######OpenITI#

#META# Origin: converted with Kraken (ocr model: 10-18-2021_ArabPersGeneralized.mlmodel, segmentation model: DEFAULT)
#META# Date: 2022-01-07

#META#Header#End#

# مس
~~م
~~9س

PageV00P001

~~============================================================

~~431
~~4

~~ایرج افشار درسال) 30اشمبی درتهران
~~متولد شد، تحصیلات خودرا در رشته
~~حقوق بپایان وسانید و به کتابداری
~~پرداخت * ده سال کمتابفار دانتکدة
~~حقوف بود ، سیس به ریاست گتابخانه
~~دانشسرای غالی وپس ازان بهریاست کتایخانه
~~ملی منصوب شد و اگتون رئی اداره
~~انتشارات و روأبط کتابخانههای دانتگاه
~~است ،وی یرای امود مربوط به کتاب و
~~کتایداری سقرهایی چند به ممالک مختلف
~~ده اس
~~درسال 1231باهمکاری چهارتن ازدوستان
~~به انتشار فرهنگ ایرانزمین" آغازکرد
~~ه چتین اة ال 1327 مدیریت مجلة
~~" راهتمای کناب" رابعهده داشته است.
# اتمتون قاری کتابهای قردوس العرشدیه،
~~تاریخ کاشان، قندیه ، سمریه ، حالات و
~~متان ابوف، هرضباه آوزون حسن *
~~ببان الصتاعات *اغاذوانجام * مادةالحیوة،
~~فاریخ یزد، چامع مقیدی ، رساله مشق
~~باخرزی، کارنامه اوقاف ، فصولی از
~~"تاریخ کبیر4، مسالک وممالک * ابسکندرتامه،
~~فرخ نامه، خرابکزاری، اورادالاحباب
~~و گزیده را اثتشار داده است .
# دد رشته گتابتناسی 7 فهرست مقالات
~~قارسی "، 9 کتابتای فهرست های
~~نخمهای خطی فارسی " وو فهرستنامه
~~کتابشناسی های ایران " را متتشر کرده
~~است، "کتابهای ایران " (فهرست بالانه
~~کتابهای چاپ ایران) را وی نأسیس کرد
~~و ته جلد اذآن تاکثون تشر شده است .
# یادداشتهای قزوینی ل8 جلما، میرزا.
# تقیخان امیرکبیر (از عباس اقبال)،
~~فهریست املام هالم آرای عباسی وخاطرات
~~اعتمادالسلطته به اعتمام وی تدوین و طبع
~~شده استه
~~بهه: 27 تومان

PageV00P002

~~============================================================

~~EMPTY PAGE?

PageV00P003

~~============================================================



PageV00P004

~~============================================================

~~بحاه ترجمه وبشرحاب
~~حذ یقستاکاء
~~احسان بارفاطر
~~مینت مدهره ، اسد- جمفر بهیایا
~~بازو اعوادره زوتف

PageV00P005

~~============================================================

~~اتشارات
~~م
~~135
~~بموتزفه
~~ع

PageV00P006

~~============================================================

~~ازین کتاب یک هزار نسخه روی کافذ80 گرمی اعلا
~~درچاپخانه بانک ملی ایران یطبع رسید
~~حق طیع منصوص بتگاه قرجمه وتشر کتاب است
~~29 16

PageV00P007

~~============================================================

~~بجموعة منون فارحی
~~نبر نطر آسان پارشاط
~~مسالک ومهالی
~~62

PageV00P008

~~============================================================



PageV00P009

~~============================================================

~~توضیع
~~غرض از انتشار این مجموعه اینست که آثار مهم زبان فارسی ، که مهمترین میراث
~~فرهنگی ما بشمار میرود ، با روش آنتقادی و دقت علمی بتدریج بطبع برصد و در دسترس طالبان
~~قرار گیرد.
# با آنکه سالهاست انتشار متون فارسی ms001 توسط ناشران مختلف رواج دارد ، برای غالب
~~این آثار طبع انتقادی دقیقی که با روش علمی صورت پذیرفته باشد در دست نیست ، و اگر
~~"مؤسسه اوقاف گیب" وبعضی ناشران خارجی دیگر بطبع انتقادی بعضی ازین متون همت نگماشته
~~بودند ، تعداد چاپهای قابل اعتماد ازین هم کمتر بود .
# در ایران هنوز هیچ دستگاهی در صدد رفع این نقیصه برتیامده است . رقابت مالی رقجاری
~~نیز که در ایام اخیر موجب رواج طبع یا تجدید طبع برخی ازین آثار شده کمکی بعسحت ودقت
~~آنها نکرده ، بلکه برعکس در غالب موارد باعث رواج نسخ مغلوط و نادرستی که بشتاب تحویل
~~بازار گردیده شده است .
# با پیشرفتی که در سالهای اخیر در یافتن نسخ خطی کهن حاصل شده و با امکان دسترسی
~~بکتابخانه هایی مانند کتابغانه های ترکیه که نسخه آنها پیش ازین در دسترس نبود ، ضرورت طبع
~~انتقادی متون زبان فارسی ویا تجدید طبع آنها بیش از گلشته مشهود است:
~~این "مجموعه " بهمه آثار معتبر زبان فارسی از شعر و نثر نظر دارد وامیداست بتواند
~~بتدریج بمهمترین آثار ادبی و تاریخی و فلسفی وجز اینها پپردازد
~~روش اصلی که راهنمای طبع این آثار است همان روشی است که در کشورهای غربی
~~در طبع انتقادی اینگونه متون متداول است ، و براصاس رعایت حق قضاوت برای خوانند گان قرار
~~دارد : کسی که تدوین و تصحیح متنی را بعهده دارد، با آنکه در روشن ساختن آن میکوشد ر
~~خواننده را برحسب اطلاع و درایت خود بممتن درست اصلی راهتمایی می کند، درک و صلیفه‌
~~خود راحاکم مطلق تمی شمارد وهمه نکاتی را که ممکن است موجب تعبیر دیگری بشود نیز ضبط میکند.

PageV00P010

# ============================================================

~~توضیح
~~نتچجه این روش درعمل غالبا اینست که مصحح معتبرترین نسخه ها را متن قرار میدهد ر
~~تفاوت سایر نسخ را در حاشیه غبط می کند تیا خواننده در قضاوت و اختیار آنچه بنظر وی
~~صواب می نمایه مختار باشد و انتخاب و ترجیح محح ms002 نکتهای را پوشیده ندارد و راه داوری را
~~بردیگران نیندد .
# معمولأ معتبرترین نسخ کهزترین آنهامت ، مگر آنکه بدلیل خاصی نسخه جدیدتری
~~ترجیح داده شود. کسی که به تنظیم و تصمیح اهتمام می کند طبعأ نسخ را خوب میسنجد، با احوال
~~هریک آشنا میشود، نسخ معتبر را ازنسخ فرعی که نکته تازهای دریر ندارد بازمی شنامد . در بسیاری
~~موارد شجره نسب نسخ و ارتباط آنها با یکدیگر را تشخیص میدهد و نسخ فرعی و بیفایده را کنار
~~می گذارد و تنها بذکر نسخه بدلهای معتبر اکتفا می کند.
# خواندن نسخ خطی بعلت ابهامی که در خط ما رجود دارد وهم ببب کهنگی و فرصودگی
~~نسخ غالبا دشوار امت . در نسخ قدیمتر چون نقطه کمتر بکار میرود، کار از اینهم دشوارتر است.
# کاتبان نسخ مرچند عموما خوش خطاند، دقیق یاعالم نیستند و از اینرو در کارآنها مهو ولغزش
~~فراوان است . ازاین گلشته درهرتحریر تازهای اثر اصلی اندکی تغییر میپنیرد و کاتب گاه بخطا و
~~گاه بگمان خود برای اصلاح، چیزی میافزاید یا میکاهد. نسخ خطی بعضی آثار بحدی متفاوت
~~است که گویی هریک تألیف دیگری است . پس کار مصحح که باید اثراصلی نویسنده را از مجموعه
~~نسفی که در اختیار دارد تشخیص دهد و غبار تغیر وتصرفی را که یگنشت ایام بر چهره‌ عبارات
~~آن نشسته است پاک کند، وگذشته از دانایی و تبمر محتاج دقت و یردباری وحوصله ایست که
~~از همه کس ساخته تیست ، اگر تنها یک نسخه در دست باشد عموما خواندن و فهمیدن اثر است که
~~مشکل مصح محسوب میشود
~~آثاری که با روش انتقادی و ذکر نسخه بدلها طبع میشود شاید برای خوانندگان عادی و
~~با بی خومله چندان مناسب نیست ومعمول نیز اینست که متونی که برای مدارس و یا استقاده‌ عیومی
~~یچاب میرسد از ذکر نسخه بدلها و یحثهای مربوط بآن خالی باشد و خواننده اثری روشن و یکسان
~~در برابر خود بیابد. آما تردید ms003 نیست که برای آنکه خواننده عادی نیز از متن درست و شایسته
~~اعقادی برخوردار شود شرط اول وجود طیع انتقادی کتاب است . چنین طبعی ضروری است
~~تا متن اصلی را درحدودی که امکان پذیر است بدست بدهد و درست را از فادرست جدا کنه و پایه
~~استواری برای طیع های عادی فراهم سازد
~~امید است با انتشار * مجموعه متون نارسی " گامی در راء این مقصرد برداشته شوه.
# احان یارضاطر

PageV00P011

~~============================================================

~~فهرست مطالب
~~مقلهه معح
~~مقدمه در اقلیعهای زمین
~~ذکر دریاها
~~ذکر دیار عرب
~~ذکر دریای بارس
~~ذکر دیار مغوب
~~ذکر دیار مصبر در حد بلاد اسلام
~~ذکر دیار شام
~~ذکر یحر روم وصورت آن
~~ذکر دیار جزیره
~~ذکر دیار عراق [عرب]
~~ذکر حدود خوزستان
~~ذکر دیار بارس
~~ذکر بلادکرمان
~~ذکر بلاد سند وتوابع آن
~~ذکر ارمینیه و اران و آذربایگان
~~ذکر دیار کوهستان
~~194
~~ذکر دیار طبرستان و دیلم
~~179
~~ذکر دریای خزر
~~ذکر بیابان میان فارس وخراسان
~~192
~~ذکر سیستان وتوابع آن
~~ذکر اقلیم خراسان
~~ذکر دیار ماوراءالنهر
~~ستنامه
~~1- فهرست لغلت و اصطلاحات
~~2- قهرست گیاهان وسنگها وجانوران و 0،
~~3- فهرمت جغرافیایی و تاریخین
~~استدراکات وغلطنامه

PageV00P012

~~============================================================

~~م
~~فهرست ص تقوای گتاب
~~صورتهای رنگین
~~رویری صقحة؛
~~1 - صورة اقالیم
~~-صورة عرب
~~2 صورت بحرقارس
~~ص دیا
~~دیار مغرب
~~صو دیار شام
~~ت دنان
~~صولرت دیار
~~~~7- صورت دیارریره
~~مزاق
~~9 - صورت خوزستان
~~10- صورت هارس
~~141
~~11-صورت دهان
~~12- صورت دیارشتند
~~142

~~ب
~~ت ارمینیه وا(
~~(قهستان)
~~14-صورت
~~وطر
~~15- صورت دیار دیکم
~~م ج
~~17- صورت مقازة خراسان
~~18سورس

~~19صورت خراسان
~~20 صولرت ماوراءالتهر
~~صورای سیاه
~~رویر صفحه0

~~2 - صورت

PageV00P013

~~============================================================

~~مقدمه
~~مسالک الممالک اصطخری ازمتون مهم ومعروف درجغرافیا است و
~~مؤلف آن ابواسحاف ابراهیم بن محمد الفارسی الاصطخری معروف به کرخی
~~(متوفی 346) آنرا ازروی صورالاقالیم تألیف ابوزید سهل بلخی (متوفی324)
~~تألیف کرده است. درین مطلب جای هیچگونه تردیدنیست که مسالک الممالک
~~اصطخری متکی بر کتاب صورالاقالیم است ومحققین چندان دراین موضوع به تفصیل
~~برداختهاند که باز گویی ms004 مطلب درینچا بی موقع و مورد خواهد بود
~~اصطخری که از مردم اصطخر فارس بود و ممالک اسلامی را از بلاد
~~هند تامغرب سفر کرد دو کتاب یکی بنام صورالاقالیم (-اقالیم) ودیگری موسوم
~~بمسالالممالک تألیف کرد . واین هردو کتاب مأخوذ از صورالاقالیم ابوزید
~~بلخی است . صورالاقالیم بنام "الاقالیم" باعتناء "مولر" از روی نسخه خطی
~~مورخ 690 عینا بشکل نسخه اصلی طبع شده است و عنوان لاتین آن درحاشیه
~~می آید2. اثر دیگر این مؤلف که شهرت بسیار دارد مسالک الممالک است که
~~ترجمه فارسی آن درهمین صحایف بدست خوانند گان می رسد. این کتاب نیز
~~متکی برصورالاقالیم ابوزید بلخی است وازتطبیق دو متن این نظرحاصل میشود
~~1- یرای تفصیل نگاه کنید به دومقاله از2d. 4add61a[ مندرج در 16rferf6 42666 (لیدن،
~~4 rra, ,2220294 1954) بعناوین ذیل
~~4172666 66666 6 144 142
~~ونیز به مقدمههای بارتلد ومینورسکی برترجمه انگلیی حدود العالم.
# 21662 46 6 66 19rd67
~~4d4 f.24d dee6f, eaa61839- مولر ترجمه همین کتاب را به آلمانی درسال 1849
~~(هامبورگ) انتشار داد .

PageV00P014

# ============================================================

~~بسنالک ومالکگ
~~12
~~که ظاهرأ اصطخری ابتدا کتاب موسوم بهصور الاقالیم (-اقالیم) را ترتیبداده
~~و سپس آنرا با تفصیل بصورت "مسالک الممالک " تدوین کرده است1 .
# ازمتن عربی مسالک الممالک ترجمه ای درخوراهمیت بزبان فارسی دردست
~~داریم که باحتمال قوی در قرون پنجم یاششم هجری بزبان فارسی نقل شده
~~است. زیرا امارات وقرائن کافی برقدمت ترجمه ازسب متن وشیوه لغات آن
~~بدست می آید و هر گونه احتمال تردید نسبت به کهنگی ترجمه سست میشود.
# ترجمه فارسی کتاب اصطخری، درمقام مقایسه، بامتن عربی کاملا موافق و
~~مطابق نیست. در بسیاری از موارد مترجم جملات و مطالبی را حذف وکسر
~~کرده ودر مواردی هم جمله ها و عبارانی بر آن افزوده است. مترجم گاه در ترجمه
~~دقت کافی ندارد و سهوهای روشن و اغلاط واضح براو دست داده است که
~~به موارد مهم این گونه عیوب درذیل صفحات اشارت رفته است .درقسمت اخیر کتاب، ms005
~~یعنی فصل مربوط به ماوراء النهر فسمتهای زیادی از ترجمه با متن اصطخری
~~مطابقت ندارد. باین صورت که ترجمه اضافاتی دارد و موارد اختلاف با سنن
~~صورة الارض تألیف ابن حوقل (که این کتاب خود میتنی وبراساس مسالک العمالک
~~است) مطابق ومواقق است، بنابرهمین ملاحظات است که متن فارسی را باید
~~ترجمه آزاد و اقتباس گونهای از کتاب اصطخری دانست. دخویه مستشرق
~~1 - برای تفصیل نگاه کنید به معجم المطبوعات ج 1 س 453 - 454 ، اکتفاء القنوع ص 49 ، الاعلام
~~زرکلی ذیل محمدبن حوقل وابراهیم بن محمد اصطخری، برو کلمان چاپ اول ص 229 وضمیمه جلد اول
~~ص408، دائرة المعارف اسلامی چله اول ذیل "اصطخری " ، تاریخ آداب اللغة العربیة تألیف
~~جرجی زیدان الجزءالثانی (قاهره 1957) ص 234 . ویه مقاله دخویه بعنوان تیل :
~~6 6d29d 46 6 6 ، . بد
~~مسالک الممالک توسط دخویه در سلسله متون عربی جغرافیایی درسال1870 انتشاریافت و مجددآ
~~ازروی آن درسال 1927 طبع دیگری بهمان شکل بطریق عکسبرداری منتشرشد . درهمین ایامی که این مقدمه
~~زیر چاپ بود طبع جدیدی از جنرافیای اصطخری بنام "المسالک والممالک " در سلسله انتشارات
~~موسوم به "تراثنا" (وزارة الثقافة والارشادالقومی، المجهوریة العربیة المتحده) بتحقیق دکتور محمد
~~جابر عبدالعال الحسینی ومراجعه‌ محمد شفیق غربال در سال 1961 در قاهره انتشار یاقت . این ابع
~~مبتنی برسه نسخه‌ قدیمی ومصور (یکی تاریخ دار ومورخ 878) وطبع معروف دخویه است . در مقدمه‌
~~این طبع متنی را که "مولر" بنام " الاقالیم " بطبع رسانیده است صورت مختصر شده‌ "المسالک
~~والسالک" دانستهاند .

PageV00P015

# ============================================================

~~سشهور و ناشردوره هشت جلدی متون جغرافیائی عرب (که مسالک الممالک
~~اصطخری یکی از آنهاست) به اختلافات میان متن عربی و ترجمه فارسی توجه
~~داشته و موارد اختلاف آن دو را در ذیل صفحات متن عربی (از روی نسخه
~~موجود دروینه) نقل وطبع کرده است وبه همین علت ما درینجا ازتقل اختلافات
~~خودداری کردیم:
~~اما بدون تردید، کتاب حاضر با وجود مسامحات آشکار وسهوهایی که
~~درترجمه آن حادث شده است ms006 بعلت قدمت نثرواحتوا برلغات واصطلاحات فارسی
~~مورد کمال اعتناء ودرخورتوجه تمام است وازاین بس مراجعه کنند گان بجای
~~متن اصطخری میتوانند ازترجمه فارسی استفاده بیرند
~~هترجم کتاب
~~ترجمه کتاب را دریک نسخه جدید نویس (که بعدازین به معرفی آن
~~میپردازیم) بهخواجه تصیر الدین طوسی (متوفی 672) ودر نسخه‌ جدیدنویس
~~دیگر به ابوالمحاسن محمد بن سعد بن محمد النخجوانی معروف به ابن ساوجی
~~(که در742 درقید حیات بودهاست) نسبت دادهاند . این هردوانتساب بدلایل
~~وقرائنی که درزیر بدانها اشاره میشود درست نیست
~~1- شیوه نثر کهن کتاب گواه است که کتاب درقرن پنجم یاششم از عربی
~~بفارسی نقل شده است، استعمال لغات کهنه که فهرست آنها درپایان کتاب بدست
~~داده میشود وشیوه نثر نویسی کتاب مؤید این ادعاست. نثری چنین کهنه
~~نمی تواند اثر قلم خواجه تصیر یعنی ازقرن هفتم ، ویا از قرن هشتم هجری یعنی
~~اثر ابن ساوجی باشد
~~2- مقایسه میان آثار منثور فارسی خواجه نصیر مانند اوصاف الاشراف
~~یاآغاز وانجام باترجمه مسالک وممالک خود مؤید سستی این انتساب است. شیوه
~~نشر خواجه نصیر دیگر واسلوب نثر این کتاب دیگرست. آثار کهنگی و قدمت درنثر
~~مسالک و ممالک آشکارست ودرنثر خواجه نصیر چنین مواردی دیله نمیشود
~~1 آقای محمدتقی مدرس رضوی درکتاب "احوال وآثار .... خواجه نصیر طوسی" (طهران ،
~~1234) نوشتهاند: " انتساب این ترجمه بخواجه نصیر طوسی محقق نیست ." (من 317)

PageV00P016

~~============================================================

~~1
~~مسالکک وسالکگ
~~3- در هیچ یک از سآخذ قدیم ذیل احوال خواجه نصیر ودرفهرست
~~مؤلفات او بچنین اثری از خواجه اشاره نشده است:
~~4- وجود دونسخه از مسالک وممالک فارسی بعخط ابن ساوجی (که این
~~شخص را در نسخهای خطی مکتوب درقرن دوازدهم مترجم دانستهاند) وهردو
~~خوانا وبخط نسخ خوش نوشته شده وپاکبزه وازهر گونه تصرف واصلاح و
~~قلم خورد گی معموله و مرسوم نسخه های دستنویس مؤلقین بدورست نیک
~~می نمایاند که ابن ساوجی کانب ونسخه نویس بوده است و ذکر او بنام مترجم
~~دریک تسخه قرن دوازدهم دلیل کافی وقاطع برسترچم بودن اونمی تواندباشد. ms007
# بعلاوه درین دونسخه اغلاط اسلائی دیده می شود که نمی تواند از کاتبی
~~باشد که خود مؤلف است وواضح است که چون کاتب نسخه را از روی نسخه
~~دیگری نقل کرده وخط آن خوانا نبوده و یاوقوف برمعنی بعضی کلمات نداشته
~~است لذانتوانسته است که برخی کلماترا درست بخواند. نا گزیر چنین کلمات را
~~عینا تصویر کردهاست، مانند کلمه "حال! " (ص 263) که ترجمه سبخة بمعنی
~~زمین نمکزار است (احتمال میرود که "نمکناله " یاچیزی شببه این کلمه بوده
~~است) وکاتب بعلت عدم وقوف آنرا بشکل غیرقابل قراءتی نقل کرده است:
~~5_ وجود نسخهای ناقص از کتاب متعلق به کتابخانه سر کزی دانشگاه
~~که بدون شکه در قرن هفتم هجری وشاید میان 650 و700 یعنی پیش ازعهد
~~ابن ساوجی کتابت شده است :
~~6- از این ساوجی منظومه ای بنام درة المعالی دردست است (پس
~~ازین درحاشیه صفحه ه مقدمه به آن اشارت سی رود) که اشعار آن سخت سست
~~وضعیف است و در مقام مقایسه میتوان گفت که صاحب چنین اشعار کم پایه
~~نمیتواند صاحب نثری بدان مایه باشد
~~34

PageV00P017

~~============================================================

~~15
~~مقدمه
~~نسخه های مسالک وممائک
~~1- نسخه شماره‌ 3515 در 138 ورق متعلق به موزه ایران باستان
~~(تهران) که درقدیم به بقعه‌ شیخ صفی (اردبیل) تعلق داشته وازآنجا ابتدا
~~به کتایخانه دولت علیه ایران وبعدا به موزه ایران باستان انتقال یافته است
~~(نگاه کنید به عکسهای شماره‌ 1 و 2 و 3) .
# این نسخه درطبع کتاب نسخه اساس قرارگرفت ، مگر درموارد افتادگی
~~و سهو که ناگزیر نسخ دیگر مورد استفاده واقع شد و به نشانه "م" شناسانده
~~شده است. نسخه مذکور رقم داردومورخ 72 وبخط ابن ساوجی1 است. کانب
~~درپایان نسخه می نویسید:
~~1- تحقیق در باب ابی ساوجی : پیش از این گفتیم که باستناد نسخهای تازه نویس ازقرن
~~دوازدهم موجود در کتابخانه انستیتوی شرقشناسی لنین گراد که بشماره‌ 6 پرازین معرفی میشود
~~این ماوجی را مترجم مسالک وممالک دانستهاند . میکلوخومکلای درمقالهای که ترجمه آن ms008 درشماره دوم
~~سال دوم مجله‌ پیام توین پنام نسخه های نفیس انستیتوی خاور شناسی شوروی " طبع شده است
~~ونیز درصفمات 12_14 فهرست نسخ چغرافیائی موجود در انستیتوی مذکرر بنام 0دلن
~~666 6666 666. نعل194
~~1955 .1109669، وهمچنین به نقل ازو آقای محمد تقی دانش پژوه در فهرست نسخه های خطی کتابخانه
~~مرکزی جلد * صفحه 11، وایضا استوری درحاشیة ص 117- 119 از جلد دوم "تآلیفات فارسی".
# /266a, f61 2af1 18a جنین گفتهاند .
# اما استدلال کردیم که این شخص نمیتواند مترجم باشد ومردی کاتب بوده است و دونسخه
~~هم از مسالک و ممالک به خط او در دمت داریم ، چون اطلاعاتی در باره‌ احوال وی بدست
~~آمد درج آنها درین حاشیه خالی از فایده نخواهد بود .
# در کتاب هدیة المارفین و آثار المصنفین تآلیف اسمعیل پاشا بغدادی (استانبول، 55 - 1951)
~~[ وبنقل ازو درالاعلام زرکلی م ذیل "ابوالمحاسن محمدبن سعید (غلط چاپی وسعد درست است)
~~ابن محمد النخجوانی المعروف بابن الساوجی" مینویسد : "کان حیا سنة اثنتین و ثلاثین وسیعمائةله
~~درةالمعالی فی ترجمة اللآلی".
# ظاهر این است که مؤلف هدیة العارفین این مطلب را از روی نسخه‌ چاپ شده‌ کتاب
~~* درةالمعالی فی ترجمةاللآلی " (استانبول، 1315 ه. ق.) [که نسخهای از آن درکتابخانه‌ استادمینوی
~~دیده شد و ایشان مرا بر نسخه مطبوع کتاب مطلع ساختند ) نقل کرده است و بر طبع کننده‌ کتاب
~~هدیة العارفین اشتباه حاصل شده ونام پدر ابن ساوجی را بجای "سعد" به مهو "معید" نوشته امت :
~~نسخه چاب شده‌ درةالمعالی بقطع جیبی وشخصی بنام علی غالب یانی طبع آن است وبنا برمقدمه
~~چاپ کننده، ازروی نسخه خط مترجم یعنی خط ابن ماوجی محقوظ درکتابخانه‌ ملی شهر استانبول چاپ

PageV00P018

~~============================================================

~~19
~~مسالک وممالک
~~" تمام شد ترجمه مسالک و ممالک بپیروزی روز آدینه چهام محرم
~~المیمون سنة ست وعشرین وسبعمائة الهجرة علی یدی العبد الفعیف المفتقر
~~الراجی عفوربه الاحد بی المحاسن محمدبن معدین محمد النخجوانی المعروف
~~بابن الساوجی غفرالله له و لوالدیه ولمن قال آمین یا رب العالمین ms009 بمدیثة
~~أصفهان حباهاألله تعالی عن الحدثان ."
~~2- نسخفشمارە3156 در11اورق متعلق به کتابخانه ایاصوفیه (ترکیه)
~~که نوسط استاد مجتبی مینوی عکس برداری شده وفیلم وعکس آن در کتابخانه
~~مر کزی دانشگاه تهران موجود است. (نگاه کنید به عکس4)
~~بقیة حاشیة صفحة قبد
~~شده است . خاتمه نسخه مذکور چنین است : "تمت الرسالة علیبدالعبدابی المحاسن محمدبن سعد بن محمد
~~النخجوانی یعرف بابن الساوجی سنة اثنتین وثلثین وسبعمائة *. تاریخ تألیف کتاب را روی چلد آن
~~کتاب بغلط سنه 738 نوشتهاند وظاهرأ باستناد مصراعی است ازخطبه کتاب : "زهجرت طا و کاف و
~~ذال رفته " که به حساب جمل 739 میشود. اما چون تاریخ کتابت نسخه 742 بوده است پس تاریخ
~~739 و طبعا 738 درست نیست . ظاهرأ مصراع مذکور بعورت "ز هچرت باء وکاف و ذال
~~رفته " بوده و درطبع اشتباه حاصل شده است
~~چند بیت از آغاز این کتاب که ارتباط با تاریخ ترجمه ونام مترجم دارد نقل میشود :
~~ذکرالله الاعلی
~~مپاس بسی قیاس و حمد یی حد خدایی را که دانش نیست در عد
~~امیر المؤمین شاه طریقت
~~کتابی گفته است اندر حقیقت
~~نهاده نام او "نثر اللآلی"
~~بترتیب قهجی سر (ظ : بر) توالی
~~معانی لطیف بکر دارد
~~بداند هر که فکر بکر دارد
~~بر اندازم نقاب از روی این حور
~~بگویم ترجمه چون در منثور
~~بنام دره شد موسوم الی
~~زای جبهه تاج معالی
~~ز این صاوجی باشد نشانه
~~بماند یادگاری در زمانه
~~زهجرت طالظ: با) وکاف وذال رفته
~~شد این نظسم مترجم جمله گفته
~~خداوندا ذ تو توفیق خواهم ز لطف تو همه تحقیق خواهم
~~نباید تردید کردکه نام درمت پدر او "سعده است چنانکه درنسخ خطی مسالک و ممالکو نسخة
~~چاپی وخطی درة المعالی آمده نه آن چنانکه درهدیة العارفین نقل شده است . درباب زمان حیات او
~~این نکته بدست می آید که ابن ساوجی مسلما تاشش مال پس از نوشتن نسخه مورخ 729 مسالک و ممالک یعنی
~~تاعهه سرودن این ms010 منظومه درقید حیات بوده است و باید اورا از بجال اواخر قرن هفتم و اوائل
~~قرن هشتم دانست وچون دونسخه تاریخ دار موجود بخط او (مسالک وممالک ومجموعة چهار رصاله
~~که بمدأ معرفی میشود) در دو سه‌ 715 و 726 در اصفهان کنابت شده است شاید بتوان گفت که
~~ددین مدت ساکن اصفهان بوده است :

PageV00P019

~~============================================================

~~17
~~م
~~اختلافات این نسخه را به علامت "ت" در ذیل صفحات نقل کردهام
~~و در بعضی از موارد بعلت صحت این نسخه یا سقط نسخه دیگر صورت مذکور
~~درنسخه بت" را درمتن قراردادهام، برنرنج پشت این نسخه نوشته شدهاست :
~~7 کتاب ترجمة المسالک و الممالک لخزانة الکتب (کذا) المخدوم ..
# ضیاءالملة و الحق والدین حسین بن المولی المرحوم السید اقضی القضاة
~~فی زمانه وعصره فخرالملة و الحق والدین احمد بن سراج دامت معالیه
~~وطاب مثراه" :
~~بقیة حاضیة صفحه قبل
~~گفتیم که یک نسخه تاریخ دار دیگر بخط وی در دست هست وآن مجموعهای است متعلق
~~به کتابخانه دوست بزرگوار آقای دکتر اصغرمهدوی استاد دانشگاه محتوی بر چهار رساله: رساله عربی
~~"کلمات باباطاهرعریان" ورساله "المخمسات" ورساله "المعشرات" و"اوصاف الاشراف" خواجه نصیر
~~طوسی . هر یک از این چهار رساله تاریخ تحریر دارد بترتیب و بشرح زیر :
~~1) تم والحمدالله رب العالمین 0 علی یدی العبد الضعیف الراجی عفوریه الاحدابی
~~المحاسن محمد بن سعد بن محمد یعرف باین السارجی غفرالله له ولوالدیه ولمن قال آمینیارب العالمین
~~یومالجمعة فی اواخر من شعبان سنة خمس عشرة وسبعمائة بمدینة اصفهان . (عکس شمارة 8)
~~2) تمت المعشرات بمدینة اصفهان فی اواخر شعبان سنة خمس عشره وسبعمائة الحمدلله
~~دب العالمین و یتلوه المخمسات.
# 3) تمت المخمسات یوم الاربعاء فی شهر شعبان سنة خمس عشرة ومبعمائة بعدینة اصفهان
~~علی یدی العبد الضعیف المفتقر الراجی عفوربه الاحد ابی المساسن محمد بن سعد بن محمد یعرف بابن
~~الساوجی احسن الله عاقبته غفرالله لمن قال آمین با رب العالمین حامدا ومصلیا ومسلما ،
~~4) تمت الرسالة فی ذکر اوصاف الاشراف بحمدالله العزیز و ms011 منه یوم الاحد ألعشرین من
~~شعبان المعظم سنة خمس عشرة وسبعمائة علی یدی العبد الضعیف الراجی عقو ربه الاحد ابی المحاسن
~~محمد بن سعد بن محمد یعرف بابن الساوجی غفر الله ولوالدیه ولجمیع المؤمنین والمسلمین أمین رب العالمین
~~بمدینةاصفهان.
# اطلاع دیگری که مربوط به این شخص بدست آمد نکته ای است که استاد جادل همائی درمقدمه
~~کتاب کنوز المعزمین تصنیف ابن سینا (تهران، 1331 ش) نوشتهاند و مطالب ایشان عینا برای اطلاع
~~نقل می شود:
~~" در پارهای از کتب مربوط بعلوم غریبه ازاین کتاب (یعنی کنوزالمعزمین) ...
# 00. نام بردهانه، از جمله کتاب حل المشکلات تآلیف ابوالمحاست محمدبن سعدبن محمد معروف
~~بابن الساوجی که در عهد شاه عباس کبیر (985-1038) میزیسته وکتاب خود را همان ایام و بطور
~~قطع قبل ازکشف الظنون تآلیف کرده است 0"
~~استنباط استاد همائی درباب اینکه این ساوجی درعهد شاه عباس کبیر می زیسته بعلت احتوای
~~وقایع ومطالبی مربوط به عهد پادشاه مذکوراست که در کتاب حل المشکلات وجود دارد وطبعأ قرینه
~~وامارهای برزمان تآلیف کتاب میتواند باشد . اما دراین ایام اخیر که درباب این سارجی از رجال قرن
~~هشتم با ایشان صحبت شد فرمودند که درنسخه مذکوراحتمال تصرفات زیاد از کاتب میدود وامکان

PageV00P020

~~============================================================

~~مسالکک و ممالکک
~~آقای مینوی دریادداشت خود این نسخهراکتابت قرن هشتم دانسته اند.
# درآخر این نسخه سه ورقی که بجای اوراق ساقط شده افزودهاند ازقرن نهم است :
~~هلموت ریتر این نسخه را معرفی کرده است1 .
# پایان این نسخه بطور سشوش کتابت شده وسطور آخرین آنرا درصفحه
~~274 نقل کردهایم.
# 3- نسخه‌ شماره‌ 1271 در157 ورق متعلق به کتابخانه ملی وپنه
~~(اطریش) که جدید نویس است ودرمواردی که نسخه پدل آن نقل شده است
~~بعلامت "و" آنرا مشخص ساختهایم. عکس وفیلمی ازاین نسخه در کتابخانه
~~مر کزی دانشگاه موجود است. وصف این نسخه در فهرست فلوگل 42402
~~بنام "ترجمة المسالک و الممالک" آمده است . دخویه موارد اختلاف این
~~نسخه را از لحاظ اضافات و اختلافات دیگر ms012 با متن عربی اصطخری در ذیل
~~صفحات چاب متن عربی نقل کرده و این نسخه را بعلامت ع شناسانیده است
~~( نگاه کنید به عکس شمارە5)
~~هایان این نسخه چنین است :
~~" بواسطه عموم معانی و خصوص فواید این کتاب را که مشهور است
~~بمسالک و ممالک از زبان عربی بز بانفارسی در آوردیم تاخوانندگان از آن
~~مفید وشنوگان مستفید شوند وموسوم بکتاب ترجمة المسالک والممالک شد
~~و الحمدلله وحده قم الکتاب بعون الملک العزیز الوهاب من مصنفات
~~خواجه تصیر الدین طوسی علیه رحمةالله الباری و علی من قرأ هذا الکتاب
~~آمین 50
~~قیه حاشیة صفحة قبل
~~بسیار هست که مطالب روقایع مربوط به عهد شاه عباس راکاتب براصل حل المشکلات افزوده باشد
~~باری اگر ابن ساوجی مؤلف حل المشکلات شخص دیگری نباشد (چنانکه قرائن قوی برین
~~ادعا وجود ندارد) از و دو تألیف میشنامیم یکی حل المشکلات و دیگر درة المعالی وبنابرذکر
~~میکلوغوماکلای این صارجی مترجم وسالهایهم از زبان عریی به زبان فارسی است درباره الفبا
~~منسوب به شهابالدین مکتوب (؟) که من اطلاعی از آن ندارم ومیکلوخوماکلای هم نشانه ای از آن
~~بدست نمیدهد (پیام نوین ج 2 ش 2 ص 10)
~~14d66 6, 13, 2.6

PageV00P021

~~============================================================

~~19
~~ته
~~4- نسخه شماره‌ 344 در 154 ورق متعلق به کتابخانه بغداد کوشکو
~~(تر کیه) بقطع وزیری بزرگت بخط خوش نستعلیق که فیلم آنرا استاد مجتبی
~~مینوی اخیرا در اختیار من گذاردند و در یادداشتهای خود نوشته اند "ستعلق
~~بحدود 870 هجری امست". نسخه چنین بایان میگیرد :
~~"و بواسطه عموم معانی و خصوص فواید این کتاب را که مشهور است
~~به مسالک وممالک اززبان عریی بزبان فارسی در آوردیم تاخوانندگان
~~ازآن مفید وشنوندگان مستفید شوند وموموم به کتاب ترجمة المسالک
~~و الممالک شد والحمدلله وحده تم الکتاب بعون الملک العزیز الوهاب
~~بحمدألله وحسن توفیقه تم"
~~5- نسخه‌ شماره‌ 1331 ناقص در58 ورق متعلق به کتابخانه مرکزی
~~دانشگاه (نهران فهرست نسخه های خطی کتابخانه مر کزی دانشگاه تألیفت محمدتقی
~~دانش ms013 پزوه، جلد 8 : 11). این نسخه متعلق به مرحوم محمدعلی داعی الاسلام
~~بوده امت. نسخه ای قدیمی است و کتابت آن حکایت می کندکه میان 950 و
~~700 هجری نوشته شده ، نسخه ای است که قسمت اخیر آن افتادگی دارد .
# چند ورقهم از آخرین اوراق نسخه تازه نویس وخاتمه آن چنین است :
~~7. و بواسطه عموم معانی و خصوص فواید این کتاب را که
~~به مسالک وممالک وموسوم گشت یکتاب ترجمة المالک و الممالک
~~تمت الحمدلله رب العالمین 000
~~در صفحه‌ عنوان این نسخه که دارای ترنجی است نام کتاب
~~"نرجمة المسالک والممالک" نوشته شده است، (نگاه کنید بهعکس شمارة6)
~~6- نسخة شماره‌ 610 متعلق به کتابخانه مؤسسه تحقیقات شرفی
~~لنین گراد که معرفی آن در کتاب فهرست نسخ جغرافیابی فارسی موجود
~~درمؤسسه مذکور تألیف میکلوخوسکلای1 آمده است. این نسخه مورخ سیزدهم
~~ربیع الثانی 1164 است و نام مترجم درین نسخه ابو المحاسن محمد بن سعدین
~~1- نگاه کنید به صفحه‌ 13 و حاشیه‌ صفحه 5 مقدمه . همین مؤلف این دونسخه را در "یادداشتهای
~~علمی انستیتوی خاورشناسی اتحاد شوروی" جلد شانزدهم (مسکو، 1958) نیز معرفی کرده است :

PageV00P022

~~============================================================

~~مسالک وممالک

~~محمدالنخجوانی معروف بابن ساوجی تقل شدهاست . اماچنانکه پیش ازاین گفتیم
~~وی نمیتواند مترجم این کتاب باشدا .
# اتفافأ درایاسی که به نوشتن این مقدمه مشغول بودم عکس صفحه اول
~~و آخر نسخه بلطف آقای کمیسارف مدیر محترم قسمت مطالعات ایرانشناسی
~~(درمؤسسه خاورشناسی فرهنگستان علوم شوروی شعبه مسکو) به تهران رسید
~~وعکس صفحه آخر آن درینجا بطبع میرسد
~~یا کر ده کی تبت وین که فاین صوه مساتٹا قابر ورماه
~~کرو بر اسطه عمو ی وضص فواه ا ورت ال
~~ماک اززیان عربی نزبون وری ق کردهف" خانش کان ازان مغی
~~ات
~~ون ن ش فونه وموسوم ب نرج المساک مماک ومن ج ابهالمی
~~ون بن ممد النجران بان الا وجی احر عافت غ الما
~~د ن الحعیزر نا کیا رعهم ن فقرکل مرب وری انهم ففردر وه ms014 الدیو م
~~نارن وم، ر ان وتت نووعردروبت * اعیش مو
~~114
~~صفحه اول این نسخه جدید نویس است وبعدأ به نسخه الحاق گردیده.
# 7- نسخه شماره‌ 9797 ایضا متعلق به مؤسسه مذکور در فوق که
~~نسخه ای ناقص و جدید نویس آز قرک سیزدهم هجری است،
~~8- نسخه کتابخانه آستان قدس رضوی (مشهد) که بشمارە178 درجلد
~~سوم فهرست آنجا معرفی شده است. نسخهای است مغشوش و ناقص ،عکس
~~آن در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران بشمارههای 1331 و 1332 هست.2
~~1 - ظاهر اینست که ناسخ آنرا از روی نسخهای نقل کرده که بخط ابن ساوجی بوده و اشاره‌ اورا
~~در رقم ختم کتاب دلالت برمترجم بودن او دانسته است .
# 2- آقای دانش پزوه در فهرست دانشگاه (ج 8 صر11) بنقل از فهرست آستان قدس نوشته اند که
~~درین نسخه عبارتی مربوط به تاریخ 898 یاد میشود. این مطلب قطعا الحاقی از طرف کاتب است

PageV00P023

~~============================================================

~~49

~~درین نسخه آثار تصرقات کاتب دیده میشود و مطالبی به متن افزوده شده
~~است: مثلا ذیل مرو درجائی که از برزویه طبیب ذکر سیشود سی نویسد:
~~7 و در سرای بونجم ابویعیط جامه سیاه رنگی کردند که مسوده
~~پوشیدند یعنی سیاه بوشان ومامون در مرو پودکه خلافت پوی رسید وبر
~~برادر خویش محمد بن هارون الرشید ظفر پافت واکایران بسیار ازمرو
~~برخامته از جمله برزویه طبیب که برهمه اطبای عالم مقدم بود وکتاب
~~کلیله و دمنه آو رقته بهندوستان به فارسی آورده وچون باربد که نواها
~~و رودها ساخته و او ندیم خسرو پرویز بوده" (ورق 116 الف)
~~همچنین در ذکر شهرها به عناوین قائل شده است، مثلا "ذکر دارالسلام
~~بغداد" یا ”ذ کر دریند،، اوراق این تسخه مغشوش است و نسخه چنین
~~پایان میگیرد :
~~"اینست حدود مسالک و اقالیم در ممالک اسلام که یاد کردیم از اقلیم
~~ماوراءالنهر والله اعلم."
~~9- نسخه شمارە5990 کتابخاته ملی ملک (تهران) که قبلا به کتابخانه
~~صنیع الدوله تعلق داشتهاست، بخط نستعلیق باشانزده نقشه ms015 . کتابت نسخه حدود
~~سنه هزار هجری است. خطبه این نسخه مجعول ومتأخرست ومطلب اصلی کتاب
~~از "ذکر بلاد مغرب" آغاز میشود.
# 10- نسخة شماره‌ 1407 کتابخانه مجلس (تهران) بخط نستعلیق
~~خوش بقطع رحلی که از روی نسخه ای که اینک در موزه ایران باستان است
~~درزماتی که در بقعه شیخ صفی بوده است کتابت شده، کاتب در پایان این
~~نسخه مینویسد :
~~"پتاریخ شهر محرم الحرام هزار و میصد و شانزده هجری مطابق سال
~~فرخنده فال ایت ثیل جناب مستطاب بتدگان علی خان حکمران اردبیل
~~مشکین مدظله و جناب مستطاب آقای حاج میرزا کاظم ملک التجار کل
~~ممالک محروسه ایران و جناب آقای میرزا حسین خان قوام دفقر دام
~~اقبالهما به بقعه متبرکه شیخ صفی علیه الرحمه رفته بودند این کتاب
~~مستطاب در کتایخانه مبارکه آن بزرگوار دیده شد. حسب الفرمایش بندگان
~~جناب مستطاب حکمران معظم الیه بخط این بندة مذنب عاضی الحقیر الققیر
~~قتیر علی این مرحوم میرزا عباس افشار ارومیه استنساخ پذیرفت ، فیغره‌ شهر
~~جمیدی الثانی 1316 یا علی الاعلی ."

PageV00P024

~~============================================================

~~11- نسخه شماره‌ 1646 روان کوشکو (طوپ قاپوسرای ، ترکیه)
~~مورخ 1075هجری که هلموت ریتر آنرا معرفی کرده است
~~14/13/12_ سه نسخه متعلق به کتابخانه ملی (پاریس) بشمارههای
~~254 (که نسخهای است ناقص ازقرن یازدهم هجری) و655 (ناقص ازقرن
~~دوازدهم) و656 (ازقرن دوازدهم هچری) :
~~15- نسخه‌ شماره‌ 707 متعلق به کتابخانه ایندیا افیس (لندن) که
~~نافص وبنابر گفته‌ اته "قدیمی" است
~~19- استوری در "تألیفات فارسی" از نسخه ای متعلف به کتابخانه
~~"کالج ایتن" (انگلستان) بشماره‌ 55 نام سی برد. چون فهرست این کتابخانه
~~در طهران نبود مشخصات نسخه بدست نیامد
~~17- نسخه شماره‌ 1867 کتابخانه سلطنتی که ازعهد فتح علی شاه درین
~~کتابخانه باقی است. نسخهایست که از اول وآخر ناقص و بهمان خط وکاغذ
~~و نقشهها وبه شبوه‌ کتابت نسخه موزه ایوان باستان است، (عکس شماره‌ 7)
~~با نعمق و نطبیق که درحضور استاد مجتبی مینوی وآقای دکتر مهدی
~~بیانی شد وحدث خط میان ms016 این نسخه ونسخه موزه ومجموعه رسائل خط ابن ساوجی
~~مسلم شد وجای نردید تیست که این نسته بخط این ساوچی است، این نسخه
~~از آخرین سطر صفحه چهل مطابق با متن چایی حاضرآغاز و به اواسط سطر
~~دوازدهم صفحة 271 ختم میشود:
~~18- نسخه متعلق به آفای غلامرضا شهنواز که دسترسی بدان میسر
~~نشد. آقای احمد گلچین معانی درمقدمه تاریخ ملازاده آنرا ذکر کردهاند 3
~~4
~~. 66, 1936,4.56 -1
~~2- فهرست ایندیا افیس تآلیف اته (اکسفورد 1903)، جلد اول ذیل شمارە 707.
# 3- تاریخ ملازاده، تهران 1339، ص نه ازمقدمه .

PageV00P025

# ============================================================

~~تصحیح متن
~~بشرحی که دیده شدهیجده نسخه از این نرجمه دردست است وعین یاعکس
~~هفت نسخه از آنها مورد استفاده ومطالعه مصحح بود. ازین میان درتصحیح متن
~~دو نسخه‌ قدیمتر و معتبرتر یعنی نسخه موزه‌ ایران باستان (بعلامت "م*)
~~ونسخه ایاصوفیه (بعلامت "ت") مورداستفاده قرار گرقت. بدین ترتیب که
~~نسخه "م" اساس قرار داده شد و اختلافات بت" درذیل صفحات نقل گردید وهرجا
~~سقط و افتادگی یا غلط وسهو در نسخه "م" وجود داشت نسخه‌ "ت" اساس
~~طبع قرار گرفت. نسخه وینه (بعلامت "و") نیز گاهی مورد استفاده بود وبعضی
~~از اختلافات مهم آن در ذیل صفحات ذکر شد. از نقل اختلافات نسخ دیگر
~~خودداری شد
~~نکاتی که درباب تصحیح متن وموارد اشکال آن باید به اطلاع مراجعه-
~~کنندگان کتاب و اهل تحقیق برسد عبارت است از :
~~1- متأسفانه اسماء جغرافیائی درهیچ یک ازنسخ خطی بدرستی وروشنی
~~مضبوط نیست، غالب اسماء مهجوردیه ها وآبادیها بدون نقطه نوننته شده وقراعت
~~وتصحیح آنها طبعا از روی نسخ کاملا دشوارودر بسیاری از مواردخارج از امکان و
~~اعتباراست، البته درضبط اسماء مشهور نظیر اصفهان وشیراز ومرو ویخارا اشکال
~~درمیان نبود، ولی در مورد اسم آبادیهائی که اکنون از آنها نشانی نیست صعوبت
~~ودشواری وجود دارد. ناگریز صورت اعلام و اسماء جغراقیائی مذکور درمتن
~~عربی اصطخری(که خاورشناس دقیق وبصیری چون دخویه مصحح وطابع آن بوده
~~است) نقل گردید. اختلافات و نسخه بدل نسخ فارسی ms017 حتی کلماتی که نقطه نداشت
~~و قابل قراءت نبود عینأ درحاشیه صفحات آورده شد، مگر درمواردی که شکل
~~فارسی آن اسم جغرافیائی با صورت رایج در عربی تفاوت داشت و احتمال رواج
~~شکل اول درمیان فارسی زبانها بیشتربوده است، سانند: قوادیان (قبادیان)،
~~ارغان (ارجان) ، وارین (بارین) ، نوبندگان (نوبنجان) ، چغانیان
~~(صغانیان) ، ده شیر (قریةالاسد) ، نهر آسیا (نهر طاحونه) ، سرگریوه

PageV00P026

~~============================================================

~~سالک وسه
~~(رأس العقبه) ، مورد(آس) وجزاینها که درفهرست انتهای کتاب درداخل هلالین
~~صورت عربی آنها ذکر شله است، همچنین درمواردی که ضبط یکی از نسخ
~~فارسی ارجح می نمود مانند ماهی رویان بجای مهروبان:
~~در خواندن اعلام جغرافیایی از کتب دیگر مانتد حدود العالم
~~ومعجم البلدان وفارستامه ابن بلخی و تاریخ سیستان ونزهةالقلوب وجزاینها
~~نیز کمک گرفته شد.
# 2 - درمواردی که یکی از نسخه ها (ایاصوفیه وموزه) افتادگی داشت
~~افتاد گیها از روی آن دیگری نقل شد و موارد ساقط شده میان دو ستاره تعبین
~~و در حاشیه قید گردید.
# 3- با اینکه چاپخانه بر ای طبع کلمات معرب وسیله کافی نداشت کوشش
~~شدکه در موارد واجب اعلام واسماء جغرافیایی با اعراب ضبط شودتا فراءت
~~کلمات مهجور آسان باشد. ضبط این کلمات مبتنی برمتن مطبوع اصطخری است .
# 4- در آن قسمت از فصل ماوراء النهر که ترجمه فارسی برمتن عربی
~~اضافات دارد برای تطبیق ازصورة الارض ابن حوقل استفاده شد وبموارد اختلاف
~~در ذیل صفحات اشاره گردید.
# 5- نقطههای وقف بصورت ل در غالب نسخ ابن کتاب هست (نگاه
~~کنید به عکسهای شماره‌ 2و6و7)، اسا میان هیچ یک ازدونسخه یک نواختی و
~~همسانی دیله نمی شود، تردید نیست که رعایت آن گونه نقطه گذاری در چاب
~~کنونی نه مبسر بود و نه مفید،
~~9- رسم الخط قدیم در مورد "کی" و "آنچ" و "تر" نگاه داشته شد.
# کلماتی که با "پ" و دچ" و دگ، و "ژ" است بانقطه کامل ضبط شد. دیگر
~~سعی برین بوده است که کلمات مستقل از یکدیگر جدا باشد.
# 7- سترجم درشرح ms018 بعضی ازشهرها از آوردن نام جمیع دیه ها وآبادیهای
~~آن شهر که در متن عربی وجود دارد خودداری کرده است. در مواردی که
~~به مطلب صدمه کلی و اساسی وارد آمده است ناچار افتادگی را میان [ا
~~ازمتن عربی نقل کردیم:

PageV00P027

~~============================================================

~~حایسه عیان دور متف هریی وقریحمه غادست
~~ال
~~افلی افعصاقای
~~مه فاوسه
~~ن ارمینید و الران و اذرچان غد آما آنع هه ا حتود بیوققد از مشرف
~~فاما ارمتیة والرا واذوبیجان فماتاجناها
~~فی صورة واحنه و جملشاحا اقلهما و کوهستان و جانسی شرقی از دریای خزر
~~فی حبورة واحدة وجملتاها اقلهما واحدا والدی
~~واحدا والذی بط بها مماهلی المشرف العجبال و آنج به ابن اقلیم تزدیکت است ، از مغی
~~یحمط بها مماعلی المشرق الجیال والدیلم وغرنی
~~و الدیلم والبر وشرقی یحرالخزر والذی یحیط حدود ارمن والان ، و ا ازقمال) الآن
~~یحر العخزر و النی یط بها ممایلی المقربة
~~کوههای قبف وانج یه ام بعوندد، ازجتوی
~~مه مسا ملی السلوریبة لصوة الدیب والران اومهم حدوة حراق قا صدح ان ستوه حبر در وفرأی
~~ود الارمن و اللدن وشی من عد الجزهرة
~~ن حدود الخزروالذی بحیط بها ممایلی الشمال بلاه را به هم باد کنم [و] آن وا اقلی
~~و الذی یحیط بها ممایلی الشمال اللات وجیال
~~اللان و جبال القق والذی بحط یها ممایلی ساختم چنان کی درشکل * مورت * نگاشته
~~القیق والذی عل بعا ممایفی الجوی حبود
~~الجنو حدود العراف وش ن حدودالجزیرةت امد
~~العراف وشی من حدوه الجزیرة
~~هاسا اذربهجاتقان مدیتتها الکبری اردوعل بذدکتر شهری درآفهربابکان اردوهل
~~فاما اذربجان قان اکبیر مدیتة بهااودبعل
~~فرت فی معلها وعلیه مود و علیه امت ، و مقدار دو بهر فرستکی درازا و وهتا
~~و بها المحکر ودارالاسارة فعی مدیتة تکوتن
~~تلشی فر قیمتلها وعلیها سررفهه ثلرثة ابوایب
~~اربعة ابواب وانضالب علی بثاتها الطین وعی دارد، ومرای امارت آنجا باشد، و دیوار
~~د الاسمار کنره بالرساتف والکود وبها داره با چهار دروازه، و جای ms019 فر نعست لست
~~باوها القال علیه العطن مدی ة
~~ی سقون مرتفع جدا و دوستا داوه، وبر دو قرمتکی کوهی هسته
~~ولصما را رت بها رساتق وقود ویها
~~لا یفارقه الشاج مفا وشتا و لا یکون بعذا آن را جلاق خواقتد ، تابستان و زمستان از
~~ل هومت بی سیرن عطی مرتقم
~~المتلج عماده
~~لایضارقه القل مناء ولاصیفا ولایکون بهعمارة
~~رف خانی نیاعد
~~مراحه چند اودیل پود ، ودرقدیم جای
~~اردل فی التکبو مراغه وکاتشه
~~ف انال اعوکانش
~~قدیما هی المعسکر و دارالامارة و هی تزهة اسارت بوده است ، و روستا و باغ وبوسن
~~فی قدهم الایام المعکر ودارالاسارة والمراعة
~~و کشاوردی بیار داده و دیوار دلشت،
~~جوم حصبه کثیرة البساتی *
~~توة جدا حضیة کترة البساتین و الوساتیق
~~یلعها فی الکبر ارمیة وهی کتیرة الخیر ابن ابی الاج وهران کرد
~~والزروع وکان علیها سورخربه این اجی الساج
~~والخصب علی مط عین الشراة
~~تم تلی المراعة فی الکبر ارمیة وعی مدینة
~~اوه مری بور کن است برتع
~~با ترخ ارزان. یر کناوه‌ دریا و نوهت کاه
~~توها کقیرة العهر رخهبة الاسمار علی شط
~~مدداود
~~یحیرة الشراة.
# و اما مهانج والعخونب واجن وداخرقان و
~~ممانه وخوقه اوا برواثان(2) ودیرشرقانت
~~لا ا وا تشوی آ و ا مرند و ت
~~وک وسلساسن ومرقد وتجریز دزرتد وورثانو
~~وقانه و جابروان واشته فانفامدن صفارمتقاربة
~~و بردتد و ددثان وموقات وجابووات واشته،
~~فی الکبر
~~ویسوی شقر های دوچن باشد
~~واما جابروان وتجریز واشنه الادزیه فاته
~~حن الشلتة العدن وماتف بهتعریق بالردیه
~~واما یرضعة فانها مدینة کبیرة بیها تکون
~~بردعه کبره جدا فکون اکیرمن فرس
~~نودت شمهری بزرن است ، قرستگی شر
~~ر وهی قزهه خصبة ولهم غاکیة یسی فرنکی هاشد شهری آبادات وبا میوه‌ بسار
~~اکبر من فرسخ قی قرسخ و هی نزهد خصبة
~~ابووعال ب بعدبر العطرلک جرلو الطلعم اذا ادرک و کشاورزی و در عراق و خراسان کنشته
~~رة الترح * الثمار جدا ولی فیما
~~بین العراف وخراسأن ms020 یعدالری واصیهات مدینة
~~قیه مراره قیل اه یفرلک وببردعه مم عی
~~وابد بسم سضر و علی قلعة فرسخ بردعه نهر انکر از ری و سیاهان شهری بزرکذتر و تیکوقر
~~اکیر ولا اشب ولا احسن موضا ومرانف
~~یرتفع مته سمک یمی الذراقن و العشب وبا مرافق تر ازبردع قعت، ودریک فرستگی
~~من یردعه و منها علی اقل من فرسخ وح
~~وهما سمکان بفقلرن علی سایراجتامر السمکن برشع میان کرته ولعومبه ویقطان جای هت
~~ی الاندرامب مابحن کرته ولصوب و یقطان
~~بعلکت التواحی وعلی باممه بردعه سوف عتظممر آن را اتدرامیه خوانند ، بکث روزه واه همه
~~من مسیرة یوم فی هوم مشکة الیسات
~~الباعامت کلها فواکه وفیها البندق الجد
~~بوم الاحد
~~اغ یو ان ومه دارست وققدف آنجه به ار
~~اجود من بشدقه ممرفند وبها شه علوط اجوصم
~~دق ممرقتد باشد، و ماهلود ایان به اث
~~اهبلوط الخام ولهم فاکهة تمی الروقال
~~هیلوط شماج احت ودد بهد
~~دج اتج بهر اذ
~~تقدیر التببراء وله توی سفوالطعم اذا ادراة
~~دیکز جاههابود، وامریشم بسار کیرند، وتوته
~~وفیه مزارة قبل ان بدرلک و اما الشاهیلوط
~~آنچا میاع باشید بوایریش ازآنجا به خوزستان و
~~کاف علی حقدیر قصت جدزة سوداء یقاورمبه طعمه
~~هارس برقد، و رود کر آنجاست کی شورمای
~~ط البتق والرطب ویبرشعة تن بل من
~~لو یفضل علی جنسه ومونفع من الابرن
~~خود وازین دود کر دوکوته ماعی خیزد
~~شی کتیر یربی علی توت مباح لامانک له
~~زراقت و عشب ، از دیکر اجتاس ماضی بهتر
~~ز مته الی قارس که شوزستان می کشی
~~ود وبو دره دروازه کردانت * یازاری هست
~~و علی ثلت فریخ برذعة تهر الکرو بتهر الکر
~~کی آن را کر کی خوانند. روزیک شنیه آتجا
~~مای الذی یصل الی الاقاق مالحا ویرققع
~~دوز بازار بود ، متداو یک فرستکن در یک
~~ن فهر الکرسکن یسعی الزراقن و العشویة
~~قرسشکه از عراف و خراسات مردم آنچه جمله
~~مکان یقخدرن علی اجناس السکت یعلکن ms021
~~شوتد و یزرگ تر از یازار کود سره است
~~الندای وعلی باببه برذعة بسی بابه الاکراة
~~وشرسردمان چوتنه ووزهقته شموقد کوفتدت
~~وق یسی الکر کی مقدار فرسخ فی فرسخ

~~ع قیه التاس کل یوم احد و پتنابه التاس
~~ت المال در مجد آدیته دارند در خانهاچه
~~من کل مکا حتی من العواف وهو اکبر من
~~از احته، ویام عانه مرصص، نمستون دارد
~~موف کولسره وققتلسه علی هذا العوم لدوامة
~~امارت دریلوی مسجد اوینه است
~~اسم الکرکی حتی انه کثیر؟ منهم اذا عد ایام
~~و بازادها صر دبش شهر یاشد
~~الجمة قال السبت والکرکی والاثنتمن والتهاء
~~اهام الد بهت ماو م
~~الجاسع علیی رس الشام فان بعوت اموال الشام
~~به ماله مومت ال
~~یه و عل حسه اسان
~~و حارالامارة ینهه مجده الجامع فی المدیتة
~~والاواق فی ریضها:
~~اما بامب الابوام
~~رهد بودوهاستت
~~باب الابوام مدبة ع

PageV00P028

~~============================================================

~~8- درتطبیق متن وترجمه سهوهای مترجم اشکارمی شود، بموارد مهم
~~مسابحه او که مطالبرا مغلوط ومخدوش کردهاست درذیل صفحات اشاره شد
~~9_ دربعضی از مواردمترجم به تلخیص گرائیده وجملاتی رادرنرجمه سقط
~~کرده است. ازاشاره به اینگونه موارد به ملاحظه آنکه دخویه آنها را ذکر
~~کرده است خودداری شد2. در بعضی قسمتها هم پس و پیشی در عبارات
~~دیده میشود:
~~10- در ترجمه فارسی بعضی مطالب اضاقی دیده میشود مانند قصه
~~مربوط به کشتی درغرقاب (مندرج درصفحه‌ 33. 32) که درمتن عربی نیست
~~ودخویه آنرا از روی ترجمه فارسی درذیل صفحه تقل کرده است.
# چنانکه گفته شد چون دخویه موارد اختلاف عربی وفارسی را در ذیل
~~متن عربی آورده است واطلاع براینگونه اختلافات فقط برای اهل تحقیق
~~مفید خواهد بود ما از آوردن موارد اختلاف در این چاپ خودداری کردیم:
~~کسانی که میخواهند برین موارد مطلع شوند خود یه مسالک الممالک طبع دخویه
~~مراجعه می کنند. همچنین اختلافات ضبط اعلام جغراقیایی سیان اصطخری و
~~حدود العالم توسط ولادیمیرمیتورسکی در ترجمه انگلیسی حدودالعالم ذکر
~~شده است.
# برای آنکه خوانندگان و ms022 مراجعه کنندگان ، بهتر و ییشتر برموارد
~~اختلاف میان ترجمة فارسی ومتن عربیی وهمچنین متن صور الاقالیم اطلاع حاصل
~~کنند قسمتهایی از آنها را برای نمونه درسه ستون مقابل هم درصفحه جداگانه
~~بچاپ رساندهایم:
~~سسالک و ممالک قارسی را اعتمادالسلطنه در دست داشته و در تدوین
~~رساله‌ جغرافیائی طالقان از آن نام و استفاده برده است (فرهنگ ایران زمین
~~1 - نگاه کنید به حاشیه مفحات 16، 107، 109، 109، 139، 215، 217، 262،257،242.
# 2- برای مثال گفته میشود که * سطر ازصفحة 10، یک سطر ازصفحة 21، سه سطر ازصفحة 24
~~مقط شده است .

PageV00P029

# ============================================================

~~مسالک و ممالگ
~~3009). این نسخه اینک در کتابخانه ملک محفوظ است وقبلا به آن
~~اشاره شد.
# فصلی ازآنرا که مربوط به بخارا ونواحی آن است آقای احمد گلچین
~~سعانی درمقدمه‌ کتاب تاریخ ملازاده (طهران 1339 ش) بطبع رسانیدهاند
~~(ص .نه- شانزده):
~~اطلاعات ومطائب دیخر
~~اصل عربی کتاب اصطخری "مسالک الممالک" نام دارد. اسا نام ترجمة
~~فارسی دربعضی نسخه ها چنانکه پیش ازین دیده شد "ترجمة المسالک والعمالک"
~~نقل شله است10
~~کشف الظنون ذیل "مسالک الممالک ، سی نویسد : لابی زید احمدبن
~~سهل البلخی اوله الحمدلله مبدیء النعم وولی الحمد" و این عبارت مطابق است
~~با عبارت همین ترجمه،
~~کتاب ابوزید بلخی (صورالاقالیم) چنانکه نام آن حکایت دارد میتنی
~~بر نقشه های جغر افیایی بوده است واصطخری نیزهمین روش را در کتاب خود
~~اخذ و اقتباس کرده و درچاپ عکسی قدیمی کتاب الاقالیم" تیز نقشهها عینا طبع
~~شده امست،
~~در جمیع نسخ فارسی کتاب نقشه های رنگین هست (سگر آنکه بعلت
~~ناقص بودن نسخه فاقد چند نقشه باشد) . چون یکی از مزایای این کتاب وجود
~~نقشه های جغرافیایی آنست، نقشه های آن طبع شد تاشیوه نقشه نگاری قدیم عینا
~~حفظ ونقل شده باشد و مراجعه کتندگان به آسانی بدانها دسترسی داشته باشند.
# این نقشه ها از روی نسخه موزه‌ ایران باستان که تسخه کامل قدیمی
~~دردسترس بود، بطبع رسید،
~~درباره نقشه های این کتاب یکی از علمای اروهائی تحقیقاتی دارد
~~( - بنام ms023 " ترجمه مسالکشو ممال " کتاب دیگری نیز وجود دارد، نگاه کنیه به استوری ص 120
~~جلد دوم . 2- نگاه کنید بهحاشیه 2 صفحه اول مقدمه . نسخهای ازاین چاپ کمیاب درکتابخانه‌
~~استاد مینوی فست

PageV00P030

~~============================================================

~~و عقیدهاش اینست که درفهم این صورتها باید ازسمتن کمک گرفت در حالی که
~~اساسا نقشه در کتب جغرافیایی قدیم برای کمک و فهم متن بوده است.1 تذکار
~~این نکته نیز مفید است که در نقشههای فارسی وعربی قدیم جنوب را بالا قرار
~~میدادهاند وسشرفرا سعت چی
~~برای این متن جز فهرست اعلام ناریخی وجغرافیایی فهرستی هم جهت
~~کغات واصطلاحات و ترکیبات نادر تهپه شد تابه برشمردن اینگونه فواید درین
~~مقدمه حاجت نباشد. درفهرستی دیگر کلمات مربوط به جانوران و گیاهان وسنگها
~~و ابزارها و مقیاسها و جز اینها جمع اوری شده است:
~~درینجا مناسب است که بدین مطلب هم اشارت برود که آفای سعید نفیسی
~~به نسخهای خطی از ترجمه "اشکال العالم" در کابل برخوردهاند و بدلایلی اظهار
~~کردهاند که "اصطخری نه تنها مطالب خودرا از صور الاقالیم تألیف ابوزید بلخی
~~گرفته است بلکه مطالب اشکال العالم تألیف ایوعبدالله احمدین محیدین جیهانی را
~~که تاربیع الثانی 397 در وزارت بوده است عینا بی هیچگونه تصرفی در کتاب
~~خود آورده است وحتی آنچهرا که وی بچشم خود دیده بخویشتن نسبت داده
~~است . این مطلب درباره‌ دروازه سمرقند که کسی درفتنه آن شهر و هنگام
~~نابود شدن آن کتیبه حاضر بوده است گمان نمیرود درصور الاقالیم ابوزید بلخی
~~بوده است، زیرا این مطلبرا کسی آورده است که زمان نوح ین منصور از366
~~تا387 را درک کرده وحال آنکه ابو زید بلخی در 322 در گذشته است."2
~~11911269.66d 6f fedfer 6f dd6
~~1180066214 66 04dd4d60 6d.2d26ffarraa6
~~1919026239-22
~~20066f6d6r 4addad1f 69 26aaeded aalea
~~16196d2d 6646r. , d dff. 344, d66f 1221)4r. 103
~~(1953, 319-317
~~9064901906641dd aadfdd-1aar1 4414418
~~1169d, 4r 19312293
~~2 - برای تفصیل نگاه کنید به مقاله‌ " اشکال العالم" مندرج در مجله‌ راهنمای کتاب سال ms024 درم
~~(1334) ص 374 474

PageV00P031

~~============================================================

~~مالک و ممالک
~~سپاسکزاری
~~روزی که کتایخانه مر کزی دانشگاه تهران نسخهای ناقص از ترجمه
~~فارسی این کتاب را بدست آورد، آقای محمد قی دانش پزوه گنجور آن خزانه
~~و دوست دانشمندم پیشنهاد طبع آن را با من و دوست مشترک دحمر منوچهر ستوده
~~درمیان گذارد وامید می رفت که تصحیح وطبع این کتاب با کمک یکدیگر در سلسله
~~انتشارات دانشگاه تهران بپایان رود. بااینکه درآغازهرسه به کار آغاز کردیم
~~ودر تطبیق فصل تخستین مخصوصا آفای دکتر ستوده همکاری فرمود اما
~~گرفتاریهای روز گار و بیچید گیهای کار فیض همکاری دوستان را از من سلب
~~کرد و درتصحیح کتاب از دانش و بینش آن دو دوست بی بهره ماندم. اینک
~~که کتاب نشر می شود تشکر از آن دو دوست ارجمند واجب است .
# این مقدمه را با سپاسگزاری ازاستاد پدیع ازمان فروزانهر برای شناساندن
~~نسخه کتابخانه سلطنتی و مجی مینوی استاد دانشمند دانشگاه برای عکس دو
~~نسخه نر کیه ویاری وهمراهی در باز شناختن نسخه های دیگر ونلخیص و ترجمه
~~مقدمه به انگلیسی، به پایان سی آورم ومراحم هر دو استاد ارجمند را نعمت
~~پایدار میدانم:
~~24
~~اهداعکتاب
~~چون استاد دانشمند ابراهیم پورداود هماره برا برطبع سننهای قدیم زبان
~~فارسی ومخصوصا کتاب کنونی نشویق و ترغیب خاص فرمودهاند و همیشه
~~مورد مهر ومحبتشان بودهام بر ای سپاس جاودانه این کتابرا شادمانه به ایشان
~~تقدیم می کنم :
~~ایرج افشار
~~تهران، 24 دیماء 1340

PageV00P032

~~============================================================


~~ن م
~~د2
~~، کن
~~122ی
~~4
~~ن
~~ت
~~22
~~إل إلا ین
~~02
~~ان ق
~~ر
~~7
~~یت
~~2
~~ق722ل
~~هس(
~~23
~~ای پ
~~ب
~~4
~~1
~~: ل
~~7
~~250
~~ه جن
~~31
~~2
~~الذوه
~~لکذ
~~الة
~~2
~~الایة
~~و
~~یدتن
~~ک
~~2
~~اذ
~~لا تق
~~چجه زمن
~~2
~~ال و
~~172
~~ت
~~م
~~2
~~وبمه
~~11222
~~لد2
~~2و
~~2212
~~28
~~2ک
~~2:1
~~45
~~12
~~3
~~ب
~~12ق31
~~بد
~~2
~~ه

~~ه
~~2
~~32 ms025
~~11.
# بد
~~ر
~~223
~~0
~~اللق قن
~~]
~~20
~~الب یرةةالة
~~(ه1
~~ب
~~د
~~چ

~~ه
~~س
~~: بهننه
~~ه
~~از ب
~~سسه عنه. م
~~ی
~~113722
~~م ن
~~2
~~9-0
~~1
~~یخ
~~7
~~ال1
~~ا3
~~2قا22
~~یا
~~،3
~~~~223222
~~ة
~~10
~~ل
~~،لاة
~~12232
~~110
~~2
~~7ب
~~181
~~یا و لال[
~~له
~~از
~~لقی
~~23
~~04
~~ق
~~ی کن لا
~~تا ز
~~1ا2
~~1
~~ق2ا
~~و2
~~222
~~بف بر و فلتق
~~د
~~ق فق
~~،
~~یة
~~2
~~خ
~~12
~~د لفة2292
~~2:
~~ه مسس و ج
~~1
~~22227242
~~207
~~بمسه
~~ز ن
~~ه
~~.1
~~9
~~فققبلا تهدذ زة7
~~مموم
~~م
~~122
~~2
~~ضک2
~~ه0 ب
~~بق
~~11ا
~~2
~~الة
~~2141
~~له
~~2122221
~~ال کر

~~اه لد


PageV00P033

~~============================================================

~~~~مم 4
~~ب ه
~~اسا
~~سل
~~ن

~~2
~~1
~~22
~~م 23
~~4
~~ن:
~~2444
~~یع
~~ه
~~24
~~464م4744هف
~~2
~~.
# اه
~~2
~~7
~~~~ی 27
~~ن
~~44
~~ه:
~~س
~~اهی
~~ن
~~2
~~4
~~~~ااقمقهمقم
~~م
~~علمانق
~~وعلسی
~~یع. 181
~~0
~~ه
~~42
~~اباچ ما
~~42
~~ا1
~~2
~~2882
~~3ست
~~711
~~4 124یققعم
~~2

~~4
~~2449442412404
~~اع
~~به به ن
~~ب
~~2

~~ه

~~چاج
~~شاق
~~مسه
~~مه * ی
~~124442
~~2) ج2
~~22122
~~424244

~~1
~~244
~~444
~~24224
~~24
~~4
~~ه جی ج
~~ی بن
~~ج

~~2
~~،90
~~ک
~~127244144444
~~ا، ه
~~ع
~~ی

~~4224
~~1 تم
~~22
~~42
~~چ
~~2224
~~ان بین ج
~~4
~~ت20ف4
~~22
~~ت
~~عه
~~ع
~~341
~~22244224424244

~~ه هی ن کا

~~ت نبت یی ب بسسه

PageV00P034

~~============================================================


~~فنف : نهة ن
~~د3 شو اق ین
~~ه و:
~~د 7
~~222272
~~ال ن
~~و
~~د ی ب ب قرة
~~1و
~~1722132ق
~~چه
~~21تة
~~تهته
~~172722822222
~~را
~~تانه دله ب
~~این (د2
~~22و
~~لنق و فی لخای
~~7نفی
~~7322
~~ید شو
~~تو به
~~22
~~33ذ92ذ2
~~2272211322212
~~1
~~بن ف
~~لت ب.
# 2122713274
~~و او
~~د که
~~راه قوان
~~بو یقق
~~ل
~~قنه
~~بر ق
~~لی
~~22
~~ر ز ن للف ms026 له ا ه ذ
~~ر

~~ید
~~ینة
~~نر ف
~~ذن
~~109 شر :4
~~یز که 7
~~از از زر
~~722226
~~ره
~~371
~~333
~~الا
~~7ذ
~~قة74ق2124
~~ک
~~ها
~~ی نه
~~232224244
~~ذزبرفی فیز
~~هل
~~رو:
~~22
~~2233
~~و22123 ق
~~بورت

~~زا
~~ن
~~212
~~2222
~~بدد
~~وه ل
~~2173
~~له
~~1 311 مقدف
~~ک
~~دة12
~~،127
~~1 و
~~22
~~روم
~~مد
~~شت ا کنانتقة
~~ن تفضت ه

PageV00P035

~~============================================================

~~. شظاین
~~لدز ا لش
~~تنن نه رة


~~2ج24
~~ج4
~~4ج

~~بهد ل
~~ش
~~3
~~4
~~ایتمبن ی
~~ة
~~1222242
~~28 چ

~~4

~~~~نا ج
~~ج ج

~~چع
~~ال
~~ءج
~~ه
~~ج
~~س
~~4
~~1192241
~~بان
~~بزخ ب ه
~~ج:
~~ع ایه
~~بی
~~14
~~چ

~~عه
~~انا چ پر ات
~~هة
~~ع
~~ه؟به
~~2



~~ف ا اه


~~24
~~س
~~95


~~2
~~ن
~~و
~~یج 2
~~ة7
~~8
~~ت2
~~990
~~تن
~~63
~~شه پا: نا
~~24
~~1
~~97
~~آز ان خ بن
~~ج
~~321
~~~~8
~~پ
~~1
~~ز اتل
~~2222422
~~2666
~~م
~~48
~~66
~~ه )
~~2
~~. اخ
~~یی به ان
~~1
~~2
~~ةه
~~9
~~7
~~هچ
~~ی او ا با
~~ه
~~0
~~212
~~39
~~28
~~بیز
~~:
~~89727
~~49
~~و از احز)
~~لر بر ی
~~16
~~جج ا ای
~~ج ب و
~~ج
~~222
~~ت7
~~ن نله ای
~~224
~~3ن
~~7ش اجت
~~2ج
~~1228
~~ه
~~122
~~42124
~~نه
~~ب ناة ال
~~12 ؛
~~.
# ، ب بعس م
~~ب م
~~د

PageV00P036

~~============================================================

~~-:. تانه نتففت قی .: .: الققة ونفد ن
~~لف
~~:2
~~222
~~31
~~ته
~~ک1
~~ل (
~~ر1
~~ستد به
~~لخ ش
~~21
~~ت
~~ت ه
~~27272
~~ة
~~ت
~~نه
~~ل
~~ه
~~2
~~ی
~~أ یه
~~ةخ3 ز
~~3
~~لانةا]
~~ز لان ف
~~ب
~~222
~~ف
~~کهوتت
~~ر ف
~~ذ و
~~ة ی
~~ش
~~2224
~~تزه بن
~~~~و ن
~~ن ل
~~حییوته
~~نش
~~: له
~~بدق
~~2.4
~~و
~~993
~~ه
~~ه
~~ند
~~22
~~قة
~~ه
~~ه

~~؟ ب
~~ن له
~~ت
~~222


~~172
~~3
~~. بقتل ms027
~~836
~~ر
~~طمه
~~ید *
~~بز
~~یه
~~12
~~1222222
~~بن
~~ر40
~~ه
~~2

~~بت
~~بن ی

~~29222

~~نتی ل
~~~~71222ق
~~21
~~23
~~ة.

# ز

~~ز
~~د1
~~ولال د
~~نه
~~ی

~~بم قت
~~2تتا ت ا ت
~~د
~~ن ده
~~د ز
~~ز ه بو وج
~~لة ت
~~زز
~~71
~~ة7
~~رة بفز
~~7
~~دن2[2
~~3
~~3رو
~~ز اه ل
~~122ذ
~~37222
~~2
~~قطضشته
~~ل:

~~ز

PageV00P037

~~============================================================


~~طنا
~~وبدد پک ضطاط کیا میهت کی انا بلثم غانند دد غزلا نا دآن کمذ
~~99416
~~ه نة
~~اودر مه چه خ جای دیکی ناند وجاب ذست جدنیل اناه غانند
~~ته
~~مصاه
~~اوصاسه مقابون ورحیر درنا چن هن باند چ وددبراباناص
~~ابردت راست بو ذیلاحت بیفاشذکا ذکردم و معظمروتا ونا حت
~~مصایرن وجایمت (ق ومعدن نددد نعین جه استااناحوان با
~~11011-
~~ب
~~مه.
# افسل باشذ() وانا خاعیداب یود وبعدن نوینفاست ثم واد
~~مضه
~~اودروم کوه ست (ع ودرجته عج کیشت وفرافی بانذ وانا جابنده کم
~~س
~~13
~~اد بصرودد مصرخان واستان تیشی کبها باشند وح حاش حنان بناشد
~~3 سا
~~اوایشانا اذ چدوداوان ضکان کوجلافدهریل چنذ کوسفتدعت
~~ان ایان ناچت بون جوندببتد ودر نعزهمد فان ستلای
~~ه .
# 3
~~اباشند و حنین کویندکی کنزاذ خرکود کی رندیباما ذه غاهلی جفت کیرد
~~ص
~~10
~~احن رونه باشددح در نین جچغاد ما رباخد سیلجنی بلسو ان ذمین
~~.2
~~اجهند و در بجهلا فتند بریشت اختردمردمان راکرد مصیان کوندا
~~و ین مد او ی د ه
~~مبر
~~4
~~ه یه1
~~هاهذ والهاعلم بالصواس
~~42
~~121
~~النون اغاذ کنم ذکر دیابوشام
~~22
~~166
~~4
~~4
~~د
~~ه
~~ص


~~مکس شماره‌ 6 نمونه ای نسخة کتایخانه مرکزی دانشگاه

PageV00P038

~~============================================================

~~EMPTY PAGE?

PageV00P039

~~============================================================


~~2
~~2
~~222
~~47


~~2
~~22
~~2263
~~2

~~2360
~~ه
~~2

~~ش
~~ب ب
~~د خ بد
~~06
~~233



~~ه
~~ندته


~~ب

~~2
~~3


~~زدبفن
~~ب

~~23
~~ه


~~ه

~~63
~~2
~~ه
~~ه اة به
~~ه
~~د

~~ب
~~2

~~ب و


~~اب نه ms028


~~ه
~~9
~~ب
~~دد
~~وه


~~ت


~~2



~~ه

~~ه
~~ش
~~بب


~~بر
~~3

~~ه ن
~~ته
~~ه



~~د


~~ده
~~ط


~~د

~~و
~~ه شه
~~بب
~~2
~~266

~~ب


~~د
~~ف ب


~~2

~~د

~~3
~~ه


~~به

~~ب

~~ت
~~2
~~دببی

~~ب
~~22
~~22

~~2
~~ن

~~4


~~ه
~~3



~~4
~~2
~~~~3


~~22
~~س

~~03
~~2

~~قا


~~2

~~ش
~~خه
~~ت
~~ترمهدوی)
~~س شمارة * : تمونه خط ابن سارجی (مجموعة دکترمهد

PageV00P040

~~============================================================

~~مسالی وممالی

PageV00P041

~~============================================================



PageV00P042

~~============================================================

~~[15] ذگر اقدیم اولی بالتقدبم
~~الحمدلله مبتدیء التعم وولی الحمد وصلی الله علی سیدالمرسلین محمد
~~وأله اجمعین .
# اما بعد ، چنین گوید خداوند سخن که مراد ما از تصنیف این کتاب
~~آنست که اقلیمهای روی زمین یاد کنیم آنچه دایره اسلام بدان محیط است:
~~وقسمت این چنین“ ساختیم کی هرموضعی معروفرا اقلیمی نهادیم وهرچه بآن3
~~حدود پیوندد با آن یاد کنیم از شهرها و نواحی وکوهها و رود ها و دریاها،
~~و پیابانها جمله در آن اقلیم گفته شود ، و آنچه بشناختن و دانستن آن حاجتی
~~نبود4 فرو گذاشتیم تاسخن مختصر بود وخواننده را ملال نگیرد . وسیاقت6
~~این کتاب نه بروضع هفت اقلیم نهادیم * تامعلوم باشد، و اگر کسی خواهد کی
~~کیفیت هفت اقلیم بداند در کتابهای دیگر به اخبار می آید، معلوم توان کردن.
# و مثال* چنان نهادیم کی دریای محیط کی گرد بر گرد زمین است آنرا صورت
~~9-ت : بسمالله الرحمن الرحهم . همین نسخه دربالا وپائین صفحه اول وصفحة بعد این دوبیت را
~~اضلفه دارد:
~~بشنو ای دوار از زوار ملک حوزه‌ اسلام را جمله بیان
~~در ممالک از مسالک هرچه هست قرب و بعدش را همی گوید عیان
~~4_ت : چنانا 4ت : بازا *ت : نباشد _ت : ملالت 9ت:
~~ترتیب] 4- از ستاره تا اینجا در"ت* چنیزاست : وکیفیت هفت اقلیم خود از کتب دیگر معلوم
~~گردد و نهز این مختصر حمل آن نکردی و مقصود فوت شدی ، اکنون بدانک ما وضع این کتاب
~~کی نام او مسالک و ممالگ امت .

PageV00P043

# ============================================================

~~مسالک ms029 وممالک

~~کردیم، وجزایر ویران و آباد وجایگاه هر [29] اقلیمی چنان کی در زمین
~~هست پدید آوردیم ونام * آنجایگاه برو نوشتیم 1 چنان کی در" صورت معلوم
~~گردد، و* چون ممکن نشد در شکل این صورت حکایت همه اقلیمها چنان کی
~~هست نگاشتن و مقدار اشکال آن از طول وعرض و گردی وتربیع وتثلیت ودیگر
~~5 صفت اشکال آن بجای آوردن3 اختصار برآن افتاد که صورت هرجایگه یاد کنیم
~~از اقلیمهای مسلمانی* نا معلوم گردد، .
# و دایره اسلام را بربیست اقلیم بخش کردیم:
~~ونخست از دیار عرب در گرفتیم * و آنرا اقلیمی نهادیم به حکم آن،
~~کی خانه خدای تعالی آنجاست ،و خانەه کعبه ناف زمین است وخدای عزوجل
~~10 آترا درقرآن6 ام القری خواندست و ام القری قصبه باشد که دیگر نواحی را بان،
~~باز خوانند؛
~~و ازآن پس دریای پارس نهادیم بحکم آن کی بردیار عرب می گردد،
~~و از آن پس زمین مغرب؛
~~آنگاه4 دیاره مصر؛
~~و بعد از آن صورت شام نهادیم10؛
~~و پس از آن11 دریای روم؛
~~آنگاه دیار جزیره؛
~~وآنگاه دیار عراق17؛
~~و آنگاه دیار خوزستان ؛
~~9_ از ستاره تا اینجا در "ت9 : تبشت] 4.ت: از] 4. از ستاره تا اینجا در نسخه
~~9ت " نیت] 4. ازستاره تااینچا درنسخه "ت* نیست] *. ازستاره تا اینجا درنسخه
~~"ت " نیست ] 9_ت: کلام 1 2_ت : بدان 4 -م : بعد از آن زمین!*.ت:
~~(ندارد)] 90_ ت : (ندارد) 91_م :پس ازآن * ندارد! 14_ت : عراق عرب

PageV00P044

~~============================================================

~~المغ
~~امده
~~11
~~براز
~~1213
~~11
~~ه
~~ک وته
~~ق
~~هه


~~13
~~978اس
~~411119
~~2
~~و اخةندمغلاز اعاه
~~طهال
~~سیت
~~هن خلیه


PageV00P045

~~============================================================

~~[ اقلیمهای روی زمین]

~~و آنگاه دیار پارس؛
~~و آنگاه دیار کرمان :
~~وآنگاه منصوره وآنچه بدان پیوندد، ازجچمله بلادسند وهند ومسلمانی
~~* کی هست در آن حدود1؛
~~و آنگاه آذربایگان و آنچه بدان پیوندد ؛
~~بس کوهستان ؛
~~آنگاه دیلمان :
~~آنگاه ولایت2 خزر؛
~~آنگاه بیابانی که 3 میان پارس و خراسان است4 ،
~~و آنگاه سیستان و هرچه بآن پیوندد ؛
~~و ms030 آنگاه خراسان ؛
~~و آنگاه ماوراء النهر.
# 244
~~[35] خداوند کتاب می گوید که این شکل صورت زمین است آیادان و
~~ویران، وقسمت کردیم بر ممالک . ومعنی ممالک پادشاهیها باشد کی یکی را
~~از آن مملکت گویند.
# وهیچ ملک آبادانتر وتمامتر وخوش تره ازممالک ایرانشهر نیست،
~~و قطب این اقلیم بابل بود وآن مملکت" پارس استه ، وحد این مملکت
~~در روز گار پارسیان معلوم بود. چون مسلمانی آشکاراشد مسلمانان از هرمملکتی
~~نصیبی پگرفتند، برین جمله که یادکرده آید: ازمملکت روم شام ومصر واتدلس و
~~9حم: انستاره تااینجا ندارد 4 -ت : دریای 4 حت : (ندارد) : 4 - ت: (ندارد)
~~خت : 9 وخوشعر * ندارد! 9ت : مملکت 2.م : آن مملکت * ندارد
~~9-م : " (ندارد) "

PageV00P046

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~مغرب، و از ملکت1 هندوستان آنچه بزمین منصوره پیوندد و مولتان تا
~~کابلستان و حدود تخارستان، و از ملکت2 چین ماوراء النهر وهرچه باآن رود.
# مصنف کتاب چنین گوید که حدود سقلاب وهرچه باآن پیوندد4 ازروس و
~~سریر و الان و ارمن وهمه ترسائی راجمله درشمار مملکت روم دارند، وسندو
~~5 کشمیر و بهری از تبت درمملکت هند شمارند، و زمین سیاهان در مغربو
~~زنگیار و بجه وحدود این گروه را در این کتاب ذکری نکردیم بحکم آنکه
~~قوام پادشاهی بعقل و عنر و دین و دانش و عمارت وسیاست تعلق دارد، و
~~مردم آن جایگاههاه را از اینچه یاد کردیم بهره‌ نبود. که ایشانرا بدان مرتبتی
~~بایستی نهادن و از جهانبانی نصیبی دادن و اقلیمی بنام ایشان کردن . واگرچه
~~10 گروهی را از ایشان ریاضتی و دیانتی هست چون نوپیان“ وحبشیان، و سبب
~~آنست کی بدیگر حدود نزدیکند مانند نوبه و حبشه کی بر کرانه دریای قلزم
~~است. بدین فضیلت [49] ذکر ایشان بیش ازین نتوان کرده .
# ومملکت اسلام بر دیگر مملکتها فزونی دارد بآنچه زیادت دارد وزیادت
~~شده است از جنوب وشمال و از حدود مشرق خلیجی کی از بحر محیط بردارد
~~15 تا بحد چین و ماچین، و خلیجی ms031 دیگر کی هم از دریای محیط برمیخیزد اززمین
~~مغرب تا بزمین اندلس،
~~خداوند کتاب گوید که ما زمین را بدوقسمت نهادیم، وسرخط این قسمت
~~ازدریای چین“ برخیزد و بزمین هند گذرد درمیان مملکت اسلام همچنین برزمین
~~مصر تا مغرب ،و هرچه ازین قسمت درجانب شمالست مردمان درومیپید بوست
~~20 بوند1، وهرچند دورترشوند سییدی برایشان چیرهتر بود، واقلیمهای این جانب
~~9-م : سلکت] 4 .م: مملکت! *.ت: (ندارد)] 4.ت: پپوند .ت:
~~این جایها] 9.ت: میچ بهره] 9. ممه نسخ "یونانیان * است، اما در اصل عریی
~~* النوبه * آمده وتصیح مبتنی برآن است 4.ت : کردن 1 9 مت : (ندارد)
~~99-ت: باشند

PageV00P047

~~============================================================

~~[ا اقلیمهای روی زمینع
~~سردسیر باشد، وآنچ درحد جنوب مقام دارند سیاه گونه باشند، و چندان کی
~~دورتر شوند سیاهی بر ایشان غالب تر1 بود، و آنچ ازین جایها بخط استوا
~~نزدیکترست معتدل نر بود،
~~3*
~~و ازین هس نهاد اقلیمها2 یاد کنیم ، چنان کی مسافت میان هریک
~~معلوم گردد.
# هملکت مسلمانی: شرقی مملکت اسلام3 زمین هندوستان است و دریای
~~پارس، و غربی اسلام رومست و ارمن والان و سریر و خزر و روس و بلغارو
~~سقلاب و بهری از ترکستان ، وشمالی اسلام مملکت چین و آنچه بآن پیوندد
~~از حدود ترکستان ، وجنوبی اسلام دریای پارس باشد
~~مملکت روع؛ :شرقی این مملکت دیار اسلامست ، وغربی وجنوبی آن
~~دریای محیط، و شمالی آن حدود [45] اعمال چین بحکم آن که ما آنچ میان
~~تر کستان و دیار رومست از سقلاب و دیگر گروههای ایشان از ملکه روم
~~یادکردیم.
# مملکت چین : شرقی وشمالی آن دریای محیط است، وچنوبی آن
~~اسلام و هندوستان ، و غربی هم دریای محیط است. و یأجوج ومأجوج و آنچ
~~بعد از ایشان هستند تا کرانه دریا * هم از مملکت چین شرند .
# هملکت پارس : شرقی آن بلاد اسلام وغربی وجنوبی آن بحر محیط
~~زمین هندوستان :شرقی این ملک دریای پارس بود، * وغربی وجنوبی
~~ولایت اسلام" ، وشمالی دریای چین وماچین ،
~~حدود مملکتها برین جمله است که ms032 یاد کردیم،
~~9_ت : غالب] 4.ت: اقالیم ! 4.ت : اما ملکت اسلام، شرقی آن1 *همه
~~نخ فارسی؛ سند، تصیی مهتنی برمتن عربی است احت: (ندارد) اوحت
~~از متاره تا اینجا را ندارد ! 4-ت : از ستاره‌ صطر قبل قا اینجارا ندارد

PageV00P048

~~============================================================

~~ذگر دریاها
~~بزر گترین دریاها دریای پارس است و دریای روم، و این هردو دریا
~~برابر یکدیگرند، و هردو از دریای محبط برخیزند، و درازا و پهنای دریای
~~بارس عظیم ترست. ودرآخر دریای پارس زمین چین است تادریای قلزم، و از قلزم
~~ناچین پر خط راست دویست منزل پاشد، و از قلزم تا عرافی براهپیابان دوماهه
~~5 راهست، و از جیخون تا آخر اسلام درحد فرغانه بیست واند مرحله ، وازین
~~جایگاه تا بحر، کی پایان اعمال چین است مسافت دوماهه راه باشد، و اگر
~~کسی خواهدکی از قلزم سوی چین وساچین رود مسافت برو دراز گردد بحکم
~~آن کی درین دریا گردشهای بسیارست.
# ذکر دریای روم
~~دریای روم از دریای محیط برخیزد تا بآن؛ خلیج رسد کی میان مغرب و
~~10 زمین اندلس است[59) ، نا به تغرهای شام رسد و مقدار این مسافت هفت ماهه
~~راه باشد، و این دریا مستقیم تر وپائین تر از دریای پارس است، وچون ازدهانه
~~این خلیج روانه شوند امتدادی است که تا آخر این دریا برساند.
# و میان قلزم کی زبانه است میان دریای پارس ومیان دریای روم برراه
~~1.م: ذکر دریامای این دیای 4. همه نسخهها " بجرین* و تصحیح مپتنی برمتن عربی
~~است] 4 -م : این عنوان را ندارد] * حت : بدان1 ن

PageV00P049

~~============================================================

~~ذکر دریای روم
~~فرما چهار مرحله باشد، لیکن دریای روم از فرما بگذرد تا بثغرها رسد مسافت
~~بیست واند مرحله باشد لیکن سبکتر1 ، و در مسافتهای مغرب بتفصیل گفته
~~آمده است ، اینجا باز گفتن حاجت نیست .
# و از مصر تا آخر مغرب صدوهشتاد مرحله باشد، و از غایت زمین
~~مشرق تا آخر زمین مغرب قرب چهارصد مرحله باشد، و از اقصای حد شمال
~~تا ms033 اقصای حد جنوب ازسواحل یحر محیط درباید گرفت تا زمین یأجوج ومأجوج و
~~برظاهر سقلاب گذرد * و بزمین بلغار برون شود و [از] سقلاب" و بلغار
~~درونین بگذرد، واز روم مسافت شست مرحله بهشام رسد ،
~~و از زمین شام تازمین مصر سی مرحله باشد، و از انجا بزمین ثوبیان
~~برون شود، آنگه بکشد به پبابانی آید میان زمین سیاهان و زنگبار- تابدریای
~~محیط رسد: این خط میان جنوب و شمالست، وآنچ معلوم است از مسافت این
~~خط از ناحیت یاجوج تابلغار و زمین سقلاب مقدارچهل مرحله باشد، واززمین
~~سقلاب تا روم وتاحدودشام شست مرحله دارند، واز روم تاآخر زمین نوبیان
~~مقدارهشتاد مرحله گویند تا به نوبیان رسند.
# واما میان [56] یأجوج وماجوج ودریای محیط درجانب شمال ومیان
~~یایان سیاهان ودیگر پاره حدود دربای محبط خرابست وهیچ عمارت نگفته اندو
~~نمیدانم کی مسافت آن دو بیابان کی بر کرانه3 دریای محیط است چند باشد.
# زیرا ممکن نیست درآن بیابان رفتن. چه سرمای4 سخت میباشد، چنان کی ممکن
~~نگردد* هیچ عمارت کردن وآنجا مقام ساختن. وهمچنین درجانب جنوبی هیج
~~جانور نتواند بودن از گرمای سخت ، کی آنجا6 مقام نتوان کرد.
# و اما میان چین و مغرب همه آبادانست، و زمین گرد است ، ودریای
~~1- م : " لیکن سبکتر " ندارد] 4. ت : از ستاره تا اینجا را ندارد 4 ت : کناره‌
~~4- م : سرما .ت : نباشد! 9ت: (ندارد)

PageV00P050

~~============================================================


~~مسالک وممالک
~~محیط گرد بر گرد زمین چون طوقی است؛ و دریای روم ودریای پارس ازین
~~دریا برخیزد،

~~اما دریای خزر نه ازاین خلیجست، وچنان است کی 1 اگر کسی پیرامن
~~آن بگردد2 از خزر در گیرد بزمین دیلمان وطبرستان و گرگان رسد و درییابان
~~5 به حد سیاه کوه باز گرددوهم بآن جایگه بازآید کی ازو3 رفته باشد، چنان کی
~~هیچ چیز سمانع نباشد الا رودی که به 4 دریا میافتد،
~~و اما دریای خوارزم، همچنین
~~درمیان شهرهای زنگبار است (2) وبرآن جاتب زمین روم خلیجها است
~~و دریاهایی کی آنرا ms034 ذکر نکردهایم بحکم آن کی بسیارند و کوچک.
# وازدریای محیط خلیجی برنیخیزد تابظاهردریای سقلاب رسد وبرزمین
~~روم گذرد برقسطنطینیه تا در بحرروم افتد.
# وزمین روم را حد از دریای محیط است تابزمین جلالقه کی پانیذ جالقی مرا
~~نسبت بایشان کنند ، وفرنگ و روم و اتیناس تا قسطنطینیه نا سقلاب، و روم
~~خالص [9 6) از حد رومیه گیرند تاحد سقلاب.
# و اما آنچ گفتیم کی فرنگ وجالق6 و غیرهم از جمله روم است، بحکم
~~آن گفتیم کی دین و پادشاه یکی است. لیکن زبانهاشان" مختلف است.
# ومملکت چین را8 مقدار چهارماهه راه دراز است درسه ساهه راه پهنا:
~~و چون از دهانه خلیج درآید تاولایت مسلمانی از حدود ماوراءالنهر مسافت،
~~سه ماهه راهست، وچون از حد مشرق درآید و خواهد کی بحد مغرب برون
~~20 شود و بزمین نوبیان پیوندد و بزمین خرخیز ونغزغز و برظاهر کیماک تابدریا
~~مقدار چهارماهه راه باشد، ودرمملکت چین زبانهای مختلف است:
~~9_ت : "چنان است که * ندارد! 4. ت: نگردد! 4. ت: ازآنجا 4_ت:در
~~9- م: جالقی 9. اصطخری: جلالق 9.ت: زبانهای ایشان ] 4. م : ومملکت
~~چتین را * ندارد 9 ت : (ندارد)

PageV00P051

~~============================================================

~~ذکر دریای روم
~~و اما تر کستان همه تغزغز وخرخیز وکیماک وغزیه وخزلجیه- این
~~همه را زبان یکسانست، وهمه ازیکدیگر
~~و اسا قطب مملکت چین را خمدان گویند ، چنان کی مملکت روم را
~~نسبت باقسطنطینبه باشد، ومملکت اسلام را نسبت بابغداد ، ومملکت هندوستان را
~~نسیت با قنوج، و زمین ترک جداگانه است:
~~فاما زمین غز. حدود زمین ایشان ازخزر وتاکیماک و تا زمین خزلجیه
~~و بلغار باشد، وحدود مسلمانی از گرگان تا پاراب تا سپیجاب. اما چون ازدیار
~~کیماک گذشت زمین خزرج1 باشد * در ناحیت شمال و ایشان در میانه غز
~~وخرخیز و پشت شقلاب جای دارند
~~و زمین یأجوچ برناحیت شمال است چون از روی سقلاب درآید وازحد
~~کیماک، و مقدار زمین ایشان و عدد ایشان خدای داند.
# واماخرخیز [66] را جایگاه میان غز وکیماک ودریای محیط وزمین
~~خزرج باشد ms035 *2، وزمین تبت درمیان خرخیز ومملکت چین است
~~و اما مملکت چین درمیانه دریا و زمین غز2 وزمین نبت باشد، وچین
~~خود این اقلیمست. لیکن دیگر شهرهای ترکستان4 را نسبت با آن کنند ،
~~چنان کی مملکت روم به قسطتطینیه باز خواتند، وهمه مملکت اسلام به ایرانشهر
~~باز خوانند، و آن زمین بابل است:
~~وزمین سقلاب دراز وپهنست. مقدار دوماهه راه دردوماهه*، وبلغار
~~شهری“ کوچک است، و نواحی بسیار ندارد، و بدان سبب مشهور شدست،
~~سکی فرضه مملکت است.
# 9-متن عربی : الخزلجیه ! 4-ت : ازستاره‌ پنج سطر قبل تا اینجارا ندارد] 4- ت:
~~" وزمین غز " ندارد] 4 حت : 7ی ترکستان * ندارد] *-ت : " در دوماهه " ندارد
~~9_ت : شهرکی] 4_ت: شده است

PageV00P052

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~وروس قوسی اند ازنواحی بلغار، وسیان بلغار ومیان ایشان قوسی ترکان
~~از تر کستان منقطع شده اند و میان خزر و روم مقام ساختهاند1. ایشان را
~~بجنه خوانند و آن جایگاه ایشان را نبوده است . درقدیم بتغلب فرو گرفتهاند.
# و خزر نام گروهی از ایشانست. قاما نام شهر اتل گویند، واین شهر پنام آن
~~5 رود باز خوانندکی آنجا2 میگذرد وبه دریای خزرمیرود، و این شهر اتل بس
~~ناحیتی ندارد الاچند جایگه کی آنرا فارس خوانند به حدود خزر وسریر2 وروس
~~وغزیه4 .
# و اما نبت میان ولایت چین و هندوستان و زمین خزلجبه و نغزغز
~~ودریای پارس، باشد، وبهری در مملکت هند وبهری درمملکت چین، و گویند
~~10 کی ایشان را پادشاهی هست از فرزندان تبع:
~~واماجانب جنوب ازروی [4 47 زمین ولایت سیاهان است دراقصای"
~~مغرب بر کناره‌ دریای محیط، ولایتی باشد به سر خویش، با هیچ مملکت
~~اتصالی“ ندارد، و یک حد آن بادریای سحیط دارد، وحد دوم با پیاباتی کی
~~دریای مغرب پبوندد، وحدسوم“ بابیابانی دارد کی بزمین مصر بیوندد ، وحد
~~10 چهارم بابیابانی دارد کی از گرما آنجا جانور نباشد. و چنین گویند کی درازای
~~و پهنای زمین ایشان مقدار نهصد فرستگن درنهصد فرسنگ باشد:
~~و اما زمین ms036 نوبیان حدی بازمین مصر دارد، ودیگر حد بازمین مغرب،
~~وحد سیم یا زمین بجه دارد برابر قلزم، وحد چهارم به یابانی کی گفتیم پیش
~~20 ازین کی خلق درآن بیایان نتوانند رفت10.
# 9_م: ساخته.4.ت: برآنجا! ؟ .م: میعرد، ت متغرغز، تصمیح از روی
~~متن عربی است]* م؛ حرلسر، ت: خرلخیه . تصیی ازروی اصطجری] *م ات :
~~زمیز فارس 9ت: چنوبی 2.ت: زمین مغرب 8.ت: اتصالت
~~10-ت: رفتن

PageV00P053

~~============================================================

~~ذکر دریای روم
~~و اما زمین حبشه سوی دریای قلزم باشد و آکرا حدا دریای پارس است،
~~و یک حد سوی زنگباردارد، و دیگرحد سوی پیابانی کی * میان نوبیان ودریای
~~قلزم است، و سیم وچهارم هر دو سوی بجه و بیابانی کی“ گفتیم کی درو
~~نتوان گذشت،
~~و اما زنگبار درازترین زمینهای3 سیاهان است وبه هیچ مملکت نپیوندد
~~مگر بزمین حبش، وحدود آن سوی یمن باشد وسوی پارس و کرمان تا برابر
~~هندوستان.
# و اما زمین هندوستان برابرزمین کرمان باشد و تا زمین منصوره وبدهه4،
~~و دیگر ولایت سند تا به قنوج رسد، آنگه بزمین تبت باز گردد مقدار چهارماهه
~~راه. این درازی ولایت هندوستان است. وپهنای از دریای پارس تا زمین[72]
~~قنوج مقدار سه ماهه راه یاشد.
# و اما مملکت مسلمانی را از حد فرغانه گیرند تا خراسان و کوهستان
~~و عراف و زمین عرب تا ساحل یمن دارند، مقدار پنج ماهه راه، و پهنای
~~مسلمانی از کرانهه ولایت روم گیرند تا شام وجزیره وعراق و پارس و کرمان
~~تا زمین منصوره بر کناره‌ دریای پارس، مقدار چهارماهه راه، و حد مغرب تا
~~زمین اندلس در شمار درازای مسلمانی نگرفتیم زیرا6 کی آن مسافت چندان
~~باشد کی اینچ یاد کردیم تقریبا و اندر شرقی مغرب مسلمانی نیست ونه اندر
~~غربی مغرب، بحکم آن کی چون از زمین مصر یگذرند در حدود مغربجنوبی
~~آن سپاهاناند و شمالی دریای روم، آنگه زمین روم. واگر کسی خواهد" کی
~~9_م : "را حد* ندارد ونسخه ترکیه صحیح است . درنسخه‌ ms037 وپنه آمده است : 9که نهایت بر
~~فارس است" ] 4_ت : ازستاره درسطرقیل تااینجارا ندارد! 4.ت: زمین 4.ت،
~~م: ندهه، تصحیح ازروی اصطخری .ت : کناره‌ 9-م : ادران 2ت :
~~خواهد کسی

PageV00P054

~~============================================================

~~از قرغانه تا زمین اندلس طول مسلمانی نهد مسافت آن سیصد وده مرحله باشد
~~بحکم آن کی از اول فرغانه تا رود بلخ پیست مرحله دارند، و از جیحون تا
~~عراف تا مصر پنجاه مرحله، و از آنجا تا آخرمغرب نزدیکن صدوهشتاد مرحله .
# و ما درین کتاب اقلیمهای مملکت اسلام به تفصیل یاد کنیم چنان کی
~~5 جایگاه هر اقلیم شناخته شود، ودر این شکل داد کیفیت اقلیها بواجبی چنان
~~کی هست نتوانستیم داد، بر آن اختصار افتاد کی جایگاه هراقلیم معلوم گردد، و
~~نواحی و آنچ گرد بر گرد آن اقلیم هست یاد کنیم،

PageV00P055

~~============================================================

~~له ، هجه یه
~~وبه
~~شه

~~جهمه
~~حنه
~~هد
~~471
~~2
~~11
~~7م
~~اس
~~7
~~ن
~~صورت دیار مغرب

PageV00P056

~~============================================================

~~فگر دبار فرب
~~و آغاز از دیار عرب کردیم کی خانه خدای وقبلهمسلمانی آنجا است و
~~زمبین عرب است [ه8] ، و دریای پارس بر این دیار میگردد و عبادان آن
~~جایگاهست کی آب دجله بدریا میرسد، وهمچنان بر بحرین گذریم تاعمان، و
~~از آنجایگه باز گردیم برسواحل مهره وحضرموت وعدن نا بساحل یمن رسیم،
~~آنگاه پزمین جار ومدین تاغایت به ایله1 رسد، چون باین جایگه رسیم دیار
~~عرب برین دریا سپری شود، و این جایگه زبانهای است از دریا کی آنرا دریای
~~قلزم خوانند. از آنجا به تاران آید و از تاران به جبیلات و بهقلزم رسد و آنجا
~~سیری گردد.
# اینچ، یاد کردیم شرقی ولایت عرب است و ناحیت جنوب و بهری
~~از غربی، آنگاه از ایله سوی شارستان قوم لوط رود و بحیره کنده کی آنرا
~~بحیره زغرگویند و سوی یلقا رسد از اعمال فلسطین واذرعات وحوران وبتنیه و
~~غوطه ونواحی بعلبک از اعمال دمشق ، و تدمروسلمیه و این هردو از اعمال
~~حمص باشد، آنگاه ختاصره وبالس ms038 ازاعمال قنسرین ، اینجایگه4 بهفرات رسد.
# آنگاه برفرات ولایت عرب است تا بهرقه وقرقیسیا ورحبه ودالیه وعانه وحدیثهو
~~9_م، ت : ایله، تصمیح از روی اضطخری است 41.ت: اینچه4.م،ت: زعرا،
~~تیح از روی امطخری است] 4.ت : اینجایگاه

PageV00P057

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~هیت وانبار وکوفه. آنگاه آخر آب فرات به بطایح رسد، و از آنجا هم دیار
~~عرب است برنواحی کوقه وحیره وسواد کوفه تا بحدود واسط . آنگاه آب فرات
~~در دجله افتد نزدیک واسط، مقدار یک مرحله. آنگاه سوادبصره باشد وبطایح
~~تا عبادان تا ایله حد دریای پارس.
# واین دریای پارس بعقدار سه چهاریک از دیارعرب برسد و آن حدود
~~شرقی وجنوبی[89) ولایت عرب است ازحد غربی هم درجمله مداد دریای پارس
~~است، وآنچ درحد غربی ازدیار عرب برون از دریاست ازایله تا بالیس ازشمار
~~شام است، و آنچ از بالس تاعبادان است ازحد عراق است و به مغرب پیوندد
~~بناحیت ایله- بآن بیابان کی تیه بنی اسرائیل گویند. این تیه اگرچه به دیار
~~10 عرب پیوسته است نه از دیارعرب باشد، بل که ازحدود عمالقه و زسین یونان
~~بودست کی به قبطیان باز خوانند، و عرب را آنجا هیچ آب و چراگاه نیست،
~~از این سبب آن بیابان1 را در ولایت عرب یاد نکردیم . و گروهی از رییعه
~~و مضر به جزیره مفام ساختند تاچنان شد کی دیار خود دانند، وایشانرا آب و
~~چراگاه پدید آمده است، وما این جزیره را درعرب نیاوردیم- زیرا" کی میان
~~15 بارس وروم است درسیانه نواحی آبادان . ومیان پارس وروم فرود آمدهاند، و
~~گروهی از ایشان ترسایی گزیدند و بدین رومیان در شدند وهمه بر آن اتفاف
~~سکردند و آن تغلب من2 ریبعه بود بزمبن جزیره وتنوخ ازیمن بزمین شام .
# و دیار عرب حجازست: مکه ومدینه و یمامه وآنچ به آن پبوندد،
~~و پیوسته است به زمین بحرین وبادیه عراق وبادیه جزیره وبادیه شام، ویمن کی
~~20 مشتل است برنهامه و نجد ویمن وعمان ومهره وحضرتوت ودیار صنعا وعدن ms039
~~ودیگر نواحی یمن موچون ازحد سرین4 درآید بناحیت یلملم برون شود برظاهر
~~9_ ت: (ندارد)] 4 م: آنرا] 4 . ت، م: تغلب بن ربیعه! تصحیح مبتنی بر متن عربی است
~~ومعلوم میشود مترجم توجه بهمتن نداشته ومن"را "بن" خوانده است ا 2. م، ت؛ سریر

PageV00P058

~~============================================================

~~ذکر دیار عرب
~~طایف وتجد یمن (99) پیوندد به دریای1 پارس وبریمن مشرف باشد، و این
~~کی یاد کردیم دوسیک" باشد از دیار عرب.
# وچون از حد سرین در آید بهدریای پارس تا نزدیک مدین چنان کی
~~بهمشرق باز می گردد، و درشمار حجاز دارند.
# وآنچ ازحد یمامه در گیرد تامدینه چنان کی سوی بادیه بصره بازگردد ه
~~نا بهدریای یحرین آنرا از نجد گیرند.
# و آنچ از حد عبادان درآید تا اتبار برابرنجد وحجاز برولایت بنی اسدو
~~بنی طی و بنی تمیم ودیگر قبیله های مضر این جمله را از بادیه4 عراق شمرند.
# و آنچ از حد انبار گیرد تا بالس برابر شام بر زمین تیما و بیابان خساف
~~تا تزدیک وادی القری وحجرازبادیه جزیره دارند.
# و آنچ از بالس تا ایله برابر حجاز بردریای پارس تاناحیت، مدین برابر
~~زمین تبوک تا به دیار طی رسد از بادیه شام گیرند.
# و بهری از علما گویند کی مدینه از نجدست و مکه ازتهامة الیمن بحکم
~~نزدیکی:
~~(109) آنچهمعلومست وخبر یافته ایم ازاین حدود جمله شهرها وجایهای
~~تهورست، و ریگها و مسافتهای آن همه یاد کنیم، و در زمین عرب هیچ
~~دریا ورود نیست کی کشتی برآن کار کند، و مردابی هست کی آنرا بحیره‌
~~زغر گویند ببادیه نزدیکست، ولیکن نه از شمار بادیه باشد. و آنگیری کی درزسین
~~یمن به دیار سبا باشد- در پیش آن سدی بودی و بسیاری آبها درآنجا گردآمدی و
~~دیهها ومزارعها بود برآن آب تا به آن وقت کی کفران نعمت کردند، خدای
~~تعالی آفتی یر ایشان گماشت و هیچ آب درآن جایگه بنماند ، چنان کی درقرآن
~~9- م: دیار، متن مبتنی بر اصطخری است ms040 ا 4.. سه یک! *.م: (ندارد)
~~4ت: حد 6م : ناحیة 6ت : راه

PageV00P059

~~============================================================

~~مسالک وممالک

~~می گوید "وجعلنا بینهم و بین القری التی بار کنا فیها"1 تا آن جایگاه کی گفت
~~"مزقناهم کل معزق"2 . از آن وقت بازآن آب باطل شد. واما رودها وجویها و
~~چشمهها و چاهها پسپار است
~~ودردیار عرب ابتدا از مکه خواهیم کرد، وشهرمکه درمیان کوههاست، و
~~5 طول مکه مقدار دو میل باشد و از حد جنوبی تا حد شمالی از جیاد تا قعیقعان
~~قدر میلی وسیکن میلی باشد
~~و کعبه در میان شهرست، در میان مسجد، وذر کعبه مقدار یکشمرد بالا
~~از زمی برداشته است، ودربه یک پاره است، وزمین خاته بادرخانه برابرست:
~~درخانه برابرقبه زمزم است ، ومقام نزدیک زمرم است به چندگام . ودرپیش
~~10 خانه جایگاهی هست و حجرالاسود برین جایگاهست . وطواف گردخانه وگرد
~~حجر کتند [105]. ودور کن از خانه به این حجر کشد: یکی را ر کن عراقی گویند
~~و دیگر را رکن یمانی. وسقایة الحاج برپشت زمزم است و آنرا سقایة العباس
~~گویند، و دارالندوه درمسجد حرام است سوی غربی و ازپس سرای امارت، و
~~راه این درخانه راه مسجد است، و این دارالندوه مجمع قریش بودی درجاهلیت،
~~15 اکنون آنرا در مسجدگوفته اند.
# وصفا جایگاهی است بلند بر کوه بوقبیس، ومیان صفا وکوه بوقبیس و
~~میان مسجد وادیی است کی بازارگاهست وراه، و اگر کسی بر صفا ایستد
~~برابر حجرالاسود باشد
~~و مسعی میان صفا ومروه سنگی است از حد قعیقعان ، و برابر رکن
~~20 عراقی باشد.
# وکوه بوقبیس برمکه و بر کعبه مشرفست. و قعیقعان کوهی باشد بر غربی
~~9 و4 : قرآن، سوره‌ سبا آیه های 18 و19] . . سه یک ! *.ت : زمین

PageV00P060

~~============================================================

~~ذکر دیار عرب
~~کعیه، وکوه بوقبیس ازو بلندتر باشد و بزرگتر . وگویند کی سنگهای خانه
~~از این کوه برداشته اند.
# وسنی بر راه مکه است، ومیان منی ومکه سه میل باشد، ومنی شعبی
~~است. درازای آن قدردومیل یاشد وپهنا ms041 کم دارد. ودرو پناها بسیارست مسلمانان را
~~از هر شهری
~~و مسچد خیف نزدیک میانه منی است سوی کعبه
~~وجمرةالعقبه در آخر منی یاشد سوی مکه ، وجمرة العقبه کی نسبت جمره
~~با آن برند نه از منی است، وجمره نخستین و میانگین بالای مسجد خیف باشد
~~سوی بکه:
~~و مزدلفه آرامگاه حاج است، شب آنجا باشند و نماز کنند - چون از
~~عرفات بروند، وازجمله وادی محسر7 ومازمین باشد .
# (119) وبطن محسر،وادی ای باشد میان منی ومزدلفه ، نه ازمنی باشدونه
~~ازمزدلفه . و این جایگه کی آنرا مازمین گویتد شعبی باشد میان دو کوه، آخرش
~~بمیان عرفات پیوندد، و جایگاهی رسدکی موقف امام آنجا باشد براه حصن و
~~دیوار بتی عامر نزدیک عرفه. و آنجا مسجدی است کی امام نماز پیشین و
~~دیگر در آن مسجد جمع کند. و آنجا چشمه ای است به عبدالله بن عامرین کریز
~~باز خواتند.
# وعرفات نه ازحرم است، و لیکن از حدحرم باشد . ومساقت حرم تا
~~آنجاست کی آنرا مازمین گویند. چون ازعلمین بگذرند بیرون حرم پاشد . وهمچنین
~~تنعبم- کی به مسجد عایشه رضی الته عنها معروفست- نه ازحرم است:
~~وحدود حرم مقدار ده میل باشد در عرض یک روزه راه، و درمکه آب
~~م،ت: منا4 .م، ت: عشر، تصمیح ازروی اصطخری است!4.م نخص،
~~اصطخری : حمن

PageV00P061

~~============================================================

~~سالکگ ومالکک
~~روان نباشد. وشنودهام 1 کی چشمه ساخته بودند در روز گار مقتدر، وآب
~~چاههاخوردنی نباشد و خوش ترین آبها آب چاه زمزم است ، و ازان آب پیوسته
~~بتوان خورد، و در همه مکه درختی بارور نیست، الا درخت بادیه،
~~وجون از حرم بگذرند آنجا آبها و چشمهها و چاهها ووادیها بسیار
~~5 است، ودرمزرعها درختان خرما پاشند اندک مابه متقرف،
~~وثبیر کوهی باشد بلند آنرا از منی ومزدلفه بتوان دیدن و در جاهلبت
~~از مزدلفه برنداشتندی تا شعاع آفتاب بر ثبیر2 زدی:
~~و در مزدلفه مشعرالحرام است ، وامام نماز شام وخفتن ونماز بامداد
~~[115] آنجا گزارد.
# وحدیبیه بهری درحل است وبهری درحرم ms042 ، وکاقرانرسولرا علیه السلام
~~به این جایگاه از مسجد حرام بازداشتند. و این سوضع دورترین مواضع حل باشد
~~ازخانه ،ونه برطول است ازخانه وته برعرض- بزاویه ای باشد. ازاین سبب ازانجا
~~تا مسجد یک روزه راه زیادت بانشد.
# ومدینه کم از نیمه‌ مکه باشد ودرشورستانی است ، و آنچا درخت خرما
~~15 بسیار باشد، و آب کشت و درخت ایشان آب چاه باشد. سیاهان کشند، وبارو
~~دارد، ومسجد نزدیک میانه‌ شهر بود، وروضه پیغامبر علیه السلام در شرفی
~~مسجد نهاده است نزدیک قبله، و خانه ای است بلند و میان او وسقف مسجد
~~گشادگی اندک مایه هست، و آن فرجه نیز هم بسته است و هیچ در ندارد.
# و تربه رسول صلی الله علیه وسلم آنجا است ، و تربه ابوبکر وعمر رضی الله
~~20 عنهما، و آن منبر کی رسول صلوات الله علیه 3 برآن خطبه کردی منبری دیگر
~~ساخته اند و آنرا درمیان گرفته ،وروضه در پبش منبرست میان تربه ومصلی
~~سکه رسول صلی الله علیه وسلم نماز اعیاد آنجا کردی.
# 9_ت: شنوده بودما4 .ت: زمینا 4.ت: صلی الله و علیه و سلما

PageV00P062

~~============================================================

~~ذکر دیار عرب
~~و بقیع الغرقد خارج از دروازه‌ بقیع باشد در شرقی مدینه .
# و قبا بیرون از شهرست مقدار دو میل سوی قبله، وخانه های اتصار آنجا
~~باشد، بهدهی ماند
~~کوه احد در شمالی مدینه باشد، نزدیکتر از دیگر کوهها برمسافت
~~دوفرسنگ، وبدان نزدیک مزرعها است اهل مدینه را .
# وادیالعقیق میان مدینه ومیان فرع بود، ومیان [129) فرع ومدینه
~~چهار روزه راه باشد در جانب جنوب، و آنچا بنیر وجامع بود ، و درین جایگه
~~وگرد بر گرد مدینه ضیاع خراب فراوان است:
~~و عقیق وادی باشد اندر راه مکه برچهار میل، و خوشترین آبهای این
~~تاحیت چاههای عقیق باشد
~~شهر یمامه کمتر ازمدینه باشد، و آنجا جهودان پسیار باشند، ونه از شمار
~~حجازست، وبرکرانە1 دریای پارس باشد، و آنجا قرمطیان باشند ، ودیه های
~~بسیارست، و قبیله ها از مضر، ms043 ودر حجاز هیچ شهر نیست بس از مکه ومدیته
~~بزرگتر ازیمامه .
# وادی القری درین میانست ، و آنجا درختان خرما وچشمه های آب یاشد. 10
~~جار فرضه‌ مدینه است برسه مرحله برکناره دریا * و از جله کمترست،
~~وجده فرضه اهل مکه باشد بردو مرحله برکناره‌ دریا *2 آبادان ، و
~~تجارت آنجا پبشتر بود. ودر حجاز، از مکه گذشتی هیچ جای آبادانتر از ان
~~نیست، و تجارت ایشان با اهل پارس باشد
~~طایف شهری کوچک است، چند وادی القری. و ازانجا مویز خیزد، و
~~هوای طایف خوش است، ویه مکه میوه ازانجا آرتد، وجایگاه آن برکوه
~~1 - ت : کنار] 2 - ت : میان دوستاره را از سطرقبل تا اینبا نداره

PageV00P063

~~============================================================

~~سالکه رسالکة
~~خزوان است. بنی سعد و قبایل هذیل آنجا مقام دارند .و در همه حدود مکه
~~هیچ جایگاه سردسیرتر از سر آن کوه نباشد. و در حجاز هیچ جایگه نیست کی
~~آنجا آب یخ بندد مگر این کوه، و باین سبب هوای طایف معتدل باشد.
# وحجر دهکی کوچک باشد از وادی القری بریک روز راه [120] که
~~معلن تمود بودست درمیان کوهها، و خدای تعالی در حق ایشان می گوید:
~~"وثمود الذین جابوا الصخر بالواده:. و آن کوهها را اثالب خوانند. وتمود
~~اندرآن سنگها خانه ها ساخته بودند چنان کی گفت : "وتنحتون من الجبال بیوتا
~~فارهین"2. وچون از دور نگاه کنند یک کوه پیوسته نماید، و چون آنجا روند
~~هر کوهی بذات خویش ایستاده بود. و گرد بر گرد آن پشته های ریگست کی
~~10 به دشواری برسر آن نوان شدن. و چاه تمود علیه السلم آنجاست کی در قرآن
~~من آید : "لها شرب و لکم شرب یوم معلوم"3.
# تبولک جایگاهی باشد میان حجر و میان سرحد شام برچهار مرحله در
~~نیمراه شام، حصنی است و آنجا چشمه‌ آب و نخیل باشد، وحایطی هست کی
~~آنرا به رسول علیه السلم باز خوانند، وگویند کی اصحاب الایکه- کی شعیب را
~~19 علیه السلام بایشان فرستاد ms044 خدای تعالی. از این جایگه بودند وشعیب نه از جمله
~~ایشان بود کی از مدین بود.
# ومدین بر کناره دریای4 قلزم است برابر تبولک برشش مرحله، واز تبوک
~~بزرگتر است. و آن چاه کی موسی علیه السلم از انجا آب کشید و گوسفندان
~~شعیبرا داد باین جایگاهست. "خداوند کتاب، گوید این چامرا دیدم پوشیده اندو
~~20 خانهای بروبنا کرده. و آب آن مردمان از چشمه روان باشد . ومدین نام
~~آن قبیله است کی شعیب از ایشان بود، و دیه را بایشان باز خوانند. خدای
~~تعالی می گویده و الی مدین اخاهم شعیبا"5.
# 1- قرآن، سوره‌ فهر آیه‌ 9] 2. قرآن، سوره‌ شعراه آیه ] 4. قرآن ، سوره‌
~~26 آیة 1150 4 -ت : (ندارد)) - قرآن ، سورة اعراف آیة 85

PageV00P064

~~============================================================

~~ذکر دهار عرب
~~جحفه منزل بنی عامرست [139) و ازانجا تا دریا دو میل باشد، و
~~همچند فبد بود
~~وفید در ولایت بنی طی باشد، واز فید تاکوه طی دو روز راه باشد، و
~~آنجا اندکی آب ونخیل باشد . بعضی از بنی طی آنجا مقام دارند وبه چراخور
~~برون شوند.
# جبله حصنی باشد در آخر وادی ستاره1، واین وادی میان بطن مروعسفان
~~باشد یردست چپ آن کس که به مکه رود، وطول این وادی دوروزه راهست .و
~~کسی که در میانه این وادی باشد هیچ نخل“ نبیند. و بر پشت این وادی
~~وادی 3 دیگر هست کی آنرا سایه4 گویند0.
# وسه وادی دیگر آنجا هست، سایره و نخیل و بعد، و پعد بنی تمیم را0ا
~~بودی، ودرگوشه این بیابان لقیط ین زراره را وقات6 رسید - برادرحاجب بن زراره.
# خیبر زراعت و نخیل پسیار دارد،
~~ینبع حضی است بانخیل و کشاورزی وآب، وآنجا وقفی هست برعلویان" .
# عیص“ حصار کی کوچک باشد میان ینبع ومروه،
~~عشبره هم حصار کی کوچک است، وخرمای این جایگه بهتر ازخرمای
~~آن جایگاهست.
# کوه رضوی نزدیکٹ ینبع باشد، کوهی بزرگ است، درو پشتهها و
~~شعبها ووادیها و آبهای بسیارست و درختان بسیار دارد . و گروهی ms045 کی
~~ایشانرا کیسانی خوانند چنین گویند کی محمد حنفیه رضی الله عنه آنجا مقیم
~~است، و سنگ کارد ازین کوه بردارند و به آفاق ببرند“. ودرین نزدیک
~~9_م : ساده، ت: ساره4.ت: نخهل! 4.ت: این وادی دیگر] *- م: سابه،
~~ت: سامه ت: خواتند] 9-ت: فرمان] *. ت : و آنجا علویانرا وقفی هست
~~8.م“ ت: عرض، متن مبتنی براصطخری است4 .ت: برند

PageV00P065

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~24

~~میان رضوی وجهینه تا ساحل دریا گروهی باشند کی ایشان را به حسینی خوانند.و
~~قرب هفتصد خانه [135] بدویانتد، همچون عرب برآب و چراگاه گردندو
~~نمیزی ندارند.
# ودان هریک منزلی جحفه باشد، و از انجا تا آبوا کی بر غربی راه
~~5 حج باشد شش میل بود، ورئیس جعفریان آنجا مقام داشتی وایشان را به فرع و

~~سایره خویشان بسیار باشند. و میان ایشان و میان حسینیان کارزار و خون
~~باشد، تا کنون کی قومی یمنیان که ایشانرا پنی حرب گویند برآن دیارمستولی
~~گشتند ایشان ضعیف شدند.
# تپما حصنی باشد ازتیوک آبادان تریرچپ تبولک . خرماستان بادیه1 است،
~~10 و از انجا تا بهحدود شام سه روزه راهست.
# و در عراق و شام و یمن جایگاهی ندانم کی آنجا آب و چراگاه باشد
~~الاگروهی از عرب کی اینجایگه آرام کردهاند وچراخور دارند، مگرمیان یمامه و
~~بحرین ومیان عمان بر پس پشت عبدالقییس بیابانی هست بی آب و چاه و چراگاه2،
~~هیچکس آنجا نرود
~~و از قادسیه تا شقوف در طول و عرض تا تزدیک سماوه نا حد بادیه
~~بصره قبایل پنی اسد مقام دارند.
# چون ازشقوق بگذرد دیار بنی طی باشد تا از معدن نقره بگذرد درطولو
~~عرض، و همچنین از پس دو کوه کی آنرا جبلی طی گویند برابر وادی القری
~~تاحدود یمامه ایشان باشند و تا بحرین
~~و از معدن گذشته برچپ مدینه دیار بنی سلیم باشد، و بردست راست
~~مدینه جهپنه باشد میان مکه و مدینه، و آتجا فبایلی هسستند از یکربن وایل و
~~از حسینیان و ms046 از جعفریان و از مضریان.
# 9- ت : خرماستان وبادیه، اما نسخه‌ موزه اصیح است بدلیل متن اصطخری که مینویسد: "وهی
~~ستارالبادیة *! 4.ت : و یچراگاه

PageV00P066

~~============================================================

~~ذکر دیار عرب
~~و اما نواحی مکه برجانب شرقی بنو [144) هلال و بنوسعد وبنوهذیل
~~دارند، و جانب غربی مدلج وگروهی از بنی مضر
~~بادیه بصره. بسیار عرب آنجا مقام دارند، و بیشتر بنی تمیم باشند نا
~~به بحرین و یمامه، و از پس ایشان عبدالقیس باشد.
# واما بادیفجزیره- درینجایگه قومی ازربیعه یمن آنجا باشتد، وبیشترین
~~بنی کلباند از یمن ، و ازین گروهی کی ایشان را بنی العلیص1 خوانند بالشکر
~~مصر یکی شدندوبه شام درآمدند بهروز گار مکتفی بالله، وچون خلیقه المکتفی
~~بالله بیامد به رقه - ایشان را بشکست.
# وبادیة سماوه ودومةالجندل تا عین التمر2 و بریة خساف 3 از بادیه
~~جزیره میان رقه و پالس، بر چپ آن کس باشد کی به شام رود،
~~وصفین زمینی است به نزدیک فرات مهان رقه و بالس، وحرب صفین
~~معروفست، و بروز گارامیر المؤمنین علی بن ابی طالب رضوان الله علیه بیت المال
~~آنچا بود.
# و اما بادیه شام_ بنی فزاره ولخم و جذام و بلی و گروهی ازیمن وربیعه و
~~مضر آنجا مقام دارند .
# ریگی بعروف هست در حجاز سخت نرم. چنان کی بهری ازان چون
~~گردی باشد، و پهنای آن رمل از شقوق تاجایگاهی کی آنرا أجفر خوانند، و
~~درازا از جبلی طی تا دریا، و آن ریگی است زرد و نرم.
# تهامه4 کوههایی است کی غربی آن به حدود دریای قلزم باشد. چنان کی
~~به درپابرسد، وشرقی این کوهها به ناحیت صعده پیوندد تاتجران، وشمالی بهحدود
~~9-م ،ت : بنوالغلیظ] 4.م: الیمن، ت: الشمس! 4-م، ت : بریةالخشاف
~~4-ت، م : تهام

PageV00P067

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~مکه بازدارد، وجنوبی آن نزدیک صنعارسد برده[146] میل ، وسا کوههای
~~نهامه را در دیار عرب "صورت * نگاشته ایم،
~~بلاد خیوان آبادانی نمام دارد، دیهها ومزرعها وآبها، وهرگونه
~~عرب آنجا باشدا .

# و نجران و چرش دوپاره شهرند، و ms047 آنجا درخت خرما باشد
~~صعده آبادان تر است . و ادیم به نجران و جرش وطایف کتند. لیکن
~~بیشتر از صعده خیزد، وجای بازر گانیست، و حسینیان" بسی آنجا مقام دارند
~~و دریمن هیچ شهری بزر گتر و با مرافق تر از صنعا نیست، وهوای
~~این جایگه معتدل است چنان کی مردم آنجا تابستان و زمستان بیک جایگه مقام
~~10 تواند ساختن، و پادشاهان یمن آنجا مقام داشتهاند، و آنجا بنایی عظیم هست،
~~کنون خراب شده است وتلی بزرگ مانده آن را غمدان گویند ، قصر و نشستگاه
~~شاهان یمن بوده است، و در همه یمن بنایی نیست ازان بلندتر:
~~و آنجاکوهی هست بلند و استوار و درو مرغزارها و آبها، وگیاه آن
~~کوه زغفران است. جزیک راه ندارد. وشنودهام، کی افراز او بیست فرسن است و
~~15 هیچ کس آنرا نگرفته بود تا به این وقت کی از یمن قرمطی ای ییامد او را محمد
~~ابن الفضل نام بود وآنرا به غلبه بستد .
# شبام کوهی باشد سخت استوار، و درو مزرعهاست و مردم، و گویند
~~کی آن کوه مغنیسیا است ، و گویند کی در میان سنگ ریزه مغنیسیا یابند .
# وعدن شهر کی است کوچک، و بهحکم آن کی فرضه گاهست مشهور
~~20 شدست، و آنجا معدن مروارید باشد
~~ولایت ایاضیه ،ولایتی آبادان است ومزرعها وآبها دارد.
# 9ت : باشند]2. اصطخری: الحسنی]4 حت: وصنعاشهری است بامرافق وهوای.0
~~4- ت : شنیده ام

PageV00P068

~~============================================================

~~حضرموت [159) درشرقی عدناست نزدیک دریا، وآنجا ریگهابسیارا
~~باشد آنرا احقاف خوانند. شهر کی کوچک است، ناحیتی بسیار دارد : گورهود
~~پیغامبر علیه السلم آنجا نهاده است ، و درآن نزدیک چاهی هست آنرا برهوت"
~~گویند، وهیچکس به قعر آن چاه نرسیلست:
~~دیار مهره قصبهای است کی آنرا شجر گویند، ولایتی خشک است ، و
~~زبان ایشان دشوار در نوان یافت، وازانجا نجیبان نیک رو خیزند، وکندر3 از
~~آنجا آرند، وگویند از نواحی عمان است.
# عمان. در عمان4 خرما و میوه بسیار باشد، چون ناروموزه و ناف ms048 کی
~~آنرا به تازی نبق گویند و آنچ بدین ماند، و کشتیهای بزرگ آنجا آید .
# و بر کرانه" دریای پارس هیچ شهرنیست آبادان تر وتوانگرتر ازصحاره،
~~و درین ولایت شهرهای بسیارست، و گویند کی اعمال آن سیصد فرسنگ باشد،
~~و آن را قومی خوارج داشتند کی ایشان را شراة خوانند ، تا آنگاه کی میان ایشان
~~وگروهی از بنیسامة9 بن لوی حرب افتاد ، مردی از ایشان نام او محمدبن القسم
~~السامی نزدیک معتضد آسد ومدد خواست معتضد مردی را با وی بفرستاد کنیت
~~او بوثور. آنجا شد و عمان بگشود و خطبه بهنام معتضد کرد. و آن قوم شراة
~~به ناحیتی شدند کی آنرا نزوه10 خوانند وهنوز آنجااند11.
# و عمان ولایتی گرمسیرست، و شنودهام12 که درنزدیکی آن جایگاهی
~~هست که از دریا دورست. آنجا برف افتد اندک مایه:
~~9_ت : (ندارد)] 2. اصطخری: بلهوت! 4. ت: کندرو! 4.ت: "در عمانه
~~ندارد * .م: مویز، متن مواقق "ت * و اصطخری است] 9. نبدرا در لغات بمعنی
~~کندر ضبط کرده اند ، نگاه کنید به تعلیقات] 2. ت : کناره‌! 8.ت:... میج شهر
~~آبادانتر از عمان وپر نعمت تر نیست ]9.م، ت : اسامه90.م، ت: پروی
~~99_ت: آنجا باشندا 94.ت : شنیدهام

PageV00P069

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~وبه زمین سبا1 ازیمن گروهی ازبنی حمیر مقام دارند وهمچنین حضرموت :
~~و دیار [156) همدان و اشعرو کنده وخولان درعرض دیاریمن است ،
~~و آنجا کشتها و دیهها وبیابانهاست
~~و میان بحرین2 و عمان بیابانی هست، درو آب وچراگاه باشد .
# و دریمن بوزینه بسیارپاشد، چنان گرد آیند که مردمان با ایشان برنیایند،
~~وایشان را مهتری باشد کی نحل را مهتری هست. آنرا یعسوب3 گویند.وشنودم،
~~که دریمن غول باشد، و ازایشان بسیار عجایب باز گویند، نخواستم کی ذکر
~~آن درین کتاب آید. والسلم،
~~ذکر مسافات دیار عرب
~~ازعبادان تا بحرین پانزده مرحله دارند، و از بحرین نا عمان یکن
~~10 ساهه راه، و از عمان تا بهره یک ماهه راه، و از رود6 تا حضرموت یک ماهه
~~راه، و ازجده تا ساحل ms049 جحفه پنج مرحله، وازساحل جحفه تا جار سه مرحله،و
~~ازجار نا ایله بیست مرحله ، و از کوفه نا بصره دوازده مرحله، و از بصره
~~نا عبادان دو مرحله، اینست گشت دریای محیط بر دیار عرب:
~~ذکر راهها
~~از کوفه تامدینه بیست مرحله دارند، وازمدینه نامکه ده مرحله- وراه
~~15 راست از کوفه تامکه نزد یک نراست به مقدار سه مرحله- چون یه معدن نقره رسند
~~اذراه مدینه میروند تایهمعدن بنی سلیم پیرون آیند به ذات عرق، و از بصره
~~به مدینه هزده مرحله باشد- و بهمعدن نقره راه کوفه وبصره بهم اوفند
~~و اما بهراه بحرین تا به مدینه پانزده مرحله دارند، و از رقه تامدینه
~~ام، ت: صنعا4 .م، ت: نجدین] . یعسوب در لفت نام پادشاه زنبور عمل
~~است ! 4_ت: شنوده ام ! 5. م: (ندارد)! 9_ اصطخری : (ندارد)

PageV00P070

~~============================================================

~~ذکر دیار عوب
~~(2169 قرب بیست مرحله باشد، و از دمشق تا مدینه بیست مرحله ، و از
~~فلسطین نامدینه بیست مرحله
~~و از مصر تامدینه برساحل دریا ببست مرحله، و راه مصر و راه مغرب
~~سوی مدینه یکیست به حکم آن کی بهایله1 همه راه یکی شود، وایله نخستین
~~حد بادیه است، و مردمان مصر و فلسطین را چون از مدین گذشته باشند
~~دوراهست: یکی به مدینه شودبهراه بدا وشغب - دوپاره ده باشد دربادیه، گوربنی
~~مروان آنجا است. و ازانجا به مدینه رسند بهراه مروه، و راهی دیگر برساحل
~~دریا به جحفه برون آید، و آنجا راه اهل عراق و دمشق و فلسطین وسصر
~~یکی گردد، و اکنون بهراه بصره و رقه کسی نرود و به دیگر راهها روند.
# و از عدن تامکه یک ساهه راه دارند، وآنجا دو راهست : یکی برساحل
~~دریا دورتر است ، و دیگرسوی صنعا وصعده وجرش ونجران وطایف برون آید
~~تا بهمکه رسد. و راهی دیگرهست بربادیه و تهامه، و آن ازین دوراه نزدیکتر
~~است ، لیکن برقبایل عرب باید گذشتن. کسانی به آن راه روند کی آشنا دارند. و
~~مردمان حضرموت ms050 ومهره از پهنای ولایت خود بهراه جادهای رسند کی میان
~~عدن ومکه است، وازایشان تا به این جاده بیست مرحله باشد، وجایی هست کی
~~بنچاه مرحله
~~راه عمان راهی سخت دشوار و بیاباتی صعبست، و در آن راه آبادانی
~~کم باشد، و از راه دریا به جده برون آیند“، و اگر برساحل دریا از مهرهو
~~حضرموت براه عدن [166م آیند راه دور باشد.
# و از عمان تابحرین راهی دشوار است ، وآنجا عرب نشیند3 .
# 9_م، ت: ایله! 4.ت: آید! چ.ت: واز عمان تا بحرین راه سخت دشوار است،
~~کس به آن راه نرود و عظیم خطرناک باشد و آبادانی کمتر باشد و بپابانهای ناپیدا و جایهای
~~مخوف ، واگر روند بهراه دریا روند کی آن به سلامت باشد ومأمون العاقبه ، و بدان راه نیز
~~کمتر روند زیرا کی معود نیست ومردم آنجا کم جمع شوند و به نادر وقتی کسی رود،

PageV00P071

~~============================================================

~~ممالکه وممللک
~~و از بعرین به عباگان اراهی دشوار است ، کس به 3را نرود مکر
~~بهراه دریا:
~~و ازبصره تا بحرین هزده مرحله دارند، درمیان قبل عرب باید رفتن ،
~~آبادانست ، لیکن مخوفست.
# اینست مجموع مسافات کی دیارست.

PageV00P072

# ============================================================


~~ام
~~109
~~4
~~421
~~هاز

~~3
~~او
~~7
~~11و
~~11

~~11
~~مق
~~مریرةلان
~~4
~~مهه
~~م
~~3
~~مربن خر
~~119
~~161
~~78له
~~74پم
~~12
~~بنانار
~~ه
~~41
~~1
~~چ
~~41
~~صتار
~~21
~~11

~~صورت بحر قارس
~~اورق * 27)

PageV00P073

~~============================================================

~~ذگر دریای پارس
~~کنون یاد کنیم بعد از ذکر ولایت [عرب] شرح دریای پارس2، به حکم
~~آن کی این دریا بردیار عرب می گردد و بیشتر ولایت اسلام آنست کی این دریا
~~برحدود آن سی گردد، وشکل آنرا "صورت" کنیم، وهرچه به آن پیوندد باز گویبم،
~~و آغاز آن قلزم گیریم وجانب شرقی یاد کنیم کی به حدوددیارعرب درمی گردد،
~~چنان کی باد کردیم تاعمان.
# آنگه پهنای دجله گوئیم تا بهساحل رسیم به ماهی رویان، وجنابا، وسوی
~~پارس شویم به سیراف همچنین تا ساحل هرموز کی ازپس ms051 کرمان است تا دیبل و
~~نا ساحل مولتان و آن سرحد سند باشد، و به مولتان حد مسلمانی سپری شود
~~شود. آنگاه بهساحل هندوستان رسیم تا ساحل تبت، آنگاه بهزمین چین رسیم،
~~وچون ازجانب غربی قلزم درایی بر ساحل دریا به بیایانهایی ازحدود
~~مصر، و آن راه سوی بیابانهای بجه کشد، ومعدن زر آنجاست تا بهشهری رسد
~~بر کرانه دریای نیل که آنرا عیذاب* خوانند، آنگاه سوی حبشه برون شود
~~برابر مکه ومدینه تا برابر عدن رسد، آنگاه چون ازحیش بگذرد به زمین نوییان،
~~رسد تا ازانجا به زمین زنگیان 2 شود ، وآن جایگاه فراخ تر وبزر گتر از مملکت
~~1- این عنوان در 5م “ نیست] 4. تمام این چمله در ”ت نیست! . ت : اینست]
~~4_ اصطخری: مهروبان ! 5- م مات : عیدابه ! 9-م : لونان] 3..ت: زنگبار

PageV00P074

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~است1 ، آنگاه دریا ازانجا برابر مملکت اسلام گذرد . وغایت این دریا آنجا است :
~~آنگاه بر پهنای دریا جزیرهها و اقلیمهاست گونه گونه تا برابرزمین چین . [176]
~~بصورت" این دریا بنگاشتیم وحدود آن یاد کردیم. و هر آنچ حاجت7 آید از حدودو
~~جزایر این دریا وغیره همه یادکنیم. ان شاءالله.
# فاما آنچ ازاین دریا ازحدود قلزم است تا آنجاکی برابریمن آن رادریای
~~قلزم خواتند، ومسافت آن مقدار سی مرحله است، درازا و پهنای دریا این
~~جایگاه به سه شبانروز گذرند ، آنگاه تنگ میشود تا چنان شود کی ازین جانب
~~آن جانب دیگر بتوان دید، تاآنگاه کی به قلزم رسد، آنگاه بر جانب دیگر
~~بازگردد.
# و دریای قلزم چون وادی است، ودرآن کوههای بسیارست درزیرآبو
~~راه در آن دریا معلومست کی چگونه باید رفت، و در آن دریا بهروز گذرند
~~چنان کی کوهها را در زیر آب می یینند و ازان احتراز می کنند، چه آب صافی
~~باشدکوه بتوان دیدن. اما به شب البته نشاید گذشت:
~~ومیان قلزم وایله جایگاهی است کی آنرا تاران گویند و هیچ جایگاه
~~10 دردریا بدتر ازان نیست. به حکم آن کی آنجاگردابی ms052 هست درپیش کوهی عظیم:
~~چون باد بر سر آن کوه آید بهدو قسمت شود و درمیانه کوه بگردد، ودیگرباره
~~هردو باد3 روی به یکدیگر آرند وبرابر یکدیگر شوند، موج دریا آشوب گیرد.
# هیچ کشتی از ان گرداب برون نتوان آمدن از اختلاف آن دو باد. وچون باد
~~جنوب اندک مایه بجنبد ممکن نشودکی آنجا نوان رسیدن.
# درحکایت آمده است کی مر کبی به این4 جایگاه رسید. در گرداب افتادو
~~چند روزگار بماند. بعد مدتی کی مردمان نومید شده بودند و زاد کمتر گشته
~~9_ ت :... زنگیان شود ، بدان کی چون بساحل زنگبار شود آن جایگاه فراختر و بزرگتر
~~آن مملکت است] 4 -ت : (ندارد): 4 - ت : (ندارد)] * - ت : بدین

PageV00P075

~~============================================================

~~ذکر دریای پارس
~~بودا ماهیی عظیم بیامد وگرد کشتی می گشت، وسربرآوردویک نن را [189]
~~بربود، روز دیگرهم به آن وقت باز آمد ودیگری را بگرفت. وبرعادت هر روز
~~می آمد و یکن تن می برد، درمیان ایشان مردی خردمند بود . آن جماعت را
~~گفت آگاه باشید کی ما را از این جایگه روی برون شدن نیست ولامحاله همه
~~هلاک خواهیم شدن ، و دشمنی پدیدآمده است کی هرروز ازما یکی راسی ریاید.
# سن شمارا چارهای سازم- اگر فرمان من کنید. همه خرسند شدند . گفت اتفاق کتید
~~کی یک تن هلاک شود و دیگران رهایی یابند. یک تن گفت خویشتن را فدا
~~کردم، وبرین قرار دادند، واین مرد دانا هرچه در کشتی ابریشم بودبیاوردو
~~رسنی محکم بساختند وبرمیان آن مرد بستند و روی او پپوشیدند وبر کرانه
~~کشتی بنهادند. روز دیگرماهی بیامد و آن شخص را بربود3 . وسررسن در کشتی
~~استوار کرده بودنده. چون شخص را بربود بهقوت ماهی کشتی روان شد تا ازان
~~گرداب برون آمدند وبه ایمنی رسیدند. رسن ببریدتد وازان گرداب یه این حیلت
~~خلاص یافتند.5
~~و مقدار درازی این گرداب قرب سهمیل باشد به قباس .واین ان جایگاهاست
~~مکی فرعون درو غرقه شد.
# و به نزدیکی تاران جایگاهی است کی ms053 آنرا جبیلات گویند. پیوسته موج
~~میزند، وبهاندک مایه باد بموج می آید. و آن جایگاهی مخوفست. چون باد صبا
~~آیددرآن جایگه سوی مغرب نروند. وچون باد دبور آید سوی مشرق نروند.
# و برابر ایله ماهی بسیار باشد گونه گونه .
# وچون برابر بطن الیمن رسد آنرا دریای عدن خوانند نا ازعدن بگذرد،20
~~آنگه دریای زنگ خوانند [186] و زنگیار - تا آنگاه کی برابر عمان رسد و
~~سوی پارس آید، واینجا“ دریا فراخ پهناست:
~~9_م: (ندارد) 4.ت: کناوه‌ 4.ت: در ربود 4.ت: بود] *. این
~~داستان در اصطخری نیست ] 9- ت : آنجا

PageV00P076

~~============================================================

~~مسالک وممالکک
~~چنین گویند کی پهنای دریا از اینجایگه تا زنگبار هفتصد فرسنگ باشد و
~~آب این دریا سیاه وتاریک باشد . هیچ چیز درآن آب نتوان دید.
# و به نزدیک عدن معدن مروارید باشد، ازانجا خبزد و بهعدن آرند،
~~ازعمان برود تا آنگاه کی ازحدود اسلام یگذرد این دریا وبه سرندیب
~~5 رسد دریای پارس خواتند، وسخت فراخ پهناست، و درین دریاشیبها بسیارستو
~~باز گشتهای سخت دشوار. وازهمه سخت تر آنست که نزدیک1 جنابه وبصره است، و
~~آن جایگاه را هورجنایه خوانند . جانی مخوف باشد. کشتی از انجاکم بهسلامت
~~بگذرد، چون دریا بشورد
~~وجایگاهی هست کی آنرا خشبات گویند ، از عیادان تا آنجا شش میل
~~10 باشد ، آب دجله آنجا به دریا ریزد وآب تنک شود، وکشتی را مخاطره باشد.
# ودرین جایگه چوبها فرو بردهاند وبرآن بنایی ساخته و دیده گاهی3 ساختهانده
~~کی ناطور آنجا نشیند وبهشب آتش کند تا ازدریا راه به وی باز یابند و بدانند
~~کی مدخل دجله کجا است. وجایگاهی مخوفست . چون کشتی آنجا رسد ترسند
~~کی بشکند از تتکی آب.
# و برابر این جایگه جایی هست کی آنرا خارک خوانند ، و آنجا معدن
~~مرواریدباشد. اندک مایه مروارید خیزد. لیکن این مروارید قبمت افزون آرده بو

~~گفته اندکی در یتیم ازین معدن یافتهاندا.
# و به عمان وسرندیب7 دراین دریا معدن مروارید است، و جز دریای
~~پارس هیچ جای معدن ms054 بروارید نگفتهاند.
# واین دریا را مد و جزر باشد [199] درشبانروزی دوبار از حد قلزم
~~9- م: (ندارد)] 4 -م : (ندارد)] 4.ت: دیدیانگاهی! 4. ت : "صاخته انده
~~ندارد 5ت : آورد] 9حت : معدن خیزد و اینچا یافته اند ! 2.ت : واز عمان
~~تا سرندیب ، نسخه‌ م" موافق اصطخری است

PageV00P077

~~============================================================

~~ذکر دریای پارس
~~نا حد چین ، چندان کی رسد، و دریای مغرب و دریای روم و هیچ دریا را
~~مد وجزر نیست جز این دریای پارس را. و این چنان است کی آب مقدار ده
~~گز بالاگیرد و باز هم به اندازه نخستین باز شود.
# و درپطن این دریا- کی نسبت آن خاصه باهارس کردیم- چزیرههاست:
~~لافت وأوال وخارک وغیر ازان از جزیره هابی کی در آن مردم باشند وآب
~~خوش وکشاورزی و چهار پا
~~و این صفت این دریاست درحدود سسلمانی، و آنچه برساحل این دریاست *
~~یاد کنیم چنان کی نخست ازقلزم گیریم و نا پایان شرح دهیم.
# 4*
~~قلزم برکناره‌ دریاست، واین دریا آنجا سپری شود، واین جایگه
~~در آخر زبانه این دریاست *1، وآنجا هیچ کشاورزی ودرخت وآب نباشد ، لیکن
~~ازجایهای دور دست آورند وآیادان است بآن کی فرضه‌ مصر وشام است ، وهر
~~چه به شام آورند ازانجا بار کنند، و بابت شام و مصر از انجا به حجاز و
~~یمن پرند،
~~ومیان سواحل این دریا ومیان مصر سه مرحله باشد ، آنگاه کرانه2
~~دریاست. آنجا هیچ شهر و دیه نباشد، الا یک جایگه قومی ماهی گیران مقام
~~دارندو آنجا قدری خرما باشد نا به تاران وجبیلات رسدو برابر کوه طورتا ایله.
# وایله شهر کی کوچک2 باشدآیادان. اندک مایه کشاورزی دارد. وآنجا
~~جهودان باشند. آنان کی صید روز شنبه بر ایشان حرام شد و خدای تعالی
~~ایشانرا مسخ کرد وبوزینه گردانید.
# واما مدین [197) و آنچه باز بیوندد بهحدود یمن تاعمان وبحرین20
~~نا عبادان همه را ذکر کردیم در دیار عرب :
~~9_ت : میان دوستاره را ازسه سطر قبل قااینجا ندارد] 4.ت: کناره‌! 4.ت : (ندارد)

PageV00P078

~~============================================================

~~26
~~مالک وممالک

~~و اما ms055 عبادان حصار کی است کوچک [و] آبادان بر کرانه دریا وآب دجله
~~آنجا گرد آید. وآن رباطی است که دو آن پاسبانان بودندی کی دزدان دریا را
~~نگاه داشتندی ، وآنجا پیوسته این کار را گروهی مترصد باشند.
# آنگاه دجله بگذارد وبر ساحل دریا به ماهی رویان1 رسد بمحد پارس:
~~ه و درین مسافت جایها پیش آید کی بدان نتوان گذشت الا درآب . وسبب آنست
~~کی آبهای خوزستان بهدورق گرد آید وحصن مهدی وباسیان2 آنجا به آب دریا
~~ریزد به ماهی رویان1
~~و این ماهی رویان1شهر کی کوچک است آبادان وفرضه‌ ارغان 3 باشد ،
~~وآنچ به آن پیوندد از دریای پارس وبعضی ازخوزستان،
~~آنگاه به سینیز. بزر گتر از ماهی زویان1 است، وآن جایگه4 فرضه همه
~~پارس است وازانجا ساحل دریا به نجیرم کشد. واین زبانه میان جنابه وتجیرم
~~باشد، و انجا مرغزارها و دیهها باشد و جایگاههای گرمسیر:
~~آنگاه ازانجا به سیراف رسد، و اندرپارس فرضه‌ بزرگی آنست. شهری
~~بزرگ است از اعبان شهرهای پارس، وآنجا کشت و کشاورزی نباشد ، وآب
~~15 از دور برند.
# وازانجا بگذرد برآن ساحل جایگه هایی است کی کوهها و بیابانها پیش
~~آید تا به حصاری5 رسد کی آنرا حصن ابن عماره گویند . حصنی استوار است
~~و در همه دیار پارس استوار تر و آبادان تر ازان حصنی نیست. وگویند کی
~~خدای تعالی خداوند این حصن را در [4 20] قرآن یاد کردست ، آنجا کی
~~20 می گوید "وکان ورائهم ملک یأخذ کل سفینة غصباه1.
# 9 اصطخری : مهروبان] 4. *: رامسان، ت: رامینان (؟) تصیح مبتنی برمتن عربی
~~است ا 3اصطخری : ارجان 4.ت: جایگاه! 5.ت: بجائی] 9. قرآن،
~~سوره‌ 18 آیة 40

PageV00P079

~~============================================================

~~ذکر دریای پارس
~~و ازانجا به هرموز رود، و آن فرضه‌ کرمان است . شهری آیادان است
~~و نخلی بسیار دارد و سخت گر مسیرست:
~~آتگاه ازانجا به دیبل رسد، و آن شهری آبادان است . بازرگانان آنجا
~~گرد آیند و این جایگه فرضه زمین سندست. و زمین سند منصوره ms056 است و ولایت
~~زطیان وآنچ بدان پیوندد تاچین .
# آنگاه پساحل هندوستان پیوندد تابساحل تبت رسد.
# آنگاه بساحل چین وماچین رسد، وازانجا کس نگذرد .
# و چون از قلزم از جانب غربی این دریا گیرند یبابانی خشک پیش آید
~~تاناحیت بجه ، مردمان بجه خانه های مویی دارند1، وازحیش سیاهثر باشندمانندعرب :
~~وآنجایگه دیه وشهرو کشاورزی نباشد، جز آنکه از یمن و ازشهرهای حبش و از مصر
~~و از زمین نوپیان" آنجا هرند . و زمین ایشان میان حبش و زمین نوبه و زمین
~~مصر و معدن زر باشد. و این معدن ازنزدیک سواد مصر برخبزد تا بفحصنی
~~بر کراته دریا کی آترا عیذاب2گویند، مقدار ده مرحله. درین معدن جایگاهی
~~هست کی آترا علاقی گویند . مردمان آنجا چمع شوند . زمینی هامون است
~~و ریگ. و اصول این معدن به مصر اوفتد، و آن معدن زر است کی درو هیچ
~~سم بشعت
~~و بجه قوسی باشند کی صنم پرستند وچیزی کی بهچشم ایشان خوب آید.
# آنگه به زمین حیش بیوندد وایشان نصرانیان اند، وهمرنگ عرب باشند
~~سیاه چرده، و ایشان با کس نیامیزند،
~~وساحل این دریا چون برابر عدن [206] رسد آنجا سپری گردد ، و
~~پوست پلتگ و دیگر پوستهای رنگین و بیشتر پوستها کی به یمن آرند و چرمها
~~ازانجا خیزد، و با مسلمانان بهحرب ثباشند
~~9_ ت : خانهعا از مو بود] 4.ت : توبان م، : پونان (تدارد) 4.ت :عبداب،
~~م : عیدان ؛ متن میتنی بر اصطخری است

PageV00P080

~~============================================================

~~مسالک وممالک

~~* و جایگاهی هست بر کرانه دریا کی آترا زیلع خوانند، فرضه گاه
~~ایشانست کی به یمن و حجاز گذرند.
# آنگاه به بیابان نوبیان پیوندد، و نوبیان نصرانی اند. وولایت ایشان
~~فراخ تر از حبش است و عمارت بیشتر، ونیل مصر میان ناحیت ایشان گذرد و
~~9 از انجا به زنگبار رسد، و ازان پس نتوان رفت .
# آنگاه این دریا به زمین زنگیار رسد برابر عدن.
# آنگاه از حدود مسلمانی بگذرد و در حدود ایشان شود.
# وزنگبار ولایتی خشک ms057 باشد - اندک عمارت، وکشاورزی کم باشد *1
~~و بعضی به من چنین رسانیدهاند کی در بعضی از ولایت زنگبار مردمان
~~10 سپید باشند و این قوم زنگیان را مددقوت و پوشش ازجاهای دیگر آرند ، ونه
~~جایی باشد کی ازانجا متاعی زیاده خیزد. ومردم زنگبار را زیادت هنری و
~~و دانشی نباشد و همه مردمان یک لخت باشند ، اما توانا و زورناک باشند .
# والله اعلم بالصواب
~~9- این قسمت که میان دو ستاره مشخص شده از عشت سطر قبل تا اپنجا درنسخه‌ "ت" بعد از
~~"عرب باشند * در سطر 18 صفحه قیل آمده است ( 4. ت: زنگیار! 4. این قسمت از
~~" ویعضی بمن ’0"(سطر 9 پبعد) در متن عربی اصطخری نیست

PageV00P081

~~============================================================

~~سو
~~واماد برر آز
~~د 4م
~~40
~~اتثر

~~9
~~455
~~فص
~~زقام4
~~م
~~4
~~~~ق س
~~4
~~ر
~~1
~~215
~~2
~~2
~~9
~~د

~~صورت دیار مغرب
~~اورق*2)

PageV00P082

~~============================================================

~~ذگر دیار مفرب
~~[216) و اما دیار مغرب بر درازای دریای روم نهاده است، و آن
~~دو نیمه باشد. یک نیمه برشرقی و یکی نیمه برچانب غربی:
~~و اسا شرفی برقه و افریقیه و ناهرت وطنجه وسوس و زویله، وآنچ
~~در دریاست اضعاف این باشد
~~و اما غریی این دریا ولایت اندلس است * و آنرا جمله در "صورت"
~~نگاشته ایم *2

~~اساجانب شرقی ابن دریا حد مصرست و حدود اسکتدریه ازحد دریای
~~روم و بهدیار واحات بگذرد تا زمین نوییان.
# وخربی این جایگه بعر محیط3 باشد،
~~و شمالی دریای روم وازحدود مصر بردارد تا به طرابلس مغرب رسد،
~~آنگاه به مهدیه، آنگاه به تونس رسدوطیرقه وننس وجزیره بنی مزغنا، وناکوره و
~~بصره وتاازیله وتا سوس اقصی برسد، وهمچنین می کشد نابه ییابانی کزان’
~~بپس هبچ عمارت نیسست:
~~9-م : عنوان را ندارد. فقط عنوان مصورة * درنسخه‌ هم* هست 4.ت: میان دو ستارمرا
~~ندارد]4.ت: (ندارد) ] * جم، ت : بنی رعبی] 5. م،ت: باکور] 9.م،
~~ت : بصیره 2.ت : کی ازان

PageV00P083

~~============================================================


~~سة

~~وجنوبی این جایگه ریگی است در کنار1 دریای سحیط ازپس ms058 سجلماسه
~~میکشد2 تا هه زویله رسد، وبرپس پشت واحات بکشد از زمین مصر:
~~و اما اندلس از کناره‌ دریای محیط برخیزد تاشهر جالقیان، تاجایگاهی
~~کی آنرا شنترین گویند نا اخشنبه تا اشبیلیه، آنگه به سدونه آید، پس
~~5 بهجزیرهای کی آنرا جبل طارق6 گویند ، آنگه به مالقه و بجانه ، آنگاه به شهر
~~مرسیه و پس بلنسیه، آنگه به طرطوشه، وزان پیس به کافرستان ببوندد بهولایت
~~فرنگ سوی دریا وسوی مغرب به دیارعلجسکس، آنگاه بهدیار بسکونس، آنگاه
~~به دیارجالقیان تا بهدریا پیوندد،
~~اما برقه شهر کی میانه است. نه خرد و نه هزرگ، وناحیتی آیادان
~~10 [229] دارد، وگرد برگرد آن هرسوی بادیه است“ کی گروهی بر بریان
~~آنجامقام دارند، وهرسال عاملی ازمصر آنجا شدی تاوقت آنگاه " کی عبیدالله*
~~برمغرب مستولی شد وعاملان مصر را از انچا براند.
# و اما طرابلس المغرب ازاعمال افریقیه است ، وشهری است کی ازسنگ
~~خارا بنا کردهاند برساحل دریای روم ، وجایگاهی سخت استوارست و پرنعمت:
~~مهدیه شهری کوچک است ، عبیدالله بنا کرده است آنگاه کی مغرب را
~~به تغلب فرو گرفت ، و نامش او نهاد وبرکناره‌ دریاست . و عبیدالله متغلب
~~از قیروان به آنجا تحویل کرد، واز قیروان تاآنجایگه دو روزه راه باشد،
~~نونس10 شهری باشد بزرگ استواربا کشاورزی یسیار، وسرحد اندلس
~~باشد، و ازانجا گذرند ، وفراتر از آن درحدود مغرب شهرهای فرنگ پاشد
~~9_م : ازین] 4 .م: میکشند 4.ت: واکنون صورت آن بنگاریم، صورت دریای
~~مغرب 4 اصطخری : جلالقه] * .م: سیربن ، ت : تسربنا 1 حم: بلد، ت :
~~[ندارد)ا 2. م: بادیهای 4_م: آنکی :9.م، ت: عبدالله! .م، ت:
~~بولس

PageV00P084

~~============================================================

~~ذکر دیارالمغرب
~~1

~~طبرقه“ شهر کی کوچک است، وآنجا وبا بسیار باشد و کژدم کشنده
~~خیزد آنجا. چون کزدم کی بهشهر لشکر1 باشد، وآتجایگه درمیان دریا معدن
~~مرجان باشد، وهیچ جایگاه دیگر درهمه روی زمین مرجان نخیزدمگربه این جایگه.
# چزیره بنی مزغتا2 شهری باشد آبادان و گروهی از بربر آنجا مقام دارند،
~~و بقایت آبادان و پرتعمت باشد. ms059
# ناکور3 شهری بزرگ است بر کرانه دریا ازآنجا سوی بجانه گذرند،
~~شهری آبادان و استوار.
# بصره4 شهری بزرگ وفراخ و پرنعمت در برابر چزیرهای باشدکی آنرا
~~به جبل طارق باز خواتند، ومیان او [227) ومیان جزیره پهنای دریا پاشد
~~دوازده فرسنگ.
# آزیله شهری بزرگ است بر کناره‌ دریا، و بصره و آزیله* از اقلیم
~~طتجه دارند.
# سوس اقصی ولایتی عظیم است پرنعمت، قومی بربریان آنجا باشند
~~طنجه ولایتی فراوان است ، درو شهرها ودیهها وبیابانها باشد ازحدود
~~بربر. وقصبه این ولایت را فاس گویند ویحییفاطمی آنجا مقام دارد. وعبیدالته
~~فاطمی هنوز آترا2 نگشوده بود تا این غایت.
# ناکور وجزیره بنی مزغنا کی ما ذکر کردیم و چند پاره شهرو دیه
~~به نزدیک تاهرت اعلی باشند.
# و قصبه را نام تاهرت است، شهری بزرگ وآبادان وپرتعمت باآب و
~~کشاورزی، وقومی بر آن غالب شدهاند کی ایشان را اباضیان گویند.
# 9_ درمتن اصطخری "عسکر مکرم" است و درینجا ترجمه شده]4..، ت: بنی رعبی،
~~تحیح از روی اصطخری است] 4 .م، ت: باکور] * .م، ت: بصیره، تصمیح
~~ازروی اصطخری است] 5- م : اربله، ت: ارسله 9 سم ، ت: عبدالله! 2ت:
~~آنجا * -م، ت : طبریه

PageV00P085

~~============================================================

~~مسالکه وممالک

~~سجلماسه شهر کی میانه باشد ازحدود تاهرت ، لیکن آنجا درنتوان شدن
~~الا دربیابان وریگ دشوار، واینشهر به معدن زر نزدیک باشد .درمیانه معدن و
~~زمین سیاهان وزمین زویله این شهرست ، وگویند کی زرهیچ معدن صافی ترو
~~بسیارتر از این معدن نیست ، لیکن برگ و آلت راه آن سخت دشوارست ، و
~~5 گویند کی ولایت تاهرت جمله از افریقیه است - الا آنست کی به نام وعمل
~~در دیوانها مفرد باتد.
# سطیف شهری بزرگ و آبادان باشد میان تاهرت وقیروان، و مردم
~~آنجا قبیلهایاند از بربر ایشان را کتامه گویند وعبیدالله به ایشان نیرو گرفت و
~~ابوعبدالته المحتسب که داعی عبیدالله بود میان ایشان مقام داشت وایشان را
~~10 دعوت [6 23] می کرد.
# قیروان بزر گوار ترشهری است درزمین مغرب- گذشته از1 قرطبه ms060 دراندلس
~~که آن عظیم ترست، ولاة مغرب همه به قیروان مقام داشتهاند، وجایگاه آل
~~اغلب بوده است تاآنگاه کی وقت زوال ملک ایشان بود ، وابوعبدالله المحتسب
~~برون" آمد و دعوت کرد ، و ازان پس عبیدالله6 آنجا مقام داشت تاآنگه، کی
~~10 بر کناره دریا مهدیه ساخت و تحویل کرد،
~~زویله درحد مغرب شهری میانه است. ناحیت بسیاردارد . تزدیک ولایت
~~سیاهان است:
~~زمین سیاهانه زمینی فراخ است لیکن سخت خشک باشد. ودر کوههای
~~ایشان هرمیوه کی درولایت اسلام هست باشد- لیکن ایشان ازان نخورند ، و
~~20 میوه های دیگر و نیاتها6 هست کی غذای خویش ازان سازند2، و سیاهانی
~~9-م: گذشت قرطهه] 4.ت: بیرون] 4.م، ت : عبدالل! *.ت : آنگاه
~~5- اصطغری : سودان] 9.ت : نهاتهای دیگر است] 2.ت : اپشان از آن باشد

PageV00P086

~~============================================================

~~ذکر دیار مغرب
~~12
~~کی افتند غیر از نوبی و حبشی وزنگی و بجی و سیاهی ایشان سیاهتر وصافی تر
~~از سیاهی این قوم باشد کی یاد کردیم ازان جایگه باشند. و در ولایت سیاهان
~~هیچ ولایت فراخ تر ازاقلیم ایشان نیست. و بر کناره دریای محیط باشند ازجانب
~~جنوبی، و جانب شمالی ایشان سوی بیاباتی باشد کی سوی بیابان مصر کشد
~~از پس پشت واح، آنگه به بیابانی رسد نزدیک زمین نوبیان، آنگه سوی
~~بیاباتی کی بهزنگبار کشد، وچیزی که بهایشان افتد ازروی مغرب افتد به حکم
~~آن کی ازدیگر اقلیمها آنجا به دشواری توان رسیدن.
# اینست آنچ حاجت آید بشناختن آن ازجایها و اقالهم کی برجانبشرقی
~~(2235 این دریاست از حدود مغرب.
# اکنون جانب غربی این دریا از حدود مغرب آغاز کنیم .
# اندلس ولایتی فراخ است وشهرهای بسیار وآبادان، وقصبه آن را
~~قرطبه گویند. درمیانه ولایت است ، ودریای محیط بریک جانب اندلس باشد.
# آنگه دریای روم ازد گرجانب برو می گردد تازمین فرنگ. آغاز از شهر
~~شنترین باشد تا احشنبه و اشبیلیه وسدونه ومالقه وبجسانه تا ولایت مرسیه
~~تا دیار بلنسیه تا طرطوشه - بازپسین شهری است که برکرانه درهاست:
~~آنگاه ms061 ازجانب دریابه فرنگ پیوندد وازجانب خشک به ولایت علجسکس، و
~~آن ولایت گروهی نصرانیان است.
# آنگه بهولایت بسکونس رسد- هم نصرانیان باشند .
# آنگه به جالقیان پیوندد، هم ترسایان اند.
# واندلس را دوحد است: یکی به کافرستان پیوندد ویکی بهدریا، واین
~~شهرها کی بر کناره دریا یاد کردیم همه شهرهای بزرگ و آبادان است.

PageV00P087

# ============================================================

~~مسالکک وممالکک
~~واندلس دردست بنی امیه است، و عباسیان آنرا هنوزنگرفته اندوعبیدالله1
~~بریشان دست نیافت، درآن وقت کی زوال دولت بنی مروان بود یکی از بنی امبه
~~کی در ازیله، بودی سوی جزیره جبل طارق گذشت وایشان را غلبه کردو هنوز
~~در دست امویان است:
~~وشهر های مشهوردراندلس اینست3: جبان4، طلیطله ، تفزه، سرقصطه،
~~لارده، وادیالحجاره، ترجاله، قوریه4 مارده، باجه4 ، غافق10، لبله11، قرمونه"
~~مورور12، اسنجه14.
# این همه شهرهای [9 24] بزرگ است و بیشتر بناهای آن سنگ است
~~از بناهای جاهلیت ، هیچ شهر محدث نیست مگر بجانه در ولایتی که به بیابان
~~10 نزدیک باشد.
# وبه شنترین- کی بر کناره دریای محیط است10_ آنجا عنبرافتد. وبه دریای
~~محیط و دریای روم هیچ جایگاه دیگر نشساسند عنبر را مگر به شنترین:
~~"خداوند کتاب" گوید درآنوفت کی من به شام بودم به سواحل دریای
~~روم چیزی اقتاده بود عجایب، و ازان پس شنودم کی به شتترین درهر سالی یکبار
~~15 افتد. وآن چیزی است ازدریا آید سالی یکهار؛ او را مویی باشد چون خزسخت
~~نیکو، خویشتنرا به آن سنگها کی در میان دریاست برمالد وپری ازوجدا شود،
~~مردمان شنترین آنرا بیایند - بردارند وجامهها بافند مانند خز . روزی به چند
~~لون بگردد. پادشاهان اندلس آنرا عزیز دارند و نگذارند کی برون آرند، و
~~جامهای ازان بیش از هزار دیتار قیمت دارد.
# 9 م، ت عبدالله!4.م، ت: ایله “ در نسخه بدل اصامی میان دو نسخه ترکیه
~~وموزه بسیار اختلاف است و تیز با متن اصطخری تفاوت دارد ، ما متن را مبتنی بر اصطخری
~~قرار دادیم ونسخه بدلهارا دراینجا می آوریم ! *. م: جبار، ت : (ندارد) *. م ms062 :
~~یه ، ت: سدونه وم، ت: سرلصه] “.م: برخاله9.م، ت: لودیها
~~.م.، ت: باحر10م: عافق99م، ت: لیله 14.م، ت: فرمویه!
# 14-م، ت: مورود 94_م، ت: اسبحه! 16_م: است کی

PageV00P088

~~============================================================

~~ذکر دیار مغرب
~~مالقهشهری است درو عرب نشیند وسفن کی بوست او دسته شعشیر کنند
~~ازانجا خیزد
~~وجزیره چبل طارق1 کی اتدلس از انجا گشوده شددراول اسلام آنجاست .و
~~جبل طارق کوهی آبادان است و استوار ودیهها دارد، وآخرین گذرگاهست
~~از اندلس
~~طلیطله شهریست برسر کوهی بلند از سنگ خارا بنا کرده و به رصاص
~~بسته. وگرد بر گرد آن هفت کوهست همه آبادان و مسکون و استوار وگرد
~~برگرد آن رودی بزرگ روان است، چند دجله باشد. نام این رود[246] تاجه2
~~گویند، ازشهری خیزد کی آنرا شتتبریه3 خوانند. و آن ناحیت را مدن بنی سالم
~~وریه4 ناحیتی است عظیم استوار، قصبه آنرا ارجدونه خوائند. عمربن
~~خوانند:
~~حقصونهکی سوی بنی امیه آمد از انجا بود.
# فحص البلوط ناحیتی استوار و آبادان است وقصبه آترا غافق گویند،
~~قوریه شهری بزرگ بود. خراب شد به تعصب کی میان اهل این شهر
~~افتاد ودو گروه شدند. یک گروه از جالقیان مدد خواستند - بیامدند وشهر خراب
~~کردند .
# مارده و طلیطله دوپاره شهر بزرگاند دراندلس، پنی امیه را آنجا هیچ
~~عامل نباشد الا آن کی خطبه بنام ایشان کنند.
# شنترین7 ناحیتی است قصبه آنرا قلمریه4 گویند.
# ت؛ (ندارد)ام، ت: تلیه! *.م، ت: سسرها4.م، ت : ربها
~~. ، ت: حفصویه] ا.م: پنی، ت: نبی علیه اففل الصلوات؛ متن را ما مبتنی بر
~~اصطخری تصحیح کردیم] *.م،ت: بسرین !4.م، ت: بحداسه

PageV00P089

~~============================================================

~~مسالک ومالک
~~تغرهای جالقیان مارده ، نفزه ، وادی الحجاره ، طلبطله . وشهر جالقیان
~~سوی اندلس آنرا سموره1 خوانند، و پادشاه جالقیان در شهری باشد کی آثرا
~~ابیط2 گویند، و از دیار مسلمانی دور است.
# ودر اصناف کافری برجانب اندلس هیچ گروه بیشتر از فرنگ نباشند ، و
~~5 پادشاه ایشان را فاراه2 خوانند . و از فرنگ سوی مسلمانی اندکاند ، و دیگر
~~اصناف کافران ms063 بیش از ایشانند به حکم آن کی دریا مانع است و ایشان را با دیگر
~~اصناف کافران جنگ وخون باشد، و جالقیان کمتراند از ایشان وهم بسیارند بو
~~از همه اندکتر قومی اندکی ایشان را بسکونس خوانند، و ایشان مردانهتر
~~باشند. وبهنزدیک بسکونس ازتغوراندلس این [259] جایگاهها باشد: سرقسطه و
~~10 تطیله [و] لارده. و میان ایشان گروهی ترسایان باشند کی ایشان را علجسکس
~~خوانند، مردمانی بد باشند و این قوم میان فرنگ و میان بسکونس باشند.
# و مردمان بربر که دراندلس و در مغرب باشند دو گونهاند. گروهی را
~~بتر خوانند ودیگر گروهرا برانیس . ونفزه و مکناسه وهواره و مدیونه از بترنده
~~و دراندلس باشند، وکتامه وزنانه ومصموده وملیله وصنهاجه ازیرانس باشند.
# اما زناته را وطن به ناحیت ناهرت است
~~و کتامه به ناحیت سطیف باشند، ودیگر بربریان که ازبرانس اند درزمین
~~مغرب برجانب شرقی دریای روم،
~~و نفزه و سکناسه از اندلس است ، میان جالقیان ومیان قرطیه باشند.
# و اما هواره و مدیونه- ایشان ساکنان شنتبریهه اند.
# وبه کوره بیره جزیره ای است بزرگ به ازدیگرجزیرهها2. و دراندلس
~~م،ت: اسموره4حم، ت : انبط41. اصطخری : قارله4 حم، ت:
~~بربر ا حت: سسرته وت، م: هریه] 3. از موارد تفاوت بامتن عربی،
~~اصطخری : وبکورةالبیرة حریر کثیر یفضل ویقدم علی غیره

PageV00P090

~~============================================================

~~ذکر دیار مغرب
~~معادن زروسیم بسیارست به ناحیه بیره ومرسیه، وبه نزدیک قرطبه جایگاهی هسست
~~آنرا کرتش1 خوانند . اینجا وتطیله1 سمور بسیار باشد.
# زویله شهری است دربرابر زمین سیاهان وخادمان سیاه بیشتر آنجا افتد.
# و هرچه از زمین عرب درجانب شرقی دریای روم باشد مردم آن جایگاه
~~گندم گون باشند و هرچند دورتر شوند از جنوب در ناحیث مشرف سیاه گونه تر
~~باشند * تا آنگاه کی به زمین سیاهان [2255 رسد - مردم آنجا سیاه ترباشند. وآنچه
~~درجانب غربی دریای روم باشند وبه زمین اندلس همه سپیدروی باشند * و گربه-
~~چسم، وهرچند دورنر شوند سپیدی و کبودچشمی بر ایشان چپره تر باشدو
~~سرخ روی وسرخ موی ms064 باشند، وبهری را ازایشان چشم وموی سیاه باشد، * و
~~ایشان صنفی اند از رومیان از نزاد جالقیان و گویند کی اصل ایشان از شام
~~است، چنان کی گروهی به خرشنه4 به زمین روم ایشانرا نیز همچنین چشم وموی
~~سیاه بود *6. وگویند کی نزاد ایشان ازعرب است از ینی غسان وبا مردی آنجا
~~افتادند نام او جبلةبن الایهم:
~~ومیان مغرب وزمین سیاهان بیابانهائی است کی آنجا براه نروند الاچند
~~جایگاه معروف:
~~و پادشاهان افریقیه وبرقه ازفرزتدان اغلب بودند کی او را درابتدای
~~روز گار دولت عباسیان فرستاده بودند تا آنجا درپیش روی ادریس بن ادریس
~~باشد و با او کارزارکند.
# ومیان ایشان و میان افریقیه به تاهرت قومی اند کی ایشان را شراه
~~گویند و آن جایگه بنست ایشانست.
# 9-م، ت :کولس] 4.ت، م : بطلیطله] 4.ت : میان دو ستاره را از سر سطرقبل
~~تا اینجا ندارد] 4. م : نحرشه 5- ت: میان دوستاره را ازسه سطر قبل تا اینجا ندارد

PageV00P091

~~============================================================

~~مالک وممالک
~~و پادشاهان اندلس ازینی امیه اند وهنوز عباسیان را آنجا خطبه نکردهاند، و
~~ایشان از فرزندان هشام بن عبدالملک اند وخطبه به نام خود کنند وپادشاه ایشان
~~درین وقت عبدالرحمن بن محمدبن عبدالله [269] بن محمدبن عبدالرحمن بن الحکم بن
~~هشام بن عبدالرحمن بن معاویة بن هشام بن عبدالملک بن مروان بن الحکم ،
~~5 [است] و نخستین کسی ازایشان کی سوی اندلس گذشت عبدالرحمن بن معاویه
~~بود در ابتدای ولایت بنی العباس وبر ایشان غلیه کرد وپادشاهی درخانه ایشان
~~بماند تا این غایت .
# وغالب برمذهب اهل مغرب مذهب مالک انس باشد، وفتوی به آن
~~مذهب کنند.
# و ارتفاع مغرب خادمان سپاه باشد از زمین سیاهان ، و خادمان سپبد
~~از جانب اندلس افتد، و کنیز کان بیش بها- وکنیزک باشد کی هیچ صناعت
~~نداند و هزار دینار پیشتر بها آرد. و استران زینی و نمد مغربی و مرجان و
~~عنبرو زر و زیت و انگبین وسفن وحریر وسمور
~~واما مسافتهای دیار مغرب: از سصر ms065 تا برقه بیست مرحله دارند، واز
~~19 برقه تا طرابلس بسست مرحله، و از طرابلس تا قیروان بیست مرحله- وجمله
~~راه ازمصر تاقیروان شست مرحله بود، واز قیروان ناسطیف شانزده مرحله، و
~~از سطیف تا تاهرت بیست مرحله، و از تاهرت نا فاس پنجاه مرحله، وازفاس
~~تاسوس اقصی قرب سی مرحله، و از قیروان تا سوس اقصی مقدار صدوشانزده
~~مرحله باشد . وجمله مسافت از مصر [ 260) تا افصای مغرب درجانب شرفی
~~20 دریای روم چند شش ماهه راه باشد، وحجاج کی از آخر مغربند در اول محرم
~~برون آیند ویک سال در راه باشند تا بهحج برسند، واز قیروان تا زویله یکساهه
~~راه باشد، و از قیروان تا سهدیه دوروزه راه هست، و ازقیروان نا شهرتونس
~~سه مرحله باشد، واز تونس تا طبرقه ده مرحله باشد، و از طبرقه تاتنس قدر

PageV00P092

~~============================================================

~~بکر باسدب
~~شانزده مرحله ، واز ننس نا جزیره‌ بنی مزغنا1 پنج روزه راه ، و از تاهرت تا
~~ناکور سی مرحله، و از ناهرت تا سجلماسه پانزده مرحله ، و از فاس تا بصره
~~شش مرحله دارند، و ازفاس تا ازیله هشت مرحله باشد، وازقیروان تا سجلماسه
~~بهراه بیابان نزدیک پنجاه مرحله باشد ، والله اعلم7 .
# و اما همه مسافات در هفرب
~~قصبه اندلس را قرطبه گویند، و ازانجا تا اشبیلیه سه مرحله دارند،
~~و تا استجه برسمت قبله یک مرحله باشد، و از قرطبه تا سرقسطه پنج روزه راه
~~باشد، و تا تطیله سیزده روزه راه باشد، و از تطیله تا لارده چهارمرحله ، واز
~~قرطبه تا مکناسه چهارروزه و تا هواره همچنین، وتا نفزه دوروزه راه، واز
~~نفزه تا شهر سموره چهار روزه، واز قرطبه تا قوریه دوازده روزه، واز قوریه تا
~~مارده چهار روزه، و از [279] قوریه نا باجه شش روزه راه، و از قرطبه تا
~~طلیطله شش روزه، وازطلیطله تا وادی الحجاره دو روزه، وازقرطبه تامکناسة
~~چهار روزه چنان کی یاد کردیم، و برراه مارده برآن سوی کی اخشنیه است
~~از ms066 قرطبه به اشبیلیه آید تا باجه تا مارده تا قوریه تا قلمریه3 شارستان شنترین .
# و از باجه تا شنترین دوازده روزه راهست ، وناآخر کور شنترین پنج روزه ، و
~~از قرطبه نا فحص البلوط یک روزه ، واز فحص البلوط تا لبله چهارده روزه ، واز
~~قرطبه تا قرمونه درناحیت مغرب چهارروزه میان باجه واشبیلیه باشد برراه مارده، و
~~از قرمونه تا اشبیلیه دو روزه، و از استجه تا مالقه هفت روزه، و از استجه
~~ناارجدونه سهمرحله، وازقرطبه تابجانه شش روزه، و ازقرطبه تاشهر مرسیه عفت
~~روزه، و ازقرطبه تا بلنسیه دوازده روزه، و ازطرطوشه تا بلنسیه دوازده روزه ،
~~وازمرسبه تا بچانه شش روزه، و از بجانه تا مالقه قرب ده روزه ، و از مالقه
~~تاجزیره‌ کوه طارق چهار روزه، و همچنین نا شهر سدونه و تاقرمونه سهروزه،
~~اینست مسافتهای اندلس و مخرب.
# 9م، ت: بتی رعبی]ا.ت: و والله اعلم * قدارداو.م، ت: فلیترته

PageV00P093

~~============================================================

~~مسالک وممالک

~~هه
~~ت
~~ة
~~2640
~~3
~~7
~~سش

~~د ه ب بش
~~اله عف تنعة هه ة لوبهن ولا به
~~ه اشا
~~تباوة من
~~ه
~~سست بن:.
#
~~دبا
~~ه
~~ب
~~44
~~د
~~:
~~2
~~ی
~~نه
~~21
~~فو
~~ب
~~جر یفن

~~ز تهراب.
#
~~و : به فففنص به ا ب ه هیهیه جبه هه عف لة عنفه ب ب ا ب اه
~~ت
~~مفه
~~س
~~قش:
~~یبزیهه::
~~همن



~~ة
~~ته
~~ت
~~ما
~~17*
~~ش
~~با
~~هس
~~حا ن یه.
# 18
~~خش
~~ب:
~~کثه..
# .... :.
#
~~به

~~:
~~~~0
~~..
# 2
~~~~ا.
# 1
~~نجن : بانذ
~~ه
~~ن
~~~~: خییهه

~~40
~~::
~~4ه
~~سا
~~6
~~22
~~ن
~~ه
~~اب
~~تد
~~رواتا
~~4

~~ز قان بو بر ای
~~ف
~~ائذ

PageV00P094

~~============================================================

~~ذگر دیار مصردرحد بلاد اسلام
~~[6 27] یکن حداز حدود مصر ازدریای روم در گیرد میان اسکندریه و
~~برقه در بیابانها تا پس پشت واح بیرون شود تا زمین نوبیان

~~آنگاه سوی نوپیان باز گردد تا زمین بجه ، و ازپس پشت اسوان تادریای
~~روم درجفار2 پس عریش و همچنین بکشد بر کرانه ms067 دریای روم برود تا به
~~اسکندریه تا به آن حد باز رسدکی یاد کردیم3 . و باز از پس بجه میرود
~~تا به دریای قلزم وهمچنین می کشدبرقلزم تا بگذرد برقلزم بردریا تا به طورسینا
~~و درآید برتیه بنی اسرائیل.
# فکر مسافها در این حد
~~ازساحل روم کی آغاز کردیم تا زمین نوبیان پس پشت واح بیست وپنج

~~مرحله، وازحدثوبیان برچانب جنوبه درحدود ایشان هتستمرحله بباید رفت و
~~از قلزم در ساحل تا آنجا کی تیه بنی اسرائیل باز گردد شش مرحله ، واز حد
~~دریا تاحدود تبه تاآتجا کی به دریای روم پیوندد هشت مرحله، وبر کناره دریا
~~نا آنجاکی آغاز کردیم مقدار ده مرحله.
# ودرازای این مسافت ازاسوان تا دریای روم بیست وبنچ مرحله، وآنجا
~~9_ت : (ندارد) ! 4.م، ت: جوار 4.م : کردم ] 4. ت: ذکر مسافات درین
~~حد و ذکر دیار مصر وتوابع آن [ 5.ت : جونوی (1)]

PageV00P095

~~============================================================

~~سکوساه
~~دریاچهای هست برطول دو مرحله درعرض دومرحله، ودران میان چندجایگه
~~جزیرهها باشد * مسکون و به جملگی ذکر آن جزائر اینجا حمل نمی کند.
# اکنون "صورتهدیارمصربر کشیم وحدودآن برسبیل نفصیل نمائیم*1،
~~والله اعلم بالصواب.2
~~[249ت]* بزر گترین شهری کی دراین دیار است آن را فسطاط گویند
~~بر کناره‌رود نیل برجانب شمال ، وچنان است که رود نیل از مشرق سیرود، و
~~این همه شهر بریک نیمه آنست . و به نزدیک آن عمارتها است کی آنرا جزیره
~~خوانند- از فسطاط آنجا گذرنه بر جسر، و ازین جزیره جسری بستهاند به دیگر
~~کناره و آنجا عمارتی ساختهاند آنزا جیزه2 گویند. ومقدار این شهر به قیاس دوثلت
~~10 از قرسنگی باشد، وسخت آبادان است و پر نعمت، ودرین شهرمحلتها وقبیله ها
~~باشند کی هریکی را به لقبی باز خوانند، چنانک به کوفه وبصره . و زسین آنجا
~~شورناک باشد، بناهای ایشان همه هفت و هشت طبقه باشد، ودر زیرین طبقه
~~نتوان نشستن. وبرکناره شهر جایگاهی هست کی آنرا موقف گویند، زمین آن
~~محکمتر باشد وشوره کمتر. وگویند کی فساط نام قبیله ms068 ای بوده است.
# حمرا شهریست بر کناره رود نیل، دو مسجد آدینه دارد: یکی درمیان
~~شهر- عمروعاص بناکرده است ، ودیگری به آن جایگاه کی موقف خواننداز کرده‌
~~احمد بن طولون، و بیرون از شهرستان عمارتی هست زیادت از یک میل کی
~~احمد بن طولون ساخته بود از بهر لشکر خویش، آن جایگاه را قطایع خوانند.
# همچنان کی بناهای آل اغلب کی آنرا رقاده * خوانند ، بیرون از قیروان بود.
# 20 ودرین دیار کشاورزی وخرما بسیار بود، وکشتزارها بر کنار رود نیل بود.
# 9_م: میان دوستاره را ندارد ودر امطخری هم نیست .نسخه *ت * جمله عریی را ندارد
~~4- در اینجا نسخه‌ موزه افتادگی دارد وما متنرا از روی نسخه‌ ترکیه میآوریما 4- اصل:
~~احره 4. و: که بانی آن بنا شدند *. اصل : فاده ، تصحیح ازروی اصطخری است.

PageV00P096

# ============================================================

~~ذکر دیارمصر درحد بلاد اسلدم


~~از آنجا تا نزدیک اسوان تا حد اسکندریه . وچون هوا گرم گردد آب زیادت
~~شود وچون کمشود کشت می کنند، وازان پس آب حاجت نباشد . وبه زمین مصر
~~برف وباران نیاید البته، ودرهمه ولایت مصر آب روان نیست، مگررود نیل.
# شهر فیوم. این فیوم نه بزرگ شهری باشد گویند کی یوسف پیغامبر
~~صلوات الله علیه آن آب او درآن شهرداد آوردن وآن را لاهون نام نهاد وبه سنگ
~~برآورده است. [246ت) وچشمه رود نیل را هیچ کس ندانسته است به حکم
~~آنک از غاری بیروی می آید از حدود زنگبار از جایی کی آدمی را آنجا تردد کمتر
~~باشد، و آنجا نتوان شد، وازانجا در عمارتها وبیابانهای نوبیان1 میرود تا به
~~مصررسد، و ازانجا کی اول رودست چند دجله و فرات باشد چون بهم افتند
~~و آب نیل خوشتر وصافی تر از همه آبهای روی زمین است، ودر رود
~~نیل نهنگ و ماهی سقنقور باشد. و نوعی ماهی باشد که آنرا رعاده گویند.
# تا زنده است او را کسی بدست نتوان گرفتن و اگر کسی بردست گیرد لرزه
~~براندام وی افتد و چون ms069 بعیرد چون دیگر ماهی بود. ونهنگ را سر دراز باشد
~~چنانک سرش نیمه تن بود. او را دندانها است که اگر شیری به دندان او آید
~~چون در آب باشد آنرا بکشد، وباشد که از آب بیرون آید و برخشک رود،
~~لکن بر خشکی کار نتواند کرد. و پوست نهنگ پوست سقن را ماند وهیچ سلاح
~~برو کارنکند الاکی بربغلگاه ومیان ران او زنند. وسقنقور توعی ازماهی است،
~~الا آنک او را دست و پا باشد و اندر معجونات باه بکار برند، و هیچ جایگاه
~~نباشد الا در رود نیل.

# وبر کنار رود نیل از حد اسوان نا به دریا همه عمارت است ، و اسوان20
~~ثغر نوبیان1 است لکن به صلح باشند،
~~9- اصل : پونان

PageV00P097

~~============================================================

~~وسلک

~~وبرجانب جنویی رود نیل به جایگاهی که آنرا صعید گویند معدن زبرجدو
~~زمرد باشد در بیابانی دور از عمارت، و زمرد و زبرجد را جزین هیچ معدنی
~~دیگر نشناخته اند.
# : وبرجانب شمالی رود نیل نزدیک فسطاط کوهی هست که آنرا مقطم
~~5 خوانند و در نواحی آن کوه سنگ خماهن2 باشد. و این کوه تا زمین نوبیان3
~~بکشد. ونزدیک آن کوه درحد فسطاط گورستانی هست و تربه شافعی رحمة الله علیه
~~آنجا نهاده است:
~~اسکندریه بر کنار دریا باشد، شهری بزرگت است و بناها و عمارتهای
~~آن از سنگ رخام، است و در آب [259ت ) منارهای است از سنگ سخت بلندو
~~10 درو مقدار سیصد خانه هست وهیچ کس بی دلیل برآنجا نتواند شد.
# وعمارتی کی به فسطاط بر کناره نیل هست هرچه بالای شهرست آنر اصعید
~~گویند و هرچه زیرشهرست آنراریف خوانند. وبردوفرسنگی فسطاط بناهای قدیم
~~هست کی آنرا اهرام خوانند. ودر آن میان دوبناهست سخت عالی که آنراهرمان
~~گویند. ارتفاع هریک ازین دو بنا چهارصدگز باشد، و بر دیوارهای آن چیزی
~~15 به یونانی نوشتهاست، ومی گویند کی نبشته است کی: پنی الهرمان والنسرالطائر
~~فی السرطان . وبنیاد این مربع است و هرچند بالاگیرد ms070 تنگ تر میشود وچون
~~به سر رسد مقدار آنست که اشتری برو بخسبد، و از درون راهست کی مرد
~~برسر آن تواند شدن ، ودر هرمان منفذی هست در زیر زمین و نتوان دانست
~~کی چیست و گویند کی این اهرام گورستان ملوک آن ولایت بوده است واین
~~20 درمست ترست ،
~~9_ اصل : معطم ! 4. خمامن سنگ تیره رنگی است که در صناعات بکار میبردهاند. رجوع
~~کنید به فرهتگها و *بیان العناعات "] 4. اصل : یونان 4. رخام نوعی سنگ سخت
~~زرد یا سرخ است *. اصل : نیف

PageV00P098

~~============================================================

~~ذکر دیارمصر درحد بلاد اسلام
~~وبربهنای عمارت بررود نیل از اسوان تا فسطاط جایی هست که یک روزه
~~راه باشد و جایی کمتر، از آنجا عمارت پهنا گیرد تاحد اسکندریه تا آن حوف
~~کی بیوسته بیابان قلزم است- مقدار هشت روزه راه است،
~~زمین واحات ولایتی بود آبادان با آب ودرخت ومردم بسیار ، اکنون
~~هیچ کس نمانده است و آنجا میوه بسیار باشد و گوسفند وحشی گشته،
~~از صعید مصر تا زمین واح برحد جنوب سه روزه راه باشد، و ازانجا
~~بیابان انداک پرود به زمین سیاهان پیوندد.
# و برزمین مصر دریاچه ای هست شور،چون رود قیل غلبه گیرد آب
~~آن دریا خوش گردد، ودرآن وقت کی جزر بودکی آب رود باز گردد و کم
~~شود باز شور گردد.
# ودران دریا جزیره هاست، به کشتی بدان توان شدن واز جمله تنیس و
~~دمیاط است ، ودرین هردو شهر کشاورزی و چهارپا نباشد، و جامه های رفیع
~~از انجا خیزد.
# وآب این دریا بسیارنیست و کشتی [255 ت] دروی به مردی2 رود.و
~~درین دریا ماهی باشد مانند مشک کی آنرا دلفین خوانند، وماهی دیگر باشد
~~کی هر کی از ان یخورد خوابهای سهمناک بیند
~~و از حد این دریا تا حد شام همه ریگ است گوناگون نیکو [رنگ]،
~~آن را جفار خوانند. در آنجا آبها وعمارتها ونخل خرما باشد. و یک حد جفار
~~به دریای روم دارد، ودیگر کناره سوی تیه ms071 بنی اسرائیل وریف2 مصر تاحدود
~~قلزم:
~~تیه بنی اسر ائیل. گویند آنراچهل فرسنگ درازا باشد، وپهنا هم درین حد.
# 9_ اصل: جوف ا 4. مردی چوبی است که آنرا بر کف دریاچه فشار می دعند و قایقرا
~~هدایت می کند! 2. اصل : زیف

PageV00P099

~~============================================================

~~سالکک وممالکک
~~زمینی سخت ری بوم ، و آنجا نخیل وچشمه های آب هست ، لیک اندک مایه .
# کناره نیه باحد آن دارد و دیگر حد به طور سینا و سدیگر1 سوی بیت المقدس
~~وفلسطین، وچهارم سوی بیابانی کی به ریف مصر پیوندد و به حد دریای قلزم
~~شهر أشمونین شهری کوچک است- آبادان با کشاورزی ونخل ، ازانجا
~~جاسه ها خیزد:

~~ودربرابر آشمونین برشمال نیل شهر کی هست کی آنرا بوصیر خوانند.
# مروان بن محمد آنجا کشته شد گویند جادوان فرعون از بوصیر بودند.
# اسوان شهری است با نخیل وکشاورزی
~~اسنا2 واخمیم هردو در یک یبابان باشند، هردو آبادان وبا کشاورزی و
~~10 نخیل، گویند کی ذوالتون مصری از اخمیم 3 بود.
# فرما بر کناره‌ دریا باشد. شهر کی خوش وآبادان، وگور جالینوس
~~یوتانی آنجا نهاده است، و از فرسا تا تنیس دو فرسنگ باشد درین دریا،
~~و[به] تنیس تلی عظیم است، وبناهای آن برمردخان نهادهاند- چنین که
~~بسیارمرده بر یکدیگرنهادهاند تاچون تلی شد وآننلرا ترکوم، خوانند. وشاید
~~کی پیش از روز گار موسی علیه افضل الصلوات بوده است، ودر دین بردمان مصر
~~در روز گار موسی علیه السلم آن بود که مردمان را دفن کردندی و ازان پیس دین
~~ترسایی هم برین منوال بودند، و ازان پس مسلمانی آمد و همچنین دفن می کنند.
# "خداوند کتاب" می گوید که من برتن ایشان کفنها دیدم مانند[264 ت] خیشه،
~~و استخوانها وکلهها دیدم بغایت بزرگ.
# ودر رود نیل چند جای آنست که نهنگ در آنجا زیان نکند . به فسطاط
~~20 و بوصبر و چند جای دیگر6
~~1_ سه دیگر] 4. اصل: بلینا] 4. اصل: خمیم] *. اصطخری : بوتون
~~. خچش. درعربی پارچه ستبرباف، کتان بد] 6. این قسمت در ms072 متن اصطخری پس از
~~" فرعون بودصت " (دردو سطر بعد) آمده است

PageV00P100

~~============================================================

~~ذکر دیارمصر درحد بلاد اسلام
~~وعین الشمس و منف درناحیت جنوب از فسطاط گویند. هردو آرامگاه
~~فرعون بودست، وبر سر کوه مقطم1 جایی هست که آنرا تنور فرعون خوانند.
# و به نزدیک فسطاط گیاهی است *6 [9 28] کی آنرا بلسم3 خوانند . روغن بلسان
~~ازان گیرند، ودرهمه جهان هیچ جای دیگر نباشد .
# وجانب دست چپ نیل آنرا حوف، خوانند، وعباسهه وفاقوس وجرجیر
~~درناحبت حوف باشد، ودر برابر این تاحیت بردست راست رودنیل ناحیه ریف
~~باشد کی یاد کردیم، و معظم روستا و ناحیت" مصر این دوجایگاهست.
# ومعدن زر در زمین بجهاست، از اسوان ناآنجا پانزده فرسنگ باشد ، و
~~ازانجا به عیذاب رود، ومعدن زمینی است هموار وریگ ودروهیچ کوه نیست:
~~و در بجه هیچ کشت وفراخی نباشد، و ازانجا بنده ونجیب آرند بهمصر.10
~~و در مصر خران واستران بیش بها باشند، وهیچ جایی چنان نباشد، و
~~ایشان را از حدود اسوان خر کانی“ کوچک افتد هریک چند گوسفندی ، چون
~~ازان ناحیت برون شوند نزیند،
~~و در زمین صعید خران سملاقی10 باشند . و چنین گویند کی گشن11
~~از خر گور17 گیرند کی باماده خر اهلی جفت گیرد. سخت دونده باشند.
# درزمین جفار سار باشد هریک چند بنستی13، اززمین یجهند ودرمحمل14
~~افتند برپشت اشتر و مردمان را بگزند. مصریان گویند زمین جفار در روزگار
~~فرعون آبادان بودست ، واین آیت کی خدای تعالی می گوید: - و دمرنا ماکان
~~9_ اصل: مفطم4. از سطر * صفحه 2، تا اینجا در نسخه "م * نیود و از روی نسخه
~~وت" نقل شد! 4. اصطخری : بلسان] 4.ت: خوفا .ت: قیاسه! 9ت:
~~فاقور، م: قابوس ا 3.ت: معظم روستای ناحپت آ *.ت: و زمین معدن زمینیا
~~9_ت : خرکان] 90_م، ت : سقلابی 91_ت: ازگور] 12_گشن درلنت بمعنی
~~نروفصل است 14- پدست در لفت بمعنی رجب است 94-م : محفل

PageV00P101

~~============================================================

~~وسی
~~ع
~~یصنع فرعون وقومه وما کانوا یعرشون1 - این جایگه را میمد * وازان خبر
~~میدهد ms073 *2، والله اعلم2:
~~اکنون از کنیم به ذکر دیار شام.
# 9- قرآن، سوره7 آیق136] 4. م: میان دوستاره را ندارد] 4 -ت: "والله اعلم" ندارد:

PageV00P102

~~============================================================

~~ه ا ة فة تف، هه:1
~~7
~~ق
~~ه7
~~7
~~ه
~~2
~~2
~~س
~~ت

~~9262
~~ده
~~ه
~~د
~~ه
~~~~صورت دیار شام

PageV00P103

~~============================================================

~~ذگر دیار شام
~~[299) غربی دیار شام دیار روم است ، و شرقی آن بادیه از ایله1
~~نافرات و از فرات تاحد روم، وشمالی شام بلاد روم است، وجنوبی حدمصر و
~~تیه بنی اسرائیل ، و یک حد با مصر دارد تارفح، وبا روم و تغور ملطیه و
~~حدث ومرعش وهارونیه و کنیسه وعین زربه و مصیصه و آذنه و طرسوس؛
~~وآنچ سوی شرق وغرب دارد شهر هاییست کی یاد کردیم در "صورت"
~~شام، دیگر به تکرار حاجت نباشد.
# وثغرها را به شام اضافت کردم3، بهری را تغور شام خوانند وبهری را
~~تغور جزیره، وهردو درحساب شام باشد به حکم آنک هرچه بریک نیمه فرات
~~است از شام بود. و از ملطیه تا مرعش ثغور جزیره گویند کی مردمان جزیره
~~آنجا مقیم باشند وکوره شام است ، و باشندگان فلسطین لشکر شام اند وثغور
~~جزیره جبل اللکام است ، و آن فاضل ترین ثغرهاست :
~~و کوه لکام دویست فرسنگ درولایت روم است. ودر اسلام میان مرعش و
~~هارونیه وعین زربه - تا ازلاذقیه بگذرد -کوه لکام خوانند. آنگاه کوه بهرا و
~~تنوخ گویند تا به حمص رسده. و ازانجا درهمه شام کوه لبنان خوانند تاآنگاه
~~کی به دریای تلزم رسد .
# 1- م، ت: ابله ! 4.م : "تارفح " ندارد] 4.ت: تکردیم] 4-ت: (ندارد)

PageV00P104

~~============================================================

~~مسالک وممالک


~~وحد فلسطین برجانب مغرب دوروزه راه باشد ازجایگاهی که آنرا رفع
~~خوانند نا حد لجون1، وپهنای حدود فلسطین همچنین از یافا تا ریحا دو روز
~~راه بود[ 29]. ودیارقوم لوط و کوهها کی شراه آنجا باشندهمه دراعمال ایله2
~~دارند، ودیارقوم لوط وبحیره‌ کنده4 وزغرنا ببسان وطبریه همه را غور گوینده
~~آنراکی همه درسیان دو کوهست واز زمین شام فروترست، وبهری ms074 ازان درعمل
~~اردن باشد و بهری درعمل فلسطین.
# و آب فلسطین از آب باران بود، * وکشت ودرخت بی آب باشد مگر
~~نابلس که آنجا آب روان بود *6 ، وفلسطین بهینه ولایت شام است ، وبزرگتر
~~شهری رمله است، وبیت المقدس هم برابر رمله بود.
# وبیت المقدس شهر یست بلند بر کوه وآنجا مسجدی هست کی در همه
~~مسلمانی مسجدی ازان بزر گتر نیست، و جایگاه صخره بلندست چون دکانی،
~~و در میان2 سنگ برین صخره گنبدی سخت بلندست . و ارتفاع صخره از زمین
~~ناسینه مرد باشد ودرازا وپهنا به هم نزدیک است- ده دوازده گز باشد، وبهنردبان
~~درو باید شدن.
# و در بیت المقدس آب روان نباشد مگر چشمه هایی کی به کشت رسد.
# و از همه ولایت فلسطین برنعمتترست، ومحراب داود علیه السلام آنجا
~~است ، وآن بنایی4 بلندست. ارتفاع آن قرب پنجاه گز باشد و از سنگ ساختهاند
~~و پهنای آن چند سی گز بود، و بر سر آن بنایی هست چون حجره، و آن
~~محرابست، وچون از رمله آنجا روند نخست این محراب پیش آید، ودرمسچد
~~20 بیت المقدس هر ییغامبری را محرابی معروف هست، و از بیت المقدس ** چون
~~9حم، ا، ت: ور]4.ت: اریحا تاملقا:م : لجا تااریحا]4 سم، ت: ابله
~~4_ اصطخری : المتتنة .ت: خوانتد] 9ت: میان دوستاره را نداردا 2مت :
~~دکانی در میان منگ! 4.ت: از بناهای] 4. از اپنچا تا سطر 7 صفحه‌ 24 در نسخه
~~9م" افتاده است و از روی نسخه ت* (سطر * از ورق 6 22 ببعد) نقل شد.

PageV00P105

# ============================================================

~~دکر دیار شام
~~[س از6 27 ت) برجانب جنوب روند برشش میل قبه ای آید و آنجا دهی است که
~~آنجا را بیت اللحم گویند، و عیسی علیه السلم آنجا از مادر جدا شله است .
# وگویند که ازان درخت خرما کی مریم ازان خورده بود سکه ذکر آن درخت
~~درقرآن می آید - شاخی درین کنیسه دربن گنبد نهاده است و آن را گرامی دارند.
# واز بیت ms075 اللحم برسوی جنوب شهر کی کوچک هست که آن را مسجد.
# ابرهیم گویند، و درمسجدی که روز آدینه آنجا نماز کنند گور ابرهیم و اسحق
~~ویعقوب علیهم السلام نهاده است بریک صف ، و گور زنان ایشان همچنین دربرابر
~~گورهای ایشان نهادهاست برابر گور هر پیغمبری. ودرین شهر کوههای بسیارست
~~و درخت بسیاردارد، وهمه کوههای فلسطین درخت دارد، و میوه بسسیار باشد
~~وزیتون و انجیر.
# نابلس شهری است و قومی سامریان گویند که نایلس بیت المقدس است،
~~و این قوم هیچ جایگاه نباشند مگر درین شهر.
# و در آخر نواحی فلسطین بر آن سوی کی جقار مصر باشد شهری است
~~که آنرا غزه گویند. آنجا گور هاشم بن عبد مناف نهاده است . و آنجایگه مولد
~~شافعی بوده است. و درجاهلیت عرب عمربن الخطاب رضی الله عنه آنجا گنشته
~~بود، وی را آنجا بازداشته بودند.
# و در فلسطین قرب بیست منبر باشد، و شهری پرنعمت باشد
~~واما جبال وشراة دوشهرند به سرخویش، وقصبه جیالرا أذرحاخوانند
~~2893ت]، وقصبه شراه را روات گویند. و این دو شهر سخت آبادان اند
~~و عرب آنجا غلبه دارند
~~1 - اصل : درح ، أذرح قصبه‌ شراة است نه جیال طبق اصطخری ویاقوت ذیل اذرح در معجم البلدان
~~2- اصل : دواد ، روات قصبة جبال است طبق نوشته اصطخری

PageV00P106

~~============================================================

~~سالکک رسالکک

~~اردن قصبهای از طبریه است بر کنار دریای کوچک. و آب آن دریا
~~خوش است و درازای آن دوازده میل باشد درپهنای دو فرسنگ یا سه فرسنگ.
# وآنجا چشمههای آب روان است سخت گرم ، و ازمسافت دو فرسنگ آید وچون
~~بهشهر رسد چنان گرم باشد کی اگر پوست دران آب افکنند از هم بشود . تا آب
~~5 سرد با آن نیامیزند به کارنتوان برد. و آب گرمایها و آب خانه ها را به کاربرند.
# و نخستین حد غور کی یاد کردیم جنوب است ، نزدیک آن جایگاهی
~~هست کی آن را مسجد ابر هیم گویند- بحیره آنجاست، آنگاه سوی بیسان رسد و از ms076 انجا
~~به زغر و ریحا1 شود تا به دریاچه کنده رسد، و درغورهیچ برف پای ندارد:
~~ونخل و رودها وچشمههای آب دارد، و آغاز آن از حد اردن گیرند وچون
~~10 ازانجا بگذرد در حد فاسطین باشد و همچنین نا ایله کشد.
# صورشهری استسخت استوار بر کناره دریا، آبادان. قدیمتر همه شهرهای
~~ساحل است، و همه حکیمان یونان ازانجا خاستهاند
~~و اردن وطن یعقوب علیه السلم بوده است، بردوازده میل باشد از طبریه
~~سوی دمشق، و ابهای طبریه از دریاست:
~~دمشق شهری بزر گوارست، بهین شهرهای شام . زمینی فراخ دارددرمیان
~~کوهها، وآبهای بسیاردارد کی گرد بر گرد او می گردد، و درخت و کشاورزی
~~دارد.
# و آن بقعهرا غوطه خوانند مقدار یک مرحله ، و در همه ولایت بغرب
~~خوشتر و نزهتر ازان نیست. و آب آن جایگاه از کنیسه پیرون می آیدکی آنرا
~~20 فیجه گویند و درآن جایگاه که بیرون می آید ارتفاع آن یک گز باشد و در پهنا
~~یک بدست. آنگه درمیان شکافها رود کی آنجا چشمهها گردد و در ان آمیزد
~~و رودی عظیم گردد و آن رود را یزیدین معاویه براند [6 28 ت) و پهنای
~~1- اصل : اریحا

PageV00P107

~~============================================================

~~ذکر دیار شام

~~دجله باشد. و ازانجا رود مزه برخیزد و رود قناە1 و این همه آبها از جایگاهی
~~بدید آید کی آنرا نیرب7 خوانند و گویند کی این آن جایگاهست کی خدای
~~تعالی میفرماید: وآویناهما الی ربوة ذات قرار ومعین2. آنگاه ازین آب چون
~~رودها برخیزد اصل آب بماند آن را برد خوانند.
# و برین آب پولی، هست درمیان شهر دمشق که دران آب سوار تواند
~~گنشت و از اینجا دیههای غوطه رسد. و درمیان خانهها و گرمابها و دکانهای
~~ایشان آب روان باشد. و آنجا مسجدی هست که درهمه مسلمانی مسجدی ازان
~~بزر گترنیست. و آن دیوار و قبه که زیرمحراب است پیش مقصوره آن را صابثان
~~بنا کردهاند، آنگاه به دست یونانیان افتاد و ms077 عبادتگاه ایشان بود، وازان پس
~~به دست جهودان افتاد و پادشاهانی که بت پرستیدندی، ودرآن روزگار یحیی
~~زکریا علیهماالسلم بکشتند. وبر در این مسجد مردی را برچوب کردند جایی
~~که آنرا باب جیرون گویند. پس نصرانیان غلبه کردند بر آن و آنجا عبادت
~~کردندی تا آن وقت کی به مسلمانان رسید و آن را مسجد ساختند و هم به آن
~~جایگه کی سر یحیی ز کریا بردار کرده بودند سر حسین علی رضی الله عنهما بر
~~دار کردند. ولیدین عبدالملک برروز گار خود آنرا عمارت فرمود وقرش رخام
~~افکند وستونهای رخام قرمود ملمع و سرستونها در زرگرفت و به جواهر مرصع
~~کرد و آسمانه ها همه به زر کرد. و گویند کی خراج شام بر آن صرف کرد وبام را
~~ارزیز در کشید وسقفی ازچوب به زر نقش کرده. وآب بر بالای مسجد می گذرد
~~تا به همه ر کنها برسد:
~~ازحدود دمشق، بعلبک بر کوهی نهادهاست. ودرو کوشکها است ازسنگ
~~نراشیله و سرستونهای سنگی بلند. و در همه شام که می بینی هیچ بنایی نیست
~~بزرگتر وعجبتر ازان.
# 1- اصطخری: القتوات] 2 - اصل: مسروت ] 3 - قرآن ، موره‌ 23 آیە 51 41-- پل

PageV00P108

~~============================================================

~~مسالکگ وممالیک
~~طرابلس شهری است برکنار دریای روم آبادان، [292 ت) پرازنخیل
~~باشد و نیشکر. وقصبة این جایگاه حمص است، شهری بر نعمت و درست هوا،
~~ومردمانی باشند با جمال. و آنجاهیچ مارو کژدم نبود. آب ودرختو کشاورزی
~~بسپار دارد، وکشت آن نواحی بیشتریرآب باران بود. و آنجا کنیسه ای هست
~~5 کی درهمه شام یدان بزرگی کنیسه نیست ، یکن نیمه کلیسیاست و یک نیمه
~~مسجد آدینه. و راههایی کی درشهرست همه سنگ گستردهاند.
# انطرطوس حصنی 1 [309] است بر کناره‌ دریای روم، ثغر مردمان
~~حمص یاشد، ومصحف عثمان رغی الله عنه آنجا نهاده است :
~~سلمیه2 شهری است که پیشتر مردمان آنجاهاشمی باشند بر کنار بادیه
~~شیزر وحماه دو پاره شهرند کوچک و خوش آب و درخت بسیار
~~وکشاورزی.
# قتسرین ms078 قصبه حلب است برراه عراق وتغور شامات، وتاحیت راکوره
~~قنسرین خوانند.
# معره مصرین3 شهری است و ناحیت آن برآب باران باشد.
# خناصره شهر کی است4 بر کتاره‌ بیایان، عمربن عیدالعزیز آنجا نشستی،
~~عواصم * نام ناحیتی است وقصبه آنرا انطاکیه گویند. بعد از دمشق
~~هیچ جایی خوشتر ازان نیست، باره ای از سنگ دارد. و درختان خرما
~~و کشاورزی وآب و درخت و آسیاها دارد. گرد بر گرد یاره سوار به دو روز
~~رود. و آب درسراها و محله ها میرود، و نواحی آبادان دارد:
~~2 صخره جایگاهی است کی آن را صخره موسی علیه السلام گویند.
# 1- اصل: انطرموس . از صفحه‌ 91 تا اینجا در نسخة "م" افتاده بود واز نسخه‌ "ت" نقل شد :
~~4.م: سلیمه، ت: صلییه 4.م: کذادر اصل، ت: مصرش، اصطخری : معرة النعمان
~~4م: "شهر کی است" ندارد *.م، ت : غراصم! 9.ت: خرمامتان

PageV00P109

~~============================================================

~~ذکر دیار شام
~~بالس شهری است بر کتاره فرات و فرضه اهل شام است:
~~متبج شهر یست درییایانی، کشت آن برآب1 باران بود.
# وبه آن نزدیک سنجه2 شهری باشد کوچک و آنجا قنطره ای هست از سنگ،
~~آنرا قنطره‌ سنجه3 خوانند، و درمسلمانی هیچ پولی، عجبتر ازان نیست،،
~~ممیساط شهری است برفرات
~~وجسرمنبج همچنین شهری کوچک است ، لیکن آب و کشاورزی داردو
~~آب از فرات بردارند.
# ملطیه شهری بزرگ است و ثغور آن5 نزدیک کوه لکام است. درخت
~~گوز بسیار دارد، ومیوه [306] بسیار بود مباح- مل کس نیست6. و آن را
~~از ناحیت روم شمرند، وگویند کی ازانجا تا ناحیت روم یک مرحله است :
~~حصن منصور حصار کی است، کشتش برآب باران بود، و منبر و مسجد
~~آدینه دارد.
# حدث و مرعش دوپاره شهرند کوچک وآبادان با درخت و کشاورزی.
# زبطره2 حصاری است نزدیک روم، رومیان آنرا ویران کردند.
# هارونیه در غربی کوه لکام، حصنی کوچک است. هارون الرشید پنا کردست.
# اسکندرونه8 حصتی است برساحل دریای روم، کوچک، ودرخت خرما
~~باشد آنجا.
# ییاس9 شهری کوچک است ms079 برشط دریای روم . نخل و زرع دارد.
# تینات حصنی است برشط دریا، چوب صنوبرازانجا برند به مصر وشام :
~~کنیسه حصنی است برشط دریا وچون تغری است بر کناردریا، ودرومتبر.
# تقب0’ حصنی است کی عمرین عبدالعزیز بنا کردست و سنبری آنجا
~~نصب کردست و مصحف خویش آنجا نهاده.
# ت: به آب ام: مبه،ت صعهع.م: صنجه ا4 م. پل اه
~~م : (ندارد)] 6.ت : نی *.م: زیطره، ت: رطره] *.: اسکندرویها*.
# م: بناس 10.م: قبقب، ت: قیقب

PageV00P110

~~============================================================

~~مالکک وسالکک
~~عین زربه1 شهری است، نخل و زرع ومیوه بسیار دارد. وصیف خادم
~~خواست کی ازانجا به روم شود، معتضد اورا آنجا دریافت و بگرفت.
# مصیصه وکفربیا دوشهرند بر کناره‌ رود جیحان، و میان هردو جای
~~پولی، هست ازسنگ، وزمین این شهر بلندست چنانک چون کسی درمسجد آدینه
~~5 نشسته باشد نگاه کند تا نزدیک دریا بتواند دیدن مسافت چهار فرسنگ.
# رود جیحان از روم پیرون آید نا به مصیصه رسد به ناحیتی که آن را ملون
~~خوانند و به دریای [319) روم افتد.
# آذنه شهر کی است چندیک نیمه از مصیصه بر کناره‌ رودی کی آن را
~~سیحان خوانند ، شهری آبادان و از سیحان دورتره است
~~و رود سیحان کم ازرود جیحان است، و پولی سخت بلند وعظیم برسیحان
~~ساختهاند، و سیحان هم از روم بیرون آید،
~~طرسوس شهری بزر گست، دوبارو دارد ازسنگ. مردم سوارو کارزاری3
~~باشند درو، وسخت آیادان است، و ازانجا تا حد روم کوههای بسیار است
~~دشوار. وگویند در طرسوس اندهزار هزار سوار باشد. ومردمان این جایگاه را
~~15 در هرشهری بزرگ [و] معروف از شهرهای اسلام چون سیستان وکرمان و
~~پارس و خوزستان و عراق وحجازو یمن و شامات و مصر سرایی، باشد کی آنجا
~~نزول کنند.
# اولاس حصنی است برساحل دریا . قوسی خداپرست درو باشند، و آنجا
~~آخر عمارت مسلمانی است بر کناره دریای روم.
# رقیم شهر یست به نزدیک بلقا، دیوارها و خانههای آن همه از سنگ،
~~پنداری کی ms080 همه یکپاره سنگ است.
# دریای کنده ازغورست نزدیک زغر و آنرا بحیرة المنتنة خوانند ومنتنه
~~به آن سبب گویند کی درو هیچ جانور نبود . بر کناره این دریا چیزی افتد که
~~9_م: رزبه 4. پل! 4م: مردم وصواران! *.م: سرای.

PageV00P111

# ============================================================

~~ذکر دیار شام
~~آن را حمر خوانند. باغهای فلسطین را ازان لقاح دهند - یعنی گشن- چنان کی
~~درخ خرما را دهند.
# اندر زغر خرمائی یاشد که آنرا بسر خواتند، و نام این بسر انقلا-کی

~~درهیچ شهر بسراخرما خوشترونیکوتر ازان نبود، هم رنگ زعفران باشد، وچهار
~~خرما ازان [316) یک بدست2 بود.
# دیارقوم لوط - آن را ارض المقلوبه خوانند ، یعنی زمین بر گشته . درآن
~~جا زرع وگیاه و چهارپا هیچ چیز تباشد. زمینی سیاه بود، ودرو سنگها، به اندازه‌
~~یکدیگر، هنداری که آن سنگ است کی برقوم لوط انداختند.
# و معان شهری است کوچک در دست بنی آمیه .
# *حوران و بتنیه دوناحیت باشند ازشمار دمشق ، کشت آن همه بخس، 0
~~باشد.*5
~~بصری شهری باشد درین حدود، پیش ازین گفته ایم کی در میان
~~دریای حوض جایگاهی است میان بصری وعمان، (کذا)
~~بغراس شهری است بر راه تغرها، و آنجا مهمانخانه ای است که زبیده
~~ساختست، ودر شام جز آن هیچ مهمانخانه نیست،
~~بیروت شهری باشد آبادان از اعمال دمشق بر کناره دریای روم. اوزاعی
~~صاحب اخبار آنجا مقام داشتی .
# ذکر مسافتهای شام:
~~درازای مسافت شام ازسلطیه دارند تا رقح. از ملطیه تا منبج چهارروزه
~~راهست ، واز منبج تاحلب دو روزه ، و از حلب تاحمص پنچ روزه، وازحمص
~~تا دمشق پنچ روزه، وازذمشق نا طبریه چهارروزه، واز طبریه تا رمله سه روزه،
~~و از رمله تا رفح دو روڑه- جمله بیست و پنچ روز
~~9- بسر در لفت بمعنی غوره‌ خرما آمده است4. بدست. وجب] 4.ت: منگهای
~~4. بخس. زراعت دیم] 6.ت: میان دوستاره را ندارد] ا.ت: ذگر مسافات شام
~~جزیره

PageV00P112

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~و پهنای شام جایی بیشترست وجایی کمتر. آن جایگه کی فراخ پهناتر
~~است ازفرات از ms081 پول منبج تاقورس1 تاحد قنسرین تا عواصم تا حد انطاکیه وبرکوه
~~لکام تا بیاس2 تا تینات [329) تا مثقب نا مصیصه تا اذنه تا طرسوس هم
~~برین جمله کی ما ذکر کردیم مقدار ده مرحله. و اگر از بالس در گیرد تاحلب
~~5 تا انطاکیه و برکوه لکام تا اسکندرونه3 تا بیاس تا به طرسوس رسد مسافت
~~ده مرحله باشد. و آن راه کی پیش ازین یاد کردیم راست ترست. وراهی دیگر
~~از دریا درگیرد از حد یافا، وزان پس به رمله آید و بیت المقدس تا به اریحا
~~تا زغر آنگاه به کوههای شراه رسد آنگاه به شراه رسد و ازانجا به معان شود
~~و این مسافت شش مرحله باشد
~~ودیگر جایها در پهنای این دیار میان اردن و حمص ودمشق بیش از
~~سه روزه راه نباشد، ایرا4 کی از دمشق تا طرابلس دو روزه راه باشد بردریای
~~روم برجانب غربی وتا آخر غوطه آنجا کی سوی بیابان پیوندد برجانب شرقی
~~یک روزه، واز حمص ناسلمیه دربادیه یک روزه سوی شرق، و از طبریه نا صور
~~در آب سوی غرب یک روزه، و ازانجا تاحدود قیق بردیار بنی فزاره برجانب
~~15 شرقی هم این قدر باشد. اینست درازنا* و پهنای شام کی یاد کردیم
~~ومسافت درین میان چون از فلسطین گیرند و آن اوایل شام است سوی
~~مغرب، قصبه رمله وازانجا ناشهر یا فانیم مرحله دارند، واز فلسطین تا عسقلان
~~یک مرحله ، وتا غزه یک مرحله ، و از رمله تا بیت المقدس یکث روزه راه،
~~و ازانجا تا مسجد ابرهیم صلی الله علیه یک روزه ، و از بیت المقدس تا به ریحا
~~20 یک مرحله، [326] و از ییت المقدس تا بلقادو روزه، و از رمله تا قیساریه
~~یک روزه، واز رمله تا نابلس یک روزه، واز ریحا نا زغر دوروزه، و ازانجا
~~ناکوه شراة یک روزه، و از کوه ایشان تا آخر ولایت ایشان سه روزه.
# 9ت : قدس، م : قوس]4.م: ms082 بانچاس، ت: باناس] 4 .م، ت: اسکترویه
~~4-ت : زیرا! 5-ت : درازا.

PageV00P113

# ============================================================

~~ذکر دیار شام

~~وقصبه اردن طبریه است. ازانجا تا صور دو روزه راهست، و ازانجا
~~تا عقبه فیق’ نیم روزه راهست، وازانجا تا بیاس" دو روزه سبک، و ازانجا
~~تا عکه یک روزه، و اردن کوچکنر نواحی شام است.
# و اما ناحیت دمشق. قصبه آن دمشق است. ازانجا تا بعلیک دو روزه
~~راهست، وتا طرابلس دو روزه، ونا بیروت دو روزه، وتا صیدا دوروزه، ،
~~ونا اذرعات چهار روزه، وتا آخر غوطه یک روزه ، وتا حوران وبثنیه دوروزه.
# و اما ناحیت قنسرین را قصبه آن قسرین است. لیکن دارملک3 وبازارها
~~و مسجد آدینه وعمارت درحلب است، و از حلب تا بالس دو روزه راهست،
~~واز حلب تا قنسرین یک روزه ، و از حلب تا اتارب یک روزه ، و از حلب
~~تا قورس یک روزه، و از حلب تا منبج دو روزه، واز حلب ناخناصره دوروزه،
~~و اما ناحیت عواصم قصبه انطاکیه دارند . ازاتجا تا لادقیه سه روزه
~~راهست، و ازانجا تا بغراس یکٹ روزه، وتا اتارب دو روزه، وتاحمص پنج
~~مرحله، و ازانچا تا مرعش دوروزه، وناحدت سه روز
~~و تغرها را هبچ قصبه نیست، هرشهری پعسر خویش باشد
~~و سنبج به تغرها نزدیک است، از منبج تا فرات یک برحله سبک دارند ،
~~و از منیج تا قورس، دو مرحله ، و از منبج تا ملطیه چهار روزه ، و از منبج
~~تا سمیساط دو روزه، [و از منبچ نا حدث دو روڑه، و از سمیساط نا شمشاط
~~دو روزه) و از شمشاط* تا حصن منصور یکن روزه، و از حصن متصور نا سلطیه
~~دو روزه، و از حصن منصور نا زبطره یک روزه ، و از حصن منصور تا حدث
~~یک روزه، و از حدث تا مرعش یک روزه، اینست مساقات تغور جزیره.
# 9_ت : (تدارد)] 2. بابانیا، ت : باساس] 4. ت: دارالملک! 4. م: فورس،
~~ت؛ قوس [ 6 اصل در هر سونسخه سمیساط، امایاتطبیق متن ms083 عربی معلوم میشود که مترجم دوجمله را
~~انداخته است وما درمیان دوابرو قراردادیم ودرینجا ناگزیر سمیساطرا به شمشاط برگرداندیم .

PageV00P114

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~ذکر مسافات ثغور شامیه
~~تغرهایی کی درشام است از اسکندروته2 تا بیاس یک مرحله سبک بود ،
~~از بیاس تا مصیصه نا عین زربه یک روزه، و ازمصیصه تا اذنه یکن روزه،
~~و از اذنه تاطرسوس یک روزه ، از طرموس تاحوزات دو روزه، واز طرسوس
~~تا اولاس بردریای روم دو فرسنگ، و از بیاس تاکنیسه و هارونیه یک روزه
~~5 کمتر، واز هارونیه تا مرعش کی از تغور جزیره باشد یک روزه. * اینست
~~شرح مسافتهای شام:
~~وچون اقلیمهای مغرب ومصر وشام را شرح دادیم کنون بصورت" دریای
~~روم بنگاریم وشرح آن یادکنیم ، انشاء الله تعالی. *2
~~1- ت : شام1 2 - م : اسکندریه ، ت : اسکنشرونه]4 - ت : میان دوستاره را ندارد .
# اصطخری هم این قسمت را ندارد .ا

PageV00P115

~~============================================================


~~هذ
~~مد
~~ال
~~7
~~باج
~~1
~~بات ابدد (میند)
~~1
~~7
~~کت
~~ایننس)
~~مسههتیه
~~وستی)
~~1
~~و د
~~1
~~مة1
~~3
~~ر
~~. ما
~~33ب
~~4
~~صورت دریای روم

PageV00P116

~~============================================================

~~ذگر بعردوه وصورت آن
~~دریای روم خلیجی باشد از دریای محیط، از اندلس میان بصره6 ومیان
~~ولایت[336) طنجه. ومیان طنجه ومیان جزیره کوهی هست کی آن را جبل طارق
~~خوانند از حد زمین اندلس ، پهنای دریا آن جایگه دوازده فرسنگست، و فراخ تر
~~میشود برماحل مغرب برجانب شرقی این دریا تا بهزمین مصر هیوندد، وازانجا
~~به زمین شام رسد، آنگاه به ناحیت تغرها کی یاد کردیم پاز گردد وبر شهرهای
~~روم بگردد2 تا انطاکیه، آنگاه برابر دریا به خلیچ قسطتطینیه پیوندد . آنگه
~~به سواحل اتیناس، آنگاه برسواحل رومیه ، آنگاه نزدیک فرنگ رسد ، آنگاه آنجا
~~دریا جنوبی شود،
~~وفرنگ برساحل دریا باشد تا به طرشوشه4 رسد ازدیار اندلس ، وهم چنان
~~در حد اندلس برود تا برابر بصره2 بهجزیره‌ جبل طارف رسد، آتگاه به دریای
~~محیط آید تا به شنترین که آخر مسلمانی است، واگر کسی خواهدکی از بصره2 ms084
~~برساحل دریا برود تا دیگر باره برابر بصره2 بازآید از زمین اندلس به هیچ رود
~~و خلیج نباید گذشت،
~~ونغرها را بهری به شام اضافت کردیم وبهری به جزیره، وهرچه برین
~~دریاست از شهر و غیر آن همه یاد کردیم از سوس اقصی تا زمین مصر تا آخر
~~ت : "وصورت آن * نداردا م، ت: بصیره 4.ت: بگذرد!4.م،
~~ت : طروسها

PageV00P117

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~شام ازتغرها تا اولاس، وهرچه پیرامن آنست از زمین اتدلس . وبیش ازین حاجت
~~نیست به ذکر آن.
# [345] وچون از اولاس بگذرد درمیان کوههایی رود کی به دریای روم
~~پیوندد ، آنرا قلمیه خوانند.
# و قلمیه شهر یست کی رومیان را بودست و طرسوس را دروازهای هست
~~کی آن را باب قلمیه خوانند به نسبت این شهر. قلمیه ازدریا دورست، وبرکناره
~~دریا. چون از اینجا یگذرد به مقدار یک مرحله دهی آید بر کناره دریا آن را لامس
~~گویند، و ازان جایگاه روم است و چون از یک جانب اسیری گرفته شود به این
~~جایگه بازخرند ، چنان کی رومیان در کشتی باشند و مسلمانان برخش.
# انطالیه1 حصنی است استوار رومیان را بر کناره‌ دریا، روستا و مردم
~~بسیار دارد، و ازانجا به خلیج پیوندد وآب آن شور باشد، و آن را خلیج قسطنطینیه
~~خوانند. و برین خلیج سلسلهای کشیده اند تا هیچ کشتی آنجا نگذرد از دریا
~~وغیره، ودردریایروم افتد
~~و بر جانب روم ساحلهاست کی آن را سواحل اثیناس و رومیه گویند،
~~10 شهرهای بزرگ ودیههای بسیار و کشاورزیهای وافردارند. واین دوشهر اتیناس
~~و رومیه نزدیک دریاست ، تعبرانیان دارند،
~~و اثیناس آل جایگاهست کی حکیمان یونان از انجا خاسته اند.
# و رومیه نزدیک دریاست، و نصرانیان را رکنی باشد از ار کان ملک
~~ایشان. و ترسایان را یک کرسی در انطاکیه است، و دیگری به2 اسکندریه،
~~20 وسه دیگر3 به رومیه. و این کرسی که ایشان را در بیت المقدس است به روزگار
~~حواریان نبوده است [359)، محدث نهاده اند ازبهر ms085 تعظیم بیت المقدس .
# آنگاه دریا به فرنگ پیوندد برساحل بحر تا برابر صقلیه4 رسد، وازانجا
~~یگذرد تا طرطوشه5 از زمین اندلس .
# 9-م، ت: انطاکیه ! 4.ت: یا 4.ت: دیگری] 4.م: سقیله، : سقالبه
~~ت طرسوسه

PageV00P118

~~============================================================

~~ذکر بحر دوم وصورت آن

~~ومسافتهای زمین مغرب ومصر وشام یاد کردیم تا آخر اسلام وشهرها
~~کی در آنجا است، حاجت اعادت نباشد.
# و درین دریا جزیر [5] هاست کوچک وبزرگ و کوههاست . آنچ آبادان
~~است صقلیه1 است و از همه بزر گتر است.
# اقریطش وقبرس وجبل القلال.
# صقلیه1 بهقرنگ نزدیک باشد، واین جزیره مقدارته مرحله باشد ، ودرین
~~صقلیه1 نعمت و کشاورزی وبنده و پرستار وچهارها بیش باشد کی به دیگر جزیرهها
~~کی در مسلمانی بر کرانه دریاهست.
# اقریطش، جزیره ای است کوچکتر از صقلبه1 ، مسلمانان درو باشندو
~~غازیان ، ومیان ایشان گروهی تصرانیان اند چنان کی درولایت اسلام باشند .
# مردمان قبرس همه نصرانی باشند
~~اقریطش جزیرهای سخت استوارست. بهروز گارمعاویه آن رایه صلح بستدند،
~~کتون با مسلمانان بعصلح باشند.
# و پهنای این دریا به این جایگاه چون باد راست باشد دوروزه راهست تا
~~قبرس، واز قیرس تا دیگر سوی همین قدر باشد. و مصطکی از قبرس آورند
~~بهدیار اسلام:
~~جبل القلال کوهی بودست خراب و درآنجا آب و زمین بسیار، قومی
~~از مسلمانان آنجا مقام گرقتند3 وآبادان کردند4 . وتقر فرنگ است ، وقرنگث
~~[356] بر ایشان دست نیابد. و درازای این کوه دو روزه راه باشد.
# 9_ت : سقالبه،م : سقلیه] 4.ت،م: اقریطس] 4.ت: گرفته اند 4.ت:
~~کردهاند.

PageV00P119

# ============================================================

~~ودرسواحل دریا ها هیچ جایی آبادان تراز ساحل این دریا نیست ، وبر
~~هردو کناره این دریاعمارت1 پیوسته است، ودرین دریا کشتیهای مسلمانان و
~~کافران رود، و باشد کی از هر گروهی سد کشتی به هم رسد و در میان آب
~~کارزار کنند. * واللهاعلم واحکم.24
~~1 - ت: کناره دریا این عمارت] 2 - ت: صد] 2 - م : میان دوستارهرا ندارد .]

PageV00P120

~~============================================================

~~ف افن ه و : فنه
~~2
~~11
~~44
~~17
~~249
~~22
~~سشهد
~~24
~~4
~~ب
~~ه ms086
~~1
~~41
~~مه
~~ییه
~~ت
~~م

~~3
~~س
~~ه
~~4
~~بهه
~~269
~~وم
~~33
~~ل
~~صورت دریای جزیره
~~(ورق * 36)

PageV00P121

~~============================================================

~~ذگر دیار جزیره
~~*و آنچه درآنست از شهرها وغیره*
~~و[ اما] الجزیرة (فانها) مابین دجلة والفرات. یعنی چزیره آنست کی
~~میان دجله وفرات است، و دیار ربیعه ومضر آنجاست
~~و فرات از روم بیرون آید از ملطیه بردو روزه راه وبه سمیساط آید و به
~~جسر متبج تا بالس و رفه تا قرقیسیاورحبه وهیت وانبار ، اینجا حد فرات منقطع
~~گردد کی سوی جزیره دارد.
# آنگاه بر دست چپ باز گردد تا تکریت بر کناره دجله، و ازانجا تا
~~جزیره بر کرانه شط توان رفتن .
# آنگاه حدیثه وموصل وجزیره‌ این عمر تا به آمد رسد.
# آنگاه حد دجله منقطع گردد برمسافت دور از حد ارمینیه .
# آنگاه به سمیساط پیوندد وباز به آن جایگه رسد کی سرآب فرات گفتیم. 10
~~و مخرج آب دجله از بالای آمد است درحد مسلمانی
~~3661) و بر جانب شرقی دجله وغربی فرات شهرها و دیهها هست
~~کی آن را به جزیره بازخوانند و اگر چه با آن نیست به حکم نزدیکی.2
~~9_ ت : میان دوستاره را ندارد [ 4. ت : اما بحکم تزدیکی و اتصال حد آن را از جزیره
~~گیرند، واکنون "صورت" دیار جزیره بنگاریم و شهرهای آنرا علی حده شرح دهیم، والسلم .

PageV00P122

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~کر ماقات دیار جزیره
~~ازمخرج آب فرات از حد ملطیه تاسمیساط دوروزه راهست ، وازسمیساط
~~ناجسر منبچ چهار روزه، و تارقه دوروزه، و ازرقه تا انیار بیست مرحله ، واز
~~انبار تا تکریت دوروزه، و از تکریت تا موصل شش روزه، و ازموصل تا آمد
~~چهار روزه ، و از آمد تا سمیساط سه روزه ، و از سمیساط نا سلطیه سه روزه، واز
~~6 موصل تا بلدیک مرحله ، وازبلد تا نصیبین سه مرحله ، وازنصیبین تا رأس العین1
~~سه مرحله ، و از رأس العین تا رقه چهار روزه راه ، واز رأس العین تا حران
~~سه روزه، واز حران ms087 تا جسرمنبج دوروزه ، و از حران تا رها یک روزه، واز
~~رها تا سمیساط یک روزه، وازحران تارقه سهروزه،
~~صفت شیهرها وبقعههای دیار چزیره،
~~نڑه ترشهر کی دردیار چزیره است با آب و سبزی بسیار نصیبین است:
~~10 شهری بزرگ است برهامون، وآب آن ازشعب کوهی برون آید که آن را بالوسا
~~خوانتد، وازانجا دریستانها ومزارع شود. وباآن کی آب، بسیار دارند پهری
~~کشاورزی ایشان یخسه باشد. وآنجا دکاتی عظیم هست و گرد آن جایگاههای
~~ترساآن بود و آنجا کزدمهای کشنده باشد6 .
# وبه نزدیک[4 37] نصیبین کوهی هست که آن را ماردین خوانند، ازهستی
~~15 تا سر کوه دو فرسنگ باشد. و آنجا قلعه [ای] استوار هست کی آن را بجنگ
~~نتوان ستدن. و برین کوه مار کشتده بسیار باشد. و در این کوه گوهر
~~آبگینه پاشد.
# موصل شهری است کی همه بناهای آن شهرازسنگ و گچ باشد وشهری
~~بزرگ است.
# 1_ اصطخری : رأس عین] 2 .ت : ذکر ٹهرما [ی] جزیره] 4.م، ت : بالوصا
~~4.ت: آتک آبی . دیم 9.ت: باشند

PageV00P123

~~============================================================

~~ذکر دیار جزیره
~~بلد شهری کوچک است بر کناره‌ دجله سوی غربی، و آنجا آب روان
~~باشد بیرون ازآب دجله. ودرخت وکشاورزی به یخس دارد.
# سنجار شهری باشد درمیان ببابانی’، بهدیار ریبعه باز خواتند، ودرخت
~~خرما بسیار دارد ، و در ولایت جزیره چز به سنجار درخت خرسا نباشد مگر
~~کناره فرات به هیت و انبار.
# دارا شهری کوچک باشد، و آب و کشاورزی داردو بخس کارند، و
~~در هیش کوهی نهاده است:
~~کفرتوثا درها مونی نهاده است، بزرگتراز دارا بود. رودودرخت و
~~کشاورزی دارد.
# راس العین بر هامون نهاده است، پنبه آتجا ببش از همه چیز خیزد .
# قرب سیصد چشمه آب ازو روان شود، آبهای صافی. چنان کی هرچه در قعر آن
~~باشد بتوان دیدن. و آن آبها جمع شود، واصل رود خابور به قرقیسیا ازان آبست؛
~~وبرین آب قرب پیست قرسنگ دیه ومزرعه است. واین رأس العین از کفرتوتا
~~بزرگ ms088 تر باشد. و درخت وکشاورزی دارند و درخت بسیار، و بخس نیز
~~کارند.
# آمدبر شرقی [6 37] دجله پاشد. دیواری استوارداردودرخت و کشاورزی
~~فراوان.
# جزیره ابن عمر شهری کوچک است بر غربی دجله، درخت دارد.
# شمشاط2 آخر ولایت جزیره است. بر شرقی دجله وفرات پاشد،
~~ملطیه و تغور شام کی پیش ازاین ما ذکر کردیم به جزیره باز خوانند، 20
~~به حکم آن که اهل جزیره بهنوبت آنجا باشند و آتچ از اصل جزیره است ازجمله
~~ثغرهای شمشاط2 است:
~~1_ت: برقه باشد. در "اصطخری" بریه آمده است.!4.ت، م: سیاط

PageV00P124

~~============================================================

~~معمالک وممالک
~~حدیثه بر کناره دجله است برجانب شرقی، جایگاهی پرنزهت، بادرخت1 و
~~بوستانها ومزارع بسیار، وبخس نیز دارد .
# سن بر شرقی دجله شهریست نزدیک کوه بارما بر یک مرحله ، ودجله
~~بر کناره کوه بارماگذرد . و درین کوه چشمههای قیر و نفط باشد . واین کوه
~~5 برجزیره گذرد سوی مغرب تا بهحدکرمان برسد . وگویند کی کوه ماسبذان 2
~~این کوهست.
# ذکر دیار مضر
~~دیار مضر- رقه و رافقه دو شهرند، هریک را مسجد آدینه باشد وهردو
~~بر جانب شرقی فرات نهادهاند. آب و درخت بسیار دارند. و در غربی فرات
~~میان رقه وبالس زمین صفین است. گور عماریاسر3 آنجا نهادهاند.
# حران شهری میانه است، و گروهی که ایشان را صابی خوانند آنجاباشیند.
# و نماز گاهی هست آنجا بر تلی بلتد آنرا به ابرهیم علیه السلم4 باز خوانند و
~~ایشان آن را حرمت دارند. * و از اطراف آنجا به زیارت آیند و آن را متبرک
~~شمرند * وحران درخت و آب کمتر دارد و بخس بسیار دارد.
# رها هم به این قدر باشد. [389] نصرانیان آنجا غلبه دارند. و درین
~~15 شهر سیصد دیر زیارت بود، وکلیسایی دارند کی درهمه اسلام ازان عظیم تر
~~کنیسه6 نیست، و بوستانها و آب کشاورزی بسیار دارد.
# جسر منبج و سمیساط دو شهرند با کشاورزی و بوستانها وآب وبخس
~~بسیار7 ، وهردو بر جانب غربی فرات باشنده
~~قرقیسیا بر خابور باشد. ms089 بوستان ودرخت کشاورزی وتماشاگاه بسیاردارد.
# و رحبه مالک بن طوق شهری باشد بادرخت وآب بسیار برشرقی قرات.
# 9-ت ؛ پرنزهت و درختی] 4.ت : ماسدان، م: مامندان ا2م: عمرباسر، ت :
~~عمروپاسر 4_ ت: صلوات الله علیه 5- م : میان دوستاره را ندارد! 4.ت: کلیسیائی
~~9_ت: بسیار دارد] *.ت: باشد.

PageV00P125

# ============================================================

~~ذکر دیار جزیره
~~هیت بر غربی فرات پاشد، حصاری آبادان دارد. یرابر تکریت باشد
~~تکریت بر جانب غربی دجله نهاده است،
~~انبار شهوی میانه باشد. ابوالعباس القایم بالله 1 آنجا مقام داشتی وآثار
~~سرایاو2 پدیدست. شهری آبادان است و نخل وکشاورزی دارد * و نعمت
~~فراوان ومردم منعم، ودخل وحوایج ازانجا به بغدادیرند وحدی فراخ دارد*2
~~و دردیارجزیره گروهی از ربیعه و مضرمقام دارند، ایشان را اسب وشترو
~~گوسفند باشد. بهری در بادیه نشینند وبهری به نواحی جزیره دردیهها، زابین،
~~دو رودند بزرگ هر دو چند یکه نیمه دجله باشند ، از کوههای آذربایگان
~~خیزند و بزرگتر آنست کی بر جانب حدیثه است.
# تکریت بر غربی دجله نهاده است:
~~نهر دجیل از شجله باشد و از دجله *6 باز شکاقد7 [وم ناحیت سامره
~~را آب دهد .
# عانه شهر کی کوچک است از فرات، خلیجی بر[و] می گردد.
# حصن مسلمه -گویند [2 38) که مسلمة بن عبدالملکه را بودست:
~~گروهی از بنی امیه آنجا باشند. * جایی خوش است و نعمت فراوان و *6 بر 15
~~آب باران نهادهاند .
# نل بنی سیار شهر کی کوچکست. قومی از عرب بنی غنی آنجا مقام دارند.
# عباس بن عمرو10 القنوی را بودست11:
~~9- مقصود ابوالعباس عبدالله السفاح اولین خلیفة عباسی است (13 ربیع الاول 132 هجری) 4 -م:
~~(ندارد)1 4_م: میان دوستارهرا ندارد، اصطخری نیزفاقد این قسمت است] *- اصطخری:
~~زابان] 5.ت : چندانک] 9-م: میان دوستاره را ندارد] 2.ت : دجله شکافته
~~شود 8_ ازامرای بنی امیه متوفی در 120 هجری] *_ م: میان دوستارهرا ندارد [ 10_م،
~~ت : عمر 19_ جمله "عباس بن عمر والغتویرا بودست * درنسخه های ترجمه فارسی در انتهای
~~عبارت مربوط به ms090 حصن مسلمه آمده است ،تصحیح مبتنی براصطخری است . عیاس بن عمروالثنوی
~~متوقی در 305 هجری از امرای عباصی است .

PageV00P126

# ============================================================

~~فی وممالک
~~باجروان منزلی است بس1 آن ونزه ومتفرج2.
# دالیه شهریست بر کنار فرات، کوچک:
~~جودی کوهیست به تزدیک نصیبین، گویند کی کشتی نوح برسرجودی
~~بایستاد . در زیر این کوه دهی هست ثمانین خمد. گویند کی اصحاب نوح
~~5 صلوات الله علیه 3 آنجا از کشتی بیرون آمدند وهت کس بودند دیه بتا
~~کردند :
~~و سروج شهری بزرگ است با میوه بسیار ، بریک مرحد نهر
~~حوان.
# * والله اعلمبالصواب *،.
# 1-2 :هرد)) 2 - م: (ندارد) [ 2 - ت : علیه السلم ! 4 - م : میان دو ستاره را
~~ندارد.

PageV00P127

# ============================================================

~~صقالمسراف
~~ع
~~ممیی
~~12
~~66
~~اس
~~22
~~8
~~437
~~2هه 7
~~وو22144
~~ن
~~بس
~~پاز
~~122
~~س
~~س
~~6
~~و
~~مه
~~2
~~سه
~~ستهه.
# 3-
~~ه
~~نا چ مادن
~~اسال
~~ام
~~فه م
~~ات
~~صورت عراق
~~اورق* 39

PageV00P128

~~============================================================

~~ذگر دیار هراق
~~* و آنچه در آن باشد از شهرها ورودها وغیره*2
~~درازای عراق از حد تکریت گیرند تا عبادان. وعرض ازبغداد تاکوقه
~~تاقادسیه3 تاحلوان ، و از واسط تاطیب و قرقوب، و ازبصره تا حدود جبی،و
~~از حد تکریت نا شهرزور، و ازحدحلوان و سیروان وصیمره4 و حدود طبب و
~~حدود سوس دیگرباره تا جبی تا دریا. ازاین حدتکریت نا به دریا نقویسی باشدو
~~بگردد بر حد مغرب پس پشت سواد بصره در بادیه تا سواد بصره نا بطایخ
~~تا سواد کوفه تا فرات تا انبار تاتکریت میان دجله وفرات و درین حد از دریا
~~تا تکریت هم چنین تقویسی باشد،
~~این چه ذکر رفت محیط حدود عراق است. والله اعلم ه
~~395] ذکرمسافات عراق
~~از تکریت تا کناردریا بر روی مشرق مقوسی است یک ماهه راه،و
~~از کنار دریا بر روی مغرب تا تکریت هم چنین یکن ماهه راه مقوس است، و
~~ازبغداد تاسامره سه مرحله دارند، و از سامره تا تکریت دومرحله، وازیغداد
~~تا کوفه چهار مرحله، و از ms091 کوفه نا قادسیه یک مرحله، و از بغداد تا واسط
~~هشت مرحله، و از بغداد تا حلوان شش مرحله، و از حدود صیمره وسیروان
~~هم این قدر، و ازواسط تا بصره هشت مرحله ، وازکوقه تا واسط شش مرحله،و
~~9_ت : ذکر عراق عرب 4_ت: میان دوستاره را ندارد] 4.م : قاد! * ست:
~~یمره اهحت : " والله اعلم * ندارد.

PageV00P129

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~از بصره تا دریا دو مرحله، و از حلوان تا قادسیه یازده مرحله، و پهنای آن
~~از سامره بر کنار دجله تا حدود شهرزور و آذربایگان پانزده مرحله. و آنچ
~~آبادان است یک مرحله بیش نباشد درعرض ، و عرض واسط قرب چهار مرحله
~~دارند، و عرض پصره از شهر بصره تا حدود جبی یکن مرحله:
~~* اینست جملگی مسافات دیار عراق عرب کی ذکر رفت*1
~~ذکر شهرهای عراق عرب
~~بصره شهری عظیم است. در روز گار * عمربن الخطاب رضی الله عنه3 * بنا
~~نهادند، و عتبة بن غزوان4 بنا کرده است. وبرجانب غربی بصره بادیه ای است
~~مقوس بی آب. گویند کی رودهای بصره بشمردند در روزگار بلال بن ابی بردهه
~~صدو بیست هزار رود برآمد کی زورق در آن کار کردی، و مرا این سخن
~~10 شگفت آمد. چون آنجا رسیدم دیدم کی درمقدار یک تیر پرناب بسیار [9 40]
~~رودهای کوچک بود کی زورقهای کوچک درآن کار سی کرد. و هر رودی را
~~نامی هست کی به آن کس بازخوانند کی آن آب رانده بود. دیوارها و بناهای
~~ایشان به خشت پخته بود. ومسافت پنجاه واند فرسنگ پبوسته ازعبدسیتاعبادان
~~نخلستان بصره است. وآبهای روان وزمین هامون است. و دربصره گور طلحةین
~~10 عبیدالله2 رضی الله عنه نهادهاند* و بیرون از شهر در بیابان گورانس بی مالک" رضی الله عنه
~~نهادهاند *" وزیارت گاههای فراوان است آنجا، چون گورالحسن6 وابن سیرین10، و
~~دیگر علما وزهاد.
# رود ابله چهارفرسنگ درازادارد. برین روددو رویه کوشکها و بوستانهاست
~~9_ م : میان دو ستاره را ندارد! 4 -م : عراق] 4 ms092 - م : میان دو ستاره را درین نسخه
~~تراشیده و باک کرده اند 4- از صحابه متوفی در سال 17 هجرت] 5. امیر و قاضی بصره
~~متوفی درحدود 126 هجری 9-م : سنی ، ت: سی] 9- طلحةبن عبیداله (428- 89ه)
~~و انسبن مالک (10ه-93 ه.) از صحابهاند . 9_ت : میان دو ستاره را نداردا*
~~مقصود حسن پضری از متصوقهاست 10. این مپرین آر روات ومحدتین بضری است که درسال
~~دهم هجرت درگذشت

PageV00P130

~~============================================================

~~ذکر دیار عراق عرب
~~پیوسته، پنداری کی یک بوستانست، و آبهای بسیار به آن می پیوندد،ودرختستان
~~خرما پنداری که بر یک رسته نشاندهاند. چون آب دریا زیادت شود آبرودها
~~باز گردد و به باغها و بوستانها و کشتها درشود، و چون آب دریا کم شود آب
~~رودها بهرودها بازشود، لیکن1 آبها همه شورمزه باشد، و چون آب کم شود
~~بهحدود نهر معقل آب خوشتر شود
~~ابله برین رودست ودرین رود هوری2 عظیم هست. کشتی ازدریا رهایی
~~یابد اینجا بیم غرق باشد اینجایگهرا هور ابله خوانند. و این ابله3 شهری
~~کوچک بود، لیکن نعمت فراوان دارد وآبادانست و یک حد سوی دجلهداردو
~~این رود از دجله برخبزد و عمود آن به عبادان [2405 رسد.
# وزمین بصره خا کی سپبد است، وشهر های بصره، عبادان ، ابله ومفتح و
~~مذار همه بر کناره‌ دجلهاند، واین شهرها کوچک است آبادان ، وابله
~~بزرگنراست. ودرنواحی بصره اجمهاء وبطایح* است و به مردی6کشتی رانند، و
~~قعرآن عظیم نزدیک و هنداری کی به روز گار زمین خشک بوده است و ممکن
~~باشدکی آب از رودهای بصره راه ساخته است و هرجا کی مغاکی یافته آنجا
~~گرد شده به روزگار.
# واسط بردو کناره دجله نهاده است ودر مسلمانی بنا کردهاند. حجاج یوسف
~~بنا نهادست، و حصن حجاج آنجاست برجانب غربی. اندک مایه کشت دارد،و
~~شهر واسط شهری آبادان و پرتعمت باشد، وهوای آن به از هوای بصره باشد:
~~روستابیی بیوسته و آبادان دارد.
# کوفه ازبصره کوچک ترست وآب وهوای کوفه خوش ترست و بهفرات 20 ms093
~~نزدیک است و نهاد آن به نهاد بصره ماند سعدین ابی وقاص شارستان آن را بنا کردست.
# 9ت : لکن] 2. اصطخری: خور ، هور درلفت عبارت است از چایی که آب تند شود
~~(فرنود سار) ا 4 .ت :8 و این ابله * ندارد] 4. اجم در لغت بمعنی قلعه استه.
# بطایح جمع بطیحه و بمعنی زمین پست است ! 9. مردی چوبی است که با آن زورق میرانند،
~~یدین معنی که چوب را در آب فرومیپرند و بر سطح زمین فشار میدهند وزرق رانده میشوه،

PageV00P131

~~============================================================

~~مسالکک وممالکک
~~قادسیه وحیره و خورنق بر کرانه بادیه است سوی مغرب، و پیرامن
~~آن سوی مشرق رودهاست و نخیل وکشاورزی، وکوفه تا اینجایها درمسافت
~~یک مرحله باشد.
# وحیره شهری قدیم است و بزرگ، لیکن چون کوفه بنا کردند حبره
~~5 خالی شده، و خاک و هوای حیره درستتراست و ازانجا تا کوفه یک فرسنگ
~~باشد. به کوفه گور1 امیر المؤمنین علی رضی الله عنه نهاده است. بهری گویند
~~درزاویه درگاه مسجد آدینه نهادهاند [416]، و بهری گویند به دوفرسنگی
~~نهاده است:
~~قادسیهبر کناره بیایان نهادست کشاورزی وآب روان دارد. ازان پس
~~10 در حدود عراق آب روان و درخت نباشد.
# اما مدینة السلام بغدادشهری محدث است. درروز گاراسلام بنا کردهاند.
# ابوجعفر منصور دوانیقی درچانب غربی عمارتی آغاز کرد. وهر کس را از حواشی
~~خویش قطیعهای پدید کرد پرامن بغداد، چون قطیعة الربیع وحربیه و مانند
~~آن. و ازان پس آبادانی گرنت. چون مهدی به خلافت نشست لشکر گاه به جانب
~~19 شرقی زدو آنجا عمارت آغاز کردند و آبادان شد، و خلافت به آن جانب باز گشت. و
~~مکوشکهای خلافت وبناهای خلفا ازبغداد تا نهر یبن برسد مقدار دوفرسنگ. و
~~عمارت از نهر پین تا واسط پیوسته است و از بالای دجله تا شماسیه برسد
~~مقدار پنج میل
~~و حربیه در برابر شماسیه است از جاتب غربی و ازانجا پیوسته میآید
~~20 تا کرخ و جانب شرقی را باب الطاق ms094 رصافه3 خوانند و عسکر المهدی گویند .و
~~معنی باب الطاق منسوبست با طاقی عظیم کی در بازار بزرگه کی آن را سوق الاعظم
~~گفتندی - بود:
~~9_ت : مشهد 4. دومین خلیفة عباصی (14 ذی الحجة 146 هجری) ا 4 .م: درباب
~~الطاق رصافه

PageV00P132

~~============================================================

~~ذکر دیار عراق عرب
~~و رصافه شارستانی بود کی رشید بنا نهاد به نزدیک مسجد جامع:
~~و جانب غربیرا کرخ خوانند، و برین جانب سه مستجد آدینه هست:
~~یکی جامع المنصور، ودیگر در باب الطاق ، وسدیگر به دارالخلافه. وعمارت
~~هم چنین پیوسته است تا کلواذی و آنجا مسجد آدینه است :
~~[416] وبر دجله جسری بستهاند از کشتیها، و از دروازه خراسان
~~تا آنجا کی باب الیاسریه است پهنای شهرازهر دوجانب مقدار شش میل باشد.
# و کرخ آبادان ترست و بازرگانان گرانمایه آنجا باشند.
# و اما درختان و آبها. کی در جاتب شرقی پاشد- آب از رود نهروان
~~خورد و ازدجله آبی بر نخیزد کی به آن1 عمارتی توان کرد. و جانب غربی را
~~آبی هست کی آن را نهرعیسی خوانند، از فرات شکافد. و ازین رود هرجایگه
~~آبکها بر خیزد کی بدان عمارت سازند و چون جمله شود رود کی گرددکی آن را
~~صراه خوانتد. و ازین صراة2 آبها برخیزد کی قابل عمارت باشد. و نهر عیسی
~~به بغداد در دجله افتد، و ازفرات درنهرعبسی کشتی برود و به دجله اتدرآید.
# و رود صراةرا موانعی هست. پس کشتی ازفرات درصراه برانند. چون
~~به قنطرة الصراة رسد بار از کشتی بردارندوبرچهارپا ازان جا بگذرانند وبه کشتی
~~دیگر برند.
# ومیان بغداد وکوفه ناحیتها است پیوسته، آبها از فرات در آن میرود.و
~~ازان جمله مدینه صرصر است * برجوی صرصر *2 ، و کشتی درین رود کار کند.
# و این شهر بر سهفرسنگی بغدادست. شهری آبادان با نخل وکشاورزی بسیار.
# وازان پس به دو فرسنگ نهرالملک آید، رودی باشده ازصرصر بسیار
~~بزرگتر. جسری بروبستهاند. وقصبهنهرالملک به آبادانی و میوه و زرع بیش
~~ازصرصر باشد
~~9_ت: بدان ms095 4ت: صرات ] 4- م: میان دوستاره ر ندارد! 4. م: بزرگ.

PageV00P133

~~============================================================

~~مسالک وسالکک
~~ازانجا به قصر ابن هبیره1 رود (429) ومیان بغداد وکونه هیچ
~~شهر بزر گتر ازان نیست. نزدیک فرات است و رودهای دیگر آنجا رسد.
# چنان کی ایشان را آب زیادتی باشد.
# و ازان پس به نهر سورا2 رسد. رودی بزرگ. فرات را هیچ شاخی
~~5 بزرگتر ازان نیست، و از سورا بگذرد و بهسواد کوفه رسد و دربطایح افتد.
# کربلا از غربی قرات است برابر قصر ابن هبیره:
~~سامره جمله در جانب شرقیست و درین چانب هیچ اب روان نیست
~~الانهوالقاطول کی به ناحیث می ریزد2 وازانجا دورست وعمارت و آب و درخت
~~دربر آن برجانب غربیست ، ومقدار یک مرحله به درازای4 عمارت است. آغاز
~~10 بنای آن معتصم کردمت و بر دست متو کل تمام شد و همه خرایست. هود
~~کی دریک فرسنگ سرای آبادان نیابند. و هوا و میوه سامره به از بغدادست:
~~نهروان برچهار فرسنگی بغدادنهادست. رودی بزرگ درو می رود و آن
~~رود به زیردار الخلاقه به سواد بغدادافتد به جانبی که آن را اسکاف بنی جنید گویند و
~~دیگر نواحی. وچون ازنهروان به دسکره آید آبها کم شود و نخل کم گردد و
~~15 از دسکره تا حدود حلوان بیابانی پاشد بی عمارت تا آنجا کی تامرا است و حدود
~~شهرزور تا تکریت،
~~مداین شهوی کوچک است، قدیم سحخت عظیم بوده است، از بغداد تا
~~آنجا یک مرحله . وآرامگاه پادشاهان بودست. ایوان کسری آنجا است و به سنگو
~~گچ بنا کردهاند. اکاسره را هیچ بنا عظیم تر ازان [426] نبوده است.
# خبر بغداد مشهورست ، پیش از ین درین کتاب یاد کردیم،
~~بایل دهی کوچک است. لیکن قدیم ترهمه بناهای عراق آنست ، و این
~~9- اصطخری: عمرین هبیره - وی از امرا و ازاهل شام بود ودرحدود سال 110 در گذشت (الاعلام)
~~2ت: به شهر سوار! 4.ت: میرود] 4-م: درازی.

PageV00P134

# ============================================================

~~ذکر دیار عراق وآنچه آن باشد
~~اقلیم به بایل ms096 بازخوانند. پادشاهان کنعان آنجا مقام کردهاند. و آثار بناهای
~~عظیم مانده است. گمان برم کی به روز گارجایی بزرگ بودست. گویند کی ضحاک
~~بیوراسب بابل بنا کردست ، و ابراهیم را علیه السلم آنجا به آتش انداختند .
# و کوثی1 دوجایگاهاست: یکی را کوثی طریق خوانند، ویکی را کوثی-
~~ربا2. و درین جایگاه هنوز تلهای خا کسترست. گویند آتش نمرود بودست کی
~~ابراهیم را علیهالسلم به آن انداخته بودند *
~~و مداین ازشرقی دجله است. ازبغداد تا آنجا یک مرحله دارند ،وگویند
~~کی ذوالقرنین آنجا فرسان یافت ، وگمان برم کی این خبر درست نیست ، زیرا
~~کی او را زهردادند در آن وقت که ازچین باز گشت و تابوت او به اسکندریه
~~پیش مادرش بردند. وگویند کی در مداین بردجله پولی، بودست و ما آن را
~~انر ندیدیم: تت
~~عکبرا وبردان ونعمانیه و دیر العاقول وجبل وجرجرایا وفم الصلح و
~~نهر سابس ودیگر چایها کی بر کرانه دجله یاد کردیم به یکدیگر نزدیکاند، و
~~در بزرگی و کوچکی متقارب.
# حلوان شهر یست آبادان، گذشته از کوفه وبصره وواسط وبغدادوسامره و
~~حبره هیچ شهردرعراق بزر گتر ازان نیست. انجیر بسیاردارد. به کوه نزدیکست و
~~در عراق هیچ شهربه کوه چنان نزدیک نیست ، و بودکی آنجا برف [436]
~~آید و بر آن کوهخود همیشه برف باشد.
# دسکره آبادانست وحصنی گلین دارد . اندرونش فارغ است و آنجا مزرعه ای
~~هست. گویند کی پادشاه گاه گاه آنجا مقام کردی ، آنرا دسکرة الملک خوانند .
# و از تکریت تا پالای سامره تا نزدیک علث درین مقوس تا به دسکره
~~بازآید و هم چنان تا حد عمل واسط از حد عراق تا حد کوه همه عمارت کم
~~1 - ت : کوفی] 2- ت : کود دریا] 3 - م : بود] 6 - - هل :1

PageV00P135

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~دارد. پیشتر مراعی عرب وکردان است1، و هم چنین برغریی تکریت تا انبار
~~مهان دچله وقرات بس عمارنی ندارد، مگر آنچ برابر سامره است مقداری،
~~باقی بادیه قفر است:
~~ودر صفت عراق ms097 مبالغت2 بسیار تکردیم، به حکم آن کی مشهورست، و
~~یشتر مراد ما آن بود تا شکل" صورت" نهانه آید. ان شاءالله تعالی*
~~9_ت: "وکردان است " ندارد!4_ ت: مپالغه] 4_ت: وپیشترمرادمان آن بودکی دانند
~~وغرض آن بودتا "صورت" نهاده آیه .

PageV00P136

# ============================================================

~~نت بنه فهه نن

~~54
~~ارسقسد
~~د
~~مدمت
~~4
~~طن
~~1
~~11
~~ال
~~2221
~~نرکم د
~~41
~~ولد ه
~~بهار
~~و ار مرس
~~صورت خوزستان

PageV00P137

~~============================================================

~~ذگر حدودخوزستان
~~شرقی حدود خوزستان حد پارس و سپاهان است، و میان حد پارس و
~~حد سپاهان آنرا نهرطاب خوانند تا نزذیکماهی رویان2 ، آنگاه حدمیان دورقو
~~ماهی رویان" باشد برجانب دریا. وچانب غربی ناحیت واسط وجایگاهی کی آن را
~~دورالراسبی خوانند، وحد شمالی آن حد صیمره2 وکرخه و لور تابه حدود جبال
~~پیوندد از سپاهان. وگویند کی لور از خوزستان [436] بودست، اکنون4 با
~~جبال گرفتهاند. وحد خوزستان سوی پارس وسپاهان وحدود جبال و واسط
~~بر یکن حد مستقیم است چهارسو، ولیکن حدجنوبی از عبادان تا روستای واسط
~~مخروط میشود، پس تنگتر آید ازانچ دربرابراوست هم از حد جنوبی ، از حد
~~عبادان تا دریا برحد پارس تقویسی هست کی در زاویه میافتد، پس این حد
~~جنوبی به دریا رسد. آنگه به دجله و از بارما6 بگذرد. آنگاه از مذار باز گردد تا7
~~به روستای واسط بازرسد ، ازانجا کی آغاز کردیم.
# اینست حدود خوزستان کی ذکر کردیم:
~~[445] کوره اهواز آن را هرمزه گویند، ودیگر نواحی خوزستان بهاهواز
~~بازخوانند. شهرلشکر آن را عسکر مکرم خوانند.
# 9ت: دیار 4. اصطخری: مهروبان] 4.م: سیمره ا4.م (ندارد)
~~5م: سفاهان] 6.م: تارما، ”ر* و "ت *: بارما، اصطخری : بیان *.ت :
~~آنگاه بگردد از بالای مفتح و مذارکی] 8 - اصطخری : هرمز شهر .

PageV00P138

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~شوشتر، جندی سابور، سوس، رامهرمز، بازار1، این همه نام شهر هاست
~~مگر بازار کی آن را سوق1 می خوانند وشهر آن را دورق گویند و به دورق الفرس
~~معروفسست:
~~اینج، نهرتیری، حومةالزط، خابران، حومة البنیان ، سوف سنبیل
~~5 مناذرالکبری ، مناذرالصغری2 ، جبی، طیب، ms098 کلیوان - هر شهری ازین ناحیتی
~~دارد، بصنی، أزم، سوق الاربعاء، حصن مهدی، باسیان ، بیان ، سلیمانان ،قرقوب،
~~متوث، برذون3، کرخه4.
# وزمین حوزستان هامون است. آبهای روان دارد. بزر گتررودی در خوزستان
~~رودشوشترست، وملک سابور درین رودسدی کردست- آنرا شاذروان خوانند:
~~10 بهحکم آن کی شوشتر بر بلندی نهادست، سابوراین شاذروان بفرمود تا آب بالا
~~گیرد و به زمین شهر برآید. این رود از لشکر به اهواز آید و بهرود سدره افتدو
~~به حصن مهدی به دریا رسد. وازناحیت شوشتررودی میرود آنرا نهرالمسرقانه
~~خوانند و چون به لشکر رسد جسری عظیم برو بستهاند، و درین آب از لشکر
~~به اهواز روند و مسافت هشت فرسنگ باشد و چون شش فرسنگ بروند[2452
~~10 آب همه بر کارگرفته باشند به نی شکر وکشتزارها، و دو فرسنگ رودخانه
~~خشک ماند، و درهمه خوزستان هیچ جابی آبادان نر از مسرقان6 نیست. وآبهای
~~خوزستان از اهواز و دورق و شوشتر وهرچه درین حدود خیزد همه به حصن.
# مهدی جمله شود و آنجا رودی عظیم گردد و به دریا افتد.
# ودرخوزستان دریا نیست مگراندک مایه از دریای پارس کی از ماهی رویان2
~~20 نا نزدیک سلیمانان برابر عبادان پاشد.
# 9_ اصطخری : سرق (کذا)1 2حم: سادرالکمری ، مبادرالصغری ؛ ت : مادرالکبری؛
~~مبادرالعخری]4.م، ت : بردون] *. اصطخری : کرخان] ه.م، ت : المشرقان]
~~9-م، ت: مشرقان] *. اصطخری: مهروبان

PageV00P139

~~============================================================

~~ذکر حدود خوزستان
~~و در همه خوزستان کوه و ریگ نبود مگر به شوشتر وگندی سابور و
~~ایذج تا حدود سپاهان. دیگر همه زمین خا کی نرم هامون باشد.
# و در همه خوزستان شهری ندانم کی آب چاه خورند، و خاک زمین
~~خوزستان هرچه از دجله دورترست خشک تربود و هرچه به دجله نزدیک است
~~چون خاک بصره و آن حدود باشد
~~و در مسرقان1 خاصه رطبی باشد کی آن را طم2 خوانتد، هرک ازان
~~رطب در میان شراب بخورد حالی تب گپردش:
~~و در زمین خوزستان برف ویخ نبود البته. وهیچ جایی از خرما خالی
~~نباشد، و ms099 میوه و غله فراوان باشد، و در همه نواحی2 نیشکر نشانند و بیشتر
~~به لشکرافتد، و بهلشکر نیشکر بسی نباشد. و به خوزستان همه میوه باشد مگر
~~درخت گردکان ودرختان سردسیری. [5 45] وییشتر مردم4 خوزستان تازی و
~~پارسی دانند و خاصه زبان خوزی داننده ، وزی ایشان در پوشش زی اهل
~~عراق است. و مردمانی بخیل و بدخو باشند. و بیشتر مردم زرد گونه وتحیف و
~~تشکریش باشند. و بیشتر معتزلی باشند
~~و ازعجایب خوزستان شاذروان شاپورست به شوشتر. گویند کی یکد
~~میل درازای شاذروان است، به گچ و سنگ ساختهاند تا آب برشوشتر افتد7 .
# ودرشهر سوس رودی هست. وشنودم کی در روز گار ابوموسی اشعری4
~~آنجا تابوتی یافتند و گفتند کی استخوانهای دانیال پیغاسبر علیه السلم در آن
~~تابوت بود، ومردمان سوس آن تابوت را حرمت داشتندی ، وبهوقت ننگی بیرون
~~آوردندی و باران خواستندی. ابوموسی اشعری بفرمود نا آن تابوت بیاوردند
~~وسه گور بفرمود ساختن به خشت پخته، و تابوت آنجا دفن کرد و استوار فرمود
~~1-م،ت : مشرقان] 4. اصطخری : طن 4_ت : حوالی] * ست : (ندارد)
~~_م : دارند 9_ت: (ندارد)] 2.م : افتاد] 4. ابوتوسی اشعری صحابی از حکام
~~بصره وفاتح اصفهان (21 قبل ازهجرت.4؛ مجری) .

PageV00P140

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~کردن چنان کی ناپیدا شد، وخلیجی از رود برسر آن براند. وهر کی در قعر
~~آب شود گور را تواند یافت
~~وهمچنین در ناحیت آسک نزدیک زمین پارس کوهی هست کی همیشه
~~ازو آتش برمی آید، بهشب روشنایی دهد و به روزدود پرسی آید. و گمان چنانست
~~ه که آن چشمه نفت است یا زفت1 کی آتش درو افتاده است.
# و به لشکر جنسی کژدم باشد مانتد برگ انجدان آنرا کزوره2 خوانند،
~~کشنده تر ازمار.
# از شوشترجامه های دیبای گرانمایه خیزد، وکسوت خانه‌ [469) کعبه
~~سازند آنچا ، وسلطان را آنجا طراز باشد
~~ودر سوس جامههای خز مرتفع بافند. و جنسی از ترنج خیزد کی آن را
~~" پنج انگشت" گویند. بغایت خوش بوی. و به سوس جامههای خز ms100 خیزد،
~~وبه قرقوب وسوس طراز سلطان باشد.
# ودرین حدود جابی هست آنرا بصتی3 خوانند، پرد[ه) های نیکو بافند.
# و به کلیوان و برذون پرد[ه) ها بافند وعمل بصنی، بر آن نویسند.
# و به رامهرمز جامههای ابریشم خیزدن
~~گندیسابورشهری بزرگ و آبادان است، نخل و کشاورزی بسیاردارد.
# یعقوب بن اللیث الصفار آنجا مقام کرد ، وگور وی هم آنجا است .
# نیری. درین شهرجامه ها بافند مانتد بقدادی، و به بغداد آرند وقصارت؛
~~کتند وبه بغدادی خرج شود.
# 9- زفت به کسر زاء نوعی ازقیررا گفتهاند (فرهنگ نفیسی) ] 4- اصطخری: جراره، اما نسخه
~~بدلهای " الکزودة * وهالکروره * راهم آورده است . م، ت :کزوره محتمل امت " کزوره"
~~در لهجه محلی که نام این نوع از کژدم بوده است مرکب از [کژ * وره ] باشد. 4-
~~، ت : بصیا 4. قصارت در لغت بمعنی گارزی و سید کردن جامه است .ا

PageV00P141

~~============================================================

~~ذکر حدود خوزستان

~~جبی شهریست، ناحیتی دارد و نعخیل و نیشکر بسیار بود. امام معتزله
~~بوعلی1 ازین شهر بودست:
~~زاویه ای هست درخوزستان بر کناردریا به نزدیک حصن مهدی، آبهای
~~بسیار آتجا جمله شود و مدو جزر باشد و به دریا ماند

~~ودرطیب شلواربندها بافند مانند رومی ، و جز به ارمینیه چنان نباقند
~~لور شهری آبادان است و هوای کوه برآن غالبست . ازجمله خوزستان
~~بود، کنون درشمار کوهستان می دارند.
# سنبیل ناحیتی است، درروز گارمحمدبن واصل درشمار پارس بود کنون
~~تحویل باخوزستان کردند.
# زط وخابران دوناحیت [460) است، بر رودی نهاده:
~~پنهان میان پارس و سپاهان است. سرد سیر باشد. و درخوزستان سردسیر
~~جز آین نیست،
~~آسک دهی است کوچک، خرماستان دارد. جنگ ازارقه آنجا بودست ،
~~آن کی گویند کی چهل مرد از شراة دوهزار مرد از لشکر بصره بکشتند.
# ارغان2 شهریست، دوشاب خیزد ازانجا و درآفاق پبرند.
# مناذر3 الکبری والصغری دوناحیث است آبادان ، درخت خرما دارد.
# وارتفاع بسیار خیزد ازانچا، ازهمه نوعی تمام4 :
~~اما ذکر مسافات خوزستان
~~از پارس تا عراف دو راهست یکی بهراه بصره ودیگربهراه واسط. راه بصره
~~9- مقصود ms101 ابوعلی جبائی از علمای کلام وامام معتزلی متولد در 245 ومتوفی و در 304 است .
# اشمری او را ردکرده است] 4 - درمتن اصطخری ذکری از " ارغان * نیست و فقط دردنبال
~~ذکر آسک اشاره میکند : " دوشاب ارجانسی میپرند به آفاق * و معلوم است که کلماتی سقط شده
~~است. ارغان همان ارجان است که ذکر آن به تفصیل در معجم البلدان آمده است و تصریح میکند
~~که * عامة العجم پسمونها ارغان"41.م : منادر، ت: مبادر" 4.م: "ازهمه نوعی
~~تمام * ندارد.

PageV00P142

~~============================================================

~~مسالک وممالک

~~از ارغان به آسک آیند دومرحله سیک، ازانچا به دهی که آن را زیدان1 خوانند
~~یکث مرحله، از زیدان به دورق به خان مردویه، کاروانسرای باشد، ازاتجا
~~به باسیان کی شهری خوشست رودی در میانه سیرود، و از باسیان ناحصن مهدی
~~دومرحله- و این هردوجاتی درآب بایدرفت، وازحصن مهدی نا بیان دومرحله،
~~5 و از دورق تا باسیان در آب روند و آسان تر از خشک باشد. و این آخر حد
~~خوزمتان است .
# وبیان بر کناره دجله است، اگر خواهند درآب سوی ابله روند و اگر
~~خواهند برخشک بروند، وچون برابر ابله رسند یگذرند.
# اما راه واسط از ارغان به بازار سنبیل آیند یکت مرحله، و ازانجا
~~10 به رامهرمز2 دومرحله (2479، رامهرمز3 به لشکرسه مرحله ، ازانجا به شوشتر
~~یکت مرحله، از شوشتر به گندیسابور یکت مرحله ، و از گندیسابور به شوس
~~یک مرحله ، ازانجا به قرقوب یک مرحله ، از انجا به طیب یک مرحله- آنجا
~~به عمل واسط پیوندد. و از لشکر تا واسط راهی هست نزدیکه نر ازین کی
~~به شوشتر در نرود4 ، این راه به آن یاد کردیم کی مسافت میان شهرها معلوم گردد.
# 15 از لشکر به اینج چهار مرحله دارند، و از لشکر به دورفهم چهار مرحله ، واز
~~اهواز به رامهرمز3 سه مرحله - زیرا کی اهواز و لشکر پریک سمت نهاده اندو
~~را مهرمز3 برمثلثه آنست ، و از لشکر تا بازار چهارشنبه یک مرحله ، و از یازار
~~تاحصن مهدی ms102 یک مرحله ، وازاهواز تا نهر تیری یک روزه، وازسوس به بصنی
~~کم از یک مرحله، و ازسوس تا برذون یک مرحله ، واز سوس نا متوث
~~20 یک مرحله :
~~جمله سسافتها دره خوزمتان اینست:
~~9_م: دیران، ت: دبران، در یاقوت هم زیدان است، تصحیح مبتنی بر اصطخری است]
~~: جان مردوپه، ت: حان مردوه] 4 .م، ت: رامز] 4.ت: به شوشتر رود
~~-ت: مسافتهای.

PageV00P143

# ============================================================


~~ه ه
~~ة
~~ه
~~2
~~24
~~فهه
~~7 .
# 22
~~مرادان
~~سح
~~2
~~ال
~~2
~~1244
~~2
~~2
~~2
~~2
~~ت4
~~سا 2
~~:
~~ز
~~للش
~~مه بننقد
~~رد
~~م
~~مریه

~~صورت پارس
~~اورق 46

PageV00P144

~~============================================================

~~ذگر دبار پارس
~~جانب شرقی پارس حدود کرمان است، وجانب غربی خوزستان وسپاهان،
~~وجانب شمالی بیابان خراسان وبهری از حدود سپاهان7، وجانب جنوبی دریای
~~بارس:
~~صورت پارس3
~~489) وصورت پارس چهار سوست، مگر زاویه ای ازحدسپاهان ناکرمان
~~بهجانب بیابانی کی به دریا باردارد کی اندرآن تقویسی هست. وهمه حدود پارمن را
~~صورت کردیم4 مگر روستا و کوهها، به حکم آن کی روستاهاییه پراکنده است2
~~و کوههای2 بسیارست. واز شهرها آن را بصورت" کردهایم کی منبروم سجد آدینه
~~دارد“، ودیگرجابهارادر "رساله" شرح دهیم چنان کی معلوم گردد، ان شاء الله العزیز.
# ذکر کور[ه] های پارس،
~~کور[ه] های هارس پنج کورء اند، وبزر گتروفراخ ترکوره اصطخراست.
# 9حت: فارس] 4.م:" و جانب شمالی هم بیابانی امت میان پارس و خراسان" اضافه
~~ددار 41.ت: فارس] 4.ت: ذکرخواهیم کرد! 5.ت: روستائی] 9.ت: و
~~حدود وحوالی مختلف و دیگر این چنین مختصری حمل ذکر آن بکلی نمیکرد 2- م : کوه
~~8_ ت: وهرچه درین کتاب نیاید آنرا دررماله شرح دهیم چنانک معلوم گردد ، چه تفصیل آن
~~برشمردن واصامی وحدود آنرا ضبط کردن عسری (کذا) تمام داردگی ولایتی بسیار است ومعمور
~~و قواعد آن در اقسام اموال و ارتفاعات و خراجهای دیوانی متنوع ، بقدر تفههم آنچه بدین ضعیف
~~رسیده باشد بیان کند وبدان چه مهم ترست مشغول گردد، والسلم ا* ت :فارس .1

PageV00P145

~~============================================================

~~مسالک ms103 وممالک
~~واصطخر شهر یست بزرگ چندارد شیر خوره1 باشد به بزرگی، وبه اردشیر.
# خوره1 شهر هاست چون شیراز وسیراف:
~~واما جور قصبه اردشیر خوره2 است به حکم آن کی او بنا کرد ودار الملک
~~وی آنجا بود.
# وشیراز اگرچه قصبه پارس است ودیوان وسرای امارت آنجاست محدث
~~است، در مسلمانی ساخته اند
~~ارغان هم شهری بزرگ است:
~~کوره سابور کوچک تر ناحیتی است در پارس، و شهر آن را شابور
~~خوانند. شابور بناکردست. به نزدیک کازرون است:
~~و اما رموم2 پارس پنج است. چند جایگاه است درپارس کی آن را بهرم
~~باز خوانند و مراد ازان قییله باشد
~~یکی از همه بزر گتر رم جیلویه است، رم زمیچان خوانند.ن
~~ودیگر رم احمدبن اللیث - رم لوالجان، خوانند.
# سدیگر رم حسینهبن صالح، رم دیوان خوانند.
# چهارم [486] رم شهریار، رم بازنجان" خوانند.
# بنجم رم احمدین الحسن ، رم کاریان خوانند- وآن رم اردشیرست.
# واما احیاء الاکراد:
~~وجومهای،اکردان بیش ازانست کی درشمار آید، و گویند کی درهارس
~~9_م، ت: اردشیردره]4.م: سانور ا.ت: رمومهای. نسخه "م " در همه موارد
~~"زم " است، اصطخری وابن بلخی درهمه جا * رم " دارند . در ابن حوقل چاپ چدید "زم * آمده
~~است . رم [حرمه] درلغت فارسی بمعنی گله ستورو جمعیت وقییله آمده است (فرهنگ نفیسی)
~~4م: لوابحان] 6.م،ت: احمد، تصحیح میتنی براصطخری وصفحه 00ااز متن حاضرست .ا
~~9- فارسنامه ابن الیلخی : رم الذیوان . اصطخری هم "دیوان" دارد.] *م، ت : بادیحان
~~8_م :کادیان،ت :کادما]4 .ت: ذکر جومهای کردان] 10. چوم درلغت عرب بمعنی
~~شبان است . "ت" : "حوم" وحوم بمعنی گله بزرگ شتراست ، نیز : چوم ،

PageV00P146

~~============================================================

~~ذکر دیار پارس
~~پانصد هزارخانه بیش باشند کی زمستان و تابستان به چرا گاهها نشینند. وکس
~~باشد ازایشان کی دویست مرد پیوسته دارد ازچوپان ومزدور وشاگرد وغلام
~~و آنچ به این ماند. وعدد ایشان نتوان شناخت مگر ازدیوان صدقات.
# دودهای پارس؛ آنچ کشتی برتاهد. نهرطاب، تهر شیرین ، رود
~~شاذکان، رود درخید1، رود خوبذان2 ، رود رتین3 ، رودسکان ، رود جرشیق’،
~~رود اخشین، رودکر، رود ms104 فرواب6، رود تیرزه.
# دریاهای پارس: دریای پارس، دریای بختگان7، دریای دشت ارژن
~~بحبرة التور، بحیرة الچوپانان8 ، دریای جنگان .
# آتشکدههای پارس: هیچ شهر وناحیت بی آتشگاه10 نیست، وآن را
~~حرمت دارند و ازین پس یادکنیم،
~~حصارها؛ درهمه ولایت پارس بهر جایی حصاری وقلعه ای هست،
~~یکی ازدیگر استوارتر، وبیشتر به نواحی سیف بنی الصفار11 باشد، وما همهرا یاد
~~کنیم چنان کی معلوم گردد.
# و بسیار ناحیت بزرگ هست کی در ذات خویش فراوان 12 است ونام
~~وذکر بسیار ندارد، وما جمله این مواضع را یاد کنیم [499] و ییانی13 شافی
~~بگوییم درین "رساله".
# ذکر نواحی کوره اصطخر
~~ناحیت یزد بزر گتر نواحی اصطخر باشد، سه جایگه مسجد آدینه دارد:
~~سکثه ومیبد و نائین وبهره14.
# 9م: درجید، ت: درچندا:ت: حربدان، م: خویدان]4:م، ت: روس
~~.م:جرسیق، ت خرسی] *.م: فروات، ت: قرات 9.م، ت : برده
~~4م، ت : نحکان 9-م_ت: الحریایان 9 -م : حکان، ت: بحکان] 10_ت:
~~آتشکده.] 11_ت: الصعار] 14_ت: عظمی دارد 14_ت: بیان ] 14_ اصطحری: فهرج

PageV00P147

~~============================================================

~~مسانک ومعالک
~~ناحیت روذان از کرمان بودست ، با عمل فارس گرفتند.
# و مقدار ناحیث اصطخر شست فرستگ باشد.
# ایرقو شهری است:
~~اقلید و سرمق شو پاره شهرند. به پارسی کلید وسرمه خواتند
~~ناحیه جوبرقان- قصبه [آن) را مشگان خوانند.
# ارخمان1 شهری است:
~~جارین2 منتر ندارد.
# قوین منبر ندارد،
~~طوخیشان3 منبر ندارد.
# * بوان ، قصبه آن مریزجان است.
# رهنان4 منبر ندارد. *0
~~آباده دیه عبدالرحمن باشد.
# مهرزنجان [و] خورستان" منبر ندارد.
# بودنجان4 قریة الآس خوانند.
# صاهکالکبری، وصاهک الصغری منبر ندارد.
# مروسف منبر ندارد:
~~شهرفاتک10، هراة11، رودان، کلس، خبر12، اذکان12، سرشک،
~~راذان، بیضا، هزار14، مائین ، ایرج10، رامجرد- هر دو متبر ندارد.
# 1 - م : ارجمان ، ت: ارحمان] 2 - ت : حارس ] 4 -م، ت : طرخینسان ! 6 -م:
~~وهیان 5ت : میان دوستاره را ندارد] 9حم، ت : مهرومان] *.م : خوستان،
~~ت: (ندارد) ] 9 سم ، ت: بودنحان 1 * -9ت" و اصطخری: 9 وصافک الصغری* ندارد
~~90_ همه نسخ و اصطخری چنین است ، ممکن است مراد *شهربابک * باشد.! ms105 91-م ، ت :
~~هراه . تصحیح میتنی براصطخزی است . اکنون نام قصبه‌ مذکور را که میان یزد و شیرازست هرات
~~تلفظ می کنند] 14_م، ت: خره] 13-م، ت : ارکان ، یاقوت : اذکان] 14_
~~م : هزانا 15.م : ابرج، ت : (ندارد) ، یاقوت : ایرج، ابن بلخی : ابرج،

PageV00P148

~~============================================================

~~ذکر دیار پارس
~~ناحیث طسوج قصبه آن خرمه.1
~~حره" متبر ندارد،
~~* کاسکان" منبر ندارد .
# مهرجاسقان، [جفوز]’، حمر، فاروق. این هرچهارمنبر ندارد*،
~~سرواب“ [و] کمین7 هر دو منبر ندارد.
# رون8 منبر تدارد .
# ارد4 ، کورد10، کلار، سروستان11، اوسینجان12، سردن لورگان13،
~~اسلان [495]، باسان، خمایگان14 سفلی
~~ذکره1 نواحی اردشیرکوره
~~شیراز مقر عاملان پارس باشد، و آنجا دوازده طسوج هست، درهر
~~طسوجی ناحیت وعمارت ’1 امت، و هر طسوجی عملی باشد در دیوان مفرد،
~~ازین جمله : طسوج کفرة العلیا، وطسوج کفرة السفلی، وطسوج کبیر، وطسوج
~~جویم، وطسوج دسکان17، وطسوج تنبوله، (وطسوج) کارنیان18، وطسوج
~~اشاربانان16، وطسوج انیدیان ، وطسوج شاهمرنگ20، وطسوج شهرستان ، و
~~طوج طیریان21، وطسوج خان . و پیش ازین گفتیم کی شیراز محدث است.
# ات:رمه، م؛ جرمه، ابن بلنی خرمه او.ت: عرمهم: حمره، اصطغری: خیره،
~~ابن بلخی: خیره 4- م: کاسان1 4 م : (ندارد)، ازاصطخری افزوده شدا -ت : مهان
~~دوستاره را ندارد ! 9-م : سررات، ت: سرواب، این یلخی: سروات [ 2. م،ت: کمی
~~8-ت : راون] 9 سم، ت : لاذن! 10_ : ت: کورت، اصطخری: کرد، ابن بلخی:
~~کورد] 11_م،ت: سراوسچن] 14- م : اسییدان ، ت : اسدان ، این بلخی : اسفیدان
~~14_ اصطخری : لورجان ] 14_ ت : خماردکان ، ابن یلخی واصطخری : خمایچان . (منظور
~~همان است که اکنون همایجان می گویند)! 95-م : (ندارد)! 12_ت : ناحیتی وعمارتی
~~17-م : دینکان ، ت : دیکان] 14-م: کاذینان، ت کادبان 14_ت، م : اتباربانان
~~40.م: شامریک، ت: شاهمرک] 29_م : طبریان، ت:طیران.ا

PageV00P149

~~============================================================


~~مسالک وممالک
~~سایرا نواحی اردشیر خره
~~[جور- قصبه آن] جور، و میمند2 قصبه آن مانین است.
# و صیمکان - وشهر آن صبمکان است:
~~وخوار3 منبر ندارد.
# فرجان4 ، پاسجانء، خنیفغان منبر ندارد.
# خبر منبر ندارد، واین خبر غیر خبر اصطخر است2
~~باذوان، خورستان8، فوسجان، همند10، جیبرین 11، هرمزء تشکانات12،
~~سیف بنی الصقار، همجان 13، کوهکان14، کیزرین10، ms106 حسکان ، سیف آل

~~ابی زهیر، سیف عماره به جلندی بازخوانند.
# کران، این جایگه هیچ مثبر ندارد.
# میراف قصبه ای است وسه منبر دارد.

# نجیرم16، جم، 12، دشت واریخن18، غندجان14، دستیقان20- قصبه آن
~~صفاره است، توج، خریق قصبه‌ اغرستان ، کیر21 ، کارزین22 ، ایرز23، سمیران،
~~کوار24، [509] کهرجان منبر ندارد،
~~جزیره های معروف دردریا : جزیره‌ بنی کماوان25. لافت منبر ندارد .
# 15 خارک26 جزیره بزرگ است.
# 9_ : ت: ذکرا 4 م: میمد،ت: مصد -م: صرار،ت؛ (ندارد)، این بلخی: خوار
~~4.ت: فرخان ت: بایان] وم، ت: حمان! *م، ت :مادوان 4
~~ت: خورصان .*: فریان، ت: رسحان10.ت، م: عمید11ت
~~همرس، م: حمرس 94.م: سکاماب، ت : سکانات ] 14.م : هحان، ت : سجان
~~14_ت، م: کومکان! 15_م، ت: کبری] 16.م: نحیرم، ت: بحیرم 13_م،
~~ت: خم! 18_ اصطخری: بارین، ایزبلخی: باری ] 19. اصطخری : غندکان، این.
# بلخی: غندجان 20_ اسطغری: دستقان] 40.ت، م: شکیر، (منطور* قیر * در تلفظ
~~کنونی است)، ابن بلخی : قیر 49_م، ت : کازرین] 44- م، ت : ایرن 24- م،
~~ت :کوان، ابن بلخی بکوار] 44.م، ت : برکاوان] 45- : سیارک.

PageV00P150

# ============================================================

~~01
~~دکر دیار پارس
~~ذکر نواحی دارابگرد
~~ناحیه‌ کرم دو قصیه دارد . آباده وکردبجرد1.
# مص، پسا، طمستان2، محوله2، کردبان4، جهرم، فستجان5،
~~دارکان6، ازبراه 2، سنان“، جویم“، ایج0’، اصطهیانات11، نیریز12،
~~مریزجان12، ماروان، حشواء1، روبنج15 ، روستای رستاق16 ، فرج17، تارم18،
~~ماسکانات19، قنطره، سوانجان20، شق الرستاق، شقالرود، تالات21، شق الماسنان"2،

~~شهریار22- و این رم فصبه است:
~~ذکرنواحیء" کوره شاپور
~~سابور، کازرون، جنجان25 ، باسال26 ، چفته62 ، دزبز’2 ، جروج24،
~~خشت، کمارج30 ، هندیجان سابور، تیرمردان31. جز سابور وکازرون مثبر
~~ندارد، نوبندگان32 منبر دارد ، شعب بوان، تنیوکالمورستان23 ، جویخان34،
~~درخیده3 ، مامغان37 ، گنبد ملغان 32 ، انبوران، آسک38، فرطاست39 ، شکره40،
~~9م، ت: کرد بحره 4.م: طسان، ت: طبیان! 4 .م : نجوله، ت : بعوله
~~م، ت: کردمان] * .م: مسیحان، ت: مسحان، اپن بلخی : فستجان] 9.م، ت:
~~ورکان، ابن بلخی: دارکان] 7- م، ت: ارمراه! 9 سم، ت: سان ا 9 .م، ت:
~~حوم10_م: اح 11_ اصطخری: اصطهیانان! 14_ت، م : سرمنا 14_م ،ت
~~بویرحان] 14_ت، م: حسوا 19.م، ت: دوس] 99_م: رساق ms107 14م
~~ت : فرح 18م : ازم، ت : بارم1 14_ م، ت : مساکات ! 40.م، ت:

~~سوانحان 49_م، ت : بالاب] 44_م، ت : الماسایان 24.م: زم شهیرار،
~~ت: زم شهبرانا 24.ت: حدود 4 سم، ت: ححانا 49.م، ت، اصطخری:
~~هر سه ناخواناست ا2.م حضه، ت: صه 14.م: دریو، ت: دریق
~~49-م: خزرج ، ت : خررج[ 40-م، ت : کهاوم، ابن بلخی : کمارج 41م:
~~شرمردان، ت؛ سرمردان] 64. اصطخری: توبنجان، ابن بلخی : نوبنجان وتوپندجان
~~44- م : صول المورسیان ، ت : سوکالموردستان (ممکن است که موردمتان درست باشد بمنلمبت
~~وجود درخت مورد در صفعات فارس ] 4.م، ت: دربحان ا 2_م: درحید،ت
~~درجند 49-م، ت : دامغان] *. اصطخری : جنبدالملجان]*م : اسد، ت
~~ال_ت فرطاست 40 اصطخری : سرا.

PageV00P151

# ============================================================

~~مالک وممالک
~~بهلو1، بهبسکان7، کام فیروز پنج روستا دارد، ارز، بازر3 ، اشتادان ،
~~کاگان، آتشگاه مستجان4 ، زنجان5 ، بند رهبان6 ، خمایگان بالایبن ،
~~سیسگان، صور7 ، داذین،

~~ارجان، بازرنج’، بلادسابور، ریشهره، بنولیس، سلجان10 [505م،
~~ه
~~5 دیرایوب، دیرعمر، فرزک11، هندیجان ارجان، مهرویان12( کذا) ، جنابه ،
~~شینیز13، صوان النجس.
# اما نواحی کوره‌ ارغان
~~ههر رمی14را شهری و ناحیتی هست ، و آنجا رئیسی باشد کی خراج و
~~معاملت به ضمان دارد، وبدرقه راهها برو باشد
~~ورم15 جیلویه کی به رمیجان16 باز خوانتد نزدیک سپاهان است، وطرفی
~~10 ازکوره‌ اصطخر، وطرفی از کوره‌ ساهور، وطرفی از کوره ارجان12 درین جمله
~~بود، حدی سوی بیضا دارد، و دیگری سوی حدود سپاهان، و سدیگر سوی
~~حدود خوزستان، و حدی سوی ناحبت سایور، و هرچ درین حدود باشد دیه و
~~شهر جمله در شمار این رم18 آید .
# و در اعمال اسپاهان صنفی از بازنجان10 باشند به رم20 شهریار، و ازین
~~15 بازنچان چیزی درعمل بارس نیست ، لیکن آنجا ضیاع و اسیاب دارند.

# رم دیوان حسین صالح21 را بودست . از کوره‌ سابورست ، و یک حد
~~با اردشیرخوره22 دارد، و سه حد به کوره شابور بازگردد.
# 9م، ت: بهلوق4م، ت: بهسکان!ا.م، ت: بادر 4م، ت
~~ان .ه، ت: دنحانام، ت: مدهان ا 3. اصطخری : مورق، هردو
~~نسخه بشکل مذکور در متن ms108 است . ابن بلخی ندارد] *.م: تازرمح، ت: باررنح، این
~~بلخی: بازرتگ! *.م: ویسهن، ت: ویسهل) 90- م : اسلجاراصطخری: السلجان
~~99م، ت: فردک 14.، اصطخری : مهروبان ا 14 .م، ت: سیس ام،
~~: زی ه1م ات : زم! 99_م،ت: ترمحان 13_م : دحان 14م
~~: زم 19م، ت: مادبحان !40.م، ت: قوم (ودرست "به رم است)
~~49_ت: حسین بن صالح (اصطخری همچنین)] 44-م : دره، ت: (ندارد) .

PageV00P152

# ============================================================

~~دکر دپار پارس
~~رم لوالجان1 احمد لیث را بودست [و در] کوره اردشیرخوره2 باشد،
~~یک حد به دریا دارد وسه حد با اردشیرخوره.2
~~رم کاریان یک حد به سیف آل صفار باز دارد، ویک حدبهرم بازنجان3 ،
~~سدیگر بهحدود کرمان، وچهارم یه اردشیر خوره.،
~~ذکر رموم آنجا
~~کرمانیان، ورامانیان ، ورم مدثر“، وحی محمدین بشر، بقیلیه8 ،
~~بندادمهریان10، قبیله محمدین اسحاف، [519) صباحیان11، اسحاقیان ،
~~اذرکانیان، شهر کیان12، طهمادیان13 ، زبادیان14، شهرویان15، بندادکیان16
~~خسرویان، زنگیان17، صفریان ، شهیاریان’1، * مهر کیان14، میارکیان20،
~~اشتامهریان21، شاهوتیان22، فراتیان ، سلمونیان، صیریان23 ، آزاددختیان *24،
~~برازدختیان20، مطلبیان، ممالیان ، شاها کاتیان26 ، جلیلیان27 ، آنچه مارا معلوم
~~بود یاد کردیم و اگر کسی خواهد کی تمامی بر رسد * از دیوان صدقات برتوان
~~رسد. *24
~~و پیش از این گفتیم کی این طایفه قرب پانصد هزار خانه باشند، واز
~~یک قبیله باشد کی دوهزار سوار بیرون آید. و هیچ قبیله کم از صدسوار نبود.
# و نابستان وزمستان بر چراخوارها گردند و اندک مایه مردم از ایشان به حدود
~~9_م ، ت: لوانچان] 4_م، ت: دره1 4م، ت : بادلحان * :م، ت :دره
~~م، ت : زموم 9:م: زمانیان،ت: رمانیان] 2.م، ت: مدر 4م:
~~بقیله، ت : بصله مو سم: بند امهریان، ت: سدامهریان ا 99-م : صاحیان: 14-م
~~سهرکیان، ت: شهرکمان 14_ت: طهاریان، اصطخری: الطهمادهنیه 94-م، ت :
~~ریادیان 16-م: سهروبان 99_ت:م: سدادکیان] 13-م : رکان 14.م،
~~ت: سهمارنان] 19.م: مهوکمان].م: سارکیان] 49.م: اسامهرتان 44.
# ساهویان 44-م: صبرنان] 44.ت: میان دوستارهرا تا اینجا ندارد ، م : آزاد رختیان
~~46-م، ت: بران دختیان) 49 -م : سهاکانیان ، اصطخری : الشاها کانیه، ت: شهاکامان
~~49-م، ت: خلیلهان] 24_ت: میان دو ستاره را ندارد. ms109

PageV00P153

# ============================================================

~~مسالکک وممالکک
~~صرود وجروم مقام دارند کی ازاتجا نروند و آلت وعدت وستور ولشکرایشان
~~چنان است کی با پادشاهان باز توانند کوشیدن . و گویند کی اصل ایشان از
~~عرب است. ایشان را گوسفند و مادیان باشد و اشتر کم دارند، وشنوده ام کی
~~این مردمان صدقبیله زیادت باشند ومارا سیواند قبیله بیش معلوم نبود.
# ذکر حصون فارس
~~شهرها هست کی دیوارهای استوار دارد، وشهرها هست کی در آن
~~حصار های استوار باشد و ربضها دارد ، و قلعه ها هست مغرد یر کوه های
~~استوار.
# واما شهرهای حصین
~~اصطخر حصنی است گرد برگرد آن [515] ربض.
# کشه1 حصن و ریض است.
# بیضا حصن وربض دارد.
# سرمه2 حصن وربض است:
~~قریة الاس به هارسی دیه مورد، کهن دژی دارد و ریض
~~شیراز قهندز و ربض است.
# چور حصاریست بی ریض،
~~کارزین قهندز وربض دارد.
# کیر قهندز و ربض دارد.
# * ایرز3 قهندز و ریض دارد.
# سمیران فهندز وربض دارد *4.
# فسا قهتدز و ربض دارد.
# 9_ ت: کی نه، م: کنه! 4. مقصود مورمق است 4.م: ابور .ت:
~~میان دو ستاره را ندارد ! 5م : فسالها.ا

PageV00P154

~~============================================================

~~ذکر دیار پارس
~~دارابجرد حصن و ربض دارد.
# روبنج حصن وربض دارد.
# سابور حصن تنهاست،
~~جنجان حصاری مفرد است بی ربض:
~~ذکر قلعهها
~~شنودهام کی در پارس بیش از پنج هزار قلعه نامدار هست بر کوهها
~~ودرشهر ها. وشنودهام کی قلعه ها هست کی هر گز هیچ پادشا آن را نگشودست.
# ازان جمله قلعه ابن عماره1 است، آنرا قلعه دانیان7 خوانند وبه جلتدی
~~معروف باشد. هیچ کس بر آنجا نتواند شدن ، و آنجا حدگاه است، آل عماره
~~آنجا از کشتیها ده یک ستانند.
# قلعه کاریان3 برکوه طین ، محمد بن واصل، با لشکرخویش مراحمد بن10
~~الحسن الازدی را حصار داد ونتوانست گرفتن .
# قلعه سعیدآباد از کوره اصطخریک فرسنگ بر باید شدن ، و آن را درجاهلیت
~~قلعه اسفندیار خواندندی. در روز گار امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب رضوان الله
~~علیه، زیاد بن ابیه" ms110 درین قلعه شد - به وی بازخوانند، وزان پس در روزگار
~~بنی امیه [9 52] منصوربن جعفر [که) والی پارس بود آنجا مقام کرد، وبعوی
~~باز خواندند. و ازان پس مدتی خراب بود، ویعد ازان محمدبن واصل الحنظلی
~~آبادان کرد- والی پارس بود. چون یعقوب ابن اللیث او را بگرفت باز بفرمود
~~تا خراب کردند. دیگر باره آبادان کرد و زندان ساخت.
# قلعه اشکنوان ازروستای مائین. چشمه آب روان دارد و به دشواری
~~برتوان شدن.
# 9-م، ت : ابن عمار] 4. اصطخری: دیگدانا 4 م : کاذیان ، ت : کادمان
~~م: فاضل ا ت: الحسین9_ اصطخری : اسفندبازا 9 م، ت :
~~بنی امیه.

PageV00P155

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~قلعه جوذرز1 درحدود کام قیروز. استوار ودشوارست،
~~قلعة الجص به ازجان سخت منیع است:
~~و قلعه هایی کی آن را نتوان گشودن به جنگ یا به حیلت بیش از انست کی
~~شرح توان داد.
# ذکر آتشکده های پارس
~~هیچ ناحیتی وروستایی نیست که نه درو آتشگاهی هست. آنچه بزر گترست و
~~معروف تر ازان یادکنیم ،
~~کاریان آتشگاهی است تزدیک بر که جور وآنرا بارین، خوانند وبه زبان
~~پهلوی برآن نبشتهاند کی سی هزار دینار برآن هزینه3 شده است.
# * آتشگاهی بردر سابور هست شپرخشین خوانتد. هم درسابور آنجا
~~10 کی باب" ساسان گوهند * آتشگاهی هست، گتبد کلوشن7 خوانند.
# به کازرون آتشگاهی هست آن را چفته8 خوانند. ودیگری هست کلازن
~~خوانند.
# و به شیراز آتشکلهای هست مسوبان خوانند
~~و در گبر کی چنانست کی هر زنی کی بهوقت آبستنی یا به وقت حیض زنا
~~15 کند پاک نشود تا آنگاه به آتشگاه6 آید و پبش هربذ پرهنه شود وبه کمیز10
~~گاو خویشتن را پشوید.
# [525] ذکر رودهای فارس م
~~رودطاب از کوههای سپاهان بیرون آید نزدیک برج’’ ودر رود مسن
~~9ت؛ خوذرت، م؛ خودرت] 2 ست: بارس، اصطخری : بارنوا]4 ت:
~~خرج4 .م: سوحسین ! *.م: باباب 1 9 .ت : میان دوستاره را تدارد
~~9 اسطخری: جنبدکاوس 9.م: حفه، ت: چنفه 4.ت: آنشکده
~~هیربدا 10_ کمیز بمعنی شاش ms111 ولفت فارسی است] 99_م : ت : یرح.

PageV00P156

# ============================================================

~~ذکر دیار پارس
~~اوفتد، و این رود هم از حدود سپاهان بیرون آید وبه دیه مسن هردو یکی شوند
~~وتا ارجان بشود زیر پولی که آن را دکان1 خوانند- میان پارس وخوزستان.
# و روستای زم2 را آب دهد، ازانجا برود به حدود شوشتر به دریا افتد. * رود
~~شیرین از کوه دینار3 بیرون آید به ناحیت بازرنگ، قرزک4 و جلاد کان 5 را
~~آب دهد و بهدریا افتد *
~~رود شاد کان" از بازرنگ برون آید به تنبوک مورستان" گذرد، روستای
~~زیزانزد4 ونائین و کهر گان را آب دهدوبه دشت دستقان10 پیوندد و به دریا شود.
# 120000
~~رود درخید11 ان 000
~~[ رود خوبذان از خوبدذان بیرون آید و بهم خوبذان13 رود و به
~~انبوران14 و [به] جلادجان ریزد وبه دریا افتد .
# رود رتین از خمایگان بالایین خیزد [و] بهزیریان10 رسذوبهرود سابور
~~افتد، و ازانجا سوی توج ماتها (!)’1 رود و به دریا ریزد .
# رود اخشین 17 از کوههای داذین14 خیزد ، چون به جنقان19 رسد در
~~رود نوج20 افتد .
# 9_ اصطخری: تکان !4. اصطخری : ریشهر، ممکن امست که هر دو نسخه غلط و"رم" درست
~~باشدا 4 حم: دسان ! 4.م: برول] * -م: حلارکان] 9 نت: میان دوستارهرا ندارد
~~9-م: ساککانا 9.م، ت: سول مره شار!* .م: دنرایر، ت: دمرامر
~~90_م، ت: رشتقان، اصطخری: دستقان] 99_م: دوحد، ت: دوجند 94 درینجا
~~مترجم فراموش کرده است که دنباله مطلب را ترجمه کند یا اینکه از میان جملهای بمیان جمله‌ دیگر
~~رفته است. چون همه نسخ خطی این قسمت را ندارند احتمال سقط مطلب بومیله نساخ ضیعیف است
~~متن عریی چنین است: "نهر درخید فانه یدخل من جیال الجویخان فیقع فی بحیرة درخهد واما
~~نهرخویذان فانه یخرج من الخوبذان فیقی الخوبذان وانبوران .. الخ.*/ 14-م ، ت : جوندان
~~14_م، ت: اسوران ! *1.م، ت: مدبران] 19- درهر دونسخه ومانها * ودرمتن عریی
~~فیمضی الی توج فیمر ببامها ومنها الی 000" است . ممکن امت این کلمة ناخوانا همان بیابها"
~~باشد ms112 که مترچم ترجمه نکرده است ! 93. ت: رخشین] *1. ابن بلخی واصطخری: داذین
~~99م، ت : حمان 20.م، ت: نوح

PageV00P157

~~============================================================

~~مسالمک وممالک
~~رودسکان1 از روستای رویحان2 خیزد از دهی که شاذفری3 خوانند،
~~سکشت را آب دهد وازانجا کشت روستای سیاه4 را آب دهد و ازانجا به کواره
~~و به ناحیت خبر وبه ناحیت صیمکان" و کارزین و باده شل وهمه نواحی را آب
~~دهد و پس به دریا افتد، وهیچ رود درپارس ازین آبادان ترنیست.
# رود جرشیف از روستای ماسرم10 خیزد و بهروستای سشجان11 درشود
~~[539] وبهزیر پول سبوک12 گذرد - پولی قدیمست ازسنگ برآورده، و ازانجا
~~به روستای خره12 اوفتد و بهروستای داذین14 و بهرود اخشین پیوندد.
# رود کروانه15 از کروان برون آید ازحد ارد وبه کروان بازخوانندو به شعب
~~بوان برون شود وناحیت کام فیروزرا آب دهد و به رامگرد16 و کاسگان و طسوج
~~10 رسد وبه دریایی رودکی آن را بحیره عمرو17 گویند وبحیره بختگان18 نیز خوانند،
~~وگویند کی این آب را راهی هست در زمین دارابگردکی از انجا به دریا رود.
# رود فرواب16 ازجوبرقان20 برون آید از جایی که آن را فرواب21 گویندو
~~ازانجا در زیر پول خراسان گذرد بردر اصطخر و به رود کر پیوندد.
# رود تیرزه22 از ناحیت دارجان شاد23 برون آید و روستای خنیفغان
~~9-م: تیکان 4.م، ت: ریان] 4.م: ساه، ت: شاه] 4.ت: شادافری
~~5-م، ت: کور، این بلخی : کوار] 9م: حر، ت: (ندارد)] *: م، ت: جمکان،
~~ابن بلخی ؛ صمکان 1 8 اصطخری : سک . در هردونسخه‌ "م" و "ت* : باده شل است
~~م، ت: جرسیق 10.م؛ ت: ماسرم، اصطخری و ابن بلخی:ماصرم19م،
~~ت: مسحان ا 14_م، ت: بول] 14.م: جره،ت: حره 14. این بلخی واصطخری:
~~داذین، ت: کارزین] 1 دره م * و 9ت" صراحة "کروانه " است. اصطخری و ابن بلخی :
~~کر، محتمل است مرجم درخواندن متن دچار اشتباه شده پاشد باین معنی که درعبارت اصل عربی
~~"واما نهر الکر فانه یخرج .* لفظ "فانه* را بعلت بدی خط دنباله ms113 "کر" تصورکرده وآن را
~~"ا کروانه" خوانده است . پهرحال ما درمتن شکل مفبوط درنسخ را حقظ کردیم . مترجم خود
~~درهفت سطرپس ازین نام همین رودرا "کر میتویسد. 19_ت : (ندارد)] 92-ت :عمر،
~~اصطخری بچفور 14.م،ت: یحکان]14.م: فرقات، ت: فروات ابن بلخی: پررات،
~~ودرنسخه پدل یکبار بروات] مو.م، ت: حومن] 49:م : فرفات، ت : فروات
~~24-م، ت : مرره 44. اصطخری : سیاه

PageV00P158

~~============================================================

~~ذکر دیار پارس
~~و جورحی را و روستاهای اردشیرخوره2 را آب دهد و به دریا رسد .
# ورودهای کوچک درهارس قراوان است، همه را شرح نتوان داد.
# ذکر دریای پارس
~~دریای پارس خلیجی باشد از دریای محیط درحد چین وحدودواف واق
~~و به هندوستان رسد، و آنرا به پارس وکرمان باز خوانند به حکم آن که هیچ
~~ولایت ازین آبادان تربرین دریا نیست. وبه روز گار گذشته پادشاهان پارس بزرگتر
~~وقویتر بوده اند، وهم درین روز گار مردمان پارس بهر جایی مستولی، اند
~~از کرانههای این دریا.
# و از دریاها کی برآن عمارت است [536) بحیره‌ بختگان6 است کی
~~رود کر درو میافتد و تا حدود کرمان برسد. درازای آن مقدار بیست فرسنگ
~~باشد و آب این دریا نمک بندد و این دریا در کوره اصطخر باشد .
# دریایکی هست به دشت ارژن از کوره سابور؛ درازای آن ده فرسنگ
~~باشد وآب آن خوش است. وقت بود کی خشک شود و آب هیچ نماند، وباشد
~~کی ده فرسنگ آب گیرد2. وهمه ماهی شیراز ازین آب گیرند.
# .
~~بحیره توزه نزدیک کارزین درکوره شابور، درازای آن مقدار ده فرسنگ
~~بود تا نزدیک مورق. آبی شوردارد، و درو صید بسیار باشد
~~دریای جنگان10 شورست، دوازده فرسنگ درازا دارد . برکرانه آن
~~نمک بندد. ازجمله اردشیرخوره11 وگویند اردشیرخره باشد، اولش دوفرسنگی
~~شیراز و آخرش حد خوزستان.
# 9_ اصطخری: 007 وچورحتی یخترقرساتیق اردشیرخره ". ظاهرامترجم "حتی" را جزء8 چوره
~~پنداشته و در ترچمه آورده است . درهردو نسخه بهمین شکل است،4 -م، ت : دره
~~4_ت : دریاهای] 4 ست : مشغولند! 5م، ت بحکان! 9.ت: دریاچها ms114
~~9-ت: گیرند 8.م: نوذ، ت: بوە] 9. ابن بلخی: موروبحیره‌ مور 10.م:
~~جکان، ت : نحکان، اصطخری : جنکان / 19-م، ت : دره.

PageV00P159

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~دریای باسفهویه1. قرب هشت فرسنگ درازی این دریا بود، آب شور
~~دارد وصید بسیار باشد درآن، وبرکرانه آن نیستان وپسشه بود، و درحدود
~~اصطخر بوسته است:
~~ذکرشهرهای بزرگ وبناهای معروف
~~اصطخر شهریست نه خرد ونه بزرگ. قدیمتر همه شهرهای پارس است2 .
# 5 فراخی آن قدر یک میل بود. پادشاهان پارس آنجا مقام داشتندی. اردشیر آنجا
~~بوده است، و درخبر می آید که سلیمان پیغامبر علیه السلم بامداد از طبریه
~~برداشتی نسب به اصطخر رسیدی،و به اصطخر مسجدی هست ، مسجد سلیمان
~~ابنداود خوانند، وقومی گویند کی جم [549] پیش از ضحاک بود - سلیمان
~~اوست وغلط می گویند. ودرقدیم اصطخررا بارو بودست و پول خراسان برون
~~10 ازشهرست:
~~بشاور ملک شاپور بنا کردست، و بهقدر اصطخر باشد، لیکن بشاور
~~آبادان نرست، اما هوای شهر درست نیست:
~~دارابجرد ملک دارا بناکرد. باروی محکم دارد و خندقی باآب دارد.
# ودرین آیها گیاهها وخارها باشد کی درمیان پیچد و به دشواری ازمیان آن برون
~~15 توان آمد. چهاردروازه دارد. ودرمیان شهر کوهی جداگانه هست چون گنبدی.
# عمارت ایشان ازگل بود.
# جوراردشیر بنا کردست گویند دریاچه بود، چون اردشیر دشمنی را
~~آنجا قهر کرد خواست کی شهری بنا کند، بفرمود تا آب را راهها
~~ساختند چنان که به شیبها برون شد و این شهر بنا کرد . دیواری از گل
~~20 دارد و چهار دروازه بروست: یکی را "باب سهر“ گویند سوی مشرق،
~~9-م : ماسفهوته، ت: ماسفهوته] 4.م : (ندارد)] ت: بوده! *. اصطغری:
~~سابور، ابن بلخی: بشاوور. پٹابور. پشاوپور.

PageV00P160

# ============================================================

~~ذکر دیار پارس
~~ویکی سوی مغرب است "دروازه بهرام"، وبردست راست "دروازه اردشیر" . ودرمیان
~~شهر پنایی هست چون دکانی، آن را طربال گویند و آن را به پارسی1ایوان و کیاخره2
~~خوانند، اردشیر ساخته بود و برهمه روستا وناحیه ازانچا دیدار افتد، و دربرابر
~~آن از کوه آبی برون آوردست ms115 ، و آب هم چون فواره به این طریال بر آید
~~ودر مجرای دیگر فروشود. و از گچ وسنگ ساخته بود. اکنون ویران شدست.
# ودرشهر آبهای روان بسیارست. وبه هر[2546 دروازه مقدار یکفرسنگ بوستان
~~وتماشاگاه باشد.
# شیراز محدث است. محمدبن القسم بن [ابی) عقیل پسرعم حجاج بن
~~یوسف بناکرد. وازهمه شهرهای پارس حمل به شیراز برند وازانجا به هیچ جای
~~نبرند. ولشگرگاه اسلام آنجا زدند، درآن وقت کی براصطخر جنگ می کردند .
# وشهر آن وقت بناکردند. ومقدار یک فرسنگ باشد، وبارو ندارد . ودیوان
~~پارس آنجا باشد وعاسلان ازاینجا روند.
# کارزین شهر کی کوچک باشد چند سیکی، اصطخر، وقلعهای دارد.
# و بهترین شهری در کوره اصطخر سوی خراسان شهری است که آنرا
~~کثه 6خوانند از حدیزد2، وابرقوه8؛ به نواحی کرمان رودان و هریه4 بر نیمه کرمان،
~~و ازناحیه سپاهان کرد و سردن.
# و کٹه شهریست بر کنار بیایان، جایی خوش است و ناحیتی پرنعمت
~~دارد، وآنجا شهری هست وحصاری دارد. وآن را دودر آهنین است: یکی را

~~9_ت : بای! 4. "م :ت" صراحة "شابران وکاجره * است؛ اصطخری و یاقوت :
~~ابوان وکیاخره ، ابن بلخی: ایران گرده! 4.ت : القاسم ! 4.م ،ت :.. بن عقیل
~~5_ ت : شهری است کوچک چندان که اصطخرا 6.م، ت :که 2م: " و از حد
~~یزد * نداردا9.م: برفا9.م: عربه، ت : عرمه ا10.م کهه

PageV00P161

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~"باب ایزد" 1 گویند و یکی را "باب المسجد". ومسجد آدینه به رپض دارند و آب
~~کاریز خورند. و رودی آتجا میرود کی از قلعه برون آید، ودرآن روستامیوه
~~بسیار باشد ودرخت وتبات فراوان، ومردسان دببر پیشه باشند
~~ابرفوه2 شهر یسست پرنعمت، چند سیک اصطخر باشد بوهیچ درخیت ندارد،
~~5 از دور آرند ونعمت فراوان بود.
# روذان هم چون ابرقوه2 باشد درهمه معانی، وایشانرا میوه پسیار بود.
# کرد بزرگتر از ابرقوه بود و پر نعمتتر.
# سردن3 شهری کوچک است پر نعمت:
~~بیضا بزر گتر شهریست در کوره اصطخر. و دیوارهاش سپید، [2559
~~10 ولشکر مسلمانان آنجا بودندی ms116 دروقت فتح اصطخر. وشهری آبادانست.* ازانجا
~~شله به شیراز برند.
# کوره شابور؛ شهرهای بزرگ آنجا کازرونه است وخره ونوبندجان2،
~~شهر های آبادان است ، گل وسنگ وگچ به کار برند.
# کازرون چند7 نوبندجان باشده. وکازرون استوارتر وآیادانتر ودرست
~~15 هواترست9. وهوای کازرون ازهوای همه پارس بهتراست. آب ازچاه خورند.
# میوه و خصب فراوان هود:
~~ودر کوره شاپور کازرون و نوبندجان از همه پرنعمت تر است.
# کوره دارا بجرد: بزر گترشهری درآنجا10 پسا است، چند شیراز باشد.
# وهوای پسا به ازهوای شبرازست، وچوب سرو در عمارت به کار برند، وشهری
~~20 قدیمست، حصار دارد وخندق وربض، وآتجا هرچه در گرمسیر وسردسیر بود
~~یابند11 : رطب وجوز و ترنچ
~~9-م، ت : ابرد [ 4.م: برقو] 4.م، ت: سر] * ت: " و شهری آبادان
~~است " پس از کوره‌ اصطخر آمده امت.61.م : درون1 9_ اصطخری : نوبنجان
~~9ت : چون 4_ت : (ندارد)] 9 موادرستترا 10م: " درآنچا " تدارد
~~99-ت: باشد.

PageV00P162

# ============================================================

~~ذکر دیار پارس
~~و همه شهرهای دارابگرد متقارب است:
~~وشهرهای اردشیر خوره1 [جورو شیراز یاد کردیم
~~دازان هس سیراف. چند شیرازبود. وبنای ایشان ساج" است وچوبها
~~کی از هندوستان و زنگبار آرند. چنان کی مرد بازرگان بود کی سی هزار دینار
~~برعمارت سرا خرج کند. و پیراسن سیراف هیچ درخت نباشد، و کوهی بر شهر
~~مشرفست آنراجم خوانند. همه میوه وآب شهر ازان کوه بود. وسیراف ازان
~~همه شهرهاگرمسیرترست:
~~ارجان شهری یزرگ است، ونخل وزیتون بسیار باشد آنجا، وازانجا
~~تا دریا یکن مرحله باشد شهریست بری. بحری، سهلی2. جبلی:
~~وبزر گتر شهری درپارس شیرارست، وازان پس به قیاس پسا سیراف، 10
~~ارغان ، توج’، سایور، اصطخر، [2556 کثه*، دارابجرد، جور ، جنابه7 ،
~~نوبندجان8، غندجان . درجه درجه بر یک دیگر زیادتی دارند.
# توج10 شهری گرمسیرست:
~~نوبندجان هم گرمسیر است* اندکی درخت خرما دارد.
# و شعب بوان نزدیک نوبند جان است *11 بر دو فرسنگی ، دیه های بسیارو 10
~~آب روان و درخت فراوان، چنان کی آفتاب دشوار درو جهد . در همه پارس
~~چنان تماشاگاهی ms117 نیست ،سردسیر باشد
~~جنابه و سینیز و ماهی رویان12 گرمسیرند برکرانه دریا. میوه های
~~گرمسیری فراخ بود،
~~1-م، ت: دره 1 4- نوعی درخت مندوستانی! 3..داشت! 4- م، ت : ح
~~م ت:کمها2م: خورا 2.م نحانه، ت: جنابه ا* اصطخری :نوبنجان
~~9-م، ت: هندجان] 90.م: بوح، ت: توح1 99_ت: میان دوستارهرا ندارد
~~14- اصلخری : مهروبان

PageV00P163

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~119
~~ذکر مسافات فارس
~~از شیراز تا سیراف پنج فرسنگ ، از شیراز تاکفره1 پنج فرسنگ، واز
~~کفرهتا بخر پنج فرسنگ، واز بخر تا بنجمان پنج فرسنگ، واز بنجمان تا جور2
~~شش فرسنگ، و از جور2 تا دشت شوراب پنج فرسنگ، و ازانجا تا خان آزادمرد
~~شش فرسنگ. واین خان صحرایی باشد مقدار سه فرسنگ، واز خان تا دیه کیرند
~~5 شش فرستگ، واز انجا تا دیه می شش فرسنگ، و از می تا سرعقبه 3 شش
~~فرستگ، و از بادرکان تا بر کانه خان چهار فرسنگ، و ازانجا تا سیراف هفت
~~فرسنگ، * جمله شصت و هشت فرسنگ باشد *4
~~ذکر راه از شیراز تا جنابه
~~ازشیراز تا خان شیره بر رود سکان شش قرسنگ، ازخان تا دشت ارزن
~~چهار فرسنگ، واز دشت ارژن تا تیره چهار قرسنگ، واز تیره ناکازرون شش
~~10 فرسنگ، واز کازرون تا دزبز6 چهار فرسنگ، و از دزبز [569] تا سرعقبه7

~~چهار فرسنگ، واز سر گریوه“ تا توج. شهری است. چهار فرسنگ، و از توج
~~تا جنابه دوازده فرسنگ. جمله چهل وچهار فرسنگ
~~ذکر مسافات، از شیراز به سیرحان
~~از شیراز تا اصطخر دوازده فرسنگ ، از اصطخر تا دیه زیادآبادکی11
~~ازشمار خوزستان است12 هشت فرسنگ ، از زیاداباد تا رصد گاه کلوذر13 هشت
~~10 فرسنگ، واز کلوذر تاچوپانان14_دهی است و آنجا دریاچه ای است. شش فرسنگ و
~~9-م، ت: کفر، ابن بلخی: کفره، (ظاهرا خقره یا خفرک کنونی)] 4 -م ، ت: کوار
~~4- اصطخری : راس العقبة ! 4.م : میان دوستاره را ندارد *. اصطخری : خان اسد
~~9_م: دوین، ت: دوس! *. اصطخری : رأسالعقبة] 8. مترجم "عقبه" را به "گریوه"
~~ترجمه ms118 کرده است وگریوه در لغت به معنی پشته وتپه و راه فراز آمده است 41 -م : " ذکر
~~مسافات " نداردا 10_ اصطخری: شیرجان، در ابن بلخی بهعردوصورت است ا 99 و 94-م:
~~(ندارد)] 14سم، ت: کلودر (ظاهرا گلودر یاید خوانده شود) ! 14- م : جرمایان، ت : حرمانان

PageV00P164

~~============================================================

~~دکر دیار پارس
~~از چوهانان تا ده عبدالرحمن [شش فرسنگ ، واز عبدالرحمن ) تا دیه مورد
~~شهری باشد وآنرا بودنجان خوانندشش فرستگ ، و ازدیه مورد ناصاهکن.
# الکبری هشت فرسن، وازصاهک تا رباط سرمقان هشت فرسنگ ، وازسرمقان
~~تا رباط پشت خم نه فرسنگ ، و ازانجا تا سیر گان کرمان نه فرسنگ. و رباط
~~سرمقان از حد کرمان است.
# ذکر راه ازشیراز تاکثه؟
# و این راه خراسان است. ازشیراز تا زرقان3 شش فرسنگ ، واز زرقان
~~تا اصطخر شش فرسنگ ، واز اصطخر تا بیر قریه چهارفرسنگ، واز بیرتا کهمنده
~~هشت فرسنگ، واز کهمنده تا دیه بیده هشت فرسنگ، واز دیه بیده تا ابرقوهدوازده
~~فرسنگ، و از ابرقوه نا دیه شیر6 سیزده فرسنگ، واز دیه شیر تا به جوز1
~~شش فرستگ، واز دیه جوز7 تا به قلعه مجوس. کی دهی استشش فرسنگ، و
~~از قلعه مجوس تا شهر کشه پنج فرسنگ، واز یزد تا بهجایگاهی که آبخیزه8 نام
~~داردشش فرسنگ ، [562] و از آبخیزه8 تا کثه هفت فرسنگ. واین آخر اعمال
~~پارس است، وجمله این هشتاد و هفت فرستگ است:
~~ازشیراز به اصفهان و ذکر مسافت آن
~~از شیراز تا هزار نه فرسنگ، وازهزار تا مایین شش فرسنگ، وازمایین
~~تا کنسا کی رصدگاه است - شش فرسنگ ، از کنسا تا دیه کنار0 اچهار قرسنگ،
~~از کنار13 تا قصراعین هفت فرسنگ، واز قصراعین تا اصطخراندهی باشدهفت
~~فرسنگ، واز اصطخران تا خان اویس هفت فرسنگ، وازخان اویس تادیه کوز
~~[هفت فرسخ ، و از کوز] تاکره هشت فرسنگ ، و از کره تا خان لنجان هفت
~~9_ اصطخری: آس- آس درلغت عرب به معنی درخت مورد آمدهاست ! 4 - م: از شیرتاکثه
~~4-م، ت : دوقاق، ابن بلخی: رزقان! .م،ت: ms119 کهند، این بلخی: کمهن! 5م،
~~ت : سد1 9_ همانجاست که امروز "ده شیر" می گویند! *.م، ت: حور
~~08م، ت: حره91_ت: ذکر راه از شیراز به اصفهان! 90_م، ت : کمار

PageV00P165

~~============================================================

~~119
~~مسالک وممالک
~~فرمنگ، و از خان لنجان تا سپاهان نه فرسنگ. وحد پارس تا خان اویس،
~~باشد- کی پیش ازین خان اویس گفتم. از شیراز تا آنجا چهل و سه فرسنگ بود.
# و از شیراز تا صفاهان هفتاد و دو فرستگته باشد.
# از شیر از تا تارم که حدکرمان است
~~ازشیراز تادیه خان میم از روستای*2 کهر گان، هفت فرسنگ، و ازانجا
~~5 تا خورستان5- شهر کی باشد [ هفت فرسنگ]، و از خورستان" تا رباط چهار
~~فرسنگ، واز رباط تاکرم چهار فرسنگ، وازکرم تا پسا پنج فرسنگ، وازپسا
~~تا شهرطمستان7 چهار فرسنگ، ازطمستان " تا جومه‌ فستجان “ شش فرسنگ،
~~* از فستجان تا شهردار کان6چهارفرسنگ، دار کان9 تا مریزجان چهارفرسنگ *10،
~~از مریزجان [9 57] تاسنان11 چهار فرسنگ، ازسنان11 تادارابگرد یک فرسنگ،
~~10 ازدارابگرد تا رم12 مهدی پنج فرسنگ، ازرم تاروستا13_ شهر کی باشد_ پنج فرسنگ،
~~ازروستای روستا تافرج14 هشت فرسنگ ، ازفرج14 تا تارم14 چهارده فرسنگ. جمله
~~ازشیراز تا نارم15 هشتاد و دو فرسنگ.
# ازشیراز2 به ارغان18
~~از شیر ازبهشهرجویم“1 پنج فرسنگ، * از جویم 14تا دیه خلان10 چهار
~~فرسنگ، از خلان20 تاخراره21 پنج فرسنگ، و ازخراره21 تا کر کان پنج فرستگ، *22 و
~~10 از کر کان تا نوبنجان شش فرسنگ، واز نوبنجان تا خوروان23 چهار فرسنگ، و
~~9-م، ت: روس] 4.م: مازم] 4. ت: میان دوستاره را از دو سطر قبل ندارد
~~4. ابن بلخی، اصطخری ، یاقوت : کهرجان] *.م، ت : خوزستانا 9م، ت
~~کروم؛ ابن بلخی، اصطخری: کرم] 9-م، ت: طمیسان *-م، ت: مسیحان، مسحان
~~9-م : دواکان م1_ت: میان دوستارهرا ندارد! 99_م مان، ت بسان ا14.م،
~~ت : زم 14. اصطخری : الرستاق941.ت: فرخ! 15.م: پازم، ت : بازم

~~99_م، ت: بازم] 14: ت: سیرکان ا 14.ت: ارجان ] 19.م، ت: حویم
~~40-م :حلدان ] 41-م : حراده] 44_ ت: میان دوستارهرا از سطر ms120 قبل تا اپنجا نداردا
~~24سم، ت : حوروان .ا

PageV00P166

~~============================================================

~~ذکر دیار پارس
~~ازخوروان تا درخید1 چهار قرسنگ، واز درخیدا تا خان حماد چهارفرستگ،و
~~از خان حساد تا بندک2 هشت فرسنگ، واز بتدک تا دیه عقارب- کی هیر
~~گویند - چهار فرسنگ، و از هیر تا راسین چهار فرسنگ، و از راسین تا ارجان
~~هفت فرسنگ، واز ارجان تا بازار سنبیل3 شش فرسنگ - وحد آن پول تکان،
~~است از ارجان تا بالای آن . جمیه‌ این از شیراز تا ارجان شصت فرسنگ باشد.ه
~~مسافات فارس، میان شهرهای بزری
~~از پسا تاکازرون هزده فرسنگ، از پسا تا جهرم ده فرسنگ، واز شیراز
~~تا اصطخر دوازده فرسنگ ، وازشیراز تاکوار6 ده فرسنگ * ، وازشیر ازتاجور"
~~بیست فرسنگ، وازشیراز تا پسا [575] یبست وهفت فرسنگ *“، وازشیراز
~~تا بیضا هشت فرسنگ ، وازشیراز تا دارابگرد پنجاه فرسنگ ، وازشیراز تاسیراف
~~شصت فرسنگ، وازشیراز تا نوبنجان بیست و پنج فرستگ ، و ازشیراز تا یزد
~~هفتاد وچهارفرسنگ ، وازشیراز تا توج سی و دو فرستگ، و ازشیراز تا جنابه،
~~ههه وچهر فرسنگ، * وازشیرازنا ارغان10 شصت فرسنگ، وازشیر ازتاشابور
~~بیست وپنج فرسنگ *11، وازشیرازتا خرمه12 چهارده فرسنگ، وازشیرازناجهرم
~~سی فرسنگ، وازسیراف تانجیرم1 دوازده فرسنگ، وازماهی رویان14 تا حصن ابن
~~عماره- و آن درازای پارس است- صد وشصت فرسنگ، و آنچ برعمارشمی گردد
~~ازحدکرمان تا حد سپاهان از روذان تا أبان15 هژده فرسنگ ، وازأبان * تافهرج
~~بیست و پنج فرسنگ *16، واز فهرج تا کثه پنج فرسنگ ، واز کثه تا میبد 17
~~م: درحد، ت: درجندا4.ت: مذلا .م: سبیل، ت: سیل4م،
~~ت : نکارت: (ندارد) 9ت بکوانا *.م خورا *.ت: میان دو
~~ستاره را ازمطر قبل تااینجا ندارد!*.م: جنابا 1 90_ اصطخری : ارجان 99-ت :
~~میان دو ستاره را از سطر قبل ندارد 14.ت: جومها 14 م، ت : مجرم
~~14_ اصطخری: مهرربان] 19_م،ت: انار 19_ت : میان دوستاره را از سطرقیل تا اینجا
~~ندارد 92حت : ممد.

PageV00P167

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~114
~~ده فرسنگ، واز میبد تا عقده ده فرسنگ، واز عقده تا نائین 1 پانزده فرسنگ ،
~~و از نائین1 ms121 نا سپاهان چهل و هنچ فرسنگ، واز روذان تا نائین1 هشتاد وسه
~~فرسنگگ.

# و مسافت حدی کی به کرمان باز دارد از حد سیف از حصن ابن عماره
~~5 تا آنجاکی به تارم2 رسد وازاتجا به روذان شود نا حد خراسان هم چندان است
~~کی میان درها برخط شیراز تا بیابان [589] خراسان جمله صدوبیست فرسنگ؛
~~وحدی کی سوی خوزستان دارد تا ماهی رویان3 تا ارغان4 وبلاد شابور تا حد
~~سپاهان قرب شصت قرسنگ باشد.
# ذکر هوا وخاک همه، پارس
~~زمین بارس راقسمت نهادهاند بریک خط از ارغان تا نوبندجان تاکازرون
~~10 تا آخر خره1 برحدود سیف تاکارزین تارم2 و دارابگرد تا فرج و تارم“.
# هر چه ازناحیت جنوبست کرمسیرست وناحیت شمال سردسیر.
# وگرمسیرهای پارس: ارغان، ونوبندجان، وماهی رویان4، شینیز10،
~~توج، دشت دستقان11، خره12، داذین13، مور’1، وکازرون، وبارین،
~~* جنابه ، جیبرین15، دشت بوسقان16، رم لوالجان 12، کیر، کیزرین *13 ، ایرز’1،
~~ت: مائیناا .م، ت: بازما 4. اصطخری: مهروبان! 4. اصطخری: ارچان
~~م: (ندارد)! 6.م: فهر، ت: مهر. مترجم ظاهرا مرتکب سهو شده است. متن عربی
~~اینست : 7... من لدن ارجان الی الثوبنجان الی کازرون الی خره تمرعلی حدودالسیف الی.0"
~~(ص 145) یعنی مترجم ”خره * را رها کرده و7 تمر" را نام خاص پنداشته است ویعدها نسخه
~~نویسان آن را بصورت "فهر" (م) و 9 مهر" (ت) ضبط کردهاندا 2.م، ت : زم
~~8م، ت: بازم 9. اصطخری: مهروبان]10.م : سیس، ت : (ندارد)
~~99-م : دشت رسقان ، ت: دشت ورستاق 14.م، ت :حره 14.م: داوین، ت:
~~کارین] 14_ اصطخری: مورق) عا-م :حبرین) 99-م :موسقاق 1 14-م : لولیحان
~~18_م: کررین .ت: میان دو ستاره را در این سطر ندارد! 19.م، ت: ابرز

PageV00P168

~~============================================================

~~ذکر دیار پارس
~~سعیران، خمایگان، خربق1،کران، سیراف، تجیرم، حصن ابن عماره، مان2(2) :
~~جزین دیگر هست ، لکن این مواضع مشهورند.
# سردسیرهای پارس: اصطخر، بیضا، مایین، ایرج، کام فیروز، کورد3،
~~کلار، سروستان4، اوسبنجان ، ارد6 ، رون7، صرام8 ، بازرنگ، سردن’ ،

~~خرمه10، حیره 11، نیریز12، مشکانات13، ایج، اصطهبانات14، برم15، رهنان16،
~~بوان’1، طرخیشان18، جوبرجان10، اقلید، سرمق، [ابرقوه]، یزد2، ms122
~~جارین ، و بسیارجای ازین سردسیرها نخل دارد.
# و هوای جور و بسا و [2586 و شیراز و شابور و کازرون به هم
~~نزدیک است :
~~و سردسیرها هست کی آنجا ازسرمای سرد میوه تباه شود وجزغله چیزی
~~نباشد، چون ارد1’ وکورد22 و رستاق اصطخر ورهنان 3
~~و گر مسیر باشد کی آنجا به تابستان هیچ مرغ مقام ومأوی نگیرد از گرما،
~~و جایی هست کی به تابستان گوشت بر سنگ بریان شود.
# و هوای سردسیرها درست باشد، وهوای گرمسیر تباه بود، و هوای
~~دارابگرداز همه تباه ترست، وارغان درست ترست، آنگه سیراف وجنابه4" وشینیزه2 .
# اما شیراز وپسا وکازرون وجور به اعتدال تزدیکاست، وآب دارایگرد بدست.
# 9.م: جرمن، ت: حرس] 4_ت: مار، اصطغری : (ندارد)] 4. اصطخری : کرد
~~4.م، ت: سرسین! 6.م: اویسحان، ت: اوسحان] “.م: یزد، ت: سرد
~~م: درد، ت: روڑ م نصران، ت: حران ا ت: سردر10.م
~~مه، ت: جرمه 99.م، ت حره ا 14.م: سیودر، ت: ستودر 1.ت
~~مشکانان، اصطخری: الماسکانات ، ابن یلخی : میشکانات ) 14- م : اصطهاجات ، ت :
~~اصطهاجان، اصطخری :اصطهبانان) 16 سم :یرم ، ت: برم 1 19-م : رهان، ت: رهبان
~~13_م، ت: توار *.م: طرحسان، ت: طرحمانا 14. اصطغری: جوبرقان
~~40-م : یرد 41.م : برد، ت: برد 24: اصطخری: کرد! 24.م: رهان،
~~ت: رهبان ا. 44.م: حباما، ت: جنایا] ع4.م: مسر، ت: سیتبرا

PageV00P169

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~ذکر صورت اهل پارس وزی ولباس ایشان
~~مردمان گرمسیر کی درین دیار باشند بیشتر نحیف و گندم گون واندک
~~موی باشند، وسردسریان قربه تر وسپیدتر و بسیار مویتر باشند
~~وایشان را سه زبان است؛ پارسی که بایکدیگر گویند، و اگرچه در ناحیتها
~~تفاوتی باشد همه یکسان بود، همه پارس زبان یکدیگر بدانند ولغت" پوشیده
~~5 نماند. وزبان پهلوی. کی به روزگار پارسیان مکاتبات به آن لغت بودی -آن را
~~به تفسیرحاجت بود، وزبان تازی کی اسروز دردیوانهای پادشاهان مکاتبات و
~~معاملات به تازیست أموختند
~~اما لباس، ایشان
~~پادشاهان قبا پوشند، وبود کی دراعه های مفراخ پوشتد، ودستارهای کوچک ms123
~~بندند، وشمشیرها حمایل دارند، وسوز[ه] های [599] ایشان تنگ ساف باشد.
# وقاضیان کلاهها بر سرنهند چنان کی گوش پپوشند، وطیلسان برافکنند،
~~و پیراهنهای باریک پوشند، و دراعه وموزه ندارند:
~~و دبیران پارس دراعه ودستار دارند* واگر کلاه یا دستاردارند پوشیده
~~باشد*6، وزی ایشان به زی اهل عراق نزدیک است:
~~اخلاق پارسیان
~~کسانی کی وجوه و اعیان باشند و در عمل سلطان تصرف کنند مروتی
~~19 دارند و سراهای نیکو سازند و میزبانیها کنند و مردمانی با ادب باشند.
# بازرگانان بر جمع مال حریص باشند. * و اهل سیراف و سواحل
~~دریا گذار باشند. *2
~~9-ت : "وزی ولباس ایشان" ندارد 4.ت :هیچ لنت ] 4. ت : مکاتبات بدان است]
~~4ت: اما زی ایشان ولباسهای] * دراعه درلفت بمعنی جامه‌ پنبهای است ا9 ست :
~~میان دو ستارهرا از سطرقبل تا اپنجا ندارد] 2-ت: میان دوستاره را ندارد.

PageV00P170

# ============================================================

~~ذکر دیار پارس
~~وشنودهام کی مردی از سیراف به بازر گانی دریا شد وچهل سال در کشتی
~~بماند کی به خشک1 برنیامد، وچون به کنار دریا رسیدی به شهر ها دلش نخواستی
~~که از دریا برون آید. کسان خودرا بفرستادی تابازرگانی بکردندی و آنچ بایستی
~~بساختند وپیش او باز آمدندی .وچون کشتی تباه شدی به دیگری انتقال کردی.
# ومردمان سیراف را ازبازرگانی دریا" روزی تمام هست.
# خداوند کتاب گوید من آنجا کسانی دیدم کی هر یک را چهار بار هزار
~~هزار دینار بود وبیشتر، وکس باشد کی بسیاری پیش ازین دارد وجامه او
~~همچو جامه مزدورش باشد
~~و اما مردمان کازرون و پسا بر خشک بازرگانی کنند و ایشان را ازان
~~روزیست. ومردمانی (596) صبور باشند بر غربت، وبرجمع مال حریص مومردمان
~~بارس هر کجا باشند توانگر ومتمیز باشند و با دیانت.
# مذاهب اهل پارس
~~مردمان سواحل مذاهب اهل بصره دارند از سیراف تا ماهی رویان3 تا
~~ارغان به "قدر" گویند. ومردمان چهرم ”معتزله" باشند،
~~گر مسیریان هفت گونهاند، ومردم سردسیر. شیراز واصطخر وپسا.
# مذهب سنت وجماعت دارند برمذهب اهل بغداد ms124 ، وفتوی یهمذهب اصحاب 10
~~حدیث کنند.
# و در پارس گبر کان و ترساآن و جهودان باشند، و غلبه گبر کان دارند .
# وجهودان اندکی باشند ، و کتابهای گبر کان و آتشکد[ه] ها و آداب گبرکی
~~هنوز درمیان پارسیان هست . وبه هیچ ولایت اسلام چندان گبر نباشد کی در
~~ولایت پارس- کی دارملک ایشان بودست.
# 9_ت: برخشک ! 4.ت: (ندارد)ا 4. اصطخری : مهروبان

PageV00P171

~~============================================================

~~مسالک وممالکک
~~ذکر طبقات مردع درپاریس
~~در کتابهای پارسیان می آید کی پادشاهان از پارس خاستهاند، چون ضحاک
~~وجم وافریدون و دیگر پادشاهانتا آن وقت کی افریدون زمین را برفرزندان
~~خود یخش کرد، وپادشاهان زسمین بودند تا آنگاه کی ذوالقرنین بیامد ودارا بن
~~دارا را بکشت، ملک بهر کس افتید. تا روزگار اردشیر باز به ایشان باز گشت
~~و پادشاهان بودند - چون سابورو بهرام وقباد وفیروز و هرمز و دیگر شاهان،
~~وملوله بیش، ازپارس بودند یا عرب.
# و مملکت ایشان تا به حدود روم برسیدو علم ولوای(*60] مملکت از پارس
~~بیرون شدندی، چنان کی تبابعه- کی از یمن بودند- چون جهان بگرفتند ازیمن
~~برخاستند وعرب را چون ولایت فراوان شد به عراق در آمدند . و پادشاهان
~~10 بارس معروف بودهاند واخبار ایشان مشهورست، بیش ازین شرح نبایدداد*
~~و درعهد اسلام از پارسیان پادشاهان و4 بزرگان بودهاند، و ازان جمله
~~هرمزان گبر بود- کی در روزگار عمربن الخطاب رضی الله عنه * اورا بگرفتند -
~~از جمله سواران پارس بود، چون عمر خطاب رحمةالله علیه *5 گذشته شد
~~عبدالله بن عمر اورا یکشت2
~~سلمان پارسی هم ازجمله سواران بود، زاهد شد و درجهان می گردید
~~بهطلب دین، نا بمدینه بر دست رسول صلی الله علیه وسلم مسلمان شد.
# آل عماره_ کی ایشان را جلندی8 خوانند-ایشان را مملکتی فراخ وولایتی
~~تمام وقلعههای استوار هست بر کنار دریا درحد کرمان. گویند کی ملک ایشان
~~پیش از روز گارموسی عمران صلوات الله علیه بودست9، و از فرزندان آن پادشاهند کی
~~9حت: (ندارد)] 4 .ت : بیشتر! 4.ت : بیش ازین گفتن به تطویل ms125 انجامد! *.ت:
~~"پادشاهان و" ندارد حت : میان دوستاره را ندارد ، م : روی عبارات "رضی الله عنه"
~~و " رحمةالله علیه " را در این سطر وسطر قبل خطکشیدهاند و لعن نوشتهاند[ 9- ت :در گذشت
~~2.ت : بگرفت وبکشت] 9-م : الجلدی! 9ت : بوده است.

PageV00P172

# ============================================================

~~ذکر دیاد پارس
~~خدای تعالی می گوید: "و کان وراءهم ملک یأخذ کل سفینه غصبا "1. وتااین
~~غایت هنوزلشکر وعدت دارند و رصدهای2 دریا ستانند و هیچ سلطان ایشان را
~~ازان بازندارد. حمدان بن عبدالله3 الجلندی بود کی عمروبن اللیث دوسال بااو کارزار
~~کرد و برو ظفر[606] نیافت تا آنگاه کی دو کس را از بنی عمرو به یاری خواند:
~~یکی عباس [بن] احمد بن الحسن، و یکی احمد بن الحسن5- کی رم کاریان بهوی باز
~~خوانند- واین هر دوجلندیانند. و بنی الصفارهم از آل جلندی باشندو گویند کی سیف
~~بنی الصفاربه ایشان بازخوانند.* اینها کی یاد کردیم ازقدمای ملوک پارس باشند.
# و آل ابوزهیر کی سیف بنی زهیر بهوی بازخوانند از فرزندان سامة بن
~~لوی پادشاهان شمشیرند. ابوساره کی به بارس خروج ودعوت کرده ازایشان بود
~~وپارس به غلبه بگرفت تا آنگه کی مأمون خلیفه از خراسان محمد بن الاشعث را
~~بفرستاد و در صحرای شیراز مصاف کشیدند و لشکر ابوساره پراکنده شد و آنجا
~~کشته شد، ودر آن وقت کی والی پارس یزید بن عقال بود، وجعفربن ابی زهیر.و
~~جعفر آنست کی هرون الرشید گفته بود کی اگرنه آنستی کی جعفرنیک نشنود
~~وزارت بهوی دادمی، مظفربن جعفرملک دستقان* او دارد وخداوند شمشیرست ، و

~~ازرحد جنابه9 ناتجیرم10 اوراست:
~~و آل حنظلة بن تمیم ازفرزندان عروة بن آدیه11کی از بحرین سوی پارس
~~گذشتند درروز گاربنی امیه بعداز کشتن عروه وبه اصطخر مقام کردندو مال بسیار
~~و ضیاع آبادان به دست آوردند و یکی از ایشان. نام او عمرو بن عیینه- چنان
~~توانگر شد کی بهمباغ یکبار12 هزار هزار دینار مصحفهاخر یدو به هر [619]
~~9- قرآن: 180/18 4 - رصد (- رسد) بمعنی حمه و بهره ودر آمد ms126 است (فرمنگ نقیی)
~~-م : عبداللهبن حمدان،ت : عبداه بن احمد!4 .م: الحین! مت : "و یکی احمد
~~بنالحسن" ندارد 1 9- م : و آل بنی الصفاق گویند و بنی الصفار گویندکی سیف بنی الصفاق
~~به ایشان باز خوانند هم از آل جلندی باشند! 2 .ت : کردند ا 4.م، ت : رستاق اه م
~~ت ،م : حی 10_ت: بحرما 19_م : ادنه ، ت :اده1 14حت (ندارد).

PageV00P173

# ============================================================

~~الرسالة
~~جایگه درشهرها وولایت اسلام وقف کرد. ومبلغ خراج این ولایت درضیاع
~~ایشان ده بار هزار هزار درم بود،
~~عمر بن ابرهیم رامأمون خلیفه غزای دریا فرمود. پسر او مرداس بن
~~عمر کی او را ابو بلال گفتندی چندان ملک داشت کی هر سال سه بار هزار
~~5 هزاردرم خراج او بودی ، و پسر[عم) اورا محمدبن واصل هم این قدرخراج ملک
~~بودی. و رئیس این قوم عمرو بن عیینه بود ودرآن وقت کی ترکان برخلافت
~~مستوای شدند خواستند تا ایشان از در گاه دور شوند چهل مرد از امیران نامدار
~~از ترکان بودند ومقدم ایشان مولد نام بود، پارس به اقطاع به ایشاندادند.
# مولد کی مهتر بود ایشان را از ظلم و فساد باز میداشت ، برو برون آمدند
~~10 وخواستند کی او را بکشند. او دست به مرداس بن عمر زد، مرداس او را
~~از ایشان نگاه داشت وبه بغداد فرستاد .
# واین ترکان ابرهیم بن سیما را بر خویشتن مهتر کردند . عبیدالله بن
~~یحبی نامه فرمود به مرداس نا ایشانرا همه تباه کند. مرداس استعفا خواست:
~~پس محمد بن واصل را فرمود تاکار ایشان تمام کند. محمد بن واصل حواشی
~~15 خود را بخواند وبفریود تا آن امیرانرا یگرفتند وبکشتند، وابرهیم بن سیمارا
~~با چهار اسیر دیگر رها کرد ازان جمله، و ازان پس رئیس و مقدم ترکان در
~~پارس او بود.
# و محمد بن و اصل در پارس مستولی شد، و از بغداد عبدالرحمن بن
~~مفلح را بفرستادند با لشکری بسیار [616] وسپهسالار لشکر طاشم * نام بود.
# 20 وبامحمد بن ms127 واصل کارزار کردند*1 .طاشم کشته شد وعبدالرحمن را دستگیر کرد
~~ویکشت، وپارس او را’ مستخلص شد تا پسرعم او برداس ازو مستسعد3 شد.
# 9_ت : میان دوستاره را ازمطرقیل تا اینجا ندارد] 4. ت: ازو]4-اصل : مستسعر.

PageV00P174

# ============================================================

~~ذکر دیار پارس
~~یعقوب بن اللیت را بخواند ویعقوب بن اللیث به یاری مرداس درپارس شد و با
~~محمد بن واصل مصاف کشیدبه مروسدان به ناحیت بیضا بدرآن وقت که ازجنگه
~~عبدالرحمن بن مفلح باز گشته بود یعقوب لیث محمد واصل (را] بشکست ومحمد به
~~دریا افتید و او را ازدریا بهدست یعقوب لیت باز دادند . اورا چند سال به قلعه
~~بازداشت:
~~و دروقتی که یعقوب لیت به جندیسابور بود محمد و اصل باگروهی
~~بازداشتگان دست بر آوردند وقلعه فرو گرفتند. یعقوب لیث کس فرستادتا ایشان را
~~هلاک کردند.
# آل سامان ازفرزندان بهرام بودند، وبهرام ازخبر1 بود ازاردشیرخره" .
# به ری مقام داشت. آنگاه با ترک کارزار داشتی. ازانجا سوی هرات کشد ولشکر10
~~ترکان بشکست وکار او بالاگرفت . چنان کی ملک، کسری ازو بشکوهید،
~~وقصد کارزار او کرد. وکسری را حاجت آمد پناه بهروم بردن ، و آن قصه
~~درارست:
~~آل سامان ازفرزندان ویند- پادشاهان ماوراءالتهر وبلخ وجیحون . سالها
~~پادشاهی درخاندان ایشان بود تا روز گار اسمعیل بن احمد بن اسد. وپادشاهی
~~اوچنان شدکی خراسان وماوراءالنهر وگر گان وطبرستان وقومس وری وقزوین و
~~ابهر [629] وزنگان همه بگرفت. و به هیچ روز گار این همه ولایت یکتن
~~نداشته است5 ، و کاربهجایی رسید کی تاختن تر کستان می کرد، و پادشاهان
~~چین و تر کستان ازو بشکوهیدند. تا تر کستان و حدود چین همچنان امن شد
~~کی ولایت اسلام.
# م ر،ت: حرد4.م: ارشیرجرد، ت: اردشیرخردا4.م: هراه،
~~ت: هرا، اصطفری :بلخا 4ت: لشکر *ت: نداشت! 9ت: ایمن.

PageV00P175

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~و هس ازوی پسر او احمد ابن اسماعیل به پادشاهی نشست . * این همه
~~ولایت اورا بود و بر سری سیستان بگشود، و پادشاهی سخت عادل بود.
# بعدازو پسر او نصربن احمد به پادشاهی ms128 نشست *1 ودر روز گار او هیچ

~~کس تعرض به ملک او نتوانست رسانید.
# علی بن الحسین بن بشر- [کی] از قبیله ازد بود کی به بخارا مقام دارند-
~~به شحنگی به دریای پارس آمد. ودر روز گار معتز و سستعین کار او قوی شد تا
~~آنگاه کی یعقوب لیث با او کارزار کرد به قنطره سکان2 نزدیک شیراز، و اورا
~~بشکست وبگرفت ومدتی پازداشت و ازان پس بکشت.
# و پادشاهان رمهاکی بر درگاه ایشان هزار سوار کمتر وییشتر باشد :

~~10 رم زمیحان2 کی آن را رم جیلویه المهرجان بن روزبه خوانند، جیلویه به این
~~رم رفته بود ازخمایگان سفلی از کوره اصطخر وخدمت سلمه کردی. چونسلمه
~~فرمان یافت چیلویه رم را به غلبه بگرفت، ازآن هس بهوی بازخواندند، وکار
~~او به آنجا رسید کی بر آل بودلف زد وبرادر بودلف- معقل بن عیسی - رابکشت.
# هس بودلف قصدکرد وبیامد و او را بکشت وسر او برداشت. و آل بودلف
~~15 تا آخر [625] روز گار خویش سر اورا به فال داشتندی ومدتی آن سر برنیزه
~~کرده بودند ودر پیش لشکر می بردند و کاسه سراورا درسیم گرفته بودند. تااین
~~وقت کی عمرولیث، احمدبن عبدالعزیزرا به زرقان، بشکست و آن قحف به دست
~~وی افتاد، پفرمود نابشکستند ، وریاست رم هنوز در آل جیلویه است:
~~رم دیوان- مهتر ایشان آزاد مرد بن کوهستان7 کرد بود. و آن ریاست
~~20 همچنان درفرزندان اوست.
# 9_ت : میان دوستاره را از دوسطر قبل تا اینجا ندارد] 4م، ت : مکان 41.م
~~مسجان ، ت: مسحان 4 .م: رزوان، ت: (ندارد)] 5. قحف درلغت عرب بمعنی
~~کاسه سرمت 9- اصطخری : کوشهاذ

PageV00P176

~~============================================================

~~ذکر دیار پارس
~~*رم لوالجان1- دردست آل صفار2 بود تاروزگارمحمد بن ابرهیم الطاهری
~~کی والی بارس بود، ازو بستد و به کردی داد. کنون در دست فرزندان او
~~ماندست . *3 و این محمد بن ابرهیم آنست کی بر آزاد مرد کوهستان ، لشکر
~~کشید تا از پیش او بگریخت.
# رم کاریان- در دست آل صفارست*، ورتیس ایشان حجر ms129 بن احمد بنه
~~الحسن باشد
~~رم بازنجان6. رئیس ایشان شهریار کردست، رم بهوی بازخوانند وبا
~~جیلویه پیوند کرده بود. و از بعد اوقاسم شهر یار مقدم ایشان بود. اکنون به
~~موسی ابرهیم اتتقال کردست. وبازنجان"کی به اصفهان باشند ازین قوماند،
~~لیکن ازپارس انتقال کردند7 و در پارس ضیاع بسیار دارند وریاست درخاندان0ا
~~ایشان است.
# دبیرانی کی نامبرداران پارس بودهاند
~~عیدالحمید بن یحییء ازبنی امیه بود، وحال او مشهورست.
# عبداللهابن المقفع پارسی بود. ودربصره مقام داشت، وبهروز گارمنصور
~~کشته شد دریصره، وسبب آن بود کی او را امان نامه فرمود نبشتن از چهت
~~عبدالله بن علی من منصور10 . در آن امان [639]) نامه نبشته بودکی اگر عهد
~~بشکند یا برو جوری کند مسلمانان ازبیعت او بری باشند منصور را ازان خشم
~~آمد. عامل بصره را پفرمود تا اورا درنهان هلاک کرد
~~9_م : لوابحانا4 .م: صفاقا 4.ت: میان دو ستارهرا از دو سطر قپل ندارد
~~4- اصطخری: کوشهاذا 6.م: صفاق 6.م، ت: باریحانا 3ت: وقوم ایشان
~~بعضی به اصفهان یاشند و از پارس اتتقال کردتد ! *.ت : دبیران]4 عبدالحمید بن یحیی
~~عامری معروف به کاتب متوفی در 132 هجری ]10. اصل : ین منصور، اصطخری : العبدالله
~~بن علی من المنصور * . ظاهرا مترجم آنرا " بن منصور" خوانده و نقل کرده امت .

PageV00P177

# ============================================================

~~مسال وممالک
~~سیبویه النحوی الکاتب از اهل اصطخر بود ومقام در بصره داشت وبه
~~شیراز فرمان یافت وتربه او به شیرازست کتابی درنحو نصنیف کرده است .
# اهل دیوانهای خلافت وعمال بیشتر از پارس بودهاند، [و] وزیران
~~معروفچون برامکه وتا روز گارذوالریاستین 1 و همه اصحاب دیوانها درهمه
~~5 روز گار پارسیان بودهاند. عمال دیوانهای پارس درعمل کافی ترباشند، به حکم
~~آن کی درپارس دیوانهای مختاف است، وخراجها بر اصناف غلات و اجناس
~~آن متفاوت، و ایواب المال بسیار. چنان کی یک نن همه معاملات ضبط دشوار
~~تواند کرد. وهیچ کس را ندیدم کی همه معاملات دانست مگر تنی چند:
~~معلی بن النضر. کی دبیر حسن بن رجا ms130 بود - و از عراق بود به شیراز
~~10 گذشته بود. وحسن رجا کی حرب و اعمال دیوان به وی تعلق داشت گور وی
~~درشیراز نهادهاند به دار هداب" بن ضرارالمازنی، سرایی کی مأمون فرموده بود.
# ومدت پنجاه سال در دیوانها بود، وچون ناببنا شدشش سال دیگر بزیست:
~~ماهانبن بهرام ازاهل شیراز3 دردیوان علی بن الحسین بن بشر بود
~~ودر دیوان محمد بن واصل. وهمه دیوانها بهوی حوالت [630) کرد. همه
~~15 دیوانهارا به واجب تیمار داشت، مگر دیوان رسایل،
~~وحسن4 بنعبدالله کی او را ابوسعد خوانند ونام او عبدالله بزرجمهربن
~~خدایداده بن المرزبان [و] اصل او ازپسا بود وبه شیراز وطن داشت و ازجانب
~~مادر نسبت به آل مروان باز برد،
~~* محمد بن یعقوب ازاهل یزد*“، دردیوانهای پارس بر آمد وبه بخارا
~~29 وطن ساخت:
~~9- اصطخری: 9 وآل ذی الریاستین والی یومنا هناه( 4-م،ت : هداف ا 4- اصطخری :
~~رافا 4.م، ت: حن * م: فرانداد، ت: "بن خدایداده ندارد]9.ت:
~~میان دوستاره را ندارد.

PageV00P178

# ============================================================

~~ذکر دیار پارس
~~444
~~فومی هستنددرپارس ایشان را اهل ییوت خوانند، عمل دیوانها میرات دارند:
~~آل حبیب؛ مدرک واحمد وفضل پسران حبیب ازین قوم باشتد اصل
~~ایشان از کام فیروزست و به شیراز بودهاند و کار های یزرگ کردهاند . مدرک
~~ابن حبیب را مأمون خلیفه به بغداد خواند ونیکو می نگریست. به بغداد فرمان
~~یافت در روزگار معتصم. گویند یحیی اکثم کسی را فراز کرد تا او را در نهان
~~هلاک کردند.
# آل پنی صفیه 1 ازقبیله باهله : یحیی وعبدالرحمن وعبدالله2 ازفرزتدان
~~محمد بن اسمعیل به روزگار مأمون در پارس وطن ساختند وعمل دیوان
~~کردند .
# آل مرزیان بن زادیه ازاهل شیراز : حسن مرزیان بندار محمد بنواصل
~~بود، وازان پس ازان یعفوب لیث بود، وعلی بن المرزیان ازقبل عمرو لیت
~~بود بر دیوان استدراک. جعفر بن سهل بن المرزبان دبیر [ابی) حارث بن
~~فریغون بود،
~~آل مرزبان خداپداده: ازه خاندان ایشان قدیمتر وبزرگتر نبود .
# ابوسعد الحسن بن عبدالله ، نصر بن منصور ms131 [649) بن المرزیان [و) احمد بن10
~~خدایداد تا این روزگار هنوز عمل دیوان کنند.
# آل مردشاد7 بن نسبه : علی بن مردشاد7 وفرزندان او حسن وحسین
~~واحمد، عمال دیوانند.
# 434
~~وگروهی از پارسیان در دیانت بهچایی رسیدند کی از حد بگذشتند،
~~9.م: صفر، ت صفاد .م: عید ا4. بنداردرلفت به معنی صاحب تجمل ودوا
~~فروش امت وبه معنی مرهنگهم آمدهاست (آنندراج) [ * -م : فراسداد ، ت : فرامداد
~~-م: (ندارد) ! 9 سم : (ندارد)] * م : مرمصاد

PageV00P179

~~============================================================

~~مسالک ومعالک
~~و ایشان را ذکری هست. خواستیم کی ذکر ایشان بازگوییم تا بر اهمال حمل
~~نکننند .
# حسین بن منصور الحلاج از اهل یبضا مردی حلاج بود . پرهیزگاری
~~گزید و دیانت میورزید . تا کار به جابی رسید کی گفت هر کس کی به طاعت
~~5 مشغول باشد وبرمفارقت لذت صبر کند و زمام شهوت نگاه دارد بهدرجه مقربان
~~رسد، آنگاه به ندریج صافی میشود تا از بشریت بیرون آید . چون پشریت درو
~~بنماند چنان شود از قوت روح یاری تعالی چنان کی به مریم رسید و عیسی را
~~علیه السلام حاصل شد او را حاصل گردد تا در میان خلق مطاع شود. آنگاه
~~هرچه گوید چون کلام خدای بود، وهرچه کند چونفعل خدای بود، وفرمان او
~~10 فرمان خدای باشد. ازین سخنان می گفت وخلق را به خویشتن دعوت می کرد.
# تا قومی از وزرا واصحاب سلطان روی بدو آوردند و امرا و پادشاهان عراق و
~~جزیره وجبال بهری را بهدست آورد و به هارس باز نتوانست گشتن ، واز کار
~~خود اندیشمند شد وبه یغداد در سرای خلافت میبود وکارها ظاهر میشد،
~~حجاب وخادمان سخن او میشنودند. تا حال به آنجا رسید [649] کی اورا
~~15 زنده بردار کردند تا بمرد .
# حسن جنابی کی اورا بوسعید گویند، دقاقی1 بود. مذهب قرمطیان برون
~~آورد و ازانجا به بحرین برون شد به بازر گانی، و عرب را شعوت می کرد . و
~~قوسی بسیار بروگرد آمدند . و کار به آن رسید کی لشکرها میشکست ms132 و اهل
~~عمان را حصار می داد وپلاد عرب می گرفت تا کشته شد.
# 20 سلیمان بن الحسن مردی بود کی درراه حچ برون آمد و حاجیان را
~~میغارتید وسی کشت. تاکار به آن رسید کی خزینه کعبه بغارتید و معتفکان را
~~9- م : ن قاقی (کذا) ، ت : زقامی. دقاق درلغت به معنی آرد فروش است .

PageV00P180

# ============================================================

~~وکر دیادر بارس
~~121
~~بکشت. پس حجاج یفرمود تاعم اورا بگرفتند وبه شیراز مدتی محبوس بود، و
~~ایشان مردمانی پارسا بودند نه برطریقت سلیمان الحسن، و براتی بنوشتند کی
~~از قرامطه بری شدند.
# ذکر بناهای فارس
~~به ناحیت اصطقر بناهای عظیم هست. از سنگ صورتها کرده و برا آنجا
~~نیشته و نگاشته، گویند مسجد سلیمان علیه السلام یودست ودیوان ساختهاند.
# وماتند آن درشام ویعلبکن ومصر هست:
~~34
~~و به تاحیت اصطخرسیبی یاشد یکن نیمه شیرین ویکن نیمه ترش .برداس
~~ابن عمر این سخن با حسن بن رجا باز گفت، انکار کرد. بفرستاد تا بیاوردند و
~~به وی نمود،
~~دردیه عبدالرحمن چاهی هست چند مرد بالایی، همه ساله قعرآنچاه
~~خشک باشد. وقت کشاورزی آب ازوبرخیزد و روان شود. وبهخوردن و کشت
~~به کار میدارند. چون کشت از آب برون آید آب ناپدید شود.
# به ناحیت سابور کوهی هست. در آن کوهصورت هر پادشاه ومرزبان [2654 و
~~موبد و سعروفی کی درپارس بودست، کردهاند. وآنجا کسانی اندکی صورتها و
~~قصههای آن همه نبشته دارند. واین قوم یه ناحیت ارغان به حصن الجص" باشند .
# به جور3 [کی) شهریست. بردر شهر سوی شیراز بر که ای هست:
~~درمیانه آن دیگی مسین برو فرونهادهاند، و سوراخی دربن دیگ است وآبی
~~عظیم ازان سوراخ تنگه سی آید .
# به نزدیک ابرقوه6 تلهای خاکسترست . عامه گوهند آتش نمرود
~~9-م : پر، درنسخه "م " صراحة روی ”پ" ضمه گذاشته شده است 1 2.ت : حصن مهنی
~~م، ت :خور 4.ت: بهتنک !ه.م: برقو.ا

PageV00P181

~~============================================================

~~مسالک ومصالک
~~بودست ، و غلط گویند کی درست آنست کی تمرود وملوک کنعان ms133 به زمین
~~بایل بوده اند
~~بهکوره ارغان دهی هست آن را صاهک الغرب1 خوانند. چاهی دارد.
# که آسیاوار آب ازو برون می آید و کشت ایشان را آب دهد. مردمان این
~~5 دیه گویند کی بسیار جهد کردیم تا به2 رسن و سنگ اندازه‌ قعر آن بدانیم3 .
# ممکن نشد.
# به کوره رستاق الرستاف چاهی هست میان دو کوه. پیوسته ازو دودی
~~برون، می آید، وحرارت چنانست که اگر مرغی به آن نزدیک بپرد، درافتدو
~~یسوزد.
# به دشت وازین6 دهی هست، جروهین6 خوانند، آنجا هیچ درخت نبود،
~~خاندانی هست آنجا ، ازایشان درجادویی حکایاتی شنودهام کی باز نتوان گقت:
~~به اردشیر خوره1 به درشیراز چشمهایست ، مردمان ازان آب یخورند
~~تا شکم براند. هرک یک قدح ازان آب پخورد یک مجلس شکم براند، وهرک
~~دو قدح خورد دومجلس،
~~به ناحیت کام فیروز دهی هست مورجان خوانند. آنجای8 درمیان کوهها
~~غاری هست . ازسقف آن غار آبی میچکد ومهره می بندد. اگر یک مرد در شود
~~چندان یابد کی اوراکفایت باشد، واگر هزارمرد درشوند همه را باشد.
# به نزدیک ارغان [657] سوی خوزستان پول هست "پول، دیلمی" خوانند
~~کی طبیب حجاج بود. یکطاق دارد فراخ“، وفراخی طاق دویست گام. وبالای
~~9م، ت : صاهک العرب 4.م: کردند تا یهیچ! *.م: بداننه! *.ت: بیرون
~~5- اصطخری : یارین! 6. اصطخری: جور، ظاهر اینست که مترچم عیارت عریی "تعرف
~~بجورهی " ا"جروهین" خوانله است 9-م ، ت : دره7 4-ثت: (ندارد)، م : انجان
~~9- م : (ندارد).

PageV00P182

# ============================================================

~~ذکر دیار پارس
~~طاق1 چنان کی اگر مردی بر اشتری نشیند و علمی سخت دراز به دست گیرد و
~~در زیر آن بگذارد به سر طاق نرسد.2
~~به ناحیت کران3 گلی هست سبز چون بر گ چغندر ، ازان خورند.
# به ناحیت شیر از اسپرمی4 هست آن را "سوسن نر گس" خوانند * بر گش
~~چون برگ سوسن بود ومیانه چون نرگس*5
~~به ناحیت داذین رودی هست نهر اخشین’ خواتند [با) آبی خوش،
~~بخورند وبه کشت برند فاما چون جامه شویند جامه’ ms134 سبز شود،
~~به دشت وارین8 دهی هست آن راماء نوح خوانند. آنجاچشمه آب هست.
# [کی) درد چشم را10 وعلتهارا سود دارد. و ازحدود چین وخراسان آیند11 و
~~ازان آب ببرند"1.
# ذکر آنچه از دیار فارس برآید و به شهرهای دیگر
~~یرند جهت نیکوی آن چنس“
~~گلاب پارس از جور خیزد و به دریابار وحجاز و یمن و شام ومصرو
~~مغرب و خراسان ببرتد.
# و آب طلع14 آنجا چکانند وهیچ چای دیگر ندانند.
# 3
~~زعقران و آب بیذ بهتر ازان که بهدیگر جای باشد.
# و روغنها کی سازند به از آن کی بهشهرهای دیگر، سگر روغن خیری و
~~روغن بنفشه16 که به کوفه به ازان بود.
# 1_ ت : بالا چنان کی ] 2 - ت : که مردی بر اشتری نشیند و علمی به دست گیرد به ارتفاع
~~آن هنوز نرسد ] 4 -م ، ت : کوان ! 4 _ اسپرم در لغت بمعنی مطلق گیاه معطرآمده استا
~~- ت : میان دوستارهرا ندارها 9_م،ت :حسین] 2_ت: (ندارد)] *. اصطخری:
~~بارین ا9 حت؛ نوح، م: باتوح، اصطخری: 7... بقریه تسی پرعین مآء قلیل یعرف بماء
~~نوح."1 90_ت: در آن چشمه روند! 91.ت : آنجا آیند! 14_ت : برند
~~94- ت : ذکر آنچه ازولایات فارس برند از متاعهای آنجا و فاضلتر از چنس خود بود وبه
~~اطراف برند( 94- طلع درلغت شکوفة خرماست! 95.م : بنفش .

PageV00P183

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~و از شینیز و جنابا و کازرون و توج جامههای کتان خیزد.
# و سلطان را درهرشهری طرازی هست وجامه های بسیاری به آقاق ببرند.
# ودر پسا طراز1 دیباست سلطان را [669] و طراز گاه سوزن کرد7 .
# و جاسه های زریفت در بسا ببافند، و از قز3 وشعر جاسه هاو بردهای
~~ه مرتفع یافند.
# و از جهرم افکندنیهای نیکو خبزد.
# و از یزد و ابرقوه جامه های پنبه خیزد و حریر،4
~~و از غندچان- کی قصبه دشت وارین باشد- بساطها و بردهایء نیکو
~~خیزد، و سلطان را آنجا کار گاهست.
# وسوزن کرد پسا برسوزن کرد قرقوب قیمت زیادت دارد، ایرا7 کی
~~به قرقوب ms135 از فریشم’ باقند و در هسا از ریسمان و پشم،
~~و از سیراف متاع درباخیزد، چون عود وعنبرو کافور وجواهروخیزران و
~~عاج و آبنوس و پلپل وصندل و دیگر گونه طبب، و داروها ، و ازانجا به
~~آفاق برند. ودرین شهر بازرگانان توانا باشند. و "خداوند" کتاب گویدمن بازر گانان
~~19 دیدم شرین شهر هریک را شست بار هزار هزاردرم بود سرمایه.
# و از ارغان دوشاب خیزد ، از دهی که آن را آسک10 خوانند کی درهیچ
~~جابی مثل آن نباشد مگر سیلان احسا11
~~و به کازرون12 جنسی ازخرماباشدکی آن راجیلان خواتند ، به سپاهان و
~~عراق ازان ببرند
~~9- طراز جامه پادشاهانه را گویند ! 4. ت : اصطخری: سوسنجرد، طرازگاه به سوزن کنند
~~2. قزمعرب کج وآن ابریشم پست است] 4.ت :پنبه وحریرخیزدا *.م: پردهای. ممکن
~~است مقصود " پرده" باشد نه برد به ضم باه 9.ت : کارخانه امت و علما 9.ت :
~~زپا 4.ت: اپریشم ا. طیب درلنت بمعنی بری خوش است)10.م: اشک، ت:
~~اسک 19_م :احشا،ت : (ندارد) ! 14_ اصطخری : کاررین .

PageV00P184

# ============================================================

~~ذکر دیار پارس
~~و به دارابگرد در خندق شهرساهیی خیزد سخت خوش وهیچ استخوان
~~ندارد1.
# و در روستای دارایگرد مومیایی خیزد، سالی یک بارآنرا2 درباز کنند
~~و معتمدان سلطان حاضرشوند و مقدار ناری حاصل شده باشد، مهر برنهند وبر3
~~دارند.
# و به ناحیت دارایگرد کوههای نمکن باشد سپهد و سیاه و سبز و زرد،
~~ازان4 خوانچهها سازند و در آفاق [666) بیرند.
# و در زمین هارس معدنهای سیم و آهن وسرب وگو گرد و نفت همه
~~باشد . و معدن سیم اندکی باشد در سردسیری کی آن را نائین گویند. و آهن
~~از کوههای اصطخر گیرند از دیهی که آن را دارابگرد خوانند.
# برد شیرازی معروفست.
# از کوره اصطخر کرباسهای باریک خیزد.
# ذکر نقود وکیل و وزن ایشان
~~ییع و شری در ولایت پارس به درع پاشد ودینار نام دارد، ولیک * درمیان
~~نبود. و*2از روز گار سگزیان باز تا این غایت در بارس سکه درم جز به نام ms136 امیر
~~المؤمنین نباشد. ودر پارس وزن درم ده هفت8 مثقال بود.
# و منگ پارس دوگونه باشد: کوچک و بزرگ. سنگ بزرگ یک من
~~هزار و چهل درم باشد، چنان کی سنگ اردییل. و سنگ کوچک سنگ بغداد
~~بود. و سنگ یبضا یک من هشتصد درمسنگ بود. و به اصطخرچهارصددرمسنگ.
# و بهخره دویسست و هیشتاد درم، وبه سایورسبصد درم ،وبه آردنشسرخوره دویستو
~~چهل درم،
~~1-ت: (ندارد)] 4_ ت: آن1 4- م : (ندارد)] . ت : آنجا! 5_ ت: ذکر
~~نقود اهل فارس! 6.ت: شرا! 2-ت: میان دوستاره را ندارد 1 *.ت: وزن درم
~~دو مثقال.

PageV00P185

# ============================================================

~~136
~~مسالک وممالک
~~وجریب شیراز ده قفیز بود، و قفیز شانزده رطل زیادت و نقصان افتد
~~و جریبی صدوسی رطل باشد و آن را نصف و ثلث و ربع باشد، و جریب اصطخر
~~نیما چند جریب شیراز بود،
~~وکیل پیضا زیادت تراز کیل اصطخر بود به مقدار عشرو نصف العشر
~~5 و کیل کام فیروز به مقدار عشری بر کیل بیضا تفاوت دارد. و کیل ارغان مقدار
~~ربعی بر کیل شیراز تفاوت دارد. و کیل کازرون و بشاوور1 ده شش زیادت بود.
# [279] ذکر ابواب مال بیت المال
~~ابواب المال کی در دواوین مثبت بود، از خراج و عشر کشتبها وخمس
~~معادن ومراعی وجزیت و غله دادالضرب ومراصد وضباع ومستغلات و
~~آببها، و ضرایب نمک وضریبه و بیشهها.
# خراج زمینها برسه گونه باشد . بر "مساحت" و "مقاسمت *و"قوانین" .
# این همه مقاطعهای معروف است ، زیادت ونقصان نگردد ،کاشته بود یانه5. آنچ
~~"مساحت، و "مقاسمه" باشد، چون کاشته باشند خراج بخواهند و اگر نکارند
~~حیزی نخواهند، و بیشتر ولایت فارس "مساحت" است تا آنجا کی رمها باشد.
# و خراج شیر از گران تر؛ چنان کی یک جریب زمی7 را به جریبی بزرگ
~~15 چون گندم و جو باشد آبی صد و نود درم خراج بود و بی آب را صد ونود ودو
~~درم، جریب پالیزرا دویست وسی وهفت درم، چریب باغها را ms137 هزار وچهارصد
~~و بیست و پنج درم، و جریب بزرگ سه جریب و دو چهاریک باشد به جریب
~~کوچک، وجریب کوچک شصت گز باشد به ذراع الملک، و ذراع الملک نه قیضه
~~باشد
~~وخراج جور8 دوچهاریک این خراج شیراز باشد. به حکم آن کی جعفربن
~~9-م: بشابور] 4.م: (ندارد) ]4 ست: ذکر ابوابالمال! 4.ت: آیهایا
~~5- ت: اگرکشته بود واگرنه! 9. ت: آنجا! 7_ت : زمین (زمی حزمین)] 4-م،
~~ت : کوان ، م : کوار.

PageV00P186

~~============================================================

~~ذکر دیار پارس
~~ابیزهیر الشاسی با هارون الرشید درآن سخن گفت ، بفرمود تا به ثلث الربع باز
~~و خراج اصطخر از خراج شیراز کمترست اتدک مایه ، خراج سیح1 برین
~~آوردند.
# جمله است. خراج بخوس" برسه یک خراج سیح باشد [676]، وبخوس دیم بود.
# "مقاسمه" بر دو گونه است: بهری آنست که خط امیر المؤمنین علی وخط
~~امیر المؤمنین عمر رضی الله عنهما و دیگر خلفا دارتد ، به قسمت عشر و ربع وثلث
~~بر آن روند.
# و دیگر ضیاع حور3 باشد کی مردمان بر آن کشاورزی کنند، ضیاع
~~سلطانی در مساحت ناید، بفمقاطعه و مقاسعه بود
~~وصدقات واعشارواخماس ودیگر ابواب المال کی یاد کردیم همچنان است
~~کی به دیگر جایها. و در همه پارس دارالضرب جز به شیراز نیست. مستغلات
~~زمین سلطان را باشد. اجرت زمین بدهند ازدکان و آسیاب و کارگاه ماء ورد.،
~~وباغ و درخت را در پارس خراج نبود، علی بن عیسی خراج برنهاد سنة اثتتین و
~~تلثایه:
~~و در پارس ضیاعی، هست کی ارباب آن در روزگار به حواشی سلطان
~~تلجیه6 کردند و ربعی ازخراج بینداختند، وهم به نام اصحاب سلطان باشد و
~~خرید وفروخت به نام ایشان رود،
~~اکنون یادکتیم بلادکرمان.
# 9- سیح درلفت پمعتی آب روان امت !4. پخوس جبع بخس وبمعنی دیماست ا4.ت:
~~حر، و: جور ، ممکناست "خور" باشد که بمعنی زمین پست کنار دریاست. اصطخری: (ندارد)
~~4_ت، م : ماورد .ت: ضیاع] 9. سپردن، واگذاردنا

PageV00P187

~~============================================================

~~134
~~مسالک وممالک

~~فه ه
~~:
~~4 و4
~~4
~~24
~~4.
# ز ع زز
~~1ز ms138
~~مه چهر *
~~2ه
~~چن هه
~~4
~~بتن
~~2
~~ن

~~،49
~~:4
~~4
~~40
~~لارةی
~~42
~~به
~~جفه
~~29
~~ن2

~~0
~~07
~~4
~~4
~~سم
~~24
~~1
~~ه
~~وهم
~~29
~~و
~~قه

~~حه
~~4
~~ه
~~د ه
~~هممه
~~~~ة ة ا ف

~~ب
~~2
~~مان
~~7
~~ة
~~س عمد
~~24
~~یین
~~ت4
~~24 ب
~~ه
~~4
~~م2
~~مه:
~~4
~~وحوق ت
~~له
~~ش عال
~~لا با
~~اه

PageV00P188

~~============================================================

~~دس
~~م
~~ده
~~:
~~راب
~~ت
~~صوب
~~لکاز اد
~~21
~~س
~~امه
~~7
~~7
~~د
~~از
~~اذ .
# اصر
~~.
# بههار مس
~~ک د
~~ن الدرس
~~بجد
~~بنه
~~نن
~~لا



~~صورت دیار کرمان

PageV00P189

~~============================================================

~~[685] ذگر بلاد گرهان
~~شرقی کرمان زمین مکران است و بیایانی میان مکران وبحر2 برحد یلوج:
~~غربی کرمان زمین پارس * وحدود آن چنانک افتاده است.*2
~~وشمالی بیابان خراسان وسیستان:
~~وجنوبی دریای پارس و سیر گان ودجله (کذا)، ، و قدری از پارس به
~~گوشه است.
# بیهه کرمان گرمسیر وسردسبر هست ، و درهم آمیخته بود.
# * واز میوهها همه گونه باشد و عالب گرمسیر باشد وبعضی از کناره‌
~~دریا برحدکرمان افتد. وآنجا قرضه ایشان باشد و به غایت گرمسیر، همچو
~~هرموزوجرون وغیره وهوای ناخوش عقن،
~~اکنون آغاز کنیم ذکر مردم وشهر های آنجا و صورت آن را چتانک
~~مییاید و دیدهایم بنگاریم.*
~~شهرهای کرمان
~~سیرگان، جیرفت، بم، هرمز، روبین. این شهررا قومی پندارند کی
~~9_ م: این عنوان را ندارد] 4. م، ت: بحرین ! 4. م : میان دوستاره را ندارد
~~4- "ودجله " درهر دونسخه‌ "م " و ت" هست ، اما بکلی بی وجه وغلط است. ظهرأ مترجم
~~اشتباء کرده وعبارت عربی " دخله فی حد فارس * را "دجله" خوانده امت *.ت :
~~" در بلاد 9-م : میان دو ستارهرا از چهار سطر قبل ندارد. اصطخری : (ندارد) .

PageV00P190

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~ازپارس است وبه پارس باز خوانند وقوسی به کرمان.، کشیستان1، جیروقان2،
~~مرزقان3، سورقان، ولاشگرد4، مغون .
# ومیان جیرفت وسیر گان : ناحت6 ، وخیراست".
# * ومیان سیر گان و بم: [شامات وبهار وختاب وغبیرا وکوغون و
~~5 رائین وسروستان ودارجین.
# و ms139 میان جیرفت و بم’م شهریست قریه جوز“ خوانند *0
~~ومیان سیرگان وبارس : أناس10 وکردکان12 و بیمند 13
~~ومیان سیرگان وبیابان: بردسیر، جنزرود’1 ، زرند، فرزین10، ماهان،
~~جص
~~و بر آن دشت کی دشت بیابان است سوی بم16: نرماشیر12، فهرج18، سنیج10.
# این شهر درمیان بیابان است و از کرمان گسسته است، درعمل کرمان باشد.
# خواش20 آخر حدکرمان است. گویند کی از عمل سیستان است.
# کوه بارز21 - ریقان [و] مدینه قفیر [و] حومه کی به کوهستان ابوغانم
~~باز خوانند22
~~ومیان هرمز وجیرفت؛ کومین، نهرزنگان23، منوجان.
# 9_ت : کبسار، م: کیستان] 4.م: جیروفان،ت: حرومانا4.م، مرزفان،
~~ت : مرزمان ] 4- م : لاسکرت ، ت : الاس کرلی ، اصطخری : ولاشکرد (یاقوت ،
~~حدود العالم : لاشکرد) م، ت : معون ا 9 حم: باحت، ت : باحلب4
~~م: (ندارد) 1 9- مطالب مذکور در قلاب در نسخه مای ترجمه مسالک و ممالک صاقط است
~~9م: خودا10_ت : میان دوستاره را نداره] 11.م: ایاس، ت: ایین 14
~~کودگان 14.ت: ممتد، م: نیمندا 14.م: حروه :ت: جنرده 16.م
~~قروین، ت؛ فروین] 6’.م: بوم، ت: توم] *1. اصطخری : نرما شهر 14.
# : قهرج، ت : مهرج] 19.م: سبح، ت: سیخ! 40.م، ت: حواس، حدودالعالم:
~~خواش، اصطخری : خاش] 41.م: قارب، ت: قارنا چ. اصل جمله‌ عربی اینست:
~~"و حوالی جبل بارز الریقان وملینة قفیر وحومة قوهستان آبیغانم"ا 24- اصطخری : نهره
~~زنجان ، ت : هرزنگان ، م : مهرزگان.

PageV00P191

# ============================================================

~~ذکر بادکرمان
~~شهرو بر کناره‌ دریاست،
~~مشاهیر جبال ): جبال قفص، جیال هارز، جبال معدن سیم،
~~ودر کرمان هیچ دریا ورود بزرگ نیست جز دریای هارس، جزآن
~~خلیج کی از دریای پارس [699] سوی هرموز میرود آن را جیر گویند. آبی
~~شورست و کشتی برآن کار کند.
# و در شهرهای کرمان معدنها بسیارست، و کرمان چنان پیوسته نیست
~~کی ولایت پارس.
# ذکر کوههای دیار کرمان
~~کوههای قفص را حدجنوبی دریاست، وشمالی حدود جیرفت ورودان؟
# وکوهستان بوغانم، وشرقی خواش وبیابانی کی قفص ومکران است3 ، وغربی
~~آن یلوج وحدود منوجان، ونواحی هرموز، گویند هفت کوه است وتخیل بسیار
~~دارد و کشاورزی و چهارها. وجایگاههای استوارست. ms140 و به هر کوهی رئیسی
~~باشد و از سلطان جامگی دارند. وبا این همه رامزنند در کرمان تاحدود سیستان
~~و نا حد بارس، و همه پباده دزد باشند. ومردمان تحیف و گندم گونه باشند،
~~گویند اصل ایشان از عرب است. ودر آن ولایت مالهای بی اندازه گرد آمدهاست.
# و بلوج درپایان کوه قفص باشد. وقفص به پارسی کوچ باشد. واین دو
~~قومرا کوچ وبلوچ خوانند. وکوچ از کس نترسند الا از بلوچ. ومردمانی صحرا.
# نشین باشند. راه نزنند و کسی را رنجه ندارند.
# جبال بازرسکوههای سردسیرست و پرنعمت واستوار. آنجا برف افتد.
# و به روز گار گبر کان بودند" و دزدی کردندی بتر از8 کوچ. و به روز گاربنی العباس
~~9_ت: کورهای ندارد 4. اصطخری: رودبار] 4 .م: (ندارد)ا4 ت: میرجان،
~~م: مرحان! 5. ت: کفت کوهیست] 9_م : مازن، ت: مارن] 2.ت: بودهاند
~~9-ت : بدتر

PageV00P192

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~سسلمان شدند و دست ازبدیها پداشتند، وچنان بود کی یعقوب لیت وعمرولیت
~~سران ایشان را نیست [690] کردند و ایشان آرام گرفتند. و اندرین کوهها
~~معدن آهن باشد
~~معادن نقره کوههایی است1 ازحدود جیرفت میرود تا شعب دربای، :
~~5 ازانجا به کوه نقره دو مرحله باشد، و دربای2 دره ای باشد پرنعمت، ودیه ها
~~ونزهتگاههای بسیار دارد.
# وگرمسیر کرمان بیش ازمردسیر باشد، و همانا کیه سردسیر چهار
~~یکی از ولایت بیش نبود از حدود سیرگان تا حد پارس تا بیابانی کی سوی
~~بم دارد:
~~وگرمسیر از حده هرموز بود نا مکران وتا حد پارس وحد سیرگان.
# و درین میان هرموز ومنوگان" و جیرفت و کوههای کوج و دشت رویست8 و
~~پشت [خم]“ درآید وهمچنین بم تا بیابان وتا حد کرمان و تا خبیص
~~ومردمان کرمان بیشتر نحیف وگندم گونه باشند.
# وچون ازجیرفت وپم گذشته باشد سوی مشرق هیچ0’ سردسبر نماند، و
~~15 سوی سغزب جیرفت سردمییرست، برفبارد میان کوه نقره تا دربای’1 تاجیرفت، و
~~همچیین درپیش کوه بارز12 نزدیک جیرفت وجایگاهی کی آن را میجان12 خوانند14 ms141
~~* وبرف ومیوه ونعمت جیرفت از میجان و دربای خبزد*10. و رودی بزرگن
~~میرود [با] آبی تیز. به دشواری توان گذشت. مقدار یبست آسیا آب باشد.
# و هرموز مجمع پازرگانان * کرمان است ، وفرضه دریاست، بازار و
~~9_ت: کوههاست] 4.م: دریان، ت : دریان ا 4.م: دریان، ت : (ندارد) !
# .ت:بیشتر! *_م: (ندارد)] 9.ت: حدود! 9.ت ،م: موکان، اصطخری
~~منوجانا * .م: ویران، ت: ویران ا .م زست ،ت: مشت ا90.ت: (ندارد)ا
~~99م دریان، ت : دریان] 14.م، ت: بارم ا 14ت: مسیحان ،م :مان
~~14_ت: گویند 19-ت : مان دوستاره را ندارد.

PageV00P193

# ============================================================

~~ذگر بلادکرمان
~~مسجد آدینه دارد، وبازرگانان *’ بهروستا باشند، واین ناحیت تخیل بسیار
~~دارد. و بیشتر ارزن کارند.
# و اما جیرفت. تنه [9 70) او مقدار دو میل باشد به نزدیک دریا برحد
~~خراسان و سیستان. و هر چه در گرمسیر وسردسیر بود آنجا یابتد، چتان کی
~~در یک وقت برف و رطب وگوز و ترنج بههم باشد. وکشاورزی ایشان
~~آبی بود:
~~شهر بم تخیل بسبار وروستای قراوان دارد. و روز آدینه درسهمسجد
~~نماز آدینه2 کنند: در بازار "مسجد خوارج"، ودر بزازان "مسجد اهل سنت" ، و
~~درقلعه شهر مسجدی دیگر بود، و بیت العال صدقات درمسجد آدینه دارند.
# سیر گان آبهای کهریز دارد. و روستا آب از چاه بردارند. و از همه
~~شهرها[ی) کرمان بزر گترست. ومردمانی3 صاحب حدیث باشند ،
~~ومردم جیرفت صاحب رای باشند، ومردم رودبار و قوهستان بوغانم
~~ویلوچ همه شیعت باشند:
~~وازحدمغون، وولاشگرده تا ناحیت هرموز نیل کارند وزیره. وهانیذ
~~ونی شکر ازانجا خیزد. تان ارزن خورند، ونخل* خرما بسیار نود،
~~و سنت ایشان چنانست کی ازدرخت خرسا [ی] *6 جیلان* مکی باد
~~بریزد- کسانی بردارند کی ایشانرا خرما نبود، و راهگذریان، وآنچه از باد
~~افتاده بود یک خرما خداوند درخت بر نگیرد. و سال بود کی دو بهر باد بریزد
~~ازان خرماها. و ازانچ بردارند ده یکن به پادشاه دهند چنان کی دربصره.
# 9_ت : میان دو ستاره را ندارد4. ت: سه مسجد آدینه ms142 نماز 4.ت : مردمان!
# 4-م، ت: معون] 6.م، ت: لاشکرد، اصطخری: ولاشجرد] 9ت: میان دوستارهرا
~~نداردا 4 .م؛ جبلان، ت: حلان خرمای جیلان ترجمه "ثمر " در متن اصطخری است
~~خرمای جیلدن درلغتها نیز مضبوط استا

PageV00P194

~~============================================================

~~مالک وممالکه
~~و اما ناحیه رویست، جایگاهی خشک باشد. و مردم این جایگاه بیشتر
~~دزدی کنند.
# شهرو دهی باشد بر کنار دریا، ماهی گیران باشتد. متزل گاهی است
~~[6 70] بر راه بارس.
# زبان اهل کرمان زبان پارسی است، و کوچ را زیانی دیگر هست، و همچنین
~~یلوج را.
# از تاحیت زرند کریاس آستر2 خیزد. سوی پارس و عراق ببرند.
# و اما خواش قومی صحرانشین باشند، و اشتر دارند ، و درخت خرما
~~دارند، و خانههای ایشان از نی باشد. و ازانجا پانید خیزد و به سیستان برند.
# 10 و دادوستد بهدرم پاشد
~~ذکر مسافات شهرها،
~~از سیرگان ناکاهون دو مرحله دارند، از کاهون تا حستایاد دوفرسنگ،
~~و از حستاباد تا رستاق رستاق دومرحله، و از سیرگان تا روذان تابیمند چهار
~~فرسنگ، واز بیمتد6 به کردکان دوقرستگ ، و از کردکان تا أناس" یک
~~موحله، واز انجا تاروذان یک مرحله ، و ازسیر گان تا رباط سرمقان دو مرحله
~~15 گران، و بهراه بم ازسیر گان به شامات9 رود یک مرحله ، و ازانجا تا بهار یک
~~مرحله ، وتا خناب10 یک مرحله ، وتاکوغون11 یک فرسنگ، وتا رائین
~~یک سرحله، و ناسروستان12 * یک مرحله ، و نا دارچین یکن مرحله، وتا بم
~~یک مرحله:
~~9_م: دوست ، ت؛ دویست ا 4.ت کرباس و آستر! *.م: خواس، ت
~~حواس [ 4.ت :کرمان ! 5.م: کاهور 2-م : ممد! 2. م : ایاس 4
~~ات: مشرقان ا ت ساب، ، شیمات م.م،ت: حاب 1م
~~کرغون ، ت : کرعون ! 94-م : شورمتان ، ت : شارستان

PageV00P195

~~============================================================

~~ذکر بلاد کرمان
~~راه جیرفت از سیرگان تا سروستان *1 بهراه بم بروند و ازانجا بهدست
~~راست باز گردند تادیه گوز یک مرحله ، و ازانجا به جیرفت یک مرحله ، واگر
~~خواهند از راه سیرگان بهراه ناجت2 روند دو مرحله ، و از ms143 ناجت2 تا خیر3
~~یک مرحله، واز خیر3 تا کوه نقره یک مرحله، و از کوه نقره تا دربای4 یک
~~مرحله ، و ازانجا تا جیرفت یک مرحله ، و از سیرگان تا زرند و از سیرگان تا
~~بردسیره دو مرحله، [719) و از بردسیر یعنیواشیر7 تا جنزرود7 یک مرحله ،و
~~از زرند تا بیابان یک مرحله‌ گران.
# مسافت راه از بم تا بیابان نخست بهنرماشیر آید یک مرحله ، وازنرماشیر
~~به فهرج8 یک مرحله- بر کنار ببابان است، و از بم تا جیرفت یک مرحله .
# راه جیرفت سوی پارس: ازجیرفت نامغون دومرحله، ازمغون تاولاشگرده
~~یک مرحله، واز ولاشگرد4 تاسورقان10 یک مرحله ، ازسورقان10 تا مرزقان11
~~تاجیروقان12 یک فرسنگ، ازجیروقان12 تاکشیستان13 یک مرحله ، وتا روبین،1
~~یک مرحله ونا تارم یک مرحله:
~~و مسافت راه ازجیرفت تا هرموز اینست : نخست ازجیرفت به ولاشگرد
~~رود و ازانجا به دست چه باز گردد تا کومین یکن مرحله، واز کومین تا
~~نهرزنگان15 یک مرحله ، وازانجا تا منوجان16 یک مرحله ، وازمنوجان16 تاهرموز
~~تا شهرو کنار دریا یک مرحله، * و از شهرو نا رویست12سه مرحله ، وازانجا
~~تا تارم18 سه مرحله *19. اینست همه مسافت زمین کرمان20
~~9_ت: میان دوستارهرا ازدومطرقبل ندارد، م: سورستان ا4.م، ت: تاختا*:م،
~~ت : حرا 4 .م ،ت :ارزیای 6. اصطخری: یردشیر] 9. "یعنی واشیر" درمردو
~~نسخه هست ، اما اصطخری ندارد، مقصودهم ررشن نشد. نخه رینه بعی واشره 2- م:
~~رود، ت خمرود *.م: بهرج، اصطخری: فهرج ا*.ت: لاشکرد، اصطخری:
~~ولاشکرد90.م، ت : سوروان] 11.م، ت: مورران! 14.م: حیروان،
~~ت : جیروان ا 14.م: کسینان، ت: کسیبان] 14.م، ت: روین! 16.ت:
~~بهرزنکان ا 99_م، ت: موتحان] 93. م: رونشت ا 14.م : بارما99_ت:
~~میان دو ستاره را ندارد ! 40. ت: واکنون بعدازین شرح دیار مند وبعضی ازهند بگوئیم،
~~والله اعلم بالصواب.

PageV00P196

# ============================================================

~~ذگر بلاد سند وتوابع آن
~~و بعدازین سند یاد کنیم وبهری ازولایت هند ومکران وطوران وبدهه2
~~و جانب شرقی این حدود کی یاد کردیم دریای پارس بود3، وجانب
~~غربی زمین، کرمان و بیابان سیستان واعمال سیستان* ، و جانب ms144 شمالی ولایت
~~هندوستان6 ، وجانب جنوبی بیابانی کی مکران و نواحی بلوج باشد ،
~~و جایی ازین بیابان به دریای پارس دارد، ودریا به تقویس برین حدود
~~می گذرد- به حکم آن کی صیمور8 به شرقی حدود مکران گذرد وسوی بیابانهای
~~پارس و مکران باز گردد.
# * اکنون بنگاریم بصورت" ولایت سند و بعضی از هندو آنچه واقع است
~~از غرائب وعجائب، و اگراین اقلیم گرمسیرست و غالب این اقلیم گبران دارند و
~~10 بیشتر شهرهای این اقلیم کافران وبت پرستان دارند و ذکر ایشان را فایده
~~نیست ، والسلم**
~~[726] ذکر شهرها کی درین اقلیم افتاده است10 : تیز، کیز،
~~9- ت : ذکر دیار سند و بعضی ازهند! 4 .م، ت: ندهة.. "ت" اضافه دارد: و آنچ
~~در آن حد است از دیار اسلام] 4. "ت" اضافه دارد : ولواحق آن از بریه وشهرها
~~8_ت : (ندارد)] 6 .ت: وآنچه پیوسته است بدان حد] 6. ت: وآنچه پیوسته است
~~از شهرها کی ایمان آوردهاند ! 2.ت: بیابان ] 4.م، ت: صمون ! * - میان دوستاره
~~از چهارسطر قبل تا اینجا در نسخه‌ "م" نیت 90-م : افتد

PageV00P197

~~============================================================

~~و ال عن ن فففف
~~الجد صویة
~~رمو
~~2
~~10
~~~~2
~~ققه
~~س
~~ن عمر
~~و
~~2هد
~~ققه
~~وس
~~هر
~~2
~~998
~~اا
~~منز
~~4ا3
~~و
~~لونمان ستددهه
~~صورت دیار سند

PageV00P198

~~============================================================

~~ذکر بلاد سند و توابع آن
~~قنزبور1، درک، راسک، بند، قصرقند، فهلفهره، مشکی، قنبلی، آرمائیل.،
~~اما طوران- شهرهای آن : محالی2 ، کیز کانان4 ، سورة وقصدار.،
~~وقصبه ناحیه بدهه6 شهر قندابیل" است * چنان کی اندر مشکل" صورت
~~این اقلیم پدیدکرده آمد*4
~~ذکر شهرهای سند
~~متصوره وآن را سندیه خوانند، دیبل، بیرون، قالری، أنری، بلری،،
~~مسواهی، بهرج، بانیه، سنحاتری، سدوسان، رور“
~~فکرشهرهای هند
~~قامهل، کنبایه، سوباره11، سندان ، صیمور، ملتان ، جندراور، بسمد12 .
# اینست نام شهرهای سند و هند 13
~~و کنیایه تاصیمورتا بلهرا پادشاه هنده1 دارد. و پیشتر کافرستان است ،
~~لکن مسلمانان10 هستند درین ولایت. ودرشهر مسجد آدینه هست مسلمانانرا، و
~~هر آدینه خطبه کنند، و این پادشاه هندو-کی در بلهرا16 مقام دارد- مملکتی ms145
~~فراخ دارد.
# منصوره شهری است مقداریک میل دریک میل، و خلیجی از رودمهوان
~~1- م: الش کر فیربون ،ت: اس کرفوتون] 4. م:مد فصرسد فهلعهره سکی تسلی آرمانیل،
~~ت : مد قصر س مهلقهره سکی قسل ارماسل! 4 .م: تشهرهان آن محالی ندارد ا *. م :
~~کیرمانان، ت : کر کامان ! 5. م،ت:قصدان ( 9.م، ت : ندهه ! 2- م: قندایل،
~~ت : قدابل 4_ت: میان دوستاره را ندارد! *. م: دیل برون مالوی ایری لوی
~~مسواهی بهرج ناسه محانری سدوسان روز، ت: دییل قبرون مالوی ابری لوی مسوائی بهرح
~~ماسه مبحابری سدوسانرو [ 10-ت: (ندارد)] 99-م : وامهل کینانه سریان، ت : فامهل
~~کینانه سریان 14 .م: ممون ملمان جندور بیمدیت : مسون ملمان حبدورسیمه[ ج1.ت :
~~و بعضی از هند ! 14.م: کانه باممون بانهر، ت؛ کانه مامسون با شهر پادشاه هندو]
~~9م: مسلمان] 19:م: سهر، ت: شهر.. تصمیح متنی براصطخری است

PageV00P199

~~============================================================

~~مسالک و ممالک
~~برو می گردد، ماننده چزیره باشد. و سردمان منصورهمسلماناند. مردی قرشی
~~از فرزندان هباربن الاسود آنرا بگرفت به تغاب ، و تا این گاه در دست قرزندان
~~اوست. وجایگاهی گرمسیرست، و نخل1 خرما دارد. لیکن انگور نبود وسیب و
~~امرود. لیکن2 نی شکرآرد. ومیوهای باشد ایشان را مانند شفتالو. وجایگاهی فراخ
~~5 نعمت است. [6 272 ونقد ایشان قاهری باشد* هریک درم آن بهوزن پنجاهدرم
~~باشد*2، و سیمی دیگر باشد، آنرا طاهری خوانند، هریک بهوزن پنجاه درم
~~باشد و معاملت کنند. وزی اهل عراق دارند. لیکن پادشاهان ایشان برشکل
~~هندوان2 باشند وگوشوار دارند.
# ومولتانشهریاست چندیک نیمه منصوره ، آنرافرج، بیت الذهب خوانند.
# 10 و درین شهربتی هست و هندوان از ولایتهای دور بهحج آنجا آیند، و هرسال
~~ه
~~مالهای بسیار آرند و برین بت9 خانه و کسانی کی آنجا معتکف باشند هزینه10
~~کنند، و جایگاه این بت کوشکی است درمیان بازار مولتان . و در میانه کوشک
~~گنبد11است و گرد بر گرد این قبه خانه هاست کی خدمتکاران و رهبانان این صنم
~~در آن باشند، و مولتان نه ازشمارسند و هند باشد، و ms146 درین شهر بشپرست این
~~1گروه باشند کی درین بت خانه16اند. واین بت چنانست کی صورت مردی13 ساختهاند
~~پای گرد زده بر دو کانی14 از گچ وخشت پخته. واورا جامه سرخ بوشانیدهاند،
~~مانند سختیان10 بوازتن او هیچ چیزپیدا نشود’1 مگر دو چشم او. وقوسی گویند
~~کی تن او از چوباست ونگذارند که ازتن او هیچ چیز12 پیدا شود جزدوچشم
~~9_ت : نخیل 4.ت: و41.م: میان دو ستاره را ندارد! 9.ت: دارندا
~~5م: قاهری] 9.م:“ مریک بوزن بنجاه درم باشد" ندارد] * - م : هندوستان
~~8_م ،ت فرح9ت: (ندارد) 10_ت: خرج! 11_ت: گنبدی 14-م:
~~خانه 1 14.م : مردمی] 94.ت: دکانیا ه1. سختیان درلغت پمعنی پوست بزدباغی
~~شده است ، انبان راهم گفتهاند( فرمنگ نفیسی) ا 46.ت : نباشد 13_ت : (ندارد) .

PageV00P200

# ============================================================

~~ذکر بلاد سند و توابع آن
~~او. و چشمهای اواز گوهرساختهاند. و تاجی از زر بر سر او نهادهاند . وبرآن
~~کرسی مربع نشسته است ،و دستها بر زانوها نهاده، و انگشتان هر دو خست
~~چنان گرفته است کی در شمار چهار گیرند. و هرمال کی از هندوستان به این صنم
~~آرند امیرمولتان بر [9 73] دارد وبهری ازان برخادمان بتخانه به کار برد.
# وچون هندوان آنجا آیند به کارزار وخواهند کیبت را از ایشان بستانند مردم
~~مولتان بت را بیرون آرند و چنان نمایند کی آنرا بخواهند شکستن و سوختن .
# چون هندوان چنان بینند حرب نکنند و باز گردند. و اگرنه چنین بودی" مولتان
~~خراب کردندی. ومولتان حصاری دارد. لیکن منصوره آبادان ترست. ومواتانرا
~~فرج2 بیت الذهب بازخوانند ، کی مسلمانان درتنگی بودند - چون مولتان بستدند
~~زر بسیاری یافتند وبر گها بساختند و قوت گرفتند. و به مقدار نیم فرسنگ بیرون
~~مولتان کوشکهاست . اسیر مولتان آنجا مقام دارد و روزهای آدینه درشهر آید.
# و امیر مولتان قرشی است از فرزندان سامة4 بن لوی کی مولتان به غلبه گرفت.
# و امیر مولتان خداوند منصوره را طاعت ندارد، ولیکن خطبه بهنام خلیفه کند .
# و اما 5 بسمده شهری کوچک باشد . و ms147 بسمد و مولتان و جندراور2
~~بر جانب شرقی رود مهران نهادهاند، از هریک تا کنار “ رود یک فرسنگ
~~باشد. و آب این شهرها آب چاه بود، و بسمد شهری پرنعمت است،
~~رور پس چیزی کم ازمولتان نباضد، و دو بارو دارد، وبرکران4 رود
~~مهران نهاده است:
~~دیبل برشرقی رود مهران است بر کنار10 دریا. فرضه ابن ولایت است.
# کشت بی آب کنند. وجایگاهی تنک است. لیکن از بهر بازرگانی آنجا مقام سازند.
# 9-ت : صرف کند1 4_ت : واگر چنان نکردندی هندوان] 4.م ، ت : فرح
~~4.م: شاب، ت: ساما .م: ”و آما " ندارد] 9.م: بمید، ت: بشمند
~~7-م : حدراور، ت : جنداورا 4_ت : با کنارە4 م : دور، ت: (ندارد)
~~10-ت : کنارة.1

PageV00P201

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~بیرون1 شهریاست میان دیبل و میان منصوره ( 73) برنیمه راه.
# سنحانری برجانب غربی رود مهران است:
~~وبهرج ومسواهی3 وسدوسان وهنیبو(1)4 بر غربی رودمهران نهادهاند.
# انری و قالری هردو پرشرقی مهران اند. چنان کی ازمنصوره به مولتان
~~5 آیند رود از کتاد رود.
# بلری برشط رود مهران است ، نزدیک خلیجی که گشاده میشود از رود
~~پر پشت منصوره،2
~~بانیه8 شهر کی کوچک است، کی عمربن عیدالعزیز هباری جد این طایفه
~~- کی منصوره به تغلب دارند - بتا کرده است10
~~وقامهل شهری است از’1 اول حد هندوستان تا صیمور12 و از قامهل
~~تا مکران تا بدهه و تا حدود مولتان جمله از هندوستان است.
# و مید13 از هندوستاناست وکافر دارد .
# *و این جمله که ذکر رفت از هندوستان است.*14
~~و بدهه زمینی هامون است در میان طوران و مکران ومولتان:
~~و شهر های منصوره و این تواحی برخربی رود مهران است، وازاینجاء
~~اشتران بختی1 خیزند .
# وقصبه ناحیت بدهه چایگاه بازر گانی است ، آنرا قندابیل14 خواتیذ.
# 9_م: لورن، ت؟ و لوون اا.م، ت: سعابری 4.م: " ومسواهی " ندارد
~~4- ت : مستز(2)، اصطخری: (ندارد)] *.م: قالوی، ت : ابری و قالوی]9.م:
~~بلوی، ت : بلوی 2. م: که رودمهران برمنصوره میرود ا ه.ت، م : مانه ا9
~~ت: شهریاست کوچک ا 90.م: ms148 جد آمیران منصوره آتجا تهاده است ] 19_ت : در]
~~12_م، ت: صیمون ا 14.م: مندا 94_م: میان دو ستاره را ندارد 16.م
~~"و ازینجا" ندارد ! 19_ بختی در لفت عرب بهمعنی شتر قوی دوکوهانه است 13- م:
~~قدایل، ت : قدابل.

PageV00P202

# ============================================================

~~ذکر بلاد سنه وتوابع آن
~~و مردمان این ولایت برشکل مردم بادیه باشند. خانه ها از نی دارند بر کنارههای
~~رود مهران تا حدمولتان و تاکنارە1 دریا، وایشانرا میان مهران و میان قامهل
~~چراگاهها باشد و قومی بسیارتد.
# و فامهل و سندان وصیمور2 و کنیایه هرچهار شهرمسجد آدینه داردو
~~مسلمانی آشکارا2 گوزهندو و موز هسیار باشد، و بیشتر حبوب برنج بود،،
~~و انگبین بسیار خبزد،
~~راهوق وکلوان دوناحیت است میان کیزو ارمائیل*. و هردو ناحیت
~~بی آیست . لیکن چهارپا دارند.
# طوران [476]شهر کی کوچک است ، روستاها وشهرهای کوچک درین
~~ناحیت بسیارست، مغیر بن احمده دارد و خطبه بهنام حلیقه کند، و نشستگاه او
~~شهر کیز کانان است. شهری پرنعمت وشهری فراخ مساحت ومیوه های سردسیری
~~باشد:
~~و میان بانیه و قامهل بیابانهاست، و هچنین میان قامهل وکنیایه:
~~آنگاه از کنبایه تا صیمور ناحیتی آبادانست ، هندوان دارند، و مسلمان وهندو
~~آسیخته باشند . ودرین ولایت همهساله ازار درمیان دارند و جامه دیگر ندارند
~~به سبب گرمای گرم. و بهمولتان هم چنین دارند،
~~و زبان مردم مکران پارسی بود و مکرانی . و بازرگانان در مکران
~~دراعه و دستار پوشند. ومکران ولایتی بسیار است ، لیکن بیشتر ییابان و قحطو
~~تنگی بود.
# 1-م: کنار] 4.م: مسون 4.ت: کردهاند اینجا! 4. کر و ارمامیل
~~5- ت" و 6م": احمد بن لعمر (1)، تصحیح میتنی براصطخری استا 9.م :
~~(ندارد).

PageV00P203

# ============================================================

~~مسالک وممالمک
~~این1 ناحیت2 عیسی بن معدان گرفتست ، او را مهراج" خوانند و به شهر
~~کیز4 مقام دارد.
# و این شهر کیز چند نیمه مولتان باشد . فرضه‌ مکران است ، و درخت
~~خرما دارد:
~~و در آن نواحی چایی هست آنرا تیز مکران خوانند.
# و بزر گترشهری درمکران اینست ازشهرهایی که نام برند: قنزبور، ms149 به،
~~بند، قصرقند، درک، فهلفهره5_ وشهر کهای کوچک است:
~~ناحیتی هست کی آن را خروج گویند و قصبه آن را راسک خوانند.
# روستای جدران. پانیذ ازانجا خیزد بیشتر، و اندک مایه ازناحیث مشکی
~~10 خیزد، و این جایگاه مطهر2 ین رجا دارد. خطبه به نام خلیفه کند و هیچ کس را
~~طاعت ندارد، و ناحیت او مقدارسه مرحله باشد، اندک مایه خرما دارد2
~~ارمائیل وقنبلی، [745] دو پاره شهرند بزرگ برمقدار دو منزل . واز
~~ارمائیل تا دریا نیم فرستگ باشد.
# قندابیل شهری بزرگ است درپیایانی .ومیان قندایبل و کیز کانان شهری10
~~19 بزرگ هست در بیابانی11
~~ایل12 ناحیتی است ازبدهه12. مسلمان و کافر آمیخته باشد، بیشترکشت
~~ایشان بخس باشد. لیکن باغ و چهارپا دارند. و ایل12نام آن مردست کی این
~~ناحبت به تغلب بگرفت ، به وی بازخوانند.
# هسافات دیار سند
~~از تیزتا کیز پنج مرحله دارند. و از کیز تا قنزبور دومرحله- و اگر
~~9-م : (تدارد) ! 4.م، ت: حین، حنین (1)] * .م، ت: مهرا! *. م کر،
~~ت : کبرا 5. م: عدیون سه سد قصرفد درک فهلقهره 9.ت : ماسکان 2.ت،
~~م: ظفر] 8-7ت" اضافه دارد : " و بهقصدار (اصل : بقصدآن ) فانید خیزد کی
~~بآفاق بر ندو نواحی آن پیوسته باشد بروستای کرمان یجائی کی آنرا مسکی خوانند".این قسمت در اصطخری
~~قبل از مطلب مربوط به مطهربن رجا آمده است ] 9 - م : ارمابیل و قلی !10_ت :
~~شهری دیگر بزرگ است معمور] 99. ت، م : نابل] 14_ت : بیابان نابل] 13_
~~3،ت : ندهه.

PageV00P204

# ============================================================

~~ذکر بلاد سند وتوابع آن
~~ازقنزبور بهراهنیزمکران رودهم چنین بود، و از قنزبورتا درک سه مرحله، وازانجا
~~تا فهلفهره نا اصفقه دومرحله ، و از اصفقه تا بند یکن مرحله ، و از به تا قصرقندا
~~یک مرحله، و از کیزتا ارمائیل شش مرحله ، و از منصوره تا مولتان دوازده
~~مرحله، و از منصوره نا طوران پانزده مرحله، وازقصدار تا مولتان بیست مرحله
~~- وقصدار قصبه طوران است، وازمنصوره تاسرحد بدهه پنج مرحله، واز کیز کی
~~مسکن عیسی بن معدان ms150 است- تا بدهه ده مرحله ، و ازبدهه تاتیز پانزده مرحله،
~~از نیزتا قصدار دوازده مرحله ، از مولتان تا سرحد استان2 کی بالس خوانند-ده
~~مرحله، و چون از منصوره سوی بدهه به مدوسان باید شدن بر کرانه مهران، و
~~از قندابیل تا مستنج در[این) ناحیت نیز چهار مرحله[756] بود، و ازقصدارتا
~~قندایبل پنج فرسنگ، و از قندابیل تا منصوره قدر هشت مرحله ، و از قندابیل
~~تاسولتان ده مرحله بیابان، و از منصوره تا قامهل هشت مرحله ، و از قامهل
~~تاکنبایه چهار مرحله، [و از کنیایه تاسوباره چهارمرحله، و] سوباره برنیم
~~فرسنگی دریاست و از سندان تا سوبار پنج مرحله. هم به نیم فرسنگی دریا بود
~~و از سندان تا صیمور پنج مرحله، وازصیمور تا سرندیب پانزده مرحله ، واز
~~مولتان تا بسمد دو مرحله ، و ازبسمد تا رور سه مرحله. واز رور تا آنری چهار
~~مرحله ، واز أنری تا قالری چهار مرحله ، واز قالری تا منصوره یک مرحله ،
~~و از دیبل تا بیرون چهار مرحله، وازانجا تا منحاتری دومرحله ، واز قالری
~~تا بلری چهار فرسنگ، و بانیه از سنصوره بریک مرحله باشد سوی قامهل.
# ذکر رودهای این اقلیم
~~مهران؛ گویند چشمه این رود از جیحون است، به مولتان برون آید
~~به خد بسمد و به منصوره گذرد و به شرقی دیبل به دریا افتد، آبی خوش است.20
~~وگویند او را جزرو مدست چنان کی رود نیلرا، و نهنگ دارد.

# 1م، ت: قصر 4.م: سار، ت: تبارا 4.ت: ماتن

PageV00P205

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~سند رود از مولتان پرسه مرحله بود، آبی خوش [استم، وبه مهران
~~جوندد:
~~در نواحی مکران آب کم باشد و به نزدیک منصوره آبها دارند چون
~~یطایح. وقومی سندیان مانندعرب آنجانی بستهادارند. وماهی ومرغ آبی خورند و
~~5 دیگر مکرانیان چون کردان باشند.
# اینست آخرحدود اسلام درین اقلیم:
~~کتون به حد روم باز گردیم و اقلیمهای آن یاد کنیم .1 و نخست از
~~ارمینیه و اران و آذربایگان گیریم.
# 1 - ت : 9 و ms151 اتلمهای آن یاد کنیم " ندارد. ]

PageV00P206

~~============================================================

~~سوةاسنویوانازوازبهان
~~11
~~نه عار
~~2
~~مع
~~هذا
~~و
~~ر
~~1
~~29
~~2
~~2847
~~23
~~س
~~هب
~~د
~~لت
~~اه
~~وور جنوممهمو
~~71


~~صورت ارهینیه و اران وآذر بیجان
~~(فنق 10)

PageV00P207

~~============================================================

~~ذگر ارمینیه واران1 [و آذربایگان]
~~[769] آما انچ به این حدود پیوندد ازمشرق وکوهستان وجانب شرقی
~~از دریای خزر و آنچ به این اقلیم نزدیک است ، از مغرب حدود ارمن" و الان،
~~و[ از شمال) الان وکوههای قبق3 وآنچ به این پیوندد ، از جنوب حدود عراق
~~وچیزی ازحدود جزیره. و این بلاد را4 به هم یاد کنیم5 [و] آن را اقلیمی ساختیم
~~چنان کی درشکل بصورت" نگاشته آمد.6
~~بزرگتر شهری در آذربایگان اردویل2 است ، ومقدار دو یهر فرسنگی
~~درازا وپهنا دارد، وسرای امارت آنجا باشد، ودیوار داردبا چهار دروازه، و
~~جایی پر نعمت است و روستا دارد، و بر دو فرسنگی کوهی هست آن را سبلان
~~خوانند. تابستان وزمستان ازبرف خالی نباشد.
# مراغه چند اردیهل بود، ودر قدیم جای امارت بوده است، وروستاو
~~باغ وبوستان وکشاورزی بسیار دارد، و دیوار داشت. این ابی الساج
~~س
~~ویران کرد.
# ارمیه شهری بزرگ است پر نعمت - با نرخ ارزان- بر کناره دریاو
~~نزهت گاه بسیار دارد.
# 9- م : عنوانرا ندارد! 4 -ت : ازحدودارمن واران والان ! 4 -م : قیتق، ت: قیتاق
~~4_ ت : راجمله بهم ! 5. ت: خواهیم کرد! 9. ت: چنانک نگاشته آید در مورت
~~9- ت : اردبیل.

PageV00P208

# ============================================================

~~مسالک وممالیک
~~میانه وخونه [و] بروانان (2)1 و دیرخرقان" وسلماس [و] نشوی
~~[و] مرند و تبریز وبرزند وورثان وموقان وجابروان، واشنه، وبسوی
~~شهرهای کوچک باشد.
# بردع شهری* بزرگ است، فرسنگی در فرسنگی باشد. شهری *0 آبادان و
~~5 با میوه بسیار وکشاورزی، ودرعراق وخراسان گذشته ازری وسپاهان شهری
~~بزرگتر و نیکوتر وبا مرافق تر از بردع نیست. [5 76] ودریک فرسنگی بردع
~~میان کرنه ولصوب و یقطان جایی هست آن را اندراب خوانند7 ، یک روزه راه.
# همه باغ وبوستان ومیوه دارست، وفندق آنجا به ازفندق سعرقند باشد، وشاهبلوط ms152
~~ایشان به از شاهبلوط شام است. ودر بردع اتجیر بهتر از دیگر جایها8 بود.
# 10 و ابریشم بسیار گیرند. وتوت، آنجا مباح باشد، و ابریشم ازانجا به خوزستان
~~پارس برند. و رود کرآنجااست* کی شورماهی“ خیزد. *10و ازین رود کردو
~~گونه ماهی خیزد: زراقن وعشب11، ازدیگراجناس ماهی بهتربود. وبردردروازه
~~کردان" بازاری هست کی آن را کر کی خوانند. روز یک شنبه آنجا روز بازار
~~بود. مقدار یک فرسنگ در یک فرسنگ از عراق و خراسان مردم آنجا جمله
~~10 شوند وبزرگتر ازبازار کورسره12 است. وبیشتر مردمان چون روز هفته شمرند
~~گویند: "شنبه وکر کی و دوشنیه وسهشنبه" ، وبیت المال درمسجد آدینه دارند
~~* درخانهای از آهن، وبام خانه مرصص، نه ستون دارد. وسرای امارت درپهلوی
~~مسچد آدینه است، *13 و بازارها در ربض شهر یاشد
~~دربند بر دریاست و بر دوکرانه دو سد بناکردهاند بر آبی که از دریا
~~20 درشهرمی آید، و این دوسد ازسنگ و رصاص ساختهاند. وبردهانه آب سلسله
~~1_ اصطخری: اوجن ( 4 ت: (ندارد)، اصطخری: داخرقان ! 4- اصطخری : (ندارد)-
~~نریر کلمه "نشوی * درنسخه "م" بعدما بخط جدیدتر افزودهاند " نخجوان2 4 -م ، ت :
~~خابران] 5_ ت :میان دوستارهرا ندارد] 9.ت: اصوت] 2.ت: گویند! 4.ت
~~جایهای دیگر[ 4_ اصطخری: السرماهی ] 10_ میان دوستاره را ندارد 99.ت: عثر
~~94_ت: لوره سره، اصطغری: کولسره 94_ت: میان دوستاره را از سطرقیل تا اینجا ندارد

PageV00P209

~~============================================================

~~ذکر ارمینیه و اران
~~152
~~کشیدهاندکی کشتی بهفرمان درآید و برون شود. و این دریای طبرستان است.
# ودربند چند اردییل باشد کشاورزی پسیار دارد. میوه کم بود. [779] دیواری
~~ازسنگ دارد ویکی از گل. فرضه گاه خزر وسریر و گرگان وطبرستان ودیلمان
~~باشد. و به همه اران و آذربایگان جامه کتان از دربند برند. و برده آنجا افتد، و
~~زعفران آنجا خیزد.1
~~9_ت: واما دربند شهری است که بردریا بنا کردهاند. بردو کناره خلیج دریا دوسد کشیده تاجای
~~در آمدن کشتی تنگ شود. وبرین دهانه زنجیری کشیدهاند تاکشتی بفرمان ایشان در ms153 آید وبیرون شود
~~و این دومد از سنگ وارزیز بنا کردهاند ، و این دربند برکناره‌ دریای طبرستان است ، وبزرگتر
~~از اردبیل باشد . وکشت وزراعت آنجا بسیار باشد ومیوه‌ ایشان اندک باشد ، الا از نواحی آورند .
# و برین شهر باروئی باشد از سنگ کشیده بر کوه برطول تنگ . وباروی دیگر از گل دارد
~~تا از آن کوه کسی از کافران را درین شهر راه نباشد . و پارهای از این دیوار بارو کی به متگ
~~کردهاند در دریا آمده است مقدارش برج تا کشتی نزدی باروی شهر نیاید. و این بنائی محکم است
~~از پناهای نوشروان عادل . و آین شهر دربند شهری است بزرگ معروف . و این شهر را دشمنان
~~باشند بسیار گرداگرد . و زبانهای مختلف دارند . ودر پهلوی این شهر کوهی بزرگ هست کی آن را
~~ذثب خوانند و برآن کوه هیمه بسیار جمع کنند هرسال . و آتش بسیار برافروزند وقتی که تشویشی
~~باشد ایشان را از دشمنان از طرف آنرییچان و ارمینیه و اران . و یسیار باشد که آب این دریا
~~به باروی این شهر برسد. و گویند کی این شهربه کوه دربند پیوسته است. هفتاد و اندگروه بر آن کوه باشند و
~~هریکی زیانی دیگر گویند ، چنان که همسایه زبان همسایه نداند و پیوسته پادشاهان عجم محافظت این
~~شهررا مهم داشتهاند و این شهررا پیش ایشان خطری بوده است و از دشمتان بسیار رعایت کردهاند و
~~قومی را جهت محافظت این شهر آنجا تعیین کردهاندکی ایشان ردا طبرسران خوانند . وقومی دیگر
~~در جنب این شهر مقام دارندکی ایشان را به فیدان باز خوانند . و قومی دیگر هستندکی ایشان را
~~لکزان خوانند و ایشان [97 الف ) از کثرت درعدد نیایند . ودو گروه دیگر پاشندکی ایشان را لیران
~~(اصل : لیزان) وشروان (اصل: سروان) خوانند و بیشترلشکر این طوائف پیاده باشند وسواراندک
~~بلشد. و این شهر فرضه‌ دریاست ازخزر وسریر وگرگان و طبرستان وگرج وقیتاق وبههمهاران و
~~آذربایگان جامه کتان از در ms154 بند برند و برده آنجا افتد و زعفران آنجا خیزد . و برکنار این دریا
~~شهری است کی آن را شابران گویند کوچکن، چایی پرنعمت وروستای بسیاردارد وبالای این روستا
~~روستای جشمدان باشد تا حد شروان و باکوه و درنیق ولکز ، ودرین روستا قلعهای باشد بزرگ
~~علیم، چنانک چهارپایان این ولایت همه آنجا کنند تا می چرند و می چمند و هیچ به نگاه داشتن
~~حاجت نیفتد ( این قسمت در متن اصطخری هم وجود ندارد و دخویه از روی یاقونت نص عربی
~~همین مطالبرا، که از ترجمه فارسی نسخه‌ ترکیه نقل کرده شد، عینأ در حاشیه اصطخری آورده است).

PageV00P210

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~تفلیس از دربند کمتر بود، ودو دیوار دارد از گل. جایی پر نعمت و
~~بامیوه بسیار، وکشاورزی بسیاردارد1. و گرمابها بود، چنان کی درطبریه کی
~~بی آتش گرم بود. ودرهمه اران شهری بزر گتر از بردع ودر بندو تفلیس نیست:
~~یلقان، ورثان3، بردیج، [برزنج]، شماخی، شروان ، ابخازه ،
~~5 شابران، قبله، شکی ، گنجه ، شمکور7 شهرهای کوچکاند - لیکن پر نعمت .
# دبیل شهریست بزرگتر از اردییل. قصبه ارمینیه باشد. سرای اسارت
~~آنجایگه * بود ، و هم چنان کی بردع دارالملک ازان است اردییل ازان
~~آذربایگان9. و دبیل دیوار10 دارد. وترساآن آنجا بسیار پاشند. و مسجد آدینه و
~~کلیسیا به هم نزدیک است11. و افکندنیها12 وبساطهای نیکوخیزد از دییل. رنگ
~~10 قرمزی نیکو سازند 13، وشنودهام14کی قرمز کرمی باشد. و بزیون15 بسیار خبزد
~~ازانجا، و پیش ازین دردست سنباط ابن اشوط بودست . وهمیشه آن را پادشاهان
~~ترساآن 16 داشتهاند.

# و بیشتر’1 اهل ارمینیه ترسااند، و یک حد ارمینیه سوی بردع دارد،
~~ودوم به حد جزیره، وحد سیم به سوی آذربایگان وجبال18و ری، وحد چهارم
~~15 سوی تغور روم. ومردمان آذربایگان به غرا به آن تغور روند. [775] وطرابزنده"1
~~سرحد روم است، بازر گانان آنجا جمله شوند وهرچ آنجا افتد از جامه رومی و
~~بزیون وغیر آن همه از طرابزنده14 افتد .
# 9- "ت" اضافه دارد : و آنواع نعمت و ms155 عسل از آنجا بر روی آب کربدانجا آورند4 -ت:
~~دارند[ 4 -م: وریان، ت، ورمان] 4. م: بردنح، ت: بررنح] 5.م : لایجان،
~~ت : الایحان) 9-ت : (ندارد)! 2.ت: شمکور وشترا 4.ت: آنجایگاه*
~~ت: ودبیل از آن ارمینیه [10.ت: باروی دارد بس فراخ وعجایب ! 99. ت : باشد وچنین
~~گویند که در این شهر جهودان یا ارمینیان منار دزدیده اند] 14.ت : افکند! 14_ت :
~~کند 14_ ت : شنیدهام ا 15- بزیون کلمه فارسی است ونوعی پارچه ابریشمین را گویند
~~(فرهنگ نفیسی) 16.ت: ترسا! 14.ت: بیشتر از 14. ت : جبال دیلم
~~99-ت : طرابزون.

PageV00P211

# ============================================================

~~ذکر دیار ارمینیه و اران
~~فاسا نشوی و برکری وخلاط ومتازگرد1 و بدلیس و قالیقلا و آرزن و
~~میافارقین وسراج همه شهرهای کوچکاند وهمه آبادان .
# ذکر رودهای این دیار
~~رودهای بزرگ درین حدود؛ رود کر ورود ارس [و] اسفیدرود کی
~~میان اردییل و زنگان است،
~~و رود کرآبی خوش است، از کوهآید وبه حدود گنجه رود وبه شمکور و
~~درمیان تفلیس گذرد وبه کاقرستان اوفتد.
# ورود ارس آبی خوش است4، از ارمینیه خیزد وبه حدود موقان
~~نزدیک رود کر رسده و به دریا اوفتد.
# ذکر دریاهای این دیار
~~به آذربایگان دریایی هست کی آن را دریای ارمیه خوانند، آبی شور
~~دارد و درو هیچ جانور نیاشد. گویند کی سگ آبی باشد. و گرد بر گرد آن دریا
~~همه عمارت وتواحی است و ازین دریسا تا مراغه سه فرسنگ دارند وتا اورسی
~~دو فرسنگ. و درازنای این دریا پنج روزه راهست برخشک ، ودرآب چون
~~باد راست بود به یکن شب برون شوند
~~وبه ارمینیه دریایی هست نزدیک ارجیش وخلاط، ماهی طریخ" ازانجا
~~خبزد و به همه آفاق ببرند.
# و دریای طبرستان هم درین حدود است و دریند و با کو برین دریاست،
~~وازپاکو نفته خیزد.
# 0000 و اندک مایه ازدجله در حدود ارمینیه رود ،
~~1_ت : ملازگرد] 4.م، ت: سروج! 4.ت: ذکر سایر] *.ت: و پرنیم
~~فرستگی نشوی گذرد یعنی نخجوان [ 5-ت: نزدیک دررود کر ریزد] 9 -م ms156 : ارزیر،
~~ت: ارجیس ا] 2. طریخ نوعی ماهی کوچکی نمک سود شده است (فرهنگ نفیسی)
~~8_ت : نفط4- عبارت در ترجمه ناقص است و افتادگی دارد.

PageV00P212

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~واز بردع استران زینی خیزند و قزا بسیار گیرند. وحدود آن از دربندست
~~تا تفلیس [789] تا جایگاهی که آن را نخجوان خوانند بر رود ارس .
# و حدود آذربایگان ازتارم دارند2 تا حدود زنگان تا دینور تا حلوان تا
~~شهرزور تا دجله و به حدود ارمینیه باز گردد.
# و ارزانی نرخ را دراین اقلیم حدی نیست. جایی بود که گوسفندی به دو
~~درم دهند، وجایی هست کی دو من وسه من عسل به درسی دهند.
# و درین اقلیم پادشاهان بزرگ باشند چون شروانشاه و غیر او. و این
~~اود همه سمر تصیر سی و
~~و نزدیک شهر اردبیل کوهی عظیم هست . شکار گاهست و آب وهیزم
~~10 ازانجا آرند. وسنگ اردبیل هزار و چهل باشد چون سنگ3 شیراز .
# و این حدود همه زبان تازی و پارسی دارنده. و مردمان اردبیل زبان
~~ارمنی دانند. و نواحی بردع را کوهستانی هست. ایشان را زبانهای مختلف باشد.
# ونقد آذربایگان وارمینیه زر وسیم بود.
# هسافات دیار آفوبیجان
~~[ از بردع تا اردبیل) : از بردع تایونان هفت6 فرسنگ ، وازانجا تا
~~15 بیلقان هفت فرسنگ ، وازبیلقان تا ورثان هفت فرسنگث ، و از ورثان تا بلخاب"
~~هفتفرسنگ، وازبلخاب7 تا برزندهفت فرسنگ، وازبرزندتااردبیل پانزده فرسنگ.
# ذکر مسافت از بردع تا دربند : از بردع تا برزنج8 هژده فرسنگ ، وازانجا
~~به رود کربگذرد تا شماخی چهارده فرسنگ، ازشماخی تا شروان سه فرسنگ ،
~~واز شروان تا ابخاز دوروزه راه، و ازابخاز تاپول سمور10 دوازده فرسنگ ، واز
~~جسر سمور10 تا دربند [785) بیست فرسنگ.

# 1- قز یا کج یاکژ بمعنی ابریشم خام ر یاید آمده است (فرهنگ نفیسی)] 4- ت : گیرند
~~4- ت : سنگ بزرگ! 4.ت : دانند] ت : ذکر مسافات ایز دیار 9-م:
~~بومان ،ت: بودمان ا 2 م: لحان، ت: الطمان ا *.م: برسیخ، ت: بررند
~~9م: لابحان، ت : لایحان/ 10حم : میمون، ms157 ت : مسمون.

PageV00P213

# ============================================================

~~ذکر ارمینیه و اران
~~[ از بردع تاتفلیس : از بردع تاگنجه نه فرسنگ] ، و از گنجه تاشمکور
~~چهار1 فرسنگ، و ازشمکور تا شهر خنان2 یازده3 فرسنگ، واز خنان تا قلعه
~~ابن کندمان4 ده فرسنگ، و ازانجا تا تفلیس دوازده فرسنگ.
# مسافت میان بردع ودبیل: از بردع تا قلقاطوسه نه فرسنگ، وازانجا
~~نا متریس7 سیزده فرسنگ، واز متریس تا دومیس دوازده فرسنگ، واز دومیس
~~تا کیل کوی شانزده فرستگ، واز کیل کوی تاسیسجان مشانزده فرسنگ، و از انجا
~~تا دبیل شانزده قرسنگ، و این مسافت همه مملکت سنباط بن اشوط است :
~~از اردبیل تا زنگان : از اردییل تا پول سپیدرود دومرحله ، و ازانجا
~~تاخونه دوروزه راه، واز خونه تا توشسواران یک روزه، و از توتسواران
~~تا زنگان یک روزه9.
# ازاردبیل تا مراغه : از اردبیل تا میانه پیست فرسنگ، وازمیانه تاخونه
~~هفت فرسنگ، وازخونه تاکولسره ده فرسنگ، واز کولسره تامراغه ده فرسنگ.
# مسافت میان اردیبل تا آمد؛ از اردییل تا مراغه چهل فرسنگ، واز
~~مراغه تا دیرخرقان10 دومرحله ، وازانجا به تبریز دو مرحله ، و ازتبریز تامرند
~~دومرحله ، و از مرند تا سلماس دومرحله ، و ازسلماس تاخوی هفت فرسنگ ،
~~واز خوی تا بر کری سیفرسنگ، واز برکری تا آرجیش دو روزه راه، و از
~~ارجیش نا خلاطسه روزه، و ازخلاط تا بدلیس سه روزه، و از بدلیس تا [790]
~~میافارقین سه روزه، واز میافارقین تا آمد چهارروزه11.
# مسافت از مراغه تا دینور سی فرسنگ، واز ارمی تا سلماس چهارده
~~فرسنگ، و از سلماس تاخوی هفت فرسنگ، وازخوی تا نشوی سه مرحله ،
~~و از نشوی تا دیل چهار مرحله، و از مراغه تا دینور شست فرسنگ.
# 9- اصطخری: 10 4-م:حان،ت :میان4_ اصطخری: 121 4م،ت : ابر کیدیان
~~5-م : ملعاطرین! 9 سم، ت: مهرس] 2 .م : کیلکون، ت : کیلون (محتمل است
~~که "گیل کوی" بمعنی محله گیلکی ما باشد)! *- م: سیسیان،ت: سیستان ! *. اصطخری:
~~ومن القنطرة الی السراة یوم ومن السراة الی نوی یوم ومن نوی الی زنجان ms158 یوم / 90- اصطخری:
~~داخرقان/ 99_ اصطخری : یومان.

PageV00P214

# ============================================================

~~ذگر دیار گوهستان
~~شرقی کوهستان بیابان خراسان است و بهری از پارس و اصفهان و شرقی
~~خوزستان :
~~و غربی کوهستان آذربایگان است.
# و شمالی کوهستان دیلمان و قزوین و ری، و ما درین "صورت" ری
~~* وقزوین و ابهر و زنگان را از کوهستان برون آوردیم و با دیلمان اضافت
~~کردیم، به حکم آنک پر تقویس ایشان می گردد3.
# وحد جنوبی کوهستان عراق است و بهری از خوزستان
~~والله اعلم بالصواب، .
# [2809 و کوهستان را شهرهایی هست مشهور، چون همدان و
~~10 دینورو سپاهان وقم. و شهرهای کوچک چون قاشان و نهاوند و لور و کره6و
~~برج و جرپادقان.
# ذکر مسافت شهرهای جبال
~~[ از همدان تا حلوان) : از همدان تا اسداباد نه فرسنگ ، واز اسداباد
~~تا قصردزدان8 هفت فرسنگ ، وازانجا تا (ماذران چهار فرسنگ ، واز ماذران
~~9_ ت : ذکرعراق عجم] 4. م: خراسان است و پارس و پهری از خوزستان!. ت:
~~میگذرد] 4. ت : این عبارت را ندارد] 9. ت : شهرمای مشهور! 9. اصطخری:
~~کرج1 2ت : ذکر مسافات این دیار براجمال] 4. اصطخری: قصراللصوص.

PageV00P215

# ============================================================

~~بن
~~1

~~19
~~413
~~الذ
~~2

~~فیقوق
~~41
~~4
~~811
~~2
~~02
~~مههد
~~95
~~هنندا
~~34
~~نش
~~ابه
~~14
~~تاو
~~ال
~~ح
~~12
~~نسا
~~7
~~4
~~ستتحد.
# 1
~~ما
~~قه و
~~ما


~~صورت دیار جبال (قهستان)
~~(ورق 796)

PageV00P216

~~============================================================

~~ذکر دیار کوهستان
~~تا قنطرة ابی النعمان پنج فرسنگ ، واز] قنطرة [ابی) النعمان تا دیه ابوایوب
~~چهار فرسنگ، و ازانجا تا بیستون دو فرسنگه ، واز بیستون تاکرمانشاهان1
~~هشت فرسنگ، واز کرمانشاهان تا زبیدیه2 هشت فرسنگ ، و ازانجاتا مرج
~~کی قلعهای است نه فرسنگ، و از مرج تا حلوان ده فرسنگ.
# از همدان تا ساوه سی فرسنگ و از ساوه تا ری سی فرسنگ .
# از همدان تا آذربیجان : از همدان تا بارسین3 ده فرسنگه ، از بارسین2
~~نااود هشت فرستگ، واز اود تا قزوین دوروزه راه - ومیان همدان و قزوین
~~هیچ شهر نیست.، و از قزوین نا اوهر دوازده فرسنگت دارند، ms159 از اوهر تا
~~زنگان پانزده فرسنگ، واگر خواهند از همدان به راه سهرورد به زنگان آیند
~~سی و اند فرسنگ.
# از همدان به دینور: از همدان به ماذران رود، و ازانجا تاصحنه چهار ن
~~فرسنگ، و از صحنه نا دینور چهار فرسنگ
~~راه دمه و رامن6 : ازهمدان بهرامن هفت فرستگ، وازانجا به ورو گرد 0
~~یازده فرسنگ، و از وروگرد تا کره ده فرسنگ، واز کره تا برج دوازده
~~فرسنگ ، واز برج [805] تا خونجان" ده فرسنگ ، واز خونجان تا سپاهان
~~سی فرسنگ بیابان.
# [ از همدان به خوزستان ) : از همدان نا رودراور هفت فرسنگ ، از
~~رودراور تا نهاوند نه فرسنگ، از نهاوند نا لاشتر ده فرسنگ ، از لاشتر تا
~~شابر خواست8 دوازده فرسنگ، از شابرخواست * تا لورسی فرستگ. هیچ آبادانی
~~نیست، از لورتا آندامش دوفرسنگ، و از پول اندامش تا جندیشابور دوفرسنگ.
# 9_ اصطخری: قرماسینا 4_ اصطخری: زبیدی] 4_ اصطخری : نارستان! 4. اصطخری:
~~ابهد61- اصطخری: الطریق من همدان الی اصبهانا 9- اصطخری: بروجرد4-م،
~~ت : حومحان] 9_ اصطخری : شابرخاست .

PageV00P217

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~از همدان تا ساوه سی فرسنگ. از ساوه تا قم دوازده فرسنگ . از قم
~~تا قاشان دوازده فرسنگ، از ری تا فزوین بیست و هفت فرسنگ . از همدان
~~تا دینور بیست واند فرسنگ ، از دینور تا شهرزور چهار مرحله ، از حلوان
~~تا شهر زور چهار مرحله، از دینور نا صیره پنج مرحله ، از دینور تا سیروان
~~5 چهارفرسنگ. از سیروان تا صیمره یک روز راء. از دیه لور ناکره شش مرحله.
# از سپاهان تا قاشان سه مرحله
~~ذکر شهرهای جبال

~~همدان، رودراور، رامن، وروگرد، قراونده، شابرخواست ، لاشترا،
~~[نهاوند]، قصردزدان ، اسداباد ، دینور، کرمان شاهان ، مرج ، طزر، حورمه"،
~~سهرورد، ابهر، سمنان، قم، قاشان، روده3، بوسنه4، کره، بره، گربایگان،
~~10 * سرای متصل ودوان، سپاهان، جقودستان، خان لنجان ، باره‌ *0 صیمره،
~~سیروان ، [819) دوربنی راسبی، طالقان ، قزوین، قصرالبراذین ، زنجان" .
# همدان4 شهری بزر گست. فرسنگی درفرسنگ باشد. چهار دروازه دارد
~~آهنین. بناهای ایشان از گل بود. باغها و کشاورزی بسیار ms160 دارد.
# دینور چند دوسیک همدان باشد * شهری پرمیوه و کشت فراوان. مردمان
~~15 دینور مطبوع تر از همدانیان باشند.*
~~مپاهان دوشهرست: یکی جهودستان، دیگرشهر سپاهان. میان هر دومقدار
~~دو میل باشد، و به هر دوجای مسجد آدینه هست، وجهودستن بزرگترست ،
~~وجهودستان از همدان بزر گتر باشد. و "شهر" کم از نیمه جهودستان است .
# و سپاهان پرنعمت تر از همه کوهستان است. ودر هیچ شهر آن مال نیست کی
~~مت: لاسین4م، ت: ومه4م، زدده، ت: دوده4ت : لوسته
~~_ ت : میان دو ستاره را ندارد] 9.ت: سیمره: 9. اصطخری: "قصرالبرادین،
~~زنجان " ندارد ، ت :قصرالبرادین 9_ ت: اما همدان]4_ت: میان دوستاره را تدارد.

PageV00P218

~~============================================================

~~ذکر دیار کوهستان
~~درسپاهان1 ، و فرضه پارس وکوهستان وخراسان و خوزستان است، و بارکده
~~این همه اقلیعها سپاهان است. و ازانجا جامه های ابریشمی و کرباسهای نیکو
~~خیزد کی به اطراف مملکت ببرند. و میوه سپاهان بسیار جای نتل کنند2.
# کره شهری پراکنده است، آن را کره‌ بوداف خوانند . وفرزندان او
~~آنجا مقام داشتند ، تا آنگاه کی ملک ایشان را زوال آمد. وهنوز آثار کوشکهای
~~ایشان ماندست3. کشاورزی وچهارپا دارند. ومیوه ایشان از وروگرد بود.
# شهری دراز است، مقدار یک فرسنگ درازی دارد. و دو بازاردارد: یکی بردر
~~مسجد آدینه. و میان [815) این دوبازار مسافتی دورست.
# ورو گرد شهری فراخ نعمت است، وزرای آل بودلف را بودست، درازا
~~چند نیم فرسنگ باشد. وزعفران خیزد ازانجا ،
~~نهاوند بر کوهی نهاده است، رودبارها، وبوستانها ومیوه بسیاردارند، 10
~~و دومسجد آدینه دارد: یکی نو ویکی کهن، و از نهاوند زعفران خیزد.
# رودراور روستایی باشد. وقصبه، شهر کی است کی آن را کره رودراور
~~خوانند- جایی آبادان و برنعمت. و زعفران آنجا بیش ازدیگرجایها خیزد وبهتر
~~باشد و هرجایی ازانجا برند،
~~حلوان شهر کی باشد دربن کوهی، چندیک نیمه دینور بود.دیوارهای
~~آن از گل و سنگ بود. جایی گرمسیرست. درخت خرما و نارو انجیر فراوان باشد.
# صیره وسیروان میوه گرمسیری وسردسیری دارند. آبروان درخانه های
~~ایشان ms161 میرود.
# شهر زور شهر کی کوچک است. کردان بر آن غلبه کرده اند، وهمچنین
~~سهرورد، این دوجای دردست کردان است:
~~9_م: صفاهان! 4.ت: برند! 4ت: ماندهاست ا *.ت: باغها] *. م: جایهای.

PageV00P219

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~قزوین شهری بزرگ است. شارستان1 وحصاردارد. وآبروان بیش ازان
~~ندارندکی، خوردن" را کفایت بود. لیکن باغها و بوستانها و کشتمند بی آب
~~فراوانبود. و ازانجا بادام ومویز بسیار خیزد. و گلیمهای بزوشم4 یعنی مرعز
~~نیکو بافند .
# قم دیوار دارد، وآب چاه خورند. * ومردم تنگ معیشت باشند. وبهارو
~~تابستان رودخانه بزرگ روان باشد *5. و پسته وبندق6 بسیار خیزد.
# درهمه کوهستان درخت خرما نبود الا به صیمره و سیروان وشابرخاست،
~~8263) وهم اندک مایه بود.
# و مردم فم همه مذهب شیعت دارند، واصل ایشان بیشترازعرب است.
# قاشان شهر کی کوچک است4.
# ودرهمه کوهستان هیچ دریا نیست، و کوههای بسیارست، مگراز همدان تا
~~ری و تاقم کی کوه کمتراست. واز حدشهرزور تا حلوان نا صیمره و سیروان تا
~~لور تا حدسهاهان ونا حد شابر خواست * وناحد سپاهان وحد پارس * وازانجا
~~باز گردد و به قاشان و همدان بازآید و تاشهر زور وحدود آذربایگان همه کوهستان
~~15 است. و هیچ جایگه نیست کی کوه نتوان دید،
~~و اساری- گفتیم کی برحدود ولایت دیلمان است . هم ازجبال بود وهم
~~ازخراسان. وگذشت10 از بغداد هیچ شهر در مشرق بزر گتر و آبادان تر ازری
~~نیست ، مگر نشابور که عرصه نشابور فراخ تر است. لیکن عمارت و فراخ نعمتی و
~~9_ت: بادوااحت: (ندارد)! 4.م: خودا * .م: بروشم، ت: بزشم [بزوشم،
~~باضم اول و سکون ثانی بزشم (باضم اول و فتح ثانی) کرک و پشم نرمی است که از لابلای
~~موهای بز بیزون می کشند وبافته های باآن بسیار نرم ونازک است و به عربی آن را * مرعز" گویند]
~~(فرهنگ نقیی)] 5_م : میان دو ستاره را ندارد] 9-ت: (ندارد)] 2.ت : قم
~~و کاشان ( 8 - "ت " اضافه دارد: و کژدم سیاه کشند وتوعی دیگر که آنرا جراره گویند ms162 در آنجا
~~بسیار باشند، ومردم سخیف عقل باشند * ت : میان دو ستاره راندارد 90ت : بعد،

PageV00P220

~~============================================================

~~ذکر دیار کرمتان
~~انبوهی بهری بیشترست. ودرازا وپهنای ری فرسنگی ونیم درفرسنگی ونیم باشد.
# و از کوههای نام برده درین نواحی کوه دماوند است . از پنجاه فرسنگ
~~آنرا بتوان دید. ونشنودهام کی هیچ آدمی برسر این کوه رسیدست. ودرخرافات
~~پارسیان1 گویند کی ضحاک دراین کوه است و هرشب جادوان بر آورند.
# و کوه بیستون همچنین بلندست و دشوار، وروی کوه پنداری تراشیدهاند:
~~* و درین کوه چند مرد بالای آنست کی تراشیده اند *2 وساده کرده . و گویند
~~پادشاهی بوده است و خواست کی این کوه را کوشکی سازد تا قدرت وپادشاهی
~~او مردم را معلوم شود. و بر پشت این کوه [825] بر کنارراه غاری هست و
~~چشمه آب ازان غار برون می آید. و درآن جایگه صورت اسبی نگاشته اندکی
~~ازان نکوتراسب نتواند بود. گویند کی آن صورت شبدیزاست- اسب کسری، و
~~صورت کسری بر پشت آن نگاشته . و درین حدود چنین کوهها دیگر نیست.
# وکوه سبلان از دماوند بزرگترست.
# * و گویند کی کوه حرثکی به پارسی آن راه ماست کوه" خوانند از همه
~~بزرگتر است *2.
# و کوههای خرم دینان، کوههای استوارست . و گویند کی مردمان
~~آنجایگه دین خرم دینان6 دارند- همانا نوعی باشد از گبرکی. و در مسجدها قرآن
~~خوانند لکن بهظاهر، والاطریق اباحت دارند.
# و بیشترنقد کوهستان زر سرخ باشد، ودرهمه این کوهستان معدن زر و
~~سیم نشنوده ام مگر به اسپاهان، درحدود پارس معدن سرمه وبه کوهستان
~~گوسفند بسیار دارند. واغذیه ایشان بیشترسپیدی بود. وپنیر کوهستان درآفاق
~~پیرند،
~~9_ت: فارسیان 4.ت : میان دوستاره را ندارد 4. اصطخری : حارثا *.م
~~خرم دیمان،ت خرم دمنان ، اصطخری: خرمیه! *.ت: اینجایگاه!9 م، ت: خرم
~~دیمان ( 2_ اصطخری : البان (از * سپیدی " مراد موادی است که آمروزه لبنیات می گویند)

PageV00P221

~~============================================================

~~ذگر دیار طبرستان و دیلم
~~جنوبی ولایت دیلمان قزوین است و طارم و بهری از آذربایگان و
~~بهری از ری.
# و ms163 شمالی دریای خزر،
~~و غربی بهری از آذربایگان و شهرهای اران.
# و شرقی کوههای روبست" و پادوسیان وکوههای قارن وگرگان.
# و دریای خزر جداگانه "صورت" کرده ایم و آذربایگان و اران درجمله
~~ارمینیه نگاشته ایم برحدطبرستان ودیلمان ، واین صورت طبرستان ودیلمان است، .
# (836) زمین دیلمان بهری کوهست و بهری هامونه. آنچ هامون است
~~زمین گیلان است بر کنار دریای خزر درزیر کوههای دیلمان، و آنچ کو هستانست
~~10 دیلمان اصای باشد. پادشاه دیلمان آنجا مقام دارد6 و آن را رودبار خوانند. و
~~پادشاهان از جستانیان اند. و گویند کی دیلم از بنی ضبه بودهاند. و این ناحیه همه
~~بیشه و درخت باشد، بر آن جانب کی روبه دریا دارد. وطبرستان زمینی هامونست و
~~کشاورزی کنند وستوردارند، و زبانی دارند نه تازی و نه پارسی، و بهری هستند
~~9_ت: ”و دیلم" ندارد] 4. اصطخری: روبنج، در "تاریخ طبرستان" ابن اسغندیار
~~محلی بنام رودیست ذکر شده 4. اصطخری: قادوسیان]4.ت : 7و این صورت
~~طبرستان ودیلمان است " ندارد! 5.ت: بهری کوه وبهری هامون است]9ت : باشند

PageV00P222

~~============================================================

~~نشهداید عت
~~منخ
~~نا
~~2
~~4
~~22
~~9ه4
~~8
~~ة0
~~سهر
~~11
~~49
~~م مو
~~~~حمانه
~~39
~~ال
~~ت4
~~ر
~~6
~~سکن
~~1
~~~~ام:
~~ل

~~صورت دیار دیلم و طبرستان
~~اورق * 89)

PageV00P223

~~============================================================

~~ذکردیار طبرستان ودیلم
~~کی دیگردیلمان زبان ایشان ندانند. و بیشتر مردمانی تحیف و سبکسارو ناپاک
~~باشند. و تا روز گار حسن بن زید1 رضیالله عنه مردمان طبرستان ودیلمان کافر
~~بودند. تا این2 روز گار قومی علویان در میان ایشان آمدند و بهری مسلمان
~~شدند. و گویند کی در کوههای دیلمان هنوز کافران هستند.
# روبست3 و کوههای قارن جایهای استوارست ودشوار، ودر هر کوهی
~~رئیسی باشد، ودرختان بلند وبیشههای پرنعمت و آبهای بسیاردارند کوههای
~~قارن روستاست. * و آنجا هیچ شهری نیست الاشهمار*4.
# و از فریم تاساری یک مرحله دارند. و قرار گاه قارن کی پادشاه ایشان
~~بود این جایگاه است ودارالملک ایشانست ، وذخیرهها * آنجا دارند.
# و جبال پادوسپان6 قصبه است، و ازانجا ms164 تاساری یک مرحله دارند،
~~جبال روبنج" مملکتی است الا آنک درین ناحیت همواره شکستی8 باشد،
~~گاه از حانب ری و گاه از جانب طبرستان.
# [2849] وراه گذرسوی دیلمان از طبرستان جایگاهی است کی آن را سالوس
~~خوانند بر کناردریا. جایی استوارست9. اگر نگاه دارند10 نتوان گذشت.
# و ازسرحد دیلمان و کناردریا نااستراباد11 یکروزه راه بیش است12. 10
~~ناحیت قزوین به ناحیت ری13 پیوسته است. ابهر و زنگان و طالقان و
~~قصرالبرادین درین نواحی بود، و خوار وشلنبه و ویمه به ری متصل است، و
~~قومس وسمنان و دامغان و بسطام پیوسته یکن دیگراست
~~و آمل و ناتل14 و سالوس و کلار ورویان ومیله وبرجی وچشمه الهم10 و
~~9 مقصود حسن بن زید علوی است. برای احوال اونگاه کنید به " تاریخ طبرستان" ص228- 1249
~~4.ت: آن ا4. اصطخری: روینج] 4.م: میان دو ستاره را ندارد.. اصطخری:
~~سهمار] 5.ت : خزینهها] 9. اصطخری: قادوسیان] 2.ت: رورمخ،م: رورمج
~~8ت : هموار شکتگی ا4.ت: جایی است استوار] 90_ت: دارندبدانجا! 11
~~م: استاراباد! 14.: نیست] 14.ت: ناحیت ری بقزوین! 14.م، ت: بلل
~~16- اصخری : عینالهم :

PageV00P224

~~============================================================

~~مسالک وسمالک
~~ممطیر1 وساری2 و مهروان ولمراسک 3 ونمیشه ، در شمار طبرستان است
~~استراباد و آبسکون و دهستان از ویشهه گرگان است . و درکوههای
~~روبنج و پادوسپان وقارن هیچ قصبه نمیدانیم مگر شهمار8 و فریم وآن ازجمله
~~: قارن کوه است.
# و بزرگترین شهری ازین کی یادکردیم از عراق گذشته بر حدود
~~مشرق“ شهر ری است. و دروازههای معروف دارد: یکیرا دروازه‌ باب طاق0
~~خوانند کی سوی کوهستان وعراق رود11، ودروازه بلیسان کی سوی قزوین
~~رود، و دروازه‌ کوهک17 سوی قم
~~وبازارها13 ومحلههای معروف درری هست چون : روده وبلیسان14،
~~10 دهک نو، نصر آباد، ساربانان، باب الجبل، درهشام. و روده ازهمه آبادان ترست و
~~سکاروانسراها و بازارها [848] وبازر گانیهای بسیار آنجا باشد. و درشارستان وی
~~مسجد آذینه است، و گردبر گردشارستان دیوارست، وشارستان بیشترخراب است و
~~ربض آبادان است. و آب رودوآب کاریزدارند، ** و کاریزی هست کی آن ms165 راه کاریز
~~شاهی" خوانند بر "ساربانان" گذرد و کاریز دیگر رادگیلانی" خوانند *15 و
~~15 "گیلانی" بر کوی "ساربانان" گذرد و بیشتر آب ازان خورند. و کاریزهای دیگر
~~بسیارست16کی بر آن کشاورزی کنند، ومعاملت بهزرو درم کنند . و مردمان
~~اهل مروت باشند. وتربة محمدبن الحسن فقیه17 وگورعلی بن حمزة الکسائی
~~9_ اصطخری : مامطیر] 4. اصطتری : ساریة! 4. اسطخری : "و بهروان وراسک)
~~ندارد 4. اصطخری : طمیشه] 5.ت: بیشه] 9.م: رورمج، ت: رورمح
~~9 اصطخری: قادومیان 9. م، ت: سمنان (تصحیح میتنی بر اصطخری است)ا
~~9_ ت:... کردیم ری است. ازبغدادگلشته درحدود مشرق شهری نیست از ری به عظمت تر
~~10_م ت :باطان ! 99_ت: است ] 14_ اصطخری: کومکین] 14_ت: "وبازارها"
~~ندارد] 94_ت: فلیشان] 19.م: میان دوستارهرا ندارد! 99.م : "ی دیگربسیار"!
# 99- محمد بن الحسن الشیبانی (141- 189) مؤلف کتب متعدد درفقه حنفی

PageV00P225

~~============================================================

~~ذکر دیار طبرستان ودیلم
~~المتری1 وهشام بن عبیدالته وابراهیم الخواص* وفزاری المنجم، به شهر ری
~~نهاده اند. و از متاعها کرباسهای نرم خیزد کی به آفاق ازان [جا] برند.*
~~خوار شهر کی کوچک باشد چند ربع یک میل در مثل آن . ومردمانی
~~معروف باشند. و آب ایشان از رودی باشد کی“ از دماوند آید، و ضیاع و
~~نواحی دارد.
# وویمه و شلنبه از ناحیت دماوند دوشهرست کوچکتر ازخوار. وویمه
~~از شلنبه بزرگتر است. کشاورزی وباغ و بوستان و میوه بسیار دارد. ودرین
~~حدود هبچ جایی سردتر از ویمه نیسست:
~~ودرناحیت ری دیهها است بزر گتر ازین شهرها چون - ورامین وآرنبویه و
~~ورزنین و دزا8 و قوسین9 ، شنوده ام کی درهر دهی ازین قرب ده10 هزار
~~مرد زیادت بود، و روستاهای قصرانین درونی و بیرونی [و] بهزان11 [و) السن و
~~بسا12 و دماوند [و] کها12 و مرکوی14.

# و از ری پنبه به بغداد آرند و به آذربایگان برند وجامه نرم منیره1اخیزد.
# و درین همه16 نواحی که یاد کردیم رودی نیست کی کشتی بردارد،
~~[850] وهمواره ازسر دماوند رودی می خیزد17. و گرد بر گرد این کوه دیههای
~~9- یکی از ms166 قاریان هفت گانه مشهور که وفات او را به تفاوت میان سالهای 179 - 192 نوشتهآند]
~~2- هشام بن عبیدالله الرازی فقیه حنفی متوفی در 201 هجری [ 4- ابراهیم خواص از کبار مشایخ
~~صوفیه متوفی در سال 291 هجری] 4. ابراهیم پن حبیب قزاری از منجمان معروف عالم اسلام
~~در قرن دوم هجری . وی منجم دستگاه منصور دوانیقی بود و در سال 184 هجری وفات کردا
~~- ت : " و از آنجا کرباسها و گلیمهای پاکیزه خیزدکی به آفاق برند" ] 9 - م : " در مثل آن"
~~ندارد [ 7-م : " از رودی باشدکی" ندارد *. اصطخری : دزاه، ابناسفندیار : دزا
~~9- "ت" اضافه دارد: "وسست وحد وغراین 1"_ اصطفری هم این قسمت را ندارد!90_ ت:
~~دوا19_م،ت: بههان 14_ اصطخری: بشاویه! 14ت: (ندارد) 14_ اصطخری:
~~و دنبا و رستاق قوسین وغیرذلک! 16.م : " نرم" ندارد.، منیر در لغت بمعنی جامه
~~دوپود بافته آمده است (فرهنگ نفیی)] 19_ت: (ندارد) 12- ت: برمی خیزد.

PageV00P226

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~بزرگ است چون دبیران و درمیه وغیرهما1. وعلی بن شروین که اورا بر کنار
~~جیحون اسیر گرفتند از درمیه بود.
# و کوه دماوند برهمه کوههای طبرستان مشرف بود و از همهجایی او را
~~بتوان دید. * و کوه دماوند را اقرع گویند، زیرا کی بر آنجا اشجار بسیار نباشد.*2
~~و اما قومس- قصبه قومس دامغان است ، بزرگتر از خوارری بود
~~و سمنان کم از دامغان است:
~~و بسطام کم از دامغان است، واز بسطام میوه بسیار خیزد.
# قزوین دو شارستان است و دیوار دارد. و مسجد آذینه در شارستان
~~بزرگست. و درشهر3 دو کاریز کوچک هست خوردن را. و کشت بر آب باران
~~10 بوده. و بابی ابی شهری پرنعمت است. وتغردیلمان است. وهمواره میان مردم و
~~شهر جنگت بود، ومیوه بسیار دارند. انگور و بادام و مویز چندان بود کی
~~به شهرها ببرند. و مساحت شهر یک میل در یک میل بود، وبر زمین و باغ کی
~~درفصبه دارند* خراج تبود،
~~ابهر و زنگان دوشهر کوچک اند . نعمت ودرخت و کشاورزی بسیار ms167
~~10 دارد *6 زنگان بزرگ تر از ایهرست. لیکن مردم زتگان با غفلت باشند7 .
# طبرستان ولایتی بزرگ است. وبناهای ایشان از چوب ونی باشد. وپیوسته
~~باران بود.
# ساری بزرگ تر از قزوین است ، آبادان و پرنعمت .
# و از همه طبرستان ابریشم بسیار خیزد خاصه به آمل ، وچوبینه از طبرستان
~~20 به همه آفاق ببرنده. ومردمان طبرستان بسیارموی و پیوسته [2856 ابروباشند، و
~~سخن بهشتاب گویند. وبیشتر طعام ایشان نان پرنچ و ماهی’ بود. وسیر بسبار
~~1- ت: (تدارد)] 4 - م: میان دوستاره را ندارد ! 4 . ت. شارستان ] * ت: وکشت را
~~آب ازیاران بود *- [ همواره ]! 9_ ت : میان دوستاره را ندارد ! 3-ت :.
# عظیم غافلوار باشند] 4.ت : برند!9 .ت: ماهی وبرنج.

PageV00P227

# ============================================================

~~ذکر دیار طبرستان و دیلم
~~خورند، و ازطبرستان اصناف جامه های ابر یشمین وصوف خبزد. ودرهمه طبرستان
~~رودی نیست کی کشتی در آن کار کند و دریا نزدیک باشد . و بیشتر بیشه ها
~~زهابها دارد.
# و گرگان شهری پزرگ است و باران و نم چنان نباشد کی درطبرستان.
# و مردم گرگان مردمانی خوش طبع و بامروت باشند . و بیرون شهر محلتی
~~هست کی آن را بکراباد خوانند. و رودی بزرگ درمیان است. و ابریشم و
~~جامه های نیکو خیزد از گرگان. و تخم ابریشم گرگانی را در طبرستان ابریشم
~~نخیزد . و درناحیت گرگان آبهای بسیارباشد ونواحی کشاورزی فراوان هست:
~~وچون از عراق گذشتی هیچ شهری جامع تر از گرگان نیست. و میوه گرمسیرو
~~سردسیر آنجا یابند1 و به تابستان برف نزدیک بود، و ازگرگان مردمان معروف
~~برخاسته اند، چون عمر کی و خبره:
~~نقد طبرستان دیتار و درم بود، ومن سنگ آنجا ششصد درم باشد2 .
# استراباد به دریا نزدیک است و ازانجا به آیسکون روند. وبهدریا سوی
~~خزر و دربند و دیلمان و دیگر جایها رود. و درین همه نواحی هیچ فرضه بهتر
~~از آبسکون نیست، و دربن ناحیت تغری هست آنرا دهستان خوانند، * جایی

~~پرنعمت و از تغور غزیه است. و ms168 از خوارزم ترکان آنجا آیند. *3
~~ذکر هافات این دیار؛
~~* از ری به قزوین چهار مرحله دارند، و از قزوین به اوهر دو سرحله
~~سبک، و از ابهر به زنگان دو روز، **2 و اگر خواهد کی از ری به زنگان رود و
~~به قزوین نرود، راه بردهی کندنزدیکری کی آن را یزد آباد خوانند از روستای دستبیه.
# 9_ت : باشد] 4.ت: "درم باشد" ندارد] 4 .م : میان دو ستاره را ندارد 4.
# قسمت ذکر مسافات ازروی نسخه‌ "ت" که مشروحتر بود و افتادگی کمتر دارد نقل شد 5.
# م : پساز "نرودراء" جمله چنین ختم میشود "راه به یزد آیادکند" .

PageV00P228

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~ذکر مسافات از ری بهسوی جبل
~~از ری به کشتانه2 یک مرحله ، ازانجا3 تا مشکویه یک مرحله ، از
~~مشکویه تا ساوه [864] یک مرحله- نه فرسنگ. وساوه گاه باشد کی از اعمال
~~جبال گیرند وگاه باشد که از اعمال ری گیرند. *،
~~هسافات از رق به طبرستان،
~~از ری تا مامهن6 مرحله - نه فرسنگ، واز مامهن6 تا پلور مرحله، و
~~* از پلورتا کلازک7 مرحله-شش فرسنگ، واز کلازک7 تا به قلعه‌ لارز مرحله، و
~~ازانجا نا فرست مرحله. شش فرسنگ، و از فرست تا آمل مرحله’
~~مسافات از رق [به] خراسان
~~ازری تا افرندین یک مرحله، و ازانجا تاکهنده4 یک مرحله ، واز کهنده
~~تاخوار یک مرحله، وازخوار نا دیه نمکی یک مرحله، واز دیه نمک10 تا رأس.
# الکلب یک مرحله ، واز رأس الکلب11 تا سمنان یک مرحله ، وتا علی آباد
~~10 یک مرحله، و تا جرمحوی یک مرحله ، وتا دامغان یک مرحله ، و از دامغان
~~نا حداده یک مرحله ، وازحداده تا بدیش12 یک مرحله، و از بدیش12 تامورجان
~~یک مرحله، و از مورجان تا هفدر یک مرحله ، و از هفدر14 تا اسداباد مرحله- و
~~اسدایاد ازاعمال نیسایورست، * ودخل آن وقف است بر آینده و رونده کی سهروز
~~آنجا اقامت کند و اگر بیمار شود آنجا بهنفقه بدهند تا نیک شود*10.
# 9_م: این عنوان را ندارد 4_ ms169 ت، اصطخری : قسطانه! 4.ت: و ازقسطانه]4-م
~~میان دوستارهرا ندارد * -م :عنوانرا ندارد! 6. اصطخری: مامهند( 2_ اصطخری:
~~کنازل 9- م : راه آمل از ری تا بردیار یکث مرحله ، از آنجا تا مامهر یکث مرحله ،
~~از مامهر تا اشک یک مرحله ، وتا پلور یک مرحله ، وتا آمل دو مرحله!*- اصطغری :
~~کهده ! 90_م: "ازدیه نمک" ندارد! 99_م:"ازرأس الکلب" ندارد 14_ اصطخری
~~بنش 14.م : "از بدیش" ندارد، اصطخری: بٹش! 14_ م : " ازهفدر " ندارد
~~9- م : میان دوستاره را از سطرقبل ندارد.

PageV00P229

# ============================================================

~~ذکر دیار طبرستان و دیلم
~~راه از طبرستان تاهرگان
~~از آمل تا میله دوفرسنگت ، و ازانجا تا برجی" یک مرحله ، وازانجا
~~تا ساری یک مرحله، وازمارست3 تالمراسک یک مرحله ، و از لمراسک تا تمیشه
~~یک مرحله ، و از تمیشه تا استراباد یک مرحله ، و از استراباد نا رباط حفص
~~یک مرحله ، و ازانجا تاگر گان یکث مرحله ، وهر که خواهد که از استراباد
~~بیرون آید تا رباط وذاره یکن مرحله4 ، و از رباط وذاره تاجرجان مرحله ، و
~~هر که خواهد که بیرون آید ازآمل تا مامطیر یکه مرحله، وازمامطیر تاساری
~~یک مرحله:
~~راه از آمل به دیلم
~~از آمل به ناتل یک مرحله ، و از ناتل تا سالوس یک مرحله سبک ، و
~~از سالوس تاکلار مرحله ، واز کلار تا دیلم مرحله ، و ازآمل تا عین الهم
~~مرحله سیک :
~~راه خراسان
~~[865] از گر گان تا دینار ژاری6 یک مرحله ، و ازانجا تا امروتلو 2
~~یک مرحله ، وازانجا تا اجغ یک مرحله ، و از اجغ تا سیبداست “ مرحله ، واز
~~سیبداست“ تا اسپراین یک مرحله:
~~راه از گرگان یه توس
~~از گر گان تا جهینه یک مرحله ، و از جهینه تا بسطام یک مرحله .
# والله اعلم بالصواب* .
# 9.م؛ راه عبرستانا4.ت“ ترجی، م: برحلهات: باسه، م
~~از ساری تا نامله یک مرحله از بامله تا [ 4- م : و اگر از استاراباد برباط وذاره شوند یک
~~مرحله 1 *- م: راه سالوس از آمل تا ناتل یک مرحله و از ناقل تا شالوس ms170 یک مرحله
~~9_ اصطخری: دینار زاری! 2. اصطخری: املوتلو 4 -م : سدابت ، ت: سند است
~~4- م : " والله اعلم بالصواب" ندارد.

PageV00P230

# ============================================================

~~ذگر دویای خزر
~~* ومواضع کی براطراف آن است *2
~~جاتب شرقی دریای خزر بهری از دیلمان وطبرستان وگرگان وحدود
~~آن3 و بهری ازبیابان خوارزم دارد.
# و جانب غربی اران و موقان، و حدود سریر ودیاره خزر وبهری از
~~بیابان غزیه :
~~وجانب شمالی بیابان غزیه به ناحیت سیاه کوه:
~~وجانب جنوبی با گیل و دیلمان و آن حدود دارد.
# و این دریا به هیچ دریا پیوسته نیست. واگر کسی خواهدکی گرد این
~~دریا بگردد هیچ چیز اورا باز ندارد مگر رودآب خوش کی درین دریا میافتد.
# وآب این دریا آبی شورست وتاریک. وقعر این دریا گل سیاه است به خلاف دریای
~~10 قلزم ودریای هارس. کی دردریای پارس جایی بود که درقعرآب سنگهای سپید
~~بتوان دیدن از روشنی آب. و آب این دریا سیاه وتاریک بود. [876) واز این
~~دریا هیچ چیز نخیزد ازمعنی4 مووارید وبرجان و آنچ بدین ماند. وجزبه بازرگانی
~~9-م : ذکرمسافات دریای خزر] 4.ت میان دوستارهرا ندارد] 4-م : "و حدود آن"
~~ندارد] 4 -م : "موقان" تدارد! .ت : دریای] 9 -م : "و آن حدود" ندارد
~~7_ ت : هیچ او را مانعی نیاید مگر رودی چند که از اطراف [ 4. ت : مثل

PageV00P231

~~============================================================

~~فا ة ل ه نر ب ار ا لفه لن ه فان: اة ففنة نذ ختنن
~~4
~~4
~~د
~~6
~~منی
~~جننمار
~~فت
~~ادوز
~~ر
~~تخر
~~،
~~صورت دربای خزر

PageV00P232

~~============================================================

~~ذکر دریای غزر
~~کی ازشهر به شهر شوند درین دریا منفعتی نیست . و ماهی بسیار گیرند.
# ودرین دریا هیچ جزیره آبادان مممکون نیست چنان کی به دریای پارس و
~~دریای روم یاد کردیم، لیکن درختستان وبیشه بسیارست، واز جمله مواضع آنجا
~~یکی جزیره سیاه کوه جزیره بزر گاست. وآنجا چشمههای آب ودرختان بسیار
~~هست. و ددودام آنجا مأوادارد3. وجزیره دیگر هست به حد لکزان بزرگ.
# با آب و گیاه، واز بردع ستوران ms171 به کشتی آنجا برند و رها کنند تا فربه شود .
# و از آیسکون بروند برجانب دست راست. و ازدریا تا به خزر هیچ شهرو
~~دیه نیست مگر چون پنجاه فرسنگ از آبسکون بروند جایگاهی هست کی آن را4
~~دهستان خوانند، وآنجا آب خوش باشد. وازنواحی مردم آنجاگردآیند ازبهر
~~صید ماهی ،و گویند کی به نزدیک سیاه کوه قومی تر کان مقام دارند، ودرین مدت
~~نزدیک آنجا شده اند- به حکم خلافی کی ایشان را باغز افتاد ازحدوده غز برفتند و
~~آنجا مقام ساختند.
# و اما ازجانب دست چپ دریا ازبرابر آبسکون تا زمین خزرهمه آبادانی
~~پیوسته است، از آبسکون بر حدود گرگان و طبرستان و دیلمان بروند. آنگه
~~در حدود اران شوند و چون از سوقان بگذرند تا دربند دو روزه راه ولایت
~~شروانشاه است. وازانجاکی گفته شد تابه سمندر چهار روزه راهست تمام .[2886 و
~~ازسمندر تا اتل" هفت روزه راه وهمه بیابانست، ودرحدود سیاه کوه این دریارا
~~دهانه ای هست “. اگر باد کشتی را بدان جانب اندازد بیم شکستن باشد.
# و خزر ناحیتی باشد از قصبه ای کی آن را اتل خوانند. و اتل این رودست
~~کی ازروس وبلغار به دریا می آید. و اتل دونیمه است؛ یکی برجانب غربی این
~~رودست، و دیگر نیمه بر جانب شرقی این رود. و پادشاه اتل درجانب غربی
~~9-م : "از آن جمله * 4_ت:چشمه 4_ت: دارند! 4-م : "کی آنرا" ندارد!
# _م : ندارد] 9_م: * تادر بند" ندارد 2_ اصطخری: اثل 1 4ت : است.

PageV00P233

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~مفام دارد، و پادشاه را ملک خوانند و باک1 خوانند. واین نیمه بهدرازی
~~یکفرسنگ بود ودیوار دارد. و بیشتر خر گاه نشین باشند درین ولایت. اندک
~~مایه عمارت کی از گل ساخته باشند- چون بازارها و گرمابها . و درین حدود
~~قرب ده هزار مرد باشد ازمسلمان ، وسی جایگه مسجد آدینه2 دارند. وکوشک
~~5 بادشاه از کنار آب دورست. کوشکی ساخته اند ازخشت پخته . وجز این کوشک
~~در همه ولایت عمارت ms172 از خشت پخته نیست و نگذارند کی کسی دیگرچنان عمارت
~~سازد از خشت پخته، و شهر انل چهار دروازه دارد، ازان جمله یکی درسوی
~~رودست و دیگری برابر آن سوی صحرا.
# و پادشاه ایشان جهودست، وچهار هزارمردحاشبه دارداز مسسلمان وخزری و
~~10 ترساوبت پرست لیکن خاصگیان اوجهودان باشند. وچون کسی را حرمت دارندو
~~تعظیم کنند او را سجده برند . و این ملکن دوازه هزار مرد لشکری دارد،
~~چون یکی بمیرد دیگری را بهجای او قرار کنند. وایشان را اجرا وجاسگی[886]
~~نبود، مگراندک مایه چیزی کی درمدتهای4 دراز بهایشان رسد. و هر کس در کار
~~خود مشغول باشد، چون کاری افتد یا کارزاری پیش آید همه گرده شوند.
# و ابواب المال از رصدگاه و باجهای بازر گانان باشد کی فرضه دریا ورودها
~~نگاه دارند، و باج آن بستانند،
~~و این پادشاه را نه مرد قاضی باشند: یکی مسلمان و دیگری جهودو
~~سدیگربت پرست ودیگر کیشها. * و کمترین قوسی درین ملک او جهودان اندو
~~بیشتر مسلمانان اند وتصرانی اند، الاملک وخاصة اوکی جهودانند. وبرهرملتی
~~20 فاضیئی نصب کرده اند*7، وروز مظالمحاکمان به داوری نشینند. وحاجبی باشد
~~9-م، ت: بال (اصطخری : بک ویسمی ایفأ باه‌، تصحیح مبتنی بر اصطخری است)!
# م: مسجد و جماعت ا 4ت: خاصگانا 4.ت: مدت .ت: جمع
~~9ت: از ملمان و جهود و نضرانی وبت پرست ا 2.م: میان دو ستاره را ندارد
~~9-ت : دیوانمظالما

PageV00P234

~~============================================================

~~ذکر دریای خزر
~~کی هرچه ایشان گزارند به پادشاه باز گوید و جواب آنچ فرماید باز رساند تابرحکم
~~فرمان او درآن1 بروند.
# و این شهر هیچ روستا ندارد. لکن مقدار بیست فرسنگ سزارع دارند.
# کشت کنند وارتفاع به کشتی و به گردون" به شهر بازآرند. و بیشترطعام ایشان
~~برنچ و ماهی باشد. وعسل وموم از ناحیت روس آنجا آرند.
# و نیمه شرقی اتل بیشترین مسلمانان و بازر گانان باشند ولشکر وحاشیت
~~درین جانب باشند، و دیهها خالصه ملکن بود.
# و زبان خزرمانند زبان ترک ms173 است وهیچ قوم دیگر آن زبان ندانند .
# ورود اتل از حد خرخیز بیرون آید، و ازانجا به کیماکرسد و به غز
~~درآید و به بلغارشود و برحدود برطاس به دریا ریزد. * و گویند کی ازین رود
~~هفتاد واندرود برسی خیزد ونواحی را آب دهد وعمود رود به دریای خزرافتد*2.
# و گویند کی این رود درآن وقت کی همه آبها به هم باشد [892] زیادت از رود
~~جحون بود، و از بسیاری که هست چون بهدریا رسد دو روزه راه نوان دیدکی
~~در دریا می رود وبر آب دریا غلبه کند، چنان کی درمیان دریا به زمستان یخ بندد و
~~ازآب دریا پدید باشد
~~ودرخز رشهری هست که آن را سمندر4 خوانند. باغ وبوستان بسیاردارد،
~~چنان کی از دربند تا حد سریر همه باغ وبوستان این شهرست. گویندچهل هزار
~~باغ دارد، پیشتر همه انگور بود، ودرین شهرلمانان بسیارنده و مسجدها
~~دارند و بناها ازچوب سازند، و هادشاه ایشان جهودست وبا پادشاه خزر خویشی
~~دارد و باپادشاه سریر یهصلح باشده .
# ازانچا تا سرحد سریر دو فرستگ باشد، و مردم سربر ترسا باشند، و
~~9_ت: برآن ] 4- مقصودگردوته است [ 4حت: میان دوستاره را ندارد! 4.ت:
~~اسمید! .ت: بسیار باشند! 9. ت : باشند

PageV00P235

~~============================================================

~~مسالک وممالکگ
~~گویند کی این سریر تختی بوده است ازان ملکی از ملوک پارس . تختی زرین
~~است، چون پادشاهی از خاندان ایشان بشد فرزندی از فرزندان او آنجا رفت و
~~تخت با خود برد، وگویند از فرزندان بهرام چوبین بود. و تا این غایت
~~پادشاهی درخاندان ایشان است، ومردمان سریر باسسلمانان بهصلح باشند. ودر
~~5 ولایت خزر بهجز سمندر عمارنی دیگر ندانم:
~~برطاس قومی اند به نزدیک خزر بر کنار رود اتل. و برطاس نام آن
~~ناحبت است:
~~وهم چنین خزرو روس و سریر نام مملکت است. و مردم1 خزر به ترکان
~~نزدیکاند، و اما2 بهتر کان نمانند. و ایشان دو گروهاند: گروهی سیاه چرده
~~10 باشند و سیاه موی- گویی از نزاد هندوان اند. ms174 و گروهی سپید روی باشند * و
~~باجمال . [895] و بنده کی از خزر افتد از یت برستان باشند *3 ، کی ایشان
~~فرزندان خود را بفروشند،و اما جهود و ترسا روا ندارند یکدیگر را بنده
~~گرفتن وفروختن.
# و آنچ بازرگانان از خزر آرتد نه از خزر خیزد، کی ازدیگر جایها به خزر
~~19 آرند چون موئینه و برده4 و عسل وشمع و خز، و آنچه بدین ماند، ومردم
~~خزررا جامه پوشیدنی تباشد ، از گر گان وطبرستان وارمینیه و آذربایگان و روم
~~آنجا برند.
# و پادشاه ایشان را خاقان خزر خوانند و ملک خزر چون این پادشاه را
~~فراز کند و به خاقان خزری نشاند * وچون خواهند کی اورا بنشانند ** اورا بیارندو
~~20 پارهای حریر بر گلوی او بندند تا چنان گردد کی نفسش بخواهد گسستن ، آنگاه
~~9_ت: مردمان] 4 -م : "بترکان نزدیکاند واما" ندارد ! 4. ت : میان دوستارهرا
~~ندارد1 4. اصطخری: الزیبق، درحاشیه نسخه بدل "الرقیق * را هم بلست داده است
~~5- ت: میان دوستاره را ندارد ! 9 - م : آنگه.

PageV00P236

# ============================================================

~~ذکر دریای خزر
~~دران حال ازو بپرسند کی این ملک چندگاه خواهی؟ گوید چندین سال. آنگاه
~~اورا رها کنند و خاقان خزر باشد. اگر چندان 1 کی گفته باشد بگذرد و نمیرد
~~دران وقت او را بکشند. و باید کی این2 خاقان ازخاندان خاقانی باشد. واورا
~~هیچ فرمان نبود الا آن کی پیش او روند و او را سجده کنند. و هر کس را
~~بر او راه نباشد، مگر ملک را و کسانی کی در پایه ملک داری باشند. و ملک
~~پیش او نرود الا وقتی که کاری عظیم پیش آید، وچون بیش او رود سجله
~~کند و روی درآخاک مالد تا آنگاه کی اورافرمان دهد کی پیش خاقان شود وبااو
~~سخن گوید. و چون کاری بزرگ افتدکی بدان درمانند خاقان خزر را برون آرند.
# هرترک کی [9 90] باشد چون او را دید جنگ نکند و بازگردد . و چون
~~خاقان خزر بمیرد هر کس کی ms175 به نزدیک گور او بگذرد پیاده شود و سجده
~~کند، و تاگور او ناپدید نشود براسب ننشیند. واورا چنان فرمان بردار باشند
~~کی اگر بزرگی را از ایشان قتل برو واجب گردد و ملک بخواهدکی او را
~~بکشد او را بفرساید کی خویشتن را بکش. بهخانه باز، شود و تن خود را
~~بکشد. و خاقاتی در خاندانی باشد معروف، وایشان را نعمتی نبود، چون نوبت
~~به یکتن رسد ازایشان اورا به خاقانی نشانند ، واگرچه یک درم ندارد. وازمعتمدان
~~شنودم کی برنایی در بازار برد کانی چیزی می فروخت و مردمان آن جایگه
~~می گفتند کی چون این خاقان کی بود بگذشت خاقانی به وی می رسد. لیکن این
~~برنا مسلمان بود وخاقانی جز به جهود ندهند، و خاقان را تخت وقبه‌ زر باشد، و
~~هیج کس دیگر را نبود. و کوشکت خاقان ازهمه بناها بلندتر بود و آن ملک
~~ازان خاقان کمتر باشد.
# و به ناحیت برطاس خانه ها از چوب سازند. و دو گروهند : یک گروه
~~9_ت: چندانی ا4.ت: (ندارد) !* ت: برا *.ت: در! ع.ت: آنجایگاه

PageV00P237

~~============================================================

~~مسالک وممالمکک
~~درآخرولایت غز باشند نزدیک بلغار قرب1 دوهز ارمرد در بیشه ها باشند یهطاعت
~~بلغار، ویک نیمه دربرابر ترک. و زبان بلغار وخزر هردو یکی است.
# و بلغار نام شهرست . مسلمانان باشند ومسجد آذینه دارند.
# و سوار شهری است نزدیک بلغار، هم مسلمان ومسجد آذینه دارد. ودرین
~~5 هردو شهر [2 90) مقدار ده هزار مرد باشد، و درازی شب به تابستان آنجا
~~چنان باشد کی مردی بیش از یک فرسنگ نتواند رفت بل" کمتر ، و به زمستان
~~روز چند شب نابستانی بود به کوتاهی:
~~روس سه گروهند: گروهی تزدیک بلغار باشند وپادشاه ایشان به شهری
~~باشد کی آنرا کویابه خوانند و آن بزرگ تر از بلغارست .* و گروهی برتر
~~10 ازیشان باشند ایشان را صلاویه3 خوانند *4، وگروهی را ارثانی خوانند. و
~~پادشاه ایشان را مقام جایگاهی باشد کی آن را ارثا خوانند. ms176
# و بازرگانان تاآنجا نرسند و تابلغار پبش نروند. و به ارتا کسی نرود
~~به حکم آنک هر غریب کی آنجا رود او را بکشند. و اگر کسی به بازرگانی آنجا
~~رود هم در آب بازر گانی کند و به خش برون رها نکنند. و سمور سیاه وارزیز و
~~15 قلعیخیزد از ارتا، و مردم روس مردهرا بسوزند وعادت دارند کی ریش یکدیگر
~~بتراشند چنان کی دیگرجایها موی تراشند6 . و بلغار بزرگ به روم نزدیک است ، و
~~خلقی بسیارند وفوتی عظیم دارند، وبلغار درونی ترسا باشند.
# ذکر مسافات میان بحرخزر و نواحی آن،
~~از آبسکون تانواحی خزر سیصد فرسنگ بود ، وازآبسکون تا دهستان
~~20 قرب شش مرحله باشد، و چون یاد خوش بود بر پهنای دریا به دربند روند، و
~~ت: قریبا.ت: بل کی ا4 .م، ت: جلابه ا 4.ت: میان دوستاره درین
~~نسخه پس از " ارثا خوانتد " در سطر بعد آمده است ! ه .م، ت : آوثانی ا9حت :
~~"چنان کی دیگر جایها موی تراشند" ندارد ! 4- ت : ذکر مسافات بحرخزر

PageV00P238

~~============================================================

~~183
~~ذکر دریای خزر
~~ازاتل1 ناسمندر هشت روزه راه دارتد، و ازسمندر تا دربند تامملکت [916]
~~سریر سه روز راه بود، و از انل1 ناسرحد برطاس بیست روزه راه، واز برطاس
~~نا بجناک2 ده مرحله، و از اتل1 تا بجتاک" یک ماهه راه، و از اتل تا بلغار یهراه
~~بیابان یک ماهه راه، وچون به روی آب روند به دوماه تمام توان رفت*، ودرنشیبی
~~بهمدت بیست روز نوان رفت*، واز یلغار نا سرحد روم ده مرحله دارند، و
~~ازبلغار تاکویابه2 یبست مرحله، و از بجتاک2 تابشجرت، درونی ده روزه * راه، و
~~از بشجرت* درونی تایلغار بیست و بنج مرحله، والله اعلم یالصواب **.

# 9_ت : ایل! 4-م:ت : مصال 4 سم : کوثابه، ت: کویاته] 4.م : سخرت،
~~ت : بشخرت ا ه -م : میان دوستاره را ندارد.ا

PageV00P239

~~============================================================

~~ذگر بیابان میان فارس و خراسان
~~شرقی بیابان خراسان حدود مکران و بهری ازحدود سیستان:
~~و شمالی این بیابان حدود خراسان ms177 است و بعضی از سیستان
~~و غربی آن حدود قومس وری وقم وقاشان" .
# و چنوبی آن کرمان و پارس وبهری ازحدود سپاهان.
# و درین پیابان مردم بسیار مأوی ندارند، چنان کی در بیایانهای بادیه کی
~~خاته های عرب باشد، وهم چنین بیابانهای“ * نچد و تهامه وحجاز و یمن. همه
~~مردمان باشند، مگر اندک مایه بیابان میان *4 عمان و یعامه سوی دریا درحدود
~~یمن کی آنجا کسی مقام ندارد. و هم چنین بیابان مکران و سند همه5 مردم
~~نشینند. * و چراگاهها باشد اندراتجا به تخصیص هرقومی را.
# و اسا این یبابان غیر مسکون است، و هیچ قومی درین بیابان نباشند، و
~~بیوسته این یبایان جای دزدان و راه زنان باشد، و پیوسته خالی باشد. درین
~~بیایان بی دلیل راه دشوار توان بردن2.
# 1- ت : ذکر راههای بیابان میان قارس وخراسان ! 2. از ”و شمالی " تا اینجا در نسخه
~~م " نیست ودر نخه‌ "ت" در میان عبارت 7. خالی باشد" (جهار سطر بعد) و "و پپوسته
~~این بیابان.’’" قرار دارد، درینجا با متن عربی تطبیق داده شد! 4. ت : بیابان دیگر
~~4- ت: میان دوستاره را ندارد * -ت : هم] 9-م : "والله اعلم" اضافه دازد
~~9- م : میان دوستاره را تدارد.

PageV00P240

~~============================================================

~~ه:


~~ر
~~ه
~~بعف"
~~کر
~~حت
~~ت
~~6
~~ق
~~ع
~~اسی
~~2
~~چم

~~د
~~ای
~~ی
~~و
~~32
~~1
~~جو
~~من
~~ات
~~هطهنه
~~س


~~سماه
~~470
~~صورت مغازة خراسان
~~اودق 6 ،9)

PageV00P241

~~============================================================

~~دکر بیابان میان قارس و خراسان
~~[929) واین بیابان را جزراهها معلوم نتوان کرد. ودرین بیابان دزدان و
~~مفسدان فراوان باشند بهحکم آن کی به اطراف اقلیمهای مختلف بیوسته است. بهری
~~ازین بیابان درعمل خراسان است، و بهری به اعمال سیستان پیوندد، و بهری
~~به عمل کرمان و پارس وسپاهان1 وقم و کاشانو ری بازدارد، وبعضی به قومس و
~~حدود آن3. وچون دزدان درحد اقلیمی کار کنند به اقلیمی دیگرشوند. * ودرین
~~بیابان دشوارتوان رفت مگر به اشتر ** و اماکاروان ستوره جز بهراهی معروفو
~~جابی کی آب بود ms178 نتواند6 گنشت . و دزدان را مأوی گاهها باشد کی آن را
~~ندانند ، میعادگاه ایشان بودکی آنجا گرد آیند و کالا و قماشات پنهان کنند.
# یکی ازان را کر کس کوه خوانند. از کوههای گسسته است و چهار سو بیابان
~~دارد. وگرد بر گرد این کوه دو فرسنگ بیش نبود. ودرمیانه " این کوه آبی
~~هست آن را "آب یبده" خوانند. و کوه پیرامن این چشمه آب در آمده است و کوهی8
~~دشوارست، و سیاه کوه کی به کوههای جبل پیوستهاست، و درین بیابان جای.
# جای ده باشد
~~فاما4 شهری معروف نشنودهام، مگر سنیج10. شهر کی باشد از عمل11
~~کرمان برراه سیستان. ودرین بیابان برراه سپاهان تانشابور جایگاهی هست آنجا
~~سه پاره ده است کی آن را جرمه12 خوانند.
# و بر حدود این بیابان شهرهای معروف باشد. برحد پارس : [2925
~~نائین12 ویزد وعقده واردستان ازسپاهان، و برحدکرمان: خبیص وزاور14 و نرماشیر، و
~~برحد کوهستان15. قم و قاشان و دزه16. و هم چنین نواحی ری و نواحی خوار
~~9_ت: اصفهان! 4.ت: قاشان] 4- م: "وبعضی بمقومس وحدودآن" ندارد! *-ت:
~~میان دوستارهرا ندارد] _ ت: (ندارد)] 9-م: نتوانند! 2_ت : میان ا9-ت:
~~کوما41 ت: اما!10.م: سپنج،ت: سپنح! 99_ت: اعمال 14_ اصطخری:
~~جرمق ا 14_م،ت :مانین] 14_م، ت: زوزن] 14_ت: قهستان] 19ت:
~~دره.

PageV00P242

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~برحد این بیابان نهاده است، وسمنان و دامغان از ناحیت قوسس. وازشهرهای
~~خراسان کو هستان وطبس وقاین کی ناحیت این هردو جای سوی بیابان دارد.
# وراهها درین بیابان آنچه معروف است از سپاهان1 تاری ، واز کرمان تا
~~سیستان، وازپارس وکرمان تاخراسان، وراه یزد درحدپارس، و راه شورو راه
~~5 زاور2، و راه خبیص، و راهی دیگر هست کی آن را راه نو خوانند از کرمان تا
~~خراسان .اینست راههای معروف، و از این پس مسافتهای این راهها یاد کنیم:
~~ذکر مسافات راه ازری به اصفهان
~~ازری تادزه4 یک مرحله - ودرین مرحله همه آبادانی است الادوفرسنگ،
~~واز دزه4 تا دیر گجین * یک مرحله ms179 ، و چون به میان بیابان رسد درین مرحله
~~کر کس کوه وسیاه کوه برابر باشد، و دیر گچین *5 منزل گاهی است و چاه
~~10 آب دارد لیکن شور باشد و آب باران خورندو دو بر که بیرون دیرساخته اند، و
~~از دیر تاکاج بیابان است* یک مرحله و حوضها ساخته اند از بهر آب باران و
~~آبچاه شور بود، واز کاج تا قم یک منزل بیابان است *6 تا دوفرسنگی قم آنجا
~~دهی هست و این دوفرسنگ هم بیابان بود، [934) وازقم تاده گیران یک مرحله
~~آبادانی و مردم باشد و مردمان این ده گبر باشند7 ، و ازانجا تاقاشان دومرحله
~~10 آبادان بر کناربیابان، و از قاشان تا رباط بدره دومرحله- و راه بهری بیابان است و
~~بهری عمارت بر کناربیایان، و رباط بدره حضنی داردوقرب پنجاه خانه بودو کشاورزی
~~دارنده ، وازبدره تا رباط علی بن رستم یکن مرحله گران بیابان است وبه حدود بیایان
~~مکر کس کوه پیوندد و درین رباط رجاله باشند- به نوبت راه نگاه دارند و حوضی
~~دارندکی از دهی دیگر به آن نزدیک آب روان شود و به حوض آید، و ازانجا
~~9_ت: سفاهان ا 4.ت:“ وراه شور" ندارد، م: مور (تصحیح مبتنی بر اصطخری
~~است)ا* سم، ت: زوزت] *ت: دره .ت: میان دوستاره را نداردا9.
# ت : میان دوستاره را ندارد ! * - م : تاده گبران یک مرحله آبادانی و مردمان این دیه گبران
~~باشند 4_ت : دارد. ز

PageV00P243

~~============================================================

~~187
~~ذکر بیابان میان فارس و خراسان
~~به دانجی1 یک مرحله - دیهی2 بزرگ است و آبادان، و ازانجا به سپاهان یک
~~مرحله سبک باشد
~~وچون از ری به سپاهان2 روند کر کس کوه بردست چپ ماند وسیاه کوه
~~بردست راست، وسیاه کوه هم مأوای دزدان است، و از کر کس کوه تاندیر گچین
~~چهار فرستگ دارند، * و ازدیر [گچین) تاسیاه کوه پنج فرسنگ، و از سیاه کوه
~~تا کر کس کوه نه فرسنگ دارند ، و از کر کس کوه تا دزه ms180 هفت فرسنگ*،.
# راه از نائین تا خراسان
~~از نائین تا مزرعهای کی بر کنار بیابان است یک مرحله- چشمه آب
~~روان دارد و بر آن کشت کنند و دو یا سه تن درین مزرعه باشند، و ازانجا
~~تا جرمه چهار مرحله- برهردو فرسنگ گنبدی و بر که ای آب باشد، و ازجرمه
~~تا نوخانی چهار مرعله. به هر سه یا چهار فرسنگ گنبدی و بر کهای آب باشد،
~~[2935 و از نوخانی تا رباط حوران یک مرحله ، و از رباط تا آتشگهان - دهی
~~باشد - یک مرحله‌ سبک، و ازانجا تا طبس یک مرحله ، * و اگر خواهند از نوخانی
~~به دسکروان روند یک مرحله ، وازانجا تا بن6 یک مرحله *2، و ازانجا تا
~~ترشیز8 دو مرحله ، و ازانجا تا نشابور پنچ مرحله و راهها بهدیه کری4 جمله
~~شود برسه فرسنگی طبس. دهی بزرگ است، مردی هزار درین دیه باشند،
~~واماراه شور
~~شور نام آبی است در بیابان و سر این راه از دیه بیره0’ برخیزد برسر
~~بیابان ازحدود کرمان ، ازان دیه بهچشمه مغول11 آیند یک مرحله وبه این منزل
~~هیچ عمارت نیست ، ازانجا به غمر سرخ2: آید یک مرحله، ودرین مرحله مغاکی
~~9_ت : دانحی،م: دابحی 4.م: دهی] 4_ ت: صفامان! 4_ت :میان دوستاره را
~~ندارد.! .ت : ماسن *م : ماین] 9.م : بلر] 2.ت: میان دومتاره را ندارد
~~9.م: برسیر، ت: هردشر 9.م کنی،ت :کزی 10ت: سره، م تپره
~~99_م، ت: مفرل] 14.م، ت:عمروین مرح

PageV00P244

~~============================================================

~~مسالک وممالک

~~هست از گل سرخ عظیم ، وازانجا به "چاه بر" وگنبدی چندهست اوچاه آب ، واز
~~آنجا به حوضی روند کی آب باران * درو گردآید یک مرحله ، وازانجا به آب شور
~~یک مرحله- گنبدی چند ساخته اندبرین چشمه شور، وازانجابه کری یکن مرحله- و
~~درین مرحله به چهار فرسنگی کری بر که آب باران هست *“ ، و درین بیابان
~~5 شورچون از خراسان به کرمان شوند سوی دست راست بردو فرستگی درختستانی
~~هست گویند آنجا درخت باشد برصورت مردم:
~~واما راه زاور2
~~سراین راه ms181 از دیه زاور2 خیزد در حدکرمان ، وازانجا به درکوجری،
~~یک مرحله. ودرین جایگه آهی ضعیف می رود، ازانجا تا شور دوازده یک
~~مرحله، و ازانجا تا رباط [949] ویران یک مرحله- و این جایگه از دزد خالی
~~10 نباشد، وتا دیر بردان ازین جا یک مرحله، * و ازانجا تاحوض آب باران یک
~~مرحله، وازانجا تا رباط نابند یک مرحله * 2_ خانه بیستی باشد درین رباط وآسیایی
~~کوچک دارندو آب چشمه دارند و بر آن کشاورزی کنند ودرخت خرما دارند، و
~~پیش ازان کی به نابنده رسند بر دوفرسنگی چشمه آبست ودرختان خرما- لیکن آنجا
~~کسی ننشیند و دزدان درآن گنبد کها4 مأوی دارند،* و خرمای این درختان مردمان
~~15 نابند بر گیرند، و ازانجا به چاه شک روند *10 وبه هردوفرسنگ گنبدی وحوض آب
~~باشدو آب این چاه11 شک آبی خوش است، وازچاه شک تاخور12یک مرحله، و
~~ازخور12 تاخوست13 دو مرحله، واز خوست13 تاکری سهمرحله.
# 9_ت : است ا4. قسمت میان دو ستاره در تسفه "ت “ در سطر قبل پیش از "آنجا"
~~قرار دارد]4.م: راون، ت: راون! 4.م، ت: کوجوی] 5.م، ت:
~~سوردوارها9.م: بانید! *.ت: میان دوستاره را نداردا *.ت : باند، م
~~یاد91 ست: گنیدها 1 10_ت: میان دوستارهرا ندارد] 19_ت : بثرا 14-م،
~~: جور ا 14.م، ت: بستا

PageV00P245

~~============================================================

~~18،
~~ذکر بیابان میان فارس و خراسان
~~واماراه خبیص
~~خبیص شهر یست بر کنار این ییابان وآب روان داردو درخت خرما. ازانجا
~~به دروازق2 یک مرحله- و درین منزل چندان کی چشم کار کندویرانهاست و2
~~هیچ آب ندارد، و ازانجا یک مرحله تا بشوررود" - وادی قراخ است ، ازیاران
~~براین زمینهای شورآب افتدوسیلها درین وادی رود، وازانجا تا بارسک، سکوهی
~~کوچک است یک مرحله، * و ازانجا تا نیمه5 یک مرحله *6 ، وازانجا تاحوض.
# باران7 یک مرحله ، وازانجا تا رباط دو مرحله - ودرین رباط چشمه آب روان
~~است وتتی دو درین رباط باشنده [2946 و کشاورزی کنند، و ازانجاتا کوکور،
~~یکشسرحله- دهی آبادان است ازحد کوهستان ، واز کو کور ناخوست دومرحله. ms182 و
~~درین راه خبیص چون از رباط چشمه آب روان بردارند و دوفرسنگن سوی
~~خراسان بروند مقدار چهار فرسنگ سنگهای سیاه خرد باشد10، واز بارسک ناگور

~~حاجی’1 سنگهای خرد است. بهری سپید چون کافور و بهری سیز چون آبگینه،
~~راه از یزد به خراسان12
~~ازیزد تا آبخیزه13 یک مرحله ودرین منزل چشمه هست وحوض آب باران
~~هست - لیکن مردم نباشد، واز آیخیزه13 تا خزانه 14 یک مرحله بیابانست - لیکن
~~در خزانه14 مردی دویست باشند و چهارپاو کشاورزی دارند، و از خزانه تا
~~نل سیاه سپید15 یک مرحله بیابان باشد ودرین سنزل مردم نبود’، وحوض باران
~~آب دارد، و ازتل سیاه سیید تاساغند یک مرحله- وساغند دهی است قرب چهارصد
~~خانه وچشمه آب دارد12، و از ساغند نا پشت بادام تارباط محمد یک مرحله بیابان
~~1_ت : ذکرراه خبیص! 4. م، ت: دوارق! 4.ت: کی ! 4.م : ناوسک
~~5 م: بیمها 9_ت : میان دوستاره را ندارد! 7.ت: (ندارد)] 13_ت:
~~ودر اینجا مردی دویست باشند ! 9 .م : کوکون] 10.ت : پیش آید ! 99-م، ت:
~~گور خارجی] 14.ت: مسافت از یزد بخراسان] 14.م، ت: حیرها 14.م،
~~ت:خوانه 1ت:سیاه وسییدا 99_ت: درین مرحله هیج عمارت نباشد 14_ت:
~~کی در آنجا مقدار چهارصد مرد باشند دیهی آیادان وآنجا چشمه آب هست .1

PageV00P246

~~============================================================


~~مسالکک و ممالکگ
~~است- ودرین رباط مردی شی باشند وچشمه های آب و کشاورزی دارند، واز رباط
~~محمد تا ریگ یک مرحله - و درین منزل حوضی آب هست و کاروانسرای.
# لیکن مردم نیست، و ریگ ریگی است مقدار دوفرسنگ، و از ریگ تا سهلب یک
~~مرحله بیابان و رباط حوران1 از گچ [959) وسنگ ساخته اندوتنی سه چهار آنجا
~~5 مقیم اندکی نگاه دارند و آنجا چشمه آب است ، و از رباط حوران تا زاد آخرت
~~یک مرحله- ودر زاد آخرت چاه آب و کاروانسرایی هست لیکن مردم نباشد، و از
~~زاد آخرت تابستاداران یک مرحله- دهی باشد کی سردی سیصددرین دیه باشند[و]
~~آب کاریز دارند و کشاورزی کنند، وازیستاداران تا دیه ms183 بن یک مرحله - دهی
~~آبادان است و درین دیه مردی پانصد باشند و کشاورزی و آب روان دارند،
~~10 واز بن تازادویه یک مرحله بیابان- و درین منزل کاروانسرای و چاه آب هست
~~لیکن مردم نی6 ، و ازانجا تا رباط ریگن تا استلشت یک مرحله - واستلشت یک
~~منزلی است وحوض آب باران دارد وکاروانسرای بیمردم دارد، و از استلشت
~~تا ترشیزیک مرحله - و ترشیز از حدود بشت باشد کی نواحی نشابورست. و درین
~~راه برهردو فرسنگ خان وحوض آب ساخته اند. وراه بیابان بربی یکدیگر نهاده
~~15 است، چنان کی راه سپاهان و پس راه ری وپس راه نائین و پس راه خراسان و
~~هس راه شور و پس راه زاور و پس راه خبیص وهس راه نوکی راه کرمان است:
~~ذکر راه نو
~~از نرماشیر به دارستان2روند یک مرحله- دهیست و درخت خرما دارد
~~برسر بیابان [و) ازان گذشته هیچ عمارت [955) نیست ، و ازانجا به چشمه
~~سرآب یک مرحله، و از سرآب تا دیه سلم چهار مرحله بیابان. گویند کی این
~~20 دیه از شمار کرمان است، و ازانجا تا هری4 ده6 روزه راه.
# 9 م، ت: کوران4.ت: نپاشند * مت، ایسان، م: ارستانا 4.ت: هراه
~~ت مو

PageV00P247

~~============================================================

~~ذکر بیابان میان فارس و خراسان
~~111
~~واگر خواهند از نرماشیر برستیچ روتد پنج مرحله ، و از سنیج بهدیه
~~سلم بتج روزه راه.
# و اسا راه سیستان ازنرماشیر یعسنیچ روندهنج روزه، و ازسنیج پمسیستان
~~هفت مرحله، چنان کی در "صورت " نگاشته آمدمت1 .
# 9- ت : و پیدا کردست درصورت سیستان وکرمان.

PageV00P248

# ============================================================

~~ذکر سیستان و قوابحم آن
~~جانب2 شرقی سیستان ییابان مکران است و زمین سند و بهری از اعمال
~~مولتان:
~~وجانب غربی خراسان وبعضی از اعمال هندوستان3.
# وجانب شمالی4 زمین هندوستان:
~~و جانب جنوبی پیایان سیستان وکرمان.
# و از جانب خراسان و غور وهندوستان و آن حدود تقویسی درسی گردد.
# و این "صورت* سیستان استه .
# *اما[ 966] شهر های سیستان کی احتیاج است درین کتاب به معرفت ms184
~~آن *1:
~~زرنج، کس، نه، طاق، قرنین، خواش، فره، جزه، بست ، روذان ،
~~10 سروان، صالقان، بغنین، درغش،تل، بشلتکن، بنجوای ، کهک، غزنه ، قصر،
~~سیوی، اسفنجای، جامان1
~~و هیچ شهر بزرگ تر از زرنج نیست. شارستان وربض دارد، وگرد
~~9_ت: ذکرولایت سیستان! *. (ندارد)! 4. ت: عند! 4. ت:شمال! 5.ت :
~~و این صورت سیتان است * ندارد] 9. م: بجای میان دوستاره دارد "شهرهای میستان ":
~~7- م: زرنح کیرونه طاق وغریین وحواسفره جره بست ررذان سوزان طالقان پعمیردرغش تل سلتکه
~~فتجرای کهک کرنه قص سبوی اسفنجای جامان ، ست : رریح کرونه طاق غرنین خراس فره حره
~~ست روذان سوزان طالقان یعمردرغشر قل سلتکن قبحرای کهک کرمه قصرسوی اسمحای جامان .

PageV00P249

# ============================================================

~~ونان
~~ه وعن
~~2
~~42
~~34
~~1
~~1
~~1
~~هر
~~بزار
~~69
~~هرت
~~4د
~~7
~~اه
~~ق
~~ه
~~منه
~~9
~~412
~~کتار
~~ن
~~اداف

~~صورت دیار سیستان

PageV00P250

~~============================================================

~~193
~~ذکر سیستان وتوابع آن
~~بر گرد شارستان دیوارست. وخندق و ربض هم چنین دیوار دارد. و آب خندق
~~هم از خندق خیزد، و دیگر آبها با آن جمله شود. و پنج دروازه دارد: یکی
~~در آهنین، و دیگردروازه کهن - و ازین هردو دروازه راه پارس برخیزد، وسیم
~~در کر کویه1 برراه خراسان، و چهارم در نیشک7 سوی بست بیرون شود، وپنجم
~~دروازه طعام به روستاها بیرون شود- و آین در3 ازهمه آبادان نرست ، وهمه
~~دروازها درهای آهنین دارد. وبر ربض سیزده دروازهاست: یکی دروازه مینا.کی
~~سوی هارس رود، ودیگر دروازه گرگان، و سدیگر دروازه‌ شیرک4، وچهارم
~~در شتاراف5، و پنجم درواره‌ شعیب، وششم درتوخیک، هفتمدر کان7 ، هشتم
~~درنیشک8 ، نهمدر کر کویه، دهم دراستریس10، یازدهم درغنجره11، دوازدهم
~~دروازه‌ بارستان17، سیزدهم در زنگیان13.
# وبناهای ایشان همه از گل بود، به حکم آن کی چوب را خوره افتد. ومسجد
~~آدینه در شارستان است، چون از دروازه پارس درشوند نزدیک ربض. و سرای
~~اسارت [9 97) در ربض است میان دروازه طعام و دروازه پارس ،و زندان
~~در شهر بود بهریض بازآوردند ، و میان دروازه پارس و دروازه طعام ms185 کوشکی
~~هست ازان یعغوب لیت و کوشکی ازان عمرولیث، وکوشک یعقوب لیت
~~سرای امارنست. ودر شارستان میان در کر کویه14 ودروازه نیشک10 بنایی عظیم
~~هست16 کی خزانه17 عمرولیث بودهاست. وبازارهای شارستان گرد بر گردمسجد
~~آدینه است و بهغایت انبوه و آبادان. و بازارهای ریض هم آبادان است. یکی
~~1- م : کرکونه، ت: کرکونه] 4. ت: بسکی، م : تیسک! 4. ت : دروازه!
# 9_ت: اشیرک! 5.م، ت: سارا] 9.م: خوبک، ت: خوتک! 7مت:
~~کار [ 9.م : تیسک، ت: نسکی! *.م: کرکونه، ت: کرکونه 10.م:
~~اسپریس، ت: اسپرس 19م، ت: غنجوها 14.م، ت: رستان] 14.م،ت
~~رنکیان، اصطخری : رودگران [ 14- م : کرکی، ت: کر کونه] 15- م : تیسک ،ت:
~~سکی] 19.م، ت: بنائی هست عظیم کیا 17-خزانهخانه.

PageV00P251

# ============================================================

~~مسالک وممالکه
~~194
~~ازان بازارز هام یعقوب لیث پنافرمودست وبرسسجد آدینه وقف کرده و
~~برییمارستان و برمکه1. و ازان بازار هرروز هزار درم غله برخیزد.
# و درشارستان رودهای آب روان است: یکی ازدروازه کهن درآید، و دیگر
~~ازدروازه‌ نو، و سدیگراز باب الطعام. واین هرسه آب چون به هم آید یک آسیا
~~5 گرد باشد. و به نزدیک مسجد دو حوض آباست بزرگ. آبها2 درآن هر دو می
~~آید و ازانجا به سراهای مردمان میرود. و بیشترخانه ها از شارستان و ربض آب
~~روان و بوستان3 دارد. و در ربض شهر رودهایست کی جویهای شارستان ازان
~~برمی خیزد. و بازار از دروازه پارس نا در مینا پیوسته است ستداریک فرسنگ .
# و زمین این جایگه شوره است و ریگ.
# و شهری گرمسیرست ودرخت خرمادارد، وهیچ کوه ندارد. وبهزمستان
~~آنجا برف نبارد، وپبوسته باد سخت وزد و اسیا برباد ساخته باشند. ونودهای
~~ریگ را هریک چنده باد بردارد و از جایی بجایی گرداند7. و اگرایشان [5 97]
~~درنقل ریگ حیلها نسازتد ییم آن بود کی شهر بینبارد ، و چون ریگ به نزدیک
~~شهر گردآید مردم جمله شوندو گرد بر گرد ریگ دیواری سازند از چوب و خاشاک
~~10 بلندتر از ریگ، و در بن این دیوار ms186 جایها باز گذارندکی باد درآید و ریگ را
~~برمی دارد و یهسر دیوار برون7 می برد - چندان کی چشم کار کند و جایی اندازد
~~کی ایشان را ازان زیان نبوده.
# و میان کرمان و سیستان بناهای عظیم ماندست. گویند کی شهردرقدیم
~~آن بودست و آنرارام شهرستان خواندندی بو گویند کی رود سیستان برین شارستان
~~20 میرفت. مگر بندی کی به هیرمند بهجایگاهی کی آن را سو کن خوانند گسسته
~~شد، و ازین شهر آب بیفتاد. مردم رام شهرستان از انجا برخاستند و زرنج پنا کردند.
# 9_ ت: بیمارستانمکه 4.م: آبگرم] 4.ت: بوستانها] *.ت: جویها! *ت:
~~چندیک[ 9حت: بگرداند 2.ت: بیرون ! 4.ت: زیان ندارد *.ت: شهرستان.

PageV00P252

# ============================================================

~~ذکر سیتان وتوایع آن
~~ذکر رودهای این دیار
~~بزرگتر آبی را در دیار سیستان رود هیرمند1 خوانند. از غور برون آید
~~تا به شهربست رسد، و ازانجا به سیستان رود به دریای زره،و این دریا کی
~~کوچک است چون آب زیادت شود بزرگ شود و چون آب کم شود نقصان
~~گیرد. درازای این دریا مقدارسی فرسنگ پاشد از ناحیت کویر برراه کوهستان
~~بر هول کرمان بر راه پارس، و ههنای این دریا مقدار یک مرحله باشد، و آب
~~دریا آبی خوش بود2، و ازین دریا ماهی بسیار خیزد. و بیرامق3 دریا روستای
~~بسیارست مگر از سوی بیابان کی آنجا عمارت نیود. و رود هبرمندرودی بزرگ
~~است و تا به یک (989] متزلی، سیستان برسد و دیگر بعختها از وی میخیزده.
# اول رودی کی ازوبر سی خیزددرمیان روستا افتدتا آنجا کی به نیشک6 رسد.
# ورودی دیگر برخیزد کی آن را بشترود7 گویند.
# و رودی دیگرکی آن را سنارود8 گویند. و در وقت آب خیز درین رود
~~کشتی از بست به سیستان رود، و رودهای سیستان همه ازین منارود“ برخیزد.
# و رودی دیگرهست کی آن را رود شعبه خوانند و سی باره دیه را آب
~~میدهد:
~~و رودی دیگر آنجا هست کی آن را رود میلاه گویند. ناحیتی ms187 بسیار ازان
~~آب بردارد وباقی کی بماند در رودکزک10 به دریای زره رسد. و آنجایگه بندی11
~~بستهاند، و بر راه بست برین آب جسری ساخته اند چنان کی جسرهای عراق
~~باشد از کشتیها.
# 9_ اصطخری : هندمند! 4.ت: باشد 4.ت: پیرامون ا 4. ت: منزل ازا
~~ت : بر می خیردا 9.م: سک، ت: مسک! 3.م: تیسررد، ت: سرود،
~~اصطخری: باشترود *.م: سیاه رود، ت: سپاده رود9. اصطخری : میلی
~~99م، ت ترکا 99ت: سدی.

PageV00P253

# ============================================================

~~مسالک و معالک
~~و رودها کی بهدریای زره افتند یکی رود عامل1 (2) از وادی فره. و
~~رود تیشک2 از غور برون، آید، و نواحی آب بردارند و باقی به دریا ریزد.
# و سیستان ولایتی پرنعمت است و خرما بسیار دارد. و مردمان4 سیستان
~~بیشتر مردمانی توانگر باشنده. و از یبابانی کی میان سیستان ومکران است غله
~~5 بسیار خیزد از انگزد6 - چنان کی هیچ طعام ایشان را بی انگژد نبود* 2.
# و اسفنجای8 بزر گتر از قصرست ، ولیکن والی به قصر مقام دارد .
# و رخج نام اقلیم است و این نواحی را کشاورزی وغله بسیار بوده.
# *دو داور11 اقلیعی پرنعمت است، وتغرغورست، وبغنین 12 و خلج13 و
~~بشلنک14 *15 و خاش 16 درین تاحیت است.

# و داور12 ناحیتی است و قصبه این ناحیت تل ودرغش18 است بر کنار
~~هبرمند. [985) و بغنین10 و خلج وکابل و غور سردسیر است.
# و خلج قوسیترکان بودند ودرقدیم به این زمین افتادند. میان هندوستان و
~~نواحی میستان آرامگاه20 ساختند. مردمانی باشند یرشکل ترکان ، و زی وجامه
~~ترکان دارند، و همه زبان ترکی گویند.

# بست شهری است کی درهمه اعمال سیستان گذشت21 از زرنچ شهری
~~بزرگنر ازان نیست. ومردمان بست اهل مروت باشند، وزی عراقیان"2 دارند .
# 9_ اصطخری : ویقع فی بحیرة زرةالفاضل من وادی فره]4.م: یسک، ت : بسک
~~4.ت : پیرون] 4.ت: مردم] 5. م: بودند] 6. اتگڑد (.حلتیت. انغوزه*
~~انجدان - انگدان) پرای تفصیل راطلاع مراچعه شود به صفحات 9 هرمزدنامه (تآلیف پورداود،
~~تهران 1331ش.)1 4_ت :میان دوستاره را ms188 ندارد *_م: سفتجان،ت: سفنجایا*.
# ت: واین تواحی کشاورزی بسیار دارد] 19-م: دوار] 14. م: بغش] 14- م: حلح
~~19_م: بسلیک] 16.ت: میان دوستاره را ندارد! 19.م: حاس، ت : حایینا
~~99_م: دوار، ت: دواز 14.ت: درغس، م: مغوس 19.ت: نضی، م:
~~تنبی] 20- م : آرام گها 41_1 گذشته]1 44_ ت : عراق.

PageV00P254

# ============================================================

~~ذکر میستان وتوابع آن
~~شهری پرنعمت و میوه وخرمای بسیار، و ازانجا به بازر گانی به هندوستان روند.
# و قرنین1 شهر کی کوچک است بریک مرحله از سیستان بر دو فرسنگی
~~سروزن2 .
# و صفاریان کی پارس و خراسان وسیستان و کرمان به غلبه بگرفتند ازین
~~جایگه خاسنند، چهار برادربودند: یعقوب و عمرو وطاهر و علی فرزندان لیت،
~~و طاهر بر در بست کشتهشد، ویعقوب به حدود نیسابور فرمان یافت، چون از بغداد
~~باز گشت و گورش به نیسابورست. وعلی پیش رافع شد به گرگان به زنهارومدتی
~~آنجا بود. پس به دهستان فرمان یافت. ویعتوب برادرمهتر بودو غلام رویگری3
~~بود. وعمرو مکاری بود، و گویند کی به روز گاراول بنا بودست. و علی ازهمه
~~برادران کهتربود. و سبب خروج ایشان آن بود کی خالی داشتند و او را کثیر بن
~~رقاق گفتندی. و قومی از مقدمان خوارج بروه گرد آمده بودند درقلعهای کی آن را

~~ققیل گویند. پس این [4 99) برادران ازانجا بجستند وبهزمین بست اوفتادند. و
~~در این ناحیت مردی بود و برو قومی گرد آمده بودند و با خارجیان به حسبت
~~جنگ می کردند، و نام آن مرد درهم بن نصربود. و هرچهار برادرپیش درهم بن
~~نصرشدند، وازانجا این سپهسالاردرهم برخاست وقصدسیستان کردند .ودرسیستان
~~والی ابرهیم بن الحسین بود از قبل طاهریان وبس قوتیء نداشت. و درهم بن
~~نصر بر در شهر فرود آمد و مردمان را گفت کی من به جنگ خوارج آمدهام و
~~مردم شهر را استمالت می کرد و عامه مردم هواخواهی گرفتند . و درهم بن
~~نصر را در شهر بردند و ابرهیم والی از شهر به ناحیت برون ms189 شد و ایشانشهر
~~فرو گرفتند و باخوارج کارزار آغاز کردند و سپهسالار خوارج عمار بن یا سر
~~9- م،ت: غزنین} 4 ت: سرود، م : سرور1 4ت: روگری ا4_ت: (تدارد)
~~5_ ت : قومی، اصطخری : وکان فیضعف 9_ ت : آمدهاند.

PageV00P255

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~194
~~بهجنگ بیرون آمد و یعقوب لیث پیش او رفت و کارزار کردند و عمار کشته
~~شد. و ازان پس چون کاری سخت پیش آمدی یه یعقوب استعانت کردندی و کاراو
~~یالاگرفت ولشکر درهم بن تصرروی بهوی نهادند وسپهسالای بعوی دادندودرهم بن
~~نصر در جمله او بودی و درهم را نیکو داشتی، چون مدتی برآمد درهم ازو
~~دستوری خواست کی به حج رود، او را دستوری داد و چون یه یغداد رسیدیدنی
~~آنجا مقام کرد و ازان پس به رسالت خلیقه نزدیک یعقوب لیت آمدا ، یعقوب
~~لیث بفرمود تا اورا بکشتند. و کاریعقوب لیث به آنجا رسید کی پارس و کرمان و
~~خوزستان و خراسان [994) و بهری از عراق بگرفت.
# ملدد
~~طاق شهر کی کوچک است به نزدیک بست وروستایی دارد. و به همه
~~10 سیستان نعمت و انگور ازانجا برند.
# خواش؟ آب روان دارد.
# فره شهری بزرگ است و شصت پاره دیه و روستا دارد، وکشاورزی
~~و نخیل ومیوه فراوان بود.
# جزه اشهری کوچک است بردست راست راه خراسان . و از بست تا آنجا
~~ه1 دو سرحله دارند:
~~داور و صالقان5 بردو منزلی بست. دوشهرست برتعمت وبا کشاورزی و
~~میوه پسیار، و بیشترمردم جولاهه پاشتد،
~~روذان شهری کوچک است نزدیک فیروزقنده، آب روان و کشاورزی دارد.
# م: رفت ا.م حراس، ت: حواسا4.ت: ده رومتا! 4 .ت: فره،
~~م: قره6 .م، ت: طالقان] 9.م: فیردرمید، ت: فیررزمند.

PageV00P256

# ============================================================


~~199
~~ذکر سیتان و توابع آن
~~ذکر مسافات سیستان
~~از سیستان تاهراه
~~نخستین مرحله کر کویه1 خوانند بر سه فرسنگی، واز کر کویه1تا بشتر2
~~چهار فرسنگ. و لختی از آب هیرمند برین راه سی آیدو پول دارد، از بشتر2 تا
~~جوین3 یک مرحله ، و ms190 ازانجا تا پول رود قره یک مرحله ، واز پول تافره یک
~~مرحله ، واز فره تا دره یک مرحله ، و ازدره تاکوستان4 یک مرحله- اینجاسرحد

~~سیستان است، و از کوستان4 تا خاستانفسرحد اسفزاریک مرحله ، و از اسفزارتا
~~کاریزسری یک مرحله ، و از کاریزسری تا سیاه کوه یکشمرحله.
# داه از سیستان به بست
~~نخست مرحله را زانبوقه خواتند . از زانبوق6 تا سروزن7 یک مرحله ،
~~و تا دیه حروری8 یک مرحله- رود نیشک درین مرحله پیش آید [21002
~~[ کی] پولی از خشت پخته بر آن بستهاند، و از پول حروری تا رباط دهک
~~یک منزل ، و ازانجا تا رباط آب شور یک متزل ، و دیگرمنزل رباطکرودین ،10
~~و دیگر رباط قهستان“، و دیگر رباط عبدالله ، و از رباط عبدالته تا شهر بست
~~یک منزل، و از رباط دهک تا یکفرستگی بست همه بیابان است .
# واه از بست10 به غزنه
~~از بست تا رباط فیروزقند11 یک منزل ، و نارباط مغون12 یک مثزل ،
~~وتا رباط کییر13 یک منزل ، و ازانجا تا شهر رخج یک منزل14، * وتا تکین آباد15
~~یکمنزل ، و ازانجا به خرسانه [یک بنزل ]164، وازانجاتا رباط سراب17 [یک
~~6_م، ت: کرکونه 4.م،ت: نسر! 4.مت: حرترا *-م،ت:کوسان
~~م : حاسان، ت : حایان! 9.ت؛ رسوق، م راسوق] 3م،ت: سرود
~~.: جرردٹ ا م: هیستان، ت: هستان 10. سیستان ا 14.م: فبروقد،
~~ت : فیررزمند 94-م، ت :معون ! 14_ت، م : کر ! 14_ت: واز آنجا تا عرای
~~که آثرا شهر رجح خوانند یکٹ منزل! 15. م: دکراباد ! 99_ت : میان دو ستاره را
~~ندارد1 17-م : شراب.ا

PageV00P257

~~============================================================

~~مائک رممالک

~~منزل]، و ازانجا تا رباط اوقل1 [یک منزل] ، و (وارانجا تا] رباط جنگل آباد
~~یک منزل تمام باشد، و ازانجا تا دیه غرم2 یک منزل ، و ازانجا تا دیه خاست3
~~یک منزل، و ازانچا تا دیه جومه یک منزل، و ازانجا تا خابسار یک منزل
~~سرحد غزنی، [وتا] دیه خشباجی، (یک منزل ، و ازانجاتا) رباط هزار- دهی
~~5 بزرگ است و اول سرحد غزنی است. [یکٹ منزل ، وازانجا تا ms191 غزنه یک
~~منزل )، وجمله شانزده مرحله دارند.
# راه از سیستان به بالس به راه بیابان
~~از رخج به رباط سنگین روند یک متزل ، آنگه به رباط جنگی ، آنگه به
~~رباط بر، آنگه به استنجای ، جمله چهار مرحله:
~~راه سیستان به کرمان و فارس
~~نخستین منزل خاوران ، دوم رباط دارک ، و از رباط دارک تابرین6، واز
~~10 انحا تا کاونیشک7 ، آنگه رباط ناسی8 ، آنگه رباط قاضی، آنگه رباط کرامخان9،
~~آنگه سنیچ. جمله هشت مرحله، و این سنیج شهری است از نواحی کرمان
~~برسرحد سیستان ، عمرولیث بناکردست..1000 و این جایگه را قنطره کرمان
~~[1005] خوانند. و آنجا هیچ پول نیست لیکن چنین گویند.
# سایر مسافات سیستان
~~از فره12 تا قرنین13 سه مرحله ، و بین نه تافره یک منزل، واز کس’1
~~15 تا سیسنان سی فرسنگ، و طاق برراه کس14 است بر پنج فرستگی، خواش10 بریک
~~3
~~فرسنگی راه بست نهاده است، و میان خواش و قرنین یک منزل بود، و از بست
~~نا سروان دو مرحله دارند بر راه داور، آنگاه از رود هیرمند بگذرند به یک سنزلی
~~م: اویی اج.م،ت: عوم 4.م جایست . مت: خساجی اه.
# ، ت: سحان[ 9ت : برین 2.م، ت: کاوس] 8.م، ت: مای
~~9-م کرامجان،ت: کرامحان ! 10_ اینجا ترجمه افتادگی دارد 11 - م : وهمه سافتهای سیستان
~~برین جمله است 14_م: مره 14. م: فرنی! 14.م: کسر! 16. م: خواس.

PageV00P258

# ============================================================

~~ذکر سیستان وتوابع آن
~~201
~~سروان- یک منزل بروند تا درغش1 بر کنار هیرمند، وازتل تا بغنین" یک روز
~~راه است، و میان بنجوای، و کهک یک فرسنگ بود. و از بنجوای 3 تا اسفنجای،
~~سه منزل * وقصر برابر این باشد و میان هردویک فرسنگ باشد، و از اسفنجای،
~~تا سیویه دو مرحله، والله اعلم :
~~م: درغس 4.م: یعمرا .م: بنحرای] *.م: سفیجای اه م
~~سیربن] 6. ت: این قسمت پس از "گویند "- از نه سطر. قبل چنین است: " وطاق برراه کویر
~~است بر پنج فرسنگی حواس و حواس بر یک فرسنگی راه بست ms192 نهاده است و میان حواس وفرسین
~~یک منزل بررنه ، والله اعلم واحکم ، سایرمسافات میسعان - از سیستان تا حره سه مرحله واین قره
~~برابر است نزدیک بیابان، وطاق برراه کویرست واز بست تا سروان دومرحله است برراه دوار، پس
~~بررود هیرمثد بگذرد بریک مرحله از سروان و ازانجا تا درغس یک مرحله برکنار هیرمند و این
~~هردو از یک طرف باشد وازتل تا بعس یک روزه وازبعس تا سحرای مقدار یک فرسنگ واز ببعرای
~~تا اسنمتجای سه مرحله و قصر یرایر این یاشد ومیان هردو یک فرسنگ باشه واز سهنحای تا مرین
~~دومرحله است . مسافات میان ثغور و نواحی سیستان کی برسییل اجمال ذکر رقت واکنون ذگر
~~خراسان آغاز کنیم .

PageV00P259

# ============================================================

~~ذگر اتلیم خراسان
~~خراسان6 * مشتمل است بر کوره، و این *3 نام اقلیم است * و آنچه محیط
~~است به خراسان *4.
# و شرقی خراسان " نواحی سیستان و دیار6 هندوستان باشد7 ، به حکم آن
~~کی ما غور و دیار خلج وحدود کابل همه از شمار هندوستان نهادیم8 .
# و غربی خراسان بیابان غزنی9 و تواحی کر گان نهادهایم:
~~وشماای خراسان ماوراءالنهر و بهری10 از بلاد ترکستان11 و ختل12.
# و جتوبی خراسان بیابان پارس و قومس،
~~و پیش از این گفته آمدست کی قومس را با دیلمان اضافت کردیم13،
~~و هم چنین گر گان و طبرستان و ری * و آنچهیدان پیوسته است. واین سجموع را
~~حه
~~10 اقلیمی نهادهایم چنانک ذکر رفت. و بلاد *14 ختل را با10 ساوراء النهر نهاده ایم
~~*و خوارزمرا هم ازماوراء النهر یادکردیم *16،[9 101]جهت آنکه17 شهر
~~9_ م: و اما خراسان]4.ت: وخراسان!4.م: میان دو ستاره را نداردا4س
~~م: میان دو ستاره را تدارد 5_ ت : آن! 9_ ت: (ندارد) ! 7_ ت : هند است
~~8.ت: جهت آنکه اضاقت کرده ایم به سیستان و آنچه پیوسته است آز پس غور این همه را
~~به هند[ 9_ت: غزنه1 10.ت : بعضی 11.ت : ترکان 14-م : کوهستان
~~(تصحیح میتنی بر اصطخری است) ، ت : (ندارد)] 14- ت: ms193 ویعضی ازقومس را باکوههای
~~دیلم آن طرف نهادهایم] 94- م : میان دوستاره را ندارد] 15. م : و جبال را درشهر،.
# ت: وبلاد جبال را با (تصحیح میتنی بر اصطخری است)) 19_ ت : میان دوستاره را ندارد
~~17-م : زیرا چه

PageV00P260

~~============================================================


~~ملة
~~شهه
~~2274
~~هه
~~5326
~~92
~~18
~~29
~~21
~~9
~~9099
~~9
~~1441971
~~11

~~19

~~س

~~154

~~4
~~عن
~~9
~~1
~~هه

~~ههوه
~~22
~~لیاهو
~~بست
~~قق
~~ققةه
~~ت
~~ال

~~4


PageV00P261

~~============================================================

~~ذکر اقلیم خراسان
~~خوارزم بر آن جانب1 جیحون نهاده است وسوی بخارا نزدیک ترست ازان کی
~~سوی شهرهای خراسان * و خراسان را جانبی هست میان بیابان پارس و میان
~~هراه و غورو غزنین، و چانبی دیگردرحد غربیازحد، قوسس تا3 نواحی قراوه،،
~~این هر دوجانب را ازخراسان جدا کردنده تا ترییع خراسان درست آید . وتقویسی
~~دیگردارد ازحدود گرگان تا دریای خزر تا حدود خوارزم، واین تقویس همه
~~عمارت است ومسکون است ونعمت فراوان پاشد2
~~وما "صورت" خراسان وشهرها وراهها وبیابانها و کوهها“ عمه
~~نگاشتیم“ تا چون در شکل "صورت" نگرند چنان نماید کی خراسان در پیش
~~نهاده است10. والله تعالی ولی التوفیق وهو حسبنا ونعم الوکیل11.
# *
~~[1025] و شهرهای خراسان کی براعمال2" جمع کنند و آن را نام برند و
~~بازگویند چهار شهرست : نشابور و مرو و هراه و بلخ13.
# و دیگر کوره ها هست چون قوهستان 14 و طوس و نسا و باورده1 و
~~سرخس واسفراین وبوشنگ وبادغیس و گنج رستاق وبر ورود و گوزگانان16و
~~غرجستان17 و بامیان و تخارستان و زم و آمل ، و گفتیم کی خوارزم را در
~~ماوراءالتهر یاد خواهیم کرد.
# و شهر تشابور را نواحی هست که آنرا از نشابورجدا تکردیم. بهسبب
~~آنک در شمار18 اعمال نشابور میآید.
# و تخارستان را از بلخ جدا کردیم چنان کی در دیوانها آنرا ذکری10
~~9_ت : در آن طرف ا 4.ت : طرف ] 4.ت: با] 4.م: فواره، ت:قواره
~~5_ت: کردهاندا 9_ت: کرمان] 2- م: "ومسکون ونعمت فراوان یاشد" ندارد* -ت:
~~کوهها" ندارد]* ت: بنهیم! 90.ت: ms194 بجملگی درنظر است ! 11-ت: جمله
~~دعاتی را ندارد ( 14- م : عمال! 14_ت : مرو وبلخ ونشابور وهراه 14_ت
~~قهستان] 15_ ت : (ندارد)] 19_ اصطخری: جوزجان] 13- م : غرج وسان،
~~اصطخری : غرج الشار 94_ت : (ندارد)) 19ت : ذکر

PageV00P262

~~============================================================

~~مسالک و ممالک
~~هست- گویند بلخ و تخارستان. ودر تألیف و تفریق نواحی بس فایدهای تیست
~~مگر آنکن موضع هریک در "صورت" معلوم گردد .
# تشابور را ابرشهر خوانند. در هامونی نهاده است. و بناهای آن ازگل
~~باشد. و مساحت شهر فرسنگی در فرسنگی بود، و دوشارستان دارد. و قهندزو
~~* ربض و شارستان آبادان است. و مسجد آدینه در ربض شهرست ، وآن جایگه را
~~لشکر گه1 خوانند، و سرای امارت در جایگاهی است کی آنرا "میدان حسین"
~~خوانند، و زتدان هم در این نزدیک است، و میان مسجد آدینه و سرای امارت و
~~زندان مقدار چهاریک فرسنگی بود . وسرای امارت عمرولیث فرموده است :
~~و شارستان را چهار دروازه است : یکی را در پول گویند، ودوم دروازه
~~10 کوی معقل، وسوم درقهندز، [1036] وچهارم دروازه پول تکین3. وقهندز
~~از شارستان بروناست . و ربض گرد بر گرد شارستان قهندز است . و ریض را
~~دروازه هاست: دروازهای کی سوی مرووء یلخ وماوراءالنهر روند- آن را دروازه
~~جنگ خوانند، و دروازهای کی بهراه عراق وگرگان روند آنرا دروازه قباب
~~گویند، و دروازهای کی بهراه پارس و قهستان روند دروازه سپریسهخوانند.
# و یازارها در ربض باشد . وچشمه بازارهاشان دو بازار است- یکی را
~~چهارسوی بزرگ خوانند سوی مشرق. بازارها دارد تا گورستان معمر، وبردست
~~راست هم چنین بکشد تا گورستان حسین2، و بر دست چپ هم برین جمله تا
~~سرپول. وچهارسوی کوچک نزدیک میدان حسین7 است آنجا کی سرای میر2 است:
~~و آبهای نشاهور در زیرزمین میرود. چون ازشهر بگذرد بهصحرا افتد. و
~~20 کاریز ها هست کی در شهر پیدا گردد، و در سراها و بوستانها می رود .و
~~9_ت : لشکزگاه} 4.ت : میم! 4. ت: مکین] 4.ت : "مروو" ندارد
~~5- اصطخری : احوصاباد 9_ اصطخری : الحسینیین ! 7-ت : امارت .

PageV00P263

# ============================================================

~~ذکر ms195 اقلیم خراسان
~~رودی بزرگ هست کی شهر و روستا را آب دهد- وادی سغاور1 خوانند.
# و در خراسان هیچ شهری بزر گتر از نشایور نیست. و هوای نشابور
~~از دیگر هواهای خراسان بهترست. و جامههای ابریشم وکرباسهای باریک
~~خیزد - چنان کی در آفاق2 ازانچا ببرند.
# وحدودنشا بورفراخ است و نواحی بسیار. چون: بوز گان ومالن وسلومک و
~~سنگان و زوزن و کندر وخان روان و آزادوار وخسرو گرد و بهمناباد و مزنیان و
~~سابزوار و دیواره [1036) و مهرجان و اسفراین و خوجان و رزیله3.
# و اگر طوس در شمار نشابور گیریم شهرهای طوس اینست : راد کان،
~~طابران، بزدغور، نوقان4 -کی مشهد علی بن موسی الرضا رضوان الله علیهماه وگور
~~هارونالرشیذ آنجاست به چهار فرسنگی شهر،
~~ودر کوههای تشابور وطوس کان پیروزه باشد. وسرای امارت به خراسان
~~در مرو بوشی ودر بلخ بودی تا روزگار طاهریان کی آنجا مقام ساختند ، بهسبب
~~مقام ایشان دارالملک شد. واز نشابور’ دبیران و ادیبان معروف خاستهانده ، و
~~علماء مشهور1 نه چندان کی شرح توان داد.
# شهر مرو. آن را مروشاهجان خوانند. شهری قدیم است. گویند کی قهندز
~~راطهمورت پنا کرد. وشارستان11 را ذوالقریین درهامونی نهاده است کی در
~~حدود آن هیچ کوه نپینند. و زمین مرو شورهناک است و ریگ بوم. سه مسجد
~~9ست : سقا، م : سعاا 2.ت: همه آفاق] 4. م : بوڑگان وما ان و سلوت
~~و بژکان وزوزن و کدر وحان داون وارادوار و حسرو کرد و بهینا باذ و مزینان و ساروآن
~~و رمواده و مهرجان و اسفراین و ریدین وکر کان،.ت : بورکان و ما آن وسلونک و ترمان
~~و زوزن و کدروحان و داون وارادوار و خسروکره و بهمتاباه و مزینان وساروان و رمواده
~~و مهرحان و اسفراین ورندین وکرکان ] 4 - ت : رایکان طابران برعود نمومان ، م : رایکان
~~طایران برعود نموقسان 9-ت : رضیالله عنه 9- م : لعنت الله علیه 2ت :
~~(ندارد) 4 -م : "ازنشابور" ندارد! * م : خاستند 90- م : مذکورا 19_م
~~شهرستان.

PageV00P264

# ============================================================

~~مسالک و معالک ms196
~~آدینه دارد معروف. یکی را دراول اسلام بنا نهادند درشارستان ، چون مسلمانی
~~قوت گرفت دیگر بنا کردند کی آن را امروز مسجد آدینه کهن خوانند بر در
~~شهر، صاحب حدیثان آنجا نماز کنند و آن را مسجد[بنی] ماهان گویند. و ازان
~~پس مسجد آدینه ساچان1 بنا نهادند. وگویند کی مسجد و سرای امارت و بازار
~~ه ماچان همه بوسسلم پنا نهادست. و قبه پوسسلم هنوز برجایست و آن را چهاردرست،
~~هر دری به ایوانی بازدارد و پیش هرایوانی چهارسویی هست. وقهندز (21042
~~به بزرگی چند شارستان باشد، لیکن خراب است. و قهندز آب کاریزدارد. وبود کی
~~برآن آب پالیز سازند. و بازارها در قدیم: بر در مسجد آدینه کهن بودی ،
~~در روز گار بومسلم به ماچان افتاد ، و نمازگاه عید به محله سرمیدان، درمربعه
~~10 بوجهم بود. وگرد بر گرد نمازگاه عمارت است به نزدیک هرمزفره و ماچان.
# قاسا بر چهارسوی مرو رودهای معروفاند: یکی رود هرمزفره،
~~حسین طاهر4 بر کنار این رود عمارتهای بسیار فرمود و خواست کی بازارها و
~~سرای امارت را به این جایگه نقل کند. ومحلتی که سرای خواجه ابوالفضل
~~محمدبن عبیدالله آنجا است و آنراسرشابای خوانند- ازین رود آب خورد. ودوم
~~15 رود ماچان، و2 مسجد آدینه نو و سرای امارت و بازارگاه و زندان و سرای8
~~آل بونجم مولی آل ابو محیط همه برین آب است ، و آن قیه کی سواد بنی العباس
~~درو رنگ کردند درسرای پونجم باشد. و سوم رود زریف10 بر درشهر، وازین
~~رود آبها به حوضها برند کی مردم شهر بردارند، و مسجد آدینه کهن برین آب است،
~~و در پایان این رود کوشکهای آل خالدبن احمدبن حمادست کی میر بخارا بود.
# 9ت: ماهان] 4.ت: بازارهای قدیم] 4..ت: پس محلت میدان (نسخه "م"
~~با اصطخری مطابقت دارد)] 4.م، ت: حسنا 5.: عبدالله! 6.: سرشایانی،
~~: سرسایاهیا 9.ت: یردرا 9م: کی9ت: ایومیط10.م
~~رزیق، ت : درق.

PageV00P265

# ============================================================

~~ذکر اقایم خراسان
~~چهاره رودی کی آن را به اسعدی1 ms197 خراسانی بازخوانند، و محله درسنچان2 وحدود
~~[ا بنی] ماهان ازین رود آب خورد.
# عمارتهای مروبرین رودهاست. و دیوار شهر گرد بر گرد این رودها و
~~عمارتها در کشیده است. و دیواری بودست گرد بر گردشهر و روستا کی آن را
~~رای خوانند [1045] وهنوز آتار آن دیوار پدید3است.
# وشارستان درونی را چهار دروازه است. یکی درشارستان است کی به مسجد
~~آدینه باز دارد، ودوم در سنجان، وسوم دربره، و چهارم در مشکان.و این
~~دروازه خراسان است. وسرای مأون و لشکر گاه او برین درست ، و آنجا مقام
~~داشتی تا آنگه کی خلاقت بهوی رسید،
~~و رود مروروده بزرگ است واین رودها کی یاد کردیم همه ازین رود
~~برخیزد و آن را مرغاب خوانند - یعنی آب مرو. وگویند کی نسبت این* آب
~~به آن چایگاه است کی ازو برون میآید از غرجستان [و] این جایگه را مرغ
~~گویند یا مرغاب*6 و این آب به مروالرود گذرد. و کشاورزی ایشان همه برین

~~آیباست. وسرحد مروالرود خوزان، است و قرینین“ از حد مروست، وپخشش
~~آبها از دیه زرق، برخبزد، وهر محلتی را رودی کوچک پخش نهادهاند وتخته
~~فروبرده تا آب بسویت سی رود. و چنان ساختهاند کی اگر آب زیادت گردد
~~*همه پخشها زیادتی بیابد*، و اگر نقصان گیردبسویت از همه پخشها کم گردد:
~~و برین رود11 میرابی پاشد که او را حرمت بیش از حرست والی معونت بود
~~و شنودهام کی قرب ده هزار مردانست کی عمل آب12 این رود دارند.
# 9مت: باسعید! 4.ت: شعان، م: شیخانا.ت: پدیدارا 4. اصطخری:
~~بالین 5- مروالرود] 9ت؛ میان دو ستاره را ندارد] 3. م، ت حوران
~~م، ت: قریقینا* .ت: ررق، م؛ رزیق “1 .ت: میان دوستاره را
~~ندارد 11_ت : آب 1 94_ت: (ندارد).ا

PageV00P266

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~و مرو لشکر گاهاسلام بوده است، ومسلمانانرا ملک پارس ازمرومستقیم
~~شد - چون یزد گرد را به مرو در آسیایی بکشتند. و دولت بنی العباس هم از مرو
~~خاست. و در سرای بونجم معیطی ms198 (1052] جامه سیاه رنگ کردند کی مسوده
~~بوشیدند. یعنی سپه پوشان، و مامون در مرو بود کی خلافت به وی رسید و بر
~~5 برادر خویش محمد بن هارون ظفر یافت،
~~و بزر گان دیوان خلافت و سپهسالاران ودییران از سروخاستند، وعلما و
~~فقها و ادبای معروف. ودرهمه روزگار گذشته مردم مرو را برمردم همه ایر انشهر
~~تفضیل وتقدیم بودی، چنانک برزویه طبیب برهمه اطبای عجم مقدم بودهاست ، و
~~باربد کی نواهاورودها ساخته است1 [وم همگنان درین صنعت هنوز به وی اقتدا
~~10 می کنند.
# و خوش ترین شهرهای خراسان است و میوهای مرو به از میوهای دیگر
~~شهرهای خراسان بود، تا آن حدکی خربزه آنجا را خشک کنند و کشته2 خربزه
~~به آفاق ببرند3 . و هیج جایی دیگر نشنودهام کی خربزه کشته توان کرد کی تباه
~~نشود4. و نان مرو معروف است. و اندام و ترتیب* بناها و بازارها و پا کیزگی
~~15 مردم و ترتیب** بازارهای پیشهوران چنان کی هر حرفتی بازاری جداگانه
~~دارند. و سراها و آبهای روان و درخت و بوستانها بر آن نسق که در شهرمروست
~~هیچ جایی2 نیست، و اشترغاز’ به همه جهان از بیابان مرو برنده . و ابریشم و
~~قز بسیار کی در مرو گیرند جای دیگر نگیرند10. و شنودهام کی اصل ابریشم
~~در روزگار’1 از مرو به طبرستان افتاد ، و هنوز تخم از مرو به طبرستان برند.
# 20 و پنبه مروی و کرباسهای نیکو از مرو خیزد.
# 9_ت : ساختهاند! 4. میوه خشک کرده (برهان قاطع)] 3. ت : نبرندا 4.
# منشود 6_ت : میان دوستاره را ندارد] 9. ت: جداگانه بازاری] 7.ت: جای
~~دیگر ] 8- بیخ گیامی است که آنرا در عربی شوک الجمال گویند (فرهنگ نفیسی)!*.
# م: خیزد] 10- م : " جای دیگر نگیرند " ندارد ! 99_ ت: "در روزگار" ندارد.

PageV00P267

# ============================================================

~~ذکر اقلیم خراسان
~~و درشهر مرو دو منبرست، و درنواحی سنیر هاست - قدیم و حدیت - درین

~~جایها کی یاد کنیم :کشمیهن، هرمزفره، [1056]، سوسقان، سنج، جیرنج
~~ن س
~~دندانقان، قرینین، باشان1، درین ms199 همه جایها منبرست:
~~هراه2 نام شهراست و اعمال وتواحی آن این است : مالن، خیسار، استربیان،
~~اوبه2، ماراباد، باشان، کروخ، خشت، [و] به اسقزار: ادرسکر، کواران،
~~کوشک، کواشان،. و اسفزاره نام ناحیتی است. وشهرهری حصاری و خندقی
~~دارد، ودرین خندف آب است. و این حصار درمیان شهرست، واعمال و نواحی
~~آن بسیارست".
# و شهر دیواری عظیم دارد و قهندر و مسجد آدینه در شهرست و سرای
~~امارت در خراسان آباد است و ازانجا تا شهر سه فرسنگ باشد برراه پوشنگ و
~~این خراسان آبادآنست *”کی لشکر گاه بودی در اول . ومساحت9 شهر مقدار
~~تیم فرسنگ باشد.
# و شارستان را چهار دروازه است: دروازهای کی راه بلخ است، و یکی
~~دروازه نشابورست آن را زیادی10 خوانند ، [ویکی دروازه سیستان کی آن را
~~پیروزایاد11 خوانند]، و یکی دروازه * غور کی آن را *12 در خشک گوپند. و دروازها
~~همه از چوب است مگر دروازه بلخ کی آهنین است. و در میان شهر و ربض
~~آبهای روان است، و حصار را چهار درست، هردری سوی دروازهای وهم به تام
~~آن دروازه باز خوانند. وگرد بر گرد حصن دیوارست، و پهنای دیوار سی گام
~~9م: کهر رمزفره حوه سوستان نسیح خرع دندانقان فریقس باسان، .ت : کسهر هرمزفوه
~~سومعان بسح خبرع دیدایهان فریفنن بامان 4 -م : هرا 4- اصطخری : اوفه (تاریخنامه
~~هراة : اوبه) 1 4- م، ت : مالف حسان آسرسان اوبه ماراباد داسان کروخ حست ماسران
~~ادرسکرکواران کوسف خراسان] 5_ ت : اسران،م : استران] 9_ت : هراه 2
~~م: " واعمال و نواحی آن بسیارست " نداردا *حت: میان دوستاره را ندارد!4.
# ت : مسافت 90_ اصطخری : زیاد ! 99_ اصطخری : فیروزآباد] 14_ت : میان
~~دوستاره را ندارد.

PageV00P268

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~بود. و مسجد آدینه درییان شهرست. ودر همه خراسان و باوراءالنهر هیج جایی
~~مسجدی آبادان ترو انبوهنر از مسجد هری نیست، آنگاه مسجد بلخ، [21062
~~آنگاه مسجد سیستان . درین مسجد1 همیشه زحمت بود وبیوسته فقها وعلما2 نشینند،
~~چنان کی درشام و در تغور عادت است. ms200
# و هری بار کده پارس وخراسان است، وفرضه خراسان و پارس وسیستان
~~است. وکوه بردوفرسنگی شهرست * بر راه بلخ. ودرین کوه گیاه و هیزم و
~~هیچ چیز نبود. سنگ آسیا را شاید. و بر سراین کوه جایگاهی است آبادان
~~آن را سرسکه2 خوانند ، کنیسه ترساآن است04، ومیان شهر و این کوه هیچ آب و
~~باغ وبوستان نیست مگر رودشهر، وبول ندارد. و دیگردروازها همه باه آب و
~~10 باغ و بوستان است . آبادترین6 دروازها در پیروزابادست، و آب ایشان از
~~نزدیک رباط کروان برخیزد . چون از غور بیرون آید و نزدیک هری رسد
~~رودهای دیگر ازوجداشود . یکی ازان رودهارا رود برخوی خوانند. نواحی
~~سنداسنگ“ را آب دهد، ورود بارست کی روستای کواشان1 وسیاووشان10
~~را آب دهد، و رود اذریجان11 بهروستای سوسان12 رود، و رود سکو کان13کی
~~15 روستای زیرین14 را آب دهد، * و رود کراغ به روستای کو کان رود، و رود
~~غوسمان10روستای کرک را آب دهد * 16، و رود کنک 17 به روستای غوبان18 و
~~سکربگرد رود، و رود فغر’’ کی روستای سوخیر در حد بوشنگ برآنست20، و
~~رود آنجیر21کی شهر هراه و باغها و بوستانها را آب ازان است برراه سیستان ، همه
~~باخهاست بیوسته
~~9- م : (ندارد)]2. ت: علما وفقها 4. اصطخری: سرشک! 4.ت: میان دوستاره
~~پس از "بوستان هست " دردوسطر پاثیزتر آمده است ] 5. ت : را ] 9_ ت: آبادانترین
~~7_ت : هراه1 4م :سبداسنک، ت: سپداسنا 9.، ت: کراسانا1
~~م : سپاوشان ! 91_م، ت: اردیحان! 14_م، ت: میرستان 14_.م : بسکوکان،
~~مت : یسکوکان] 14_ اصطخری: سله 14_م: عوسجان !19_ت: میان دوستارهرا
~~ندارد 17_ت: کیل 14.م، ت: عربان] 14.م: سغر، ت: سعرام4.
# اصطخری : فغریسقی رستاق یغاوردان وفیردا 49.م، ت: خیرا

PageV00P269

~~============================================================

~~ذکر اقلیم خرامان
~~* وکروخ از هری کوچک [6 106] ترست، و کشمش بسیار خیزدو
~~مویز طایفی- و از مالان هم خیزد . و مردمان کروخ همه شرات1 باشند *2.
# و کروخ در شعبی نهاده است و مقدار بیست فرستگ ناحیت دارد. همه باغ و
~~بوستان:
~~اوبه چند کروخ بود، و ms201 مردم اوبه اهل جماعت باشند،
~~مالان کم از کروخ بود. باغ و بوستان بسیار دارد.
# خیسار3 از مالان کمتر بود، و باغ و آب روان4 اندکی دارد.
# استربیان کمتر6 ازمالان بود، وکشت وزرع2 پیش ازباغ دارند، و
~~مردمان این دیه خوارج باشند،
~~ماراباد باغ و آبهای8 فراوان دارد.
# اسفزاره چهارشهردارد. بزر گترین آن مواضع10کواشان است.* کمتراز
~~کروخ بود. آب و باغ بسیار دارد. کواران [و] کوشک11 [و] ادرسکر هر سه
~~بهاندازه‌ یکدیگر باشند *16، و مردمان اسفزاره اهل جماعت باشند.
# بوشنگ چند یک نیمه هری باشد، و از پوشنگ تا بن کوه12 دو فرسنگ
~~بود. وشهرهای پوشنگ اینست: خرگرد14 ، [فر] گرد، کوسوی15، کره1.
# و پوشنگ هم بر شکل هری نهاده است ، و چندان درخت عرعر کی آنجا باشد
~~درهمه خراسان نبود، وازانجا به دیگر شهرها برند. وآب پوشنگ از هری یاشد و
~~این رود به سرخس رود . لیکن بهوقت آن کی هواگرم17 شود آب آنجا نرسد .
# 9- فرقه ای از خوارج (اصطخری : شراة) ] 4. ت : میان دوستاره را تدارد ! 4 م :
~~حسان، ت: حسان] 4.م: آب وباغ ! *.م : اسبرنیان، ت : اسرسان: 9ت :
~~(ندارد)] 9.م: کشت ورز 8.ت: آب و باغهای9. م : یاسفران، ت :
~~افران10ت: موضع 91_م: کوسد 14_ت : میان دو ستاره را ندارد]
~~14_ت: (ندارد) 94.م: حرکرد، ت: خسررکرد! 16.م : کرسو،
~~ت: کوسری! 16_: م، ت: خره] 94. ت: گرما سخت

PageV00P270

~~============================================================

~~مسالک وممالیک
~~و پوشتگ را حصارست و خندف، وسه دروازه دارد .* درنشابور و در هری و
~~درکوهستان *1.
# کوسوی2 شهر کی باشد کمتر از بوشنگ، آبهاوباغ و بوستان [1072] دارد.
# *خر گرد کوچکتر از کوسوی بود، و باغها دارد*2.
# فرگرد4 از خرگرد5 [کوچکتر] است. آب روان دارد. لیکن باغ
~~کمتر بود، چهارپا دارند بیشترا.
# بادغیس2 ناحیتی است و شهرهای آن اینست : کوهسیم [وکوفا] و
~~کوغناباده وبشت9 وجاذوی10 وکابرون11 و کالوون12 و دهستان13. و
~~شاهیان14 به کوغنایاده مقام دارند .
# دهستان13 آبادان تر بود وچند ربع پوشنگ بود. وخانه های گلین دارند و
~~زیرزمین بسیار. و بر ms202 کوهی تهاده است . و آب روان [کم] باشد و باغها
~~ندارند. وکشت ایشان یخس10 بود.
# و کومسیمو کوقا1 و کراکین17 هم چنین باشد18، و کوه سیم معدن نقرهاست .
# وکوغناباد“ و جاذوی10 را آب روان هست . لیکن کشاورزی بر آب
~~15 باران بود.
# کالوون12 وکابرون11 آب چاه دارند، و کشت برآب باران کنند.
# و کوه نقره بر راه سرخس است،

~~ومردم باد غیس اهل جماعت بوندە’، الا خجستان20 دیه احمدبن
~~عبدالله کی ایشان خوارج باشند.
# 9_ت : میان دوستاره را ندارد] 2.م، ت: کوسری] 4.ت: میان دوستاره را
~~ندارد * - م : فوکرد، ت : نوکرد 5. م: حرکرد، ت: خسروکرد! 9.
# ت: (ندارد)] 4.ت: بادغیش! 4. م :کویعمایاذ، ت: کوی عمایاد] * -م: بست،
~~ت: یست] 90 م : جارو، ت: حارور] 99_ت : کایرون، م : کارون ا 14.
# م، ت : کالون 14-م، ت : هستان! 14_ اصطخری: والسلطان] 15. [.دیمع
~~19-م :کو، ت: کوی! 17_ اصطغری: (ندارد) [ 14.ت: بود 19_ت: باشند]
~~م،ت: خجار

PageV00P271

~~============================================================

~~ذکر اقلیم خرامان
~~213
~~* کنج روستا1 ناحیتی است کی2 قصبه آن را ببن3 خوانند .*، و کیف ازببن3
~~کمتر بود، و شاهیان در ببن3 مقام دارند، وشهربین3 بزرگتر از پوشنگ است.
# و کیف و ببن3 آبها یسیار دارده و باغ و بوستان فراوان،
~~و بغشور در پیاباتی نهاده است. و کشت ایشان همه بخس بود و آب
~~چاه دارند و هوای درست دارد.
# و این شهرها همه برراه مروالرودست . وتواحی مروالرود اینست:
~~کوشک أحنف ، دزه7 ، مرو[ 1076]روده.
# و مرورود8 از پوشتگ بزرگ تراست، و رودی بزرگت دارد . و این
~~رود است کی بعشهر مرو سی رود، و بیابانی خوش دارد و آب و باغ و بوستان
~~قراوان.
# و کوشک آحنف * یریک منزلی مرو[روع دمست برراه یلخ. و دزه برچهار
~~فرسنگی مرو[رو] دمست. وقصر احتف آب روان دارد و میوهای نیکو
~~دزه - رود مرو10 درمیان دزه می گذرد، وازین جانب به آن جانب پول
~~کدرند. باغها و بوستانهای بسیار دارد.
# طالقان چندمرورود8 بود*11. وآب روان دارد وباغها ، لیکن نه چنان
~~که ms203 مروالرود8، و هوای طالقان درستتر از مروالوود8 است، وطالقان درمیان
~~کوه نهاده است، لیکن آب روان و باغ و میوه12 پیشتر دارد.
# گوز گانان 13 نام ناحیت است ، وقصیه‌ آن چهودستان 14 است .
# وشبورقان روستاست ، وقصبه آن را کنددرم10خواتند.
# 9_ اصطخری: کنج رستاق ا 4.م: و41. م’ت: س! 4_ ت: میان دوستاره را
~~دارد ت : (ندارد))96_ت : بعشور! 7-م: وره،ت : دره ا9ت:
~~مروالرود، م : مرود9 ست: کوشک: 90_ اصطخری : مرررود! 99ست : میان
~~دوستاره را از چهار سطر قبل تدارد] 94.م : "و میوه" ندارد ! 14. ت: کوز کام،
~~اصطخری: جوزچان ! 14. اصطخری : پهودیها ه1.م، ت: کندرم .

PageV00P272

# ============================================================

~~214
~~مسالک وممالک
~~و سان شهر کی بود.
# [ وانبار بزرگتراست] وشاهیان1 آنجا مقام دارند. بزرگتراز سرورود2
~~بانشد. ابهای روان و باغ وبوستان دارد.
# و کتددرم3 درمیان کوهست. آنجاء میوه بسیارخیزد.
# و شبورقان آب روان دارد ، وبزرگتر از کنددرم است .
# و سان کشاورزی بسیار دارده ، و اندک مایه باغ و بوستان دارند.
# و از ناحیت گوزگانان سختیان6 گوزگاتی خیزد ، و به همه خراسان از
~~آنجا برند .
# و از شبورقان" تا اثبار یک برحله دارند، و تا پاریاب از شبورقان دو
~~10 مرحله، و از شبورقان تا کندشرم" چهار مرحله
~~2
~~و غرجستان8 دوشهر دارد: یکی نشین’ و یکی سورسین، و هر دوچند
~~دگر10 باشند، و از نشین [108] برنج بسیارخبزد. وازسورمین مویز بسیار
~~خیزد. واز نشین تادزە11سرورود17 یکمرحلهدارتد. ونشین بالای دزه11 است ، و
~~آب مرو از نشین به دزه11 ومروالرود12آید. واز نشین تا سورمین یک مرحله.
# و غورناحیتی بسیاراست، ودر جمله مسلمانی یاد کردیم به حکم13 آن کی
~~درخوزمسلمانان بسیار باشند. و کوهستانی آبادان است14 و استوار. و رودها و
~~چشمه ها و باغها و بوستانها بسیار دارد. و حدود غور از عری15 در گبرد تاقره و
~~تا زمین داور و تا رباط کروان از اعمال ا[بن] فریغون وتاحدود غرجستان ،
~~وهم چنین تا به هری باز گردد.
# 9- اصطخری : ویهامقام السلطان 4 - م: مرود! 4 -م، ت کندرم ! * -م : (ندارد)]
~~5. م: ms204 بیشتر دارند] 9. پوست بزدباغی شده (فرهنگ نفیسی)! 7. م: شیرقانا
~~8_ اصطخری : غرج الشار]9.م: بشین، ت: بشتن] 10_ت : یکدیگر! 11_ت:
~~دره 14-م : مرود] 14. ت: ازبهر! 14_ ازینجا تاآخر جمله بعد در "ت" چنین
~~است ؛ و آب روان ویاغهای بسیار دارد! 95- ت : هراه.

PageV00P273

~~============================================================

~~ذکر اقلیم خراسان
~~سرخس شهریست سیان نشابور و مرو. در هامونی نهاده، و آبروان
~~ندارد ، مگرآن قدر کی گفتیم کی1 از پوشنگزیادت" آید. و کشاورزی همه بخس
~~باشد. و این شهر چند3 نیمه مروء بود. وشهری آبادان است، و هوا و خاکی
~~درست دارد . چراخورها قراوان بود درنواحی5. وکار ایشان بیشتر بازرگانی
~~شتر2 باشد، و آب چاه خورند و خراسها" دارند.
# نسا شهر یست چند سرخس و پرنعمت، و اب در سراها ومحله ها رود.
# و باغ و بوستان و نزهت گاهها فراوان دارد، و در میان کوه بود.

# فراوه تغریست در بیابان و از عمارتها دورست. و قوسی مرابطان آنجا
~~نشینند- اندک مایه مردم ، لیکن آلت و عدت بسیار دارند . و چشمه آب دارند
~~در میان دیه. و هیچ باغ“ و بوستان و ترهزار وهیچ * چیز ازین نوع *9 ندارند. 10
~~[1086] و کم از هزار مرد نباشند درین دیه.
# 7*
~~کوهستان10 از جمله خراسان است در بیایان پارس، وهبچ شهر ندارد.
# وقصبه این ناحیت را قاین خواتند. شیعه باشند11 . قصبه آن : ینابد12 و طبسبن
~~نعرف13 به کری [و خور].
# و قاین چند سرخس یود. و بناها همه از گل بود. وقهندزی دارند، و
~~گود آن خندقی هست ، و سسجد آدینه و سرای امارت در قهندز پاشد. و آب
~~از کاریز خورند، و باغ و بوستان کمتر بود. و جایگاهی14 سردسیرست:
~~9_ ت: بجای " مگر آن قدر کی گفتیم کی " دارد * مگر آنک *! 4_ ت : زیاده 4-ت:
~~در حساب کی چند 4_ت: مروالرود ! 5 ت: "بود در نواحی" ندارد! 9_ ت:
~~اشتر! 4- خراس آسیای بزرگ که باچهارپابگردد (فرهنگ نفیسی)] 8.ت : "وهیج"
~~ندارد 9 ت: میان دو ستاره را ندارد]90. اصطخری: قوهستان ms205 ! 91 .م:" شیعه
~~باشند " ندارد! 14_ت : ساید، م : (ندارد) ! 14.م، ت: تعرف (مترجم توجه
~~یه "تعرف" نداشته وظاهرا آنرا نام خاص پنداشته وترجمه نکرده است) 0/ 94-ت : (ندارد).ا

PageV00P274

~~============================================================

~~216
~~مسالک و ممالکک
~~و طبسین1 کمتر از قاین است. درخت خرما دارد ودرشمار2 گرمسیرست:
~~وحصاری دارد، ولی قهندز ندارد. و آب از کاریز بردارند.

# خور3 از طیسین کوچک تراست -یه نزدیک خوست4 . اندک مایه باغ دارده، و
~~آب تنک6 بود. و مردمان این جایگه2 ستور و گوسفتد دارند.
# و ینابذ8 بزرگتر ازخورست6 ، وناحیت و روستا دارد ، و آب از کاریز
~~بردارند.
# وطبس بزرگترازینایذه است ، وآب کاریزدارند، وحصاری ویران
~~دارد.
# و کوهستان و طبسین *10و این حدود کی یاد کردیم همه مردسیرست:
~~10 و در میان این شهرها ونواحی کی شرح دادیم بیابانها 11 فراوان است. کرد12 و
~~خلج وگوسفندداران آنجا نشینند.
# ودر حد قاین بر راه نشابور به دو روزه راه گل خوردتی خیزد کی به هر
~~جانبی ازان ببرند . و در همه کوهستان رود آب13 نیست، و جز چاه و کاریز
~~نیاشد. و درین ناحیت کرهاس باریک خیزد، و پلاس و آنچ به این ماند،
~~4
~~بلخ - تواحی بلخ اینست14: تخارستان16، [ختل ، پنجهیر، بدخشان ، عمل
~~بامیان.
# وشهرهای تخارستان اینست ] : خلم، [1096] سمنگان17، بغلان17،
~~م طس2.ت:از * .م: حور، ت: جون] 4.ت: ”بنزدیک خوست"
~~ندارد ! 5_ ت: دارند] 9_ت: کم! 3. ت: جایگاه! 9- م، ت: کانه (ینایذ.
# گناید جنایذ گناباد)!4 .ت: چون است ،م: خورست (درین نسخه بالای" جورست" بخط
~~دیگری نوشته اند "یعنی تون")! 10-ت: میان دو ستاره را ندارد 1 99- ت: بیایان
~~94_ت: (ندارد) 94_ت: آب رودا 94_ اصطخری : فانالذی یتصل بها.
# 16_ اصطخری : طغیرستان 991_ اصطخری : سمنجان1 94-ت : بعلان

PageV00P275

~~============================================================

~~217
~~ذکر اقلیم خراسان
~~سکلکند، وروالیزا، آرهن2 ، راون3 ، طایقان4 ، سکیمشت5 ، روب ، سرای
~~عاصم، خست7 ، اندراب، مدره ، کاه.
# م
~~واماختل9- وشهرهای: 1ختل11اینست17: هلاورد ، لاوکند، کارینک13،

~~تملیات14، هلیک10. وما این شهرهای ختل 11 را در ماوراءالنهر نهادهایم:
~~عمل بامیان وهرچه یاآن رود. شهرها اینست : یامیان ، بسغورفند1 ms206 ،
~~سکاوند17، کاهل، لجرا18، فروان10، غزنه 20، پنجهبر- و این پنجهیر یک
~~شهریست، وآن را ساطیر21 خوانند.
# بدخشان. بدخشان اقلیمی است . شهرها و روستاها"2 دارد وقصبه
~~آن را بدخشان خوانند.
# بلخ شهر یست در هامونی نهاده، از بلخ23 تا کوه چهار فرسنگ بود.
# و بلخ بارو دارد. و ربض و مسجد آدینه درون شهرست. و بازارها24 گرد برگرد
~~مسجد شهرست * کی همیشه آبادان بودست. مساحت شهر *20 مقدار نیم فرستگ
~~بود، و پناها ازگل سازند، شش دروازهدارد، نخستیندر توبهار، ودر رحبه، و
~~دروازه هندوان ، درجهودان، درشصت بند، درواره‌ یحیی، و در میان ربض
~~شهر رودی سی رود. آن را رود دهاس26 خوانند، بر در نوبهار گذرد و ده آسیا
~~9- م،ت: دوالبن] 4م: ارهر! 4. م : راو، ت : راور! 4_ت: طابمان
~~ت سکست وم، ت: دوا ا*ت: حشب، م خوست ا.م،
~~ت :مدر4_ "واماختل" نداردا 90ت: شهران! 99_ اصل در 7م" و "ت،
~~(درین مورد و یسیاری از موارد بعد) ”کوهتان " است ، ظاهرأ مترجم "ختل" را " جبل"
~~خوانده و به کوهستان ترجمه کرده است و چون به اساس مطلب صدمه میزد و مقصود را ضسایع
~~میکرد ناچار کوهستان را به "ختل " تغییر دادیم] 14. ت: "ختل اینست" ندارد! 14-
~~ت: کاویل، م: کادنک ! 14. م: بعلاب، ت: ملات] 15. م، ت : هلک] 19.
# ت: (تدارد)، م: ستورقد 18.ت: سکدره 1 14. بحرا، بحوا 19.
# : قروان!40. م : عرته، ت : غرنه ! 49. م: ساطر.. اصطخری : هی مدینة
~~واحده نی بنجهیر ا 24. ت: روستا] 24. ت: آنجاا 44_ت : (ندارد)
~~45- ت : میان دوستاره را ندارد 49.ت : هاس

PageV00P276

~~============================================================

~~مسالک وممالکک
~~برو می گردد، و روستا و نواحی آن را آب دهد و تا سیاه گرد برود. و بر همه
~~دروازهای بلخ باغها وبوستانها1 است. و دیوار شهر از گل است، [21095
~~و خندق ندارد.
# واما ناحیث تخارستان2- بزر گترشهری درتخارستان طایقان است. شهری2
~~5 در هامونی نهاده وبه کوه نزدیک است ، رودی بزرگ دارد. ویاغ وبوستان،
~~فراوان. وتنه شهر چند سیکیء بلخ بود
~~اندرایه شهر یست در شعب کوه نهاده، ms207 و آنجایگه6 نقره کی از چارپایه’و
~~پنجهیرافتد گرد کنند. و دو رود دارد: یکی رود اندراب8، و یکی رود کاسان.
# و باغ و درخت بسیار دارد.
# و دیگر شهرهای تخارستان متقارب است ، و همه از طایتان کمتر بود.
# ووروالیز4 واندرابه10 دوپاره شهرند باآبهای11روان و در ختستان12 بسیار.
# [و اما شهرهای ختل ]- اسکندره13 در میان کوهها نهادست14.
# وخش بزر گترین شهریست درختل10، * ودرمیان صحرا تهادست ، **11
~~وهمچتین شهر منگ و شهر هلبک.
# و ختل15 در میان رود و خشاب و رود بدخشان است، ودرین کوه
~~رودهای بسیارست، و به نزدیک ترمذ این آبها جمله شود ودر جیحون افتد
~~و منگ از هلیک بزر گترست، و خانه های این هردو جایگه از گل است.
# وسور منگ17 ازگچ و سنگ [است].
# 9_ت : بستانها] 4.. اصطخری: طخیرستان] 4.ت: شهریست] 4. ت : بستان:
~~5_ت: سیک ! 9_ت: آنچایگاه! 2م، ت: حاریانه 8_ت : اندرابه:
~~9- م : رقالبر، ت : زوالین] 90_ت: درات، م : درابا 16.ت : آب]
~~94_ت: درختان ! 14_ اصطخری : سکندرها 14_ ت: نهاده است ! 15_ اصل :
~~کوهستان! 99_ ت: میان دو ستاره را ندارد! 12. م، ت: شورمنک شهرکی
~~کوچک است .

PageV00P277

# ============================================================

~~219
~~ذکر اقلیم خراصان
~~بدخشان کوچکتر از منگ بود. و نواحی آیادان دارد، و باغهای بسیار
~~بر رود جریاب1 است2.

# و ازین ختل3 ستوراننیک خیزند، و از بدخشان لعل خیزد و لاژورد4 .
# و درین کوهها معدنهاست، و مشک بسیار افتد به بدخشان:
~~بجهبر شهریست بر کوهی نهاده، قرب ده [2 2110 هزار مرد درو
~~باشند، و مردمانی مفسد باشند. باغ وبوستان و آب روان باشده ، لیکن کشاورزی
~~نکنند،
~~جارپایه’کوچک تر از پنجهیرست ، وبه هردوجای معدن نقره باشد، و
~~مردمان در معدن مقام دارند. و چارهایه6 باغ و بوستان و کشاورزی* و هیچ چیز
~~ازاین معنی *7 ندارد8.
# و رود پنجهیر در میان شهر سیرود، و رود پنجهبر ازچارپایه بگذرد و
~~نا به فروان رسد وبه زمین هندوستان رود.
# با میان چند یک نیمه بلخ بود. بر کوهی نهاده است و ms208 در پیش کوه
~~رودی میرود و آب این رود به غرجستان ریزد. و هیچ“ باغ و بوستان ندارد،
~~ودرین نواحی هیچ شهر بر کوه نیست مگربامیان*، ودیگر شهر ها درهامون است *10.
# و همه یاغ و یوستان وآب روان دارد، الاغزنی که باغ وبوستان ندارد. و
~~رودی در میان غزنی میرود، و درهمه نواحی بلخ هیچ شهری تواتگرتر و
~~پرتجارت تر ازغونی نیست ، بهحکم آن کی فرضه هندوستان است.
# کابل قهندزی دارد سخت استوار. از یک راه بیش برونتوان شد بواین11
~~قهندز مسلمانان دارند. و رپض هندوان کافردارند. و گویند کی شاه پادشاهی را
~~9_م: خرناب، ت: خرباب ] 4-م : (ندارد) 1 4. اصل "م" و "ت" : کوهستان
~~4_ت: لاجورد] *ت: دارند! 6. اصطخری: جاریایه، م: حارباته، ت: جاربانه
~~9_ ت : میان دوستاره ندارد !4 ست : ندارته! ت: (ندارد)! 90.ت : میان
~~دوستاره را ندارد] 99_ت : "و این" تدارند.

PageV00P278

# ============================================================

~~مسالک رممالک
~~نشاید، تاآنگه کی اورا در کابل بیعت تبندند1 ، اگرچه از کابل دور بود. و کابل
~~هم فرضة هندوستان است:
~~و از بلخ اشتربختی خیزد. و ترنج و نیشکر و نیلوفر فراوان باشد. و
~~هرچه در گرمسیر هاخیزد دربلخ یابندامگر[6 110]درخت خرما کی نباشد. ودر
~~9 بلخ ونواحی بلخ برف اقتد2 .
# ولجرا3 و سکاوند وکابل گرمسیرند ، لیکن درخت خرما نبود.
# غور کوهستان است، وگرد بر گرد غور همه ولایت مسلمانیست. لیکن
~~ایشان کافرند، و اندک مایه مسلمان در میان، غوریان هستند. وکوههای استوار
~~دارند وپرنعمت. و زبان غور چون زبان خراسان است، ومراعی وستور و آبهای
~~10 روان بسیاردارنده. و یه آن6 سبب درجمله خراسان یاد کردیم کی سرحد غور تا
~~خراسان است و یک حد با نواحی سیستان، وبیشتر برده‌ غور" به هری" وسیستان اقند.
# و کوههای غور از حد خراسان است، و همچنین برحدود بامیان و
~~پنجهبر و ماوراءالتهر تا تر کستان درونی و تا شاشی“ و تا خرخبز برسد. و
~~درین کوهها از اول تا آخر معدنهای نقره است * ومعدنهای زر، و ms209 بهترین
~~15 آنست کی به حدود خر خیزست. و ازین معدنها آنچ در ولایت اسلام است بهترین
~~آنست کی در حدود پنجهیرست10.
# و اما جبحون وخوارزم و آمل و زم همه در شمارماوراءالنهر است- یاد
~~خواهیم کود.
# خوارزم برساحل دریا نهادست11، وگرد حدود خوارزم ازبلخ و از مروو
~~9_ت : بندند] 4.ت: وهمه میوههای گرسیر دربلخ باشد مگر درخت خرما کی نباشد و
~~در یلخ برف اقتد 4.م، ت: خرناب] 4.ت: " درمیان" نداردا .ت:
~~وهراعی بسیار دارند وآبهای روان ] 9. ت : بدان ] 2. ت : غوری ا 4_ ت: هرا:
~~مت: سرسا90_ت: میان دوستارهرا ازدومطرقبل ندارد1 99.ت: نهاده است

PageV00P279

~~============================================================

~~221
~~ذکر اقلیم خراسان
~~غیر هما تا خوارزم همه بیابان است، و درین پیابان همه ریگ است، و هیج رود و
~~آب روان نیست مگر آب چاه.* و چرا گاههاهست *1 تا آنجا کی به راه مرو
~~رسد* و تا آمل* 1و تا آنجا کی ولایت غزیه 2 [1119] در میان خوارزم و
~~دریاست، و به این جایگه چاهها کمتر است.
# و درین پیابان شتر بیشتربود به ناحیت سرخس و نواحی بلخ. و گوسفند
~~ازولایت غزیه3 واز غورو از بلخ، خیزد. و بهخراسان ستور و بنده و خوردنی و
~~پوشیدنی و ازین انواعه هرچه مردم را به آن محتاج پاشده فراوان بود. وبرده
~~* ازخراسان به جایهای دیگر برند. و بهترین متور ازنواحی بلخ خیزد. و برده*2
~~از تر کستان به خراسان افتد، و جامههای اپریشم و کرباس از نشابور و مروم
~~برند. * وغله به هیچ جای چنان نبود کی بهمرو*. و بهترین گوسفند از ولایت
~~غزیه2 آورند * و خوشتر و سبکترین آبها جیحون است. و مردمان بلخ و مرو
~~ادیبتر و فقیهتر وعاقل ترودین دارتر باشند*10. و خوش ترین زمینهای خراسان
~~آنچ آبی است زمین نشابورست و آنچ بخس بود زمین هری 11 و مرو، و مردمان
~~نشابور با نشاطتر و خوشدلترباشند. و در خراسان گرمسیرنیست، الابهناحیت
~~کوهستان12 درحد پارس وکرمان. وسردسیر خراسان شهر یامیان است،
~~ایراچه13 ms210 خوارزم در شمار14 ماوراءالنهر نهادهایم10.
# واما مسافتها در خراسان6
~~* درذکر مسافتهای خراسان *17 استقصا نخواهیم کردن ، به حکم آن کی
~~خود سعروف است ، ما لابد منه یاد کنیم18.
# 9_ت: میان دوستارهرا ندارد] 4 . م: غزتی، ت: غربی] *.م، ت: غزنی] *.م: خلخ،ت:
~~خلج ! _ ت : "ازین انواع" ندارد 9_ت: بدان احتیاج بود] *_ ت: میان دوستاره را ندارد
~~8_ ت : (ندارد) ! 4_ت: میان دو ستاره را ندارد! 90 ت: میان دو ستاره را ندارد
~~99_ت: هرا 14ت :گرمسیر خراسان ناحیت قهستان است ! 14.ت: زیرا چها
~~14_ت: حسابا 15.ت: نهانیم 99.ت: ذکر مساقات خراسان *1.ت :
~~میان دوستاره را ندارد] 14_ ت : لابد یاد کنیم.

PageV00P280

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~از شهر نشابورتا سرحد نشابور تا دیه کردان که درحدود1 قومس باشد
~~بهنزدیک اسداباد هفت منزل دارند، و از دیه کردان 1116) تا داسغان
~~پنج منزل، و از نشابور تاسرخس شش منزل، وازسرخس تامرو شش منزل، و
~~از مرو تا آمل بر کنار جیحون شش منزل. از اول عمل نشابورتا مقابله قومس
~~5 سوی رود جبحون [ پیست و سه مرحله م، از نشابور نا اسفراین سرحد تشابور
~~بنج مرحله ، از نشابور تابوزگان* چهار مرحله ، از بوزگان *7 تا پوشنگ چهار
~~مرحله ، از پوشنگ تا هری یک مرحله ، ازهری3 تا اسفزار4 سه مرحله ، واز
~~اسفزاره‌ تا دزه دومرحله- سرحد هری است، * و از دزه تا سیستان هفت روزه
~~راهست، واز تشابور تا قاین قصبه کوهستان نه فرستگ *5 ، واز قاین تا هری
~~1 همشت مرحله
~~و از مرو ناهری دوازده مرحله، و از مرو تا باورد ششی مرحله ، واز
~~مروتانسا چهارمرحله، و ازهری تا مروالرود7 شش مرحله، وازهری تاسرخس
~~پنج مرحله، * واز شهر یلخ تامروالرود7 دوازده مرحله *5 ، و از بلخ تاکنار
~~جیحون برراه ترمذ دو روزه راه، واز بلخ تا اندرابه نه مرحله ، وازبلخ تا بامیان
~~15 ده مرحله، و از بامیان تاغزنی هشت مرحله ، وازیلخ تابدخشان سیزده مرحله، و
~~از بلخ تاکنار جیحون* جایی کی آن ms211 را میله خوانند سه منزل.
# وعرضخراسان ازبدخشان استتا کنارجیحون *نا دریای [1122]
~~خوارزم: ازبدخشان تا ترسذ برسمت جیخون سیزده مرحله دارند، و از ترمذتا
~~زم پنج مرحله ، و از زم تا آمل * چهارمرحله، و از آمل * تا خوارزم دوازده
~~20 مرحله، و از خوارزم تا دریا [ی خوارزمع شش مرحله.
# 9ت : حدا 6ت : میان دوستاره را ندارد] ت : هراه 1 4 م، ت: استراین
~~ت : میان دوستاره را ندارد: 9.ت : هرا1 *- م:مررد.

PageV00P281

# ============================================================

~~ذکر اقلیم خراسان
~~مسافتهای سعروف در خراسان اینست* که یاد کردیم کنون مسافتهای
~~شهرهای معروف به آن جایها کی به نزدیک آنست بازگوئیم *1.
# از نشابور تابوزگان چهار مرحله، و ازبوزگان بردمت چپ سوی نشابور
~~تا سالن یک مرحله - و این نه مالن هری پاشد، و از سالن تا جایمند2 یک منزل ، و
~~ازجایمند2 تاسنگان یکسنزل، واز سنگان تاینابذ یومان، و ازانجابه قاین3 یومان، و
~~از سلومک چون به دست چپ سنگان بازگردد تا زوزن یک روزه راه، و از زوزن
~~تاقاین سهروزه، و از نشابور تاترشیز چهار مرحله، و از ترشیر تا کندره یک روزه
~~راه، و از کندر تاینایذ دو روزه، و ازینابذ تاقاین دوروزه، و از نشابور تاخسرو
~~گرد چهار مرحله، وسابزواره پیش از خسرو گرد آید به دو فرسنگ، و ازخسرو
~~گرد تا بهمناباد یک مرحله بزرگ، و از بهمناباد تا مزتیان به راه کومش6 مقدار
~~یک فرسنگت، و از نشابور تا خان روان7 [یک مرحله ، و از خان روان)
~~نا مهرجان دوروزه، واز مهرجان تا اسفراین دو روزه، وچون از بهمنابادسوی
~~مهرجان روند یک روز به ازادوار8 روند [1125] ویک روز به دیواره، و
~~یکشروز به منزل گاه، و یک روز به مهرجان.
# ذکر مسافات شهرهای’ مرو
~~از مرو تا کشمیهن10 یک منزل ، و ازهرمزقره کی به یک فرستگی
~~کشیمقن نهاده است و سر راه پیابان خوارزم است درییابان شود11 و از مرو تا
~~دندانقان دومرحله- وراه سرخس و قرینین12 به دندانقان رود، خره13 برسه
~~فرسنگی شهرست ms212 میان راه سرخس وباورد وسوسقان به یک فرسنگ14 دورترست. *
~~9_ت : میان دو ستاره را از دومطر قبل ندارد] 4 .م ،ت: جام! 4.م، ت : فار!
# 4_ ت : کندرما .م، ت: ساروا 9.ت: قومس] 2.م: خازروان، ت:
~~خاوران 9سم، ت : ازادوان 1 4.ت: بشهرهای" ندارد! 10.م، ت: کسهرا
~~19_ ت : "است دربیابان شود" ندارد! 14.م: غرینن] 14. اصطخری : خرق
~~14_ت : منزل.

PageV00P282

# ============================================================

~~224
~~مسالک و ممالک
~~* ذکر مساقات شهرهای هرا [0] و آنچه بیوسته آنست
~~ازهری تا اسفزار1 سه منزل دارند، وشهرهای اسقزار1 سه پاره2 شهرند
~~کی یاد کردیم - و از شهر تا شهر کم از یکشروزه راه بود، و از هری تا کروخ
~~سه روزه راهست، و میان هری و پوشنگ یک روزه، ومیان پوشنگ وکره
~~چهار فرسنگ، و ازانجا تا شاه راه دو فرسنگ، واز پوشنج تا فرگرد3 دوروزه
~~5 راه، وازفرگرد2 تا خرگرد دو روزه، واز خرگرد تازوزن یک روزه ، وازهری
~~تا باشان یک سنزل ، و از باشان تا خیسار، یک منزل ، و از خیساره تا استربیانه
~~یک منزل، و از استربیان6 تا ماراباد یک مرحلفسب ، و ازماراباد تا اوبه یک
~~مرحله، و از اوبه تاخشت دو روزه- و از خشت در حدود غورشوند، واز هری
~~0 تا یبن7 دومرحله، واز ببن2 تا کیف یکشمرحله، واز کیف تابغشور یک منزل *8.
# ذکر’ مسافات شهرهای بلخ
~~از بلخ تا خلم10 [1136] دو روزه راه، و از خلم تا وروالیز دو روزه،
~~[و از وروالیز تاطایفان دوروزه)، واز طایقان تا بدخشان هفت روزه، و ازخلم
~~تاسمنجان12 یک روزه، واز سمنجان تا اندرابه پنچ روزه، و از اندرابه تا چارپایه1
~~سه روزه، و از چارهایه13 تا پنجهیر یک روزه، و از عسکر پنجهیر تا فروان دو
~~مرحله، واز بلخ تا بغلان شش مرحله، و [از مذر) تاکه یک منزل ، وازکه
~~15 تا بامیان15 سهمرحله ، واز بلخ تا شبورقان سه مرحله، و ازشبورقان تا پاریاب16 سه
~~مرحله، وازهاریاب17 تاطایقان18 سه مرحله، وازطایقان18 تامروزود19سه مرحله.
# 1-م : اسقرانا 4. اصطخری : اربع ms213 4.م: مرکرده، اصطخری : فرکرده
~~4.م خیتارا 6.م: سرساد 9.م: مری 9.م: بینه. بنیها 9.ت میان
~~دو ستاره را از ده سطر قیل تا اینجا را ندارد] 4- (ندارد) ا10-ت : حلما
~~99م: ورال، ت والسن ا14م: سیجان، ت سحان 1 14.ت: جاریانه،
~~: حاریانه ا 94ت: فراوان 1ت: مناصیان، م مامان 19ت:
~~قارباب] 14_ت : "وازپاریاب" ندارد 14. م،ت: طالفان] 14_ت: مروالرود

PageV00P283

~~============================================================

~~ذکر اقلیم خراسان
~~ذکر مسافات شهرهای فوهستانا
~~ازقاین تازوزن سه مرحله، واز قاین تا طبس مسینان2 دوروزه ، واز
~~قاین تا خور2 یک روزه، و ازخور تا خوست یک، فرسنگ، و از قاین تا
~~طبسین سه مرحله:
~~9ت؛ قهستان 4.م، ت: مرسانا 4.ت: حون! *. اصطخری: فرسخانا

PageV00P284

~~============================================================

~~ذگر دیار ماوراهالنهر

~~جانب شرقی ماوراءالنهر راشت1 وفامرا و حدود ختل2 از حد زمین
~~هندوستان بریک خط راست .
# وجانب غربی ولایت غزیه2 وحد طرازه بر نقویس باز گردد نا فاراب و
~~بیسکنده و سغد سمرقند6 و نواحی بخارا تا خوارزم وکنار دریا .
# و جانب شمالی حدودتر کستان تاحد فرغانه و طراز برخطی راست ،
~~به حکم آن کی ختل بر رود جریاب است.
# وجانب جنوبی ازجیخون نخست ازبدخشان درآیدنا دریای خوارزم بر

~~خطی مستقیم، وخوارزم و ختل را در شمار ماوراءالنهر نهادیم، زیراکی ختل
~~میان رود چریاب" و وخشاب اوفتاده است8.
# (1145) وماوراءالنهرازهمه اقلیمها پرنعمت تراست در دایره اسلام.
# ومردم ماوراءالنهردرخیر راغب باشند، ومردمانی بی بدویا سلامت "وبی غایله و
~~دست گشاده باشند، وبیشتر رادطبع10 و شیرمرد و سلاح دوست11بوند.وفراخی
~~9- م: راصب وفایزت: "راشت وقامر" ندارد] 4. اصل در "م" و "ت *: کوها4
~~م، ت: غزنین 4 م : طوان، ت: طوران 5.م: بیکند،ت:برکد 9.م، ت:
~~سقد وسمرقندا 3 .م: خرباب، ت: حرباب، آبن حوقل؟ خرناب] 9.ت : میان
~~رود چریاب است و میان رود وخشاب، وشهر خوارزم برآن جانب رودست و به ماوراء النهر
~~نزدیکتر کی به خراسان] 4. ت: سلامت جو] 90_ت : "طبع" ندارد ! 19-م : دست.ا

PageV00P285

~~============================================================

~~کجیة.
# فقعتة
~~2
~~ق
~~ه
~~ه2
~~وانة
~~2
~~2992و
~~2لق
~~9
~~ااخة
~~71
~~ه
~~241
~~131 ms214
~~6207
~~ش
~~134
~~م
~~د
~~د
~~12
~~466
~~124
~~111
~~او
~~اذالقمقم
~~انققمة
~~17
~~2 2
~~1ممق
~~1212
~~1اقلاةقیعه
~~قو242م
~~1
~~مة2
~~ه

PageV00P286

~~============================================================

~~ذکر دیار ماوراء النهر
~~آنجا1 چنان بود کی درهمه اقلیمها قحط افتد و آنجا کمتر بود، و اگر یکشسال،
~~آفتی افتد ذخیره سال گنشته چندان3 بود کی ایشانرا یک سال و پیشتر بردارد، .
# خله وطعام و میوه برین جمله بود
~~و آبهای ایشان خوش ترین وسبک ترین همه آبها بود. در کوه وصحرا آبها
~~فراوان باشده. و ستور وچهارپای نیک بسیار دارند. و گوسفند ازتر کستان و از
~~شز بسبار آرند، و کریاس سمرقندی همهجایها“ ستوده است. وقزو صوف و موی
~~بسیار افتد، و بعادن زروسیم و ژیوه2 و آهن در ولایت ماوراء النهر بسیارست:
~~ومعدنهای ایشان به از دیگرمعدنهاست، مگرمعدن سیم کی در پنجهیر بهترست:
~~اما زر وژیوه’ ومس و آنچ از معدن خیزد همه ماوراءالنهری بهتر بود ومعدن
~~نوشادر درهمه جهان4 آنجاست. و چون کاغذ سمرقندی هیچ جای دیگر نبود.
# و میوه در سغد و اسروشنه4 و فرغانه و چاچ چنان فراوان بود کی ستوران ایشان
~~میوه خورند، و برده از تر کستان نخست به ماوراءالنهر افتد، و زیادنی ایشان
~~به دیگرجای رسد. و هیچ برده چون ترک نیست. (6 115] و از تبت وخرخیز
~~شک نخست آنجا آرند10 و در’1 آفاق ببرند، و پوست روباه و سمور و ستجاب
~~بسیار باشد12، و بار12 از ماوراءالنهر گیرند.
# و اما فراخ دستی ونان پاره ایشان چنان باشد کی هیچ کس را از مهمان
~~کراهیت ناید14. و اگر کسی تأمل کند پندارد که همه ماوراءالنهربه این معنی
~~یک خانه است، و چون شریبی آنجا رسد همه کس جهد خویش در خدمت او
~~بهجای آرد10 و چشم مکافات ندارد16. و دلیل بر مروت ایشان آن بس کی
~~9- م : (ندارد)] 4. م : سالی ! 4.ت: چندانی! 4. ت: نگاه داردا *.ت:
~~بودا 9.ت: جانیا 3.ت: زیق ! 8.ت: خراسان، اصطخری : اسلام*.
# م، ت : استرشنه، ms215 اصطخری : اشروسنه] 90.ت : آورند! 99_ت : از آنجا به
~~14_ت : بود! 14_م: باز] 14_ت: نیاید 16_ت آر... تدارنه!19
~~ت : باشد.

PageV00P287

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~هردهقانی کی اورا کفافی بود لابد کوشکی و1 مهمان خانه دارد. و همهساله کار
~~او آن بود، کی برگ مهمان خانه سازد ، وچون غریبی آنجا رسد با یکدیگر
~~مناقشه کنند تا او را بهخانه برد و پیش دستی نمایند، و همه نعمتهای ایشان
~~برمهمانداری هزینه3 شود
~~مصنف کتاب گوید کی من در سغد سرایی دیدم و در آن سرا به دیوار
~~بازدوخته بودنده یه سیخ. پرسیدم کی این چم معنی دارد. گفتند صدسال زیادت است
~~کی این در بازست، کی شب وروز نبستهاند * و بود کی صدسوار* و بیشتر
~~ناگاه بی هتگام برسند و خداوند سرای را حاجت نبود کی از جای خود یجنبد.
# برگ مردم و ستور همه مهیا باشد. و هر کاری را کار کنی گماشته . وچون
~~10 مهمان قرارسد خداوند خانه شادی نماید و تازهروبی کند، واین معنی در هیچ
~~اقلیم نشنودهام7 مگر در این دیار.
# و به دیگرشهرها [1156] خداوندان نعمت مال2 خویش برخاصگان خود
~~هزینه کنند ودرفسق و فساد به کار برند، ومردم ماوراءالنهر همه بر کار خیرو
~~پول“ و رباط هزینه2 کنند، و هیچ شهر ومنزل و بیابان نیینی در ماوراءالنهر
~~15 الاکی به هر منزل رباطی وجایگاهی ساختهاند- زیادت ازان کی حاجت آید، و
~~آن را اوقاف و ارزاق پدید کرده. و شنودهام کی در ماوراءالنهر زیادت ازده
~~هزار رباطست کی هرچند بردم کی آنجا برسد علف ستور و طعام مردم بدهند.
# و هم مصنف این کتاب گوید کی در ماوراء النهر در همه خانهها و
~~سرمحلتها ومسجدها و رباطها وجایی کی مردمان نشینند بیشترآنست کی آب یخ
~~20 سبیلی نهاده باشد به تابستان. * و از معتمدان شنودم کی در شهر مرقند هزار
~~9ت: "و" نداردا2ت: باشد2ت:صرف 9ت: بودا*ت
~~میان دوستاره را ندارد! 9.ت: نشنودم] 2.ت: مال نعمتا 4. [.بل] ا.
# ت : صرف ا10.ت : باشند ms216

PageV00P288

~~============================================================

~~ذکر دیار ماوراء النهر
~~جایگه آنست کی آب یخ سبیلی نهادهاند*1. و مردانگی ایشان خود باز گفتهاند، و
~~سبب آنست کی گرد برگرد ماوراءالنهر همه حربیاناند
~~خوارزم * از خوارزم تا ناحیت اسبیجاب" تا سرحد فرغانه تا حدود
~~باوراءالنهر * همه ترکستان است، و مسلعانان را هیچ دارالحرب صعبتر و
~~دشوارتراز تر کستان نیست، و خوارزم تغر اسلام است در پیش ترکستان، و
~~همه ماوراء النهر* 2 تغر است:
~~مصنف کتاب گوید کی از معتمدی شنودم کی او گفت من بانصر احمدبودم
~~در غزای شاوغر ، و چهارصدهزار مرد از لشکر او گسسته شدند وچند روز
~~بماندندکی به لشکر گاه خود پازترسیدند. [9 116] لشکری چنین فراوان بود .
# و این لشکر ییشتر همه بردمان ماوراءالنهر بودند.
# و شنودم"کی معتصم تامه ای نوشت سوی عبدالله بن طاهر. نامه را نزدیک
~~نوح بن اسده فرستاد ، جواب عبدالله بن طاهر این9 داد کی در ماوراء النهر سیصد
~~هزار کلات است، از هر کلاتی مردی سوار وبردی پیاده پبرون آمد.کی بر
~~مردم10 آن جایگه بودن و نابودن ایشان پدید نباشد11.
# و شنودهام کی مردمان چاچ وفرغانه چندان آلت وعدت دارند کی درهیچ
~~تغر مسلمانی نیست ،و از رعیت مرد بود کی صد ستور تا پانصد ستور دارد
~~خاصه خویش. واگرچند ولایت ایشان دورتر از خطه اسلام است سابق الحاج
~~ایشان12 باشند دررفتن و در باز گشتن ، و ها این همه هیچ کس پادشاهان خودرا
~~فرمان بردارتر و نیکو خدمتتر از ایشان نبود12. و به همه روز گارلشکرترک بر
~~دیگر گروه مقدم بودهاند14. و خلفا همیشه لشکرترک اختیار کردهاند ، سبب آن
~~9_ ت؛ میان دوستاره را از سطر قبل ندارد [4.م ، ت: سعاب ] 4.ت: میان دوستاره
~~را ندادد] 4- م ،ت: سروفندها 9.ت: کشته! 9.ت: بودند1 *.ت: شنیدم:
~~8-م،ت: اسک ! 4. ت: آن! 90_م: "برمردم " ندارد 99. ت: که برمردم جایگاه
~~پیرون آمدن ایشان از آن جایگاه پدید نیاید ] 14 -ت : (ندارد)) 94_ ت : نباشد! 14_ ت : بودند.

PageV00P289

# ============================================================

~~220
~~مسالک و ممالک ms217
~~کی1 در سرشت ایشان نهاده است از نیک خدمتی و فرمان برداری و مردانگی و
~~وفاداری:
~~و حاشیت خلفا دهقانان ماوراء النهر بودهاند، چون مرزبان بن تر کسفی
~~از سغد. وهم چنین سهمسالاران و پادشاهان خراسان- چون سامانیان کی ازفرزندان
~~5 بهرام چوبین اند، و اخبارا یشان مشهورست در پادشاهی ومردانگی. ازین سببرا
~~خطه ماوراءالنهر ازهمه اقلیمهای اسلام استوارتر وآبادان ترست ، و آلتوعنت
~~ایشان از همگان3 [1165] بیشتر . وهیچ گروهی به پادشاهی سزاوار تر از ترک
~~نیست، به حکم آن کی هر قومی کی هستند چون لشکری از ایشان شکسته شود
~~یا آفتی رسد یا به دریا غرقه شوند سالهای بسیار بباید تا لشکری دیگر از ایشان
~~10 فراهم آید، و لشکر ترک عدد ایشان بسیارست. اگر قومی را شکستی اقتدهم
~~از ایشان گروهی دیگر به زودی گردآیند، و اگر سیبی افتد کی پرا کنده شوند
~~به زودی باز جمله شوند. و بارس غلام بنده اسمعیل بن احمد بود در روز گار فتنه
~~عبداللهبنالمعتزه. از خراسان بگریخت وچون به عراق رسید در همه درگاه
~~خلیفه به آلت وعدت او هیچکس نبود، و ذرلشکر اسمعیل بن احمد وجود و
~~15 عدم او هیچ اثر نکرد.
# و در اقلیمهای مسلمانی هیچ جایگه6 پادشاهانی چنین نیستند کی درین
~~وقت ترکاناند، کی ملک و پادشاهی ایشان را به میرات می رسد. و پیش ازاین
~~ذکر آل سامان7 یاده کردهایم وسبب افتادن ایشان از پارس و حال پادشاهی
~~گرفتن - دگرباره باز گفتن حاجت نیست9.
# و در همه اقلیمها هبچ جایگه10 خوش نرو با نزهت11 نر از ماوراءالنهر
~~1_ ت : ازبهر آنک ! 4-م، ت: تکسفی (ابن حوقل : کیسفی)! 4.ت : همگنانا
~~4- م ، ت : فارس الغلام (تصحیح مبتنی براصطخری واین حوقل است)) 5- ت : عبدالله المعتز
~~9_ت: جایگاه! 2.م، ت: ساسان ! 4.ت: (ندارد)]9.ت : دگر باره
~~حاجت نیست گفتن ا 10-ت : جانیا 11_ت : نزاهت.

PageV00P290

# ============================================================

~~ذکر دیار ماوراءالنهر
~~نیست بخاصه بخارا. و اگر کسی به قهندز بخارا بر شود چندان کی چشم کار ms218
~~کند جز سبزا هیچ چیز دیگر نبیند ، چنان کی سیزی زمین با کبودی2 آسمان2
~~پنداری به هم یکی شلستی4، و یا مگر آسمان چون مکبهایه است بر بساطی سبز، و
~~کوشکها درمیان سبزی چون سپری (2) هر کوشکی. ودرهمه خراسان معمارتر
~~از ایشان هیچ کس نیست.
# و گویند کی درهمه جهان خوشتر از سه جایگه نیست : یکی سغد[6 117]
~~سرقند، ودیگر رود ابله، وسدیگرغوطه دمشق. و اما غوطه دمشق را بریک
~~فرسنگ کوههاست خشکن. هیچ نبات و درخت برو’ نبود و بسیارجایگاه ویران و
~~بی سبزی بود8. وتماشاگاه چنان باید کی چشم ازو پرشود کی جز آسمان و سبزی
~~نتوان دید. و رود ابله مقداریک فرسنگ پیش برین صفت نبود، و در آن نزدیک
~~جایگاهی بلند نیست کی بیش از یک فرسنگ بتوان نگریست. و جایگاهی کی
~~سبزی بود ودربر ابرآن یا گردبر گرد آن صحرایی خالی بود آن تماشاگاه به کمال
~~نبود. [اما سغد سمرقند)...’ و دیواری گرد نواحی بخارا و مزارع ودیهها
~~در کشیده است10، مساحت آن سیزده فرسنگ در دوازده فرسنگ
~~سغدهشت روزه راهاست. همه تماشاگاه وباغ وبوستان ودیههاو کشاورزی و
~~کوشکها و مزارع و آبهای روان وحوضها و جویها وچشمهها از چپ وراست
~~کی هیچ نگسلد . و چون از کشتها بگذرند چرا گاههای ستوران و مرغها بود.
# و سغد خوشتر است از رود ابله وغوطه دمشق ،ومیوه سغد خوش ترو
~~نکوتر’1 ازهمه میوها باشد، ودر سرایها وکویها آب روان و درختان میوه’1
~~باشد. و به فرغانه و چاچ در کوههایی کی میان فرغانه و تر کستان بود میوهای
~~9 ت: سبزی] 4.ت: کیوان] 4. ت : (ندارد)] *. ت: شده است! 5. مکبه
~~درلفت یمعنی سرپوش است ! 6_ت: (ندارد)] 2_ت: جای ( 4 -م: (ندارد) ا4
~~در ترجمه قمتی از وصف سند مسرقند ساقط شده است 90.ت :کشیده اندا 19ت:
~~نیکوتر ! 14_ت : (ندارد).

PageV00P291

~~============================================================

~~233
~~مسالک وممالک
~~فراوان باشدا سباح، وانواع ریاحین از گل وبنفشه و دیگر مشمومات. و هر کس
~~که خواهد رود ms219 و بردارد. و در کوههای ماوراءالنهرپسته بود، چنان کی دیگر2
~~جای نباشد. و به شارشتان3 سروشنه4 گل باشد کی تا آخر پاییز بماند.
# وکورها ونواحی [1176) ماوراءالنهراز کنار جیحون نخست نواحی
~~5 یخارانهادیم، و ازانجا به سغد پیوندد و به سعرقند وسروشته و چاج وفرخانه، و
~~باز از حدود سرقند تا کش وتخشب و چفاتیان و ختلان6 تا به رود جیحون
~~بازآید، وترمذ و قبادیان" تا خوارزم ، و [اما] پاراب و اسبیجاب* وطراز و
~~ایلاق درشمارچاچ بود* ودرجمله فرغانه آید*9 ، ویشگرد0 1[را] درجمله چغانیان و
~~ختل11را درجمله ماوراءالنهرنهادیم- به سبب آن کی در میان وخشاب است و
~~10 جریاب12، و خوارزم در شمار ماوراءالنهر. وشایستی که اگربخارا وکش و
~~نخشب در شمار سغد آوردیمی13، لیکن مراد آن بود تا14 تفصیل آسانتر برآید.
# آغاز به ماوراء النهر کنیم واز کوره بخارا گیریم کی سرحداست و دار ملکه1
~~ماوراءالنهرست ، و آنگه بر6اترتیب دیگرجایها17 یاد کنیم و پیشترازهمه ذکر
~~جیحون باز گویعم:
~~عمود جیخون آب رود جریاب18 است، از اندرون حدود بدخشان خبزد،
~~آنگه رودهای دیگر درو14 ریزد و رود وخش درو پیوندد، آنگه جیحون گردد.
# وازجمله آن رودها یکی را کی به نزدیک جریاب18 است باخشوا20 خوانند و به نزدیک
~~او رود بربان21 کی رود هلی است، وسوم رود فارغر22، چهارم روداندیجاراغ23،
~~9ت: استا4.ت: میچ 4.ت شهرستان] * م، ت: سترشنه ت:
~~سترشته! 9ت: خیلان] 9. اصطخری: قوادیان ؟ *.م،ت: اصحات ا 9.ت:
~~میان دو ستاره را ندارد! 90_ اصطخری: واشکرد ( 19. اصل نسح خطی : کوهتان
~~94_ت : رجریاب" ندارد 14ت: آورسیا 14ت: کیا 16ت
~~دارالملک! 16.ت: به ! 14.ت: جایگاها] 14. م، : حریاب ] 19_ت: آبه
~~دیگر در] 20.م، ت: باخس! 49-م : بونان، ت: بونان] 44. م، ت: فارغی
~~44 - م، ت : اید بحاراغ.

PageV00P292

# ============================================================

~~ذکر دیار ماوراء النهر
~~بنجم رود وخشاب به نزدیک قبادیان1. این همه آبهاجمله شوند وبه جیخون افتند:
~~و رود وخشاب از تر کستان برون آید وبهزمین وخش رسد به نزدیک
~~کوهی، وآن جایگه پولی برین" آب ساختهاند اندرمیان ms220 ختلان و حد ویشگرد3.
# وازانجا[1182) درحدود بلخ می رودتا به ترمذ. بالای ترمذ در چیحون افتدو

~~ازترمذ بهکالف رود، وازکالف به زم ، واززم به آسل، ، وازآمل، به خوارزم و
~~به دریای خوارزم ریزد. و از جیحون هیچ جایی آب برعمارت نیفتد تا به زم ،
~~آنجا اندله‌ چیزی برخیزد و به آملء بیشتر بردارند، وهمه نفع آب جیحون
~~خوارزم را باشد.
# نخستین کوره کی برچیحون است از ماوراءالنهر ختلان است و وخش:
~~ودیگر تواحی هست- لیکن در عمل جریاب7 و وخشاب است.
# شهرهای این اقلیم (ختلان) : هلبک ، منک ، تملیات ، فارغر، کاربنج،
~~اندیجاراغ، روستای بنکه
~~شهرهای وخش : هلاورد، لاوکند.
# منک و هلاورد بزر گتر از هلبک است. لیکن دارالملک هلبک9 باشد .
# وبه نزدیک وخش چند ناحیت هست چون وخان10 وسفینه11، و این هر دو
~~کافرستان است . غلام وکنیزک آرند ازانجا.
# و دروخان12 زر و نقره بسیارست، و زراب13 ازین دیار خیزد، و بر کنار
~~رودها و بر اثر سیلابها پدید باشد و مردمان گرد کنند. وحد وخان14 به
~~حدود نبت پیوسته اسعت
~~9_ اصطخری : قوادیان] 4.ت: بپرونا 4.ت: ویسکرد، اصطخری: واشجرد!
# 4. ت: آمویا 6.م،ت: آمویا 9.ت: از] 2.م،ت :خریاب *. م
~~هلنک مکه تملیاب فارغی کانیح ابدحراغ روستاء مکه، - ت : هلیک مکه بملبات فارغی کائین اندبحراغ
~~روستائی مکه ا 9_م، ت : منکه1 10-م : وحان ، ت : وجان 91-م ،ت : سقینه
~~1_م،ت: وخشابا 14_ مقصود طلدی موق امت ! 14.م: ببروحان،ت :وجان

PageV00P293

~~============================================================

~~مسالک وممالک

~~و ختل1 زمینی" آبادان است باکشاورزی ومیوه بسیار. و ستوران نیک
~~خیزند ازین نواحی :
~~واگر ختل 3 ووخش وویشگرد، وقبادیان * وترمذ و چغانیان و
~~نواحیی کی درین میان است با یکدیگر گیرند اقلیمی باشد به سر خویش:
~~ترمذشهری است بر کنار جیحون. قهندزی[1185) دارد، و شارستان و
~~ربض، وربض نیزدیواردارد، و سرای امارت درقهندزبود، و زندان درشهردارند
~~در بازار4، و مسجد آدینه در شارستان است. و نمازگاه عید درون دیوار باشد در
~~ربض، وبازارها در شارستان* است. و بناهای ایشان از گل باشد ms221 وچشترمحلتها و
~~بازارها فرش دارد از خشت پخته، وفرضه آن ناحیت و بار کده ترمذ است
~~10 وآب از جیحون خورند* و از رود چغانیان *10، و آب کشت همه از رود
~~چغانیان بردارند. کی از جیحون آب پرنخیزد.

# شهرهای ترمذ: صرمنجن11، هاشم گرد ، قبادیان کوچک تر ازترمذ
~~بود، * نودز12 نزدیک قبادیان6است*13 ، ویشگرد4 - چند ترمذ باشد ، شومان .
# وازحد و یشگرد تا شومان تا نزدیک چغانیان زعقران خیزد. واز قبادیان
~~19 روناس خیزد.
# چغانیان ازترمذ بزر گتر است ، لیکن ترمذ انبوهتر وآبادان تر است .

# * واخسیسکی دربرابر زم نهادست، وزم درحد خراسان بود- لیکن
~~در اعمال ماوراءالنهرست. شهری کوچک است، و بردم زم ستوردار باشند. و
~~زم *14 و اخسیسکه بر دو کنار جیحون هر دو سرحد بیابان باشد.
# 9_ م،ت: واین کوهستان]4.ت: زمین] 4.م، ت: کوهستان] 4. اصطخری:
~~واشجرد] *_ اصطخری: قوادیان] 9.ت: بس ا 2_ت: سراهایا *.ت: یارانا
~~م: شهرستان 90_ت : میان دوستاره راندارد! 19. م:صرمنمن ، ت: صرمیحن
~~94- م : بودن] 14_ ت: میان دوستارهرا ندارد] 94_ت: میان دوستارهرا از دوسطرقبل ندارد.

PageV00P294

# ============================================================

~~ذکر دیار ماوراءالنهر
~~خوارزم نام اقلیم است، و از خراسان منقطع است. وگرد بر گرد خوارزم
~~همه بیابان است، ویک حد خوارزم به غزیه1 پیوندد2- وآن حد3 غرییست، و
~~شمالی هم به حدود غزیه4 بازگودد، و حد جنوبیه و شرقی به خراسان و
~~ماوراءالنهر پیوندد
~~وگذشت از[ه 119] خوارزم بر جیحون هیچ عمارت نیست تا به دریا
~~بهوندد، وخوارزم بر جانب شمالی جیجون نهاده است، وبر جانب جنوبی
~~جیحون گر گانج" باشد- و از خوارزم کوچک تر است. فرضه و بارگاه غزان باشد.
# وازانجایگاه کاروانها رود سوی خراسان وگرگان وغزنی وسوی خزر و
~~دیگر جایها.
# وچنان واجب کردی کی خوارزم یکٹ نیمه در "صورت" خراسان
~~بودی و دیگرنیمه در " صورت" ماوراءالنهر. لیکن ما خواستیم تا "صورت" اقلیم
~~پرا کنده نباشد .
# ودیگرشهرهای خوارزم اینسمت: درغان، هزاراسب، خبوه، أردخشییش،
~~سافردز، نوزوار کردران خواش، کردر، دیه براتکین ، مدمینیه ، مرداجقان،
~~گرگانج.
# وقصبه این نواحی را دکات"9 خوانند. قهندزی دارد ویران. ms222 وشارستانی
~~بود- آب آنرا خراب کرد. مردم شهر بالاترازان جای ساختند، وآب نزدیک
~~قهندز رسیدست10 و بیم آنست کی ویران شود، ومسجد آدینه بر قهندز است.
# 9_ م: غزٹی، ت: غرمن] 4.ت:شود] 4.ت: (ندارد)] * حم،ت: عرنیا *.
# ت حیحونیاا.ت: وا * اصطخری: جرجانیه ا * م: درغان وهوراصب خره
~~ارحس سلفرون بوران کردان خواس کردر دیه ایرایکبن مدیسته مرداحمان وفمتهاد حاس کر کانجک،.
# ت : درغان وهزارامت حره اردحس سافرون یوزاق کردان خواش کردر دیه ابر ایکین مدینه
~~مرداحفاق منهات حاسکر کایتکا4 .ت : کاب1 90.ت: رسیده است

PageV00P295

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~و سرای خوارزمشاه به نزدیک جامع باشد، و زندان به نزدیک قهندز. و درمیان
~~شهر رود کی هست جردور1 خوانند، و بازار دورویه بر کنار این رود نهادست.
# و در ازای آن سه فرسنگ بود درسه فرسنگ مساحت شهر،، و دروازهای شهر
~~بهری ویران شدست2 ، و دیگر آنست کی نو ساختهاند.

# و نخستین حد خوارزم را طاهریه خوانند، آنک سوی آمل4 دارد. و این
~~عمارت برجنوبی جیحون (21195 بود. و برجانب شمالی هیچ عمارت نیست
~~تا دهی که آن را غارابخشنه5 خوانتد. آنگه ازانجایگاه تاخوارزم دو رویه
~~عمارت است. وپیش ازین دیه به مقدارشش فرسنگ رودی برخیزد ازجیحون وهمه
~~عمارت روستا برآن است، واین رود را گاوخواره خوانند. و پهنای این رود
~~10 مقدار پنج گز باشد وقدر7 دو مرد بالا بود . وکشتی درین آب کارکتد. و
~~چون دو فرسنگ برود رودی دیگرازو برخیزد، آن را رودکریه“ خوانند، بهری
~~روستا را آب دهد.
# * وعمارتهارا ازطاهری تا هزاراسب *“ پهنای بسیار نبست . ازانجایگاه
~~درههنای عمارت افزاید، چنان کی یک مرحله پهنا گیرد. وچون به گر گانج رسد
~~10 به قدر دوفرسنگ باز آید. و سرحد عمارت10خوارزم به دهی رسد بر پنج فرسنگی11
~~کوجاغ12 به نزدیک کوه. در پهنا جز این دیه هیچ عمارت نیست.

# و از پس این کوه ازانجا کی هزاراسپ است برچانب غربی جیحون
~~رودهاست: * یکی از ان رودها هزاراسب*12 از جیحون برخیزد برآن روی
~~کی ms223 آمل، نهادست.
# ورودی دیگر چند نیمه رود گاوخواره چنان کی کشتی برو برود- بر
~~9_ت؛ حرور4. ت: درازی آن سه فرسنگ مساحت باشد ! 4.ت : شده است]
~~-م، ت : آموی 6ت: عارالحه، م : عارالحسه! 9م: ماخواره91-م
~~قا 9_م، ت: کرته4 ست : میان دو ستاره را ندارد! 10.ت : (ندارد)
~~99_ت : فرسنگ! 14_ کراع، ت: کراغ! 14_ ت: میان دوستاره را ندارد.

PageV00P296

# ============================================================

~~ذکر دیار ماوراءالنهر
~~دو فرسنگی هزاراسپ. این رود را رود کردران خواش1 گویند. بزرگتر از
~~رود هزاراسب است:
~~و رود خیوه6- کشتی برین رودکیار کند.
# و رود مدرا کی[دو] چند رود گاوخواره باشد. [و کشتی به مدرا رود و
~~میان رود مدرا و رود خیوه مقدار یکن میل است
~~رود وداک]، ودرین رود کشتی به گرگانج رود. و از رود وداک، تا
~~خوارزم دوفرسنگ بود.
# ورود بوه [4 120] در ناحیت گر گانج. آب این رود و آب رود وداک4
~~بهدیه اندره بازگرد آید و آنجا بندی هست کی کشتیها باز دارد . وازین جایگه تا
~~به گرگانج یک مرحله دارند. و از رود گاوخواره تا شهر دوازده فرسنگ بود.
# ورودی دیگرهست زیرخوارزم به چهارفرسنگ، از چهار جایگه آب
~~یرخیزد وچون به هم درآمیزد چندرود بوه باشد. و گویند کی جیحون بر ین جایگه
~~گذشتی، وچون آب ازجیحون کم شود آب این رود بکاهد.
# و برابرجیتا به یک فرسنگی در جانب شمالی تابه شهری که آن را مدمینیه"
~~خوانند برجیحون رودهای بسیاراست، و گذشت از مدمینیه بر کرانه جیحون هیچ
~~عمارت نیست، ومیان کردز’ وجیخون روستای مرداجقان* [است ،ومیان مرداجقان)

~~وجیحون دوفرسنگ باشد دربرابر گر گانج وهردهی را رودی هست کی ازجیخون
~~بردارند.
# آنگاه جیحون10 به دریا ریزد11 به جایگاهی که آن را خلیجان12 خوانند.
# و آنجاهیچ دیه وعمارت نیست_ ماهی گیران باشند. و بر کناراین دریازمین غزپاشد،
~~9_ م :کرداخواس، ت: کرداحواس 4_ م،ت :خیره! *_ م،ت: کرد! 4_م،ت:
~~دال1 *_ اسطخری: اندراستانا 9. اصطخری: کیت] 3.ت : مدمذینها ت :
~~کردق، م :کردن ]4 - م : مرداجوان، ms224 ت: مردامان ا90ت: (ندارد)! 99_ت:
~~14- ت : خلیحان .

PageV00P297

# ============================================================

~~مسالک وممالک
~~چون به صلح باشند ازین روی یه دیه براتکین آیند و از روی دیگر به گر گانج آیند.
# و این هردو بر کناره جیحون است، پیش ازان کی به رود گاوخواره رسد. وبه این
~~جایگه کوهی هست کی جیحون درمیان آن می گذرد و کشتی را آنجا خطر باشد.
# این جایگه را بوقشه2 خوانند. و ازان جایگه کی جیخون به دریا رسد تاآن چایگه
~~سکی رود چاج هم بدین دریا رسد ده2 روزه راه است[1206م، ورود جیحون در
~~زمستان یخ پتدد چنان کی گردون، باه بار برو بگذرد . ویخ یستن ازخوارزم
~~آغاز کند تا آنجا کی غایت سردسیرست. و برجیحون هیچ جایگه سردتراز خوارزم
~~نیست، و بر کناره دریای خوارزم کوهی هست آن را جغراغز6 خوانند. به زمستان
~~یخ بندد تا آخر تابستان - آنگه بگشاید. و گرد بر گرد این دریا صد فرسنگ است و
~~90 آب این دریاشورست، ورود جیخون و رود چاچ و بسیار رودهای دیگر درین
~~آب دریا سیریزد، وطعم آب دریا البتهخوش نشود بو این آبهای بدین عظیمی
~~درو پیدا نیاید با کوچکی او، و هیچ اثر نکند. وگمان چنانست کی این دریاو
~~دریای خزر درزیر زمین“ بههم میرسد، والله اعلم، ومیان این هر دو دریا
~~یست مرحله باشد،
~~9 و خوارزم شهری پرنعمت است، و میوهای فراوان دارد. لیکن درخت
~~گوزنبود، واز خوارزم کرباس وصوف خیزد، * ودیباو آنچ یه این ماند**. و بردمان
~~معروف و اهل مروت باشند، ومردم خوارزم پسیار سفر کنند، وهیچ شهرء
~~نیست در خراسان کی آنجا قومی خوارزمیان نباشند. و زبان خوارزمی جز زبان
~~اهل خراسان است. وشکل مردم خوارزمی پوشیده نماند. وتغرزمین غزخوارزم
~~9 است، و بردمانی جلد وشیرمرد باشند. و در ولایت خوارزم معادن زرو سیم و
~~9-م،ت: آیگیر2.م، ت: بوقسه! 4. اصطخری ، ابن حوقل : اربعة
~~* م : بالای این کلمه بخط جدید تر افزوده اند "کاروان" . ت : پرا 9م،
~~ت: جفاغر ms225 (ابن حوقل : جفراغر) { 2.ت : " در زیرزمین " نداردا * ت : میان
~~دوستاره را ندارد]* حت: شهری.

PageV00P298

# ============================================================

~~23
~~ذکر دیار ماورامالنهر
~~غیرهما نیست. وهمه توانگری ایشان از بازر گانی ترک باشد. و برده صقلاب1 و
~~خزر بیشتر آنجا افتد ، وموی روباه و فنک وسمور وسنجاب (6 121) از
~~خزر به خوارزم آرند.
# ذکر آنچ برجیحون است از مواضع. نخست ازکوره‌ بخارا آغاز کنیم
~~از ماوراءالنهر، وبه همه وقت سرای امارت بخارا بودست، وبخارا را بومچکت2
~~خوانند شهریست برهامون وخانهها ازچوب ساخته باشنده. و کوشکها وباغهاو
~~بوستانها درهم دیگرساخته استه، و دیهها به تزدی یکدیگر، چنان کی باغها
~~همه6 پیوسته باشد- مقدار دوازده فرسنگ در دوازده فرستگ، وگرد برگردآن
~~دیواری در کشیده’ کی درین همه مسافت ویرانی یا فضای خالی نتوان یافت“.
# و مردمان تابستان و زمستان درین قصبه مقیم باشند، و درون آن دیواردیواری
~~دیگر دارند* نیم فرسنگ درنیم فرسنگ . شهر درون این دیوار بود. و پیرون
~~از شهر قهندزی دارند*6 چند شهری کوچک، وقلعهای دارد. آل ساسان، اکی
~~والیانخراسان بودند درین قهندز مقام داشتند، وقهندز را ریضی هست، و مسجد
~~آدینه بردرقهندزاست، وبازارها درربض قهندز است، ودرخراسان و ماوراءالنهر
~~هیچ شهر انبوهتر از بخارا نیست، و رود سغد در میان شهو میرود، و ازانجا
~~به آسیا ومزارعها11 رسد وتاحد بیکند12 برود، و زیادتی در آبگیری افتدبر ابر بیکند17
~~به جایی کی آن را سام خواش13 گویند. و بخارا را هفت دروازه هست: یکی را
~~درشارستان خوانند، ودیگررا درنور14، و سدیگر در کنده15، وچهارم درآهنین16،
~~پنجم درقهندز، وششم دروازه مهر -کی دروازه‌ [1216] بنی اسد خوانند،
~~9_ت : سقلاب] 4- فنک درلغت بمسعنی راسووسگ آبی (هردو) آمده است ا 4-ت:
~~بوکت ، م : بومصک ! _ ت: (ندارد)! * .ت :ساختهاند! 9_ت: همه بیکدیگر
~~9ت: برکشیدها 9ت: دید *ت: میان دو ستاره را از مطرقبل ندارد
~~10_ ت : آل سامانیان ( 91_ ت : مزارع! 14_ ت : سکد ! 94- م، ت: سام کاس
~~(ابنحوقل بصام خاش)) 14-م،ت :وروا 9 اصطخری: عفره/19_ اصطخری: الحدید.

PageV00P299

# ============================================================

~~24 ms226
~~مسالکک وممالسک
~~وهفتم دروازه سعدیان1. وقهندز را دودروازه است : در ریگستان ودروازه مسجد
~~آدینه، و ریضرا چند دروازه هست: یکی در میدان سوی خراسان، و دروازه‌
~~ابرهیم سوی مشرق، ودروازهحدیق7، ودروازه مردقشه3، ودروازه کلاباد، و
~~در نوبهار، ودروازه سمرقند، و دروازه رامیثنیه’ ، و دروازه حدشرون، کی
~~5 راه خوارزم است، و درغشج6، ودر میانه ربض بازارها را دروازههاست :
~~..3
~~یکی دراهنین، و در پول حسان، ودو دروازه سوی سسجد ماج، ومیان این
~~دودروازه دری هست آن را در رخنه4 خوانند ، ودروازهای به نزدیک کوشک
~~بوهاشم، ودری نزدیک پول بازارک’، ودروازه فارجک10، ودرکوی مغان، و
~~در سعرقند:
~~و در میان شارستان و قهندز هیچ آب روان نیست ، و آب از رود بزرگ
~~بردارند. و ازین روددیگر رودها برخیزد: یکی رودفشیدیزه11 از رود بخارا
~~برخیزدبه جایگاهی که آن را ورغ12 خوانند و به در کوی مردقشه13 فروشود تا
~~به زمیتهای ابوابرهیم رسد، و ازانجا به دروازه شیخ ابوالفضل رود و دررود
~~نوکند14 افتد. وقرب دوهزار کوشک و بوستان برین آب نهاده است- پیرون
~~15 از زمین کشاورزی . و از دهانه این رود تا آنجا کی به نو کند14 افتد مسافت
~~نیم فرسنگ راه بود.
# و رودی دیگر کی آن را جویبار بکاره1 خوانند از رود پزرگ برخیزد.
# در میان شهر به نزدیکی مسجدی کی آن را به قواریریین6’ آن بازخوانند.
# 9 اصطخری: پنی سمدا 4. اصطخری: الریواو.م، ت: بردقشه] هت:
~~اسه، م: امینه! .م سرون، ت: سرورا 6.ت: غنج،م: فمجا.ت
~~(ندارد) ا4م، ت : رحبه41. اصطخری:السویقه)10.م، ت: مارحمل
~~99-م، ت : فسرده (ابن حوقل : فشیردپزه)! 14.م، ت : ورع) 14-ت :
~~مردقسه، م: مردقسه! 14. اصطخری واین حوقل : نوکنده (درنسنه های فارمی هم گاهی
~~نوکندهآمده)! 15_ ت: روداسکان،م: جوی باسکان ا 19- م : قرازان ، ت : قزازان .ا

PageV00P300

~~============================================================

~~241
~~ذکر دیار ماوراءالنهر
~~و رودی دیگر از نزدیک مسجد عارض بزخیزد و به نوکندا [6 2122
~~ریزه و آنه را چویبار عارض خوانتد.
# و رودی دیگر کی آن را بیکند، خوانند . بهری ms227 از ربض را آب دهد و
~~به نو کندا افتد، واین رود نوکندا از رود بزرگ برخیزد به نزدیک * سرای
~~حمدویه3، و بهری سردم ربض ازان آب بردارند و باقی به پیابان ریزد،
~~رود آسیاء از رود بزرگ برخیزد به نزدیک *ه نوبهار و برسراها وآسیاها7
~~گذرد تا به آسیاها6 و زمینهای بیکند رسد و ایشان را آب دهد.
# ورود کشنه7 * هم نزدیک نوبهار برخیزد، وباغها وبوستانها وکوشکها
~~را آب دهد تا از کشنه*8 بگذرد و به مایمرغ9 رسد.
# رود رباح10 از رود بزرگ برخیزد به نزدیک ریگستان * و تا کوش
~~رباح برود و هزار باغ وکوشک و بوستان را آب دهد.
# و رود ریگستان * 10 به ریگستان بگذرد11، و محلت ریگستان و ریض و
~~قهندز وسرای امارت همه آب ازین رود بردارند. و ازانجا به کوشکت
~~جلال دیزه13 وسد.
# وبه نزدیک پول حمدونه14 رودی در زیرزمین میرود تا به حوضهای
~~[در] بنی اسد رسد. حوضها پر کند و فضله در پارگین10 قهندز افتد.
# و رودی دیگر ازین رود بزرگ برخیزد به جایگاهی که آن را ورغ12
~~خوانند، و بر سراهای دروازجه17گذرد وتا دروازه سمرقند برود، و ازانجا به
~~اسپیدماسه14 افتد و یک فرستگ بگذرد .
# 1- نگاه کنید به حاشیه‌ 14 صفه قبل]؟.م، ت : برکند1 4.م : حمدوبها*
~~اصطخری : طاحونه] 6 ت: میان دو ستاره را از دوسطر قبل ندارد) 9.ت: آسیابها
~~7-م: کتیبه، ت: که ! 9_ت : میان دوستاره را ندارد!* .م، ت : فاران مرغ
~~10.م: ریاح، ت: باج] 99_م :میان دو ستاره را ازدوسطرقبل ندارد] 94. م: برخیزد
~~14- م : حلال دیره ! 14_ م: حمدونه ! 15. پارگین گودالی است که آبهای زیادی
~~وچر کین وهرزآب در آن جمع شود ! 96_ م، ت: ورع] 14_ م، ت : دروازه رحبه
~~18 اصطخری : سبیدماشه (ظاهرأ شکل فارسی آن سپیدماسه است یمعنی شن سفید)

PageV00P301

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~242
~~روستاها. فرغیدد، سخر، روستای طواویس، بورف، خرغانه‌ سفلی،

~~بومه، نجارجفر، روستای کاخشتوان ، اندیارکندمان،1228) سامجنمادون1،
~~سامجن ماوراء2، فراورالسفلی ، اروان، فراورالعلیاء4 - این همه ms228 ناحیت درون
~~دیوارست. وآنچ برون، از دیوارست: جزه، شابخش، وپس رومتای کرمینیه،
~~5 خرغانه علیا، رستاف رامنده ، بیکند، فربر.
# و از عمود رود سغد بیرون ازحایط بخارا به ناحیت طواویس بیش ازان
~~کی به در شهر رسد بسیار رود ها برمی خیزد وبه دیهها و حایطها و مزرعها
~~میرود.
# یکی ازان رود سافری کام8است کی ناحیتی را آب دهد و تا وردانه4 برسد.

# وخرغان10 رود ناحیتی دیگر را آب دهد و تا خرمیثن11 برود،
~~رود جرغ12 این ناحیت را آب بدهد* و تا جرغ12 برود *14 و زیادتی
~~به رود یزرگ باز آید.
# و رود نوکند، کی ناحیتی برآنست و تا ده فرانه15 می رسد.
# و رود فرخشنه16کی روستایی برآن نهاده است:
~~9- "مادون " عینا منقول از جمله‌ مژلف است که مترجم ظاهر آتوجهی به معنای آن درعبارت نداشته
~~و آن را چون اسم روستایی نقل کرده است] 4.م، ت : ماوراءالنهر ! 4.م : فرغانه
~~دروفن دوستا طواویس و هورق فرغانه‌ سفلی بومه تجار جمر روستا کا حسوان آیدیدان کندمان
~~سامجر مادون سامجرماوراءالنهرفرادن السفلی اروان فروان العلیا، ت : فرغانه دروفنروستای
~~طوارین و تورق فرعانه سفلی تومه بحار حمر روستا کاحستوان ایدیدان کندمان سامحر مادون سامجر
~~ماوراء النهر فروان السفلی اروان فروان العلیا! *.ت : بیرون ا * م، ت : غرقید،
~~(تص متنی پر اصطتری و این حوقل است)1 6 .م: حده مباخس و نس روستای کرمینه
~~جرفانه علیا رستاق غرقید سکند قرس، .ت؛ جند میاخس وپس روستای کرمسنه خرعانه علیا
~~رستاق غرقید سکند قرس ! 2. ت: مرغزارها! 4. ت : کافری کام ] *. ت: ورکانه
~~90_م : جرعان، ت :جرغان ا 19.م: جرمش، ت: حرمش! 14.م، ت: جرع
~~14_ت: جرش 94_م: میان دوستاره ندارد] ج1.ت : فراه، مقرابه 19.
# د م بربه

PageV00P302

~~============================================================

~~243
~~ذکر دیار ماوراءالتهر
~~و رودکشنه 1[تاکشته برسد]،
~~و رود رامیثنه4 [تارامیثنه برسد4،
~~ورود فراور2 السفلی تا پارایه4 پرسد.
# ورود آروانه تا بانب بشود.
# ورود فراور2 العلیا [بر اوبوقار گذرد.
# ورود خاسه] تاخامه4 برود.
# و رود بتتگان9 تا [ورکه برسد. ms229
# و رود نو کنده) تا نوباغ امیر برسد.

# هریکی ازین رودها ناحیتی را آب می دهندا1 پیرون از حایط، وآنچ
~~بماند در میان ربش بخارا میرود.
# و رودها کی پیش ازین یاد کردیم ازو بر می خیزد. و پیشتر ازین رودها
~~کی از رود سغد برمی خیزد آنست کی کشتی برو برود:
~~و درین حایط بخارا کی گفتیم دوازده دردر وازه است هیچ کوه و بیابان
~~نیست، [1236] همه قهندز وکوشک و دیه12 و باغ و بوستان وکشت و
~~میومستانست. و هیزم ایشان ازباغها بود، وازبیرون13 هیزم گز14 و تی نیز آورند.
# و زمینهای سغد و یخارا همه به آب نزدیک بود، ازین سبب درختستان
~~بلند نباشد، * چون گوز و سپیددار وآنچ به این ماند. و اگر نهالی ازان بنشانند
~~دراز وبلند نشود*10. ومیوه بخارا بهتر وخوشتر ازمیوة همه ماوراءالنهر بود.
# و زمین بخارا چنانست کی اگر مردی یک گری16 زمین را عمارت کند همه
~~دربایست و12 معیشت او و پیوستگان او ازان برخیزد. و از بسیاری مردم و انبوهی
~~9_م، ت: بسته! 4.م، ت:رامینها 4_م : قزوان، ت: فروان 4. اصطخری:
~~فارابا 6.م، ت: باروان] 9سم، ت: بانه1 3م : قزوان، ت: فروان
~~8- م، ت: حامه] 9.م: بنیکان، ت: سکان ! 10.م : برواغ، ت: برفاغ 99.
# ت : میدهدا 14_ت : "ودیه " ندارد! 94. ت : غیراز ! 14_ گزدرختی است که
~~در کوبرومحاری خشک میروید ا ه9. ت : میان دوستاره را از سطر قبل ندارد] 19.
# [. جریب ] 17_ت : (ندارد).1

PageV00P303

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~244
~~کی هست ارتفاع بخارا مردم بخارا راکفایت نبود، از ماوراءالنهر و دیگر
~~جایها غله آنجا آرندا .
# و نزدیک نرین کوهها به بخارا کوهیست کی آن را ورکه خوانند کی
~~میان سمرقند و کش بیرون شود و به شارستان سروشنه" باز گردد در حد فرغانه و
~~5 به طراز پیوندد ونا حدچین برسد. و این بیابان کی در نواحی سروشنه2 است
~~درحد فرغانه وایلاق تا خرخیز، همه دربرابرعمود این کوهست، و کان نوشادرو
~~کان 2 زاج و سعدن آهن ms230 وژیوه ومس و سرب و معدن زر و پیروزه به
~~فرغانه باشد، وچشمه نفت و قیر وزفت وسنگی .کی چون فحم، آتش
~~در گیرد و میسوزد، ومیوه مباح کی پیش ازین گفتهایم همهدرین کوه باشد.
# 10 و آبها درو هست کی به تابستان گرم یخ بندد و به زمستان سرد گرم باشد.
# ودر بخارا ناحیتهاست درون دیوار و پیرون [1235] دیوار. آنچ درون
~~حایط است: طواویس - بزرگ ترین شهریست درین نواحی ، بمجکث7 ، زندنه ،
~~مفکان، خجاده7 . وآنچ برون حایط است؛ بیکند، فربر، کرمینیه، خدیمنکن ،
~~خرغانکت، مدیامجکت8:
~~وطواویس شهریست بارو دارد. و از ماوراءالتهر هر سال وقتی معلوم
~~خلقی آنجا جمله شوند. آب روان و باغ وبوستان9 قراوان باشد، وقهندزی داردو
~~شارستان ومسجد آدینه درشارستان بود، و کرباس بسیار خیزد ازانجا .
# و دیگر شهرها کی درون دیوارست به یک دیگر نزدیک باشند10 در
~~عمارت وبزرگی:
~~9_ت: آورنداات: ستروشنه، اصطخری: اشروسنه!.ت:معدنا4 ت
~~زیبق * "فجم * در لنت بمعنی زغال امت]9. ابز حوقل: نمجکٹ 3.م: محکت
~~زبدیه معکان حجاره ، ت : محکت زیدیه مغکان حجازة ] 9- م : مکند قرین کرمیته حدیمتکر
~~جرعاتکت مدبامجکت ، -ت: فرین کرمینیه حدیمکر چرغاتکت مدیامحکت ا*. ت : بستان]
~~90ت؛ باشد

PageV00P304

~~============================================================

~~ذکر دیار ماورامالنهر
~~کرمینیه بزرگتر ازطواویس بود.
# خرغانکت ومدیامجکث1 هر دو برابر یکدیگر بوند2 در عمارت.
# و هرشهری2 از نواحی بخارا ناحیتی دارد سگر بیکنده کی روستا ندارد،
~~لیکن قرب هزار رباط دارد. و یبکند را دیوار هست. * ودرمسجد آدینه محرابی
~~ساختهاندکی در همه ماوراءالنهر با تکلف تر ازان نیست *5.
# فربر’ شهریست به نزدیکن جیحون و رومتا دارد.
# وزبان اهل بخارا زبان اهل سغد باشد. ومردمان بخارا فاضلان باشند.
# وسعاملت به درم کنند. وسیم ایشان غطر یفی باشد، وجز به دیار ماوراءالنهرنرود.
# و بیشتر قبا وکلاه پوشند، ودر بخارا درون شهر و یبرون شهر بازارها یاشد
~~به وقتهای معلوم - کی روز بازار آنجا جمله شوند و بسیار بازرگانی کنند. و از
~~بخارا ونواحی آن“ کرباس زندنیجی خیزد.
# وشنودهام. اکی قهندز [9 124] بخارا را خاصیتی ms231 هست کی هر گز جنازه
~~هیچ هادشاه ازین قهندز بیرون تیاوردهاند، و هران رایتی کی درین قهندز
~~بستهاند ندیدهاندکی شکسته شدست:1.
# و گویندکی اصل مردم بخارا درقدیم قوسی بودند کی از اصطخر آنجا
~~انتقال کردند. و سامانیان در بخارا12 مقام داشته اند به حکم آن کی سرحد

~~خراسان 13 و ماوراءالنهراست . ومردمان بخارا چنان فرمان بردار و نبک عهداند
~~کی پادشاهان وطن درمیان ایشان اختیار14 کردند.
# وپادشاهان خراسان از آل سامان اسمعیل بن احمد بود، ودربخارا10 مقام
~~9م، ت: جرفانکت وبدبامحکت ا 4.ت: باشندا *.م: مری ا4.م
~~د، ت: مکد ت: میان دوستارهرا ندارد] ’.م، ت: قربا“.م:
~~غدریی، ت: غذرقیا *.م: (ندارد)]4 .م: رندسحی، ت: زندنبحی، اصطخری:
~~ثیاب القطن (زندنیجی نوعی پارچه‌ معروف بافت بخاراست 0- فرهنگ نفیسی ، معجم البلدان،
~~پادداشتهای قزوینی جلد پنجم) !90. ت : شنیدهام ! 91.ت : شده است! 14_ت:
~~آنجا! 14_ت: (ندارد) ! 14_ت : (تدارد) ] 14-ت : ودر.

PageV00P305

# ============================================================

~~246
~~مسالک وممالیک
~~داشت، ومردمان خراسان با او خیانت کردند. هم در بخارا بماند وفرزندان او
~~هم آنجایگه بماندند. وپیش ازان ولات ماوراءالنهر به سمرقند مقام داشتندی
~~یا به چاچ وفرغانه، واز ان پس ولات بخارا از خراسان جدا بودندی تا آخر
~~وقت طاهر:
~~و خجاده1 بر راه ییکند نهادست" ومیان آن ومیان راه یک فرستگ است .
# و مغکان 3 برپنج فرسنگی شهر نهادست2 بردست راست راه بیکند، واز
~~آنجا تا راه سه فرسنگ زمین باشد.
# زندنه4 بر چهار فرستگی بخارا باشد.
# بومجکت بر راه طواویس باشد بهچهار فرسنگی

~~و از کرمینیهه تا بیکند6 یک فرسنگ باشد درحد سغد.
# و مدیامجکت7 بر رود سغد* نهادست برتر از بیکند.
# و خرغانکث4 بر ابر کرمینیه [ت 124] نهادست *.
# وسفد به بخارا پیوسته است. وچون از کرمینیه بگذرد به دبوسی10 آید،
~~آنگه به ربنجن11، [آنگه] کسانی17، آنگه اشتیخن12، [آنگه] سمرقند . این همه
~~19 میانه سغد است:
~~و قصبه سغد. سمرقننست ، و بر جانب جنوبی نهاده است از رود
~~سغد ، قهندز وشارستان * وربض دارد. وسرای امارت و لشکری پیشه14همه ms232
~~در قهتدز بود. وشارستان *15 حصاری دارد به چهار دروازه : درچین برجانب
~~م: بخاره، ت: تصاره ا4.ت: نهاده استا 4.م، ت: معکانا4 ت:
~~زندیه ، م: ربدیه! 5.م: کرمنه :ت: کرمنیته] 9.م: کد! 2. م: باممکت،
~~ت: بامکت ا 9_م: غاتکت ] 4.ت: میان دوستاره را ندارد] 10. اصطخری :
~~دبوسیه ا 99_م: بجرود، ت: برودا 14.ت: (ندارد)، اصطخری : کشانیها
~~14م، ت: سهیذرود! 94.م: ببشه (کذا)، "و" : (ندارد)] 15.ت : میان دو ستاره را
~~ندارد.

PageV00P306

# ============================================================

~~ذکر دیار ماوراءالنهر
~~مشرف، درنوبهار سوی مغرب، و در بخارا بر جانب شمال، و دروازه‌ کش
~~بر جانب جنوب، ودر سمرقند آب روان در بازارها ومحلتها ومسسکنها میرود .
# و رودی از ارزیز ساختهاند بر مسنی1 بلند واز رویگران بردارد تا دروازه کش*
~~وروی این رود ارزیزست*2.
# وگرد بر گرد شهر خندقی عظیم هست، ومسنی3 درین خندق بستهاندو
~~آب بر سر آن رانده درروزگار جاهلیت. و آبادان تر چابی در شهر این
~~جایگاهست، کی سرطاق گویند، وجوی ارزیز بر سر آن است. و دکانهای
~~این بازار بسیاری آنست کی بر عمارت این جوی وقف کردهاند، وگبر کانند
~~سکی آن را نگاه دارند پیوسته تابستان و زمستان. و مسجد آدینه درشارستان بود
~~زیر قهندز. و درشهر ازین رود ارزیز آیها وچویها بر خیزد کی باغها و بوستانها
~~را آب دهد.
# وسرای امارت درقهندز بود، و شارستان بریک گوشه ربض است نزدیک
~~رود سغد. و دیوار ربض [1259] از سغد گرفتهاند از جایگاهی کی آن را افشینه
~~خوانند از حد کوهک و هم چنین به ورسنین6 در گردد و پیرامن فنک بر
~~دروازه ریودد7 تا در فرخشیذ4 تا در غداود9 تا کنار رود، و این رودگرد
~~برگرد ریض می گردد چون خندق، و مقدار این دیوار دو فرسنگ در دو فرسنگ
~~بود، وچشمه شهر وبازار گاه سرطاف10 است. وازانجایگه11 بازارها و محلتها
~~پرخیزد وکوشکها وبوستانها، وکم سرایی بود کی درو بوستان نباشد، چنان

~~کی اگر کسی برقهندز رود ونگاه کند همه سرایها به درخت پوشیده ms233 باشد کی
~~درسرایها و در محلتها وبر کنار جویها ود کانها همه درخت بود. و سمرقند
~~9- مسنی درلقت بمعنای زمین سیرآب آب ومسناة یمعنی سد وبندآب است (اصطخری : مسناة)
~~4_ ت: میان دوستارهرا ندارد 4. ت: رسنی! 4. ت: درآن شهر این جامت ا *.م،
~~ت اسه 9 م، ت:ورسین] *.م: دیورد، ت: دیوددا *. ه، ت: فسد
~~9_ت : عداود 10_ت: دراطاق ! 99_ت: و ازآنجا.

PageV00P307

# ============================================================

~~مسالک ومالکک
~~فرضه ماوراء النهرست و دارالملک در سمرقند بودست1- تا روز گار اسمعیل بن
~~احمد به بخارا افتاد.
# و2 دیوار ربض را درهاست : یکی ازان در غداود، دو دیگر
~~سفسک“، ودرسوخشین، ، و درافشینه 5، ودرکوهکی، ودر ورسنین2، و
~~9 در ریودد7، و درفرخشید8. وگویند کی این شارستان تبع“ بنیاد10 نهاد، و
~~ذوالقرتین چیزی بر آن زیادت کرد.
# مصنف کتاب گوید کی من دروازه ای دیدم به سمرقند- روی در به آهن
~~پوشیده. * وبر یک پاره ازان آهن چیزی نبشته. ازان مردمان پرسیدم . گفتند این


~~دروازه تبع نهادست *11 و به زبان حمیری برین آهن نبشته است کی از صنعا تاسمرقند
~~10 هزار فرسنگ است. وآن12 مردمان علم [1256] آن کتابت میرات داشتند12.
# پس درین وقت کی من به سمرقند بودم فتنهای افتاد آن دروازه بسوختند وآن
~~کتابت ضایع شد. وازان پس ابوالمظفر محمد بن لقمان14 بن نصربن احمدین اسد
~~آن دروازه هم چنان آهنین بفرمود ساختن ، لیکن آن کتایت ناپدید شد.
# واگرته19 آبهای بسیار بودی ودرختان فراوان از بید و غیره هوای
~~19 سمرقند از انبوهی تباه شدی، و بناهای سمرقند از گل و چوب باشد. و مردمان
~~سمرقند مردمانی با جمال ونیکو روی و آهسته و با وقار باشند، ومروت و
~~پاکیزگی ورزند.
# و از سمرقند تاکوه یکن مرچله باشد، وکوهکی کوچک به شهر پیوسته
~~است، آن را هم کوهک خوانند16. چندنیم میل درازای این 17کوه بود. گل وسنگ
~~9_ت: بوده استا 4.ت: ودیگرا 3. اصطخری: اسسک! *.م، ت:
~~سخ ا ه .م: اقسینه ه م، ت: روسنا *.م ، ت: دیوددا ms234 هست
~~یوحسند، م : فرحستد! 9 از ملوک یمنا90.م: بنا 99_ت: میان دو ستاره را
~~ندارد 14_ت: این] 14_ت. داشتهاند 14_م، ت: احمد! 16_ت: نهواسطة
~~19_ت : گویند! 12_ت : آن.

PageV00P308

# ============================================================

~~ذکر دیار ماوراءالنهر
~~عمارت وسنگ آهک و سنگ آبگینه و آنچ به این ماند ازین اکوه بردارند.
# وشنودهام کی درین کوه معدن زر ونقره هست ، لیکن نگذارند کی به کار برند.

# و آبهای شهر همه از رود سغد، است ، وسر این رود از کوههای بتم خیزد
~~بالای چفانیان . واین آب را آیگیری هست - آن را * بجن 3 خوانند چون
~~دریاء کی، و گردبر گرد آن ناحیتی هست کی آن را *6 پر غر گویند . این آب از انجا
~~رود تا جایی رسد کی آن را پنجیکت * گویند . وازانجا به ورغسره رسد کسی
~~سربندست ، و ازانجایگه رودهای سمرقند پراکنده شود در جانب شرقی ودر
~~جانب غربی:
~~و امارودهای جانب شرقی برابرورغسر2 برون [1269] شود به جایگاهی
~~کی آن را غوبار" گویند به سبب آن کی کوهها کمترشود و زمینهای کشاورزی
~~پدید آید، ورودها ازینجایگه برخیزد؛ رود برش “ ورود بارمش ورود
~~بشمین*
~~و رود برش“ برظاهر سمرقندمیرود، ورودهای شهر وروستا همه ازین
~~رود برخیزد ،
~~ورود بارمش هم از نزدیک این رود برخیزد در ناحیت جنوب، و 10
~~روستای بسیار ازو آب خورد،
~~و بزر گترین رودها رود برش10است.
# ورود بشمین * هم از نزدیک این رود برخیرد در ناحیت جنوب،
~~وروستای بسیار ازو آب خورد *11 وهر دو کشتی برتابد. و ازین رود رودهای
~~بسیار برخیزد ودیهها و مزرعهای12 بسیار را آب دهد از ناحیت ورغسر13
~~9حت: باشد2.ت: سند 2.م: نویا 4ت : میان دو ستاره را ندارد
~~ت: کت 9.م، ت: ورغس! *.م، ت: عربانا *.م، ت: دبوس
~~ت: ، م: بسم!10 م، ت: دبوس 99ست : میان دو ستاره را از سطرقیل
~~ندارد 14_ت : مزارع 14-م، ت : ودغس

PageV00P309

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~9
~~تا روستایی کی آن را درغم1 خوانند - ده فرسنگ درازا در چهار فرسنگ بهتا
~~تا به ms235 یک فرسنگ بازآید، درعرض آن ناحیت ورغسر ومایمرغ ودرغم وستجر
~~فغن وبالای درغم، :
~~و رودهایی کی از صحرای غوبار3 برخیزند: رود اشتیخن"، و رود
~~5 ستاواب، ورود بوزماجز
~~ورود سناواب یرظاهر بوزماجز گذرد و بسیار دیهها را آب دهد، وازانجا
~~بهروستای ویذار" رود، وبه حدود عمل اشتیخن“ رسد . واز اول تا آخر این
~~رود مقدار دو مرحله باشد
~~ورود بوزماجز6 سوی شهرست، مقدار هفت فرسنگ ناحیت را آب دهد
~~* این رودها ازین وادی برخیزد پیش ازان کی به سمرقند رسد. و از
~~جانب غربی هیچ رود ازو برنخیزد * 10 تا به سمرقند نرسد11 ، و از دهانه این
~~وادی [1266) تا سمرقند بیست فرسنگ بود، چون از سمرقند بگذرد مقدار
~~دومرحله رودی ازوجدا شود آن را رود فی12 خوانند، و در همه12 سغد هیچ
~~رود چنین آبادان و پرمنفعت و اتبوه و با عمارت نیست کی این رود14.
# آنگاه ازین رود فی12 رودهاخیزد* دربرابر هرده و هر شهر، *15 تا
~~به حدود کرمینیه رسد. * از انجارودهای ربنجناورود دبوسی17جداشود ورودهای
~~سکرمینیه، و ازانجا به بخارا رسد* 14.
# 9.م“ ت؛ زرعم او. “: برغس ومایقریج وزرعم وسحر وبالای زرعم، .ت: برغس
~~ومایفریح وزرغم وتحروبالای زرغم! 2 م، ت :عریان ! 4.م : اسنجر، ت: اسجرا
~~م: اواب، ت: ساوات ا9.م: مورماجز، ت : مودماچن (ابن حوقل :
~~بوزماجن)ا 9-م ،ت: ودان (تصیح مبتتی برابن حوقل است)! 4. استنجر، ت:
~~ار9.مبت: مورماچن 1 90_ت: میان دوستارهرا از مطرقبل ندارد1 99_ت:
~~برسدا 14.م،ت: تی1 14.ت: همه رودهای! 14. از اول سطر ششم تا اینجا
~~"در اصطخری" دیده نشد وبامراجعه به ابن حوقل اصلاح شد ! 16. ت :میان دو ستارهراندارد
~~19_3: سحرو (ابن حوقل : اربنجن)] 13. اصعلخری وابن چوقل : دبوسیه ا 99.
# ت : میان دو ستاره را ندارد.

PageV00P310

# ============================================================

~~ذکر دیار ماوراءالنهر
~~و درجانب شرقی برابرسمرقند رودها ازین وادی جدا گردد چون رود
~~کیتجکت1 * وروستای کینجکت2*2 و روستای مرزبان را آب دهد. و بود کی
~~رودی ازین وادی برخیزد ورودهای دیگر از وجدا میگردد تانزدیک حایط بخارا.
# * و مقدار ms236 این وادی از ورغسر4 تا حد بخارا آن جایگه کی گفتیم کی
~~درون خایط بخارا*2 رودها ازوجدامی شود شش روزه راهست، رود بر رودو
~~بوستان بر بوستان. چنان کی اگر کسی از کوهی نگاه کند دروادی سغد جز سبزی و
~~درخت هیچ نتواند دید، مگر قهندزی یا کوشکی:
~~ودر ناحیت ورغسر، باغها وضیاعها بسیاراست کی خراج آن وضع کردهاندو
~~در وجه عمارت بندها نهاده. و ازین وادی این رودها کی یاد کردیم برخیزد و
~~زیر پول کوهک بردرسمرقند بگذرد، چنان کی به وقت آب خیز زیر پول" چند
~~مردبالا آب بود. و آب این وادی به تابستان زیادت شود از برفهای بسیار
~~[1279] کی بر کوههای6 غرجستان" و سروشنه4 و سمرقند بود .و بود کی آب
~~غلبه گیرد و بندها را بیم بود، آنگه مردم سرقند را بفرمایند تا حشر سازند
~~در بستن آن بندها.
# روستاهای سرقند: بنجکت، ورغسر، ساودار، مایمرغ10
~~و درناحیت مایمرغ11 جایگاهی هست آن را ریودد12 خوانند- اخشید کی
~~ملک سمرقند بود درین دیه مقام داشتی،و هنوز کوشکهای اخشیدی آنجابرجایست:
~~وسنجرفغن13 شهر ورغسر14 بود. وهردو درشمار مایمرغ11 بودی
~~کنون مقروز کردهاند.
# 9_م: ککت، ت: کمکتا4.م: کسنکت ] 4_ ت: میان دو ستاره را
~~از سطر قبل ندارد] 4. م: برغس، ت: برغش ! * ت: " زیرپول" درپایان این جمله آمده
~~است9ست: کوه! 2. اصطخری و ابن حوقل: بتم] *. م: ستورشنه، ت: ستروشنه
~~9_ ابن حوقل : شاودار] 9.م: بنجیکت ورغس سادوان فابرغ، ت : یحکت ورغس
~~ساروان فامرغ ا 99م، ت: فامرغ] 14.م: ریود، ت: ریود! 14.م : بخر،
~~14.م، ت: برغس.

PageV00P311

# ============================================================

~~مسالک وسمالک
~~و روستای درخم به روستای مایمرغ پیوسته است، * واین روستای
~~درغم بهروستای ابغر پیوندد ،
~~و بنجیکت شهری پرنعمت است با میوهای نیکو. گوز وموز وسیب * 2.
# روستای مایمرغ از همه روستاهای سمزقند آبادان تر و انبوهتر است.
# ساودار کوهیست بر جنوبی سعرقند. هوای درست دارد، مردم این
~~جایگاه ازدیگران تن درستتر ونیکوروی ترباشند. و درازای این روستا مقدار
~~ده فرسنگ بود. و در ساوداره ms237 جایگاهی هست که ترساآن6 آنجا گرد آیند و
~~عبادت کنند، و آن را وقف بسیارست. و این جایگهرا وزگرد7 خوانند .
# ناحیت درغم8 بی آبست ، لیکن آبادان و انبوه بود، و ستوردار باشند
~~10 و مردمانی1 توانگر، و هوای درست دارد، و درازای این ناحیت دو مرحله
~~باشد. و هر دهی11 را دو فرسنگ زیادت حد بود. وگویند کی اگر کشت این
~~ناحیت را آفت نرسد یک ساله ارتفاع آن سغد و بخارا را سالها برتابد. و
~~چراگاههای این ناحیت به از چراگاههای همه ماوراءالنهر بود. [5 127]
~~اینست روستاهای12 سمرقندبردست راست این وادی:
~~و نواحی جانب دست چپ: اولا یارکث13انزدیک سروشنه14. آب ایشان
~~ازچشمهها بود، وغله بربخس کارند، وچراخور ندارند، وجایگاهی تنگ بود.


# و روستای بورنمده1 برحد مروشنه14
~~وهیوسته یازکت13 روستای بوزماجز’1 باشد برحدود سیرقند- روستای
~~9_م، ت: فامرغا 4.م: سحیکت ا: 4.ت : میان دوستارهرا از دو سطر قبل نداردا
~~4-م، ت : ساروان (ابن حوقل : شاودار) 5.ت: آنجا] 9_ت : ترسایان]
~~9-م : زرکرد، ت : زردکرد (این حوقل: وزکرده) ! 9 .م، ت : رم ا*. م:
~~پرانیوه]90.ت : مرنمان! 11.ت: میهی ا 14.ت: روستای 14.م : بارکت،
~~ت: بارک ا 14_م، ت: ستروشنه! ه1 .م ،ت: فورغد (ابن حوقل : فورنمد)ا
~~99-م، ت : بورماخر (ابن حوقل : بوزماچن) .ا

PageV00P312

~~============================================================

~~ذکر دیار ماوراءالنهر
~~فراخ وپرنعمت بود، ازحدغوبار تاحد سمرقند مقدار یک مرحله این روستاست:
~~درازا و پهنای. م
~~روستای کبود نجکت1 دیههای بزرگ باشد7 بادرختان بسیار.
# روستای وذار2 ناحیتی آبادان و پرنعمت بود، کوه و هامون و بخس و
~~آبی وهر گونه باشد. و شهر وذار و شهر کثیر به یکدیگر نزدیک است و این
~~هر دوجای قومی عرب داشتهانده از یکربن واثل- ایشان را سباعیان خواندندی و
~~ایشان رادرسمرقند ولایتها بوده است * وسرایها داشتهاندکی آن را دورالضیافات
~~خواندندی یعنی مهمان خانه ها، و روستای مرزبان به این ناحیت پیوسته است*2
~~ومرزیان بن تر کسفی4 آن مرد است کی اورا ازین ناحیت در جمله نام برداران
~~سخد به حضرت عراق خواننه ms238 بودند،
~~روستاهای سمرقند این دوازده روستاست کی یاد کردیم؛ شش روستا
~~برجانب راست وادی سغد، و نسش روستا بردمت چه
~~روستای یغان4 درقدیم باعمل10 سعرقند رفتی. درروز گارافشین باعمل
~~سروشنه11 تحویل کردند ومساحت هریک ازین روستای دوازده گانه یکنمرحله
~~تا نیم مرحله بود12.
# و معاملت سمرقند به زرباشد و به درم اسماعیلی شکسته ، و نقدی دیگر
~~هست آنرا محمدی گویند، [9 128) وجز دراعمال سمرقند هیچ جای دیگر نرود.
# اشتیخن13 ازعمل سمرقند مفروزباشد، وروستاها وباغ وبوستان ومرغزاره
~~9- م: کیورمحکب، ت: کتورمحکت] 4_م : (ندارد)] 4.م، ت : ودان (ابن حوقل :
~~ویذار)] * .م، ت: کش (اصطخری واین حوقل : ووذار وکثیر (درفارسی : کش) من قری
~~هفه الرساقیق لقوم من بکربن وایل )1 *-ت: خوانند ( 9- اصطخری و ابن حوقل : دور
~~ضیافات7_ ت : میان دوستارهرا از سطر قبل ندارد ! 9.م، ت: کسقی (ابن حوقل:
~~کیسفی) 9 -م، نعیان ، ت : بعان (تصحیح میتنی بر حاشیه‌ 15 ص 00ه این حوقل است)
~~99_ت : بلعمال 99.ت ستروشته 14. اصطخری وابن حوقل این عبارت را تا008
~~فیم مرحله بود" درسطر 12 ندارد! 14.م: اسجر، ت : سحر 1 94_ت : مزارع .

PageV00P313

# ============================================================

~~مسالک وبمالک
~~پسیار دارد، و نواحی سغد همه خوش و با نزهت ونعمت است، لیکن این شهر

~~چشمه سغد است. شارستان وقهندز وربض دارد، ورودهای آب روان. وعجیفبن
~~عنبسه درین ناحیت مقام داشتی تا آنگه کی معتصم او را1 بگرفت و معتمدی
~~این شهر را به محمدبن طاهربن عبداللته بن طاهر داد به اقطاع .
# * و کیسانیه2 آبادان ترین شهرهای سغد است * وکیسانیه2 واشتیخن از
~~کوههای ساغرج، پدید باشند، تاحد کیسانیه از کوهء مقدار پنج مرحله دریک
~~مرحله باشد وروستای کیسانیه6 دومرحله باشد. * وهردو بردست چپ وادی سغد
~~نهادست *7.
# دیوسی و آربنجن2* دوپاره شهرند برجانب راست وادی سغد بر جاده
~~10 خراسان6، و اربنچن7 بزرگتر و آبادان تراز دبوسی بود، و دبوسی را روستا
~~کمست، وچشمه سغد شهر کیسانیه2 است4. ودرو مردمان توانگر باشند.
# کش شهر یست قهندز وربض دارد ودوشارستان. وشارستان دروتی وقهندز ms239
~~خرابست، و مسجد آدینه درین شارستان ویراناست، و بازار در ریض است،
~~ومساحث این شهر سه قرسنگ درسه فرسنگن بود. شهری گرم سیرست، وعمارت
~~15 از گل وچوب سازند. ومیوة این شهرپیش"ازمیوه همه ماوراءالنهر فراز،ارسد.
# و درین شهر وبا پسیار بود، و شارستان درونی را چهار دروازه است: یکی در
~~آهنین، و دیگر دروازه‌ [4 128) عبیدالله، وسوم11 در قصابان ، وچهارم در
~~شارستان. و شارستان12 بیرونی را دودوازده است: یکی درشارستان درونی، و
~~دوم در برکنان13.
# 9-م : "اورا" ندارد] 4. اصطخری وابن حوقل :کشانیه!4.ت : میان دو ستاره را
~~نداردا 4 سم: شاغر،ت: شاعر (تصیح مبتتی براین حوقل-حاشیة سطر واص 900است)
~~م: "ازکوه " ندارد 9ست : میان دوستارهرا ازسطرقبل ندارد! *. م،ت:رسحرا
~~8- ت؛ وکیسانیه چشم جمله شهر ملی سند است احت : پپشتر] 90_ت: (ندارد)
~~96_ت : سیم 94_م : "وشارستان" ندارد 94.م، ت: ترکتان

PageV00P314

~~============================================================

~~ذکر دیار ماوراءالنهر
~~و بر کنان1 نام دهیست برین دروازه، ودو رود دارد: یکی [را] رود
~~قصارین2 خوانند. ازکوه2 سیام خیزد، [و دیگر رود اسرود] . وهر دورود
~~بردرواره شهر گذرند.
# وروستاهأرارودهای دیگر هست : یکی خروذه6 برراه سمرقند بریک
~~فرسنگی شهر، ودیگر خشک رود بر راه بلخ بریک فرسنگی شهر* ورود
~~دیگرآن را جوان رود خوانتد برراه بلخ به هشت فرستگی شهر*2. و زیادتیهای
~~این آبها دروادی نخشب افتد. و در همه سراهای این شهر آب روان پاشد و
~~سرابوستانها“، و مساحت این روستا قرب چهار روزه درچهار روزه راه پاشده،
~~و از این شهر کش میوه وحبوب بسیارخیزد. ودر کوههای کش عقاقیر
~~بسیارباشد، چنان کی بهدیکر ولایتها بیرند .و روستاهای بسیاردارد، ازان جمله
~~روستای* میان کش، و روستای ورد، و روستای بلاندرین0’، و روستای
~~واسماین11*16، وروستای کشک12، وروستای ارو، وروستای بوزساجن14 وروستای
~~سیام، و روستای ارغان، وروستای خروذه10، و روستای خزار’1، وروستای
~~سورروده12، وروستای متکوره14 درونین، وروستای منکوره14 پیرونین .اینست
~~روستاهایشهر کش(1.
# نخشب شهریست قهندز خراب دارد، و ربض را (21299 چهار
~~9-م : "وبرکنان" ندارد، اصطخری : (ندارد) ، (تصحیح میتنی بر ابن حوقل است) ms240
~~2-م، ت :قصابان ا 2.م، ت: شهرا 4.م: روستا ت: رودی و.
# اصطخری : (ندارد)، م؛ اح رود، ت: حاج رودا 9. ابن حوقل هم میان دو
~~ستاره را ندارد ا8حت؛ سراما و یوستانها] *. ت: مسافت این روستا قرب چهار
~~روزه راء باشد. 90_ت: بلابدرین] 99_ت: راسماس ! 14- ابن حوقل : میان دو
~~ستاره را آزسطر قیل ندارد! 14.م، ت: کسکب ! 14. م،ت: ورماجن 1.م،
~~ت : جارودان 99م : چران، ت : حران (ابن حوقل : خرارررد)! 19-م :
~~سوروده ، ت : سرروده ا 98.م: ستکرده، ت: صنک کرده ا 94. از اول مطر سوم
~~تا اینجا در اصطخری نیت ا40- اصطخری : نفا

PageV00P315

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~دروازه هست؛ یکیدروازه نجاری1 ، ودیگردروازه سمرقند، وسدیگردر2 کش،
~~و چهارم در غوبدین103 و این شهر بر ره گذر فاراب4 و بلخ نهادست در
~~هامونی، و از شهر تا کوه دوروزه راه بود سوی کش. و از نخشب تا جیحون
~~همه بیابان است. و رودی آب بزرگ درمیان شهر میرود، و این آب از فضلهای
~~آبهای کش جمله میشود، وروستای نخشب را آب دهد. وسرای امارت به نزدیک
~~این آبست بهجایگاهی که آن را "سرپول" خوانند. وزندان هم درین نزدیک
~~است، وسسجد آدینه سوی درغوبدین2 باشد. و نماز گاه عیدسوی دروازه نجاریه
~~بود، وبازارها درریض باشد درمیان سرای امارت وسسجد آدینه 7 * ونخشب را
~~نواحی بسیارست ، و دوقصبه دیگر دارد؛ یکی را بزده2 خوانند و دیگر را
~~10 کسبه“. و دیهها دارد ازشهر بزرگتر. ودر همه نخشب و نواحی آن جزاین
~~0 یک رود کی گفتیم نیست، و این نیز چون تابستان گردد منقطع شود. و کشاورزی
~~بسشتر بخس بود، و بوستانها را آب از چاه دهند، وشهری پرنعمت است
~~سروشنه10 نام اقلیم است چنان کی سغد. وهیچ شهر ودیه درین ناحیت
~~به این نام نیست ، ودر کوهستانی نهادست11. و حدشرقی سروشنه10 با فامرو
~~15 فرغانه دارد، وغربی با حدود سرقند، وشمالی باچاج وجاتبی از فرغانه12، و
~~جنوبی سوی کش وچغانیان وشومان و ویشگرد13وراشت14.وقصبه سروشنه0را
~~به زبان ایشان ms241 بومجکت10خوانندا0.
# ونامهای نواحی اینست: ارسیانیکث، کرکث، غزق ، وغکث17، ساباط،
~~[21295 زامین، دیزک، نوجکث، خرقانه10.
# 9- م، بحاری، ت : بحاری] 4.ت : دروازه 4.م، ت : غزنینا *. این
~~حوقل : بخارا! 5.م، ت: یحاری] 9. اصطغری : میان دو خط را از سطر دوم این
~~صفه نداردا 4.م، ت : برده ا4.م: کشه، ت: کنته!4. اصطخری :
~~مچان دوستارهرا از سطرقبل ندارد] 90_ت: ستروشنه ! 99_ ت: نهاده است! 14_ت:
~~" و جانبی ازفرغانه" نداردا 94- اصطخری وابن حوقل : واشجرد! 94-ت : رامت،
~~3 : راست ! 15_م: بوممک، ت : برمحکت ! 19_ اصطخری: میان دوستارهرا ازسطر قبل
~~ندارد! 12- ابن حوقل : فنکث ] 14- م : اران سامکت کوکت عزق و عکب ساباط زامیر
~~دیزک یومحکت جرفانه ، ت : اران سامکت کوکب عرق وعکت صاباط رامس دیزک بومحکت حرقانه

PageV00P316

~~============================================================

~~ذکر دیار ماوراءالنهر
~~وجایگاه والیان بومجکت1 است، قرب ده هزار مرد درین شهر باشد. و
~~عمارت همه از چوب و گل بود. و شارستان درونی دیوار دارد و ریض دیواری
~~دگر دارد. و شارستان درونی دو دروازه دارد : یکی را دروازه بالایین خوانند و
~~دیگری را دروازه شارستان، مسجد آدینه در شارستان درونی است و قهندز، و
~~درین شارستان رودی بزرگ می رود و آسیایی برین آب ساختهاند و بر کنار آب
~~درختان نشانده، و بازار در شارستان است و درریض نیز هست، و مساحت شهر
~~یکفرسنگ بود. و آب خندق بهسراها و کوشکها و باغها و کشتزارها میرود.
# وربض را چهاردروازهاست: یکی دروازه زامین2، دوم دروازه مرسمنده3، و
~~دروازهنوجکث، ، ودروازه کهلباده.
# و این شهرراشش رود هست: * ایکی را سارین6 خوانند کی درشارستان 10
~~سیآید، ودیگر ابرجن7، وسوم یماجن“، چهارم سکنجن“، پنجم رویجن10،
~~ششم ستینکچن11، وهر شش از یک چشمه می رود . ده آسیاگرد آب باشد.
# و از شهر تا سرچشمه کم از نیم فرسنگ باشد(12.
# زامین چند سروشنه بود13، برراه فرغاته است کی سوی سغدروند، وبه زبان
~~ایشان این شهررا سوسنده بلبس (2)14خوانند. وعمارتی محدیش ساخته اندودیواری
~~کرد آن در کشیده. و کاروان و راهگذری کی از فرغانه سوی سغد ms242 روند آنجا
~~فرو آیند. آب روان و باغ و کشاورزی فراوان دارند. و پشت، این شهر [1306]
~~باکوههای سروشنه13 دارد وروی با ولایت غز10
~~.م: هومک، ت؛ برمکت ام، ت: دامینا4.م، ت: این سمندا
~~4- م، ت: این حکت ! .م، ت: کهلیان! 9. م: بیارین، ت: صارن 2. م:
~~احن، ت؛ برحبن ا ه.م: بیماجن، ت: راحس ا4.م: اسککر، ت :
~~کنکجر 0.م، ت دوبی! 19.م: مکحر، ت: مجکر 14_ اصطخری
~~میان دوخط را از چهار مطر قبل ندارد ! 14. ت: ستروشه] 14- م : سن اسده بلیس،
~~ت: صلنده بلیس، اصطخری وابن حوقل: سوسنده (ظاهرأ ویلبس" زائد وتصعیف *ولیس" ازجملة
~~"ولیس علی هذالبلدالحارث مور.9 مذکور در ابن حوقل استا 16- اصطخری : میان
~~دوخط را از چهار سطر قبل ندارد.

PageV00P317

# ============================================================

~~مالک وممالک
~~دیزه1 شهریست در هامونی نهاده.قصبه روستای فنگان2 سراها و
~~رباطهای سبیلی دارد. وبردوفرسنگی شهر رباطی هست کی آن را رباط خدیس2
~~خوانند، اقشین بنا کردست ، بهترین همه رباطهاست .مردمان سمرقندرا هیچ
~~رباط بهتر ازین نیست . در میان رباط چشمه آب برمی آید و برسرچشمه گنبدها
~~5 ساختهاند. و هیچ رهاط به ولایت دشمن نزدیک تر ازین نیست،. وشهر
~~دیزلک شهری پرنعمت است، و آبهای روان و باغها و بوستانها دارد.
# و این همه شهرها کی درین اقلیم یاد کردیم برابر یکدیگر باشند،
~~مگرشهر مرسمنده6 کی آب روان دارد - لیکن باغ و بوستان نبود به حکم آن کی
~~سرمای سرد باشد، و شهری بزرگ است، و به تابستان مرغزارها باشد
~~وزامین وساباط راه فرغانه وچاج است، و اگر بهراه7 خجند روند به راه1
~~کر کت نخست به فرغانه باید شدن از سمرقند نه فرسنگ، و درهمه سروشنه4
~~رودی بزرگ نیست کی کشتی برتابد. لیکن آبهای روان وچشمه ها وسر غزارها
~~فراوان است(.
# روستاهای سروشه10: بشاغر، مسخا11، پرغر12، فرتانغام13، مینک14،
~~19 بسکن10، اسیکت16، و این همه کوهستانهای دشوارست وسردسیر،
~~ولایت بتم12[را) حصارهای استوارست، و معدنهای زر وسیم وزاج و
~~نوشادر درین ولایت است، وکان نوشادر کوهیست ودرآن غاری هست ms243 و ازو
~~9- م : بیابان دیزک، ت: بیابان دیرک] 4. م: تکاز، ت: بکنار ! 4.ت: خدیش،
~~م: حدس] 6. اصطخری : میان دوخط را ازپنج سطر قبل ندارد] *. ت: شهرها ممه
~~م،ت ننده ا ت؛ برراه اهت؛ ستردشته ای اصطخری میان دوخط را
~~ازسطر هفت قبل تااینجا نداردا9ت : ستروشنه / 99-م : سمار، ت: مار (تعی
~~متنی یر ابن سوقل است)] 14. ت : فرغر، ابن حوقل : برغر ا 14.م: بایعام ، ت :
~~فرماعام (تصحیح مبتتی براین حوقل است) 1 14. م، ت : مسکن (تصیح مبتنی برابن حوقل
~~است)1 9.م، ت: سک! 99_م: سسکا 17.م: سه، ت: تیم.

PageV00P318

# ============================================================

~~ذکر دیار ماوراءالنهر
~~بخاری برمیخیزد، به روز چون دود نماید1 وبعشب چون آتش، وآن جایگه
~~کی این بخار[1406] برسی خیزد خانه ای ساختهاند برسر بخار، و درو روزنهای
~~آن استوار کنند2 چنان کی هیچ بخار بیرون نشود . و در اوج این2 خانه نوشادر
~~مییندد، ودر آن وقت کی در بازخواهند کرد مردی چایک برود ونمدها تر کند
~~وتن خودرا به نمد تر کرده پپوشاند و درباز کند وسیک در رود و آنچ تواند بردارد
~~واگر بیشتر درنگ، کند بسوزد. واین بخار ازجابی بهجایی بگردد.چون جایی
~~ناپیداشودکوه را یکاوند تا پدیدار آید و باز بر سر او2 خانه سازند وچون خانه
~~نساخته باشند این بخار یسوزد و چون درخانه محتقن4 شود بتفسده وسوزان گردد .
# وجبال بتم سه جایگاهست : بتم نخستین، وبتم میانگین ، وبتم درونین .
# و آبهای سرقند و سغد وبخارا از بتم میانگین برخیزد وبه پرغر10 اوفتد وبه
~~سمرقندرسد، وازمسخا آبها برمی خیزد وهیش هرغر10 آید ودرآب سعرقند آمیزدو
~~به رود چغانیان رود و به دیههای افشین افتد
~~و درناحیت مرسمنده11 آهنینه های نیکو سازند. وآهن ازفرغانه خیزد، و
~~در مرسمنده روز بازاری هست کی مردم از ناحیتهای دور آنجا روند هر ماه
~~یک بار.
# شاش"1 و ایلاق مساحت هردو ناحیت دو روزه راهباشد در3اسه روزه.و
~~درهمه سغد وماوراء النهرچنین اقلیمی نیست به آبادانی وعنارت. حدی باوادی
~~حاچ دارد کی در دریای خوارزم ms244 افتد، وحدی باکان آهن برحدود سییجاب، و
~~حدی با کوههایی کی به اعمال شاش پیوسته است، و حدی با وینگرد14 ترساآن:
~~وهمه زمین هامون است،
~~9_ ت: نماند! 4.ت: کرده ! 4_ ت: آن ! 4.م: مقام! .ت: جایی دیگرا
~~9_ت : پدید! 2.ت: آن! 9.ت: متحقن] *. تفسیدن : گرم شدن وسوختن
~~90_م، ت : غز 19_م، ت: نده! 14.م، ت: بساتین1 14_ت: و
~~1-م:م: یکر، ت : بیکر

PageV00P319

~~============================================================

~~مسال وممالک
~~و از تغرها کی در روی ترکستان است [1315] هیچ ثغری عظیم تر از
~~چاچ نیست. عمارتهای قراخ و بسیار دارد، و درهر سرایی آب روان و سبزی
~~باشد، وعمارتها همه1 از گل بود، وقصبە این ناحیت را بنکث" خوانند، و
~~شهرهای دیگر اینست : دنفانکث ، جینانجکث ، نجاکث ، بناکٹ، خرشکت ،
~~5 اشبینغو، اردلانکث، خدیتکث ، کنکراک، کلشجک، غرجند ، غناج، چبوزن،
~~وردوک، کبرنه، غدرانک، نوجکث، غزک، أنودکت ، بغتکت ، برکوش،
~~خاتونکث جیغوکت، فرنکت، کداک، نکالک. این همه شهرهای چاچ است.
# وشهر های ایلاق اینست : قصبه را تونکت، خوانند. ونواحی: سکاکث،
~~بانجخاش ، نوکت، بالایان ، اریبلخ ، نموذلغ ، تکث. خمرک ، بسکت، و
~~10 کهسیم، دخکت، خاش، خرجانکته:
~~و تونکت، کی قصبه است قهندزی دارد بیرون از شارستان، و دیوار
~~قهندز و شارستان هر دو یکی است، وریضی دارد و پر ریض دیوارست. و
~~بیرون این دیوار ربضی دیگر هست و درو بوستانها وسراها، واین ربض را
~~نیز دیواری در کشیده است، وقهندزرا دو دروازه است: یکی سوی ربض و
~~9_ت: همه عمارتها! 4.م، ت: سکت! 4.م: دیوما کت، حدبکت، کیکوال،
~~بحاکت، ساکث، حوسکٹ، و ادرلاتکب ، کلینخک، عرحنک ، غزل ، ابودکث ، عاج،
~~حنودر، ورودله‌، کبریه، بمددالکٹ، بوحکث ، نعیک، مر کوس، حالوتکٹ، جغوکٹ،
~~فرتکٹ، کدال، دکالک.ت: دیوماکٹ، حدمکب، گیکوال، تحاکب، ساکب، حوسکب،
~~ستو، راددلامکب، کلیخک، عرصل، غزل، ابودکٹ ، عاج، جنودر، ورودل، کرنه ،
~~عددالک ، بوحکث ، بغک ، برکوس ، حالوسکث ، جفوکث ، فرتکث ، کدال ، وکالگ
~~(تصیح مبتنی بر اصطخری است) ! 4.م : نوتکث، ت: وتکبا *.م : بالحجاش
~~مرتکب، بالامان، اریج، عودلع ،، یکٹ، حبرل، بشکست، کهشم، دحکث، حاص،
~~هرجاکٹ ..ت: بالحماش، دکب، ms245 بالامان، ارلح، عودام، کٹ، حمرل، کت،
~~کهشم، دحکٹ، حاص، حرجاکٹ (تصحیح مبتنی براصطخری است )] 9.ت: 9یکی
~~وی ربض " تدارد.ا

PageV00P320

~~============================================================

~~ذکر دیار ماوراءالنهر
~~261
~~یکی سوی شارستان. وشارستان بارو دارد وسه دروازه بروست: یکی را1 دروازه
~~ابوالعباس خوانتد ودوم دروازه کثیر2 وسوم درگنبد3،
~~وربض نخستین ده در دارد : یکی دروازه‌ [رباط) حمدین، و دیگر
~~در آهنین، [1315] وسدیگر دروازه میر، وچهارم در فرخان ، و پتجم در
~~[سور؟کده، و ششم در کرماتجه، و هفتم دروازه‌ کوی سهل، و هشتم در
~~راشدیجاق، ونهم درکوی" خاقان ، ودهم دروازه‌ کوشک دهقان.
# وربض بیرونی را هفت دروازه است ؛ یکی دروازه‌ فرغد’، و دوم
~~دروازه‌ خاشکٹ“، وسوم در سکندیجاق10، وچهارم در آهنین، و پنجم در
~~باکردیجاق11، وششم دروازه‌ سکرک12، وهفتم دروازه‌ [در) بفریاد12.
# و سرای امارت و زندان در قهندز بود، و مسجد آدینه بر دیوار قهندز
~~نهادست. ودرشارستان درونی بازار کی هست، لیکن بازارهای بزرگ در ربض
~~است، و درازای شهر* از دیوار سوم پیرونی درههنای شهر تا برابر به دیوار
~~بیرون باز رسد*14 یک فرسنگ بود.
# و در شارستان درونی وربض آیهای روان است10، و در ربض بوستانها و
~~آبهای فراوان است. و دیواری کشیدست16 عظیم از کوهی کی آنرا سافلغ"1
~~خوانند تا کنار وادی چاچ کی سدست درپیش تر کستان- تا درنتوانند آمدن، و
~~این دیوارعبدالله بن حمید بتا فرمود کردن. وچون ازین حایط یگذرد * خندقی
~~9_م : (ندارد)ا 4. م، ت: کش (تمحیح مینی بر این حوقل است) !4.م، ت:
~~آهنین، تصحیح میتشی براین حوقل است (ممکن است اختلاف یاین علت باشه که مترجم متنراکه "باب الجنبد"
~~است بابالحدید" خوانده و به * آهنین * ترجمه کرده است) ا 4 سابن حوقل : امیر ا*
~~م: کوامج، ت: کوامخ ! 9_م : راشدبحاق ، ت : راشد بحاق ! *. ت: (ندارد)
~~9م،ت : وغکت 9.م، ت: حارک] 90.م: سکد یجاق، ت: سکندیجاق
~~99_م، ت: کردیان ! 14.ت: شکرک! 94.م، ت : بعریاه (ابن حوقل باب
~~دریفریاد) ! 14_ ت : میان دوستاره را از سطر قبل ندارد] 16.ت: مست ا ms246 19_ت:
~~کشیدهاند! 13_ م: سابلغ، ت: سایلغ

PageV00P321

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~عظیم درپیش دیوار ساختست از کوه تا کنار وادی بر درازای دیوار، ازحایط*
~~تا خندق یک فرسنگ بود. و رودی دیگر دارد آن را رود بر کت2 گویند. بهری
~~از بسکام خیزد وبهری از ولایت چگل2، و چون به شهر نجاکث4 رسد در
~~وادی چاچ آمیزد .
# و ایلاق را رودی هست کی به ایلاق باز خوانند- هم از تر کستان
~~خیزد، وزیادتی بهرود چاچ ریزده. قصبه [1329) ایلاق تونکت است، و
~~چند یک نیمه بنکت2 بود. وقهندز و شارستان و ربض دارد، وسرای امارت
~~درقهندز است، وبازارها درون ربض است، ودرشارستان وربض آب روان باشد .
# وچاچ وایلاق به یکدیگر پیوسته است، وعمارت وباغ وبوستان از ایلاق
~~10 تا وادی چاچ متصل است کی بریده نشود. ومعدن زر وسیم در کوههای ایلاق
~~بود. وکوه ایلاق به حد فرغانه است.
# و بنکت7 از همه شهرهای چاچ“ بزرگ تر است ، آنگه خرشکت،
~~و آنگه ستورکث10. و دیگر شهرهای چاچ خردتر ازینست11.
# * و بزر گترین شهرهای ایلاق نوکت است و آنگه توتکث و دیگر
~~15 شهرهای کوجک اند* 12. ودرهمه ماوراء النهردارالضیرب نیسست، مگردرسمرقندو
~~تونکت13.
# پیجاب شهریست چند سیکی نونکت’1. قهندز و ریض دارد. قهندز
~~9_ت : میان دوستارهرا از سطرقبل نداردا4 .م، ت: ترکستان (قصعیح مبتنی برابن
~~حوقل است . ظاهر این است که مترچم "برک " را * ترک" خوانده وبهترکستان برگردانیده است)
~~4- ابن حوقل : جدغل 4 .م : بحاکث، ت: حاک! ت: رود 9م،
~~ت: بونکب 3.م: یکت، ت: سکت ! 8. اصل در هر دونسخه : ایلداق4.
# م: جزستیکت، ت: حرسسک ! 10.م: سیوکت، ت: سوک] 91- میان دو خط
~~سیاه ازسطر 11 صفحه 290 تا اینجا در اصطخری نیست 94_ت: میان دوستاره را از سطر قبل
~~ندارد1 14-م، ت : سکب] 14-م : ارسک، ت: از مک (ابن حوقل: بنکث).

PageV00P322

# ============================================================

~~ذکردیار ماوراءالنهر
~~خراب شدست. شارستان و ریض آبادان است، وباره پیرونی مقدار یک فرسنگ
~~بود.، و درمیان ریض آب روان و باغ و بوستان است. ms247 !از شهر تا پایان کوه
~~سه فرسنگ باشد، وشارستان را چهار دروازه است: در نوجکث“ ، و در فرخاذ3،
~~ودر سراکراته4، ودر بخارا، وبازار در شهر و ربض به هردو جای هست. و
~~مسجد آدینه وسرای امارت وزندان هرسه در شارستان درونی بود51. و در
~~خراسان و ماوراءالنهر هیچ شهر نیست کی خراج ندارد، مگر سپپجاب،
~~نام شهرها در ناحیت سپیجاب: بذخکت ، سبانیکت ، طراز، اطلخ ،
~~شلجی، کدر، ستکند، شاوغر، صبران، وسیج
~~[1325] اما سبانیکث" قصبه‌ کوره کنجده" است .
# کدره قصیه فاراب است.
# * وسیج10 هم ازشهرهای فاراب است *11.
# صبران2اشهریست کی غز به صلح آنجا آیند12 و بازرگانی کنند. چون
~~درمیان جنگی نبود شهری پر نعمت است،
~~فاراب نام ناحیتی است و مساحت آن قرب یک روزه راه بود، ولیکن
~~همه جایهای استوارست. و ناحیت تمکناک14است ومرغزارها دارد ودر عرض*1 19
~~وادی است کی از رود چاچ آب بردارد.
# 9_ اصطخری میان دوخط سیاه رااز سطر قبل ندارد4.م: بوحکن، ت: بوجکه ا4.م،
~~ت: فرخان] 4.م، ت : سا کرانه ! 9- اصطخری میان دوخط را از چهارسطر قبل ندارد
~~9- م : یدحکت رساسکت طراز اطلح سلی کدرپسیکنه ساوغر صبران وسج .. ت : بدحکب
~~وساینکنت طراز اطلح بیلی کذرسکند ساوغر مبران ومح] 7- م : سابکت ، ت : سانیکنت
~~9- م: کنیحده، ت: کبحنده ا 4.م: کدن، ت : کذر کاه !10.م: وسج 11_ت:
~~میان دوستارهرا ندارد [ 14.م، ت : میدان] 14.م: آید] 14.م: بحتال، ت :
~~صال ، ابن حوقل: سیخة (سبخة در لغت بمعنی زمین شورهزارست و احتمالاکلمه غیر قابل قراءت
~~* نمکناک " بوده است که بصور مذکور قبل ازین تصحیف شده است و ماصورت "نمکناک "را نقل
~~کردیم) ا 16.م، ت: غربی (تصحیح مبتنی یرابن حوقل است)ز

PageV00P323

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~و ستکند1 برجانب غربی رود چاج شهری انبوه باشد از هرگونه مردم .
# غز وخلخ2 وغیر آن3 مسلمان شدهاند وهمه غازی باشند ، ودر میان فاراب و
~~کنجده4 وچاچ مراعی بسیار خر گه نشینان یاشد - همه مسلمان ، لیکن طاعت
~~کس ندارند.
# و طر از سرحد است میان ترک و ms248 میان مسلمانی، و گرد بر گرد آن حصارها
~~هست کی به طراز باز خوانند. وحد اسلام تا این جایگاه است ، و ازانجا
~~به خرگاههای خرلخیان در شود. اینست حد چاچ
~~و خجندە نزدیکی فرغانه بود، و اگرچه درعمل مفردست. وبرکران،
~~رود چاج نهادست برجانب غربی0ودرازای شهر پیش ازپهناست، ومقدار یک
~~10 فرسنگ درازا دارد. تنه شهربی باغ و بوستان باشدا “. و دراعمال آن بجز کند
~~شهری دیگر نیستوشارسنان وقهندز دارد ، ومسجد آدینه درشارستانست ، و
~~سرای امارت درربض به کوی میدان، وزندان درقهندز. شهری خوش است و
~~میوهای نیکو دارد، ومردم این شهر اهل مروت و با جمال باشند، و ارتفاع
~~مردم راکفایت[1334] نبود، از فرغانه وسروشنه ودیگر نواحی غله آنجا
~~15 برند به کشتی در رود چاچ واین رودی بزرگاست. عمود این رود ازتر کستان
~~خیزد در حدود اوز کند، آنگه رود خرساب،1 ورود اورست11 وقیا12 و رود
~~جدغل13 ودیگر رودها درآمیزد و رودی عظیم شود و به اخسیکت آید ، آنگه
~~به خجند رسد تا بناکث14 و تا ستکنده1 و پاراب، و چون از حد صبران بگذرد
~~9_م: کید، ت: ببسکند!4.ت: خلج، ابن حوقل : الضرلخیه! 4.ت:
~~"وغیر آن " ندارد] 4.م :کسجده، ت :کنحیذها 5- اصطخری میان دوخط سیاه را
~~ازسطر 7 صفحه قبل تا اینجا ندارد] 9- ابن حوقل واصطخری : خجنده! 2_ت :کنار
~~8_ اصطخری میان دوخط را از مطرقبل نداردا* ست: ستروشنه 10_ ابن حوقل: خرشاب
~~99_م : ادس ،ت: اوش! 94_م : فنا ! 14_م، ت:حدعلی] 94.م: بابکت،
~~ت: بایکند! 14-م : سبکند ، ت : سسلکند .

PageV00P324

# ============================================================

~~ذکر دیار ماوراهالتهر
~~برین آب دو رویه خانههای غز باشد، وقیاس این رود چند دو بهر ازجیحون
~~باشد. ودرین آب غله برند سوی غز. چون به آشتی باشند. واین غز بیشتر
~~مسلمان اند- لکن دارملک1 غز است، وزمستان پادشاه غز" به این جایگه
~~مقام دارد و پادشاهی غزراست، از خوارزم تا این جایگه3 ده مرحله بود، و این
~~جایگه تا پاراب بیست مرحله (4
~~فرغانه نام اقلیمی استفراخ و با ms249 نعمت و روستای بسیارء، وقصبه آن را
~~اخسیکت خوانند، در هامونی نهادست برچب رود . قهندز وشارستان وریض
~~دارد. سرای امارت وزندان درقهندز است، ومسجد آدینه درشارستان ، ونمازگاه
~~عید بر کناره رود چاچ، ومقدار سه فرستگ مساحت شهر بود. و ربض شهردیوار
~~دارد. و شارستان درونی را پنج دروازه هست : در بجیر’، ودر مرقشهه، و
~~دروازه‌ کاسان ، و در مسجد آدینه، ودررهابه4 ، ودرشارستان وربض آبهای
~~روان و حوضها دارد، و برهمه دروازها باغ وبوستان است، ورودها مقدار
~~دوقرسنگ برود10]11.
# قبا چند اخسیکت باشد ، و ازاین همه ولایت (6 133) خوشترست. و
~~قهندز وشارستان و ربض داردقهندز ویران است ومسجد آدینه درقهندز است، و
~~بازار وسرای امارت و زندان درربض است . و ربض دیوار دارد * وباغ و
~~بوستان وآب روان قراوان داردا12.
# اوش چند قیا باشد. شارستان وقهندز آبادان دارد. سرای امارت و زندان
~~درقهندزست ، شارستان ربض دارد، وریض دیوار دارد *13 و دیوار به کوه
~~9_ت : دارالملک! 4.ت : غزان! 4 .ت : جایگاه1 4- اصطغری میان
~~دوستاهرا از سطر یازده صفحه‌ قبلندارد *- اصطخری میان دوخط میاه را نداردا 6- ابن
~~حوقل : اخشیکث، "م" وت" واصطخری: اخسکت *.م، ت : تحرا*م
~~مردقسه ،ت : مفینه ام، ت: رهامه90.م : (ندارد)ا 99 اصطخری میان
~~دو ستاره را از شش سطر قبل ندارد ! 94- امطخری میان دو ستاره را از سه سطر قبل ندارد
~~94-ت : میان دو ستاره را ازمه سطرقبل ندارد.ا

PageV00P325

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~پیوسته است- کی دیدبان بر آن کوه باشد کی لشکرتر کستان را نگاه دارد. [و اوش
~~سه دروازه دارد: دروازه‌ کوه، و دروازه‌ آب، و دروازه مغکده11.
# اوزکند گرم سیرترین6 ولایت فرغانه است ، وسرحد ولایت فرغانه
~~است3 و به دشمن نزدیک است، و اوز کند چند دوسیک اوش بود4 . قهندز و
~~* شارستان دارد، وباغ وبوستان وآب روان.
# و درهمه ماوراء النهر روستایی فراخ تر و دیههایی بزرگتر از روستای
~~فرغانه نیست. دیه بود کی یک فرسنگ درازا وپهنا دارد[با] مردم وستور بسیار
~~وکشاورزیهای فراوان.
# ونواحی فرغانه اینست : نسیای5 زبرین ms250 ونسیایه فرودین ، اسبره2،
~~14 نقاد7، میان روذان8، جدغل“، اورست ، بسفر10، اشت11 .
# ونخستین نواحی فرغانه نسیایه زبرین است، چون ازراه خجند درآیند. و
~~شهرهای این ناحیت : وانکث12، سوخ12، خواکند14، رشتان10.
# و شهرهای نسیای، زیرین: مرغینان، زندرامش’1، نجرن17،
~~استیقان18، اند کان. ودرین حدود کوهستان وهامون هردو باشد.
# [اسبره : درهامون و کوهاست وشهرهای آن]: طماخس و بامکاخس10.
# سوخ20 شهری باشد [1349] جداگانه .
# اوال نام شهری است وناحیتی درآن پیوسته است21 .
# 9_ اصطخری میان پدوستاره را ندارد] 4.ت: گرمسیرتراز] 4-م : "فرغانه است"
~~ندارد4.ت: باشد 6.م: بسیا، ت: بستا] 9.م: اسره، ت : اره
~~9- م :نوان ت: بوان!4م، ت : ساروجان]9م، ت : حد علی
~~90-م : لسص:، ت :لسفرا 99_م، ت: استا 94_م : وانکت، ت: وایک
~~14م: سوح، ت: بسوخا 14.م،ت: خواکید! 14.م: رستان، ت : رسان
~~99_م: دندوامس، ت: زندواس] 13.م : برمل، ت: ول *.م :اسمان،
~~: اسقان / 19-م. کیماخس تامکاخس ، ت : کاخس بامکاخس. ![ 20 - م : سرح ،
~~ت: سرخ 49-ت : (ندارد).

PageV00P326

# ============================================================

~~ذکر دیار ماوراء النهر
~~در حد اوش شهری هست آن را مدوا1 خوانند.
# و اوزکند نام شهرست ، و درعمل اوز کند شهری دیگر نیست21.
# میان رودان 3 نام ناحیتی است وقصبه‌ آن را خیلام، گویند. [امیر]
~~ابی الحسن نصربن احمده را ولادت درین شهر بودست:
~~اکروان نام شهرست. گرد بر گرد این شهر دیههای بسیارست.ه
~~اورست [دیههای بسیار دارد].
# استیا کند6، شلات؟ : این هر دو شهر دربند ترکستان است از
~~میان رودان- چنان کی اوز کند دربندست، واین جایگه را "هقت ده" خوانند،
~~هفت پاره دیه بود درشمار تر کستان. درین عهد نزدیک به مسلمانان افتاد“ .
# ودرحده فرغانه معدن زر وسیم هست ، ودرناحیت نقاد10 واخسیکت :
~~وژیوه از کوه های سوخ برخیزد، و درناحیت نسیای11 زبرین چشمه های زفت
~~خیزد، ودرکوه اسبره16 چشمە13 نفت است ، وکان پیروزه ومس وسرب وآهن
~~همه درحدود فرغانه بود. وسنگی کی پیش از ین گفتیم کی چون فحم14 در گیرد و
~~بسوزد درین کوهها باشد و چون سوخته شود خاکستر آن را به آب بکشند و ms251
~~درجامه شستن بهجای صابون به کار برند، وهم درین کوه سنگها باشد- پارهای
~~از آن سرخ * و پارهای زرد * 10 و پارهای سبز و پارهای سپید . و از ترکستان
~~یه اوز کند نوشادر معدنی افتد، چنان کی درکوههای بتم16 یادکردیم12.
# 9_م، ت : مدوانه4_ اصطخری میان دوخط سیاهرا از سطرته صفحة قبل نداردا 4ت :میان
~~روذاره] 4.ت: ختلام! *.م : امیر حسن فصر احمدت: امیرحسن نصرالله، ابن حوقل:
~~ابی الجیش9 م، ت: سلکد! * سم، ت: سلاب! *. اصطخری میان توخط سیاه را
~~ازبنج سطر قبل ندارد41 _ت : حدود 90-م : یواد، ت: بواه! 91.م : بسیای،
~~ت: ستا 94-م، ت: استره] 14_ت: گویند که چشه‌! 14. فسم در لفت پمعنی
~~سنگی است که آتش می گیرد (فرهنگ نفیسی)] 95_ ت: میان دوستارهرا ندارد! 19-م،
~~ت : تیما 14- تا اینجا از اواصط قسمت مربوط بهماوراء النهر بسیب موارد افتادگی بسیاری
~~که در اصطخری بود کتاب صورةالارض ابن حوقل در تطبیق بکار گرفته شد ، ازین به بعد مجددا
~~اصطخری مورد مطابقه قرار گرفته است.

PageV00P327

# ============================================================

~~مسالک و ممالک
~~راه اذ وادی جیحون تا فرغانه
~~[1345] از فربر2 تا بیکند یک مرحله ، از بیکند تا بخارا یکشمرحله ، و
~~از بخارا تاطواویس، واز طواویس تاکرمینیه3 ، و از کرمینیه تا دبوسی ، و
~~از دبوسی تا رینجن’ ، واز ربنجن4 تا زرمانه ، و از زرمان5 تا سعرقند، و
~~از سعرقند تا ابارکت6 ، از أبارکت6 تا رباط سعد7 جمله ده مرحله باشد- و سر
~~5 راه فرغانه درین مرحله جداشود و همچنین راه چاچ، واز ریاط سعده تا بورنمذ،
~~یک مرحله ، و از بورنمذه تازامین4 یک مرحله ، و از زامین9 تا ساباط یکن
~~مرحله، وازساباط نا ارکند10یک مرحله، واز ارکند10 تاشاوکت11 یکشمرحله، و
~~از شاوکث11 تا خجند12 یکه مرحله ، وازخنجد17 تا کند یک مرحله ، واز کند تا
~~سوخ13 یک مرحله، وازسوخ13تا رشتان14یکمرحله، وازرشتان14 تازندرامش10
~~10 یک مرحله، واز زندرامش6انا قیا یک برحله، و از قبا تااوش یک مرحله ، و
~~از اوش تا اوز کند یک مرحله، راه راست اینست16. ms252
# واگرخواهند کی از خجند12 به اخسیکت روند از کند [به سوخ13 یکن
~~مرحله، وازاتجا] به خواقند17 بایدشد یک مرحله دراز، و ازخواقند17 به اخسیکت
~~یک مرحله بزرگ.
# از فربر18 کی اول ماوراء النهر است تا اوز کندکی آخر سرحد است
~~بیسمت وسه سرحله باتد،
~~هسافات10 راه شلش0
~~از چاج تا سرحد مسلمانی : از أبارکت21 تاقطوان دیزه22، و راه چاچ و
~~9ست : (نشارد)]4.م، ت: فرس] *.م،ت: کرمین!4.م، ت: ارسر
~~-م : زریان ا 6.م: ایارکٹ، ت: انارکت ! 2.م، ت: سغد} 9.م،ت:
~~مرزنمد9.ت: رامین] 10_م: اوکند، ت: اورکند 99_م: ساوکت، ت :
~~بنادکتا 14_ اصطخری وابن حوقل: خجنده 14_ اصطخری: سوج (تصحیح میتنی برابن
~~حوقل) است ! 14.م، ت: رستاق! 96.ت: ریزوامش، م: ربردامش] 99ست :
~~"راه راست ایتست" ندارد! 13_ اصطخری: خواکندا *1.م،ت: فرس 14ت
~~مسافتهای ! 40. ت: چاج! 49_ م: ابارکب، ت: انارکت ! 44- م: قطران دره.

PageV00P328

# ============================================================

~~ذکر دیار ماوراءالنهر
~~فرغانه هردو یکیست تا آنجاتکی رباط بواحمدست، چون ازانجا بگذرد راه
~~دست چپ راه چاچ بود، اگرخواهد به قطوان دیزه آید یک مرحله ، و اگر
~~خواهد به خرقانه1 هم یک مرحله و ازانجا [*145] به دیزک، و از دیزک
~~به شق6 حسین ، آنگاه شق، حمید3 ، آنگه وینگرد4 ، آنگه استورکث ، آنگه
~~توتکت5 ، آنگه رباط بالقلاص که آن را انفرن7 خوانند ، آنگه به دیه غزگرده ،
~~آنگه سبیحاب، آنگه بدخکت9 ، و از بدخکث تاطراز دو روزه راهست و هیج
~~آبادانی درراه نیست .واگر راه بناکت خواهند ازابارکث10 به رباطسعد11 آیند
~~وازانجا به زامین، اززامین به خاوس12، و ازخاوس به بناکت ، آنگه استورکت .
# وجمله باشد از کنار رودجیحون تا طراز ییست و دو مرحله:
~~ازبلخ به بخارا3
~~* از بخارا تاقراجون14 یک مرحله ، وتا *10 میانکال یک مرحله ، وتا 0
~~مایمرغ’’ یک مرحله، و تا نخشب یک مرحله، و تا سونج یک مرحله ، وتا
~~دادکی17 مرحله، [وتاکندک یک مرحله ، وتا درآهنین یک مرحله]، وتا رباط
~~رازیک10 یک مرحله * و تا هاشم گرد یک مرحله ، وتا ترمذ یک مرحله ،
~~بهترمذ ازجیحون بگذرد وتا ms253 سیاه گرد یک مرحله ، *16و تا بلخ یک مرحله .
# از سمرقند به بلخ
~~از سمرقند دو روزه راه به کش آیند، و از کش به کندک سه مرحله. 10
~~به این منزل راه بخارا وبلخ یکی شود.
# 9-م : حرفانه، ت: حرمانه] 4. اصطغری وابن حوقل: بٹر] 4 .م،ت: گنبد (ظاهر
~~اینست که مترجم "حمید "را "جنبده خوانده وبهگنبد برگردانده است) ! 4- ت : فیکرد ،م:
~~مکردا6 .م :بتکت، ت: بنکب، ابن حوقل: بنکث 91سم : ابوالعاص، ت : ایوالعباس
~~9- ته : ایقرن، م : اهون! 9.م : عر گرو: ت: عرکر ا 9.م: احکث،
~~ت: اخسیکی ! 90ت: ابراکت، م: اتراکت ! 19_ت: سغد! 14.ت : حاوین
~~94ت: عنوانرا ندارد 14-م : فراحون] 95-م : میان دوستارهرا ندارد! 99ت:
~~ت: مایرتوع، م: مابر نوع! 92.م، ت : دندکن ! 94. م : اربک، ت : ازبک
~~99-م : میان دوستاره را از مطر قبل ندارد! 40.ت: راه از سمرقند تا بلغ.ا

PageV00P329

~~============================================================

~~مسالک وممالکن
~~ازیخارا به خوارزم
~~ازبخارا یک مرحله به فرخشه آید، و ازانجا هشت منزل بیابانست کی
~~هیچ آبادانی نیابد7- لیکن چراگاه وآب بود، این سببرا عمارت نکردهاند. و
~~چون خواهند کی ازجیحون بگذرند * و بهراه آمل، سوی خوارزم شوند از بخارا
~~تا قربردو مرحله وازجیخون آنجا بگذرند *4، آنگه از آمل2 تا ویزه یکشمرحله، و
~~از ویزه تامردوس [یک مرحله] و از مردوس [1356] تا اسباس2 [یکن
~~مرحله وازاسباس] تا سیفانه"(یک مرحله]، و ازانجا به طاهریه ، آنگه به درغان"،
~~آنگه به جکربند10، آنگه به سدور11، و آنگه به هزاراسه، آنگه به خوارزم .
# جمله باشد ازانجا تا خوارزم به راه آبادانی دوازده مرحله12.
# مسافت شیهرهای معروف ماوراء الشیر
~~از سمرقند به سروشنه13 همان راهست کی سوی فرغانه یاد کردیم،
~~10 ایراءکی چون به زامین رسد از شمار سروشته13 بود.
# ذکر مسافات میان اقالیم ماوراء النهر
~~آغاز ازختلان کنیم وماوراء النهر جمله یادکنیم وتا خوارزم وغیرذلک.
# ازمنک تا پولی کی پیش از این گفتیم شش مرحله ، وتا وخشاب دو
~~مرحله، واز وخشاب تالیوکنده1 دو مرحله ، واز لیو کند تا هلاورد یک مرحله، ms254
~~وهلاورد وابر کند هردو بررود وخشاب نهادهاند ، واز گذرگله آرهن تاهلاورد
~~19 دو مرحله ، وازگذرگاه هلیکن1 دوروزه راه، وازهلبک تا منک دو روزه ، و
~~9_ت : راه از بخارا به صرقنه ! 4 .ت: (ندارد)! 4.م، ت: آمو! *-ت:
~~میان دو ستاره را از سطرقبلندارد! * م : ومره 9 م، ت : مردومین 4م : اساس
~~_م : سفانه، ت: مفانه حت: درعان ا90 سم: حکرسد، ت: جکروین19
~~3، ت : سدون ا 14ت: مراحل از سمرقند تا بلخ اینست که گفته شد! 14.ت:
~~سروشنه، اصطخری : اشروسنه] 94_ت : زیرا] 16.م: ابر کبد، ت : ابر کند
~~19-م، ت : ملبک

PageV00P330

~~============================================================

~~ذکر دیار ماوراءالنهر
~~کاربنج 1 بالای گذرگاه آرهن افتادست به یک فرستگ ، تملیات " از پول سنگین
~~برچهار فرسنگی بود، وازگذرگاه بدخشان تا روستای بنک “ دو مرحله ، و
~~از روستای بنک به رود اندیجاراغ 6یه رود فارغره پباید گنشت یک روزه راه ،
~~آنگاه رود برسان6 بگذرد تا هلبک".
# اینست مسافت میان وخش و ختل*
~~هسافت میان ترهذ وچغانیان
~~از ترمذ [1369] تا جرمنکان1 یک مرحله ، وازانجا به دارزنگی10 یکی
~~مرحله، واز دارزنگی10 به چفانیان دو مرحله،
~~ازچفانیان به ختل، ازانجا به شومان دو مرحله ، ازشومان تا اندیان11
~~یکروزه راه، از اندیان تا ویشگرد12 یک روزه، از ویشگردتا ایلاق یکروزه، و
~~از ایلاق تا دریند یک روزه، واز دربند تا گاو کان13 یک روزه، و از گاو کان13
~~تاقلعه دوروزه:
~~و از چغانیان تا زینوز16 یک مرحله. واز چغانیان تا بوراب15 یکنسرحله.
# از چغانیان تا ریگدشت16 شش مرحله 17. از ترمذ تا قبادیان18 دومرحله ، از
~~قبادیان18 تا چغانیان سه مرحله ، از ویشگرد12 تا پل سنگین یک روزه راه.
# 94
~~اینست مسافتها میان چغانیان وختل :
~~هساقات خوارزم:
~~ازخوارزم تا خیوه * یک مرحله، ازخیوه تا هزاراسب یک مرحله ، و
~~9-م، ت: کاوسح[ 4.م، ت: بملبات! 4.م، ت: منک! 4.م: اند
~~حاراغ ، ت : آنه بحاراغا *سم، ت: فارغی] 9- م : بوقان ، ت : بوقان
~~9-م، ت: ملنک! 4. اصل نسخمما: کومستان]* .م: حرمنکان، ت : جرمیکان
~~10_م : دادزنکی، اصطخری: دارزنجی ا ms255 99م : افرمان ، ت : ایومان) 14-م
~~ونشکرد، اصطخری: واشجردا 94_ اصطخری: جاوکان!14-م ،ت : زیتون) 19-م،
~~ت؛ کوراب! 99.م: رمکدستا 94_ اصطخری: 6 قراسخ! 14_ اصطخری :
~~قوادیان] 14.ت : ارچغانیان به ختل .

PageV00P331

# ============================================================

~~مسالک وممالکک
~~ازشهرتاگرگانج سه مرحله ، یک مرحله تا أردخشمیثن1 *2 ودوم تا نوزوار3 و
~~سوم تاگر گانج. و از هزاراسی تاکردران خاس4 سه قرسنگ، واز کردران خاس،
~~تاخیوه هنج فرسن، واز خیوه، تا سافردز پنج فرسنگ، واز سافردز6 تاشهر
~~سه فرسنگ، واز خوارزم تا درجاش" دو مرحله، واز درجاش" تا کردره یکن
~~5 مرحله، واز کردره تادیه براتکین6’ دو روزه راه، ومنسینیه10 و دیه یراتکین،
~~هردو به هم نزدیکاند، وازمدمینیه10 تاجیخون چهارفرسنگ بود، و ازمردایگان“1
~~تا جیحون دو فرسنگ، واز گرگانج تا جیحون یک فرسنگ.
# هسافات شهرها به طرف بخرا؟
# (1365) از بومجکت 13که قصبه بخاراست تا بیکنده1 یک مرحله ، و
~~از بومجکت13 تا خجادهءاسه فرسنگ، و ازشهرتا مغکان پنج فرسنگ بردست راست
~~10 بیکند، و زندنه1 بر چهار فرسنگی شهر نهادست. طواویس بر چهار فرسنگی
~~شهرست ، ومیان کرمیتیه"1 و خدیمنکن18 یکی فرسنگ بود سوی سغد. و
~~مذیامجکت1 برسوی سغلست به مقدار یک فرسنگ، و خرغانکت0’ به نزدیک
~~مذیامجکت10 نهاده است .
# هسافات شعرهای سغد وسمرقند
~~از شمرقند تا أبارکث21 چهار فرسنگ دارند ، وازانجا تا ورغسر2" چهار
~~10 فرسنگ و ازانجا تا بنجیکت23 هنج فرسنگ، و از سمرقند تا بنجیکت23 نه فرسنگ، و
~~9_م: اردخسر 4حت :میان دوستاره را ازسطر قیل تا اینجا نداردا 4 -م : وردان،ت:
~~ورکانا * _م،ت: کردان خاس، ابن حوقل: کردران خواش! .م،ت: حبرها9م،
~~ت : سلفرون! 3.م: جاش، ت: خاسا * سم، ت تکردان !4. ابن حوقل:
~~قراتکینا 10.م، ت: سمه! 99_م : مردامکان، ت : مردایگان (ابن حوقل :
~~مزداخقان 1 14.ت: مسافت شهرهای بخارا! 14.م: تومحکث، ت : بومحکثا
~~1.ت: بتیکند ها.م: حجاده، ت: حجار1 16.م: زیدنه، ت: زیدیه
~~18_م:کرمینه] 14.م: حدیمکس، ت: حدکن! 1_م، ت: مدامکتا4.
# 3، ت: دعانکٹ ! 41_م: ایارکب، ت: انارکت ! 44.م: درغش *م،
~~ت: بک

PageV00P332

~~============================================================

~~ذکر دیار ماوراء النهر
~~از سمرقند ms256 تا وذار1 دو فرسنگ ، وازانجا تا کبودنجکت2 دو فرسنگ، و از
~~سمرقندتا اشتیخن2 هفت فرسنگ، واز اشتیخن2 تا کاسان4 پنج فرسنگ، وازاشتیخن3
~~تا زرمان5 سه فرسنگ، [و] از کاسان نا ربنجن دو فرسنگ.
# مسافات میان کش ونسف
~~از کش نا نخشب سه مرحله ، واز کش نا چغانیان شش مرحله، و
~~ازکش تانوکت17 پنج مرحله، و از کش ناسونج دومرحله ، وازنخشب تاکسبه،
~~چهار فرستگ، واز نخشب تا بزده1 شش فرسنگ
~~اینست مسافات نواحی کشرو نخشب
~~هسافات شهرهای سروشته
~~از خرقاته10 تا دیزک11 پنج فرسنگ، و ازخرقانه10تا زامین12 نه فرسنگ ،
~~و از زامین12 تا ساباط سه فرسنگت ، واز نوجکت 13 تا خرقانه دو فرسنگ ، و
~~ارسیانیکت14 کی بر حد فرغانه است و ازسروشنه9 تا آنجا هفت فرسنگ بود.
# [1379) و از سروشنه تا فغکت10 سه فرسنگ بر راه خجند *16، و از
~~ففکت12 نا غزق18 دو فرسنگ، وازغزف18 تا خجند شش فرسنگ.
# مسافات شهرهاق چاچ واسپیجاب"
~~بناکت20 بر کرانه رود چاج نهادست. ازانجا تاخرشکت21 یکفرسنگ، و
~~ازخرشکت21 تاخدینکث12 یک فرسنگ ، و از انجا تااستورکت23 سه فرسنگ ،

~~م، ت: ودان4م، ت: کبودمحکت! 4.ت: استنجر، م: اسمر
~~4- ت : کیسانیه، اصطخری : الکشانیة] ه.م، ت : زرتان! 9- م : ارنسر، ت :
~~اا 9_ اصطخری واین حوقل :توقد قریش : 9_م: تردد،ت: پرده*. اصطخری:
~~اشروسه 101حم، ت : جرقاتها 91_م، دزک، ت : درک 94_ ت: رامیز
~~14_م: نوحکث، ت: توحک! 14_م: ازسانیکت 16-م : وقکت 19_ت:
~~میان دوستاردرا ازدوسطر قبل ندارد] 14_ت: بعکیث 98_م، ت : عرق 19_ت:
~~مسافات میان مدن شاش و اسبیجاب ا 40 .م، ت: ساکب ! 49م: خرمتیکت ،ت :
~~حر سکب [ 44.م، ت: سکب ! 24.م: سورکت، ت: استورکت.!

PageV00P333

# ============================================================

~~274
~~مسالک وممالک
~~[وازانجا تا دنفغانکت1 دوفرسنگ2 ، واز انجا تا زالثیکث2 یک فرسنگ، وازانجا
~~تابنکت2 دو فرسنگ [بر] راه [بناکت به) بنکث، وتونکت مسوی ایلاق، [و]
~~ازتونکثه تا نوغکت یک فرسنگ ، وازانجا (تا) بالایان دوفرسنگ ، وازانجا
~~به نوکت یک فرسنگ.
# هسافات میان رود برک" وایلاق
~~برراه ایلاق سوی مشرق ازبنکت8 تاجیغوکت9 دوفرسنگ، ونافرنکت10
~~هم ms257 دو فرسنگ و تا انودکث11 یک فرسنگ، و کداک17 و غدرانک12و کبرنه14و
~~غزک 10 ووردوک1 و جبوزن 12 همه در مسافت یکث روزه راه افتادست .
# و آنج برجانب غربی راه ایلاق است درمیان رود برک" ورود ایلاق
~~ازنواحی اشبینغو18 وکلشجکک19 واردلانکث20 وبسکث21 وسامسیرک22 وخمرک3،.
# 10 [و غناج] این همه در مقدار یک مرحله افتادست .
# آنچ در میانه بناکث24 ونوکت25 ورود چاچ افتادست از نواحی و
~~رود ایلاق : غرجند26 و خاش27 و دخکث28 و تکت20 و کوه سیم دو روزه
~~9-م: دهقانکث، ت : دههعایلب! 4.م :لیتکٹ، ت: رالسکت! 4.م، ت: سکب
~~م کت، ت: حیکتا 5.م: بونکت! 9.م: ونکب ا 7.م،ت،
~~اصطخری : ترک (تصحیح میتنی بر این حوقل است که در صفحه‌ 0’’. هم از آن متایعت شد)
~~4م: سکت 91.م: حفرکت ! 10.م: فرسکٹ ! 11. م : ایردکت] 14
~~م: کبال! 14. م: عدوال] 14.م: کفرتها 99 .م بغزل 19_م : درودک
~~13_م: حورسا 14.م: اسبنو: 19.م: کلجان، ت: کلیحکا 4.م،ت
~~اردل سک ! 41- م : بسلت، ت: (تدارد)! 44.م : رسامیسک ، ت : رسیا مسیک
~~24_م: حرک، ت: حیرک 44. م، ت: ماکت] 40.م: هوبکت، ت: لومکت
~~(از اینجا بیعد نخه "ت " مطالب را خلاصه کرده است، باین شرح : ومسافت این مواضع قریب
~~یک مر حله بیش تیست . ومایین نناکت ولوکب ونهرشاش ونهر ایلاق وحاس ومحکت وسکت وکوه
~~سم ازهریک بدیگری دو روزه راه بیش نیست واز بیکت تااستحاب چهارمرحله است واز استحات
~~تا اسینابکت دو مرحله و از استانکت تا قصه کدر دو مرحله واز کدر تاساوعر یک مرحله واز
~~ساوعر تاصبران دومرحله واز کدر تا نهر کرک نیم فرسنگ است . تم الکتاب بعون الملک الوهاب)
~~49- م: محاج غرحید (کلمه "محاج" ظاهرآ تصعیف غناج و مربوط به دو سطر قبل است که
~~داخل [) ازاصطخری نقل شد. ظاهرأ این سهوناشی از کاتب یامترجم درنقل مطلب از سطری به مطر
~~دیگر است ! 42. م : جانینا 28.م : محکث! 29. م : بکت .:

PageV00P334

~~============================================================

~~ذکر دیار ماوراءالنهر
~~راه درمقدار یک روزه این ناجیتهاست، ومیان رود ایلاق و ms258 رود چاج برجانب
~~غربی تونکت1 و رودهای [1376] [ارآبلخ [ و نمودلغ ] مقدار پنج فرسنگ
~~در پنج فرسنگ و جینانجکت2 برراه وینگرد 3 نهادست سوی بنکت 4- و ازانجا
~~تا رود چاج دو فرستگی بود، و نجاکت5 بر وادی چاج افتادست- ازانجا
~~تابناکت6 قدرسه فرسنگ باشد7 .
# کنکراک8 بر کرانه رود یرک است به نزدیک خدینکت9 بر یکت
~~فرستگی، ومیان این رود وحایط چاچ خاتونکت10 بر دوفرسنگی افتادست ، و
~~بر کوش11 برسه فرستگی خاتونکت12، و ازانجا تا خر گانکت13 چهار فرسنگ بود
~~برسمت مشرف، واز بنکت14 تا میجاب چهار مرحله، واز سپیجاب نا اسبانیکت15
~~دومرحله، واز اسبانیکت16 تاکدر قصبه پاراب دو مرحله سبک، و از کدر نا
~~ساوغر تا صبران یک مرحله، و وسیج’1 برجانب غربی رود نهادست بر کدربه دو
~~فرسنگ، و پاراب برجانب شرقی رود افتادست، و میان رود و کدر نیم فرسنگ
~~راه بود، و از اخسیکت تا شکت1 نه فرسنگ دارند [و) اول میان رودان
~~اینست ، و از اخسیکت تاشلات19 آخرمیان رودان پنج مرحله دارند ، و از
~~اخسیکت تاکاسان پنج فرسنگ ، واز کاسان تا نجم20 درجانب شمالی یک روزه
~~راه، واز اخسیکت تا کروان هفت فرسنگ، و تأ راشت71 از اخسیکث نه فرسنگ

~~دارند، وحد راشت تاحد ایلاق پیوسته است، وکروان در میان اخسیکت و
~~کاسان افتادست ، و دروازه‌ اخسیکت برکرانه‌ رود چاچ [1382] نهادست،
~~1-م: نوکٹ! 4 مم: حنابحکٹ] 3.م: دیشکرد! 4.م: شکٹ!.م:
~~بحاکث ] 9.م: ساکب: 2_ت : از ابتدای "مسافات میان رود ترک وایلاق" تا اینجارا
~~باافتاد گیها وبعبورت خلاصه دارد و نسخه ختم میشود به "تم الکتاب بعون الملک الوهاب "
~~8-م : کیراک! 9. م : ترکان، اصطخری : ترک (تصحیح مبتنی بر ابن حوقل است)
~~90-م : سکت! 11.م: خابور نک] 14.م: رکوس! 14.م: خابورکت
~~14-م: حومایکب 15-م: سکت1 16_م: ساینکت ا 12_م: وسح
~~98_م: سک 19_م سلاب20م: بم 46.م: راسبا

PageV00P335

~~============================================================

~~276
~~سالکک ومالکک
~~ومیان کند و رود چاچ یک مرحله بود، و از قبا تا استیقان1 قریب سه فرسنگ
~~بود. چون از قبا ms259 به اخسیکت شوند، واز سوخ" تا بامکاخس2 پتج فرستگ، و
~~از بامکاخس تا سوخ" همه تاحیتست، واز سوخ 2 تا اوال قرب ده فرسنگ
~~بود برراه اوجنه ، و از قبا تاشهر نقاد4 برجانب شرقی قرب هفت فرسنگ باشد
~~5 وهر دو ناحیت به هم پیوسته است، و از اوش، تا مدوا دو فرسنگ دارند، و
~~از وانکت6 تا خیلام7 سه فرسنگ ، و از خیلام7 تاشلات" هفت فرسنگ ، و
~~شلات8 و استیا کند9 این دو جایگه قصبه ندارد، یه سبب این یاد کردیم کی
~~این هر یکی تغری است در پیش کافر.
# اینست حدود مسالک واقالیم در ممالک اسلام کی یاد کردیم،
~~والله اعلم .
# 337
~~تمام شد ترجمه کتاب مسالک و ممالک به پیروزی روز آدیته چهارم
~~محرم العیمون سنة ست وعشرین وسبعمائة الهجریة علی یذی العبد
~~الضعیف المفتقر الراجی عفو10 ربه الاحد ابی المحاسن محمد بن
~~سعد بن محمد التخجوانی المعرف بابن الساوجی
~~غفر الله له ولوالدیه ولمن قال أمین یارب العالمین
~~بعدینة اصفهان حماهاالله تعالی
~~عن الحدثان
~~9م: اسبنقان! .م: سوح] 4.م: مکاخس، اصطخری: بامکاخش! 4.م : مغان
~~5- م: وایر] 6م : ربکت! 9. م: ختلام! 4. م: سلدب کند! *. م : سیل کد
~~19م: عقورم

PageV00P336

~~============================================================

~~فهرستنامه
~~9 قهرمت لغات و اصطلاحات
~~4- فهرست حیاهان و سنها و جانوران و م
~~2- فهرست چفرافیابی و فاریخی
~~نامهای اشخاص و اماکن واقوام وملل و
~~انساب وکتب در یکجا فهرست شده است، برای
~~مجزا بودن، اعلام اشخاص بانضمام ستاره واتساب و
~~اقوام یاخطی درکناردست راست و نام کتابها یاحروف
~~سیاه چاپ شده است. بقیه نامهای جغرافیایی است:
~~درمیان اعداد *- " علامت پیوستگی و 7’"
~~علامت جدائی است:
~~این فهرستنامه محتوی براعلام ولغات متن
~~کتاب است:

PageV00P337

~~============================================================

~~EMPTY PAGE?

PageV00P338

~~============================================================

~~فهرست لفات وترگیبات واصطلاحات تادر
~~دد توضیحات مقمود از ودخویه * جلد چهارم از سلسله‌ چنراقیافی عربی
~~طبع اوست که اختصاس به فهارس و توضیحات لنوی وتاربخی دارد
~~متن عربی مسافک العمالک اصطخری
~~الف
~~بارکده 190، 144،210
~~آب بها 133
~~بازارگاه 206
~~آب خیز (طغیان ms260 رود) 190، 251
~~بازداشتن ( حبس و اسیرکردن) 21
~~آیک (- آب کم و ناچیز) 85
~~پازگشت (- معاطف) 34
~~آبگیر 239، 249
~~باشندگان (- ساکنان ، مقیمان) 59
~~آرام کردن 24
~~بلت 57، 27
~~آسانه (-سقف) 14
~~برات 131
~~آسیا گرد 194، 257 (سفرنامه ناصر خسرو
~~برداشتن * (آغازراه کردن. در یزدی میگویند
~~چا دبیر. سیاقی ص 9)
~~"اورداشتن"، مثلاشب از شهرورداشتیم وصبح
~~آسیاوار 132
~~به ده رسیدیم) 110
~~آشوب گرفتن (در مورد انقلاب دریا) 32
~~برگ (- اسباب ووسیله) 44، 149، 228
~~(دو بار)
~~آهنینه (- اسبابهای ساخته شده از آمن) 259
~~بغلگاه 53
~~افتیدن (- افتادن) 120
~~بندار(یضم یاءازمناصب، دخویه * : 194)199
~~افراز (- یلندی) 26
~~بهسرخویش (حبدا، مستقل ، متمایز)244،99،91
~~انباردن (- انباشتن) 194
~~بهینه (- ازکی) 0
~~اند 99
~~اندیشند 140
~~بیش بها 44، 57 [همچنانکه در ترکیب
~~"ابیش زور" ، گلستان ص 494 چاپ مسکو)
~~اینچه 2

PageV00P339

~~============================================================

~~280
~~مسالک وممالک
~~باج وحق راهداری گرفته میشده است (دخویه
~~جر سر
~~پارگین 241
~~4 : 247)، نیز دزی دردبل قوامیس عرب
~~پالیز 206،146
~~ذیل * رصد" .
# 1
~~پای داشتن (- برقرار ماندن ودوام داشتن) 22
~~در برهان قاطع قیل "رسد" می نویسد:
~~پخش (مقسم) 202
~~7. حصه ورصدی را تیز گویند که میان

~~پخشش (-مفاسم ، دخویه 4 : 428،324) 207
~~اصناف و رعایا قسمت میشود و به هرکس
~~زی میرسد که به صاد معرب آن است"
~~پس پشت (ظهر) 4،13،40،
~~پوشش 44
~~پیش دستی 228
~~پیوستگان (- اقربا و حواشی) 243 ا خراس 215
~~ن خرک 57 (مصغر لاخر" ، باوجود این دردقبال
~~آن لفظ کوچک هم استعمال شده است
~~تازه رریی 228
~~خشک 121،72،54،44 (دوبار) ، 182،159
~~ترهزار 215
~~(کشرار 29:7، سفرنامه‌ ناصر خسرو
~~تقسین 259
~~چاپ دییر سیافی ص 14 و 2 دیوان شمس
~~نه 144، 164218
~~110405.. وزخشک درذریا شوی ")
~~1 خوانچه 130
~~خود (هور، دخویه ؛ : 229)
~~جامگی (ص :جرایه، دخویه4: 205) 178،141
~~جولاهه 194
~~درازنا 28، 159
~~دربایست 243
~~راخور 24، 24، 952،215،104
~~درتوان یافتن (حفادر برفهمیدن، درککردن) 27
~~چشمه (حر کز شهر) 954،204 (دوبار)،1247 درحتستان 84، 177، 184، 244،218
~~درست هوا4
~~جمیدن 157 (حاشیه)
~~چند (- مساری ، معادل ) 215،182،152،57/ درتگر 133،95
~~چوبینه (حاسباب های ms261 ساخته شده ازچوب) 1172 دریا گثار (- ملاح ، دریانورد) 120
~~1 دریایکی (دریاءکی) 2490109
~~دکان (-دکهحدکحدیر، دخویه، : 342) 72
~~حدگاه 105_ در بوارد دیگر برای خمین مقهوم: دورترک 26
~~اصطلاح " رصدگاه" استعمال شده است که دو رویه 236
~~ترجمه مرصد است و مرادآن جایی است کها دیدهگاه 24

PageV00P340

~~============================================================

~~281
~~فهرست لقات وترکیبات
~~شکمراندن 132 (دوبار)
~~شکوهیدن 120 (دوبار)
~~راصست بودن (. مواقق بودن باد) 174
~~شورناک 52
~~راهگذریان 143
~~شوره 194
~~رصدگاه (-باجگاه، دخویه؛ : 247) 109،
~~178،114 (تگاه کنید به "حدگاه")
~~1 شورهناک 205
~~شوریدن 34
~~رم103(رموم *زموم، نخویه * : 20)
~~شیرمرد 244
~~"رم * که جمع آن رموم آمده برمحل سکنای
~~قبایل کرد که در فارس چادرنشین وگوسفند
~~چران بودهاند اطلاق گردیده وظاهرا مرتبط
~~غارتیدن 130 (دوبار)
~~باکلمه فارسی "رمه" است. یاقوت میتویسد
~~که این کلمه از لغات اهل فارس است . در
~~فارستامة ابنبلخی (ص 168) ومعجم الیلدان
~~فراخ ( بسیار، فراوان) 113
~~یاقوت ذیل "رم" بهمن شکل ضبط امت. اما
~~فراخ دستی 227
~~در بعضی ازمآخذ دیگر بصورت "زم" نقل
~~فرازکردن (- برانگیختن، مآمورکردن) 129
~~شده است. مانند صورة الارض ابن حوقل چاب
~~فروخت ( فروش) 137
~~کریمر ص 264. دخویه درجله چهارم از
~~ملسلشتون جنرافیایی عربی "زم" را
~~تصحیف رم میداند مثل ازدشیر که تصحیف
~~قماشات 185
~~اردشیرست (ص 250)
~~رودبار (در کوهستان) 195،114
~~روزی ( معاش) 121 (دوبار)
~~کارزاری 26
~~ریگ یوم 56، 209
~~کارکن 228
~~کبودچشمی 47
~~کشتمند 166
~~ی (زمین) 18، 142
~~کشته 208 (ح میوه‌ خشک - خشکبار، بفتح اول
~~زورناک 144
~~وسوم و سکونشین است، استاد فروزانفر
~~زهاب 174
~~فومودندکه در حدود طبس هنوز این کلمه
~~مستعمل است. در هرات ویعضی از شعرهای
~~شمائی افغانستان امروزه خشک کردن خربوزه
~~سبکسار 169
~~مرسوم است و همین لفظ کشته را برای آن
~~ش
~~یکار میبرند)
~~کرده (- ساخته) 52
~~شایستی 232

PageV00P341

~~============================================================

~~مسالکه وممالک
~~کلات 229 (- آبادی کوچک -، مزرعه، این میانگین 19
~~اصطلاح اکنون درنواحی سیستان وغراسان میانه (متوسط) 79
~~به صورت "کلاته" ز دارد)
~~میراب 207
~~کمیز (حگمینر) 106
~~میومستان 244
~~کهریز 144 ms262
~~گذشت (حعلدوه بر) 237،245،196،164ا نان پاره
~~باره 227
~~گربه47 چشم (سفرنامه ناصر خسر وچاپ دبیرسیاقی]. ناطور 44
~~1 نردبان 20
~~ص51)

~~نشتگاه 26، 151
~~گردش 8
~~1 نمازگاه (- مصلی) 202
~~گردون (- گردونه) 174، 238
~~گری (جریب) 243
~~نهاد 7، 84 (دوبار)
~~گریوه (حعقبه) 114
~~یبست 194
~~گشت (- محیط، دور) 27 (در زبان عامیانه
~~میگویند "گشت تا گشت هیعنی دور تا دور
~~گشن 57
~~ویشه (بیشه) 170
~~رش
~~گلین (ساخته شده ازگل) 87، 212
~~گمیز- کمیز
~~گندک 188
~~هربد 109
~~هرب
~~گوشوار 148
~~هزینه 109، 148، 228 (دویار)
~~72
~~همه ساله ( به هرسن وسال) 191
~~لشکری پیشه 249
~~یکن دخت 28
~~مولینه (ساخته شده از موی) 180

PageV00P342

~~============================================================

~~2
~~فهرست گیاهان ، جانوران، سنگها ، ابزار ها، مقیاسها، پولها
~~الف
~~وسوم، دخویه 17904)ا بزیون*1
~~افکندتی (حواشی معارف ا پسر (نوعی خ
~~خرما) 27
~~آب بید 133
~~ابگینه 249،79
~~بهاء ولد جزء: م24 بساط 144
~~158،144
~~بلسان 57
~~آبنوس 134
~~بلسم (دخویه 4: 194) 97
~~امرود 148
~~آمک 249
~~آمن 4244،224،144،130 انار 169،27
~~1 بتدق (فتدق) 169
~~انجدان 92
~~بنفشه 232،124
~~267،259224
~~ابربشم 172،166،144،94 انجر 199،159،87،21
~~بوزینه 28
~~221،208،209،1 انقلاء (نوعی خرما، خویه بید 248،124
~~27(182 :4
~~ابریشم گرگانی 113
~~انگیین 151،48
~~ادیم 26
~~انگؤد(هرمزدنامهص87) 196/ باتید 152،144،144
~~ارزن 144
~~انگور 148، 179،172،ن پانیذ جلالقی 0
~~ارزیز 247،182،93
~~پرده 92
~~194
~~امیرم 134
~~ن بسته 17
~~امر 57
~~پشم 134
~~استر زینی 160،44
~~یلاس 216
~~اشر 14216414،104،57 بادام 172،166
~~پلبل 134
~~ن برد 139،144
~~421
~~برنج 214،179،174،151: پلتگ 37
~~اشتر بختی 15،،22
~~اشترغاز 208 (بضم اول بزوشم 174
~~چنبه 1714134

PageV00P343

~~============================================================

~~284
~~مسالک رسللن
~~پنبه مروی 208
~~خرگور 57
~~روغن بلسان 57

~~ممتد نقه سقد
~~پج انگشت (ت"نج) 92
~~پنیر 167
~~79،27،64،21،
~~،112،،3،4 43
~~پرست 22،47
~~ون
~~مطی ه
~~بیروره (فیروزه) 244،205

~~297
~~ربرجد 54
~~169،195،152،18
~~،57498،47 ،42،4a 3د
~~22042124194
~~22042
~~216،194
~~.
# 227،220،167،24
~~خ 18،692،44
~~خوره 14
~~299،244،248،244
~~ترنج 220،143،112،93

~~292،258،253
~~تو152
~~مر
~~سوق) 233
~~6
~~زراب
~~. سلتح
~~حیس (نوعی پارچه) 56
~~زراقن (نوعی مامی، دخویه

~~جامه ms263 روی 158
~~159293:4

~~جریب (حگری 243) 136
~~زریفت 134
~~درم 198،135،،13،16،} زعفرآن274
~~چوز* گوز
~~41 زعفران 143،67،26، 157
~~29،4
~~جیلان (نوعم خرما، دخویه
~~244،16
~~درا عیلی 253
~~:.4ا،14
~~رفت 297،244،92
~~درم خطریفی (دخویه4: 209) 91 زمرد.
# اغزمرد4
~~249
~~یبی (توعی کرباس)
~~چرم 42
~~درم معمدی 253
~~249
~~چفتدر 144
~~(نوعی مای) 5
~~ربت 48
~~خ
~~ر..
# چوبیته 172
~~134،93
~~زیتون 114،21
~~1
~~1 زیره 143
~~1دیناو 124،140
~~حریر 144444
~~حمر (توعی خرما) 17
~~جبوه 244،227،
~~ژیر
~~رخام 23،54
~~خارا (سنگ) 45
~~ساج114
~~د 97

~~ج
~~ر
~~سیددار 244
~~1 رطل 134
~~خرسملاقی 57 (دخویه 4:
~~1014
~~(294
~~) (لبتیات) 167
~~رعاده (نوعی ماهی) 53
~~یدی (2
~~1 روباه 239،227
~~ربزه 208
~~ستور 220،219،216،104،

PageV00P344

~~============================================================



~~فهرست گیاهان ، سنگها، چانوران.


# 229،224،4222221ا شتر. اشتر
~~226،252،244،23 شفتالو 144
~~قرمز (کرم) 158
~~1 شلواریند 93
~~ختیان *
~~قرمزی (رنگ) 158
~~قز (کز. کج) 144،
~~2674244،145
~~شع 180
~~رمه 117
~~شورماهی (اصطخری: سرماهی،
~~227208،16
~~رو 112
~~دخویه4: 259) 156 تفیز 136
~~فن 54648499
~~قلعی 182
~~سقنقور (نوعی ماهی) 53 ز
~~قیر 244،78
~~ن صابون 267
~~س آبی 199
~~صندل 134
~~ور 249،227444
~~ن کاغذ سعرقندی 227
~~ورمجاه 142
~~طریخ (نوعی ماهی، دخویه ز کافور 134
~~جاب 49،227
~~سنگ (وزن) 160،145
~~کتان 157،144
~~1994288 :4
~~کرباس 165،144،130،
~~سنگ خماهن 4ه (دخویه
~~طلع 143
~~299:4
~~عذیةة
~~1248620،20171
~~لم 41
~~سنگ رخام زخام
~~244،221،21
~~طیلسان 120
~~ستگ کارد 23
~~ن کرباس ممرقندی 227
~~سوزن کرد144 (اصطخری:
~~اج 134
~~کژدم 92،76،94
~~موسن کردهموسنچرد،
~~عدعر 211
~~دخویه 4 : 269)
~~کژوره (ظ2) 92 (نوعی
~~حسل 180،1794190
~~سوسن 133
~~عقرب ، فولرس :
~~عشب (توعی ماهی) 159
~~کزود ، دخویه* :
~~سوسن نرگس (اصطخری :
~~عنبر 134،48444
~~(440
~~ومن ترجس، دخویه
~~عوة 144
~~134 (267 :4
~~کشمش 211
~~2521444141
~~کندر 27
~~فم (ستگ آتش) 244، کیل 136
~~سیلان (شیره خرما) 134
~~س 174
~~297
~~سم (-نقره) 47، 167
~~فریشم. ابریشم
~~فندق 156 (به بندق هم نگاه گردکان 91
~~292،29234،22
~~کنید)
~~گری جریب
~~ش
~~فنک (جانوریاست) 239 1 گز 243 ms264
~~شاهبلوط 156
~~گل خوردنی 216
~~فیردزه پیروڑه

PageV00P345

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~24

~~گلاب 143
~~نخل خرما
~~مرجان 179،48،41
~~گلیم 166
~~نرگس 133
~~مرعز (بزوشم) 126
~~گوز (-جوز) 112،65، مرغ آبی 194
~~ف 159،14،2678
~~292،244،248،143
~~267،249
~~1 مروارید 179،44،26
~~کوز هندو اها
~~نقد اسماعیلی (نوعی درهم
~~267،244
~~گوسفند 127،160،104، مشک 227،219،55
~~رایج در ماوراءالنهر،
~~227،221،21
~~دخویه 17904 144
~~مصطکی 74
~~گوسفند وحشی59
~~نقد قاهری 148
~~مخنسیا
~~گوگرد 149
~~نقد طاهری (دخویه4 :
~~مورد 104
~~148 (282
~~موز 252،151،27
~~تقره (حسیم) 142،24،
~~موم 179
~~لازورد( لاجورد) 219
~~920،219،218،214
~~مومیائی 145
~~لعل 219
~~24904
~~مویز 214،172،166،21
~~ند مفربی 44
~~مویز طایفی 211
~~نم 149،149
~~موئینه 130
~~مار 92،79،64،97
~~نوشادر 258،244،222
~~میل 172
~~172،174،194
~~297،25
~~195،179 (نگاه کنید
~~نهنگ 153،56،53
~~نیز به عشب وزراقن ا نار انار
~~نیشکر 94،،94،91،90
~~ناق (-نبق) 27
~~220144،144
~~وطریخ ودلفیزو رعاده
~~و شورماهی)
~~نان 205.
# نیل 144
~~1 نان ارزن 114
~~مادیان 10
~~1 نیلوفر 220

PageV00P346

~~============================================================

~~3
~~فهرست جفرافیانی وتاریخی
~~* : نشاقه برای نام اشخاس
~~-؛ نشاته برای اقوام وادیان و سلسلهها
~~ص: تشاته برای سالک الممالک اصطخری
~~ح : نشانه برای صورةالارض ابن حوقل
~~الف
~~1- آزاددختیان 103
~~1 * آزاد مرد بن کوهستان کرد 127،126
~~آباده (ده عبدالرحین) 98
~~الآس (دیه مورد) 104،98
~~آباده (دارایجرد) 101
~~اسک 134،101،94-92
~~اب بیده 146
~~آبخیزء 189،115 [نام منزل "آبخیزه" که
~~1- آل ابوزهیر 124
~~1- آل ابومحیط 206
~~دراصطخری بهمین مشکل ضبط است در آین
~~1- آل اغلب 52،47،42
~~حوقل "انجیرء " (ص 408) آمده وهمین
~~1- آل بنی صفیه 129
~~صورت درست است زیرا امروزهم آتجارا
~~1- آل بودلف 195،126
~~انجیرک می گویند] (فرهنگ جغرافیائی ایران
~~- آل یونجم 208،206
~~جلد 10)
~~1- آل جلندی 124
~~ابسکون 182،127،173،170
~~1- آل جیلویه 126
~~آب شور 199
~~آتشگهان 187
~~1- 7ل حبیب 129
~~اذربایگان (آذربهجان) 5، 154،82،75،/- آن خالدین احمد بن حماد 206
~~157،1-180،171،194،124،122،160 2ل حنظلةبن تمیم 124
~~- آل مامان 245،149،230
~~آرمن 371،270،217

PageV00P347

~~============================================================

~~283
~~مسالک وممالک
~~آل صفار 127
~~* ابوبکر 20
~~آل عماره 122،109
~~* ابوبلال 124
~~- آل مرد شاد بن نسبه 129
~~* ابوجعفر منصور ms265 نوانیقی 84
~~آل مرزبان خدایداد 129
~~* ابوساره 123
~~- آل مرزبان بن زادیه 129
~~* ایوسعد 128
~~- آل مروان 128
~~* ابوسعدالحسنبنعبدالله 129
~~آمد 76- 191،77
~~* ابوالعباسالقایم بالله 79
~~آمل (مازندران) 169، 172، 179،174،
~~* ابوعیدالله المحتب 4؛
~~2424220420
~~1 * ابوالفضل محمدبن عبیدالله 20
~~آمل (خراصان) 270،249،243
~~1 * أبوالمظفرمحمد بن لقمان بن تصرین احمدین امد 284
~~اباحت 177
~~ابومرسی اشعری 41
~~آیارکث (ص : بارکث ) 272،269،268
~~ابهر (حاوهر) 173،174،169،164،192،125
~~اباضیان 41
~~* ابی حارثبن فریغون 129
~~- اباضیه 26
~~* ابیالحسن نصرین احمد 267
~~أیان 117
~~* ابی المحاسن محمد بن سعد بن محمدالنخجوانی
~~(ابنالساوجی) 276
~~ایخاز 160،18
~~* ابراهیم 87،78،61
~~ابیط 46
~~* ابراهیم بن الحسین 197
~~ابیودد پاورد
~~اتل (ص : اثل) 183،179،178،177،12
~~* ابراهیم الخواص 171
~~اثارب 69
~~* ابراهیمبن سیما 124
~~اثالب 22
~~ایرشهر 204
~~ائیناس 72،71،10
~~ایرقو (ص : ابرقوه- ابرقویه. یرقوه) 98،
~~144131119،115،1124111
~~اجة179

~~ابرکند 270
~~اجفر 29
~~ابغر (ص : اوغر) 252
~~احدکوه احد
~~ابله 23194484،8
~~احاء 134
~~* ابن ابی الساج 150
~~احقا 27
~~* ابن الساوجی (ابی المحاس محمد.) 274
~~* احمد 129
~~* ابن سیرین 82
~~* احمد آل مرد شاد 129
~~* ابن فریغون 214
~~:* احمدین اسماعیل 126
~~أیوا 24
~~1 احمدبن العحسن 123
~~* ابوابرهیم 140
~~* احمدبن المسن الازدی 109

PageV00P348

~~============================================================

~~289
~~فهرست جفرافیانی وتاریخی
~~* احمدین خدایداد 12
~~* اردشیر 122،111،110
~~* احمدبنعبدالعزیز 126
~~اردشیرخوره (ص : خره) 102،100،96،
~~129،142،114،1094103
~~* احمدین طولون 2ه
~~اردلانکث (جدغل) 274
~~* احمد لیث 103
~~اردلانکث (چاچ) 274،260
~~اخیس 244
~~اردن 29،98،62،20
~~اخسیکث (ص : اخسیکت ) 265،249،
~~279،27،28،227
~~اردویل اردبیل
~~ادز 102
~~اخشتبه (ص : خشتبه ) 49،43،40
~~* اخشید 251
~~ارزن 159
~~ارسیانیکث (ص : ارسبانیکث) 273،259
~~اخلاط خلاط
~~ارض المقلوبه 17
~~اخمیم 9ه
~~ادرسکر 211،209
~~ارغان - ارجان (فارس) 44 - 96،94،94،
~~،13161414119-116،107،1،6،102
~~* ادریسبن ادریس 47
~~149،134،132
~~اذرح 61
~~ارفان (کش) 255
~~اذرعات 69،15
~~ارکند 268
~~- اذر کانیان 103
~~اذکان 98
~~ارمائیل 153-151،147
~~أدنه 70،98،96،59
~~ارمن (- ارمیتیه) 155،6
~~اران 17،179،198،1982157،155،154
~~- ارمنی 160
~~اربلخ (- اربیلخ) 214،260
~~ار (ارومی اورمیه) 191،169،199
~~ادبنجن (ص : رشجن) 254
~~ارمنیه ( ارمن) 169،180،154،94،70،
~~198،16-15
~~اربیلخ. اربلخ
~~ارثا 182
~~ارمیه ادرمیارس
~~- ارثانی 182
~~أرنیویه (ص : رتبویه) 171
~~ادو 259
~~ارجان ms266 حارغان
~~اروان 242
~~ارجدونه (ص : ارشدونه) 49،49
~~ارجیش 191،199
~~ارومی. ارمیارمیه
~~اریحا 28
~~ارخمان *
~~ارد 119،108499
~~آزادوار 223،209
~~1- ازارقه 43
~~اردبیل (- اردویل) 161،157،1554140
~~أردخشیئن (ص : ارثیخشیئن) 272،245
~~ازبراء 101
~~اردسان 185
~~ازد 129

PageV00P349

~~============================================================

~~290
~~مالمکک وممالک
~~اصکاف ینی جنید 86
~~أزم 0
~~اسکندرونه 70،68،95
~~ازیله 19،4،41،29
~~اسباس 270
~~اسکندره (ص : سکندره) 218
~~اسیانیکث 275
~~اسکندریه (مصر) 65-63،51،49
~~اسکندریه (شام) 72
~~اسبره 299
~~اسکیفغن 273
~~اسیجاب (سبیجاب) 24،432،224
~~اسکت 298
~~اسلام 42،44،32،31،14،1167،6،4،4،
~~،208،154،124،44 ،24،2،1،4
~~اسپاهان مه سیاهان
~~294،230،229،226،220
~~اسپهات سپاهان
~~اسلان 99
~~اسراین ( اسفراین) 175
~~* اسعیل بن احمد 248،245،230
~~ادماسه 241
~~* اصمعیل بن احمد بن اسد 120
~~اسییجاب سییجات
~~امتا (ص : استا) 56
~~اسوان 97-55،54،51
~~اشاربانان 99
~~اسان 163
~~اشبیلیه 49،44،40
~~اسبه 9،44
~~اشبینغر 274،220
~~استرآباد 175،174،170،169
~~اشت 266
~~اسربیان 224،211،20
~~اشتادان 102
~~استلشت 190
~~- اشتامهریان 104
~~استورکث 274،269
~~اشتیخن 273،254،253،290،246
~~استاکند 279،297
~~اشتیقان * استیقان
~~استیقان (ص : اشتیقان) 276،266
~~1 اشروسته اسروشته
~~اسحاقیان 104
~~اشعر 28
~~اسق 21
~~1 اشک. اسک
~~اسدآیاد (کوهتان) 194،162
~~أشمونین 56
~~اد آباد (نیشابور) 222،174
~~اشنه 196
~~اسروشته سروشته (ص : اشروسنه)
~~1- اصحاب الایکه 22
~~اسفراین . اسپراین (ص : اسفرائین) 204،
~~اصبهان اصفهان
~~274،222،209
~~اصطخر م9-ه108،105،104،102،100،9
~~افزار 224،424،211،209،194
~~11284126،124،121،119،117 ،11
~~اسفتجای 201،200،196،194
~~299،147129،14
~~اسفیدرود ( سپیدرود) 199
~~س ( اشک) 174
~~1 اصطخران 110

PageV00P350

~~============================================================

~~291
~~فهرست جتراقیانی وتاریخی
~~اصطهیانات (ص : اصطهبانان * اصبهانات) اندکان 296
~~119،101
~~اندلس 49،47-42،40،49،14،14،8،6،9،
~~اصفقه 19
~~47
~~اصفهان(حسیاهان) 279،184،167،127،114 اندیار کننمان 242
~~اندیان 271
~~اطرابلس طرایلس
~~اندیجاراغ (ص : اندیشاراغ ، انداجاراغ
~~اطلخ 264
~~اندیجارغ) 243
~~اقرندین 174
~~* افریدون 122
~~انری 153،150،147
~~* انس بزمالک 84
~~افریقیه 47،42،40،49
~~انصار 21
~~* افشین 259،258،254
~~انطاکیه 72،71،99،68،4
~~افشینه 147
~~انطالیه 72
~~اقریطش 74
~~اقلید ( کلید) 119،98
~~انطرطوس (ص : انطرسوس) 64
~~-اکاسره 89
~~انفرن 269
~~- اکراد کرد
~~انودکت 274،260
~~الان 199،9
~~أوال (جزیره) 30
~~اوال (فرغانه) 279،296
~~البیره (درمتن فارسی مپیرمه چاب شده مطابق
~~اوبوقار 244
~~نسخهها) 97،46
~~ال 171
~~اوبه (ص : اوفه) 224،211،204
~~الهم- عین الهم چشمة الهم
~~اوجنه 279
~~اود (ص : اوذ) 194
~~ام ms267 القری؟
# اورست 197،226
~~امروتلو (ص : املوتلو) 175
~~أمویات 4
~~اورمی ارمیه ارمی
~~اناس 149،140
~~ا* اوزاعی 27
~~اوزگند (ص : اوزجند) 296،264- 268
~~انبار 81079،779،17،16
~~انبار (جوزجان) 214
~~اوسبنجان 119،99
~~انبدیان 99
~~اوش 264- 279،298
~~انبوران 107،101
~~اوفهحاربه
~~اوقل 20
~~انجیره- آبخیزه
~~أندامش 164
~~اولاس 72،70،66
~~اوهر (ابهر) 174،164
~~اندر (ص : اندرستان) 247
~~اندراب (حاندرابه) 224،224،218،217،146 امراوهر

PageV00P351

~~============================================================

~~مسال و ممالک
~~293
~~بادیه شام 20
~~1 باذرکان (ص : بادرکان خان) 114
~~اهرام 94
~~اهل بیوت 129
~~اهواز 90،49
~~بادوان 100
~~ایج ( ایگ) 119،101
~~باراب. فاراب پاراب
~~ابنج 94،91،90
~~* باربد 208
~~ایرانشهر 11،5
~~بارز کو
~~ایرانشهر (نیشابور) 208
~~* بارس 240
~~ایرج 119،98
~~بارست 210
~~ایرز 118،104،100
~~بارمک 189
~~ایگایج
~~بارسین 164
~~ایل 152
~~بارکث ابارکث
~~ایلاق 274،271،262،260،259،244،242
~~بارماکوه
~~24
~~بادین 118،106
~~اله 459،39،4،42،29،28،17،19،1
~~بازار 90
~~12420
~~بازارجهارشبه 94
~~ایوانکسری 86
~~یازاد سنبیل 117،94،93490
~~پازارکور سره 196
~~بازار ماچان 2060
~~بثرچاه
~~بازرنگ (ص : باذرنج) 119،107،102
~~باب * دروازه ن
~~بازنجان 127،102
~~باب الجبل 170
~~یاسال (؟) 101
~~بابل 142،87،86،11،9
~~باسچان 100
~~یاجروان م4
~~باسند *27
~~باجه (انداس) 49،44
~~باسیان 94،90،36
~~یاخشوا 243
~~باشان 224،209
~~بادرکان خان * باذر کان خان
~~باکو (-باکوه) 157 پاورقی
~~بادغیس (ص : بافغیس) 212،204
~~باکوه باکو
~~بادوسیان بادوسپان
~~بالایان 274،260
~~باده شل 108
~~بالس 76،99،68،65،29،17-19، 4164،78
~~یادیه 29
~~29
~~بادیه بصره 25،24
~~بالوسا (ص : یالوصا) 76
~~بادیه جزیوء 25
~~بامان99
~~بادیه ساوه 29

PageV00P352

~~============================================================


~~293
~~فهرست جغرافیائی رتاریخی

~~بامکاخس (ص : بامکاخش) 276،222
~~بدره [حصن -4 184
~~بامیان 224،224220،217،216،203
~~بدلیس 161،159
~~- بدویان 24
~~بانب 243
~~بانجخاش 290
~~بلحه 164،152،1502147،149،14
~~بانیه 147،،1641511
~~بدیش (ص : ینش) 174
~~باورد (- اببورد) 223،222،203
~~براتکین (ص: قراتکین) 272،238،240
~~باهله 129
~~1- براز دختیان 103
~~ببن 224،214
~~1- برامکه 128
~~بت پرمت 143
~~1- برانس 46
~~بت پرستان 180،174،144
~~بریر 16،42441
~~بربریان 49،41،40
~~بتر 46
~~تم 2972259،258،24
~~برج 108
~~برج (بره) 114،164،162
~~بتم درونین 299
~~بتم میانگین 259
~~ب 179،199
~~بتم تخستین 259
~~برد 14
~~بکنیه 29،97،19
~~بردان 87
~~بردسیر (ص : بردشیر، گواشیر) 145،140
~~بجانه 49،44،44،41،40
~~بجناک (بچنه) ms268 183،12
~~بردع (ص : برنصة) 1774161،160،15-156
~~ه 1،2741،13،12،9
~~بردیج 158
~~برنون 94،92490
~~بجی 43
~~برزنج 12،158
~~بحر دریا
~~برزند 190،159
~~بحرین 104143،4328،25424،16419
~~* برزویه طییب 208
~~یحیره دریاچه
~~برطاس 184،181-179
~~بیرةالمنتنة دریاچه کنده
~~پرغر (ص : ورغر) 249
~~بخارا (تومجکث حتموجکث) 206،204،126،
~~برقه 51،48،47،40،39
~~190،648،246-2421239،242،141،229
~~برکانه خان 114
~~272،270268،259،252
~~برکری 121،199
~~بخر 114
~~1 برکنان 290
~~یدا 29
~~بدخشان (ص : بذحشان) 1،219،217،216 برکوش (برگوش) 275،290
~~برم 119
~~291،142،226،224،224
~~بدخکت 269،263
~~برواتان 156

PageV00P353

~~============================================================

~~مسالک وممالگ
~~294
~~بصره (ص بصرةالبغرب)
~~بروجرد. وروگرد
~~بطایح 87،81،16
~~یره پیج
~~بطن مر 23
~~برهوت (ص : بلهوت) 27
~~بطنالیمن 23
~~برین 20
~~بعد 23
~~بزدغور (س : بزد یغز) 205
~~بعلبک 141،69،64،15
~~برده 224،259
~~بغداد 4،41479411 124،121،92،86-8،
~~بسا فسا بسا
~~194،197،171،196،125،14،،12
~~بست (ص : بشت) 200-195،194،192
~~بغراس 29،67
~~بت (ص : بستک) 199
~~یغشور 224،214
~~بستاداران 190
~~بغلان 224،219
~~بسطام 175،172،164
~~1 بغنکث 290
~~بفورفند 117
~~بغنین 201،199،192
~~بحفر 296
~~بقیع الغرقد 21
~~یسکام 292
~~1- بقیلیه 104
~~بسکث 274،260
~~* بکربن وایل 254،24
~~کن (صبسکر) 258
~~بکرآیاد 173
~~بسکونس 19644،40
~~* بلالبن ابی یرده 82
~~بسمد 194،14147
~~بلاندرین (س : بلابدرین، کذا) 255
~~مسویه 14
~~بلخ 14، 126، 204- 219،214،210،404
~~بشاغر 258

~~299،234،224،422
~~بشاور (بشاورر) 136،110
~~بلخاب 170
~~بشت (بادغیس) 212،190
~~1 بلخشان- بدخشان
~~بشتر 199
~~لد 17،79
~~بشجرت ( بشجرد) 184
~~بلری 194،190،147
~~بشلتگ 196،192
~~بلغار 184،184،179،177،12،11،9
~~بشین افشین
~~بلقا 68،66،10
~~ره 744481652،24440،28،17،16
~~بلنیه 49،44،40
~~1- بلوج (ص : بلوص) 149، 144،141،
~~194،124،127،121،94،9
~~146،194
~~بصره (مغرب ) 71049،41،49
~~بلهرا 147
~~بری 27
~~1 بلی 20
~~بصی (بصا) 94،92،90

PageV00P354

~~============================================================

~~29
~~فهرست چغرافیائی وتاریخی
~~بلیسان 170
~~بتی عامر 24،19
~~ب 195-144،140،149
~~1 بنی العباس 2084209،141448
~~بمچکث (ص بموجکث) 244
~~1- بنی العلیص 20
~~بن 190،147
~~ینی عمرو 124
~~بناکث (-بنا کت) 224،269،294،260/ بنی غسان *4
~~229،274
~~1- بنی غنی 79
~~یجفان 114
~~بنیفزاده 20
~~بنجوای (* پنچوای.پنجوی) 1201،192 بنی کلب 20
~~بنجیکث 272،252،251،249
~~1- بنی ماهان 207
~~بند 154،192،147
~~- یشی مروان 24،29
~~- بندادکیان 104
~~1- بنی مضر 29
~~- بنذادمهریان 10
~~بوان 119،108،98
~~بند رهبان 104
~~1- بوثور 27
~~بندک (ص : یتدق) 117 ms269
~~1- بوجهم 209
~~بنه 271،244
~~1- بودلف 129
~~بنکت 276،274،262،260
~~بودنجان 115098
~~بوراب (ص کوراب) 271
~~پنود بنی سد
~~بنولی 104
~~بورق 244
~~بورنمذ ( فورتمد) 298،258
~~- بتوهذیل 25
~~بوزگان (- یوزچان) 224،222،2،5
~~بتوهلال 25
~~بوزماجن (سفد) 252،290
~~بنیاسد 14417
~~یوزماچن (کش) 255
~~بنی امیه 122،106،79،68،97،48449،44
~~1 بوسعید 14
~~ی تیم 15024،17
~~بوسته 194
~~بتی حرب 24
~~1 بوشنگ (- پوشنگ. بوشنج) 203
~~بنی حمید 28
~~بوصیر6ه
~~بنیسالم 45
~~1- بوعلی 94
~~بنیسامةبزلوی 27
~~1- بوقشه 234
~~بنی سعد (بنوسعد) 25422
~~بومجکث 274،257،259،246،239
~~بنی سلیم 28،24
~~بومسلم 206
~~بنی الصفار 124
~~یومه 243
~~بنیضبه 178
~~1- بونجم معیطی 208،206
~~بنیگی 24،24،17

PageV00P355

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~29
~~به 153،153
~~بهار 144،140
~~پادوسپان (ص : بادوسبان) 170،169،168
~~بهسکان 102
~~م تته سدت
~~* بهرام 129،144
~~265،294،244،242،226،224،214،1
~~* بهرام چویین 240،180
~~279
~~بهرج ( فهرج) 150،147
~~1 پارابه. پاراب
~~بهو *
~~ارس (حقارس)35،44،41،21،16،14،7،5،
~~بهزان 171
~~142-149،14-96،4،92،89،26،
~~بهلو 102
~~418-144،1،،16،162،19،146،144
~~بهمتاباد 224،205
~~240،4414210،204،204،198،197،1
~~بیایان 145،140
~~- بارسی 168،160،151،144،120
~~بیابان پارس 219،203،202
~~بارسیان 5، 167،129،128،122،120
~~بیایان خراسان 184
~~پرغر (- پرغر) 259،258
~~اس 7-64،69
~~بسا (بسا فسا) 116،112،104،101،
~~بیان 99،90،89
~~1442128،121،119،117
~~بیت اللحم 21
~~پشت بادام 189
~~بیت المقنس 72468،91،60،54
~~پشت خم 142،110
~~بیر 119
~~پل پول
~~بعروت 29497
~~پلور (ص : بلور) 174
~~بعرون (ص ثیروت) 190،147
~~پول بازارک 240
~~بیده البیره
~~پول تکان (ص - دکان) (فارس) 117،107
~~بهره 187
~~پول حسان 240
~~پول خراسان (فارس) 110،108
~~بیسان 22،60
~~پول دکان- تکان
~~بستون (ص بهستون) 163
~~پول دیلمی (فارس) 132
~~بیکند 226
~~پول سبوک (فارس) 108
~~ف *،2126،119،117،112،104،102
~~پول سفیدرود 161
~~146،139،14
~~پول سعور 120
~~بیکند 272،268،242-214،242،249
~~پول سنگین 271
~~بیلقان 160،108
~~بنجهیر (ص : بنجهیر) 227،224،220-216
~~بوحند 1490140
~~پوشنگ (- بوشنگ پوشنج فوشنج) 204_
~~224،222،215،21
~~* بوراسب 87

PageV00P356

~~============================================================

~~297
~~فهرست جغرافیائی وتاریخی
~~1- ترکی 192
~~- پهلوی (زبان) 120،106
~~پیروزآباد (- فیروزآباد) 210،209
~~ترکوم 52
~~ترمد 271،299،244242،222،414
~~ت
~~1 تستر. شوشتر
~~تشکانات 100
~~تاجه 49
~~تطیله 49،47،42
~~تاران 45،44،42،15
~~تغزغز 12،11،10
~~تارم (دیلم) 118،119،101
~~1* تغلب 16
~~تارم (شمال) 149،،12
~~تفلیس 161-158
~~- تازی 168،160،120
~~تکث 274،290
~~تالات 101
~~تامرا 86 ms270
~~تکریت 44-49،81679،76،70
~~تکین آباد 199
~~تاهرت 49-49،42،41،39
~~ثل 201،199،193
~~- تبابعه 122
~~تل ینیسیار 79
~~قیت 244،227442،31،13،12،11،4
~~تل صیاء مپید 189
~~تبرین 221،159
~~تملیات 271،234،217
~~* تبع 148،12
~~تمیشه (ص : طمیشه تمیسه) 175،170
~~تبوه 24،22،17
~~تتبوک 19
~~تخارستان (*طفارستان طغیرستان) 204،2،
~~تنبوک مورستان 107،101
~~218،216،204
~~ت 49،48،49
~~تدمر ه1
~~تتعیم 19
~~ترجاله 44
~~تتکت تونکث
~~ترسا 174،158،76،،182،14
~~- ترسایان (ترساآن) 158،121،72،46،44،
~~تترخ 59،12
~~299،292،210
~~تنورفرعون 57
~~- ترسائی 51،19
~~96459
~~توث مواران 121
~~ترشیز 224،190،187
~~توج 144،118،117،114،114،1074100
~~- ثرک 240،229،227182،181،179،11
~~قوس (طوس) 175
~~299،449
~~قونص 48،40،49
~~تر کان 196،180،125،124،12
~~تونکث (- تونکت - تنکت ) 222،220،
~~ترکستان 42294230،2204204،129،12،11
~~274،273،249
~~2294،263-260،244،241229،229
~~267،24
~~تهامه 184،29،26،25،17،12

PageV00P357

~~============================================================


~~294
~~مسالک وممالک
~~تیرمردان 101
~~جبل طارق 71،49،45،44،41،40
~~ثیره 114
~~1 جبل القدل *
~~تیری 14
~~1 جیل النکام کوء لکام
~~تیز (مکران) 1641،20144
~~جبل (به تشدید ثانی) 87
~~تیما 24،17
~~1 جیله 3
~~تینات 98،95
~~* جبلة بنالایهم 47
~~تیه بنی اسرائیل 4905051012
~~جبلی طی. کوه طی
~~جبوزن (م جوزن) 274،260
~~ی 4،9048248
~~ثبیر (کوه.) 20
~~لات 29044،10
~~ثغور 210
~~قه 29،91،24،24
~~ثمانین 40
~~جدران 154
~~قمود 72
~~جدغل 299
~~له 21،28421
~~جذام 20
~~جرپادقان (گربایگان) 1994192
~~جابروان 156
~~جرچان گرگان
~~چاذوی (ص : جدوی ، چذاوی) 212
~~جار 14021،10
~~جرجانیه گرگانج
~~جرجرایا 87
~~جاربایه. جارپایه
~~در 57
~~جارین 119،98
~~جدود 244
~~جالق (ح جلالقه جالقیان) 10
~~جرش 29،26
~~- جالقیان ( جلالقه جالق) 45،44،40،
~~جرغ 244
~~47،42
~~دجوی 174
~~* جالینوس یوتانی ه
~~جرمنکان (ص : جرمتقان صرمتجان) 271
~~جلمان 192
~~جرمه (ص : جرمق) 17،18
~~جامع المنصور 40
~~جاو کان. گاوکان
~~جروج 101
~~جدون 149
~~جایمتد 24
~~جروهین (2) (ص : جور) 132
~~جبال 21
~~جزه (سجستان) 194، 198
~~جبال (حکومستان ) 199،194،192،140،
~~جزه (بخارا) 242
~~جریاب (تهر.) 244، 23
~~جبلکو

PageV00P358

~~============================================================

~~299
~~فهرمت چغرافیائی وتاریخی
~~جزیره 75،69،92،12،16،14،4-7967 جندی سابور کتدی ساپور
~~جزدود 1140
~~149
~~نقان جنجان
~~جزیره‌ ابن عمر 77،79
~~چنگل آباد 200
~~جزیره‌ بنی کاوان 100
~~جوان رود 299
~~جزیره‌ بنی مزغنا (ص :مزغنان) 49،41،49
~~جوبرقان (. جربرجان) هه.’1190
~~جزیره‌ سپاء کوء 177
~~جونی (کوه-) 80 ms271
~~جزیره‌ کوه (جبل) طارق 71،49
~~جود(حفیروزآباد) 1090100104100090،
~~جتانیان *1
~~133131119،117411414011
~~د
~~جوز (حگوز) 115
~~ر منبج 78،9،79،2
~~چوزجان گوز کانان
~~چتمدان 157 باورقی
~~ومه20
~~*جمفربن ابیزهیرالشامی 142،49،124
~~وی صرصر 8
~~* جعفربن سهلبزالبرزبات 129
~~جویبار بکار (بخارا) 240
~~جمفریان 24
~~جویار عارض (بخارا) 241
~~جغاتیان * چغانیان
~~وینان 10
~~جفار 11،67،66491
~~چویم (دارایجرد) 101
~~فه قه
~~جویم (شیراز) 116099
~~جفوز 14
~~جوین 199
~~جکربتد (س ؛ چقربند . جقروند) 220
~~هرم 144،117،601
~~جلادگان (ص : جلادجان) 107
~~جهود ( جهودان) 45021 17،121،2
~~جلالقه (جالق جلالقه) 10
~~ج
~~141،140
~~لندی 122،105،100
~~جهودستان 214،164
~~جلیلیان 104
~~جهینه (عربستان) 24
~~ج 122411
~~جهینه (طبرستان) 129
~~جم (بهتشدید ثانی) 100
~~جیاد 18
~~اهت 2124611
~~جیان *
~~جمرةالعقبه 19
~~جنابا (جنایه) 114،1140102049،34،31 جیرین 118،100
~~جیت (ص : کیت) 247
~~134،124119،118،117
~~جناید ینابذ
~~جون (رود) 179،172،1040125،14،8،
~~جنجان ( جنقان ) 107،105،101
~~249،24242،226،224-220،218،20
~~212268،266
~~جندراور (ص : جنلرور) 1990142

PageV00P359

~~============================================================


~~مسالک وممالک
~~جیر 141
~~1 حبشیان؟
# رفت 145،144-140
~~* حشت 12
~~جیرنج (ص. کیرنگ) 209
~~* حجاج بن یوسف 111،44،44
~~جیروقان 145،140
~~از4144،96،48،45،26،22،21،17416
~~جیزه (فسطاط) 52
~~144
~~جنوکت 274،290
~~ر 22417
~~جلویه 126
~~* حجرین أحمدبن الحسن 127
~~جینانجکت 4260 275
~~حجر الاسود 18
~~حداده 174
~~دت 9،6546
~~وه
~~چاج (ص: جاج شاش) 229،227،220،
~~حدیثه (دجله ) 78،10
~~2294،262-2584256،246،242،239
~~حدیثه (موصل) 79470
~~276432264
~~حران 80،78476
~~چارپایه (س : جاربایه) 224،219،218
~~دبچه 84
~~چاهبر 184
~~حووری 199
~~چشمه سرآب 190
~~حسکان 100
~~چاه ش 188
~~* حسن (آل مردشاد) (ص : حسنبن علیبن
~~چشمه مخول 187
~~مردشاد) 129
~~چشمة الهم عین الهم
~~* حسن بصری 42
~~جفانیان 273،271،256،249،244،244
~~* حسن جنابی 140
~~فته (ص : جفته ) 106،101
~~* حسزبن رجا 131،198
~~چگل 262
~~* حسنبن زیدعلوی 169
~~چوپانان (ص : جوبانان) 115،114
~~* حسنبن عبدالله کاتب 128
~~جهارسوق 204
~~* حسنمرزبان بندار 129
~~حین (ص : صین ) 11،10،9،8،7،9
~~حسناباد 144
~~1244145،10278422،35222431،14
~~* حسین (آل مردشاد) 129
~~299
~~* حسین طاهر 209
~~* حسین علی 74
~~* حسین بن منصورالحلاج 140
~~* حاجب بن ذراره 24
~~ش (حبشه ) 2، 38،32،31،13 حسینی 24
~~حبشی 43
~~حسینیان 26،24

PageV00P360

~~============================================================

~~301
~~فهرست جغرافیائی وتاریخی
~~خابسار 200
~~حشوا 01ا ms272
~~خابور 74
~~ن ابن عماره 119-117،42
~~خاتونکث 279،220
~~صن الجص 141
~~1- خارجیان . خوارج
~~ن مسلمه و
~~خارک 100،45،44
~~ن منصور 919ل
~~ات 40
~~حصن مهدی 90،39، 141،94،94 (پاورقی
~~خاستان 199
~~رموت 2928،27،16،10
~~خاش خواش (کرمان)
~~حفص (رباط-) 170
~~خاش .خاس (ایلاق) 274،260
~~لب 99،98،67،64
~~حامه 244
~~لوان 169-164،192،140،47486،82،81
~~خان آزاد مرد 114
~~حماة 14
~~خان اویس 112،115
~~* حمدان بن عبدالله الجلدی 123
~~خان حاد 117
~~ر 9
~~خان روان 224،400
~~را 52
~~خان شیر (س : خان اسد) 114
~~2967،94،49،15
~~خان لنجان 194،119،110
~~حمیری (زبان-) 248
~~خان مردویه 94
~~حواریان 14
~~خان میم 116
~~حوران 69،97،10
~~خاوران 200
~~حوران (بیابان خراسان) [رباطحا 190،187
~~خاوس (ص : خاوص) 269
~~ودمه 114
~~خبر ( اردشیرخوره) 125،108
~~حوزات 70
~~خبر ( اصخر) 100،98
~~حوض آب باران 184
~~190،144218616،142،140
~~حوض باران 189
~~ختل 271،244،242،2262219216،202
~~وف 7
~~حتلان 270،243،242
~~ل
~~جاده (ص : خجادی) 2724246،244
~~حومةالبنیان 90
~~جستان 212
~~ومةالزط10
~~جند رصخجنده) 2،4،298،269،294،258
~~حیره (عراق) 87،84،16
~~خدیمنکن 272،244
~~حیره (اصطخر) 119،94
~~خدینکت 275،2744260
~~خراره 116
~~خراسان 1444125،1244118،115،95،14،0
~~خابران 94،90

PageV00P361

~~============================================================

~~مالک و ممالک
~~02
~~واحتمالا کاتبان آنرا خزانه ضبط کردهاند]
~~176،174،160165-124،1،113
~~208،205،240419،1-44
~~خزر 157،157،12،11،10،6 باورقی، 174،
~~144،241،24004220،240210210
~~249،245182176170179
~~خزرج (ص : خزلجیه) 12011
~~274045،22،24240-2423
~~خرامان آباد 209
~~خزری 170
~~خریق 119،100
~~خزلجیه * خزرج
~~خرجانکث خرغانکث
~~خساف (خشاف) 25017
~~حت ( حاست خوست) 217
~~خرخیز 224،22،201،10
~~خروگرد (خروجرد) 2230205
~~خوسانه (ص : خرساد) 149
~~خرشکث 224،220260
~~خسرویان 104
~~خشبات 44
~~خرشنه 47
~~ششباچی 200
~~خرغان 242
~~خرغانکث (خرگانکث) 246،245،244،
~~خشت (هرات) 2240209
~~27،272،240
~~خشت (فارس) 101
~~خرغانه مغلی 242
~~خشکت رود 255
~~خرغانة علیا 244
~~لط (ص اخلاط) 191،199
~~خلان (ص خلر) 114
~~خرقانه 274296،256
~~خر گانکث - خرغانکث
~~خلج 2190202،194
~~لخ 294
~~خرگرد (ص : خرجرد) 2240212،211
~~حلم 294،214
~~خرلخیان ،26
~~خلیجان (خلجان) 247
~~خرم دینان 177
~~خمایگان (خمایجان) 119
~~خرمه (ص : خرمق) 119،117،99
~~خمایگان بالایین 107،102
~~خرمیشن 242
~~خسایگان سفلی 126،99
~~خروج 192
~~خمدان 11
~~خروفه 295
~~خره (فارس) 14041254118،114،104،104
~~مرک 274،290
~~خره (مرو) (صخرق) 214 ms273
~~حناب 144،140
~~ناصره 1،64،1
~~خزار 255
~~خنان 191
~~خزانه 189 [منزل * خزانه" که دراصطخری
~~خنیففان 108،100
~~و ابن حوقل باین شکل ضبط است ظاهرا همین
~~خوار (فارس) 100
~~محلی است که امروز خرانق (خرانه"
~~خوار (ری) 1850174،172،171،146
~~گفته میشود. (فرهنگ جغرافیایی ایران)

PageV00P362

~~============================================================

~~303
~~فهرست جغرافیائی وتارینی

~~خوارج (.خارجیان) 2120197047
~~خوارنم 26014221،2040202،1790114
~~دادگی (س. دیدجی) 269
~~2710270،266240-24-1240232،229
~~داذین 1330114،104،107،102
~~* خهارزمشاه 246
~~دارالخلافة ه1
~~خوارزمی (زبان-) 248
~~دارالندوء 18
~~خوارزمیان 238
~~دارا 77
~~خواش خاش (کرمان) 144،141،140
~~* دارا 122
~~خواش (سیستان) 200،198،196،192
~~دارابگرد (دارایجرد) 110،10401050106،
~~خواکند (-خواقند) 208،227
~~145011-110،140112
~~خوبذان (*خواذان خورواذان) 107
~~دارابگرد (اصطخر) 140
~~خوچان (ر خوجان خوشان) 200
~~دارجان شاد (ص : دارجان سیاه) 108
~~ور 220216،184
~~دارجین (دارزین) 144،140
~~خورستان (اسطخر) 94
~~دارزنگی ( دارزنجی) 271
~~خورستان (اردشیرخوره) 116،100
~~دارستان 190
~~خودنق 44
~~دارک 200
~~خودوان 117،112
~~دارکان 119،101
~~خوزان 207
~~دالیه 80،19
~~وزستان 4،96،26،4 99،491،0
~~دامفان 292،14،174،172،169
~~156،14211811441091074102
~~دانجی 187
~~199،164،162
~~*دانیال 91
~~وست (ص خوشت حخواست) 189،108
~~*داود 60
~~225،219
~~داور( زمین -) 214،200،198،197
~~خولان 28
~~دبوسی ( دبوسیه) 5،240-،266
~~خونجان 174
~~دبیران 174
~~خونه (خونج) 191،199
~~دبیل 191،198
~~خوی 121
~~دجله (رود) 53425049044041،16،19،
~~بر 24
~~،41،477-ه. 47-،17011،1
~~خیر 149،190
~~دحکث (ذخکث) 274،260
~~خیسار 224،411،204
~~دربای (ص . درفارد - درفانی) 146،144
~~خیلام (ص خیرلام) 276،267
~~دریند 4،190-196 1، 143،142،1796177،
~~یوان 26
~~279
~~1 درجاش 274
~~بوه 2،271،24

PageV00P363

~~============================================================

~~30
~~مسالک وممالک

~~درخید 117،101
~~در بلیسان (ری) 170
~~درغان 270،246
~~بنی اسد (بخارا) 241،249
~~درغش 201،194،192
~~7 بهرام (جور) 111
~~درهم 292،290
~~" پارس (زرنج) 194،193
~~" پول تکین (نشابور) 204
~~دو2 193،152،197
~~8 [باب) الجبل (ری) 170
~~درمیه 17
~~7 جنگ (نشابور) 204
~~درقیق 157 پاورقی
~~دروازجه (بخارا) 241
~~" جهودان (بلخ) 217
~~7 جیرون (ممشق) 74
~~دروازق (قریه) 189
~~6 چین (سرقند) 249
~~در، ددوازه، باه:
~~9 حد شرون (بخارا) 240
~~در آب (اوش) 229
~~حدیق (بخارا) 240
~~" آمنین (بخارا) 269،240،234
~~" حمدین (تونکث) 291
~~1 آهنین (تونک) 291
~~9 خاشکث (بنکث) 221
~~" آمنین (زرنج) 193 ms274
~~7 خراسان (بغداد) 45
~~* آمنین (کش) 254
~~7 خراسان (مرو) 207
~~9 ایراهیم (بخارا) 240
~~خشک (مرو) 209
~~" ابوالعباس (تونکث) 291
~~0 در بفرپاد (تونکث) 291
~~8 اخسیکث (چاچ) 270
~~7 راشدیجاق (تونکث) 221
~~9 اردشیر (جور) 111
~~" رامیثینه (بخارا) 240
~~8 استریس (ص : اسپریس) (زرنج) 193
~~7 رباط حمدین (تونکث) 261
~~" اسقسک (ص : اسسکک) (سرقند) 248
~~" رحبه (بلخ) 217
~~7 افشینه (سمرقند) 248
~~7 رخنه (بخارا) 240
~~* ایزد (کثه) 112
~~7 رهابه (فرغانه) 265
~~9 بادستان (زرنج) 193
~~7 ریگستان (یخارا) 240
~~9 باکردیجاق (تونکث) 261
~~ریودد (صرقند) 248،247
~~9 بالاین (سروشنه) 247
~~9 زامین (سروشنه) 257
~~2 بجیر (فرفاغه) 269
~~" زنگیان (زرنج) 193
~~6 بخارا (سیجاب) 264
~~" ساسان (شایور) 106
~~7 بخارا (سرقند) 247
~~7 سپریس (نشابور) 204
~~9 بر (مرر) 207
~~9 سعدیان (ص: بتیسعد) (بخارا) 240
~~9 برکنان (کث) 254
~~8 سراگرایه (سپیجاب) 264
~~بلخ (مرو) 209

PageV00P364

~~============================================================

~~فهرست جغرافیانی وتاریخی
~~در سکرک (توتکث) 291
~~در قصابان (ص : قصابین) (کش) 254
~~7 سکندیجاق (توتکث) 261
~~1" قلمیه (طرموس) 72
~~7 صرقند (بخارا) 241،240
~~" قهندز (بخارا) 249
~~7 صمرقند (نخشب) 254
~~" قهندز (نشابور) 204
~~1" کامان (فرغاته) 265
~~سنجان (مرو) 207
~~" کان (زرنج) 193
~~7موخشین (مرقند) 248
~~" کثیر (تونکث) 221
~~7 سورکده (تونکث) 261
~~7 کردان (بردع) 159
~~سیستان (مرو) 209
~~" کرکویه (زرنج) 193
~~7 شارستان (بخارا) 239
~~7 شارستان (سروشته) 257
~~" کرمانج (تونکث) 261
~~7 شارستان (کش) 254
~~5 کش (سمرقتد) 247
~~7 شارستان درونی (کش) 254
~~9 کش (نخشب) 254
~~7 شتاراق (زرنج) 193
~~8 کلاباد (بخارا) 240
~~7 کنده (ص : حفره) (بخارا) 239
~~7 شصت بند (بلخ) 217
~~7 شمیب (زرنج) 194
~~" کوجری 188
~~" شیخ ایوالففل (بخلرا) 240
~~" کوشک دهقان (توتکث) 261
~~" کوه (اوش) 299
~~" شیرک (زرتج) 193
~~* کوهتان (پوشگه) 212
~~7 طاق (بغداد) 85،44
~~" کوم (ری) 120
~~"طاق (ری) 170
~~7 کومک (سرقند) 248
~~" طعام (زرنج) 194،194
~~در عبیدالله (کش) 254
~~" کوی خاقان (تونکث) 241
~~" کوی ms275 سهل (تونکث) 261
~~7 غداود (مرقتد) 248،247
~~7 غشج (بخارا) 240
~~" کوی معقل (نشابور) 204
~~" کوی مفان (بخارا) 240
~~9 غنجره (زرنج) 194
~~7 غوبدین (نخشب) 260
~~9 کهلباد (سروشنه) 257
~~غود (مرو) 204
~~" کهن (زرتج) 194،193
~~7 فارجک (یخارا) 240
~~" گرگان(ذرنج) 193
~~7 گنبد (تونکث) 261
~~9 فرخاذ (سپیجاب) 263
~~9 فرخان (تونکث) 261
~~8 مردقشه (بخارا) 240
~~9 فرخشید (صرقند) 248،247
~~* مردقشه (فرغانه) 260
~~" فرغد (تونکث) 261
~~7 مرسمنده (سروشته) 257
~~،(ب3) سدده) 12
~~9 قباب (نشابور) 204

PageV00P365

~~============================================================

~~309
~~مسالک و ممالک

~~در مسجد آدینه (بخارا) 240
~~دریاچه اربیه 159
~~7 مسجد آدینه (فرغانه) 265
~~دریاچه باسفهویه 110
~~9 مشکان (مرو) 207
~~دریاچه توز 109،97
~~متکده (اوش) 292
~~دریاچه جن 249
~~" مهر (بخارا) 239
~~ددیاچه چوبانان 97
~~" مهر (گور) 110
~~دریای بحرین 17
~~" میدان (بغارا) 240
~~دریای بختگان 109،108،47
~~7 میر (تونکث) 261
~~دریای پادس 19،15،14،12،10،84744
~~7 مینا (ترنج) 194،193
~~،97،2929036-34،21،27 ،21،1
~~7 نجاری (نخشب) 256
~~1774176،146،141،126،10
~~" نشابور (پوشنگ) 212
~~دریای چنگان 109،97
~~9 تشابور (مرو) 209
~~دریای چین 7،6
~~" نو (زرنج) 194
~~دریای خزر (- دریای طبرستان) 12،10
~~7 توبهار (بخارا) 240
~~248،20341824179،177،176،14،16
~~9 نوبهار (بلخ) 217
~~دریای خوارزم 259،244،226،222،10
~~تویهار (سرقند) 247
~~ددیای دشت ارزن 97
~~7 نوجکث (سیجاب) 263
~~دریای روم 41443،40،45،13،10،90844
~~7 نوجکث (مروشنه) 257
~~7270،686445،61،48447،4
~~9 نوخی (زرنج) 194
~~تدیای زره 199،190
~~" نور (بخارا) 249
~~دریای زنگ 33
~~نیشک (زرنج) 193
~~دریای سقلاب 10
~~" ورسنین (سمرقند) 244
~~کریای طبرستان 159،157
~~" هری (پوشنگ) 212
~~درپای عدن م3
~~" مشام (ری) 170
~~دریای قلزم 42441،26،22،15،14،12،8،6،
~~" هندوان (بلخ) 217
~~176،69،64517،25،34
~~ددیای محیط 28،12411،6049،8،2،9،4،
~~9 پأسریه (بقداد) 89
~~" یحیی (بلخ) 217
~~10974،71،44،44،40،39
~~دره 199
~~دریای مقرب 35،12
~~دزا (ص : دزاه) 171
~~* درهم بننصر 198،197
~~زبز 114،101
~~دریاچه زغر 17،19
~~دریاچة عمرو 108
~~زه هه1 147
~~1 دزه (مرررود) 222،214،214
~~دریاچاکنده 29،92،60،10

PageV00P366

~~============================================================

~~30
~~فهرست چغرافیائی وتاریخی -:
~~دیبل 154،150،149،147،47،41
~~دستبی 174
~~دیر ایوب 102
~~تمتقان دشت دمتقان
~~دیر بردان 188
~~دستیقان ms276 دستقان
~~دسکان 99
~~دیر خرقان (حص : داخرقان .ده خرقان*
~~خوقان) 191،156
~~دسکروان 187
~~دسکره ( دسکرة الملک) 87،86
~~دیرالعاقول 87
~~فیرعمر 102
~~دشت ارزن 114،109
~~دیرچین 187،182
~~دشت بوسقان 118
~~دیزاء 274،26،258،456
~~دشت دستقان 124،114،107،100
~~دشت شوراب 114
~~دیلم 1754168
~~دشت وارین (ص : بارین) 144-132،100
~~،172،164،198،169،162،157410،a دیلمان
~~20417،176،1
~~دماوند (-دنپاوند) 171
~~دمشق 29-67462429
~~دینارزاری 170
~~دینور (ص : ماهالکوفه) 160، 164،161،
~~دمه 193
~~194
~~دمیا هه
~~دندانقان 224،209
~~دیواده 224،20
~~دتففاتکث 274،260
~~و ه
~~دوان 164
~~دیه ایو ایوب 164
~~دورالرأصبی (دوربنی الراسبی) 164،89
~~دیه احمدبن عبدالله 214
~~دورالضیافات 253
~~دیه بید 110
~~دورق 89،46،،94،9
~~دیه ملم 191،190
~~دورقالفرس 90
~~دیه شیر 110
~~دومةالجندل *2
~~دیه عقارب 117
~~ومی 161
~~دیه کردان 222
~~که ویه
~~دیه مورد* آس
~~دیه می 114
~~ده شیر. قریه شیر. دیه شیر
~~ه عبدالرحمن 141،129،115
~~دیه نمک 174
~~ده گبران 186
~~دهستان (جرجان) 197،142،177،174،170
~~دهتان (بادغیس) 212
~~ذب (کوه -) 157 پاورقی
~~199
~~ذات عرق 28
~~1- ذوالریاستین 128
~~دمک نو 170

PageV00P367

~~============================================================

~~30
~~مسالک وممالک
~~* ذوالقرنین 248،205،122،87
~~رباط سعد 269،268
~~رباط سنگین 200
~~* ذوالتون مضری 6
~~رباط عبدالله 199
~~ریاط علی بن رستم (ص : ابن علی.) 189
~~ریاط قاضی 200
~~واذان 98
~~دباط قهستان 199
~~رأس العین 77،79
~~ریاط کبیر 199
~~رأس الکلب 174
~~رباط کرامخان 200
~~راسک 152،147
~~رباط کروان 214،210
~~راسین 117
~~دبا محمد 190،28
~~راشت 275،259،226
~~رباط ناسی 200
~~* رافع 197
~~ریاط ویران 188
~~رافقه 78
~~رینجن 273،268،249
~~- رامانیان 103
~~ه 79677475،25،12
~~دام شهرستان 194
~~به 78475،19
~~دامگرد (- رامجرد) 108،98
~~ج 200،199،196
~~دامن (ص : رامین) 164،164
~~رزیله 200
~~رامند 242
~~رستاق اصطخر 119
~~رامهرمز 99،92،90
~~رستاق الرستاق 144،132،116،101
~~رامیثنه 243
~~* رسول 20
~~راهنو 190
~~1 رشتان 298،266
~~راهوق 151
~~دای 207
~~رشید 84
~~رائین 144،140
~~رصافه 86،84
~~رنح 67،60،59
~~رباط (فارس) 119
~~رقاده 52
~~رباط (بیابان) 189
~~رقه 78،79،76،29،28،25،10
~~رباط بالقلاص 269
~~1 رقیم 26
~~رباط بر 200
~~1 رکن عراتی 18
~~رباط یواحمد (ص : بواحمد) 264 ms277
~~رباط جنگی 200
~~رکن یمانی 18
~~رم احمد بن الحسن 96
~~رباط چشمه 189
~~رم احمد بن اللیث 96
~~ریاط خدیس 258
~~1 رم اردشیر 14
~~رباط رازیک 269

PageV00P368

~~============================================================

~~30
~~فهرست جغرافیائی وتاریخی
~~دود آررست 224
~~رم بازتجان 122،104،92
~~رود ایلاق 275،274،262
~~دم جهلویه المهرجان بن روزبه (رم زمیجان)
~~دود باریست 210
~~129،102،94
~~دود یارمش 249
~~رم دیوان حسین صالح 126،102،96
~~رود بتتگان 244
~~رم زمیجان رم جیلویه
~~دود بخارا 240
~~رم شهریار 102،101،99
~~دود بدخقان 218
~~رم کاریان 127،124،104،96
~~رود بربان 233
~~دم لوالجان 127،118،104،92
~~دود برخوی 210
~~رم مدئر 103
~~دودپرش 249
~~دم مهلی 116
~~رود برک (ص : ترک) 275،274،262
~~رمله 68،67،6
~~رود بشیین 249
~~رمجان 102
~~رود بوزماجز (ح : بوزماجن) 290
~~روات 21
~~دود بوه 237
~~دوان 217
~~دود بیکند 241
~~دوب 217
~~دود پنجهیر 219
~~ووبست 169،198
~~رود توج 107
~~دوینج 170،199،105،101
~~رود تیرزه 108،97
~~روبین 145،149
~~دود جدغل 294
~~دود: به جوی ونهرهم نگاه کنید
~~رود آسیا (ص : طاحونه) 241
~~دود چرشیق 108،97
~~رود جرغ 242
~~رود آنجیر 210
~~دود جریاب 242،226،214
~~دود ایرجن 257
~~دود جیان 4
~~دود اتل 180،179
~~دود چاج 274،269،264،264،292،248،
~~رود اخشین 108،107،97
~~276،275
~~دود اذریجان 210
~~رود چفانیان 259،244
~~دود ارس 160،159
~~رود اروان 244
~~وود جیون چیون
~~رود خایور 77
~~دود اسرود 255
~~دود اسعلی 207
~~رود خامه 244
~~رود خرساب ( خرشاب) 294
~~دود اشتیخن 1250
~~دود خوبدان 109،97
~~رود اتدرأب 218
~~دود خیوه 247
~~دود اندیجاراغ 271،242

PageV00P369

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~310
~~دود فرخشته 242
~~دره دبوسی 250
~~رود دچیل 79
~~دود فرواب 108،97
~~دودفره 199
~~ررد درخید 107،7
~~دود فشیدیزه (فشیردیزه) 240
~~رود دهأس 217
~~دود رامیثنه 243
~~دودفی 250
~~دود ربام 241
~~دود ققر 210
~~وود ربتین 290
~~دود قبا 264
~~دود رتین 107،97
~~دود تصارین ( قصابین) 259
~~دود رمیچن 297
~~دود غوسمان 210
~~رود ریگستان 241
~~رود کاسان 218
~~دودکر (فارس) 109،108،97
~~دود زریق 20
~~دردکر (ادمینه) ms278 190،159،156
~~رود سابور 107
~~رود کراغ 210
~~رود مارین 257
~~رود صافری کام 244
~~رود کردران خواش 232
~~رود ستینکجن 257
~~رود کرواته - رودکر
~~رود سفد 299،247،246،244،444،229
~~رود کریه 236
~~رود کزک 190
~~رود سکان 114،104،97
~~رود سکوکان 210
~~دود کشنه 243،241
~~رود سناواب 20
~~رود کتک 210
~~دود ستکجن 257
~~رود گاوخواره 248،237
~~دوو سیان اا
~~دود ماچان 206
~~دود سیستان *19
~~رود مدرا (مدری) 292
~~دوو مرورود 207
~~دود شاذکان (ص : شادقان) 107،97
~~ودمن 106
~~دود شاش رود چاچ
~~نود شعبه 129
~~رود مهران 151-149،147
~~دود شوشتر 90
~~رود میلا (میلی) 195
~~دود شیرین 107،97
~~رود نوکند (- تو کنده) 244-440
~~دود راة 85
~~درد نهرالملک 89
~~دود طاب 106،97،8
~~دودنیشک 199،199
~~دود فارغر 271،244
~~رود نیل 164-67،52،48431
~~رود فراورالسفلی 244
~~دود وخش وحشاب
~~دود فراورالعلها 243
~~دود رخشاب 270،242،242،218

PageV00P370

~~============================================================


~~311
~~قهرست جفرافیائی وتاریخی

~~دود ودالک 243
~~ریشهر 102
~~دود هرمزفره 20
~~ریف 57-54
~~دود هزاراسب 247،246
~~ریقان 140
~~دود هلبکه 232
~~ریگ 190
~~رود میرمند (- هندمند) 194-1994196-20ا ریگدشت 271
~~دود یماچ 257
~~وقان راقارواع ، 2،1، 1619 ] یتححنه م
~~1 ریگن 190
~~دودان (سجتان) 198،192،144،141
~~ریودد 251
~~رودبار (دیلم) 128
~~ریه 45
~~رودیار (کرمان) 143
~~دودراور 164164،124
~~1 زابین 29
~~روده 170194
~~زادآخرت 190
~~دور 154،149،147
~~زادویه (ص رادویه) 190
~~دوس 182،140،179،172،12،6
~~1 زالثیک 274
~~رومتا 114
~~زامین 274،270،269،28،258،257،256
~~روستای زیرین 210
~~زانبوق 199
~~دوم 251447،12،14،12،11،10،9،7،9،5
~~زاور 190،1884186،144
~~1542145،122،76،2،9925،
~~1- زبادیان 103
~~184،182،115
~~زیطره 19،95
~~دومی 93
~~ا* زبیده 67
~~دومیان 22،47416
~~1 زبیدیه 124
~~درمه7241
~~زرق 207
~~رون 119499
~~زرقان 129،11
~~~~دویان 199
~~زرمان 233،268
~~رویست (ص - روبست ) 142، 145،144
~~زرنج 196،194،192
~~ل
~~دوبحان 104
~~زرند 145،144،140
~~رویگران 247
~~زط 43
~~ره 78،76
~~زطیان 47
~~ز
~~دهنان 119،98
~~زغر 68467،64،60
~~ری 171،199-166،164-162،156،129-
~~زکریا 14
~~2019،187-184174
~~زم (فارس) 107
~~ری 8،92،2
~~زم (خراسان) 244،244،224،220،204

PageV00P371

~~============================================================

~~312
~~مسالک وممالک
~~زمزم 20418
~~سافردز 272،240
~~سافلغ 261
~~زمین داور. داور
~~زناته 46
~~سالوس 179،199
~~زندرامش 298،296 ms279
~~1- سأمانیان 245،230
~~زنجان * زتگان
~~ن سام خواش 249
~~زندثه 272،294،244
~~سامجن مادون 242
~~سامچن ماوراء 242
~~زنگان (-زنجان) 125،102 (درفارس)
~~زنگان 13،172،169،164-159
~~امره 48647،46642481،9
~~زنگبار 1114،63،44،44044،44،14،9،9 سامریان 21
~~- زنگی 43
~~سامسیرک 274
~~زنگیان 104،38،41
~~* سامة بن لوی 149،124
~~زوزن 225-2244209
~~سان 214
~~ساودار (شاردار) 252،251
~~زویله 48،47442،40،49
~~* زیادبن ابیه 100
~~ساوغرشاوغر
~~زیاد آیاد 114
~~اره 174،14،163
~~زیادی 209
~~سأیره 24،24
~~زیدان 94
~~سایه 23
~~زیریان 107
~~ب 28،17
~~زیزانزد 107
~~- سباعیان 254
~~زیلع 48
~~بانیکث 263
~~سبلان (کوه) 150
~~ذینوز 271
~~سهاهان (-اصقهان) 102،99،93،91،89،
~~1564144114-116،111،107،10
~~190،18-144،12-122
~~ساباط 24،298،258،256
~~سجاب ( اسبجاب سبیجاب) 259،17
~~سابزوار 224،205
~~275،269،264،264
~~سابور (شاهور) 106،106،102،101496،
~~مبپدرود اسقیدرود
~~145،131،12441144104
~~ستکند 294،264
~~ساریانان 170
~~ستورکث ( استورکث) 292
~~ساری (صساریه) 179،172،170،164
~~مجستان مستان
~~اطیر 217
~~مامه49،42،40
~~ساغرج 254
~~سخر 244
~~اغند 189

PageV00P372

~~============================================================

~~313
~~فهرست جفرافیائی وتاریخی
~~* سعدبن ابیوقاص 44
~~ده
~~سفد 226- 240،224- 232، 246،244- 4247
~~دور 27
~~2724249،25726،254252،24
~~سدومان 194،190،147
~~فیدوود اسفیدرود
~~دونه 49،44440
~~سفینه (سقینه) 243
~~سراب (ص : عینالماء) 199
~~سقایة الحاج 18
~~اج 159
~~ستایةالعباس 18
~~صرای حمدوته 241
~~سقلاب (صقلاب) 10،9،7،6
~~رای عاصم 217
~~سقینه (ص- سفینه) 243 پاورتی
~~رای 104
~~سکاکث 260
~~سبول 259
~~سکاونه (ص صتاوند) 220،217
~~22222،221،216،211،204
~~کلکند 217
~~سردنه 119،112،111،99
~~یمشت 217
~~سرصکه (ص : سرمک) 210
~~1- سگزیان 130
~~سرشابای (ص : رآس شابای) 206
~~لماس 161،156
~~سرشک 98
~~* سلمان پارسی 122
~~صرطاق 247
~~1- سلمونیان 104
~~رعشه 114
~~* سلمه 129
~~مرقسطه ( سرقصطه) 49،49444
~~لیه 98،64،10
~~رمقان 144،110
~~سلوم 223،200
~~سرمه (ص : سرمق) 119،114،98
~~* سلیمان 110
~~سرتدیب 154،34
~~* سلیمانبنالحسن 131،140
~~روان 201،200،164
~~سلیمانان م
~~سروج 80
~~سماوه 24
~~سرواب 19
~~سرقند 156، 228 241، 249،244،242
~~مروزن 199،197
~~4269،268،264،259 ،256 ،265،25
~~سروستأن 149،144،140،119،99
~~273،272،27
~~مروشنه (. اشروسنه. شروسنه اسروشنه)
~~سمنان 189،174،172،169،144
~~1267425222514244،237 232،23
~~273،270،264
~~مندر 179،177،،183،14
~~سنگان (سمنجان) 224،216
~~بد 184،14179،176157،12،6
~~موره 49،46
~~سرین 17،19
~~ن میران 119،104،100
~~لیف 48،44،42

PageV00P373

~~============================================================

~~314
~~مسالک و ممالک
~~مرسنده 257
~~میساط 7،76075،69،60
~~سرق الازبعاء م
~~من 74
~~سنان 116،101
~~سوق سنبیل. بازار سنیل 90
~~سوکن 194
~~* ستباط بن ms280 اشوط 191،158
~~سرنج 213،269
~~ستبیل *بازار سنبیل
~~ست141
~~سهروزد 165،164،193
~~س 109
~~یام 250
~~سیاروشان 210
~~تجار ب
~~سیاهکوه (بیاپان) 199،187،186،172،10
~~رفنن 251،250
~~1 سیاهکوه (جزیره‌.) 177

~~اج
~~اگره (سیاهچرد) 269،218
~~د 437431،1،904اس1444152،14
~~سیه سره
~~ل سحد ، 2 1، ، ، ، 8، 5،5ه
~~194
~~سنداسنگ 210
~~یبدأست 170
~~مسبویه 128
~~سندان 153151،147
~~مراف 41، 117،1144114،100،96،42
~~درود 194
~~ستدیان 194
~~144121-119
~~مدیه 147
~~سیرگان (سیرجان) 140139،115،114،
~~سنگان (سنجان ) 224،205
~~145-144
~~ج 200،191،146،140
~~سیروان 169،165،194،81
~~سوار 182
~~سیستان 184،146،144-129،126،6640
~~سوانجان 101
~~،202،2،،،197-194،192 ،191 ،186
~~سوباره 154،147
~~222220،210
~~سوخ (ص سوج) 296- 276،268
~~میگان (سجان) 161،103
~~سوخیر210
~~میف 118
~~مورا 46
~~سیف آل ایی زمیر 123،100
~~موددرده 199
~~تن،
~~سیف بنی الصفار( آل صفار) 104،100،97،
~~سورقان 145،140
~~124
~~ورمین 214
~~سین عماره 100
~~صورة 147
~~سیفانه 270
~~موس 94،9490،81071،48،41،34
~~موسان 210
~~سینیز شینیز
~~سوی 201،194
~~سوسقان 224،20

PageV00P374

~~============================================================

~~315
~~فهرست جغرافیائی وتاریخی
~~ش
~~شق حسین 269
~~ق حمید 229
~~شابای. سرشابای
~~شق الرستاق 101
~~شایخش 242
~~شقالرود 101
~~شایران 157 پاورقی، 158
~~شقالماسنان 101
~~شابر خواست (ص حشابرخاست) 164،164،114
~~شقوق 25،24
~~شابور (سابور) 119،117،112،101،96
~~شکت 270
~~* شابور 91،9
~~شکره 101
~~شاذروان 91،90
~~شکی 158
~~شادفری 108
~~شلات 279275،267
~~شاش چاج
~~شلجی 264
~~* شافعی 91،94
~~شلنبه 171،169
~~شام 25،24،22،17،26،14،9،845،4،
~~شماخی 190،158
~~98،97،6523،9،55،7،44،
~~شماسبه 4
~~210156،1442121،7722-
~~شمشاط 77،69
~~شامات 26،64
~~شکور 161،159،158
~~شامات (کرمان) 144،140
~~شنتبریه 46649
~~شاوغر (- ساوغر) 276،264،224
~~شترین 71،49،45644،44،40
~~شارکت 268
~~شور 190،148،182،186
~~- شاها کانیان 104
~~شوررود 189
~~شاهرنگ 19
~~شوش موس
~~شاهونیان *10
~~شوشتر ( تستر) 107،94،92،91،90
~~- شاهیان 214،212
~~شومان 271،256،244
~~شبرخشین 109
~~شهر 272
~~شبورقان 224،214،213
~~شهربابک 98 پاورقی
~~شجر 27
~~شهرزور 169،164،164،10،86،82،81
~~شراة (شراه) 211،93،60،47،27 (قومی از
~~شهرستان 49
~~خوارج)
~~شهرکیان 104
~~شروان 157 پاورقی، 160،158
~~شهرفاتک 98
~~* شروانشاه 177،160
~~شرر 145،144،141
~~شعب بوان 113،104،101
~~- شهرویان 103
~~* شعب 22
~~شهریار ا10
~~شغب 29

PageV00P375

~~============================================================

~~314
~~ملسال وممالک
~~* شهریارکرد 127
~~1- صفریان 103
~~شهمار (ص سهمار) 170،164
~~فین 78،20
~~- شهیاریان 103
~~صقانیان * چغانیان
~~صقلاب ( سقلاب) 239
~~* شبدیز (اسب خسروپرویز 167
~~شیراز ms281 111،109،106،104،99،96-117 صقلیه 73،74
~~141،129،128،126،12،121،119-143 صلاویه 182
~~160،1474134
~~صنعا 298،29،26،16
~~شیزر 14
~~صنهاجه 16
~~شیتیز (سینیز) 144،119،118،102،32 صوان النجس 102
~~صور 02،49،68،62
~~صیدا 19
~~1- صیریان 104
~~صابی 78
~~صر 16-164،89،81
~~صابتان 14
~~صکان 118،100
~~صالقان 194،192
~~ور 153،151،150،147،146
~~صافکالغرب 132
~~صاهککالصخری 98
~~ض
~~صاهکالکبری 119،98
~~صباحیان 103
~~167،122،10،8r ضحاک
~~*ض
~~صبران 2756264،264
~~صحار 27
~~ه
~~طابران 205
~~طارم (تارم) 198
~~قره
~~صرام 119
~~* طاشم 124
~~طاق 198،192،،20
~~ص
~~صرمنجن(صحصرمتجان، صرمنگانحصرمنقان)
~~ان (دیلم) ،169،12
~~244
~~طالقان (مرورود) 213
~~له 1،29،25
~~* طاهر 197
~~طاهریان 205،197
~~د744
~~طاعریه 236، 270
~~صفا 18
~~صفاره100
~~حایف 29،26،22،21،14
~~طایقان 224،218،217
~~حفاریان 197
~~طبرستان 17-172،170-1648،157،12510
~~صفاهان سیاهان

PageV00P376

~~============================================================

~~31
~~فهرست جفراقیاتی وتاریخی
~~204،202،14
~~طیطله 19،46،45،44
~~طور سینا 6051
~~طیرسران 157 پاورقی
~~طبرقه 48،41،39
~~بریه 154،110،69668،62،62،60
~~بس 216،147،186
~~38554
~~طبس مسینان 220
~~مادان 28،13-15، ،35،34،3، 33، 43-41
~~یمین 225،216
~~0449
~~طخارستان تخارستان
~~* عباس بن احمدین الحسن 124
~~طرابزنده 158
~~* عباس بن عمروالغنوی 79
~~طرابلس 99،98،64،48،40،44
~~عیاسه (ص - عباسیه) 47
~~طراز 299،264،264،244،242،226
~~- عباسیان 48،47،44
~~طربال 110
~~* عبدالحمیة بن یحیی 127
~~طرخیشان 119،98
~~عبدالرحمن ده عبدالرحمن
~~رسوس 68،2499،،74،7
~~* عبدالرحمن ابن محمد بن عبدالله *4
~~طرطوشه 74071،49،44،40
~~* عبدالرحمن بن مفلح 126،124
~~طزر 194
~~عدالقیس 25،24
~~وج 99،،108
~~* عبدالله 129
~~طسوج خان 99
~~1 * عبدالله بزرجمهر بن خدایداد بن المرزبان 128
~~طوج کبیر 99
~~عبدالله بن حمید 261
~~* طلحة بن عییدالله 82
~~* عبدالله بن طاهر 229
~~طلیطله 49،49440
~~عبدالله بن عامرین کریز 19
~~طاخس 229
~~* عیدالله بن علی بن منصور 127
~~ستان 116،101
~~1 * عبدالله بن عمر 122
~~نجه 71،41،44
~~* عبدالله بن المعتز 230
~~طواریس 292،248،246،245،244،242
~~1 * عبدالله بن مققع پارسی 1297
~~وران 147،146،،154،151،15
~~عبدسی (ص عبداسی) 82
~~طوس (-توس) 205،204
~~* عبیدالله ناطمی 14،42،41440
~~طلهمادیان *10
~~* عیدالله بن یحیی 124
~~* طهمورث 20
~~* عتبة بن غزوان 84
~~طی 17
~~* عثمان 4
~~عجم 157 پاررقی، 208
~~ب 14،93،90،4
~~* عف بن عنبسه 154
~~طیریان 94

PageV00P377

~~============================================================

~~31
~~مسالک وممالک
~~دن 444421،29،27،26،16،10
~~* علیین عیسی 147
~~عراق 19،94429694،17،16،14،14،844
~~* علیبن مردشاد 129
~~128،122،93،91 ms282 ،446444،82،4
~~* علوبنالبرزبان 129
~~170،162،1564166144144،134،130
~~* علوبن موسی الرضا 205
~~253420204،198،195173
~~1 علی آباد 174
~~- عراقیان 196
~~* عمار یاسر 198،197،78
~~عرب 31424،24،18417،16،15،14،4
~~- عمالقه 17
~~11224104،4،74 61447222،
~~عمان 48639-44،31024،22،44،16،15
~~253،184166،154،14
~~3
~~عرفات 19
~~* عمرین ابرهیم 124
~~عرفه 19
~~* عمربن حفصون 4
~~* عمربن خطاب 142،142،82،61،20
~~* عروة بن آدیه 123
~~* عمربن عبدالعزیز 65،64
~~عریش 51
~~حسفان 2
~~* عمرین عبدالعزیز هیاری 150
~~* صرکی 13
~~عسقلان 28
~~* عمرو 197
~~عکر مکرم 89
~~* عمروعاص 2ه
~~عسکرالمهدی 84
~~* عمرربن عیینه 124،124
~~عشیره 24
~~1* عمروبناللیث 2200،194،142،129،126،123
~~حقده 144،118
~~199
~~عقیق 21
~~عواصم 29،68،94
~~کبرا 87
~~عیذاب 57،47،31
~~که (صعکا) 19
~~*عیسی 140،91
~~علاقی 37
~~* عیسیین معدان 153،152
~~علث 87
~~عیص 23
~~لجسکس 46044،40
~~عین التمر25
~~علمین 19
~~عین زریه 70،66،59
~~علویان 169،23
~~عین الشس 57
~~* علیبن لیث 197
~~عیزالهم (-چشمة الهم) 175،169
~~* علیبن ابیطالب 132،105،84،25
~~* علیینالحسینبن بشر 128،126
~~* علوین حمزةالکسائی 170
~~فارابخشته 246
~~* علیبن شروین 172

PageV00P378

~~============================================================

~~31
~~فهرست جغرافیائی وتارینی
~~1 قاراه 12
~~غیرا 140

~~فارس (- پارس) 131،114،104،98،12،
~~غدرانک 274،260
~~غرجستان (ص غرج ، غرج الشار) 203
~~200،184413
~~فارغر (ص فارغی) 243
~~251،219،214،207
~~لفلتوق 9
~~رجتد 274،290
~~غرم 200
~~فاریاب- پاراب
~~01
~~49،48،4
~~غزلاص : غزیه) 182،1772176،174،12،11،
~~1س
~~قامر 296،226
~~264،2674148،242،146،222،221
~~فاقوس 57
~~295
~~49،،0
~~غزان 230
~~1فرات (رود) 69،98،95،59،53،25،16،19،
~~غزق (اسروشنه) 273،252
~~غزک (شاش) 274،260
~~48،6،8628148-6
~~1- فراتیان 103
~~غز گرد 269
~~غزنه (-غزنی - غزنین ) 196،195،192، فرانه 242
~~- فراورالسفلی 242
~~25،222،219،2172202،202،20
~~ت االته1
~~فراور القلیا 242
~~غزنینغزنه

~~فراونده 164
~~غزه 18،91
~~فراوه 215،203
~~خریه غزر
~~فربر 270،268،2452244،242
~~غمدان 26
~~قرتانغمام 298
~~غمرسرخ 187
~~قرج 118،112،101
~~غناج 290
~~فندجان (ص. غندگان ) 114،100،44
~~فرجان 100
~~فرخشته 270
~~خوبار 264،250،249
~~فرزک 107،102
~~غوبان 210
~~غور (شام) 29،63،90
~~فرزین 140
~~غور (خراسان) 220،214،210،204،202،
~~فرست 174
~~فرطاست 101
~~224،221
~~24421 6
~~غوریان 220
~~* فرعون 6،33م7
~~غوطه 231469،64،63،62،15
~~فرغانه 42424241،229،227،226،14،14،8
~~273،270264،259259،246،244
~~فرغیدد 242
~~فاراب (پاراب پارابه) 224،256

PageV00P379

~~============================================================

~~مصالک و ممالک
~~329
~~* قارت 169
~~فرگرد 224،212،211
~~قارنکوه - کوه قارن
~~فوما 5609
~~* قاسم شهریار 127
~~فرنک 274،260
~~قاشان (کاسان حکاثان) 196،164،162،
~~فرنگ ms283 7471،46،44،40،10
~~186-144
~~فرواب 108
~~قالری (ص قلری) 153،150،147
~~فروان 224،219،217
~~فالیقلا (ص قالیقلا) 159
~~فره 2144200،1901980193
~~قامهل 194،151،190،147
~~فریم 170،109
~~قاین 225،223،224،216،215،184
~~* فزاری المتجم 171
~~قبا 279،268،265،21
~~فا پسا
~~* قباد 122
~~فستبان 119،101
~~قیادیان 271،234،242
~~فسطاط 97-54،52
~~قبرس (ص قبرص) 174
~~* فضل 129
~~1- قبطیان 16
~~ففک 274
~~قبق (کوء-) 150
~~فلسطین 98،6746210،59،96،29،15
~~قبله 158
~~فمالصلح 87
~~قبه بومسلم 2،6
~~فشک (ص . بنک) 247
~~قراجون 269
~~فتگان 258
~~1 قرامطه قرمطیان
~~فوسجان (ص فرشجان)100
~~فهرج (کرمان) 145،140
~~قرآن 164،91،44،19،4
~~فهرج (فارس) 117
~~- قرشی 149،148
~~فهلفهره 164،192،147
~~قرطبه 47،46،44،42
~~قرقوب 144،94،92،90،81
~~فیجه 12
~~فید 23
~~قرقییا 78،77،75،10
~~* فیروز 122
~~1- قرمطی قرمطیان
~~فیررز قند 199،192
~~1- قرسطیان (- قرامطه) 131،130،26،21
~~فیق 19،68
~~قرمونه 49،44
~~قرتن 197،192،،20
~~فیلان 167 پاورقی
~~قیوم 54
~~- قریش 18
~~قرینین 223،209،207
~~قریه *دیه
~~قدسیه 84،82481،24
~~قزدار قصدار

PageV00P380

~~============================================================

~~341
~~فهرمت جنرافیائی و تاریخین
~~قزرین 1129،198،126،194،163،162،120 قلعه اشکنوان 100
~~174،172،170
~~قلعةالجص 102

~~10
~~تسطانه کشتانه
~~قلة
~~نه 1110472،71
~~حص: دیگدان) 105
~~1
~~قصدار (حقزدار) 193،147
~~- قلعه سی
~~10
~~5

~~1 قلعة قفیل 197
~~قر 21،196،192
~~قلعه کاریان 105
~~قصر ابن هپیره 86
~~91

~~فصراعین 119
~~1- قلعة لارز 174
~~قصرالبرادین 199،164
~~قلعه مجرس 115
~~صعه مج
~~قصر دزدان (ص قصراللصوص) 1164،194 قلقا طوس 161
~~قصرانین 171
~~قلمریه 49،40
~~1 قلمیه 74
~~قصرقند 152،147
~~2
~~قم 186-184،170،166،164،164
~~قناة 13
~~زه (ص . دزه) 269،298
~~فیزه
~~قطیعة گیع
~~قلی 192،147
~~ن
~~(کوه-) 18
~~قندابهل (ص تندبیل) 153،152،150،147
~~تیقمان (ک
~~قنزبور 153،152،147
~~قفص کوج
~~قفیر 140
~~قنسرین 99،68،94،16
~~قلزم- د قلزم
~~قنطره 101
~~قنطرة ا النمان 193
~~قوسین 171
~~قومس (حکومش) 184،172،169،125-186 ا قنطره‌ سکان 126
~~2322220322،4
~~1 قنطلاةالصراة 15

~~قنطره‌ کرمان 200
~~قوهستان * کوهستان
~~هوین 94
~~13،11
~~لت رج
~~ت عه
~~قورس (ص قورص) 19،68
~~قهستان کوهستان - قوهستان
~~قیتاق 157 پاورقی
~~قوریه 19،45،44
~~قیروان 52449648،42040

~~فیساریه 28
~~شه
~~کابرون 212
~~هلعه 271
~~فلعه ابن عماره 100
~~22،،2،9،2،2،217،196

~~1 کابلستاد6
~~قلعه ابن کندمان 161
~~کاج 186
~~قلعه اسفندیار (ص ms284 :اسفندباد) 100

PageV00P381

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~322

~~کاخشتوان 242
~~کرتش 17
~~کاربنج (ص کارینگ) 271،233،217
~~کرخ 85،84
~~کرخه 90،89
~~کاربنگ- کارینج
~~کارزین 118،111،109،108،104،100 کرد 216،114،111
~~کارنیان 99
~~1- کردان 165،154،88
~~کرد بچرد 101
~~کادیان 106
~~کردر 272،237،230
~~کاریزسری (ص : قناة) 199
~~کاریز شاهی (ص : قناة) 170
~~کردران خواش 272،135
~~کازرون 117،114،112،106،101،96-119/ کردکان 144،140
~~1- کردی 127
~~136،134،121
~~من 91
~~کاسان (خراسان) 275،273
~~گردیان 101
~~کردیاد
~~کرک 210
~~کاسگان 108،99
~~واع
~~کرکان 116
~~اسان فاشان
~~رسان
~~کرکت 258،256
~~کاگان 102
~~کرکس کوه 187،186،185
~~کالف 233
~~کرکویه 199
~~کالوون 212
~~کام فیروز 132،129،119،108،106،102، کرکی (بازار.) 156
~~کرم 116،101
~~139
~~کرمان 103،94،95،78،69،37،31،13،5
~~کاونیش 200
~~1149،137،122،114-119،111،109
~~کاه 217
~~241،20-184،14
~~کاهون 144
~~مانشاهان 194،163
~~کبرنه 274،290
~~سمسصر
~~کرمانیان 103
~~کبودنجکث 273،253
~~کرمینیه 272،268،250،246-244،244
~~کتامه 46442
~~کثه (حیزد) 117،115،114،111،104،97 کرنه 152
~~کروان (فارس) 108
~~* کثیر بن رقاق 254،197
~~ت
~~کروان (ماوراء النهر) 279،267
~~کداک 2744260
~~کروخ 224،216،2،9
~~کدر 279،264
~~کرردن 199
~~کراکین 212
~~کره (پوشنگ) 224،211
~~کران 133،119،100
~~کربگرد 210
~~کره (اصطخر) 110
~~1 کره‌ بودلف 165،164،163،162
~~کربلا 86

PageV00P382

~~============================================================

~~323
~~فهرست جغرافیائی و تاریخیت
~~کره رود راور 195
~~کتار 110
~~کنیایه 153،151،147
~~کری (س کرین) 184،187
~~کنجله (ح : کنجیده) 293، 294
~~کس 200،192
~~کسانی 246
~~ن کند 276،268،264
~~ن کند درم 214،213
~~کسیه 273،256
~~کندر 223،205
~~* کسری 167،120
~~کندک 269
~~کش 274،256،255،254،244،232
~~ت.
# کشتانه (م قسطانه) 174
~~کنده 28
~~کنسا 110
~~کشک 269
~~کشیر2
~~کنعان 132،87
~~عه 14
~~کشعهین 223،209
~~ن کنگراک (ح حکندراک) 275،260
~~کشنه 243،241
~~کنیسه 70،65،59
~~کشیستان 145،140
~~کوار 117،108،100
~~اککنا.
# ان 211،209
~~ه 92،19،14،4
~~بورن 6
~~کفربیا 16
~~کواشان 211-209
~~کفرتوثا 77
~~1 کوئی ربا 87
~~کوثی طریق 87
~~کفره 114
~~کفرة السفلی 9
~~کوجاغ 232
~~کفرة الطیا 99
~~1 کوجری 188
~~کلار (طبرئستان) 175،169
~~کوچ (- نفص) 144،142،141
~~کلار (فارس) 119،99
~~کورد 119،99
~~کلازک (ص : کنازک) 174
~~کوستان (ص کوسکان) 199
~~کلازن 106
~~کوسوی 212،211
~~کلس 98
~~کوشک 211،209
~~کوشک احنف (تصر) 213
~~کلشج 274،260
~~.
# کوشک بوهاشم (-قصر) ms285 240
~~تلوادی 45
~~-
~~کلوان 191
~~کوشک چلال دیزه (. قصر) 241
~~کلوذر 114
~~کوشک رباح (-قصر) 241
~~کومتاباد (ص - کوفاتاباد) 212
~~کلید- اقلید
~~کلیوان 92،90
~~کوغون 194،140
~~کوفا 212
~~کمارج 101
~~کوفه 143،87،86،84،84،81،52،28،16
~~ک 19

PageV00P383

~~============================================================

~~مسالک وسالکک
~~کوکان 210
~~کوء لکام 68،65،59
~~کوکور 189
~~کوء ماسیدان 78
~~کومش ( قومس) 224
~~کوه مردقشه 240
~~کوه نقره (ماوراءالتهر) 212
~~کولسره 161
~~کوه نقره (کرمان) 145،142،141
~~کومین 145،140
~~کوه احد 21
~~کوء ورکه 244
~~کوء اسبره 267
~~کوهستان (جبال قهستان قوهستان)13،5،
~~20189،14،170196،165،192،
~~کوه بارز 142-140
~~کوه بارما 78
~~کوه بوقبیس 19،18
~~کوهستان ابوغانم 144،141،140
~~کوه 251،248،247
~~کوه بهرا 59
~~کومکان 100
~~کوء بیتون 167
~~کوه ثبیر 20
~~کوی میدان 164
~~کوه جفراغز 248
~~کویابه 184،182
~~کوه چم 113
~~کویر 195
~~ه (ص . کاه) 224
~~کوه حرث 167
~~کوه دماوند 172،167
~~کها 171
~~کهر گان (کهرجان) 116،107،100
~~کوه دینار 107
~~کوه دضوی 23
~~کهیم (- کوهسیم) 274،290
~~کهک 201،192
~~کوه سبلان 167
~~کوه سیام 265
~~کهمند (ص کهمنده) 110
~~کوه سیم (بادغیس) 212
~~کهنده 174
~~کیاخره 111
~~کوه میم (پنجهیر) 274،290
~~کوه شیام 26
~~کیر 118،104،100
~~کیز 153،151،142
~~کوه شراة 68،61
~~کیزرین 118،100
~~کوء طور 40
~~کیز کانان 152،151،147
~~کوه طی 25،24،24
~~1- کیسانی 23
~~کوه طین 105
~~کیسانیه (ص - کشانیه) 254
~~کوه غزوان 22
~~کوه قارن ( قارن کوه) 1170،169،198 کیف 224،213
~~1 کیل کوی 161
~~کوه ققص 141
~~کیماک (-کیماکیه) 179،11،10
~~کوه لبنان 59

PageV00P384

~~============================================================

~~22
~~فهرست جغرافیانی وتاریخی

~~کینجکث 251
~~لارده 49441،44
~~لاشتر 164،163
~~لاغرستان 100
~~گاوخواره 2346
~~لافت 100،45
~~گاوکان 271
~~لامس 72
~~- گبر 186
~~لاوکند (ص- لیوکند) 270،244،217
~~- گبران 142
~~لاهون 53
~~- گبرکان 247،141،121
~~لبله 49،44
~~گبرکی 167
~~لجرا 220،217
~~گربایگان (ص * جربادقان) 164،122
~~لجون 20
~~ج 157 پاورقی
~~لخم25
~~گرگان 198،157،125،11،10، ،13،17،
~~لشکر (شهر) 94،92-90،89،41
~~235،204-2،2،197،18،،1،،176،175
~~لشکرگه 204
~~گرگانج 236- 272،248
~~لصرب 156
~~گنابة ینابد
~~1 لقیطبن زراره 23
~~گنج روستا (ص - رستاق) 213،204ا سی
~~* لکز (- لکزان ) 157 پاورقی177
~~جه 191،159،158
~~1- لکزان - لکز
~~گنبد کلوشن 106 ms286
~~لمراسک 179،170
~~گنبد ملغان (صملبان) 101
~~لود 166،194،164،162،93،89
~~گندی سابور (مجندی سابور) 91،90،
~~لورگان (ص - لورجان) 99
~~163،125،94،92
~~- لوط 67،60،15
~~گورحاجی 189
~~ا* لیث *19
~~گورستان حسین 204
~~1بچان 157 پاورقی
~~گورستان معمر 204
~~1 لیوکنه- لاوکند
~~گوز 145،140
~~گوزگانان (صحجوزجانان) 214،214،203
~~گوژ 110
~~ماء نوح 143
~~گیل (- گیلدن) 176
~~ماچان 206
~~گیان (گیل) 168
~~ماچین 47،8،7
~~گیلاتی 170
~~ماذران 164،162
~~ماذ
~~میرد
~~1 ماراباد 224،211،29
~~لاذقیه 19،99
~~مارده 49،45،44

PageV00P385

~~============================================================

~~مسالک وممالک
~~322
~~مثقب 8،65
~~مارست (ص بارست) 170
~~محالی 147
~~ماروان 101
~~محر (وادی) 19
~~مازمین 19
~~محله سرمیدان (مرو) 206
~~ماست کوه 127
~~* محمدین ابراهیم الطاهری 127
~~ماصرم 108
~~* محدین اسحاق 104
~~ماسکانات 101
~~* محمدبن اسمعیل 129
~~مالان مالن
~~* محمدبنالاشعث 124
~~مالک انس 48
~~* محمدبن بشر 103
~~مالک بن طوق 78
~~* محمدبن الحسن الفقیه 170
~~القه 49445،43،40
~~محمد بن حتفیه 23
~~مالن (نیشابور) 205
~~* محمدبن طاهربن عبدالله بن طاهر 254
~~مالن [مالان) (هرات) 224،211،209
~~* محمدین الفضل 26
~~مامطیر (ممطیر) 175،170
~~1* محمدبن القسمالسامی 27
~~مامفان 101
~~* محمدبنالقسمبن [أبی) عقیل 111
~~* مأمون 297،129،128،124،124
~~* محدبن الواصل الحتظلی 125،624،105،94،
~~مامهن (ص : مامهتد) 174
~~مان (2) 119
~~129،124
~~* محمدبن هارون 208
~~ماوراء النهر 217،204-2044125،10،6،0،
~~* محمدین یعقوب 124
~~،249،245،244،2422240-226،221،220
~~سعوله 101
~~12634262،259،254،252،248،249-243
~~270،28،29
~~مداین 87،86
~~* مدرک 129
~~مامان 140
~~مدلج 2
~~* ماهانبن بهرام 128
~~مدمینیه 2720232،20
~~ماهی رویان (ص : مهرویان) 49،36،31،
~~مدوا 476،297
~~121،118،117،11349
~~مدیامجکث 272،246-244
~~مایین (ص مائین) 119،115،100،98
~~مدین 45،69،2217،19
~~مایمرغ (یخارا) 241
~~مدینه 122،31،29،2824421420،17،16
~~مایمرغ (سند) 250- 269،252
~~- مبارکیان 103
~~مدینه صرضر 49
~~مدیونه 42
~~متریس 121
~~مدار 49،83
~~مثوث 94،90
~~مذر 224،217
~~* متوکل 87

PageV00P386

~~============================================================

~~32
~~نهرست جنرافلنی وتاریخی
~~هالک وهمالک 249
~~م مطه
~~مسنجان 104
~~مذیامجکت حمدیامجکث
~~* مستعین 129
~~مراغه 191،159،159
~~مستنج (ص : مستنگ) 153
~~مرج 164،164
~~مرداجقان 2370240
~~مسجد آدینه کهن (مرو) 206
~~مسجد آدینه ماچان (مرر) 206
~~* مرداس ین عمر 131،125،124
~~رفوس 270
~~مسجد لداهیم 68،62،91
~~مرزبان 251
~~مسجد اهل سنت 144
~~* مرزبان بن ترکسفی 253،230
~~1 مسجد بلخ
~~ن ن ms287
~~مسجد بنی ماهان (مرو) 206
~~مرزقان 149،140
~~مجد حرام 18
~~رسمنده 199،658
~~مسجد خوارج 144
~~ریه 927،43،40
~~سجه خیف 9ا
~~عش 069،65،99
~~مسجد سلیمان بن داود 131،110
~~مرغاب 207
~~مسچد سیستان 210
~~مرغینان (ص مرغنان) 264
~~مسجد عایشه 19
~~مرکوی 171
~~1 سجد قواریرین 240
~~مرند 191،109
~~240
~~مرو (-مروشاهجان) 203-215،213،209،/ مچد ماچ ل
~~مسجه هری 210
~~22422
~~299،258
~~* مروان بن محمد 56
~~مرورود (مروالرود) 4214،213،4074204 سرقان 91،90
~~مسعی 18
~~222
~~مسلمان 181،178،16،151،148،142،122
~~روصدان 145
~~225،224
~~روسف حه
~~س 179،147،112،74-72،47،0،،18،
~~و 2962،14
~~299،219،214،208،18
~~مریزجان (اصطخر) 98
~~مسلمانی 38،35،41،15،14،11،7،5،4،
~~مریزجان (دارابجرد) 119،101
~~2214206،96279 ،74 ،71،96،99
~~* مریم 140491

~~268،240،220
~~مزداجقان مرداچقان

~~مزدلفه 2011
~~* مسلمة بن عبدالملک 79
~~مزه 94
~~مسن 107
~~مزبنان 224،205
~~مسواهی 10،147

PageV00P387

~~============================================================

~~مسالک و ممالک
~~324
~~مخون 199،145،144،140
~~مویان 106
~~مشجان- مشگان
~~ا* مغیر بن احمد اها
~~مشعرالحرام 20
~~ن مفشح 83
~~ا* مقتدر 20
~~مشکانات 119
~~مقطم (کوه-) 57،54
~~مشکریه 174
~~* مکتفی بالله 20
~~مشکی (ص مشکة) 162،147
~~مکران 4154،152-1400146،142،141،149
~~مشگان (ص مشجان) 108،98
~~199،192،184
~~101
~~مصر 4،،1،46،41،29،25،14،1249،6،5 بکرانی 151
~~56،56،6361،48،14،0،4،48،4 مکرانیان 154
~~144141،73،71-70466،65،5
~~مکناسه 49،46
~~ل مکه 16- 194،41،29،28،25
~~مصریان 57
~~ملاز گرد - منازگرد
~~وده
~~70 61 4664
~~1 ملتان ح مولتان
~~ملیان 1،2
~~مر 7978،7542542117،16
~~ملطیه (ص ملطین) 7-75،99،97،95،59
~~- مفریان 24
~~ملون 18
~~مطلبیان 103
~~ملیله 49
~~* مطهرین دجا 153
~~1- ممالیان 103
~~* مظفر بن جعفر 173
~~مان 8،67
~~ممطیر مامطیر
~~مناذرالصفری 94،90
~~* معاریه
~~متاذرالکبری 94،90
~~* معتز 129
~~منازگرد (- ملاذگرد* ملازجرد) 159
~~معتزله 121،43
~~11
~~ج 19،98،97،95
~~معنزلی 91
~~منحاتر (ص منجابری) 163،150،147
~~* مص 299224،129442
~~منزلگاه 223
~~مفد *742
~~منصورینجعفر 127410
~~ممره 19
~~* من
~~منصوره 17،47،13،6،4 154215216
~~* معقل بن عیسی 126
~~* معلی بن التضر 128
~~مف 57
~~ت 270،433،219،218
~~مغرب 444،92،39،29،16414،14،9،664
~~1 منکورة بیرونین 250
~~14،73،71،70،48447،42
~~متکوره‌ درونین 255
~~متکان 272،246،244

PageV00P388

~~============================================================

~~لفلئی و تاریخی
~~329
~~فهرست جشراةا

~~وم
~~میانة (ص - میانج) 161،156
~~منوجان 145144،140
~~مد 118،117،97
~~ی (ص منا) 20،19
~~میجان 143
~~مور 114

~~مورجان (فارس) 132
~~مید 150 ms288
~~میدان حسین 204
~~مورجاد (قومس) 174
~~ل م
~~مله (طبرستان) 175،169
~~مورد 11
~~میله (خراسان) 222
~~مودق
~~مهمند 10
~~مودور 44
~~* موسی ابراهیم 147
~~1مینک 258
~~* موسی عمرآن 124،64،22
~~موصل 76،75
~~موقان (-موغان) 17،146،664،156
~~نایلس 98،91،60
~~موقف 42
~~نایند 188

~~مولتان (ملتان) 192154-147،31،6
~~ناقل 175،169
~~* مولد 124
~~ناجت (ص * ناچته) 145،140
~~* مهلی 84
~~ناکور 49،41،49
~~دیه ،48،42،40
~~ناثین 187،185،135،118،107،97،،19
~~مهاح152
~~نجارجفر 242
~~154،103
~~نجاک 275،262،260
~~ستنه

~~مهرجاسقان 99
~~نجد 184،17،16
~~هرجان 23420
~~تجران 29،26،20
~~مهوزتجان 98
~~نجرنگ 266
~~- مهرکیان 103
~~تجم 275
~~مهروان 170
~~تجیرم 123119،117،100،44
~~مهروبان ماهی رریان
~~نخجوان.تشوی

~~مهرربان ماهی رریان
~~نخشب(صحنسف) 273،299،256،2950242
~~هره 292،19،1
~~نغیل 24

~~لب
~~1 نرماشیر 1850145،140،،191،19
~~میارفارقین 120،159
~~: نزوه 27
~~میانروذان 275،267،266
~~نا 222،215،203
~~میانکال 269
~~نسف نخشب
~~1 نسیای زبرین 267،266
~~میاذکش 295

PageV00P389

~~============================================================

~~مسالک وممالک

~~تسیای فرودین 266
~~توخانی 187
~~نشابور (نسابورنیشابور نیسابور) 166،
~~نوذر 234
~~نوزوار 272،240
~~204620،197،190،4714،174
~~2234222،221،212،216،20
~~* نوشروان عادل 157 پاورقی
~~نوفکث 274
~~نشوی (نضجوان) 191،190،159،156
~~نشین 214
~~نوقان 200
~~توکث (- نسکث) 274،273،262،290
~~* تصرین احمد 229،126
~~نوکند 241،240
~~* نصربن منصوربن البرزبان *12
~~فه 200،192
~~نصرآباد 170
~~تهارند 125،194،163،162
~~تصرانی 178،24،44
~~تهر : په رود نگاه کنید
~~تصرأتیان 78،74،72،64،44،47
~~فهراخشین 144
~~صین 80،76
~~نهربین 84
~~نعانیه 87
~~تهرتیوی 94،90
~~نفزه 44
~~تهر زنگان 145،140
~~ففزه 49449
~~تقاد 276،267
~~نهر سابسن 87
~~نکال 260
~~تهر مودا 86
~~* نمرود 131447
~~فهر عیسی 89
~~نموذلغ 275،260
~~نهرالقاطول 86
~~نهرالمسرقان 90
~~توباغ 243
~~تهر معقل 84
~~توبنجان حه توبتدجان
~~نهرالملک
~~توبندگان - نوبندجان
~~فویندجان (نوبنجان *توبندگان) 112،101
~~نهروان 86485
~~ثیرب 13
~~118،117،116،11
~~نوبه 29،4746
~~تز 119،101
~~فوبهار 241،240
~~فیسابود * نسابور* تشابور
~~تیمه 189
~~توبیان (توبی) 448447،31،14،12،9،6
~~54،64491444
~~نوجکث (اسروشنه) 274،256
~~نوجکث (شاش) 260
~~واحات (واح) 55،44،40،39
~~* نوح
~~وادی الحجاره 49،46444
~~* نوحین اسد 229
~~وادی ستاره 23

PageV00P390

~~============================================================

~~339
~~فهرست جفرافیائی وتارپخی

~~ویذار 250
~~وادی سغاور 209
~~ویزه 270
~~وادیالعقیق 21
~~ویشگرد 271،256،234-232
~~وادیالقری 24،22،21،17
~~یمه 171،1
~~واص 8748441،16،،94494
~~وینگرد 2754299،259
~~اسماین 299
~~واشیر 119
~~واق واق 109
~~* هارون ms289 الرشید ( هرونالرشهد) 124،65،
~~وانکث 279،266
~~205،14
~~وخان 234
~~ارونیه 70،95،59
~~وخش 271،244،2،218
~~* ماشمبن عبدمتاف 61
~~وخشاب 220،242،229
~~ماشمگرد 299،244
~~ودان 24
~~ماشمی 4
~~وذار 24،294
~~* هباربن الاسود 148
~~وذاره (رباط-) 170
~~* هداب بن ضرار المازنی 128
~~ورامین 171
~~* هدیل 2
~~ورئان 160،154،156
~~هرات (حفراةمری) 210،204،149،190،
~~ورد 15
~~224220،214،211
~~وردانه 243
~~هرات (فارس) 125،98
~~دردوه 24،260
~~ورزئین 171
~~هرمزهرموز
~~هرمزان 122
~~ورستین 247
~~رمزقره 2234209،204
~~ورخ 241،240
~~هرموز (حفرمز) 149،124،100،89،27،41-
~~ورغسر 172،21،250،244
~~149،143
~~ورکه (-ورکی) 244
~~وررالیز 224،218،217
~~* هرونالرشید * مارون الرشید
~~وروگرد ( یروجرد) 166،164،164
~~هری هراة هرات
~~هریه 111
~~وزگرد 252
~~مزار (ص ازار) 200،115،98
~~وسیح 275،263
~~هزارأسپ 22-270،247،246
~~* وصیف خادم 26
~~* هشام بن عبدالملک 48
~~وغکت 256
~~ولاشگرد 145-1444140
~~* مشام بن عیپدالله 171
~~1 هفت اقلیم 4
~~ولیدبن عبدالملک 13

PageV00P391

~~============================================================

~~442
~~مسالک وممانکک
~~یارک 252
~~هفت ده 297
~~یافا (ص -یافه) 18،20
~~هفدر 174
~~لاورد 24،2624217
~~یحیی اکثم 129
~~هلبک 221،280،222،218،217
~~یحیی زکریا 13
~~همان100
~~* یی فاطبی ا؟
# مدان 28
~~یزد 186،144،128،119،117،115،111،97
~~189،189 (به کثه نیز نگاه کنید)
~~همدان (مر - همذان) 196،164،164،192
~~همدانیان 174
~~یزد آباد 73
~~د
~~* بزدگرد 208
~~هند (- هندوستان) 14،12،61،7،6،6 * یزید بن عقال 123
~~14،146،114،109،2،3-194،1 * یزیدین معاریه 12
~~229،2204202،1974192
~~* یعقوب (پیغامیر) 62،61
~~حندو اه
~~* یعقوب بن اللیث 142،199،129،125،109،
~~حندوان 219،180،151،149،144
~~194،197،193
~~ینان (2) 253
~~دوتانهند
~~هندیجان (ارجان) 102
~~یقطان 192
~~یلملم 12
~~مندیجان (صابور) ا10
~~هواره 44
~~امه 25،2،21،17،16
~~هواده 49
~~ن 37،49،42،28،26425،24،14،19،14
~~* هود 27
~~184،124122،92،
~~-یعنیان 24
~~هورابله 83
~~ینابذ (گنابذ ح جنابد) 244،216
~~ورجتابه 34
~~ینبع 23
~~ت 7662675416
~~هر 117
~~* یوسف پیغامبر 53
~~یونان 72،62،16
~~یونان (آذربایجن) 120
~~* یأجوج 11،9
~~1- یونانیان 14
~~یاجوج ومأجوج 9،7

PageV00P392

~~============================================================

~~استدراگات وفلطنامه
~~ه سر غله امی
~~ص 89 س 10_ بارما] بیان (باستناد
~~“ س 10 قصبه ا قصبهای
~~ص8 س 2 [عنوان سیاه باید در ا اصطخری)
~~کنار سطر نهم قرارگیرد]
~~1 ص 92 حاشیه 2 - کزوره اکزوره.
# 98 س 7 منتر امثبر
~~مفابلص 15 ذیل تصویر. مغرب اعربا
~~ص 104س ms290 10_ چراخوارهالچراخورها
~~ص20 س 1 چشمه’ چشمهای
~~104س 19مایه مایه
~~ص 21 س 9 وادی اوادیی
~~ص 105 حاشیة 6- اسفتدباز ااسفندباد
~~ص 27 س 5. شجر اشحر
~~ص 107 حاشیة 16- ببامهااببابها
~~ص 37 حاشیه‌ 2. م، : یونان/،م
~~ص 111 س ا جم وبردست رامت
~~یونان ، اصطخری (ندارد)
~~ادروازه هرمز و بردست چپ 00
~~ص 41 سرصقحه. المغرب مغرب
~~ص 114س 2 "پنج فرسنگ " بعداز
~~ص 4 س 8. تاجه ا [رام تاجه
~~سیراف زائد است .
# ص 46 س 20 و 47 س 1 بیره البیره
~~117س 10 شصت اشصت (وهفت
~~ص 1 س 3. بجه (ضمه روی حرف
~~ص 120 س 8. پوشتد{ هوشند
~~اول باید قرارگیرد)
~~ص 122س 1. باریس هارس
~~ص 52 س 14- فساط)فسطاط
~~ص 133 حاشیة 9- بقریه ابقریة
~~ص 5 حاشیه 2- دریاچه ادریا
~~144حاشیه 2 "ت. برود قبل
~~از" طرازگاه"
~~ص 56 حاشیة *. باف ا بافت
~~ص 63 س 8- مقصوره‌ امقصوره
~~س 140 س 3_ بیابان ابیابان:
~~ص 69حاشیه - مترجم( مترجم یاکاتب
~~ص 155 س2 مشرق واو" زیاداست
~~مقابل ص 70 ذیل تصویر. دریایدیار
~~ص 156س 10 خوزستان اخوزستان و
~~ص 82 س 15بی ابن
~~ص 158س 10غراغزا
~~ص 83 س 19 روستایی اروستایی
~~ص 160 س 10 چهل اچهل درم
~~ص83 حاشیه‌ 6- زرق ازورق
~~ص 174س 10 در بن ادرین

PageV00P393

~~============================================================

~~234
~~مسالک وممالکک
~~ص 174 س 10_ جرمحوی اجرمجوی ن الفاظه گوز وموز وسیب" را تدارد. این
~~توضیح لازم است که "موز تباتی است
~~ص 180س 11 باجمال ل با جمال
~~که درمناطق مرطوب و گرم ثمرمی دهد
~~مقابل ص 184 ذیل نقشه - مغازه مفازه
~~و مترجم باین معنی نوجه نداشته است:
~~242س 14 فرخشنه افرخشه
~~ة تتل
~~(آقای مجتبی مینوی فرمودند ممکن است
~~ص 43ا س حمدویه احمدونه
~~249 س 4 بجن اجن (تصحیح مبتنی
~~ص 257 س 11 سکنجن سنکچن
~~بر اصطخری است)
~~ص260 س 1- دنفاتکث / دنففانکت
~~ص 250 س 0و- بوزماجز ا بوزماچن
~~ص 260 س 10_ مرقشه امردقشه
~~ص ms291 252 س ؛ اصطخری وابن حوقل

PageV00P394

~~============================================================

~~انتشارات بنگاه ترجمه ونشر گتاب
~~مجموده ادبیات خارجی
~~نرجمه
~~نام کتاب

~~شیل محمد علی جمالزاده
~~9. ویلهلم تل
~~تریستان واپزوت زوزن بدیه دحر پرویزخاندری
~~بدران و پسران تورگنیف دحر مهری آمی
~~بالزاک ادواره ژوزف
~~4 - باباگوریق

~~5 - ایلیاد
~~چوته ذکرهوهیار
~~9- احمنت
~~شکسپیر فرنقیس شادمان
~~7 قرازدی قیصر
~~آندره ژید وگترسیروس ذکاه
~~8- ماندههای زمینی
~~ادیپوس ودو نمایشناعه دیگر سوفوکل محمد سعیدی
~~90 شوهر دلخواه اسکاروایلد پرویز مرزبان
~~ویکتورهوگو نصرالله فففی
~~19اشعار هنتخب
~~14الکترا
~~سوفو کل مد سعیدی
~~کنوت هامون دکتر غلامعلی سیار
~~13هرسنه
~~پپراندلو دکخر زهرا خانظری
~~14 بیست داسان
~~شیلر محمد علی چمال زاده
~~15 دون کارلوس
~~بالزاک 104ب آدین
~~19چرم ساغری
~~استاندال عفظی قیی
~~17-مرخ وسیاه
~~18- سفرنامه جالیور سویفت منوجهر امیری
~~99- قهرمان عضرما لرمانتف دکر مهری آهی
~~راهزنان وتوطنه فیسکو شیلر ابوالحن میکده
~~29 شاهزاده خانم بابل دلتر مهندس ناصح ناطق
~~22سالومه
~~اسکاروایلد مح جدی
~~23-زن سی ساله
~~بالزاک ادواره زورف
~~4 حیات مردان ناهی (جلدادل) پلوتارک مهندس رضا مشایخی
~~داستانهای ارعنی ازچهارنویتده هایث کاراکاش
~~49 خسیس.
# مول محمد علیی جمال زاده
~~7غرور وتعصب
~~چین آستن دکتر شمس العلوک مصاحب
~~تصرالله فلفی
~~44- منتخب فرهنگ فلسفی ولتر

PageV00P395

~~============================================================

~~- حیات مردان نامی (جلددوم) پلوتارک مهندس رضا مشایخی
~~4 اودیسه

~~شکسپیر مسعود فرزاد
~~39ههلت
~~*حیات مردان ناهی (جلدسوم) پلوتارک مهندس رضا مشایخی
~~موناوانا ودو نمایشنامه دیگر مترلینگ بدری وزیری و حسینعلی ملاح
~~حیات مردان نامی (جلدچهارم) پلوتارک مهندس رضا مشایخی
~~چهار نصایشنامه اوری پید معمد سعیدی
~~3-خاله عروصک واشباح ایبسن دحر مهدی فروغ
~~47لیرشاه
~~شکییر چواد بیمان
~~038 عرح بیابان
~~هرمان هسه کیگاوومن چیانداری
~~39قربانی
~~را بیندرانات تاگور فریدون حرکانی
~~ه دشعن ملت
~~اییسن محمد علی چمال زاده
~~41- کاندید یاخوشبختی ولتر جهاعیر افکاری
~~44. دکتر فاستوس
~~کریستفرمارلو دکتر لطفعلی صورتعر
~~43طلسم
~~والتر اصکات حسین دره باغی
~~شکسپیر فرنگی شادمان
~~44مکبت
~~مجموهة آثار فلحفی
~~9 پنج رساله
~~افلاطون وکتر محمود صناعی
~~زنده‌ بیدار
~~ابن طفیل بدیع الزمان فروزافر
~~عیش پیری ورازدوستی ms292 میسرون محمد حجازی
~~جور
~~اقلاطون قواد روحانی
~~چهار رساله
~~افلاطون دکتر محمود صناعی
~~کنفوسیوس کاظهزاده ایرانشهر
~~مکالمات
~~7فن شعر
~~ارسطو وکتر عبدالحین ورنن کو
~~8 - رساله درباره‌ آزادی استوارت میل چواد شیخ الاسلامی
~~جموقه متون فارسی

~~9- دیوان الوری (جلد اول)
~~باهتمام مدرس رضوق
~~4* تاریخ یزد
~~مفربنمحمدجعفری 7 ایرج افشار
~~جامع التواریخ (اساعیلیان) رشیدالدین فضل الله " محمدتفی دانش بزوه
~~محمد بینمی 7 وحر دییح الله صفا
~~داراب نامه
~~رس دوی
~~- دیوان انوری (جلد دوم)
~~قصصالانبیاع ابنخلف النیسابوری 7 حبیب یفمالی
~~هقامات زنده پیل غواجه سدیدالدین محمدغزنوی دکتر حعت مزید

PageV00P396

~~============================================================

~~مجموعة ایرانشناسی
~~9- ایران از آغاز تا اسلام دکترگیرشمن "فرمحمد معین
~~هافرت به ایران سولتیکف وخرمحه مبا
~~* راهنمای صنایع اسلامی دیماند دکتر عبدالله فریار
~~4 برمکیان
~~لوسجن بووا جبدالحین میکدة
~~کریستن سنه وکخر ذی الله منا
~~5 - کیانیان
~~9 * هقدهه ابن خلدون (جلداول) ابن خلدون محمد پروین حنابادی
~~تحت نظرا.ج آربری چنه کن از فضلا
~~* میراث ایران
~~8 فهرست کتبچابی قارسی گردآورنده خاباها مثار
~~سفرنامه کلاویخو کلاویخو محود رجب بیا
~~9ممفرنامه ابن بعطوطه ابن بطوطه محمد علی موحد
~~ادوارد براون جوه وجبکیا
~~19-طب اسلاصی
~~14- مازندران واستراباد دابینر غ: وحید مارنسرانی
~~93- تارین ادییات فارسی هرمان اته فخردضاراهه شعق
~~14 تمدن ایرانی
~~چندتن از خاررشناسان وکثر عیی بهنام
~~5 مقدهابن خلدون (جلددوم) ابن خلدون محمد بروین گنابادی
~~19 سرزمینهای خلافت شرقی لسترنج محموه عرفان
~~99 سیاحت درویشی دروغین آرمینیوس وامبری فسحلی خواجه نوریان
~~اروج بیکی بیات مسعود رج لیا
~~18- دون ژوان ایرانی
~~19جنجهای ایران و روع پروکوپیوس محمد عهدی
~~040 مالک وزارع
~~پرفسور لمتون نوجر امرق
~~49عجایب العقدور
~~ابن عربشاه حمد علی نجانی
~~موقه جوانان

~~9 پل وویرثینی
~~برناردن دوسن پیر سعیدفی
~~کارلا امن معوه وجلیا
~~4- وابین هود
~~سفرهفتاد روزه دوردنیا زود ورن حهبالله م
~~- داستانهای منتخب
~~گی دوموپاسان فریده قرهجه داغی
~~آلفونس دوده نفی قیی
~~* قصههای دوشنیة
~~9 * نامههایی از آسیای من آلفونس دوده دحر چمثید توللی
~~7 - جزیره هنج
~~استیونسن هاچر قریت
~~فاسمردان ms293 آفدرحنما
~~8- آلبرت شوایتسر
~~بیست هز ارفرستگ (جلدا) زول ورن ادههیر لیک پور
~~090 آرزوهای بزری
~~جارلز دیکنز فرح مواچی

PageV00P397

~~============================================================

~~19قصههای لافوفن
~~لافونتن بیر حیدی
~~14جزیره مرجان
~~بلشتین باب فعیف فوف
~~9- بیست هزارفرسنگ (جلدم) زول ورن ارهعیر بیدپور
~~14فرزند ربوشه شده
~~استیونسن ابواهضل جراه
~~شکسپیر فریده فرهجه داغی
~~حفت داستان
~~19لورنادون
~~است نو ووحاف
~~سررایدرها گرد ماجر قوییت
~~17شخخر مونتزوما
~~ممافرت بعرکز زمین زود ورن فریدو وهمن
~~19 ناقوسها
~~چارلز دیکنز معروستی وه. داوانی
~~کیر سیاء
~~استهونسن فریده فرهچه داغی
~~49 پسری در سعرقند
~~جرج سیوا جول عنایت
~~29مماریاشایدلن
~~لولیهمون ابوعالب ماری
~~2من وخرله من
~~خوانرامونخینز باهره راسخ
~~مافرت به ماه
~~زول ورن اردشیر نهک پور
~~- قیهرمانان پونان باستان وراسیرانو روحی ارباب
~~49- پسران شکارچی
~~توماس مینرید غلامرضا عری
~~037جنکل
~~رودیارد کییلینگ ابوالفضل میربهاء
~~049 کوانتین دوروارد
~~سروالتراسکات فرهده فرچه داغی
~~49- داستانهای زاپونی
~~فلیسهنشاله اردفهر نیک پور
~~هموه نوجوانان
~~برادران گریم وکعر فع العلوته مصاحب
~~9 افاهای شیرین
~~هزادویکشب (جلد اول) تلخیص دفر همس العلونة مصاحب
~~لا (جلددوم) تلخیس
~~-داستانهای ملل

~~شارل ویلدراک متر غریف زندیة
~~عینلک شیر
~~9- افسانههای دلیذیر
~~اندرسن اردغیر فیک پور
~~کنتس دوسگور ایرج بوربافر
~~7 فرانسواکوژیشت
~~کولت نلست تکار روحالی
~~*مامان کوچولو
~~9 مجان در جنکل
~~جان بادن فریده فرعجهواغی
~~9 داستانهای برکزیده اثرنویسند گان خارجیس. *ع. جمالراهه
~~هوفمان یقسری وباقرداد
~~19فندق شکن
~~12کل ارغوانی
~~ازداستانهای دوسی ووحی ارفاب
~~1- داستانهای چن وپری کارد چایک رستا مصاحب
~~14- امیل وکارآماهان
~~اریخ کستنر حدری وبافرراهه
~~اصتریت قیلد متور حیما
~~15- کفشای بالت

PageV00P398

~~============================================================

~~77
~~2464966
~~669466d 6 4644 466da46d 46 466 d6 ddf4ad4
~~65124 6602d6da 4a6fadd6d6 a466e addd6666
~~216260 d 6f 21466ar66 4dr6d d6 266ddd6 4 6 6661
~~429166 6664 7646 46 6266r 1d 46 6649ddd 1668
~~6611666d 46 69ad60 46f 46r6faddd:61 dd 6r2469 6284
~~669166 46664 4 rdf. ded6266114a 66r6d 66669a
~~2646666 626 1d66 dd dr6f rfr66 dea 46 raad
~~04646 6 666d daa der 166 66f, da rreedef6a,
~~266206 64 26 ms294 66dad 64 1446fdef 14ddr 46a4 64 4d6 44ade 6
~~6666012d6669692 4 r d dr 162
~~62426 2626d60a6 r1rdf6d da,6 rf 46 dardaeffaf 1
~~46124dd4d 4d. da. 6f dddr69 6f6ed6f 14d664d 4
~~266048464666666292640f6dd f6a6 4d60م
~~58611 6661646r2466 4dd 624dddra ded69

PageV00P399

~~============================================================

~~29284
~~20626661 166f466 69d6d 44d61a4dr 4 46dad06
~~266666d,6 4d 16 de6adf -fadaa. d6 2d6fda1 4raa
~~164646r a 6d2f6d d6 60616 4dd ddddd6d 4d d6 46rd66
~~964
~~17060622 6 64266d 66ard1a2r 5f 4dd6 2adaaddd0 6
~~6692dd6 011166 116r 6ddd6 dd6 46 d1 f 642a 2694
~~(110 4 12d :4414 2666r 44ddddf6d 666d62e
~~406 44rrdadr6radraadrd,6ddr66, 4faaddddddd 226a 12d0666
~~8001dd 6266 461dr 6929d 4r. 60 402666ddfeeea
~~167666r 66f f1fd add 4ddr dd66daa6d4a r6 6ad rfaddrdaa
~~10416 4624 2 d6 62146
~~046rd6r21,49 dd6d r6 61rr 4a 66d. r6 4611aa
~~4466096649 624r d6dffdaaa
~~1106 028a 1 d6 164dd6d d6r66r1r4rra 4a66
~~(2629.296d 4 r66 46f d6 16
~~4aadedda 26922 184adIdaa عa 4ت) 2114660136
~~4746r 4666266r fa6 dfedd6d df d6 6dffad 2422 2 1d6
~~710146491 426d4
~~deaa faerdad rfa 16eaa 646(و 21116,1221
~~11962616416 44d66r 640d6026d66df 1ddd
~~10 6dddddddd 2d6
~~4106084 4 666dad fa 18adda/4ddd 488
~~01040626,6 462 46 79126282 64 6rfad 4dd 66dr6d 48 f
~~191612:
~~3144466r6a 6fr der a d6 rr6rr 66eededbe
~~06 6d1r6 692 f 4d6 76420 4 6rr4d 476. 133
~~61560 616 2 de 1e60 6 f 6rda66, a 6drff
~~41630466246f 46184 2666 4dd 6 164 286664 d46r 64
~~2604 40 6 6dr 1684 446f 6 62f f r2ddfdde 6d 2dd6d (4d
~~16164616 6661 266,66r 6ddf6d fdd 4d6 4d2f 22ada1adr
~~261760rf 666 66d6461164.dd6 626666762161a
~~000466681400 9d,da 2rdadd46
~~411106661666 666 6664a6d 0 46 66ar d4rrdde4
~~110 66 5662r666 f 6 166262fdrdd26

PageV00P400

~~============================================================



PageV00P401

~~============================================================

~~11090 1046 66r 61r 4044 4d 266rdf6d 614624
~~746 066d60 40 dda6a r6fr6 611a16 eddddda df 26
~~6191646. 8666 a 46d6f d4r6dd69da,14
~~980262666d26666462drar6rrd6.rfI addaa
~~26116640r64 646dad raada2dda 6dddf 46 14604 5
~~660ddd6 6f6 669ar 66666d,f6, ddae rea64a 28 ms295
~~262. 446dad66ardda. add646a dd 2664a d6 r66
~~464606r 6d1da rad ,66dr6 4r,f6aar61r drd2ع d6
~~4612646d 46r 2 624rdf f 669 6ar64df 6addda,
~~2110 46 4616447617 2664616d 29d66 4 146 6466116
~~210 4600616 6f616d rad6 6 46f 626d r646
~~776684
~~216 666d 6246, dd1dar6dd2 6 4d7a/ 4r9
~~111446 406 66dr r,a6d6, 166 d 4 266dda
~~1166466 adda af d6dddddf6 6ddddd664 6261aa
~~1621610 446292 6 6d 466daf4r 4461d60 40 6
~~06900f 4616,4 686d 1d radda 6adad76 25 f
~~2166446d2660 6defa1r d6 626 6466
~~661066446916d16 d6ddafefda, 666f d6d 26f 2
~~214166660d6 6d6d1a faddae24df6 a26 2464624626
~~29214016 66 6964d11 f66dfded rdddaa d6 ddd4a
~~110666646 rdd64622 666626df 40 4446
~~280d64 1164 4696f6 d r6 42446f dd da
~~222166662 d169 666666. r6rdd66
~~2462262166 46d d6669992, 4a 4aefdfa46 4d6 drd6
~~4980864 26646 1rdd4 266df60 2486
~~6004666
~~246 46

PageV00P402

~~============================================================

~~2 2
~~65
~~664

PageV00P403

~~============================================================



~~6669د 166 ،26695
~~موه
~~4 کا10466
~~487190184dr 162444
~~4766 07
~~6667 1
~~24ع
~~5

PageV00P404

~~============================================================

~~مؤلف کتابمشهور مسالک السمالک (که
~~آن را مسالک و ممالک نیز میگوید)
~~ابواسحق ابراهیم اصطخری ازدانشمندان
~~و سیاحان معروف اسلامی قرون
~~سوم و چهارم است، وی اگرچه از
~~مرنم قارس و مشهور به اصطخری
~~بود، به کرخی نیز شهرت دارد و در
~~سال346هجری وقات یافت. اصطخری
~~پساذ سیر و سیاحت سربلاد مختلف
~~کتاب مسالک الممالک رابراساس تألیف
~~نام آور دیگری که پیش از اوتوسط
~~1 ابوزید بلخی نوشته شده و به صور.
# الاقالیم موسومبود تألیف کرد واثری
~~ازخودبهجای گذاشت که بعدها مؤلفین
~~سیاری بدان استنادکردند ، وهم
~~اکنون نیز از مآخذ بسیار معتبر و
~~اصیل درجغرافیای قدیم و تحقیقات
~~1 مربوط به جغرافیای تاریخی است :
~~1 اما دریغ آن است که از مترجم
~~1 کتاب خبری نداریم و نمیدانیم که
~~1 نامش چیست و دقیقأ بر چه عصری
~~میزیسته است ، آنچه میتوان درباب
~~زهان حیاث مترجم حدس زد مبتنی
~~است برحکمی که درباره‌ سبک کهنه
~~اما دلپذیر و روان و خوش آهنگ
~~آن می کنیم ms296 وآنرا بازمانده ازقرون
~~پنجم و شتم هجری میشماریم :

PageV00P405

~~============================================================

~~کتاب مسالک و معالک از آثار بسیار معتبر و
~~مشهور زبان عربی درعلم جغرافیاست و قرون متمادی
~~مورد استفاده بودهاست . فواید جغرافیایی و تاریخی
~~این کتاب بسیار روشن و یکی از مآخذی است که غالب
~~جغرافیانوبسان و مورخان و نویسندگان متون دیگر
~~بدان نگریستهاند. این کتاب در میان اروپائیان نیز واجد
~~اهمیت خاص واز جمله کتب اساسی جغرافیایی عربی
~~است که دخویه مستشرق شهیر فرن گذشته آن را در
~~سلسله کتب جغرافیایی عربی به طبع رسانیدهاست .
# ترجمه فارسی آن که اکنون انتشار مییابد
~~باز مانده از قرون پنجم و ششم هجری است و به سبب
~~کهنگی سبک و خوش آهنگی نثر و اشتمال برلغات
~~مهجور واصطلاحات پسندیده قدیمی و نکات دستوری
~~و ادبی دیگر شایان توجه خاص است . از خصوصیات
~~ترجمه فارسی یکی هم این است که بسیاری از اسماء
~~جغرافیایی دراین ترجمه به شکل مصطلح میان فارسی-
~~) ان حدسرحم سع قده والزامهالحا واو سحقیقاه
~~جغرافیایی وزبانشناسی مورد استفاده‌ اهل تحقیق
~~خواهد بود.

PageV00P406

# ============================================================ ms297