بکشد) لدارد 3-(1). شایدلوس باشد، وآن لوعی
~~ماریی زهر است که در گرگان (استراباد) فراوان است حقی در پیاده رو خیابایها
~~ده میشود ال: جم او مقایسه شود با تاریخ بیهق
~~31 1-(ن)

PageV00P115

~~============================================================

~~جهان فامه
~~بگیرد و بخورد. و غذای آن مار این باشد.
# برین قدر از شرح مار اقتصار کردیم.
# شهری است در ولایت اندلس بنز دیک بحر محیط آن راشنترین1
~~خوانند. بهروقتی از سال حیوانی از دریاء محیط بر می آید بشب و
~~خویشتن در سنگی یادر ختی می مالد. قدری پشم از وبدانجاباز می کیرد:.
# و اهل این شهر گاه گاه بر کنار دریا ازین پشم می یابند. رنگ زر
~~دارد، ms090 وروشتی زر. پس چون ازین مبلغی جمع شود بریسند، وازوی
~~جامهای بافند، قیمت او هزار دینار باشد . اما بعمری ازین جامه ای
~~حاصل شود . وملوک خرند وبهیچ ولایت نکذرد . و این جامه بچند
~~ر نکک بنماید و همانا بوقلمون که در افواه عام است این است.
# قصبهآ مصر را فسطاط خوانند . در نواحی آن نبانی باشد که
~~ایشان آن را بلسم خوانند . روغن بلسان ازوی گیرند . و بهیچ جای
~~دیگر نباشد. و گویند که یک پاره زمین است که آن نبات در وی
~~روید و تخم اودر زمینی دیگر بنزدیک آن بکار نرود . و آن پاره
~~زمین را عین الشمس خوانند .
# بپارس شهری است آن رادار ابگرد خوانند . بنزدیک او کوهی
~~است و در وی درهای، و بر سر این دره دیهی است که آنرا آبین3
~~خوانند3. آنجا سور اخی است که مومیایی از انجا می آرند . یس آن را1
~~مومیایی خوانند[ 21] و بعضی موم آیین. و ازین مومیایی اندک اندک
~~1- ل : سرین 2- آیین (9). وجوع بجماهیر بیرولی و برهان
~~در مادهآ مومیایی شود . بنزدیکی کازرون اینک دیهی بنام آبیان هست .
# 3- در نسخهٔ‌ اصل جملهٔ‌ آنجا سوراخی است ... آرند پیش ازجملهٔ‌ هبرس اینه
~~ده. حواننده قراردارد

PageV00P116

~~============================================================

~~صل شانزدهم درذکر بعضی عجاتب
~~جمع شود، و بهر وقتی از سال مقدار سیبی یا اناری جمع شود،
~~بنزدیک سلطان برند ، مومیایی اصلی آن است . و آنچه بخراسان
~~حا صل میشود اصلی نباشد ومتفعت او کمتر بود.
# دریمن بکنار دریا بوزتهآ بسیار باشد . و چون جمع شوند ایشان را
~~مهینی باشد که درپیش میرود، وایشان ازیس می روند . واین برمثال
~~زنبور انگبین باشد.
# در ولایت پارس کر مسیری است بغایت گرم، تا بحدی که
~~معتمدی کفت که: "درخانه ای بودم آ نجا که مشرف بود بررو دخانه ای.
# پس1 در تابستان گرمگاه سنگ دیدم که می طرکید، همچنان که
~~در آتش طرکد،:
~~در خوزستان شهری است که آن را شوش2 خوانند. در وی
~~چنسی ترنج ms091 باشد مانند کف دست آدمی باانگشتان بهم.
# بیمن کو کب سهیل را طلوع و غروب باشد. و اورا خاصیت است
~~با شتر که هر شتر که اورا ببیند هلاک شود . و کسانیکه شتر دارند
~~این معنی دانسته باشند، و شتررا نگاه دارند از لظر کردن در وی بوقت
~~کنام . چون سهیل بر آید شتررا روی بکردانند، و بخلاف جهت
~~او رانند.
# در بلاد واقواق جنسی نبات باشد مانندهآ شخص آدمی، ومثال
~~جملهآ اعضاء آدمی دروی موجودست، اورا سترنک خواند، ومردم
~~گیاه نیز خوانند. و هر که او را از زمین بر کند حلاک شود پس
~~بر رودخانهآ "بس 2_د: سوس:

PageV00P117

~~============================================================


~~هان فام
~~سکی را گرسنه می دارند ، و درین نبات می بندند ، و از دور نان
~~بدو نمایند، تا سگ قوت کند و آن گیاه از زمین بر کند. و
~~سک بمیرد.
# در بعضی از بیابان مکران گویند سنگی می بابند سر از زمین
~~بر آورده برشکل آدمی، و میگویند بتابستان رطوبتی ازو می دود
~~والعهد فی کلها علی رواتها.
# این بخش دراز کشت وبتطویل انجامید ، ومع هذا از عجایب
~~باقی است، اتا چون شرط ایجازست مراعات آن اولی تر.
# فصل هفدهم
~~در معادن جواهر و غیر آن1
~~معادن جوهر هم ازان جمله است که درین نوع ذکر آن
~~واجب است
~~زر- کان زر ونقره درعالم بسیارست ودر احصاء نیاید. اما
~~موضعی که او را از سنکی بیرون نیاید کرد و همچنان می یابند ،
~~یکی در جانب مشرق در اقصاء چین موضعی است که آن را بلاد
~~و اقواق خوانند، وهم آنجا جایی دیگرست که آن را بسیلا2 خوانند.
# درین مواضع زر بسیار باشد که از سنک جدا نباید کرد همچنان
~~یابند، تا بجایی که قلادهآ سگان از زر کنند.
# و در بیابانی که بر کنار دریاء قلزم است هم کانی است که دروی
~~پارمهاء زر میبابند.
# 1- ل : نکرارشده "معادن جواهر وغیزآن، : 2- چ: الشیلاء

PageV00P118

~~============================================================

~~صل هفدهم درمعادن جواهر
~~در بیابان مغرب ms092 ولایتی است که آن را غاته خوانند، کانی
~~بزر است که ازانجا پارههاء زر می آرند، و آن 1 زرخود روی
~~بعنی اززمین رسته است.
# نقره- هم بنواحی مشرق جزیره ایست که آن را جزیرة الفضه
~~خوانند . در راهگذر آبهاء آن پارههاء نقره مییابند، از یک
~~در مسنگ تاده مثقال، و گویند از ده مثقال تانیمن . و اول درست
~~ترست
~~واقاکانی که بحرم وبدخشان و بهر موضعی دیکرست بسیار
~~است. و آن را از سنگ جدا می یابد کرد .
# مروارید- دربحر مشرقی باشد . و او را[22 ر] بمواضع
~~مخصوص برمی آرند ازین دریا چون : عمان و عدن و بحرین وجزیرهٔ‌
~~ندبب
~~و در مقابل جنابه جزیره ایست او را خارک خوانند. آلجا
~~معدن مروارید باشد بغایت نیکو . و کویند دریتیم از انجاآرند .
# درحدود کرمان جزیره ایست، ودروی شهری . آن را کیش
~~خوانند . از انجا نیز مروارید برآرتد . و مروارید را آن ساعت که
~~ازصدق بیرون می کنند سرخ است مثل کوشتی، چون بادبرو زند
~~سپید شود و روشن کردد.
# صدف- جانوری است که او را بکیرند، و مروارید از میان
~~شکم او بیرون کنند ، چنانکه گفته آمد.
# یاقوت- بعضی کویند که او را کانی بیست . اما بحفیقت کان او

~~-ل: آن را:2-(4) (خیرم4 =خیلام4).

PageV00P119

# ============================================================

~~4
~~هان نامه
~~در مشرق است در جزیرهای که آن را جزیرة الیاقوت خوانند .
# جملهآ الوان یاقوت آنجا باشد از رمانی و بهرمانی و وردی وزرد 1 و
~~کبود ومی کویند که همچنین در چزیرهآ سرندیب موجودست.
# بعل کان او ببد خشان باشد ، وجایی دیگر نباشد. و می کویند
~~که هرروز مشرفی بکان رود و در روی کان نگاه کند هرلعل که تا
~~دو روز بیرون خواهد آمد مهره یدید کرده باشد در قلم کیرد و بعداز
~~آن طلب دارد وبعضی لعلها بیرون آید در غلافی، یس خایسکی
~~لطیف آهسته بروی زنند تاغلاف بشکند. ولعل ازمیان آن بیرون
~~آید آن را لعل پیاز کی خوانند از راه تشبیه بیوستهاء پیاز. ms093 و آن
~~عل بقیمت زیادت باشد. و لعل زرد تیز باشد اما قیمت او کمتر بود
~~یسیب آنکه اولملی ناتمام باشد. وشنیدیم که لعل سبز نیز هست.
# و درین سالهاء گذشته بازر گانی نگینی ازین لعل سبز آورد
~~بشادیاخ، و میان جوهریان خلاف افتاد. بعضی کفتند لعل است و
~~بعضی گفتند زمر د یاجوهری دیگرست. پس امتحان کردند، به
~~مارقشیشا2 آب خورد. دانستند که لعل است ، بدان سبب که لعل
~~به مارقشیشا2 آب خورد و آن سنکی باشد. و همچنین هرجوهری
~~بچیزی دیکر اب خورد.
# الماس- در جزیرآ سرتدیب رودخاته اییست، الماس از انجا
~~آرند و بعضی کویندکان الماس در مشرق باشد. و شتیدیم که
~~بکنار هندوستان بنز دیکی دریا کوههاست ودرانجا درهایست، الماس
~~از انجا می آرند بطریق کر کس و کوشت، چنانکه معروف است و
~~-ل: ود. 6-ل: مارقشیثا

PageV00P120

~~============================================================

~~ل هفدهم- درمعادن جواهر
~~همکنان شنیده باشند.
# ودر لفظ الماس نیز اختلاف کردهاند، بعضی کویند والف و
~~لام زیادتی است واصل او ماس است مثل باب و دار از اجوف
~~و بعضی کویند الف جمع است ولام از متن کلمه مثل احباب و
~~اصحاب از صحیح. و بعضن کویند جملهآ حروف اصلی است مثل
~~خوغان1 و بهرام و همچنین بعضی کویند الف ولام هردو زیادتی است
~~اما سین مشد د است مثل حار از مضاعف .
# نمرد زمر دراکانی نیست و در دست مردمان همان قدر
~~بیش نیست که ذوالقرنین از تاریکی بیرون آورده است ، و بدین
~~سبب قیمت او بشکیتن کم نشود. و کویند بهندوستان بیشتر یابند2.
# و بعضی کویند زمر د وزبرجد هردو یکی است [22 پ] اما حقیقت
~~آن است که زبرجد جوهری دیکرست چنانکه گفته شود.
# پیرونه - کان اصلی او در نشابور ست در کوههاء بشان و
~~اردلان . و آن کان را بواسحاقی خوانند . و مگر اول کسی که آن
~~کان پدید آورده است بو اسحاق نام بودهاست واین پیروزهرا نیز
~~بواسحاقی خوانند چنانکه کان را. و پیروزهآ ms094 این کان بهتر و نیکوت
~~و پایدارتر از پیروزه هاء دیکر بود.
# و در حدود سمرقند و فرغانه کانی دیکر ست، دران کوه که
~~پیش ازین در فصل کوه گفته ایم . اما پیروزهآ او خوشرنگ نباشد .
# و آنکه از خجند آرند و آن را خجندی خوانند رنگ در جرم او
~~1- (2) شاید خر چال باشد که مرغی است بزر ک از جنس هوبره.
# 2- ر : بی تقطه

PageV00P121

~~============================================================

~~ان تاص
~~هموار و مشابه نباشد و مخالف باشد و رن اوزود بکردد وزردپام شود.
# بولایت خوارزم پیروزه ای آرند ازجانب تر کستان از حدود
~~برسخان و همانا آنجا نیز کانی است
~~زبرجد- چو هری است سبز همچنین زهر د بعضی کویند زمرد
~~و ز برچد هردو یکی باشد . اماته چنان است که زبرجد خود جوهری
~~دیکرست . و کان او بمصر باشد جنوبی نیل در کوههایی که پشت بیابان
~~مغرب دارد، و در وی عمارت نیست، و آن را الواحات 1 خواتند
~~چنانکه پیش ازین گفته آمده است . و این جوهر را کانی دیگر نیست
~~درعالم بیرون آن.
# ختو- این از جملهآ جواهرنیست واز حیوان است اما چون
~~قیمتی دارد خواستیم که ذکر او درین مجموع باشد. بعضی کویند
~~او شاخ اژدهاست . علی الجمله شاخ حیوانی غریب است . واز حدود
~~چین آرند و بعضی گویند از روم آرند.
# مرجان - این هم از جنس جواهر لیست ، ازجنس نبات است و
~~اورا بسد خوانتد و جایکاه او در دریاه روم است که اورا خلیج مغرمی
~~گویند بموضعی که ولایت افریقیه بریک جانب باشد و فرنگ بردیکر
~~جانب. ودر هیچ دریاء دیکر نباشد بیرون ازین موضع. و اورا از قص
~~آب بر کنند و برآرند . واو تباتی است که درین موضع می باشد یا
~~بیخ نباتی واورا آن ساعت که بر آرند نرم باشد چون باد بروی زند
~~و هوادروی اثر کندهم در روز سخت می شود . و از جنس سن میگردد.
# 1- ل : الوحات

PageV00P122

~~============================================================

~~فصل هفدهم درمعادن جواهر وغیر آن ms095
~~سنباده- او از جنس خاکی باشد یاسنگی که بکوبند تاخاک
~~شود و جواهر بدو سایند . و تامها که بر جواهر سخت تویسند جزبدو
~~نتوان نبشت. واو را از جزیرهآ سرندیب آرند، واول بهندوستان افتد
~~وازسمرقند نیز می آرلد، ومعلوم نیست تا آیجا می باشد یااز هندوستان
~~بآنجا می برند .
# بلور- سنکی معروف است و در جویهاء جزیرهآ سرندیب باشد
~~وازآ نجا آرند ، واول بهندو ستان افتد . و ازوی توعی باشد بسییدی
~~مایل تر، اماشفیف او کمت، اورابتازی مها خوایند و بیارسی دیخ اندراب"
~~و واحدرا مهاة گویند.
# عقیق وجزع- این هردو جواهر ازیمن آرند . سنگی باشد
~~در محرا، بر گیرند و روی [ 23 ر] او را بسایند تاعقیق یاجزع
~~بیرون آید. وظاهراین سنگ مثل پوستی باشد او را . ولون ظاهراو
~~مخالف لون باطن بود. وشثان مابینهما، که عقیق داشتن بفال بود و چزع
~~داشتن بقال کباشد.
# وجزع را اصل جزع باشد بفتح جیم، اما بیشتر بکس کویند
~~و آن خطاست.
# دهنه - این جوهر دو نوع باشد یکی را شیرین خوانند و یکی را
~~ترش. و شیرین از فرنگ آرند و آن را دهنهآ فرنگی خوانند و
~~ترش از سوی کرمان آرند. واز سوی کرمان نیز نوعی دیگر می افتد
~~که آن را ترش شیرین می خوانند. و شیرین در کان زرمی یابند و ترش
~~در کان مس. ویک پاره ازین سنک می باشد که یک روی اوشیرین، و
~~دیکر روی ترش ، و شیرین بسبزی مایل تر باشد ، و ترش بسیاهی:

PageV00P123

~~============================================================

~~جهان نامه
~~22
~~و گویند شیرین راچون بسایی و اب او درچشم کشی روشنایی چشم را
~~سود دارد، و همچنین بعضی ازعلتهاه چشم را . واورا ازجملهآ داروهاء
~~چشم شمرند، اما کتب طتب ازین معنی خالی است وذ کر آن ندیدیم
~~خماهن- سنگی است که ازوی بعضی مردمان نگین انکشتری

~~سازند، ودر مصر درجالب مشرق ازنیل کوهی است که آن را مقطم
~~خوانند - چثانکه در فصل کوه گفته آمده است - ودران کوه و نواحی
~~آن ms096 سنگهاء خماهن باشد و از انجا آرند و بعضی مردمان سنگ حبش را
~~خماهن خوانند ومیان ایشان فرقی نکنند. اما حقیقت ان است که

~~حبش خود سنکی دیکرست. ودرحدود خراسان مییاشد و مییابند.
# یشم- معدن یشم ولایت چین است و در بعضی ازحدود تر کستان
~~هم ا باشد، واو سنگی عظیم سخت است. و جوهری دیگرست که
~~برنک بدو نزدیک است . اما بسودن نرم ترست ، واورا یاش خوالند،
~~هم از حدود تر کستان می آرند. وجوهری دیگرست که ازین هردو
~~نرم ترست اورا یشب خواتند.
# در طوس کوهی است و درزیر او یشته ای ، برین پشته ازین جنس
~~سنگی می یابند و اورا از میان خاک بیرون می کنند و جمله مسدس
~~شکل می باشد و از وی مهرمهاء لرد می تراشند و چیزهاء دیگرنیز
~~چون انگشتری و انگشت بانه وغیر آن.
# لازورد- اوسنگی است و معدن او ببدخشان باشد در درهای که
~~در برابری کان لعل است، ودر روم نیز معدن او هست . و آزوی نوعی
~~است که اورا لاژورد ذهبی خوانند، درجرم او اجزای زرمی توان دید.
# 1- ل: بالای مطر بهمان خط افزوده : می

PageV00P124

~~============================================================

~~صل هفدهم درمعادن جواهروغیر آن
~~کهر با- او از جنس سنک نیست و دروی دسومتی است که
~~بدان سبب بآتش مشتعل کردد د بسوزد . اورا بیشتر از جانب سقسین و
~~بلغار می آرند و می کویند که اورا در آب می یابند . و از حال او
~~بیش ازین معلوم نیست.
# بیجاده_ جوهری سرخ است، بیاقوت ماند، امایاقوت بیست
~~وازونرم ترست بسودن ، ومعدن اوبتواحیا سرندیب . وممکن که او
~~یاقوتی ناتمام است.
# بنفش- جوهری است مثل یاقوت وردی ، اما رنک او برن
~~ی مایل است و معدن اوهم سرندیب است.
# مینا و خمری و ملون- این مرسه معمور است [23 ب و
~~از کان نیست .
# و مینا، آبگینه را رنگی سبزمی کنند، آن را مینا می خوانند
~~وعوام بعوض زمر د نگین می کنند. واکنون مینا سرخ وزرد و کبود
~~می ms097 کنند.
# واقا خمری، آبگینه یابلور را رنگی سرخ می کنند، و اورا
~~ری هی خوانند
~~و اما ملون هم آبگینه است که رنگ سرخ می کنند..
# و جنسی دیگرست که اورا چکانیده می خوانند. بلوررا یا مهارا
~~بخایسکی لطیف می زنند تا اند کی بطر کد. آنگاه اورا در رنگی
~~سرخ بجوشند 2 تا رنک بدرزهاء او فروشود. چون اجزاء اوعکس
~~یکد یکر باز دمند جمله سرخ نمایه.
# ل: بواحی 2- ظ: بجوشانتد

PageV00P125

~~============================================================

~~هان نامه
~~قلعی- معدن او روس باشد که ازانجا می آرند . اما جزیرهٔ‌
~~کله1 در بحر اخضر در مملکت مهراج است آنجا قلعی بسیار باشد که
~~از سنگ بیرون لباید کرد.
# م کان او بحدو دفرغانه باشد، دران کوه که پیش ازین در فصل
~~کوه گفته ایم. وهمچنین کان سرب آنجا باشد . و در غربی خراسان
~~لیزکان مس باشد
~~بعدازین چیزها که جواهر نیست اما درسلک آن توان کشید
~~یاد کرده شود، ثااستیفاه این نوع باشد.
# سیماب- در حدود پارس معدن اوست بنزدیکی دارا بکرد و
~~اصطخر. واو را ازچاهی بر می آرند ، از میان خاک. و بفرغانه نیز
~~دران کوه که پیش ازین کفته ایم هم معدن اوباشد.
# تقط - عامهآ مردم این را نفت کویند و نویسند، واصل او طا
~~است یعنی نفط . واو روغنی است ، وهم ازچاهی اززمین برمی کشند
~~واو سبز باشد وسیید وسیاه. اماسبز بنزدیکی دربند خزرباشد، وسیید
~~ببا که وموقان، وسیاه بحدود بلخان، جایهاست بریشتهای این نفت
~~سیاه را ازوی برمی کشند . و بجایها میبرلد . ونفط سیاه را بچکانیدن
~~سپید می کنند واین عملرا تقطیر خوانند
~~عنبر- درجرم او خلاف کنند. بعضی کویند سر گین گاو آبی
~~است در دریا، بسبب آنکه اورا بر سر آب دریا می یابند. و بعضی کویند
~~چشمه ایست در قعردریا ، وازوی بیرون می آید، چون بر سر آب آید
~~1-ظ: کله که.

PageV00P126

# ============================================================

~~101
~~صر هندهم- در معادذ هو اهرو شیرآن
~~بسته گردد. و هر کسی را دراین باب قولی است . اما ms098 بتفحص بسیار
~~معلوم کشته است که آن چیست . و آن آن است که در جزیره هایی
~~که دردریاست زنبورانکبین در شکاف کوهی که روی بسوی دریا دارد
~~شهد می نهد ، وچون آدمی آنجا نمی رسد بروز گار دران ازین بسیار
~~جمع می شود ، وبحرارت آفتاب بروز گاران جمله بگدازد و در دریا
~~شود، آنچه انگبین باشد با آب بیامیزد و نایدید شود، و موم برسر
~~آب بماند و منجمد کردد، و برروی آب باشد تاوقتی که کشتی فرارسد
~~و بردارد، آن عنبر باشد . و اکر بازر گان دیرتر بدو رسد ومدتی
~~برروی آب بماند، بوی او کم کردد و برن سیاه شود . و این موم را
~~بوی خوش ازان است که آن زببور در جز ایر گلهایی خورد خوشبوی
~~که مثل آن درعمارت موجود تباشد.
# و عنبررا برروی آب می یابند بچند موضع: یکی در بحرمشرقی
~~بعدن و عمان و یارس و خدود هندوستان، و دیکردر بحر مغرب باندلس
~~بشهرشترین، و همچنین سواحل روم
~~و از وی اشهب آن باشد که آدمی زود بدو رسد، و برسر آب
~~بسیاری نمالده باشد، و بحرارت آفتاب سیاهی دروی ظاهر
~~ن گشته، وعین الجراد آن را گویند که هنوز شکل خالهآ زنبور بروی
~~بتمامی باطل نشده باشد. و" کوه بر کوه" آن را خوانند که بچند نوبت
~~آن موم بریکدیگر فسرده باشد.
# عود میان هندوستان و چین کوههایی عظیم است بر کنار
~~دریا، درخت عود آنجا می باشد و آنچه اصلی است و نیکو ازاتجا

~~ال: سرن

PageV00P127

~~============================================================

~~هان ناهه
~~میآرند. و در اقصاء هندوستان جزیره ایست آن را قمار خوانند
~~ازانجا نیز آرند. و در برابری قماربر کنار دریا شهری است آن را
~~نف خوانند از انجا نیز آرند. بعضی قماری بهتر نهند و بعضی صنفیرا
~~علی الجمله او را از سوی هتدوستان دارند1.
# کافور- جزیره ایست در بحر اخضر از خلیج مشرقی، ودر ان
~~جزیره بوزنه بسیار باشد و بزرگ، و آدمی را ms099 هلاک کند، کافورازان
~~جزیره آرند . و آن را کافور رباحی خوانند بسبب آنکه بوزنه را
~~رباح خوانند. واز کافور جنسی دیکرست آن را فنصوری2 خوانند
~~همچنین مبهم دیده ایم - و آن هم جزیره ایست از انجا نیز آرند . اما
~~رباحی ازهمه نیکو تربود. و درولایت هندوستان نیز کافوری باشد آن را
~~هندوی کویند نیک نباشد و در داروها کمتر بکار دارند.
# وکافور در اصل صمغ درختی باشد، کاردی بروی زنند صمغ

~~بسیار ازوی بیرون آید، بکیرند و درجایی کنند تاخشک شود کافور
~~باشد. واو سیاهرنگ باشد اورا بشیر سپید کنند.
# و درخت صندل هم درین جزیره3 باشد. اما صندل سرخ نباشد
~~و اورا چندن خوانتد.
# مشک- بهترین مشکی از ختن آرند و بعدازو بهتر آن باشد
~~که ازتبت آرند، وبعدازو تاتاری، و بعدازو خرخیزی، و بعدازو
~~کشمیری، و بعدازو بحری وبترین اجناس او بحری باشد بسبب آنکه
~~1- ظ: آرند.2- ل: قنصوری. ظاهر آهمان است که درحدودالعالم
~~ورت و پنچ پور، آمده. 3 بعنی در جزیر کافور یا قنسور

PageV00P128

~~============================================================

~~فصل هدهم - درمعادن جواهروهیر آن 103
~~بخار دریا قوت بوی او کمتر کند.
# ومشک درناف آهوی بزر ک جمع می شود که اورا دابة المسک
~~خوانند، واو را ا شاخ باشد برپیشانی، و مشک دراصل خونی باشد
~~که درناف این حیوان جمع می کردد، وخارش می کیرد، وناف را
~~در سنکها و درختها و چوبها می مالد، تاوقتی که نافه ازوی جدا شود
~~و بیفتد، آنگاه خارش او آرام گیرد . و همانا بحری از سرندیب و آن
~~حدود آرند . ووقت باشد که بازر گان نافه را بشکافد، و ازوی خون
~~بیرون آید که هنوز تمام منجمد نگشته باشد ، و بازر کان بدین عیب
~~کافه برفروشنده رد نتواند کرد.
# این جمله که گفته آمد درین کتاب کفایت باشد .
# فصلهژدهم
~~در آنکه ازهر موضح چه خیزد
~~این شیوه را بازر گانان بهتردانند، و ایشان را بکار آید. اما
~~بسبب آنکه تا این مجموع باهمال این نوع ms100 ناقص ننماید تایی چند
~~از کلیات آورده شود.
# از دریاء مغربی، برده آرند : صقلابی، و رومی، و فرنکی،
~~واندلسی، وجامههاء قیمتی، وداروها که در روم خیزد.
# از دریاه مشرقی، از چین ختوآرند، ومسک واوانی چینی و
~~آهن کوهردار وبعضی داروها.
# 1- ل: بالای سطرافزوده : یک: 2- ل: بی تقطه.

PageV00P129

# ============================================================

~~جهان ناهه
~~و ازسوی هندوستان هم درین بحرهود وصندل و کافور وداروی
~~بسیار هندوی وانواع جامه هاء پوشیدلی وفرش
~~از سرندیب [24 ب] انواع یاقوتها آرند و الماس و بلور و
~~سنباده. از جزیرهآ کله قلعی آرند.
# ازسند بعضی داروها آرند، ورمح بجهت نیزه، وشتران بختی
~~بهت فحل:
~~و اما در دریایی که در اقصاء شمال است برظهر صقلاب دروی
~~هیچ کشتی نرود ، وازوی هیچ نیارند.
# و همچنین دریای مغربی که اورا بحراو قیانوس خوانندهیچ کس
~~دران دریا نرود، و کشتی آنجا نرانند، وازوی هیچ نخیزد ونیارند.
# وهمچنین ازبحر بنطس1 ازولایت مصر استران نیکو آرند، و
~~دراز کوشان رونده و راهوار که بمصری معروف باشند. هم در مص
~~جنسی دراز گوش باشد که گویند اصل اورا یا مادر یا پدر -یکی
~~ازین دو- کورخر بودهاست، وعظیم رونده و دونده باشد. هم بمصر
~~بر کنار ولایت که باسوی نوبه دارد شهری است که آن را اسوان2
~~خوانند،
~~دران حدو دجنسی دراز کوش باشد خرد همچند کوسپندی یا
~~اند کی بزر گتر ورنگ او ملمع سیاه و سپید و خطها بروی ، وچون این
~~دراز گوش را ازین ناحیت بجایی دییکر برند نزید. و این جنس
~~دراز کوش بهیچ موضع دیگر نباشد الا درین موضع .
# این کلمهآ چنددرین معنی یاد کرده آمد، و برین اقتصار کرد.
# 1-ل: بنطش: 2- ر: اسوار.

PageV00P130

# ============================================================

~~نصد نوردهم- در بعضی ارحالاد عرب 15
~~فصل نوزدهم
~~درشرح بعضی ازحالات عرب1
~~عرب رابا کمال فصاحت و براعت وشجاعت، فضیلت آنکه کلام
~~رب العزه بزبان ایشان منزل است کفایت باشد . پس بدین سبب اولی
~~آن باشد که این مجموع که دروی شرح حال طبقات آدمی است از ms101 ذکر
~~احوال ایشان که بر کافهآ اجناس انسان بدین مزیت تفوق دارلد
~~خالی نباشد. پس کلمه ای چند از مواضع قبائل عرب و آنچه بدان تعلق
~~دارد گفته شد.
# میان دریای قلزم وعمان جمله زمین عرب باشد . وازین دریا تا
~~بدان قریب پانصد فرسنگ بر آید.
# اما مواضعی2 که بر گرداگرد زمین عرب است این است : از
~~عبادان- که بنزدیکی بصره است - تابحرین بانزده مرحله است، و
~~ازانجا تاعمان یکماهه راهاست، وازانجا تابلاد مهره یکماهه، و
~~از انجا تاحضر موت یکماهه، وازانجا تاساحل حجفه بنج مرحله، و
~~از انجا تا جارسه مر حله، واز آنجا تا ایله بیست مرحله، واز آنجاتا
~~بالس بیست مرحله، و از انجا تا کوفه بیست مرحله، و از انجا تا
~~بصرهدوازدهمرحله، وازانجا تاعبادان که ابتدا کرده شد دومرحله
~~این جمله کردا کرد زمین عرب است ، درین میان جمله عرب باشند.
# نجد بالارا کویند - درلغت عرب - وغورتشیب را .اما از زمین
~~ا- مقایسه شود باکرجهآ مسالک وممالک ص 1-23_ ل: موشی

PageV00P131

~~============================================================

~~هان ناهه
~~عرب غور خدود تهامه را خوانشد ولجد حدود بحرین را. نجد بمن
~~دیکر باشد و نجد حجازدیکر، اما هردو بهم پیوسته است . و جنوبی نجد
~~حاز باسوی شمالی بجد یمن دارد. حجازمواضعی راخوانند که میان
~~غور و نجد باشد و آنجا قبایل عربت بسیار باشند.
# بواحی مکه را ازجانب مشرق بنوهلال و بنوسعد وهذیل باشند،
~~ازجانب [25 ر مغرب بعضی ازقبایل مضر، میان مگه ومدینه بکر
~~ابن و ایل باشند و بعضی قبایل مض، یحدو دطایف بنوثقیف باشند، در بادیهآ
~~بصره بنوتمیم باشند تاببحرین و تمامت بلاد جزیره شهرهایی راکویند
~~که میان دجله وفرات باشد و آنجا بیابالها باشد و دروی قبایل ربیعه
~~ومضرباشند، وربیعه بحدو دسنجار و نصیبین باشتد، ومضر بحدود رقه.
# دربادیهآ شام فزاره ولخم وحذام باشند و بعضی از بطنهاء ربیعه وفض:
~~ازحدودقادسیه اتاشقوق درطول، وازسماوه تابادیهآ بصره درعرض
~~درین میانه جمله قبایل بنی اسد باشتد . و چون از شقوق2 بکذری
~~دیارطی3 ms102 باشد4 بعدازان بر جانب دست چپ بنوسلیم باشتد و برجانب

~~دست راست جهینه باشند.
# در ولایت روم شهری است که آن را خرشنه * خوانند در انجا
~~طایفه ای باشند سیاهموی وسیاه چشم بخلاف اهل روم آن طایفه از عرب
~~باشند از شام از غشان که باجبلة الایهم الغسانی بروم افتاده اند- بروز گار
~~امیر المؤمنین عمر رضی الله عنه - و آن قصه در ازست.2
~~-ل: قادسه2-: سقوق: 3ل: اریاطی:
~~) - چون از شقوق بکذرد دیار بنی طی باشد. (مسالک وممالک) .
# ل: خرشه 6- مسالک و ممالک ص27.

PageV00P132

# ============================================================

~~فصل نوزدهم - در بعضی از حالات عرب 102
~~بدر بند خزر کوههایی عظیم است میان اهل اسلام و کفار. بران
~~کوهها کسری ملک حصار ها ساخته است تا در وی کفار باشند مثل
~~تغرها، و کویند چهارده حصارست . وقومی از موصل و قومی ازشام
~~ازعرب که درولایت شام ساکن بودندی، وقومی از قبایل ربیعه آنجا
~~فرستاد ، تا راه کافران نگاه میدارند تا بحدود مسلمانی در نیایند. آن
~~جماعت آنجامقام ساختند و نسل ایشان بسیارشد ، وهنوز فرزندان ایشان
~~مانده، وجمله تازی زبان باشند.
# این قدر درین معنی کفایت است .
# فصل بیستم
~~درحکایتی چند پرا کنده
~~اصحاب الکیف - این اصحاب الکهف در ووم بوده الد، و
~~شهری را که ایشان از انجا بوده اندافسیس ا. واین کهف میان عموریه
~~(و نیقیه]" است، و کهف بزبان عرب شکاف کوه باشد . وفصهآ اصحاب-
~~الکهف در تواریخ وقصص و تفاسیر مذ کورو مشهورست و کویند که
~~شخص ایشان هنوز باقی است وجثهآ ایشان برجای است:
~~و در کتابی که تواریخ خلفا بود دیدم که الواثق بالله که از خلفاء
~~عباسی بوده است اورابایست که حال ایشان معلوم کند. محمدبن موسی
~~منخم را که یکی از خواص اوبود برسالت بروم فرستاد تاموضع ایشان
~~معلوم کرداند ، و کیفیت حال اینان مشاهده کند. و بقیصرروم نامه
~~1- : افشن ظاهرا کلمه ای افتاده مثلادمی نامیدلده .
# 2-ل: (ونیقیه) ندارد. ازچ

PageV00P133

~~============================================================

~~هان ناما
~~102
~~بشت تا او نفقه وفلاوز ms103 وآ نچه بدان حاجت باشد بدهد تا بموضم
~~اصحاب الکهف رود.
# پس محمدموسی حکایت کرد که از نزدیک قیصر چند. چند روز

~~می رفتیم راههاءدرشت، وبر کوههاه عظیم می کذشتیم که هیچ عمارتی
~~بود، تا بصرایی رسیدیم و کوهی بود درین صحرا منفرد و بهیچ کوه
~~دیکرپیوسته نه. واین کوه خردبودچنانکه قطر دامن اومقدار هزار
~~کگز بیش نبود اما بغایت بلند بود. و در دامن این کوه سوراخی بود
~~.
# درسن کنده، پس ما اول بحیلتی برین کوه رفتیم. برسر کوه مثل
~~چاهی دیدیم عظیم فراخ مثل غاری، وعمقی عظیم دورداشت. وفراخی
~~این چاه در حدود دویست گز در دویست کزبود25 ] وفرو


~~نگرستیم درزیراوابی مینمود. پس از کوه فرو آمدیم، وبنزدیک
~~ان سوراخ رفتیم، و روشنایی در کرفتیم و درسوراخ شدیم . واین
~~سوراخی فراخ بود. دروی شدیم، ومقدار سیصد کام برفتیم، بدان
~~ل
~~موضع رسیدیم که از بالاء کوه دیده بودیم. و آن آبی بود عظیم

~~بزر ک ایستاده مثل بحیرهای، و زیراو مقداری کشاده، چنانکه
~~~~اندک روشنایی بآب رسیده بود و کردا گرد این بحیره خانهها1
~~درسن کنده، و بر کناربحیره درخت بود بسیار اماببالاء خرد، و

~~بریک جانب او رواقی بزر ک و بلند درسنک کنده، و او راستونها
~~هم از سنکک. و درینجا جماعتی مردم بود که نگاهبان این موضع
~~بودند، و درین رواق نیز خانهها بود درسنی کنده، و یکی ازان جمله

~~بلند تر بود مقدار پنج کز اززمین بلندتر چنانکه بنردبان برانجا
~~می بایست رفت. ودر این خانه2 سنگین بودو بسته بود. چون خواستیم
~~1- ل: جاها: 2- ل: خالهآ

PageV00P134

~~============================================================

~~0
~~فصل بیستم - در حکایتی چندپراگنده
~~که برین خانه رویم نگاهبانان مارا منع کردند و گفتند : "هر که

~~ایشان را بیند هلاک شود وا لاآفتی عظیم بدو رسد" . بکفت ایشان
~~التفات نکردیم وشمعی بغلامی دادیم وبراتجا رفتیم و درباز کردیم
~~و درشدیم. سیزده شخص دیدیم خفته، و زیشان یکی کود کی بود

~~امرد، و بریشان جامهای بود ازجنس ms104 کلیم. و چون دست فراز
~~می کردیم ازهم فرو میشد، اما تن ایشان برجای بود خشک شده،
~~و ایشان را بکافور ومر وصبراتدوده، تابزیان لیاید. چنانکه بوی این
~~ادویه می یافتیم . و پوستهاء ایشان باستخوان باز کرفته. و دست برسینهٔ‌
~~ایشان نهادم اثرموی و درشتی آن باقی بود چون بکشیدم برنیامد.
# یس چون ازین خانه فرو آهدیم این نکاهبانان طعامی پیش
~~ما نهادند. چون بخوردیم غثیانی و سوزشی در اتدرون مایدید آمد.
# دانستیم که مارا دارو دادند. بتکلف استفراغ کردیم تا ازان آفت
~~خلاص یافتیم. واین جماعت قصد هلاک مابدان کرده بودند تادعوی
~~ایشان بنزد مردمان درست شود که ایشان را نمیتوان دید.
# واصحاب الکهف این شخصها بودند که کفتیم.
# اصحاب الرقیم- اصحاب الرقیم، اصحاب الکهف را خوانند
~~چنانکه حق تعالی کفت : "اصحاب الکهف والرقیم"1. ورقم درلغت
~~عرب تبشتن باشد ورقیم تبشته باشد. وایشان را اصحاب الرقیم بدان
~~خوانند که برز برسرایشان لوحی بوده است، و بروی نام اصحاب الکهف
~~و حال ایشان تبشته . اما محمدبن موسی که آنجا رسیده است ذ کر
~~ان لوح نکرده است، یاتدیده است، ویا برجای نبوده است

~~مورهٔ‌ مجدهم، ایه8

PageV00P135

~~============================================================

~~ان نامه
~~سد یاجوج ومأجوج - این را نیز ردم یاجوج خوانند وردم
~~وسد هردو یکی باشد . ودر لغت عرب این هردوبند [را]1 خوانند.
# وموضع سد اقصاء شمال است نزدیک بجانب مشرق برظهر تر کستان
~~وچین، چنان که درشکل عالم ثبت کرده آمده است .
# و چنین کویند که متو گل که خلیفت بود و برادرواثق بود
~~خواست که حان سد یآجوج معلوم کرداند. معروفی را از خواص
~~خویش چهاریای ومالی وافربداد و بفرستاد تااین حال معلوم کند و
~~او را خبر آرد.
# (29 ر] پس چون برفت و باز آمد2 حکایت کرد که از سامره
~~که- دران عهدخلیفت آنجامی نشست - برفتیم بحدود ارمینیه بشه
~~تفلیس رسیدیم وازانجا بولایت سریر رفتیم و اذانجا با آلان واز انجا
~~بخزر پس ازان بهر موضع قلاوز می کرفتیم و بیست و ms105 پنج روز
~~برفتیم بعضی در عمارات و بعضی در خرابی قابزمینی رسیدیم سیاه و
~~ازوی بوی ناخوش می آمد. بعدازان ده روزدیکر برفتیم ، بزمینی
~~رسیدیم دروی شهرها ودیهها، اماجمله خراب کشته و آدمی نامانده
~~اما اثربناها باقی بود. پس بعدازان مدت بیست و هفت روز میرفتیم
~~تابحصاری چند رسیدیم خراب بنزدیکی کوهی عظیم وازان جمله
~~یک حصار آ بادان بود، ودروی تنی چند بودند. از یشان تشان خواستیم
~~گفتند که سد ازین کوه باشد. پس ما را بدرهای نشان دادند.
# می رفتیم تا آنجا رسیدیم. درهای فراخ بود و دروی بیرون سنگهاء
~~بزر که هیچ نه از خیوان ونبات وغیر آن، پس درین دره قریب سه
~~1- ل: (را) نداره 2- ل: باز آمدن. (نارا خط زدهاند

PageV00P136

~~============================================================

~~111
~~فصل بیتم - در حکایتی چند پر اگنده
~~فرسنگ یا زیادت برفتیم بمضیقی رسیدیم که از هرسوی کمربود و
~~ازین کمر تابدان قریب ینجاه کزر و بروایتی پانزده کز، اما ارتفاع
~~کمر عظیم بلندیود چنانکه بهیچ وجه ممکن تشد براتجا رفتن و حال

~~پهناء دیوار و کیفیت حال دیگر طرف ازین دیوار معالوم گردانیدن

~~تاچیست. پس باز کشتیم وبراهی دیگر آمدیم ، ودلیل و قلاوزمارا
~~بنز دیکی شهر سمرقند براها ورد ، واز انجا براء خراسان باز امدیم
~~اما از بعضی کتب چنین معلوم شده است که ازسد کذشته بعضی
~~ب ر محیط است وبعضی صحرا وبعضی بیشه و آنجا حیوان یسیارست

~~برشکل ادمی اما خردتر و الکه کویند یک بدست باشند اصلی
~~ندارد، وایشان از جنس وحش باشند یااز جنس حیوان بحری وبالاء
~~ایشان دو کز باشد یا کمتر وایشان را جامه وسلاح و آهن نباشد.
# و درقدیم برموضع سد ازین دره می کذشتهالد و بدین سوی
~~می آمده و مردمان را رتج می رسانیده. و اکر جایی کشت یازراعتی
~~ل
~~می دیده اند می خورده واکر ادمی بی سلاح می یافته اند هلاک می کرده
~~و از بسیاری ایشان خلق باایشان درمانده بودند چنانکه در ms106 قر آن
~~مجید ذ کر آن هست که : "ان یأجوج ومأجوج مفسدون فی الارض"1
~~یس چون ذو القرنین انجا رسید و ازین حال خبریافت مدتی
~~بدان حدود مقام ساخت و باطراف عالم کس فرستاد تا جماعتی


~~از اهنکران و رو یکران جمع کردند و چندانکه ممکن کشت مس و
~~روی و ارزیز فراهم آوردتد و این سد درمیان این دو کمر ازین
~~مضیق برهم ریختند تاراه ایشان بسته شد. بسبب آنکه درین کوه
~~- سورهٔ‌ هیدهم آیهٔ‌ 13.

PageV00P137

# ============================================================

~~112
~~ان ناهه
~~هیچ راه دیگر ببود مگراین دره.
# وایشان دو طایفه باشند: آتکه بنز دیکی سدباشند یآجوج خوانند،
~~و آنکه دور ترباشند ماجوج خوانند [29 ب] بر مثال چین و ماچین.
# والله اعلم.
# - بنز دیکی حدود شمال از بلغار گذشته شهری است
~~که آن را سوار می خوایند - همچنین مبهم دیدهایم آنجا بتابستان
~~شب چندانی است که مردی یک فرسن راه بزود.
# و شنیدیم که درین سالهافتوی آوردند از حدو دشمال بخراسان
~~که ماقومی ایم که اسلام بمارسیده است وپذیرفته ایم - و دران وقت
~~ماه رمضان در تابستان افتاده بود - گفته بودند که نماز تراویح
~~نمی توانیم گزار د بسبب آنکه پیش از آن که نماز تراویح تمام کنیم
~~صبح برمیاند، روزمیشود.
# خزر- نام ناحیت است اما قصبهآ اورا خملیج خوانند و آتل
~~نیز خوانند. و آتل بیز نام آن رودست که در میان این ببحیرهآ آ بسکون
~~می ریزد. واین معانی یک نوبت پیش ازین گفته آمده است. و خزردوقوم
~~باشند زیک قوم سیید یوست باشند و نیکوردی، و دیکر قوم سیاه چرده و
~~بهندوان مانند، وایشان را قراخزرخوانند . وروس همچنین دوقوم
~~باشند بیرولی و آندرونی ، اما جمله سپید باشند.
# - بنزدیکی خزرناحیتی است که آن را سر یر خوانند،
~~وقصبهآ آن وا بلد صاحب السریر کویند، وبلد السریر نیز گویند.
# وسریربتازی تخت باشد . واین ناحیت را سریر بدان سبب خواندند
~~که درقدیم یکی از ملوک عجم آن ناحیت بکرفت و پادشاهی عظیم
~~1- شوار. ms107 حدودالعالم بکوشش ستوده ص 195.

PageV00P138

# ============================================================

~~ل بی در حکایتی چندیراکتده 112
~~سایس و مهیب و بزر ک بود. و آنجاتختی زرین ساخت و بروی مینشست
~~چون آن ملک بر حمت خدای پیوست اهل آن ناحیت آن تخت را
~~عزیز داشتند و هیچ ملک دیکر بروی تنشست بجهت تعظیم آن ملک .
# و چنین کویند که هنوز آن تخت برجای است .
# اندلس- ولایتی است درحد مغرب برجانب شمال از بحرروم
~~واهل آن ولایت بیشتر مسلمان باشند و اسلام بدیشان ازراء خزرا و
~~کوه طارق رسید. و اول کسی که از دریا بگذشت بسوی اندلس
~~عبدالر حمن بن معاویة بن هشام بن عبدالملک بن مروان بن الحکم
~~بود درعهد اوائل خلافت آل عباس . و آن ولایت بگرفت و اکنون
~~پادشاه آن ولایت از فرزندان او باشند . و اهل اندلس و جملهآ مغرب
~~ذه اصحاب حدیث دارند
~~براهمه] بهندوستان قومی باشند از علماء ایشان که ایشان را
~~برهمن خوانند و چون این لفظرا جمع کنند براهمه کویند.
# ایشان جماعتی باشند و همی دعوی کنند که افسوتها کنیم و بدان
~~مقصودها بر آریم، چون حلاک کردن شخصی و صحت دادن شخصی را
~~که زهرداده باشند یامار گزیده باشد ، و بستن باران و تکرک
~~برناحیتی یادیهی، وحل وعقدکارها ومنفعت ومضرت رسانیدن خلق
~~خدای را. تابجایی که جقال ایشان نیز بتقلید علماهمین دعوی کنند
~~ویقین است که باطل باشد . والعلم عندالله
~~فرغانه- ولایتی است درحدود ماورالنهر و قصبهآ اورا اخسیکت
~~خوانند، وموضعی بغایت خوش باشد. واز سمرقند تافرغاته پنجاه و
~~- ظ: جزیرهٔ‌ کوه طارق: 2_ ل: ندارد.

PageV00P139

# ============================================================

~~1
~~هان نأها
~~سه فرسنگ باشد . و گویند فرغانه را [27ر] نوشروان بنانهاد،
~~و چون بمردم احتیاج افتاد که آنجا ساکن شوند از هر3 موضعی
~~قومی آنجا آورد تاسا کن شدند و عمارت و زراعت کردندتا1 معمورشد
~~پس چون اهل آن از هرجایی بودند آن را "از هرخانهه نام نهاد پس
~~لفظ "از، بینداختند و"هرخاته" می خواندند پس بعدازان بتدریج
~~بکثرت " استعمال فرغانه ms108 خواندند استثقالا لابتداء3 بالها و تصرفا
~~فی باقی اسمه.
# وچون بدینجا رسیدیم، وایراد فصول بر ترتیب فهرست باتمام
~~رسانیدیم ، وهیچ نوع2 نماند که ذ کر آن اما مجملا او مفصلا

~~مهمل ماند، و در جملهآ فصول شرط ایجاز و اختصار بتقدیم رسید،
~~کتاب را بدین ختم کردیم و سخن را بر دعاه دولت خداوند عالم
~~پادشاه روی زمین فرمانده مشرق و مغرب که عمرش جاودان باد و
~~او امر اعلی را در فضاء جهان نفاذ قضاء آسمان. بحق النبی محمدو آله
~~اجمعین وما التوفیق الا من عندالله علیه تو کلت والیه انیب.
# تمت الرسالة المماة بجهان نامه علی یدی اضعف عبادالله
~~مسعودبن محمد بن مسعود الکرمانی، فی الثامن والعشرون من شهرالله
~~المبارک رمضان سنة ثلث و ستین وستمائه 2
~~قوبل مع النخة المنتسخه منها ولیست الصحیح بل السقیم
~~نخهآ باری سطور ازاشجا ببعد را دارد.
# 2: وبکثرت.3_ : للابتداء.4_ ب: نوعی
~~5- پ: واما. (6-6) ب : فرغت من کتابة هذا النسخة اللطیفة الشریفة وقت
~~الضحوة الکبری یوم الرابع من شهرجنادی الثانی سنة ثلاث وثلاثین وثمانمائه علی
~~بدالعبد الفقیر الداعی محمد بن مختار الکابی وصلی الله علی محمدو آله

PageV00P140

~~============================================================

~~فهرستها
~~1- نامهای جایها
~~- نامهای کسان وخاندانها وتیرهها
~~کتابها
~~4- لغات مدنی ونامهای جانوران ، گیاهان ، گوهرها، وکالاها،
~~وبارهای نکتهها
~~فرهنک لغات وتعبیرات وترکیبات واصطلاحات

PageV00P141

~~============================================================


~~64
~~2
~~2
~~4

~~1
~~0
~~5
~~2
~~0

~~58
~~2
~~5
~~2


PageV00P142

~~============================================================

~~1- نامهای جایها
~~ارمنیه12،5105
~~آبسکون (بحیرة00) 51،49،34،31،
~~ارمیتیه 110،34
~~112،42412
~~ارمیه (شهرو بحیره)3
~~آسکون (ده) 32،31
~~اسروشنه20،6505
~~آبین 90
~~آتل = آثل(= خملیغ) 112،69،49
~~اسفزار25
~~ل (رود00) 112،50،49،32
~~اسکندریه 79،15
~~اسوان 104،64
~~آدرباد کان 9،29،27051،50،34
~~الان11069،5
~~اط 100087322
~~اطرابلس 15
~~امد 47
~~افامیه (بحیره 000) 35
~~و 1949،48016
~~فریفیه 99،74،7971،9561،
~~ابرشهر (تشابور) 28
~~افریقیه 27
~~ابه 47
~~افسیس 107
~~ابیض (سپید رود) 51
~~اقریطس (جزیرهآ 000) 44،28
~~اجا (کوه) 56
~~الواحات 91،56
~~امرانوس الرجال (جزیرة 00) 39
~~احد (کوه) 5
~~امرانوس النسا (جزیرة 0..) 39
~~خسیکت 113،49
~~الدراب 19
~~اذنه
~~اران 1962،545،39
~~ادلس71،51،22،19،14،14،
~~101،9،2، 113 بحر ms109 اندلس
~~ارجیش [شهروبحیره) 3
~~اردبیل 17،5451
~~اردلان 15
~~اتطاکیه 74،54
~~اوال (جزیرهآ 0..) 43،20
~~اردن3
~~ارم ذات العماد (دمشق) 16
~~اورشلیم 67

PageV00P143

~~============================================================

~~11
~~تامهای جایها
~~بحیرهٔ‌ میته35
~~اوزگند 49
~~بعارا 23،255916
~~اوقیانوس * بحر اوفیانوس 104،37،9
~~بختگان (بحیرهآ 000) 36
~~امواز 22024،22
~~بدخشان 424434404
~~ایسکول (بحیرهٔ‌ 00.) 37
~~بربر (ولایت) 18
~~ایلاق (جویم.) 49
~~بردسیر 18
~~ایله10
~~بردعه 19،27،5016
~~ایلیا 17
~~برسخان 16،32
~~ایوان کسری10
~~برطاس 49
~~باب الابواب (دربند) 81053،31،16
~~برطیل (جزیرهٔ‌ 0.)40
~~باب الطاق 16
~~برفوه 85
~~بابل (زمین0) 28
~~باسفهری (- باسهویه (یرهٔ‌.) 3برقه 2515
~~بزلطیه 28
~~باکویه 15
~~4425
~~باکه10
~~بسطام 22،62،98
~~بالس 10
~~سیلا 12070019
~~بامیان 58
~~بشایور 83
~~بامیین 48
~~بشان 95
~~اورد21022254
~~ر105924،52022، 102
~~یم (جبال.)5
~~ی

~~بطایح بصره 52
~~بجکان (بحیرهآ 0.) 39
~~بحر اخضر 100086،42،41،40،22 بطایح کونه 52
~~بطن مکه 16
~~022221212بداد 92041042220121، 92
~~113 1دریای محیط 192
~~ر مشرفی ات خلیج مشرفی) 1652،بود 12
~~بلاد تلج 1109
~~بلاساغون 72
~~رمظلم *3801
~~مغربی ( خلیج مغربی) 29 دریاه40641و،72،،2
~~بلخان 100،73،31
~~بی 10،10
~~ین93222421 105 بلد السریر 112
~~بلد صاحب الریر 112

PageV00P144

~~============================================================

~~118
~~هان نامه
~~بلغار (زمین00) 112،99،49
~~تجنبار (دیوار) 82
~~تر کتان 96084،59،49،37، 98،
~~بلوج (زمین00) 58
~~1ا
~~بلوص (زمین00) 58
~~ترمذ 49،48،45

~~نط (بح00)104،30،25
~~نستر (شوشت) 81،62
~~بوان (شعب700
~~تفلیس1005
~~بوسیر6
~~تنوخ (کوه ..)54
~~5
~~بوقبیس (کوه000)55
~~نیس 41،45،29 بحیرهآ تنیس 28
~~بهرا (کوه 00.)54
~~تولی (= ثولی) (جزیرهٔ‌ ) 39،9
~~هستون (کوه ن 42،52
~~تون 12،57
~~بیت المقدس 4،22،62
~~تون 22
~~بیون (کوه.) 82،52
~~بهامه 106،5
~~بیضا- اسطض 1
~~تیه بنی اسرائید 22
~~پاراب بلخ 22 ح
~~ثبیر (کوم) 55
~~اس22605242214، 13،
~~جابه (جزیره00)85،40،2
~~42 22242
~~ار 1052524
~~191بر پارس 0،12 2،
~~جام 58
~~48472521 بیابان پارس 12
~~جبال (= فهستان عراق) 58،56
~~دریای پارس 100،18
~~جبال القمر45
~~یلنگان (کوه 0..) 83
~~جیل ابراهیم 54
~~یتجآب 48
~~جبل الاسود 53
~~د مرو 27
~~جبل القمر 53
~~رود ساری 52
~~جیل اطلس 53
~~د 58
~~جبل محمد (- حرا) 55
~~بوش 58
~~جبل موسی 55
~~تاتار 102 ms110
~~جبل نوح 56
~~تاجه (رودن 51
~~جبلا طی 56
~~تاراب 824
~~جبیلات 25
~~تاران 25،23
~~جزیره (زمین بین دجله وفرات) 47
~~هرت1
~~1922،99949141
~~274
~~جزیرة العقارب 41

PageV00P145

~~============================================================

~~نامهای جایها
~~12
~~یف15،5
~~زیرة الفضه 13039
~~حرا (کوم00)55
~~جزیره کوه طارق 113
~~حصار طاق 73
~~زیرهٔ‌ تقره2
~~حضرموت 105،99
~~زیره یاقوت 94،341
~~حلوان 65
~~جفرا (کوه ن)34
~~س7574،54
~~جفار (بیابان ) 1892
~~حویرث (کوه ...)54
~~جنابه (کناوه) 13،22
~~حیره 17.
# بحیرهٔ‌ ند 48453433
~~حیرة البیضا 17
~~24
~~خابور (رود) 52،51
~~جنزه (- کنجه) 17
~~خارک (جزیرهآ 000) 93،43
~~جنگان (بحیرهآ 0..) 37
~~خالدات (جزایر) 386
~~جودی (کوه00.) 55
~~خثلان 14،72،690544
~~22
~~ختن 102
~~ور ارزن (بحیرە000آ) 36
~~خجند 9549
~~ی 17
~~خراسان96064636205، 70
~~یان ارود000 1
~~1120194912
~~جیون خوارزم 50049،48،47034
~~بیابان خراسان 12،52
~~رخیز (زمین102060590494
~~چاچ (شهر) رود چاچ72،49،34
~~خرشنه 106
~~چگل 9
~~خزر (زمین 9449،3233
~~ین (ولایت000) 15،13،12،10،9
~~1111 بحرخزر 31
~~2059032512211
~~خزران (دربشد00.) 19
~~96 ،420494342،21
~~خساف (بابان .) 64
~~110101،98، 112 بحرچین خشبات 22
~~311
~~خلخ 14،73
~~چین آندرونی 72،9
~~خلیج احمر 23
~~ین آندرونین 7
~~خلیج اخسر ( بحراخض - بحر هند)
~~ن بیرولی 72
~~22
~~خلیج بربری مغربی 3
~~حارث (کوه000)54
~~خلیج مشرقی 022019،1812 25

~~26439 در با مشرقی1
~~جاز

PageV00P146

~~============================================================

~~124
~~هان ناعه
~~ایج مغربی ( بحر روم) 18،12، دینور 12
~~11442721
~~دبهتان 27،6
~~یخ1120249
~~ذیب 54ح
~~خوارزم (ولابت00.) 49،48،45،16،
~~رآس المین 52
~~99065 بحیرهآ خوارزم 33،
~~رافدان 17
~~4834، بیابان خوارزم14
~~رامی (جزیدە 0.) 41060
~~وزستان72075403222 41،
~~1
~~رس (رود..)5
~~وسافه 11
~~دارالخلافه (بغداد)1
~~رضوی (کوه)5
~~دارابگرد 100،90،87023
~~رقاق 27
~~دامنان 18625 چشمهآ داسغان52،
~~رقه 10264،16
~~د کن عراقی55
~~وبیل224
~~رمل احقاف 1
~~وجله (رود) 51،4804746،22،
~~روس (زمین104940
~~1،27
~~روم 154،51،48،44،36،30147
~~دجیل (رودا 2
~~24952902244
~~بند خزد 93 931*1
~~9،11. ر، ب روم 25
~~دربند خزران 16
~~دریاه روم 48045032
~~دره گز 72،73
~~11، بحیرهآ روم 34
~~وزمدی
~~رومیه 74،28
~~دسکره15
~~رونج (جبال 00.) 58
~~ارودا4
~~رونه 58
~~دشت ارزن [بحیره300
~~روی دشت 52
~~دمشق 14022016
~~ری 2923220525201
~~ی20492
~~زاب مهین ms111 ارود) 51
~~ب
~~زابان 51
~~ونباود (کوه 14582
~~دومة الجندل
~~زابج (- جزیرهآ جاوه) 40،20
~~دهتان 31
~~زابلستان 23
~~بجات (جزایر.422
~~زدن رود 52
~~زرنج 37

~~زره (بحیرهٔ‌ 000) 51،37
~~یم 292032

PageV00P147

~~============================================================

~~12
~~نامهای جایها
~~سماوه (بادیهٔ‌.0)109،94
~~زغر ابحیره وشص)3
~~سرفند97،95،1201، 111
~~29494
~~1
~~زمین داور 88،51
~~سمندر 31
~~لد رود51
~~سنام (کوه00.) 56
~~زنگان 51
~~سنجار10
~~زتکبار 74،53،45،43،2102
~~ستد146502 بحر سند 198،
~~زنگیان (زمین 0.) 76
~~2 دریاه سند ومکران5
~~زوراه 17
~~سوار 112
~~زوزن 93
~~سوسادلی 2116
~~سساری2
~~سوس افصی 16
~~ر11279
~~سوق ثمانین5
~~سامس (جزیرە0آ) 44،2
~~سیاوشک 82
~~ا5
~~سیاهان مفرب (زمین 000)1
~~سبلان (کوه 000)54
~~سیاه کوه آبکون 13،58،57،31
~~سیاه کوه 72،95
~~سیحان (رود 000) 51
~~سیراف (شهر) 10022
~~سیراف (کوه00.) 10
~~سیستان 15،63،51037
~~شاپور7
~~شادروان شوششر 21
~~یامان 93920525242114
~~د رود
~~ستنبول 18
~~د یأجوج ومأجوج 110
~~خ بت
~~س 2207054
~~رندیب (چزیرهٔ‌ 000)42،2102،
~~شادیاخ94
~~1401030274
~~شاش (-چاچ) 19
~~ر من وای 12
~~شاش (رود 0.) 49
~~یر112،11
~~شام (ولایت00.) (ثغور0.) 19،18،
~~291
~~دا (جزایر38600
~~51444212
~~229402

~~107 برغام 127
~~د سرند (جوی 293000
~~دریاه شام 51
~~ین
~~قلیه (جزیرە0) 44،48
~~شحر15
~~سلمی (کوه000) 56
~~شروان 25945031

PageV00P148

~~============================================================

~~هان ناه
~~ی (دیارن) 106،56
~~شی5
~~قوق 106
~~ظفار (کوه 0..) 77
~~شاخی 68
~~عبادان105،48،47،2
~~شایه 26
~~عدن10193،860232201
~~ششاط
~~عراق (=جبال) 15،42
~~ششدین10109
~~عراق (کوفه وبصره) 80،76،68
~~شوار 112 ح
~~عراقین 68
~~شوش 41
~~عرب (زمین .)14 بادیهآ عرب 12
~~شوشش 17
~~عرفات5
~~رنان2
~~عکرمکرم 77،75،48
~~راز9،37101
~~عسکرمهدی 16
~~الشیلاء 69،19،9 ح
~~علیاباد 82
~~عمان105،62210201 بعرعمان

~~7،221،18، دریاه عمان1

~~419ا

~~قلاب (زمین)10،313
~~عموریه 102
~~ن 19914
~~عیدان 21

~~عیذاب 21ح
~~عین الشمس90
~~طاب (رود. 48
~~طاراب 22ح
~~غانه 23،91
~~طایف 106
~~غرجستان 58،51
~~ارتان14792
~~غزیین 73
~~ق 22
~~غمدان 8
~~اریه اشهر وبحیرما33
~~غور 58،51
~~ب 64،63
~~غوطهآ دمشق 19
~~طرطوس 51
~~فاس 19،9
~~فرات 106،27،52،446
~~طلیطله 51
~~~~فراو 73
~~فرغانه1009570650605412
~~اور زیتا
~~113، جمون فرغاته3
~~اورتا22
~~فرما 18
~~عوس 26

PageV00P149

~~============================================================

~~تامهای جایها
~~قمیر (جزیره00آ) 42،20 ms112
~~فرتگ (زمین000) 44،28،22، 68،
~~97096،8 بحرفرن 27
~~قوتو 72
~~ط9029056421
~~قفومس 28
~~فلسطین21،66،3
~~قوهستان 13
~~ور 102
~~فهستان عراق 58،575
~~ید5
~~قهثان (تون وقاینات) 12،52
~~قیروان 15
~~قادسیه10
~~قارن (کوه000) 58،52
~~کات 49 کاث 16
~~کازرون 36
~~قاسان
~~قاف (کوه00.) 19
~~کاشان 13،92
~~قالیقلا)5
~~کالف 48
~~قامرون39
~~کان بواسحافی95
~~قاین 12،9
~~کاوان (جزیرهآ 0.)20
~~کر (رود) 50
~~قبادیان 28
~~برش 44،28
~~کرخ بغداد 70،99،62
~~قق (کوه000) 1،54،53
~~کر کسکوه 13،57
~~قبة الاسلام (بلخ) 18
~~فتا7271
~~قرقیسیا52
~~25،20 بیابان کرمان 12،57،37
~~فرماسین 1
~~کرمانشاهان 17
~~قطنطنیه 18خلیج قسطنطنیه3
~~کروخ هرات 70
~~ییه7922
~~کشمیر 102
~~قطیعه الربیع 16
~~کله (جریرة 00) 102،100،40،20
~~یمان
~~کوچ (زمین 00.) 58
~~القفص (جیال.) 8
~~کوفه 105،98،56.52،48
~~قلازم (شه)59،23،19،12،1
~~کومش 18،62052
~~قلزم (بحر000)23،21،19،14،14،
~~کوه قلال (جزیرهٔ‌ 0.) 44
~~21 291209442
~~کوه ماه 52
~~کویر 13
~~قلمه مضییه (جزیرة00) 38،1
~~کیش (جزیرهآ 00) 93،20
~~1322،5
~~کیماک (زمین..) 49
~~قمار (جزیرهٔ‌ ن)102041،2

PageV00P150

~~============================================================

~~185
~~هان ناه
~~مرو رود 77
~~گاوخواره (جوی000)53،4
~~گرگان 82،76،31 بحر گرگان 31 مروه (کوه ...) 55
~~0
~~مزدلفه (کوه...)
~~کنجه 67
~~مزدوران (عقبهآ 00) 58
~~کنک (شهر ورود)5
~~گواشیر 18
~~مسجد سلیمان
~~مسرقان 75
~~گیل 32، 76
~~کیلان 32
~~1،594916،15113
~~9292
~~لاذ(1) (جزیرهآ 00.) 43
~~دصر 17
~~لاذقیه54
~~ی74،54،91
~~لافت (جزیرةآ ن)432
~~مقرب (ولایت) 51،45،27،14،
~~لبنان (کوه..)54
~~1 1 زمین مغرب 5345،13
~~لان البحر 55،23
~~زمین سیاهان مغرب*5، بیابان مغرب
~~لسیلا
~~21
~~لشتر48
~~مقطم (کوه 0.) 98،56
~~لکام (کوه 000)54
~~مکران 92،23،255850،32022
~~لنگبالوس (جزیرهآ .)4
~~بحرمکران 20،18
~~این1120722
~~که109،66،92،95،24،12
~~مازندران 14872323
~~ملطیه 54
~~ماوراء النهر 113،72،7
~~ملی (جزیره00آ) 43
~~ماه کوفه 12
~~منا (کوه0.) 55
~~مامین 2
~~منقشلاغ 31
~~ختو (بیابان 000) 43
~~موم 107،74،27،16
~~داین
~~موقان 100،31
~~27و
~~مولتان5
~~مدینة السلام (بغداد) 16
~~مهران (رود...)5
~~راغه3
~~مهره (بلاد0.)10
~~رش 51
~~میافارفین 67
~~2779
~~میفر 67
~~و ارود مت 53
~~(1) لاذ در فارسنامهآ این یلخی وبعضی کتب دیگر بصورت لارضبط شده، وظاهرا
~~همان است که امروز جزبرهآ شیخ شعیب کام کرفته ودیه ویرانهای بنام ولازه در
~~ان ms113 ت

PageV00P151

~~============================================================

~~نامهای جایها
~~194
~~نچران56
~~ورثان5
~~شبوان 1
~~وسطان (شهر وبحیره)34

~~راة72،29،521
~~هرمز (=اهوانا 18
~~سا5
~~2
~~هرموز 58022021
~~شابود01201و،97،72
~~هرمین 10،7
~~شوی 1
~~ممدان 52
~~ین219
~~د22 بحر ند 25،2
~~بوبندجان
~~ندوستان44،24،5020131
~~142522

~~هاوند 1
~~دریاه ندوستان 82
~~عیسی 4
~~هودجنابه 22
~~هروان [جوی000) 53
~~چرمند 51037
~~ی107،3
~~بأجوج ومآجوج (بلاد...) 19،9
~~بل م 47،42،45،21 53،50،
~~بثرب 15
~~2020
~~یزد 64،93 بیابان یزد 23
~~یوی 2
~~پزر 73،58
~~واقواق 1209101909
~~یمامه 12
~~وان (بحیرهٔ‌ 00)34
~~بن90822927،02214
~~ان 544
~~12791
~~وخش 48

PageV00P152

~~============================================================

~~7- نامهای گسان
~~وحاندانهها وتیرهها
~~ادم 42
~~جالوت 21
~~آل عباس 1130102
~~جبلة الابهم الغسانی 106
~~ابوالفتح محمد (خوارز مشاه) *
~~جهینه 106
~~اسکندر 79
~~حذام 106
~~احاب حدیث 113
~~حمیریان 29
~~اسحاب الرقیم 109
~~خان 72
~~احاب الکهف 109108،107
~~خزد 112
~~ادلسی 103
~~خسروپردیز 2
~~خطا 72،71
~~براهمه 113
~~خلج 73
~~ر226
~~خلیخ 73
~~بربریان 71
~~خنگ بت 10
~~بکربن وایل 106
~~بلوچ 58
~~داود 71
~~و تیم10
~~نوالقرنین 111،95،14
~~بنو تقیف 10

~~رمه 107،102،65
~~بنوهلال 106
~~روس (بیرونی وادرونی) 112
~~بی اسد10
~~رومی 103
~~بو اسحاق
~~زنگیان 13
~~بوربسان بیروای 23
~~سامانیان 23
~~بارسی 73
~~سرخ بت 10
~~تبابمهآ یمن 14
~~سلیمان 20
~~سنجرین ملکشاه 72
~~ترک 4،9 ترکان 73،72
~~یامان دغرب 22021،5
~~تر کمان49

PageV00P153

~~============================================================

~~13
~~نامهای کسان
~~لات 81
~~شدن5
~~لخم 106
~~شرف الدین طوسی 7
~~مأجوج 112
~~شیرین 5
~~مآمون (خلیفه) 13
~~قلابی 103
~~متو کل عباسی 110
~~طی 106،59
~~حمدبن موسیمنیم 09،102010 1
~~عیدالرحمن بن معاویة بن عبدالملک 113 محمد بن بحرالرهنی 2
~~عبدالله بن محمد بن خردادبه محمد بن تجیب بکران 3
~~112
~~حمد خوارزمشاه 2
~~رب171915622 مسعودبن محمدبن مسمود کرمالی11
~~مض 106،95
~~عزی 1
~~عمر (خلیفه)1060
~~منات 81
~~منقشلاغ 73،72
~~ز 7
~~منقشلاغی 73
~~غان10
~~فرعون24
~~بامر خسرو 7
~~فرنگی 103
~~بوشروان 114
~~فزاره10
~~تمرود بن کنمان15
~~توح پیغیر5
~~قتا2207
~~الوائق بالله 110،107
~~قراخزر 112
~~فسطنطنین 20
~~هذیل 106
~~هندوان 112
~~قی روم ms114 17
~~یأجوج ومأجوج 112،110
~~کسری انوشیروان1
~~کی 107،5
~~یزر 73
~~کوچ 58
~~یعوق 81
~~کیماک 49
~~یغوت 81
~~3- فهرست گتابها
~~قرآن مجید 111،66،55
~~آراء المتقدمین24
~~اشکال اقالیم 7
~~کامل الصناعه 70
~~مسالک وممالک 7
~~ان تامه114،64
~~مسودات] امام شرف الدین طوسی 2
~~سفرنامهآ باصر خرو 7

PageV00P154

~~============================================================

~~4- لفات مدفی
~~ونامهای جانوران، کیاهان، کوهرها، خواستهها وپاره ای نکتدها
~~ارزیز(قلعی)111،82،81
~~آیدان 87
~~ابیته
~~ازدها 96
~~اسب 4،47،41،40،33
~~[آتش طبیعی]15
~~اسب آبی و کشتی 47
~~[آتشفشان کله] 40
~~استر مصری04
~~[آتشی بر کوهی در پارس] 1
~~[آثار باستانی] تخت جمشید8
~~اصلال (ماران)89
~~افاعی 19
~~تلهای یرقوه در پارس 15
~~الماس 25،94،42
~~خن بت وسرخ بت 80
~~امین آخر 72
~~دربند خزر- باب الابواب 81
~~انار 11
~~سیتان1
~~.
# شادروان تستر 81
~~انکشت باته 48
~~شبدیز کسری 57
~~انگشتری 98
~~اه بمن8
~~الگشتری ذبد 81
~~اوانی چینی 103
~~امجمة سواری ازمس
~~منارهآ اسکندریه 7
~~اوتار40
~~ق بیستون 82092
~~ایزار 36
~~[تقش شایور ساسانی] 13
~~ایوان8
~~دین
~~بازار 82
~~بازارگان 77 بازرگان 101،94،19،
~~آدمی وحشی [چهار وجبی] 41،109
~~آسیای جزرومدی 26، آسیا 87
~~آمن 84،59،14-آمن کوهر دار چین بختی 10
~~بردهٔ‌ اندلسی 103
~~آهنگران 111،60
~~9 رومی 103
~~اهو 103
~~صقلابی 103
~~فرنگی 103
~~آبینهآ اسکندر 79

PageV00P155

~~============================================================

~~فات هدن
~~(جزیرهآ آدمخواران] 43،41
~~(برف وباران مصنوعی]

~~جزیرهآ زنان 39
~~بد مرجان)
~~بقم ( چوبی سرخ که بدان چیزها راگ چزیرهٔ‌ مردان 39
~~ست1102
~~کشند) 41
~~جوهریان94
~~بلسان

~~چکانید.19
~~بلور227
~~چندن (سندل) 102
~~بشک4
~~چنگ 12
~~ند (سد)11
~~چینی (اوالی...) 103
~~بفش
~~حبش (سنگ...) 98
~~بوزله 1141
~~حربهآ استخواتی 12
~~بوقلون (جامه)
~~حیوان مشک 42
~~و2
~~خانه ، (که زیر آن آکش میکنند چون
~~اده
~~گرمابه)39،1
~~2
~~جتو 103،96
~~بلپل (- فلفد) 43
~~خر گاه تشینان بریر95
~~روز
~~خرما 75،74
~~ببروزهآ بواسحافی 15
~~خرمابن (= تخل)3
~~روزه ندی ،19
~~خزانهآ کتب 3
~~بیکان باسج 84
~~خشت آسماای1
~~د 4474
~~خماهن 98
~~خمری (شیشه بابلور شراب رتگ) 19
~~تباشیر3
~~خمهاء چوبین 43

~~خوک 7404
~~حت زرین ms115 113
~~خون سوخته 77
~~ترنج شوش 41
~~خیمهآ شست میغی 25
~~کریاق فاروق 42
~~ویذ8
~~دابة المسک 103
~~ساحهن)74،46
~~دارالملک 11
~~داروی رومی 103
~~جراره اهواز7
~~داروی هندی10
~~جزع 4

PageV00P156

~~============================================================

~~11
~~هان فامه
~~زرکران
~~دراز گوش اسوان 104
~~[ذغال سنگ] 10
~~در از کوش مصری104
~~درق (سیر)2
~~زفت 59
~~در ... شهردروازه)2173
~~زمرد 96،9594
~~دم (واحد وزن) 29
~~زبور الگبین 101
~~زورق 52،46،41،39
~~درمسنک (واحد وزن) 13،7
~~دروازه14
~~زیتون 28
~~دریشیم 13
~~[سامانیان از اصطخر پارسند] 73
~~دلفین (توعی ماهی) 29
~~سبو 28
~~دمیاطی 26
~~سترنگ 91.
# دود وبخار دماوند]
~~سد یاجوج ومأجوج 110،19
~~دهنهآ ترش 47
~~سرب100،5
~~دهنهآ ترش وشیرین 47
~~سفنقور (جاتوری شبیه سوسمار)47،46
~~دهنهآ شیرین
~~سگ آبی 34،32
~~ددبان
~~سنباده 27042
~~دی مسین 47
~~سنگ دستاس 36
~~دینار 43
~~سیب 41
~~سیماب10059
~~ذبل2
~~شتر 91،41
~~دح
~~شتران بختی 10
~~ردم سد)1
~~شتر مور آد مخوار 78
~~رزان3
~~شراب بکشتی 42
~~رعاده (توعی ماهی) 46
~~شراب خرمای بحرین 74
~~ریت وعامه 3
~~فکر عسکری خوزستان 7
~~رمح نیزه14
~~شوره 13
~~رواق 18
~~شیر 56
~~روبگران 111
~~زبان رومی 17
~~سبر109
~~دف 23
~~[زبان کتابت و محاوره] 1 ت 19
~~برجد
~~صفه2
~~27232
~~صقلابی (بردە0آ.) 103
~~زر هودروی 13
~~سندل 104،102

PageV00P157

~~============================================================

~~لقات مدنی
~~طاعون 77
~~کلنگ10
~~[کوتولء] 111
~~طبل
~~کوزهآ فقاع60
~~طریخ3
~~کوزه های آب سر مشیق7
~~عقارب4
~~کوس (نوعی مار بی زهر) 19
~~عقیق 4
~~کوشک 86
~~ود141
~~کهربا 99
~~ود نفی 102
~~کاد 46
~~ود قماری 12041
~~کاد آبی 100

~~گاومیش 41
~~عنبر اشهب 101
~~کراره 25
~~کوه برکوه 101
~~کربه 74
~~عین الجراد 101
~~کرمابه10
~~فرش هندی1
~~گرماوه 39
~~فقاع 10
~~کلیم 109
~~کنبد زیتون 28
~~باه ندی
~~کوزن 74
~~فلادهآ زرین سکان 92
~~کوسیند 104
~~قلی104

~~کو کرد 14
~~فیر59
~~فور27 122104،1
~~لاژورد 98،11
~~کافور رباحی 102،41
~~لازورد ذهبی 98
~~صوری1
~~لعد 21
~~ندوی 1
~~لعل پیازکی 94
~~کتابخانه 1،7
~~زرد94
~~کتان قبرسی 28
~~سز 94
~~(کتیبهآ ms116 اهرام مصر]80
~~کرک 39
~~مار 113،90،89044،84 مار بابای
~~کشنده 19
~~کرگدن 41
~~کژدم 4 75،7کژدم بالدازهآ اسب وشترمارفشیشا (حجر النور) 4
~~مای32،35،343202924، 47
~~41_ کژدم طیار64
~~شف 86
~~8 ماهی بزر ک 43 ماهی پرنده
~~کلاغ 33

PageV00P158

~~============================================================

~~ان ناه
~~میوهآ جنگلی 56
~~مشرودیطوس 47
~~مققال 13
~~میناء زرد 49
~~سرخ 99

~~19
~~کبود 99
~~نافه 103
~~ران2
~~نفت 100،59
~~مرد فراش 2
~~ردم برشه
~~[نفت باکو] 15
~~مردم کیاه 91
~~نفت سبز10
~~روارید 134221
~~سیید10
~~سیاه10
~~زای
~~972ا
~~قره93،59،392
~~ش 131
~~نوشادر 60 [استخراج اوشادر]59
~~شک بری 12
~~هنگ46،24
~~تاهاری 12
~~نیسنان 37
~~ات
~~هودج ( کجاوه) 18
~~ن 102
~~باسج (تیر پیکاندار)8
~~رخیزی 102
~~کشمیری 102
~~یاس 98
~~باقوت 19060،19
~~ارف اردر مقابل رعیت وعامه) 3
~~یاقوت بهرمانی 94
~~معازف (سازهای موسیقی) 82
~~رماتی 14،61
~~مکر (نام جانوری بهندی) 12
~~دد 144232
~~ملاحان 424241،3
~~خ 42،38
~~ملون9
~~کبود 42،38
~~من (واحد وزن) 93،8
~~وردی19
~~ویای419
~~بخ اندراب 97

~~بشب 48
~~(مهاجر تهای اقوام] 21 تا 73
~~بشم 48
~~ر رد 48

PageV00P159

~~============================================================

~~5-فرهنگ لغات
~~وتعبیرات وترکیبات واصطلاحات
~~آب خوردن : اندوده وطلی شدن4
~~انگیختن : تراشیدن ولقشی برجسته در
~~آفتاب بر آمدن : مشرق 12
~~آوردن 82
~~آفتاب فروشدن: مفرب 2
~~ایزار؛ دستمال 39
~~آلتها: اسباب واثاثه 14
~~؛ : در تر کیب بااسم قید سازد :
~~اکفاق را : اتفاقا} 2
~~باطلاق مطلقا 17 بتفصیل
~~احتمال کردن : کنجایش داشتن ه.44
~~مفصلا 19،18. بتمامت تماما
~~احداث: جوایان، متاخران 7
~~فت
~~از درمی دانگی : جزه نا چیزی، یک ششم9
~~ازین ..ی: اشارهٔ‌ بیان وصف جنس9342،1312890
~~ب به 22051،47،22
~~اشهب: نوعی عنبر 101
~~باره: حسارقلعه 81
~~ااب رد: ان 12
~~باز آمدن : مراجعت 7
~~احاب علم نجوم : منجمان
~~اقتصار: اکتفا 104،89،61
~~بازپسین : اخیر 26
~~بازخواندن : نامیدن، 12، 31،27
~~امنیت : آرزو 3
~~ند20
~~12222
~~اندردنین: داخلی 72
~~بازدانستن : تشخیص دادن 5
~~الدودن 109
~~بازکردن : کندن وجدا کردن 80،59
~~الگشت : زغال 10
~~باز کشیدن : گستردن *1
~~انگشت بانه : انگشتانه 18
~~باز گرفتن : گیر ms117 کردن 90
~~1- در تنظیم این فرهن منظور این بوده که ازیک طرف تعبیرانی که نشان
~~دهندهآ سیک تگارش کتاب است فراهم آید و از طرف دیگر همهٔ‌ کان با
~~هرمایه از سواد ودانش بتوانشد از این کتاب یر خورداری یابند . از این روپاره ای
~~کلمات ساده و معروف نیز جنع آوری ومعنی کردیده است .

PageV00P160

# ============================================================

~~146
~~هان ناهه
~~بالا: طول 13. بالاویهنا: طول وعرضبرون: غیراز 82،34،30،25
~~13 - ارتفاع 108- مردبالائی110 بیرون ازین غیر
~~باندازهٔ‌ فامت مرد 85- لیز.ازین96 بیرون آنچه غبر از
~~بالایی بطول بیزهای 154
~~ایچه30
~~باند کی باز آمدن: بحداقل رسیدن 2207 بیرون آنکه : علاوه بر آنکه 12
~~414
~~بیرون آمدن : حرکت کردن 16
~~بابتن17،3
~~بیرون شدن : گذشتن وخارج شدن 49
~~بچه بیرون کردن : جوجه در آوردن پام : هام . زرد یام 26
~~بت وجب 1141 1
~~پدید کردن : بیان ، شرح، اظهار،
~~بسیار باشد که.. زباد اتفاق می افتد 19،1129
~~برابری : برابر44 پشه خورد گی: نوعی زخم 77
~~براعت : کمال فضل وهنره10
~~یلیل فلفل 43
~~برآمدن طلوع آفتاب 9 7دمیدن صبح 12 پهنا: عرض 13
~~ر
~~2242
~~آن را ازکانی باین نام در بیشابور
~~بر آوردن : ساختن وبالابردن 82،79_
~~برمیاوردند
~~اتخراج 13،24،21
~~تا: بمعنی اغراء وتشویق 12
~~بربردن: بالابردن2
~~تاریکی : سرزمین ظلمات 95
~~بزیان آمدن : فاسد شدن 48
~~کازه میزبان : مهمان تواز 72
~~بطیحه : جوی درسنکلاح 4 بطایح 48
~~تابی چند: چندتا 103،49،73
~~بلف بردن: بچرا بردن 32
~~تاشیر مبح: سپیدهٔ‌ صبح 3
~~ب یت : مطلوب و حاجت 3
~~جامه: پارچهٔ‌ تابریده 120904
~~بقرار خویش بازشدن : بوضع عادی بر کشتن
~~جزیرء : بین النهرین عراق 47
~~42
~~جستن : وزیدن باد 29،24،14
~~بکارداشتن : بکاربردن 102
~~جوشیدن: جوشاندن 43
~~بکاررفتن : روییدن (4) 11
~~جهان نامه : کتاب جفرافیا4
~~بنجشک: کنجشک 88
~~جیحون: شط، رود بزرگ بزبان عوام
~~د
~~4845411
~~بوقلمون : توعی جامهٔ‌ رنگارنگ 10
~~چراخور : مرتع 72037
~~درشده: متداغل 2
~~چکانیده : اوعی بلور99
~~ال: در مرمورت 222
~~چند-. باندازە 44042، 10841،51
~~چ: ازمیچ حیث 47

PageV00P161

~~============================================================

~~فرهة عن لفات
~~چندانکه ms118 : بهمان اندازه که 4279 درایستادن (... برف وباران) کرفتن و
~~آغاز تهادن 44
~~1112
~~چدانی: بقدری 112
~~درپوشیدن:75،59
~~درر بودن 25
~~دن: ندل 12
~~چهبوده است 9 چه اتفاق افتاده است2 در روز (مم.) درهمان دوزفورا 15،77
~~ین الدرولی ماچین 9 72 چین در روی: روبروی44
~~درست شدن : مابت شدن 1
~~ادروتین 72
~~درشدن : داخل شدن و کذشتن 9، 59
~~چین بیروای چین مطلق 72
~~14241
~~حالی: فورا89284،54
~~د
~~در: (... شهر) دروازه8179،30
~~رب کردن 12
~~در قلم کرفتن : بقلم آوردن ، نوشتن )9
~~در گرفتن کرفتن 108
~~خان : خداوند ترکان منقشلاغ 72
~~دستاس. آسیای دستی 36
~~خایک: چکش99،94
~~خرج کردن (.. زیتون را) مصرف دوجهانی: دنوی واخروی
~~کردن 78
~~دیدبان:54
~~رمابن، تخل 3
~~راست : (باد) موافق 32،18
~~ین خفتن09
~~راهوار: 104
~~خشک: خشکی 33
~~ربع ملوک: ربع مسکون
~~خلاف کردن : اختلاف داشتن1100 ربع معمور : ربع مسکون 13،8،4

~~خوش . (آب ...) شیربن و کوارا رخت وقماشه : کالا، واسباب واثاث 36،
~~233328آب23،58
~~وهوا...) 113(کوشت.) مطبوع رشته: بیماری پیوک 77
~~والذید 87،3
~~رعونت: تکبر واحمقی 76
~~خوشی: خوش آب و هوایی 99، 70
~~ریش : جراحت 77
~~دارالملک: پایتخت 18
~~زبر: بالا 82- از زبر 47، 57
~~دارو دادن : دواخور کردن 109
~~رزیر4،87،23*1
~~داشتن: بودن (4) 51،37
~~زدن : (... برنگی) مایل بودن 43
~~دانستن : شناختن47،4
~~زرخودروی: 13
~~دبور : باد نامطبوعی که ازمیان مغرب و فت : نوعی قیره5
~~جنوب عربستان می وزیده ضددبور زوبعه :گردباد *2
~~زه کردن، توالد وتناسل 8607
~~در آمدن: خارج شدن 81

PageV00P162

~~============================================================

~~هان نامه
~~ساختن: صتیف1
~~عرق مدنی : بیماری پیوک 77
~~ساخته: آماده 36
~~عظیم: (قید) 57،54،24
~~ساقور: بوعی زخم 77ح
~~عقبه: گردنه 14،58
~~ساکن : متین وموقر 76
~~عمارت : آبادالی و مکون بودن (فراوان
~~سیرز: طحال 22
~~بکاررفته است):
~~سترن : مردم گیاه 91
~~عین الجراد : نوعی عنبر 101
~~سدیگر: سوم 19
~~غثیان : دل بهم خوردکی 109
~~مرنگونسار: 87
~~عور: شیب10، 106
~~سفن : یوست درشت ماهی یاتهن که فال: بفاربودن : مبارکیودن 97، بفال
~~برقبضهآ شمشیر نهند 2
~~ببودن : نامبارک بودن 97
~~سنور: 6گ
~~فحل ms119 : کشنی کردن 104
~~سناقر(4): نوعی زخم 77
~~فرا: به 87
~~سوخته: (زمین.) بی کیاه361 فراخ سال : ضد فحط 43
~~شادروان د 21
~~فراز کردن : (دست...) در از کردن 109
~~شباروز: 26
~~فرا گرفتن : احاطه 10
~~ش: کالبد 07 109،1
~~فرضه : لنگر گاه 22
~~ت شت11 فرق کردن : فرق نهادن
~~فرو آمدن : وارد شدن24
~~شب : درهٔ‌ میان دو کوه 7
~~فروانداختن: 78
~~شکرگون :10
~~فروبردن : بلع 40
~~شکسته شدن : 36
~~فروشدن : فرورفتن 93، 99
~~شکل عالم: لقشهآ عالم 4،1، 10،8،6،
~~فرو گذاشتن : آویزان کردن ، بیایین رها
~~1411
~~کردن 35، 39
~~حرا : ( بیرون شهر) 3:
~~فرو گذدشن : کذشتن 82
~~صعب: (قید) خیلی 42
~~فرو نگریستن : نگریستن بپایین 108
~~ورت نتشه24122
~~فردن : منجمد شدن49، 101
~~ت : مضایقه، دریغ
~~فقاع : (کوزه 000) 10
~~طرکیدن: ترکیدن 99،91
~~فنسوری : نوعی کافور102
~~طریخ : نوعی ماهی34
~~فرحهآ بلخی : نوعی زخم 77
~~طل تلخ 78،32،22012
~~عبره کردن: گذشتن 32،28،23
~~قصبه: مرکزحکومت 16، 35، 56،
~~2 8د،29، 112
~~ها422

PageV00P163

~~============================================================

~~13
~~فرهب لفات
~~قلاوز : بلد، راهبر110،108، 111 گزند کردن : آسیب رسانیدن 46، 74
~~کار: (بکار آمدن کسی را) بدرد خوردن گشن دادن : بارور کردن35
~~کوش داشتن : مواظبت کردن 23، 88
~~کردن : ساختن وبناکردن 14 28 ازورد: لاجورد 11 28
~~لعل : نوعی رنک سرخ 11
~~کر گ: کر گدن 39
~~ماچین : چین اندرونی 9 72
~~کرکس و کوشت : (طریق 0..) آن است مأویگاه : 57
~~که چون دسترسی بدرهآ کان الماس مبلغ : مقدار 1 13، 90،18
~~ممکن نیست شقههای گوشت در آن مخلب : چنگال مرغان شکاری 78
~~اندازند وفطعات الماس بدان چسبد ساهم: شریک 3
~~و مرغان آن را ببرون آورند ودرحیل : محال وناممکن 8
~~اطراف خورند و دانه های الماس مسین: مسی 17
~~برزمین ماند. آن دانه جا را جمعشبق: مشبک 75
~~کنند (1)4
~~مشرف : ناظر و بازرس 94
~~کشیدن : ادامه داشتن21 مشعله : منکامه4 2
~~صت: میان پر29 83
~~کلات : ده وقلعه14
~~معازف : سازهای موسیفی 12
~~کله: پردهآ تنک و باریکمور: مصنوع وساختکی 99- بعنی
~~کم : کوچک 51 _ کمتر کوچکتر مسکون و آباد ms120 (در بیشتر صفحات)
~~مکر: کویا 59، 95
~~کتام: چرا 91
~~ملون : آبگینهآ سرخ 99
~~کوس : نوعی ماربی زهر وظاهر آولوس،89 کن : ممکن است34،269
~~99 ،74
~~سکوه برکوه: نوعی عنبر1 10
~~منکر: عجیب وناروا 41، 78
~~گذاشتن : رهاکردن 47
~~سگراره :عفرب جراره بلهجهآ خوزستان1 موازنه کردن : تطبیق ومقابله 7
~~گرداگرد: اطراف 31مولع : حریص
~~مها : نوعی بلود97
~~ا
~~مهره : چکش 94
~~گرد ... در آمدن : احاطه کردن 17
~~مهین : ارشد ، مقدم 91
~~گرد بر کرد : اطراف 37
~~مینا : آیگینهٔ‌ سز99
~~گرماوه: گرمابه 39
~~کرمک:: منگام کرمای روذا1
~~تبشتن: نوشتن 11، 14،12
~~(1) از کوهرنامه چاب فرهنگ ایران زمین ص219.

PageV00P164

# ============================================================

~~189
~~جهان نام

~~وقت باشد: وقت هست گاهی 13 ،47،
~~نجد: بالا10 2*1
~~71 ،85
~~نشیب وبالا : شیب وفراز13
~~ولوع : حریص 8
~~تگرنده : بیننده 11
~~وده: جده 32 مزدهم 103،5
~~مگوسار: 24 _ نگونسار33
~~مشدهم
~~نکاه داشتن : مراقبت کردنچند: معادل 47 ، 51، 104

~~م چندین : بهمین میزان 89
~~نمازتراویح: 112
~~هور : دربای خرد که بریزش آب بیشه ها
~~ماندن: تمام شدن 58
~~ومانند آن فراخ کردد 22
~~نهادن : شردن. بهترتهادن : ترجیحخ انداب: نوعی بلور47
~~دادن 102
~~یاسج: تیر پیکاندار 84
~~نهنک: ماهی بزرک بزبان عوام 49،24ید: (4) یده : برف وباران مصنوعی
~~وسیلت : دستاویز تقرب بزرگان 3اوردن 8

PageV00P165

~~============================================================

~~اللف
~~اااه
~~غلطناهه
~~صیح
~~سطر غلم
~~در دریا
~~درما
~~آثار المقدمین (2)
~~آراء المتقدمین
~~نتوانستند
~~تتوااستند
~~جاب
~~جات
~~لشش
~~الشش
~~4
~~خلیج
~~خملیخ
~~112

PageV00P166

~~============================================================ ms121