######OpenITI#

#META#Header#End#

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0001.png)

~~سرشناسه   رشیدالدین فضلالله، 648؟ - 718ق.
~~عنوان و نام پدیدآور : لطایف الحقایق
# تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب؛ 1394.
~~مشخصات نشر
~~مشخصات ظاهری : هشتاد وهشت، 954، 7 ص.
~~قروست   میراث مکتوب؛ 251. علوم و معارف اسلامی؛ 65
~~شابک   دوره: 60u-203-057,3-878 ج.6ou203 06t b :1-978 ج.2: 098-6 -600-203 978
~~وضعیت فهرستنویسی: فیپای مختصر
~~یادداشت   فهر ستنویسی کامل این اثر در نشانی: t1p1/opae.laii قابل دسترسی است.
~~شناسه اقزوده   رجبزاده، هاشم، 1320 -
~~شناسه افزوده   مرکز پژوهشی میراث مکتوب
~~شناسه افزوده   سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری
~~شماره کتابشناسی ملی : 3801499

PageV01P001

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0002.png)


PageV01P002

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0003.png)

~~بن ات به دا الا که شل ا ل کن ا اهع ان کرا لزکهذا فاه ل لل ا المه العاب اا تک
~~کلین ل ل بلة (دلت ذ لبلا ان لم نالالقدع نل لحا ل متن رکلاله بی ان ل ا ف ال أ ا الم وی نته بننا(ک لا النیا
~~بکم آآ یلة الا ن لالمل ان بلی ک انل انوه صا ذلل لذلین الله فل نا لله بلضا فایعد اله ط لفا بلنهجنکت ابثد متر لن کد ن یلةتل
~~ل ل لا ل ل ل
# م ظلن الفض رتفا لو م ی الها الف بت یز ل لف کالم اللک ح مممبل ط النیم همملذ سایا یه ان إبتی
~~م ن کماتن نبد هنا اف لذ که لالا طل النهدما آز دمت ل ک الفت ب فأللا دشدهماامننن مورن ثایذ دیة
~~أره دازذی ال ا زی ام ل لن کف ا الام نیکال ظبینء جلکبلان نهلت وکال لند وا یبم له فام عننته باثاة تمد واند: لزع لنیه
~~فارع ارد ابیظظو فه القو لفها ی ظطتاه لدا ال تهمة آنعلن هنحهم فی لد لمأننه کدندا العلد عله ماند اتنة عتلی
~~هلد متنه لل فا ویه الا متیح النتع نة اریسهم ووم لو م لا هد أله فاتت میان وتوازد له انغظر ظت تند این لمز بیلا
~~فابین للد کثةه ms001 لملفن هلت الث له له امتم ا لل) اله الظیانالوقها لل ال یلا لهجه اله منیظله لاتسح مل ایاکفة کما الاهونو
~~حیا نی ذلی ل الالطاطفیا ل الب فا لز اده ل له ل این یلف طن القنک ل حاءف آن معبة الک لعدلات(1 تتلفیل
# انت الجلنین ابنفل انلانهشة ال بالده علم
~~مز د ات نا لا فه ییلة کل ا ا لد (کان بکه لل بالظر ککه لا لیل نا بلهاة نن مله نتلنبر
# الد تفات لمازتد جانه یمخلی ا بلفه ولنن م نزقفهیلا
~~تدیذاط زابی اسببیلابل التمیه لالنلق
# بلاد
# ات   ات   دبة اذاد مقلد لی   راعة تدنلد» للة
~~لنکه له لط ف من امان الر ا کلک کان الیله طادا ف لجمی الماصله نتا لیل

PageV01P003

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0004.png)

~~پیش تر، تفصیل فاتحه و دیباچه و رسایل آن، و آن که هریک در چه باب است نوشته
~~میشود، بر ترتیبی که موضوع است؛ و بعد از آن فوایدی که هریک از آن بر آن مشتمل
~~است مجملا علی سبیل الایجاز در قلم خواهد آمد.

PageV01P004

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0005.png)

~~رسالة الحشر مع التعارف
~~رسالهآ فیض وفیاض
~~رسالهآ کنزالمعانی
~~رسالهآ آثار معجزات نبوی
~~رسالهآ فیض وبسیط
~~رسالهآ تدرج وکمال
~~رسالهآ فتوحات
~~رسالهٔ‌ خیرات جاریه
~~رسالةآ لا إله إلا الله
# رسالةآ عدد

PageV01P005

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0006.png)

~~فایده اول: تحمید موجز بلیغ و تقریر آن که مصنف در معرض اعتراض باشد و سخنان
~~دقیق به فهم مرکس نرسد؛ لاشک اعتراضی کنند. و احتراز علما از تصنیف بنابراین بوده.
~~و هرچند این ضعیف آن مرتبه نداشت، از این جهت نیز نخواست که در صدد مصنفان
~~آید؛ اما به چند وجه ضروری شد.
# فایده دوم: تقریر و جوه مذکور به آن که حق تعالی هر کس را استعدادی مناسب داده و
~~اثر آن بتدریج ظهور پذیرد تا عاقبة الامر مقتضای آن ظاهر گردد؛ و ممکن نه که آن
~~خاصیت مهمل ماند. آن که رسول علیه الصلوة والسلام را به خواب ms002 دید، و شرح تتمهآ آن
~~حال [و] تأثیر نفس کامل پادشاه اسلام خلد ملکه و اشارت نافذ بر آن.
# فایده سوم: تقریر آن که به حکم این مقدمات، بگاه فرصت در هر باب کلمهای چند
~~مینوشت. و چون علما پسندیدند خاطر مستظهر گشت و اعتراض معترضان را جواب
~~مسکت گفت؛ و بدان سبب وانق شد؛ چه، اعتراض بر سخن علما و حکمای حقیقی
~~کنند، نه به سخن چهال.
# فایده چهارم: تقریر آن که هرچند سهو برباری تعالی نرود، لکن [دیگر خلایق از آن
~~مبرا نتوانند بود و]1 هرکس که سخنی دقیق نوشته باشد از سر تأمل و تحقیق لبوده و اگر

PageV01P006

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0007.png)

~~مطالعه کنده درنیابد باید]1 که رجوع با مصنف یا اعلم از خود کند و تا تواند محمله
~~اندیشد و اعتراض نکند: چه، ممکن که موجب خجالت او شود خصوصا چون فهم
~~سخن دقیق کار هرکس نیست.
~~فایده ششم: تقریر آن که [معانی دقیق را در سلک عبارت کشیدن بر وجهی که انز
~~مطالعهآ آن مطلوب حاصل آید]2 مشکل است، و بیان آن که تعبیر این معانی بر چند وجهه
~~می تواند بود و هریک متضمن صعوبت فهم معنی است، و توضیح آن به امثله و ادله. پسب
~~اگرکسی فهم نکند از قصور فهم او باشد یا از اسباب مذکوره یا از جهت معترض و غفلت
~~او از آن که چون ناموجه باشد دیگری جواب بگوید و به خطا موسوم شود؛ و تمثیل دن
~~این باب.
~~فایده هفتم: تقریر آن که بلاشک جمع فواید دیگران آسانتر از اختراع نتایج طبع خود:
~~باشد؛ و بر عقلا پوشیده نماند که سخن این ضعیف مخترع اوست، و یقین که زیرکانن
~~چون مطالعه کنند دریابند و انصاف دهند. و تمثیل به صنعت زرگری و مهارت در آن باب»
~~و کسی که صنعتی آسان از طبع خود اختراع کند، و بسطی در این باب.
# فایده هشتم: تقریر آن که هر مصنفی تأمل نموده ms003 باشد و معنیای لطیف اندیشیده!و.
~~اعتراض شاید که به سهو مصنف باشد و شاید که به اسباب مذکوره. از آن این ضعیف نیز.
~~محتمل این معانی است، خاصه چون اعتراض کردند و جواب گفته شد. پس، ملتمس آن،
~~است که تأمل تمام کنند و بر اعتراض اقدام ننمایند تا آثم نگردند و از این فواید بی بهره
~~نمانند. و آنان که بیتحاشی اعتراض کنند جواب ایشان همان رباعی حجة الاسلام است.
# فایده نهم: تقریر آن که با وجود این معانی اگر بعضی سخنان را نامفهوم دانند آغاز نباید
~~کرد و نظر بر آن دقایق باید داشت که در هیچ کتابی نیامده باشد و این ضعیف از خود
~~اختراع کرده. و ایراد حکایات مناسب این معنی که از بزرگان منقول است و امثال که در
~~این باب آمده.

PageV01P007

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0008.png)

~~فایده دهم: تقریر آن که معارضی نصیحت قبول نکند و این ضعیف از آن متآلم نخواهد
~~شد: چه، حساد اکابر و ملوک را باشند بل انبیا را؛ و چندان که محسود بزرگتر، حساد
~~بیشتر، تا غایتی که باری تعالی را چندان اعدا است که در حصر نگنجد. و شکایت
~~روزگار که به حقیقت و مجاز گفتهاند جمله این معنی است. و توضیح این معنی به آیات و
~~ابیات و ادله.
~~فایده یازدهم: تقریر آن که این ضعیف به حکم مقدمات مذکوره از اعتراضات طوایف
~~منت پذیر میباشد، و اعتراض بزرگان خود متضمن چند فایده باشد؛ و تعداد آن.
~~فایده دوازدهم: تقریر آن که با خود عهد کرد که زیرکان و عالمان محقق را دوست دارد
~~و برادران اخروی داند، خواه سابق باشند خواه معاصر خواه لاحق. اگر ایشان نیز مرا
~~دوست خود دانند از کرم خود بدیع نباشد1.
# فایده سیزدهم: تقریر آن که مدتی در خاطر بود که در این باب فصلی نویسد، و اهمال
~~میرفت، و چون اندیشید که موجب فواید خواهد بود خاصه معترضان2 را که چون بدین
~~معانی ms004 واقف گردند بی تأمل بلیغ اقدام ننمایند تا از عواید آن ایمن مانند، نوشتن لازم3
~~دانست، و دعای بتخصیص و تضمین؛ والسلام.
# فایده اول: افتاح به خطبهآ بلیخ به این ذکر که شگر گویم خدای را جل جلاله- که
~~شکر مطلق با شاکر بهم خاص جهت خود و لایق خویش آفرید. و تحقیق این معانی به
~~آیات بینات، و بیان نتایج آن مر عباد را.
# فایده دوم: تقریر آن که هرچند انسان به کرامت مخصوص است، اما هیچ مخلوقی از
~~فیض او محروم نمانآد و تمامت به زبان حال به ادای شکر مشغولاند. و بیان این معنی و
~~تخلص به حدیث قدسی که «کنت کنزا مخفیا وآردت آن اعرف».

PageV01P008

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0009.png)

# فایله سوم: تقریر آن که هر شکر که جهت غیر گویند بالحقیقه جهت او و عاید به او
~~بوده باشد؛ چه، غیر در میانه نیست. چه، هرچه مست همه او است. و بسطی در این باب
~~مشتمل بر بیان حقایق بسیار.
# فایده چهارم: تقریر آن که یمکن که از این مقدمات بمعنی چنان فهم کنند که
~~ممکن الوجود باید که ازلی و ابدی باشد، و نه چنان است؛ چه، ازلی و ابدی مطلق
~~واجب الوجود است، عز شأنه. و هرچند در ضمن این مقدمات بیان این معنی رفته، اما
~~رفع توهمات را بزیادت توضیحی میکنیم.
~~فایده پنجم: تقریر آن که فرق است میان ممکن الوجود ذهنی مطلق که در خارج نباشد
~~و ممکن الوجود حقیقی که فی الجمله در خارج باشد. و تحقیق این معنی به بحث فیضان
~~فیض1 از فیاض بر سبیل لایزال و بیان کیفیت آن بر وجهی که مدعی و مطلوب است.
~~فایده ششم: رجوع با سر شکر و تقریر آن که بهترین تسابیح2 و کوتاه مفید آن است که
~~[به] همه زبانها انداخته که ای تو وی همه تو. و تطبیق آن با معنی سوره در اخلاص به
~~بیان توحید صرف.
# فایده هفتم: ارسال صلوات بر ms005 خاتم النبیین صلواتالله و سلامه علیه و آل و اصحاب
~~او بر وجهی بدیع مشتمل بر وصف کمالات او و ذکر وجوب صلوات بر وی و بیان
~~کیفیت آن: والسلام.
# فایده هشتم: تقریر شمهای از احوال خویش و ذکر کسبی که در این چندگاه ساخته و
~~سبب تألیف این کتاب که موسوم است به لطایف رشیدی، و شرح کیفیت آن، و التماس از
~~بزرگان که چون مطالعه کنند اگر خلی باشد اصلاح فرمایند.
# و مشتمل است بر ذکر احوال مصنف در ابتدا و موهبتی که بواسطهآ بیان آمیت رسول
~~علیه الضصلوة والسلام که کرده بود در خواب از حضرت رسالت یافت و ظهور آثار آن.

PageV01P009

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0010.png)

# فایده اول: افتتاح به تحمید و صلوات و تقریر آن که به چه مناسبت رساله را «رسالهآ
~~احوال فضل الله» نام نهاد.
~~فایده دوم: آغاز شروع و ذکر خلاصهآ احوال خویش در ابتدا و آن که همواره با و جود
~~ملازمت بندگی [بادشاه اسلام] در عموم اوقات از فکر در صنایع باری تعالی و کمال
~~صفات او خالی نبوده و در علومی که دیگران جهت تحصیل آن زحمتها کشیده بودند
~~شروع مینموده و در آن باب تصور و تأمل میکرده.
~~فایده سوم: تقریر آن که در حضرت ارغون خان روزی بخشیای از این ضعیف سؤال
~~کرد که مرغ از خایه باشد یا خایه از مرغ. و جوابها گفته میشد، و چون در وی اثر
~~نمیکرد این ضعیف را از آن فواید بسیار و معانی روی نمود.
# فایده چهارم: تقریر آن که اول بدانست که آدم بیتوالد در وجود آمده و فرزندان او به
~~توالد؛ و همچنین سایر حیوانات و تمامت نباتات و اشجار بی بذر و مادر و تخم؛ و ذکر آن
~~که تعجب در قسم توالد بیشتر است، و مردم برعکس پندارند. و بیان این معانی و
~~تقسیمی معقول در این باب و مثال هر قسمی.
# فایده پنجم: تقریر آن که از ms006 بحث سابق معلوم شد که مبدأ علوم که به انسان تعلق دارد
~~بعضی است نه همه که حق تعالی در مبدا فطرت به آدم ارزانی فرموده؛ و بنی آدم را
~~بیشتر علم فطری کرامت گشته، نه آن که از کتب آموختهاند؛ و کتب تصانیف آن کسان
~~است که به علم لدنی مخصوص بودهاند و به تعلیم محتاج نه. و اشارتی به آن که این
~~موهبت کدام طایفه را تواند بود؛ و شمهای از بحث مشیت و ارادت باری تعالی.
# فایده ششم: تقریر آن که هر چند کس از فضل حق تعالی و آموختن او بی بهره نماینآد،
~~لکن در حق هرکس به قدر استعداد و قابلیت فیض کرامت فرموده و باقی حوالت به علم
~~و کتب علوم کرده. و تمثیل حال عالم بالاتعلم و عالم متعلم به جوهر و ماهر در معرفت
~~جواهر، و بازرگانی که جواهر بسیار دارد و شناسد؛ و ذکر فواید هر یک و به حال
~~[خداوند جواهر]1 و جوهری.

PageV01P010

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0011.png)

# فایده هفتم: تقریر آن که این ضعیف از آن وقت با این معنی میافتاد و بعضی از احوال
~~خود بر آن وجه می یافت و اثر آن فضل حق تعالی میدانست؛ و تطبیق آیت 6 و کان فضل
~~الله علیه عظیما »1. و ذکر آن که [مانند] لاغری و فربهی و نشو و نما که زمان آن معین نباشد
~~هر سال و هر ماه و هر روز دانشی مجدد در خود میدید، و پنداشت که بر آن واقف
~~بوده. اما [به قیاس]2 نشو و نما معلوم میگردد که درخت علم الله روز به روز قویتر
~~میگردد.
~~فایده هشتم: تقریر آن که هرچند این معنی میدانست، اما نمیدانست که درخت علم
~~او مثمر است یا نه. و ثمرهآ آن کدام و چه، و از هر یک نوع نیکو حاصل خواهد شد یا نه. و
~~بحثی مستوفی در باب درخت کاشتن و به بار آمدن آن و ظهور ms007 ثمره، و آن که هر تخمی
~~که اندازند همان بر دهد.
~~[432] فایده نهم: تقریر آن که کسی که تخمی ندیده باشد و نشناخته و درختی رسته
~~بیند، چه داند که از کدام قسم تخم است: اما آن که تخمی اختیار کرده باشد و کاشته داند
~~که چه درخت روید و بر احوال آن روز به روز واقف باشد. و در صورت علم و درخت
~~باری تعالی تواند دانستن که هر یک را کدام استعداد و چند وجه و چه و چگونه داد و هر
~~کس رالایق چه کار آفریده.
# فایده دهم: تقریر آن که چون معرفت حال استعداد و کیفیت آن بر و جه مذکور باشد
~~این ضعیف کجا داند که حق تعالی در ازل3 او را از معانی مذکوره سرمایهآ کدام استعداد
~~کرامت فرموده و وقت بلوغ درخت علم او کی و چگونه باشد.
~~فایده یازدهم: تقریر آن که چون این معانی نمی دانست در حیرت میبود؛ تا اتفاق افتاد
~~روزی به زیارت خواجه تاجالدین مؤمنان رفت و در باب آمیت رسول صلی الله علیه و
~~سلم بحتی اتاد و کلمهای چند در تحقیق این معنی ایراد کرد و پسندیده داشتند. و ذکر
~~آن ماجرا مشروح.
# فایده دوازدهم: تقریر آن که بعضی از بزرگان تقریر این ضعیف را در معنی آمیت

PageV01P011

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0012.png)

~~بنوشتند، و معین نبود. خواست که خود بنویسد، و مجال ترک نمی شایست؛ تا شبی
~~رسول را علیه الصلوة والسلام به خواب دید1. ذکر خوابی که از حضرت رسالت یافتی هم
~~از قسم آمیت، و شرح و بسط آن خواب.
# فایده سیزدهم: تقریر آن که آن خواب را با چند کس از دوستان محرم بازگفت، و جمله
~~خرم شدند و گفتند این را اثرها باشد. و مدتی منتظر میبود، تا ناگاه روزی در خاطر افتاد
~~که آن معنی آمیت را بر جایی نویسد تا چگونه می آید. و چون آغاز کرد به اندک زمانی
~~نوشته شد ms008 در غایت نیکویی؛ و بحقیقت معلوم گشت که این معنی در این ضعیف قوتی
~~تمام کرده و اثری بسیار به اظهار رسانیده.
# فایده چهاردهم: تقریر آن که هم در آن چند روز پادشاه اسلام خلد ملکه سؤال رجحان
~~عقل و علم فرمود. و با آن که در آن فکری نکرده بود، اندک زمان اندیشه کرد و بقدر از آن
~~معانی چیزی مکشوف گشت؛ و در سه -چهار روز به اوقات فرصت قریب بیست جزو
~~ربعی در آن باب نوشت2. و بعد از آن رسایل بسیار در هر باب به اندک زمانی تصنیف
~~کرد، چنان که آن کتب در زمانها نساخان جلد نمیتوانند نوشت؛ [و] علمای وقت آن را
~~پسندیده داشتند.
~~فایده پانزدهم: تقریر آن که در این وقت این ضعیف را معلوم شد که درخت علم او
~~میوهدار بود، و هنگام بار آمدن وقتی که در بیان آمییی رسول صلی الله علیه و سلم شروع
~~نمود. و چون این ضعیف آن علوم را هرگز نخوانده بود، لاشک در این أمی بوده باشد؛ و
~~تقریری که در بیان آن دست داد از تأثیر بخشش3 رسول صلی الله علیه و سلم است که از
~~دریای آمیت خود قطرهای در حق این ضعیف موهبت فرمود.
# فایده شانزدهم: تقریر واجب دانستن شکر این موهبت بر خود و اعتراف به عجز و
~~قصور از قیام به ادای آن، و اقتصار بر «لااحصی ثناء علیک» و ختم رساله بر آیت (رب قد
~~آنیتنی من الملک)4؛ والسلام.

PageV01P012

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0013.png)

# مشتمل است بر بیان فساد سخن مرموز گفتن
# و استثنای مرموزاتی که انبیا علیهم السلام گفتهاند، و شرح فواید آن و بیان خلل دیگر
~~مرموزات و تحقیق معنی طی زمین و زمان به امثله و نظایر معقول و منقول
# فایده اول: افتتاح به تحمید و خطبه غریب موجز مشتمل بر اظهار عجز خویش و
~~استعانت از حضرت حق عزو علا
# فایده دوم: تقریر آن که چون به قدر ms009 استعدادی که حق تعالی بخشیده از حقایق چیزی
~~یافته بود، با اهل عرفان مجالست و محاوره کردی اما گستاخی گفتن و نوشتن نمیکرد تا
~~زمانی که اجازت یافت و او را بر کتابت آن گماشتند. و چون شروع نمود احتیاط در همه
~~وجوه و عبارات از لوازم دانست. و بحثی در آن باب.
~~فایده سوم: تقریر آن که در باب احتیاط معظمتر وجهی آن دانست که سخن مرموزو
~~اشارات در قلم نیارد؛ چه، این ضعیف چنان یافته که هر کس را مجال مرموز گفتن نباشد؛
~~و گمان1 بعضی بر آن که هر مرموزی دقیق و عمیق باشد خطا است. و ذکر خلل ها که از آن
~~تولد کند چون نه اهل آن گویند.
# فایده چهارم: تمثیل به مرموزات قرآن و سخن انبیا به ریسمان نقش بند، که هرچند
~~بههم برزده باشند اما در هر گرهی از آن نقشی لطیف مندرج بود، و هرچند در آن تصرف
~~کنند آشکال خوش بادید آید، و از آن مرموزات که نه اهل آن گویند به ریسمانی که صورتا
~~به ریسمان نقش بند ماند اما به گاه تحقیق هیچ بنیاد نداشته باشد و هیچ از آن بادید نیاید.
~~و بسطی در بیان احوال آن و خللها که از آن خیزد، و ذکر اختلاف [بسیاری از مردم]2 از
~~ادراک آن.
~~فایده پنجم: تقریر آن که بنا براین مقدمات باید که سخنی که گویند چنان باشد که ذکر
~~منبع کند، یا دانند و به براهین ثابت توان گردانید، و عقل را در آن مدخل باشد و چون

PageV01P013

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0014.png)

~~موازنه کنند با سخن خدای تعالی و رسول صلعم راست باشد؛ چه، هر چه با آن1 راست
~~نباشد2، راست نباشد.
# فایده ششم: تقریر آن که اکثر مردم که مرموزگویند بنیاد ایشان بر عجز و تزویر و تلبیس
~~باشد. و هرچند مرموز ایشان به نزد نادان مانند مرموز انبیا و کاملان نماید، اما دانایان
~~فرق میان آن هر دو ms010 توانند، و تفاوت میان آن دو قسم چون تفاوت میان سحر و شعبده و
~~معجز و کرامات است.
~~فایده هفتم: تقریر آن که چون مرموز گفتن محتمل چندین زحمت و سرگردانی است،
~~آنان را که مرتبهآ گفتن آن نباشد احتراز از آن لازم باشد؛ و علیی الجمله این ضعیف از آن
~~اجتناب نموده در بسط سخن و توضیح معانی کوشید. و اول کتابی که ساخت آن را
~~توضیحات نام کرد، و بنیاد سخن بر ایضاح نهاد تا مطالعه کنندگان از آن فواید یابند و باطن
~~ایشان منور گردد تا نفوس ایشان راضی مرضی تواند بود.
# فایده هشتم: تقریر آن که در حالتی که به تقریر بعضی از معانی این کتاب توضیحات
~~مشغول بود عزیزی سؤال حل معنیای کرد، و از آن سخن ذکر این در میان آمد که این
~~ضعیف به اندک زمانی چندین رسالات را تألیف کرده و سواد آن به خط خود نوشته. و
~~بحث طی زمین و زمان درافتاد، و چون آن از غرایب احوال است و فهم هرکس بدان
~~نرسد التماس نمودند تا در تحقیق آن شروعی رود و آن را بیان [و واضح]3 گرداند.
# [433] فایده نهم: آغاز شروع در غرض، و تقریر آن که طی زمان و زمین بر آن وجه که
~~مطلقا منطوی4 گردد محال است و پریدن آدمی همچنین؛ لکن حق تعالی بعضی اولیا را
~~این کرامت بخشیده، و خاتم النبیین صلی الله علیه و سلم را از همگنان زیادت بوده؛ و
~~ایراد آیت تحقیق معنی رسالهآ معراج.
# فایده دهم: تقریر آن که هرچند از این معانی طی زمان در رسایل این ضعیف مندرج
~~است؛ اما چون مبسوط و مشروح نباشد و یمکن که کماینبغی از آنجا معلوم نشود، اینجا
~~بشرح می گوید زمان مانند ظرفی است که امتعه و اقمشه مختلفه در آن نهند و کثرت

PageV01P014

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0015.png)

~~و قلت آنچه در آن رود به حسب اختلاف اقمشه متفاوت باشد: و جهت ms011 توضیح چند
~~مثال بگوییم.
# فایده یازدهم: مثال اول و تقریر آن که سرعت ذهن نویسنده را زیادت از آن مدد دهد
~~که سرعت دست. و تحقیق این معنی و ذکر آن که دلالت میکند بر آن که این حالت به
~~زمان فحسب تعلق ندارد: والسلام.
# فایده دوازدهم: مثال دوم و تقریر آن که چون مردم بالحقیقه بدانستهاند که چند مقدار
~~کتابت در زمانی توان کرد، و نظر بر حال او ساط الناس دارند و نتیجهآ ذهن وقاد کاملان و
~~خاصیت آن ندانسته، هم بر آن قیاس میکنند و چون زیادت میبینند تعجب مینمایند؛ و
~~اکثر عجایب عالم بدین طریق است.
~~فایده سیزدهم: مثال سوم، و تقریر آن که زمان مانند ظرف است و صادرات نفس مانند
~~امتعه که در آن نهند. و تمثیل به غراره که کاه پیمایند و زر نیز بدان توان پیمود، و اگرورق
~~سازند اضعاف اضعاف آن کاه برآید و اگر حل کنند همچنین زیادت گردد. و جمله زمان
~~که به حسب زمان یکی باشد؛ پس زیادتی و کمی صادرات به نفس تعلق دارد.
~~فایده چهاردهم: مثال چهارم، و تقریر آن که حال باریدن برف و تگرگ و تقاوت آن که
~~از هر دو حاصل شود، و خاصه چون تگرگ بزرگ باشد و بسرعت بارد و زمان جمله
~~یکی باشد.
# فایده پانزدهم: تفسیر آن که از این امثله و تقریرات محقق می شود که حصول کتابت
~~بسیار در زمان اندک به مجرد زمان تعلق ندارد، بل به کمال نفس کاتب [تعلق دارد]. و وجه
~~کلی در این باب آن که در نفس کاملان خاصیتی هست که قطعا به زمان تعلق ندارد؛ چه،
~~نفس از عالم زمان نیست. و حکمت در آفرینش خواب آن که تا از آن معنی غافل نمانند.
~~فایده شانزدهم: تقریر آن که چون روشن شد که نفوس ضعیفه را در خواب این معنی
~~روی می نماید، چرا نفوس کاملان را این قوت زیادت نباشد؛ ms012 بل شاید که در بیداری
~~همان از ایشان صادر شود و فرق میان نفوس ضعیفه و کامله به چنین امور تواند بود، والا
~~متساوی بودندی.

PageV01P015

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0016.png)

# فایده هفدهم: تقریر آن که چون تفاوت صادرات کاملان و ناقصان در حال خواب و
~~بیداری معلوم شد، مبرهن و روشن گشت که آنچه عجب دانستهاند که از شخصی در یک
~~زمان چندان صادرات در وجود آید که از دیگران به ده چندان زمان بیاید عجیب نیست،.
~~و به موجبی که این ضعیف بیان کرد تفاوت به سالها ممکن است. و ایراد قصهآ آصف و
~~آوردن تخت بلقیس پیش سلیمان علیه السلام.
~~فایده هجدهم: تقریر آن که چون اتفاق این سؤال افتاد این ضعیف صاحبفراش بود و
~~بر حرکت دست چندان قادر نه. به فکر این معانی مشغول شد تا بنویسد؛ و چنان دست
~~داد که به یک جلسه1 بنوشت، و چون احتیاط رفت از نماز شام تا زمان خفتن تمام نوشته
~~بود بر وجهی که به الحاق و اصلاح احتیاج نداشت؛ و اگر هم خود خواهد که بنویسد به
~~روزی نتواند نوشت. و این معنی را مصدق این دعوی دانست.
# فواید رسالهآ سوم ازکتاب لطایف که موسوم است به
# رسالهآ تفسیر قل لوکان البحر
# و مشتمل است بر جواب سؤالی که کردهاند به جهت اشکالی که از ظاهر آیت (قل
~~لو کان البحر مدادا2 روی نموده؛ و تفسیر این آیت و آیت (و لو انما فی الاأرض شجرة
~~أقلام)
# و بیان کیفیت اشیاء متناهی و نامتناهی به طریقی که این ضعیف را در خاطر آمده
# فایده اول: افتتاح رساله به آیت (سبحانک لاعلم لنا إلا ما علمتنا) و تقریر سبب
~~شروع از اتفاق بحثی در معنی این آیت، و ذکر سؤالی که امیرمسعودبک در بخارا در این
~~باب کرده بر سبیل محاوره، و التماس راوی آن از این ضعیف تا آن را توضیحی کند.
# فایده دوم: آغاز شروع و تقریر آن که ms013 سؤال مسعودبک وارد است، و تفسیر که او
~~اندیشیده مناسب الفاظ کلام الله؛ و بهترین وجهی آن که مفسر متابعت لفظ قرآن کند، و البته
~~نشاید که از آن تجاوز نماید؛ و بحثی مبسوط در آن باب.

PageV01P016

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0017.png)

~~فایده سوم تقریر آن که چون معنی خرالکلام ما قل و دل» در الفاظ قرآن در غایت
~~کمال است، مرآینه الفاظ و معانی بسیار در ضمن هر لفظی از آن تواند بود، و مفسر باید
~~که معانی بسیار هر لفظی که بگوید جمله مرتب بر آن لفظ باشد. و تمثیل آن الفاظ به ساق
~~درخت و الفاظ تفسیر آن به منزلت شاخهها و اوراق. و بسطی در این معنی و ذکر آن که
~~شرایط مفسر و تفسیر در رسالهٔ‌ علی حده بیان کردهایم.
# فایده چهارم: تقریر آن که آنچه اندیشه کنند که امیرمسعودبک چون مفسر نبوده و
~~مردی صاحبجاه بوده و اوقات او مستغرق امور دیوانی، بر تفسیر کلام الله واقف نبوده
~~باشد، این فکر خطا باشد؛ چه حق تعالی چون او را صاحب دولت آفریده و از ابنای
~~جنس به چندان کرامت جاهی مخصوص گردانیده، چرا نشاید که در این باب نیز او را
~~تأییدی ارزانی داشته باشد. بل آولی آن که چنان باشد. و امثال این معنی بسیار مشاهد
~~است، و تمسک به أمیی رسول صلعم و ذکر آن که هر کس که انکار کند منکر آمیی او
~~شده باشد.
~~[434] فایده پنجم: تقریر آن که قضایای نقلی را لاشک روایت باید کرد، و چون کتب
~~معتمدعلیه هست، از آنجا نقل توان کردن و درست باشد؛ و خلاف این نشاید و کفر
~~باشد. اما آنچه به دقایق معانی آن تعلق دارد، به حکم (یهدی الله لنوره من یشاء؟
~~راسخان در علم و اولوالالباب به نور الهی توانند دانست. وتخلص به قضیهآ ابن عباس
~~رضی الله عنهما، و دعا که در حق او فرموده، و لطیفهای در معنی این دعا. و ms014 بسطی در بیان
~~حال او و در این معنی، و ذکر آن که بعد از او نیز دیگران به همان هدایت تفسیر
~~ساختهاند، و این فیض دایما باید که باشد.
# فایده ششم: تقریر آن که اگر قطعا نشایستی که کس به اجتهاد خویش تفسیر قرآن
~~نویسد بایستی که همان نسخهآ اولین بودی فحسب. و استدلال به جواب اجتهاد به قضیه
~~[معاذ]2 ومذمت کسانی که منکراین معنی باشند، و نسبت ایشان به آن که سنایی در حق
~~ایشان گفته؛ و بسطی در این باب.

PageV01P017

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0018.png)

# فایده هفتم: تقریر آن که آنچه اندیشه کنند که اکنون و منبعد از فیض الهی راسخان در
~~علم و اولواالالباب نباشند چنان است که بهادری و لشکری لشکر پادشاهی بر چند
~~مقرب او مقصور دانند و پندارند که در لشکر بهادری دیگر نباشد. و بسطی در آن باب، و
~~مخلص به حدیث لایزال أمتی ظاهرین علی الحق إلی یوم القیمة.
# فایده هشتم: تقریر آن که هر کس که گوید تفسیر کلام الله همان مقدار است که گفتهاند.
~~نقض کلام الله کرده باشد و اقرار کرده باشد؛ و بیان آن که نقض چراکرده باشد، و تشبیه آن
~~[به] طایفهآ یهود که آیت «قل لو کان البحر مدادا1 در شأن ایشان آمده، و بیان آن که چرا
~~مفتری باشد، و ایراد آیاتی که در حق مفتریان نازل گشته.
# فایده نهم: تقریر آن که به موجب آیات و احادیث و دلایل واضحه که یاد کرده شد
~~نشاید که معانی کلام الله بر آنچه پیش از این گفته شده مقصور دانند، و جایز ندارند که
~~اکنون و من بعد راسخان در علم و اولواالالباب از فیض الهی بازدید آیند؛ چه، لایزال
~~خواهند بود و تصانیف خوامند کرد.
# فایده دهم: آغاز شروع در تفسیر آیت مذکور و حل اشکال و سؤال که ذکر رفت و
~~تقریر آن که چون آیت (و لو انما فی الآرض من شجرة)2 نیز در این ms015 منزل است، آنچه از
~~مفسران در معنی هر دو منقول است روایت کنیم و آنچه این ضعیف را در خاطر آمده
~~تقریر رود؛ و پیشتر مقدمات ضروری مقدم میدارد، و بحث مسألهآ اشیای متناهی و
~~نامتناهی نیز میکند؛ چه، مسأله مشکل است، و به این آیات نیز متعلق.
~~فایده یازدهم: تقریر مقدمهآ اول در باب آن که مفسر باید که بنیاد بر نصوص و احادیث
~~نهد، و به غیر از آن دستور نسازد که کفر باشد؛ و هرچه مخالف باشد قطعا قبول
~~نباید کرد.
# فایده دوازدهم: تقریر مقدمهآ دیگر که چون حکم بعضی آیات مختلف نماید باحتیاط
~~در آن تأمل باید کرد تا حقایق و اسرار بدانند و معلوم شود که مخالف نیستند. و مخالفت
~~از قصور فهم شخص تواند بود؛ و سخنی مبسوط در این باب.

PageV01P018

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0019.png)

# فایده سیزدهم: تقریر آن که چون چند آیت متوافق باشد یا یکی را مخالفی نباشد.
~~بلاتردید بنیاد تفسیر بر الفاظ آن باید نهاد و مقصود آن که این دو آیت متوافق اند بنیاد بر
~~آن باید نهاد و مذمت کسانی که مخالفت الفاظ قرآن کنند و آن را تقوی شمارند.
# فایده چهاردهم: تقریر آن که الفاظ مکزر قرآن و آنچه موهم مبالغه باشد بر مجرد تأکید
~~و مبالغه حمل نباید کرد، و وجوه مناسب دیگر باید اندیشید. و بحثی مبسوط1 در این
~~باب و تخلص آن به تفسیر دو آیت.
# فایده پانزدهم: تقریر مقدمهآ دیگر در باب بیان اشیای نامتناهی و متناهی به اصطلاح که
~~خود کرده است، و بیان آن که چون چیزی از مصدری فایز گردد لایزال بلانقصان مصدر
~~آن نامتناهی باشد، و دو قسم است: حقیقی و غیرحقیقی؛ و حقیقی آن که مصدر آن اول
~~الاولین باشد.
# فایده شانزدهم: تقریر آن که غیرحقیقی آن است که حق تعالی تا2 صنع خود به خلق
~~نموده باشد به موجبی که از صفات مشیت و ارادت و غیرها مخلوقات آفریده، به ms016 طریق
~~فیض لایزال از صفت نامتناهی نیز اشیاء آفریده هر یک به نسبت با مصدر خویش [مانند
~~جویی یا چشمهای یا]3 طل تا قطرهای از دریایی. و بحثی مبسوط در این باب و معانی به
~~امثله ونظایر.
~~فایده هفدهم: تقریر آن که اشیای متناهی بر دو قسم است: محصور و غیر محصور در
~~وجه عام وخاص. عام آن که اکثراهل عالم را حصر و ضبط آن ممکن باشد و اگرچه به
~~سعی و جهد باشد: و خاص آن که هرکس را در آن مدخل نتواند بود الا اهل علمی
~~مخصوص را به ضوابط و قواعد و آلات متنوعه.
~~فایده هیجدهم: تقریر آن که نامحصور نیز بر دو وجه است: استعمالی، که هرچند
~~حصر آن فی نفس الامر ممکن باشد لکن به نسبت قدرت و لاقدرت شخص بگردد، به
~~بیان متنوعه و تعداد آن، و غیراستعمالی4 که مطلقا به واسطهآ عمر و علم و ادراک آدمی

PageV01P019

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0020.png)

~~حصر نتوان کرد، مانند ریگ و قطرات دریاها، اما چون لفظ عدد و مقدار و کمیت بر آن
~~اطلاق میتوان کرد متناهی باشد.
# فایده نوزدهم: تقریر آن که [نا] متناهی حقیقی صفات حق تعالی است که از این نقصان
~~مبرا است. و غرض از ایراد این مقدمه در تحت متناهی و نامتناهی تا بتوانند فرق میان
~~سپری شدن مخلوقات و غیر آن، مانند قرآن و ذات باری تعالی، که هر یک بر چه وجه
~~باشد [دانند] چه، قطعا باید که...1 و این قاعده را بر خاطر باید داشت تا فهم تفسیر که
~~گوییم آسان باشد.
# فایده بیستم: تقریر آن که قرآن قدیم است و تاگاه بعثت رسول صلعم در کتابت به قلم
~~و مداد2 صوری بر کاغذ مثبت نشد، و لاشک در قیامت [که] همه اشیا نیست شود این
~~صورت نیز از او برخیزد و بر قرار با اصل خود رود، به دلیل حدیث نبوی که در این باب
~~وارد است که «یطیر ms017 القرآن من المصاحف یوم القیامة»، الحدیث.
# فایده بیست و یکم: آغاز شروع در تفسیر آیت، و ذکر آن که پیشتر آنچه در بعضی
~~کتب تفسیر که حاضر بوده مسطور است نقل میکنیم، و بعد از آن آنچه این ضعیف را
~~روی نموده ایراد کنیم، و تقریر آنچه در کتب آمده بشرح و بسط.
# فایده بیست و دوم: شروع آنچه این ضعیف را روی نموده و تقریر آن که حق تعالی از
~~احوال قرآن که به مداد و قلم صوری بر مصاحف مثبت گشته و سپری خواهد شد خبر
~~میدهد و از عظمت آن تنبیه خلق میکند در این دو آیت. و به لفظکلمات الله فرمود تا فرق
~~باشد میان آن و مطلق قرآن، و ذکر معنی کلمه در این موضع، و این که مراد از آن
~~آیت کلمات معنوی تواند بود؛ چه، حق تعالی از صوری منزه است. [و] بحثی مبسوط در
~~این باب.
# فایده بیست و سوم: تقریر آن که بدین تقریر و مقدمات، موجودات کلمات الله باشند و
~~به حکم (و لا رطب و لا یابس)3، الآیه، تمامت موجودات در قرآن قدیم باشد، و

PageV01P020

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0021.png)

~~تخصیص به اضافت جهت عنایت است، چون (ناق لله ، و ازاین جهت که جمله در آن
~~داخلاند به مداد دریا حصر نتوان کرد. و هرچه تا ابد دم به دم در وجود میآید تمامت
~~کلمات الله باشد، و از آن جمله یکی قطرات باران که از قسم نامحصور غیراستعمالی
~~است. لاجرم حکم این مانفدت کلمات الله وارد باشد؛ چه، حاوی بر محوی راجح
~~تواند بود.
# فایده بیت و چهارم: تقریر آن که حکمت باری تعالی در آنچه حقایق کلمات الله در این
~~دو آیت بر وجهی که الفاظ آن بر آن دلالت فرموده آن است تا راسخان در علم و
~~اولوالالباب از آن غافل نمانند. پس می باید که ایشان بنا بر الفاظ آن نهاده در آن تأمل
~~کنند، و بدانند که ms018 از اقسام متناهی و نامتناهی که برشمردیم و به واجب و ممکن تعلق دارد
~~در این آیت کدام به ذات حق و کدام به قرآن قدیم و کدام به جمیع مخلوقات و مقدورات
~~متعلق است، تا فرق معلوم گردد.
~~[435] فایده بیست و پنجم: تقریر آن که معقول آن است که قسم اعلی مرتبهآ اعلی را
~~باشد، و همچنین آلأعلی فالاعلی والآدنی فالآدنی. وبیان انقسام اقسام متناهی و نامتناهی
~~که ذکر رفت بر ذات واجب الوجود و قرآن قدیم به طریق تحقیق؛ و مراد آن که مراتب
~~نامحصور عظیم بسیار متفاوت است. و شرح حال هر یک بر وجهی متضمن عظمت
~~قرآن قدیم و تطبیق بیت انوری مر مدح آن را فحسب.
~~فایده بیست و ششم: تقریر آن که از این مقدمات معلوم می شود که حق تعالی معانی
~~قرآن را نامتناهی حقیقی ننهاده تا فرق باشد میان ذات و صفات باری تعالی و میان مصدر
~~صفات و صفات، به واسطهآ آن که در ضمن هر لفظی صد هزاران معانی و حکمت است
~~بدین عبارت که در آیت آمده فرموده. و خلاصه این که بالاتر تمامت نامحصورات باشد.
~~فایده بیست و هفتم: تقریر آن که بدین مقدمات قرآن قدیم باشد، و مصدر احکام و
~~شرایع وکلمات الله ارادت و فرمان حق تعالی، و تمامت مقدورات و مخلوقات کلی و
~~جزوی الی القیامه در تحت آن، وکلمات را مصدر قرآن قدیم.

PageV01P021

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0022.png)

~~فایده بیست و هشتم: تقریر آن که اگر سؤال کنند که چون قرآن قدیم است و کلمات الله
~~را قدیم نگفته، فرق میان کلمات و مصدر که قرآن است چه باشد، گوییم: این مقدورات و
~~مخلوقاتست که همواره فایض گشته و میگردد و گردد و جمله مجملا در قرآن موجود و
~~محفوظ است.
~~فایده بیست و نهم: تقریر آن که از جملهآ عظمت صفات قرآن یکی آن است که این دو
~~ابتدا در بیان صفات و احوال آن فرموده، ms019 و تمثیل به بحر و اقلام؛ جهت آن که عموم بر
~~این واقفاند و فهم1 آسانتر باشد و بر مبالغه حمل نشاید کرد؛ و ذکر آن که کلمات الله
~~براین همه موجودات شامل تواند بود، و لاشک از مخلوق افضل باشد.
~~فایده سیام: تقریر آن که زیادت توضیح را میگوییم که مانفدت احتمال نفی نفاد مطلقا
~~و زیادت به چیزی زیادت از این دارد؛ و چون نفی مطلق به لفظی موجز ممکن بود، تعلیق
~~به این اشیاء مقتضی این معانی باشد که یاد کردیم. و تمثیل به آن که حال عالمی کامل
~~شرح دهند بر وجهی مبسوط مفید و مطلوب.
# فایده سی و یکم: تقریر آن که اگر گویند چرا در آیتی بحری فرموده و در یکی هفت
~~بحر دیگر، و ذکر اقلام چرا در یکی کرد و هفت چندان نفرمود تا مناسب بحر بودی، به
~~چند وجه جواب میگوییم؛ والسلام.
# فایده سی و دوم: تقریر آن که شروع در جواب و تمثیل به وصف عالمی به آن که در
~~شهری نظیر ندارد، و بعد از آن به آن که در هفت شهر نظیر ندارد، و بیان عدم تناقض در
~~صورتین و شرح حکمت این بیان به کتابت که از علم اسما است و به انسان مخصوص.
# فایده سی و سوم: ذکر آن که در آیت اول چون معنی کتابت هست مستلزم قلم باشد و
~~موازی مقداری که بدان آن توان نوشتن؛ و از قلم به اکثر رفته، و اول متجددات عناصر را
~~است و دوم متجددات افلاک را تا وهم مندفع گردد که مگر آن زیادت باشد، و تقدیم
~~اول2 جهت معرفت خلق به حال عناصر؛ والسلام.
# فایده سی و چهارم: تقریر آن که چون در اول ذکر اقلام ضمنا فرمود در ثانی تصریح

PageV01P022

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0023.png)

~~کرد جمعأ ینالعبارتین [و معنی آن براین و این بر آن مرتب 2 بود، و ذکر آن که چرا هفت
~~چندان نفرمود.
# فایده ms020 سی و پنجم: تقریر سبب آن که در آیت اول کلمات ربی فرمود و مکرر، و در ثانی
~~کلمات لله بلاتکرار به وجهی لطیف دلیذیر.
# فایده سی و ششم: تقریر آن که چون گفتیم که اول اشارت به عناصر است و هفت دریا
~~افلای هفتگانه اگرگویند به هندسه معلوم است که هر فلکی اضعاف اضعاف آن ماتحت
~~خود است. و فلک قمر اضعاف اضعاف عناصر است. چگونه هر فلکی را بحری تصور
~~توان کرد؟ به دو وجه جواب گوییم: یکی اقناعی؛ مثل تمثل به نور چراغ و تصور اقالیم بر
~~طبقی کاغذ، و از آن خانه هم بر آن موجب، و امثال آن.
# فایده سی و هفتم: تقریر وجه حقیقی بر آن طریق که معنیای است که در عناصر
~~متولدات و متجددات و مؤلفات و مرکبات عظیم بسیار است، و در افلاک تألیف و ترکیب
~~نه، وحق تعالی برکیفیت آن واقف و مطلع. [و تمثل] به خیمهها در صحرای تنگ و فراخ.
~~و علف انبوه در [صحرایی] تنگ و [علف] تنک در [صحرایی] فراخ، و ماهی لیسیار و
~~انذک] در دو اسطرخ5.
~~فایده سی و هشتم: تقریر آن که حق تعالی بر این آسرار واقف و مطلع است و در علم او
~~بدان موجب که فرموده معین و مقدر. و ایراد آیاتی که مصدر آن معنی است، و ذکر آن که
~~در ماقبل و مابعد این دو آیت بدان اشارت فرموده؛ و بیان این معنی به اشارت شمهای از
~~تفسیر آیتین.
~~فایده سی و نهم: تمثیل معنی مذکور به شخصی که محاسبه نیکو داند و آن که هیأت و
~~رصد احوال افلاک معلوم کند، وبر ترقی تا به انبیا و خاتم النبیین صلی الله علیه و سلم
~~رسد، و تمثیل دیگر به حال حرازان ماهر و خرزی که کنند و مقومان که اجناس خزاین را
~~تقویم کنند، و جمله طلب از علم الهی. پس، از آن تعجب نباید نمود.

PageV01P023

![image ms021 file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0024.png)

# فایده چهلم: تقریر آن که چون به حکم ( کل شیء هالک الا وجهه»1 و دیگر آیات
~~روزی موعود هست؛ بنیاد آفرینش بر آن وجه در علم او تعالی مقدر بوده که از بدو
~~فطرت تا روز موعود متجددات2 چندان باشد که چون هر یک به بحری مداد بنویسند
~~سپری شود؛ و قیامت آن باشد. و آن عالم متبدل شود به ملکی دیگر، و کلمات الله
~~همچنان باقی باشد؛ چه، فیض او لایزالی تواند بود.
# فایده چهل و یکم: تقریر آن که آنچه فرموده که اگر بحر مداد گردد و بدان بنویسند نفاد
~~پذیرد و کلماتالله نه، هم بر آن موجب است، چنان چه تقریر کرده شد. و در آن هیچ
~~مبالغه نیست، الا تمامت محض صدق است و واقع، و تصدیق آن بر همگنان واجب.
# فایده چهل و سوم3: آغاز شروع در موجز تفسیر این آیات و تقدیم آیات مابعد آیت
~~(ولو آن ما فی الارض}4 بزیادتی مناسبت، و تطبیق آن با معانی ای که تقریر رفت و بیان
~~ارتباط آن با همدیگر به وجوه دلپذیر.
# فایده چهل و چهارم: تقریر تفسیر آیات ماقبل آیت (ولو انما فی الآرض) وتطبیق آن
~~با معانی [این] آیت بر وجهی که ذکر رفته و با معنی آیت مابعد که تفسیر آن گفته شد، و
~~بیان مناسبت و ارتباط آنها با همدیگر.
# فایده چهل و پنجم: تقریر تفسیر آیات ماقبل و مابعد آیت (قل لو کان البحر مدادا بر
~~سبیل ایجاز و بیان ارتباط و مناسبت آن با آیت مذکور و آیات دیگر که تفسیر کرده شد، و
~~تطبیق معانی جمله با همدیگر به وجوه محقق له دلپذیر.
# فایده چهل و ششم: تقریر آن که متجددات و اوضاع و تأثیرات هر یک نزد عموم به
~~زمانی و مقداری معین، و هر یک را اجل معین هست، بعضی ظاهر و بعضی آن که به
~~سببی هر کس به گنه آن نتواند رسید. و اجل ms022 کلیات زیادت از آن جزویات باشد؛ و
~~خواص و عوام در ادراک آن مختلف الاحوال. و توضیح این معنی به وجوه و دلایل و
~~آیات و نظایر.

PageV01P024

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0025.png)

# [36»] فایده جهل و هفتم: تقریر آن که مرچند گفتیم که مقادیر کلیات کاملان
~~دریافتهاند، لکن از آن وجود این عالم کلی تر از آن است که ادراک انسان بدان [تواند
~~رسیدن]1، و حق تعالی داند. و آن که مقدار آن به بحر مداد و کتابت2 بیان فرموده.
~~همان قدر تواند بود. و اگر گویند مبرهن نیست، گوییم مطابق منقول است و مخالف
~~معقول نه. اگر معارض تقریری بهتر تواند [گفتن، متابعت آن کنند]؛ والا معتقد آن باشند.
~~فایده چهل و هشتم: تقریر آن که چون پیشتر گفتیم که من بعد با یهود به جهت آن که
~~گفته بودند که ما را در تورات علم بسیار است بحثی مستوفی میکنیم، این جایگه آن بحث
~~می کنیم و ذکر آنچه از ابن عباس و دیگر مفسران منقول است در این قضیه که سبب نزول
~~آیت و تحقیق بنیان در معانی قرآن چنان که گفته شد عظیم بسیار است.
~~فایده چهل و نهم: تقریر آن که اگرگویند چون فرموده که (و ما یعلم تأویله الا الله
~~والراسخون فی العلم35 اگر قرآن را این همه معانی بودی راسخان چگونه دریافتندی:
~~گوییم به یک قراءت4 وقف بر الا الله کردهاند. و نیز لازم نه که هر راسخی جمله داند یا
~~همه داند؛ هر یک چیزی دانند، و آن اخبار درست باشد. و تمثل راسخان به اقلام که
~~متعاقب بادید میآید، و به حال ملاحان و ساکنان کنار جیحون.
~~فایده پنجاهم: تقریر آنچه یهود از «ما أوتیتم من العلم الا قلیلاه5 آن فهم کردند که در
~~قرآن علم الله اندک است، خطای آن بس ظاهر است؛ چه، مخاطب آدمیاناند؛ مراد نه
~~قرآن است. و اگرگویند قرآن جهت آن آمده تا بدانند6، گوییم: مسلم؛ لکن ممکن نه که ms023
~~هرچه جهت آدمیان آفریده یا فرستاده همه ادراک کنند و به کنه آن توانند رسید یا بر آن
~~قادر باشند. و تمثل به حال معادن زرو نقره.
~~فایده پنجاه و یکم: تقریر آن که یهود که آن لاف زدهاند در غایت جهل و حماقت
~~بودهاند و هستند؛ و بیان جهل ایشان به وجوه بسیار از قصص و اخبار ایشان که در تورات
~~آمده به توضیحی و بسطی هرچه تمامتر. و مخلص آن که در حکم آیت (صم بکم عمی

PageV01P025

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0026.png)

~~فهم لا یعقلون1}2 داخلاند؛ و استفادت از آن عبارت.
~~فایده پنجاه و دوم: کلمهای چند موجز که ختم رساله بر آن رفته است.
~~و مشتمل است بر [پنجاه و چهار فایده]
~~فایده اول: افتتاح به تحمیدی موجز و ذکر سبب شروع از تألیف رساله از بحثی که
~~اتفاق افتاد در باب آن که زمین مدور است یا مسطح، و تقریر شرح کلماتی که آن جماعت
~~در این باب گفتند و آنچه این ضعیف را برفور روی نمود. و شرح آن که لازم نیست که
~~چیزی که کسی نداند باشد3 و علوم دقیق و اسرار الهی مؤید من عندالله توان دانست؛ و
~~بسطی در این باب.
# فایده دوم: آغاز شروع در مطلوب و تقریر آن که در این بحث گفتند که (وإلی الأرض
~~کیف سطحت}4 دلیل است بر آن که زمین مسطح است، و اهل اسلام باید که بنیاد اقوال و
~~معتقدات بر قرآن نهند. و بعضی مفسران گفتهاند که ممکن است که سطحی در مدوری
~~باشد5. و تفسیر مناسب معقول باید کرد.
# فایده سوم: تقریر آن که این ضعیف گفت: به براهین معقوله ثابت کردهاند که زمین
~~مدور است، و یکی از موجبات آن حرکت افلاک نهادهاند. و محسوس است که به حرکت
~~هوا قطره تگرگ می شود و چیزهای نرم گرد میگردد. «چگونه تصور توان کرد که
~~حرکتی و دوری بدین بسیاری که افلاکی را بدین عظیمی هست، ms024 سطحی بر روی زمین
~~بگذارد و آن را مدور نگردانیده باشد.»6

PageV01P026

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0027.png)

# فایده پنجم: تقریر آن که ایشان گفتهاند: موجب آن سطح امری خارجی باشد. گفتیم:
~~به انفاق امری کلی که حرکات افلاک است موجب تدویر یافتهایم؛ اگر امری خارجی
~~هست که دافع ایثآر آن می تواند بود باز باید نمود. جمله انصاف دادند که ایراد وارد است.
~~و ما هیج امری خارجی مانع تأئیر حرکت افلاک نییافته ایم.
~~فایده ششم: تقریر آن که این ضعیف گفت: شما را سؤالی مانده جهت کوهها و مغاکها
~~که معاینه میبینیم، و من جواب میتوانم گفت. و ذکر سؤال و جواب و بیان آن بر وجهی
~~که به نسبت مانند عدسی یا وضع عدسی باشد؛ پس در تدویر در حساب نیاید. و تسلیم
~~ایشان و ذکر آنچه گفته که بزرگترین کوهی به نسبت با زمین چهل یک ارزنی است به
~~نسبت با کرهای که قطر آن گزی1 باشد.
~~فایده هفتم: تقریر آن که این ضعیف رجوع با کتب اهل هیأت کرد، و براهین بسیار بر
~~کریت زمین گفتهاند؛ و ایراد بعضی از آن که مشتمل است بر شرح مقدار مساحت زمین به
~~طریق هندسه و نسبت آن با بزرگترین کوهها که ابوریحان آورده که ارتفاع آن تقریبا سه
~~فرسنگ یافتم، به موجبی که درکتب هیأت آوردهاند.
# فایده هشتم: تقریر آن که چون تدویر زمین بحقیقت معلوم گشت، اندیشه کرد که
~~تفسیر و تأویل آیت * والی الأرض کیف سطحت* نیز بر چند وجه توان کرد و یقین دانست
~~که هم از قرآن حل این مشکل میسر گردد. و بحثی مبسوط در باب فلک. این ضعیف را
~~مجرب و محقق است که تمامت مسایل حکمی و عقلی از قرآن دریافته و مییابد؛ و
~~شرحی مبسوط در این باب.
# [437] فایده نهم: تقریر آن که چون این کلمه بر زبان راند و به نوعی از مباهات
~~خودشناسی ماند، خواست که آن را شرحی دهد و چنان ms025 کند که این شبهت مرتفع گردد.
~~و ذکر آن که در رسالهآ تفسیر آیت (قل لو کان البحر» به دلایل عقلی ثابت گردانیده که
~~معنی این آیت بالحقیقه واقع است و در آن هیچ مبالغه نه. و تحقیق این معانی و حدوث
~~عالم و آن که قیامتی باشد، و مقدار مدت زمان وجود این عالم جمله در آنجا به موجبی

PageV01P027

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0028.png)

~~که ملزم حکما است بیان کرده. و چون مطالعه کنند معلوم گردد که آنچه معتقد دیگران
~~است این ضعیف بمعاینه مشاهده کرده و دانسته.
# فایده دهم: رجوع با سر سخن و آن که تفسیر نصب کوهها و سطح زمین بر وجهی گفته
~~شود که معقول باشد و تمامت حکما را قبول باید کرد، و تقریر آنچه در تفسیر [ (افلا
~~ینظرون الی الابل »1]2 و ینابیع3 در معنی این آیت آمده، و آنچه مفسران دیگر در این باب
~~گفتهاند، مجملا.
# فایده یازدهم: آغاز شروع در آنچه این ضعیف را روی نموده و تقریر آن که آنچه
~~مفسران در تفسیر این آیت و دیگر آیات قرآن گفتهاند و الی الابد گویند جمله صدق و
~~صواب باشد؛ و بسطی تمام در شرح آن که عرصهآ معنی کلام الله وسعتی تمام دارد و
~~هرکس چیزی از آن تواند دانست، و حقایق آن را راسخان در علم و اولواالالباب دانند، و
~~اطناب در این معنی.
# فایده دوازدهم: شروع در مطلوب و تقریر آن که تفسیر این آیات به مقدماتی چند
~~احتیاج دارد. و بعد از مقدمه که تقریر رفت بباید دانست که به حکم آیت ( انا عرضنا
~~الآمانة ه4، الآیه. مقرر و معین می شود که انسان5 متصدی تحمل امانات حق تعالی شده
~~و از علویات و سفلیات بر این معنی اختصاص یافته. و تحقیق این معنی به بیان تفسیر این
~~آیت (انا عرضنا، و ایراد وجوه منقوله در این باب و بیان تفضیل انسان6 بر ملک به
~~بسطی و ایضاحی تمام.
# فایده ms026 سیزدهم: تقریر آنچه در تفسیر لباب آمده در بیان معنی این آیت و دقایق آن.
# فایده چهاردهم: تقریر آنچه ایشان را به جهت حمل امانات [به] ظلومی و جهولی
~~نسبت فرموده، معنی آن بر چند وجه است؛ و شرح آن وجوه به وجوه معقولهآ دلپذیر
~~موافق آیات و احادیث.

PageV01P028

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0029.png)

# فایده بانزدهم: تقریر آن که چون این ضمیف شمهای از تفسیر آیت *انا عرضنا
~~الأمائة » گفت، اکنون اقوال علما در آن باب موجز در قلم آرد؛ چه، آنچه گفته قولی از
~~اقوال تواند بود. و ذکر آنچه مولانا فخرالدین رازی در تفسیر کبیر آورده است و حقایقی که
~~در آن باب بیان کرده.
# فایده شانزدهم: تقریر آنچه صاحب کثاف در تفسیر آیت مذکور گفته است: والسلام.
~~فایده هفدهم: تقریر آن که در تفیر تسیر آورده در شرح معنی آیت مذکور، و دقایقی که
~~او را روی نموده.
~~فایده مجدهم: تقریر آن که چون حق تعالی بر مقتضی حدیث «کنت کنزا مخفیاه
~~مخلوقات را در وجود آورد، جهت پرستش جن و انس را مخصوص فرمود، و خصوصا
~~انسان را که متحمل بار امانت است، و هر مخلوقی را در عبودیت مرتبهای داد، و آن
~~امانت را جهت انسان مقدر گردانید.
~~فایله نوزدهم: تقریر آن که چون انسان را لایق تحمل امانت دانسته بود تحمل آن مطلقا
~~به عموم انسان حوالت فرموده و هر یک به حسب مرتبه متحمل بعضی از آن شدند. و
~~شرح اختلاف مراتب انسان از عوام تا اولیا وانبیا و مرسلان و اولواالعزم وخاتم النبیین
~~صلوات الله و سلامه علیه و علیهم وعلی آله الطیبین اجمعین.
# فایده بیستم: تقریر آن که «کنوز کنت کنزا مخفیا» که معدن این امانت است عظیم بسیار
~~و نامتناهی است، و آنچه از آن لایق عرض و فراخور ایشان بوده به نسبت مابقی چون
~~قطره با دریا؛ و با آن که آن قسم بغایت اندک است، آنچه مراتب هر یک از نوع ms027 انسان
~~دیده و مراتب نامحصور دارد لازم نه که همه متساوی باشند. و تمثل به تشریف پادشاه.
# فایده بیست و یکم: تقریر آن که به حسب استعداد هر شخصی قسمی از آن امانت در
~~حق او کرامت گشته، و این مقدار علم فطری او شده و مایهآ [علم] مکتسبی گشته. و ذکر
~~آن که هر شخص1 را بقدراز علم فطری نصیی باشد. و بسط در این باب.
# فایله بیست و دوم: تقریر آن که اگر سؤال کنند که چندین تفاوت که در علم فطری

PageV01P029

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0030.png)

~~میبینیم از کجاست، گوییم ( یفعل الله ما یشاء»1 و « یحکم ما یرید»2. و شرح معنی یشا و
~~یرید به بیان مبسوط، و ایراد مثال سوزنها که در دکان سوزنگر بینند. و مخلص آن که
~~تمامت چنان که باید هست؛ والسلام.
~~فایده بیست و سوم: تقریر دلیلی دیگر بر معنیای که نشاید که آفرینش باری تعالی به
~~همهآ وجوه به هم ماننده باشد؛ و بحثی مستوفی در بیان اختلاف آفرینش و حکمت در آن
~~و آن که اختلاف در نوع انسان که به نسبت کمتر است، بسیار. و بیان آن که اگر نه چنین
~~بودی عجز لازم آمدی. و مخلص آن که باید که آفرینش نامتناهی باشد.
~~فایده بیست و چهارم: تقریر آن که همچنین آیت (لایسأل عما یفعل* 3 دلیل این معنی و
~~دعوی است؛ و معنی نه آن که قطعا نشاید که سؤال کنند، بل چنانچه حق آن است کسی
~~این سؤال نتواند کرد. و تحقیق این معنی و ذکر آن که آنچه [در این] رساله احتمال داشت
~~گفته شد، و باقی در رسایل مفتاح مبسوط گفته شده.
# فایده بیست و پنجم: تقریر آن که از آنچه پیشتر گفته شده در باب امانت که انسان
~~متحمل آن شده معلوم می شود که حکمت الهی در آن اظهار معنی «کنت کنزا مخفیا»
~~بوده؛ و چون مخلوقی که به بعضی صفات متصف میگردد چیزی دیگر ms028 مناسب خلقت
~~او بادید میتواند کرد، قدرت و عظمت او و موهبتی که در حق همگنان فرموده بر این
~~قیاس باید کرد. و تمثل به حال پادشاه که او را خزائن و اموال باشد و امرا و لشکریان که
~~ایشان را نیز حاصل شود، و بسطی در این باب.
# فایده بیست و ششم: تقریر آن که سبب در زیادت شدن آن امانت و علوم معلمانند؛ و
~~بزرگترین ایشان انبیا علیهم السلام که هم کامل و هم مکمل، و رفعت درجات ایشان به
~~حسب زیادت علم فطری ازلی. و او به مرتبهای میرسد که بدان سبب مستغنی میگردد.
~~و تمثل به شخصی که طبع شعر دارد و آن که به عروض گوید، و این مرتبه عالم را تواند
~~بود. و تمثیل به حال کسی که تمامت احوال عالم او را حاصل شده باشد.
# فایده بیست و هفتم: تقریر آن که بباید دانست که این مرتبه استغنا کسی را حاصل شده

PageV01P030

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0031.png)

~~باشد، و باید که از نوع انسان یک شخص را باشد. و توضیح این معنی و تمثیل به حال
~~نانی که قوت سازند به چندین صناعات مختلفه احتیاج میافتد. و بسطی تمام در بیان این
~~معنی و تخلص به آن که خاتم النبیین صلی الله علیه و سلم مخصوص به آن است؛ والسلام.
~~فایده بیست و هشتم: تقریر آن که معنی «لولاک لما خلقت الآفلاک» عین این معنی تواند
~~بود؛ و چون در این ابحاث تأمل کنند این معنی لولاک غریب ننماید. و توضیح این معنی و
~~استشهاد به آیت وما کان محمد ابا احد من رجالکم15 و بسطی تمام در تحقیق معنی این:
~~والسلام.
~~فایله بیست و نهم: تقریر آن که چون خاتم النبیین بود باید که [در] اکثر صفات کلی
~~برخلاف انبیای دیگر باشد تا ممتاز گردد، و شروع در ایراد آنچه در تفسیر سورهآ الکوثر
~~در این باب گفته شده، و ذکر آن که یکی از ms029 آن احوال آن بود که او را فرزندان نرینه نباشد.
~~وبیان و تحقیق آن معنی؛ والسلام.
# [438) فایده سیام:... فایده سی ویکم:... فایده سی و دوم:... فایده سی و سوم...2.
# فایده سی و چهارم: تقریر آن که دو فایده حاصل شده؛ یکی تفسیر آیت (ما کان محمد
~~ابا احد من رجالکم» 3، و دیگر آن که عدم فرزند او را موجب شرف و عظمت بوده؛ و
~~خاتم نشاید که دو باشد و او محتاج به تعلیم باشد. و استشهاد به آیت (و ما آرسلناک إلا
~~رحمة للعالمین ه4، و تحقیق وجه این استشهاد.
# فایده سی و پنجم: تقریر آن که از این تقریر معلوم میشود که مکمل و معلم اقوام
~~انبیااند و ایشان در تعریف گنز مخفی سعی نمایند و ادای امانت معرفت او کنند به جمعی
~~که مستعداند5 و طایفهای که از ارشاد ایشان به کمال رسند، و دیگران را بیاگاهانند. و
~~هیچ کدام به تکمیل علوم مخصوص نبودهاند الا خاتم النبیین صلی الله علیه و سلم وبیانی
~~بلیغ در تحقیق این معنی.

PageV01P031

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0032.png)

~~فایده سی و ششم: تقریر آن که دلیل بر آن که به کمال عموم خلق اکمل انسان تواند بود
~~آن است که حق تعالی بر سبیل تدرج به حسب استعداد انبیا را به خلق فرستاد تا از تحمل
~~بار امانت نترسند تا به زمان کمال که استعداد و قابلیت خلاصهآ امانت به ایشان سپارد
~~بادید آمده. بدان سبب مراتب رسل متفاوت بوده؛ هو چندان که روزگار برآمده و
~~استعداد خلق زیادت گشته، مراتب انبیا نیز عالیتر شده -1.
~~فایده سی و هفتم: ایراد سؤالی بر قاعدهآ مذکور بدان طریق که محقق است که بعد از
~~بعضی انبیا، انبیا که به مرتبه ازیشان فروتر2 بودهاند آمدهاند؛ و جواب آن بر سبیل شرح و
~~بسط، و تمثل به حال اطفال که پدران ارشاد ایشان بتدریج کنند تا به خاتم النبیین صلی الله
~~علیه و سلم رسیده.
~~فایده سی و ms030 هشتم: تقریر آن که دو فایده معلوم شد؛ یکی آن که انبیای متقدم برحق
~~بودهاند و احکام ایشان مناسب وقت، و دیگر آن که چون خاتم النبیین علیه الصلوة
~~والسلام آمد شرایع ایشان باطل گشته و از تتبع آن حاصلی نباشد. و بسطی در بیان مذمت
~~تتبع آن احکام ومطالعهآ آن کتب.
~~فایده سی و نهم: تقریر آن که از این مقدمات معلوم شد که اکمل مخلوقات خاتم النبیین
~~صلعم است و مرتبهآ او به حد کمال رسیده و متابعت او موجب سعادت دین؛ و بیان آن که
~~چرا بعد از او دیگری نیاید، و کامل ترین کاینات و مخلوقات باشد. و تمسک به حال
~~یادشاهی که خواهد ولایتی را معمور گرداند و فسادها از آنجا زایل گرداند. و تخلص به
~~آن که متابعان خاتم النبیین به بهشت باقی رسند و جاودان در آنجا در ناز و نعیم باشند.
# فایده چهلم: تقریر دلیل بر آن که ممکن است، بل واجب، که نفس کامل با بدن بهم در
~~بهشت بماند؛ [و] چنان که در دنیا بدن تکمیل نفس کرده، آنجا نفس تکمیل بدن کند. و به
~~حکم (فله عشر أمثالها) مکافات به ده چندان بکند. و تمثل به حال نشو و نما، و
~~لطیفهای در آن باب.

PageV01P032

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0033.png)

~~فایده چهل و یکم: تقریر آن که در نشو و نما عجایب بسیار است. و تمثیل به سم
~~چهاربایان و به اشیای سریع الزوال که با بطئ الزوال جمع کنند و مدتی بپاید؛ والسلام.
~~فایده چهل و دوم: تقریر آن که چون به اسباب مذکوره نفس و بدن متصل گردند تصور
~~ثبات و خلود آن لازم باشد، و هرآینه نفوس کامله در نعیم ابدی و [نفوس] شریره در
~~عذاب جاوید باشند. و تمثیل به بدن قوی مزاج مصحاح.
# فایده چهل و سوم: تمثیل به حال ایاز غلام سلطان محمود و پوستین کهنه که نگاه
~~میداشت و هر روز در آن نگاه کردی ms031 و حق نعمت سلطان گزاردی و هیچ عجبی و نخوتی
~~نیاوردی.
# فایده چهل و چهارم: تقریر سبب ایراد این ابحاث که در معنی آیت «انا عرضنا
~~الأمانة » 1 گفته شد، و اشارت به فوایدی که از آن معلوم گشت، و رجوع با سر مبحث اصل
~~که تفسیر آیت فه افلا ینظرون الی الابل»3 است.
# فایده چهل و پنجم: تقریر آن که چون حق تعالی خواست که افشای کنز مخفی کند و
~~خاتم النبیین را علیه الصلوة والتحیه جهت تعلیم فرستاد، آیت ف آفلا ینظرون به، إلی
~~آخرها، فرو فرستاد تا او به مثال محسوس عجایب صنع و قدرت او به خلق نماید. و در
~~این آیت آنچه عجیبتر بود اختیار فرمود. و تمثیل اثر نفس او در نفوس مستعد به کیمیا
~~که بر مس زنند، و بیان تدرج نفوس مستعد به کمال و3 احتیاج به تکمیل.
~~فایده چهل و ششم: ایراد آیات ماقبل ف آفلا ینظرون» و بیان معانی آن و ارتباط جمله با
~~همدیگر و شرح بیان حال بهشت و دوزخ که در آیات بر چه وجه فرموده، و تقریر لطیفه
~~محققانه در باب بلندی و پستی و بیان مناسبت آن امثله.
# فایده چهل و هفتم: تقریر آن که تعجب در اشیای محسوسه جهت آن کم تر مینماید که
~~نظر بر آن معتاد گشته، والا در بعضی اشیای محسوسه تعجب زیادت از آن است که در
~~بهشت و دوزخ؛ و بیان این معنی به ..2 و امثله که در آیت مذکور است، و بسطی در آن
~~باب.

PageV01P033

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0034.png)

# فایده چهل و هشتم: تقریر آن که رجوع با سر تفسیر آیت و شرح آن به موجبی که
~~علمای سلف گفتهاند حمل لفظ ابل بر سحاب أولی است، و توضیح آن که تعجب از آن
~~زیادت است به ادلهآ معقوله و منقوله.
# فایده چهل و نهم: تقریر آن که و جه مناسبت آنچه فرمود که آسمان را ببینید1 که بلندی ms032
~~آن تا چه غایت است و مع هذا بیستون قایم، و با وجود آن که در تدویر آن شبهتی نیست
~~و یک دلیل بر آن حرکت شبانروزی است که عظمت آن چندان است که مسطح مینماید
~~بر وجهی که هیچ نشیب و فرازی در آن متصور نیست.
~~فایده پنجاهم: تقریر آن که از سفلیات چراکوهها و زمین به مثال آورده، و بیان مناسب
~~آن با حال آسمان مدور که مسطح مینماید و شرح تدویر زمین و عدم اعتبار کوهها به
~~نسبت با آن، و ذکر آن که تفسیر بر وجهی باید کرد که غریبتر و عجیبتر نماید.
~~فایده پنجاه و یکم: تقریر آن که از این مقدمات و دلایل ماقبل معلوم میشود که حق
~~تعالی خواسته بود که انسان را از علوم و حکم که در ضمن این محسوسات است تنبیه
~~کند تا هم بر آن اعتراف ظاهر گردد و هم در باب معرفت اثر (من جاء بالحسنة فله عشر
~~آمثالها که2 بادید آید که «من عرف نفسه [فقد عرف ربه]» و تخلص به آن که خاتم النبیین
~~صلعم بر تمامت این اسرار و معانی واقف بوده؛ و بسطی تمام در این معنی.
~~فایده پنجاه و دوم: تقریر آن که چون مدعای ما که تدویر زمین است ثابت شد، در
~~تفسیر تتمه آیت شروع نماییم، و تخلص به معنی (لست علیهم بمصیطر»3 و بیان استثنای
~~(إلا من تولی و کفر ؛ه4 و توضیح آن که ایشان کدام قوماند، و سؤال و جواب در این معانی.
# فایده پنجاه و سوم: تقریر آن که عذاب اکبر کدام است و کی باشد و کجا و چگونه، و
~~تعداد فوایدی که از این تقریر معلوم شد.
# فایده پنجاه و چهارم: تقریر کلمهای چند موجز که ختم رساله بر آن کرده شده است.

PageV01P034

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0035.png)

# که موسوم است به رسالهآ الحشر مع التعارف
# و مشتمل است بر تحقیق موجب حشر دو کس با هم
# فایده ms033 اول: خطبه و جزو آغاز شروع و تقریر آن که بکرات پادشاه سعید غازان آنارالله
~~برهانه جزما میفرمود که حشر تو با من بهم باشد؛ و چون یقین میدانست که هرچه او
~~فرماید از سر تحقیق باشد، در آن تأمل و تفکر لازم شناخت.
~~فایده دوم: تقریر آن که معتقد این ضعیف آنست که هیچ معنی نباشد که در کلام الهی
~~یافت نشود، و اگر نباشد از قصور فهم باشد، و اکثر1 مردم این معنی را معتقد باشند
~~[فحسب]2، و این ضعیف را مشاهد و معاین است و به هر وقت که در حل نکتهای
~~فرومانده رجوع با قرآن کرده و آن را یافته و حل شده، لکن تا جوینده از کدام آیت و کدام
~~حرف بناگاه بازیابد.
# فایده سوم: تقریر آن که ناگاه این آیت که « رب هب لی حکما »3 الی قوله « إلا من اتی
~~الله بقلب سلیم34 با خاطر آمد و اندیشه رفت که چون فرزند نزدیک تر است نافع نخواهد
~~بود؛ حشر با اجانب بر چه وجه باشد، و چرا مقید به فرزند و مال فرموده؛ چه، چون در
~~این امور حل شود، اشکال که مبحث است حل گردد.
# فایده چهارم: تقریر آن که چرا پدران و برادران و دیگر اقارب را نفرمود، و به فرزند و
~~مال مخصوص گردانید. و توضیح این معنی به وجهی معقول منقول؛ والسلام.
# فایده پنجم: تقریر آن که چون فرزند که مخصوص تر است نافع نباشد، دیگری چگونه
~~تصور توان کرد. و بیان این معنی بشرح معنی استثنا که در آیتست، و تمثیل به حدیث
~~«الارواح [جنود مجنده]» و بعضی آیات و احادیث مطابق آن و ذکر شمهای از معنی تعارف
~~وانتلاف.
~~فایده ششم: تقریر آن که در آیت اشارت [به] آن فرموده که آنچه بنیاد بر آن نهادهاند
~~چون مناسبت مطلق نباشد نافع نتواند بود، و چون در بعضی ممکن است استثنا فرمود؛
~~والسلام.

PageV01P035

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0036.png)

~~فایده هفتم: تقریر ms034 آن که این آیت را تفاسیر کردهاند، و چون تأمل رود جمله مطابق آن
~~تقریر باشد؛ بدان سبب بعضی از آن گفته میشود؛ و ایراد آنچه گفتهاند.
~~فایده هشتم: تقریر آن که بهترین اقوال در معنی قلب سلیم آن است که رسول صلی الله
~~علیه و سلم فرمود: «ان القلب السلیم الذی لا ینقلب عن الله تعالی«، الحدیث. و شرح معنی
~~حدیث بر وجهی که محض توحید صرف میباشد.
# فایده نهم: تقریر آن که از تفسیر آیت مذکور بر وجهی که علما گفتهاند و در خاطر آمد
~~حقیقت دانست که آنچه پادشاه مغفور فرموده از سر تحقیق بوده؛ و بدان سبب اخلاص و
~~اعتقادی که داشت زیادت شد.
~~فایده دهم: تقریر آن که در شرح حدیث الآرواح رسالهآ علی حده نوشته شده؛ و چون
~~خواهند که نیکو بدانند از آنجا مطالعه کنند. و تفسیر این آیت مذکور بغایت بسیار است
~~از آنچه اینجا ضروری بود و منضم بیان تعریف احوال پادشاه مغفور بقدر گفته شد تا
~~همگنان از آن غافل نباشند و در آن مزار متبرک حاجات خواهند تا به برکت نفس نورانی
~~او مطالب حاصل شود.
# فایده یازدهم: تقریر آن که وقت تحریر این کلمات جماعت اکابر افاضل حاضر بودند و
~~باتفاق تقریر کردند که به تصدیق این معنی آیات و احادیث آمده. التماس رفت تا هر یک
~~استحکام آن و حصول اطمینان را منتخبی در قلم آرند؛ و مولانا قاضی القضاة مجدالدین
~~شیرازی دام فضله در قلم آورد، بدین موجب که به تحریر میپیوندد.
# فایده دوازدهم: خطبهآ بلیغ به عبارتی فصیح و ذکر سبب شروع از جریان این حال و
~~بحث که در قلم آمد به حضور این ضعیف، و شرح شطری از کمالات پادشاه سعید
~~[غازانخان].
# فایده سیزدهم: تقریر آن که الفت و محبت از ثمرات حسن خلق است، و محبت سه
~~قسم است؛ چه، محبوب یا بالذات باشد یا به واسطهآ غرضی دنیوی یا اخروی.
# فایده ms035 چهاردهم: بیان قسم اول از محبت که محبوب بالذات باشد، و تمسک به حدیث
~~الارواح، و شرح شمهای از معنی تعارف و ایتلاف و نصوصی که موافق آن است.

PageV01P036

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0037.png)

~~فاید پانزدهم بیان قسم دوم از محبت که بواسطهآ غرضی دنیوی باشد، بر سبیل
~~ایجاز: والسلام.
# فایده شانزدهم: بیان قسم سوم از محبت که سبب آن سعادت آخروی باشد بشرحی
~~مستوفی، و تقریر آن که این قسم اعلی درجات محبت است؛ و ایراد بعضی آیات و
~~احادیث که در این باب وارد است بر سبیل تبرک.
# فایده هفدهم: تقریر آن که چون تأمل رفت و هر قسمی از محبت متضمن چندین فواید
~~بود و محبت مصنف رساله با پادشاه مغفور بر سه وجه، و اگر یکی از اسباب بعث با
~~همدیگر باشد چه عجب. و توضیح این معنی و ایراد ابیات و آرا و احادیث در این باب.
~~فایده هجدهم: کلمهای چند موجز لطیف مشتمل بر هر معنی که ختم رساله بر آن کرده
~~شد: والسلام.
~~و مشتمل بر جواب سؤالاتی که در باب حقیقت فیض و کیفیت بعضی از احوال آن
~~کردهاند و مباحثی که به بیان این معانی تعلق دارد به موجبی که مفصلا از شرح فواید آن
~~معلوم گردد.
~~و وضع این رساله بر دیباچه و سه مقدمه و پنج فصل است، و فواید هریک بر ترتیب
~~مذکور در قلم خواهد آمد:
~~فایده اول: افتتاح به تحمیدی موجز و تقریر شروع در تألیف رساله [چنین] بود که
~~مولانا اعظم شمسالملة والدین همدانی در باب فیض و احوال آن چند سؤال کرد، و
~~تعد[اد] این سؤالات:
~~1- آن که فیض چیست و چگونه و چند، و فیضان واجب یا نه.

PageV01P037

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0038.png)

~~2- آن که بر چه و جه فایض گردد، و پیش از آن و بعد از آن چگونه باشد.
~~3- آن که فیض عین ذات فیاض است یا خارج.
# 4- آن که فایض مختار است یا نه.
~~فایده دوم: ms036 تقریر آن که هرچند هرکس را مرتبهآ تفصی1 از عهدهآ جواب این سؤالات
~~نباشد، و امثال این ضعیف را آن پایه نه که از ایشان چنین سؤالات کنند2؛ لکن از حضرت
~~الهی امید می دارد که به حکم استعداد ریزهای که ارزانی فرموده توفیقی بخشد که بقدر
~~روشناییای بازدید آید. و بیان مبسوط در شرح این معنی.
~~فایده سوم: تقریر آن که حقیقت آن است که کسی را نیز که استعداد مدخل در معرفت
~~اشیا کرامت گردد قدرت او بر تحقیق آن همان مقدار باشد که شروع نماید؛ چه، سعادت
~~معرفت تأییدی است؛ به جهد حاصل نشود. و تمثل به حال بحر و آن که از صد هزار کس
~~یکی بر آن مطلع تواند بود، و قدرت بر آن موقوف اسباب باشد.
~~فایده چهارم: تقریر آن که چون تمامت این مباحث از اسأله و اجوبه به مبدا اول که
~~واجب الوجود است تعلق دارد، پیشتر اثبات ذات و صفات او باید کرد. و ذکر آن که
~~وضع رساله بر پنج فصل است، بدین ترتیب: 1) در فواید کمال. 2) در جواب سؤال اول.
~~3) در جواب سؤال دوم. 4) در جواب سؤال سوم. 5) در جواب سؤال چهارم.
~~فایده پنجم: تقریر آن که اگر بعضی امتال [و دلایل و معانی مکرر افتد بدان مؤاخذت
~~نکنند]3.
~~فایده ششم: تقریر آن که هرچند این معانی که محل سؤال و جواب و مبحث4 است در
~~رسایل این ضعیف به هر موضع بقدر بیان کرده شد، لکن چون متفرق باشد و یمکن که
~~بعضی قاصر بود اینجا بر وجهی که منتظم و مطابق سؤالات باشد تقریری باید کرد.
~~فایده هفتم: تقریر آن که چون در این بحث شروع میرود اول مقدمات آن را بیان باید
~~کرد تا زودتر به فهم رسد، و بیان معانی مشکل به مقدمات بسیار میسر شود. و تمثل به آن
~~که چون حال تمدن با صحرانشینی تقریر کنند چگونه و بر چه وجه باید کرد. ms037

PageV01P038

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0039.png)

# فایده هشتم: تقریر آن که چون حال تمدن و مدینه به چندین مقدمات و دلایل احتیاج
~~دارد، به طریق اولی که این معانی که هزاران مدینه بلکه هزاران عالم از آن موجود گشته و
~~می گردد و [هست]1 تا وقتی که مقدمات آن نگویند مفهوم نگردد. و ذکر آن که جمله را
~~مستمع باید بود.
# فایده نهم: تقریر آن که هرچند احوال مدینه و آلات و عدد آن بسیار است و ضرورت
~~که در اکثر آن شروع نمایند، لکن در شرح هر آلتی و عدتی تعمیق نباید نمودن تا از غرض
~~بازنمانند. و تمثیل به حال تقریر کارخانه با کسی که آن را ندیده باشد.
~~فایده دهم: تقریر آن که چون تعمق موجب زیادت تحیر شود، در تحقیق حال هرچیزی
~~که از توابع کلی باشد و معرفت کلی بر آن موقوف، بزیادت شروع نباید نمود. بدان سبب
~~آنچه ضروریات باشد از مقدمات و امثله بر سبیل ایجاز خواهیم گفت؛ والسلام.
~~فایده اول: تقریر مقدمة اول و اقامت برهان بر اثبات ذات واجب الوجود و طریقهآ
~~اول الاولین که مخترع این ضعیف است.
~~فایده دوم: تقریر مقدمهآ دوم و بیان آن که چون ثابت شد که واجب الوجود و اول الاولین
~~باید که یکی باشد، و بیان وحدانیت او بدین طریقه و حوالت بسط آن به رسالهآ تقسیم
~~موجودات، و ذکر آنچه حکما دربیان وحدانیت گفتهاند.
# فایده سوم: تقریر مقدمهآ سوم و بیان آن که حلول واجبالوجود در چیزی و کون او در
~~حیز و جهت محال است؛ و دیگر آن که این قاعده اول الاولین دلالت میکند بر تمامت
~~صفات سلبی او تعالی و تقدس.
~~فایده چهارم: تقریر آن که هرچند حکما در بیان این معانی شریفه فصول مبسوط
~~نوشتهاند لکن این قاعدهآ موجز شرح این جمله راکافی است. و تمثیل به لفظ عشق که بر
~~معانی بسیار دلالت میکند، و بیان آن: والسلام.

PageV01P039

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0040.png)

~~در باب ms038 حقیقت فیض و وجه افاضت و کمیت و کیفیت وجوب وجود بر سبیل اجمال
~~فایده اول: تقریر آن که مخلوقات از صفات حق فایض گشته و همه به شبه صفات او
~~موصوف، و اشرف را فیض زیادت و آخس را کمتر ارزانی داشته، و هر یک فیض مافوق
~~و فیاض ماتحت است؛ والسلام.
# فایده دوم: تقریر آن که اختلاف فیض ها متنوع [و] اختلاف و کثرت تنوع صفات و شبه
~~آن از عناصر به حسب کم و کیف و ائتلاف فیوض هم بر آن وجه به حسب مناسبت؛ و
~~تمثیل افاضت و ائتلاف آن به قطرات آب در عروق زمین و روان شدن آن و اتصال آن به
~~همدیگر معآمعا.
# فایده سوم: تقریر آن که هر موجودی علوی و سفلی از چهار صفت ارادت و حییت و
~~وحدانیت و اولیت و آخریت خالی نیست، و هر یک از مبدأ فایض گشته با هم مؤتلف
~~می شوند، چنان که تحقیق آن مبسوط خواهد آمد.
# فایده چهارم: تقریر آن که تصور فیضان فیض بی ائتلاف خطا است؛ چه، بسیط مفرد در
~~خارج وجود ندارد و فیوض قبل [از افاضت بالقوه]1 بسایطاند. علیی الجمله انواع فیوض
~~بسیار است و مبدأ همه صفات اول الاولین؛ و از همدیگر به حسب مرتبه فیوض صادر
~~شود و جمله با فیض اول عاید باشد، و صادرات هر فیضی مستفاد باشد از او.
# فایده پنجم: تمثیلی معین مذکور به حال مروارید که از دریای عمان حاصل میشود؛ و
~~هرچند در خزاین و پیش تجار و در دست هر کس باشد، لکن عقلا با آن که احوال آن
~~بتفصیل ندانند مجملا دانند که منبع آن عمان است و از آنجا کدام موضع و به چه طریق
~~حاصل شود و صاحب ید آن را در آن تصرفی نه. و دیگران اسباب حصول اموری
~~پندارند که بینند و دانندگان نیز کیفیت حصول ندانند. و چون در این امر بدین روشنی
~~چندین ms039 حیرتست، تصور احوال هر آفرینشی کلیتر در آن چگونه هرکس دریابد؟ و چون
~~به احوال فیض اول نمی توان رسید، به فیاض اول چگونه رسند؟

PageV01P040

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0041.png)

~~فایله ششم: تقریر آن که چون احوال حصول مروارید هر کس نداند، و آنان که داند به
~~حسب اسباب مختلف که مشاهده کنند هر یک بازگویند، اما ایشان را اصل وضع آن
~~معلوم باشد. و کثرت اسباب حصول آن از بحر و از دست هرکس [و] نقل و تحویل
~~متنوعه هریک فیضی مستعار تواند بود؛ و متأمل چون به قهقرا باپس1 رود تا به بحر رسد.
~~و از بحر همچنین مرتبه مرتبه با فیاض اولین، او را معلوم شود که فیاض حقیقی او است. و
~~عظمت هر مرتبه نسبت با مافوق مختصر باشد. و بسطی تمام در این معنی.
~~فایده هفتم: شروع در بیان آن که فیض چند و کدام و چیست و جهت چه و بر چه وجه
~~فایض میگردد، و تقریر آن که برای آنست که و جود فیاض مستلزم فیض است تا حقیقت
~~قدرت و معنی «کنت گنزا، ظاهر شود. و فیض این همه آثار است که به ظهور پیوسته و
~~واجب که لایزال به ظهور پیوندد. و چون آثار و صادرات بغایت بسیار است، هرکس به
~~قدر فهم بعضی دریابد، اما اکثر آن ادراک نکردهاند و نکنند و جمله در آن حیرانند، و
~~حسرت دانا بیشتر.
# فایده هشتم: تقریر آن که فیاض بیفیض نباشد؛ چه، مبدا غیرفایض عبث بود. و ذکر
~~حال معنی مبدا و مصدر و علت و فیاض، و همچنین از آن معلول و فیض و اثر و صادر. و
~~مع هذا تعداد و حصر آثار مقدور نگردد، بل از آن یک مخلوق نیز متعذر باشد، مانند
~~بحر. و چون از آن بحرتا این غایت است، از آن فیاض بحر تا چه غایت تواند بود؛ وقیاس
~~تا به مرتبهآ اعلی رسد و آنجا نا متناهی گردد.
# فایده ms040 نهم: تقریر آن که از این مقدمات مذکوره لازم میآید که هر فیاضی که آقوی و
~~اعظم است به فیض اول اقرب، و هرچه از او آبعد آضعف؛ بل اقوی و اعظم همه فیاض
~~اول باشد که واجب الوجود است. و ذکر آن که (علمه شدید القوی* 2 اشارت به این است.
~~و تقریر معنی آیت بر این وجه، و تحقیق آن به طریقی مبسوط [و] مستوفی.
# فایده دهم: تقریر آن که چون از تفسیر آیت که به استدلال آورده بودیم فارغ شدیم،
~~آمدیم با سر مبحث فیض و فیاض. و چون معانی کلی بر سبیل ایجاز در این فصل بیان

PageV01P041

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0042.png)

~~کردیم، اکنون در جواب سؤالات چهارگانه شروع کرده در بیان هریک فصلی علی حده
~~مینویسیم.
# در جواب این سؤال که فیض چیست و چگونه و چند است و واجب که البته فایض
~~گردد یا نه.
~~[442] فایده اول : تقریر معنی لفظ «فیض» از روی لغت و تحقیق تطبیق آن با معنی
~~مطلوب، و ذکر آن که در مصطلح متصوفه بسیار آمده و فیاض را بر مصدر اول اطلاق
~~میکنند، و بیان آن که هرچه موجود گشته از صفات او موجود شده، اما بلاواسطه و اما
~~بالوسایط قلیلا کان آو کثیرا.
# فایده دوم: تقریر آن که مبدأ فیوض صفات واجب الوجود است تعالی و تقدس؛ و
~~بدین تقریر هر صفتی از آن صفات فیاضی باشد. پس هر چه غیر ذات باری و صفات او
~~[است] همه فیض تواند بود، و اگرچه گاه باشد که فیاض بود. و تمثل این معنی به حال
~~پادشاه واتباع او و اتباع اتباع تا امرا.
# فایده سوم: تقریر آن که در آنچه تمامت مخلوقات به و جهی فیضاند و به و جهی فیاض
~~دو حکمت است: یکی ظهور عبودیت؛ دیگر اتصاف به شبه صفات او. و غرض آن که
~~چون صفت فیاضی بخشیده باشد اظهار قدرت زیادت، و تصور مخلوقی غیر متصف به
~~صفات ms041 او محال.
# فایده چهارم: تقریر آن که اگر کسی خواهد که [بداند،] چگونگی بعضی فیوض تواند
~~دانست. اما این مقدار با آنچه ندانند مانند قطره با دریا باشد. و بسطی در این باب. و
~~مخلص آن که فیض لایزال بوده و هست و خواهد بود، و از احوال آن که مشاهد باشد
~~استدلال باید کرد بر غیرمشاهد. و تمثیل به حال رخ1 و کرگدن که وصف آن شنوند و هم
~~بعضی تصور توان کرد.

PageV01P042

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0043.png)

# فایده پنجم: شروع در جواب آن که فیض کدام است، و بیان مطالب صنع و سؤالات، و
~~تقریر آن که چون ماهیت فیض و غیرفیض معلوم شده باشد از ممیز پرسند. و بسطی در
~~جواب این سؤال. و مخلص آن که ممیز امکان است؛ و جواب مختصر آن که هرچه
~~ممکن است از مرئی و معلوم و متصور.
# فایده ششم: تقریر آن که اگر گویند چون فیوض به همدیگر نماند فیاض یکی نباشد،
~~جواب گوییم که فیض از صفات حق تعالی [لایزال] فایض است؛ و چون صفات او بسیار
~~است، هر فیضی مناسب فیاض خود باشد. و گفته شد که فیوض با همدیگر به حسب
~~مناسبت انتلاف کنند، و بدین سبب از کم و کیف اختلافات بادید آید و متنوع گردند،
~~مانند [آنچه از مرکبات چهار عنصر به حسب کم و کیف بادید آمده]1، و اقسام آن
~~نامتناهی گردد و کس ادراک آن نتواند، و مع هذا به نسبت به منزلت طلی با دریا باشد.
# در جواب این سؤال که فیض از فیاض بر چه وجه صادر میگردد و پیش از افاضت و
~~بعد از افاضت چگونه بود.
# فایده اول: تقریر آن که چون ثابت شد که فیض بیفیاض و فیاض بی فیض نتواند بود،
~~لاجرم از صفات متنوعهآ او فیوض مناسب فیض صادر شود؛ لکن نه مناسبتی تام، و هر
~~فیضی موجود علی حده فیضی باشد به دیگری مؤتلف شده. و اصل فیوض ms042 که مؤتلف
~~شوند چهارند. و ذکر صفات که شاید که باشد و شاید که نه، و تقسیم صفات باری بر سه
~~قسم: آنچه به کس نداده، و آنچه به همه داده، و آنچه به بعضی [داده].
# فایده دوم: تقریر آن که اگرگویند سلمنا که بسایط وقتی از خارج وجود یابد که مؤتلف
~~شود؛ اما چه لازم که فیوض که مؤتلف شوند چهار باشند؛ و اگر لازم باشد، چه لازم که
~~این چهار مذکور باشند؟
# فایده سوم: شروع در جواب آن که چرا اول فیوضی که مؤتلف شوند از چهار باشند، و

PageV01P043

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0044.png)

~~تقریر آن که ثابت شده که صفت تابع موصوف باشد و معلول مناسب علت. و تمثیل به
~~مرکبات عناصر، و استدلال از معلول بر علت؛ والسلام.
~~فایده چهارم: شروع در جواب آن که سلمنا که چهار باشد: اما چه لازم که آن چهار
~~صفت مذکوره باشد. و تقریر آن که اولا صفت ارادت چرا واجب که در مخلوق باشد. و
~~بحثی تمام در این معنی، و استدلال از محسوسه به غیر محسوسه که در همه اشیا ارادت
~~هست، و تحقیق آن که عشق حقیقی خود آن است؛ والسلام.
~~فایده پنجم: شروع در بیان آن که صفت حییت چرا لازم است که در همه مخلوقات
~~باشد، و شرح آن که حیات جماد و نبات و حیوان هریک چگونه است، و ذکر آن که در
~~بعضی اقوی است و در بعضی اضعف تا به منزلت طلی رسد. و تمثیلات و ایراد آیات و
~~ابیات در این معنی؛ والسلام.
# فایده ششم: تقریر آن که چون گویند در سنگ چه روح تواند بود، گوییم به اتفاق در
~~عنصریات هر چهار عنصر هست، و جزو مائیت بکرات با ذات منتفی نمیشود، و از آن
~~جواهر به تأثیر آفتاب همچنین. پس حافظ آن حیات آن شیئ است. و مخلص آن که
~~حیات هر چیز عین قیام وجود بدوست.
~~فایده هفتم: تقریر آن که ms043 تفاوت میان ارواح مخلوقات و ارادت ایشان از مرتبهآ اعلی تا
~~مرتبهآ ادنی عظیم بسیار است؛ و ایراد امثله در این باب و بیان آن که ضعف در آن موجب
~~بطلان نیست، و اگرچه تا غایتی باشد که درنتوان یافت. و استدلال به نصوص؛ والسلام.
~~فایده هشتم: تقریر آن که حیات اعم از آن است که به حس و حرکت منسوب باشد،
~~چنان که گفتیم که قیام وجود هر مخلوقی به ذات خویش حیات اوست. و شرح آن که
~~چون مراتب ارواح متفاوت است، تفاوت چگونه باشد. و در انسان زیادت از دیگر
~~مخلوقات بود؛ و بیان این معنی به ادله.
~~[443] فایده نهم: تقریر آن که چون به قسمت عقلی مراتب هر یک از نوع انسان و
~~حیوان و نبات و جماد با یکدیگر نسبت میدهند و مکررات اسقاط میکنند، سی و شش
~~قسم میباشد؛ چنان که هریک را شریف و و سط و خسیس فرض کنند و باز هر قسمی را

PageV01P044

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0045.png)

~~سه مرتبة اعلی و اوسط و ادنی، و تفصیل این اقسام و بیان آن که تفاوت در میان این اقسام
~~در کدام بیش ترباشد؛ و تمثیلات در آن باب.
# فایده دهم: تقریر آن که صفت آولیت و آخریت چرا باید که در مخلوقات باشد، و
~~ممچنین صفت واحدیت: و توضیح این معانی و ایراد اعتراضی که چون واحدیت صفت
~~باری تعالی است چگونه مخلوقات به آن موصوف باشند؛ چه، شرک1 لازم آید. و جواب
~~این اعتراض بر وجهی معقول: والسلام.
# قایده یازدهم: تقریر آن که معلوم شد که فیضی که فایض گردد کم از چهار صورت
~~انتلاف نمییابد، و آن چهار این صفاتاند که برشمردیم. و مع هذا لازم نه که زیادت از
~~این چهار فایض نشوند، و از هر صفتی فیضی فایض گردد و مرتبه مرتبه ضعیف شود تا به
~~مرتبهآ ادنی رسد که از غایت ضعف آن قوت در او مفقود گردد و سایر ms044 صفات با این چهار
~~به حسب مناسبت مؤتلف گردد.
~~فایده دوازدهم: اکنون به بیان آنچه که2 به بعضی مخلوقات داده [و به بعضی نداده]
~~مشغول شویم. و از آن جمله علم اسما است که به انسان داده دون ملایکه و غیرهم؛ و
~~شرح آن که انسان بهواسطهآ آن علم اشرف است. و ذکر آن که در هیچ مخلوقی عدد
~~انتلاف علویات و ترکیب سفلیات چندان نباشد3 که در انسان، و جمله به عدد در آن
~~متساوی باشند، و تفاوت نه جهت زیادت و نقصان در عدد، بلکه اختلاف به حسب
~~مناسبت قابل اشد و اضعف. و شرح آن که اختلاف4 مراتب کمال اشخاص از این جهت
~~[است].
~~فایده سیزدهم: تقریر آن که بباید دانست که مطلقا ملایکه از مطلق جمیع حیوانات
~~بیشتر باشند، و هیچ آدمی از عقول انسانی بی بهره نمانآد، و هیچ حیوانی بی حس نباشد
~~و حواس ایشان رابه مثابت عقل است انسان را، لکن به نسبت قطره با دریا. و تفاوت میان

PageV01P045

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0046.png)

~~عقول مجرده به همین طریق باشد. و هیچ کدام از مخلوقات علوی و سفلی از شبه صفات
~~او خالی نیستند، اما متفاوت الاحوال [اند].
~~فایده چهاردهم: شروع در بیان صفاتی که به هیچ مخلوق نداده، و تقریر آن که این
~~صفت الوهیت معنوی و صفت رحمانیت است، و فرق میان لفظی و معنوی. و تمثل1 به
~~حال پادشاهی که همه مراتب به مردم علی اختلاف احوالهم دهد الا پادشاهی مطلق. و
~~بسطی در این باب.
~~فایده پانزدهم: تقریر آن که اختلاف مراتب مخلوقات مبنی بر این معنی است؛ چه،
~~چون هر وجودی که فیوض صفات او در او کمتر و اضعف، اخس باشد، و بالعکس؛ و
~~تفاوتی که در مراتب هر عالمی از مخلوقات به واسطهآ قلت و کثرت ائتلاف فیوض هست
~~مفصلا گفته شود. و فیوض که اثتلاف خواهند یافت، پیش از افاضت دو دو با هم تهیهآ
~~انتلاف یافته باشند. ms045 و بیان کیفیت و کمیت آن ائتلافات.
# فایده شانزدهم: تقریر آن که هرچند بر این موجب که تمامت مخلوقات زوج آفریده
~~شده دلیل به طریق معقول و به ماقبل نیز گفتهایم، به منقول نیز در این موضع گفته
~~میشود. و معظم ترین آیت (سبحان الذی خلق الآزواج کلها)2، الآیه، است. وتحقیق
~~معنی این و ایراد آیت (کلما رزقوا»3، الآیه، و دقایقی چند لطیف در تفسیر آن بر وجهی
~~مبسوط مشروح.
# فایده هفدهم: تقریر آن که اگر قایل گوید چون ثابت کردی که جمله مخلوقات زوج
~~آفریده شده، چگونه میگویی که آفرینش در ادنی مراتب از چهار فیض صفات و چهار
~~بسیط کم تر نمیتواند بود؛ و جواب این سؤال بر آن وجه که این دو امر متنافی نیستند، و
~~بحثی مبسوط در بیان حال مناسبت که موجب ائتلاف است و مثال دو نبی باشد. و تمثیل
~~در این معنی و استدلالات.
# فایده هیجدهم: تقریر آن که اگرچه و جود هیچ چیز بی انتلاف فیوض چهارگانه در
~~خارج صورت نبندد3، اما ایتلاف صفات نیز وقتی در خارج متصور باشد که قوابل

PageV01P046

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0047.png)

~~مستعدان [تهیه]1 یافته قابل صفات شوند. و تخلص به حدیث «خمرت طینة آدم» و شرح
~~حال نقصان فیوض و قوابل، و تعداد وجوه ممکنه در اتصال شیئین.
# فایده نوزدهم: تمثیل این معانی که تقریر رفت و آنچه پیش تر گفته شد که هر قوتی که
~~در فیاض اول باشد نموداری در فیوض آن بود به صنعت زرگری و آلات آن و کیفیت
~~ظهور ائر صنعت در آلت، و تطبیق این معنی با آیت ( و لقد خلقنا الإنسان من سلالة من
~~طین 24، الآیه، و شرحی تمام در بیان آن و ایراد اسؤله و اجوبه در آن باب.
~~فایده بیتم: تقریر آن که چون این معنی مقرر شد بباید دانست که همچنان که صفات
~~مذکوره چهارند قوابل نیز چهارند، و ایراد سؤالی که قوابل فیضاند یا نه. و بر هر ms046 دو
~~تقدیر اشکال وارد است. و جواب آن بر وجهی مبسوط، و تمثل3 به حال پادشاهی که
~~خواهد که آلتی چند از زر بسازد. و مخلص آن که بالذهن والخارج4 تصور باید کرد.
~~فایده بیست و یکم: آغاز شروع در بیان تقسیم مراتب موجودات و تقریر آن که
~~مخلوقات یا سفلی است یا علوی، و سفلی منحصر است در جماد و نبات و حیوان و
~~انسان. و شرح حال هر یک از این چهار مرتبه و بیان کیفیت فیوض و قوابل در آن.
~~فایده بیست و دوم: تقریر آن که قسم علوی نیز منحصر است در چهار مرتبه، و اثبات
~~آن به دلیل عقلی و نقلی. و آن مراتب بدین موجب است: افلاک، کواکب، ملایکه مقربه،
~~ملایکه غیرمقربه.
# فایده بیست و سوم: تقریر حال مرتبهآ افلاک و بیان آن که ادنی مراتب علویات است، و
~~در ازاء جماد سفلیات را. و ابحاث لطیفهای در توضیح قوابل چهارگانهآ آن و بیان کثافت و
~~لطافت علویات و سفلیات، و اجوبه و اسألهآ دقیقه در این باب.

PageV01P047

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0048.png)

# فایده بیست و چهارم: تقریر حال مرتبهآ کواکب و ذکر آن که به مثابه نباتاند سفلیات
~~را، و صفات و قوابل کواکب در آن موجود است مع شیی زائد؛ و تحقیق این معنی.
~~فایده بیست و پنجم: تقریر حال ملایکه غیرمقربه، و ذکر آن که به مثابت حیواناند
~~سفلیات را، و صفات و قوابل در ایشان1 موجود مع شیی زاید؛ و بیان این معانی:
~~والسلام.
~~فایده بیست و ششم: تقریر آن که مرتبهآ اعلی که مرتبهآ ملایکه مقربه است به ازاء مرتبهآ
~~انسانست در سفلیات؛ و هر آنچه در مراتب ماتحت هست در آن مرتبه جمله هست مع
~~شیئ زاید که آن قرب است با حضرت. و بیان آن که مراتب ملایکه همه یکی نیست، و
~~ذکر آن که حکما نیز به همین معنی قایلند لکن به مصطلحی دیگر.
~~فایده بیست و هفتم: تقریر ms047 آن که چون این معانی مقررگشت مرد عارف داند که ثابت
~~شد که مراتب علویات چون مراتب سفلیات چهار است جمله مناسب همدیگر، و به
~~حکم (ماتری فی خلق الرحمن من تفاوتک2 جمله بر یک وتیره؛ والسلام.
~~فایده بیست و هشتم: تقریر آن که هرچند سخن به تطویل انجامید و در اثناء هر بحثی
~~ابحاث دیگر گفته آمد، اما از مضمون این فصل معلوم گشت که فیوض پیش از افاضت و
~~بعد از افاضت چگونه باشند و در حالت افاضت چگونه فایض گردند و چگونه به قوابل
~~پیوندند و قوابل چه چیزند، و ائتلاف فیوض با هم کم از چند متصور نمیتواند بود و کدام
~~فیض در تمامت باشد و کدام در بعضی.
~~در جواب این سؤال که فیض داخل ذات فیاض است یا خارج، و عین ذات یا زائد بر
~~آن، و وحدانیت صانع بر چه وجه ثابت میگردد.
~~فایده اول: تقریر آن که مسئله از مشکلات مسایل است و مختلف فیها، و تا غایت به
~~مخلص نرسانیدهاند. و ایراد اقوال متکلمان و حکما در ذات و صفات سلبی و ثبوتی
~~واجب الوجود و ادله که از طرفین در اثبات آن گفتهاند.

PageV01P048

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0049.png)

# فایده دوم: آغاز شروع در آنچه این ضعیف را روی نموده و تقریر آن که اثبات
~~وحدانیت پیش ترکرده شده؛ و اما جواب آن که احوال فیض چگونه است به چند مقدمه
~~احتیاج دارد. وتوضیح وجه احتیاج بدان مقدمات.
~~فایده سوم: تقریر مقدمهآ اول و بیان آن که هرگاه که از ادراک احوال علت عاجز آیند از
~~معلول به علت استدلال باید کرد به مراتب تا به علت اولی رسد؛ چه، هرچه به کمال
~~نسبت توان کرد، در علت به اضعاف آن که در معلول باشد باشد.
~~فایده چهارم: تقریر مقدمهآ دیگر در بیان آن که هرچه به نسبت با ماتحت علت است.
~~به نسبت با مافوق معلول است؛ و تفاوت هرچه با مافوق [خود] ms048 عظیم بسیار. و بسطی در
~~توضیح آن و تمثیل به ماهی و بحر و تضعیف1 خانههای رقعهآ شطرنج.
~~فایده پنجم: تقریر مقدمه دیگر در بیان آن که وقوف بر احوال مراتب مافوق خود
~~دشوارتر از آن ماتحت باشد، و مبرهن که تأثیرات در علت زیادت از معلول باشد. و
~~حق تعالی آیات بسیار جهت استدلال فرموده؛ پس هر کس را سعی در استدلال باید نمود
~~تا به علت أولی رسد.
# فایده شثم: تقریر مقدمهآ دیگر در بیان آن که چون بحث در علت آولی و فیاض
~~اول الاولین است و معرفت این مشکل، استدلال از معلول به علت2 ضرورت است. و
~~چون انسان اکمل مخلوقات است و صفات در او بیشتر، از احوال او استدلال بر علت
~~أولی أولی.
# فایده هفتم: تقریر آن که اگر در انسان و دیگر حیوانات اختیار نبودی، وجود این
~~متصور نشدی؛ و بیان حکمت اختیاری که سایر حیوانات را هست. و مخلص آن که با
~~انسان از ماتحت حال خود معلوم کند و از آن بر مافوق استدلال «من عرف نفسه» محقق
~~گردد، و مع هذا دیگر حکمتها در آن هست. و بسطی در این باب.
# فایده هشتم: تقریر آن که چون در انسان که از مخلوقات و معلول علت آولی است
~~چندین کمالات حاصل. البته باید که در علت آولی همان کمالات باشد اضعاف اضعافه

PageV01P049

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0050.png)

~~الی ما لانهایه له. و در بیان احوال فیض به نسبت با فیاض این تقریرات کافی است، و اگر
~~فهم نکنند مکرر باید گردانید؛ و اطنابی در این باب.
~~فایده نهم: تقریر آن که هرچند در جواب سؤال مذکور این مقدمات و ادله کافی است،
~~لکن زیادت توضیح را بر وجهی متضمن شرح سبب شبهات و غلط که هر کس را افتاده
~~بیان کنیم تا شکوک مرتفع گردد.
# فایده دهم:
# فایده یازدهم:
# فایده دوازدهم: تمثیل معنی مذکور به حال بغداد از آن روی که اسمی است شامل ms049
~~هرچه در آن است از ابنیه و امکنه و غیرها و واحد فی النفسه بالترکیب. و تقریر آن که
~~معرفت ذات باری تعالی و صفات و فیوض و انتلاف روحانیات و ترکب و امتزاج سفلیات
~~و تعلق نفوس با بدن و مفارقت از آن از این معلوم می شود.
# فایده سیزدهم: تقریر تصور حال وحدانیت و عدم ترکب از آن که اسمی است شامل
~~چندین حیز و جمله شیء واحد فینفسه بلاترکب.
# فایده چهاردهم: تقریر تصور آن که تعلق نفوس به ابدان در مبدا و عدم هریک از ایشان
~~در خارج [بی وجود دیگری] از حال جماعت کاروانیان و اتصال ایشان به کاروانگاه
~~[معلوم توان کرد]2.
# فایده پانزدهم: تقریر آن که تصور حال فیوض از صفات و ظهور مخلوقات از انتلاف از
~~حال خروج کاروان از بغداد معلوم میتوان کرد.
# فایده شانزدهم: تقریر تصویر حال مفارقت نفوس از ابدان و پیوستن هر یک به اصل
~~خویش از حال کاروان و [عزیمت ایشان] با ولایت و خانههای خود [معلوم شاید کرد]2.
~~فایده هفدهم: تقریر تصور حال سرعت و بطوء مفارقت نفوس از ابدان و سعادت و
~~شقاوت از حال کاروانیان و موافق افتادن سفر بعضی را، و بعضی را نه، و اختلاف حال
~~معاملات وتجارات و ربح و خسران در این باب؛ والسلام.

PageV01P050

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0051.png)

# فایده مجدهم: تقریر آن که بحث مفارقت نفس و خلود آن در بهشت و دوزخ در رسالهآ
~~فتوحات و رسالهآ تدرج و کمال مشروح گفتهایم. و هرچند سخن مطول شد، فواید بسیار
~~از این ابحاث حاصل آمد و جواب سؤال مقرر و روشن گشت؛ والسلام.
~~در جواب سؤال که فیضی که از فیاض صادر میشود اختیاری [است] یا غیراختیاری.
# فایده اول: تقریر آن که این بحث که از مسایل مشکل است و علما و حکما در آن
~~مختلف [الرأی] و مواد نزاع منقطع نگشته و از این اختلاف حیرتی و [بعد از آن]1
~~گشایشی روی نمود: ms050 و اولی آن که پیش تر هر دو را تقریر کنیم.
~~فایده دوم: تقریر آن که حیرت از آن جهت است که عقلا معقول را منکر نتوانند شد، و
~~هرآینه در جانبین عقلا [و] مردم کامل هستند2؛ چگونه تواند بود که در محل نزاع
~~ماندهاند و براهین همدیگر که محقق باشد قبول نکرده؟
~~فایله سوم: تقریر آن که گشایشی که روی نمود آن است که بتأمل معلوم شد که اصرار
~~عقلا بر باطل محال باشد. و چون بتواتر اختلاف معلوم شده هرآینه قول هر یک را اصلی
~~معقول باید: و شرح آن که چگونه شاید بود. و مخلص آن که هر دو صفت دارد. و تمثیل
~~این معنی به تصور انحصار حسن در سپیدان یا ترکان.
# فایده چهارم: آغاز شروع در بیان مسألهآ مذکوره، و تقدیم تقریر مذهب حکما و
~~متکلمان در این باب بر وجهی که خواجه نصیرالدین طوسی در شرح اشارات آورده است.
~~فایده پنجم: شروع در آنچه این ضعیف را روی نموده و تقریر آن که قول هر دو طایفه
~~راست است و متناقض نه. و چون اشیای متضاد بسیار آفریده، چرا نشاید که این دو
~~صفت در او باشد، بتخصیص چون متضمن خلل قول هیچکدام و نقصان عظمت او عز
~~شأنه نمی باشد بل موجب زیادت عظمت است.
~~فایله ششم: تقریر آن که حق تعالی هم فاعل مختار است و هم موجب بالذات، و

PageV01P051

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0052.png)

~~اقامت دلیل بر این معنی بدین طریق که چون انسان فیض و معلول است و در او این هر دو
~~هست باید که فیاض و علت نیز باشد. و بسطی در این باب.
# فایده هفتم: تقریر آن که اگر گویند از کجا معلوم شده که در انسان این دو معنی هست،
~~گوییم آن تقسیم صادرات از انسان یا اختیاری است یا اضطراری؛ و اول دو قسمت
~~محتاج به حرکت و غیرمحتاج بدان، و دوم هم دو قسمت بدین موجب. و ms051 شرح امثله و
~~نظایر این اقسام.
~~فایده هشتم: تقریر آن که از فحوی تقسیم مذکور صحت مدعا معلوم شود به استدلال
~~از حال معلول بر علت، و بالحقیقه موجبیت بالذات داخل فاعلیت باختیار است. و شرح
~~این معنی.
~~فایده نهم: تقریر آن که انواع ایجاد و آفرینش که با قدرت و ارادت متلازمند دو قسم
~~است: دایم مستمر و غیردایم مستمر؛ و قادر بر کمال باید که بر هر دو قادر باشد. و چون
~~این معنی به توضیح محتاج است، از حال انسان که اشرف مخلوقات و خلیفه است
~~استدلال خواهیم کرد؛ و به حکم «السلطان ظل الله فی الآرض» تمثیل به حال پادشاهان
~~میکنیم.
~~فایده دهم: تقریر آن که قسم اول دو نوع است: عام، به نسبت با همه مخلوقات؛ و
~~خاص؛ و هرچند لایزال بود به چیزی امکانی، و یمکن که از امکان منزه باشد. و بیان آن
~~که عام آن است که دایما و مستمرا در آسمان و زمین صادرات بادید میآید؛ چه،
~~طرفة العینی فایض بی فیض نتواند بود. و قول به آن که موجب بالذات است بنا بر این
~~معنی است؛ و از این جهت تمثیل به نور آفتاب کردهاند. و بیان ابطال این مثال و شرح
~~خللهای آن، و تمثیل به آن که محموده مضاعف کنند؛ و ذکر آن که قوت و عظمت در
~~مافوق هر چیز زیادت از ماتحت باشد، و توضیح به حال جماد و نبات و حیوان و دریا و
~~ادویه و جویها و چشمهها با قطره و طل.
~~فایله یازدهم: تقریر آن که از صفت موجبیت بالذات در آفتاب نموداری باشد، و این

PageV01P052

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0053.png)

~~دوام و استمرار است. اما آنچه واجب الوجود را لاز راه آن که اقوی]1 و اعظم است در
~~افاضت اختیاری هست که افتاب رانیست و کثرت مخلوقات و اختلاف آن دال است بر
~~آن که در مبدأخواص و صفات بسیار باشد که در صادرات نباشد؛ ms052 و چون آفتاب به نسبت
~~با مبدأ ذرهای است، چگونه به مثال آن شاید؟
# فایده دوازدهم: تقریر آن که چون مقرر شد که آنچه در علت آولی باشد آقوی و اعظم
~~بود و اثرو خاصیت [آن] بیش تر، هرآینه مسلم باید داشت که افاضت صفات او بادوام و
~~استمرار از ارادت و اختیار خالی نتواند بود، به دلیل این تفاوتی معظم که میبینیم. و شرح
~~حکمت اختلاف و تفاوتها و آن که از صفات خویش به هر چیزی شبهی داده؛ به2
~~اشرف بیشتر، و به آخس کمتر. و انسان که اشرف است شاید که احیانا غلط کند و پندارد
~~که جمله در انسان هست.
# فایده سیزدهم: تقریر آن که هرچند بر آن معنی این ادله کافی است؛ لکن گوییم که لازم
~~نیست که فیاض را در فیض، خواه دایم مستمر باشد و خواه نه، اختیاری نباشد. و تمثیل
~~به شخصی که دایما حرکتی کند و آن که احیانا، و ایراد رعشه و جواب آن، و نقض به دوام
~~حرکت اشیا و جواب آن، و بسطی در این معانی.
~~فایده چهاردهم: تقریر آن که هرچند این معانی را به ادله ثابت گردانیدهایم و در رسالهآ
~~کزالمعانی به چند وجه به ثبوت رسانیده. در این موضع به مثالی واضح تر بازنماییم. و
~~تمثیل به پادشاهی عاقل عالم کامل ضابط قادر که ضبط ملک3 خواهد و هر کاری و شغلی
~~به کسی حواله کرده و داند که هر یک به چه مشغولاند و مستغنی از آن که بخود مباشر
~~آن امور گردد. و بسطی تمام در این معنی.
# فایده پانزدهم: شرح و بیان نوع دوم از ایجاد دایم مستمر که مخصوص باشد به چیزی
~~یا موضعی یا منزه از مکان باشد. و تمثیل به پادشاهی که او را ولایت بسیار باشد و همه را
~~عمارت فرماید.

PageV01P053

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0054.png)

~~فایده شانزدهم: شروع در بیان قسم دوم از ایجاد که آن دایم مستمر باشد، و ms053 تقریر آن
~~که این قسم دو نوع است؛ یکی آن که خود بسازد، و دیگر آن که به دیگری حوالت
~~فرماید. و [قسم] اول دو نوع است؛ [آن که دیگری اصلا بر آن قادر نباشد، و]1 آن که
~~غیری بداند یا به زیان برده باشند و اصلاح باید کرد.
# [446] فایده هفدهم: تقریر آن که نوع اول که بخود باید ساخت دو وجه است؛ یکی
~~فاسد شده، که اصلاح باید کرد؛ دیگر آن که مبطل احکام متقدم باشد. تمثیل اول به
~~یادشاهی که در معرکه لشکر او منهزم شده باشد و او ثبات نماید تا تدارک کند، و از آن
~~وجه دوم به پادشاهی که امرا و نواب و گماشتگان ولایات مصالح ملکی را به زیان برند بر
~~وجهی که تدبیر به عزل و سیاست میسر شود و هرآینه او را باید کرد.
~~فایده هجدهم: تقریر آن که نوع دوم که به دیگری مفوض باشد دو وجه است؛ اول آن
~~که بعضی اوامر و نواحی بر دست انبیا فرستاده باشد و چون زمان متضمن کمال نباشد به
~~اتمام نتوانند2 رسانید؛ و دوم آن که تمام ظاهر شده باشد، اما به زیان برده باشند و مکمل
~~را فرستاده به اصلاح آن. و تخلص به حال خاتم النبیین صلعم و تمثل به پادشاهی که ضبط
~~ممالک خواهد و بر سبیل تدرج مرتبه مرتبه مصالح ملکی را معین فرماید، و چون به
~~فساد انجامد یکی از خواص را بفرستد تا فاسد شده به صلاح بازآرد؛ والسلام.
# و مشتمل بر جواب سؤالات مولانا شمسالدین عبیدی در اثبات وحدانیت
~~باری تعالی و بیان حقیقت «الواحد لا یصدر [عنه] الا الواحد» و آن که کلام باری تعالی چگونه
~~باشد و شنیدن انبیا علیهم السلام از وی بر چه وجه بوده.
~~فایده اول: تحمید موجز و تقریر آن که این رساله در سه باب جواب سؤالات مولانا
~~شمس الدین عبیدی تألیف می رود، و ذکر آن که سؤالات ms054 بدین تفصیل است: در اثبات

PageV01P054

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0055.png)

~~وحدانیت واجب الوجود تعالی، در تحقیق آنچه گفتهاند: آلواحد لا یصدر عنه الا الواجد»:
~~در بیان کیفیت کلامالله و چگونگی استماع انبیا از او. و شرح و بسطی که او در این باب
~~کرده از ایراد اقاویل حکما و متکلمان و اعتراضاتی که او را روی نموده.
# فایده دوم: آغاز شروع در جواب سؤال اول و تقریر آن که حق تعالی انسان را مکرم
~~گردانید و مراتب انسان بسیار متفاوت است؛ و به هر یک از صفات خود شبهی داد، و از
~~صفت حکمت همچنین. لکن مختلف الاحوال. و چون بهرهآ انسان اندکی است، حصه این
~~ضعیف چند تواند بود تا در سخن حکما سخنی تواند گفت؛ اما از غفلت حکما در چنین
~~امور معظم در تحیر مانده. و شرح آن تحیر.
~~فایده سوم: شروع دربیان حقیقت این معنی و تقریر آن که چون عموم حکما متفقاند
~~که تحقیق حقیقی بی مقدمات و براهین میسر نشود، در کشف مشکلات بیان مقدمات
~~کرده باشند، و حینئذ نشاید که از آن غافل مانند؛ و اگر شوند، باید که [چون] با یاد ایشان
~~دهند قبول کنند.
# فایده چهارم: تقریر بعضی از آن مقدمات که حکما از آن غافل ماندهاند یا آن معنی بر
~~ایشان مشکل گشته بیان کنیم تا روشن گردد که سؤال وارد نیست. و یکی از آن مقدمات
~~آن است که تمامت متفق که صفت و معلول تابع علت و موصوف باشد، و کمال علت به
~~اضعاف آن معلول، و از احوال معلول استدلال بر احوال علت باید کرد؛ واین قضیه
~~مشاهد و معاین است.
# فایده پنجم: تقریر آن که براین تقریر که کرده شد باید که آنان که فهم ایشان از ادراک
~~احوال صفات باری تعالی قاصراند از موصوفات و معلولات او استدلال کنند1 بر صفات
~~او، و منکر مشاهد و معاین نشوند؛ و ذکر آن که در هر موجودی نموداری از واحدیت ms055 او
~~تعالی هست. و بیان این معنی به شرحی مستوفی.
# فایده ششم: تقریر آن که اگر عاقلی گوید که وحدانیت صفت واجب[الوجود] است،
~~چگونه به همه اشیا2 [حوالت] توان کرد؟ گوییم وارد نیست؛ چه، ذات او به همان صفت
~~ثابت نمی شود، بل نفی شریک و نظیر و مثل و شبه لازم است، و در سایر اشیا نه.

PageV01P055

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0056.png)

~~فایده هفتم: تقریر آن که از صفات پاک او بعضی در همه مخلوقات باشد و بعضی در
~~هیچ نبود، و بعضی آن که در بعضی باشد و در بعضی نه. و بیان اول واحدیت است و
~~حییت و ارادت، و دوم الوهیت معنوی و رحمانیت، و سوم هرچه غیر صفات مذکوره
~~است. و از هر یک از آن به حسب استعداد به هر مخلوقی دون مخلوقی داده. و بسطی در
~~بیان این معانی.
~~فایده هشتم: تقریر آن که بر...1 واحدیت که متحیر است از آن جمله است که به همه
~~مخلوقات داده و مبرهن است؛ پس از معلول استدلال بر علت باید کرد تا معلوم شود که
~~باری تعالی واحد مطلق است. و بدین طریق روشن شد، و هیچ اعتراض و سؤال اصلا
~~وارد نه.
~~فایده نهم: آغاز شروع در جواب سؤال دوم، و تقریر آن که اگر تأمل کنند این معنی از
~~فصل اول معلوم شود. و این سخن که «الواحد لایصدر عنه الا الواحد» راست است؛ لکن به
~~آن معنی که هر صادری از او واصل باشد، نه به آن معنی که یک واحد از او صادر گردد
~~فحسب.
~~فایده دهم: تمثیل معنی مذکور به مهندسی که آلتی بغایت پاکیزه و مصنوع و نادر
~~داشته باشد و کسانی که بر این صنعت و آلات آن واقف نباشند ناگاه آن را ببینند2: هر
~~یک به حسب صنعتی که داند3 قیاس کند؛ و با آن که پسندیده باشد، چون ماهر باشند و
~~زیرک، دانند که از خلل خالی نیست؛ و ms056 چون استادان واقف با ایشان تقریر کنند جمله
~~دریابند و بدانند که غلط کرده بودند و اشکال4 ایشان مرتفع گردد.
~~فایده یازدهم: تقریر آن که این مسائل نیز کسی که بر حقیقت آن واقف شده باشد و نور
~~معرفت او را کرامت شده تقریر تواند کرد، و آنان که چیزی گویند راست نیاید. و غلطها
~~که حکما را در مسئلهآ مذکوره افتاده از این قبیل است، و براهین که گفتهاند تام و مقنع نه.
# فایده دوازدهم: تقریر آن که چون در ضمن این سؤال بحثی در باب عقول و نفوس
~~کردهاند؛ هرچند محتاج نیستیم، لکن چون امری کلی است ما نیز موجز بگوییم. و آن

PageV01P056

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0057.png)

~~آنست که چون از عناصر به حسب کم و کیف این همه اقسام [متنوع]1 نامحصور بادید
~~آمده، صادرات فیض لایزالی الهی به اضعاف اضعاف آن باشد. و بیان اقسام اتصال اشیا و
~~کیفیت آن.
# [447] فایده سیزدهم: تقریر آن که چون روحانیات از اقسام مؤتلفات روحانی زیادت
~~از مرکبات عنصری باشد، و چندان که به مرتبه ترقی کنند به همین نسبت زیادت و2
~~زیادت گردد تا به مرتبهآ اعلی رسد که صادرات آن بینهایت و بیانتها و ابتدا باشد. و
~~تمثل به حال بحرو صادرات آن و مصدر آن و مصدر مصدر آن.
# فایده چهاردهم: تقریر آن که از این مقدمات معلوم شد که ابحاث و اقاویل ایشان که در
~~این باب گفتهاند معکوس است و تصور ایشان خطا؛ و ذکر آن که در دیگر رسالات بیان
~~کرده شده که پیش از این عالم عالمها بوده، و بعد از فنای این همچنین عالم ها باشد.
# فایله پانزدهم: آغاز شروع در جواب سؤال سوم و بیان احتیاج به مقدمات و امثله، و
~~تقریر آن که مقدمهآ اول آن است که بدانند که کلام چیست و حد آن چه گفتهاند و قانل
~~کیست، و فرق میان کلام الله و کلام بشر بادید کنند. و تقدیم اقاویل ms057 حکما و علما در این باب.
# فایده شانزدهم: تقریر آن که چون هرکس را اصطلاح، بل وضع، لغتی جایز است، در
~~معرفت آن الفاظ رجوع با آن مصطلح و واضع3 باید کرد، و اگر تعبیر کنند معلوم نشود.
~~پس در معرفت کلام الله رجوع با قرآن باید کرد که متضمن علوم است که به مخلوقات
~~تعلق دارد. و بسطی در بیان تأویل و آن که معنی الفاظ قرآن به حسب مصطلحات هر
~~طایفه راست نیاید.
# فایده هفدهم: تقریر آنکه چون حق تعالی در آیت (قل لو کان البحر4 تعریف کلمات
~~فرموده بر وجه واقع بلامبالغه، چگونه آن را بر معنی مختصر حمل توان کرد؟ و شرح
~~حکمت ربانی این تعریف، و تمثیل اندراج معانی بسیار در لفظ اندک و اختلاف معنی
~~لفظ به حسب لغات به لفظ لک در پارسی و هندوی. و مخلص آن که تا رجوع با آن
~~مصطلح نکنند معنی معلوم نشود.

PageV01P057

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0058.png)

~~فایده هجدهم: تقریر آن که مقدمهآ دیگر آن است که برهان قایم است که ماسوی الله را
~~مصدری باید، و مصادر اشیا از صادرات اعظم باشد. و مقدمهآ دیگر آن که چنان که گفته
~~شد تارة1 از علت بر معلولات استدلال کنند و تارة از معلول بر علت، وکمال مصادر آن
~~اضعاف کمال صادرات باشد. و مقدمهآ دیگر آن که هرآینه کلام را نیز که موجود است
~~مصدری باید که در کلیات امور بدان ماننده باشد؛ و تمثیل به تخم.
# فایده نوزدهم: رجوع با مقصود و تقریر آن که چون کلام را مصدری معین مناسب باید،
~~معرفت آن بر عاقل لازم باشد؛ و بیان آن که تمامت انواع و اصناف لغات مختلفه در
~~کلام الله که مصدر است هست بل به اضعاف اضعاف آن؛ و تمثیل به طل و دریا.
~~اما اصحاب تأیید که ارباب بصیرت باشند درتوانند یافت. و تمثیل به احوال دریا و
~~صادرات آن.
# فایده بیستم: تقریر آن که تصور ms058 تعلق کلام به زبان و حلق2 انسان باطل است، به ادله که
~~ایراد کنیم و یکی آن که از اصوات سایر حیوانات بل از هر صوتی که تصور کنند. و بدین
~~تقریر اگر بعضی را شبهتی بود که کلام بی حلق و زبان باشد، آن شبهت برخاست. و چون
~~این معنی محقق شد، به بیان آن که بی صوت نیز معلوم میشود مشغول میشویم.
~~فایده بیست و یکم: تقریر آن که خفته حکایاتی میشنود و آلت سامعه در آن مدخلی
~~ندارد. و اگر گویند دیدن خواب بی آلات بدن نباشد یا به قوت تخیل تعلق دارد، گوییم
~~بنای بعضی نبوت بر آن بوده؛ چگونه به تخیل حواله توان کرد. مع هذا از اختلاف اسامی،
~~معانی مختلف نشود؛ پس چرا نشاید که کاملان را در بیداری نیز حاصل باشد.
# فایده بیست و دوم: تقریر آن که از این مقدمات معلوم شد که کلام اعم از آنست که به
~~زبان وحلق و صوت متعلق باشد. و تمثیل به آیت (قال آیتک ألا تکلم الناس ثلاثة أیام إلا
~~رمزا )3 و آیت (وکلمته ألقاها الی مریم)4. و ذکر آن که کلام از آن نیز اعم است که به
~~حلق و زبان و صوت حواله کنند. و بیان ادله [که] وضع چندین لغات ممکن است به قیاس
~~ماده لغات که حروف تهجی است بر مادهآ مرکبات که عناصر است. و بسطی در این باب.

PageV01P058

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0059.png)

# فایده بیست و سوم: قریر آن که چون انسان که از معلولات است چندین قوت کلام و
~~لغات در او مست، بالضروره در علت زیادت از آن تصور باید کرد. و شرح شمهای از
~~تفسیر «ونه لفی زل الاولینة1 و معنی (إلا بلسان قومه ه3 و ذکر آن که اشرف لغات
~~اشرف اقوام راداد یعنی قرآن را به عربی به خاتم النبئین صلی الله علیه و سلم فرستاد.
# فایده بیت و چهارم: تقریر آن که اگر مصطلح بعضی ms059 آن باشد که کلام بر آنچه به حلق
~~و زبان تعلق دارد اطلاق کند، باید که بر غیر اطلاق نکنند. و اگر بعضی اعم نهند شاید. و
~~بیان اختلاف اصطلاحات به حسب ادوار و اقوام و امکنه و نظایر آن.
# فایده بیست و پنجم: تقریر آن که بهترین مصطلحات از آن حق تعالی باشد، و تحقیق
~~معانی آن..3 اطلاق هر طایفهای توان کرد؛ و تقسیم دلالت معانی بر الفاظ هر دو قسم، و
~~مثال هریک و ذکر آن که چون این معانی دانسته باشند آنگاه بر بعضی معانی و تأویلات
~~قرآن اطلاع توان یافت. وچون تعریف کلام الله به موجب آیت (قل لو کان البحره
~~فرموده، در عدد هیچ چیز از کلام بیشتر نباشد. و بسطی در این باب، و تقریر آن که
~~صوت صادر اول است؛ والسلام.
# فایده بیست و ششم: تقریر آن که کلمهآ حقیقی و صوتی که به انسان داده به نسبت با
~~مصدر بغایت اندک باشد، و هر موجودی را به حسب مناسبت بعضی از آن کرامت شده
~~به مثابت طل و قطره و جوی با دریا. پس هر مخلوقی را کلامی مناسب باشد، یعنی
~~مفهوم هرچیز کلام او باشد: و اول کلامی وجود اوست؛ چه، مقرر است که مقدورات
~~کلماتالله است.
# فایده بیست و هفتم: تقریر آن که قول مفسران به آن که غرض از کلمات فرمان حق
~~است نیکو است؛ چه، از جمله مخلوقات او یکی انسان است که با وجود ناطقیت او را
~~صفتی داده که اگر نیز به زبان نگوید آن غرض حاصل باشد. و تمثل به اشارت و پروانه و
~~مکتوبات پادشاهان که همه سخن و حکم ایشان گویند. پس از آن حق به طریق آولی، که

PageV01P059

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0060.png)

~~احکام او را کلماتالله گویند. و همه موجودات در قرآن باشند و در تحت کلمه داخل، و
~~اضافت تخصیص را است.
~~فایده بیست و هشتم: تقریر کیفیت اتصاف موجودات به صفات حق، ms060 و تمثیل به
~~صادرات دریا و شرح فواید و منافع جوی و دریا و زراعت اهل سواحل و تصور هر طایفه
~~در آن معانی، و تطبیق این جمله با قوت سامعه و آلات آن؛ والسلام.
# فایده بیست و نهم: تقریر آن که از مقدمات سابقه معلوم شد که کلام زبانی و حلقی به
~~ناطق و غیره متعلق است، و انسان به علم آسما وکتابت و وضع لغات ممتاز، و او را این
~~معانی از مصدر کلمات الله صادر گشته؛ پس باید که مصدر به اضعاف اضعاف آن باشد. و
~~در این مسأله اهل کتاب متفقاند، و حکایات لوح موسی و آیات تورات که در باب مکالمه
~~او آمده.
# فایده سیام: تقریر آن که چون اهل کتاب و چندین طوایف بر این معنی مذکور اجماع
~~دارند مسلم باید داشت؛ بتخصیص چون ثابت شده که هر کمالی که در صادر باشد در
~~مصدر زیادت بود. پس باید که کلام به همین الفاظ مبینه منظومه در مصدر بوده باشد و بر
~~دست خاتم النبیین صلعم فرستاده. و منع اعتراض به دلیل استماع موسی و قوم او.
~~فایده سی و یکم: تقریر آن که از این دلایل و امثله محقق میگردد که کلمات الله نه
~~آنست که هرکس تصور کردهاند، بل و ضعی است که صانع بی چون نهاده و تمامت اوضاع
~~و مصطلحات که موضوع انسان است از آن مصدر است به منزلت طلی از دریا. و بحث
~~کاتبی که بالقوه در انسان است.
~~فایده سی و دوم: تقریر آن که چون تقریر رفت که کلمات بر جمیع مخلوقات
~~دلالت کند، باید که هر چیزی را کلامی باشد؛ چه، غرض از تلفظ توضیح و تفهیم حو
~~تعریف چیزها است؛ و از هر معنی که چیزی معلوم شده باشد یا شود آن »1 را کلام توان
~~گفت. و تخلص به آن که شوری نمک و شیرینی عسل بدین مثابتاند. و بسطی در این
~~باب: ms061 والسلام.

PageV01P060

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0061.png)

# و مشتمل برجواب سؤالاتی که طالب علمان در جواب رسالهآ بیان فضیلت آمیت
~~رسول صلی الله علیه و سلم که از جملهآ رسائل کتاب توضیحات است کردهاند
# فایده اول: تحمیدی موجز و تقریر سبب شروع بر وجهی که تسمیهآ رساله به آثار
~~معجزات نبوی مناسب آن میشد.
# فایده دوم: تقدیم فصلی بر سبیل دیباچه و خطاب با طالب علمان بدانچه مخلص آن
~~میباشد که نتیجهآ علم باید که انصاف باشد تا حق محجوب نماند.
# فایده سوم: تقریر آن که توقع انصاف داشته گفته میشود که همواره مادحان و عاشقان
~~ممدوحان و معشوقان را به زیادت از آنچه ممکن باشد ستودهاند و کس از ایشان برهان
~~نطلبیده و اعتراض و تکذیب نکرده بلکه مستحسن داشتهاند. این ضعیف در این رساله
~~شمهای از فضایل رسول صلی الله علیه و سلم بیان کرده و آنچه نقصان شمردهاند فضیلت
~~نهاده: والسلام.
# فایده چهارم: تقریر آنچه میگویند او لایق مدح نیست یا آنچه گفته شده لایق مدح او
~~نیست یا بر مدح برهان میباید گفت: و جواب هریک به توجیه.
# فایده پنجم: تقریر آن که اکثر این سؤالات از انصاف دور است و در ایرادات لفظی
~~مبالغه کرده؛ بدان سبب با آن که مجادله معتاد این ضعیف نبوده به حکم آلمکافاة فی
~~الطبیعة واجبة ایرادات لفظی که بر الفاظ سؤالات وخطاهای معنوی [است] همه را ظاهر
~~گردانید و نوشت. و شرح تعجبی که در آن باب روی نمود.
~~فایده ششم: اعتراض بر آن که صواب آن بودی که گفتی او را چرا آمی آفرید، و بعضی
~~الفاظ نمی باید به آن که خطای ترکیب عبارت ایشان1 ظاهر است. و دلیل معارضه، و
~~تمثیل به اثبات مدعی به ادلةآ واضحه: والسلام.
~~فایده هفتم: شروع در مطلوب، و اعتراض بر آن که صواب آلطاهرین آجمعین است به

PageV01P061

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0062.png)

~~آن که عبارت خللی تمام دارد؛ و بیان آن که از دو وجه غلط است. ms062 و جواب آن به بیان
~~صحت ترکیب و کیفیت خطا به نساخ.
# فایده هشتم: تقریر آن که ترتیب رساله بر این و جه کرد که محل هر سؤالی از متن تمام
~~بنویسند؛ آنگاه سؤال ایشان لفظا بلفظ بی تغییر؛ بعد از آن آنچه مولانا اعظم قطب الدین
~~در آن باب فرموده و نوشته؛ بعد از آن آنچه در خاطر آمده از اعتراض به سخنان ایشان
~~لفظی و معنوی و جواب آن سؤال به موجبی که خاطر بدان «مساعدت >1کرده.
# فایده نهم: جواب آن که عدم کتابت او را هیچ حکمتی جز دفع ارتیاب مبطلان نیست
~~به آن که حصر ممنوع است و دلیل نگفتهاند. و بیان آن که واجب است که در آن
~~حکمتها باشد، و دفع ارتیاب ظاهرتر است؛ لکن دو درجه است، و دقیقتر به فهم
~~ایشان نرسیده.
~~فایده دهم: اعتراض آن که «از کجا محقق است»، به بیان خطای ترکیب؛ و جواب به آن
~~که از این وجه دوم دفع ارتیاب مبطلان معلوم شد؛ والسلام.
# فایده یازدهم: اعتراض بر آن که لفظ تأویل زیادت است؛ چه، اینجا تأویلی نیست. و
~~وجه دوم دفع ارتیاب تأویلی دقیق است؛ و موجب خطا آن که معنی حقیقی تأویل
~~ندانستهاند. و بیان آن و جواب به آن که این معنی اگر به نسبت با معتقدان است، احتیاج
~~نیست؛ و اگر با معاندان این تهمت [به این که او امی]2 باشد مندفع شود.
# فایله دوازدهم: جواب آن که جهت آن است تا ما اسلامیان بدانیم که سلب کتابت بنا بر
~~این غرض بوده، والا او را أمی آفریدی به آن که بر این تقدیر اعتراض مذکور عاید
~~میگردد و قضیه دفع ممنوع است؛ چه، آن وقتی بودی که غرض در آن منحصر بودی.
~~فایده سیزدهم: جواب آن که محمل زیادتست چنان که تأویل به آن که از بحثها که در
~~باب تأویل رفت معلوم می شود و به تکرار محتاج نه. مع ms063 هذا التزام ایجاز نرفته، بل
~~مبسوط میگوید تفهیم و توضیح را.

PageV01P062

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0063.png)

# فایده چهاردهم: اعتراض بر آن که آمی فی نفس الامر از نقایص است، و لفظ دلالت
~~می کند بر آن که معاندان آن را از نقائص شمرند به منع اول و آن که لازم می آید الا به
~~مفهوم و حجت نیست. و جواب به آن که لانسلم که کتابت مطلقا با هر شخصی کمال
~~[باشد] بل در بعضی بالعکس است. و دلیل که مولانا گفته تمام نیست. و بیان این معنی به
~~بسطی تمام.
# فایده پانزدهم: جواب آن که اینجا مدحی نکردهاند مؤدی به نقصان تا استشهاد به بیت
~~راست آید، با آن که چون امیت از نقائص شمردهاند و مدحی نکردهاند بل نسبت نقصانی
~~کردهاند، و این ضعیف بالعکس گفته. پس بیت مناسب باشد.
~~فایده شانزدهم: جواب آن که صواب آن است که کسی تواند که بر همه بزرگی او واقف
~~باشد به منع مدعی؛ چه، شاید که مدح به بعضی صفات توان گفت که هرکس بدان واقف
~~نباشد. و آن از خصایص او بود؛ والسلام.
# فایده هفدهم: اعتراض بر آن که از حکمای متقدم که حقیقیاند کس نگفته که کاتب در
~~تعریف آن یکی کافی است، و حکمای متأخر که مجازیاند بعضی گفتهاند و باطل است.
~~به آن که نفی است. و قول شارح مفرد را نیز گویند. و از ترجیح متقدمان کفر لازم میآید.
~~و بیان رجحان متاخران به دلایل، و جواب به آن که نزد محققان کافی است؛ و بیان بطلان
~~آن که کافی نیست، و اظهار تناقض.
# فایده هجدهم: جواب آن که لانسلم که قابلیت نبی کتابت را از فضانل است. و به فعل
~~نیامدن کمال است نه نقصان، چنان که بیان کرده شد به آن که ایراد مناقض ایشان است و
~~مقوی سخن این ضعیف؛ و ایراد [را] جز عدم فهم و غفلت محملی نه. و بیان این معانی و ms064
~~آن که ایشان هیچ بیان نکردهاند به بسطی تمام.
# فایده نوزدهم: اعتراض بر آن که آنچه از روی استعداد در آن مشاری میتواند بود
~~قابلیت [کتابت] است و از او دریغ نداشته به آن که عموم در قابلیت مشارک میتوانند1
~~بود، و آن که لفظ «شود» یا «باشد» درمیباید. و جواب به آن که اگر این حق باشد لازم آید
~~که عدم کتابت بالفعل در او علیه الصلوة والسلام نقصان باشد. و بسطی در تزییف2 ایراد.

PageV01P063

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0064.png)

~~[449] فایده بیستم : جواب آن که این عذر حق تعالی فرموده، و غیرت اسلام اقتضای
~~تمشیت کند1 نه تزییف آن به آن که پیشتر بیان کرده شد که آن عذر که ایشان گفتهاند و
~~تأویل ارتیاب مبطلان به آن وجه تمام و مسکت نیست. و بسطی در بیان این معنی و
~~جواب تتمهآ ایراد بر وجهی مشبع مستوفی؛ و بیان آن که او علیه الصلوة والسلام در
~~کمالات خاتمیت به آلات بدنی محتاج نبوده به اداء و تزییف ایراد به بیانی بلیغ.
~~فایده بیست و یکم: جواب آن که «به واسطه این عذر هیچ قصوری و نقصانی به او
~~راجع نمیشود؛ چه، بیان کرده شد که عدم کتابت به نسبت با او فضیلت است،» به بیان
~~بی توجیهی سؤال و خلل ایراد به وجوه و تزییفی تمام، جمله به ادلهآ واضحه.
~~فایده بیست و دوم: جواب آن که معنی این الفاظ مفهوم نیست به آن که معنی آن است
~~که بر تقدیری که عدم کتابت نقصان نهند یا نسبت قصور و نقصان بدو لازم آید [یا] حیلت
~~و کتمان علم؛ و بیان این معنی.
# فایده بیست و سوم: جواب آن که کدام مختصرات؟ به آن که مراد آن است که مولانا
~~فرمودهاند، یعنی آن که گوید خط نمی دانم، و داند.
# فایده بیست و چهارم: جواب آن که بیان کردیم که به آن سبب نسبت هیچ قصوری و
~~نقصانی به او لازم نمی ms065 آید به آن که گفته شد که این سخن مقوی سخن این ضعیف است
~~و از طرف ایشان توجیهی ندارد و به تکرار احتیاج نه.
# فایده بیست و پنجم: اعتراض بر آن که به «نقصان» چه میخواهند؟ مطلق نقصان، یا
~~نقصانی که به ختم نبوت تعلق دارد؟ و اول ممنوع است، و دوم مسلم؛ لکن لانسلم که
~~عدم کتابت نقصانی است که به ختم نبوت تعلق دارد، و از پنج وجه، یکی لفظی و چهار
~~معنوی. و جواب به آن که مراد مطلق نقصان است؛ نشاید که ذات شریف او بدان متصف
~~باشد. و بسطی تمام در جواب هر نکته که در سؤال گفته آمد.
# فایده بیست و ششم: جواب آن که این وجه باری تعالی گفته و معقول است الی آخره،
~~به آن که از آنچه پیش از این در بیان وجه ارتیاب مبطلان گفته شد معلوم شد که این سخن
~~ناموجه است؛ و توضیح این معنی.

PageV01P064

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0065.png)

# فایده بیت و هفتم: جواب آن که در استشهاد به این آیات و ابیات به جهت اطلاع بر
~~معنی غریب جای نظر است،، به آن که در استشهاد ادنی مناسبتی کافی باشد؛ و چون
~~تأمل کنند بانصاف، وجه مناسبت1 دریابند.
# فایده بیت و هشتم: جواب آن که کدام مقدمه و چه تفسیر؟ چه، آمیی را یک معنی
~~بیش نیست. به آن که مقدمه آن است که گفته شد که و جهی دلپذیر تقریر میباید کرد و
~~اما لفظ تفسیر، در نسخهآ اصل «تقریر» بوده. و مع هذا امیی را بوجوه معنی گفتهاند، چون
~~نسبت به مکه و مادر و امثال آن. و توضیح این معانی.
# فایده بیست و نهم: اعتراض بر آن که معاندی که چهل سال او را دید که قلم بر دست
~~نگرفت. و مع هذا فرموده که شاید که انکار کند که کتابت نمیدانست و مسلم ندارد که او
~~را علم لدنی بکمال بود، الی آخر؛ به ms066 یک وجه لفظی و هفت وجه معنوی، و حوالت به آن
~~که حاصل سؤال اول طلب دلیل است بر دعوی، و تقریر آن مجملا؛ و حاصل دوم آن که
~~چون ایشان عقلی را از عناد و مکابره مسلم نمی دارند، چگونه نقلی را منع نکنند، وجهی
~~معقول دلپذیر گوییم که مخالف مسلم دارد. و بیان جواب آن بر وجهی مبسوط.
# فایده سیام: اعتراض بر آن که لفظ علمنی نیامده، بل آدبنی آمده به سه وجه
~~متضمن به بیان تأدیب و تعلیم، و آن که او را علم لدنی بکمال بوده و طلب زیادت چرا
~~کرده، و توضیح تخطنهآ ایشان، و جواب به آن که از این مباحث معلوم شد که این سؤال
~~ناوارد است.
# فایده سی و یکم: اعتراض بر آن که این عبارت مشعر است به آن که علم لدنی گلی
~~باشد و کسبی جزوی، الی آخره؛ به آن که ایشان را در معنی کلی و جزوی غلط افتاده، و
~~بیان آن و جواب به آن که چون مراد از این دو لفظ معلوم شد محقق گشت که سؤال بنا بر
~~عدم فهم ایشان بوده، به دو وجه لفظی و شش وجه معنوی متضمن مباحث بسیار و
~~جواب به بیان تزییف سؤال. و مخلص آن که مراد2 از کلی و جزوی ندانستهاند.
# فایده سی و دوم: اعتراض بر آن که نبی علیه الصلوة والسلام و غیره از بنی آدم کلیات از

PageV01P065

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0066.png)

~~جزویات، الی آخره، به دو وجه لفظی و شش معنوی متضمن مباحث بسیار. و جواب به
~~بیان تزییف سؤال. و مخلص آن که مراد از کلی و جزوی در این موضع ندانستهاند1.
~~فایده سی و سوم: اعتراض بر آن که «این دو مثال و نور آفتاب و چراغ و عروس و زیور
~~راست نیست، و استشهاد ضایع است،» به دو وجه لفظی و دو وجه معنوی. و جواب به
~~آن که مراد از کلی و جزوی ms067 معظم [و مختصر است]2، و بیان مناسبت استشهاد و لطافت و
~~غرابت آن.
# فایده سی و چهارم: اعتراض بر آن که اعتبار اول همه را معلوم است، و دوم به دلیل
~~محتاج؛ به آن که مراد از «همه» عموم خلق باشد یا عموم مسلمانان، و بر هر دو تقدیر
~~ایراد خطا است. و توجیه این معنی، و جواب به آن که هر دو اعتبار درست است؛ و
~~توضیح آن.
# فایده سی و پنجم: اعتراض بر آن که این لفظ را چه معنی است به آن که مشارالیه معلوم
~~نیست؛ و توضیح به آن و جواب به آن که ظاهر شده که محل سؤال معلوم نیست اما غالبا
~~این ترکیب برایشان مشکلی بوده، و حل و توضیح آن مناسب منقول و معقول.
# فایده سی و ششم: اعتراض بر آن که لانسلم که او در اکتساب کمال به بدن محتاج نبوده
~~به آن که در اکتساب تمامت کمالات خواه به ختم نبوت تعلق داشته [باشد و خواه نه]3 به
~~بدن محتاج بوده، الی آخره، به پنج وجه لفظی و سه وجه معنوی بشرح مبسوط مستوفی و
~~بیان بلیغ؛ و جواب به آن که این سؤال عمده سؤالات است و مابقی بر آن مبنی، و منبی
~~است از آن که ایشان فهم نکردهاند. و مخلص طلب برهان است بر مدعا و اقامت آن به
~~وجوه موجه ملزم و تزییف تصورات ایشان جمله به بیانی مشروح مبسوط.
# فایده سی و هفتم: اعتراض بر آن که جواب معنی آیت که آن باشد که «مقصود از بعثت
~~تو آن است که تا رحمت عالمیان باشی»، استشهاد را نشاید در آن که در استکمال به بدن
~~محتاج نبود، الی آخره، به دو وجه مبین خطا که او - صلی الله علیه و سلم - [در استکمال
~~محتاج بدن نبود]4. و جواب به آن که در فصل سابق بیان کرده شد که در کمالاتی که به

PageV01P066

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0067.png)

~~ختم نبوت ms068 تعلق داشته محتاج بدن نبوده؛ پس [این] آیت استشهاد را نشاید. و بیان این
~~معنی بشرح وبسط.
# فایده سی و هشتم: اعتراض بر آن که هر یک نام خود بردند و گفتند که «کنت فلانا و آدم
~~بین الماء والطین»، الی آخره، به دو وجه لفظی و چند وجه معنوی. و جواب آن که بیان
~~کرده شد که در کمالات که به ختم نبوت تعلق داشته به بدن1 محتاج نبوده، و تقریر آن که
~~ایشان جرأت کردهاند، و بر تقدیر تصور ایشان در این قول هیچ دلالتی بر شرف او
~~[نباشد] و بسطی تمام در بیان این معانی.
# فایده سی و نهم: اعتراض بر آن که خواه «نوری» فرموده و خواه «روحی»، البته او را
~~دلالتی نیست بر آن که او - صلی الله علیه و سلم - در استکمال احتیاج به بدن نداشته، الی
~~آخره، به دو وجه لفظی و دو وجه معنوی. و جواب آن که در سابق اتبات این معنی رفت:
~~و بیان آن که «أول ما خلق الله نوری» اشارت به این معنی است، به شرحی مستوفی؛
~~والسلام.
# [450] فایده چهلم: اعتراض بر آن که این و جوه که مدلول علیه آیات و احادیث است
~~هیچ یک منافی آن نیست که او به واسطهآ بدن کامل گردد، به دو وجه لفظی. و جواب به آن
~~که در سابق معلوم شد که بین المعنیین منافات است، و وجه آن بیان کرده شد به آن که
~~محتاج نبوده؛ چه، به استشهاد آورده، نه به استدلال.
# فایده چهل و یکم: جواب آن که از آنچه تقریر رفت معلوم و مقرر نشد که او را اصلا به
~~هیچ کسبی2 [از علوم و غیر آن] احتیاج نبود. سلمنا که [معلوم و مقرر] شد. باری این آیت
~~را اصلا و رأسا بر آن دلالتی نیست به آن که در سابق اثبات آن که محتاج نبوده کرده شد،
~~پس معلوم و مقرر شده باشد. و اما ms069 ایراد جهت استشهاد است نه استدلال؛ و معهذا
~~دلالتی تمام دارد. و بیان این معنی به شرحی مبسوط مقنع.
# فایده چهل و دوم: اعتراض بر آن که «کدام وجه. اگر این وجه میخواهند که او در
~~استکمال به بدن محتاج نبود آن خود تمام نشد؛ و اگر شد چه شد؟» الی آخر به چند

PageV01P067

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0068.png)

~~وجه مبین غلط و خطای ایشان. و چون به آن که آن وجه آن است که او -صلی الله علیه و
~~سلم - در استکمال به کمالات که ختم نبوت بر آن موقوف باشد به بدن و آلات بدنی
~~محتاج نبود، این1 معنی تمام روشن و مبرهن شد. و بسطی تمام در توضیح این معانی.
~~فایده چهل و سوم: جواب آن که اگر مراد این است که در استکمال محتاج بدن نبود،
~~تمام شد؛ و اگر غیر آن است بیان باید کرد تا اگر بر آن نیز چیزی وارد شود ایراد کرده آید
~~«تا جواب همه بفرماید و رساله منقح شود»، به آن که از فصول گذشته مراد معلوم شد و
~~تمام شد با بسیاری دقایق2 دیگر که نمیدانستند، و از جمله اثر معجزات نبوی است. و
~~رساله خود منقح بود، و تنقیح آن بر جوابات این اسأله موقوف نه؛ چه، اکثر ناوارد بود،
~~چنان که معلوم گشت.
# فایده چهل و چهارم: کلماتی چند که ختم رساله بر آن کرده شد، مشتمل بر تمهید
~~عذری جهت کثرت شواغل و التماس از بزرگان که به نظر انصاف در آن تأمل نمایند، و
~~شرح معنی حدیث «المؤمن یطلب المعاذیر والمنافق یطلب العنرات»، و بسطی در تقریر آن
~~که اعتراضات ایشان از راه انصاف دور بوده، و اغماض کرده از جواب گفتن مثل احتراز3
~~کرده شد، و آنچه مناسب بود تقریر رفت. و چون از پرتو معجزات نبوی است، حال نام
~~رسالهآ «آثار معجزات نبوی» نهاده شد؛ والسلام.
# فایده اول: تحمیدی موجز و ذکر سبب شروع و تعیین ms070 اسم رساله.
# فایده دوم: آغاز شروع و تقریر آن که فیاض بیفیض و فیض بی فیاض نتواند بود، و
~~فیض مناسب فیاض باشد. و تعداد اسامی مترادفهآ هر دو، و بیان آن که جمله در
~~معنی متفقاند.
# فایده سوم: تقریر آن که هریک از صفات حق مبدا فیضی باشد بلامنافات2، لکن هیچ

PageV01P068

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0069.png)

~~دو از آن صفات با یکدیگر ماننده نباشد، و امثلهآ آن و ذکر آن که چندان که از صفات حق
~~در کسی یا در چیزی بیش تر باشد و باقوتتر، [آن کس یا] آن چیز شریفتر و کاملتر
~~تواند بود.
# فایده چهارم: تقریر آن که هرچند فیض هر فیاضی مناسب او باشد، لکن چندان که بر
~~سبیل دوام فایض گردد هیچ دو به هم نمانآد. و تمثیل به حال اشیا که بر سبیل اختلاف
~~است تا به جماد میرسد که ادنی منزلت است، و از آن انسان نیز که اشرف افتاده هم به
~~حسب اشخاص و افراد متفاوت است.
# فایده پنجم: تقریر آن که به و اسطهآ افاضت در فیاض نقصان بادید نیاید. و تمثیل به نور
~~آفتاب و چراغی که از آن چراغها افروزند، و استادی زرگر که همواره زرگری کند.
# فایله ششم: تقریر آن که فیض تا فایض نگردد و جود او در خارج نتواند بود، و بیان این
~~معنی به ادله و امثله. و تقسیم فیض که از ایشان صادر گردد به چند وجه باشد، و ذکر آن
~~که بحث موجب بالذات و فاعل بالاختیار به این اقسام مذکوره تعلق دارد، و بیان آن در
~~رسالهآ کنزالمعانی ذکر کرده شد؛ والسلام.
# فایده هفتم: تقریر آن که [آن که] افاضت در فیض است و در خارج و جود ندارد نزد
~~بعضی بغایت عجب نماید، و شرح اسباب آن تعجب و ذکر آن که بیان آن واجب است. و
~~تمسک به قوت و علم صناعات که در انسان موجود باشد و به حسب ظهور اثر ms071 در خارج
~~وجود یابد. و تمثیل به حال صنعت زرگری و آلات که زرگر سازد.
# فایده هشتم: تقریر آن که چون مبرهن گشت که فیض مادام که فایض نگشته رنگ و
~~شکل ندارد و قابل تجزیه نه و موجودی است ذهنی1 بالقوه، این ضعیف آن را بسیط
~~می خواند. و بیان مناسبت این اصطلاح به براهین معقوله.
# فایده نهم: تقریر آن که چون چنین است چه محتاج که در نفی ترکیب از ذات واجب
~~بیانی کند که بد شخواری فهم توان کرد؛ چه، هرگاه که فیض لازم است و معلول بسیط
~~باشد، بساطت ملزوم و علت به طریق اولی بود. و نیز معلوم شد که فیوض ذهنی را حظ و

PageV01P069

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0070.png)

~~نصیب از صفات حق بیشتر از تمامت مخلوقات است و نیز اقرب و اشرف همه:
~~والسلام.
~~[451] فایده دهم: تقریر مناسبت بعضی ابیات که محققان گفتهاند خطاب مخلوقات را
~~با فایض، و لا یقیت بیت: «ای کاینات را به وجود تو افتخار» مر وصف فیض را.
~~فایده یازدهم: تقریر آن که چون فیض از فیاض به طریق افاضت سفر کرده روی به
~~غریت نهد معأمعا صفات مذکوره که موجب اشرفیت او بوده از او مرتفع گردد و
~~محتاج زوج و همتا گشته ایتلاف پذیرد و به الم تجزیه1 و زحمت مجاور و مشارک مبتلا
~~گردد. و تمتیل حال او به احوال مسافر و تجارت او از ربح و خسران، و بیان مآل حال
~~خاسر و رابح و ذکر بسی لطایف در ضمن آن.
# فایده دوازدهم: رجوع با سر سخن، و سخنی چند که هم به فیض و بسیط 2 تعلق دارد،
~~و تقریر آن که هیچ ممکن الوجودی نیست که نه به طریق فیض فایض گردد، و در هر
~~فیضی نوع و صنف و شخص هرچه نتیجهآ آن فیض خواهد بود بالقوه موجود باشد، و در
~~حال که فایض گردد به حسب مناسبت مرکب و مؤتلف میشود. و تمثل ms072 به حال زرگر و
~~آلات و اوانی که سازد.
# فایده سیزدهم: تقریر آن که هر اتصالی که میان دو چیز باشد از سه قسم بیرون نباشد،
~~و حالی که به هم رسند اتصال معأمعا باشد. اتصال فیوض نیز همچنین تواند بود. و شرح
~~و بیان این معنی.
~~فایده چهاردهم: تقریر آن که انسان را، که از مخلوقات او را به کرامت مشرف فرموده.
~~از شبه صفات خود زیادت از آنچه به دیگر مخلوقات داده، داده؛ و آن نیز مثل شبنمی
~~تواند بود به نسبت با بحر. و بدان مقدار مستحق چندین کرامات شده که آیات بدان
~~ناطق است.
# فایده پانزدهم: تقریر آنچه ارباب ذوق در باب صفت ارادت که مدار مخلوقات بر آن
~~است گفتهاند از ابیات و اشارات، و شرح معنی «از شبنم عشق خاک آدم گل شد». و بیان آن
~~که مخصوص به او نیست، بل در جمیع موجودات این معنی هست.

PageV01P070

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0071.png)

# فایده شانزدهم: تقریر سؤال که چون افلاک و روحانیات از خورد و خواب و شهوات
~~منزهاند1 و کمالاتی که انسان را نیست دارند، باید که اشرف باشند. و جواب آن به بیانی
~~بلیغ مستوفی.
# فایده هفدهم: تقریر آن که به موجبی که تقریر رفت برهان قایم شد که بسیط بدین
~~اصطلاح که گفتیم و فیض مطلقا در خارج وجود ندارند. و اگر گویند لازم نیست که [به
~~واسطهآ آن که]2 آن دو چیز را صفات ماننده باشد3 هر دو یکی باشند مانند نور آفتاب و
~~شمع؛ و جواب آن به تمثیل حال زرگر و ظهور اثر صنعت از او، و بسطی در بیان
~~این معانی.
# فایده هجدهم: تقریر آن که هر فیضی زمینی که فایض گردد مناسب فیاض خود بود، و
~~پیش از فیضان مطلق و بی آن که با همدیگر معأمعا به حسب مناسبت و تعارف مرکب و
~~مؤتلف گردند حصول وجود آن محال. و شرح حال ترکب محسوسات و تألف
~~نامحسوسات و ms073 کیفیت آن به امثله و ادله.
# فایده نوزدهم: تقریر آن که از این تقریر و بیان روشن میگردد که فیض بسیط زمینی
~~چون به صفات حق اقرب است او را شرف بیلونی و بی شکلی و عدم قبول تجزیه
~~حاصل است، و با آن که [در حجاب ناچیزی]4 همه کاینات را به مثابت مادر و پدراند. و
~~بیان در باب آن که بسیط در خارج وجود ندارد والا شرک لازم آید؛ چه، غیر
~~واجب [الوجود] همه موجودات محتاج همدیگرند.
# فایده بیستم: تقریر آن که بعضی گفتهاند که آسمان و آب بسیط باشد همانا به طریق
~~مجاز باشد؛ چه، به موجبی که تقریر رفت برهان قایم است که بسیط حقیقی در خارج
~~وجود ندارد، و لون و شکل و قبول تجزیه ندارد، و آسمان و آب این جمله دارند. و
~~بسطی در بیان این معنی.

PageV01P071

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0072.png)

~~و مشتمل بر بیان کیفیت ترقی نفوس بر مدارج کمالات بر وجهی که کمالیت
~~خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام از آن محقق و معلوم گردد.
# فایده اول: تحمیدی موجز و بیان سبب شروع در تألیف و ذکر آن که مقصود آن که تا
~~کمال نبوت وخاتمیت رسول علیه الصلوة والسلام والتحیة بیان کرده شود: والسلام.
~~فایده دوم: تقریر آن که هر فیضی که [از] مبدا اول به و سایط بادید آمده به نسبت با
~~مافوق [خود] فیض و معلول است و با ماتحت فیاض و علت؛ و چندان که وسایط کمتر،
~~به مبدأ اقرب و از دیگر فیوض اشرف. و قربت بر دو وجه است؛ به حسب رتبت، و
~~مع الرتبه باضافت اشرفیت. و تمثیل به مقربان ملوک. و مخلص به انسان که مجموعهآ
~~فیوض بسیار است و بدان سبب شرف خلافت و خلعت کرامت یافته. و قربتی که
~~اشرفیت با آن باشد عظیم متفاوت باشد، مانند مراتب اولیا و انبیا، تا به مرتبهآ خاتمالنبیین
~~صلعم که ورای آن هیچ شرف و عزت نوع ms074 انسان نتواند بود.
# فایده سوم: ایراد آیت (و ماینطق عن الهوی)1 الی قوله (عند سدرة المنتهی عندها جنة
~~المأوی»2. و تقریر آن که معانی مذکور در ضمن این آیات مندرج است، و بیان آن که آنچه
~~مفسران نسبت این تعلیم به جبرئیل کردهاند نزد این ضعیف نامعقول مینماید به چند
~~وجه. و شرح آن وجوه به دلایل متفق له و معقوله. و مخلص آن که پس معلم او حق تعالی
~~بوده باشد نه جبرئیل. و تمثیل یه آیات و احادیث در این معنی.
# فایده چهارم: تقریر آن که اگر گویند چون علوم متنوع است تا به حدی که هر صنعتی
~~علمی که باشد و چون کاملی خواهد که بیاموزد محتاج شود به تعلیم صاحب آن صنعت،
~~و اگر چند به مرتبه فرود آن معلم باشد، چرا نشاید که جبرئیل معلم نبی باشد به علمی
~~مخصوص؟ گوییم مراتب علوم بیحد است، و همت عالی اقتضای تدرج به اعلی کند یا
~~تراجع به اعلی.

PageV01P072

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0073.png)

# (452) فاید پنجم: تقریر آن که اگر گویند که چون علوم مافوق آموزند اگر ماتحت نیز
~~بیا موزند هیج نقصان نباشد بل کمال بود، گوییم چون مراتب مافوق بلانهایت مستعد
~~تدرج [اند] نشاید که تراحع کند؛ چه، از مدبران گردد. و معنی اقبال و ادبار عین این تقریر
~~است، و عاقل کافی چیزی که بهتر و شیرین تر بود اختیار کند. و تیثل به حال تچارکه
~~امتعة نفیس بهة تفیر اختیار کنند، و ذکر قضیة یهود که «أتستبدلون الذی هو آدنی بالذی هو
~~خیرة1.
# فایده ششم: تقریر آن که هرچند این معانی بدین موجب است که مبرهن گشت، لکن
~~بعضی قاصرنظران گویند که میبینیم که بعضی علما که در علوم مافوق ما نیز باشند در
~~اتنای آن مختصرات میآموزند بینقصان مافوق؛ گوییم آن ضمنا حاصل شود بلاقصد. و
~~تمثیل به قاصد حج که در بادیه او [را] معرفت اعراب و مواضع حاصل شود بلاقصد، و
~~چند مثال ms075 دیگر هم در این باب، و تمثل به قصد عمارت عمر.
# فایده هفتم: تقریر [آن که] علومی که به انسان و سایر مخلوقات داده به نسبت با علم
~~نامتناهی او بغایت اندک است و لاشک آن را نهایتی باشد که ورای آن هیچ مرتبهآ علمی
~~نباشد؛ و این مخصوص است به خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام. و به حکم مقدمات
~~مذکوره صاحب آن [مرتبهآ نهایت و خاتمیت]2 نشاید که التفات به هیچ چیز کند که آن
~~آلات بدن وکتابت است. و استدلال به حال علم نافع و غیرنافع، و سه قسم دیگر که
~~ممکن است، و سخنی مستوفی در این باب. و مخلص توضیح و تحقیق آن که رسول
~~صلی الله علیه و سلم در استکمال به بدن محتاج نبوده.
# فایده هشتم: تقریر آن که چون در ماقبل مبرهن گشت که کاملان باید که در علوم تدرج
~~کنند، و گفته شد که مرتبهآ او اعلی است، پس نشاید که تدرج او در غیر علم الله باشد که
~~نامتناهی است: و بیان معنی (رب زدنی علما*3. و تا در این عالم بوده او را دم به دم از
~~علم الله نصیب می رسیده واین زمان نیز تا ابدالآبدین. و دلایل بر این معنی در رسالات
~~دیگر گفته ایم.

PageV01P073

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0074.png)

~~فایده نهم: تقریر آن که ایرادی که گویند مسلم که معلم نه جبرنیل بود، لکن از کجا
~~بدانیم که باری تعالی بوده؛ چه ذکر هیچ اسمی از اسماء حسنی نرفته. و جواب آن ایراد و
~~شرح حال سدرة المنتهی، و آن که شدیدالقوی باری تعالی تواند بود. و تحقیق آن و بیان
~~حکمتی که در ضمن لفظ شدیدالقوی است [و] نتیجهآ آن به کمال حال خاتم النبیین صلعم.
~~فایده دهم: تحقیق آن که چون بحث در مراتب اعلی و اشرف و اقرب بود به مخلوقات.
~~و آن مرتبه مخصوص است به خاتم النبیین صلعم، در ضمن آن بعضی از تفسیر این ms076 آیت
~~که در شأن او آمده در بیان اشرفیت و اکملیت او گفته شد، و از این تقریر غرض مطلوب
~~حاصل آمد و معلوم شد که تدرج و کمال و تراجع و نقصان در مراتب چگونه تواند بود: و
~~این هم از معجزهآ نبوی متصور است.
~~این رساله که آن را فتوحات رشیدیه نام نهادیم و ضابطهآ آن بر جواب سؤالات [است]2
~~که مولانا معظم، شمس الملة والدین ادام الله فضائله چنان که3 گفتیم از این ضعیف کرده؛ و

PageV01P074

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0075.png)

~~فواند که در ضمن آن اجوبه حاصل آمده است بعضی از آن بعینه جواب سؤالات
~~می شود و بعضی متعلق است بدان [به حسب اقتضا و مناسبت]1 و بعضی زاند بر آن [و
~~متصل بدان]2 در ضمن آن مندرج3، و مجموع سؤالات بیست و شش سؤال3. و جواب
~~بیست و پنج سؤال از آن در ضمن جواب یک سؤال اولین بالعرض حاصل می آید، برولا5
~~و ترتیب. چنانچه6 در فهرست تحریر میافتد هم بر آن7 موجب در متن رساله بترتیب و
~~برولا آمده. و منقسم گردانیده8 بر دو قسم؛ بدین9 وجه:
# در جواب سؤال اول10 که این رساله، به موجبی که یاد کرده شد، مبنی11 است بر
~~جواب آن. و صورت سؤال اولین اصل که گفتیم بدین12 وجه است:
# مولانا معظم - دامت فضائله - پرسیده که چیزهایی که حق تعالی آفریده است13 او را
~~در آن قصدی و غرضی بوده است یا نه. و نشاید که او را غرض نبوده باشد، که آن مؤدی
~~باشد به عبث؛ و آن محال است. پس باید که جهت غرض و مصلحت خویش آفریده یا
~~جهت غرض ومصلحت مخلوقات. و فحوای آیت «وما خلقت الجن والإنس إلا
~~لیعبدون» 14 دال است بر آنچه حق تعالی خلق را15 برای عبادت آفریده باشد. و به میچ
~~قرینه معلوم نمیشود که نظر او تعالی و تقدس از این عبادت بر کدام طرف بوده؟ اگر
~~تصور کنند که ms077 نظر بر طرف خود16 داشته، او محتاج بوده باشد به عبادت؛ و نشاید که این
~~نسبت به حق تعالی کنند، از آن جهت که مؤدی بود به استکمال17، و جایز نباشد که او
~~- تعالی و تقدس - استکمال کند به چیزی یا18 بدان محتاج باشد. چه، مستکمل ناقص

PageV01P075

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0076.png)

~~بود، و همچنین محتاج به نسبت با محتاج الیه؛ و این نیز محال است. [453] قوله تعالی
~~([و] إن الله غنی عن العالمین).
~~و اگر تصور کنند که نظر بر طرف خلق داشته باشد تا بدان واسطه نفعی و خیری
~~بدیشان رساند، چون او قادر است بر آن که بیواسطهآ عبادت نفعی و خیری2 بدیشان
~~رساند، پس عبادت عبث باشد. این است خلاصه سؤال اولین.
~~و از دیباچه3 تا آنجا4 که به جواب سؤال اول از سؤالات بیست و پنجگانه میرسد،
~~به غیر از جواب سؤال اولین که آن را اصل ساختهایم5، پنج فایده حاصل میشود، بدین
~~موجب که مفصل میگردد. و فایده اول پیش از فهرست است6 و باقی بعد از فهرست.
~~فایده اول: در بیان آن که در قرآن مجید7 بحقیقت اختلاف و تناقض نتواند بود، چنانچه
~~حق تعالی فرموده8 (أفلا یتدبرون القزآن ولو کان من عند غیر الله لوجدوا فیه آختلافا
~~کثیرا}9.
~~فایده دوم: در بیان آن که همواره و اجب است که فیض10 فایض شود، و نیز11 فیضی که
~~فایض گردد مناسب فیاض باشد.
~~فایده سوم: در بیان آن که چون باری تعالی قادر باکمال است باید که به جمیع وجوه قادر
~~باشد12 آنچه بباید آفرید و بباید داد13 بیافریند و بدهد و14 آنچه نباید آفرید و نباید داد15
~~نیافریند و ندهد.
# فایده چهارم: در بیان آن که سبب عدم افاضت فیض عدم محل و قوابل باشد و [نه]16
~~تعطیل و انقطاع بود. و تمثیل به حکایت موسی و خضر علیهما السلام به موجب آیات.
# فایده پنجم: در بیان آن که انعام و احسان حق تعالی در حق17 ms078 خلق متواتر است به حسب
~~مناسبت و استحقاق.

PageV01P076

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0077.png)

# در جواب سوالات بیست و پنجگانه و ذکر فوایدی که در ضمن آن معلوم میشود و
~~آن هفتاد فایده است بر سبیل اجمال، بعضی بعینه جواب سؤال1 و بعضی متعلق بدان و
~~بعضی زاید بر آن چنانچه گفته3. و هر فایده که جواب سؤالی میشود به سرخی
~~می نویسیم که جواب [سؤال]3 چندم. از اول و دوم و سوم، بدین4 قیاس تا آخر و
~~چنانچه گفتیم برولا و ترتیب مینویسیم؛ و به موجبی که در فهرست است، در متن رساله
~~هم بر آن ترتیب می آید؛ بدین موجب:
# از سؤالات بیست و5 پنجگانه بعد از سؤال اولین
# و آن چنان است که میان حدیث «فرغ لله من اربع من الخلق والخلق والرزق والآجل» و
~~آیت (کل یوم هو فی شأن65 تناقضی مینماید، از آن جهت که احوال خلایق7 انسان از
~~مبدأ ایجاد تا معاد از این چهار خارج نمیافتد و خالق عز و علا از آن فارغ شده؛ و فحوای
~~آیت دلالت میکند بر آنچه هر روز حالات حادث شود8. کیفیت توفیق9 معنی حدیث و
~~آیت به بیان احتیاج دارد، و تا آنجا که به10 جواب سؤال دوم می رسد سه فایده حاصل
~~می شود:
# فایده اول: در بیان اقسام قدرت با عدالت موشح11 به استدلال و استشهاد آیات و
~~احادیث. و12 جواب سؤال اول در ضمن این13 اقسام قدرت معلوم می شود.
~~فایده دوم: در بیان آن که جمیع ممکنات شبه صفارت باری عز و علا تواند بود.
# فایده سوم: در بیان آن که جمیع مخلوقات هیچ دو به همه وجوه به همدیگر نمانند و
~~ماننده نباشند، به دلایل و براهین عقلی.

PageV01P077

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0078.png)

# در آنچه متکلمان که حکمای اسلاماند بر آنند که باری تعالی و تقدس فاعل مختار
~~است، و حکمای دیگر1 بر آنند که موجب بالذات. و در این معنی تناقضی مینماید. و از
~~راه حقیقت این ms079 نسبت تناقض به ذات او2 کردن مؤدی به نقصانی، و او - تعالی3 - از
~~همه نقصانها منزه است. و این اشکال تا غایت میان علما و متکلمان4
~~و حکما باقی مانده؛ بیان آن کردن موجب ثواب عظیم میباشد5. و تا به جواب
~~سؤال6 می رسد چهار فایده حاصل است؛ یکی جواب سؤال و یکی متعلق به جواب7 و
~~دو زاید بر آن، حبدین تفصیل -1:
~~فایده اول: در بیان آن که باری تعالی فاعلی9 مختار است و هم موجب بالذات به برهان
~~عقلی10 و تمسک به آیت ( تبارک الذی بیده الملک)11. و این فایده جواب سؤال دوم است.
~~فایده دوم: در بیان شمهای از تفسیر آیت (تبارک الذی بیده الملک وهو علی کل شیء
~~قدیر12. و این فایده متعلق است به13 ماقبل، «[و] جواب سؤال دوم است»14.
~~فایده سوم: در بیان آن که هرچه [در]15 ماضی و مستقبل و حال16 بوده و هست و
~~خواهد بود تمامت [به]17 ارادت و قدرت و مشیت حق تعالی موجود تواند بود.
~~[و تمثیل]18 به تقسیم عطا دادن19 پادشاهان.
~~فایده چهارم: در بیان عدل و کرم باری تعالی و تقدس و اعطا20 مر عباد را به حسب
~~استحقاق و استعداد.
# از حکمت21 تخصیص خلقت انسان به گل22 و نسبت آدم به خاک از میان عناصر به

PageV01P078

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0079.png)

~~حکم آیات بینات مثل * ولقد خلقنا الإنسان من سلالة من طین *1 و آیت فخلقه من
~~تراب»3. و چون وجود انسان بی ترکیب و امتزاج هر چهار ارکان متصور نیست، چرا
~~نسبت او به خاک تنها کرده و آن سه عنصر دیگر را از عناصر اربعه تعرض نرسانیده
~~حبیان میباید3 کرد»2. و در ضمن این جواب همین [یک] فایده است:
# فایده: در بیان احسان باری تعالی در حق انسان پیش از وجود خارجی او5.
# در بیان6 تناقضی که میان حدیث قدسی «خمرت طینه آدم بیدی آربعین صباحا» و
~~فحوای آیت «إنما أمره ذا اراد شینا أن یقول له ms080 کن فیکون» مینماید، از آن جهت که8
~~فحوای آیت دلالت میکند بر آن که هرچه حق تعالی خواهد در حال متکون شود، و او
~~میخواسته که آدم را بیافریند، از چه جهت چهل صباح تخمیر طینت او میفرمود؟ توفیق
~~میان حدیث و آیت9 میباید داد و حکمت در آن بیان میباید کرد. و در ضمن این بیان10
~~همین یک فایده است.
# [454] فایده: در بیان حکمت حدیث قدسی و خمرت طینة آدم11 و این فایده12 جواب
~~سؤال چهارم است.
# در تناقضی که میان فحوای آیت12 «الشت برتکم قالوا بلی * 14 و معنی آیت (أولا یدکر
~~النسان أنا خلقناه من قبل ولم یک شینا»15 مینماید، از آن جهت که آیت اول دلالت
~~میکند بر آن که بنی آدم در ازل به وقت میثاق بوده16 که اقرار به پروردگاری او تعالی

PageV01P079

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0080.png)

~~می کردهاند، و آیت ثانی ناطق است به آنچه1 انسان پیش از خلقت چیزی نبود2.
~~حکمت و توفیق میان این دو آیت به بیان احتیاج دارد3. و «در ضمن این بیان چهار فایده
~~است »4.
~~فایده اول: در بیان کیفیت فحوای آیت (وإذ أخذ ربک من بنی آدم من ظهورهم ذریتهم
~~وأشهدهم علی أنفسهم الست بربکم قالوا بلی »5.
~~فایده دوم: در بیان کیفیت معنی آیت (أولا یدکر الإنسان انا خلقناه من قبل ولم یک
~~شینا که6. و این فایده با فایده ماقبل بهم جواب سؤال پنجم است.
# فایده سوم: در بیان ترتیب تربیت انسان و کرامتهای الهی در حق او از آغاز آفرینش او
~~تا7 انجام کار از احوال مختلفه به دلایل آیات بینات.
~~فایده چهارم: در بیان انواع رحمت حق تعالی و سبب حسنات و سیآت عباد به سبیل
~~تمثیل به حال طبیب و معالجات متنوعه مستشهد به آیات.
# در تناقضی که میان آیت (ما اصابک من حسنه فمن الله وما أصابک من سییة فمن
~~نفسک)8 و آیت ماقبل آن که (قل کل من عند الله9 می نماید، از آن ms081 جهت که چون فرموده
~~همه از نزد خدای است، پس تصور آنچه از نیکی10 به تو رسد از خدای تعالی باشد و
~~آنچه از بدی بود از نفس تو باشد چگونه توان کرد؟
# توفیق میان معنی این دو آیت حبیان میباید کرد و در ضمن این بیان یک فایده
~~است117.
~~فایده: در بیان توفیق میان معنی این دو آیت مذکوره. و آن12 جواب سؤال ششم است.

PageV01P080

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0081.png)

# در ایان]1 تناقضی که میان آیت «لا تفنطوا من رخمة الله إن الله یغفر الذنوب جمیعا24
~~و آیت فإن الله لا یغفر أن یشرک به »3 مینماید، از آن جهت که در آیت اول مطلقا فرموده
~~که گناهان را جمله بیامرزد و هیچ قید و استثنا نکرده، و در آیت ثانی مطلقا فرموده که
~~مشرک را نیامرزد. توفیق میان معنی این دو آیت چگونه تواند بود؟ و در ضمن این بیان
~~چهار فایده است؛ دو فایده جواب سؤال و دو زاید بر آن بدین موجب:
~~فایده اول: در بیان سبب نجات و خلاص و فلاح انسان مستشهد به آیات بینات و سبب
~~خطاب «لا تقنطوا من رحمة الله إن الله یغفر الذنوب جمیعا» به طریق تمثیل به طبیب و
~~معالجت واحتما5.
# فایده دوم: در بیان موجبات6 گرفتاری انسان و ابتلا به عقوبات و استیجاب7 عذاب
~~مستدل به آیات و احادیث، و موجب آیت (إن الله لا یغفر أن یشرک به . و این فایده با
~~فایدهآ ماقبل بهم جواب سؤال8 است.
~~فایده سوم: در بیان آن که مجازات حق است، و شمهای از تفسیر آیت
# « قل کل من عندلله95، و رفع شبهت تناقض میان این آیت و آیت مابعد این، تأکید
~~جواب سؤال ششم را که ذکر رفت.
# فایده چهارم: در بیان سبب غفلت مردم از حق عبادت باری تعالی و موجب ارتکاب
~~معاصی به سبیل تمثیل به حال تجار مستشهد به آیات و احادیث.
# در فرق میان ایمان و اسلام از آن ms082 روی که لفظ اهل ایمان و اهل اسلام هردو بر مسلمان
~~مطلق است و به اصطلاح10 هردو یکی است. و آنچه حق تعالی فرموده (قالت الأغراب

PageV01P081

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0082.png)

~~أمنا قل لم تؤمنوا ولکن قولوا أسلمنا»1 دلالت میکند بر آن که میان ایمان و اسلام فرقی
~~هست؛ کیفیت آن2 بیان میباید کرد. و در ضمن سیاق این کلام هشت فایده است؛ یکی
~~مطلقا جواب سؤال، و پنج متعلق بدان، و دو زاید بر آن؛ بدین موجب «که مفصل
~~می گردد»2:
~~فایدهآ اول: در بیان فرق میان ایمان و اسلام به حکم آیات و احادیث. و آن2 جواب
~~سؤال هشتم است.
# فایدهآ دوم: در بیان ایمان حقیقی و کیفیت آن و تعریف «ایمان و تقریر»5اقوال علما
~~در این باب مستشهد به آیات و احادیث.
~~فایدهآ سوم: در بیان شمهای از تفسیر آیت (وفوق کل ذی علم علیم)6.
# فایدهآ چهارم: در بیان تفاوت ایمان اشخاص انسان از مرتبه ادنی تا7 مرتبه اعلی که
~~مرتبهآ خاتم النبیین است8 - علیه الصلوة والسلام.
# فایدهآ پنجم: در بیان آن که9 منقول است که «الایمان اقرار باللسان و تصدیق بالجنان و
~~عمل بالارکان».
~~فایدهآ ششم: در بیان بعضی از کمالات نبی علیه الصلوة والسلام و امتیاز او از خلایق.
~~فایدهآ هفتم: در بیان وجهی از حکمت آیت (وما أزسلناک إلا کافة للناس بشیرا
~~ونذیرا)10.
# فایده هشتم: در بیان وجهی از وجوه11 تفسیر آیت (وما أزسلناک إلا رخمة للعالمین)2
~~به سبیل تمثیل به پادشاهی که هر دم13 مردم را خلعت دهد.
# در بیان14 آن که چون حق تعالی خاتم النبیین را علیه الصلوة والسلام به جمیع انسان

PageV01P082

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0083.png)

~~فرستاده و می فرماید که وإن الله بالناس لرءوف رحیم15، با وجود مهربانی و رحمت او
~~در حق همگنان سبب آنچه بعضی را توفیق ایمان و اسلام2 می دهد و بعضی را در کفرو
~~ضلالت میگذارد از چه تواند بود. حبیان میباید کرد»3. و در ضمن این بیان چهار
~~فایده ms083 است؛ یکی جواب سؤال، و سه زاید بر آن؛ بدین موجب:
# [455] فایده اول: در بیان شمول اشفاق4 حق تعالی در باره بندگان و سبب تفاوت
~~توفیق ایشان در اعمال صالحه و کسب حسنات و سیآت به سبیل تمثیل به پدری که
~~فرزندان را مایه دهد و امتحان کند تا کدام یک رشیداند و کدام نه. و این5 جواب سؤال
~~نهم است.
~~فایده دوم: در بیان شمهای از تفسیر «إذا جاء نصرالله والفتح و رأیت الناس یدذخلون فی
~~دین لله أفواجا 65 در ضمن تمثیل به پادشاهی که لشکرها مستعد داشته باشد و حصر
~~فوجفوج ایشان کند.
~~فایده سوم: در بیان مراتب اهل اسلام در مسلمانی7 و تفاوت آن به سبب اختلاف
~~ظواهر8 و بواطن ایشان.
# فایده چهارم: در بیان فرق میان اسلام و ایمان به تقریر ما چنان که بالعرض معلوم
~~می شود9 و مؤکد جواب سؤال هفتم میگردد.
~~از حکمت آیت (آمن الرسول بما أنزل إلیه من ربه »10 و اشکالی که در ایمان رسول
~~صلی الله علیه و سلم11 روی مینماید از آنجهت که کسی را که ایمان نداشته باشد، و12
~~چون بگرود، گویند ایمان آورد. و در حق رسول تصور نتوان کرد که او بدانچه بدو منزل

PageV01P083

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0084.png)

~~شده1 ایمان نداشت، بعد از آن ایمان بیاورد3. حکمت3 و کیفیت آن به بیان احتیاج
~~دارد؛ و در ضمن این بیان پنج فایده است، یکی مطلقا4 جواب سؤال و چهار متعلق
~~بدان، که تمامی جواب سؤال از آن معلوم میشود.
~~فایده اول: در بیان شمهای از معنی5 ( آمن الرسول حبما أنزل إلنه من ربه »6» وکیفیت
~~ایمان نبی علیه الصلوة والسلام [که جواب سؤال دهم است].
~~فایده دوم: در بیان حدیث8 «الایمان نصفان: نصف صبر و نصف شکر».
~~فایده سوم: در بیان فضیلت صبر و اقسام آن و مرتبت صابران مستدل به آیات بینات و
~~احادیث9.
~~فایده چهارم10: در بیان شکر و مراتب آن و درجات شاکران مستشهد به ms084 آیات و
~~احادیث، و بحثی چند که متعلق است بدان.
~~فایده پنجم: در بیان آنچه منقول است که الایمان اقرار به زبان و تصدیق به جنان و
~~عمل به ارکان11 چرا مقید نگردانیدهاند و گفته که عمل [صالح بالارکان]12. حو این
~~لطیفه است »13.
# از اشکالی که در حدیث «حسنات الآبرار سیات المقربین» مینماید، داز آن
~~جهت147 که چون15 مطلقا فرموده که حسنات؛ چگونه حسنات سیآت تواند بود؟ بیان
~~میباید کرد. و متضمن16 یک فایده است.
~~فایده: در بیان کیفیت و حکمت17 حدیث مذکوره18 که جواب سؤال مذکور است.

PageV01P084

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0085.png)

# در آنجه بیبغمبر1 صلی الله علیه وسلم2 گفته3 که «علمت علم الآولین و الآخرین، بیان
~~میباید کرد که او را علیه الصلوة والسلام علم اولین و آخرین چگونه و بر چه وجه حاصل
~~شده باشد؟ و این بیان متضمن سه فایده میشود3؛ یکی جواب سؤال و یکی تتمه5 و
~~یکی زاید بر آن بدین موجب:
# فایده اول: در بیان معنی حدیث علمت علم الاولین والآخرین و شرح کیفیت آن که
~~جواب سؤال مذکور است.
~~فایده دوم: در بیان معنی6 ایمان رسول علیهالصلوة والسلام و کیفیت آن که مؤکد
~~[سؤال دهم]7 می شود.
~~فایده سوم: در بیان حکمت اختصاص رسول صلی الله علیه و سلم8 به قرآن و
~~خصوصیت قرآن به رسول9.
# از اشکالی که در حدیث قدسی «کنت کنزا مخفیا فاردت آن اعرف» مینماید از آن
~~جهت که چون حق تعالی از همه چیزها منزه است و مستغنی10، پس حکمت در فحوای
~~حدیث چه تواند بود و مقصود از آن چه چیز11؟ و در ضمن آن12 یک فایده است که
~~جواب سؤال میشود.
~~فایده: در بیان معنی حقیقی و حکمت حدیث قدسی «کنت کنزا مخفیا»13 و مراد از
~~معرفت: و جواب سؤال می شود14.

PageV01P085

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0086.png)

~~از1 اشکالی که میان حدیت قدسی «کنت کنزا مخفیا» و حدیث «شبحانک ماعرفناک حق
~~معرفتک» روی نموده از آن جهت که چون مراد حق ms085 تعالی از خلق معرفت بوده و رسول2
~~که اشرف خلایق است معترف شده به عجز از حق معرفت او، پس مراد تمام حاصل
~~نشده باشد؛ و نشاید که تصور کنند که مراد حق تعالی تمام حاصل نشده باشد. در توفیق و
~~حکمت آن بیانی میباید کرد، و این بیان متضمن سه فایده است3؛ یکی جواب سؤال، و
~~دو زاید بر آن، بدین موجب:
~~فایده اول: در بیان آن که هیچ کس به حق المعرفة به کنه شناخت حق تعالی نتواند
~~رسید؛ وجواب سؤال است2.
~~فایده دوم: در بیان5 حضوری که رسول را علیه الصلوة والسلام در نماز بوده که دیگران
~~را نبوده و نتواند بود.
~~فایده سوم: در بیان بیتی که انوری در حق ممدوحی گفته که:
# در جهانی و از جهان بیشی   همچو معنی که در بیان باشد6
# و7 ما تقریر کردهایم که بحقیقت «جز در نعت رسول صلعم نشاید که گویند-8.
# در آنچه میبینیم که حال بعضی نیکان که از ایشان حسنات در وجود میآید و بر
~~اعمال صالحه مواظبت مینمایند،9 از راه صورت نه بر وفق مراد است، و حال کسانی که
~~همواره بر سیآت و افعال ناپسندیده اقدام مینمایند بر مراد میگذرد10. حکمت در آن

PageV01P086

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0087.png)

~~چه تواند بود و کیفیت آن چگونه باشد، «بیان میباید کرد »1. و این بیان متضمن همین
~~یک2 فایده است.
# فایده: در بیان سبب نیکی حال بدان و بدی حال نیکان. حو جواب این سؤال
~~است»3.
# در آنچه مشاهده میرود که بعضی از نیکان و بدان که نیکی و بدی از ایشان در وجود
~~می آید، جزای آن هم در دنیا بزودی مییابند و بعضی هم [در]4 دنیا دیر مییابند
~~و بعضی از مجازات میتوان دانست که جزای کدام عمل است و بعضی نه. حکمت در
~~این اختلاف چه تواند بود؟ اگر بیان رود موجب درجات باشد. و «در ضمن این یک
~~فایده است »5.
# فایده: در بیان سرعت مجازات و ms086 بطوء آن به سبیل تمثیلات به حال مریض و ظهور اثر
~~مرضهای خفی و سموم متنوعه. و این فایده جواب سؤال6 است.
# در آنچه اختلاف مجازات از ثواب و عقاب به موجب فحوای آیات و احادیث مشهور
~~عظیم بسیار مینماید، سبب آن اختلاف بیان میباید کرد. و این بیان متضمن دو
~~فایده است:
# فایده اول: در بیان7 سبب اختلاف مجازات از ثواب و عقاب به طریق تمثیل و تقسیم
~~مجازات8. و آن9 جواب سؤال هفدهم است.

PageV01P087

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0088.png)

# فایده دوم: در بیان وجهی از تفسیر آیت (ما أصابک من حسنة فمن الله وما أصابک من
~~سینة فمن نفسک)1 به سبیل تمثیل به حال طبیب مشفق و بیمار مصر.
# در آنچه مشاهد و معاین است که افعال ناپسندیده و سیآت که از مردم در وجود
~~می آید مجازات آن دیر میباشد، و اکثر آن است که مجازات آن نه در دنیا است. سبب آن
~~چه تواند بود، بیان میباید کرد. و در ضمن این بیان سه فایده است حبدین موجب»2؛
~~دو جواب سؤال، و یکی زاید بر آن.
# فایده اول3: در بیان کیفیت عدم وقوف بر سیآت و ندانستن مجازات و وقت آن در
~~ضمن تقسیمی که در جواب سؤال ماقبل بدان اشارت رفته، و شمهای از حکمت آیت
~~(ولو یؤاخذ الله الناس بظلمهم ما ترک علیها من دابة). و این فایده با فایده ماقبل بهم
~~جواب سؤال است5.
# فایده دوم: در بیان کیفیت و حکمت تأخیر مجازات به استدلال آیات بینات.
# فایده سوم: در بیان آن که مجازات بر هر و جه که افتد محض عدالت باشد، و شمهای از
~~تفسیر آیت (ولا تزر وازرة وزر أخری»6.
# در آن که چون حق تعالی7 انسان را به واسطهآ آدم پدید کرده و اصل ایشان8 یک
~~شخص بوده میبایستی که این همه اختلاف که میبینیم صوری و معنوی9 از شکل ولون
~~و خلق [و خلق]10 و سعادت و شقاوت و غیرها نبودی. ms087 حکمت و کیفیت آن بیان میباید
~~کرد. و در ضمن این بیان همین یک فایده است.

PageV01P088

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0089.png)

# فایده: در بیان استعداد هر شخصی و اختصاص او به شغلی معین به حسب سعادت و
~~شقاوت و دانستن مرتبه انسان از دیگر مخلوقات و استدلال به آیات و احادیث. و این
~~فایده جواب سؤال است.
# جواب سؤال بیستم
# در آجال؛ چه، در میان 1 خلایق مشهور چنان است که نسبت اجل به موت و فوت
~~میکنند: و در قرآن مجید دکر اجل به مواضع مختلفه در هر باب می آید. حکمت و
~~کیفیت آن بیان میباید کرد. و این بیان متضمن سه فایده است؛ یکی جواب سؤال، و دو
~~زاید بر آن2.
~~فایده اول: در بیان آجال و کیفیت بعضی آیات3 که در باب اجل آمده است. و آن4
~~جواب سؤال بیستم است5.
# فایده دوم: در بیان آنچه بعضی از مراتب احوال انسان از قتل بتر میتواند بود، و بعضی
~~از انواع قتل بهترین احوال میباشد6.
~~فایده سوم: در بیان خاصیت و استعداد نفوس و غلبه آن بر امور خارجی و تقسیم آن به
~~سبیل تمثیل به حال پادشاه زاده و گدازاده.
~~در تناقضی که میان آیت (ولا تزر وازرة وزر أخری 7 و حدیث «ذراری الکفار تلحق
~~بآبائهم» [می نماید از آن جهت که چون گناه کاری گناه دیگری نمیکند، پس چگونه ذراری
~~کفار]89 به واسطه کفر پدران ملحق باشند به ایشان. توفیق میان آیت و حدیث و حکمت در
~~آن به بیان احتیاج دارد، و متضمن9 یک فایده است.

PageV01P089

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0090.png)

~~فایده: در بیان شمهای از تفسیر آیت (ولا تزر وازرة وزر أخری» و توفیق میان این1
~~آیت و حدیث مذکور که متناقض مینماید و کیفیت آن. و جواب سؤال2 است.
# در آنچه حق تعالی در قرآن مجید [در] بسیار مواضع3 فرموده که اصحاب بهشت در
~~آنجا3 جاودانه مانند و اهل دوزخ بعضی همچنین. و میفرماید که بهشت و ms088 دوزخ به
~~جزای حسنات و سیات مییابند. و زمان نیکی و بدی کردن ایشان اندک مدتی باشد؛
~~جزای آن جاودانه از چه جهت5 تواند بود؟ بیان میباید کرد. و این بیان متضمن6 یک
~~فایده کلی است بر سبیل اجمال.
~~فایده مذکوره7: در تقسیم مراتب اعمال از حسنه و سییه و انحصار آن در چهار قسم [و
~~تشبیه)8 هر قسمی از آن به فصلی از فصول سال و کیفیت خلود بهشتیان و دوزخیان در
~~بهشت و دوزخ9 و تقریر آن مناسب حکم آیات متواتره افتاده10.
# در آنچه حق تعالی در باب کفار میفرماید11 که ( کلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا
~~غیرها لیذوقوا العذاب12، تبدیل جلود کفار چگونه تواند بود و بر چه وجه تصور توان
~~کرد13. و این بیان متضمن دو فایده است؛ یکی جواب سؤال و یکی زاید بر آن14:
~~فایده اول15: در بیان فحوای آیت ( کلما نضجت جلودهم) به سبیل تمثیل. و جواب
~~سؤال است.

PageV01P090

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0091.png)

# فایده دوم1: در بیان اختلاف عبودیات عباد، و شمهای از تفسیر آیت ( ورفع بعضکم
~~فوق بعض درجات 28.
# در آنچه حق تعالی فرموده که «من جاء بالحسنة فله عشر أمتالها 35، و دیگر فرموده
~~(مئل الذین ینفقون أموالهم فی سبیل الله کمتل حبة أنبیت سبع سنابل فی کل سنبلة مانآة حبة
~~والله یضاعف لمن یشاء24؛ و دیگر که * والله یرزق من یشاء بغیر حسابه 5. در فحوای این
~~سه آیت اشکالی مینماید از آن جهت که جایی یکی را ده فرموده و جایی یکی را
~~هفتصد6 و تضعیف7 آن به مشیت خویش، و دیگر جای به غیر حساب گفت8 هم به
~~مشیت. حکمت در آن چه تواند بود، بیان میباید کرد. و در ضمن این بیان هفت فایده
~~است؛ یکی جواب سؤال و دو متعلق بدان و چهار زاید، بدین تفصیل:
# فایده اول: در تقسیم عبادات و تخصیص هر قسمی از آن به طایفهای و کیفیت حکمت
~~آیت (من جاء بالحسنة فله عشر أمثالها و این ms089 دو آیت دیگر که ذکر رفت. و این فایده
~~جواب سؤال است.
# فایده دوم: در بیان تقسیم انعامات حق تعالی درباره انسان پیش از وجود خارجی او تا
~~بعد از فناء ظاهری، و کیفیت آن و رسانیدن هر طایفه9 از طوایف انسان به بهشت و دوزخ
~~به حسب استحقاق، مستدل به آیات و احادیث.
~~فایده سوم: در بیان شمهای از تفسیر آیت (إن الله یفعل ما یشاء *10.
~~فایده چهارم: در بیان آن که اعمال صالحه و اعمال غیرصالحه که از عباد در وجود آید،
~~نفع و ضرآن 11 بدیشان عاید است و حضرت باری تعالی و تقدس از آن منزه و مستغنی به

PageV01P091

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0092.png)

~~فایده پنجم: در بیان آن که جمیع صفات حق تعالی موافق یکدیگر تواند بود، و نشاید
~~که میان دو صفت تناقضی1 حقیقی تصور کنند.
~~فایده ششم2 : در بیان مقصود جواب سؤال اولین که گفتیم که این رساله مبنی بر آن
~~است و شرح آن؛ والسلام3.
~~فایده هفتم: در بیان شمهای از حکمت آیت ( کلوا واشربوا ولا تشرفوا»4 و بیان آن که
~~آفرینش حق تعالی محض خیر است، و ایراد و جواب در آن باب.
# در اختلافی که میان علما هست از جهت ترقی کاملان. بعضی بر آنند که کاملان را
~~ترقی و تدرج به مراتب کمالات در دنیا تواند بود فحسب، و بعضی میگویند که بعد از
~~مفارقت بدن نیز ترقی در5 کمالات میتواند بود. بیان میباید کرد. و در ضمن این بیان پنج
~~فایده است، یکی جواب سؤال و چهار زاید؛ والله اعلم.
~~فایده اول: در بیان کیفیت ترقی کاملان در کمالات به وقت حیات6 و زیادتی کمال
~~انسان7 بعد از مفارقت نفس از بدن. و این فایده جواب سؤال آخر است. و حکایت
~~سید زنجانی8 که آثار دارد و بر سبیل معجزه نبوی اتفاق افتاده.
~~فایده دوم: در بیان کیفیت احسان حق تعالی در حق انسان پیش از وجود خارجی او به
~~سبیل ms090 تمثیل به آن که پادشاهی شخصی را بی سابقهآ خدمتی عطایی دهد و چون شکر
~~گوید زیادت دهد، و استشهاد به آیت (لین شکرتم لأزیدنکم)9.
~~فایده سوم: در بیان شمهای از تفسیر آیت (لیجزیهم لله أخسن ما عملوا وبزیدهم)10 به
~~طریق تمثیل به حال شخصی که از پادشاهی انعامی یافته باشد و خدمت نیکو کند.
~~فایده چهارم: در بیان کیفیت آن که نشاید که غرض به حق تعالی منسوب گردانند

PageV01P092

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0093.png)

~~و گویند1 او را در ایجاد مخلوقات غرضی بوده، بلکه ارادت باید گفت تا رعایت ادب
~~کرده باشند.
# فایده پنجم: در بیان حسن عقیدت مصنف -جعل الله خاتمة امره محمودا-.
~~والسلام2.
~~فایده اول:...3 بر توحید محض... موشح... احادیث و آیات و ابیات.
# فایده دوم: شروع در دیباچه و شرح احوال خویش در مبدا. به آن که مرا یا قوم مرا در
~~خاطر میگذشت...2 به حکم (و ربک یخلق ما یشاء ویختار» 5 آثار علمی و عملی از این
~~ضعیف ظاهر شد؛ وتخلص به آیت (یا لیت قومی یعلمون 65، الآیه.
# فایده سوم: تنبیه به حال پنبه و توت7 و توت8 دانه که به زمین نهند...9 و میشوند، و
~~بسطی در حال این دو دانه، و از هر یک درختی بادید میآید. و تقریر معنی آیت 2 یخرج
~~الحی من المیت »10 به آن معنی و تشبیه هر یک و شمهای از حال آن.
# فایده چهارم: مثال حال خود به طاؤسی که در چرم خام دوخته بودند و بدان هیات
~~قانع بود و ناگه از او باز کردند و در جلوه آمد و آشکال خویش بدان صنعت یافت؛ و ایراد
~~ابیات جهت این معنی، و ختم دیباچه بر آن.
~~فایده پنجم: آغاز شروع در غرض رساله و تقریر آن که چون آغاز عمارت خیری کردم
~~دو طایفه مانع میشدند؛ یکی را تمسک آن که حکام وقف بکلی میبرند، پس چه لازم؛

PageV01P093

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0094.png)

~~و جواب ایشان به آن که چون ms091 نیت خیر کردم جزای ابطال1 بر مبطلان عاید باشد، و نیت
~~من برقرار باشد. و تمسک به حدیث «انیة المؤمن خیر من عمله».
~~فایده ششم: تقریر آن که معنی حدیث مذکور به وجوه گفتهاند و ما نیز اینجا بقدر
~~خواهیم گفتن؛ و تقسیم نیت و عمل منسوب به مؤمن و غیرمؤمن و شرح هر یک: و
~~تقیم نیت به اقسامی چند واضح و قریب الفهم، و بیان حال هر یک از آن و ذکر اشکالات
~~و رفع اختلافات که در نیت هر طایفه را هست.
~~فایده هفتم: تحقیق معنی «نیة المؤمن خیر من عمله»، و تقریر آن که بر دو وجه ممکن
~~است: یکی آن که مؤمنان کامل را نیکویی غریزی2 باشد، و تقسیم که [خیرات که
~~مقتضای نیت او بود]3 همه مقدور او نیست یا بعضی یا هیچ نه؛ و بحثی مستوفی در
~~شرح آن. و وجه دوم آن که همه نیت مؤمن نشاید که باشد الا خیر. و بسطی درباره آن.
~~فایده هشتم: تقریر آن که به حکم معنی این حدیث نشاید که هر آفریده که نیت خیر
~~کرده باشد باطل کند، و آن که چون جواب این طاعنان بر این وجه مسکت داده شد، و
~~مشاهده رفته که اموال5 و اسباب بسیار داشته به اندک زمانی بر باد رفته و هیچ به فرزند
~~ایشان نماند. و این حال جهت تنبیه خلق به قلم آورده شد.
# فایده نهم: تقریر آن که طایفه دیگر از منکران واقف آن بودند که میگفتند موقوفات به
~~تمادی ایام مندرس و منطمس6 میگردد؛ و تعداد شبهاتی که ایشان را روی نموده. و ذکر
~~آن که هرچند عموم آن وجوه مقبول نماید حق تعالی توفیق بخشید و به نور هدایت
~~خویش این بنده را از ظلمات نگاه داشت، و بیترددی این خیرات را در عمل آورد؛ و
~~اکنون که تمام شد میگوید (الحمد لله الذی هدانا لهذا)، الآیه.
# فایده دهم: تقریر آن که بر ms092 خود واجب دانست جواب شبهات آن جماعت بر وجهی که
~~روی نموده بود بنوید تا مردم بدان فریفته نشوند و فایده آن عام باشد. و ذکر سبب
~~[تسمیهآ] این رساله به رسالهآ خیرات جاریه.

PageV01P094

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0095.png)

# فایده یازدهم: آغاز شروع در جواب، و تقریر آن که به چند مقدمه احتیاج است. و ذکر
~~آن که باتفاق نیکی به از بدی، و مآل حال هریک چگونه باشد؛ اما در دنیا، و اما1
~~در عقبی.
# فایده دوازدهم: تقریر آن که خیراتی که بعد از شخص نیز جاری باشد بهتر از آن بود که
~~هم در حیات او، فکیف چون مجرب است که به عمارت و زراعت زیادت میشود و از
~~آن سالهای مدید فواند به محتاجان میرسد. و از این جهت او را خیرات جاریه گفت. و
~~تقریر به حدیث.
# فایده سیزدهم: تقریر آن که [اسلامیان و اهل کتاب]2 و کفار که قاثلند به بقای نفوس و
~~متفقاند که طعام و صدقه دادن جهت گذشتگان مفید میباشد و می دهند. و بیان سبب
~~نادادن بعضی، و بسطی تمام در آن باب.
~~فایده چهاردهم: تقریر آن که آدمی با وجود کرامتی که دارد هرآنچه از شبه صفات حق
~~بدو رسد عظیم اندک باشد، و چون خیر مطلق از او ست - تعالی و تقدس - آنچه از آن به
~~انسان داده منحصر در دو طرف [افراط و تفریط] و به هر وقت به حکمت ایزدی خیرات
~~جاریهآ طایفهای منقطع گردد تا دیگران بهره مند شوند و مقدمان را در آن بر سبیل تدرج
~~در آن اضعاف اضعاف حاصل باشد. و تمثیل به اسبی که به مبارزی بخشند تا بدان ملکی
~~گیرد، و بل که بدو دهند، و اسب نماند.
~~فایده پانزدهم: تقریر آن که آدمی در ابتدا هیچ نمیداند و بعد از آن به واسطهآ بدن
~~چیزها می آموزد، و هر یک به حسب امزجه عمری مییابند و در اعمال صالحه کوشیده
~~کمالی حاصل میکنند؛ ms093 و هر کس که مستعدتر، توفیق او در آن باب بیش تر. و مراتب آن
~~بسیار است، و نادر که کسی را همهآ اعمال صالحه باشد.
~~فایده شانزدهم: تقریر آن که افعال و اعمال مردم دو قسم است؛ نیمهای خیر و نیمهای
~~شر [و] مختلط. و شرح و بیان هر قسمی از آن و بسطی در آن باب. و ایراد آیات و
~~احادیث، و تحقیقات در آن معنی، والسلام.

PageV01P095

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0096.png)

~~[459] فایده هفدهم: تقریر آن که قسم مختلط سه قسم باشد: راجح خیر، راجح شر،
~~متساوی. و بیان آن که چون دو مرتبه به همه وجوه متساوی نتوانند بود تفاوت [و]
~~اختلاف در مراتب این اقسام باشد. و بیان آن معنی.
~~فایده هجدهم: تقریر آن که آن قسم که سیثآه زیادت باشد بر حسنه دو قسم است: یکی
~~آن که اجر حسنه به حسب آیات زاید باشد و مضاعف شود، و یکی آن که چندان که
~~زحمت کشد هنوز سینه زیادت آید و عاقبة الامر عفو یابد. و معنی حدیث امن قال لا اله
~~الا الله دخل حصنی». و تحقیق این معنی؛ والسلام.
# فایده نوزدهم: تقریر آن که چون در دنیا این مراتب و احوال ظاهر میشود، همچنین در
~~بهشت به واسطهآ تدرجی که نفس را باشد آن مراتب زیادت شود. و بسطی در بیان تدرج
~~و کمال بعد از بدن و تحقیق معنی حدیث «إذا مات ابن آدم»، الی آخره، و بیان آن که علم و
~~دعای ولد [صالح] هم از خیرات جاریه است؛ و اثبات درجات و مراتب بهشت.
# فایده بیستم: تقریر آن که خیرات جاریه هر [کس] بعد از [مردن]1 ثواب آن به اعمال
~~صالحه [اضافه گردد] صفوا عفوا تا وقتی که مندرس [شود.] و ایراد آیات و احادیت و
~~امتال و ادله در این باب.
# فایده بیست و یکم: تقریر آن که هرکه خیرات جاریه کرده باشد بعد از او ثواب آن
~~اضافت اعمال او گردد ms094 و درجات او اعلی میشود. و اثر خیرات جاریه هم در کم و هم در
~~کیف متفاوت باشد. و علما و حکما امور و اعمال را به حسب پنج قسم نهادهاند، و این
~~ضعیف به یازده رسانید. و شرح فواید آن اقسام و ذکر آن که هر کس بدان نرسد؛ و تمثیل
~~به حال تخت2 مرصع و ساختن آلات، و تحقیقات در این باب.
# فایده بیست و دوم: تقریر آن که هرکه را توفیق رفیق گردد که خیرات جاریه کند
~~درجات او در عقبی زیادت شود از کسی که در دنیا بهم متفاوت بوده باشد و او را خیرات
~~جاریه نه. و تمثیل به حال دو طفل و آن که در رفتن آیند تا بدان رسند که سفر کنند. و مثال
~~اسب مادیان و کرهها که زیادت شود، و بریدن منازل بدان سبب. و بسطی در این باب.

PageV01P096

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0097.png)

# فایده بیست و سوم: تقریر آن که بدین براهین و مقدمات معلوم شد که طعن در وقف و
~~خیرات جاریه و امکان آن از جهل و غفلت باشد، و تقصیر قادر بر آن او را بغایت مضر و
~~آنچه میگویند عاقبتالامر منقطع میگردد، هرچند جواب گفته شد، توضیح را به امثله
~~دیگر بیان کرده می شود. و تمثیل به حال کهریز راندن و تحصیل آلات آن، و بعد از جریان
~~آب1 از آن مستغنی شدن.
# فایده بیست و چهارم: تقریر آن که چون حال بدین موجب است که تقریر رفت، باید که
~~آدمی کرامتی که حق تعالی در حق او کرده بداند و سعی نماید تا به اعمال صالحه درجات
~~عالیه به دست آرد. و بحثی در تدرج بعد از ابدان، و تخلض به حال انبیا خصوصا
~~خاتم النبیین صلی الله علیه و سلم و حکمت رحمت بودن او به ارسال این معانی.
~~فایده بیست و پنجم: تقریر آن که از این مقدمات که مبسوط گفته شد چند مسأله و ms095
~~قضیه معلوم شده امکان تحصیل درجات و کمالات بعد [از وفات]2 بر مقتضی حدیت
~~«اذا مات ابن آدم» [و] شرح معنی حدیث مذکور. و تحقیق آن آن که [به استناد] این حدیث
~~وضع قوانین حسنه و رفع بدعتها همین حکم دارد، [و] اثبات3 جواز رفع
~~درجات شخص بعد از [مفارقت از بدن] و حوالت بسط این به دیگر رسایل، و شرح و بیان
~~اقسام یازده گانه که روی نموده، و بیان هر قسمی به طریقی مبسوط و ایراد آیات و ادله
~~جهت هر قسمی.
~~فایده بیست و ششم: تقریر فواید این اقسام یازده گانه و دقایقی که جهت مذاهب
~~رعایت رفته، وبیان حال هر قسمی و تخلص به حدیث «سبقت رحمتی غضبی» و
~~لطیفه [ای] در معنی بیت:
# ان أثارنا تدل علینا
~~فایده بیست و هفتم: تقریر آن که مادام که اعمال صالحه بر سیئه زیادت شود متراجع

PageV01P097

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0098.png)

~~نتواند کرد. اما اگر سیئه چندان باشد که حسنات به موجب مذکور موازی آن نباشد،
~~شخص در درکات1 متراجع گردد. و بسطی در این بحث و ذکر آن که جهت آن گفته
~~می شود تا دانند که در مقابله آن اقسام این اقسام متصور است.
~~فایده بیست و هشتم: تقریر معنی آیت ([فا أولنک یبدل الله سیناتهم حسنات»2 بر وجهی
~~که موافق این اقسام یازده گانه میباشد. و ذکر آن که اگر بر معنی ظاهر حمل کنند ده قسم
~~دیگر اضافت میشود، چنان که بیست و یک قسم میگردد؛ والسلام.
~~فایده بیست و نهم: تقریر آن که هرچند احوال خلود در بهشت و دوزخ مجملا مفهوم
~~است، لکن مشروح در آخر سلطانیه گفته شده؛ باید که از آنجا مطالعه کنند تا محقق دانسته
~~در خیرات جاریه سعی نمایند تا به درجات بهشت و فردوس رسند.
# فایده سیام: رجوع با سر تقریر احوال خویش و ذکر انکاری که در این باب خیرات
~~جاریه که ساختند روی نموده، و شکر توفیق آن ms096 که میسر گشت، و ختم بر آیت ( رب قد
~~آنیتنی)3، إلی آخره.
~~فایده اول: افتتاح به آیت (ربنا آتنا من لدنک رحمة»4، الآیه، و ذکر سؤال که پادشاه
~~اسلام خلد ملکه در جمع ایمه فرمود در باب آن که چون به مقتضی حدیث «من قال لا اله
~~إلا الله دخل الجنة» باید که مؤمن البته به بهشت درآید، و مشهور که صاحب مظلمه
~~بیرضای خصم درنتواند رفت، و ممکن که [خصم] راضی نشود، و اخبار...5 بس
~~متناقض مینماید، حال این چگونه باشد؟
~~فایده دوم: تقریر آن که جوابات از هرگونه که موالی گفتند، و لطیفهای که پادشاه اسلام
~~خلد ملکه در آن باب فرموده، و شرح آن که بعضی دوستان التماس نمودند تا این ضعیف
~~در این معنی چیزی نویسد.

PageV01P098

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0099.png)

# فایده سوم: شروع در جواب، و تقریر آن که احکام شرع متنوع و متفاوت است و هر
~~حکمی را حدی معین، و در بعضی صور برائت شخص به اختیار خصم است و در بعضی
~~به غیر اختیار، و تعداد هر یک و امثله و نظایر آن.
# فایده چهارم: تطبیق و توفیق تقریر مذکور که برائت در بعضی صور به غیر رضای
~~خصم میشود، تا معنی حدیث مذکور بر وجهی بود که شبهت تناقض مندفع باشد.
~~والسلام.
~~فایده پنجم: تقریر سؤالی در معنی آن که عصاة1 با وجود معصیت [بسیار]2...3 به
~~واسطهآ این کلمه [لا اله إلا الله] به بهشت روند، و کفار با خیرات به این کلمه نمی رسند
~~چگونه است.
~~فایده ششم: حل اشکال به بیان کثرت درجات بهشت، و تمتیل به حال پادشاه و لشکر
~~او و آوردن نامهای ایشان در جریده به حسب مراتب و ناآوردن نام یاغیان مگر وقتی که
~~ایل4 شوند5

PageV01P099

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0100.png)

# الحمد لله الذی لم یستفتح بأفضل من اسمه کلام ولم یستنجح باحسن من صنعه مرام.
~~و صلواته2 علی رسوله الذی ملکه هوادی الهدی و دل به ما هو خیر و ms097 آبقی و علی آله و
~~اصحابه الذین هم حبل الهدی و شجر التقوی.

PageV01P100

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0101.png)

# و بعد؛ بر رای رزین علما و حکمای هر عصر پوشیده نماند که هرکس که خود را در
~~صدد تصنیف آورد نشانهآ اعتراضات و ایرادات مردم شده باشد چنان که گفتهاند: من
~~صنف فقد استهدف و لایزال در معرض هر سؤالی و خطابی افتاده باشد: و1 آن امری ظامر
~~و قضیهای روشن است.
# و شک نیست که سخنان معنوی هرکس فهم نتواند کرد؛ و بدان واسطه اعتراضات
~~ناموجه آغاز کنند2. و آنچه علما و حکمای هر عصری تا توانستهاند از تصنیف احتراز
~~نمودهاند3 بنا بر این معنی بوده است3. و هرچند این ضعیف پایه و مرتبهآ آن نداشت که
~~تصنیف کند و خود را در سلک مصنفان حقیقی آورد و در معانی دقیق چیزی گوید و
~~نویسد؛ و اگر نیز آن مرتبه داشت از آن روی که میدید که معترض و معارض علما و
~~حکما بسیار بودهاند و مصنف اندکی5، بلکه6 معترض و معارض7 در هر طوری هزاران و
~~مصنف یکی، و اصحاب تصنیف همواره در معرض ایراد و سؤال و اعتراض هرکس
~~افتاده، نخواست که قطعا در آن معنی شروع کند و گرد تصنیف و تألیف گردد.
~~اما، چند امر8 معظم باعث و محرض او شد و به چند وجه تصدی آن بروی9 ضروری
~~گشت.
~~اول آن که چون به حکم حکمت فحوای آیت (إن الله یفعل ما یشاء 10 و آیت (إن الله
~~یحکم ما یرید*11 حق سبحانه و تعالی هر شخصی را استعدادی و هدایتی12 مناسب
~~حال او داده12 چنانچه می فرماید که (الذی أغطی کل شیء خلقه»12 و دیگر که (والذی

PageV01P101

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0102.png)

~~قدر فهدی »1 و روز به روز بل ساعة فساعة نتیجهآ آن بر وجهی دیگر2 به ظهور پیوندد و
~~آخرالامر آنچه مقتضای3 آن استعداد باشد ظاهر شود و ممکن نباشد که خاصیت آن
~~مهمل ماند: چه، عبث و ms098 اهمال لازم آید و این معنی در خلق باری سبحانه و تعالی جایز
~~نیست چنان که4 می فرماید که5 ( وما خلفنا السموات والأرض وما بینهما لاعبین. ما
~~خلقناهما إلا بالحق ولکن أکثرهم لا یعلمون »6؛ و هرکس که گمان برد و7 ظن او چنان افتد
~~که عبث و ابطال در آفرینش و حکم حق عز شأنه جایز است خود را در سلک اهل کفر
~~آورده باشد؛ چه، او تعالی و تقدس فرموده که (وما خلقنا السماء والأرض وما بینهما باطلا
~~ذلک ظن الذین کفروا فوئل للذین کفروا من النار8. و چون این ضعیف را به حسب9
~~فحوای آیت (ویؤت کل ذی فضل فضله»10 بر مقتضای آنچه فرموده که (وإن الفضل بید
~~الله یؤتیه من یشاء11 استعداد گونهای از این معنی کرامت کرده بود، هر آینه به هر وقت
~~چیزی از این معنی در خاطر او میآمد و از ضمیرش سر بر میزد و12 بی اختیار کلمهای
~~چند معنوی بر13 سبیل حکایت بر14 زبان او می رفت به نوعی که اهل حکمت و معرفت
~~از آن تعجب می نمودند و پسندیده می داشتند و او را بر تصنیف تحریض میکردند.
~~و دیگر آن که چون شخصی را در اصل فطرت استعداد15 امری بوده باشد و مانعی
~~نه16 که اثر آن به اظهار بتوان17 رسانید، مالاکلام اسباب ظهور آن چنانچه رسول
~~علیه الصلوة والسلام فرموده که «اذا اراد الله امرا18 هیأ اسبابه» آماده و مهیا گردد19؛ و
~~معظم ترین سببی از اسباب بعد از کرامت استعداد آن بود20 که رسول را علیه الصلوة
~~والسلام در واقعهای21 دید چنانچه ذکر آن بشرح22 در رسالهآ فضل الله که در این کتاب که

PageV01P102

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0103.png)

~~موسوم است به لطایف رشیدی مدرج است آمده بر وجهی که صورت آن رویای صادقه
~~اقتضای اشتغال بدین امر میکرد؛ و در صدق و صحت آن رؤیا به موجبی که نبی علیه
~~افضل الصلوات و اکمل التحیات فرموده «من رآنی فقد ms099 رآنی حقا فان الشیطان لایتمتل بی»1
~~شکی و شبهتی نمانده. اگر کیفیت آن خواهند که معلوم کنند از آنجا مطالعه باید کرد.
# دیگر آن که چون همواره ملازم بندگی حضرت پادشاه اسلام سلطان سلاطین ایام2
~~مالک رقاب انام خلدالله سلطانه و اعلی شأنه3 میبود و او به هر وقت تقریر معانی دقیق
~~می فرمود و سؤالات عمیق میکرد به خوبتر وجهی، چنانچه گفتهاند: کلام الملوک
~~ملوکالکلام، و این ضعیف را به جواب آن قیام4 میبایست نمود و نفس کامل5 او به نکتهآ
~~اشارته حکم و طاعته غنم اثر میکرد6، صمیم ضمیر این ضعیف از پرتو خورشید انور
~~خاطر اشرفش منور میشد و داعیهآ آن که در حقایق و دقایق8 معانی اشیاء فکری کند و
~~سخنی اندیشد پدید9 آمد. و نیز به هر وقت بر10 لفظ اشرف پادشاهانه می رفت به سبیل
~~خطاب با این ضعیف که میباید که در این معانی دقیق که تقریر میکنی چیزی بنویسی و
~~کتابها بسازی، به موجبی که صورت این حال در دیباچهآ کتاب توضیحات از مصنفات این
~~ضعیف بشرح و بسط گفته. و آنچه رسول علیه الصلوة والسلام فرموده11 که «قیدوا العلم
~~بالکتابة»12 اشارت بدین معنی است.
# چون معانی مذکوره این ضعیف را بر تصنیف باعث و محرض گشت، و بر13 حسب
~~الامور مرهونة باوقاتها14 وقت ظهور آن امر که در مشیت ازلی و ارادت لم یزلی مقدر بوده
~~دررسید، به واسطه اشارت پادشاهانه؛

PageV01P103

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0104.png)

~~کلی3 ساختن و کفایت مهمات دیوانی فراغتی مییافت در هر معنی کلمهای مینوشت و
~~تقریری در سلک تحریر می آورد؛ و با آن که بر سخنان خویش بقدر وثوقی داشت و
~~میدانست که هیچ سخن از سر گزاف4 و نادانسته نگفته، اما خاطرش اطمینان نمییافت
~~و دغدغهآ آن که نبادا که جایی سهوی کرده باشد یا خطایی لفظی یا معنوی گفته بادید5
~~می آمد و زحمت میداد. تا وقتی که اکثر حکما و علمای عصر بعد از مطالعه ms100 و تأمل در
~~آن آن را مستحسن داشتند6.
# چون حال بر این نمط بود، بر مقتضای7 آنچه گفتهاند که8
# [مصراع:]
# چو دانا یسندد پسندیده شد
# مزاحمت آن دغدغه از اطراف ضمیر مندفع گشت و شبهتی که بود مرتفع شد.
~~و9 به هر وقتی که بعضی از طلاب علم، از آن جهت که سخنان غریب و معانی بکر
~~بود که پیش از آن نشنیده بودند، بدان اعتراض مینمودند10 و ایرادی میکردند این
~~ضعیف به جواب مشغول شده آن شبهت از خواطر ایشان زایل میگردانید. و گاهی که
~~سؤال میکردند، اگر به یک نوبت که جواب میگفت اشتباه زایل نمیشد از طریق تکرار
~~و تفهیم به حکمت «کلموا الناس علی قدر عقولهم» به تقریری مناسب فهم هرکس غبار
~~شبهت از حواشی خواطر آن طایفه برمی داشت. و چون هیچ اشتباه نمیماند بضرورت
~~مسلم میداشتند.

PageV01P104

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0105.png)

# و این معنی نیز هم از مواهب و عطایای باری سبحانه و تعالی میداند درباره خویش:
~~(ذلک فضل الله یؤتیه من یشاء».
# و چون دید که بعضی افاضل علما و حکمای عصر بر بعضی از آن سخنان سؤال و
~~اعتراض کردند و آن را محل آن دانستند که شاید که در آن بحث کنند و بر آن اعتراض
~~نمایند [462] و روزگار خویش در سؤال و جواب و تدقیق و تحقیق آن مصروف دارند او
~~را اعتمادی بر سخنان خویش بادید2 آمد و وقوفی3 حاصل شد و یقین گشت که ایراد و
~~اعتراض بر سخن علما و حکمای حقیقی کنند نه بر سخن جهال و کسانی که در علم
~~پایهای نداشته باشند؛ جهت آن که هر سخن که نه از سر حقیقت و معرفت [گفته باشند]4،
~~حکما و علما5 آن را در آن محل ندانند که بر آن اعتراضی و ایرادی6 کنند یا7 به تحقیق
~~معانی و تدقیق نکتههای آن مشغول شوند.
# و چون به اسباب مذکوره در آن معنی که احیانا کلمهای معنوی گوید و چیزی ms101 نویسد و
~~تصنیفی کند شروعی8 نمود و محل و پایهآ سخنان خود میدانست، واجب دید فصلی
~~مشتمل بر آن که باعث و محرض او براین معنی چه بوده نوشتن و کلمهای چند معنوی9 بر
~~آن که اگر کسی بر آن اعتراض کند و این ضعیف حاضر نباشد که جواب گوید اشکال او از
~~چه جهت بوده10 باشد و آن کس را که شبهتی در خاطر راه یافته چگونه مرتفع گردد، در قلم
~~آوردن.
~~و چون اسباب شروع در این امر تقریر کرد و روشن گردانید11 که محرض او در این
~~باب چه بوده، اکنون به بیان آن که اعتراضی که هرکس بر آن کنند12 از چه و از کجا افتاده
~~باشد و آن دغدغه چگونه مرتفع توان گردانید13 مشغول شود.

PageV01P105

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0106.png)

~~میگوید: هرچند سهو و خطا بر باری عز شأنه و انبیای مرسل او جایز نیست و1 دیگر
~~خلایق از آن معرا و مبرا2 نتوانند بود، اما بباید دانست که هرکس که سخنی معنوی گفته
~~باشد و تصوری حقیقی کرده، خواه آن که مبنی3 بر سخن دیگران گفته باشد و از آنجا
~~استفادت نموده و نقل کرده و خواه آن که از نتیجهآ طبع خود در عبارت آورده باشد، یقین
~~که تا او را معنیای4 روی ننموده و لطیفهای در خاطر نیامده و در آن تاملی بلیغ ننموده
~~هرآینه نگفته باشد و ننوشته.
~~و چون حال بر این نمط بود5 هرکس که تصنیف کسی را در مطالعه آورد باید که در آن
~~نیک فکر و تأمل کند؛ چه، شاید بود که مطالعه کننده با سر سخن مصنف و معنیای6 که
~~او را روی نموده باشد نیفتد و اگر بعد از تأمل او را شبهتی در خاطر پدید آید رجوع با
~~مصنف کند و کشف آن معانی از وی طلب دارد. و اگر مصنف در حیات نباشد باز در آن
~~تأملی شافی نماید و فکری بلیغ کند تا باشد که ms102 او را حقیقت آن معلوم گردد. و اگر او را به
~~میچ وجه معلوم نشود رجوع با شخصی کند که در علم مرتبهآ او2 بالای8 مرتبهآ وی
~~باشد، و از او استفاده9 نموده اشکال خویش حل گرداند تا او را بر آن اعتراض اقدام
~~نباید نمود. چه، شاید بود که آن اعتراض موجب خجالت او شود از آن جهت که دیگری
~~بیاید و راه با سر آن معنی برد و جواب اعتراض او بگوید و غلطی که او را افتاده باشد
~~ظاهر کند. خصوصا چون مقرر10 و معین است که سخنان دقیق و معانی عمیق فهم کردن
~~کار هرکس نیست و ذهن اکتر مردم از ادراک آن عاجز و قاصر باشد.
# و نیز معانی دقیق را در سلک عبارت کشیدن و نتایج طبع را کسوت الفاظ پوشانیدن بر
~~وجهی که از مطالعه آن مطلوب حاصل آید کاری مشکل است؛ چه، هر معنی11 را که در
~~سلک عبارت کشند یا آن باشد که الفاظ آن رکیک بود، و با آن که معطی معنی بود، از

PageV01P106

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0107.png)

~~رکاکت الفاظ1 معنی دشوار فهم توان کرد؛ یا آن که الفاظ منغلق2 و ترکیب آن بغایت
~~مصنوع و فصیح3 باشد و معطی معنی بود، لکن4 از غایت انغلاق5 و جزالت6 و متانت2
~~الفاظ، معانی آن به فهم هرکس نرسد. یا آن که لفظ8 در حد و سط افتاده باشد، و هرچند
~~قریب الفهم بود اما9 از دقت معنی بر ادراک حقیقت آن قادر نتوانند10 شد. یا آن که الفاظ
~~عظیم موجز و مختصر بود و معانی بسیار در ضمن آن مندرج11 چنان که آن سخان را
~~شارحی باید که شرحی بسازد و راه به مردم نماید تا بعد از آن تمامت معانی آن فهم توان
~~کرد، و از غایت ایجاز لفظ و کثرت معنی با وجود شرح شارح و اشباعی که نموده باشد
~~غرض مصنف به دشخواری فهم توان کرد؛ مثل اشارات بوعلی در ms103 حکمت و فصول بقراط
~~در طب و حاوی در فقه و کافیه در نحو و امثال این کتب در این علوم و دیگر کتب در دیگر
~~علوم. یا آن باشد که به واسطهآ آن که ایشان را التفاتی به الفاظ نباشد بلکه نظر ایشان بکلی
~~بر معنی بود و با ترتیب ترکیب الفاظ نیفتد، سخن ایشان به فهم هرکس نرسد؛ مانند کلام
~~بعضی اولیا و علما و مشایخ بزرگ، و معانی بسیار در ضمن آن مندرج باشد و بعضی
~~مردم با آن که معتقد ایشان میباشند بر آن کلام انکار میکنند و12 میگویند تمام نیست
# و اگر چنان که مصنف خود بر ترکیب الفاظ قادر نباشد و در ترکیب او خللی افتا
~~ادراک معنی سخنان او بدان واسطه مشکلتر توان کرد13. مع هذا میبینیم که جماعتی
~~که14 بر ترکیب الفاظ قدرتی تمام15 داشتهاند و دارند و به اتفاق جمهور افاضل سخنان
~~ایشان بهترین و فصیح ترین سخنان دیگران است، منغلقتر و بعید الفهم تر است؛ چنان که
~~تمامت16 مکتوباتی که مترسلان و منشیان افاضل نوشتهاند از هزار کس یک کس، چنانچه
~~حق آن است، فهم نتواند کرد.

PageV01P107

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0108.png)

# و همچنین میبینیم که سخن شیخ رنیس و دیگر حکما و علمای1 بزرگ جهت آن که
~~بغایت منغلق و موجز است، به موجبی که گفته شد، بد شخواری فهم توان کرد و بی آن که
~~مدرسی درس آن میگوید هیچ مبتدی و متعلم از آن فایدهای نمیتواند یافت.
# و قسمی دیگر از اقسام کلام آن که الفاظ متین قریب الفهم باشد و معنی مستقیم و
~~روشن؛ مانند2 بعضی احادیث نبوی و اخبار مصطفوی علی قائلها الصلوة والسلام. واین
~~قسم نادر میافتد.
~~و آنچه سخنان علمای محقق و حکمای مدقق را به مدرسی احتیاج میافتد و هیچ
~~کس بی آن که پیش استادی بخواند و بحث کند بر حقیقت آن اطلاع نتواند یافت مبنی بر
~~این معنی است. و3 اگرنه به و ms104 اسطهآ این اسباب بودی که ذکر رفت خود اصلا به مدرس و
~~درس احتیاج نبودی.
~~پس اگر کسی سخنی4 دقیق فهم نکند نه از آن جهت باشد که مصنف از معرفت و
~~حقیقت معانی قاصر بوده باشد؛ بلکه عدم فهم او از آن جهت بوده که مطالعه کننده5
~~چنانچه گفتهاند که؛
# و النجم یستصغر الآبصار صورته   و الذنب للطرف لاللنجم فی الصغر
# از ادراک معنی عاجز بود؛
~~یا به سببی از اسباب مذکوره که در باب ترکیب الفاظ گفته شد مانعی بادید آمده باشد
~~و موجب اشکال متعلمان و مطالعه کنندگان گشته.
~~یا از آن جهت باشد که معترض حاسد بود و اگر نیز معنی فهم کند به حکم خالف
~~تذکر8 [گرد اعتراضات]9 ناموجه گردد و خواهد که سؤالی چند برانگیزد، و از آن غافل

PageV01P108

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0109.png)

~~مانده باشد که ناگاه بر مقتضی آنچه گفتهاند که: من حفر بیرا لاخیه وقع فیه1. مسأله
~~معکوس شود و دیگری جواب سخنان او بگوید و او را به جهل و تصور خطا موسوم
~~گرداند. چه، اگر معترض منصف2 باشد، بلکه3 اگر نیز در صورتی اشتباهی روی نماید به
~~تاویل و شرح آن مشغول گردد.
# و دلیلی روشن بر این معنی آن است که ما میبینیم که حکیمی و عالمی سخنی گفته
~~است و بعد از وی حکیمی و عالمی دیگر بر سخن او اعتراض کرده و بعد از آن حکیمی
~~دیگر آمده است و جواب سخن حکیم پیشین گفته؛ چنانچه مولانا اعظم علامة العالم
~~خواجه امام فخرالدین الرازی رحمة الله علیه بر اکثر سخنان شیخ رئیس اعتراض کرده
~~است، و بعد از آن مولانای اعظم4 سلطان الحکماء المحققین افضل(5 المتأخرین
~~نصیر الدین الطو سی اطاب الله مثواه و جعل الجنة مأواه7 آمده وجواب سخنان خواجه
~~امام گفته.
# پس چون اتفاق میافتد که حکمای بزرگ در سخنان حکمای ماتقدم به غلط
~~میافتند8 و فهم نمیتوانند کرد و بر آن اعتراضات میکنند، به طریق آولی ms105 که جماعت
~~متعلمان و مبتدیان نیز سخن دقیق9 عمیق10 فهم نتوانند کرد و به غلط افتند.
~~و در آن شک نیست که فوایدی که دیگر حکما و علما گفته باشند و نوشته11، آن را
~~جمع کردن و کسوت عبارتی دیگر پوشانیدن و در سلک مؤلفات و مصنفات خود آوردن،
~~و اگرچه آن فواند از کلیات و معظمات باشد، آسانتر از آن بود که فایدهای و لطیفهای
~~غریب از خاصهآ طبع خود، که آن را بکر فکر گویند، در هر باب اختراع کنند. فکیف
~~چون آن فایده که مخترع طبع شخص باشد از معظمات و کلیات امور و حقایق و دقایق
~~معانی بود.
# و آن کسان را که سخن دیگران جمع کنند مؤلف خوانند؛ و آنان که از طبع خود
~~اختراع کنند ایشان را مصنف خوانند.

PageV01P109

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0110.png)

~~و بر خواطر [عواطر]1 عقلا و حکما و علمای اولواالالباب پوشیده نماند که کلمات این
~~ضعیف خواه جلیل و خواه حقیر در کتب و مصنفات دیگران که جمع کردهاند نیامده
~~است و امثال و معانی که او اندیشیده و انگیخته در سلک تألیفات ایشان منخرط2 نیست،
~~بلکه تمامت مخترع و نتیجهآ طبع و بکر فکر او است.
# و هرچند دانایان و زیرکان هر سخن که بشنوند یا بخوانند و معقول باشد در حال
~~بدانند و فهم کنند و در ضمیر ایشان تا به حدی3 بنشیند و پیش ایشان مبین2 باشد که
~~پندارند که آن خود دانستهاند، و به هر حال که باشد دانستن آن بعد از شنیدن یا خواندن
~~بر ایشان [463] آسان گردد، لکن5 باید که از رعایت حق آنچه گفتهاند که الفضل للمتقدم
~~غافل نباشند، و مقرر و گویندهآ آن6 را انصاف بدهند؛ چه بالحقیقة زرگری7 که کاری
~~مشکل است و آموختن آن8 آسان شده تصور باید کرد که واضع آن صنعت را چه مایه
~~قوت استعداد و ذهن در کار بوده تا هر آلتی را9 از آلات زرگری بادید10 کرده باشد. ms106
# و هرچند که11 صنعت زرگری چنین مشکل بوده و اکنون نیز که آن را میآموزند،
~~استادی در آن فن چنانچه ماهر باشد12 و در آن متصرف شود13 تا صاحب طبعی لطیف
~~طبع نباشد او را این معنی دست ندهد و آن مهارت میسر نگردد.
~~و با وجود این معنی استادی ماهر هم نادر میافتد و هرکس را دست نمیدهد و به
~~روزگار دراز حاصل میتوان کرد14 عجب نمیدارند؛ لیکن اگر شخصی اندک صنعتی که به
~~یک لحظه توان آموخت و هیچ استادی آن را ندیده و نشنیده باشد از طبع خود استخراج
~~کند عجب دارند؛ نه15 از آن جهت که آن صنعت فینفس الامر مشکل تر از زرگری باشد،
~~بل از آن جهت «که چون صنعت زرگری پیش تر زیرکان و ضع کردهاند»16 و آلات آن معد

PageV01P110

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0111.png)

~~و مرتب و معین گردانیده آموختن آن و تصرف کردن در آن به دلالت استاد متقدم و
~~نمودار و ترتیب آلات هرآینه آسانتر باشد.
# و صنعتی و آلتی1 مختصر که نبوده باشد ناگاه شخصی از طبع خود استنباط کند.
~~چون همه استادان دانند که آن صنعت و آلت نبوده و او2 از طبع خود استخراج کرده
~~معتقد او گردند و دانند که او را قوت طبع آن هست که چیزی تصنیف میتواند کرد با
~~آن که آموختن آن به یک لحظه دست دهد. فکیف اگر کسی از طبع خود صنعتی بادید3
~~کند که مشکلتر و شریفتر از زرگری باشد، هر آینه آن عظیم تر و بهتر تواند بود.
# و اگرچه چون4 زیرکان در آن نظر کنند زود با سررشتهآ آن افتند و بیاموزند؛ لکن5
~~آموزاننده و مخترع و مصنف آن را معظمتر و معتبرتر نهند و او را معلم واستاد خود
~~خوانند و آن علم بدو منسوب گردانند و از روی انصاف گویند و دانند که آن فضیلت از او
~~ظاهر شده نه از غیر او6 و در آن صنعت به ms107 حسب الفضل للمتقدم فضل و تقدم او
~~مسلم دارند.
~~و چون این معانی مقررگشت بباید دانست که هرکس که تصنیفی کرده باشد و سخنی
~~معنوی گفته، بی آن که در آن نیکو تامل نموده باشد و معنی پاکیزه اندیشیده بر آن تصنیف
~~و تقریر اقدام ننموده باشد7. و هیچ مصنف8 از سر گزاف تصنیفی نکرده؛ و آنچه کسی بر
~~آن اعتراض کند هرچند شاید بود9 که مصنف را سهوی افتاده باشد، اما این نیز شاید که
~~مطالعه کننده، بواسطهآ اسباب که در ماقبل در باب ترکیب الفاظ و اقسام آن و معانی
~~مذکوره گفته آمد10، از معنی دقیق که مصنف اندیشیده غافل مانده باشد و با سر آن
~~نیفتاده [باشد]11.

PageV01P111

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0112.png)

~~پس یقین بباید دانست که این ضعیف نیز1 آنچه گفته باشد و نوشته شاید بود که از سر
~~فکر و اندیشه گفته و نوشته باشد؛ و اگر کسی بر آن اعتراض کند یمکن که اعتراض او بنا
~~براین معنی2 باشد که ذکر رفت نه آن که این ضعیف خطایی گفته یا نوشته باشد،
~~بتحصیص چون هم در عهد او اکابر علما و حکمای عصر به موجبی که شرح داده شد بر
~~آن اعتراضات کردهاند و او جواب گفته است و ایشان مسلم داشته.
# بنا بر این مقدمات و سوابق از خدمت3 حکما و علمای اولواالالباب از4 هر عصری بل
~~از تمامت مطالعه کنندگان مصنفات خویش توقع چنان دارد که اگر وقتی در غیبت او
~~مصنفات او مطالعه فرمایند و در معنییی5 از معانی اشکالی و شبهتی روی نماید6 از
~~راه انصاف در آن تأمل کنند، و اگر بعد از تأمل بر حقیقت معنی آن اطلاع نیابند7 به حکم
~~اشارت حضرت رسالت که «أطلبوا العلم ولو بالصین» از دیگری که مرتبهآ علم او بر
~~مقتضای آیت (وفوق کل ذی علم علیم) برتر از مراتب علوم ایشان باشد سؤال فرمایند
~~و طلب بیان آن کنند تا باشد که مقصود و ms108 مطلوب به حصول پیوندد.
# و اگر این معنی دست ندهد خلل آن مطلقا بر قصور معنی این ضعیف حمل نکنند9:
~~چه، شاید که آن خلل از اسباب مذکوره که در تقسیم ترکیب الفاظ10 ذکر رفت افتاده باشد.
~~و چون چنین باشد نباید که البته بر قصور معانی این ضعیف حمل کنند؛ و بر ایشان واجب
~~نگردد که بر این معنی اقدام نمایند؛ چه، اگر چنین کنند در ضمن آن دو خلل باشد؛ یکی
~~آن که ایشان را اثمی حاصل شود بواسط سوءالظنی11 باطل، که حق سبحانه و تعالی
~~مؤمنان را می فرماید که از آن اجتناب کنید و دور باشید در این آیت که (یا ایها الذین آمنوا
~~اجتنبوا کتیرا من الظن إن بغض الظن إثم )12، و دیگر جای میفرماید که (إن یتبعون إل الظن
~~وإن الظن لا یغنی من الحق شیتا )3. و رسول علیه افضل الصلوات واکمل التحیات به

PageV01P112

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0113.png)

~~صیغه1آ تحذیر میفرماید که ایاکم2 و الظن فإنه أکذب الحدیث»؛ و دیگر آن که از معانی
~~[دقیق که این ضعیف]3 گفته باشد غافل مانند.
~~شافی از قصور آلت فهم و فتور اسباب ادراک به حکم آنچه گفتهاند که5:
# وکم من عائب قولا صحیحاوآفته من الفهم السقیم
~~اعتراضات ناموجه آغاز کند7 و با خدمت علما و حکمای عصر خویش رجوع ناکرده
~~بر این ضعیف تشنیعی زند8 چون این ضعیف حاضر نباشد و بعد از او آن سؤال کند و به
~~زبان خود جواب او نتواند گفت، جواب او این دو بیت باشد که شاگردی از شاگردان امام
~~ربانی غزالی رحمة الله علیه9 در جواب شخصی که بر او اعتراض میکرد گفته است؛
# شعر:
~~میدان11 چو شد از سرور مردان خالی   گویی به مراد دل همی زن حالی
~~بر حجت مرده اعتراضی میکن   کز گور جواب کی13 دهد غزالی
~~با آن که جواب او به این ابیات از پیش گفته و میگوید از آن تشنیع و اعتراض شکسته
~~خاطر نمی ms109 شود. چه، چون بعد از امام حجةالحق غزالی علیه الرحمة والرضوان به حضور
~~شاگردان او اعتراضات ناموجه کردهاند و تلامذهآ او را قدرت نبوده که آن معترضان را به
~~بحث الزام کند و از بیچارگی، یا از آن جهت که نزد عقلا ستیزه مستحسن و پسندیده

PageV01P113

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0114.png)

~~نیست، در جواب ایشان بر این رباعی اختصار کردهاند و ترک مجادله گرفته، و قول امام
~~اسلام، مقتدای انام، شافعی علیه البشری والرضوان والروح والریحان که1:
# اذا کنت ذا علم و ماراک جاعل   فآعرض ففی ترک الجواب جواب2
# کاربند3 شدهاند. اگر بر این ضعیف نیز اعتراضی ناموجه کنند و بر آن اصرار نمایند
~~تفاوتی نکند؛ و مع هذا بر تقدیر [آن که]2 در بعضی سخنان این ضعیف به حکم من کثر
~~کلامه کثر سقطه5 تقریری چند یافت شود که ایشان پندارند که نامفهوم است، و
~~فی الحقیقة مفهوم باشد، آن را اعتبار6 نباید کرد و نظر بر معنییی چند باید انداخت که
~~به فهم هرکس رسیده و محقق گشته که پیش از این آن معانی در کتب و مصنفات دیگران
~~ندیده باشند و نخوانده و نشنیده.
# چه، اگر در میان سخنان کسی یک سخن معنوی نیکو یافت شود و نکته دقیق و معنی
~~عمیق که پیش از آن هیچ کس با سر رشتهآ آن نیفتاده باشد7 شخصی را در خاطر آمده8 و
~~بکر فکر او را روی نموده بود و از جمله چندین هزار علما و افاضل و حکمای گذشته آن
~~شخص به استنباط آن معانی مخصوص و ممتاز باشد، معتبر باید داشت، و بباید دانست
~~که چنانچه9 گفتهاند
# ناصل دریا نه همه در بودیک هنر از طبع کسی پر بود
~~و آن کس را بدان 11 سخن احترام باید کرد؛ و اگر فی المثل صد سخن12 ناموجه نیزگفته
~~باشد نظر بر آن یک سخن معنوی باید داشت و بدان مؤاخذت نباید کرد؛ چنانچه عزیزی
~~گفته است؛

PageV01P114

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0115.png)

# یک یک هنرم ms110 بین و گنه دهده بخش   جرمی که نرفت حسبة لله بخش
# کم أخ مخوطة اخلاقهاصفیته2 الؤد لخلق مرتضی
# آخر مثلی مشهور است که چندین گیاه به سبب یک خوشهآ گندم آب خورد و هزار
~~خار به طفیل یک غنچه گل به کنار چمن پرورش یابد.
# و حکایاتی3 که از جماعتی4 اهل دل که جهال ایشان را به طعن سنان لسان مطعون
~~گردانیده بودند منقول است نیک مناسب حال افتاده؛ مانند آنچه از شیخ بزرگوار سعدی
~~الشیرازی5 رحمة الله علیه منقول است که وقتی او را گفتند6 که در میان سخنان7 تو جای
~~جای سخنان رکیک نامرتب یافت می شود و آن از جمله معایب است؛ و او به جواب گفته
~~که اشعار من زیادت از پنجاه هزار بیت باشد؛ از آن جمله هزار بیت رکیک در حساب
~~نباید آورد، و اگر زیادت خواهند دو هزار و اگر زیادت خواهند ده هزار، و اگر زیادت
~~خواهند بیست هزار تا سی هزار و چهل هزار از آن [464] وضع باید کرد8 و نظر بر آن ده
~~هزار یا بیست هزار پسندیده داشتن و چنان انگاشتن که آنچه نامرتب است خود نگفتیم.
# و همچنین9 آنچه از حکیم محقق سنایی علیه الرحمة والغفران منقول است که وقتی با
~~وی گفتند که سخنان تو از صد کس یک کس فهم نمیکند، و او به جواب گفته که مرا از
~~میانهآ آن صد کس سخن با آن یک کس است که فهم میکند و نظر من در سخن گفتن براو
~~است نه بر دیگران که فهم نمی کنند.

PageV01P115

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0116.png)

~~و همچنین آن حکایت که از سنایی نقل کردهاند که با وی گفتند1 که شعرا شعر ترا به
~~چهار دانگ مینهند و میگویند که از روی شاعری دیناری نیست، و او به جواب گفته که
~~ایشان آخر شعر مرا به چهار دانگ مینهند و به قول ایشان از راه شاعری چهار دانگ
~~هست؛ من اشعار ایشان2 از ms111 روی حقیقت به هیچ نمینهم و میگویم که پیش من هیچ وزن
~~و اعتبار ندارد.
~~و همچنین آنچه از حکیم بزرگوار خاقانی طاب تراه منقول است که او را گفتند که
~~سخنان تو بر سه قسم است:
# یکی آن که هم خود فهم میکنی و هم مردم.
# و قسمی دیگر آن که خود فهم میکنی و مردم فهم نمیکنند.
# و سیم قسم آن که2 نه خود فهم میکنی و نه مردم.
# و او به جواب گفته که آنچه من خود فهم میکنم و مردم نیز فهم میکنند فایده آن عام
~~شد حو مردم از آن بهره مند گردند و این معنی خود امری روشن است »2. اما، آنچه من
~~فهم میکنم و دیگران فهم نمیکنند، گیرم که دیگران را از آن فایده نباشد، مرا باری که
~~فهم میکنم فایده خواهد بود. و چون مرا از آن فایده حاصل شد5 هر آینه موجب کمالی
~~تواند بود ونتوان گفت که سخن بی فایدهآ ناموجه6 است.
# اما آنچه میگویند که من خود فهم نمیکنم و دیگران فهم نمی کنند؛ این معنی
~~که دیگران فهم نمیکنند شاید بود، اما آنچه میگویند7 که من خود فهم نمیکنم از
~~کجا ایشان8 را معلوم شده باشد9. و نیز بر تقدیر10 آن که من خود فهم نمی کنم ناگفته
~~باید انگاشت.
# این حکایات11 مثال حال ما و مناسب این قضیه است؛ و این ضعیف نیزبا معارضان و
~~معترضان سخن خویش اگر بر معانده12آ بی توجیه اصرار نمایند13 همین میگوید که ایشان

PageV01P116

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0117.png)

~~گفتهاند1: و2 با وجود اینهمه آخر سخنان این ضعیف آنچه نتیجه طبع او است و بدو
~~منسوب تمامت بکر فکر او است و قطعا هیچ کس را در آن با او مشارکتی نیست، و ار
~~اقاویل حکما و علما[ی] سلف هیچ سخن برنگرفته و منحول نکرده است؛ و آنچه گفته از
~~خاطر خویش برانگیخته و گرد مصنفات و مصطلحات دیگران نگشته، چنان که3 حکیم
~~انوری، طاب ms112 مثواه، گفته است:
# شعر4:
# در بوستان گفته من گرچه جایجای
# با سرو و یاسمن5 مثلا سیر و راسن است6
~~در حیز زمانه شتر گربهها بسی است
# گیتی نه یک طبیعت و گردون نه یک فن است
~~باری مراست شعر من از هر صفت که هست
# گر نامرتب است وگر7 نامدون است
# کس دانم از اکابر گردن کشان فضل
# کورا صریح خون دو دیوان به گردن است
~~و مع هذا اگر معارضی این نصایح قبول نکند و ترک آن اعتراضات ناموجه نگیرد این
~~ضعیف از آن متغیر و متألم نخواهد شد؛ چه، محقق است که حساد و اعدا و معارض8
~~پادشاهان و اکابر و مشاهیر و اهل اعتبار و علما و حکماای] نامدار را9 باشند، و مردم
~~زیرحال10 را به واسطه خمول11 ذکر حاسد و معارض کمتر تواند بود؛

PageV01P117

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0118.png)

# لقد زادنی حبا لنفسی إننی   بغیض الی کل امری غیر طانل
# و انی شقی باللئام و لاتری   شقیا بهم الآکریم الشمایل
~~اما آنچه3 میگویند که مادر اسکندر اسکندر را دعا کرده که صبحک الله جایعا محسودا
~~مقوی این معنی است.
~~و همچنین تمامت اهل عالم بر آن متفقاند که هیچ کس را معارض و حسود چندان
~~نبودهاند که انبیا را علیهم السلام4 و از زمره انبیا رسول را5، علیه افضل الصلوات و اکمل
~~التحیات، بواسطه آن که خاتم النبیین است و از تمامت انبیا و جمیع خلایق به مرتبه بالاترو
~~بزرگوارتر6 است، او را بیشتر بوده تا غایتی که او را به ساحری و شاعری7 و دیگر
~~صفات، که اطلاق آن بر او روا نیست، نسبت کردهاند. و چندین کس برخاستهاند و به
~~معارضه قرآن و کلام الله که کتاب او است و بر او منزل گشته مشغول شدهاند مثل ابوالعلا
~~معری8 که از مشاهیر بلغا و فصحای عرب بوده؛ تمامت هم در دنیا خانآب و خاسرگشته
~~و در عقبی در دوزخ جاویده مانده.
# و این معنی که حساد و ms113 اعدا و معارض و معترض اکابر و معتبران را باشند، و هرکس
~~که بزرگتر دشمن و معارض او بزرگتر و بیشتر، به جایی رسیده است که هیچ کس را
~~چندان دشمن نباشد که حق تعالی را و بر هیچ کس چندان اعتراض نکردهاند و نکنند که
~~بروی (سبحانه وتعالی عما یقولون علوا کبیرا)9. حال مشرکان و کفار و بت پرستان که
~~سنگی یا صورتی را می پرستند و بر باری تعالی10 ترجیح مینهند خود مگیر.

PageV01P118

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0119.png)

# و اکثر طوایف که در زمرهآ اهل اسلاماند و دعوی ایمان می کنند آنند1 که همواره بدو2
~~تعالی و تقدس اعتراض مینمایند؛ مثل آن که اگر اندک زحمتی به ایشان می رسد یاآ به
~~هر وقتی که کسی4 را صداعی یا المی دیگر پدید میآید در حال سخنی5 آغاز کنند و
~~گویند که متضمن اعتراض باشد و بدان6 تقدیر7 راضی نباشند و شکایت صریح کنند: و
~~هیچ کس بدانچه او را داده باشد و بدان تقدیر راضی نباشند8 خواه پادشاه و خواه گدا9 و
~~تمامت متشکی باشند10. و آنچه حق تعالی فرموده که (ان الإنسان لربه لکنود وانه علی ذلک
~~لثهید114 و دیگر که ( إن الإنسان خلق هلوعا إذا مسه الشر جزوعا12 و دیگر که (إن
~~النسان لکفور 134 اشارت بدین معنی است؛ و طلب زیادت کنند.
# و اکثراهل عالم آن باشند که چون به یکدیگر رسند و از14 احوال یکدیگر تفحص کند
~~به شکایت روزگار و مذمت دنیا مشغول گردند. و این معنی در اشعار بزرگان دین و
~~غیرهم بسیار آمده به هر باب در هر حال15؛ خواه به طریق حقیقت و بیان صورت حال،
~~چنانچه امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب کرم الله وجهه16 فرموده که:
~~النفسر تبکی18 علی الدنیا و قد علمت   إن السلامة فیها ترک ما فیها
~~و امام همام20 علیه الرحمة21 گفته:

PageV01P119

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0120.png)

# فمن یذق الدنیا فإنی طعمتها2   و سیق الینا عذبها وعذانبنا
# فلم آرها إلاغرورا و باطلا ms114   کما لاح فی ظهر الفلاة سرابنا2
~~و خواه به طریق مجاز، چنان که عادت اهل روزگار است و در اکثر دواوین یافت شود،
~~مانند آن که حکیم انوری گفته؛
~~ای مسلمانان فغان از دست8 چرخ چنبری   وز نفاق تیر و سیر ماه و قصد مشتری
# دایم ز جفاهای فلک غمگینم   باگردش روزگار دون در کینم
# عقلی نه که از سر همه برخیزم   جهلی نه که فارغ ز همه بنشینم
~~و آنچه محققان گفتهاند که شکایت روزگار جایز نیست منبی10 است برین معنی که
~~شکایت روزگار بحقیقت شکایت است از حضرت پروردگار عز شأنه؛ و آنچه رسول
~~علیه الصلوة والسلام فرموده که 11 «لاتسبوا الدهر فان الله هو الدهر»12 مصدق این معنی است.

PageV01P120

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0121.png)

~~علیالجمله چون به موجبی که گفته شد1 معارض و حسود اکابر و اهل اعتبار را
~~باشد، و این معنی تا به حدی رسیده که بر هیچ کس چندان اعتراض نکنند که بر حق
~~سبحانه و تعالی و انبیای او علیهم السلام، پس اگر بدین2 ضعیف اعتراض 2 کنند عجب
~~نباید داشت4 از آن جهت که در خدا5 و رسول طعن کردهاند، چنانچه6 شاعر گوید:
# قد قیل ان الاله ذو ولد   و قیل ان الرسول قد کهنا
# لم یلم الله من7 معارضة8   الخلق9 و لا رسله فکیف آنا10
~~بل این ضعیف به حکم مقدمات مذکوره از اعتراضات طوایف منت پذیر باشد و آن را
~~شرف روزگار و موجب اعتبار خود داند نه سبب نقص؛ و از این جهت گفتهاند؛
# و إذا آراد الله نشر فضیلة   طویت آتاح لها لسان حسود16

PageV01P121

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0122.png)

~~و این ضعیف از آنچه زیرکی یا عالمی یا کاملی از سر فکر و دانش سؤالی یا ایرادی
~~کند نرنجد و به هیچ نوع1 تنکر2 در خاطر نیارد، بلکه منت دارد به موجبی که یاد کرد.
~~از آن جهت که در آن چند فایده متصور است:
~~یکی آن که اگر سهوی یا نسیانی رفته باشد ms115 بدان واسطه اصلاح پذیرد.
~~و دیگر آن که از سؤال و ایراد او3 معانی دیگر روی نماید.
# و دیگر آن که اشتباهی که روی نموده باشد4، خواه به حق و خواه به باطل، چون بدان
~~سبب مرتفع گردد فایده و خیری تمام بوده باشد.
# حو آنچه در دعوات مرویه آمده است که اللهم ارنا الحق حقا و ارنا الباطل باطلا5 مقوی
~~این6 است. و سخن حق اگر بر زبان معارض گذرد و اگر [بر زبان]7 [465] این ضعیف،
~~چون به هر دو صورت موجب فایده ای و فتوح -8 معنوی9 او10 تواند بود؛ هیچ فرق ننهد
~~و12 سعادت و توفیق خود شمرد.
~~و نیز با13 خود عهد کرده14 و معین و مقرر گردانیده که بزرگان و عالمان محقق را دوست
~~دارد و با ایشان =پیوند دلی و جانی ساخته »15 و16 ایشان را برادر اخروی خود داند.
~~و هرچند علما بعضی به عقل وکفایت و حکمت و عرفان و زهد و ورع و تقوی
~~منسوب و مشهورتر باشند و مراتب کمالات این معانی مذکوره در ایشان متفاوت باشد
~~لیکن چون این عهد و قول در باب دوستی آن طایفه رفته هیچ یک از دایره آخوت
~~آخروی17 خارج نتوانند18 بود. اما، هرکدام از ایشان که در آن اقسام که ذکر رفت

PageV01P122

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0123.png)

~~محظوظ ترباشد1 مودت و محبت این ضعیف با او بکمالتر باشد، خصوصا چون حکیم
~~و عارف و زاهد باشد2؛ خواه جماعتی که پیش از این ضعیف3 بودهاند2 و خواه طایفهای
~~که در زمان او هستند و خواه گروهی که بعد از او خواهند بود. اگر ایشان نیز این ضعیف
~~دو ستدار5 خود را به شرف قبول مخصوص فرمایند از لطف و کرم ایشان بدیع نباشد و
~~موجب سعادت او تواند بود بلکه:
# شعر6:
~~از آن طرف نپذیرد کمالشان7 نقصان   و زین طرف شرف روزگار ما باشد
# و هرچند مدتی بود تا در خاطر می آمد که در این معنی ms116 چیزی بنویسد و عذر شروع
~~خویش در تصنیف ممهد گرداند [و سبب اشتغال خویش بدان تقریر کند و شمهای از
~~حال معارضان و موجب اعتراض ایشان در ضمن آن باز نماید]8؛ اما خاطر بر آن قرار
~~نمیگرفت و مهمل میگذاشت، تا وقتی که در خاطر آمد که اگر از این معنی رمزی در قلم
~~آرد و تقریر کند موجب فوائد همه9 باشد؛ چه، هر آنچه از این10 معنی بیان کند مناسب
~~حال عموم علمای مصنف باشد، خواه آنان که در ایام ماضی بودهاند و خواه طایفهای که
~~حالی هستند و خواه گروهی که در استقبال خواهند بود. و نیز ممکن است که معارضان را
~~مفید و سودمند باشد؛ جهت آن که چون بدانند11 که بی تأمل تمام و امعان نظر بلیغ بر
~~اعتراضات اقدام نمی شاید نمود، و اگر اقدام نمایند موجب خلل احوال ایشان خوامد
~~بود و یمکن که ناگاه مسأله معکوس و قضیه منکوس12 شود و به موجبی که در ماقبل گفته
~~شد به حکم من13 حفر لاخیه جبا وقع فیه مکبا14 به سمت نادانی و قصور ادراک موسوم
~~گردد، یقین حاصل که اگر عقلی و کفایتی داشته باشند15 از آن اجتناب نمایند و

PageV01P123

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0124.png)

~~چندانچه1 توانند در معانی2 و دقایق3 حقایق کلام علما و حکما تأملی بلیغ کنند و از سر
~~نظر4 فکر صائب به جای آرند و هر تأویلی که ضروری باشد و توانند اندیشید بیندیشند.
~~و اگر فکر ایشان بدان نرسد از دیگری که از ایشان اعلم باشد سؤال کنند و خود را از
~~معرض جهالت و غباوت5 حو آن که ناگاه خطایی اندیشند و ایرادی بی توجیه و تصوری
~~باطل کنند خلاص دهند -6 تا موجب نجات و سبب سعادت دو جهانی گردد2.
# باری عز و علا این ضعیف را و سایر مصنفان و کافهآ اهل اسلام بل عموم انام را هدایت
~~و سلوک طریق مستقیم کرامت کناد8 بمنه و جوده9. من یهدی ms117 الله فلا مضل له و من یضلله
~~فلا هادی له والحمد لله رب العالمین حوالصلوة علی نبیه والسلام علی من اتبع الهدی - :1.
# حتعت الکتابة الفاتحه بعون الله سبحانه وتتلوها رسالة الدیباجه فی الصفحة الأخری-
~~سنه عشر والف.

PageV01P124

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0126.png)

~~شکر گوییم1 خدای را جل جلاله که شکر مطلق، با شاکر بهم، خاص جهت خود و لایق
~~خویش آفرید. و مصدق این معنی خطابی است که با موسی علیه السلام فرمود که
~~(واصطنغیتک لنفسی »و3 دیگر فرمود که (والله خلقکم وما تعملون)2؛ چه، سزاوار شکر
~~او است. و نیز آن شکر را5، مناسب کرم عمیم خویش، جهت تمام مخلوقات آفرید تا
~~ایشان در عوض6 حقوق آفرینش او تعالی و تقدس آن شکر را به ادا میرسانند. چه، اگر
~~نه آن7 عطیه در حق ایشان کرامت فرمودی در ادای حقوق آلا و نعمای او به چه وسیلت
~~شروع توانستندی نمود؟
# و حکمت ایزدی در این معنی آن که تا هم نتیجهآ کرم و هم نتیجهآ عبودیت به ظهور
~~پیوسته باشد و در ضمن آن دو8 نتیجه عباد او را به حکم (من جاء بالحسنة فله عشر
~~أنثلها)9 کمال ترقی متصور گردد و موجب نجات ایشان شود و زندگی ابد یابند. و این

PageV01P126

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0127.png)

~~زندگی ابد که به و سایط مذکوره حاصل شده باشد آفرینش و حیاتی1 ثانی باشد که
~~حیات و آفرینش اول به نسبت با آن عطیه2 حقیر و ناچیز تواند بود.
# و هرچند نوع انسان3 را به حکم «ولقد کرمنا بنی آدم وحملناهم فی البر والبخر
~~ورزقناهم من الطبات وفضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا»4 به مزیت در آن معانی5 و
~~مراتب مذکوره مخصوص و مشرف گردانیده6؛ اما، هیچ مخلوقی از فیض بی دریغ او
~~تعالی و تقدس محروم و محجوب نمانده و تمامت به زبان قال یا حال به ادای شکر
~~مواهب او مشغولاند، که7 « وإن من شیء إل یسبح بحمده ولکن لا تففهون تسبیحهم»
# هر یک به زبان ms118 خود سبق را   تسبیح همی کنند حق را
# انان به زبان قال ناطق   حیوان به زبان حال صادق
# تسبیح نبات دان فزودن   اقرار جماد چیست بودن
# ***
# ای مسبح تو را به لیل و نهار   کوه در دشت و کاه در10 دیوار
~~و متمم و مقوی آن معانی11 آیت «وما خلقت الجن والإنس الا لیعبدون»12 تواند بود
~~تا به واسطهآ عبادت عبودیت عباد به ظهور13 تواند پیوست و هیچ مخلوقی از آن عبادت و
~~ادای شکر محروم نماند؛ و این معنی به قدر استعداد شامل هریک از ایشان گشته. و
~~ارادت باری تعالی به مقتضای14 کنت کنزا مخفیا فاردت ان اعرف فخلقت الخلق لاعرف15
~~که در آفرینش مخلوقات بوده جهت آن است که تا16 در ضمن آن مجموع این معانی و
~~اغراض حاصل و مهیا و میسر17 گشته باشد و عموم مخلوقات بدان واسطه در اظهار و

PageV01P127

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0128.png)

~~تعریف آن کنز مخفی مطلقا شروع نموده باشند، و مقصود آن ارادت حاصل آمده و فایده
~~وإن من شیء إلا یسبح بحمده»1 پیدا و هویداگشته.
~~و هر شکر که جهت غیری گویند، چون بحقیقت بنگرند هم جهت او و عاید با او2
~~بوده باشد تعالی و تقدس، و غیر در میان نیست؛ هرچه هست همه او است، چنان که
~~شاعر گفته3:
# که همه او است هرچه مست یقین   جان و جانان4 و دلبر و دل و دین
~~و چنانچه در زبانها افتاده است که ای تو؛ ای5 همه تو! چه، اگر غیری تصور کنند هم
~~او آفریده باشد؛ و وجود آفریده بی آفریننده ناممکن و محال6، و آفریننده واجب الوجود
~~است و آفریده ممکن الوجود. و ممکن الوجود متصوری است، اما7 در حقیقت و اما در
~~خارج از فیض فیاض؛ چه، فیاض بیفیض و فیض بیفیاض نتواند بود؛ و وجود آن
~~ممکن الوجود متصور است [که] لایزال به فیض لایزالی ممکن تواند بود، و آن هم در حال
~~هم در ماضی و ms119 هم در مستقبل متصور است و هم در صورتی که زمان و مکان آفریده
~~نشده؛ و هم بعد از آنکه زمان و مکان به حکم آیت (یوم تبدل الأرض غیر الأرض
~~والسماوات وبرزوا لله الواحد القهار}8 متبدل گردد و نباشد، فیض واجب الوجود واجب
~~است که بوده باشد و باشد9؛ و ممکن الوجود متصور و نتیجهآ آن فیض؛ و ممکن الوجود
~~گذشته و ناآمده را چه اعتبار؟ و بر ممکن حالی10 که آن نیز ماضی خواهد شد و هم پای بر
~~هوا چه11 بنیاد؟ لکن همه نتیجهآ فیض واجبالوجود بوده و هست و خواهد بود.
# و عشاق حقیقی و سالکان راه حق هر یک به تصوری و هوسی و سودایی گرفتار
~~شده؛ بعضی نعرهآ

PageV01P128

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0129.png)

# انا من اهوی و من اهوی انا1
~~زنان، خود را در میان نبینند. و بعضی حیران و مست طافح2 گشته از سکر و گستاخی انا
~~الحق گویان خود را بر سر دار کنند. و بعضی به لباس3 دیگر لیس فی جبتی سویالله2 و
~~سبحانی ما اعظم شأنی5 در دم و دهان گیرند. و ممکن که از این تقریر و6 مقدمات که گفتیم
~~مفهوم بعضی چنان باشد که ممکن الوجود باید که ازلی و ابدی باشد؛ و این نشاید که
~~ممکن ازلی و ابدی باشد؛ چه، ازلی و ابدی مطلق جز ذات و صفات باری تعالی و تقدس
~~نیست و هیچ چیز دیگر سزاوار آن نه.
~~و هرچند7 کیفیت و احوال آن در تقریر و مقدمات که ذکر رفت مندرج است، لکن
~~چون مسألهای مشکل و غریب است و همانا اکثر مردم با سر جواب آن نیفتند و از آن
~~غافل مانند جهت توضیح این بیان میکنیم و میگوییم:
~~فرق است میان ممکن الوجود ذهنی مطلق که وجود آن در خارج نباشد و
~~ممکن الوجود حقیقی که فی الجمله وجود آن در خارج باشد. چه، ممکن الوجودی9 که
~~موجود گشته9 یا گردد یا خواهد گشت ms120 آنچه از آن در ماضی و مستقبل و حال موجود
~~شود، هریک علی الانفراد، در محل تغییر10 و تزلزل11 و تبدل آید. و چون چنین باشد
~~لاجرم هیچ قسم [و هیچ]12 فرد از ایشان نامتناهی و ازلی و ابدی نتواند بود. و13 اما

PageV01P129

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0130.png)

~~ممکن الوجود ذهنی [مطلق]1 که وجود آن در خارج نباشد، چنان که گفتیم، صفتی است2
~~تابع و لازم فیض فیاض؛ چه، فیاض بی فیض متصور نباشد و فیض بیفیاض نتواند بود. و
~~ممکن الوجود نتیجه آن فیض فیاض که هم در حال و هم در ماضی و هم در مستقبل و هم
~~پیش از آن که زمانی که ماضی و مستقبل و حال عبارت از آن و اشارت بدان است بوده
~~باشد و هم بعد از آن که تبدیل زمان و مکان خواهد شد، باشد.
# و واجبالوجود واجب است که پیش از این همه احوال و پس از این نیز بوده باشد و
~~هست و خواهد بود، که (هو الأول والآخر والظاهر والباطن وهو بکل شیء علیم).
~~و به موجبی که مقرر گشت، از واجبالوجود واجب است که لایزال فیضی فایض
~~باشد. و ممکن الوجود ذهنی مطلق که در خارج وجود ندارد واجب است که وجود آن
~~موقوف فیضی باشد که فایض نگشته بود، و واجب است که لایزال فایض باشد و نشاید
~~که نباشد؛ چه، مبرهن گشت که فیاض بیفیض ممکن نیست.
# و بدین تقریر و مقدمات هر ممکنالوجودی که موجود گردد نتیجه فیضی معین بل
~~عین آن فیض تواند بود؛ و فیضی که از او موجودی و نتیجهای حاصل نشود ممکن نه که
~~باشد. [468] لاجرم هر ممکن الوجودی با فیضی و هر فیضی با ممکن الوجودی تواند
~~بود، و وجود آن هردو بی یکدیگر محال.
# و عشاق حقیقی که بدین منزل رسند و در آن4 نظر کنند ایشان را آن حیرتها و
~~تصورات و سوداهایی5 که بر بالا تقریر رفت از این جهت ms121 باشد.
~~و بدین تقریر و مقدمات چون فیض لایزالی و نامتناهی6 است7 و8 ممکن الوجود
~~ذهنی مطلق، که آن و فیض هریک از ایشان مستلزم یکدیگراند و موقوف وجود یکدیگر
~~[و بییکدیگر محال، بخصوص]9 نامتناهی و لایزالی تواند بود. و ممکن الوجود حقیقی
~~که موجود میشود و اسم شیئیت میگیرد هریک از افراد او در حال موجودیت در محل

PageV01P130

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0131.png)

~~تغیر و تبدل و تزلزل آید1 و در تحت حکم آیت (کل شیء هالک إلا وجهه *2 درآمده.
# پس فرق میان ممکن الوجود ذهنی مطلق و ممکن الوجود حقیقی که موجود گردد
~~عظیم بسیار است و کیفیت آن بر این وجه [است]3 که گفته شد. و از اثناء این مباحث فرق
~~میان واجب4 الوجود، که خالق مطلق است، و ممکن الوجود، که مخلوق مطلق است،
~~بهوضوح پیوندد؛ چه، خالق او است تعالی و تقدس که ذات او ازلی (و ابدی) باشد: و
~~مخلوق که آفریده او است، در حال که مخلوق (گردد)5 در محل تغیر و تبدل و زوال آید.
# و این تقریرات جهت بیان و توضیح6 کلماتی چند که در مقدمه ذکر یافته7 بود گفته
~~آمد تا به8 نزدیک هرکس معمی و نامفهوم نماند و مرموز ننماید و کیفیت آن روشن گردد.
# اکنون آمدیم با سر شکر و تسبیح آفریننده و پروردگار عز و علا9.
# میگوییم که حاز هر10 تسبیح »11 که جهت او تعالی و تقدس گویند کوتاه ترین و
~~بهترین آن است که هم حق تعالی در زفانها انداخته است12 و رقم «خیرالکلام ماقل و دل»
~~بر آن کشیده تا خاص و عام ورد خود ساخته میگویند ای تو ای همه تو. و جهت صفات
~~پاک او سوره * قل هو الله أحد الله الصمد لم یلد ولم یولد ولم یکن له کفوا أحد»13 منزل
~~گشته. و تسبیحی که حکیم فردوسی بر مقتضی14 «خیرالکلام ما قل و دل» به نظم آورده و
~~گفته که؛

PageV01P131

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0132.png)

~~و ms122 چون اینجا رسیدیم هم بر این ستایش ختم کرده، خاتمالنبیین را به موجبی که حق
~~تعالی فرموده است که1 (إن الله وملایکته یصلون علی النبی یا أنها الذین آمنوا صلوا علنه
~~وسلموا تسلیما2 صلوات نامحصور و تحیات نامعدود فرستیم؛ چه، به حکم آیت
~~مذکور3 بر عموم اهل ایمان واجب است که آن هادی سبل و نجات دهندهآ عموم مؤمنان و
~~مسلمانان از دوزخ و رساننده به بهشت ابدی، خلاصهآ نوع انسانی4، آن خلاصهای که در
~~حق او خلعت کرامت «لولاک لما خلقت الافلاک»5 فرموده صلوات متواتر فرستند و
~~ستایشی که لایق او باشد به قدر طاقت و توان گویند؛
# شعر6:
# اذا نحن اثنینا علیک بصالح   فانت کما نثنی و فوق الذی نثنی
# و ان جرت الالفاظ یوما بمدحة   لغیرک انسانا فانت الذی نعنی7
# **
~~نزدیک تو چه تحفه فرستیم ما ز دور   در دست ما همین صلواتی است والسلام
# حق تعالی هر روز بلکه هر لحظه صد هزاران آفرین و ثنا و روح و ریحان و بشری و
~~بشارت به روح و روان مطهر8 آن خاتم انبیا9 و خلاصهآ نوع انسانی10 محمد مصطفی علیه
~~افضل الصلوات واکمل التحیات برساناد و آل مکرم و اصحاب معظم او را به لطایف
~~رضوان مخصوص گرداناد.

PageV01P132

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0133.png)

~~فضل الله بن ابی الخیر بن عالی المشتهر بالرشید الطبیب [الهمدانی]1 غفرالله له ذنوبه.
~~هرچند مجال فرصت کتابت و فکر در حقایق معانی، به واسطه ملازمت بندگی حضرت
~~[بادشاه اسلام]2 و استغراق در امور مملکت، چنان که باید نداشت؛ اما به توفیق ایردی
~~چنان که در رسایل خویش به هر موضعی یاد کرده، و بتخصیص در این کتاب آن احوال
~~بشرح گفته شده، در قرب یک سال اتفاق کتابت کلمهای چند متفرق در هر معنی افتاد و
~~کلمهای چند متفرق در هر معنی بنوشت و رسالهای چند بساخت. و هر چندی را2 از آن
~~رسایل در کتابی جمع کرد و آن را نامی نهاد. و این کتاب ms123 که پس تر از آن کتب ساخته کتاب
~~چهارمین4 است؛ و نام آن لطایف رشیدی نهاده. و آن مشتمل است بر چند رساله چنان که
~~متعاقب مفصل می آید.
# و تفصیل اسامی آن رسایل و فوایدی5 که در هر رسالهای مندرج است6 در فهرست
~~آن کتاب یاد کرده.
# توقع از لطف بی دریغ علما و افاضل کرام7 آن که چون این رسایل را که در8 اوقات
~~فرصت ساخته و احیانا با کتابت آن پرداخته و مجال آن که تنقیحی کند نیافته در نظر
~~مطالعه آرند زلل9 و خطاهای آن را اصلاح فرموده ذیل عفو و اغماض پوشانند تا حق
~~تعالی آمرزشی که لایق آن کرم و اخلاق پسندیدهآ ایشان باشد کرامت فرماید و روان این
~~ضعیف به ایشان آسوده گردد؛ چه10،
~~از آن طرف نپذیرد کمالشان نقصان   و زین طرف شرف روزگار ما باشد
# والحمد لولیه والصلوة علی نبیه؛ والسلام2

PageV01P133

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0134.png)

~~الحمد لله رب العالمین والصلوة والسلام علی خیر خلقه محمد و آله الطیبین
~~الطاهرین اجمعین.
# [اما بعد]1 کاتب این رساله، محتاج ترین کسی به رحمت باری تعالی، فضل الله بن
~~ابی الخیر بن عالی المشتهر بالرشید الطبیب الهمدانی، غفرالله ذنوبه، از جملهآ فضل و
~~کرمی که حق تعالی در حق او کرده بعضی در قلم میآرد و در این رساله مسطور
~~میگرداند.
~~و چون نام خویش مناسب فضل حق یافت این رساله را نیز که در آن باب نوشته شده
~~بدان نام موسوم گردانید، و آن را رساله احوال فضل الله نام نهاد.
~~و در آغاز تقریر آن شروع کرده میگوید2 (سنحانک لا علم لنا إلا ما علنثا انک أنت
~~لعلیم الحکیم)3. و چون در ابتدای کتب و تصانیف خویش و دیباچهآ توضیحات و مفتاح
~~التفاسیرو سلطانیه و در بعضی رسالات دیگر، به هر موضع که لایق دانسته، بعضی از احوال

PageV01P134

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0135.png)

~~خویش و آنچه در ایام جوانی پیش معلمان در تعلم علوم متنوع زیادت شروعی نکرده ms124 و
~~رنجی نبرده و بدان مشغول شدن1 نتوانسته و کتابتی نیز از قسم انشا اتفاق نیفتاده شرح
~~داده و اسباب [و]2 موانع آن معانی3 در هر موضع گفته و ذکر کرده، بتجدید2 در این
~~رساله، جهت ایجاز و اختصار، مکرر نگردانید.
# خلاصه آن که پیش از این به هر وقت که مسألهای یا بحثی عمیق دقیق و سخنی
~~ذوقی از بزرگان و علما و افاضل و مشایخ بزرگ و جماعت5 اهل دل میشنید به جان و دل
~~استماع می کرد و هوس تعمق نظر در آن و ادراک حقایق آن میداشت، و اکثر آن را با سر
~~میافتاد و کشف معانی آن میکرد؛ و بیشتر اوقات با مشایخ عارف و جماعت6 اهل دل
~~گفت و شنید و محاوره7 میکرد و از انفاس مبارکشان مستفید میشد و راحت مییافت.
~~و در آن باب سخنانی که دل پذیر ایشان میبود و پسندیده میداشتند میگفت.
# و اگرچه اکثر اوقات ملازم بندگی8 پادشاه9 میبود، حق تعالی به فضل و کرم خود این
~~بندهآ ضعیف را چنان داشته بود که بیشتر زمانها از فکر در صنع و احوال صفات او
~~تعالی و تقدس خالی نمیشد، و در علومی که دیگران جهت تحصیل آن زحمتها
~~کشیده بودند و سعیها نموده تصرفی10 مینمود و تصوری میکرد، و از آن حالت با
~~خود در تعجب میافتاد.
# روزی یکی از جملهآ بخشیانی11 که ملازم حضرت پادشاه بزرگ، قاآن ماضی،
~~ارغون خان میبود در حضرت پادشاه به طریق امتحان از بنده سؤال کرد که مرغ از بیضه
~~است یا بیضه از مرغ؟ و پنداشت که آن سؤالی باشد که جواب آن نتوان دانست. با وجود
~~آن که آن سؤال هرگز نشنیده12 بود و در آن بحث نکرده و معنی آن نیندیشیده13،

PageV01P135

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0136.png)

~~لحظهای از آن عاجز مانده؛ بعد از یک لحظه حق تعالی به فضل و کرم خویش در فیض بر
~~این ضعیف بگشود، و انواع معانی در آن ms125 کشف گشت. و هرچند سایل از فهم و ادراک آن
~~عاری بود، و تقریر با او (مانند) مثل مشهور که «جوز بر گنبد افشاندن1 سود ندارد»، و قطعا
~~آن تقریر و بیان در وی اثر نمیکرد؛ لکن این ضعیف مانند افشاننده جوز بر گنبد، که بقرار
~~جوز خود که2 در گنبد اثر نکند و فرود آید بردارد و مالک جوز خود شود، مالک سخنان
~~خود میشا و آن معنی ملکه میگشت، و از آن تقریر و بحث معانی بسیار روی مینمود.
~~و بعضی از آن اینجا تقریر کنیم تا هم احوال فضل الله گفته باشیم و هم بعضی از مسایل در
~~ضمن آن معلوم گردد.
~~و آن چنان بود که اول بدانست و از آن فکر او را معلوم شد که آدم بی توالد و تناسل در
~~وجود آمده و بعد از آن فرزندان او به طریق توالد و تناسل موجود شدهاند. و همچنین
~~تمامت حیوانات و نباتات اول بیپدر و مادر و تخم و زرع بازدید2 آمدهاند.
# و اگر کسی را این معنی عجب نماید، گوییم4 که تعجب در آن بیش است که «به طریق
~~توالد و تناسل بازدید5 آمده باشد و موجود گشته »6: «چه، در آن وسایط آفرینش
~~زیادت است »7. و نیز مجرب و مشاهد و معاین است که «از حیوانات آنچه بیتوالد و
~~تناسل »8 در وجود میآید و از نباتات آنچه بی تخم و زرع میروید به اضعاف اضعاف آن
~~است که به و سایط توالد و تناسل و پدر9 در وجود میآید و حاصل می شود. و در آن باب
~~احتیاج به زیادت شرحی و تقریری نیست؛ چه، بس ظاهر و روشن است.
# و چون اقسام آنرا تحقیق میکنند و منقسم میگردانند؛ یا آن است که بیپدر و مادر در
~~وجود آمده، مانند آدم علیه السلام؛ یا آن است که بی پدر در وجود آمده ، مانند عیسی
~~علیه السلام؛ یا آن است که از پدر ms126 و مادر در وجود آمده، مانند عموم بنی آدم و اکثر
~~حیوانات.
# و آنچه بی توالد و تناسل در وجود میآیند داخل قسم اول است. پس در یک حالت

PageV01P136

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0137.png)

~~امری عجب نداشتن و هم در آن حالت همان امر را عجب داشتن از طریق عقل دور باشد
~~و محال.
# و1 از فحوای این بحث معلوم شد که مبدا علوم، آن مقدار که به انسان تعلق دارد، به
~~حکم آیت2 «وما أوتیتم من العلم إلا قلیلا ه3 بعضی است نه همه علوم، و آن مقدار دراین
~~دنیا از انسان ظاهر شده و بعد از آن در کتب مسطور و مثبت گشته. چه، در مبدا فطرت
~~حق تعالی علوم را به حکم آیت2 « وعلم آدم الأسماء کلها ثم عرضهم علی الملایکة *5در
~~حق آدم کرامت فرموده.
# و از این تقریر معلوم میشود که در اول بنی آدم را علم فطری کرامت گشته، نه آنکه از
~~کتب آموختهاند6؛ و معلم آن علوم در مبدا فطرت باری تعالی و تقدس بوده، نه کتاب و
~~کتب در علوم متنوع تصنیف آن جماعت است که حق تعالی معلم ایشان بوده، و در
~~طبیعت ایشان کشف حقایق اشیا مذکور گردانیده؛ چنان که میفرماید، تعالی و تقدس.
~~«وإذ علمتک الکتاب والحکمة 75. و در سورتی8 دیگر، در حق عیسی علیه السلام، فرموده
~~که « وآتیناه الحکم صبیاه9. و در جایی دیگر، در شأن یکی از بندگان مخلص خویش.
~~فرموده که (وعلمناه من لدنا علما» 10. و از مصدر فیض فضل خود و به حکم (یفعل الله
~~مایشاء *11 و « یحکم ما یرید 125 بعضی را چندان سرمایه علم و معرفت کرامت فرموده
~~که احتیاج به هیچ کتاب و مطالعه و تعلم و تعلیم13 دیگری نداشتند، چنانچه14 این آیات به
~~ذکر آن ناطق است: (والله یوتی ملکه من یشاء والله واسع علیم*15 و دیگر16: (یؤتی
~~الحکمة من یشاء ومن یؤت الحکمة فقذ أوتی خیرا کثیرا وما یذکر إلا أولوا الألباب)1. ms127 و

PageV01P137

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0138.png)

~~جماعتی که از این موهبت بی نصیباند، از فرومایگی ایشان است و عدم استعداد و
~~قابلیت آن عطیت؛ چنانچه1 گفتهاند؛
~~گر ترا نیست، ز بیمایگی پایه تست   ورنه نه فیض گسسته است و نه فیاض بخیل
~~و حریان حکمت «مایشاء» و «مایرید» چنان باید که او خواسته؛ چه، خواست او عین
~~شایستگی و بایستگی تواند بود. و شایستگی نشاید که باشد تا نباشد چنان که باید.
~~و بعضی از تفسیر این آیات و حقایق معانی آن در رسالهآ [عقل و علم]، که داخل کتاب
~~توضیحات است، شرح داده شده و در آن باب توضیحی رفته؛ از آنجا مطالعه باید کرد، که
~~اینجا تقریر آن به تطویل انجامد.
~~[472] و اگرچه هیچ کس از فضل حق تعالی و آموختن او بی بهره نمانده، لکن در حق
~~هرکس به قدر استعداد و قابلیت فیض کرامتی فراخور حال او فرموده؛ چنانچه قرآن
~~مجید به ذکر3 آن ناطق است که ( ربنا وسعت کل شییء رحمة وعلما»4 و دیگر که
~~(ورحمتی وسعت کل شیآء »5. و باقی حواله6 به معلم و کسب علوم کرده؛ چنان که7 نبی
~~علیه الصلوة والسلام فرموده که اطلبوا العلم ولو بالصین؛ و «طلب العلم فریضة علی کل
~~مسلم18. و این هر دو قسم بحسب عنایت ازلی و استعدادی که هرکس را کرامت شده قابل
~~اشد و اضعف است، و در آن تفاوتی9 عظیم بسیار و نامحصور تواند بود.
~~و مثال آن کس که علم از کتاب و معلم آموخته باشد و آن علم او را معلوم و ملکه
~~(و)10 مانند ملک گشته، و آن کس که از کتاب و معلم نیاموخته و اصطلاحات نداند و او را
~~ازکتب11 حظی12 نباشد لکن هرچه بیند و بشنود و بیندیشد در آن تصرفی تواند کرد،

PageV01P138

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0139.png)

~~جهت آن که حق تعالی او را از علم فطری حظی زیادت از بسیاران داده باشد، مانند دو
~~کس است که یکی جواهر جمع کند ms128 و به کد1 و رنج و تجارت به دست آرد و قدر آن
~~نشناسد؛ و یکی جوهری مبصر2 جوهرشناس باشد و بر حقیقت جوهر وقوفی تمام
~~داشته باشد و در3 تحصیل آن4 اجتهادی ننماید.
# و5 آن کس که علم از6 کتاب آموخته باشد و در7 تحصیل آن8 رنج و زحمت بسیار
~~کشیده، مثل آن شخص است که جوهر خریده باشد و به رنج سفر و زحمت تجارت به
~~دست آورده و بر آن مالک و در آن متصرف شده؛ لکن قیمت آن و فواید9 و مضرت و
~~طبیعت و مزاج هریک از آن نداند، و آنچه هریک لایق که و فراخور چه باشد معلوم
~~نداشته باشد10 و فرق نتواند کرد.
# و آن کس که علم از کتاب نیاموخته و در تحصیل زحمت11 نکشیده و او را از علم
~~فطری موهبتی تمام حاصل شده باشد12، مثل آن شخص است که در معرفت جوهر
~~کامل باشد؛ که هم قیمت جواهر داند و هم معرفت طبیعت جواهر و منفعت و مضرت آن
~~و مزاج و احوال هریک که لایق13 که و چه و چیست داشته باشد، و معادن هریک شناسد
~~و داند که از کجا است، و چون پیش او آورند تمامت آن معانی و خواص داند و تقریر آن
~~پیش او آسان باشد و بیان تواند کرد و در آن تصرف و بازرگانی تواند نمود، و جهت مزاج
~~بیماران هریک به مقدار خویش و حسب مصطلح14 استعمال داند کرد، و در ترکیب
~~مرصعات ماهر و واقف باشد؛ و در حال که آنرا بیارند بداند که محافظت مریک چگونه
~~باید کردن15، و هریک متاع کدام ولایت باشد16. و این همه معانی چون جوهری بیند بر
~~بدیهه تقریر کند و در عمل آرد. و خداوند جواهر17 از آن معانی تعجب نماید، و گوید که
~~این جواهر ملک من بود و به زحمت بسیار به دست آورده بودم و مدتها در آن تصرف

PageV01P139

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0140.png) ms129

~~نموده و مرا این معانی و خواص که در این جوهر موجود است1 معلوم نبود: و این
~~شخص با آن که از این جواهر چیزی نداشت و در کسب آن زحمت نکشیده چگونه در
~~معرفت و تصرف و بصارت آن چنین ماهر گشت؟ و نداند که آن به2 تصرف و ملکیت
~~تعلق ندارد، الا به اسباب و علوم ووجوه دیگر.
# و بدین3 موجب که4 تقریر رفت این ضعیف در آن وقت با [سر] آن معانی میافتاد، و
~~به هر وقت بعضی5 از احوال خود بدین وجه مییافت؛ و آن از فضلی بود که حق تعالی
~~دریارهآ این ضعیف کرامت فرموده. و بسیار کسان را6 میبیند که آن مقدار تفضل دربارهآ
~~ایشان کرامت نشده و در حق این ضعیف، فضل الله، تفضل فرموده و کرامت کرده؛ و
~~(ذلک فضل الله یؤتیه من یشاء)
# و همچنین هم8 در آن وقت از فیض9 باری تعالی و تفضلی که در حق این ضعیف
~~ارزانی فرموده، به موجبی که در قرآن مجید جهت جماعتی که ایشان را به نظر فضل و
~~کرامت [مخصوص]10 گردانیده، که 11 ( وعلمک ما لم تکن تغلم وکان فضل الله علیک
~~عظیما 12، معلوم کرد13 که هرچند مانند لاغری و فربهی و نشو و نما که معلوم نمیشود
~~و محسوس نیست که کی و کدام لحظه در آن تفاوتی بازدید14 آمده و آن تفاوت چه مقدار
~~و چگونه است؛15 چندان که در آن نگاه کنند در نظر چنان نماید که آن شخص یا آن
~~درخت همان است که بود؛ لکن عقلا [را]16 معلوم است که روز به روز و لحظه به لحظه
~~در آن تفاوت و ترقی و زیادتی هست.

PageV01P140

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0141.png)

# و هرچند این ضعیف همواره به1 هر لحظه و هر روز و هر ساعت و هر ماه و هر سال
~~دانشی مجدد در خویش2 میدید، اما میپنداشت که پیوسته بر آن معانی و علوم واقف
~~بوده؛ لکن بر تفاوت آن ms130 که در کدام زمان زیادت شده اطلاع نمییافت، و اگرچه بر آن
~~معنی واقف نمیتوانست شد، اما به قیاس نشو و نما و احوال آن محقق میدانست که روز
~~به روز درخت علم او هم بر آن موجب که تقریر حال نشو و نما کرده شد قویتر و ثابتتر
~~میگردد؛ چه، آفرینش بر این وجه است.
~~و هرچند این معانی میدانست لکن نمیدانست که درخت علم او درختی مثمر است
~~یا غیرمثمر، و ثمرهآ آن کدام و چه، و از هریک نوعی نیکو یا بد حاصل خواهد شد؛ چه،
~~آن معنی معلوم نشود الا وقتی که درخت بالغ شود و ثمره پیدا کند؛ تا هم ثمره پیدا شده
~~باشد و هم کیفیت و مقدار آن معلوم گشته. و اگرچه بعضی درخت آن باشد که زودتر به
~~بار آید و بعضی آن که دیرتر؛ اما، چون اصل مسئله معلوم نباشد دیری و زودی آن کجا
~~معلوم شود؟ چه، احوال درخت به بار آمدن ناگاه تواند بود به وقت بلوغ و ظهور آن: و
~~ممکن نیست که چون درختی بیبار کارند مثمر بروید، یا از مثمر غیر مثمر؛ آنچه کاشته
~~باشد3 همان بروید4، و هم تخم که انداخته باشد همان بر دهد؛ چنان که گفتهاند؛
# شعر5:
# درختی که کشتی چو آمد به بار   همانگه ببینی برش بر کنار
# اگر بار خار است خود6 کشتهای   وگر پرنیان است خود رشتهای
# درختی که تلخ است آنرا سرشت   گرش7 درنشانی به باغ بهشت
# ور از جوی خلدش به هنگام آب   به بیخ انگبین آری8 و نوش9 ناب
# سرانجام گوهر به کار آورد   همان میوهآ تلخ بار آورد
~~و اگر کسی تخم ندیده باشد و نشناخته و درخت رسته بیند، چه داند که از کدام قسم

PageV01P141

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0142.png)

~~تحم است؟ اما آن کس که جهت هریک از آن درخت1 تخمی اختیار کرده باشد و کاشته،
~~داند که احوال آن درخت هر روز و هر لحظه و ms131 هر سال چگونه، و ثمرهآ آن چه و کدام، و
~~کی حاصل خواهد شد؛ و بر کیفیت آن به نقیر و قطمیر واقف باشد. و در این صورت علم
~~این جز باری تعالی را نتواند بود؛ چنانچه میفرماید که ( وعنده مفاتح الغیب لا یعلمها الا
~~هو ویغلم ما فی البر والبخر وما تسقط من ورقة إلا یغلمها ولا حبة فی ظلمات الأرض ولا رطب
~~ولا یابس إلا فی کتاب مبین2. و حقیقت آن که هم بر آن موجب که در ازل مقدر فرموده
~~هم او تواند دانست و هم او داند که هریک را کدام استعداد و چند و چه و چگونه داده، و
~~هرکس را لایق چه کار آفریده.
# و چون معرفت حال استعداد و کیفیت آن بر این وجه باشد، این بندهآ ضعیف، فضل الله
~~را کجا خبر تواند بود که حق تعالی او را در ازل از مانند این سخن ها، که جهت مثال گفته
~~شد3، سرمایهآ کدام استعدادی کرامت کرده، و وقت بالغ شدن درخت علم او چگونه و
~~کی باشد؟
# و چون این معنی نمیتوانست دانست، لاجرم در حیرت میبود. تا اتفاق افتاد روزی
~~در تبریز به زیارت صاحب معظم، دستور مکرم، قطب العارفین، یگانه و دستور4 جهان5،
~~تاج الدین مؤمنان6، که سالها است تا ابراهیم ادهم وار از سر منصب و جاه و مال برخاسته
~~و منزوی شده، رفت. و او بزرگی است به انواع کمالات و علم7 و فضائل8 آراسته، و حق
~~تعالی در عرفان و انوار برو گشوده.

PageV01P142

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0143.png)

# و چون لحظهای صحبت1 حضور روح پرورش دریافت و از هر نوع کلمهای میرفت.
~~بحثی در حقیقت و معنی أمیی2 رسول، علیه الصلوة والسلام، با میان افتاد. واین ضعیف
~~به موجبی3 که رسالهای در آن باب ساخته و در کتاب توضیحات مندرج گردانیده در آن
~~باب بیانی میکرد؛ و خدمتش را عظیم دل پذیر میآمد، و میفرمود که هرگز مانند این
~~معنی ms132 دقیق و عمیق نشنیدهام؛ و حقیقت آن است که بهترین قسمی که در این باب گفتهاند
~~این وجه است که تو اندیشیدهای و تقریر میکنی.
# و چون این ضعیف هرگز در کتب [473] رسایل و انواع علوم و بحت مسایل
~~شروعی4 نکرده بود، و در خود نمی دید که چیزی تواند نوشت که بترتیب و لایق باشد.
~~از خدمتش التماس کرد که آن معانی را در سلک عبارت غرا چنان که مناسب و5 مقتضی
~~علم و معرفت او باشد کشد، و رسالهای بنویسد مشتمل بر آن تقریر که رفته بود. و بعد از
~~آن چون آن معانی و بیان در خدمت بزرگان دین و علمای اسلام تقریر رفت عظیم
~~پسندیده داشتند؛ و بعضی از ایشان در آن باب به حسب التماس «این ضعیف رسایل
~~نوشتند. اما چون مطالعه رفت بعضی از آن عبارت از معنییی که >6 این ضعیف تقریر
~~کرده بود قاصر می آمد، و میگفت: یا لیت خود بنو شتمی! لکن نه قوت نوشتن و نه مجال
~~ترک کردن آن می یافت.
~~و مدتی در آن فکر میبود و در کتابت آن شروعی7 نمینمود؛ تا در شب بیست و
~~ششم ماه رمضان سنهآ خمس و سبعمائه به مقام بوران ناقور8 در خواب دید که ابوبکر و
~~عمر و عثمان، رضی الله عنهم، در میان سرای بوستانی9 بزرگ ایستاده بودند، در بن

PageV01P143

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0144.png)

~~درختی، و بر آن تکیه کرده؛ و این ضعیف تفرج آن سرابوستان کرد. «چون ایشان را دید.
~~شخصی که [به] آن1 سرابوستان رهنمونی و دلالت کرده بود و تعریف احوال و عمارت
~~آن سرابستان2 میکرد گفت »3 آن جماعت که در بن آن درخت باهم ایستاده بودند2
~~ابوبکر و عمر و عثماناند رضی الله عنهم5.
# چون ایشان اشارت آن شخص و تعریف ایشان نزد این ضعیف معلوم کردند، او را به
~~اشارت بخواندند و گفتند این شخص کیست؟ او تعریف این ضعیف پیش ایشان بکرد.
~~ایشان ms133 به این ضعیف ملتفت گشتند و گفتند ای فضل الله؛ شنیدیم که در باب أمیی6 نبی
~~علیه الصلوة والسلام بیانی کردهای پرمعنی7 و بیان حقیقی آن است که حق تعالی بر زفان
~~تو جاری گردانیده، و در حق تو تفضل و کرامت کرده؛ اما بایستی که آنرا به موجبی که در
~~خاطر آمده (بنوشتی).
# این ضعیف به جواب گفت که کار کتابت چنین معانی کار من نیست، و اندیشه میرود
~~که مبادا که چنان که پسندیده باشد یا لایق افتد8 نتواند نوشت.
~~گفتندیاد نداری که به تبریز9 نجاری مهندس پیش تو10 صندوق میتراشید و از احوال
~~او مییرسیدی؛ و او امی بود و هرگز به مکتب پیش معلم نرفته. شبی در خواب دیده بود
~~که رسول، علیه الصلوة والسلام11، خیو12 در دهان او انداختی؛ و بامداد چون برخاست
~~حافظ قرآن شده بود. حو سبب آن اندک عملی بود که به حضرت رسول، علیه الصلوة
~~والسلام، پسندیده آمده بود »13. اکنون چون14 تو چنین بیانی پسندیده در باب امیی15
~~رسول، علیهالصلوة والسلام16، کردهای و17 به موجبی که هیچ کس دیگر نگفته گفتهای؛
~~و حق تعالی آن معنی بر زفان تو جاری گردانیده و نبی، علیهالصلوة18 والسلام، به

PageV01P144

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0145.png)

~~مکافات آن تحسینها فرموده، راه تقریر و کتابت بر و جهی که دیگران نگفته باشند برتر
~~گشوده شده باشد1 و جهت تو مرتب گشته. و تو را2 از آن معنی خبر نباشد تا وقتی که
~~شروع نمایی. اندیشه مکن، و هرچه خواهی بنویس و هرچه خواهی بگو. و ما تو را2 با
~~نبی، علیه الصلوة والسلام، نماییم؛ چه، احوال تو شنیده و دانسته. و دست این ضعیف
~~بگرفتند و چند پایه4 نردبان بر صفهآ بزرگ بردند5. امیرالمؤمنین علی6 و صحابهآ بسیار.
~~رضوان الله تعالی علیهم اجمعین، در حضرت رسول، علیه الصلوة والسلام، ایستاده
~~بودند، و رسول، علیه الصلوة7 والسلام، بر بالای آن صفه رواقی بود در آنجا نشسته بود، و
~~تکیه بر دارابزین8 ms134 زده9، و روی پهن و بزرگ، و چشم فراخ و خندان روی، با نور تمام و در
~~خوبی عظیم برکمال10، چنان که شرح خوبی او، علیه افضل الصلوات11، تقریر نمی توانم
~~کرد. و گیسو و محاسن مبارکش عظیم سیاه؛ و یک گیسو از آن دارابزین فرو آویخته. و
~~حسن و حسین، علیهماالسلام، پیش او ایستاده بودند.
~~و این ضعیف چنان میپنداشت که تمامت آن صحابه را پیش تر دیده و شناخته بود. و
~~هرچند نبی را، علیه الصلوة والسلام، پیش از آن تاریخ دو نوبت دیگر به خواب دیده بود:
~~لکن در این خواب چنان میپنداشت که هرگز او را ندیده.
~~فی الجمله این ضعیف چنان دید که چون بدان حضرت رسید در حال سر بر زمین
~~نهادی و هیبتی عظیم بر وی نشستی12 و ترسی و لرزهای بر اعضا و جوارح او افتادی، و
~~دو سه نوبت سر برآوردی و باز بر زمین نهادی. و صحابه، رضوان الله علیهم اجمعین، این
~~ضعیف را بنمودندی و گفتندی که این آن فضل الله است که در باب أمیی نبی، علیهالصلوة

PageV01P145

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0146.png)

~~والسلام، بیانی کرده و نبی، صلوات الله علیه1، آن را پسندیده داشته2 . اکنون تفضل و
~~احسانی که در حق او خواستی فرمود، وقت آن است.
~~رسول علیه الصلوة والسلام3 تبسم فرمودی و گفتی: از آن متاع که او در آن سخنی
~~گفته نصیبهای3 بخشیدم. و تمامت صحابه را چنان یافتی5 که ممد و معاون و مربی
~~بودندی، و تمامت متبجح6 و خرم که در حق او این انعام و اکرام رفتی؛ و همه به اتفاق هر
~~لحظه میگفتندی7 ( ذلک فضل الله یؤتیه من یشاء»8. و هم در آن حالت از گفتن ایشان
~~«چنان تصور افتادی که ایشان »9 این آیت جهت آن میخوانند که چون در ازل آن معنی
~~مقدر بوده10 اکنون بدین واسطه به ظهور پیوسته و نبی علیه الصلوة والسلام واسطهآ آن
~~عطیه شده.
~~و بدان اندک11 ms135 زمان در خواب چندان معانی و احوال به دل و درون این ضعیف
~~درآمد که اگر شرح دهد به سالها میسر نشود. و در آن حالت این ضعیف متواتر روی بر
~~زمین نهادی و باز سر برداشتی؛ و تمامت تن در لرزه و عرق، و همه چشم پر گریه بودی؛
~~و مانند آن که کسی بیخویشتن در خواب رود و بیخویشتن12 بماند سر بر زمین مانده
~~بودی. و امیرالمؤمنین علی کرم الله وجهه13 دستم میکشیدی که برخیز؛ و این ضعیف از
~~کشیدن دست و ترس و لرزه بیدار شد.
# و چون بیدار شد چندان هیبت و دهشت و بی خویشتنی در خود مییافت که قطعا
~~فرق نمیتوانست کرد که بدن او از آن او است یا از آن دیگری. و آن حال پیش از سحرگاه

PageV01P146

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0147.png)

~~واقع شده بود؛ و دیگرباره از بیداری باقی شب در خواب نتوانستم1 شد تا روز: و بتدریج
~~با خود می آمدم تا قرار گرفتم.
# و بعد از آن این حال با چند کس از دوستان محرم گفته شد؛ و ایشان تمام2 خرم شدند
~~و گفتند که مالاکلام این خواب را اثرها باشد. لکن بعد از وقوع3 آن مدتی چندان که
~~احتیاط می رفت در خود هیچ معنی و اثری از آن نمییافت، و خود را بر همان موجب
~~میپنداشت؛ و میدانست که بوده، و تعجب مینمود که گوییا آن خواب را اثری نبوده. تا
~~وقتی که اندیشه رفت که شروع نماید و معنی أمیی رسول4 علیه الصلوة والسلام5 بر جایی
~~نویسد تا چگونه میآید. چون آغاز کتابت کرد، به مقدار نیم ساعت زمانی در قلم آمد؛ و
~~چون تمام شد بحقیقت معلوم گشت که آن معنی در این ضعیف قوتی تمام گرفته و اثری
~~تمام بادید کرده6 و به اظهار رسانیده.
# و هم در آن چند روز اتفاق افتاد که7 پادشاه اسلام، فرمان فرمای ربع مسکون، والی
~~مملکت هفت اقلیم8، افروزندهآ تاج و ms136 تخت شهریاری، افرازندهآ رایت کامگاری.
~~غیاثالدنیا والدین، ظل الله فی الارضین، المخصوص بتأیید رب العالمین [اولجایتو]،
~~اعلی الله شأنه، از بعضی علما سؤال کرد که علم در فضیلت راجح است یا عقل: وایشان
~~هریک جوابی گفته بودند. و از این ضعیف نیز سؤال فرمود.
~~چون هرگز در آن معنی فکری نکرده بود و بحثی مشکل بود، اندک زمانی در آن
~~اندیشه کرد. و بعد از آن بقدر چیزی از معانی آن مکشوف گشت؛ و آنچه روی نموده در
~~دو سه روز، به هر وقت که یک لحظه فرصت یافتی، به کتابت آن مشغول گشتی. و در
~~قرب سه چهار روز قریب بیست جزو ربعی در آن باب بنوشت.
~~و به موجبی که در رساله طی زمان و زمین که تصنیف این ضعیف است ذکر رفته، در
~~مدت یازده ماه، با وجود کثرت اشتغال10 و ملازمت بندگی حضرت و توسط امور

PageV01P147

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0148.png)

~~مملکت و ساختن مهمات و کتابت متنوع، احیانا که به وقت فرصت در هنگام سحر بر
~~مقتضای اشارت انتهزوا الفرص فان الفرص تمر مر السحاب1، انتهاز فرصت میکرد و با آن
~~معانی می پرداخت، سه کتاب مطول مثل توضیحات و مفتاح التفاسیر و سلطانیه و دیگر
~~رسالات که معانی آن در هر باب و هر بحث و هر مسئله و فواید2 در دیباچهآ آن مفصل
~~آمده در قلم آورد. و حقیقت توان گفت که به موجبی که گفتهاند:
# شعر3:
# وکانت بالعراق لنا لیال   سرقناهن من ایدی4 الزمان
# جعلناهن تاریخ اللیالی   و عنوان المقاصد و الآمانی5
# و آن چند شب که هنگام فرصت به تقریر و تحریر6 معانی آن رسایل پرداخته سردفتر
~~عمر و زندگانی بوده؛ چه، در اندک زمانی چندان فواید در قلم آورده که [474] اکنون
~~چون میخواهند7 که مسودات آنرا با بیاض برند کتاب زودنویس که همه روز بدان
~~مشغولند کتابت آن به مدت دو سال میتوانند کرد. و توضیح مسایل و معانی8 و حل
~~مشکلات و ms137 بیان حقایق علوم که در آن مندرج است9، چون علما و افاضل اسلام دامت
~~معالیهم در نظر مطالعه آوردند10، پسندیده داشتند. و لاشک، چنان که حق آن باشد،
~~احوال و قضیهآ آن به نزد ایشان واضح و روشن11 تواند بود؛ و چون سخنی نیکو بینند
~~پندیده دارند.
# خلاصه آن که در این وقت این ضعیف را معلوم شد که درخت علم او میوهدار بود، و
~~منگام بلوغ و به بارآمدن آن وقتی که در تقریر شرح امیی رسول علیه الصلوة والسلام
~~شروع نمود؛ و این همه میوه نتیجهآ آن است.

PageV01P148

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0149.png)

# و هرچند معنی امی آن است که خط نتواند نوشت و نتواند خواند: اما اگر کسی علمی
~~نیاموخته باشد، در آن علم امی باشد. و بسیار علم آن بود که این ضعیف از استاد1
~~نیاموخته بود2 و نخوانده؛ و به فضل باری تعالی و ارادت و مشیت او عز شأنه. نبی
~~علیه الصلوة والسلام3 از قسم أمیی خویش مانند قطرهای از دریا در حق این ضعیف به
~~اسم عطیه ای4 کرامت فرمود. و این مقدار بیان که دست داد از نتیجه آن بازدید5 آمده.
~~شکرانهآ آن فضل و (کرم)6 به کدام زبان و عبارت حکایت تواند کرد؟ و اگر خود
~~شبانروزی در سال و ماه بدان مشغول باشد، و چنانچه گفتهاند؛
# شعر:
# سالی هزار ماه و مهی صد هزار روز   روزی هزار ساعت و ساعت هزار سال
~~باشد. و این ضعیف خود کیست که شکر عشری از معشار8 موهبت او تواند کرد؟ و9 این
~~حدیث نبوی را ورد زبان خود ساخته، تکرار میکند که «لا احصی ثناء علیک انت کما اثنیت
~~علی نفسک»10؛ و بر این آیت اختصار11 کرده میگوید که12 (رب قد آتیتنی من الملک
~~وعلفتنی من تأویل الأحادیث فاطر السموات والأرض انت ولی فی الدنیا والآخرة توفتی
~~مخلمأ وألحقنی بالصالحین 139. و الحمد لولیه و الصلوة علی نبیه و سلم تسلیما کثرا124

PageV01P149

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0150.png)

~~الحمد لله رب ms138 العالمین والصلوة والسلام علی خیر خلقه محمد و آله اجمعین.
# اما بعد، در حضرت بینیاز از سر خضوع و خشوع و ترس و بیم زلل1 دل و زفان2 و
~~جریان قلم، بندهآ ضعیف، محتاج ترین کسی به رحمت خدای تعالی، فضل الله بن ابی الخیر
~~بن عالی الطبیب الهمدانی استغفار میکند و پناه با آنجا می برد تا به کمال کرم ولطف
~~جیم خویش او را از آن مزلات3 و غرور در کنف حمایت نگاه دارد؛ ان شاءالله3 به
~~اجابت مقرون شود.
# چون این ضعیف سالها به قدر استعدادی که حق بخشیده بود از حقایق معانی چیزی
~~یافته بود و دانسته5، همواره با اهل دل و عرفان در اوقات فرصت بحثی کردی و گفت و
~~شنیدی6 نمودی. اما گستاخی آن که آن را مکشوف گرداند یا در قلم آورد نمیکردی7؛ تا
~~وقتی که از فضل حق تعالی به و سایطی که در ضمن این کتاب و رسالات به هر موضع
~~شرح داده است، و بتخصیص در رسالهآ فضل الله مفصل گفته، اجازت نوشتن8 یافت و وقت

PageV01P150

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0151.png)

~~آن درآمد: و به حکم1 (یفعل الله ما یشاء»2 و3 (یحکم ما یرید*2 این بنده را برکتابت
~~آن گماشتند.
# و چون آن رخصت یافت، احتیاط در آن باب به انواع واجب شمرد تا مبادا که چیزی
~~نویسد یا معنیای در عبارت آورد که ناپسندیده باشد؛ چه، تاجر با متاع خود در خانه
~~ایمن باشد و در سفر با خوف و خطر تواند بود. و نیز5 در خانه با متاعی که6 داشته باشد
~~غنی و نامحتاج بود. و اگر در سفر باشد و در اندیشهآ سود و بهبود خطایی بکند7 و غلطی
~~بیندیشد یا تقصیری8 از او واقع شود، ممکن بود که بدان سبب دزد مالش ببرد و مفلس و
~~بدبخت و محتاج گردد، و از تمامت سرمایه نیز برآید؛ چنان که شاعر گوید؛
~~درویش در مقام خود از فتنه ایمن است   مرد ms139 سفر برای خطر در مخاطر است
# و چون10 احتیاط در هر باب و تحاشی از ناصواب واجب دید، از آن جمله معظم ترین
~~مهمی11 آن دانست که قطعا سخنان مرموز و اشارات12 در قلم نیارد؛ چه، این ضعیف
~~چنان یافت که هرکس را چنان که باید مجال آن نباشد که در آن شروع نماید و آن
~~دعوی کند.
~~و بسیار مردم راگمان چنان است که سخنان مرموز البته عمیق و دقیق باشد و اشارات
~~به معانی بسیار باشد و بر حقایق اشیا قطعا دلالت کند. و این معنی سهو است؛ چه، همهآ
~~سخنان مرموز عمیق نباشد13، و حقایق اشیا بکلی مرموز نتواند بود؛ بلکه سخن مرموز
~~بعضی مشتمل بر حقایق و دقایق باشد، به شرط آن که قایل مرتبهآ گفتن آن داشته باشد که

PageV01P151

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0152.png)

~~سخنان مرموز تواند گفت1. چه، هرکس را مرتبهآ مرموز گفتن نباشد چنان که باید. و
~~کسانی را که مرتبهآ آن نباشد و خواهند که گویند، توانند گفت؛ و بر ایشان عظیم آسان
~~باشد؛ چه، هرچه خواهند بگویند. و اگر عاقلی و2 دانایی خواهد که آنرا تأویلی اندیشد و
~~حل گرداند3، [و] قایل گوید اشارت من به چیزی دیگر است نه بدین معنی که تو
~~میگویی و میاندیشی، اختیار او را باشد؛ چه، مرموز ضابطه نداشته باشد. و بدان سبب
~~بسیار مردم را در گمان و حیرت توان2 انداخت، و راه با سر آن نتوان برد.
# [تمثل به ریسمان نقش بند]
# اما سخنان مرموز عمیق دقیق معنوی را5 که انبیا و اولیا گویند6 و در قرآن آمده باشد7
~~چنان تصور8 باید کرد که ریسمانهای نقش بند9 که عظیم مشکل نماید و به هم برآمده.
~~لکن چون دانا تتبع آن کند و در آن تصرف نماید، همه به حساب باشد و نقشهای خوب
~~از آن پیدا شود؛ و مجموع گرهها و بندهای آن هیچ بیکار و نامضبوط نباشد، و هیچ عبث
~~و بی کار نبود، و ms140 به هر نوع و به هر شکل که در آن تصرف کنند نقشی خوبتر از نقش اول
~~از آن ظاهر گردد، و هر نقشی که خواهند به اندک تصرفی که در آن نقش10 بکنند از آن
~~حاصل شود.
# و سخنان مرموز که کسانی گویند [که]11 لایق آن نباشند و مرتبهآ گفتن مثل آن سخنان
~~نداشته12، مانند لختی ریسمان باشد بر آن13 شکل که ریسمان نقشبند14 به هم برزده؛

PageV01P152

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0153.png)

~~لکن طریقهآ مجهول و بیکار باشد؛ و هیچ سر و پایی1 نداشته باشد و از آن هیچ نقش و
~~فایده حاصل نشود2؛ لکن همانقدر باشد که آنرا به هم برزده باشند و با ریسمان
~~نقش بند مانند کرده، و بی آن که رنجی در آن3 برده باشند یا آنرا ضبطی و ترتیبی داده به
~~یک لحظه به هم برزده باشند4 و در یکدیگر کشیده و در معارضهآ ریسمان نقشبند
~~آورده. و به حکم آن که هردو ریسمان باشد و هردو به هم برزده نماید، بعضی مردم آن
~~ریسمان مجهول را در معرض ریسمان نقش بند پندارند5، و از آن همان فایده6 تصور
~~کنند؛ بلکه شاید که بعضی از عقلا و استادان و زیرکان که در نقشبندی شروع نمایند از
~~آن ریسمان به هم برزده نیز همان7 توقع داشته باشند؛ و چون بی اصل و مجهول باشد از
~~آن هیچ فایده حاصل نشود، بلکه از آن در غلط افتاده باشند و بدان معذب گشته.
# و اگر نقشربندی یا زیرکی از آن ریسمان به هم برزده و گرههای نامضبوط بنادر، از
~~غایت زیرکی، نقشی ظاهر گرداند؛ آن کس که ریسمان به هم برزده8 و مغلطه داده، اگر
~~خواهد گوید مراد من آن است، و اگر خواهد گوید آن نیست. و چون چنین باشد شاید که
~~آن زیرک نقشبند در حیرت افتد، و گوید که آنچه از آن گرهها9 مجهول مانده10 مگر
~~نقش هایی است که من ندانستهام11؛ و زیادت در حیرت افتد. ms141
# و حقیقت آنکه12 این ریسمان مجهول را، که مثال سخن مرموز بیاصل است که
~~کسانی گویند که ایشان را مرتبهآ سخن مرموز گفتن نباشد، با ریسمان مضبوط نقشبنا
~~هیچ مناسبت نتواند بود، و اگرچه به صورت مشابه باشند؛ چنان که گفتهاند و به نظم
~~آورده و مشهور گشته که:
~~نه هرکه را بلقب با کسی مشابهت است   شبیه او است چنان چون یمین شبیه شمال

PageV01P153

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0154.png)

~~که دال نیز چو ذالست در کتابت لیک   به ششصد و نود و شش کم است دال از ذال1
~~زمرد و گیه سبز هردو هم رنگاند   ولی از این به نگیزدان کشند و زان به جوال
~~و شتان مابین ابلیس و ادریس؛ و2 اگرچه جماعتی که ایشان استاد و زیرک باشند و در
~~آن3 به کمال رسیده، بدانند که آنرا هیچ ضابطهای نیست و اعتباری ندارد و بدان نماند:
~~چنانچه امام شافعی رضوان الله علیه فرموده است که4؛
# شعر:
# فگم طیب یفؤح و لاکمسک   و گم طیر یطیز و لا گبازی5
# ***
# داند آن کش دلی6 خردمند است   که از این نیک7 تا بدان چند است
# اما طایفهای را که در نقشبندی شروعی8 زیادت9 نباشد [و] قطعا هیچ فرق نکنند
~~میان آن ریسمان تاب دادهآ به هم [بر] زدهآ مجهول و ریسمان نقش بند، و مریک به مقدار
~~فکر و ذهن خود از آن چیزی دیگر تصور کنند؛ بعضی تصورات نزدیک، و بعضی
~~تصورات10 دور و از جاده صواب منحرف. و بسیار مردم باشند که از آن سخنان مرموز که
~~نه مردم دانا گفته باشند و آنرا چون ریسمان به هم برزدهآ مجهول اعتباری نباشد، چیزها11
~~تصور کنند که مخل دین و عقل باشد و از آن فکرهای متنوع برخیزد، و ندانند که کدام
~~راست است و کدام کج12؛ و مانند مسافری که راههای بسیار بیند و نداند که به کدام یک
~~میباید رفت، و به هرکدام یک که برود عاقبت سرگردان شود و ms142 به جایی نرسد، آن
~~مردمان نیز از آن سخنان سرگردان و متحیر شوند.

PageV01P154

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0155.png)

~~و سخن مرموز گفتن آسان ترین تمامت انواع سخن گفتن است: [478] چه، قایل به
~~اختیار خود هرچه خواهد گوید و نویسد؛ جهت آن که آن را به عبارت راست و ضبط و
~~ترتیب و تلفیق و نسق و معانی مرتب احتیاج نباشد. و چندان که این معانی که ذکر رفت در
~~او مفقودتر باشد، گویند سخن مرموزتر است؛ چنان که ریسمان به هم برزده چندان که
~~پریشان تر باشد مشکل تر نماید و گویند نقش آن غریبتر است.
# پس بدین تقریر که کردیم باید که اگر قایلی سخنی گوید چنان گوید که اگر عقلا تتبع
~~آن کنند به براهین و ادله ثابت و واضح1 توان گردانید، و عقل را در آن شروع و مدخل
~~تواند بود؛ مانند ریسمان نقشبند که یک تای از آن بیکار و بی فایده نباشد، و مجموع
~~خلاصه و مبرهن و معنوی باشد، و هریک بر معنی معین دلالت کند، و چون موازنه کنند
~~با سخن2 خدا و رسول راست باشد؛ «چه، هرچه با آن راست نباشد، راست نباشد؛»2
~~چنان که شاعرگوید:
~~خاقانی از این سرای تزویر   بگریز و رکاب5 مصطفی گیر
~~پی بر پی دولت ابد نه   سر بر خط احمد و احد نه
~~از احمد تا آحد بسی نیست   میمی به میان حجاب معنی است
~~آن میم جهان6 بود7 چو برخاست   احمد به صفت احد بود راست
~~دست آویزی که دین عقبی است   جز فتراک محمدی نیست1
~~خواهی طیران به طور سینا   پر سست مکن به پور سینا
~~دل در سخن محمدی بند   ای پور علی ز بوعلی چند

PageV01P155

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0156.png)

# چون دیدهآ دوربین نداری   قائد قرشی به از نخاری
# مپسند در این کهن خرابات   از نوقدمان دم خرافات1
~~و اکثر مردم که میگویند2 سخن مرموز میگوییم بنیاد ایشان بر عجز و تزویر و تلبیس
~~و نادانی و خودآرایی ms143 باشد. هرچند3 سخن4 مرموز دیگران به نزد نادان5 مانند مرموز
~~ابیا و اولیا مشکل نماید؛ لکن مردم عاقل مقدار هردو سخن دانند و فرق میان هردو
~~توانند. و مثال6 و تفاوت آن در تمثیل ریسمان نقش بند و ریسمان به هم برزده گفته شد. و
~~تفاوت میان آن هردو قسم چون تفاوت احوال حقه باز مشعبد و ساحر باشد با معجز و
~~نبوت؛ که بههم ماننده بود، اما این یکی تزویر و تلبیس و باطل باشد و آن یکی علم و
~~معرفت و حقیقت و خیر محض؛ و از راه معنی باهم هیچ مناسبت نداشته باشد؛ چنان که
~~در قرآن مجید آمده است که (أفمن کان مؤمنا کمن کان فاسقا لا یستوون)7، و شاعر
~~میگوید؛
~~و چون سخن مرموز گفتن محتمل چندین زحمت و سرگردانی است، بالضرورة
~~کسانی را که مرتبهآ مرموز گفتن نباشد از گفت و شنید آن و مشغول [شدن] بدان اجتناب و
~~احتراز11 باید نمود، که از آن جز مضرت هیچ فایده حاصل نشود؛ چه12، چنان که گفته شد

PageV01P156

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0157.png)

~~خود را در عقوبت انداخته باشد1 و بسیاران را در بیابان حیرت گمراه و سرگردان کرده: و
~~از جملهآ آنها شده که حق تعالی اجتناب از صحبت ایشان لازم گردانیده است که «ولا
~~تعوا أفواء قوم قد ضلوا من قبل وأضلوا کثیرا وضلوا عن سواء السبیل 25
# و علی الجمله این ضعیف به توفیق ایزدی از رموز و اشارات احتراز نمود. و چون
~~خواست که در سخنان خدا و رسول و دانایان که مانند آن ریسمان نقش بند است شروعی
~~و خوضی کند، تا باشد که بعضی از آن نقشها که در آن تعبیه کردهاند به ظهور رساند و
~~واضح گرداند، در بسط سخن و توضیح معانی کوشید. و اول کتابی که ساخت آن3 را
~~توضیحات نام نهاد4: و چنان که به شرف مطالعهآ بزرگان رسیده است5، بنیاد صیغت سخن
~~خود را در آن کتاب بر ms144 آن نهاد که سخنان مبسوط گوید و به قدر و سع بعضی از حقایق
~~معانی به وضوح رساند، و مشکلات و شبهاتی را که روی نموده باشد روشن گرداند؛ و
~~اکثر مردم از آن فایده یابند و درون خود را بدان منور گردانند، و آن نور در باطن ایشان
~~بماند، و در وقت مفارقت با آن نور و حضور با حضرت عزت روند تا نفوس ایشان راضیة
~~مرضیة تواند بود؛ چه، با آن اشکالات بهم. از خود [و غیر خود6 رضایی حاصل نکرده
~~باشند]7؛ و چون رضا حاصل نشده باشد، راضی نباشند8؛ و هرکه راضی نباشد، چگونه
~~مرضی تواند بود؟
~~و هرچند چون در آن کتاب9 توضیح معانی و حل مشکلات و بیان10 کرده است و
~~تمامت آن به وضوح پیوسته، پیش عقلا در بسط سخن این ضعیف و احتراز او از رموزو
~~اشارات ترددی نماند؛ لیکن11 چون این دعوی را برهان عین توضیح حقایق و معانی

PageV01P157

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0158.png)

~~است. در هر مسئله و سخنی که این ضعیف میگوید می خواهد که صدق و حقیقت آن
~~دعوی، بار دیگر، روشن گرداند و مبین کند.
~~و در حالتی که به تقریر بعضی از معانی آن کتاب مشغول بود عزیزی از افاضل عصر
~~حاضر شده بود، و به طریق محاوره با جمعی بزرگان که حاضر بودند سخنی چند مشتمل
~~بر تحسین و تصدیق این ضعیف میگفت. و1 در اثنای سخن او حدیثی یافت که محتاج
~~بود به کشف معانی و توضیح حقایق آن: و آن بزرگ التماس توضیح آن کرد؛ چه، آن بحث
~~از جمله مسایل مشکل بود که همانا هرکس چنان که باید، حل آن نکرده باشد، و اگر کرده
~~بودندی، بایستی که در کتب موجود بودی. و چون در کتب موجود نیست، کسی که در
~~تقریر آن شروع نماید باید که بر وجهی کند که عقلا و حکمای راسخ اولواالالباب
~~قبول کنند، تا بر اصل و حقیقت باشد، و به ms145 وضوح پیوسته بود؛ والا سخنی2 بیبنیاد
~~بی مغز باشد.
# و آن سخن این بود که آن عزیز فرمود که شنیدم که فلانی، یعنی این ضعیف، با وجود
~~اشغال بسیار و استغراق در امور دنیاوی با کشف معانی پرداخته است، و به اندک زمانی،
~~در وقت سحرها که فرصت یافته، سه کتاب بزرگ تصنیف کرده و مسودات آن به خط
~~خویش نبشته3؛ چنان که اکنون کتاب زو دنویس آن را در مدت دو سال با بیاض نمیتوانند
~~برد2، و آن از جملهآ نادرات و تعجبات است. و جماعت5 اکابر که حاضر بودند، چون همه
~~بر آن وقوف داشتند، بر مصداق قول او گواهی دادند و به تعجب بازمیگفتند.
# و این ضعیف نیز تقریر کرد که چون من مکتوبات دیگر غیرمعنوی مینویسم
~~عشر عشیر آن کتابت بدان قدر زمان نمیتوانم کرد؛ و این معنی تجربه کردهام. و آن
~~بزرگان نیز گفتند که ما مشاهده کردهایم و همچنین است؛ و بعضی بزرگان و علمای

PageV01P158

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0159.png)

~~صاحب تصنیف را همین معنی بوده است؛ چنانچه مشهور است که حجة الاسلام غزالی
~~رضی الله عنه1 کتاب احیای علوم دین2 را در مدت چهل روز تصنیف کرده است و نوشته. و
~~آن عزیز تقریر کرد که گفتهاند که همچنان که بعضی کاملان را طی زمین بوده است، بعضی
~~را طی زمان بوده و میباشد.
# و این ضعیف گفت که این سخنی است که بسیار مشکل تر از مبحث اول2 مینماید.
~~طی زمین به کدام عقل، و طی زمان به کدام ذهن درگنجد؟ و سخن عقل زیادت در حیرت
~~میافتد تا آن قوت صاحبش را به کدام وجه و بر چه نمط و چگونه ممکن باشد و میسر
~~گردد؟ و اگر این معنی مکشوف نشود بعضی تکذیب نمایند، و بعضی از راه اعتقاد و
~~بعضی به تجربهای که کرده باشند قبول کنند؛ لکن4 از روی عقل بعید شمرند، و در ضمیر
~~و درون ایشان «تاریک نماید و ms146 بر قرار نامفهوم و نامعلوم5 باشد و هرگز نور معرفت آن به
~~دل ایشان »6 راه نیابد.
# و حاضران نیز گفتند که بحقیقت این مسأله بغایت مشکل است؛ چه، تقریر آن
~~چنان که عقل7 قبول کند متعسر باشد. اما چون حقیقت آن مجرب و معتقد8 است. اگر
~~تو حقیقت آن را واضح گردانی از جمله فواید نیکو تواند بود. بدان سبب در آن شروع
~~نموده این چند کلمه نوشت.
~~و به موجبی که در مقدمه ذکر رفته و گفته9 که جهد باید کرد تا سخنان عمیق دقیق را
~~واضح و روشن گردانید، سعی مینماید10 تا این مسأله مشکل بهوضوح پیوندد تا مناسب
~~دعوی [ای] باشد که کرده است. و چون چنین باشد، هم آن غرض حاصل گردد و هم این
~~مسأله، که از جملهآ مسایل مشکل است، به وضوح رسد و معلوم گردد.
~~اکنون میگوییم طی زمین بر آن11 وجه که مطلقا زمین مطوی گردد محال است. و چون

PageV01P159

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0160.png)

~~آدمی پر ندارد، توقع پریدن از وی هم محال باشد. لکن حق تعالی انبیا و بعضی اولیای
~~بزرگ را این موهبت کرامت فرموده است و ارزانی داشته؛ و این قوت در نبی ما
~~علیه الصلوة والسلام1 زیادت بوده؛ چنان که [479] حق تعالی می فرماید که2 (سبحان
~~الذی أشری بعبده لیلا من المسجد الحرام إلی المسجد الأفصی الذی بارکنا حوله »3. و بیان این
~~معنی در رساله معراج نبی علیه الصلوة والسلام که در کتاب التوضیحات2 مندرج است5
~~آمده است6 به طریق معقول و منقول کیفیت و حقیقت [آن]7 تقریر کرده و آن را واضح
~~گردانیده؛ چنان که علما و حکما و هیچ آفریده را از تمامت طوایف بر آن اعتراض نمانده.
~~و چون آن تقریری و بحثی بغایت مطول است در این رساله8 مکرر نگردانیده9: از آنجا
~~مطالعه کنند.
# هرچند در رسایل این ضعیف معانی آن10 مندرج است؛ لکن چون مشروح و مبسوط
~~نیست و از آنجا چنان که باید ms147 معلوم نگردد، بدان سبب اینجا11 در آن باب کلمهای چند
~~مینویسد.
# و میگوید که12 چون زمان مانند ظرفی است که آن را13 میزانی معین باشد، چگونه در
~~عقل گنجد که زیادت گردد یا کم شود؟ و چون این معنی مجرب است که شخصی در یک
~~زمان چندان مینویسد که دیگری به یک روز نتواند نوشت؛ و همان شخص نیز12 وقتی
~~دیگر آن معانی را به همان مقدار زمان بازنتواند نوشت؛ پس آن را چگونه تصور باید کرد
~~که معقول [باشد]15 و در دل و درون عقلا جای گیرد و بدان منور خاطر شوند.
# گوییم که این معنی تنها حواله16 به زمان نباید کرد؛ بلکه حواله به زمان و نفس شخص

PageV01P160

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0161.png)

~~باید کرد: چه. آن معنی از هردو حاصل می شود نه از زمان فحسب. چه، زمان مانند ظرف
~~است. و صادرات و حوادث که از نفس شخص بادید میآید مانند امتعهآ مختلفه است که
~~در آن ظرف نهند. و آن امتعه عظیم مختلف الاحوال باشد؛ و در1 زمان که ظرف است
~~میچ تفاوت و اختلافی نباشد.
# پس از اینجالازم آید2 که تفاوتی که در آن ظاهر گردد نه از زمان تنها تواند بود؛ بلکه ار
~~امتعهآ مختلفه، یعنی صادرات نفس شخص، باشد و زمان. و در این3 چند گونه مثال
~~بگوییم تا ظاهر و روشن شود:
# مثال اول آن که محسوس و مجرب است که نویسندگان را سرعت ذهن در کثرت
~~کتابت زیادت از آن مدد دهد که سرعت دست. چه، کسی که او تیزذهن باشد، در مدتی
~~معین اضعاف آن بنویسد که کسی بنویسد4 در آن مدت که تیزقلم باشد فحسب. و از این
~~صورت، تفاوت به اضعاف حاصل شود5. و اگر به زمان فحسب تعلق داشتی، این تفاوت
~~نبودی. و این معنی به تجربه نیز حاصل شده است که اگر تیزذهنی که آهسته نویسد
~~کتابت کند6، زیادت از آن بنویسد که تیزقلمی که او را فهم ms148 و ذهن قاصر باشد و زود
~~نویسد. و این معنی مالا کلام دلالت میکند بر آن که آن حالت به زمان فحسب تعلق ندارد.
# مثال ثانی آن که چون مردم تصور نکردهاند و قیاس ننموده و حقیقت آن ندانسته که چه
~~مقدار کتابت در زمانی توان کرد؛ سبب آن که اکثر مردم آن باشند که احوال او ساط الناس
~~تصور کرده باشند و دیده و ادراک صادرات ذهن ایشان کرده، و صادراتی را که از ذهن
~~جماعت7 کاملآن که مرتبهآ ایشان از مرتبهآ او ساط ببسیاری زیادت باشد ادراک نکرده
~~باشند، و به حد مرتبهآ نتیجهآ ذهن وقاد کاملان نرسیده و خاصیت آن8 ندانسته و فهم
~~نکرده، لاجرم تصور ایشان از مقدار نتایج ذهن کاملان قاصر باشد و بنیاد و دستور
~~خاصیت سرعت9 ذهن و صادرات شخص بر صادرات ذهن او ساط الناس نهاده باشند و

PageV01P161

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0162.png)

~~قیاس از آن گرفته، و تصور کنند که صادراتی که1 از ذهن ایشان در زمانی حاصل شود
~~همان مقدار تواند بود که نتیجهآ زمان و ذهن اوساط الناس علی اختلاف مراتبهم است؛ واز
~~آن غافل باشند که صادراتی که در یک زمان از ذهن کاملی حاصل شود اضعاف اضعاف
~~آن باشد که ایشان تصور کردهاند.
~~و چون چنین باشد و اتفاق افتد که احیانا بنادر از2 صادرات ذهن کاملی نتیجهای
~~مشاهده کنند، در آن متحیر شوند و از آن تعجب نمایند. و حق به دست ایشان باشد: چه،
~~کاملان قادر بر کشف [حقایق] 3 اندک باشند و آنچه از ایشان صادر شود هم مناسب
~~ایشان نادر و غریب نماید؛
~~و اکثر عجایبی که در عالم میباشد از این قبیل تواند بود؛ «چه، مراتب و تفاوت آن
~~عظیم بسیار است. و هرکس به کنه آن نرسد؛ و چندان که تصور کنند زیادت از آن بود »6
~~تا به مرتبه نبوت رسد. و هیچ کس جز خدای تعالی و رسول او علیه الصلوة و7السلام ms149 به
~~کنه آن مرتبه نتواند رسید.
~~مثال ثالث آنرا که گفتیم که زمان مانند ظرف است و صادراتی که از نفس صادر
~~میشود مانند امتعهآ مختلفه، غراره8 است که بدان کاه9 پیمایند. چه، اگر کسی بدان ظرف
~~زرپیماید از روی ظرفیت همان حکم داشته باشد و در آن هیچ وقت10 تفاوت نبود11. لکن
~~وزن12 زر به اضعاف اضعاف کاه، بلکه هزار بار13 زیادت از کاه، تواند بود. و وقتی که کاه12

PageV01P162

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0163.png)

~~در آن غراره کنند، اگر کاه1 آگنده نکنند بیست - سی من کاه زیادت نباشد؛ و اگر آگنده
~~کنند صد من یا صد و2 پنجاه من باشد. و اگر نه آن بودی که اشیای خفیف و تقیل میان3
~~خلق مشاهد و معاین4 بودی، این5 معنی از آنچه در آن بحث میرود ببسیار6 مشکل ترو
~~عجبتر7 نمودی. و نیز در آن قدر زمان که بیست سی من کاه در غرارهای کنند و
~~پرگردانند، مبلغی زر در آن غراره توان کرد؛ لکن پرکننده باید که در آن حال ثقل از خفت
~~بازشناسد تا فرق میان آن دو جنس و کیفیت حال تواند دانست. و مع هذا که آن دو جنس
~~از ثقل و خفت تفاوت داشته باشد، در نفاست و خساست نیز تفاوت داشته باشد. و نیز
~~اگر آن زر را خواهند که از هم باز کنند و سبک گردانند، توان کرد؛ چنان که زرکوب آن را
~~بکوبد و ورق سازد. پس سبب8 آن که آنرا از هم باز کرده باشند9 با وجود10 عزتی که آن را
~~بود دویست - سیصد غراره از آن پر توان کرد و در اول یکی11 غراره بوده باشد.
# و اگر غرارهای زر جهت کتابت حل کنند12 چندان کتابت از آن بتوان کرد که از هزار
~~خم مداد نتوان کرد. و چون اصل ظرف، که غراره عبارت است از آن و آن را به زمان
~~نسبت میکنیم، تصور کنند، در جمیع حالات یکی بوده باشد، و ms150 در غراره و زمان هیچ
~~کمی و بیشی نتواند بود؛ حو اگر گاه آن که کاه را در غراره میکنند شخص کاه پرکننده
~~بقوتتر باشد و به جهد آنرا بیاگند، کاه به اضعاف اضعاف آن در غراره رود که شخص
~~ضعیف و اندک زور باشد و در آگندن آن سعی13 تمام نتواند نمود »14. و از اینجا معلوم
~~می شود که به حسب قوت و ضعف شخص مقدار کاه در غراره تفاوت بسیار میکند، با
~~آن که همه به یک مقدار زمان در غراره کرده باشند.
~~پس چنان که گفتیم آن زمان نیز که عبارت از آن غراره است بر جمیع تقادیر15 یکی بوده
~~باشد. و بدین تقدیر حوالت زیادتی و کمی آن به نفس شخص تواند بود نه به زمان.

PageV01P163

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0164.png)

~~مثال رابع1 آن است که می بینیم که در یک زمان که برف میبارد چه مقدار آب از آن
~~حاصل میشود، و در مثل آن مقدار زمان اگر تگرگ بارد به اضعاف مضاعفهآ آن آب
~~حاصل شود؛ خصوصا چون تگرگ بزرگ2 و تیز بارد. و به اندک زمانی که تگرگ3
~~میبارد4 سیلهای5 عظیم روان می شود و صحراها پرآب میگردد و رودخانهها جاری
~~میشود6، به وجهی که از برف یک سالینه نیمهآ آن حاصل نشود. و هرچند مقدار
~~زمان برف باریدن و تگرگ باریدن متساوی باشد، لکن7 به حسب تعجیل و غیر تعجیل و
~~به حسب آن که مقدار و حجم تگرگ بزرگ و از آن برف کوچک باشد این همه تفاوت
~~پدید می آید.
~~و از این امثله و تقریرات معلوم می شود [و محقق میگردد]8 که حصول کتابت بسیار
~~در زمان اندک به زمان مجرد تعلق ندارد؛ بل به کمال شخص کاتب9 تعلق دارد. و وجه
~~کلی در این باب آن است که در نفس کاملان خاصیتی هست که قطعا به زمان تعلق ندارد؛
~~چه، نفس از عالم زمان نیست.
~~و متال آن چنان است که ms151 تمامت مردم مشاهده کرده باشند و دانسته که شخصی در
~~یک لحظه چندان به خواب بیند که در بیداری آنرا به مدتها نتواند دید.10 حق تعالی این
~~معنی و این خاصیت خواب11 در انسان جهت آن آفریده12 [485) تا از خواب غفلت بیدار
~~شود و از سر رشتهآ اصل غافل نماند و او را محقق گردد که محلی13 دیگر غیرزمانی
~~هست و نفس از آنجا آمده و14 آنجا زمان و مکان نبوده و دیگرباره با آنجا خواهد رفت؛
~~چان که میفرماید که ( فسبحان الذی بیده ملکوت کل شیء وإلنه ترجعون)5 و شاعر به
~~نظم آورده که؛

PageV01P164

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0165.png)

# ای دل ز غبار جسم اگر پاک شوی   تو روح مقدسی2 بر افلاک شوی
~~عرش است نشیمن تو شرمت ناید3   کآیی و مقیم خطه خاک شوی
# و عجبتر آن که این معنی در تمامت آدمیان آفریده است؛ و همه خواب بینند و این
~~معنی4 مشاهده کنند و از آن غافل مانند. و چون روشن [است]5 که تمامت نفوس
~~ضعیفه را در خواب این معنی روی نماید؛ پس برین قیاس چرا تصور نباید6 کرد که
~~نفوس کامله را این قوت زیادت باشد. و چون قوت ایشان زیادت باشد، شاید که در
~~اوقات بیداری نیز همین معنی از ایشان صادر شود تا فرقی بوده باشد میان کاملان و
~~ناقصان. چه، بالحقیقة آن7 معنی خاصیت نفس است نه بدن؛
# شعر1:
~~زیزدان دان نه از ارکان که کوته دیدگی باشد   که خطی کز خرد خیزد تو آنرا از بنان دانی
~~و محقق است که نفوس کامله را صفتی و قوتی باشد که نفوس ضعیفهآ خسیسه9 را
~~نمیباشد؛ و اگرنه این فاروق10 بودی نام کامل و ناقص خود11 نبودی. و تفاوت میان نفوس
~~و چون معلوم شد که احوال و صادراتی که در خواب و بیداری از نفس کاملان ظاهر
~~شود اضعاف اضعاف آن باشد که از نفس ناقصان؛ و پیش از این در امثلهآ دیگر بیان

PageV01P165

![image ms152 file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0166.png)

~~کردهایم1 و بازنموده2 که آنچه در یک ساعت از ذهن کاملی صادر شود اضعاف مضاعفهآ
~~آن باشد که از غیرکامل3 صادر شود؛ پس بدین تقریر و مقدمات مقرر و مبرهن و معین
~~شده باشد که آنچه آن جماعت عجب داشته3 و غریب دانسته که از شخصی در یک زمان
~~چندان حوادث و صادرات در وجود آید که از دیگری به ده چندان در وجود نیاید؛ یا
~~آن که یک شخص به یک لحظه چندان بنویسد که دیگری در ده ساعت بلکه در یک روز
~~نتواند نوشت، عجیب و بدیع و غریب نیست.
~~و5 به6 موجبی که این ضعیف بیان کرد ممکن است که آنچه از کاملی در یک زمان
~~صادر شود به7 سالها از دیگری که ناقص باشد صادر نتواند شد؛ به موجبی که حق
~~تعالی در حکایت سلیمان و بلقیس میفرماید: (قال الذی عنده علم من الکتاب انا آتیک به
~~قبل أن یرتد إلیک طزفک)8. و این معنی بر کمال نفس آصف دلالت میکند.
# حالیا این ضعیف آنچه توانست به قدر فهم و قوت ادراک خویش در کشف این معانی
~~که بر همگنان مشکل بود و جماعت از آن استبعاد مینمودند کوشید، و برحسب طاقت و
~~توان آن را توضیحی کرد. ان شاءالله که پسندیدهآ عقلا و علمای راسخ اولواالالباب باشد؛ و
~~اگر سهوی و خللی در لفظ یا معنی این رساله بینند از راه کرم اصلاح فرمایند.
# و چون اتفاق این سؤال و جواب و شروع در توضیح این معنی افتاد، کتابت این در
~~حالتی بود که این ضعیف تکسری داشت و زیادت از بیست روز بود تا صاحب فراش بود
~~و ضعف بغایت مستولی شده و وجع9 در دست و پای و سایر اعضا، خصوصا [انگشت]
~~ابهام که کتابت بدان میتوان کرد ظاهر شده؛ تا غایتی که اگر میخواست که مکتوبی
~~دیرانی10 نشان کند نشستن و نوشتن متعذر بود. و چون به فکر توضیح این معنی ms153 و کتابت

PageV01P166

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0167.png)

~~این رساله مشغول شد در وقت نماز شام به هوس آن که باشد که1 به تدریج، اندکاندک.
~~در این معنی چیزی بنویسد؛ و بعد از شروع، با ضعف بدن و انگشت دردمند که طاقت
~~تحمل درد نداشت، در یک لحظه به یک جلسه تا آخر بنوشت؛ و بعد از فراغت از اتمام
~~آن احتیاط وقت2 کرد؛ قامت نماز خفتن میگفتند. و کتابتی را که در آن حالت صادر شده
~~بود مجموع این رساله یافت؛ و به وجهی آمده بود که قطعا به الحاق و اصلاح احتیاج
~~ندارد3، و اگر خود نیز خواهد که بازنویسد نسخ این به یک روز4 نتواند کرد5. این معنی
~~نیز مصدق و مقوی دعوی خویش یافت و در آخر این رساله مرقرم گردانید. ان شاءالله که
~~حق جل و علا سعادت توفیق رفیق گرداند و این ضعیف را به مرتبهآ کاملان مکمل
~~برساند6: بحق محمد و آله الطاهرین اجمعین، و سلم تسلیما کثیرا7
# 8 شمس الملة والدین محمد بن علی البیهقی دام فضله گوید در حق مؤلف کتاب10
~~أعز انصار دولته11.
~~هرآن که منکر تأیید گشت گو12 نفسی   در این رساله تأمل کند ز روی یقین
~~بداند این که بدان دولتی13 است مستسعد   خدایگان صواحب رشید دولت و دین
~~ز حق نفور وز انصاف نیک دور بود   کسی که منکر تأیید حق شود پس از این

PageV01P167

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0168.png)

# رساله
~~در جواب سؤالی که مولانا آعظم2 اقضی القضاة والحکام برهان الملة والدین دامت
~~فضائله کرده3، در اشکالی که از ظاهر آیت4 (قل لو کان البخر مدادا5 روی نموده! و
~~تفسیر آن و بیان کیفیت اشیای متناهی و نامتناهی به طریقی6 که حکمای متقدم و متأخر
~~گفتهاند، و آنچه این ضعیف را در خاطر آمده.
# [سؤال امیر مسعود بیک در معنی آیهآ «قل لو کان البحر مدادا»]
~~چنین گوید مؤلف این رساله اضعف عبادالله تعالی و احوجهم الی رحمته فضل الله بن
~~ابی الخیر ms154 الملقب بالرشید7الطبیب الهمدانی ختم الله له بالحسنی که در اواسط ماه شعبان

PageV01P168

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0169.png)

~~سنة ست و سبعمانآه مولانا معظم اقضی القضاة والحکام نعمانالزمان یگانه و مقتدای
~~ایران مفتی الفریقین برهان الملة والدین معروف به قاضی مرو، که در این وقت از حکم
~~یرلیغ1 قاضی القضاة اردوی معظم و ملازم مسجد و درگاه سلطنت پناه پادشاه اسلام2
~~خلد ملکه3 است و به انواع علوم و فنون تقوی آراسته، جهت تفحص بعضی قضایای
~~شرعی که حکم یرلیغ نافذ شده بود که در دیوان المظالم بپرسند به خیمهآ این ضعیف
~~حاضر شد. و بعد از قطع و فصل آن قضیه، در اثنای محاورات و مباحث علمی و ذکر
~~اعجاز وعظمت کلام الله که می رفت، و در معنی آیت *قل لو کان البخر مدادا لکلمات
~~ربیه، بحثی در میان آمده بود؛ تقریر کرد که در سن جوانی چون به بخارا بودم روزی در
~~خدمت امیر مرحوم مسعودبیک که وزیر ممالک ترکستان و ماوراء النهر بوده و راه وزارت
~~و نیابت4 قاآنان5 اروغ6 چنکگیز7 خان8 داشت و معروف و مشهور است، و پدرش یلواج
~~که به همین مناصب منسوب بود از زمان طفولیت باز علما را ملازم او گردانیده تا از انواع
~~علوم بهرهمند گشته و9 او را در بحث کردن مهارتی تمام حاصل شده10؛ شیخ الشیوخ
~~تاجالدین مصدر که از جملهآ کبار مشایخ و علمای آن زمان بود و در فنون علوم بر سرآمده
~~جهان، خصوصا در علم قرآن و احادیث، در معنی این آیت (قل لو کان البحر مدادا
~~لکلمات ربی لنفد البخر قبل أن تنفد کلمات ربی ولو جینا بمئله مدداه11 سخنی میفرمود
# مسعودبیک نکتهای ایراد کرد و گفت که چون فرمود «لنفد البحر قبل أن تنفد کلمات
~~ربی*، نفاد کلمات را سؤال کرد که ملک تعالی و تقدس خبر میکند از نفاد بحر قبل آن
~~تنفد کلماته. از این ترکیب نفاد کلمات لازم میآید یا مینماید؟ و معتقد آن ms155 است که
~~کلمات الله را نفاد و نهایت نیست. در قرآن مجید، «قبل آن» چندین جای هست: (قبل أن
~~یرتد إلیک طزفک»12، (قبل أن تقوم من مقامک»13. ارتداد طرف ممکن است و قیام از
~~مقام ممکن و امثال این، و نفاد کلمات الله ناممکن. از این روی محل شبهت است.

PageV01P169

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0170.png)

# حاضران گفتند چون فرموده1 که (ولو جننا بمثله مددا که و در آیت دیگر که هم در این
~~باب نازل شده، و هی قوله تعالی: (ولو أنما فی الأرض من شجرة أقلام والبخر یمده من
~~بعده سبعة أبحر ما نفدت کلمات اللهه2، نفی نفاد فرموده3 که (مانفدت کلمات الله)؛ باید
~~که نفاد نپذیرد؛ «و مرحوم مسعودبیک همان نکته ایراد میکرد و میگفت چون فرموده
~~که (قبل أن تنفد کلمات ربی ه باید که نفاد پذیرد »3: و الا این لفاظ عبث بود، و نشاید که
~~در قرآن عبثی5 باشد، بلکه باید6 در ضمن این الفاظ معانی و حکمتهای بسیار باشد.
~~و مولانا معظم اقضی القضاة والحکام برهان الملة والدین تقریر کرد که در آن محفل من
~~نیز با امیر مسعودبیک در آن باب از هرگونه بحث و ایراد سؤال و جواب کردم؛ و از آن
~~وقت باز مرا آن اشکال باقی مانده و حل آن چنان که موجب7 اطمینان باشد روشن نشده.
~~و هرچند این سخن به طریق محاوره در میان آمده بود، مولانا دامت فضائله با این
~~ضعیف گفت که چون تو به مر وقت کلمهای در باب تفسیر کلام الله میگویی و سعی
~~مینمایی8 تا لطیفهای اندیشی، این معنی ترا چگونه روی مینماید1؟
~~این ضعیف با آن که پیش از آن در تفسیر10 این آیت فکری نکرده بود و آن بحث و
~~سؤال نیز نشنیده، حالی را آنچه برفور در خاطر آمد بر چند11 چند وجه تقریر و بیان کرد.
~~مولانا آن را پسندیده داشت و خاطر عزیزش آن را قبول کرد.
~~بعد از جریان این حال ms156 خواستم که آن معانی را بر جایی ثبت کنم تا نتیجهآ فکر آن زمان
~~و فایدهای که به زبان تقریر رفته12 بود ضایع نماند و فراموش نشود و یادگاری باشد.
# [بهترین وجهی از تفسیر آن است که که مفسر بیش از همه متابعت لفظ کند]
# اول میگوید که ایراد سؤال مرحوم مسعودبیک رحمة الله وارد و به جای خود است، و
~~تفسیر که او اندیشیده مناسب الفاظ کلام [الله]13. و بهترین وجهی آن است از تفسیر که

PageV01P170

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0171.png)

~~مفسر بیش تر از همه متابعت لفظ کند، بعد از آن در معانی آن فکر. چه، امکان ندارد که
~~لفظی در قرآن باشد که آنرا بوجوه معانی بسیار نباشد تا بدان احتیاج افتد که لفظی دیگر
~~به عوض آن لفظ اختیار کنند؛ بلکه آن لفظ را چندین معانی باشد که الفاظ و معانی بسیار
~~در تحت آن مندرج بود تا مناسب حکم این آیت تواند بود که به تفسیر آن مشغولیم. چه.
~~اگر هر لفظی را الفاظ و معانی بسیار1 در ضمن نباشد، آن همه معانی که دریا به کتابت آن
~~وفا نکند چگونه متصور گردد؟
# لاجرم مفسر را نظر2 بکلی از الفاظ قرآن برداشتن و به معانیای که او را خوش آید3
~~به حسب اعتقادی که بسته باشد، و شاید که نه چنان باشد، مشغول شدن، نالایق بود. و
~~خصوصا4 چون متابعت الفاظ آن5 کند، معنی ای که صد هزاران حقایق معانی در آن باشد
~~تواند یافت. پس چه لایق باشد که به معانی دیگر که مطابق الفاظ نباشد مشغول گردند؟
# و هرکس که چنان معنی اندیشد و تتبع الفاظ قرآن نکند و استخراج معانی آن نه از
~~لفظ کند، ودعوی او6 آن باشد که مگر الفاظی که او می اندیشد بهتر از آن الفاظ قرآن
~~است یا بر آن کفایتی و مزیدی تواند7 کردن یا سخن قرآن بر معانی بسیار دلالت نمیکند1
~~و محتاج بدان که از لفظی دیگر ms157 استنباط کند، آن تصور عظیم خطا باشد. و چون9
~~خیرالکلام ماقل و دل 10 در الفاظ قرآن [484] در غایت کمال باشد، لاشک الفاظ حو معانی
~~بسیار در ضمن 11 هر لفظی از آن تواند بود.
~~و مفسر باید که الفاظ و معانی بسیار که در تفسیر هر لفظی بگوید همه مرتب باشد بر
~~آن لفظ؛ و آن لفظ همچنان باشد که ساق درخت، و الفاظ دیگر که12 تفسیر آن در عبارت
~~آرند همه مانند شاخ و برگ که از آن13 ساق درخت منشعب گشته باشد14، بر وجهی که
~~چون نظر کنند و تأمل نمایند سند و مرجع همه آن معانی و الفاظ که در آن باب گفته

PageV01P171

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0172.png)

~~باشند آن یک لفظ کلام الله باشد. و همچنان که1 آن شاخ ها و برگ درخت را معین میتوان
~~(دیدن و) دانستن که مرجع همه با آن ساق است، و آن اصل است2 و دیگرها فروع،
~~همچنان باید که آن لفظ قرآن اصل و سند و مرجع آن الفاظ و معانی باشد که مفسر گوید.
~~و الفاظ و معانی که مفسر گوید و تأویل کند3 به مثابت آن شاخها، و اوراق همه فروع آن
~~اصل باشد؛ چنان که هرکس که بشنود پیش او روشن و واضح باشد که بر آن مرتب است و
~~از حیز آن لفظ قرآن بیرون نرفته؛ و الا تفسیری باشد که به رای خود کرده بود.
~~و از جملهآ آنچه4 تفسیر به رأی خود کنند و کفر باشد5 یکی این معنی تواند بود که
~~ذکر رفت. و بیان آنچه مفسر چگونه کسی باید و تفسیر چگونه کنند تا به رأی خود نکرده
~~باشند، علی حده در رساله ای از کتاب مفتاح التفاسیر بشرح گفتهایم؛ از آنجا مطالعه باید6 کرد.
# و آنچه اندیشه کنند که مرحوم مسعودبیک از جملهآ مفسران نبوده و به اشغال دنیاوی
~~و دیوان مشغول بوده و بر شیوهآ امرا و صدور رفته و به ms158 نیابت قاآنان و پادشاهان منسوب2
~~گشته و در آن مستغرق بوده [و] بر تفسیر و تأویل کلام الله او را و قوفی نبوده باشد تا در آن
~~تصرفی کند یا نقلی تواند کردن،8 این اندیشه خطا باشد؛ چه، مطلقا حق تعالی در ازل
~~بدان کس که خواسته به حکم (یهدی الله لنوره من یشاءه9 دانش کرامت فرموده. آن کس
~~را که آن همه عزت و دولت10 داده باشد و در میان خلق بزرگ و عظیم11 گردانیده و نیابت
~~اولوالامر بدو حوالت کرده و در زمرة آن که ( تؤتی الملک من تشاء..12 وتعز من تشاء)3
~~آورده و خلایق در او نگاه میکنند و او را به سروری خود قبول کرده، و میبینند14 که او نیز
~~همچنان آدمی است که ایشان همه، و بزرگی و عظمت او بر دل خود خوش کردهاند، و

PageV01P172

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0173.png)

~~پیش ایشان محقق گشته1 که سزاوار آن است و عجب نمی دارند2 و منکر آن نمیتوانند
~~شدن، چه عجب اگر بر همان وجه آن صاحب دولت را که مستحق آن موهبت بوده
~~موهبتی دیگر علمی بدو ارزانی داشته باشد؟
# و این عجب نیست؛ بلکه آن عجبتر باشد که کریم و محسن مطلق احسان نکند و آن
~~صاحب دولت عزیزکرده را عزت ندارد. و چنین نتواند بود؛ بلکه در شأن ایشان گفتهاند
~~که کلام الملوک ملوک الکلام؛، و نیز گفتهاند که اصحاب الدول ملهمون.
# و چون می شاید و میبینیم که کسانی که ایشان مطالعه کتب نکردهاند و از استادان
~~چیزی نیاموخته و حق تعالی ایشان را نور دانش بخشیده سخنان نیکو میگویند و
~~میدانند، و تمیز میان4 سخن نیک و بد5 میتوانند کردن؛ و آن را6 علم عطایی
~~می خوانیم؛ و به7 جایی رسیده که آن علم عطایی بکمال8 به بهترین مخلوقات و مهترو
~~سرور9 کاینات محمد مصطفی، علیه افضل الصلوات واکمل التحیات، داده که آمی
~~بوده، نشاید که به هیچ وجه کسی اندیشه کند و گوید ms159 که شخصی آمی یا غیره که
~~صاحب منصبی باشد نشاید که حق تعالی او را علمی و اجتهادی بخشیده باشد. چه.
~~هرکه این گوید و اندیشه کند طعنه10 در آمیی نبی علیه الصلوة و11السلام زده باشد. و
~~آموزانندهآ مطلق همه12 و آفرینندهآ همه خدای تعالی است جل و علا13، و هرکس که اول
~~بنیاد علمی نهاده، خدای تعالی علم14 بدو آموزانیده15 نه غیری؛ چنان که حق تعالی
~~می فرماید «الرخمن علم القزآن خلق الإنسان »16 و دیگر که ( وعلمناه من لدنا علما »7
# قضایایی18 که به نقل تعلق دارد، لاشک از دیگری استماع و روایت باید کردن و از

PageV01P173

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0174.png)

~~کتب مطالعه کردن؛ و در آن خلافی نتواند بود. و هرکس که روایتی و نقلی دروغ کند
~~کذاب و کافر باشد. و آنچه رسول علیهالصلوة والسلام فرمود که «من فسر القرآن برایه فقد
~~کفر» یک وجه این معنی تواند بود. و چون از1 نقل در کتب بسیار هست، در حال که
~~خواهند که نقل و روایت کنند آن کتب معتبر که در آن باب نوشتهاند بردارند و از آنجا نقل
~~میکنند و میگویند. و کم و بیش نشاید گفتن؛ چه، نقل همه یکی تواند بود.
~~اما آنچه به حقایق معانی آن تعلق دارد؛ به حکم آیت (یهدی الله لنوره من یشاء»2، به
~~بوری که حق تعالی به مجتهدان بخشیده، و ایشان را حق تعالی (والراسخون فی العلم
~~خوانده و اولواالآلباب، آنرا بدانند. و دیگران که حق تعالی آن نور بدیشان نداده، اگر نیز
~~بسیار کتب خوانند4 و سعی نمایند5، ادراک آن نتوانند کردن و در آن شروع و تصرفی
~~نداشته باشند. حق تعالی می فرماید که6 ( ومن لم یجعل الله له نورا فما له من نور).
# شعر1
# کس بسته در تو باز نتواند کرد   ور باز بود فراز نتواند کرد
# هر پشه که در کوی تو پرواز کند   صیدی کند او که باز نتواند کرد
# و اگر کسی را ms160 از آن9 دو قسم حظی اوفر10 داده باشد11 نور علی نور تواند بود.
# و مصدق این معانی آن است که نبی علیه الصلوة و12السلام به حضرت حق تعالی
~~مناجات کرده عمزادهآ خود، عبدالله بن عباس را، که اولین مفسر کلام الله او بوده دعا
~~میکند که «اللهم فقهه فیی الدین و علمه التأویل». و هرچه یافت از برکت دعای رسول
~~علیهالصلوة والسلام13 یافت. اگر آن علم در مدارس میبایست آموختن فحسب، خود
~~فرمودی تا پیش معلمی و مفسری12 دیگر رفتی و بیاموختی. نفرمود15؛ بلکه حواله تعلیم
~~او با حضرت بی نیاز کرد. چه، حق16 تعالی به حکم آیت (یفعل الله مایشاء) 17 و آیت

PageV01P174

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0175.png)

~~«إن الله یخکم ما یرید»1 نور هدایت در این باب بدو بخشیده که هیچ کس به سعی خود
~~بدان نتواند رسید و نتواند گفت که چرا بدو داده2 به من و به این و به آن3 نداد. و آیت2
~~* تولج اللیل فی النهار وتولج النهار فی اللیل وتخرج الحی من المیت وتخرج المیت من الحی
~~وترزق من تشاء بغیر حساب و آیت « تؤتی الملک من تشاء وتنزع الملک ممن تشاء وتعز
~~من تشاء وتذل من تشاء بیدک الخیر إنک علی کل شیء قدیره 6 تمامت اشارت7 بدین
~~معانی8 است. و هرکس که از آن غافل گردد و پندارد که [به]9 سعی خود مانند چنان
~~موهبتی و علمی حاصل کند10 ایمان و اعتقاد او درست نباشد، و از حماقت و جهل تواند
~~بود. چه، معتقد آن از اهل ایمان نبوده باشد.
# لاجرم مفسر اولین، و معتمدالقولتر11 در تفسیر، ابن عباس، رضی الله عنه، شده:
~~و بعد از او هرکس که در حق او از این مواهب چیزی کرامت رفته از جملهآ آنان گشته که
~~« والراسخون فی العلم»12 در شأن ایشان آمده، و بدان نور درون و اجتهاد
~~تفاسیر ساختهاند و نقلهای صحیح روایت کرده و از معانی و حقایق13 بطون قرآد
~~هریک از تأویلات و14 ms161 لطایف15 معانی به قدر استعداد خود چیزی دریافته16 و اضافت
~~کتاب17 خود کرده. و تا انقراض عالم این مواهب به مقتضی آیات مذکوره18 فایض باشد
~~در حق کسانی که او خواهد، تعالی و تقدس. و نشاید که «مایشاء» و «مایرید» منقطع گردد:
~~چه19:

PageV01P175

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0176.png)

~~همچنین همواره از حقایق کلام الله لطایف معانی دقیق مفسران مجتهد استخراج
~~کردهاند و خواهند کردن.
# و آوردهاند که ابن عباس، رضی الله عنه، چون بدین آیت رسیدی که (و مایعلم تأویله
~~إلا الله والراسخون فی العلم1، گفتی: آنا من الراسخون فی العلم؛ وچون بدین آیت
~~رسیدی که (سیقولون تلاتة رابعهم کلبهم ویقولون خمسة سادسهم کلبهم رجما بالغیب
~~ویقولون سبعة [485] وثامنهم کلبهم قل ربی أعلم بعدتهم ما یعلمهم إلا قلیل)2، گفتی: أنا من
~~ذلک القلیل. و این معانی در هیچ مدرسهای از مفسری و مدرسی2 نیاموخته بود.
~~و بعد از آن چندین هزار مجتهدان که در اسلام بوده و هستند و تفسیر گفته و
~~میگویند، و چنان که گفتیم هریک از ایشان آنچه نقل کرده بوده3 از کتاب بازنوشته، و
~~آنچه به معانی تعلق5 دارد از نوری که حق تعالی بدیشان کرامت فرموده هریک لطیفهای
~~دون لطیفهآ دیگر میگفته6؛ و اگر قطعا نشایستی که هیچ کس به اجتهاد خود در تفسیر
~~چیزی نویسد، بایستی که7 تفسیر را یک نسخهآ اولین بیشتر نبودی، و هرکس که چیزی
~~گفتی همان گفتی فحسب.
# و در حدیث نبوی آمده که چون8 رسول علیهالصلوة والسلام معاذ بن جبل9 را به
~~قضای یمن میفرستاد10، او را برنشانده قرب میلی پیاده و به مشایعت او برفت؛ بعد از آن
~~بایستاد و به حضور جمع از او می پرسید که چگونه حکم خواهی کرد و11 او جواب
~~میداد، بر این موجب:
# قال: یامعاذ؛ بم تقضی؟

PageV01P176

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0177.png)

~~قال: بکتاب الله.
~~قال: فإن لم تجد?
~~قال: بسنة رسوله.
~~قال: فان لم تجد؟
~~قال: اجتهد برأیی.
~~قال: الحمد لله الذی وفق رسول رسوله لما یرضی ms162 به الله و رسوله.
~~معنی آن است که: ای معاذ به چه چیز حکم کنی؟
~~گفت: به کتاب2 خدا.
~~گفت: اگر نیابی؟
~~گفت: به سنت رسول خدا.
~~گفت: اگر نیابی؟
~~گفت: اجتهاد کنم به رأی خود.
~~رسول خدا3 پسندیده داشت، و فرمود که «الحمد لله الذی وفق رسول رسوله لما یرضی
~~به لله و رسوله،.
~~اکنون چون در باب قضا، که بزرگترین امری است در اسلام و تمامت احکام دینی
~~بدان متعلق، هرگه که کتاب خدا4 و سنت رسول نباشد5 می شاید که اجتهاد کنند به رأی
~~خود؛ چگونه نشاید که با وجود حضور کتاب خدا6 و استحضار حدیث نبوی در معانی
~~بی نهایت آن7 عالمان راسخ و8 اولواالالباب، از کتب و تفاسیر نقلهای صحیح روایت
~~کنند9، و به نور هدایتی و اجتهادی که حق تعالی بدیشان داده تأویلات و معانی دقیق از
~~بطون قرآن به فکر [خود] استخراج کرده بنویسند؟

PageV01P177

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0178.png)

# [شباهت نادان به روزکور]
~~و کسانی که تصور کرده باشند [که] نشاید که کسی از معانی قرآن غیر از آنچه پیش از
~~این نوشتهاند چیزی داند یا لطیفهای بتازگی در آن باب تواند نوشتن، سبب آن باشد که
~~چون خود ندانند تصور دانش آن نتوانند کردن1؛ مانند آنچه روزکور مادرزاد نور آفتاب
~~را تصور نتواند کردن2. و حکیم3 سنایی در این معنی گفته که2:
# شعر5:
~~عجب نبود گر از قرآن نصیبت نیست جز حرفی
# که از خورشید جز گرمی نیابد چشم نابینا
# و حقیقت آن که این خطاب بیشتر با کسی تواند بود که او را در تفسیر و در تأویل و
~~حقایق معانی قرآن هیچ تصرفی6 نباشد، و معنیای دیگر غیر آنچه دیگران گفته باشند
~~دست ندهد؛ متابعت همان نقش کند7. مانند آن که8 حرارت آفتاب به نابینا9 رسد10؛
~~اما او را بینایی آن که از نور و11 حقیقت آن چیزی ادراک کند نیست.
~~و چنان کسان را زیادت12 هوسی و عشقی با معانی که دیگر ms163 دانایان گفته باشند
~~نباشد؛ و ایشان افسرده خاطر به نقش و خواندن و بازگفتن سخن دیگران، که آنرا نیز
~~معنی چنان که باید13 قطعا ندانند، قانع و خرسند باشند. چه، هرکس که افسرده باشد [و]4
~~او را عشقی نباشد، ادراک عشق دیگران هم نکند؛ مانند بی شهوت که شهوت دیگران
~~فهم نتواند کردن. و آن عشق و هوس به جایی نرسد و مغزی و قوتی نداشته باشد: چه15؛

PageV01P178

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0179.png)

# عشقی که به خط و خال باشد   نقش قلم خیال باشد
~~و از حیوانات که چهارپایاند، تصور آن که به دو پای توانند رفتن، یا باری که بر ایشان
~~بار میکنند ایشان بر دیگری بار4 میتوانند کردن، نباشد، و در ضمیر ایشان نگنجد: و
~~بدان راضی که آنچه بدیشان5 بار کرده میکشند؛
~~به دستههای6 ریاحین کی التفات کند   ستور سرزده آنجا که رستههای7 گیا است
~~و8 آنچه مانند مرغ در هوا بپرند هم در9 ضمیر ایشان نیاید. و شترمرغ قطعا نه
~~تصور آن تواند کرد که بار بکشد و نه آن که بپرد؛ به وقت بار کشیدن بهانهآ مرغی آرد و به
~~وقت پریدن بهانه شتری. و این مثل مشهور است که؛
# گفت شخصی نعامه10 را که بیر   گفت من اشترم چگونه پرم
# گفت گر اشتری ببر باری   گفت مرغم چگونه بار برم
~~آدمی کامل که در علم راسخ باشد و هم11 مجتهد گشته، هم بار علم بکشد و هم

PageV01P179

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0180.png)

~~خویشتن بار بر علما تواند نهادن؛ یعنی علما را عالمتر تواند گردانیدن و از خود فواید
~~علمی رسانیدن.
# و آنچه اندیشه کنند1 که اکنون و من بعد از فیض حق تعالی راسخان در علم و مجتهدان
~~و اولواالالباب نباشند، چنان است که تصور کنند که پادشاهی را چند مقرب باشند2 که
~~ایشان مبارز و بهادر باشند و جمعی پندارند که غیر ایشان نشاید23 که4 میچ بهادر باشد، و
~~پندارند که اگر غیر ایشان بهادران5 باشند خللی واقع گردد؛ ms164 و آن خلل6 نیست الا فایده و
~~قوت لشکر. چندان که هنرمند و بهادر7 در لشکر زیادت باشد، قوت و مدد لشکر پادشاه
~~و نظام ملک تواند بود. و پادشاه خواهد که همه خلق بهادر باشند و سعی نمایند8 که9
~~بهادر شوند و هنرها بیاموزند. و بهادر و شجاع شدن همه کس از حق تعالی باشد: و به
~~دست کسی برنیاید که آن هنر10 و خاصیت از کسی دفع و رفع کند؛11 به حکم (یفعل الله
~~مایشاء »2 و (یحکم ما یرید » 13 به14 هرکس که شجاعت و بهادری خواهد بدهد و به
~~خواست بنده برنیاید15؛ چنان که16 سنایی فرماید؛
# شعر17:
~~نگر تا حلقه اقبال ناممکن نجنبانی
# سلیما ابلها لابل که مرحوما ومسکینا
~~سنایی گرچه از وجه مناجاتی همیگوید
# برشک18 اندر که تا یابد مگر از دیده بینا
~~که یارب مر سنایی را سنایی ده تو در حکمت
# حچنانک از وی به رشک آید روان بوعلی سینا»

PageV01P180

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0181.png)

~~ولکن1 از طریق آرزو پختن فرود2 آید
# که با بخت3 زمرد برنیاید کوشش مینا
~~برو جان پدر تن در مشیت ده که دیر افتد
# ز یأجوج تمنا رخنه در سد ولو شثنا
~~به استعداد باید هرکه از ما چیزکی یابد
# نه4 اندر بدو فطرت پیش5 از این کان الفتی طینا
~~اگر از جاهدوا یک سر به دست تست سر رشته
# ولیک از جاهدوا هم برنیاید هیچ بی فینا6
~~و در همه عهدها7 بهادر و شجاع باشند، و تا انقراض عالم مبارزان و بهادران
~~مختلف الاحوال باشند8، و ناموجودی بعضی از ایشان محال. همچنین در هیچ عهدی.
~~خصوصا در اسلام، نشاید که از راسخان در علم و اولواالالباب دنیا خالیباشد.
~~و مصدق این معنی حدیث نبوی، [علیه افضل الصلوات واکمل التحیات]9 است که:
~~لایزال طائفة من أمتی ظاهرین علی الحق إلی یوم القیامة». و چون موجود باشند10 لاشک
~~به هر عصری از بحر معانی و تفسیر بطون کلام الله چیزی غیر آنچه ms165 گفته باشند11 و دانسته
~~معلوم کنند. و هرکس که منکر این معانی گردد، بر بسیار از احکام آیات قرآن منکر شده
~~باشد، و این آیت *نؤمن ببعض ونکفر بیعض»12 در شأن ایشان وارد باشد.
# [قول به محدود بودن معانی قرآن و تفسیر آن نقض کلام الله است]
~~و همچنان که در مقدمه یاد کرده شد حقیقت آن است که هرکس که گوید که معانی

PageV01P181

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0182.png)

~~قرآن و تفسیر آن همان مقدار است که گفتهاند و همه تفاسیر همچنان باید، نقض1 کلام الله
~~کرده باشد و افترا2 بر آن نموده. اما نقض3 کلام4 جهت آن که چون فرموده که (قل لو کان
~~البخر مدادا لکلمات ربی لنفد البحر قبل أن تنفد کلمات ربی ولو جننا بمثله مددا ) و فرموده
~~که (ولو أنما فی الأرض حمن شجرة أقلام6»774، الآیه، اگر تفسیر وحقایق «معانی قرآن
~~همان قدر تصور کنند که مفسران پیشینه گفتهاند، و هیچ تفسیر و معانی و حقایق»8 دیگر
~~تمانده که اکنون کسی گوید، نقض9 معانی این آیات و بطلان کثرت معانی کلام الله کرده
~~باشند؛ و این معنی عین خطا و کفر محض تواند بود.
# و ابن عباس، رضی الله عنه، میگوید که سبب نزول این آیت10 (قل لو کان البخر
~~مدادا ) آن است که چون این آیت11 (وما أوتیتم من العلم [486] لا قلیلا 12 نازل
~~گشت13، یهود گفتند ما را علمی بسیار دادهاند؛ چه، ما را تورات دادهاند و در آنجا علم
~~بسیار است. حق تعالی این آیت (قل لوکان البحر مدادا لکلمات ربی* منزل گردانید. و در
~~این موضع خواستیم که جواب یهودیان در این باب گوییم؛ لکن12 تا سخن مربوط باشد.
~~متعاقب، به موضعی که مناسبتر باشد، خواهیم گفتن.
# حالیا این جایگه15 جهت آن آوردیم تا بدانند که هرکس اندیشه کند که تفسیر و معانی
~~قرآن همان مقدار است که پیش از این16 گفتهاند فحسب، و نشاید که در این زمان راسخی
~~و مجتهدی در علم ms166 یا اولواالالبابی باشد یا17 البته نشاید که مرحوم مسعودبیک18 از
~~آن جمله بوده باشد که حق تعالی آن نور هدایت بدو داده تا معنی19 و لطیفهای غیر آن
~~معانی که پیش از این گفتهاند گوید، احوال ایشان و احوال یهودیان در این معنی مناسب
~~تواند بود.

PageV01P182

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0183.png)

# و جهت جواب ایشان و یهود حق تعالی این آیت 9قل لو کان البحخر مدادا لکلمات
~~ربی* فرستاده. و هرچند چون این آیت به جواب ایشان آمده احتیاج به جوابی که ما
~~گوییم1 نیست، لکن2 جهت3 تقویت دین و عزت4 دین را صادقوار، مانند قطره با دریا.
~~افزوده؛ متعاقب جواب یهود و هرکس که بدان دعوی مذکور قایلاند خواهیم گفتن.
# اما آنچه گفتیم که آن مدعیان مذکور یا5 آن باشند که نقض کلام الله کرده باشند. و بیان
~~آن کرده شد، یا آن که افترا نیز بر کلام الله کرده باشند؛ و آن چنان است که هم ایشان6
~~افترا بر این همه که شرح داده شد و بر آیت ( قل لو کان البخر مداداه و آیت 5 ولو انما فی
~~الازض من شجرة آقلام والبخر یمده من بغده» کرده باشند و معانی آن منحصر گردانیده در
~~آنچه معانی آن همان مقدار بود که چند کس دانسته و گفتهاند و زیادت از آن معنی دیگر
~~ندارد، و من بعد نشاید که دیگری معانیای گوید و تفسیری کند که در آن کتب نباشد و
~~چون چنین اندیشد7 افترا بدان آیات مذکوره نهاده باشند8. و همچنین در آیات 3 ان الله
~~یفعل مایشاء5 و * ان الله یحکم ما یرید و (تؤتی الملک من تشاءه9 و آیات بسیار که در
~~آن معانی آمده افترا کرده باشند؛ و این آیات در حق مفتریان و کسانی که چنین چیزها
~~اندیشند نازل گشته. و چون به امعان نظر و اجتهاد و نور درون در آن تأمل کنند این معانی
~~همه در آن10 آیات مندرج است؛ چه حاجت که دیگری ms167 شرح دهد؟
~~و آن آیات این است که (وما کان هذا القزآن أن یفتری من دون الله ولکن تصدیق الذی
~~بین یدیه وتفصیل الکتاب لا ریب فیه من رب العالمین أم یقولون افتراه قل فأتوا بسورة مثله
~~واذعوا من استطغتم من دون الله إن کنتم صادقین بل کذبوا بما لم یحیطوا بعلمه ولما یأتهم تاویله
~~کذلک کذب الذین من قبلهم فانظر کیف کان عاقبة الظالمین ومنهم من یؤمن به ومهم من لا

PageV01P183

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0184.png)

~~یزین به وربک أعلم بالمفسدین وإن کذبوک فقل لی عملی ولکم عملکم أنتم برینون مما أغمل
~~وأنا بریء مما تعملون»1. و آیتی دیگر که هم در باب مفتریان نازل گشته: (قل أرأیتم ما
~~أزل الله لکم من رزق فجعلتم منه حراما وحلالا قل الله أذن لکم أم علی الله تفترون »2.
~~اکنون به موجب این آیات بینات و احادیث نبوی و دلایل واضحه نشاید که اندیشه
~~کنند که حقایق معانی و تفسیر کلام الله همان است که گفته شده3، و اکنون و من بعد نشاید
~~که از فیض باری تعالی راسخان در علم و اولواالالباب بادید آیند که از حقایق معانی و
~~تفسیر کلام الله سخن گویند. چه، به حکم آن که «علماء امتی کانبیاء بنی اسرائیل» باید که تا
~~انقراض عالم لایزال در دنیا راسخان در علم و4 اولواالالباب که به انواع تفاسیر کلام الله
~~گویند باشند و بادید می آیند و کتب در آن باب تصنیف میکنند و معانی و لطایف در آن
~~باب میافزایند؛ لکن نقل و روایت همان نقل اولین باشد، و هیچ کس را در آن خلافی
~~نتواند بود؛ و اگر خلاف آن گویند در معرض «من فسر القرآن برأیه فقد کفر» آمده باشند.
~~و به موجبی که در مقدمه یاد کرده شد در باب آن که تفسیر چگونه، و فرق میان تفسیر
~~و تأویل5 و بیان و معانی و شرح چه باشد، و مفسر6 حقیقی کدام و غیرحقیقی کدام. و آن ms168
~~که شرایط که بر مفسر واجب باشد چند و چگونه و کدام، علی حده رسالهای در مجلد
~~مفتاح التقفاسیر نوشتهام7؛ چون از آنجا مطالعه کنند بشرح معلوم گردد.
# حالیا برفور آنچه8 در احوال مرحوم مسعودبیک، و عذر او که ممکن است که او در
~~علم تفسیر تصرفی داشته باشد و تفسیری که او گفته به صواب نزدیک، این جایگه ایراد
~~کرده شد؛ حوالله اعلم واحکم -9.

PageV01P184

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0185.png)

# اکنون آمدیم با سر سخن: و آغاز کنیم به عون الله و حسن توفیقه، والعلم عندالله. در
~~تفسیر آیت ( حقل لو کان البخر مدادا لکلمات زبی لنفد البخر قبل أن تنفد کلمات ربی ولو
~~جثنا بمثله مددا15 و بیان سؤالی که مرحوم مسعودبیک ایراد کرده و علمای مذکور را در
~~آن ترددی روی نموده و آنچه بدان بحث تعلق دارد»2. و چون این آیت ( ولو أنما فی
~~الآرض من شجرة اقلام والبحر یمده من بعده سبعة أبحر ما نفدت کلمات الله35 که هم درآن
~~باب منزل گشته آنچه منقول4 است از مفسران و پیشوایان دین و در تفاسیر آمده روایت
~~کند، و آنچه در خاطر این ضعیف آمده از حقایق معانی آن گفته شود. و پیش تر مقدماتی
~~که در آن5 بحث ضروری بود مقدم میدارد؛ و مسأله اشیای متناهی و نامتناهی را نیز
~~پیش تربیان میکند؛ چه، آن مقدمه این بحث است و تعلق و نسبت آن بدان آیات است.
# و چون آن بحث از جمله مسایل مشکل است، و کیفیت آن چنان که باید6 پیش
~~هرکس به وضوح نپیوسته، یمکن7 که به برکت آیات بینات آن نیز در ضمن آن واضح
~~گردد. بدان سبب در آن شروع کرده میگوید: و ما توفیقی الا بالله.
# میگوید: هرچند شرایط که بر مفسر واجب است که رعایت آن8 کند بسیار است. و
~~این ضعیف چنان که تقریر رفت در آن باب رسالهای مطول ساخته و در کتاب مفتاح التفاسیر
~~مندرج گشته؛ لیکن حالیا آنچه ms169 از آن شرایط در این بحث واجب است در مقدمه گفتن تا
~~غرض و فایده9 بحث و معانی آن مضبوط و مقید گردد آن است که مفسر باید که هرچه
~~نص قرآن یا حدیث نبوی بدان ناطق نباشد بنیاد بر آن ننهد، و اعتقاد و دستور خود
~~نسازد؛ چه، البته غلط و کفر باشد. و مسلمان آن باشد که اعتقاد او در این جز به آیات
~~قرآن و احادیث نبوی و سخنانی که مناسب حو مطابق آن باشد نبود. و اگر کسی را به

PageV01P185

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0186.png)

~~واسطهآ خیال و فکر خود اندیشهای بوده باشد یا نقلی که مناسب نص نباشد،»1، چون با
~~نص رجوع کنند و مخالف نص و احادیث آید2 قطعا باید که قبول نکنند.
~~مقدمهآ دیگر
# آن که چون حکمی در آیتی آمده حو حکمی دیگر در آیتی دیگر»3 که مخالف
~~یکدیگر نمایند، و آن آیات نه از آن آیات باشد که بعضی مردم آنرا بر نسخ حمل کردهاند،
~~البته احتیاط باید کردن تا بعضی از اسرار و حکمت آن بدانند و بر حقایق و دقایق آن
~~واقف گردند؛ تا حقیقت بدانند که آن آیات مخالف همدیگر نیستند، الا آن که به واسطهآ
~~قلت و قصور فهم او مخالف مینماید؛ تا حق تعالی به برکات آن اندیشه معانی آن به
~~طریق کشف بدو کرامت کند، و چنان تفسیر آن آیات تواند کرد که میان هردو آیت و
~~معانی آن موافقت بدهد. چه، اگر مفسر تفسیر آیتی چنان کند که مخالف تفسیر آیتی
~~دیگر باشد، آن مخالفت در او و در فهم او باشد نه در آیات قرآن؛ که حق تعالی میفرماید
~~(وقال الذین کفروا للذین آمنوا لو کان [487] خیرا ما سبقونا الیه وإذ لم یهتدوا به فسیقولون
~~هذا افک قدیم »2. و چنان باشد که به بعضی آیات5 ایمان آورده و به بعضی نه؛ (إن الذین
~~یکفرون بالله ورسله ویریدون أن یفرقوا بین الله ورسله ویقولون نؤمن ببعض ونکفر ms170 ببعض
~~ویریدون أن یتخدوا بین ذلک سبیلا أولیک هم الکافرون حقا وأعتدنا للکافرین عذابا مهینا 64 و
~~رسول علیه الصلوة والسلام می فرماید: «من فسر القرآن برأیه فقد کفر».
# آنچه تفسیر به رای خود کنند7 و کفر باشد اسباب و اقسام آن بسیار است؛ لکن قسم
~~معظم آن باشد که تفسیر آیات کلام الله چنان کنند و چنان دانند که میان دو آیت تناقض و
~~شبهت نمانآد. لاجرم احتیاط باید کردن و بر خود واجب دانستن که تفسیر و معانی آیات
~~چنان کنند که مخالفتی و اشتباهی نماند.
# راگر چند آیت باشد که معانی آن مناسب و مقوی همدیگر باشد خود در آن چه تردد

PageV01P186

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0187.png)

~~و اگر آیتی باشد که مانند1 آن آیات و احکام آن در موضع2 دیگر نباشد، همچنین در
~~آن چه تردد تواند بود؟ هیچ و سوسه به خاطر خود راه3 نباید دادن و به موجبی که نص آن
~~باشد و لفظ بر آن دلالت کند تفسیر باید کردن.
# و در این موضع غرض4 از این تقریر مقدمات آن که چون تفسیر آیت «ولو أنما فی
~~الأرض من شجرة اقلام والبخر یمده من بعده سبعة أبحر ما نفدت کلمات الله * و آیت * قل
~~لؤ کان البحر مدادا لکلمات ربی لنفد البحر قبل أن تنفد کلمات ربی ولو جینا بمثله مددا 164
~~که حکم این هردو آیت در اکثر احوال مناسب یکدیگر8 است؛ و جایی دیگر آیاتی که
~~نظیر آن باشد یا حکم آن مشتبه و متناقض نماید نیست، لاشک بنیاد بر معانی که الفاظ آن
~~بر آن دلالت کند باید نهادن و معتقد خود ساختن، نه9 به موجبی که بعضی مردم کوتاهنظر
~~تصور کرده10 و معنی و لفظی که در قرآن نباشد گفتن و آنرا ورع و تقوی شمردن، و آن عین
~~کفر و ضلالت است و جهالت11. چنان که بعضی مردم جاهل که دعوی تقوی کرده12 و
~~ندانسته که طریق تقوی چه باشد13، تا ms171 به حدی رسانیده که به وقتی که آیتی خوانند که نام
~~خمر در آن باشد به زفان نگویند و پندارند که اگر نام آن نگویند بهتر باشد، و از آن غافل
~~که از خداو رسول بر قرآن و دین اسلام مشفق تر14 نتوان شدن که اگر نشایستی گفتن خود
~~در آن مسطور نبودی.
~~دیگر آن است که قطعا تا جهد باشد نشاید الفاظ قرآن را بر آن و جه تفسیر کردن که آن

PageV01P187

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0188.png)

~~آیت و الفاظ جهت مبالغتی فرموده فحسب؛ چه، البته باید که معانیای دیگر خاص
~~داشته باشد. و اگر مبالغتی در ضمن آن تصور کنند وجهی باشد؛ لیکن1 آنچه حق تعالی
~~آن آیت مطلقا جهت مبالغت منزل فرموده باشد2، بدین وجه تفسیر کردن و گفتن نشاید:
~~جهت آن که مبالغه3 کسی را باید کردن که حکم او نفاذ نداشته باشد، یا کسی را که سخن
~~او پیش دیگران مصدق و مقبول نباشد و به راست قولی منسوب نگشته. آیات جهت
~~تأکید و وعد و وعید و ارشاد بسیار فرموده؛ لکن4 مطلقا جهت مبالغه و خصوصا مبالغتی
~~که نه واقع و راست باشد نفرموده [و]5 نشاید که باشد.
# و معلوم و مشاهد و معین است که هر پادشاه و هر حاکم که نفاذ امر از6 او داشته
~~باشند به یک کلمه و یک7 اشارت حکم فرمایند8 مقبول افتد. و نیز هرکس که
~~مقبول القول و معتمد و معول علیه باشد چون یک کلمه بگوید سخن و شهادت او قبول
~~کنند و بنیاد بر آن نهند و حاجت نباشد که مبالغه نماید.
# دیگر آن که بهترین سخنی را که اختیار کردهاند و گفتهاند9 که خیرالکلام ماقل و دل،
~~کلام باری تعالی که آخیر خیرالکلام است10 همچنین باید11 که از جملهآ صفات آن یکی قل
~~و دل باشد. لاجرم آیات و الفاظ و حروف مکرر بیفایده و محمول بر مجرد مبالغه نتواند
~~بود. و بدین تقریر باید که تفسیر ms172 آیت (قل لو کان البحر مدادا»: و (لو انما فی الأرض من
~~شجرة أقلام 2 [و]13 احکام آن به طریق مبالغه حمل نرود؛ بلکه چنان تصور باید کرد که
~~هر آیتی، بلکه هر لفظی، بلکه هر حرفی، صد هزاران هزار معانی14 داشته باشد تا مناسب
~~آن حکم تواند بود که الفاظ بر آن دلالت میکند؛ نه آن که تصور کنند که مبالغتی است.
~~و خود این آیت مذکور جهت آن منزل گشته تا دفع آن تهمت و اندیشه کند «که شرح
~~داده شد، و معانی آن به موجبی که الفاظ آن دلالت میکند و منزل گشته مفهوم گردد و

PageV01P188

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0189.png)

~~حکم بر آن کند،»1 و جماعتی که ایشان را حق تعالی2 اولواالالباب والراسخون فی العلم
~~گفته مگر از معانی آن بعضی دریابند؛ چه، غیرراسخان و اولواالالباب را3 در آن معانی
~~شروع نفرموده؛ و راسخان در علوم و اولواالالباب نیز هریک4 بعضی از آن درتوانند
~~یافتن نه همه.
# و مصدق این معانی که شرح داده شد همین آیت است که5 تفسیر آن میکنیم که «لو
~~کان البخر مدادا65 الف ولام که در بحر آمده، الف ولام تعریف است واشارت به بحر
~~محیط تواند بود. و قیاس آن باشد که بحر محیط هزاران هزار بار7 چندان که آب جیحون
~~و فرات باشد. و چون بحر محیط بدین8 نسبت بر آیات و الفاظ و حروف کلماتالله
~~بخش کنند، هر حرفی را به قسط و نصیب زیادت از آب جیحون بخش برسد که اگر مداد
~~شود و بدان معانی آن نویسند وفا نکند.
# و بدین تقریر چگونه شاید که9 آیتی یا لفظی را از قرآن بر مبالغه فحسب حمل کردن،
~~با وجود آن که حق تعالی از مبالغه کردن منزه است؟ مانند این گمان10 به آیات قرآن بردن
~~افترا تواند بود؛ و حق تعالی در باب کسانی که بر قرآن افترا کنند آن آیات منزل گردانیده که
~~در مقدمه نوشته شد.
~~و باید ms173 که معانی کلام الله چنان گویند که مناسب لفظ و نقل و تواتر و معانی دقیق و
~~مقتضی حکمت باشد و دل پذیر عقلا بود. و همچنین آیاتی که در ماقبل و مابعد آن آیت
~~باشد، اگر از راه معنی بدان تعلق داشته باشد، تفسیر آن چنان باید کرد که با آن آیت
~~مناسبت11 تمام داشته12 باشد و به نزد عقلا معانی آن واضح و روشن13 گردد.

PageV01P189

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0190.png)

# آن که معلوم شود که اشیای متناهی و نامتناهی کدام و چگونه و بر چند وجه است. و
~~بحتی که در آن باب حکمای متقدم و متکلم کرده و گفتهاند و آنچه این ضعیف را در آن
~~باب روی نموده تقریر میکند. و بر عقلا، و خصوصا بر مسلمانان، واجب است که
~~حقیقت آن بدانند تا اعتقاد ایشان درست گردد و تردد از پیش برخیزد، خصوصا در تفسیر
~~این آیت. و1 تا حقیقت متناهی و نامتناهی معلوم نگردد، بعضی از تقسیر این و بیان که به
~~تقریر آن مشغولیم نتوان گفتن؛ و اگر گویند، مناسب نتواند بود و مفهوم و معلوم نگردد و
~~از تردد و حیرت که در آن داشته باشند چیزی مرتفع نگردد. لاجرم در این موضع
~~ضرورت شد تقریر آن کردن.
# و آنچه این ضعیف را در آن باب در خاطر میآید آنرا به اصطلاحی و قاعدهای که2
~~خود وضع کرده تقریر میکند، و میگوید که چون تصور کنیم که چیزی لایزال از مصدری
~~فایض گردد و نقصانی در مصدر نباشد آنرا نامتناهی گوییم؛ و آن بر دو قسم باشد:
~~حقیقی وغیرحقیقی.
# اما حقیقی آن است که مصدر آن از اول الاولین و آخرالآخرین باشد که ماورای آن
~~اؤلی و آخری نیست [و واجب که باشد و یکی باشد، چنان که برهان بدان قایم است]2. و
~~هرچند آن از شرح و بیان مستغنی است، لکن جهت تفهیم هرکس منبعد در آن باب
~~شرحی خواهیم گفتن.
# اما غیرحقیقی آن ms174 است که حق تعالی جهت آن که تا صنع خود را به خلق نموده باشد،
~~که «کنت کنزا مخفیا فاحببت ان أعرف»؛ و نیز اگر مطلق از صفت نامتناهی هیچ چیز
~~نیافریدی آن مصدر و صفت از فیض و4 آفرینش مهمل ماندی، و نشاید که هیچ صفتی5 از

PageV01P190

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0191.png)

~~صفات باری تعالی مهمل1 و معطل2 و بیفیض باشد؛ چه، عبث لازم آید لاجرم به
~~موجبی که از دیگر صفات حییت و قدرت و علم و ارادت و غیره مخلوقات آفریده و از
~~آن صفات به طریق فیض لایزال فایض است، از صفت نامتناهی نیز اشیاء آفریده و مریک
~~از آن آفریدهها به نسبت با مصدر3 خود مانند جوی4 یا چشمهای یا قطره5 یا طلی6
~~باشد به نسبت با دریا.
# و آن نسبت و تشبیه را مثال مبالغه نباید شمرد؛ بلکه [488] هنوز تقصیر باید شمرد.
~~چه، اگر آن مقادیر مذکور از دریا جدا تصور کنند نقصانی در دریا، مالا کلام، متصرر
~~باشد؛ و چندان که از مصدر صفات باری تعالی فایض گردد هیچ نقصان متصور نتواند بود
~~و همچنان که قطره را با دریا در اسم و ماهیت و بلت و مایعیت و7 بعضی صفات مشارکةآ
~~ما8 هست، همچنین آن صفات را که حق تعالی به مخلوق9 داده بر همین سبیل تصور باید
~~کردن. لاجرم آفرینشی که از صفت نامتناهی فایض گشته همان سبیل داشته باشد؛ مانند
~~آفتاب که نور آن بر همه میتابد و چیزی از آن کم نمیگردد، و مانند چراغ که چون تصور
~~کنند که تا مادام که آن چراغ باشد چندان چراغ که از آن10 افروزند11 در آن کمی نباشد و
~~تصور نتوان کردن که کم شود، و مانند وزن و گز12 و اندازه و کیل که13 مادام که موجود
~~باشد چندان که بدان وزن و گز و پیمانه و کیل اندازه کنند کمی در آن نتواند بود14. لکن این
~~قسم همه در تحت حکم15 آیت ms175 (کل شیء هالک إلا وجهه له الحکم وإلیه ترجعون
~~باشد، هریک علی سبیل اختلاف الاحوال والازمان.
~~و معارض چون این تقریر بشنود در حال منکر گردد که این قسم آخرین را چرا
~~نامتناهی ننهاده و از آن17 قسم متناهی نهاده.

PageV01P191

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0192.png)

# جواب آن است که در مقد مه تقریر کردیم که من به اصطلاح و اقسامی که خود وضع
~~کردهام خواهم گفتن نه به اصطلاحی دیگر1. معانی باید که مضبوط باشد؛ اصطلاح هر
~~گونه که باشد شاید، که لامشاحة فی الاصطلاح.
# دیگر آن که چون علم و قدرت و حییت و ارادت و دیگر اسما2 که در صفات
~~باری تعالی است، چون از آن شبه صفات به مخلوقات، علی مراتب احوالهم، داده و نام
~~آن بر مخلوقات اطلاق کرده و در زفانها انداخته و بدان مصطلح و مسمی گردانیده، اگر
~~ما نیز آنچه بدان صفت نامتناهی تعلق دارد بر همان موجب و همان اسم گوییم چه تفاوت
~~کند؟ بلکه چنین میباید گفتن و چنین واقع است، و بدین موجب لایق و اولی به موجب
~~دیگر اسما و صفات چنان که ذکر رفت2. خصوصا که میبینیم که این معنی موجود
~~است؛ چه، اگر از تمامت ریگهای بیابانها ریگی و از دریاها قطرهای بردارند نقصانی
~~متصور باشد؛ و اگر از چراغی صد هزاران هزار4 چراغ برفروزند5 نقصانی در آن چراغ
~~متصور نگردد، و مع هذا آن چراغ که مصدر است به اندک بادی که برو جهد یا روغن آن
~~کمتر یا بیش تر باشد نیست گردد. با وجود چنین شرفی و صفتی6 که به چراغ داده، به
~~چنین عجزی او را مبتلا گردانیده تا داغ عبودیت بر جبین او واضح و لایح7 باشد. چنان1
~~که صفت حییت و قدرت و علم و ارادت و کرم و سخاوت و9 دیگر اسما و صفات که به
~~بندگان خود ارزانی داشته و همه را به نام و صفات خود مخصوص گردانیده؛ آنچه0 احی
~~است ms176 به یک نیش بمیرد و آنچه قادر است بر انواع هنرها چون دست و پایش به ریسمانی
~~که یک گز باشد دربندند قدرت او باطل گردد؛ و علم او چنان باشد که چون دیواری حایل
~~شود نداند که در آن خانه چیست و کیست؛ و ارادت او چیزهایی که در حال زایل گردد، و
~~مع هذا از صد هزاران هزار هزار11 یکی او را حاصل نشود؛ و کرم12 و سخاوت او آن که اگر

PageV01P192

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0193.png)

~~نیز قادر باشد بر سخاوت کردن1 چون آنچه دارد به یک لحظه ببخشد او را هیچ نمانآد تا
~~دیگر بدان سخاوت کند. لاجرم این همه در اسم و نموداری موصوفاند به صفات
~~باری تعالی؛ و عجز ایشان در آن باب بر این موجب که شرح داده شد، تا همه در تحت
~~فشان و داغ عبودیت باشند.
# و بر همین موجب که تقریر رفت آن صفت2 نامتناهی غیرحقیقی که ذکر رفت همین
~~سبیل دارد، و واجب آن که به همین اسم موسوم و مخصوص باشد؛ چه، حق تعالی همه
~~اسما و صفات بر این وجه مسمی و معین و مقدر فرموده؛ و اگر به اصطلاحی و اسمی
~~دیگر گویند از این قاعده اصل خارج افتد و بی وجه باشد.
# [چیزهای متناهی، یا محصور است یا نامحصور]
# [اما]3 اشیاء متناهی؛ و آن بر دو قسم باشد: محصور و نامحصور.
# اما قسم محصور؛ و آن بر دو وجه باشد: وجه عام و وجه خاص2.
# اما وجه محصور عام؛ و آن آن است که اکثر اهل عالم تصور قضایا و احوال آن توانند
~~کردن؛ چه،5 بعضی از آن به اندک زمان و بعضی به ازمنهآ بسیار، بر سبیل تفاوت و
~~اختلاف، ضبط و حصر آن به جهد و سعی ایشان ممکن است که میتواند بود تا هریک6
~~به قدر وسع و استعداد بر سبیل احوال مراتب هریک در آن باب سعی نمایند و بر حصر
~~آن قادر توانند ms177 شد7 و شروع در آن ممکن شمرند.
~~اما وجه محصور خاص؛ و آن آن است که هرکس را در آن مدخل نتواند بود الا اهل
~~علم را، که آن را معلم متنوع ضبط تواند کردن. و آن به اهل علم تعلق داشته باشد؛ مانند
~~علم حساب که بدان قواعد و آلات که بدان علوم تعلق دارد و عدد و مقدار آن قضایای
~~محصور را بدان قیاس حمل8 توان کرد. و بسیار چیزها را در تحت حساب آورند و حصر
~~کنند که قطعا دیگران که آن علم ندانند از آن عاجز آیند؛ بلکه اگر حصر آن با9 ایشان نیز10

PageV01P193

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0194.png)

~~گویند باور ندارند و فکر نتوانند کردن که به کنه چنان چیزی توان رسیدن یا مانند آن
~~چیزی ادراک و حصر توان کردن.
~~اما قسم نامحصور؛ و آن نیز بر دو وجه باشد: استعمالی و غیراستعمالی.
~~استعمالی نامحصور1؛ و آن چنان است که هرچند شمردن و حصر کردن و دانستن
~~آن فی نفس الامر ممکن باشد، لکن به حسب قدرت و لاقدرت شخص بگردد، به
~~اسباب متنوع:
# اول بی قدرتی شخص دون شخصی دیگر.
# ثانیا کم عمری شخص.
# ثالثأ کم عملی شخص.
# این اسباب به نسبت با هریک شخص که او را دست ندهد و استعداد نداشته باشد
~~نامحصور تواند بودن؛ و ادراک و حصر آن به نسبت با هریک از آن مقصران و نامستعدان
~~مذکور نامحصور باشد، و به نسبت با دیگری که آن استعدادات داشته باشد ممکن. و
~~جهت آن این قسم را نامحصور استعمالی گفتیم.
# غیراستعمالی2، و آن چیزهایی باشد که مطلقا به واسطهآ عمر و علم و ادراک آدمی
~~حصرنتوان کردن. و هرچند به آلات و حساب هندسه و3 رصد امور اشیای عظیم حصر
~~میکنند؛ لکن به جایی4 رسد که اگر خواهند که5 به آلات و علم هندسه و آلت6 رصد و
~~غیره سعی نمایند تا ادراک آن7 کنند، نه چندان عمر باشد و نه چندان ms178 علم و8 آلت و قدرت
~~که به ادراک وفا کند؛ لاشک نامحصور و نامقدور بماند9؛ چنان که ریگ بیابانها و قطره
~~آب دریاها و قطرات باران، که عدد دارد و در تعداد آن شروع میتوان کردن و بعضی10 از
~~آن شمردن ممکن؛ لکن به هیچ عمری و هیچ علمی11 ادراک ضبط و حصر آن ممکن
~~نگردد. لاجرم نامحصور و نامقدور بماند.

PageV01P194

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0195.png)

# و هرچند چنین است، چنان که گفته شد چون لفظ عدد و مقدار و کمیت بر آن اطلاق
~~میتوان کردن و در آن مدخل دارد، نامتناهی نتواند بود بلکه متناهی باشد. چه1، با
~~وجود این2 عظمت و بسیاری و نامحصوری آن چون تصور کنند که یک رنگ از آن
~~مجموع یا یک قطره3 از آب دریا برگیرند4 بضرورت، بلاتردد نقصان5 در آن ظاهر
~~گردد، و در تحت کمی و کاستی و تغیر و تبدل و زوال باشد؛ و حکم آیت (کل شیآء هالک
~~الا وجهه 65 بر آن وارد. و چنان که در مقدمه در تقسیم آمده و ذکر رفته، صفات
~~باری تعالی که نامتناهی حقیقی مطلق آن است از این نقصان و تغیر و تبدل 7 [و حصر]
~~و عد معرا9 و منزه، و از وصف مستغنی؛ و آیت10 (سبحان ربک رب العزة عما یصفون»11
~~اشارت بدین معنی است. چه، به12 هرچه صفت آن13 تصور کنند زیادت از آن باشد؛
~~بلکه قطعا تصور را در آن14 مجال نباشد. و بدین تقریر و مقدمات، نامتناهی حقیقی
~~صفات پاک او را باشد و او را رسد15 و بس.
# و این اقسام متناهی و نامتناهی و محصور و نامحصور در این مقدمه جهت آن آوردیم
~~و معانی آن روشن گردانیدیم تا فرق میان نفاد شدن و سپری و منتهی گشتن16 جمیع
~~مخلوقات17 عناصر و افلاک وکیفیت18 آن19، و احوال غیر مخلوق مانند قرآن قدیم و
~~صفات باری تعالی و ذات واجبالوجود تعالی و تقدس در این20 احوال و اقسام ms179 نامتناهی و
~~متناهی21 و محصور و نامحصور هریک بر چه وجه متصور22 باشد؛ چه، قطعا باید که به
~~حسب مراتب هر یک را23 در آن ابواب تفاوتی باشد؛ و تا آن اقسام و معانی آن روشن
~~نگردد نتوان دانستن که نفاد و انتهای هریک چگونه ممکن و متصور باشد.

PageV01P195

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0196.png)

~~اکنون شرح اقسام آن معانی به ترتیب1 داده شد. من بعد که تفسیر2 کلمات الله3 گوییم
~~باید که آن معانی بر خاطر خواننده مضبوط باشد تا بر او مشکل نگردد.
~~و مقدمه دیگر
~~در باب آن که قرآن قدیم است؛ و تا به دست [489] نبی علیه الصلوة والسلام
~~نفرستاده، در کتابت به قلم و5 مداد صوری نیامده و بر کاغذ ثبت نگشته. و لاشک چون
~~روز قیامت باشد و وعدهآ (کل شیء هالک إلا وجهه »6 دررسد ونداء (یا أیتها النفس
~~المطمنة ازجعی إلی ربک راضیة مرضیة فاد خلی فی عبادی واذخلی جنتی) درزنند، و حکم
~~(وتفخ فی الصور فصعق من فی السموات ومن فی الأرض إلا من شاء الله) به ظهور پیوندد،
~~قرآن [که]9 در کتابت قلم و کاغذ و مداد صوری آمده مقتضی10 کل شی یرجع الی اصله و به
~~موجبی که حدیث نبوی علیه الصلوة والسلام بدان ناطق است که11 «یطیر القرآن من
~~المصاحف یوم القیامة12 کما یطیر الطیر مائلة الی وکره»13 با اصل خود رود؛ چه، قرآن قدیم
~~است و جهت هدایت خلق به حکم آیت (ذلک الکتاب لا زیب فیه هدی للمتقین» 12 و آیت
~~(وهدی ورحمة للمؤ منین »15 به دنیا فرستاده16. و به وقتی که خلق و زمین و آسمان به
~~حکم آیت (یؤم نطوی السماء کطی السجل للکتب) درنوردد، و آیت (إذا السماء
~~انفطرت وإذا الکواکب انتترت وإذا البحار فجرت وإذا القبور بغثرت علمت نفس ما قدمت
~~وأخرت)18 بعد از آن قرآن قدیم به موجب حدیث نبی علیهالصلوة و199السلام که ذکر
~~رفت به مثال20 مرغ که با آشیان خود رود با ms180 آنجا رود21 که از آنجا آمده است. و بدین
~~تقریر ومقدمات قرآن مطلقا قدیم و به صفت نامتناهی موصوف باشد.

PageV01P196

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0197.png)

# اکنون چون آن مقدمات [که]1 بدین بحث تعلق داشت و واجب که پیشتر ایراد کنیم
~~تا از آن بحث نتیجهای بدهد گفته شد، این زمان در سؤال جواب تفسیر بعضی از این
~~آیت (قل لؤکان البخر مدادا4 که مبحث است شروع کنیم.
# و به موجبی که قاعدهآ معهود ما است، پیشتر آنچه در بعضی کتب تفاسیر که متداول
~~است آمده است3، مانند لباب وکشاف و تهذیب الکشاف و مجمع البیان و بحرالحقایق وامثال
~~آن که در این سفر حاضر4 بود بر سبیل انتخاب التقاط کرده نقل کنیم، و بعد از آن در
~~آنچه این ضعیف را روی نموده شروع نماییم: و بالله العصمة والتوفیق.
# اما آنچه درکتب مذکوره در باب تفسیر [این دو آیت و در تفسیر]5 ماقبل و مابعد آن و
~~وجه ارتباط به همدیگر آوردهاند بدین موجب است:
# آیت اول: (إن الذین آمنوا وعملوا الصالحات کانت لهم جنات الفزدوس نزلا خالدین فیها
~~لا یبغون عنها حولاه 6. چون حق سبحانه و تعالی در آیت ماتقدم ذکر کفار فرمود، در پی2
~~آن ذکر مؤمنان فرمود؛ و معنی آن است که بدرستی که آن کسانی که بگرویدند به خدای8
~~و رسول او و کتاب او و روز قیامت و عمل صالح کردند، بود9 ایشان را بهشتهای
~~فردوس نزل10. و کانت به لفظ ماضی دلالت بر آن میکند که هنوز حق تعالی ایشان را
~~نیافریده بود، در علم او جل جلاله بود که ایشان را که عمل صالح کنند این ثواب باشد.
~~و فردوس به زبان رومی است و در لغت عربی آوردهاند و آن بستانی11 است. بعضی
~~گفتهاند آن بستانی12 باشد که بیشتر میوهآ آن انگور باشد؛ و بعضی گفتهاند که فردوس3

PageV01P197

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0198.png)

~~بستانی است که تمامت اصناف و انواع ثمرات و نباتات و هرچه بدان تمتع و ms181 تلذد یابند
~~در آن باشد. و آن خوشتر1 موضعی است در بهشت و آوسط بهشت و آعلی. و عبادة ابن
~~الصامت2 روایت میکند که3 رسول علیه الصلوة والسلام2 فرمود که «الجنة مائة درجة ما
~~بین کل درجتین کما بین السماء و الارض. الفردوس اعلاها درجة. منها تفجر آنهار الجنة
~~الاربعة. فاذا سألتموا الله فاسئلوه الفردوس». و در حدیثی دیگر فرموده که5 «فیها الآمرون
~~بالمعروف و الناهون عن المنکر».
# و نزلا به چند معنی آمده است: یکی به معنی منزل؛ و بر این تقدیر، خبرکان6 باشد. و
~~دیگر به معنی آنچه پیش نازل آورند؛ بر تقدیر7 بر این معنی که8 کانت لهم ثمار جنات
~~الفردوس او نعیمها نزلا. و دیگر جمع نازل؛ و بر این تقدیر منصوب باشد بر حال.
# (لایبغون عنها حولا، 9 یعنی نخواهند که از آنجا با جایی دیگر تحویل کنند؛ و آن
~~عبارت از جاودانی است. و گفتهاند که مراد آن است که بر آن هیچ مزیدی متصور نباشد
~~تا از جهت میل به آن زیادت طلب تحول از آنجا کنند. و این غایت مبالغه10 در وصف
~~است؛ از بهر آن که آدمی در هر 11 نعیمی که باشد البته12 چشم بر نعیمی زیادت از آن داشته
~~باشد و خواهد که به آن رسد. چون حال فردوس آن است که قطعا داعیه تحول از آن
~~نمائد، غایت امانی13 و مطالب آن تواند بود.
~~بعد از آن حق، سبحانه و تعالی ، فرمود رسول خویش را که بگو مکلفان را، قوله
~~تعالی: (قل لو کان البحر مدادا لکلمات ربی لنفد البخر قبل أن تنفد کلمات ربی ولو جثنا بمثله
~~مددا ».
# بحر اسم جنس است، و مداد آنچه بدان مینویسند. و مداد آینده باشد؛ زمان به زمان
~~منقطع گردد.

PageV01P198

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0199.png)

# کلمات جمع کلمه است. و مراد به کلمات اینجا1 بعضی گفتهاند که کلام و حکمت
~~است؛ و بعضی گفتهاند آنچه مقدر فرموده که آفریده یا آفریند، بدان دلیل که ms182 عیسی را
~~کلمه خواند2؛ چنانچه3 میفرماید، تعالی و تقدس: ذ وکلمته ألقاها الی مرزیم»2. و
~~بعضی گفتهاند که تمامت مقدورات حق تعالی و حکمتها و عجایب. و بعضی گفتهاند که
~~مراد از کلمات اینجا و عدهای است که اهل بهشت را داده و بیمی که امل دوزخ را داده. و
~~نسبت اتصال این آیت به ماقبل این وجه مناسب است.
# و مراد از بحر آب است؛ و از کلمات، معنی کلمات، و آن قرآن است و سایر کتب
~~سماوی؛ و مراد نه5 اعیان کلمات است؛ چه، به حکم حدیث نبوی که «جف القلم بما هو
~~کائن إلی یوم القیامة». ومعنی آیت چنان است که قل لو کان البحر بمائه مدادا لکتابة معانی
~~کلمات ربی لنفد ماء البحر قبل أن تنفد کتابة معانی کلمات ربی و لو جئنا بمثل ماء البحر مددأله
~~او 6 عونا و زیادة لما نفد ذلک.
~~و ابن عباس، رضی الله عنه، میگوید که سبب نزول این آیت آن است که چون این آیت
~~که (وما أوتیتم من العلم إلا قلیلا 7 نازل شد، یهود گفتند که ما را علمی بسیار دادهاند؛
~~چه، ما را تورات داده و در آنجا علوم بسیار است. حق تعالی این آیت فروفرستاد.
~~و حسن بصری، رحمهالله، از اینجا گفت که مراد از کلمات ربی علم ربی است؛ چه،
~~آنرا کسی درنتواند یافت و کسی آنرا نتواند برشمرد8.
~~و نظیراین آیت آن آیت است که (ولو أنما فی الأرض من شجرة أقلام والبخر یمده من
~~بعده سبعة أبحر ما نفدت کلمات اللهه9 قوله تعالی (قل إنما أنا بشر مثلکم یوحی إلی أنما
~~إلهکم إله واحد فمن کان یزجوا لقاء ربه فلیغمل عملا صالحا ولا یشرک بعبادة ربه أحدا).
~~ابن عباس، رضی الله عنه، میگوید که حق تعالی رسول خویش را به11 تواضع میفرماید تا
~~مبادا که بر مردم تکبر کند. فرمود تا12 مقر شود که او نیز آدمی است همچون دیگران؛ الا ms183

PageV01P199

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0200.png)

~~آن است که او را به وحی مکرم گردانیدهاند1؛ چنان که میگوید (یوحی الی أنما الهکم إله
~~واحد » یعنی مرا بر شما هیچ فضیلتی نیست الا به دین ونبوت، و مرا علمی نیست الا
~~آنچه حق تعالی مرا درآموخته است.
# (فمن کان یرجوا لقاء ربه»3. یرجو به دو معنی آمده است؛ یکی امید و یکی خوف.
~~اگر به معنی امید گیرند، معنی آن است که هرکه امید می دارد به لقاء4 پروردگار خود5
~~(فلیعمل عملا صالحا6. و اگر به معنی خوف گیرند، معنی آن که هرکه میترسد [از]7
~~رسیدن غضب پروردگار خود8 (فلیعمل عملا صالحا ولا یشرک بعبادة ربه [490]
~~احدا)9. یعنی انباز نگیرد به عبادت پروردگار خود10 یکی دیگر را، که یا بشر باشند11
~~یا درخت. و بعضی گفتهاند که12 عبادت به ریا نکند. مجاهد13 میگوید13: «جاء رجل الی
~~النبی، صلی الله علیه و سلم، فقال انی اتصدق و اصل الرحم. و لا اصنع ذلک الا لله تعالی فیذکر
~~ذلک منی واحمد فیسرنی ذلک و اعجب به فسکت رسول الله، صلی الله علیه و سلم، و لم یقل
~~شینا فنزلت الآیة».
~~و آن که فرموده15 (ولا یشرک بعبادة ربه أحدا »، و نفرمود که ولایشرک به، از بهر آن که
~~مراد از آن آن عمل است که جهت حق تعالی کنند و دوست دارند که ایشان را بدان16
~~ستایش کنند. و از اینجا است که فرمودهاند17 که صدقه به دیگری باید داد تا به درویشان
~~دهد؛ جهت آن که مبادا که آن درویشان او را بشناسند و او را تعظیم کنند و در وی ریا
~~بادید آید.

PageV01P200

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0201.png)

~~و چنان که گفته شده1 بعضی مفسران گفتهاند که کلمات جمع کلمه است؛ و مراد به
~~کلمات اینجا کلام و حکمت [است]2.
~~و بعضی گفتهاند آنچه مقدر فرموده که آفریده شد یا آفریند [مراد است] بدان دلیل که
~~عیسی را علیه السلام کلمه خواند، چنان که می فرماید، تعالی و ms184 تقدس، ف وکلمته القاها الی
~~مزیم36
~~و بعضی مفسران گفتهاند که «کلمات الله تمامت مقدورات حق تعالی و حکمتما و
~~عجایب است. و بعضی گفتهاند »4 که مراد از کلمات الله اینجا وعدهای است که اهل
~~بهشت را داده و بیمی که اهل دوزخ را کرده؛ و نسبت اتصال این آیت به5 ماقبل این وجه
~~مناسب6 است.
# اکنون به موجبی که تقریر رفت که مفسران گفتهاند، همه مناسب آن است که کلمات
~~این جایگه7 فرمان حق باشد؛ هرچند باری تعالی از کلمات صوری منزه باشد8 کلمات
~~معنوی تواند بود9.
# و از جملهآ مخلوقات باری تعالی یکی10 نوع انسان است که او را به صفات خود متکلم
~~آفریده، و از جملهآ حیوانات او را به خلعت کیاست و ناطقیت11 به حکم تشریف آیت
~~«ولقد کرمنا بنی آدم وحملناهم فی البر والبخر» 12 مخصوص و مشرف گردانیده، و انواع
~~کرامت او را فرموده؛ و این صفت نیز بدو ارزانی فرموده13 که با و جود ناطقیت و کاتبی،
~~متکلمی فی نفس الامر موجود است؛ که اگر سخن به زبان گوید و اگر هرگز نگوید، آن
~~معانی در او موجود و بر آن تأکید14، و از آن اغراض و کمال او15 حاصل است.
# و هرچند در عرف و صورت ظاهر چنان است که کلمه آن را گویند که بدان تلفظ کنند
~~حو در زفان آرند؛ لکن بسیار چیزها میبینیم که بدان تلفظ نمیکنند »16؛ به اشارتی که به

PageV01P201

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0202.png)

~~دست یا به سر کنند معانی کلی از آن حاصل میشود. و پادشاهان که سایه حقاند و امور
~~کلی بدیشان حوالت1، اگر سخنی به زبان گویند و2 اشارتی کنند و اگر مکتوبی نویسند
~~و اگر پروانهای دهند همه را3 سخن و حکم4 و فرمان پادشاه شاید گفتن، و همه یکی
~~باشد و مفهوم آن یکی؛ و هیچ کس را اعتراض نرسد که در5 عوض این آن و در عوض
~~آن چرا این لفظ نگفت؛ چه6 ms185 همه یکی است؛ لیکن تا از آن جمله که ذکر رفت یک قسم
~~از پادشاه صادر نشود آن حواله7 بدو و از او نقل نتوان کردن. و چون از آن معانی چیزی
~~از پادشاه صادر شود، حکم سخن و فرمان دارد.
# همچنین هر حکم که از پادشاه پادشاهان و هر فیض و آفرینش و موهبت که صادر
~~گردد همه را کلمات توان گفتن. آن قادر بی [نیاز]8 چون از جملهآ آفرینشهای بینهایت او
~~یکی کلام و متکلم باشد، اگر فرمانهای او را کلمات گویند حق آن9 تواند بود. و چون
~~مفهوم و نتیجهآ کلمه ظهور چیزی و جهت اظهار چیزی است، و تمامت موجودات را
~~ظهور از او؛ لاجرم تمامت موجودات کلمات او تواند بود.
~~و آنچه مفسران گفتهاند عین10 این11 تقریرات است12. و بدین تقریر و بیان لازم نیست که
~~کلمات به صوت و زفان تصور کنند؛ چه، همچنان که تقریر رفت میبینیم که آن قدر
~~کلمات که به آدمی منسوب است بیصوت13 و لفظ به زفان بر14 وجود آید. و بسیار امور
~~آن است که به و اسطهآ قلم و مداد و کاغذ که مینویسند حاصل میآید. و اگر کسی اشارتی
~~به دست یا به چشم بکند غرض لفظ و کلام از آن [491] حاصل میآید.

PageV01P202

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0203.png)

~~و بدین تقریر و مقدمات تمام1 موجودات کلمة الله باشد، و خصوصا قرآن قدیم که
~~فرموده که (ولا رطب ولا یابس إلا فی کتاب مبین»2. لاجرم تمامت موجودات هاز
~~قرآن قدیم باشد؛ واز این جهت کلماتالله فرموده. و هرچند تمامت موجودات گفتیم
~~که »3 در تحت کلمات الله باشد، لیکن اجرای سنت الهی چنان است که هر چیز و هرکس
~~را که عزتی4 زیادت نهاده و در حق آن عنایتی زیادت داشته آن را به خود مخصوص
~~گردانیده؛ چنان که حبیب الله و روح الله و کلیم الله وخلیل الله و صفی الله؛ و جهت شتری که
~~حق تعالی التفات بدان ms186 داشت فرموده (هذه ناقة الله5.
# و هرچند به موجبی که تقریر رفت تمامت موجودات کلمات الله باشد6، و به حکم
~~(ولا رطب ولا یابس إلا فی کتاب مبین مجموع آن در قرآن قدیم؛ و آن عظیم ترو
~~شریفتر و مخصوصتر؛ جهت آن کلماتالله فرموده، و تمامت موجودات در8 آن
~~مندرج و از آن خارج نه؛ لاجرم به همه تقریرات و9 وجوه کلمات الله به الفاظ قرآن قدیم،
~~چنانکه حکم آیت بدان منزل شده، لایقتر؛ چنان که واقع است و حکم بدان موسوم.
# و چون نیک تأمل کنند، چون همه موجودات به امر حق در و جود آمده؛ و گفتیم که10
~~کلمات الله باشند و غیرکلمات الله نشاید که هیچ چیز دیگر باشد،11 مرکس که تصور کند
~~کلمات الله یک چیزاست خاص به خدا، و دیگر مخلوقات نه خاص باشد به خدا12، شرک
~~باشد؛ چه، همه از آن خدا13 است و به ارادت و فرمان و کلام او آفریده شده؛ لاجرم ممه
~~در تحت کلمات اللهاند. و از این جهت است که او را به مداد دریا حصر نتوان کردن، و به میچ
~~مخلوق دیگر او را نتوان شمرد14، و چنان که فرموده بدان منتهی نگردد و نفاد نپذیرد.
~~و چون کلمات بدین موجب تصور15 کنیم که تقریر رفت، هرچه در وجود آید6

PageV01P203

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0204.png)

~~ساعة فساعة آن کلمات الله باشد، یعنی امرالله. و امر حق و آفرینش از کلیات و جزویات1
~~که پیش از این تا اکنون بوده و از اکنون تا روز قیامت باشد، بیش از وصف و عد باشد.:
~~چنان که فرموده2 که (لو کان البحر مدادا لکلمات ربی) فضلا عن جمیع المخلوقات؛ بلکه
~~همه موجودات خود کلمات رب تواند بود؛ چنان که فرموده3 که (ولا رطب ولا یابس إلا
~~فی کتاب مبین ه.
# و چون به موجبی که تقریر رفت4 تمامت مقدورات موجودات، که یکی از آن قطرات
~~باران است که از ابتدای آفرینش عالم تا انتهای ms187 آن5 باریده و خواهد بارید، و دیگر
~~مقدورات بر آن قیاس کرده که تمامت6 تحت کلمات اللهاند. چون7 عقلا با سر رشتهآ آن
~~روند بدانند که8 آنچه حق تعالی می فرماید که اگر دریا مداد گردد و آن را بدان ضبط کنند
~~مداد دریا به حصر و عد آن وفا نکند؛ و حق تعالی خواسته که بندگان خود را بدان آیات
~~بینات از این اسرار و احوال تنبیه کند و ارشاد فرماید، تا مستعدان با سر رشتهآ آن روند و
~~از آن معانی فهم کنند و بتدریج تدرج9 میکنند؛ و یقین دانند که حصر و عد معانی
~~کلماتالله که تمامت مقدورات مخلوقات در تحت آن و داخل آن است نه به علم [است]
~~و نه به آلت10 و نه هیچ مخلوقی ادراک آن تواند کردن. و آن نامحصور باشد؛ و از آن قسم
~~نامحصور غیراستعمالی که در مقدمه گفته شد هم درگذرد تا مناسب حکم آنچه فرمود
~~(ما نفدت کلمات الله بوده باشد، و از جمیع مخلوقات ممتاز گردد. چه، چنانچه
~~تقریر رفت، همه مخلوقات و مقدورات در تحت آن و در آن11 داخل است. لاجرم حکم
~~آیت ( مانفدت کلمات الله» وارد باشد، و قطعا بدان بحر مداد آن معانی سپری12 نگردد.
~~چه، کلمات الله حاوی و تمامت مقدورات محوی [آن است]12. لاشک حاوی از محوی
~~راجح باشد.

PageV01P204

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0205.png)

# و حکمت باری تعالی در آنچه احوال معانی و حقایق کلمات الله در این دو آیت «قل
~~لو کان البحر مدادا لکلمات ربیه و آیت فولو أنما فی الأرض من شجرة أقلام والبخر یمده
~~من بعده سبعة أبحر ما نفدت کلمات الله »1 منحصر گردانیده و شرحی چند به2 وجهی که
~~الفاظ آن بدان معانی دلالت میکند فرموده تا راسخان در علم و عقلای اولواالالباب از آن
~~حقایق و دقایق غافل نمانند، و از آن اسرار کلمات الهی چیزی بر ایشان کشف گردد.
~~لاجرم باید که تتبع الفاظ و معانی ms188 آن کنند، و بنیاد بر آن نهند نه بر خیالات و اندیشهها و
~~تصورات که هرکس با خود کرده.
# و چون هیچ جای دیگر نظیر آن آیتی نیامده که مناقض آن احکام تواند بود تا3 احتیاج
~~به تأملی و ترددی دیگر باشد، لاشک بنیاد بر آن آیات و الفاظ باید نهادن.
# و به موجبی که تقریر رفت و اقسام مراتب نامتناهی و نامحصور و متناهی برشمردیم
~~و شرح هریک داده شد، و مبین گشت و آن به جمیع احوال و اقسام4 واجب و ممکن تعل
~~دارد چنان که هیچ چیز5 و هیچ مرتبه از آن اقسام و مراتب خارج نیفتد؛ اکنون بباید دانستن
~~و یقین گردانیدن که6 تا آن احکام آیات مذکوره که در باب نفاد نایافتن و منتهی ناشدن
~~کلمات الله به کتابت به بحرها که مداد گردد و اقلام7 اشجار زمین ها8 که در آن باب فرموده
~~و در این رساله غرض و مبحث آن است، از این اقسام از کدام قسم است؛ و مراتب آن
~~اقسام مذکور بر وجهی تصور باید کردن9 که معلوم گردد که از آن جمله کدام قسم10 به
~~ذات11 صفات واجب الوجود که خالق کل شيء است، و کدام قسم به قرآن قدیم که
~~غیرمخلوق است، و کدام قسم به جمیع مخلوقات12 تعلق دارد، تا فرق میان آن مراتب
~~بادید13 آید: چه، فرق میان ایشان عظیم ظاهر و بسیار و بی حد تواند بود.

PageV01P205

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0206.png)

# [اولواالالباب شاید که بعضی از حکمت و اسرار قرآن را دریابند]
~~و یقین است که حقایق درستتر و محققتر از آنچه حق تعالی در قرآن مجید جهت
~~ارشاد عباد خود فرموده نتواند بود؛ و آن را هرکس ادراک نتواند کرد1 الا آن کسان که
~~حق تعالی در حق ایشان فرموده که (یؤتی الحکمة من یشاء ومن یؤت الحکمة فقد أوتی
~~خیرا کثیرا وما یذکر إلا أولوا الألباب »2. آن اولواالالباب شاید که بعضی از آن حکمت و
~~اسرار ms189 بدانند؛ چه، به کنه آن، چنان که حقیقت آن باشد، به حکم آیت (وما أوتیتم من العلم
~~إلا قلیلا)، هیچ کس نرسد.
# پس بر علمای راسخ اولواالالباب واجب باشد در آن فکر کردن و تتبع الفاظ آیات
~~قرآن کردن؛ چه، در تحت هر لفظی از آن هزاران هزار معانی موجود است، و جهت
~~تعیر3 از آن معانی به هزاران هزار الفاظ احتیاج تا حالیا آن اقسام و احوال که مبحث آن
~~است مبین گرداند. و در این شک نیست و4 مقتضی عقل چنان باشد. و حقیقت آن که قسم
~~اعلی مرتبة اعلی را باشد، بلاتردد؛ و همچنین الاعلی فالاعلی والادنی فالادنی.
# اکنون قسم اعلی از5 نامتناهی حقیقی، که در مقدمه یاد کردهایم که6 ماورای آن
~~مرتبهای نیست، صفات ذات واجب الوجود7 باری عز شأنه8 است و بس؛ چنان که برهان
~~بدان قائم است.
# و از9 اقسام نامحصور، که آن مراتب عظیم بسیار حو نامحصور است» 10، قسم
~~نامحصوری که ورای آن هیچ نامحصوری دیگر نتواند بود؛ چنان که اگر از آن درجه
~~بگذرد به مرتبه نامتناهی حقیقی رسد، و اگر از آن درجه نازل گردد به11 مرتبه اعظم
~~مخلوقات آمده باشد، «چنان مرتبه نامحصور که از تمامت مراتب نامحصورات
~~مخلوقات اعلی و اعظم باشد-12 به معانی قرآن قدیم تعلق داشته باشد. چه، چنانکه

PageV01P206

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0207.png)

~~گفتیم مراتب نامحصورات عظیم بسیار است؛ چنان که دریا چون مداد گردد و بدان کتابت
~~کنند یک مرتبه است از نامحصورات، و هفت دریا همچنین؛ و اگر زیادت از آن گویند هم
~~در تحت نامحصور باشد، و اگر کمتر از آن نیز گویند و تصور کنند که به مداد رودخانه نیز
~~چیزی نویسند هم از قسم نامحصور است. و قطرات باران یک روزه که در یک موضع
~~ببارد هم نامحصور، حو آنچه در همه ولایات ببارد هم نامحصور، و آنچه از ابتدای
~~آفرینش عالم تا انقضای عالم باریده و ببارد هم نامحصور است »1. حو زیادت از ms190 آن
~~هرچیز که تصور کنند که کم و کیف را در آن مدخل است هم نامحصور است »2 . لاجرم
~~نامحصورات را مراتب هم نامحصور است، و نامتناهی حقیقی؛ و همچنان که
~~واجبالوجود یکی است، آن نیز یکی است؛ و زیادتی و کمی، بلکه کم و کیف، را مطلقا
~~در او مدخل نه.
# و قسم نامحصور، به موجبی که تقریر رفت، مراتب آن نیز هم3 عظیم بسیار2 و
~~نامحصور است؛ و لاشک آنرا دو طرف افراط و تفریط باشد؛ چون از طرف افراط
~~درگذرد، مرتبهآ دیگر متصور نباشد الا نامتناهی حقیقی که آن صفت ذات باری تعالی و
~~تقدس است؛ و چون از طرف تفریط درگذرد، به مرتبهآ محصور خاص رسد که آن را نیز
~~هرکس حصر نتواند کردن الا مخصوص باشد به علما که به آلات هندسه و هیات تصور
~~آن ممکن باشد: [492] و در تحت آن ثانی5 محصورات بسیار بسیار، چنانکه در
~~تقسیمات آن در مقدمه یاد کرده شده.
# اکنون [چون]6 محقق گشت7 که مراتب نامحصور که8 عظیم بسیار و نامحصور9
~~است10 و متفاوت11، و آنرا دو طرف افراط و تفریط است12؛ مرتبهای از آن نامحصور که

PageV01P207

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0208.png)

~~اعلی مراتب آن است، آن مخصوص است به معانی قرآن قدیم؛ تا از مخلوقات و
~~مقدورات هیچ چیز به حصر و عد آن وفا نکند، و به هرچه تصور کنند که بدان بشمارند و
~~حساب کنند همه سپری گردد و آن سپری نگردد؛ و مع هذا به مرتبهآ نامتناهی حقیقی، که
~~آن به واحبالوجود تعالی و تقدس تعلق دارد و بس، نرسیده باشد. و به موجبی که تقریر
~~رفت، بالحقیقة این بیت که انوری در مدح گفته، جهت هر چیز و هرکس1 که گویند و گفته
~~باشد2 محال تواند بود؛ بلکه جهت مبالغه گفته باشند وگویند؛ لکن وصف الحال قرآن
~~است، و آن معنی جهت حقیقت2 احوال قرآن واقع و وارد تواند بود و بس؛ و به هیچ چیز
~~و ms191 هیچ کس نرسد؛ و آن صفتی است خاص قرآن قدیم را. و تمامت این شرح و بیان که
~~کرده شد مناسب و مطابق این بیت است؛
# و بدین تقریر و مقدمات معلوم می شود که حق تعالی معانی قرآن را نامتناهی حقیقی
~~ننهاده؛ چه، اگر نامتناهی حقیقی نهادی6 این شرح و تفصیل7 نفرمودی، و آن را به مقدار
~~نسبت نکردی، و نگفتی که (قبل أن تنفد کلمات ربی». و غرض از این آن که تا فرق نهاده
~~باشد میان ذات و صفات باری تعالی، و میان مصدر صفات و صفات؛ چنان که در ماقبل
~~بشرح گفته شد. و آنچه پیش تر گفته شد که نشاید که آیات قرآن و الفاظ آن را حمل بر
~~مبالغه فحسب کنند؛ چه، تقریر رفت که در تحت هر لفظی صد هزاران حکمتهای
~~بیپایان باشد. و چنان باید دانستن؛ چه8، آن امثله و تشبیهات که حق تعالی فرموده جهت
~~آن تواند بود تا شرح آن معانی داده باشد و کیفیت آن بر منهاج راستی فهم کنند و از آن
~~حقایق و معانی و اسرار آن واقف گردند. و اگر در ضمن آن اسرار و9 حکمتهالی] عظیم

PageV01P208

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0209.png)

~~نبودی، همین قدر کفاف بودی که فرمودی که معانی کلمات حق تعالی1 به هیچ چیز نفاد
~~نیابد و منتهی نگردد. و2 این معنی مطلقا نفرموده که به هیچ چیز و هرگز منتهی نگردد، الا
~~مقید و معلق فرموده: و در3 آن شکی نیست که هر چیز4 را که معلق کرد5 به چیزی که
~~ممکن الوقوع باشد، آن معلق نیز ممکن الوقوع تواند بود.
# و حکمت باری تعالی از این دو آیت و شرح آن فرمودن آن است که6 تا آنچه در ماقبل
~~یاد کرده شد بدانند؛ و نیز بدانند7 که کلمات الله هرچند به موجبی که حدیث نبوی در آن
~~باب آمده و ذکر رفت8 که [با]9 مصدر خود خواهد رفتن، نبادا چنان پندارند که معانی آن ms192
~~از آن جمله10 است که به واسطهآ مخلوقات یا مانند دیگر مخلوقات منتهی گردد و نفاد
~~پذیرد، الا آن که بالاتر و نامحصورتر از جمیع مخلوقات باشد. و چنان که گفته شد قطعا
~~نباید11 که چنان پندارند که تقریر و شرحی12 که13 در آن دو آیت میفرماید به طریق
~~مبالغه است؛ بلکه بالواقع14 چنان است.
# و چنان که تقریر رفت، به15 هرچه اندیشه و تصور کنند که بدان مقیاس در حصر
~~آوردن ممکن بودی ، چون تفحص کنند بدان مقیاس نیز در حصر نیاید. و آنچه اسم
~~نامتناهی حقیقی مطلق16 بر آن ننهاده، تا فرق باشد میان ذات و صفات و صفات
~~صفات17، به موجبی که در ماقبل بشرح گفته آمد و بیان آن کرده شد.
# و بدین تقریر و مقدمات، قرآن قدیم باشد، و کلماتالله طو تمامت امر و نهی و
~~عبادات و شرایع را مصدر قرآن قدیم باشد و کلمات الله »18 ارادت و فرمان حق تعالی: و
~~تمامت مقدورات و مخلوقات کلی و جزوی که ساعة بعد ساعة و قبل الساعة والزمان تا

PageV01P209

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0210.png)

~~مادام که فرمان واردات حق تعالی تصور توان کردن و1 در حالت قدم و حدوث که پیش
~~از آسمان و زمین و بعد از آسمان و زمین و2 بهشت و دوزخ ابدا هرچه صادر و فایض
~~شود همه داخل و در3 تحت کلماتالله باشد؛ و کلمات الله را مصدر قرآن قدیم است. و
~~آیت (ولا رطب ولا یابس إلا فی کتاب مبین) اشارت بدین معنی است.
# و5 آنچه قرآن قدیم است بدین وجه است که تقریر رفت که ذات باری تعالی بی فیض
~~و ارادت و دیگر صفات متصور نباشد. [و]6 به موجبی که تقریر رفت هرچه قدیما و
~~حدیثا صادر شده کلمات و امر باری تعالی باشد، و کلمات را مصدر قرآن قدیم.
# و این جایگه لطیفهای در خاطر آمده بگوییم، پیش از آن که زیرکی به غور7 حقایق آن8
~~نارسیده سؤال ms193 و اعتراض کند.
# میگوییم: چون قرآن را قدیم9 فرموده و کلماتالله را10 به اسم قدم یاد نکرده، و گفته
~~شد که مصدر کلمات الله قرآن است، چه فرق باشد میان قرآن قدیم و کلمات الله؟
# جواب گوییم11: به وجهی که بعضی مفسران گفتهاند12 که کلمات13 جمع کلمه است و
~~کلمات تمامت مقدورات و مخلوقات است، چنان که در قرآن قدیم 14 آمده در باب عیسی،
~~علیه السلام، که ( وکلمته ألقاها الی مریم »15. و چون لایزال فیض حق تعالی به نفاد16 امراو
~~در آسمان و زمین و ملکوت صادر و وارد است؛ و فرق باشد میان آنچه پیش از این صادر
~~و وارد گشته و آنچه اکنون و بعد از این فایض و وارد شود؛ و هرچند تمامت مقدورات
~~از17 مخلوقات و مکونات در علم حق تعالی کاین و مقدر و معین بوده؛ لیکن فیض لایزال
~~واجب که18 باشد؛ چه، ذات باری تعالی بیفیض متصور نیست. و هرچند آن تمامت

PageV01P210

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0211.png)

~~فیض ها که فایض میگردد، چنان که گفته شد، در علم باری تعالی و تقدس معلوم و مقدرو
~~کاین بوده و آن جمله مجملا در قرآن قدیم1؛ لکن2 مالا کلام3 نشاید که یک لحظه فیاض
~~را، عز شأنه، بیفیض تصور کنند. و فیض بیارادت و امر متصور نه. لاجرم هر فیضی
~~کلمه و فرمانی باشد؛ چه، گفتهایم که غرض از کلمه اظهار (از) چیزی و چیزی است، و
~~کلمه حقیقی از آن باری، تعالی و تقدس، تواند بود که آفرینندهآ کلام و متکلم و سایر
~~موجودات است.
# و بدین تقریر کلمات الله بعضی آن است که پیش از این4 فایض گشته، و بعضی آنچه
~~فایض میگردد، و بعضی آنچه من بعد فایض گردد. و آنچه حق تعالی میفرماید5 که
~~(وإن من شیء إلا عندنا خزاینه وما ننزله إلا بقدر معلوم» 6 بعینه7 این معنی است. آنچه
~~کلماتالله را8 مطلق قدیم نفرموده از این جهت تواند بود؛ و آنچه قرآن ms194 قدیم است و قدیم
~~فرموده از آن جهت است9 که تمامت مقدورات قدیما و حدیثا که در علم حق تعالی کاین
~~و معلوم و مقدر بوده مجملا در قرآن موجود و محفوظ و مثبت است. و تفسیر و معنی
~~آیت (ولا رطب ولا یابس إلا فی کتاب مبین» این تقریر و معنی تواند بود؛ و آنچه گفتیم
~~که مصدر کلمات الله قرآن است از این جهت گفتیم.
# و از جملهآ عظمت و صفات قرآن یکی10 این دو آیت لو کان البخر مدادا* و آیت
~~« ولو أنما فی الأرض من شجرة أقلام11 در صفات و احوال آن فرموده. واین مثال جهت
~~آن فرموده12 که بر احوال آن عامه واقفاند، و در آن شروع دارند، و پیش ایشان مشاهد
~~است، و از آن قیاس توانند کرد13 تا بعضی از عظمت آن معلوم کنند. و هرکس که تصور
~~کند که آن14 صفت [و]15 معنی به طریق مبالغه است، از جهل و کوتاه نظری و بی دیانتی
~~تواند بود؛ بلکه کفر باشد.

PageV01P211

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0212.png)

~~و آن قرآن قدیم1 جهت هدایت خلق به وقتی به خلق فرستاد که غایت زمان کمال بود،
~~و واجب آن که بر دست خاتم کمالات نوع انسان فرستد. و به حکم حدیث نبوی که
~~«بعثت الی الاسود و الآحمر»2 آن را به خلایق فرستد تا به حکم آیت (یذخلون فی دین الله
~~أفواجا»3 از ابتدا تا اکنون و بعد از این تا انقراض عالم همه4 بدین وجه که مشاهده
~~میرود فوج فوج به دین حق درمی آیند، تا به حکم5 (وما أرسلناک الا رحمة للعالمین)6
~~آن رحمت شامل همه عالمیان بوده باشد. و شرایع امر و نهی و وعد و وعید که در قرآن
~~است، بدان حکم بر همه عالمیان کرده؛ و کلماتالله که فرمان است، بر سر همه
~~موجودات؛ بلکه هیج موجودی بی کلمات الله نتواند بود. [لاجرم7 بر سر همهآ موجودات
~~حاکم، و همهآ موجودات محکوم او تواند ms195 بود]8، و لاشک حاکم از محکوم افضل باشد.
~~به9 موجبی که به انواع و امثله و براهین و ادله تقریر رفت، در آن شکی نماند که معانی
~~کلماتالله به موجبی که حق تعالی در آن هر10 دو آیت فرموده به بحر و هفت بحر دیگر و
~~اشجار زمین که اقلام گردد و معانی آن بدان نویسند سپری نگردد؛ والله اعلم.
~~و هرچند در این بحث آنچه گفتیم کفاف است، لکن جهت11 زیادت توضیح و بیان
~~بحثی دیگر میکنیم و مثال معقول میگوییم تا به وجهی و نوعی دیگر روشن گردد؛ چه،
~~مانند آن اسرار و حکمتها[ی] باری تعالی تا به انواع و وجوه [493] بسیار نگویند در
~~خاطر هرکس قرار نگیرد و مفهوم هرکس نشود. و چندان که معانی به فهم متعلمان
~~حبآسانی رساند ثواب»12 آن13 بیشتر تواند بود.

PageV01P212

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0213.png)

# میگوییم آنچه فرمود که (ما نفدت کلمات الله ه، در این سخن هم احتمال دارد دکه
~~به هیچ چیز نفاد نپذیرد، و هم احتمال دارد 1 که به چیزی زیادت از آن نفاد پذیرد. لکن
~~آنچه در آیت دیگر میفرماید که «قبل أن تنفد کلمات ربی»، و نیز آنچه این همه شرح
~~میدهد و آن را به مقدار منسوب میگرداند و مطلق حکم نمی فرماید که به هیچ چیزنفاد
~~نپذیرد و معلق و مهمل میماند2، چنان که یاد کرده شد، همان معانی تواند بود که شرح
~~دادهایم. لکن مثالی در آن باب بگوییم:
~~و آن چنان است که اگر شخصی عاقل و کامل3 [باشد]4 و خواهند که علم و کمال او را
~~شرح دهند، اگرگویند که در5 تبریز هیچ کس نباشد که در علم و کمال برابر او باشد؛ بدی
~~تقریر6 ممکن که در بغداد برابر او باشد، و ممکن که آنجا نیز نباشد. چه، لازم نیاید که
~~جهت آن که در تبریزگفت فحسب، و بغداد را تعرض7 نرسانید، در بغداد البته باشد. و آن
~~معنی محتمل هردو قضیه تواند ms196 بود. و اگر تعرض8 بغداد9 رسانیده باشد، یمکن که در
~~ملکی دیگر باشد. حو اگر تعرض ملکی دیگر رسانیده باشد، یمکن که ملکی دیگر
~~باشد»10؛ و همچنان که گفتیم احتمال آن نیز دارد که نباشد.
# لکن سخن موجز و11 مختصر مفید آن تواند بود که جزم باشد. و کلام الله باید که جزم
~~و قاطع باشد؛ چه12، اگر نظیر او در عالم نبودی، خود همین قدر کفاف بودی که گفتی
~~که در عالم هیچ کس نباشد که در علم و کمال برابر فلان است؛ چه حاجت که این همه
~~دراز گوید؟
~~و لاشک اگر مردی بزرگ و کامل و دانا در مانند آن قضایا سخن گوید، هرکه بشنود
~~حکم کند که حکمتی و سری13 هست؛ و اگر عامی و جاهلی گوید، بر آن بنیادی ننهند، و

PageV01P213

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0214.png)

~~گویند: یحتمل که مکرر میگوید، یا درازنفسی میکند. و از آن جهت1 که یک لفظ سخن
~~علما و حکمای2 بزرگ که آسان به فهم هرکس نمیرسد، شرح هالای] بسیار میکنند تا
~~نتیجهای3 بدهد و به قاعدهآ اصول بازآورند. و اگر حمل بر آن رود که آن شخص آن
~~سخن به مبالغه میگوید و یا دراز نفسی و مکررات24 میکند، این هردو معنی عیب و
~~نقصان باشد، و کلام باری تعالی از آن معانی منزه است.
# و همچنان که در حق خاتم النبیین فرمود که خاتم است و احوال مرتبهآ او5 به آیات
~~قاطعه فرمود که (ما کان محمد أبا أحد من رجالکم ولکن رسول الله وخاتم النبتین»
~~اکنون اگر کلام الله مطلقا از قسم نامتناهی حقیقی بودی، حکم قاطع فرمودی.
~~و چون گفتیم که حمل معانی کلام خدای8 بر مجرد مبالغه و تکثیر سخن نشاید کردن،
~~و مالا کلام آنچه حق تعالی در آن9 دو آیت مذکور از صفات معانی کلماتالله یاد کرده و
~~مثال و نسبتی که فرموده واقع است، و بر آن موجب10 بشرح11 و بسط یاد کرده شده، تا ms197
~~فرق بادید12 آید میان ذات و صفات باری تعالی و قرآن قدیم و سایر مقدورات
~~و مخلوقات.
# اگر قائلی گوید که چرا در یک آیت اشارت به یک بحر کرد و در یک آیت13 دیگر
~~اشارت به یک بحر و به غیر آن به هفت بحر دیگر، و در آیت اول ذکر اقلام نکرد و در
~~آیت دوم ذکر اقلام کرد؛ و چون هفت بحر را که موجود است ذکر کرد، اقلام را نیز12 چرا
~~هفت چندان ذکر نکرد؟ جواب آن بر چند وجه میگوییم15؛ والله اعلم6

PageV01P214

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0215.png)

~~وجه اول آن که در آیت اول1 مطلقا فرمود که نفاد نپذیرد. لاجرم تناقض لازم نیاید:
~~چه، اگر کسی عالمی را گوید که در شهری نظیر خود ندارد2 بعد از آن گوید که در مفت
~~شهر نظیر ندارد، اول از بعضی کمال او اخبار کرده باشد؛ بعد از آن از بعضی دیگر اخبار
~~کرده؛ و هردو واقع باشد. و به سبب سخن دوم متردد نباید شد که او را3 آن مرتبه که دوم
~~نوبت ذکر کرد نتواند بود، یا ممکن نباشد. و احوال کمال او هنوز در خاطر موقوف باشد.
~~«چه، شاید که او را زیادت از آن نیز کمالی باشد. چه، صفت کمال منحصر نگردانید در
~~مقداری معین، الا گفت4 در فلان شهر نظیر ندارد. لاجرم تصور کمال او معلق و موقوف
~~باشد، »5 و در تحت امکان که زیادت از آن تواند بود.
# همچنین در هر دو آیت معلوم می شود که بدان بحرها کلماتالله نفاد نپذیرد. و
~~همچنان که گفته شد که حق تعالی خواسته که مثال فرماید تا خلایق بدان6 مثال احوال و
~~عظمت کلام الله بدانند7، مثال آن در عناصر باز نموده که آن8 جزوی است از اجزای بدن
~~انسان، و انسان را در آن تصرف و او را مشاهد و همواره به احوال آن مشغول و در آن
~~مستغرق. و به آلتی دیگر، که آن ms198 آلت نیز به انسان مخصوص است و بدان آلت از ملاتکه
~~سبقت برده و او مسجود و ملائکه ساجد گشته؛ و آن علم اسماء و کتابت است؛ چنان که
~~حق تعالی میفرماید که ( وعلم آدم الأشماء کلها ثم عرضهم علی الملائکة فقال أنبونی
~~بأسماء هؤلاء إن کنتم صادقین قالوا سبحانک لا علم لنا إلا ما علمتنا إنک أنت العلیم الحکیم قال
~~یا آدم أنبثآهم بآشمائهم قلما أنبأهم بأشمائهم قال الم اقل لکم إنی أعلم غیب السموات والأزض
~~وأعلم ما تبدون وما کنتم تکتمون وإذ قلنا للملائکة اشجدوا لإدم فسجدوا إلا إبلیس أبی
~~واستکبر وکان من الکافرین»9.
~~در آیت اول هرچند اسم قلم نیست لکن10 معنی کتابت هست. و کتابت نتواند بود الا
~~به قلم، و بدان مقدار قلم که موازی آن باشد که بدان وفا کند. لاجرم معنی آن ضمنا در آن

PageV01P215

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0216.png)

~~بوده باشد. بحر محیط را میفرماید که اگر بدان معانی قرآن بنویسند کلمات خدای1
~~سپری نگردد. و اگرنه علم کتابت بودی که بدین وجه تقریر فرمود، به چه چیز دیگر2
~~تصور توان کردن که3 چنین نموداری بدین بسیاری و عظیمی تقریر کند شرف علم اسما و
~~کتابت را، که به حکم4 ( ولقد کرمنا بنی آدم»6،5 ( وعلم آدم الأسماء کلها7 که به انسان8
~~کرامت فرموده حقیقت و شرف آن از این معنی بهتر معلوم میشود. چه، اگر انسان مطلقا
~~علم کتابت و اسما ندانستی9 ممکن نبودی که این معنی با او تقریر توانستی10 کردن یا11
~~فهم کردی. و چون کسی خواهد که عظمت چیزی گوید و تقریر کند، اول تقریر آن در
~~اندک کند، و بعد از آن تدرج12 نماید تا در خاطر بهتر نشیند.
~~دریا از چهار عنصر یکی است. و آنچه از عناصر پیش از این و اکنون بادید آمده و
~~می آید و آنچه من بعد بادید خواهد آمدن، پیش اکثر خلق، کامل و غیرکامل، روشن که
~~مفردات و مرکبات آن عظیم بسیار است؛ ms199 و هیچ کس تصور نتواند کردن که آن را حصر
~~توانند کردن. چه، روزبه روز آنچه در وجود آید، مثلا بارانی که در روزی در همه عالم
~~ببارد یا بخاری که در همه عالم متصاعد گردد ساعة بعد ساعة، و جمیع مخلوقات و
~~تأثیرات و متغیرات و متبدلات که از ابتدای عالم تا انتهای آن بوده و باشد، و آن همه
~~مقدورات و مخلوقات است و به امر حق تعالی، که گفتیم که کلماتالله است، میسر
~~میگردد. و از آن جمله مقدورات13 آنچه به عناصر تعلق دارد، به موجب مذکور، عظیم
~~بسیار و نامحصور تواند بود.
# و آن کس که در دریایی14 مداد که به آن معانی قرآن نویسند، و هنوز بدان وفا نکند،
~~تعجب دارد، و از غایت15 تعجب به فهم او نرسد [و] مستبعد شمرد، چون در این
~~مقدورات عنصری که بر شمردیم نظر کند این از آن عجبتر نماید و او را معاینه16

PageV01P216

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0217.png)

~~گردد و منکر نتواند شدن؛ بلکه مقر گردد که حساب چنان چیزی نتوان نوشتن الا به
~~دریایی مداد چنان که فرموده و آیت *لو کان البحر مدادا » منزل گشته، و در آن هیچ
~~مبالغتی نیست.
# و بعد از آن چون این معانی تفهیم فرموده، سبب آن که تا ظن نبرند که حصر
~~متجددات احوال عناصر را به یک دریای محیط نسبت کرد متجددات احوال افلاک که
~~هر فلکی زیادت از کرهآ زمین است مفردات و مرکبات آن تصور کنند که مگر زیادت از
~~معانی کلماتالله باشد، فرمود که ذمن بعده سبعة أبحر ه؛ یعنی به غیر آن بحر که در آیت
~~اول گفتیم و آن به متجددات و مقدورات [آیت دیگر تعلق دارد، به غیر آن هفت بحر
~~دیگر را در ازای متجددات و مقدورات]1 هفت طبقه افلاک نهاد تا آن وهم مرتفع شود
# و هرچند در علویات نیز امثله مانند بحر تواند بود که بدان تمثیل کنند، لکن چنان که
~~گفتیم ms200 که هر آدمی را علم بدان نرسد که آن تمثیل2 نادیده را فهم کند، و دریا پیش ایشان
~~عظیم بعظمت و محسوس است؛ به موجبی که یاد کرده شد[494] مقدورات و
~~متجددات افلاک را نیز بدان تمثیل3 و نمودار اشارت فرمود.
# و آنچه پیشتر آیت اولین منزل فرمود جهت آن است که بنی آدم را بر احوال
~~عنصریات وقوف زیادت است و بدن او از آن مرکب و همواره در آن مستغرق و متاهاد
~~است، تا اول آن را معلوم کنند و بر آن اسرار واقف گردند4 و ایشان را محقق گردد که
~~معانی کلمات الله زیادت از تمامت مقدورات و مخلوقات عنصریات است.
# و بعد از آن آیت دومین منزل گردانیده تا بدانند که تمامت مخلوقات و اوضاع و
~~تأثیرات که پیش از این بوده و اکنون در و جود آمده و خواهد آمدن تصور حصر آن به هیچ
~~چیز نتوان کردن و گفتن الا آنچه در ازای آن احوال زمین و هر فلکی دریایی مداد تصور
~~کنند که بدان مینویسند و معهذا تمامت احوال مخلوقات از مفردات و مرکبات و اجزا و
~~اوضاع و تأثیرات هفت آسمان و زمین سپری گردد و معانی کلماتالله زیادت از آن باشد:

PageV01P217

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0218.png)

~~تا روشن گردد که معانی کلام الله از جمیع مقدورات مخلوقات کلیات و جزویات زیادت
~~است و ماسوی الله1 همه در حکم و فرمان و امر کلمات الله.
# و هرچند این بیت را که وصف الحال معانی قرآن قدیم و کلماتالله بود هم پیش تر از
~~این نوبتی دیگر جهت مثال موجز آن نوشتهایم، لکن جهت آن که عظیم خوب و مناسب و
~~مطابق آن آمده نوبتی دیگر این جایگاه که موضع آن را لایق افتاد مکرر مینویسم: چه،
~~در هیچ جای و جهت هیچ کس و هیچ چیز آن معانی وارد و لایق نیست الا جهت قرآن
~~قدیم وکلمات الله:
# ای کاینات را به وجود تو افتخار ms201   ای بیش از آفرینش و کم ز آفریدگار
# اما آنچه2 اقلام را چرا در آیت اولین ذکر نکرده، سبب آن در ماقبل یاد کرده شد.
# اکنون سبب آنچه در آیت دومین ذکر اقلام چرا کرده، و چون ذکر کرده چرا مانند آن
~~که (من بعده سبعة أبحر » فرموده اقلام را نیز هفت چندان ذکر نکرده و نگفته، تقریر و
~~بیان میباید کردن.
# میگوییم: هرچند به موجبی که ذکر رفت در آیت اولین ذکر اقلام نکرد و در ضمن آن
~~مندرج است؛ لکن چون آن معانی در باب آسمانها و زمینها که باهم مجتمع گردانیده
~~میفرمود، در این نوبت دومین خواست که لفظ اقلام3 فرموده باشد تا به هردو وجه
~~مضمر و غیر مضمر آمده باشد تا رو شن تر و واضح تر بود، و ذکر قلم که در این آیت آمده
~~شاهد آن آیت دیگر باشد و معنی آن بر این و این بر آن مرتب بود. و چون جهت مثال
~~میفرماید، چندان که مثال روشنتر و واضحتر باشد مفهومتر تواند بود.
~~اما آنچه اقلام را هفت چندان نفرمود دو وجه است: وجه اول این که23 به یک قلم،
~~مداد5 بسیار توان نوشتن؛ و وجه دوم6 آن که دریا همان است که موجود است، لکن

PageV01P218

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0219.png)

~~اشجار هر سال به طریق نشو و نما و کشت و زرع و غرس، همچنان که سایر مخلوقات و
~~احوال آن بتازگی بازدید1 می آیند، آن نیز بادید میآید و احتیاج بدان نداشت که هفت
~~چندان گوید؛ چه، مایه موجود و روز به روز زیادت میگردد.
~~اما سبب آنچه در آیت اولین کلمات ربی میفرماید و مکرر میکند و در آیت دومین
~~کلماتالله میفرماید، آنچه مفسران در آن باب گفتهاند [و ] این ضعیف را در خاطر آمده.
~~در آیت اولین چون خطاب فرمود و گفت قل؛ در جواب آن واجب که مخاطب گوید ربی.
# وجه دیگر آن که به موجبی که در مقدمه ms202 تقریر رفت2 در آیت اول که بحر مطلق فرمود
~~و آن اشارت به مقدورات و مخلوقات است و احوال افلاک داخل آن است3 حوالت آن با
~~خود و احوال زمین میکند و میگوید ربی؛ و در آیت دو مین که اشارت هم به زمین است
~~که فرموده که ( والبحر یمده} و هم به هفت افلاک که فرمود4 من بعده سبعة ابحر؟.
~~اضافت تنها با خود نکرد و کلماتالله گفت تا از زفان5 همه گفته باشد مناسب آیت (اله
~~نور السموات والأرض : چه، این آیت نیز سبب آن که در احوال سماوات و ارض گفته و
~~اشارت به مجموع و جهت همه میفرماید آن را نیز « الله نور السموات والأرض فرموده.
# اما آنچه تقریر رفت که * والبحر یمده، آن یک بحر جهت مقدورات و مخلوقات و
~~متجددات و متغیرات اشارت کرده؛ و آنچه فرموده که (من بعده سبعة ابحر 4، جهت
~~احوال مخلوقات و اوضاع و تأثیرات هفت6 افلاک رعایت فرمود.
# اگر معارض گوید که چون قمر که بر فلک اول است نزدیک است به مقدار زمین و او
~~مرکوز در فلکی که آن فلک را تدویر او خوانند، و آن تدویر او7 در سطبری فلک او
~~است، پس فلک او که زیرترین افلاک است و کو چکترین [ممثلات]8 اضعاف اضعاف
~~اضعاف زمین باشد، و همچنین فلک او در بطن فلک عطارد و فلک عطارد در بطن فلک
~~زهره و فلک زهره در بطن فلک آفتاب9. و آفتاب تقریبا صد و شصت بار چند زمین

PageV01P219

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0220.png)

~~است، و او مرکوز در فلک مدور او، و فلک مدور او در سطبری فلک او. از این جا قیاس
~~توان کردن که فلک آفتاب تا به چه حد بزرگ باشد. و سطبری فلک مریخ بیش از آن است
~~که فلک آفتاب و هرچه در اوست؛ دیگرباره بزرگی فلک1 او را چگونه قیاس توان کردن.
~~و مجموع فلک مریخ در بطن فلک مشتری، و آن ms203 مجموع در بطن فلک زحل است؛ و
~~بزرگی فلک او چگونه تصور توان کردن؟
~~و چون آن تفاوتها عظیم بسیار است، بایستی که مثال همه متساوی نفرمودی. چون
~~جهت احوال زمین و کتابت آن یک بحر مداد فرمود، بایستی که جهت فلک [قمر که]2
~~بزرگتر از آن است [زیادت فرمودی؛ و همچنین جهت هر فلکی که بزرگتر است]3 هم
~~بدان نسبت زیادت فرمودی.
# جواب آن بر دو وجه میگوییم: یکی اقناعی و دیگر حقیقی
# اما اقناعی: و آن آن است که مثل و مثال لازم [نیست]4 که در همه و جوه مناسب باشد؛
~~وچون حق تعالی فرمود که (إن الله لا یستحیی أن یضرب مثلا ما بعوضة فما فوقها)5، در
~~بعضی احوال روشنایی چراغ را به مثال نور آفتاب توان گفتن و صور اقالیم بر طبقی کاغذ
~~مصور توان کردن و یک شهر بلکه یک دیه بلکه یک خانه بر همان طبق کاغذ صورت آن
~~تصور6 توان کردن و طرح آن منقش کرد، و مانند آن تمثیلات بسیار.
~~اما وجه حقیقی: و آن چنان است که تا جهد باشد سعی باید کرد تا مثال و نظیری که در
~~کلام الله باشد چنان تفسیر و تأویل کنند که مناسب و واقع باشد و معلوم و معقول و
~~محقق7. و در آن شک نیست که بدان وجه تقریر و تأویل کردن بهتر از آن که به وجهی
~~دیگر؛ چه، معقول و مناسب ننماید.
# میگوییم که مشاهد و معاین است که متجددات و متولدات8 و مؤلفات که در9 زمین

PageV01P220

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0221.png)

~~هست عظیم بسیار است، و در امکان1 و اوضاع آن متجددی نه، و در آن ترکیب و تألیف
~~متصور نه. و حق تعالی چون علیم و حکیم است، به علم و حکمت خود واقف که احوال
~~مخلوقات به2 تأثیرات فلک قمر در آن فسحت و بزرگی همان مقدار است که در
~~تنگنای زمین.
# و مثال آن چنان است که در صحرایی کو ms204 چک خیمههای بسیار تنگ3 درهم فروآمده2
~~و عظیم مشغله5 باشد، و همان مقدار مردم در صحرایی که صدچندان باشد فروآیند در
~~نظر اندک نماید؛ لکن چون موازنه کنند و بشمارند هردو در عدد متساوی باشند، لکن
~~زمین که منزلگاه ایشان است متفاوت باشد. و مانند صحرایی کوچک که در او علف
~~بسیار رسته باشد، و صحرایی که هزارچندان باشد و به اسباب معینه در او علف اندک
~~روید. هرچند در صحرایی بسیار و در صحرایی کمتر باشد، لکن چون موازنه کنند، علف
~~در هر دو موضع مقابل همدیگر باشد.
# و مانند (اصطرخی)6 کوچک که در آن ماهی بسیار متولد شود، و اصطرخی که
~~هزارچندان باشد و در او ماهی اندک متولد شود؛ و چون مقابله و موازنه کنند ماهی هر
~~دو اصطرخ کوچک و بزرگ متساوی باشد، و تفاوت در بزرگی و کو چکی اصطرخ باشد
~~نه در ماهی.
# و هرچند دلیلی از آیت قرآن واضح تر نتواند بود که بدان تمسک کنند، چنان که در این
~~معنی وارد گشته، جهت آن که به فهم هرکس نرسد دلیلی معقول ایراد میکنیم. و آن
~~آن است که قمر در یک ماه دوری میکند، و آفتاب در یک سال، و زحل در سی سال. پس
~~لازم آید که تا زحل یک دور کند7 قمر سیصد و شصت8 دور کرده باشد. پس فلک قمر
~~اگرچه به مقدار کوچکتر است از فلک زحل، اما در اوضاع و حرکات و تغیرات و ادوار5
~~از آن10 زیادت است. و شاید که آن زیادتی اوضاع و تغیرات در مساوات به11 زیادتی فلک

PageV01P221

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0222.png)

~~او باشد و دیگر احوال که او به سبب [495] بزرگی راجح باشد از فلک قمر؛ و چون
~~موازنه کنند نزدیک باشد که مجموع این مساوی مجموع آن باشد؛ چنان که حق تعالی بر
~~آن واقف است و مقدار و موازنهآ هریک از زمین و آسمان به بحری مداد کرده که بدان
~~بنویسند.
# همچنین ms205 آسمان قمر را با زمین همین نسبت است، و هر فلکی را از افلاک که بزرگتر
~~از یکدیگرند با همدیگر همین نسبت تصور باید کردن؛ چه، بدین وجه واقع است.
# و حق تعالی واقف آن اسرار و جمیع دیگر اسرار و خفیات است، و تمامت
~~موجودات در علم قدیم او معلوم و مقدر، و میزان و قسط و مقدار به دست قدرت او؛
~~چانکه فرموده که (وإن من شیء إلا عندنا خزائنه وما ننزله إلا بقدر معلوم). و نیز فرموده
~~که ( دوکل شیء عنده بمقدار) و نیز فرموده که (أن الله بکل شیء علیم) ونیز
~~فرموده - (إن الله قد أحاط بکل شیء علماک5و (أخصی کل شی عددا).
# و هرچند در قرآن در باب این معانی آیات بسیار آمده و همه مصدق این معانی است،
~~لکن در این موضع جهت این معانی در آیات ماقبل و مابعد این آیات که به تفسیر آن
~~مشغولیم معین و روشن بدین اشارت فرموده؛ چنان که میفرماید که (ما خلقکم ولا
~~بغثکم إلا کنفس واحدة إن الله سمیع بصیر»7. این اشارت به جمیع مخلوقات است، و آنچه
~~مجموع در علم او معلوم و مقدر مانند یک نفس همه در یک حالت معامعا بی تقدیم و
~~تاخیر آفریده، و از علم او دفعة واحدة معلوم و مقدر بوده؛ و بدان سبب در عقب آن
~~می فرماید که (إن الله سمیع بصیر). و بعد از آن حکایت و احوال آفتاب و ماه جهت
~~نمودار آن میفرماید، و میفرماید که همه را اجلی مسمی هست، و میفرماید که9 (إن
~~لله بما تغملون خبیر )10. این تعملون اشارت به تمامت حوادث و متجددات و احوال1

PageV01P222

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0223.png)

~~است که هرچه از ایشان صادر شود پیشتر در علم او معلوم و او بدان خبیر و واقف بوده
~~این همه معانی که بعد از آیت (ولو انما فی الأرض من شجرة» می فرماید، جهت آن
~~فرموده تا دانند که هرچه حق تعالی ms206 در آن معانی فرموده1 نه از سر بیوقوفی و گزاف
~~است، بلکه از سر دانش و وقوف تمام بر آن است و میزان و مقدار آن و همه اشیاء به
~~دست قدرت او، به موجبی که این مقدار به هریک از آسمانها و زمین حوالت فرموده2.
~~واقع است و مناسب و مطابق و موازی آن. و به موجب این آیات و اعتقاد بدان و براهین
~~عقلی نشاید که هیچ کس منکر آن شود.
# و هرچند دربیان آن به هیچ تقریری دیگر احتیاج نداریم، لکن جهت زیادت توضیح و
~~تحصیل ایمان قلبی ناقص عقلان مثالی چند بگوییم؛ چه، ایمان به زبان همه دارند اما به
~~دل جز کاملان را که بر اسرار واقف باشند نبود.
# و آن چنان است که از جمله مخلوقات باری تعالی یکی انسان است. میبینیم که
~~شخصی3 هست که صد دینار زر راست نمیتواند کردن4؛ و بعضی هستند که به علم عقد
~~انگشت5 به یک لحظه صد هزار هزار دینار حراست6 میکنند. و از ایشان زیادتتر آنان
~~که به علم هندسه و ضرب و قسمت اضعاف آن حساب میکنند؛ و آن به جایی رسد که
~~انبارهای غله را ناشمرده ضبط کنند و بدانند که چند است. و از ایشان زیادتتر7 آن که
~~صاحب علم8 هیأت به علم رصد با آن که در تمامت عالم سیر ناکرده و نادیده و
~~نپیموده9 و بر آسمان نرفته و نپیموده10 بداند11 که مسافت و مقدار هریک چند است12 و

PageV01P223

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0224.png)

~~باز مسافت از هریکی تا دیگری چند است. و این شخص به موضعی متمکن نشسته
~~باشد،1 و این همه بعد و دوری پیش ذهن او قریب و این مشکلات پیش او حل و علم او
~~بدان محیط و پیش او مضبوط و معین و مقرر؛ و در صد دینار زر که به ترازویی برکشند
~~زیادت بقصان متصور باشد.
# و این همه معانی که تقریر رفت2 برهان قطعی محقق، و از ms207 آن غلط متصور نتواند بود. و
~~از ایتان زیادتتر انبیاء؛ و از ایشان زیادتتر انبیای مرسل، علیهم السلام، علی اختلاف
~~مراتبهم، که علوم ایشان به جایی می رسد که از آن نیز هرکس نشان بازنداند23 داد2 و به
~~گوش نیز نتواند شنید؛ و معجزات یک قسم باشد از آن علوم.
~~و از آن زیادتتر مرتبهآ خاتم النبیین، علیه افضل الصلوات واکمل التحیات، که فرموده
~~الی مع الله وقت لا یسعنی فیه ملک مقرب و لا نبی مرسل». و جبرئیل5 امین به وقت وصول به
~~قاب6 قوسین با حضرت نبوت مرافقت نتوانست کردن، و بازماند و گفت «لو دنوت انملة
~~لاحترقت». چون مراتب انسان که همه7 مخلوق و عباد اواند بدین وجه باشد و عالمیان آن
~~را باور می دارند و پیش ایشان معاینه است، و هرچند جای8 تعجب است، لیکن همه
~~بدان مقرو معترف و شاهدیم که آن معانی هست. و این همه شبنمی است از آن بحر علم
~~که شرح دادیم که جمیع مخلوقات در علم او دفعة واحدة بلاتقدیم و تأخیر9 و تمثیل
~~دیگر10 معلوم و مقدر بوده.
# تمثیل11 دیگر12 جماعتی که ایشان در هر زمانی13 و14 هر ولایتی به امانت و دیانت
~~منسوب باشند و مشهور بدانچه حزر15 غله و قیمت اجناس نیکو میدانند؛ چون16 اتفاق12

PageV01P224

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0225.png)

~~افتد که آن حزاران1 حزر2 [مزارعات]3 ولایتی بکنند، با و جود آن که محقق است که قطعا
~~بحقیقت نه مساحت زمین کما ینبغی، و4 نه مقدار و5 وزن و عدد ارتفاعات میدانند*،
~~آنچه ایشان7 دیده و حزر کرده اعتماد بدان8 کنند و سخن ایشان9 بشنوند. و شاید
~~که زمینی را که به مساحت ده دست10 باشد به اضعاف آن حزر کنند که زمینی که
~~مساحت آن به اضعاف آن باشد، و وجه و علت آن به بسیار ارتفاعی 11 زمین12 مخصوص
~~و کم ارتفاعی این زمین دیگر حواله13 کنند، و این مجموع از حزار14 مسموع دارند و
~~گزاف بدو ms208 حواله نکنند.
# و همچنین آن کسان که مقوم اجناس باشند، قیمت اجناس مختلف کنند؛ بعضی که به
~~حجم کوچک باشد قیمت بسیار، و بعضی که به حجم بسیار باشد قیمت اندک15. و اگر
~~اتفاق افتد که پادشاهی فرماید تا چنان مقومی معتمد صادق القول خزاین او را قیمت کند
~~و به جنس بنهد16، یک خروار17 مرصع و جواهر را مقابل هزار خروار بار کرده و جدا
~~نهاده. چون کسانی که بر آن واقف نباشند، هزار خروار بار بینند که اگر خواهند که آن را
~~ببینند18 به مدتها ببینند و بدانند که چیست و چند است و از چه بابت و از چه جنس و از
~~کدام ولایت آوردند و دیگر احوال که آن19 بسیار است، تصور نتوانند کردن؛ و یک خروار
~~بار جدا بینند که مختصری20 باشد، و بدان21 نیز واقف نباشند، و آن مقوم گوید که قیمت
~~این در مقابل آن همه است؛ با وجود آن که پیش ایشان عجب نماید و بر آن قطعا واقف
~~نباشند و بر ایشان احوال آن تمام مشکل، و هرچند آن مقوم نیز کما ینبغی قیمت و احوال

PageV01P225

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0226.png)

~~حقیقی آن نداند؛ لکن چون نام او مقوم و معتمد است و بر آن وقوفما1 دارد، او را
~~تکذیب نکنند و قول او را2 معتبر و معول علیه نهند [و]3 باور دارند و بر آن کار کنند.
# و آفرینندهآ این همه علم و تقویم4 و تعدیل و معتمد مشارالیه5 باری تعالی و تقدس
~~است؛ و همه فیض است از کمال علم و قدرت. و آن فیض به مثابت طلی6 و بخاری باشد
~~که از دریا7 برخیزد، بلکه کمتر از آن. چه، بخار که از دریا برخیزد نقصان در آن متصور
~~باشد؛ و در مصدر فیض او، به واسطهآ افاضت فیض، نقصان محال8، و متصور نه.
# اکنون چون از آن حزاران9 و مقومان این همه معانی به اسباب که تقریر رفت مقبول و
~~مسموع ms209 است، و بنیاد بر سخن ایشان مینهند و معتبر و مقرر میشمرند و بدان عمل
~~میکنند، چرا تعجب باید داشتن و باور نداشت که حق تعالی موازنهای که به10 مثال بحر
~~مداد جهت زمین و آسمانها کرده نه مقداری واقع است و در آن زیادت نقصانی تواند
~~بود؟ و چگونه شاید که مطلقا بنیاد بر این ننهند11 و در آن تردد برند که شاید که جهت
~~مبالغت12 فرموده باشد! بلکه میگوییم که قطعا آن میزانی و مقداری موازی و مساوی
~~است، و به موجبی که فرموده قطعا در آن تفاوتی13 و زیادت [و] نقصانی نیست.
# وچون بدین وجه تقریر رود، و محقق که (کل شیو مالک الا وجهه) 14، و آیت
~~(فصعق من فی السمواتک5 و (یؤم نطوی السماء کطی السجل للکتب)16 و (یوم تبدل
~~الارض غیر الأرض والسماوات وبرزوا لله الواحد القهار) 17 خواست حق تعالی وبنیاد
~~مقدورات و آفرینش او تعالی و تقدس که بر آن وجه مقدر بوده باشد، و در علم او کاین و
~~مقدر و معلوم بوده که از ابتداای] آفرینش آسمانها و زمین تا انتهای آن که آن را روز

PageV01P226

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0227.png)

~~موعود میفرماید [496] جمیع مقدورات مخلوقات که در آسمان و در زمین واقع شودو
~~آن مقدار باشد که چون احوال آن هریک به بحری مداد بنویسند و آن بحر تمام و سپری
~~گردد و نفاد پذیرد و در یوم1 موعود آن باشد و2 آیت « یوم تبدل الأرض غیر الأرض5
~~«در آن حالت باشد»3
# و حق تعالی هرچند احوال زمین و آسمانها، علی سبیل الاختلاف، هریک به نوعی و
~~وضعی و عظمتی دیگر آفریده؛ چنان که هیچ دو چیز من جمیع الوجوه باهم نماند تا در
~~آفرینش او عجزی نبوده باشد؛ و هریک را اجلی مسمی آفریده؛ لکن4 همچنان که آجال3
~~زمین و آسمان همه به همدیگر6 مقدر است [بر چند]7 موعود به حکم (یوم تبدل الأزرض
~~غیر الأرض والسماوات وبرزوا لله الواحد القهار»8 مقدورات ms210 و مخلوقات و متجددات و
~~تأثیرات آن در مقدار و عدد و زمان.
# و9 مصدق آن معنی آن که موازی همدیگر مقدر فرموده؛ جهت آن همه مساوی. و
~~هریک را به بحری مداد که بدان بنویسند حوالت فرموده. و چون آفرینش و مقدورات و
~~متجددات و تأثیرات آسمان و زمین همه به فرمان حق تعالی است، همه را کلماتالله
~~فرمود. و لاشک چون زمین و آسمان را فرمود که متبدل گردد، به حکم *إذا السماء
~~انفطرت وإذا الکواکب النتنرت»0 و آیت (إذا الشمس کورث وإذا النجوم انکدرت)1 مداد
~~بحرو عناصر و آسمان12 ممه نفاد یافته باشد.
# و بعد از آن چون13 حق تعالی باقی و دایم است، کلمات الله که فرمان او است باقی
~~باشد و فیض او لایزال باقی به وجهی دیگر، که در قرآن به انواع اشارت بدان آمده،

PageV01P227

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0228.png)

~~چنان که او را باید: (قل اللهم مالک الملک توتی الملک من تشاء وتنزع الملک ممن تشاء وتعز
~~من تشاء وتذل من تشاء بیدک الخیر انک علی کل شیء قدیر»1. ملک باری تعالی بسیار
~~است. این آسمان و زمین که ما میبینیم به ملکی دیگر تبدل2 فرماید؛ و مصدق این معنی
~~آنچه فرموده که3 (یؤم تبدل الأرض غیر الأرض والسماوات). و چون متبدل5 کند به
~~وجهی آفریند، تعالی تقدس، که6 به7 ملکی دیگر بهتر و نیکوتر بدل کند و آفریند؛ و
~~کلماتالله بقرار نفاد نپذیرد8 و [منتهی]9 نشده، [و] به حکم آن ملک به قرار نافذ؛
# شعر:
# تبارک ذوالعلی و الکبریاء   تفرد بدوام العز والبقاء1
# (سبحان ربک رب العزة عما یصفون وسلام علی المزسلین والحمد لله رب العالمین).
# و این اشارت که بحر مداد گردد و کلمات الله بدان بنویسند بحر نفاد پذیرد و منتهی
~~گردد و کلمات الله نفاد نپذیرد، بر این و جه است که تقریر رفت. و به موجبی که حق تعالی
~~آیات بینات بدان منزل گردانیده و از هر لفظی از آن صد ms211 هزاران معانی و حقایق و دقایق به
~~وجود آورده، به هزاران الفاظ شرح معانی هر لفظی از آن بگویند مطابق و مساوی و
~~موازی تواند بودن. و در آن آیات بینات هیچ معنی که به مبالغت تعلق دارد نیست، الا همه
~~محض صدق و حکمت و درستی و واقع و وارد. و بر همه مؤمنان و مسلمانان13 واجب که
~~جهت تصدیق این معانی به ایتفاق بگوییم که صدق الله العظیم و صدق رسوله الکریم و نحن
~~علی ذلک من الشاهدین. و چون علمای راسخ و اولواالالباب به امعان نظر و اجتهاد خاطر
~~در آیات مابعد این آیت (ولو أنما فی الأرض من شجرة أقلام والبحر یمده) نظر کنند و
~~تأمل نمایند، تمامت این معانی که این ضعیف من اوله إلی آخره تقریر کرده همه در آن
~~موجود یابند؛ و15 همچنین16 و در آیات ماقبل و مابعد (قل لو کان البحر مدادا)

PageV01P228

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0229.png)

~~همچنین1. و معانی همه به هم مرتب و همه شاهد و تفسیر و مثال یکدیگر، و آنچه این
~~ضعیف در این رساله از اول تا آخر گفته تمامت در آن موجود و مندرج حو صد هزاران
~~چندان معانی دیگر که این ضعیف و بسیاران دیگر به کنه آن نرسند »2 در آن مندرج.
# [ارتباط و تناسب آیات ماقبل و مابعد]
# و چون گفتیم که تمامت معانی که ما تقریر کردیم در آیات ماقبل و مابعد آن موجودو
~~مندرج است، و آن همه به همدیگر مرتب و مصدق و شاهد و تفسیر و مثال یکدیگر:
~~هرچند آن معانی3 نزد دانایان، چون در آن نظر کنند، معلوم گردد؛ و لیکن آن آیات ماقبل
~~و مابعد را اینجا2 نوشتن واجب است تا زود در نظر آید و بر آن معانی که ذکر رفت مطلع
~~گردند. و در زیر هر آیتی از آن چند کلمه بنویسد5.
# اول6 آغاز آن از آیاتی7 که مابعد ( ولو أنما فی الأزض من شجرة أقلام والبخر ms212 یمدهه
~~است میکنیم؛ چه، بدین8 معانی و تفسیر که ختم رساله است مرتب و مطابق آن است.
~~و آن آیات این است: (ما خلقکم ولا بعتکم إلا کنفس واحدة إن الله سمیع بصیر الم تری أن
~~الله یولج الیل فی النهار ویولج النهار فی اللیل وسخر الشمس والقمر کل یجری إلی أجل مسمی
~~وأن لله بما تعملون خبیر ذلک بأن الله هو الحق وأن ما یدعون من دونه الباطل وأن الله هو العلی
~~الکبیر»9.
~~و هرچند خواهند که بعضی از تفسیر این آیات مشروح و مفصل بنویسند بسیار شود:
~~لکن10 در این موضع بر سبیل ایجاز11 مختصری بگوییم و حوالت با معانی ماقبل کنیم:
~~چه، معانی آن آیات مرتب است بر آن آیات ماقبل، و از تفسیر و شرح آیات ماقبل که گفته
~~اکثر تفاسیر و معانی آن معلوم گردد؛ چه، در این آیات کشف حقایق معانی و امثال آن
~~فرموده، بدین موجب که12 (ما خلقکم ولا بعتکم إلا کنفس واحدة إن الله سمیع بصیر) این

PageV01P229

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0230.png)

~~اشارت به تمامت مخلوقات و مقدورات است، که تقریر رفته که آنچه بود و باشد و
~~خواهد بود تمامت در علم او کاین و مقدر1 و دفعة واحدة بلاتقدیم و تأخیر؛ و آفرینش
~~یک نفس همچنین دفعة واحدة فایض میگردد. «لاجرم اول اشارت به جمیع می فرماید
~~که مانند آن میآید که مانند یک نفس آفریده شده؛ چه، تقدیم و تأخیر آن معلومات
~~متصور نباشد الا همه دفعة واحدة بلاتقدیم و تأخیر»2. لاجرم فرمود که (کنفس
~~واحدة)، و بعد از آن فرمود که (إن الله سمیع بصیر). تعلیل آن می فرماید که آن معانی به
~~چند وجه ممکن است3؛ بدان سبب که (إن الله سمیع بصیر) قادر است بر آن که دفعة
~~واحدة در علم او مقدر و معلوم باشد. و قرآن قدیم بدین وجه تصور باید کردن تا قدم آن
~~معلوم گردد؛ چنان که در ماقبل بشرح یادکرده2.
# و آنچه می ms213 فرماید احوال فیض است، که فیاض بیفیض محال است و لایزال از آن
~~فیض به فرمان و ارادت باری تعالی5 فایض میگردد. و این همه کلماتالله است. و هرچند
~~مجموع آن گفتیم که در علم او تعالی و تقدس کاین و معلوم و مقدر بوده، لیکن لایزال بر
~~سبیل فیض فایض و وارد میگردد؛ چنان که اشارت بدین آیات میفرماید و ارشاد میکند
~~(الم تری أن الله یولج اللیل فی النهار ویولج النهار فی اللیل وسخر الشمس والقمر کل یجری
~~إلی أجل مسمی وأن الله بما تعملون خبیر)6؛ احوال فیض خود که7 صد هزاران انواع8
~~مقدورات9 و مخلوقات و متجددات از آن فایض میگردد. از آن جمله یک10 مثال در ماه و
~~آفتاب و سیر و آثار و احوال آن بازمی نماید، و بر سبیل ارشاد میگوید: نمیبینی احوال
~~شب و روز که در هر شبانروزی چند درجه و چند دقیقه که هیچ یک را طبیعت و حکم
~~باهم نمیماند11 بلکه هر طرفة العین از فرمان12 حکم و طبیعت به دیگری نماند؛ و هریک
~~طرفة العین از آن مخلوقی13 باشد دون طرفةالعین دیگر. و اشارت بدانچه آفتاب و ماه را

PageV01P230

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0231.png)

~~مسخر بکرده بعضی آثار ایشان در احوال نشو و نما و گرمی و سردی و پرورش اشیاء و
~~آنچه از آن صادر میگردد و بدان تعلق دارد، آنچه1 یک روز یا یک شب در همه عالم از
~~احوال آثار2 سیر آفتاب و ماه [497] در وجود آید و حادث گردد به هیچ چیز حصر آن
~~نتواند کردن، خصوصا در یک ماه، خصوصا در یک سال، خصوصا در دوری، خصوصا
~~از ابتدای زمان3 تا انقراض عالم.
# و چون تنها در سیر آفتاب و ماه و آثار آن این مقدار مقدرات و متجددات و متفرقات
~~باشد، و4 در دیگر مخلوقات و احوال آسمان و زمین از آن قیاس کنند، یقین شود که آنچه
~~در مثال بحرها که مداد گردد و بدان ms214 کلمات الله نویسند مبالغت نیست. و همچنان که بحرها
~~که مداد گردد و بدان نویسند عظیم عجب5 نماید، آن مقدورات و متجددات و متغیرات
~~که تنها از سبب دیگر بادید6 میآید عجبتر از آن تصور باید7 کردن که8 چون بحر مداد
~~گردد و بدان بنویسند، هنوز آن زیادت آید. و خصوصا که آن مقدورات و متجددات که از
~~آفتاب و ماه بادید9 آید بعضی است از مخلوقات و مقدورات؛ و حق تعالی در10 عقب آن
~~آیات این مثال جهت این11 معنی مذکور آورده تا چون در آن نظر12 کنند عجب ندارند.
~~می فرماید که مع هذا13 آن همه [را] اجلی مسمی است تا معلوم شود که با وجود آن
~~بسیاری نامتناهی حقیقی نمیتواند بودن.
# و آنچه بعد از آن میفرماید که (أن الله بما تعملون خبیر 14؛ این تعملون خطاب و
~~اشارت با تمامت مخلوقات است15 به معنی خبیر، و مجموع آن16 در علم حق تعالی
~~معلوم و مقدر و کاین بوده؛ هرچه کرده17 و میکنند و خواهند کردن حق تعالی»18 بدان
~~خبیر است.

PageV01P231

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0232.png)

~~و حهت توضیح و عذر و سبب آن مجموع که فرموده، و می فرماید (ذلک بأن الله هو
~~الحق وأن ما یدعون من دونه الباطل وأن الله هو العلی الکبیر) جهت آن است که حق تعالی
~~او است، و هرچه ما سوی الله باشد همه باطل گردد و منتنهی شود؛ و علو و بزرگی حقیقی1
~~خدا را باشد و بس.
# پس معانی که این ضعیف در تفسیر و شرح آیات ماقبل یاد کرده تمامت در این آیات
~~هست، و صدهزار چندان معانی دیگر عمیقتر در آن تواند بود. و ماند این معانی و
~~حقایق و تطبیق و استخراج آن هرکس نتواند کردن الا علمای راسخ واولواالالباب.
~~حق تعالی همه مؤمنان و مسلمانان2 را توفیق کرامت کناد؛ بمنه وجوده.
~~و چون از مابعد آیت (ولو أنما فی الأزض من شجرة أقلام والبحر یمده) معلوم شد که ms215
~~بر آیت ماقبل مرتب و مناسب3 است، و4 تفسیر و معانی آن بر سبیل ایجاز گفته شد؛
~~اکون از معانی و تفسیر آیت ماقبل «آن و از تفسیر»5 و معانی آیت ماقبل و مابعد آیت
~~(قل لو کان البحر مدادا» احتیاط رفت، آنچه معانی و تفسیر آن مطابق و مناسب6 و بر
~~آن مرتب یافت بر سبیل ایجاز میگوید.
~~اول: آیت ماقبل (ولو أنما فی الأرض من شجرة أقلام والبخر یمده ولین سألتهم من خلق
~~السموات والأرض لیقولن الله قل الحمد لله بل أکترهم لا یعلمون لله ما فی السموات والأرض إن
~~الله هو الغنی الحمید »7. می فرماید چون از ایشان بپرسند که آسمان و زمین را9 که آفریده؟
~~گویند خدا. چون این قدر دانسته باشند، و سپاس و شکر خدا واجب است که ایشان را
~~این قدر علم داده باشد که به زبان9 بگویند؛ لکن اکثر ایشان10 اکثر احوال آن ندانند. و
~~چنان باید دانستن که هرچه در آسمان و زمین است از آن خدا است؛ چه، توانگر مطلق و
~~ستودهآ مطلق او است.

PageV01P232

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0233.png)

~~و چون گفته که «بل أکترهم لا یغلمون »، شرح آن می دهد که چرا ایشان ندانند و کدام
~~چیز است که دانستن آن مشکل است؛ آیت « ولو أنما فی الأرض من شجرة أقلام والبخر
~~یمده8 می فرماید؛ یعنی تا بدانند که تفصیل آنچه ندانند1 که در آسمان و زمین است چند
~~و چگونه تواند بود.
# و دلیل بر آنچه در تفسیر آیت ( ولو أنما فی الأرض من شجرة أقلام والبخر یمدهه
~~گفتهایم که * من بعده سبعة أبحر »2، آن بحر اولین جهت مقدورات و مخلوقات زمین و آن
~~هفت بحر دیگر جهت احوال هفت طبقهآ آسمان میفرماید، این آیت ماقبل مصدق
~~آن معانی جهت تقریر آسمان و زمین می فرماید که (من خلق السموات والأرض. ولله ما
~~فی السموات والأرض». لاجرم آیات مابعد بر آن مرتب است، و احوال مجموع وشرح
~~آن می دهد. ms216
# اما آیت ماقبل «قل لو کان البخر مدادا ه، (إن الذین آمنوا وعملوا الصالحات کانت لهم
~~جنات الفزدوس نزلا خالدین فیها لا یبغون عنها حولا به 3؛ چون در این آیت وعده و پند و
~~موعظت مطلق به عموم آدمیان میدهد و تا روز موعود شامل همه باشد، و لاشک آن
~~عموم عظیم بسیار باشند4، و اعمال صالح، که به موجب شریعت قرآن قدیم وکلمات
~~باری تعالی واجب، میکنند5؛ و بعد از آن به نتیجهآ آن خلود در بهشت می فرماید.
~~و احوال خلود عظیم بسیار است؛ و هرکس معانی خلود و آن که چون در آنجا روند
~~نخواهند که از آنجا نقل و تحویل کنند، ندانند6. و چون سررشتهآ همه فرمان و کلمات
~~باری تعالی است، احوال و صفات کلمات الله در آیت مابعد آن که (قل لو کان البخر
~~مدادا ه است شرح داد. و هرچند ابن عباس، رضی الله عنه، شأن نزول7 این آیت میگوید
~~چنان که در این رساله نوشتهایم؛ لکن هر آیتی، بلکه هر لفظی، از قرآن چندین هزار
~~فایده8 بدهد، و در ضمن آن حکمتها باشد. و این نیز که ذکر رفت مناسب و مطابق آیت
~~مابعد است، و احتمال آن دارد.

PageV01P233

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0234.png)

~~و چون در آیت مابعد (قل لو کان البخر مدادا» تأمل کنند، این معنی که تقریر رفت از
~~آنجا نیز معلوم شود. و احتمان چنان دارد که هم آیت (قل لو کان البخر مدادابه و هم آیت
~~مابعد آن (قل إنما أنا بشر مثلکمک جهت احوال و شرح و توضیح آیت ماقبل که یاد کرده
~~شد میفرماید. چه، بعد از آن وعده و پند و موعظت خطاب میکند که (قل انما انا بشر
~~مثلکم یوحی إلی ه؛ و معانی آن به هم مناسب و مرتب. چه، چنان که در آیت ماقبل آن
~~وعده فرموده، می فرماید که (قل إنما أنا بشر مثلکم یوحی إلی أنما إلهکم إلة واحد فمن کان
~~یزجوا ms217 لقاء ربه فلیعمل عملا صالحا ولا یشرک بعبادة ربه أحدا )1 میفرماید2 به موجبی که
~~وعده دادم که وإن الذین آمنوا وعملوا الصالحات}3 در آن باب سعی نمایند و از رحمت
~~حق ناامید نشوند، که با وجود این مرتبهآ من که بدین عظیمی است هم آدمی هستم2 مانند
~~شما؛ و به واسطهآ استعداد وحی به من میآید، و بدین مرتبهآ خاتمیت رسیدهام. و همه را5
~~استعداد مست. و خدای شما همه6 همان خدای من است، و یکی است.
~~و2 چون سبب که خدا است8 و مسبب که بشریت است همه موجود است، و
~~می شاید که بدان دو واسطه چون من کاملی باشد، شما نیز طمع منقطع مکنید؛ که چون
~~خدای9 را و بشریت را دارید10 سعی نمایید و امید دارید تا لقاء حق تعالی ببینید. هرکه
~~امید دارد، عمل صالح کند. و بندگان پروردگار را در مقابل شرک میارید.
~~چون در آیت ماقبل که11 وعده داده هم12 فرمود[ه] که (الذین آمنوا»، در عوض آن
~~اینجا می فرماید13 (ولا یشرک؛ و در عوض آنچه فرموده (وعملوا الصالحات)، اینجا
~~می فرماید14 (فلیعمل عملا صالحا ». لاجرم حکم هردو آیت یکی است؛ و آن هر سه
~~آیت10 بر هم مرتب، و معانی و تفسیر آن مناسب و مطابق.
~~و چنان که در16 مقدمه گفته شد که ما تفسیر آن آیات بشرح نمیگوییم الا به طریق
~~ایجاز، از مناسبت آن به آن آیات که مبحث بود بحثی17 چند گفته شد.

PageV01P234

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0235.png)

# و هرچند در باب مخلوقات و متجددات و مقدورات1 زمین و اوضاع و تاثیرات
~~افلاک و آن که حق تعالی آن را بر چه وجه در این آیات مقرر2 فرموده گفته شد، اکنون
~~دیگر باره جهت تأکید و توضیح آن چند کلمه در خاطر آمد. میگوییم که در آن شک
~~نیست که متجددات و3 متبدلات و متولدات و اوضاع و تأثیرات و هر احوال و قضایا که
~~به آسمان و زمین و ms218 احوال آن تعلق دارد، هریک به زمانی و مقداری معین دون زمانی و
~~مقداری4 دیگر مقدر5 است؛ و هریک را اجلی معین، که آن اجل انتهای مقدار زمان آن
~~چیز باشد؛ و بعضی از آن تمام ظاهر باشد، چنان که همه6 کس بر آن واقف تواند بود، و
~~بعضی به سبب طول زمان و اسباب خارجی متنوع، بحقیقت هرکس به کنه احوال و مقدار
~~زمان آن نتواند رسیدن و اکثر آن ادراک نتواند کردن؛ لکن فی نفس الامر بی مقدار نتواند
~~[498] بود7. [و علی الاجمال مقدار زمان کلیات بیش تر از جزویات آن چیز تواند بود؛] و
~~عوام الناس را در مقدار زمان جزویات تصرف تواند بود، و در کلیات کمتر باشد. و
~~خواص انسان9، که عقلا و علما و حکمااند، ایشان را در بعضی کلیات، هریک را به
~~حسب مراتب الاعلی فالاعلی والادنی فالادنی، در آن تقادیر زمان کلیات شروع و وقوف
~~باشد؛ مانند اصحاب هیات که بر اوضاع افلاک و تأثیرات آن و مقدار سیر هر کوکبی و
~~طبیعت آن واقف باشند. و به موجبی که حق تعالی احوال هریک مقدر فرموده و برهان
~~قاطع، پیش ایشان روشن و واضح؛ و قطعا در آن تفاوت و زیادت و نقصان متصور نباشد.
~~و مانند آن مقدورات که مطلق انسان10 ادراک آن توانند کردن بسیار است. لکن آنچه
~~ادراک آن نتوانند کردن اضعاف11 آن باشد12؛ بعضی سبب کثرت زمان و مقدار و بعضی
~~سبب اسباب خارجی؛ و مصدق این معانی آیت (وما أوتیتم من العلم إلا قلیلا». و

PageV01P235

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0236.png)

~~حقیقت آن که هیچ چیز بی مقدار نتواند بود؛ لکن مقادیر آن به هرچه حق تعالی مقدر
~~فرموده در علم او معلوم وکاین و مقدر بوده1 باشد. و چون مقادیر بعضی اشیا که حق
~~تعالی انسان2 را بدان وقوف داده بسیار است، بدان قیاس مقرر و معین میگردد، و دلالت
~~می کند بر آنچه3 در تمامت چیزهای دیگر4 که موجود ms219 است و حق تعالی آفریده هریک را
~~بر همان موجب مقداری معین فرموده باشد. و آن مقادیر را حق تعالی داند و بس. و
~~مصدق این معنی آیت (وإن من شیء إلا عندنا خزائنه وما ننزله إلا بقدر معلوم
# و آنچه فرموده6 که لکل اجل مسمی، اجل هریک مقدار و زمان او است. و در باب مقدار
~~و اجل رسالهای علی حده در کتاب مفتاح التفاسیر نوشتهایم؛ حقیقت آن از آنجا معلوم کنند.
~~و چنان که گفتهایم، هرچند مقادیر بعضی کلیات کاملان دریافتهاند، لکن مقدار زمان
~~کون و و جود این عالم و مدت انقضای آن کلی تر از آن کلیات است که ادراک انسان7 به کنه
~~آن تواند رسیدن؛ و مقدار آن در خزانه8آ باری تعالی تواند بود، که فرموده وان من شیء
~~إلا عندنا خزائنه؛ و بعد از آن چنان که9 حوالت10 به کتابت بحر مداد فرموده چنان که در
~~ماقبل شرح داده شد، و از احوال این عالم کلی تر از وجود مطلق عالم نتواند بودن، لاجرم
~~مدت و مقدار آن زیادت باشد از هرچه درو؛ و لاشک مقدار و زوال و آخر آن در علم
~~باری تعالی معلوم و مقدر بوده باشد. و آنچه در طبیعت آدمی مرکوز است و گفتهاند1
~~اول الفکر آخرالعمل، مظهر صفات او است، تعالی و تقدس، که اول و آخر هر چیزی
~~مقدر فرموده.
# چون بدین تقریر 12 اول این13 عالم ابتدای 14 آفرینش آسمانها و زمین است و آخر15 آن
~~روز قیامت و حشر، و بعد از آن به حکم آیات بینات چنان که بدان منزل گشته و شرح
~~داده شد که چون16 به هر آسمانی و زمین به مقدار بحری مداد باشد که مقدورات و

PageV01P236

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0237.png)

~~متجددات و اوضاع و تأثیرات آن1 بدان بنویسند، همان مقدار باشد و منتهی گردد. و
~~اجل آن انتهای آن که روز قیامت و حشر باشد.
~~و اگر معارض گوید که این مقدار ms220 که تو گفتی تمام مبرهن2 نیست، جواب گوبیم که
~~حالیا مبرهن گشت که همه مخلوقات از کلیات و جزویات را مقداری مقدر باشد؛ و
~~بیمقدار مخلوقات محال3. و مانند این آیات به گواهی آن میآورم، و مناسب و بدان
~~وارد است، و آن را ناممکن نتوان گفتن؛ بلکه مطابق قیاس عقل است. اگر به طریق بحت و
~~دلیل و نقل کسی بطلان آن تواند کرد، یا وجهی دیگر به طریق عقل و نقل که بهترو
~~مطابق تر از آن باشد تواند گفتن که ابطال این معنی کند، متابعت آن کنند؛ والا بر این وجه
~~مقرر تواند بود، و متابعت آن باید کردن و اعتقاد بر آن داشتن؛ چه، مناسب و مطابق حکم
~~آن آیات بینات است که در ماقبل تفسیر آن کرده شد؛ والله الهادی.
# و چون پیش تر گفتهایم که متعاقب با یهودیان که ایشان به سبب این آیت که * وما
~~أوتیتم من العلم لا قلیلاه طعن بر قرآن زده و گفتهاند که در تورات ما را علم بسیار است
~~بحثی مستوفی بکنیم، اکنون این جایگاه4 آن بحث میکنیم.
~~عبدالله عباس، رضی الله عنه، می گوید که چون آیت (وما أوتیتم من العلم إلا قلیلا
~~نازل گشت، یهود گفتند که ما را علم بسیار دادهاند؛ چه، ما را تورات دادهاند6، و در آنجا
~~علوم بسیار است. حق تعالی این آیت که (قل لو کان البحر مدادا لکلمات ربی لنفد البخر
~~قبل أن تنفد کلمات ربی ولو جثنا بمثله مددا »8 منزل گردانید.

PageV01P237

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0238.png)

# و حسن بصری، رحمه الله، از اینجا گفت که مراد از (کلمات ربی 5، علم زبی است؛
~~چه، آن را کسی درنتواند یافتن و کسی آنرا نتواند برشمردن. و آنچه (کلمات ربی» به
~~علم ربی تفسیر و تأویل کرده، هم مناسب آن تفسیر است که این ضعیف تقریر کرده. و
~~معارضان1 مذکور اگر بر این معنی نیز اعتراض کنند2، و گویند3 که چون آیتی4 دیگر
~~آمده ms221 که5 (ما یعلم تأویله إلا الله والراسخون فی العلم6، اگر قرآن را این همه معانی و تأویل
~~بودی که در آیت (قل لو کان البحر مدادا» فرموده، راسخان در علوم چگونه7 چندان
~~معانی و تأویل نامحصور دانستندی1؟
# گوییم که بعضی از مفسران تفسیر این آیت بدان وجه کردهاند که در (الا الله) وقف
~~واجب داشته تا (والراسخون فی العلم) ابتدا باشد؛ و ایشان نیز ندانسته باشند الا
~~خدای تعالی9، و ایشان بدان ایمان آورده و تصدیق کرده.
# اگر10 ایشان دیگرباره به طریق معارضه گویند که هرچند بر این وجه به طریقی11 که
~~تقریر کردی تفسیر کنند به هر دو وجه، لاشک راسخان را در آن شعور بوده باشد؛ والا به
~~راسخان مقید نفرمودی. و چون چنین باشد، راسخان را بدان هم علمی و شعوری باشد:
~~لاشک مشارکةما12 باشد. و لاجرم ایشان را بدان هم علمی و شعوری بوده باشد حو
~~شرکة ما داشته باشند؛ و الا به راسخان مخصوص و مقید نفرمودی. و بدین تقریر سؤال بر
~~قرار باشد.
# جواب گوییم »13 که لازم نباشد که هرکس را که در علمی شروعی باشد به تمامی آن
~~علم واقف گشته باشد. چه، هیچ کس علمی به تمام نداند؛ تا بدان چه رسد که تمامت
~~علوم و غیرها تمام داند. بدان14 سبب که فرموده که راسخان در علم تأویل آن بدانند15،
~~لازم نیاید که هر راسخی همه تأویل و معانی آن بداند. و مع هذا توان گفتن که راسخان در

PageV01P238

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0239.png)

~~علم به مثابت آن اقلام و و اشجار توانند بودن که اشارت بدان کرده که1 « ولو أنما فی
~~الأزض من شجرة أقلام والبحر بمده من بعده سبعة أبحر ما نفدت کلمات الله»: وبحررا هفت
~~چندان فرموده و شجر را نفرموده، به جهت آن که سال به سال اشجار2 متجدد و زیادت
~~میگردد و بحر برقرار. همچنین راسخان و مستعدان و اولوالالباب در هر زمان و هر عهد
~~در هر ولایتی ms222 همواره بادید میآیند. و این معنی بدان مناسبتی تمام دارد؛ چه.
~~تمامت بحر به یک قلم نمیتوان نوشتن، الا به اقلام بسیار که3 هر سال بادید آید.
~~همچنین هرکس به تمامی علوم نتواند رسید؛ بلکه هرکس به مقدار استعداد خود از علم
~~به چیزی رسد. و مصدق این معنی حدیث نبوی است که4 «اعملوا فکل میسر لما خلق له،.
~~و گفتهاند که؛
# شعر5:
# چنین گفت دانا که دانش بسی است   ولیکن6 پراکنده با هر کسی است
# و چون بعضی از آن راسخان و اولواالالباب درگذرند، بعضی دیگر بادید آیند: و
~~هریک از ایشان چیزی از آن تأویل بدانند. و همچنین7 در هر دوری و هر عهدی8 چیزی
~~دانند9 تا انقضای دور زمان؛ و هنوز از تأویلات مختصری دانسته باشند و در تحت حکم
~~آیت فوما أوتیتم من العلم إلا قلیلا) باشند. و مثال آن حکم که (ما یغلم تأویله إلا لله
~~والراسخون فی العلم که در علم تأویل شرکةما داده، چنان10 که گویند که راه دریای محیط
~~و گذرگاه کشتیها هیچ کس نداند الا خدای تعالی و ملاحان. لازم نیاید که ملاحان مانند
~~خدای تعالی11 همه دانند؛ و لازم نباشد که همه راهها[ی] دریا ملاحان دانند، یا همه
~~ملاحان راهها[ی] دریا متساوی دانند، یا12 هر راهی که ملاحی داند بعینه همان راه ملاح
~~دیگر داند فحسب. بلکه تمامت ملاحان در آن باب مختلف العلم والاحوال باشند.

PageV01P239

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0240.png)

# و مثال دیگر چنان که گویند که آب جیحون هیچ کس نمی خورد الا کسانی که آنجا
~~مقیماند و آنجا رسند.
# بدین سخن لازم نگردد که آب جیحون تمامت ایشان خورند، یا آنان که خورند همه
~~از یک موضع خورند، یا همه به مقداری [499] علی السویه از آن بهرهمند گردند و
~~[تصرف]1 نمایند. بلکه مریک2 از موضعی ستانند3 به موجبی و انانی و ظرفی دیگر، و
~~مصرف آن عظیم مختلف باشد. و مع هذا آنچه به چندین خلق از جیحون تصرف نموده ms223
~~باشد با جیحون اندک نماید، و جیحون بقرار به دریا پیوندد.
# همچنین راسخان در علم از فواید و معانی و تأویلات قرآن لایزال بهره مند گردند و به
~~کنه کمال آن نتوانند رسیدن؛ و آن معانی که حق تعالی4 در (قل لو کان البخر مدادا)
~~فرموده در آن مندرج باشد و نفاذ نپذیرد.
# و آنچه یهود در آیت (وما أوتیتم من العلم إلا قلیلا) چنان فهم کردهاند که در قرآن
~~علم اندک باشد [بطلان آن] بس ظاهر است. چه، این خطاب با آدمیان است نه با قرآن.
~~وجهی5 دیگر آن که به موجبی که ذکر رفت لازم نباشد که هرچه در قرآن و کلام خدای
~~تعالی6 باشد هرکس آن را فهم کند. و اگر معارض گوید که حق تعالی قرآن و کلام خود
~~جهت آن به خلق7 فرستاده تا بدانند؛ گوییم این سخن مسلم است؛ لکن8 چنان که تقریر
~~رفت ممکن نباشد که هرچه خدای تعالی جهت آدمیان و غیرهم آفریده یا فرستاده همه
~~را ادراک کنند یا9 در همه تصرف توانند نمود و به کنه آن توانند رسید تا10 بر آن جمله قادر
~~گردند. و چون بر تمامی آفریده قادر نباشند حبر ناآفریده به طریق اولی که قادر
~~نباشند.»11. و مثال آن مانند معادن جواهر [و] زر و نقره و غیره است12 که مشاهد و
~~محسوس است13 و همه خلق بدان راغب و مایل14اند، و قوت و لباس و مایحتاج ایشان از

PageV01P240

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0241.png)

~~آن حاصل، و زرینهها1 و زیورها2 و اسباب بزرگی و پیشوایی بدان مهیا گردد. و مر
~~روستایی ای و آحادی3 و عامیای4 تبری و کلنگی5 برتواند6 گرفت تا بدان بکنید و از
~~آن چیزی حاصل توانند کردن. و چندین هزار سال تا خلایق در تحصیل آن بدان7 مشغول
~~بوده و بدان8 سعی برده و میبرند9؛ کدام کوه از جملهآ آن معادن سپری گردانیدهاند. و
~~آنچه در آن معدن موجود به تمام حاصل کرده؟ همانا از ms224 تمامت معادن عالم که نامحصور
~~است جواهر و زر و نقرهآ یک معدن بتمام حاصل نکرده باشند، و به غور و کنه و عمق هیچ
~~یک نرسیده. و آنچه در این10 چندین هزار سال حاصل کرده به نسبت با آنچه هنوز در
~~کانها موجود است از هزاران هزاران هزاران11 یکی نتواند بود. و کسانی را که تصور کنند
~~که از آن جواهر و مال محتشم و پر مال شده باشند، هرچه ایشان داشته باشند به نسبت1
~~آنچه در کان و معادن موجود باشد چیزی حقیر13 تواند بود مانند قطره با دریا؛
# [شعر:]4
# چو قطره بر ژرف دریا بری   به دیوانگی ماند این داوری
# یهود که آن لاف زدهاند15 بر تقدیر آن که مانند آنچه از این معادن مقداری حاصل کرده
~~از علوم نیز چیزی دانسته و از آن مختصری دریافته، با وجود جهل و حماقت که
~~داشتهاند16 و عصیانی که همواره در جبلت ایشان بوده، و موسی علیه الصلوة والسلام112 و
~~دیگر انبیای بنی اسرائیل در کتب آسمانی از آن معصیت و بیراهی ایشان یاد کرده، چه
~~مقدار علم نصیبهآ ایشان بوده باشد تا بدان تفاخر کنند و در غلط افتند و از سر جهل و
~~بی خبری غرور نمایند؟ حقا که این18 ابیات که عطار در اسرارنامه گفته مناسب احوال ایشان
~~ولایق آن که در جواب ایشان گویند:

PageV01P241

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0242.png)

# زمین در جنب این نه سقف مینا   چو خشخاشی بود بر روی دریا
# ببین تا تو از این خشخاش چندی   سزد2 تا3 بر بروت خود بخندی4
~~و حقیقت آن که یهودیان عظیم جاهل و کم علم بودهاند، هم در زمان پیشین و هم بعد
~~از آن تا اکنون5. سبب آن که با وجود ایمان6 به خدای7 و رسول، دیگرباره بت پرست و
~~مشرک شدن غایت جهل و نادانی تواند بود. و ایشان هم در زمان موسی، علیه السلام.
~~سیب چند روزه غیبت او که8 به کوه طور رفته بود ms225 گو ساله پرستیدند.
# و هرچند حق تعالی در قرآن مجید فرموده که (إن الإنسان لفی خسر )9، انسان از
~~سهو و خطا و گناه خالی نتواند بودن10، لکن11 از اهل ایمان بجز حرص و شهوت و12 انواع
~~گناهان در و جود آید13. لکن 14 آن که15 چنان جاهل شوند که خدا را ترک گیرند و متابعت
~~بت کنند عظیم نادر تواند بود، و مبادرت بر آن جز جهل محض نتواند بود. و با وجود این
~~اقدام16 جهل و معاصی ایشان تا حدی بوده که حق تعالی ایشان را از غضب17 در آیات
~~تورات به قوم سخت قفا خطاب و لقب فرموده. و موسی علیه السلام نیز در هیچ وقتی
~~اریشان راضی نبوده؛ چه، آیات بسیاربسیار در تورات بدان ناطق است.
~~و چون18 حق تعالی به سبب معصیت و بی راهی ایشان بکرات حکم به ابطال و هلاک
~~ایشان19 بکلی فرموده و به سبب شفاعت موسی علیهالسلام عفو میفرموده؛ و در باب
~~معاصی ایشان و ناخشنودی حق تعالی و موسی، علیه السلام، از ایشان به انواع آیات
~~بسیار در تورات وارد و مثبت است؛ اگر آن را به20 تفصیل گوییم به تطویل انجامد.

PageV01P242

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0243.png)

~~و به وقت وفات موسی، علیه السلام، حق تعالی جهل و معصیت1 ایشان بر زبان2
~~موسی علیهالسلام فرموده که ایشان را ثباتی و بنیادی نباشد. و مطلقا واقع گشته؛ چنان که
~~مشاهد و معاینه3 شده.
~~و بعد از موسی، علیه السلام، در هر زمان و عهدی4 جهل و بی راهی ایشان تا حدی
~~بوده که دیگرباره بت پرستی آغاز نهادهاند5 و بعضی از انبیا را کشته و به بلاها مبتلا
~~میشده6، دیگرباره به شفاعت انبیا که در هر عهدی بوده چند روز ایشان را عفر
~~میفرموده؛ و عاقبةالامر هم به سبب جهل و عصیان ایشان مضمحل گشته «اند؛ چنانکه
~~حق تعالی فرموده »7 و موسی، علیه السلام، بدیشان رسانیده. حو آیت (فبما نقضهم
~~میناقهم وکفرهم بأیات الله ms226 وقتلهم الأنبیاء بغیر حق وقولهم قلوبنا غلف بل طبع الله علنها
~~بکفرهم »8 مصدق این معنی است. »9
# و غایت جهل و اصرار ایشان آن که پدران ایشان در10 غایت مکنت بودند از دین خود
~~برمیگشته11 و بتپرستی قبول میکرده12، و اکنون که ایشان در غایت عجزو منسوخیاند
~~ترک دین باطل نمیگیرند و دین حق قبول نمیکنند. و آنچه حق تعالی در حق ایشان
~~خطاب به سخت قفایی فرموده این معنی است.
# و بدان سبب ایشان نیز در آیت «صم بکم عمی حفهم لا یعقلون »13 داخل اند و بدین
~~ردگشته «عظیم ظاهر »14 «که آنچه ایشان خود را به علم منسوب کرده عین جهل بوده؛
~~و به موجبی که تقریر رفت جهل بر مزاج ایشان -15 عظیم مستولی بوده و تا غایت آن
~~طبیعت در ایشان مرکوز، و بآسانی از ایشان مرتفع نمیگردد.
# حق تعالی به لطف عمیم بیدریغ خود ایشان را حو همهآ خلایق را»16 راه راست و
~~ایمان کرامت کناد؛ بمنه و سعة17 جوده.

PageV01P243

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0244.png)

# این است آنچه در سوال مذکور در تفسیر و معانی آیات (قل لو کان البخر مدادا» و
~~ولو أنما فی الأرض من شجرة أقلام) و آیات ماقبل و مابعد آن در خاطر این ضعیف،
~~فضل الله بن ابی الخیر الهمدانی الملقب بالرشید الطبیب، آمد و از منقول و معقول به قدر
~~فیم و ادراک خود ایراد کرد، و سؤال و جوابی که در ضمن آن وارد شد در هر باب
~~کلمهای چند تقریر کرد. امید است که چون به نظر علمالی] راسخ و اولواالالباب رسد اگر
~~سهوی و خطایی یابند1 به کرم2 اصلاح فرمایند تا به رضای حق تعالی مقرون باشد:
~~ان شاء الله تعالی حوحده. والسلام -.

PageV01P244

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0246.png)

~~الحمد لله رب العالمین والصلوة والسلام علی خیر خلقه محمد و آله اجمعین.
~~اما بعد؛ چنین گوید اضعف عبادالله تعالی2 و احوجهم الی رحمته، فضل الله بن
~~ابی الخیر بن عالی المشتهر ms227 بالرشید الطبیب، که روزی در مجمعی اتفاق افتاد که بعضی از
~~اکابر تقریر کردند که آنچه حکما گفتهاند که زمین مدور است به چه وجه دانستهاند؟ و
~~چون ما میبینیم و به رأی العین مشاهده میکنیم که چندین هزار کوهها و نشیب و فراز
~~هست و اکثر زمینها هموار و مسطح است، تدویر آن و آنچه معتقد حکماست که مدور

PageV01P246

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0247.png)

~~و1 کروی است و آن را کرهآ زمین گویند و کره ساختهاند و بدان حکم کنند، از عقل
~~عظیم دؤر است و بیوجه و نامعقول مینماید. و ما بکرات این معنی از ایشان سزال
~~کردهایم و ایشان بر جواب سخن ما قادر نبودهاند و و جهی که عقل قبول کند نتوانستهاند
~~که تقریر کنند.
# این ضعیف به جواب گفت که مالا کلام2 آسمان و زمین و آب و هوا و آتش تمامت
~~مدور است، و بعضی از ایشان حاوی و بعضی محوی؛ و اهل هیأت آن را به براهین قاطعه
~~معلوم کردهاند و دانسته، و تقریر آن بر وجهی3 میتوانند کرد که هیچ کس را در آن شکی
~~و شبهتی نماند؛ و امثلهآ آن معقول و محسوس باز نمودهاند. لکن شنونده باید که مستعد
~~باشد و فهم و ادراک آن داشته باشد که آنرا معلوم تواند کرد. و از این معنی آنچه معلوم
~~نگشته از جهت خلل فهم و نقصان ادراک شنونده است، نه از مقرر و نه از براهین که در
~~آن باب قائم است. و هرچیز که آن را کسی نداند، نه از آن باشد که آن چیز نباشد، بل2
~~جاهل بدان در آن کار و از آن چیز نادان و غافل باشد؛ چنانچه امیرالمؤمنین علی
~~علیه السلام فرموده که:
# وکم من عانب قولا صحیحا   و آفته من الفهم السقیم
# و لکن تأخذ الآذهان منه   علی قدر القرائح و الفهوم
~~و حقیقت آن که واجب نیست که هرچیزی که کسی نداند نباشد. و این معنی خود ms228
~~امری بدیهی است و عظیم ظاهر؛ و همه کس داند که امری که موجود باشد و کسی آن را
~~نداند، در وجود او هیچ7 خلل بازدید نیاید و آن چیز معدوم نگردد و البته و اصلا موجود

PageV01P247

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0248.png)

~~باشد. و هرچیز که نباشد و کسی پندارد که هست، البته نباشد؛ بلکه هرچه نادانی پندارد
~~که هست و او میداند، از روی منافات طبیعت و عدم مناسبت میان نادان و علم آن چیز
~~شاید که نباشد؛ و اگر پندارد که نیست، شاید بود که باشد. چه، اکثر چیزها به خلاف آن
~~تواند بود که عاقلی به پندار و به قیاس عقلی که ناتمام باشد تصور کند، و علوم دقیق و
~~عمیق و حکمت و اسرار الهی به پندار هرکس راست نیاید. کسی به غور آن تواند رسید
~~که مؤید باشد من عندالله تعالی، و در آن باب استعداد معرفت آن او را کرامت گشته باشد؛
~~وفحوای آیت (یؤتی الحکمة من یشاء ومن یؤت الحکمة فقد أوتی خیرا کثیرا وما یذکر الا
~~اولوا الالباب 1 مصدق این معنی است. و کسانی که ایشان چیزی ندیده و نخوانده باشند
~~و فهم نکرده، لاشک آن را ندانند؛ و اگر کسی دیگر دعوی دانستن آن کند، یا منکر آن
~~شوندآ یا پیش ایشان عجب نماید.
# روزی اتفاق افتاد که شخصی حاضر بود و در مسألهای مشکل بحث میرفت و او فهم
~~نمیکرد؛ و چون از فهم او دور بود پیش او عجب مینمود و میپنداشت که چون او
~~ندانسته و در کتب نخوانده آن را خود وجود نباشد. و از این ضعیف سؤال کرد که این
~~معنی در کدام کتاب است که من نخواندهام. این ضعیف از او پرسید که تمامت کتب که در
~~عالم موجود است تو خواندهای؟ گفت: نه. این ضعیف گفت3 این در آن کتاب است که تو
~~نخواندهای.
# چون این سخن بشنید با وجود آن که منکر بود و آن ms229 مسأله به عقل و فهم او نمیرسید
~~مسلم داشت و ساکت شد.
~~و هرچند این ضعیف در علم هیأت رنجی نبرده و آن قسم را از استادی نیاموخته،
~~لکن به استماع کلمهای4 احیانا به ذهنی5 و استعدادی که حق تعالی او را کرامت فرموده6

PageV01P248

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0249.png)

~~هرگاه که در آن باب بحتی با میان افتاده یا میافتد به قدر الهام و قوت توفیق در آن و در
~~دیگر علوم که همچنین نخوانده و نیاموخته تصرفی و مدخلی میکرده است و میتواند
~~کرد. و هم باری عز شأنه به لطیفهآ مسألهآ اللهم الهمنی رشدی دقایق معانی آن بایاد میدهد
~~و بر زفان این ضعیف میراند:
# شعر1:
# بفضل ربی من المعنی دقائقه   اذا شئلت فقد قررث2 مرتجلا3
# و چون این ضعیف با آن جماعت بدین بحث مشغول بود، ناگاه در اثنای آن حکایت و
~~آن4 سؤال و جواب با میان افتاد که حق تعالی در5 آیت ( أفلا ینظرون إلی الإبل کیف خلقت
~~وإلی السماء کیف رفعت وإلی الجبال کیف نصبت وإلی الأرض کیف سطحت6 می فرماید که
~~زمین مسطح است؛ و اهل اسلام باید که بنیاد اقوال و معتقدات بر حکم آیات قرآن نهند:
~~چه، بیشگی، از علم و فرمودهآ خدای تعالی و رسول علیه الصلوة والسلام بالاتر علمی و
~~دانشی نتواند بود. بدین7 وجه میباید که زمین مسطح باشد؛ چه، در باب زمین مطلقا
~~فرموده که « وإلی الأرض کیف سطحت*؛ و جماعتی [از] علمای مفسر مطلقا حمل بر آن
~~کردهاند که به حکم این آیت باید که زمین مسطح باشد، و بعضی از علما و مفسران
~~محقق8 تقریر کردهاند و گفته که ممکن است که سطحی9 در مدوری باشد، و این سطح
~~را از آن قسم نهادهاند که در مدور باشد؛ چه، پیش آن مفسران به براهین و ادلهآ عقلی
~~ثابت بوده که زمین مدور است. و مفسر باید که تا جهد داشته باشد تفسیر آیات بر وجهی
~~کند که نقل ms230 مناسب عقل باشد؛ چه، سخن خدای و رسول جز معقول نتواند بود.
~~بعضی از آن10 بزرگان که حاضر بودند گفتند که پیش ما که این تقریر میکنیم و در علم
~~هیأت مهارتی داریم و آن پیشه و صنعت ما است و در این عهد آن شیوه به ما منسوب

PageV01P249

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0250.png)

~~است، به براهین و ادلهآ عقلی تابت است که زمین مدور و کری است. اما میشاید که در
~~مدور و گری موضعی باشد که مسطح باشد؛ مانند آن که فرض کنیم که در گویی عظیم
~~بزرگ به مقدار آن که عدسی در آن گنجد گوی1 باشد، آن مقدار گو مسطح باشد. و چون
~~چنین باشد در آن گوی مدور سطحی متصور بود، و گوی بر قرار مدور و از تدویر
~~بیرون نیفتد.
~~و همچنین اگر به مقدار عدسی2 نتوی3 بر آن گوی بزرگ باشد یقین که آن گوی از
~~تدویر بیرون نمیافتد. «کرهآ زمین نیز به واسطهآ آن کوهها که به مقدار آن عدس تواند بود
~~به نسبت با گوی، از تدویر بیرون نمیافتد.»4
~~و بدین تقریر و بیان روشن شد که آنچه فرموده که (کیف سطحت* و زمین را مسطح
~~یاد کرده درست است؛ و براهین عقلی نیز که در باب تدویر زمین قائم گردانیدهاند هم
~~درست است، و هیچ تناقض لازم نمی آید.
# و این ضعیف هرچند به مو جبی که گفته است در علم هیأت زیادت رنجی نبرده، اما
~~از فضل و کرمی که حق تعالی در حق این ضعیف کرامت فرموده در خاطرش آمد که این
~~تقریر نامعقول است؛ و این نکته ایراد کرد که چگونه ممکن باشد که این مقدار سطح بر
~~روی زمینی که کری است تصور توان کرد؟ و این تصور که شما را افتاده غلط نمینماید. و
~~من این سخن را هم به قواعد شما که اهل هیأتاید و آن علم به شما منسوب است، و در
~~این عهد این علم ms231 را بلکه سایر علوم را از شما بهتر کسی نمیداند5، با شما تابت و روشن
~~گردانم. و این معنی به گستاخی [502] و دلیری6 آن در عبارت می آورد که شما مردم
~~منصفاید و از راه انصاف سخنان معقول مبرهن قبول کنید. و حقیقت آن که سخن معقول
~~مبرهن و مقال7 دقیق و عمیق جز با مردم عاقل عالم نتوان گفت.

PageV01P250

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0251.png)

~~و تقریر آن چنان است که هم صاحب علم1 هیأت و اهل علم طبیعی به براهین و ادله
~~بسیار ثابت کردهاند که زمین کری است. و این معنی را به ادله و امثلهآ واضحه و محسوسه
~~باز نموده، چنان که هیچ آفریده را بر آن اعتراضی نمی رسد2. و معظم ترین اسباب تدویر
~~آن3، حرکات افلاک نهادهاند؛ و آن را نیز به براهین و ادله واضحه ثابت گردانیده. چنانچه
~~میبینیم که اگر کسی چیزی نرم یک لحظه در دست میگرداند گرد میشود؛ و بدین قدر
~~که در هوا بادی مخالف که4 در حرکت میآید و قطرهای برف5 را نمیگذارد که بر زمین
~~افتد و آن قطره برف یک لحظه بر6 هواگردان می شود، برف با تگرگ میشود بدین هیات
~~مدور که مشاهد میافتد7. و چون بدین مقدار حرکت و گردیدن چیزی غیرمدور مدور
~~میشود، پس چگونه تصور توان کرد که حرکتی و دوری بدین بسیاری که افلاکی را بدین
~~عظیمی هست سطحی بر روی زمین بگذارد و آن را مدور نگردانیده باشد!
# ایشان به جواب گفتند که علت آن سطح امری باشد خارجی نه طبیعی.
# به جواب گفته شد که حالیا امری چنین کلی و قوی و معظم که حرکات افلاک است و
~~به واسطهآ آن بالضروره تدویر لازم آمده یافتهایم؛ و سطح غیرمقتضاای] طبیعت8 و
~~خاصیت آن باشد. و بدان واسطه باید که سطح نباشد. اگر شما امری خارجی که موجب
~~سطح باشد یافتهاید، آن را تقریر باید کرد که کدام و چگونه است. و اگر نیز ms232 تقریر توانید
~~کرد و امری خارجی که مستلزم سطح باشد باز توانید نمود، باید که ثابت شود و بدانیم که
~~قوت آن امر خارجی چندان هست که از قوت حرکات افلاک راجح تواند آمد9 و اثر آن
~~باز تواند داشت؛ تا بعد از آن مسلم داشته شود که در زمین مؤثر شود10 و سطحی بادید
~~تواند کرد. اگر بدین وجه سببی خارجی هست و باز میتوانید نمود بباید آورد و تقریر
~~کرد. و الا این سخن و تقریر و دعوی ثابت نمیگردد، و بدین بیان به قواعد اهل هیأت و
~~طبیعیان روشن میشود که آن تقریر باطل است.

PageV01P251

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0252.png)

~~و ایشان چون این سخن شنیدند انصاف دادند که حق به دست تست و هرگز هیچ
~~کس1 از ما امری و قوتی خارجی نیافته است که سبب سطح باشد. و همچنین که تو گفتی
~~اگر تصور امری و قوتی خارجی کنند باید که چنان باشد که قوت آن در مقابلهآ قوت
~~حرکات افلاک تواند آمد تا2 اثر قوت حرکات افلاک که موجب تدویر است بازتواند
~~داشت و سطحی بادید تواند آمد.
~~و چون ایشان بدین وجه ملزم شدند، این ضعیف با خدمتشان گفت که شما را هنوز
~~تقریری و بحثی مانده و مرا جواب آن هست. چرا سؤال نمیکنید؟
~~و آن بحث آن است که ما معاینه میبینیم، و لیس الخبر کالمعاینة، که بر روی زمین
~~کوههای3 عظیم بزرگ بسیار4 است، و مواضع نشیب و فراز فراوان مییابیم. اگر بعضی
~~مواضع بر روی زمین سطح و بعضی نصب5 نبودی بایستی که آن کوهها نبودی. و چون
~~کوهها را به رأی العین میبینیم و چیزی مشاهد و معاین است، آن را بر چه چیز حمل
~~توان کرد؟
~~و چون ایراد سؤال کرده بود به جواب مشغول گشت و گفت جواب من در این معنی
~~آن است که من حالیا به قواعد اهل هیأت و معتقد ایشان ثابت کردم که باید که ms233 بر زمین
~~کری6 سطحی و نصبی متصور نباشد و نشاید که باشد. اکنون بیان و کیفیت آن که به
~~حلاف مقتضای دور فلک مشاهده میافتد شما را باید کرد و باید گفت، نه مرا.
~~و ایشان این تقریر را نیز7 پسندیده داشتند و گفتند که حق به دست تو است.
# بعد از آن این ضعیف گفت هرچند بر من واجب نیست بیان آن معنی کردن، لکن به
~~طریق تبرع8 و موافقت از آنچه حق تعالی در حق من کرامت فرموده و در خاطر من آمده
~~تقریر میکنم تا آن اشکال مرتفع گردد.

PageV01P252

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0253.png)

~~می گوییم که چون در آن شک نیست که پیمودن ربع مسکون بلکه تمامت عالم از برو
~~بحرو مسافت مابین زمین و آسمان و از هر آسمانی تا آسمانی دیگر و اجرام آسمانما و
~~کواکب همه به آلات و میزان و قیاسات عقلی و قواعدی که شما حکما واهل هیات را
~~هست معلوم و محقق گشته است، و حساب آن به نزد شما آسان و واضح1 و روشن و
~~مبرهن است، در این صورت نیز هم بدان قیاس حساب باید کرد تا معلوم شود که آن
~~کوهها به نسبت با مسافت زمین به مقدار آن عدس میتواند بود که بر روی آن گوی بزرگ
~~فرض کردیم تا نصب متصور گردد؟ و مغاکهایی نیز که در زمین یابیم هم به مقدار
~~موضع آن عدس میتواند بود که بر آن گوی بزرگ فرض کردیم تا سطح متصور گردد؟
~~چه، هر وقت که به حساب و میزان و قیاس مذکور حساب کنند، آن کوهها و مغاکها را به
~~نسبت با کره زمین بدانند که چه مقدار است؛ هم نصب و هم سطح متصور شود.
# و حقیقت آن که اگر به نسبت با فسحت عرصهآ زمین این کوهها و مغاکها را که چنین
~~بزرگ در نظر میآید قیاس کنند، مانند آن عدس یا موضعی که عدسی2 گنجد [که]2 بر2
~~روی ms234 آن گوی بزرگ تصور رفته، عظیم تصوری نالایق باشد. و بباید دانست که از روی
~~حساب که گفتیم، آن کوهها[ی] بزرگ و مغاکهای عظیم به نسبت با فسحت عالم وزنی و
~~اعتباری ندارد و در جنب آن عظیم حقیر و بی و جود نماید. و هرچند آن نصب5 و مغاکها
~~فی نفس الامر موجود باشد، اما به نسبت با کرهآ زمین بسیار کم تر از آن عدس و جای
~~عدس مفروض باشد بر گوی بزرگ متصور؛ بلکه صدیک آن عدس و جای عدس نیز
~~نباشد. و چون در جنب آن تا این غایت حقیر و ناچیز نماید، از آن چه مقدار نصب و
~~سطح تصور6 توان کرد؟ و چون چنین باشد این کوهها و سطحها در حساب نیاید تا گویند
~~که حرکات و دور افلاک از تدویر آن قاصر آمده است.
# چون حکما و علمای مذکور این معنی بشنیدند، پسندیده داشتند و تصدیق کردند و
~~گفتند که7 سخن حکمای سلف هم بر این وجه است و [در]8 کتب علم هیأت یکی از
~~حکمای بزرگ آورده که به طریق علم مساحت اعتبار کردم؛ بزرگتر کوهی که نشان

PageV01P253

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0254.png)

~~میدهند به نسبت با زمین همچند1 چهلیک ارزنی است به نسبت با کرهای که قطر آن
~~یک گز باشد.
# و بعد از آن این ضعیف نیز رجوع با کتب حکما کرد و دید که براهین بسیار بر آن که
~~زمین گری است گفتهاند. و از آن جمله یکی آن است که اهل علم طبیعی بیان کردهاند که
~~خاک بسیط است، و حجت و براهین قائم گردانیدهاند2 بر آن که اجسام بسیط3 را جز
~~شکل کری نبود؛ چه، دیگر اشکال اقتضای تخلخل4 اجزا کند. و از اینجا لازم آید که
~~زمین گری بود.
# و اصحاب علم ریاضی استدارت5 اجسام آسمان6 به احساس و اعتبار رصد و دلیلها
~~که مبنی بر رصد بود اثبات میکنند7، و استدارت زمین به رصد حوادث آسمانی
~~کسوفات و ms235 خسوفات و شهب8 معلوم می شود؛ که چون در دو9 شهر مختلف دو شخص
~~رصد کنند، آنها را در شهر شرقی به ساعتی پیش از آن بینند که در شهر غربی؛ چه، اگر
~~سطح زمین مستوی بودی از هردو شهر یکسان دیدندی.
# و10 همچنین در جانب شمال چندانچه قطع مسافت بیشتر کرده میآید، ارتفاع کواکب
~~ابدی الظهور حبه نسبت با اهل شمال زیادت میشود؛ و بعضی از آنچه طالع و غارب1
~~است ویا در طرف شمال ابدی الظهور است»12، در جانب جنوب ابدی الخفا
~~«می باشد13. و اگر برعکس آن از جانب جنوب قطع مسافت کرده میآید، کواکب
~~ابدی الخفا»14 را به نسبت با اهل شمال ظهوری پیدا میآید و کواکب ابدی الظهور را

PageV01P254

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0255.png)

~~خفایی ظاهر میشود. و اگر در مشرق و مغرب حرکت کرده میآید. تقدم و تأخر طلوع و
~~غروب حادث میشود.
~~پس، از این دلالات و امثال آن معلوم میگردد که زمین کری است؛ و بلندی کوهها و
~~ژرفی دریاها زمین را از کریت بیرون نمیبرد؛ چه، آن آشخاص1 را قدری نبود به اضافت
~~و نسبت با زمین.
~~و شرح آنچه حکما گفتهاند که به طریق علم مساحت اعتبار کردهایم، و بزرگتر کوهی
~~که نشان میدهند همچند چهل یک ارزنی است به نسبت با کرهای که قطر آن گزی بود.
~~بدین وجه تقریر میکنند که چون معلوم شده است که زمین گری است و مرکز او مرکز
~~عالم و سطح ظاهر او موازی سطح فلک البروج و در همه اطراف ابعاد او از فلک یکسان
~~است2 و هر منطقهای را از مناطق فلکی به سیصد و شصت قسمت کردهاند و هر قسمتی
~~را درجهای نام نهاده، در زمین نیز منطقه [ای]3 توهم توان کرد که اقسام او به حسب اقسام
~~فلک بود. پس هرکه در زیر دایرهآ نصفالنهار چندان حرکت کند که یک درجه ارتفاع
~~قطب تا غایت ارتفاع آفتاب یا کوکبی دیگر کم تر ms236 یا بیشتر شود، آن کس مقدار یک درجه
~~از زمین قطع کرده باشد. و چون آن مقدار را در سیصد و شصت ضرب کنند مساحت
~~منطقه زمین معلوم شود؛ و از مساحت منطقه چنان که متعارف اهل علم مساحت بود قطر
~~گره و مساحت سطح ظاهر و جرم او معلوم توان کرد4: [503] زیرا که حاصل ضرب
~~نصف قطر در نصف منطقه، مساحت منطقه باشد؛ و آن مقدار ربعی بود از مساحت
~~سطح کره.
# و ارباب صناعات بر این دعاوی برهان گفتهاند و واضح گردانیده5. و بطلمیوس که
~~استاد این علم است بدین تجربه و رصد قیام نموده و مقدار یک درجه را از زمین شصت

PageV01P255

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0256.png)

~~و شش میل و دوثلث یافته است؛ هر میلی سه هزار گز، هر گزی سی و دو انگشت، هر
~~انگشتی شش جو شکم به هم باز نهاده. پس دور زمین به این تقریر بیست و چهار هزار
~~میل بود، که هشت هزار فرسنگ باشد. و قطر زمین هفت هزار و ششصد و سی و شش
~~میل باشد، که دو هزار و پانصد و چهل و پنج فرسنگ بود و ثلث فرسنگی؛ زیرا که نسبت
~~دور با قطر چون نسبت بیست و دو با هفت باشد بتقریب، چنان که ارشمیدس مبرهن
~~کرده است. پس سطح ظاهر او شصت و یک هزار هزار و هشتاد و هشت فرسنگ بود.
~~و ابوریحان بیرونی میگوید که بلندتر کوهی را که رصد کردم در هندوستان ارتفاع آن
~~سه فرسنگ یافتم بتقریب. پس معلوم میشود که این اشخاص1 را به اضافت با زمین و
~~بزرگی او قدری نیست، و زمین را از گریت بیرون نمیبرد.
# چون2 براهین و ادلهآ خکما که در این باب3 گفتهاند وجه یافت3 و در کریت زمین
~~شبهتی نماند، با خود اندیشه کرد که چون تدویر زمین بدین وجه که گفتیم مبرهن شد و
~~قطعا مجال آن که تأویلی نهند که بر آن سطحی یا ms237 نصبی تصور توان کرد که آن را از کریت
~~بیرون برد نیست؛ اکنون تفسیر و تأویل آیت (أفلا ینظرون إلی الإبل کیف خلقت وإلی
~~السماء کیف رفعت وإلی الجبال کیف نصبت وإلی الأرض کیف سطحت)5که در باب سطح
~~زمین و نصب کوهها6 وارد است بر چه وجه توان کرد که در اعتقاد خللی نیفتد و حقیقت
~~حکم این آیت چنان که مالا کلام حق و راست تواند بود به تقریری که به فهم نزدیک باشد
~~واضح و روشن گردد، و معنی مشکل آن حل و مکشوف شود، و به وجهی معقول بیان
~~معنی آن بر صیغتی که مناسب منقول باشد کرده آید. چه، به حکم آیت (ولا رطب ولا
~~یابس إلا فی کتاب مبین)7 هر معنی معقول و دقایق و حقایق اشیاء که موجود است، در

PageV01P256

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0257.png)

~~قرآن باشد؛ و هیچ چیز غیرمعقول در قرآن نتواند بود. و هرکس که معقولات از آن
~~بازنیابد یا سخنی از آن جمله پیش او نامعقول نماید، بر موجب:
# بعضی سخن از راه اشارت گفتند   بعضی دگر از راه بصارت گفتند
# تو گوش سخن شنو نداری ور نه   یک معنی را به صد عبارت گفتند
# خلل آن نه از آن باشد که بر آن وجه بوده باشد، بلکه از نقصان عقل و فهم شخص
~~تواند بود که آن را درنیابد و فهم نکند و تطبیق لفظ با معنی و معنی با لفظ نتواند کرد؛ یا
~~آن باشد که خود بکلی از آن معانی و حقایق غافل باشد، چنان که حکیم سنایی به نظم
~~آورده که:
# نور موسی چگونه بیند کور   نطق عیسی چگونه داند5 خر6
~~و قویتر دلیلی بر این دعوی7 مذکور آن که این ضعیف را هرگز ار تتبع سخن دیگری
~~هیچ معنی عمیق دقیق حل نشده، و هر وقت که اشکالی روی نموده رجوع با هیچ کس و

PageV01P257

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0258.png)

~~میچ در1 و هیچ کتاب نکرده الا با قرآن، چه2.
# به ms238 هر کار یاری نخواهم زکس3   مرا یاری از پاک دادار بس
~~و در طلب معقولات به در هیچ کس4 و مطالعه هیچ کتاب التجا ننموده بلکه بیشتر
~~دقایق معقول از حقایق منقول، که آن حکمت و مقتضی اسرار معانی قرآن حکیم است که
~~هرکسی درنتواند یافت، به واسطهآ رجوع با آن و تأمل در آن یافته است، به هدایت5
~~(وما توفیقی إلا بالله علیه توکلت وإلیه أنیب}6، و از آنجا معلوم گردانیده، و بعد از آن
~~سخن علما و حکما با آن موازنه کرده. و هرگز در هیچ بحث و مسأله نه آن بوده که سخن
~~علما و حکما را مطالعه کرده و از آنجا معنیای برانگیخته و بعد از آن جهت استشهاد
~~آیات قرآن آورده؛ بلکه در تمامت معانی و مسائل اول رجوع با قرآن حکیم کرده و معانی
~~از تفسیر آیات کلام الله طلب داشته، و بعد از آن در سخن حکما تأمل کرده و دیده؛ آنچه
~~موافق قرآن یافته معتبر دانسته، و آنچه به خلاف آن بوده آن را هیچ اعتبار ننهاده است و
~~دانسته که قائل آن سخنان حکیم و عالم اصلی نبوده است، بلکه حکیم اسم و عالم رسم
~~بوده. و روشن و محقق است و معتقد این ضعیف آن که هر سخن و دعوی و بحث که نه
~~مناسب و مطابق آیات قرآن و احادیث مصطفی علیه الصلوة والسلام [باشد]7، آن سخن و
~~دعوی و معنی، بی معنی8 و باطل و کفر و زندقه تواند بود. و بسیاران را این معنی به
~~اعتقاد، فحسب، باشد؛ و این ضعیف را، با وجود اعتقاد، مشاهد و معاین است. و اگرچه
~~این تقریر که نویسنده کرد و این دعوی9 که محرر این کلمات ناگاه در عبارت آورد،

PageV01P258

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0259.png)

~~دعویای بزرگ است و سخنی بلند که در اثنای این بحث بر لفظ این ضعیف رانده شد، و
~~یقین حاصل که بعضی مردم آن را بر مباهات و ms239 تزکیهآ نفس خویش که نوعی از رعونت و
~~خویشتن ستایی است حمل کنند؛ اما چون در حالت کتابت طبیعت متحرک شده بود و
~~گرم گشته، این قدر گستاخی کرد و این معنی در عبارت آورد؛ اگر بزرگان عفو فرمایند. از
~~کرم ایشان غریب و بدیع نباشد و از لطف ایشان خود همین سزد، چه1؛
# شعرآ:
~~به حرص ار شربتی خوردم مگیر از من که منزل در3
# بیابان بود و تابستان و آب سرد و استتا
# و چون این کلمات گفته شد و چنین گستاخی کرده آمد؛ و شک نیست که خوانندگان
~~این مساوی4 نباشند؛ چه، بعضی منصف و بعضی غیرمنصف و بعضی عیبجوی و
~~بعضی عفوکننده باشند، شاید بود که بعضی از معترضان در خاطر آورند5 و گویند که
~~همه کس این دعوی تواند کرد و به زبان تواند گفت. لکن اکثر خلق را این معنی در حق
~~آیات و احکام قرآن به اعتقاد فحسب باشد؛ و این ضعیف را با وجود اعتقاد این معنی
~~معاین و مشاهد است. و چون در وقت اعتراض ایشان غالب ظن آن که یا حاضر نباشد یا
~~ممکن6 که درگذشته باشد7، نخواست که این صورت دعوی را بر حماقت و مباهات و
~~خویشتن ستایی او حمل کنند و در معرض استهزا افتد، هرچند گفتهاند که1؛
# شعر9:
# و ما آحد عن ألسن الناس سالما   و لو آنه ذاک النبی المطهر1
# اما چنان خواست که آن11 صورت دعوی را هم در این حالت و این موضع معنی1 بیان

PageV01P259

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0260.png)

~~کند و ثابت گرداند، و بعد از آن با سر سخن اول رود تا مطالعه کنندگان حمل بر معانی
~~مذکور نکنند.
# میگوید که هرکس که رسائل و کتب و مصنفات این ضعیف بخواند و معنی آن معلوم
~~کند، او را محقق گردد که این نه از سر گزاف و مباهات گفته است؛ جهت آن که حال اعتقاد
~~وحقیقت ضمیر او ایشان را به واسطهآ مطالعهآ آن ms240 کتب و رسائل معلوم شود:
# شعر1:
~~این سخن گرچه [که]2 در صورت دعوی است ولیک
# عقل داند که برینش نرسد انکاری
# [یکی از جمله دلایل این دعوی]
~~و حالیا یکی از جمله دلایل این دعوی اینجا بازنماید تا برفور شمهای از آن مبین
~~گردد. و دلیل این است که آنچه حق تعالی فرموده که (ولا رطب ولا یابس الا فی کتاب
~~مبین)3 و آنچه فرموده که (قل لو کان البخر مدادا لکلمات ربی لنفد البخر قبل أن تنفد
~~کلمات ربی ولو جئنا بمثله مددا و آنچه فرموده که5 (ولو أنما فی الأرض من شجرة
~~أقلام والبحر یمده من بعده سبعة أبحر ما نفدت کلمات الله)، معنیای بغایت عجب
~~است. و این معنی پیش اکثر مردم عظیم8 مستبعد نماید و قطعا قبول نکنند؛ و اگر بعضی
~~قبول کنند، اعتقادی قبول9 کنند نه آن که ایشان را حقیقت آن معلوم باشد؛ [504] و از راه
~~عقل باور ندارند و قبول نکنند. و این ضعیف رسالهای در تفسیر این آیت اخیر ساخته
~~است و معنی آن به وجهی معقول دل پذیر تقریر کرده.
~~اکنون شخصی که بر وی اعتراض کند باید اول خود بیندیشد که هرگز از راه عقل قبول
~~خواهد کرد که وقتی رودخانه جیحون مثلا «که یک رودخانه است از جملهآ
~~زودخانههایی10 که در دریای مازندران که آن را خزر میخوانند میریزد مداد باشد»11

PageV01P260

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0261.png)

~~و از ابتدای آفرینش عالم تا غایت انقراض آن این مداد بوده باشد و همچنان مداد باشد و
~~چندان کاتب که بوده باشند جمیع اوقات به کتابت معانی قرآن بدان مداد صرف گردانیده
~~باشند و صرف گردانند، آن مداد سپری شود و معانی قرآن سپری نگردد. و چون این
~~مقدار مستبعد دارد و از راه عقل قبول نکند مگر به اعتقاد؛ پس به طریق اولی که تصور
~~نتوان1 کرد و از راه عقل قبول (نکنند) که وقتی که دریالی] مازندران که صدهزار بار چند
~~رودخانه جیحون ms241 است، و دریای عمان که صدهزار بار چند دریای مازندران است. و
~~دریای چین که چندین بار چند دریای عمان است، و دریای محیط که صدبار چند این
~~دریاها است با هفت دریای دیگر متل آن مداد شود و در کتابت صرف کنند، این مدادها
~~سپری گردد و هنوز2 کلام الله سپری نشده باشد.
# و چون بحقیقت بداند که این معنی جز اعتقادی قبول نکرده، و او را قبول این معنی به
~~اعتقاد مجرد است، پس رسالهآ تفسیر «قل لو کان البخر مدادا» که تفسیر آیت ( ولو انما
~~فی الأزض من شجرة أقلام» در ضمن آن گفته شده و در این کتاب3 از مصنفات این
~~ضعیف مندرج گشته بردارد و مطالعه کند تا او را معلوم شود که آنچه این ضعیف از سر
~~تحقیق دانسته است و گفته که این معانی به نزد بعضی مردم اعتقادی تواند بود و نزد این
~~ضعیف با وجود اعتقاد مشاهد و معاین است، راست گفته و هیچ خویشتن ستایی نکرده.
~~و در آن معنی سخن و صورت و دعوی مصیب4 بوده و به براهین عقلی و دلایل نقلی
~~ثابت گردانیده که در این آیات مذکوره هیچ مبالغتی نیست و به موجبی که حق تعالی
~~فرموده واقع است و هیچ شبهت و تکلف در آن تصور نمیتوان کرد. و در ضمن آن با
~~وجود آن که هیچ کس با حکما به دلیل عقلی ثابت نکرده و مبرهن نگردانیده5 که عالم
~~حادث است یا روز قیامت خواهد بود، این ضعیف ثابت گردانیده و بیان کرده که هم عالم
~~حادث [است]6 و آخرالامر سپری خواهد شد و هم قیامت خواهد بود. و بعد از آن

PageV01P261

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0262.png)

~~ممچنین به براهین عقلی و ادلهآ نقلی ثابت و مبرهن گردانیده که از ابتدای آفرینش تا روز
~~قیامت و انقراض عالم چه مقدار باشد.
~~و اثبات این معانی و دعاوی به وجهی که هم معقول و هم منقول باشد و ms242 حکما بدان
~~ملزم شوند و بر مقتضی قواعد ایشان بود، هرکس را دست ندهد؛ و آن مجموع1 عین
~~تفسیر آیت مذکور است و در آن هیچ مبالغتی نیست. و بیان کرده که معانی کلام الله همان
~~مقدار میتواند بود بلاکلام؛ چنان که علما و عقلا و حکما را بر آن اعتراضی نرسد که در
~~آن آیات مذکوره فرموده2. و چون مطالعه کنند معلوم شود3 که آنچه گستاخی کرده و این
~~سخن در عبارت آورده نه مباهات و خویشتن ستایی بوده؛ بلکه به حکم آیت (وأما بنعمة
~~ربک فحدث *4 و مقتضای حدیث «إن الله تعالی اذا أنعم علی عبد احب آن یری علیه»، چون
~~حق تعالی کرامتی فرموده و مثل این معانی بر خاطر این ضعیف روشن گردانیده، به طریق
~~شکر5 و سپاس این کلمات گفت و خواست که موهبتی که دربارهآ او ارزانی شده در
~~عبارت آورد.
# آمدیم با سر سخن و آن که تفسیر و معانی و حقایق این آیت که در باب سطح زمین و
~~نصب کوهها فرموده و لفظ نصب و سطح بر آن اطلاق کرده، بر وجهی گفته شود که
~~معقول باشد و تمامت حکما را قبول باید کرد. و چون در این شروع خواهد نمود، اول
~~تفسیر مفسران تقریر میکند و بعد از آن آنچه در خاطر این ضعیف آمده خواهد گفت.
# اما از آن جمله آنچه در تفسیر نسفی6 و ینابیع7 آمده بر این وجه است:
# میگوید که چون حق تعالی این آیات (فیها سرر مزفوعة وأکواب موضوعة ونمارق
~~مصفوفة وزرابی مبتوتة)، که ماقبل آیت (أفلا ینظرون) است که مقصود ما تفسیر و بیان

PageV01P262

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0263.png)

~~آن است، در صفت بهشت و بهشتیان فرو فرستاد، رسول علیه السلام فرمود که در بهشت
~~تختهایی1 باشد که بلندی آن مقدار مسافت سیصد ساله باشد و کوزههالی] بیدسته
~~بی عدد نهاده باشند از زر و نقره و دیگر معدنیات که بلندی آن چندین باشد مثلا و ms243 هرگاه
~~که بهشتی خواهد که از آن2 آنجا شراب خورد، چون برگیرد پرشراب باشد. و بالشما
~~نهاده و بساطها گسترده از الوان دیبا و غیر آن که طول و عرض مریک چندینی بود.
# کافران انکار کردند و گفتند که چون بهشتیان خواهند که بر آن تختما روند چگوه
~~توانند رفت و این کوزهها[ی] بسیار چگونه باشد و بساطی بدین طول و عرض چگونه
~~گسترند، و ما در در دنیا نمودار آن باید تا مشاهده کنیم. حق تعالی3 فرو فرستاد که (أفلا
~~ینظرون إلی الإبل کیف خلقت وإلی السماء کیف رفعت وإلی الجبال کیف نصبت وإلی الأرض
~~کیف سطحت*4. یعنی به شتر چرا نمینگرند که چگونه آفریده شده است، و چون
~~خواهند که آن را بار کنند یا برنشینند فروخسبد و چون بار کنند یا برنشینند برخیزد: آن
~~تختها نیز همچنین باشد. و به آسمان چرا نمینگرند که چگونه برداشته شده بی ستون
~~و ستارگان بی عدد بر آنجا پدید کرده آمده؛ آن کوزه ها5 نیز همچنین باشد. و به کوهها چرا
~~نمینگرند که چگونه بلند6 نصب کرده شده و چندین هزار انواع اشجار و اجناس اتمار1
~~و عیون و انهار بر وی پدید آمده است؛ آن بالش ها نیز همچنین باشد. و بر زمین چرا
~~نمینگرند که چگونه گسترده شده که از افق تا افق همه یک بساط است؛ از خاک بساطی
~~بر روی زمین کشیده و صد هزاران انواع ریاحین و نعمت در وی پدید آمده؛ آن بساطها
~~نیز همچنین باشد.
~~و بعضی گفتهاند که این تنبیه است بر آن که بعث بعد از موت حق است، و محاجه
~~است با منکران بعث.
# خدای تعالی میگوید که هرکه قادر باشد بر آفریدن این چیزهای عجیب عظیم9 قادر
~~باشد بر اعادت بعد از موت.

PageV01P263

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0264.png)

# [وجه مناسبت شتر و آسمان و کوه و زمین با یکدیگر]
~~و اما1 وجه مناسبت شتر و آسمان و کوه و زمین با یکدیگر ms244 آن که این خطاب با عرب
~~است، و حث2 است بر استدلال بر معرفت صانع. و عادت و عرف آن است که هرکه
~~استدلال کند، به چیزی باید کرد که او را و خصم را نیز مشاهد باشد و او بر معانی آن
~~واقف. و عرب اکثر اوقات در بادیهها3 زندگانی کنند و در نظر ایشان آسمان و زمین و
~~کوهها و شتران باشد4. پس حق تعالی ایشان را حث و تحریض میکند بر استدلال بر
~~معرفت خالق، و ایشان را می فرماید که در شتر نظر کنند که چگونه جهت بار کردن
~~فرو میخسبد و بعد از آن با بار برمیخیزد، و خار تلخ میخورد و شیر خالص میدهد، و
~~با جتهآ بدان بزرگی مطیع کودکی میباشد.
# و آن که شتر را از تمامت حیوانات به ذکر مخصوص فرمود و آن را بر آسمان و کوهها و
~~زمین به ذکر تقدیم کرد، جهت آن است که چون خطاب با عرب فرموده و شتر عزیزترین
~~اموال است نزد ایشان، و جمله منافع حیوانات ذواتالاربع5 یا دوشیدن باشد یاگوشت
~~خوردن یا برنشستن یا بار برنهادن یا پشم و موی گرفتن یاکشت کردن یا آسیا گردانیدن؛ و
~~این همه در شتر مجتمع است؛ به خلاف دیگر حیوانات که این همه در یک صنف از
~~حیوان مجتمع نیست.
# از حسن بصری رحمة الله علیه پرسیدند که خلقت پیل عجبتر6 از خلقت شتراست؛
~~چراپیل را به ذکر مخصوص نفرمود7؟ جواب داد که عرب بعیدالعهد بودند به دیدن پیل.
~~و عزیزتر مال عرب شتر بود. و نیز پیل نیست مگر خوکی بزرگ، بر وی ننشینند و گوشت
~~او نخورند و مطیع نباشد. و شتر خاری که هیچ حیوانی نخورد بخورد، و شیر صافی
~~بازدهد، و به رشتهای کودکی را مطیع باشد؛ و همه منفعتها که در سایر حیوانات
~~ذواتالاربع باشد در وی باشد. و راننده وی از پیش رود، و با غلظت [5ه5] خلقت در ms245

PageV01P264

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0265.png)

~~طبع وی چندانی رقت هست1 که به سماع حدا2 در نشاط آید و چهل روز مست باشدر
~~علف نخورد و همچنان بار میکشد. و اگر در سفر ده روز آب نخورد صبر کند.
~~و بعضی گفتهاند که ابل نامی است از نامهای ابر، و اینجا مراد ابر است و با آسمان
~~مناسب دارد ذکر آن کردن؛ یعنی چرا نمینگرند که ابر را در هوا چگونه آفریدهام؛ گاهی
~~پست میشود با بارگران، و گاهی بلند می شود.
# بعد از آن فرمان آمد که3 ای محمد تو فرمان می رسان؛ قوله تعالی (فذکز إنما انت
~~مذکر لست علیهم بمصیطر *2. معنی آن است که پند ده یا محمد اینها را که مکذباند بعث
~~را، و دل تنگ مکن بدان که ایشان انکار کنند و بر آن اصرار نمایند؛ از بهر آن که تو مذکری
~~و ترا جهت تذکیر و ارشاد اختیار کردهایم و به دست تو جز آن نیست؛ چه، تو بر ایشان
~~مسلط نیستی که ایشان را بر آن داری که ایمان آورند یا ایمان در دل ایشان درآوری.
# و بعضی گفتهاند که تو اکنون5 بر ایشان مسلط نیستی تا با ایشان6 قتال کنی اگر ایمان
~~نیاورند. و این پیش از آیت قتال بود.
# بعد از آن چون آیت قتال منزل گشت، فرمود که هرکه برگردد از اجابت تو و7 تو بروی
~~مسلط باشی، با وی حرب کن.
# بعد از آن فرمود که (إلا من تولی وکفر فیعذبه الله العذاب الأکبر»8. یعنی ولکن آن که
~~برگردد از جانب تو و کافر شود، خدای تعالی او را عذاب کند عذاب بزرگتر.
# و در این استثنا خلاف کردهاند. بعضی گفتهاند که استثنا از لفظ فذکر است؛ و تقدیر
~~آن که فعظ إلا من لاتطمع فی اجابته یعنی پند ده مگر آن را که طمع نداری که اجابت کند. و
~~بعضی گفتهاند که استثنا از لفظ مصیطر است؛ و تقدیر آن که لست ms246 بمصیطر9 علی احد فی
~~ادخال الایمان فی قلبه لکن من تولی و کفر فیعذبه الله العذاب الاأکبر. یعنی تو10 مسلط نیستی
~~بر آن که ایمان در دل یکی درآوری؛ و لکن هرکه برگردد و کافر شود «خدای تعالی او را

PageV01P265

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0266.png)

~~عذاب کند عذاب بزرگتر. مقاتل1 گوید در این آیت تقدیم و تاخیر است؛ و تقدیر آن که
~~(فذکر .. لست علیهم بمصیطر الا من تولی و کفر»2 یعنی تو پند ده:»3 و لکن آن که برگردد
~~و کافر شود تو بر ایشان مسلط نباشی.
~~بعد از آن فرمود وإن إلینا إیابهم ثم ان علینا حسابهم»3. و معنی تقدیم ظرف آن است
~~که بازگشت ایشان نیست الا با ما که جبار و5 مقتدریم بر انتقام، و حساب ایشان نیست الا
~~بر ما و ما حساب ایشان بکنیم به نقیر و قطمیر6؛ یعنی بر ما واجب است حساب ایشان.
~~و معنی آن چنان باشد که وعده و و عید کردهایم؛ و «هرچه گفتهایم »7 در آن خلاف
~~نباشد؛ همچنین گردانیم.
~~و جابر8 روایت کند که رسول علیه الصلوة والسلام فرموده که «أمرت ان أقاتل الناس
~~ختی یقولوا لااله إلا الله فإذا قالوها عصموا منی دماءهم و أموالهم إلا بحقها و حسابهم علی الله
~~ثم قرأ ان إلینا ایابهم ثم إن علینا حسابهم».
~~و آنچه بعضی دیگر از مفسران در تفسیر این آیات گفتهاند (أفلا ینظرون الی الإبل
~~کیف خلقت وإلی السماء کیف رفعت وإلی الجبال کیف نصبت وإلی الأرض کیف سطحت) آن
~~است که منکران میباید که در احوال و اشکال این اشیاء به چشم اعتبار نظر کنند و از
~~آجا بر وجود صانع عالم قادر جل و علا10 استدلال کنند. و مناسبت شتر با آسمان و کوه
~~و زمین از آن جهت است که اکثر منافع عرب از مطاعم و مشارب و ملابس و مفارش و
~~غیر آن از این حیوان مخصوص بود؛ و آن انتفاع موقوف بر باران. پس ms247 نظرشان دانما [بر]11
~~آسمان بود. و چون محتاج مأوی و منزل بودند و12 بهترین جای13 و حصین ترین موضع3

PageV01P266

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0267.png)

~~کوه بود: لاجرم کوه نیز مطرح نظر ایشان بود. و چون مدتی در کوه مقام میکردند. محتاج
~~حط1 و ترحال2 و مشی و انتقال می شدند؛ بدین واسطه نظرشان بر زمین نیز از عزایم
~~بود. فی الجمله چون منافع مذکور [که] از حیوان مخصوص حاصل میشد2 موقوف بر
~~وجود این مذکورات بود، بدان سبب ذکر حیوان مخصوص در سلک آنها منتظم
~~گردانید.
# و بعضی از مفسران ابل را تفسیر به ابر کردهاند، نه از آن جهت که ابل از اسماء ابر
~~است، بلکه ابر را میدیدند که در شکل و هیات شبیه این حیوان مخصوص بود. و در
~~اشعار عرب ذکر آن بر طریق تشبیه و مجاز بسیار آمده است. و بدین تقریر مناسبت
~~[این]6 اشیاء با یکدیگر واضح و لایح است.
# و * الا من تولی» شاید که استثناء منقطع باشد، یعنی مستثنی از جنس مستتنی منه
~~نباشد: ای لست بمستول علیهم و لکن من تولی و کفر منهم فان لله علیه الولایة و القهر فهو
~~یعذبه العذاب الاکبر الذی هو عذاب جهنم
# و شاید که استثناء متصل باشد، یعنی مستثنی از جنس مستثنی منه بود؛ آی فذکر الناس
~~إلا من تولی و انقطع طمعک من ایمانه و من اعرض فإن أمره موکول إلی الله تعالی فیعذبه اله
~~العذاب الاکبر. و بر این تقدیر ممکن که انما انت مذکر لست علیهم بمصیطر اعتراض باشد
~~میان مستثنی و مستثنی منه؛ والله اعلم بحقایق الامور.
~~اما آنچه این ضعیف را برفور در خاطر آمده و تقریر میکند آن است که اول میگوید
~~که هرچه مفسران گفتهاند در تفسیر این آیت، هر7 یک از دیگر خوبتر و نیکوتر8 است؛
~~و همه تفسیر این آیت است. و اگر تا صدهزار سال دیگر هر سال صدهزار مفسر از

PageV01P267

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0268.png)

~~علمای راسخ اولواالالباب که ms248 تفسیر کلام الله کنند باشند، و هریک لطیفهای دیگر گویند و
~~تفسیری دیگر کنند، همه خوب و پسندیده باشد، و تفسیر این آیت بود؛ و به حکم آیت
~~وقل لو کان البخر مدادا لکلمات ربی لنفد البخر قبل أن تنفد کلمات ربی ولو جثنا بمثله
~~مددا*1 هنوز از تفاسیر بعضی نگفته باشند.
# اگرچه چنین باشد و آن را احتمال چندین معنی تواند بود؛ اما از آن تفاسیر که هریک
~~از مفسران گفته باشند و گویند، بعضی شریفتر و اسرار و حقایق آن در مقصود داخل و
~~به صواب نزدیکتر، و بعضی از آن خارج و دورتر تواند بود. و مصدق این معنی حدیث
~~نبوی است، «علی قائله الصلوة والسلام»، در آن صورت که می فرماید: «إن للقرآن ظهرا و
~~بطنا و لبطنه بطنا الی سبعة ابطن»؛ و هر بطنی را2 از آن بطون صدهزاران مراتب مختلفه
~~متصور است. و البته تصور آن مراتب باید کرد تا بعد از آن مناسب حکم آیت (قل لوکان
~~البحر مدادا } تواند بود.
# و تفسیر آیت3 (قل لو کان البحر } که این ضعیف کرده و در آنجا، به موجبی که بر بالا
~~نوشته است، گفته که آن معنی قطعا نه بر سبیل مبالغت فرموده بلکه فی الواقع چنان است
~~و چنان میباید، هم مقوی این معنی است. و از آن تفسیر محقق میگردد که آنچه در این
~~باب تقریر میکند و میگوید که تفسیر کلام الله که مفسران گفتهاند و میگویند بی حد و
~~بسیار باشد و چندان که گویند خواهد بود و همه بر حق باشد و نتوان گفت که این تفسیر
~~کلام است و آن نیست؛ بلکه هر تفسیر که علمای اسلام کرده باشند و کنند عین صدق و
~~راستی تواند بود؛ و چنانچه4 اخبار انبیا را5 مصدق و مسلم باید داشت، اقوال علما و
~~مفسران و انمه دین را تصدیق باید کردن6؛ چه، به حکم حدیث نبوی که فرموده: «علماء
~~أمتی کأنبیاء ms249 بنی اسرائیل» سخن علمازی] اولواالالباب راسخ را معتبر باید داشت، و چون
~~چنین باشد، بر اقاویل ایشان در تفسیر کلام الله طعن نتوان زد؛ [چه، همه]7 محض8 صدق

PageV01P268

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0269.png)

~~و عین صواب است. اگرچه1 میان علما و اقوال ایشان تفاوت بسیار باشد؛ لکن چنانکه
~~گفتیم بعضی از آن بهتر باشد و به حقایق اسرار قرآن نزدیکتر، و بعضی از آن دورتر.
# و مثال آن چنان باشد که در خزانهآ پادشاهان اجناس و تحف عظیم بسیار باشد، و همه
~~را نام خزانه بود؛ و هریک از آن [506] اجناس که بیرون آورند اسم مال خزانه داشته
~~باشد و لفظ مال خزانه بر آن اطلاق کنند. لکن در اجناس تفاوت بسیار بود، چنان که اگر
~~یک گزکرباس و اگر نسیج2 و اگر جامهآ زردوز و اگر کمری مرصع و اگر تاج و تخت مرصع
~~و اگر زر طلا و دیگر مرصعینهها3 و انواع جواهر نفیس از خزانه بیرون آرند، همه از
~~خزانه پادشاه باشد و نام خزانه بر آن اطلاق کنند و آن را به خزانه باز خوانند؛ اما بعضی
~~نفیس تر و ثمینتر، و بعضی فروتر تواند بود؛ و هیچ یک در همه وجوه باهم نمانده باشد:
~~و اگرچه اسم خزانه پادشاه از هیچ کدام مرتفع نشود.
# همچنین میان آن کس که جواهر و مرصعینه و اشیای نفیس به انعام و تشریف2 بدو
~~رسد تا آن کس که گزی کرباس به وی دهند تفاوت بسیار تواند بود. و هرچند دهنده
~~پادشاه باشد و هردو در تحت انعام و تشریف پادشاهی داخل شده باشد؛ لکن میان آن
~~هر دو انعام و میان آن کسان که انعام در حق ایشان5 فرموده باشد فرق و تفاوت بی حد
~~باشد؛ و به حسب مقدار و استعداد، چنان که گفتهاند6؛
# علی قدر آهل العزم تأتی العزائم   و تأتی علی قدر الکرام المکارم
# و در حضرت پادشاه هرکس لایق انعام و جواهر و تشریف مرصعینه نتواند بود، ms250 که ان
~~النفیس للشریف و الخسیس للوضیع.

PageV01P269

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0270.png)

~~و همچنین از مفسران اولواالالباب راسخ در علوم هریک معنیای دریافته باشند و
~~یابند؛ و مثل آن چون تحف و هدایای خرانهآ پادشاه باشد؛ که اگرچه همه تفسیر کلام الله
~~باشد که گفته باشند، اما در آن تفاوت و فرق بسیار تواند بود؛
# مصراع1:
~~و مزیت و شرف بعضی از آن2 بر بعضی بر وفق3 سعادت گوینده و حسب مشیت
~~آفریننده است؛
~~و با آن که مراتب علما متفاوت باشد، و مثال ایشان چنان که اجناس خزانه که اختلاف
~~بیار در آن توان یافت؛ اما به حکم آن که مانند مال خزانهاند و مال خزانه خواه شریف و
~~خواه خسیس همه اسم خزانه داشته باشد، ایشان نیز اسم عالمی داشته باشند؛ و رسول
~~علیهالصلوة والسلام فرموده است که «علماء امتی کأنبیاء بنی اسرائیل»5، و ذکر [علما]6
~~مطلقا کرده و هیچ یک را از ایشان مخصوص نگردانیده. و چون عادت آن است که هر
~~مفسری به قدر استعداد خود جهدی نماید و از آنچه حق تعالی در حق او کرامت فرموده
~~معنی ای یاد7 کند و گوید، و اگرچه فسحت عرصهآ معانی کلام الله و دقت اسرار و غور
~~حقیقت آن تا غایتی است که اگر خود صدهزار علما[ی] راسخ در آن فکر کنند به گنه یک
~~نکته از آن نتوانند رسید؛ و چنانچه گفتهاند؛
~~عاشقان پیش تو گر تحفه همه جان آرند   به سر تو که همه زیره به کرمان آرند
# اگر خود تمامت جان معنی باشد که تقریر کنند، هنوز قاصر مانند، و در آن دریای

PageV01P270

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0271.png)

~~معروف وزنی نیارد؛ و معرفت آن چنانچه باشد و چندانچه1 بود جز خاتم النبیین را
~~علیه افضل الصلوات واکمل التحیات2 نتواند بود. این ضعیف نیز موروار به حکم آن که3.
# جانا دانی که رسم موران باشد   پای ملخی نزد سلیمان بردن
# از کرامتی که حق تعالی در حق او کرامت کرده و ms251 استعدادی که داده به مقدار پای
~~ملخی معنی و تفسیری که اندیشه کرده و او را دست داده عرض میکند. ان شاءالله
~~پسندیده علما و دانایان، که رسول علیه الصلوة والسلام در حق ایشان فرموده که «العلماء
~~ورثة الانبیاء»، و دیگر که «مثل العلماء فی الارض مثل النجوم فی السماء بها یهتدی
~~فی الظلمات البر والبحر»5 افتد؛ تا به رضای حق تعالی مقرون گردد.
# اکنون میگوید که تفسیر این آیات6 که در آن شروع کردهایم به تقریر مقدماتی چند2
~~محتاج است؛ تا بعد از آن غرض از بیان آن به حصول پیوندد.
# و بعد از مقدمه که تقریر کرده شد، بباید دانست که به حکم آیت (إنا عرضنا الأمانة
~~علی السموات والأزض والجبال فأبین أن یحملنها وأشفقن منها وحملها الإنسان إنه کان ظلوما
~~جهولا*8 معین و مقرر میگردد که انسان متصدی و متکفل امانات حق تعالی شده واز
~~جمیع مخلوقات عالم علوی و سفلی بدین معنی او مخصوص و لایق و مستعد گشته. و
~~اگر لایق و مستعد این کار نبودی، هرچند او قبول کردی و متکفل گشتی بدو نسپردندی.
~~چه، بسیاران9 باشند که امانات مردم قبول کنند و چون لایق نباشند بدیشان نسپارند.

PageV01P271

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0272.png)

~~و از حکم و سیاق و فحوای آیت مذکور معلوم می شود و محقق میگردد که آن امانت
~~بر انسان عرض1 کرده و انسان قبول کرده و متحمل آن شده و به ودیعت پیش او است تا
~~به2 وقت استرداد آن، و او لایق حفظ آن امانت3 و استرداد آن4 است؛ چنان که اقتضای
~~حکمت و حکم باری تعالی است که (إن الله یأمرکم أن تؤدوا الأمانات إلی أهلها)5. چه،
~~اگر او لایق نبودی و سزاواری محافظت آن امانت نداشتی، حق تعالی بدو نسپردی، و
~~آیت (إنا عرضنا الأمانة علی السموات والأرض والجبال فأبین أن یخملنها وأشفقن منها
~~وحملها الانسان انه کان ظلوما جهولا» 6 در حق او وارد نشدی.
~~و هرچند انسان7 را ms252 به نسبت (ظلوما جهولا به منسوب گردانیده، و هرکس پندارند که
~~این معنی در مذمت آدمی است؛ لکن چون در معانی و حقیقت آن نظر کنند، مذمت
~~نیست؛ بلکه مدح و بزرگی و عظمت او است. و عظمت و مدح او را در این قضیه به چند
~~وجه یاد کنیم.
# اول آن که چون امانت حق تعالی قبول کرد، عین امتثال امر حق است، و قبول ناکردن
~~عصیان. «هرآینه امتثال و فرمان برداری بهتر از عصیان باشد»1.
# دیگر آن که کسی که لایق امانت نگاه داشتن باشد، همو قبول تواند کرد و همو محل
~~اعتماد تواند بود که بدو سپارند؛ چه، اگر او9 محل اعتماد نبودی بدو سپردن از حکمت
~~دور بودی. و لاشک کسی را که حق تعالی لایق آن داند که امانات بدو سپارد، البته لایق
~~امانتداری بوده باشد؛ و لایق از نالایق بهتر تواند بود.

PageV01P272

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0273.png)

# دیگر آن که کسی که لایق1 باشد که بندگی2 بدو فرمایند و او قبول کند و از عهده بیرون
~~آید، بهتر از آن باشد که قبول نتواند کرد و اگر قبول کند از عهده بیرون نتواند آمد و آن کار
~~از دست او برنخیزد، و بدان و اسطه آن بندگی3 و خدمت از او متوقع نباشد. و چون انسار
~~لایق آن هدیه و عطایا و تسلیم امانت بوده، حق تعالی می فرماید که (وإذ قال ربک
~~للملائکة إنی جاعل فی الأزض خلیفة قالوا أتجعل فیها من یفسد فیها ویسفک الدماء ونحن
~~نسبح بحمدک ونقدس لک قال إنی أعلم ما لا تغلمون وعلم آدم الأسماء کلها ثم عرضهم علی
~~الملایکة فقال أنبیونی بأسماء هولاء إن کنتم صادقین قالوا سبحانک لا علم لنا إلا ما علمتنا إنک
~~أنت العلیم الحکیم قال یا آدم أنبثهم بأشمائهم فلما أنباهم بأشمائهم قال ألم أقل لکم إنی أغلم
~~غیب السموات والأرض وأعلم ما تبدون وما کنتم تکتمون وإذ قلنا للملائکة اشجدوا لآدم
~~فسجدوا الا الیس أبی ms253 واستکبر وکان من الکافرین»4. و از فحوای آیات مذکوره مرتبه
~~ملاتکه و احوال مرتبهآ انسان5 و امانات علم اسما که به آدم داده و ملایکه از آن عاجزند
~~معلوم و محقق میگردد و به تطویل آن حاجت نداریم. و به طریق معقول و براهین و ادله
~~عقلی در رساله تقسیم موجودات و تفسیر « قالوا سبحانک لا علم لنا إلا ما علمتنا انک أنت
~~العلیم الحکیم»6 که در کتاب توضیحات مندرج است، ثابت کردهایم؛ و در آنجا واضح
~~گردانیده که کمالات انسان زیادت از کمالات سایر مخلوقات است، و آنچه حق تعالی به
~~انسان داده به هیچ [507] مخلوقی دیگر7 نداده؛ چه، دیگران مستعد آن کمال نبودهاند.
~~جهت آن که اگر مستعد بودندی بدیشان نیز داده بودی و ایشان قبول کرده. و آنچه بر
~~ملاثکه عرض8 کرده و ندانستهاند، علم اسما است که انسان می داند و حمل آن کرده و
~~ملاتکه ندانستهاند و حمل آن نتوانستند کرد. و علوم بسیار که انسان را به واسطهآ آن
~~حاصل شده است و ملاثکه را نشده بر آن مبنی است، و آن معنی معاین و مشاهد9
~~است10. و چون ملاتکه که اشرفاند از آسمان تحمل نکرده، آسمان چگونه تحمل
~~تواند کرد11. حو چون آسمان که اشرف از کوه و زمین است تحمل نکرده، کوه و زمین

PageV01P273

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0274.png)

~~چگونه تحمل کند1»2؛ چه، از طریق عقل3 معلوم می شود که2 علمی که کاملان و
~~مستعدان5 متحمل آن نتوانند شد، ناقصان به طریق اولی باشد که متحمل نتوانند شد.
~~و چون ملانکه از جمله عقول مجردهاند و کاملتر از آسمان و دیگر علویات که در
~~کمال و استعداد معرفت از ملایکه کمتر باشند،6 چگونه تحمل توانستندی کرد.
~~و چون آسمان که کاملتر و مدرکتر از ماتحت خویش است و به مذهب بعضی
~~حکما حی ناطق است تحمل نتوانسته است کرد، ماتحت او از کوه و زمین چگونه تحمل
~~توانستندی نمود. مثل آن که اگر پادشاهی با ms254 پادشاهی مقاومت نتواند کرد، چگونه تصور
~~کسند که بندگان آن پادشاه عاجز با پادشاه قادر مقاومت توانند7 نمود؛ و اگر کسی تصور
~~کند تصوری محال و8 باطل باشد. همچنین چون ملایکه [که] از آسمان و علویات اکمل و
~~افضلاند و از قبول امانت و علم اسما و حمل آن عاجز آمدند، پس به طریق اولی9 که
~~هرچه ازیشان بمرتبه10 فروتر باشد، مانند آسمان و زمین و جبال، از حمل و دانستن آن
~~عاجز آیند.
~~و اگرچه بعضی مردم از حال آسمان واقف نباشند؛ اما حال زمین و کوه باری1 به
~~رأی العین مشاهده میکنند و میبینند که ایشان از ادراک معانی و دانستن علم اسما
~~عاریاند، و از ایشان هیچ بازخواست و با ایشان هیچ خطاب12 نیست. و از این معنی
~~معلوم می شود که ایشان حمل امانات حق نکردهاند. و روشن و محقق باشد که هرکس که
~~امانت کس قبول نکند، یا آن باشد که التفات بدان کس نداشته باشد که امانت بدو
~~می سپارد13، یا بر خود واجب نداند که جهت او تحمل آن کار کند و زحمت محافظت آن
~~کشد، یا آن باشد که ترسد که محافظت آن نتواند کرد و از دست او برنخیزد که خدمتی
~~شایسته به جای آرد، بلکه به و اسطه بی استعدادی خائف باشد که تلف کند و در محل

PageV01P274

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0275.png)

~~خشم و معرض غضب افتد. و در این صورت نه آن است که آسمان و زمین و کوه را نباید
~~که بندگی حق به جای آرند و امانتی جهت او نگاه دارند؛ لکن از بی استعدادی و آنچه در
~~خود پایه1آ آن که محافظت آن توانند کرد نمی دیدند، از حمل و قبول آن به واسطه ترسی
~~که در ضمن تحمل آن بود ابا نمودند و دانستند که حمل آن نتوانند کرد. مانند آن که هیچ
~~بندهای نباشد که نخواهد که بندگی خداوند2 خویش به جای آرد و از وی ms255 خدمتی
~~پسندیده صادر گردد، خصوص خدمتی و بندگی [ای] که موجب مزید مرتبهآ او باشد.
# و آنچه فرموده که ( وأشفقن منها ه3 اشارت به معنی سابق است. اما آنچه جهت حمل
~~امانات و اهتمام بدان و متکفل و متعهد آن کار گشتن انسان را به ظلم و جهل در قول خود
~~که «ظلوما جهولاه2 نسبت فرموده، معنی آن بر چند وجه تواند بود:
# یکی آن که [هرکس که]5 کارهای معظم را متعهد شود، اگرچه در ضمن آن فواید
~~بسیار باشد، اما به موجبی که گفتهاند؛
# و إن جسیمات الامور10 منوطة   بمستودعات فی بطون الآساود

PageV01P275

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0276.png)

~~چون تکفل و تقلد آن از خوفی و خطری خالی نتواند بود، هرآینه ظلمی و جهلی با
~~نفس خویش کرده باشند.
~~دیگر آن که گناه از هیچ بهیمه صادر نگردد، بلکه از آدمی صادر گردد. و این معنی
~~سبب نقصان آدمی نیست، بلکه تعظیم ایشان است؛ چه، حیوانات غیرناطق در حمایت
~~بی استعدادیاند و علم و جهل از ایشان متوقع نیست، فکیف از جماد و اشیاء غیر حی و
~~غیر مدرک. و آدمی که مقبول حضرت است بر مقتضای «المخلصون علی خطر عظیم، در
~~معرض خطاب وامر و نهی آمده.
~~و نیز روشن و واضح است که تجار را منفعت و فایده و سود و مضرت و حرمان و
~~زیان رسد، جهت آن که مایه داشته باشند. و آن کس که مایه نداشته باشد از این معنی
~~فارغ باشد؛ چه، به واسطهآ بیمایگی خود اصلا در معرض سود و زیان نتواند آمد. و بدان
~~واسطه [که] تاجر را سود و زیان بسیار رسد و در معرض فایده و خسران باشد لازم نیاید
~~که مرتبهآ ایشان از مراتب دیگران کمتر و فروتر باشد؛ بلکه مرتبهآ تجار که1 سود و زیان
~~لازمهآ احوال ایشان است مشاهده میکنیم، و ببسیار زیادت از مراتب آن بی مایگان تواند
~~بود. و پوشیده نماند که هر تاجری که او را ms256 معاملت بیش تر اتفاق افتد، چنان که سود او
~~زیادت باشد، حزیان او نیز هم زیادت باشد »2؛ و چندان که سود او کمتر، زیان او هم
~~کمتر تواند بود؛
# چو علم آموختی از حرص آنگه ترس کاندر شب
# چو دزدی با چراغ آید گزیدهتر برد کالا
~~و بدین تقریر3 و بیان که کردیم، چون در معنی نظر کنند، هیچ نواختی و کرامتی که حق
~~تعالی در حق انسان فرموده و آیات بدان منزل گشته بزرگتر و عالی تر از ذکر (ظلوما
~~جهولا) نتواند بود؛ خصوص چون در آخر این آیت آورده که انسان را به حمل بار امانت
~~خویش2 جل جلاله منسوب فرموده. و چون ایشان را بدان معنی مکرم و مزین گردانیده

PageV01P276

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0277.png)

~~بعد از آن فرموده1 که « ظلوما جهولاه 2، یعنی کاری بدین عظمت و جلالت که آسمان و
~~زمین و کوه برنتافت او برتافت؛ زهی قوت و قدرت و دل و زهره3 که جهت دوستی ما و
~~جهت عبودیت و امتثال فرمان ما این خطر2 بر خود نهاد و متحمل چنین امری شد.
# و در قرآن مجید در حق انسان آیات بسیار که مناسب این (ظلوما جهولا* و موافق
~~این معنی است که انسان را بدان منسوب فرموده، منزل گشته؛ چنانکه « ان الإنسان لفی
~~خسره5 و * ان الانسان لظلوم کفار 6. و چون در تفسیر و معانی آن نظر کنند بعضی از آن
~~«آیات آن است »7 که بر بزرگی8 و شرف9 انسان دلالت میکند؛ [و بعضی آن است که با
~~وجود آن که بر اشرفیت و کرامت انسان]10 دلالت میکند، بر گناهان بسیار نیز که از او
~~صادر میشود هم دلالت میکند. و این نیز هم عظمتی و قدرتی است که انسان را هست:
~~چه، دیگر [اجسام]11 کاینات و فاسدات قادر نیستند برخیر و شر، و از ایشان هیچ از این
~~معنی صادر نمیشود؛ و انسان قادر است و از وی صادر میشود.
# و هر آدمی که ms257 از او نه خیر آید و نه شر، شرف12 او از آدمیای که13 قادر باشد بر هردو
~~کم تر تواند بود؛ چه، از آدمی قدرت مطلق مطلوب است، به شرط آن که با وجود قدرت
~~بر شر از آن اجتناب نماید؛ چه، عفو در وقت قدرت مستحسن باشد. و هرکه او بر شر
~~قادر نباشد، عفو بر او اطلاق نتوان کردن؛ بل 14 عفو بر کسی اطلاق توان کرد که بر شز
~~قادر باشد و از سر قدرت از آن درگذرد. و تا قدرت بر خیر نداشته باشد، خیر15 نیز از او
~~متوقع نتواند بود. لاجرم چون قدرت این هردو متضاد در انسان باشد، و او قادر بر آنچه
~~خود را از شر نگاه دارد و در خیر کوشد، کمال او زیادت از دیگران باشد که ایشان را این

PageV01P277

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0278.png)

~~قدرت نباشد. چه، لازم نیاید که چون او بر آن دو امر متضاد قادرتر باشد، در او نقصانی
~~تصور افتد؛ بل به موجبی که یاد کرده شد چندان که او بر آن دو امر متضاد خیر و شر، که
~~شر صورت ظلم و جهل است و خیر صورت عدل و علم، قادر باشد، کاملتر تواند بود.
~~و جهت آن چون انسان را به ظلم و جهل نسبت میکرد بنای مبالغه فرمود تا معلوم
~~شود که این معنی در ایشان زیادت است. چه، چنان که گفتیم آدمی که قادر بود بر1 خیر و
~~شر کامل تر باشد از آدمی که قادر نباشد بر این هر دو امر. و چون چنین باشد، هرچند که
~~در او این دو2 معنی مبالغهتر باشد کمال او زیادت تواند بود.
~~و از فحوای این سیاق معلوم می شود که هیچ کرامتی که حق تعالی3 در حق انسان
~~ارزانی فرموده معظم تر از این صفت و خصوصیت نیست؛ و ایشان4 را اختصاص به
~~عبودیت حق تعالی و امتیاز از دیگر مخلوقات بدین معنی و جهت این ms258 حالت است.
# [اقوال علمای اسلام در تفسیر این آیه؛ سخن امام فخر رازی]
~~و چون این ضعیف شمهای از تفسیر آیت (إنا عرضنا الأمانة *5 گفت، [558] اکنون
~~اقاویل علمای اسلام که در تفسیر این آیت هریک سخنی گفتهاند نقل کند، و بعضی از آن
~~اقوال به طریق ایجاز در قلم آرد؛ چه، آنچه این ضعیف گفته، بعضی از تفاسیر و قولی از
~~اقوال تواند بود.
~~اما آنچه علمای اسلام گفتهاند و روایت صحیح کرده، و آنچه حق تعالی به
~~حسب استعداد هریک را ارزانی داشته و کرامت فرموده، بدین وجه است که تقریر
~~خواهد رفت:
# [آآنچه]6 امام علامه، الداعی إلی الله تعالی، فخرالملة والدین الرازی، بردالله مضجعه
~~در تفسیر کبیر8 آورده آن است که مراد از امانت تکلیف است؛ و آن امری است که

PageV01P278

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0279.png)

~~برخلاف طبیعت باشد. و این نوع تکلیف از آسمان و زمین و کوه متصور نشود؛ چه، از
~~آسمان طلب هبوط و از زمین صعود و از کوه سیر ممکن نباشد. و اطلاق امانت بر تکلیف
~~کردن جهت آن است که هرکس که در وی تقصیر1 کند مستوجب غرامت باشد، و اگر
~~توفیر کند مستحق کرامت.
~~و بعضی گفتهاند که مراد از امانت کلمهآ توحید است یعنی (لا اله الا الله». واین قول
~~مردود است، زیرا که آسمانها و زمین و کوهها به زبان حال بر و حدانیت آفریدگار تعالی و
~~تقدس ناطق و شاهدند.
# و بعضی گفتهاند که امانت عبارت از اعضای انسان است؛ مثلا چشم امانت است،
~~میباید که او را نگاه دارند؛ و همچنین دیگر اعضا.
~~و اما عرض؛ بعضی گفتهاند که مراد از وی عرض حقیقی است. و بعضی گفتهاند که
~~مراد از وی مقابله است؛ یعنی امانت را بر آسمانها و زمین و کوهها مقابله کردیم، امانت
~~راجح آمد. و بعضی گفتهاند که مراد از وی تخییر است؛ یعنی آسمانها را و زمین و کوهها
~~را در حمل امانت مخیر ms259 گردانیدیم، ابا کردند و از آن بترسیدند. و ابای آسمان و زمین و
~~کوه برخلاف ابای ابلیس بود در سجود کردن آدم علیه السلام؛ چه، آن فرض بود و این
~~عرض، و آن استکبار بود و این استصغار؛ یعنی خود را حقیر و صغیر شمردند، به دلیل
~~آن که فرمود2 « وأشفقن منها.
~~اما سبب خوف و اشفاق یکی از این جمله بود3 که خواهیم گفت. چه، سبب عدم
~~قبول امانت از چند وجه تصور توان کردن:
~~یکی آن که امانت عزیز باشد و حفظ آن مشکل بود، مانند اوانیای که از جواهر نفیس
~~باشد4 و زود بشکند؛ عاقل از قبول آن البته امتناع نماید و تجنب جوید. بخلاف آن که از
~~زر و سیم باشد؛ چه، اینجا از فساد آن بالکلیه ایمن باشد؛ و بخلاف آبگینه و امثال آن،
~~زیرا که عزیز و قیمتی نیست. و تکلیف به مثابت جواهر نفیس است. پس کسی که در

PageV01P279

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0280.png)

~~طبیعت او ظلم و جهل نباشد چگونه از آن اجتناب نماید: و مخلوقات مذکور از ظلم و
~~جهل مبرااند.
~~و دیگر آن که چون زمان نهب و غارت باشد، عاقل در آن وقت و دایع را قبول نکند. و
~~به وقت عرض شیطان و جنود او در قصد بودند؛ و بر مقتضای این سخن بایستی که انسان
~~بیز حمل این امانت نکردی. اما چون جبلت او مقتضی ظلم و جهل بود که:
# الظلم من شیم النفوس فإن تجد   ذاعفة فلعلة لایظلم
~~بدان سبب حامل امانت شد.
~~و حکما در تفسیر این آیت گفتهاند که مخلوقات بر دو قسم است؛ قسمی مدرک و
~~قسمی غیرمدرک. آن قسم که مدرکاند؛ بعضی مدرک کلی و جزویاند، مانند انسان؛ و
~~بعضی مدرک جزویاند فقط، همچون بهائم؛ و بعضی مدرک کلیاند فقط، همچون
~~ملانکه. پس تکلیف لایق نباشد الا بر کسی که مدرک کلی و جزوی باشد.
# اما آنچه صاحب کتاف 2 آورده آن است که مراد ms260 از امانت «طاعت است: و غرض از
~~عرض آن بر اجرام آسمانها و زمین و کوهها تعظیم و تفخیم »2 طاعت است. و این
~~مخلوقات مطیع و منقاد طاعتی که لایق ایشان بود شدند.
# مثلا چون باری تعالی و تقدس خواست که ایجاد و تکوین آنها کند بر هیات مختلف و
~~اشکال متنوع، فرمود که «ایتیا طوعا أو کرزها قالتا أتینا طائعین» 4. اما طاعت اینها مباین
~~طاعت آنها بود؛ از آن امتناع نمودند و از حمل آن خائف شدند. چه، اگر حمل آن
~~بکردندی5، تصرف در امانت دیگری کردندی و خیانت بدیشان متطرق6 شدی. و از
~~لوازم خیانت خوف است؛ که، الخائن خائف. بدان سبب ابا کردند.

PageV01P280

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0281.png)

~~و عرض آن بر جمادات و ابا و1 اشفاق بر طریق مجاز بود. و وصف انسان به ظلومی و
~~جهولی به صیغهآ مبالغه3 بدان سبب بود که تارک ادای طاعت می شود و در ادای آن خطا
~~میکند و کماینبغی بدان وفا نمیکند؛ و تقصیر در امر مهم از لوازم ظلم و جهل است.
# اما آنچه در تفسیر لاب آورده آن است که مفسران را در تفسیر3 این آیات چند
~~قول است:
# اول آن که چون خدای تعالی آسمانها و زمین و کوهها را بیافرید با ایشان خطاب
~~فرمود، و خطاب خود ایشان را تفهیم کرد، و فرمود که من فریضه فرمودهام و بهشت و
~~دوزخ آفریده؛ بهشت ثواب آن کس4 که طاعت من دارد، و دوزخ عقاب آن کس را که
~~عصیان من کند.
# آسمانها و زمین و کوهها گفتند که ما مسخریم بدانچه ما را آفریدهای؛ نه فریضه
~~میخواهیم و نه تواب و نه عقاب: چه، ما را کار با طاعت است نه با ثواب و عقاب. و این
~~معنی که ایشان در طاعت حق تعالی اند در قرآن آمده، قال الله تعالی: (فقال لها وللأزض
~~إنتیا طوعا أو کرزها قالتا أتینا طائعین »5 و قال تعالی: ( وإن منها ms261 لما یهبط من خشیة الله*6. و
~~قال تعالی: * ألم تر أن الله یسجد له من فی السموات ومن فی الأرض، الآیه7. پس چون آدم
~~را بیافرید، آن فریضه برو عرضه فرمود8، او قبول کرد.
# و تقدیر کلام چنان است که عرضنا قبول الامانة؛ و این عرض به قول است وخطاب.
# و در امانت خلاف کردهاند که این امانت چیست؟
~~ابن عباس رضی الله عنه گوید که این امانت فرائضی است که حق تعالی بندگان خود را
~~فرموده است. و روایت است از رسول علیهالصلوة والسلام که فرمود: «الامانة ثلات:
~~الصوم والصلوة والاغتسال من الجنابة.

PageV01P281

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0282.png)

~~و بعضی گفتهاند که امانت عقل است؛ عرض کرد بر ایشان که ایشان را عقلا گرداند،
~~به شرط آن که هرکه به مقتضای عقل خود عمل کند او را ثواب دهد، و هرکه به خلاف آن
~~کند او را عقوبت کند.
# و بعضی گفتهاند که امانت تقوی است، و قول سدید؛ چه، نسق آیت این اقتضا میکند.
# و یحتمل که مراد به امانت تکلیف باشد. و ممتنع نیست که جماد را معرفت پرودگار
~~خود باشد؛ و اگرچه ما کیفیت آن نمی دانیم. و عقل انکار نمیکند از قدرت خدای تعالی،
~~و میشاید که قدرت خدای تعالی آن را عاقل گردانید، در وقتی از اوقات؛ و عالم گردانید
~~او را به حال امانت و آنچه در آن است، و بر آن1 او را مخیر گردانید و او قبول نکرد. پس
~~خدای تعالی او را بازگردانید چنان که اکنون هست.
# دوم آن که تقدیر آن است که انا عرضنا الامانة علی اهل السموات و اهل الارض و اهل
~~الجبال. واهل آن ملائکهاند؛ همچنان که (و اسئل القریة }2.
# سوم آن که این از مجاز کلام عرب است و توسع ایشان در اخبار از جمادات؛ چنان که
~~گویند سآلت فاجابت و قالت و نطقت، و آنجا خود سؤالی و جوابی و قولی و نطقی نباشد؛
~~و امثال این ms262 در شعر بسیار است. و خدای تعالی می فرماید که (تکاد السموات یتفطرن
~~منه )ه، الآیة3.
~~چهارم آن که تقدیر آن چنان است که انا لو عرضنا، چنان که فرمود (لو أنزلنا هذا القزآن
~~علی جبل)4.
~~پنجم آنکه إنا عرضنا الامانة علی السموات و الارض و الجبال فقبلنها فابین آن
~~یحملنها، آی آبین الخیانة فیها و اشفقن منها، یعنی خفن منها؛ (وحملها الإنسان)، یعنی
~~خان مافیها. پس بدین دلالت، امانت، وحدانیت حق تعالی باشد، و خیانت انسان کفر و
~~شرک به خدای تعالی؛ نعو ذبالله منه.
# ششم آن که عارض امانت آدم علیه السلام بود. و آن چنان است که چون آدم
~~علیه السلام به حج خواست رفت، هابیل را به امانت5 بر آسمانها عرضه کرد، قبول

PageV01P282

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0283.png)

~~نکردند؛ بر زمین عرضه کرد، قبول نکرد؛ بر کوهها عرضه کرد، قبول نکردند؛ بر قابیل
~~عرضه کرد، و در آن خیانت کرد و هابیل را بکشت.
# و استعمال لفظ و عرض1 بر دو [509] و جه است، حقیقی و مجازی. مجازی چنان که
~~گویی عرضت الناقة علی الحوض؛ أی عرضت الحوض علی الناقة.
~~و استعمال آبا هم2 بر دو معنی است. یکی حقیقت، چنان که گویی دعوت زیدا3 فابی:
~~و دیگر مجاز، چنان که گویی سللت سیفی فابی.
# و حمل هم به معنی رفع و هم به معنی خیانت و هم به معنی حمالت یعنی کفالت
~~آمده است.
# این آیات را بدین همه معانی تفسیر کردهاند.
# بعضی گفتهاند که به انسان، مراد آدم است؛ و بعضی گفتهاند که مراد پسرش قابیل: و
~~بعضی گفتهاند که عامه بنی آدم، «إنه کان ظلوما جهولا *، یعنی ظلوما لنفسه جهولا
~~بعواقب الامور.
# « لیعذب الله المنافقین والمنافقات والمشرکین والمشرکات ویتوب الله علی المؤمنین
~~والمؤمنات »4 وکان الله غفورا رحیما »5 لام لیعذب الله متعلق است به کلمه عرضنا: و
~~بعضی گفتهاند که متعلق است به جمیع آنچه در این سورت است؛ و بعضی گفتهاند که
~~این لام ms263 لام عاقبت است، والله أعلم.
# و6 اما آنچه در تفسیر7 تیسیر آورده آن است که چون در ضمن این سورت امر و نهی
~~است، ختم سورت به تعریف امر فرائض و امانات فرمود تا بندگان از آن باخبر باشند و به
~~قدر و سع و طاقت خود بدان قیام مینمایند و از تقصیر در ادای آن اجتناب می کنند.

PageV01P283

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0284.png)

~~و در امانت و تأویل آن خلاف کردهاند.
~~ابن عباس، رضی الله عنه، گوید که امانت طاعت خدای تعالی است.
~~سعید1 بن المسیب گوید که امانت فرائض است.
~~مجاهد گوید که امانت دین و فرائض و حدود است.
~~عبدالله بن عمرو بن العاص گوید که نخستین چیزی که خدای تعالی از انسان بیافرید
~~فرج بود2، و فرمود که هذه آمانة استود عتکها. پس فرج امانت است و گوش امانت است
~~و چشم امانت است و دست امانت است و پای امانت است؛ و ایمان نیست هرکس را که
~~امانت نیست.
~~و بعضی گفتهاند که امانت عقدی و عهدی است که واجب باشد آن را به جای آوردن.
~~قال الله3: (وأوفوا بالعهد إن العهد کان مسیولا).
~~و بعضی گفتهاند که اعمالی که مسلمانان را فرمودهاند که آن را به جای میآورند و
~~ترک آن نکنند آن امانت است؛ و واجب بر هر مسلمانی که خیانت با هیچ کس نکند، نه با
~~ملمان و نه با معاهد5.
~~ضحاک گوید خدای تعالی خطاب کرد به6 آدم علیه السلام که یا آدم عرضه کردم
~~امانت را بر آسمانها و زمین و کوهها؛ ایشان طاقت آن نیاوردند، تو قبول میکنی با آنچه
~~در وی است؟
~~آدم گفت: یارب آن چیست؟
~~خطاب آمد که ان آحسنت جزیت و ان اسأت عذبت.
~~آدم گفت: قد حملتها بما فیها.

PageV01P284

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0285.png)

~~بعد از آن که آدم امانت قبول کرده بود، در بهشت چندانی بیش درنگ نکرد که از نماز
~~پیشین تا نماز دیگر؛ بعد از آن بیرون ms264 آمد.
~~حسن و مقاتل گویند که چون خدای تعالی تمامت خلق را بیافرید، امانت عرضه کرد
~~بر آسمانها؛ و فرمود که اگر حمل این امانت کنید، شما را بر من فضل و کرامت و ثواب
~~باشد در بهشت.
~~آسمانها گفتند: ما نتوانیم حمل آن کردن.
~~پس1 عرضه کرد بر زمینها. همین گفتند.
~~پس عرضه کرد بر آدم به شرط اطاعت و ثواب. آدم گفت رضیت! و حمل آن کرد:
~~چنان که خدای تعالی می فرماید: (وحملها الإنسان إنه کان ظلوما جهولا3.
~~ابن عباس، رضی الله عنه، گوید: ظلوما بحقها، جهولا باخذها.
~~ضحاک گوید: جهولا غرا بامر الله.
~~کلبی گوید: ظلوما حین خالف آمر ربه، جهولا لایدری ما العقاب فی ترکها.
~~حسین بن الفضل گوید: ظلوما عند الملائکة، لاعند الله.
~~و بعضی گفتهاند: ظلوما نفسه بمطاوعته حواء، جهولا بتفریق الله بینه و بینها.
~~هم حسین بن الفضل گوید که3 امانت بر آسمان ها4 و زمین و کوهها عرضه کردند، بر
~~سبیل تخییر، و بر آدم عرضه کردند، بر سبیل فرض.
~~و بعضی گفتهاند که معنی آن است که ما آسمانها و زمین و کوهها را بیافریدیم.
~~آفریدنی که تحمل حمل امانت نتوانند کردن؛ ابا کردند از حمل آن، اباء خلقت نه اباء رد.
~~و انسان را چنان آفریدهایم که تحمل حمل امانت توانند کرد.
~~و بعضی گفتهاند که انا عرضنا، در حقیقت عرض است، و لکن مخیر5؛ یعنی مخیر
~~باشند میان آن که قبول کنند و شرایط آن به جای آرند6 و ایشان را ثواب دهند، و اگر در آن
~~خیانت کنند ایشان را عقوبت کنند، و میان آن که قبول نکنند؛ و7 همچنان باشند که سایر

PageV01P285

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0286.png)

~~حیوانات؛ فانی شوند به فنای دنیا، که نه ثواب باشد ایشان را در آخرت و نه عقاب. و روا
~~نباشد که گویند که امانت عرض کردند بر ایشان بر سبیل لزوم؛ چه، ایشان را به طاعت و
~~خضوع وصف می کند؛ چنان ms265 که فرمود (قالتا أتینا طائعین»1. و انسان حمل امانت کرد بر
~~آر که اگر بدان قیام نماید، او را ثواب باشد؛ و اگر قیام ننماید، او را عقاب باشد.
# و بعضی گویند معنی آن است که ما عرضه کردیم امانت را بر اهل آسمانها و اهل
~~زمین و اهل کوهها. از ایشان هیچ کس2 حمل امانت نکرد الا انسان: و عرض3 امانت بر
~~اهل این اماکن بود، حو ملانکه هم از جمله اهل این اماکناند »2 و ایشان خدای را
~~میپرستند. و معنی عرض بر ایشان آن است که ایشان را تعریف کردند که در ادای امانت
~~ثواب خواهد بود و در تضییع امانت عقاب.
# ایشان گفتند: اگر این عرض تخییر است، ما ترک ثواب کردیم از خوف عقاب. ما
~~طاعت میکنیم و عصیان نمیکنیم یک طرفةالعین. پس، این اباء خوف است نه اباء رد. و
~~از جهت این5 معنی حمل را به اشفاق قرین فرمود، که (فابین أن یحملنها وأشفقن منها)6.
~~و اشفاق خوف است. فابین آن یحملنها، آی یحتملن وزرها بالخیار؛ یعنی طاعت کردند و
~~حفظ امانت کردند و خیانت نکردند. (وحملها الإنسان } یعنی انسان حمل وزر کرد و
~~خیانت کرد. و مراد از انسان در این موضع کافر است بر این قول؛ و آن که فرمود که (انه
~~کان ظلوما جهولا که، صفت کافر است.
~~و اما بر قول اول، که آسمانها و زمین و کوهها قبول امانت نکردند و انسان قبول کرد،
~~انسان اسم جنس است آدم را و اولاد او را؛ ایشان قبول کردند. و آن که فرمود که (إنه کان
~~ظلوما جهولا}، صفت بعضی است، و آن کافر است؛ چه، انسان چنان که گفتیم اسم
~~جنس است، بر جمیع افند.
# قال الله تعالی (إن الإنسان لفی خسر). و این جمیع را است، تا استثنا از آن درست
~~باشد که (إلا الذین آمنوا)8

PageV01P286

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0287.png)

~~اینجا نیز همچنین وظلوما جهولا» صفت باشد از آن کافر؛ ms266 و نشاید که صفت آدم
~~گیرند؛ چه، نشاید که آدم را ظالم جاهل خوانند؛ فکیف ظلوم و جهول، که بناء مبالغه
~~است. و اما در حق کافر درست است، چه حق تعالی کافران را ظالم خوانده است: قال الله
~~تعالی: ( والکافرون هم الظالمون»1، و جاهل خوانده: «قل أفغیر الله تأمروننی أغبد أیها
~~الجاهلون*2. پس روا باشد وصف ایشان به ظلوم و جهول کردن، که ایشان ثابتاند بر
~~ظلم و جهل و دائم بر آن.
~~بعد از آن فرمود که (لیعذب الله المنافقین والمنافقات والمشرکین والمشرکات ویتوب الله
~~علی المؤمنین والمؤمنات وکان الله غفورا رحیما » 3 لام لیعذب الله متصل است به کلمه
~~عرضنا؛ و بعضی گفتهاند متصل است به جمیع آنچه در این سورت است؛ و بعضی
~~گفتهاند که لام عاقبت است. و این دلیل آن قول است که یاد کرده شد؛ جهت آن که هر دو
~~صنف را ذکر فرمود، دلالت میکند که انسان اسم هر دو صنف است.
# و معنی آیت آن است که خدای تعالی امانت را لازم کرد بر انسان؛ منافقان و مشرکان
~~قبول نکردند، ایشان را عذاب کند؛ و مؤمنان قبول کردند، ایشان را توبه4 دهد و گناههای5
~~ایشان بیامرزد: «وکان الله غفورا رحیما». این بود اقوال مفسران که ذکر کرده شد.
~~اکنون میگوییم که چون ارادت حق تعالی بر مقتضای ««کنت کنزا مخفیا فاردت آن
~~أعرف فخلقت الخلق لأعرف» »6 بر آن جمله بود که او شناخته شود و آن کنز مخفی به
~~ظهور پیوندد، به حکم «فخلقت الخلق لاعرف» مخلوقات7 را در حیز وجود آورد، [515]
~~به موجب آیات (الحمد لله الذی خلق السموات والأرض)8 و (الله خالق کل شیء)و
~~الله الذی خلق السموات والأزض وما بیتنهما 10 از برای پرستش خویش، که (وما خلقت

PageV01P287

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0288.png)

~~الجن والإنس لا لیعبدونی ک1؛ خصوص2 انسان را که حامل آعباء3 امانت است، به موجب
~~خطاب الهی که (یا أیها الناس اعبدوا ربکم الذی خلقکم والذین من ms267 قبلکم لعلکم تتقون»2. و
~~انواع مصنوعات را موجود گردانید به جهت انسان، که (الذی جعل لکم الأزض فراشا
~~والسماء بناء وأنزل من السماء ماء فأخرج به من الثمرات رزقا لکم)5؛ اگرچه تمامت
~~مصنوع صنع و مخلوق قدرت حضرت عزت بودند، و همه به زبان حال به حکم آیت
~~(وإن من شیء إلا یسبح بحمده)6 وآیت ([و] یسبح الرغد بحمده والملایکة من
~~خیفته و آیت (ألم تر أن الله یسجد له من فی السموات ومن فی الأرض والشمس والقمر
~~والنجوم والجبال والشجر والدواب وکثیر من الناسک وآیت (و له من فی السموات
~~والأرض ومن عنده لا یستکبرون عن عبادته ولا یستحسرون. یسبحون اللیل والنهار لا
~~یفترون»}9 تسبیح و تهلیل10 می کردند؛ و هر موجودی آیتی و دلیلی بر وحدانیت او،
~~چنانچه گفتهاند؛
# اما آن امانت را جهت انسان مقدر فرمود؛ و جملهآ مخلوقات را، هر یک به قدر
~~استعداد. مراتب معین بادید کرد؛ و هر صنفی از ایشان که اشرف بود، مناسب و لایق او،
~~پرستشی و عبودیتی و حکمی معین فرمود. و از آن جمله جن و انس را به حکم آیت
~~(وما خلقت الجن والانس الا لیعبدون»13 تخصیص فرمود؛ و از ایشان هر دو گروه انسان
~~را به حکم آیت (إنا عرضنا الأمانة علی السموات والأزض والجبال فأبین أن یخملنها

PageV01P288

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0289.png)

~~وأشفقن منها وحملها الإنسان إنه کان ظلوما جهولا » 1 به حمل آن امانات ممتاز و مخصوص
~~گردانید. و چون ایشان2 را مستعد آن امر عظیم [یافت]3، و هر موجودی2 شایستگی
~~تکفل چنان5 امری نداشت، آن امانت جهت ایشان6 مقدر و معین فرمود. و تمامت انسان
~~را به خلعت «لقد خلقنا الإنسان فی أحسن تقویم» 7 مشرف گردانید، و تاج (خلق الإنسان
~~علمه البیان ه8 بر سر ایشان نهاد، و از جمله9آ مخلوقات ایشان را10 به کرامت و فضیلت
~~ه ولقد کرمنا بنی آدم وحملناهم فی البر والبحر ورزقناهم من الطیبات وفضلناهم علی کثیر
~~ممن خلقنا تفضیلا» 11 ms268 ممتاز و ممیز فرمود.
# و بعد از آن، آن12 امانات که دیگر مخلوقات از حمل آن به موجب (فأبین أن یحملنها
~~وأشفقن منها»13 ابا کرده بودند و از تحمل آن ترسیده، بر ایشان عرض کرد؛ و ایشان14 بر
~~مقتضای حکمت « وحملها الإنسان إنه کان ظلوما جهو لا » قبول کردند و متحمل تکفل آن
~~گشتند. و چون حق تعالی نوع انسان را سزاوار و لایق آن امانت داری دانسته بود، تحمل
~~بار آن امانت را مطلقا به عموم انسان حوالت کرد، و هر یک از ایشان به حسب مرتبهآ
~~خویش متحمل بعضی از آن امانت شدند؛ نفس مستعد قابل معرفت، متحمل امانتی
~~شریف نفیس شد15، و نفس غیر مستعد قابل، متحمل امانتی که در شرف فروتر اقسام
~~امانت بوده.
# و اگرچه بر سبیل اجمال اصناف انسان را به چند مرتبه معین تصور کنند، چنانچه4
~~بعضی را عوام و بعضی را خواص و بعضی را علمای نازل حال و بعضی را علما و
~~عقلای17 محقق، و بعضی را اولیای واصل و بعضی را انبیا و بعضی را انبیای مرسل و
~~بعضی را مرسل اولواالعزم18 تا به خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام می رسد؛ و هر صنفی

PageV01P289

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0290.png)

~~را در یک مرتبه تصور کنند؛ اما از راه حقیقت در افراد انسان علی سبیل الزؤس تفاوت
~~بسیار است، و هر نفسی را علی حده مرتبهای دیگر؛ چنانچه قطعا دو شخص از راه
~~صورت، من کل الوجوه، به هم ماننده نباشند؛ در استعداد هر یک از ایشان و در قابلیت
~~فیض معرفت بقدر اختلافمایی1 بود.
# و چون چنین باشد بالضروره امانت حق جل و علا نیز، که به نوع انسان سپرده، هم
~~بدین وجه باشد؛ و هر یک شخص را علی الانفراد، به حسب استعداد و مقدار قابلیت، در
~~تکفل بار امانت که آن کنوز علوم نامتناهی او است مرتبهآ دیگری2 باشد، و هر یک را
~~حظی و قسطی دیگر از آن امانت کرامت ms269 گشته. چنان که هر نفسی علی سبیل الانفراد از
~~مرتبهآ ادنی به حسب استعداد و قدر طاقت ترقی میکند؛ و به مرتبهآ ورای آن، که مناسب3
~~حال هر یک باشد و آن مرتبه ایشان را مقدر بوده باشد، میرسد4. و بر سبیل اختلاف از
~~هر مرتبهای تا مرتبهآ دیگر، بقدر، تفاوتی باشد؛ چنان که یکی فروتر و یکی بالاتر باشد. و
~~اگرچه آن تفاوت اندک باشد، اما بی تفاوتی نتواند بود؛ تا به مرتبهآ اعلی رسد که آن مرتبهآ
~~خاتم النبیین علیه افضل الصلواة واکمل التحیات است؛
~~آن شهسوار عالم معنی که بر زمین   پای براق دولت او بر سر سما است
~~اول وجود او بده مقصود کاینات   وآخر ز راه فضل برو ختم انبیا است

PageV01P290

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0291.png)

~~و اگرچه در تقریر آن که مرتبهآ تکفل و قدرت تقبل و استعداد تحمل بار آن امانت جز
~~نوع انسان را نبوده، این کلمات که گفتیم بسنده است؛ اما جهت توضیح آن، چنان که به
~~فهم هر کس برسد، بیانی دیگر میکنیم تا خوانندگان را از آن حظی زیادت حاصل شود.
~~میگوییم که1 هر چند متعهد و متکفل آن امانت بغیر از انسان مخلوقی دیگر نتوانست
~~شد، و انسان متحمل آن گشته؛ لکن «کنوز کنت کنزا مخفیا» که معدن آن امانت است.
~~عظیم بسیار و نامتناهی است. و از اقسام آن امانت، آنچه لایق عرض کردن و فراخور حال
~~انسان بوده و انسان قدرت تحمل و قوت تکفل آن داشته، به نسبت با آنچه از آن کنوز
~~نامتناهی لایزال فایض و صادر بوده و هست و خواهد بود، مانند قطرهای است با
~~دریایی2.
# و مصدق این معنی این آیت است که4 (وما أوتیتم من العلم إلا قلیلا5. و با آن که این
~~قسم بغایت اندک است، آنچه مناسب استعداد هر یک از نوع انسان مقدر و معین
~~فرموده، مراتب بسیار و نامحصور دارد، چنان که مشاهد و معاین است؛ و آن را ms270 دو طرف
~~افراط و تفریط تصور میتوان کرد: یک طرف ادنی، که فرود آن6 در انسان7 مرتبهای
~~دیگر در جهل و نادانی و شریری8 نتواند بود، و چون از آن مرتبه بگذرد9 از دایره
~~انسانیت بیرون افتد؛ و دیگر طرف اعلی، که انسان را ورای آن مرتبهای دیگر در کمال
~~متصور نباشد.
# و هر یکی از این دو مرتبه اعلی و ادنی، جز یک شخص را نتواند بود؛ چه، گفتیم که
~~یکی غایت کمال است و ورای آن مرتبهای دیگر نه، و یکی نهایت نقصان است، و فرود
~~آن پایهای دیگر نه. و مابین این دو مرتبه مراتب بسیار و نامحصور «هست، که دیگرباره
~~در هر مرتبهای از آن مراتب »10 نامحصور مندرج است. مثلا چنان که مراتب انبیا

PageV01P291

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0292.png)

~~علیهم السلام، که آن مرتبهای است علی الانفراد که اعلای آن مرتبهآ خاتمالنبیین
~~علیه الصلوة والسلام است، و ادنای آن مرتبهای است که شخص چون از آن نازل شود از
~~مرتبهآ نبوت بیرون افتد، اما مرتبهای باشد بالای مراتب دیگر و از مرتبه نبوت فروتر.
~~و در مرتبهآ نبوت، چنان که گفته شد مراتب بسیار تواند بود؛ چه، چندین انبیا که بودند
~~ممکن نباشد که در همه احوال همه1 با هم ماننده و مشابه بوده باشند و تمامت را یک
~~پایه بوده باشد؛ بلکه البته تفاوتی در مراتب ایشان تصور باید کرد.
~~و از آن دیگر مراتب، مثل مرتبهآ اولیا و مرتبه علما و حکما و اصحاب انواع علوم و
~~مرتبهآ ارباب صناعات و سایر مراتب اصناف خلق، هم بر این موجب تصور باید کرد.
~~و هر چند فرموده که آن امانت را انسان متحمل و متکفل گشته، [511] لازم نیاید که
~~همه انسان در تحمل و تکفل آن امانت متساوی بوده باشند، تا تصور افتد که بایستی که
~~آن تفاوت نبودی؛ بلکه همه متحمل امانات حق شده باشند، لکن هر یک به قدر استعداد
~~خویش: چنان که اگر صد ms271 هزار آدمی به تشریف پادشاه مشرف گردند لازم نشود2 که همه
~~را در کمیت و کیفیت3 متساوی رسیده باشد؛ بلکه متصور، لابل واجب، چنان باشد که به
~~مقدار مرتبه و احوال هر یک در کمیت و کیفیت آن تشریفات تفاوتی بوده باشد، هر یک
~~نحسب استعداد احوال آن کس.
# پس آن تفاوت نیز که در مراتب مذکور است همچنین باشد؛ و به حسب استعداد هر
~~شخص قسمتی از آن امانات در حق او کرامت گشته باشد، و آن مقدار علم جبلی و فطری
~~هر شخصی شده و مایهآ مکتسبی هر یک گشته.
~~و هر چند در افواه و عبارات مردم چنان باشد که گویند فلان شخص را از علم فطری
~~بهرهای هست و فلان را نیست؛ اما آن معنی به طریق مجاز است؛ چه، ممکن نیست که
~~هیچ انسانی از آن امانت، یعنی از علم فطری، بیبهره مانده باشد. و به حکم آیت (إنا
~~عرضنا الأمانة علی السموات والأزض والجبال فأبین أن یحملنها وأشفقن منها وحملها الإنسان
~~انه کان ظلوما جهولا»4، معلوم می شود که مطلقا امانت بر مطلق انسان عرضه کرده و

PageV01P292

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0293.png)

~~انسان مطلقا متحمل آن1 شدهاند. و از روی معقول آن که انسان وقتی انسان تواند بود که
~~از علم فطری قسمی بدو ارزانی داشته باشند؛ والا داخل مرتبهآ انسانیت نباشد؛ چه، فرق
~~میان انسان و دیگر حیوانات، بعد از نطق، همین مقدار است که انسان را علم مایی و عقل
~~مایی باشد2؛ و هر که در او از این دو صفت بهره3 نباشد از مرتبهآ انسانیت بیرون افتد.
~~لاجرم باید که انسان را از این دو قسم حظی و نصیبی به اندک و بسیار باشد.
~~و مصدق این معنی آیت * ولقد کرمنا بنی آدم وحملناهم فی البر والبخر ورزقناهم من
~~الطیبات وفضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلاه 4 است. چه5، همه بنی آدم را در تحت
~~کرامت آورده. و اگرچه همه را به حکم این ms272 آیت مکرم فرموده، اما به موجبی که در ماقبل
~~گفتیم از این آیت نیز لازم نیاید6 که تمامت اصناف و اشخاص انسان را کرامت متساوی
~~بوده باشد: بلی لازم آید که همه در تحت کرامت باشند، و هر یک را، به قدر استعداد، از
~~آن کرامت حظی و نصیبی بوده باشد. و آنچه به مجاز در میان خلق مشهور است و گویند
~~فلان کس عاقل است و فلان کس عاقل نیست، و فلان کس عقل دارد و فلان کس عقل
~~ندارد، نه7 از برای آن گویند که آدمی باشد یا دون آدمی؛ چه، کس نباشد که بیکبارگی از
~~عقل عاری باشد و او را از عقل هیچ8 نصیبی نباشد؛ از آن جهت که آن معنی بدیهی است
~~و همه خلق دانند که تمامت اصناف انسان علی اختلاف طبقاتهم ذوی العقولاند؛ اما آن
~~معنی به طریق مجاز و مبالغه9 گویند. همچنین10 علم و عقل فطری نیز همین سبیل دارد،
~~که هیچ آدمی نباشد که او را در ازل از امانت علم و عقل فطری حظی و نصیبی کرامت
~~نشده باشد.
# و آنچه11 گویند فلان را از علم فطری بهرهای هست و فلان را نیست، همین معنی تواند
~~بود که تقریر رفت. و علم و عقل12 فطری انسان را به مثابت خمیرمایه، بلکه به مثابت
~~مایه، تواند بود؛ و هر کس را که مایه بیشتر شود آن بیشتر متوقع باشد. و هر چند در

PageV01P293

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0294.png)

~~بعضی اوقات و احوال اندکمایه از بسیارمایه در مکسب راجح آید؛ لکن به واسطهآ
~~اسباب خارجی تواند بود و بر سبیل ندرت1 افتد، چنان که شرح آن معلوم است، و حکم
~~بر اغلب کنند.
~~و اگر سایلی سؤال کند که چندین تفاوت در علم فطری که میبینیم از کجا است؟ و
~~آنچه مشاهده میکنیم که به واسطهآ قوت و ضعف آن بعضی نبی و ولی میگردند و
~~بعضی جاهلان فرومایهاند و بعضی پادشاه میشوند و بعضی ms273 گدا و مسکیناند، آن
~~چگونه تواند بود؟ و در امانت داری بعضی را بر بعضی ترجیح نهادن و طایفهای را به
~~کترت مایهآ آن مخصوص گردانیدن2 و قومی را به واسطهآ قلت آن در محل بی التفاتی
~~آوردن، و در سپردن3 آن امانت، یعنی علم و عقل فطری، تفاوت بسیار بادید کردن، بر چه
~~حمل کنیم؟
# جواب گوییم که ( یفعل الله ما یشاء»ه4 و (یحکم ما یرید)5. و ما یشا و ما یرید نشاید
~~که نه چنان باشد که باید. و این آیت جهت تفهیم عموم عالمیان منزل گشته؛ تا آنان که فهم
~~ایشان قاصر باشد و به حقایق و دقایق اشیا نرسند، بدانچه به ایشان رسیده باشد قانع
~~شزند، و بدانند که چنانچه6 باری سبحانه و تعالی خواسته آفریده،

PageV01P294

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0295.png)

# و مثال این چنان است که از جملهآ آلات و کارفرمایی که خلایق را بدان احتیاج است.
~~سوزن مختصرتر آلتی و حقیرتر کارفرمایی است. و در دکان سوزنگران انواع سوزن از
~~بزرگ و خرد و و سط و غیرها باشد؛ خواه آن که در غایت کو چکی باشد و خواه آن که در
~~غایت بزرگی، تمامت به کار آید، هر یک به جای خود و محتاج الیه باشد. و اگر کسی در
~~دکان سوزنگری رود و بر آن معنی واقف نباشد و نداند که مر یک به چه کار بازمی آید، او
~~را در آن باب همان حیرت5 روی نماید که در مراتب انسان.
# و اگر از انواع6 سوزنها که ذکر رفت یک نوع نباشد، یک کار از جملهآ کارها که
~~محتاج [الیه] باشد مهمل مانا، خواه کاری خسیس و خواه کاری شریف. و اگر2 امری
~~خسیس نیز باشد که مهمل مانده باشد، در فروماندگی8 آن کار و آنچه لفظ فروماندگی بر
~~آن اطلاق کنند همان حکم داشته باشد که وقتی که امری شریف مهمل مانده باشد: و
~~کار9 شریف و خسیس در مهمل ماندگی یکسان تواند بود. ms274 همچنین در آفرینش هر کدام
~~که نباشد نقصانی بوده باشد در آفرینش و عجزی در آفریدن یا غفلتی در آن. و این
~~معنی را حوالت به صفات پاک او کردن کفر محض تواند بود، و امثال چنین تصورات
~~محال باشد.

PageV01P295

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0296.png)

~~و دلیل دیگر بر این معنی آن است که نشاید که آفرینش باری تعالی به همهآ وجوه با
~~هم ماننده باشد؛ چه، اگر در همه وجوه به هم ماننده باشند همه موجودات یکی باشند،
~~و برهان قایم است که یکی نتوانند1 [بود] و این محال است.
~~و دیگر آن که اگر بر تقدیر محال فرض کنند که دو چیز توانستی بود که من کل الوجوه
~~به هم ماننده بودی و میان ایشان ممیزی که موجب اختلاف بودی نبودی، وجود آن دو
~~چیز دلیل بودی بر عجز2 قدرت؛ فسبحانه و تعالی،
# شعر2:
~~ای کمال تو بیانها4 را زبان انداخته
# عزت ذاتت یقین را در گمان انداخته
~~هر چه آن بر هم نهاده دست عقل و حس و فهم
# کبریایت سنگ بطلان اندران انداخته
~~و چون ذات و صفات او نامتناهی است، باید که آفرینش نیز نامتناهی باشد؛ چه،
~~مر چه از نامتناهی فایض و صادر گردد باید که نامتناهی باشد. و از این سخن غرض ما آن
~~نیست که مخلوقات او بالفعل نامتناهیاند، بلکه غرض آن است که خالقیت و قدرتی5 و
~~فیضی که موجب خلقت باشد نامتناهی تواند بود. چه، فرق است میان خالقیت و فیضی
~~که موجب خلقت باشد و میان مخلوق؛ چه، هر مخلوقی که موجود گشت در محل تزلزل
~~و تغیر و زوال افتاد.
~~و چون معلوم شد که آفرینش نامتناهی است و از فیض خالقیت او مخلوق میشود، و
~~تابت کردیم که نشاید6 که دو چیز من کل الوجوه با هم ماننده باشد؛ پس بالضروره باید که

PageV01P296

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0297.png)

~~آن مخلوقات متفاوت الاحوال باشند. و چون1 چنین باشد، و متفاوت الاحوال عین این
~~معنی2 ms275 که در آن بحث می رود، لاجرم مایشا و مایرید او بر این وجه بوده باشد که
~~میبینیم؛ و آفریده و خواهد آفرید، و همه چنان باید که هست، و در آن تفاوت بسیار
~~باشد بدین وجه که معاین و مشاهد3 است.
~~و چنانچه از ابتدای آفرینش الی ما لانهایة له آن تصور رفته و معلوم گشته که هیچ دو
~~چیز [512] به همه4 وجوه به هم ماننده نباشند5، همچنان تصور باید کرد که اگر صدهزار
~~چندان روزگار برآید و به طریق فیض، که فیاض بی فیض نتواند بود، آفرینش از او صادر
~~گردد؛ هیچ دو فیض به هم ماننده نباشند و آن فیض بوده و هست و خواهد بود. پس
~~مخلوقات نیز بدین موجب بوده و هستند، و خواهند بود و عجز در اختلاف به خلقت
~~مخلوقات و آفرینش متنوع متصور نه؛ چه، به برهان عقلی ثابت کردهایم که فیاض بی
~~فیض نتواند بود.
# و چون او ازلی است [و] فیض او نامتناهی باشد، هرآینه خلقت نیز باید که نامتناهی
~~باشد. و چون خلقت را نامتناهی تصور کنند، در همین یک نوع مجرد که آفرینش زمانی و
~~مکانی است منحصر نتوان گردانید؛ بلکه قدرت او بر خلقت اشیاء متنوع تصور باید کرد.
~~و تصور مخلوقات متنوع باید کرد؛ چه، به رأی العین مشاهده میکنیم که مخلوقاتی که
~~داخل آفرینش زمانی است متناهی است. و اگرچه بعضی بر آناند که نفوس نامتناهی
~~است، اما اگر نفوس را نیز نامتناهی تصور کنند، از آن تصور قدرت او بر خلق امور
~~نامتناهی لازم نیاید چنانچه از دوام فیض او لازم میآید6. چه، نفوس همه یک نوع یا
~~یک کلی تواند بود؛ و چون گفتهایم که میباید که خلقت او نامتناهی باشد، پس باید که
~~تمامت این آفرینش از عقول و نفوس و اجرام سماوی و عناصر و مرکبات آن مانندهآ یک
~~مخلوق و یک نوع خلقت باشد از جمله مخلوقات نامتناهی او. و ms276 آنچه باری عز و علا
~~میفرماید که (ما تری فی خلق الرحمن من تفاوت)8 اشارت بدین معنی است.

PageV01P297

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0298.png)

~~و طایفهآ موحدان خود برآناند که تمامت مکونات علوی و سفلی و مافیها یک چیز
~~است، و غیر و کثرت در میان نه، و چون چنین باشد قدرت او بر خلق دیگر مخلوقات که
~~مشاهد و معاین نیست تصور باید کرد برخلاف این؛ و لازم نیاید که به مجرد آن که ما
~~مشاهده نکرده باشیم، یا ذهن کسی بدان نرسد، امکان فیض قدرت او بر خلقت
~~مخلوقات دیگر، به غیر از این چه میبینیم، [نباشد یا بادید نیاید. بتخصیص چون این
~~آفرینش که میبینیم]1 و تصور چنان است که دریافتهایم و مدعی آن است که یک نوع
~~است از انواع مخلوقات نامتناهی او، هنوز به کنه کلیات و حقایق و اختلاف اشیا و
~~مرکبات آن نمیتوان رسید. و در اصناف نوع انسان مجرد که2 یک نوع است از انواع
~~حیوان؛ و حیوان که جنس او است، و شامل وی و غیر وی، یک نوع است از انواع جسم؛
~~و جسم که جنس آن است و شامل است بر حیوان و غیر حیوان، مرکب است از بسایط
~~عناصر؛ و عناصر معلول افلاک و اجراماند، و افلاک و اجرام معلول نفس، تا به عقل کل که
~~معلول فیض قدرت باری تعالی است3 صدهزار اشتباه و تعجب روی مینماید.
# و در این یک نوع معین چندین صنف از اصناف غریبهیات عجیبصورت و سیرت
~~هستند و نشان میدهند، بر و جهی که ما را از وجود آن عجب میآید؛ و هرگز مثل آن
~~ندیدهایم، بل ذهن ما بدان نرسیده است. و چون می شنویم که هست از وجود آن تعجب
~~نمی داریم و به تعجب بازمی گوییم.
~~و در این صورت، بدان سبب اختلاف خلقت نوع انسان به مثال آوردیم که اختلاف
~~خلقت در آن کم تر است که بدان3 بحث مشغولیم5؛ تا معلوم ms277 شود که در نوع انسان هم از
~~صنف ما اختلاف بسیار ممکن، بل واقع است؛ و مع هذا ذهن ما بدان نرسیده و ندیدهایم؛
~~والا در دیگر موجودات، خصوص در نباتات، خصوص در معادن، «خصوص در سایر
~~جمادات»6 اختلاف خلقت زیادت از آن است که در نوع انسان.

PageV01P298

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0299.png)

~~و یکی از دلایل این1 آن که در فصل بهار از جنس حیوانات صد هزاران هزار نوع
~~حیوانات مختلف صورت میبینیم که از زمین سر برمیزنند و در حرکت میآیند که هیچ
~~یک از آن حیوانات را با هم مناسبتی نیست. و این حیوانات نوعیاند از انواع2 حیوان که
~~آن را حشراتالارض میگویند. و همچنین هم در فصل بهار از انواع نباتات چندین هزار
~~گلهای مختلف و گیاههای گوناگون شکفته میشود که قطعا هیچ کدام از آن ریاحین باهم
~~ماننده نباشند.
# و چون اختلاف جنس حیوانات و نباتات که مختصرترین نوعی است به نسبت با
~~کاننات بازنمودیم، از آن معادن و سایر جمادات و عناصر و علویات و نفوس و غیرها به
~~تقریر وبیان احتیاج نداشته باشد.
~~پس چون مقرر و معین شد و معلوم گشت بدین تقریر که در این آفرینش که مشاهده
~~میکنیم چندین اختلاف و عجایب مخلوقات هست، چرا3 نشاید که از آنجا که فیض
~~نامتناهی او است، و هرآینه باید که مخلوقات که از آن فیض فایض گردد مناسب آن
~~نامتناهی باشد، همین تصور کنند و مسلم دارند که بی هیچ شبهتی باید که کلیات
~~نامحصور و جزویات نامحصور که در تحت هر یک از آن [است]4 باز کلیات و جزویات
~~نامحصور تواند بود به غیر از این چه میبینیم؛ از قدرت او ممکن است و او قادر باشد بر
~~خلقت مخلوقات متنوع نامتناهی، هم کلی و هم جزوی؛ و این آفرینش زمانی یک نوع
~~باشد از انواع آفرینش او تعالی و تقدس.
# وآیت (سبحان ربک رب العزة عما یصفون وسلام علی المزسلین والحمد لله رب ms278
~~العالمین»5اشارت بدین معنی است. و ضمیر در یصفون راجع با همه عالمیان است. و
~~چون همه عالمیان از وصف آن قاصر بوده و هستند و خواهند بود، این بندهآ ضعیف
~~صغیر چه مقدار صفت تواند کرد؟ و صفتی که کند چند و چقدر تواند بود؟
# و همچنین آیت (لا یشأل عما یفعل وهم یشألون 6 دلیل آن معنی و دعوی است که

PageV01P299

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0300.png)

~~آن که چنانچه1 حق آن است هیچ کس «آن سؤال بتمام نتواند کرد و به عجر و بجر2 آن
~~نتواند رسید؛ چه، هیچ مخلوق »3 به کنه احوال قدرت او نرسیده باشد تا2 بر آن سؤال
~~کند، و از5 مخلوقاتی بدین بسیاری که بوده و هست و خواهد بود سؤال نتوانند کرد، و
~~انسان6 را معرفت امثال چنان سؤالات نباشد. و ایزد تعالی و تقدس هر یک را
~~علیالانفراد، با آن که در ازل دانسته باشد و حال هر یک در علم او کاین بوده، سؤال کند
~~و بر آن قادر باشد که هر یک را چنان که باید به غور رسیده حکمی مناسب و لایق
~~آن بفرماید.
# [قدرت و عظمت حق تعالی و بخششی که انسان را بدان گرامی گردانیده]
# حالیا7 بیان و تقریر این معانی، آنچه این رساله احتمال آن داشت، کرده آمد بر سبیل
~~ایجاز و اختصار. اگر زیادت از این خواهند، رسالهای8 در جبر و قدر ساختهام حو در کتاب
~~توضیحات مندرج »9، و رسالهای [که] در باب خیر و شز ساختهام و رسالهای که در باب
~~جزای اعمال وثواب وعقاب 10 ساختهام و در کتاب مفتاح التفاسیر مندرج است؛ مطالعه باید
~~کرد. چه، امید واثق است که از مطالعهآ آن روشنی[ای]11 دیگر به اندرون دل رسد و این
~~معانی از آنجا روشن تر گردد؛ ان شاء الله تعالی.
# و چون گفتیم که مطلقا قابل و متحمل امانات حق تعالی انسان است، چنان که آیت
~~قرآن بدان ناطق شده، و از حاصل کنوز ms279 «کنت کنزا مخفیا» امانت مذکور بر مقتضی (وما
~~أوتیتم من العلم إلا قلیلا»12 مختصری تواند بود؛ و از آن مختصر نیز هر یک از افراد

PageV01P300

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0301.png)

~~انسان، خصوص مردم متو سط و ادنی، را قسم عظیم مختصر رسیده باشد؛ چه. در
~~مقدمه گفتهایم1 که آن مقدار علم و عقل فطری که به موهبت به هر شخصی رسیده
~~است2 به مثابت مایه است تا بدان کسبی دیگر میکند و از علم و عقل مکتسبی بهره مند
~~میشود. و از اینجا معلوم میگردد که حکمت باری تعالی در آن معنی که بدان مایه کسبی
~~دیگر کنند، هم جهت تشهیر و تعریف معنی «کنت کنزا مخفیا فاردت آن اعرف فخلقت
~~الخلق لأعرف» بوده باشد؛ و چون مخلوق او تعالی و تقدس بدان مثابت می رسد که به
~~بعضی صفات او موصوف میشود3 چیزی دیگر مناسب خلقت او بازدید میتواند کرد.
# پس، بحقیقت قدرت و عظمت او تعالی و تقدس، و کرامت و موهبتی که در حق
~~همگنان فرموده و بخششی که انسان را بدان گرامی گردانیده از این صورت قیاس باید
~~کرد. چه، این صورت همان معنی دارد که پادشاهی که قادر باشد بر خزانه و لشکر و
~~امثال آن، اگر امرا و مقربان بلکه جمیع لشکریان و بندگان او قادر و مالک باشند بر اموال و
~~اسباب و تبع و خزانه و گله و رمه و امثال آن، عظمت پادشاهی او زیادت شود و قدرت او
~~بیشتر از آن تصور افتد که بخلاف آن باشد. نیز4 چون هر یک را به حسب مایه استعداد
~~آن باشد که بیرون از آنچه پادشاه بدیشان داده باشد، از خود کفایتی نمایند و به آن مایه که
~~از پادشاه یافته باشند کسب چیزی دیگر کنند، دلیل فزونی عظمت و قوت و موجب
~~زیادتی شوکت و حرمت پادشاه باشد. و آن پادشاه، بدان واسطه که امرا و لشکریان او را
~~آن کفایت و مکنت باشد، بدیشان ms280 روز به روز خوش دل و از ایشان شاکر باشد و همواره
~~ایشان را عزت دارد. [513] و بر او واجب گردد که ایشان را نواخت فرماید و در حق
~~ایشان مکارم ارزانی دارد. و ایشان به واسطهآ آن نواخت و اکرام قوی حال گردند؛ و عین
~~قوی حالی و شفقت در حق ایشان عین مکنت پادشاه و عظمت و شهرت او تواند بود.
~~و چون نیکو تأمل کنند، آن همه تعریف و شهرت و عظمت بالحقیقه پادشاه را
~~سودمند بوده5 باشد. مانند سکنجبین و شراب الاصول؛ که هر چند در وقت افراد آفراد
~~آن هر یک را نامی و خاصیتی علی حده بوده باشد، لکن به6 سبب اختلاط ایشان با

PageV01P301

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0302.png)

~~یکدیگر عین آن مرکب دلالت کند بر خاصیت و فواید ثانی، که آن به واسطهآ اختلاط و
~~ممازجت و ترکیب است1، موجود شده باشد. و فواید و خاصیتی که آفراد آن را بوده
~~باشد، بعد از ممازجت2 و ترکیب و اختلاط، مفروض تواند بود نه موجود؛ چه، تعدد از
~~میان برخاسته باشد و آن مرکب صورت
# آنا من آهوی و من آهوی آنا   نحن زوحان حللنا بدنا
~~یذیرفته و کشیء واحد گشته، و خاصیت و فوائد فردیت در میانه مفقود و ناپیدا شده.
~~و آنچه بندگان پاد شاه به موجبی که تقریر3 رفت کسب کرده باشند و صاحب تبع شده
~~و در لشکر ساز و عدت ایشان افزوده گشته، همه از اصل آن مایهآ اول تواند بود که4
~~پادشاه بدیشان ارزانی داشته باشد. لکن مایه از مکسب و مکسب از مایه بازنتوان5
~~شناخت و همه کشیء واحد گشته باشد. و فایده پادشاه و بندگان او در آن سود و مایه
~~همه یکسان، و آن این و این آن شده؛ و از راه حقیقت همه مانند مال و ملک پادشاه باشد:
~~چه، موحب قوت لشکر و عظمت پاد شاه گشته باشد.
# و بدین تقریر و مقدمات و امثله، معلوم ms281 و مقرر و روشن میگردد که آنچه انسان بدان
~~مقدار علم و عقل فطری حاصل کند از راه مثال بر همان شیوهآ آفرینش ازلی باشد؛ لکن
~~حصول آن به واسطهآ اقرب باشد و حصول این به واسطهآ ابعد.
# و چون هر مخلوقی و اسطهآ آفرینشی دیگر شود، و دیگرباره از هر مخلوقی مخلوقی6
~~دیگر واسطهآ آفرینشی دیگر گردد، چندین هزار7 هزار مخلوق واسطهآ آفرینش او تعالی و
~~تقدس گشته باشند. و آن همه عاید به آن یک نظر کرامت حو عطیهآ علم و عقل فطری او
~~تواند بود که در ازل هر یک را کرامت»8 فرموده باشد. و چندان9 که و سایط در آن کسب

PageV01P302

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0303.png)

~~زیادت باشد، مقصود از تعریف و تشهیری که او را به حکم فاردت آن أعرف فخلقت الخلق
~~لأعرف بوده زیادت حاصل شود.
# و سبب اعظم در زیادت شدن آن امانت و علوم، معلماناند؛ خصوصا کسانی که در
~~ازل از علم فطری قسمی1 اکثر2 و حظی اوفر در حق ایشان کرامت گشته باشد، و بدان
~~مایه و قوت علوم بسیار به اسباب متنوع حاصل کرده باشند. و چندان که معلم عالم ترو
~~متعلم مستعدتر3، آن فایده زیادت تصور افتد.
# و در این صورت بزرگ ترین معلمان انبیااند علیهم السلام که از علوم متنوع شریف که
~~ایشان را حاصل شده باشد قسمی به خلق میرسانند. و ایشان هم عالم و4 کامل وهم
~~مکملاند. و هر کدام که از ایشان5 به مرتبهآ اعلیاند، به موجبی که تقریر رفت، از اسرار
~~امانات علوم فطری ایشان را زیادت حظی کرامت گشته باشد. و آنان که از آن کرامات
~~پرمایهتر باشند و حظ اوفر در حق ایشان کرامت گشته، استعداد علوم کسبی، به حسب
~~مناسب آن مایه، زیادت داشته باشند. و آیت (ورفعنا بعضهم فوق بعض درجات؛6
~~اشارت بدین معنی است.
# و در این صورت کار به جایی میرسد که چندان از علم فطری و مایهآ آن در ازل ms282 بنده
~~را کرامت میشود که مستغنی میگردد از مکسب آن که علم مکتسبی است، و به تجارت
~~و تصرف بدان مایه هیچ احتیاجی نمیداشته باشد؛ چه، هر دو7 سود که متصور باشد در
~~آن قدر مایهآ علم فطری حاصل و موجود باشد.
~~و مثال آن محسوس و مجرب بگوییم تا واضح گردد. و این چنان باشد که میبینیم که
~~حق تعالی شخصی را علم شعر کرامت فرموده و او را طبع شعر گفتن و دانستن آن داده:
~~قطعأ هیچ احتیاج به عروض ندارد. و آنان که علم عروض در غایت کمال دانند و در اصل

PageV01P303

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0304.png)

~~طبع شعر نداشته باشند، مانند آن شخص که در اصل طبع شعر داشته باشد شعر نتوانند1
~~گهت؛ و آنچه گویند خشک و بارد باشد.
# دیگر مانند آن که شخصی را بازو و بدن عظیم بقوت باشد، قوتی بکمال: پس
~~دیگران، هر چند بقدر قوتی طبیعی داشته باشند و مانند علم فطری در اصل خلقت
~~قوةمائی یافته؛ چه، هیچ کس نباشد که او را کم و بیش قوتی جبلی نباشد، با آن شخص
~~قوی حال برابری نتوانند2 کرد؛ و با و جود آن که علم کشتی گرفتن بیاموزند و ممارست آن
~~کنند، با آن شخص که در3 قوت مرتبه اعلی داشته باشد زورآوری نتوانند نمود. و امثال
~~این امثله بسیار است.
# پس، از آن علم فطری نیز همین صورت داشته باشد؛ و هر کس که او را در ازل از علم
~~فطری حظی وافر کرامت گشته، مالا کلام راجح باشد بر کسی که او را کم تر حظی از آن
~~ارزانی گشته باشد، و اگرچه در تحصیل علم مکتسبی سعیها نموده باشد و
~~جهدها کرده.
# و چون چنین باشد، پس مرتبهآ شخصی که تمامت مایهآ علم و عقل فطری که در ازل
~~جهت نوع انسان مقدر بوده باشد و ممکن بود که انسان را آن مرتبه حاصل تواند شد بدو
~~ارزانی داشته باشند، و ms283 او در آن باب به حد کمال و مرتبهآ اعلی رسیده، به نهایت کمال و
~~غایت عظمت رسیده باشد. و لاشک کمال مرتبهآ نوع انسان را4 بر او ختم بوده باشد و
~~ورای آن مرتبهآ دیگر تصور نتوان کرد.
~~و آن مرتبه نشاید که باشد الا یک کس را. چه، هر که از آن مرتبه عروج کند و بگذرد
~~در مرتبه بالامرتبه5آ انسانی تواند بود؛ و آنچه از آن مرتبه فروتر باشد مرتبهآ دیگر باشد
~~زیر آن مرتبهآ خاتمیت. و چون چنین باشد، آن مرتبه مخصوص باشد به یک شخص؛ و آن
~~شخص خاتمالنبیین است علیه افضل الصلوات واکمل التحیات که با وجود آن کمال امی
~~بوده تا محقق گردد که او را به کسب علوم هیچ احتیاجی نبوده! چه، او را از علوم فطری،

PageV01P304

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0305.png)

~~به موجبی که در مقدمه گفته شد، مرتبهای کرامت گشته که و رای آن مرتبه در نوع انسان
~~مرتبهآ دیگر صورت نبندد. و چون او را این مرتبه حاصل شده باشد، لاجرم محتاج نشود
~~به کسبی و تحصیلی که غیر او بدان احتیاج داشته باشد.
# و مثال این چنان باشد که تصور کنند که هر مالی و متاعی که مایهآ انسان را بشاید و در
~~عالم موجود است و مردم بدان محتاجاند، به یک کس دهند و او مالک همه گردد. و چون
~~مالک تمامت اموال گشته باشد، هر آینه مستغنی شود از آنچه معاملتی کند یا در
~~پیتجارت و حصول مکسب شروعی نماید. و اگر خواهد که بدان مایه که او را باشد
~~تجارتی کند و از آن تجارت او را مکسبی حاصل شود، چون در تمامت عالم هیچ چیز از
~~اموال و اسباب انسانی نمانده باشد، معامله و تجارت او با چه چیز و کدام شخص باشد:
~~مگر معامله و تجارت با کسی کند که مرتبهآ او بالای مراتب انسانی باشد؛ چنانچه رسول
~~علیه الصلوة والسلام والتحیة از تمامت کمالات این ms284 جهانی که انسان را حصول آن ممکن و
~~متوقع باشد مستغنی بوده و معاملات او با حضرت عزت بوده، چنانچه فرموده که دلی مع
~~الله وقت لایسعنی فیه ملک مقرب و لا نبی مرسل».
# و نیز چون آن شخص که تمامت اموال و اسباب عالم به وی داده باشند و هر آنچه
~~اسم چیز بدان افتد در حیز تصرف او آمده باشد1، در کل عالم هیچ چیز دیگر نیابد که
~~بدان تجارت کند و از آن او را فایدهای حاصل آید. هرآینه از بار بر چهارپای نهادن جهت
~~تجارت و گرد اطراف مملکت برآمدن و طلب چیزی دیگر کردن مستغنی و بی نیاز باشد:
~~و در هیچ حال به طلب کسب مالی محتاج نشود.
# و چون این معنی معلوم گشت؛ هر آفریده که او را مایهآ علم فطری زیادت باشد،
~~احتیاج وی به کسب علوم کسبی کمتر باشد. حو آن که موهبت مایهآ آن علم بر وی ختم
~~شده باشد، و آنچه ممکن باشد که به انسان رسد به وی رسیده باشد »2، او را به کسب
~~هیچ علم از علوم کسبی احتیاج نیفتد.

PageV01P305

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0306.png)

~~اکنون بباید دانست که چرا میباید که آن مرتبه کسی را حاصل شده باشد و باید که از
~~جملهآ انسان یک شخص به این مرتبه برسد1.
# میگوییم که چون حق تعالی در ازل از معدن ارادت «کنت کنزا مخفیا فاحببت ان أعرف،
~~محلوقات را به حکم « إنا عرضنا الأمانة* 2 به تحمل بار امانت خویش مأمور میفرمود و
~~بر مقتضی (فأبین أن یحملنها وأشففن منها3 از حمل آن ابا نمودند و انسان به اشارت و
~~حملها الإنسان) متحمل آن شد، مراتب هر یک را در حمل بار امانت معین
~~میگردانید4 و هر کسی را به حسب مرتبه مقداری معین از امانت خویش، که آن علم و
~~عقل فطری است، ارزانی می داشت، آن یک مرتبهآ [514] اعلی مراتب را نیز جهت یک
~~شخص مقدر فرمود؛ چه، ms285 اگر مقدر نفرمودی تصور افتادی که آن مراتب نامتناهی است؛
~~و نشاید که تصور کنند که انسان ممکن الوجود را عروج به مراتب نامتناهی ممکن است. و
~~چون چنین باشد البته باید که آن مرتبه مهمل نماند و به شخصی مخصوص شود تا آن
~~مراتب منتهی گردد و نامتناهی متصور نشود.
~~و چون آن مرتبه به کسی مخصوص شود، آن کس خاتم النبیین تواند بود، و کامل ترین
~~نوع انسان باشد. و در وقت تکوین و ایجاد نوع انسان و حالتی که امانات علوم و عقول
~~جهت ایشان مقدر و معین میفرمودند، آن مرتبه را جهت همان یک شخص معین مقدر
~~فرموده باشند و بدو معین و مخصوص گردانیده. و مصدق این، حدیث «کنت نبیا و آدم
~~بین الماء و الطین» است.
~~و دلیلی دیگر بر این معنی آن است که 5 نزد ارباب عقل و علم روشن و محقق باشد که
~~غرض از آفرینش و ساختن هر چیزی یک خلاصه تواند بود که در ضمن آن باشد، و
~~دیگر چیزها تبع آن؛ چنان که انسان را چون از قوت گزیر نیست و غرض ایشان6 آن
~~است که چیزی که بدل مایتحلل ایشان گردد حاصل کنند و بخورند، به چندین امر کلی

PageV01P306

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0307.png)

~~که در تحت هر یک از آن امور1 چندین امر دیگر درج باشد احتیاج میافتد. و آنچه
~~گفتهاند که2؛
~~آن شنیدستی که نهصد کس بباید پیشهور   تا تو نادانسته و ناآگهی4 نانی خوری
# دلیل است بر این معنی. مثل آن که اول به زمینی که قابلیت تخم در آن افکندن داشته5
~~باشد محتاج میشوند، و بعد از آن به آبی مناسب حال آن زمین و چون این هر دو حاصل
~~شده میباشد، ایشان را ترتیب گاو و پروردن آن ضروری میگردد، و بعد از آن به تخم
~~محتاج میشوند. و چون تمامت اسباب با دست آورده میباشند، از ترتیب آمن و
~~شومیز6 کردن زمین و جمع ms286 زبل7 چاره نمیباشد تا بعد از آن تخمی زرع توان کرد. و چون
~~تخم کاشته میباشند، به آب و اسباب دیگر جهت پرورش آن احتیاج میافتد. در پروردن
~~آن سعیها میباید نمود تا ریعی8 از آن حاصل شود. و باز چون ریع حاصل شد، به آلات
~~دیگر جهت خرد کردن غله محتاج میشوند. و چون اینها همه حاصل شده میباشد و
~~ارتفاع9 برمیگیرند، بعد از آن به ترتیب آسیا و مهندس و معماران جهت آن کار و
~~سنگتراش و نجار و آهنگر و صاروجپز10 و غیرهم، و به چهارپایان جهت نقل اسباب و
~~آلات متفرقه نیازمند می شوند. و چون تمامت پرداخته میشود و غله را آرد کرده
~~میباشند، بعد از آن به خباز و آلات خبازی و جوال ها جهت نقل آرد و غله، که هرآینه
~~حصول آن موقوف باشد بر لواف11 و آلات لوافی و ترتیب تنور و جز آن، احتیاج میافتد.
~~تا آنگاه، بعد از چندین سعی و کار و آلات و اسباب که ذکر رفت، نانی حاصل میشود که
~~خلاصهآ آن چیزها و مقصود انسان است.

PageV01P307

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0308.png)

~~و این اسباب و آلات که بر شمردیم، هر یک امری کلی معظم است از امور دنیا1 که در
~~تحت هر یک از آن چندین امر دیگر مندرج است؛ و آن3 امر خلاصهآ آن امور3 و تمامت
~~آن خلاصهها4 با5 اموری که اسباب آن خلاصهها است واسطهآ حصول آن نان است که
~~گفتیم خلاصهآ او است.
# و آنچه گفتیم که این امور که6 جهت اسباب آن برشمردیم هر یک امری است که
~~موقوف چندین امور و اسباب دیگر است، و تمامت آلات آن است و آن امر خلاصهآ
~~امور، عجب نباید داشت. چه، ساختن بیل مجرد که یک آلت است از آلات حرث، به
~~چندین گونه آلت و سبب دیگر مثل گوهرسنگ7 و حاصل کردن و بیرون آوردن آهن از آن
~~جهت انتفاعی که حق تعالی بدان اشارت ms287 فرماید که ( وأنزلنا الحدید فیه بأس شدید ومنافع
~~للناس}8 و دیگر آلات آهنگری از کوره و اسباب آن و غیرها احتیاج دارد؛ وتا این
~~اسباب حاصل نشود، بیل ساخته نگردد و مقصودی که مردم را از آن باشد برنیاید.
~~پس بحقیقت تمامت آن امور از کلی و جزوی تابع آن بیل باشد و خلاصهآ آن بیل. و
~~بیل که خلاصهآ آن امور است، یک آلت است از اسباب حرث که حرت یک قسم است از
~~اقسام طرق تحصیل خلاصهآ آن نان که گفتیم.
~~و چون مقرر و معلوم گشت که غرض از امور متنوع بسیار یک9 خلاصه میباشد و
~~تمامت امور دیگر اسباب تهیهآ آن خلاصه، پس بیقین بباید دانست که تا مراتب بسیار
~~تصور نکنند و موجود نشود مرتبهآ اعلی تصور نتوان کرد. و چون مرتبهآ اعلی متصور
~~نباشد، ماتحت نیز بالضروره در تصور نیاید. و چون مبرهن گشت که مرتبه اعلای انسان
~~مخصوص باشد به یک شخص، و هیچ شخص دیگر را جز وی در آن مرتبه تصور نتوان
~~کرد، و اگر تصور کنند محال باشد؛ و آن مرتبه اعلای مراتب انسانی بود و آن شخص
~~اشرف و اکمل نوع انسان، بل خلاصهآ انسان باشد. و برهان قانم است که هیچ چیز از
~~مخلوقات شریفتر از انسان نیست؛ پس بالضروره لازم [آید]10 که خلاصهآ نوع انسان

PageV01P308

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0309.png)

~~خلاصهآ مخلوقات باشد. و معنی «لو لاک لما خلقت الافلاک» که از کلام ربانی است عین
~~این معنی تواند بود.
# و چون در این بحث تأمل کنند و این دلایل1 را در مطالعه آرند، معنی «لو لاک لما
~~خلقت الافلاک» غریب ننماید و از آن تعجب نکنند. چه، ثابت کردهایم که اشرف نوع
~~انسان که آن محمد مصطفی علیه الصلوة والسلام است، اشرف وخلاصه جمیع
~~مخلوقات میباشد. و از مخلوقات یکی آسمان است؛ پس باید که او اشرف باشد از
~~آسمان، و مقصود از آفریدن آسمان او بوده باشد. و ms288 آنچه دیگر مخلوقات را که مرتبهآ
~~ایشان فرود افلاک است ذکر نفرموده، جهت آن است که هر وقت که افلاک که از علویات
~~است و به مرتبه اعلی از سفلیات، بل سفلیات در تصرف2 تدبیر او است، از برای او
~~آفریده گشته باشد، به طریق اولی که سفلیات از برای و جود مبارک او آفریده شده باشد
# و از تقریر دلایل3 و براهینی که در مقدمه گفته شد4 معلوم میگردد که نبی
~~علیه الصلوة والسلام از آموختن کلی علوم5 که به انسان مخصوص است مستغنی برده. و
~~به جزویات علوم دنیاوی و مافیها جهت خاصهآ خود هیج التفات نداشته. و مصدق این
~~معنی آیت «ما کان محمد أبا أحد من رجالکم ولکن رسول الله وخاتم النبیین*6 است. و
~~چون در معنی این7 آیت نظر کنند، اعجاز قرآن و غایت فصاحت معنی «خیرالکلام ما قل و
~~دل» معلوم شود، و حقیقت این خبر در آن موجود باشد.
# و آنچه فرموده که (ما کان محمد أبا أحد من رجالکم ولکن رسول الله وخاتم النبیتین).
~~یعنی محمد نیست پدر یکی از مردان8 شما، هم از جملهآ عظمت و جلالت او است. و
~~مفسران گفتهاند که از لفظ أحد آن خواسته که پدر هیچ مردی از مردان شما نیست.

PageV01P309

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0310.png)

~~و چون نشاید که او پدر هیچ مردی از این مردان باشد، دلیل علو پایه و بلندی مرتبه او
~~تواند بود.
~~و این ضعیف را بر مصداق قول مفسران معنی[ای]1 دقیق روی نموده، و میگوید که
~~آنچه گفته که من رجالکم از دو حال بیرون نیست: یا آن است که خطاب با جمیع خلق بوده
~~باشد؛ یا آن که خطاب با یک قوم مخصوص بوده.
# اگر خطاب با جمیع خلق است، مقصود حاصل میشود. و حقیقت آن که هر آنچه
~~حق تعالی جهت رسولی که او را به کافهآ خلایق فرستاده فرماید باید که خطاب با عموم
~~خلایق باشد.
# و اگر خطاب با ms289 یک قوم معین بوده همچنین همین غرض حاصل میآید. چه، یقین
~~حاصل است که آن یک قوم مخاطب باید که اختیار اقوام و اکمل طوایف بوده باشد؛ از آن
~~جهت که او اکمل خلق2 بوده، و نسبت کاملان نشاید که جز به کاملان کنند. چه، اگر کسی
~~خواهد که شخصی را ستایشی کند یا او را بر دیگران ترجیحی نهد، باید که نسبت او به
~~ابنای جنس وی کند و او را بر ایشان ترجیح نهد؛ چه، اگر نسبت او به دیگری کند که فرود
~~او باشد و ترجیح او بر فروتری از وی نهد، بالحقیقه آن ستایش عین مذمت و آن ترجیح
~~عین نقصان او باشد.
~~و چون خطاب با اکمل اقوام بوده باشد، به طریق اولی که ناقصان نیز داخل بوده
~~باشند. چه، هر مرتبه که کاملان را محل رسیدن به آن باشد، اگر چه ناقصان را آن اعتبار
~~نتواند بود که در سلک ایشان آیند، اما خارج نیفتند3؛ بلکه چون ماتحت آن پایه باشند.
~~هرآینه داخل باشند.
# و بدین تقریر معلوم میشود که غرض از معنی آیت آن است که او اعلی است از آن
~~پایه که پدر هیچ مردی از مردان شما باشد. و هیچ کس را از امثال مردان چون شما پایهآ آن
~~نتواند بود که شاید که4 فرزند او باشد. و دلیل بر این آن که از عقب5 آن فرموده که (ولکن

PageV01P310

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0311.png)

~~رسول الله وخاتم النبتین ه،[515] یعنی که از علو مرتبه، او پدر هیچ یکی از مردان شما
~~نیست و نشاید که باشد، بلکه رسول خدای تعالی و خاتم النبیین است.
# و چون خاتمالنبیین باشد، باید که اکثر صفات کلی او برخلاف دیگر انبیا باشد، تا بعد
~~از آن از ایشان ممتاز تواند1 بود.
# و بحثی که در تفسیر ( إنا أعطیناک الکوثره2 و در ذیل سلطایه و رسالهآ نفایسالافکار
~~گفتهایم و بیانی که در آنجا کرده، مصدق این معنی است. و ms290 تقریر آن بر وجهی است که
~~یاد خواهیم کرد.
# و اقسام آن بر چند وجه است:
# اول آن که چون میبایست که احوال او برخلاف احوال دیگر انبیا باشد و مرتبهآ او
~~چنان که دیگران را نباشد، تا بعد از آن مناسب خاتمیت تواند بود؛ یکی از احوالی که
~~میبایست که خلاف احوال3 دیگر انبیا باشد، این بود که او را فرزند نرینه نباشد. چه، اگر
~~بودی، بایستی که مانند فرزندان دیگر انبیا نبی بودی؛ و چون نبی بودی، نشایستی که در
~~کمال فرود پدر بودی. چه، بعد از آن که خاتم النبیین آمده باشد و تمامت قواعد دین و
~~ملک را به غایت کمال رسانیده، نشاید که نبی ناقص بیاید و مردم را با وجود کمال
~~خاتم النبیین در تکمیل هدایت کند. چه، اگر بیاید، آمدن او عبث باشد. و همچنین
~~نشایستی که با پدر مساوی بودی در کمال؛ چه، گفتیم و ثابت کرد که خاتم النبیین جزیک
~~کس نتواند بود، و آن مرتبه یک کس را مقدر بوده باشد. و مرتبه اعلی از مرتبهآ
~~خاتم النبیین خود تصور نتوان کرد؛ چه، گفتهایم که هر چه از آن بگذرد بالای مرتبهآ
~~انسانی باشد.
~~و چون به موجبی که گفتیم نمیشایست که او را فرزند نرینه باشد، و جماعت
~~مشرکان طعن میکردند و میگفتند که ابتر است، حق تعالی سوره (إنا أعطیناک الکوتر ه2

PageV01P311

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0312.png)

~~فرو فرستاد، و او را به موهبت کوثر مخصوص گردانید. یعنی اگر تو را فرزند نرینه
~~ندادیم، در ازای آن چیزی کرامت فرموده ایم که زیادت از آن است. و چون شخص را
~~مقصود کلی از وجود فرزند [و] بقای ذریت و عقب آن است که ذکر او باقی ماند، و نیز
~~واسطهآ بقای نوع انسان و بعضی کمالات آن گردد، در این صورت میباید کوثر عبارت از
~~معنی[ای] باشد که قائم مقام این معانی که ذکر رفت و زیادت از آن نیز تواند ms291 شد، و ذکر
~~رسول علیهالصلوة والسلام بدان واسطه دم به دم بیشتر گردد، نسبت آن به جوی آب
~~کرد. چه، آب قطره قطره از عروق زمین روان شده و به هم پیوسته، همواره بر سبیل
~~تعاقب و توالی آید؛ و اجزای آن چون در عروق زمین روان میشود کشیء واحد
~~میگردد، و قطعا انقطاع بدان راه نمییابد. و این معنی آن است که حق تعالی او را
~~مرتبهای بخشید که لایزال، متواتر و متوالی، بی انقطاع در عالم قدس و ملأ اعلی و عالم
~~سفلی، صلوة و سلام بر وی فرستند. و ذکر او1 با آل او شبانروزی دم به دم متجدد
~~می گردد. و آیات2 (إن الله وملائکته یصلون علی النبی یا أها اذین امنوا صلوا علیه وسلموا
~~تسلیما)3 وخطاب (ورفعنا لک ذکرک اشارت بدین معنی است.
# و چون آنان را که در عالم تجدید ذکر او میکنند مقتدایی و سروری باید به جهت آن
~~که تا مناسبت صوری نیز رعایت رفته باشد، امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب را
~~علیهالسلام5 که پدر آل و اولاد او است ساقی حوض گردانید، آن را به وی مخصوص
~~فرمود: [چنان که]7 در اخبار و احادیث آمده و همگنان بر آن متفقاند.
# و چون بیشتر فرزندان مردم8 آن میباشند که در بقای9 نام و ذکر پدر کمتر کوشند.
~~بلکه بعضی به واسطهآ شعف به میراث و جذب مال و جاه پدر موت و فوت او را دوست
~~دارند؛ و بسیار افتد که در ابطال آثار پدران از خیرات و عمارات و غیرها کوشند، یا باری
~~عنایت اتمام آن نداشته باشند؛ و به سبب حب مال و جاه10 بدان انجائد که قضیه

PageV01P312

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0313.png)

~~منعکس میشود، و به واسطه فرزندان، که میباید که سبب دوام1 نام پدر باشد.
~~خاندان شخص بکلی مستأصل میگردد و ذکر پدران منقطع می شود. و حال این عطیه و
~~موهبت که حق تعالی به عوض فرزند نرینه به رسول ms292 علیه الصلوة والسلام ارزانی داشته.
~~برخلاف این معنی است؛ و چنان که مشاهده میرود، روز به روز آن کار در ترقی و
~~تصاعد است و عدد امت او در تزاید و تضاعف. و پیوسته به حکم آیت ف ورأیت الناس
~~یدخلون فی دین الله افواجا ه2 گروه گروه از اقوام اتراک و اصناف کفار به اسلام درمی آیند:
~~و تمامت از روی اعتقاد پاک و اخلاص تمام، شبانروزی به ذکر رسول علیهالصلوة
~~والسلام مشغولاند وتا انقراض جهان چنین خواهد بود.
# [پس آنچه]3 که2 کافران طعن میزدند و میگفتند که رسول علیه الصلوة والسلام ابتر
~~است منعکس آمد.
# و از این بحث روشن و محقق می شود که آنچه5 رسول علیه الصلوة والسلام از ای
~~شانبه معرا گردانیده6 و به عوض آن کوثر به وی ارزانی داشته، و دلیل بر آن که
~~رسول علیه الصلوة والسلام خاتم النبیین است، بدین تقریر که در معنی ختم نبوت میکنیم
~~ظاهر می شود:
# میگوییم که معنی خاتم النبیین بر دو وجه است:
# یکی آن که بعد از او پیغامبر نباشد، به براهین که یاد کرده شد.
# و دیگر آن که ترقی و عروج نفوس7 انسانی8 مرتبهآ بالای9 از آن مرتبه که او را بود
~~امکان ندارد، و کمال انسانی بر آن10 مرتبه ختم شده. و معتقدان رسول علیه الصلوة
~~والسلام به دل و جان قبول کردهاند؛ و کفار و معاندان او اگرچه منکر این دعوی باشند، اما

PageV01P313

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0314.png)

~~بدان معترف باشند که مراتب کمال انسانی متعدد و متفاوت است. و لاشک1 مرتبهآ
~~اعلی باشد که ورای آن مرتبهای دیگر نباشد و هرآینه به یک کس مخصوص بود. و چون
~~چنین باشد اگر تمامت صفات و احوال صاحب2 آن مرتبه مناسب صفات و احوال دیگر
~~اصحاب مراتب انسانی باشد، در مرتبه فرقی نماند. پس، بالضروره چنانچه پیش از این
~~گفتیم3 در مراتب تفاوت بسیار باشد و هر مرتبهای را پایهای علی حده باشد تا ms293 به مرتبهٔ‌
~~اعلی رسد. و مرتبهآ اعلی را باید که بعضی احوال کلی برخلاف دیگر مراتب ادنی باشد؛
~~بلکه در عموم قضایا باید که اختلاف 4 داشته باشد.
# و این مرتبه که از شخص نسل و ذریت بازماند، عموم آدمیان بلکه تمام حیوانات در
~~آن متساویاند. پس باید که حال مرتبهآ اعلی برخلاف این باشد تا تفاوت و تمیز محقق
~~گردد. و به موجبی که در رسالات دیگر شرح دادهایم و بیان کرده5 سبب آن که رسول
~~علیه الصلوة و6السلام امی بوده و در دنیا از تعلم علوم و تحصیل کمال انسانی مستغنی7
~~آن است که تا معلوم و محقق شود که او خاتم النبیین است و در آن کمال مرتبهآ اعلی دارد
~~و به خلاف دیگر انبیا از کمالی که در دنیا به اکتساب علوم حاصل توان کرد مستغنی بوده:
~~چه، به غیر از وی هیچ نبی را این مرتبه نبوده که احتیاج بدان نداشته که به دنیا آید و بدان
~~کمال حاصل کند.
# و آنچه حق سبحانه و تعالی فرموده که (وما أزسلناک الا رحمة للعالمین»8 بر صدق
~~این معنی برهانی واضح است. یعنی از فرستادن تو نه ما را و نه تو را هیچ غرض دیگر
~~نبوده جز آن که رحمت عالمیان باشی. و اگر آمدن او بدین عالم از اغراضی که دیگر انبیا
~~و سایر آدمیان را بوده و هست خالی نباشد، مقدمات و دعاوی مذکوره باطل تواند بود.
~~دراین صورت نیز همان معنی که آنجا در باب امیت بیان کردهایم میباید گفت، تا مناسب
~~مرتبه و ملاتم حال خاتم النبیین9 باشد. و آیت (ما کان محمد آبا أحد من رجالکم ولکن
~~رسول الله وخاتم النبیین )10 عین این معانی است که یاد کرده شد.

PageV01P314

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0315.png)

~~و هر چند اکثر آدمیان را، خصوص بعضی انبیا را، بتخصیص ابراهیم را صلواة الله
~~علیه، در بقاء نسل و کثرت ذریت شرفی و بزرگیای بوده که انبیا و ms294 اولیا و ملوک و
~~سلاطین از اولاد ایشان بادید آمدهاند، و در آن شبهتی نه که آن شرف مرتبهای بغایت
~~عالی است؛ لکن مقصود کلی از مجموع فواید1 مرتبه آن بوده تا آن انبیا خصوصا
~~خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام از ذریت ایشان در وجود آیند2.
# و چون مقصود و غرض3 به حصول پیوست و آن مرتبه به نهایت رسید و خاتم النیین
~~علیه الصلوة والسلام ظاهر شد، و مرتبهٔ‌ او عالی تر از مراتب ابراهیم و سایر انبیا است.
~~باید که موهبت و کرامت حق تعالی در حق او زیادت از دیگر انبیا باشد. و بدین وجه اگر
~~او را به موهبت و کرامت بقای ذریت مخصوص گردانیدی، بایستی که ذریت او اشرف و
~~اکمل4 بودی از ذریت ابراهیم. و این معنی محال مطلق5 است، جهت آن که لازم میآید
~~که در ذریت او پیغمبری6 از او کامل تر تصور کردن تا بعد از آن او را در آن قسم شرفی
~~باشد زیادت از شرف دیگران؛ و این معنی منافی کمالیت و نام خاتمیت او میشود
~~[516] و7 روشن و محقق شد که با آن که این معنی موجب شرف و بزرگی دیگر انبیا بوده
~~است، در حق خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام8 قطعا تصور نمیتوان کرد؛ و اشرفیت او
~~در مرتبهای که از این صفت مستغنی است.
# و تفاوت احوال ارباب درجات عالیه، به نسبت با آن که در مرتبه فرود ایشان باشد.
~~واضح و محقق است؛ تا غایتی که نیکی بعضی به نسبت با آن بعض که مراتب ایشان
~~عالی تر باشد بدی می شمرند؛ چنانچه گفتهاند که9 حسنات الابرار سیئات المقربین. و چون
~~این معنی در حق او متصور نبود10 حق تعالی او را به انواع مواهب و کرامات دیگر
~~مخصوص گردانید که فواید هر یک از آن اضعاف اضعاف فواید این موهبت باشد؛ چنان
~~که آیات بینات قرآن در هر موضع بدان ناطق است، و شرح ms295 و بیان آن کردن به تطویل

PageV01P315

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0316.png)

~~انجامد. و از آن جمله یکی کوثر است که به این معنی مناسبتی دارد، و چنانچه یاد کرده
~~شد به وی ارزانی فرموده.
~~و وجهی دیگر آن که هریک از انبیای متقدم علیهم السلام مبعوث بودهاند به قومی
~~مخصوص؛ و ذریت و1 اقوام اولین را نسبت به2 اصلاب انبیا کردهاند. و رسول
~~علیه الصلوة والسلام به حکم «بعثت الی الآسود و الآحمر» به تمامت خلایق مبعوث بوده و
~~خاتم النبیین بوده.
~~و از این معانی که ذکر رفت دو فایده حاصل میشود:
# یکی تفسیر آیت (ما کان محمد أبا أحد من رجالکم ولکن رسول الله وخاتم النبتین).
~~و دیگر آن که آنچه4 رسول را [علیه الصلوة والسلام فرزند نرینه]5 نبود6 موجب شرف
~~و عظمت او بوده؛ و او را جهت ختم رسالت فرستادهاند و خاتم النبیین بوده، و
~~خاتم النبیین نشاید که دو باشد7 الا یکی.
# و آن شخص که در دنیا محتاج به علوم نشود و هیچ کس مانند او نباشد و او مانند هیچ
~~کس نه، غیر خاتم النبیین8 نتواند بود؛ و آیت (وما أرسلناک إلا رحمة للعالمین که 9 مصدق
~~این معنی است،
# و از این آیت آنچه مدعای ما است بتمام روشن میشود. چه، کسی که در حق او گفته
~~باشند که تو را به هیچ کار دیگر نفرستادهایم الا به رحمت خلق عالم، لاشک او را در آن
~~میانه غرضی دیگر نبوده10 باشد الا آن که او را بدان فرستاده باشند و گفته که تو را به
~~جهت آن فرستادیم.

PageV01P316

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0317.png)

~~و از این تقریر معلوم میشود که مکمل و معلم اقوام و اصناف خلایق انبیااند، و
~~ایشاناند که بر مقتضی حکمت «کنت کنزا مخفیا فاردت ان أعرف فخلفت الخلق لأعرف» در
~~تعریف آن کنز مخفی سعی نمایند، و ادای امانت معرفت او کنند به جماعتی که اهل آن
~~باشند به حکم آیت « ان الله یأمرکم ms296 أن تؤدوا الأمانات إلی أهلها 15، و علوم دقیق عمیت به
~~خلق آموزانند تا تمامت ایشان عارف معرفةالله شوند و غرضی که ارادت ازلی را به حکم
~~«کنت کنزا مخفیا فاردت ان اعرف» از تعریف آن کنز مخفی بوده2 به واسطهآ ایشان به
~~حصول پیوندد.
# و چون به واسطه انبیا علیهم السلام خلایق بسیار را، هر یک به مقدار استعداد
~~خویش، موهبت معرفة الله حاصل شود؛ باز هر یک از ایشان واسطهآ تعریف [صفات] او
~~شوند تعالی و تقدس، و دیگران را از آن بیاگاهند4 و تشهیر آن5 معانی کنند؛ چنانچه6 این
~~اخبار7 در آن باب وارد است که «العلماء ورثة الانبیاء» و «علماء امتی کآنبیاء بنی اسرائیل» و
~~اصحابی کالنجوم بائهم اقتدیتم اهتدیتم.
# و در هر قرنی و عهدی و دوری همچنین انبیا و اولیا و کاملان را در میان خلق پیداکرده
~~تا هر یک قومی را که بدیشان منسوب بودهاند دون قومی دیگر، تکمیل میکرده و ایشان
~~را از ظلمت ضلالت و جهالت به نور هدایت می رسانیده. و هیچ کدام به تکمیل تمامت
~~خلایق وهدایت کافهآ طوایف، به غیر از خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام8، مخصوص
~~نبوده. چه، کسی لایق تکمیل جمیع اهل عالم علی اختلاف طبقاتهم تواند بود که
~~کامل ترین نوع انسان باشد و مستغنی از دنیا و مافیها؛ تا نفس او مؤثر تواند بود و در
~~تمامت نفوس کاملان و غیر کاملان اثری عظیم تواند بود9، و همه کس را از نفس کامل او
~~حظی باشد، و جملهآ نفوس به ارشاد او محتاج گردند، و از اسرار الهی که دیگر کاملان
~~بدان واقف نباشند ایشان را تنبیه کند و عموم خلق را، هر یک به مقدار استعداد و قدر

PageV01P317

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0318.png)

~~فهم، به حکم کلموا الناس علی قدر عقولهم، ارشاد فرماید؛ و بر مقتضی خیز الکلام ما قل و
~~دل معنی بسیار دقیق را در عبارتی جزل1 اندک آورد؛ چنان که هر کس که مطالعه2 ms297 کند
~~معنی دیگر، مناسب حال خود، از آن فهم کند.
~~مانند آن که استادی که مهندس باشد، آلتی بسازد که از آن فواید گوناگون حاصل
~~شود؛ و به وقت احتیاج هر کس از آن آلت غرض خویش حاصل تواند کرد. مثلا چنان که
~~خیمه دوزی زیرک که خیمهای بدوزد که وقتی3 آن را به جای سایه بان توان زد و وقتی به
~~عوض خیمه زمستانی؛ و هر کس را که به یکی از این اقسام احتیاج افتد2 غرض خویش از
~~آن حاصل تواند کرد.
~~و چون خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام اکمال وافضل خلایق بوده، وتمامت احادیث
~~و سخنان او از این نمط و بدین وجه که تقریر کردیم؛ لاجرم بر مقتضی5 آیت (وما
~~أزسلناک إلا کافة للناس بشیرا ونذیرا)6 و به حسب «بعنت إلی الأسود والاحمر» به تمامت
~~خلایق مبعوث گشته، و همه خلق7 را متابعت امر او واجب بوده.
~~و دلیل بر این که تکمیل جمیع انسان، علی اختلاف طبقاتهم، کسی تواند کرد که اکمل
~~خلق باشد، آن است که از عهد آدم تا به زمان رسول علیه الصلوة والسلام8 هر وقت که
~~حق تعالی پیغمبری9 را فرستاده، اما مرسل و اما غیر مرسل، به قومی معین فرستاده، و
~~آن نبی را جهت هدایت یک قوم مجرد امر فرموده10 و به عموم خلق تعلق نساخته. چه.
~~چون انسان را تحمل بار امانت حق تعالی میبایست کرد؛ تا ایشان از تحمل آن بار نترسند
~~و نفس ایشان از هیبت ادراک حقایق اشیا منهزم نشود، حکمت ازلی چنان اقتضاکرد که
~~آن امانات را بتدریج بدیشان سپارد؛ و به حسب مزید استعداد حمل، بار امانت متزاید
~~میگرداند تا وقتی که به غایت استعداد رسند و ایشان را قابلیت ادراک حقایق اشیا
~~و معرفت اسرار ربانی بازدید آید؛ و آنگاه آنچه خلاصهآ امانت و زبدهآ اسرار باشد
~~بدیشان سپارد.

PageV01P318

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0319.png)

~~و بدان واسطه رسولانی که جهت ارشاد خلایق فرستادهاند در مرتبه ms298 متفاوت بوده و
~~هر یک ارشاد یک قوم معین کردهاند. و چندان که روزگار برآمده و استعداد خلق زیادت
~~گشته، مراتب انبیا نیز عالیتر شده، و رسولی کاملتر از رسول اولین بدیشان میآمده
~~و ایشان را به نوعی اقوی ارشاد میکرده و از کنز مخفی ذات یا صفات او صفتی غریبتر
~~و دقیق تر و معنیای لطیفتر با ایشان میگفته و امانتی نفیس تر از آنچه میداشتند
~~بدیشان می سپرده.
# و اگر سایلی گوید که به تواتر و عنعنه1 رسیده است، و ما را معلوم و محقق شده، که به
~~غیر از خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام هر وقت که رسولی کامل مرسل اولواالعزم2 آمده.
~~بعد از وی چندین رسول دیگر به مرتبه فرود او مبعوث گشتهاند و خلایق را ارشاد
~~کرده3؛ چگونه این دعوی مسلم توان داشت. و اگر بر این موجب بودی بایستی که علی
~~سبیل التواتر والتوالی هر رسول که پس از دیگری آمدی اکمال بودی؛ و حال آن است که
~~بعد از موسی که رسولی مرسل اولواالعزم4 بوده، چندین پیغمبر5 دیگر که به مرتبه فرود
~~او بودهاند، آمده.
# جواب گوییم که چون حکمت ایزدی اقتضا کرده6 که مخلوقات در حیز زوال بوده1 و
~~هیچ انسانی از نبی و ولی و حاکم و محکوم جاویدان زنده نخواهد بود، و مقدار عمر هر
~~کس زمانی اندک است؛ و هر وقت که رسولی آمده و تکمیل خلایق کرده، دیر یا زود از
~~دار فنا به سرای بقا رفته، و اقوام و امت او به واسطهآ غیبت وی در مقالت و گفت وگوی
~~افتادهاند؛ و نزدیک بوده که قواعد دین آن نبی، هم در اوایل وضع، منهدم شود و سعی او
~~در ارشاد خلایق باطل گردد؛ حق تعالی هم8 بر دین وی چند نبی فرستاده تا قواعد ملت

PageV01P319

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0320.png)

~~او نگاه دارند و آنچه او گفته به خلایق رسانند و هم بر متابعت او به طریقهآ ارشاد او
~~خلایق ms299 را هدایت نمایند، تا سعیی که آن نبی در ارشاد خلایق برده باشد باطل نگردد: به
~~واسطهآ آن که زمان ایشان اقتضالی] نقصان کرده باشد و آن قوم ناقص بوده باشند.
# و چون نوبت نبوت به خاتم النبیین علیه من الصلواة اعمها و من التحیات اتمها، رسید و
~~زمان او مناسب حال او اقتضای کمال میکرد؛ بعد از آن به فرستادن انبیا جهت
~~(محافظت) قواعد شریعت او هیچ احتیاج نماند، و ابواب نبوت به مهر لانبی بعدی،
~~مختوم گشت.
# و به موجبی که در ماقبل این سؤال و جواب گفته شد، چندان که استعداد خلق زیادت
~~می شده [517] نبی کاملتر می آمده؛ تا وقتی که به خاتم النبیین علیهالصلوة والسلام
~~رسیده که او اشرف و اکمل مخلوقات بوده.
# و مثال1 این چنان است که چون پدران خواهند که فرزندان خود را تربیت کنند و
~~ایشان را به جایی رسانند که به مرتبهآ علمای حقیقی رسند، اول معلم حروف تهجی بر
~~سرایشان آورند تا ایشان را تعلیم کنند. و چون از آن فارغ گردند و معرفت آن حاصل
~~کند، معلم مرکبات الفاظ اباجاد2 بر سر [ایشان] آورند. و چون معرفت این نیز حاصل
~~کرده باشند، بعد از آن معلم نحو و صرف و ادوات و امثال آن بیاورند تا تعلیم آن علوم
~~کند. و چون بر حقیقت این علوم واقف گشته باشند، بعد از آن مدرسی بیاورند که ایشان
~~را درس مقدمات و مختصراتی که در مبادی علوم حقیقی ساخته3 باشند بگوید، و
~~شمهای از آن به فهم ایشان رساند. و بعد از آن چون ایشان مستعد تحصیل علوم حقیقی
~~گشته باشند، عالمی کامل فاضل را که بر فنون علوم واقف باشد معین گردانند تا ایشان
~~پیش وی تحصیل میکنند، و او ایشان را ارشاد میکند. و هر یک به حسب استعداد و
~~قوت ذهن و ادراک به حقیقت معرفت اشیا میرسند و تحصیلی فراخور حال
~~خود میکنند.

PageV01P320

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0321.png)

~~و ms300 چون این مثال معلوم گشت، بباید دانست که اگر حق تعالی هم در مبدأ حال و اول
~~خلقت نبی کامل تر از آنچه در آن زمان فرستاده، و آن عصر1 اقتضای چنان نبی کرده.
~~بفرستادی و فرمودی تا خلایق را ارشاد کند و ایشان را عارف اسرار الوهیت2 گرداند و به
~~اوامر و نواهی شریعتی دقیق مأمور فرماید، صورت نبستی. و این معنی همچنان بودی که
~~پدران چون خواهند که فرزندان را تعلیم کنند، هم در مبادی حال، بی آن که ایشان را تعلیم
~~حروف هجا و مرکبات و ادوات و دیگر علوم ظاهری کنند، عالمی کامل محقق را معین
~~کنند تا آن کودکان پنج شش ساله [را] درس علم3 الهی و طبیعی و منطق و ریاضیات گوید
~~و همگنان را معلوم باشد که اگر کودکی را درس این علوم دقیق گویند، معرفت او چند و
~~چگونه باشد و او را از آن تعلیم چه حاصل شود.
# و از این تقریر معلوم میشود که در اول خلقت انسان به مثابت کودکان بودهاند و انبیا4
~~به مرتبهآ معلمان هجا، و قانون احکام شریعت ایشان مانند حروف هجا. و چندان که
~~روزگار برمی آمده و نفوس ایشان مستعدتر میگشته، احکام شریعت انبیای ماتقدم در
~~میان ایشان جاریتر میبوده؛ و ارشادی که انبیا ایشان را کرده میبودند و اسراری که گفته
~~واردتر5 می شده، و خلایق را قابلیت معرفت اسرار الهی زیادت بازدید می آمده. و مانند
~~آن که کودکان را چون از معرفت علمی از علم ها که تحصیل آن آسانتر باشد فراغتی
~~حاصل شود، به تحصیل علمی دیگر دقیقتر و نفیس از آن مأمور گردانند و معلمی دیگر
~~را6 عالم تر از معلم اول بر سر او آورند تا وقتی که به مرتبهآ تحصیل علوم حقیقی رسد؛ در
~~هر وقت هم بر این قیاس پیغمبری7 کامل تر به ایشان مبعوث میگشته8 و ایشان را از
~~اسرار عمیق9 و دقیق تر واقف ms301 گردانیده و به شریعتی باریک تر مقید گردانیده، تا به10 وقتی
~~که به خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام رسیده.

PageV01P321

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0322.png)

# و از تقریر این بیان دو فایدهآ دیگر حاصل میشود:
# یکی آن که معلوم میگردد که انبیا[ی] ماتقدم تمامت برحق بودهاند و جهت ارشاد
~~خلایق آمده و احکام و شرایع و کتب ایشان همه نیکو و به وقت خویش محتاج الیه بوده.
~~و دیگر آن که چون خاتم النبیین علیه افضل الصلوات و اکمال التحیات آمده، احکام و
~~شرایع ایشان باطل گشته و از تتبع آن فایده حاصل نیاید؛ بلکه بعضی از آن آن باشد که
~~مانند آن که مردی عالم عاقل که تحصیل علوم بسیار کرده باشد و در صدد دانشمندی
~~آمده، تتبع حروف تهجی کند و به تکرار و حفظ آن مشغول گردد.
~~اگر کسی در این دور که کار دین و شریعت به واسطهآ قرآن و اخبار خواجهآ کاینات
~~خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام به غایت کمال رسیده، تتبع و مطالعهآ آن کتب در ادیان
~~کند، مطعون زبانها شود و شرعا و عقلا و عرفا پسندیده نباشد. و با وجود آن که چنین
~~باشد، نشاید گفت که در اصل محتاج الیه نبوده؛ چه، در وقت خویش مانند حروف هجا و
~~تعلیم آن کودکان را امری نیک محتاج الیه بوده. همچنان که حروف هجا و مرکبات و
~~ادوات [و] اسامی و مصادر کودکان را آلت و «ادوات1 تحصیل علوم شده باشد، احکام
~~و شرایع مذکور نیز انسان را آلت و ادوات2 حصول استعداد و»3 قابلیت فهم و ادراک
~~معانی کلام قدیم، یعنی قرآن مجید، و سخنان نبی علیه الصلوة والسلام گشته.
# و از این مقدمات و دلایل معلوم می شود که اکمل مخلوقات خاتمالنبیین است، و
~~مرتبهآ او به درجهآ اعلی و حد کمال رسیده؛ و متابعت او موجب سعادت دنیا و عقبی تواند
~~بود و متضمن نجات و رستگاری. و خلایق را که به واسطهآ امر ms302 معروف و نهی منکر او
~~معرفت کنز مخفی ذات بی چون و صفات باری تعالی و تقدس به هدایت او حاصل شده
~~باشد، جاویدان در بهشت باشند.
# و حکمت خود چنان اقتضا میکند که چون ارادت حق تعالی به حکم حکنت گنزا
~~مخفیا-2 بر آن جمله بوده است5 که او شناخته شود؛ و گفتیم که هر نفسی را استعداد آن

PageV01P322

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0323.png)

~~نباشد که به قوت ادراک خویش بر حقایق اسرار الهی واقف گردد، و بدان واسطه به
~~ارسال رسل احتیاج افتاده تا تکمیل خلایق کنند؛ رسولی را1 خاص جهت اظهار اسرار
~~الوهیت وافشای (رموز) کنوز معرفت ذات خویش تعالی و تقدس به خلق مبعوث
~~گرداند؛ بعد از او هیچ پیغمبری2 دیگر نیاید، و او کامل ترین انبیا و بهترین کل کاینات و
~~خلاصهآ مخلوقات باشد؛ تا بعد از آن ارسال وی موجب حصول آن غرض تواند بود، و از
~~بعثت او خواستی که حق تعالی را به تعریف ذات مقدس خویش بوده به حصول پیوندد.
~~و خلایق نیز به و اسطهآ متابعت و انقیاد او سعید دارین شوند. چه، رو شن و محقق است که
~~چون پادشاهی خواهد که ولایتی را از جملهآ ولایات خویش معمور گرداند و فساد و فتنه
~~از آنجا زایل کند، و اهالی آن به سبب انقیاد و امتثال اوامر و نواهی پادشاهی منظور و
~~ملحوظ نظر تربیت گردند، البته او را نایبی معتبر و امینی کاردان3 بدانجا باید فرستاد، و او
~~را در حل و عقد و قبض و بسط امور آنجا مطلق العنان باید گردانید و در رفع پایه و علو
~~مرتبه4آ او به اقصی الغایة والامکان باید کو شید. و باید که آن نایب و5 امین، اعقل نواب و
~~آدهی و اکفای6 کارکنان پادشاه باشد7؛ و هیچ کس از مدبران و گماشتگان او کافیترو
~~عاملتر و کاملتر از وی نباشند، تا بعد از آن غرض او به حصول تواند پیوست.
# و چون ms303 چنین باشد، در این صورت نیز که حق تعالی خواسته باشد که حال عالم
~~مضبوط و مربوط شود و مخلوقات او او را8 پرستش و عبارت کنند و شناخت ذات او
~~تعالی و تقدس ایشان را بازدید آید، تا در ازای آن بندگی و پرستش بهشت جاودان یابند،
~~البته حکمت ازلی چنان اقتضا کرده باشد و چنان باید که9 رسولی که جهت نظام این امور
~~به عالم آید10 اشرف و اکمل خلایق باشد، و متابعت او موجب سعادت دنیا و عقبی تواند

PageV01P323

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0324.png)

~~بود و متضمن نجات باشد؛ و به حکم (قل إن کنتم تحبون الله فاتبعونی یخببکم الله»1
~~متابعان2 او به بهشت جاودان رسند و لایزال با بدن بهم در نعیم و تلذذ3 آن بمانند.
# و دلیل بر آن که ممکن بل واجب است که نفس کامل با بدن به هم2 در بهشت بماند،
~~آن است که حکمت اقتضای آن کند که در روز قیامت هر جسمی را با نفس او حشر کنند؛
~~تا همچنان که در دنیا بدن نفس را مدد کرده است و او را به کمال رسانیده، نفس بدن را
~~تربیب کند و او را از کمالاتی که پیش تر حاصل کرده باشد و آنچه بعد از آن حاصل کند
~~محظوظ و بهره مند دارد. و همچنان که در دنیا یک چیز و یک شخص بوده باشد5، آنجا
~~نیز بدان وجه باشد6؛ اما همین قدر تفاوت باشد که در دنیا نفس به واسطهآ بدن کمال
~~حاصل کرده باشد، و در عقبی بدن را کمال به واسطهآ نفس باشد و سعادت ابدی و
~~زحمت و آسایش به واسطهآ نفس وکمال او باید.
# و احوال روحانیان7 و ابدان ایشان عکس وضد این معانی باشد، و بدان سبب در این
~~باب احتیاج به شرحی دیگر نیست؛
~~و بدین قدر کمال که نفس از بدن یافته، مکافات آن به حکم «من جاء بالحسنة فله
~~عشر أمتالها »10 ده چندان ms304 بکند، و به حکم باری تعالی او را از کمالی که خود بدان
~~محتظی11 شده باشد [518] محظوظ گرداند. و چون ممکن است که نفس شریف را به
~~واسطهآ بدن خسیس کمال چنان حاصل شود که احوال و صفات او ابدی باشد، پس به
~~طریق اولی که ممکن باشد که بدن را به واسطهآ همان نفس شریف، که بر وی ده چندان

PageV01P324

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0325.png)

~~مکافات خدمت بدن واجب شده باشد و به تربیت مشغول گشته، کمالی چنان حاصل
~~گردد که با نفس به هم مؤبد ماند و پیر نگردد و شکسته و رنجور نشود، و لذت به وجهی
~~یابد که از آن ملول و متنفر نگردد. و آنچه بدن پیر و شکسته و رنجور نشود به موجبی
~~است که آیات قرآن و احادیث بدان نازل و وارد شده و صفات بهشتیان همه بدان موجب
~~باشد که تقریر رفت.
~~و آنچه گفته شد که مکافات آن «عشر امثالها ه باشد، از آنجا لطیفهای لازم میآید که
~~اگر نظیر آن در این دنیا بودی هرگز آدمی نمردی. و آن چنان است که ابدان آدمی را در
~~حال1 طفولیت غذایی که میخورند2 هم بدل مایتحلل می شود و هم سبب نشو و نما
~~میگردد؛ و قطعا نقصان و کم و کاست بدان راه نمییابد، بلکه روز به روز قوت نشو و نما
~~زیادت می شود. و این [معنی]2 معاینه مشاهده میافتد، و میبینیم که چند سال متواتربر
~~این4 وجه میباشد. و چون این معنی ممکن است و مشاهده میافتد، پس چرا تصور
~~نتوان کرد که هم در این معنی صورتی افتد که لایزال چنان باشد؛ خصوص چون به یقین
~~معلوم شده و به تواتر رسیده که پیش از این مردم را قریب هزار سال، کم یا بیش، عمر
~~میبوده؛ و این مقدار زمان که عمر ابنای5 این عصر است، در آن وقت کم تر از زمان نشوو
~~نماء ایشان بوده باشد.
# و این معنی ms305 که ذکر رفت ممکن است، نه ناممکن و محال؛ چه، سبب و علت آن
~~ممکن و متصور است، نه ناممکن و نامتصور.
# و آنچه در این زمان اکثر عمرها کوتاه است، آن را سببی چند هست؛ و تطویل در
~~تقریر آن بحث اینجا مناسب نیست.
# و چون، به موجبی که تقریر رفت، به اسباب و وجوهی که گفته شد نفس تکمیل بدن
~~کند، و به حکم6 (من جاء بالحسنة فله عشر أمثالها 7 مکافات آن ده چندان بر خود
~~واجب شمرد، لاجرم واجب گردد که هرگز هیچ خلل بدو راه نیابد.

PageV01P325

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0326.png)

# و در احوال نشو و نما چیزهای عجب هست؛ چنان که میبینیم که اگر آمن و سنگ که
~~بعایت صلب[اند] روزگاری دراز استعمال میکنند، سوده میشود و نقصان در آن ظاهر
~~میگردد؛ و حیوانات و چهارپایان که در صحراها میگردند، هر چند سم ایشان سوده
~~شود، اما عوض آن به طریق نشو و نما بادید می آید. و اگر تصور کنند که آن چهاریای
~~نمردی،؛ هرگز سم بکلی سوده نگشتی، و آنچه سوده شدی عوض آن به طریق نشو و
~~نما1 بادید آمدی؛ و به واسطهآ پیری چهارپای و درازی مدت عمر، نشو و نمای آن سم که
~~موجب بدل مایتحلل بودی مفقود نشدی. و این معنی در تمامت ابدان که به بدل مایتحلل
~~محتاج است واقع است و مشاهده می رود.
# دیگر، مجرب است و مشاهده می کنیم که هر چیز که آن سریع الزوال است چون با
~~چیزی دیگر که بطیآ الزوال است مختلط میگردد؛ مدتی پایدار میشود، و بطیآ الزوال
~~سریع الزوال را نگاه می دارد؛ چنان که تا قوت بطیآ الزوال باطل نگردد، سریع الزوال باطل
~~نتود. بلکه سریع الزوال به واسطه مصاحبت بطئ الزوال با او2 کشئ واحد میگردد؛
~~حمانند سبزیها و خیار و امثال آن که به یک روز شکل و قوت آن متغیر میگردد »2، و
~~چون آن را در سرکه ms306 یا در نمک مینهند، مادام که قوت سرکه و نمک باقی میباشد طعم
~~و قوت آن چیزها متغیر نمیگردد، و به طول زمان چنان با هم آمیخته میگردد4 که فرق
~~میان ایشان نمیماند و کشیء واحد شوند. و چون انواع سبزیها که دوام و ثبات آن اندک
~~زمانی میباشد، به واسطهآ آن که با چیزی بطی الزوال، که آن نیز زوال پذیر میباشد و به
~~سالی چند معدود5 باطل و زایل می شود، آمیخته میگردد بطیآ الزوال میشود و آن را
~~دوامی و ثباتی بادید میآید. حپس به طریق اولی که »6 بدن انسانی، که اگرچه
~~سریع الزوال است اما به نسبت با سبزیها که گفتیم عظیم بطئ الزوال تواند بود، چون با
~~نفس که چیزی ابدی است و لایزال7 موجود متصل شود و نفس خواهد که مکافات حقی

PageV01P326

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0327.png)

~~که بدن را بر وی واجب شده به خوبتر وجهی بکند1، به واسطهآ تربیت نفس و اثر قوت
~~او پایدار ماند؛ و قوت نفس کامله که بر وی مکافات بدن و اجب گشته در این قضیه کمتر
~~از قوت سرکه و نمک نتواند بود؛ خصوص چون نفس را با بدن هم مجاورت به موجب
~~مذکور هست و هم مکافات بدن به حکم ( من جاء بالحسنة فله عشر أمثتالها » بروی
~~واجب شده3.
# و چون به اسبابی که ذکر رفت نفس و بدن با هم متصل گردند، چگونه ثبات و خلود
~~آن ممکن نباشد؟ بلکه واجب و لازم باشد. و چون خلود و ابدیت واجب باشد. مرآینه
~~نفوس کامله را لذات و نعیم جنت ابدی باشد؛ و نفوس شریره را عذاب و عقاب هم
~~پایدار و ابدی باشد. چه، معاینه میبینیم که اگر در دنیا بدنی مصحاح4 قوی مزاح
~~میباشد، رنج و غضب و تردد در او کمتر اثر میکند، و اکثر اوقات در خوش دلی
~~میباشد. و هر کس که بدین موجب قوی و صحیح مزاج میافتد کمتر رنجور میشرد ms307 و
~~ملالت و تغیر و تعب و غضب5 در او کمتر بادید می آید، و بیشتر اوقات در ناز و نعیم
~~می گذراند. چنان که حق تعالی در باب بهشتیان می فرماید که6 « ومن یأته مؤمنا قد عمل
~~الصالحات فأولئک لهم الدرجات العلا جنات عدن تجری من تحتها الأنهار خالدین فیها وذلک
~~جزاء من تزکی 7 و دیگر که « لهم فیها نعیم مقیم خالدین فیها »ه8
~~و اگرچه احوال و سبب و غرض [مکافات]9 گفته شد و حاجت به تطویل نیست؛ لکن
~~جهت آن که تا کاملان خود را فراموش نکنند و نپندارند که آن کمال ایشان حاصل
~~کردهاند، مثالی محسوس گفته می شود: و این مثال آن است که ایاز غلام سلطان محمود
~~سبکتکین که از حضرت سلطان عزت و جاه و مرتبت یافته بود و از جملهآ امرای بزرگ

PageV01P327

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0328.png)

~~گشته، حهت آن که تا خود را فراموش نکند و آن فراموشی موجب هلاکت1 او نشود و
~~تکتر و نخوت در او بادید نیاید پوستین کهنهآ اولین خود را که به مثابت بدن او بود نگاه
~~میداشت و هر روز آن را می دید و در آن نگاه میکرد تا خود را فراموش نکند و به لباس
~~مغرور نشود. و نیز چون آن پوستین بر وی حقوق داشت، بر آن2 سلام میکرد تا مکافات
~~و مجازات که در طبیعت مذکور است و پیش اهل علم و تمییز و انصاف پسندیده، رعایت
~~کرده باشد؛
# و چون این طریق شیوهآ محمود4 بوده، هرآینه از کمال او بازمیگویند و در کتب
~~نوشتهاند، و شنوندگان و خوانندگان5 از آن بهرهمند گردند.
# در این صورت نیز حق تعالی بر همهآ نفوس واجب کرده که ابدان خود را که بر ایشان
~~حقوق ثابت کردهاند، مکافات کنند؛ و چندان که آن را در عقبی بینند، با آن که دانند که
~~ایشان را بدان هیچ احتیاج نیست، عزت آن نگاه دارند؛ و آن احوال گذشته ms308 نصبالعین
~~ایشان باشد، تا مانند ایاز دایما شکر گزارند و خود را فراموش نکنند و همواره باخبر
~~باتند و بر شکر و ذکر مداومت نمایند.
~~و هر چند اسباب آن که در بهشت چرا باید که بدن به بقای نفس باقی ماند بسیار
~~است، و اگر بشرح آن مشغول شویم به تطویل انجامد؛ اما یک سبب از اسباب معظم آن
~~تنبه6 از احوال دنیا و حال بدن و آنچه ایشان پیش از این چگونه بودهاند تواند بود. چه، بر
~~وجهی که گفته شد، اگر ایاز پوستین کهنه خود را نگاه نداشتی و هر روز بر آن سلام
~~نکردی، او را از حال اول خود انتباه نبودی و حق نعمت سلطان ندانستی، و از حضرت
~~سلطان به واسطهآ شکری که میکرد و خود را بازمی شناخت انواع نوازش و مکرمتها
~~نیافتی. بلکه اگر خزانه جمع کردی و در آنجا کلاهی مرصع که سلطان به وی بخشیده

PageV01P328

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0329.png)

~~بودی بنهادی1 و بر آن سلام کردی، موجب ضلالت و غرور او گشتی؛ و چنان که فرعون
~~را ریش مرصع وبال شد، آن نیز وبال حال او شدی، به موجبی که گفتهاند:
# فرعون و عذاب ابد و ریش مرصع   موسی و کلیم الله و چوبی و شبانی
# و چون ایاز خود را میشناخت2 و هر روز خویشتن را در حالت فلاکت اولین در خیال
~~می آورد، شکر نعمت سلطان میگزارد و در نیکوخدمتی میکوشید، عنایت و تربیت
~~سلطان در حق او زیادت میشد.
# حال نفس نیز همچنین است. اگر نفس از احوال اولین خود که هنوز کمال نیافته بود2 و
~~به معاونت بدن4 محتاج بود انتباه5 نیافتی، مستوجب چندین مکرمت و مرحمت نشدی.
~~و از راه حقیقت این معنی از نتایج عدل و تقوی تواند بود، [519] و متقیان بدین صفات
~~موصوف باشند؛ چنان که در قرآن مجید آمده که (إن المتقین فی جنات وعیون»
# [تقریر ابحاث گوناگون برای تحقیق معنی امانت حق تعالی] ms309
# واگرچه7 این ابحاث از تقریر ما، یعنی از تفسیر آیت «إنا عرضنا الأمانة علی السموات
~~والأرضه8، الآیة، که آن آیت را جهت استدلال خویش آورده بودیم و در اثنای بحت
~~تدویر زمین و تفسیر آیت « أفلا ینظرون إلی الإبل کیف خلقته 9 بدان تمسک نموده. وبعد
~~از آن ضروری شده بود که به تفسیر آن نیز مشغول شویم، خارج افتاده؛ اما چون مسانل
~~به هم متصل بود و ابحاث به یکدیگر پیوسته، ضرورتا 10 به هر مسأله که رسیدیم تقریر
~~شمهای از تحقیق آن واجب گشت.
# و مع هذا از مضمون ابحاث مذکور11 و مقدمات مسطور مقرر و روشن و معلوم گشت
~~که تفسیر «إنا عرضنا الأمانة علی السموات والأرض والجبال فأبین أن یخملنها وأشفقن منها
~~وحملها الإنسان 13 چیست؛ و محقق شد که امانت حق تعالی چه بوده و تحمل آن

PageV01P329

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0330.png)

~~چگونه، و هر کسی را از آن چه نصیبه1 رسیده، و خاتم النبیین را علیهالصلوة والسلام
~~جهت افشای اسرار آن فرستاده.
# [اکنون باز]2 سر سخن اول، یعنی تفسیر آیات (أفلا ینظرون إلی الإبل کیف خلقت وإلی
~~السماء کیف رفعت وإلی الجبال کیف نصبت وإلی الأرض کیف سطحت) میرویم: وگوییم
~~که چون حق تعالی می خواست که افشای کنز مخفی کند و خاتم النبیین را علیه الصلوة
~~والسلام2 جهت تعلیم خلایق فرستاده بود، آیات (أفلا ینظرون »، الی آخرها، فروفرستاد
~~تا او به مثال محسوس صنع و عجایب5 قدرت او به خلق نماید و به فهم ایشان رساند و
~~ایشان زودتر فهم کنند.
# و در این [آیات که]6 جهت اظهار قدرت و تفهیم خلایق فروفرستاد7 آنچه عجبتر
~~بود اختیار فرمود8؛ تا هم به و اسطهآ آن که چیزهای محسوس بازنموده باشد حقیقت آن
~~فهم توانند کرد، و هم بعضی از عجایب مخلوقات و کیفیت دقایق [اسرار]9 صنع از آن10
~~معلوم شود. و معرفت آن به واسطهآ مذکری که بر حقایق دقایق معانی واقف باشد و او را
~~کماهی ms310 حقیقت آن مشاهد و معاین بود و با هر کس به قدر فهم و ذهن او تقریر تواند کرد،
~~و اثر نفس او در آن مانند کیمیا باشد که بر مس زنند و مانند آتش که در پنبه افتد؛ چون
~~پنبه قابل حرق باشد و آتش محرق، در حال که آتش افروخته گردد دست دهد. و چون آن
~~کس را جهت آن کار فرستاده باشند، هرآینه بر تمامت آن معانی و احوال واقف گشته
~~باشد، و چنانچه حق آن کار باشد به غور دقایق هر نکته11 رسیده.
# و چون زمان اقتضای کمالیت کند و نفوس مستعد باشد، لاشک مانند آتش که در پنبه
~~افتد از قوت تکمیل او و از قابلیت استعداد ایشان بسیار نفوس مستعد به مرتبهآ کمال
~~رسند و ایشان را تحریض و ارشاد کند بر اعمالی که موجب حیات ابدی ایشان باشد، تا از

PageV01P330

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0331.png)

~~ورطهٔ‌ (ولو تری إذ المجرمون ناکسوا رءوسهم1 خلاص یافته به مرتبة زمرة (یبشرهم
~~ربهم برحمة منه ورضوان وجنات لهم فیها نعیم مقیم خالدین فیها»2 رسند. چه، اگر چنین
~~پیغمبری3 جهت تکمیل خلایق نیامده بودی و ایشان را «تکمیل نفرمودی و هدایت
~~نکردی »4، مردم از ضلالت جهالت که موجب درکات دوزخ است نجات نیافتندی و به
~~نعیم جاودانهآ بهشت نرسیدندی. جهت آن که چون حق تعالی مخلوقات را از برای آن
~~آفریده که هر یک خود را به مرتبه کمال رسانند، و هر و جودی به حسب استعداد بتدریج
~~عروج کند تا مرتبه5آ اعلی از مرتبهآ خود به دست آرد؛ و معین است که تمامت نفوس را به
~~قوت استعداد خود، بی آن که ایشان را مکملی باشد، مرتبهآ کمال متعسر بل معتذر باشد؛
~~پس اگر چنین مکمل نبودی اکثر نفوس مستعد به مرتبهآ کمال نتوانستندی رسید، و غرض
~~حق تعالی، یعنی تدرج و عروج ایشان6 بر مراتب کمال، به حصول نپیوستی؛ بلکه حرکت
~~و میل ایشان به جانب نقصان بودی، و ms311 چنانچه فرموده که ( ولو تری إذ المجرمون ناکسوا
~~رءوسهم » 7 احوال ایشان واشگونه8 بودی.
# و از جملهٔ‌ آیات که حق تعالی به واسطهٔ‌ خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام به خلق
~~فرستاده تا ایشان را واقف گرداند، آیات ماقبل (أفلا ینظرون إلی الإبل کیف خلقت4
~~است، که به تفسیر آن مشغولیم، با این آیات بهم. چه، بعضی آیات آن است که معانی و
~~تفسیر و غرض آن به مابعد و ماقبل آن مرتبط و مقید باشد و احکام آن به یکدیگر محتاج:
~~و بعضی علی الانفراد معنی10 دارد غیر محتاج به آیتی دیگر. و این آیات از جملهآ آن است
~~که معانی هر یک از آن با یکدیگر مرتبط و متعلق است و به همدیگر محتاج.
# و آیات ماقبل آن این است: (بسم الله الرخمن الرحیم هل أتاک حدیث الغاشیة وجوه

PageV01P331

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0332.png)

~~یومذ خاشعة عاملة ناصبة تصلی نارا حامیة تسقی من عین أنیة لیس لهم طعام إلا من ضریع لا
~~یشین ولا یغنی من جوع وجوه یومئذ ناعمة لسعیها راضیة فی جنة عالیة لا تسمع فیها لاغیة
~~فیها عنن جاریة فیها سرر مرفوعة وأکواب موضوعة ونمارق مصفوفة وزرابی مبتوثة أفلا
~~یظرون)1. و آیات مابعد این که (فذ کز إنما أنت مذکر لست علیهم بمصیطر إلا من تولی
~~وکفر فیعذبه الله العذاب الأکبر إن إلینا إیابهم ثم إن علینا حسابهم)2.
~~در آیات ماقبل صفت حال دوزخیان و دوزخ و بهشتیان و بهشت کرد که رجوع تمامت
~~انسان با آنجا است، تا چنان که گفتیم از آن متنبه گردند و همواره3 با خاطر می آورند و از
~~بدی پرهیز کنند و بر افعال نیک مداومت نمایند و بدان واسطه عاقبة الامر بهشتی گردند.
~~چه، ممکن نیست که هرگز کسی که از او افعال بد صادر شود، بسبب آن افعال در بهشت
~~رود. و بحقیقت هر آن که بکلی از خیرات4 اعراض نماید و مرتکب شرک و معاصی شود
~~مأوای او دوزخ باشد ms312 و در5 آنجا جاوید بماند و عذاب دوزخ او را مخلد باشد.
~~و بیان آن که خلود مردم در بهشت و دوزخ به چه وجه تواند بود و چگونه تصور توان
~~کرد که بدنی بدین وجه که مییابیم، با آن که بعد از مفارفت روح ریزیده و ناچیز شده
~~باشد، در قیامت به همین شکل و هیأت و همین اعضا و جوارح زنده شود، حو چون زنده
~~شود »6 در بهشت یا در دوزخ جاویدان بماند، و تفسیر آیاتی که در قرآن جهت خلود
~~آمده و معنی آن متناقض مینماید، و وجه موافقت معانی آن و رفع شبهت تناقض به
~~طریق معقول و منقول در آخر کتاب سلطانه و ذیل آن و در رسالهآ نفایشسالافکارفی
~~تتمة الاسرار بشرح و بسطی هر چه تمام تر گفتهایم؛ از آنجا مطالعه باید کرد. تا چون بر
~~بعضی از حال تنعمات بهشت و عذاب دوزخ، به دلایل معقول و منقول، واقف گردند
~~متنبه شوند و از کردار بد بپرهیزند و در اعمال نیک آویزند.
# و حکمت آنچه7 حق تعالی در آیات ماقبل «أفلا ینظرون الی الإبل کیف خلقث) شرح
~~احوال بهشتیان و دوزخیان8 میدهد و ایشان را وعد و وعید میفرماید و از آنچه جهت

PageV01P332

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0333.png)

~~هر یک از دوزخیان و بهشتیان مرتب و مهیا است اخبار میکند آن است که چون بهشت و
~~دوزخ و احوال آن برابر چشم ایشان نیست و بر آن واقف نشدهاند و از آن غافل اند، و
~~نمی دانند که آنها باشد یا نباشد، شاید بود که حمل بر مبالغت کنند. چه، آدمی را غفلت
~~غالب است؛ چنانچه آن نیز که میبینند1 و همواره مشاهده میکنند، مثل مرگ که شامل
~~حال همه است و وقوع آن حق، که 2 إن وعد الله حقه2، به اجلی معین، که « ولکل أمة
~~أجل فإذا جاء أجلهم لا یستأخرون ساعة ولا یستقدمون3، از آن تا بدین حد که از احوال
~~آن ms313 مشاهده میرود متغافلاند؛ فکیف از چیزی که هرگز ندیده و تجربه [520] بکرده
~~باشند. و چون چنین است حق تعالی احوال و کیفیت آن را شرح میدهد.
# [اکثر خلق همهآ هستیها را در بلندی و پستی تصور میکنند]
# و جهت آن که اکثر خلق همه هستیها را منحصر در بلندی و پستی تصور کنند، تا به
~~حدی4 که میپندارند که همه همین است و بس، و در این بیت که:
# شعر:
# جهان را بلندی و پستی تویی5   ندانم چهای هرچه هستی تویی6
# همه چیزها در بلندی و پستی مختصر7 کرده است. و این بیت را به وجهی دیگر معنی
~~میتوان گفت، و بحقیقت خلاصهآ معنی آن خود همین است: یعنی نمی دانیم که چیزی
~~دیگر هست یا نه؛ آنچه هست و صفت هستی دارد همه تویی. و8 آیت مذکور در باب
~~بلندی و پستی و احوالی که بدان تعلق دارد آمده، و فرموده که ([فیها] سرر مرفوعة
~~وأکواب موضوعة ونمارق مصفوفة وزرابی مبتوتة )9. در مابعد نیز بر10 همان نسبت علویات
~~و سفلیات را به مثال آورده تا وجود آن مستبعد حندارند و بر همان صورت و وجه که
~~علویات و سفلیات و آسمان و زمین که برابر چشم ایشان است و قبول کردهاند، آن را نیز

PageV01P333

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0334.png)

~~در تصور آورند و قبول کنند، و وجود آن مستبعد »1 نشمرند و بر مبالغت حمل نکنند.
# هر چند تفسیر آیت مذکور بسیار است، لکن در این موضع همین قدر کفایت است که
~~معلوم شود که معانی آیت (أفلا ینظرون الی الإبل کیف خلقت)2 که به تفسیر آن مشغولیم
~~به آیت ماقبل متعلق و مربوط3 است.
# و به موجبی که گفته شد متأملان را حیرت و تعجب در این معنی همان مقدار باشد که
~~در مخلوقاتی که محسوس و مشاهد است تا4 طبیعت ایشان از این معنی استبعاد ننماید
~~و بحقیقت قبول کنند، و با منکران به بیان و برهان و دلایل واضحه ms314 گفته باشد و روشن
~~کرده که وجود بهشت و دوزخ ممکن است نه غیر ممکن. و تا مثال هر یک از آن5
~~محسوس بازنموده باشد این چیزها را6 به استشهاد «آورد. و لاشک هر کس که چیزی
~~به استشهاد »7 و نظیر چیزی دیگر آورد، باید که مناسب آن باشد. و اگر با وجود
~~مناسبت، مثال از ممثل عجبتر و نادرتر باشد، تعجب و حیرت به تشبیه زودتر زایل
~~گردد. و حق تعالی در این صورت از احوال علویات دو چیز مثل آسمان و ابر، و از
~~سفلیات دو چیز مثل کوه و زمین، به نظیر بهشت و دوزخ میآورد، و به سبیل تعجب و
~~اظهار قدرت بازمی نماید.
# و اگرچه این اشیاء که به نظیر آورده مشاهد و معاین است؛ لکن به صورتی و وجهی
~~بیان احوال آن میکند که بسیار عجبتر از آن است که ایشان تصور کرده و میکنند. و
~~حکمت در این آن که تا حیرت و تعجب مردم زیادت گردد، و استدلال کنند و بدانند که
~~چیزی که برابر نظر ایشان است و همواره مشاهده میکنند، عجبتر و تعجب در آن
~~زیادت از آن است که در8 بهشت و دوزخ که احوال آن تقریر میرود؛ و از اینجا معلوم

PageV01P334

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0335.png)

~~کنند که چون وجود چندین چیزهای عجب را مستبعد دارند و همواره به رای العین
~~می بینند، چرا نشاید که چیزی که در تعجب از آن کم تر باشد موجود تواند بود و چرا باید
~~که منکر آن شوند یا مستبعد دارند؟
# و بباید دانست که تعجب در اشیاء محسوسه جهت آن کمتر مینماید که از بسیاری
~~دیدن و آن که1 چشم را نظر بر آن معتاد گشته، آن را نزد ناظر اعتباری نمانده؛ و الا در
~~بعضی چیزهای محسوسه تعجب بسیار زیادت از آن است که در بهشت و دوزخ. چنان
~~که در ابر مثلا، که از اشیاء محسوسه است، به هزار2 درجه ms315 تعجب بیش تر از آن است که
~~در بهشت و دوزخ. چه، تصور چیزهایی که بهشت و دوزخ را بدان نسبت میکنند و آنها را
~~به نظیر و مثال3 بهشت و دوزخ4 می آورند، به نزد مردم آسان است و امثال آن بسیار.
~~تمامت باغات و بساتین نزه5 دلگشای و سبزهزارهای مروح6 و عمارات خوش دلپذیر
~~مثال بهشت است؛ و مواضع ناخوش و تنورهای آتش مثال دوزخ. و تصور بهشت و دوزخ
~~جز بدین چیزها که همواره مشاهده میکنند صورت نبندد؛ به خلاف ابر که ناگاه ظامر
~~میگردد به جانب بالا، و صعود میکند، و از وی چندین هزار غرایب و عجایب بازدید
~~می آید.؛ مثل آن که آفتاب را میپوشاند و هوا را سرد میکند و آب از هوا فرومی ریزد.
# و چون گفتیم که حق تعالی از علویات دو چیز و از سفلیات دو چیز از برای اظهار
~~قدرت و7 دفع تعجب بمثال8 آورده؛ و باید که آنچه جهت اظهار قدرت به مثال آورند
~~عجبتر از آن چیز باشد که مثال جهت دفع تعجب از آن آورده باشند؛ پس در این
~~صورت باید که مثال عجبتر از ممثل باشد.

PageV01P335

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0336.png)

# [دنبالهآ سخن در تفسیر أفلا ینظرون]
~~اکنون چون احوال ارتباط آیت (أفلا ینظرون» به آیت ماقبل، و آن که این آیت در
~~مثال و نظیر معانی آیت ماقبل فرموده، به طریق اجمال گفته شد، دیگرباره آمدیم با سر
~~تقیر آیات (أفلا ینظرون إلی الإبل کیف خلقت»1 الی آخرها، که بدان مشغولیم.
~~این ضعیف به موجبی که علمای سلف گفتهاند که الابل السحاب الذی یحمل الماء
~~للمطر. و وزیر بلعمی که از وزرای آل سامان بوده و در عهد خویش به علم و معرفت
~~متارالیه، در کتابی از مصنفات خویش2 لفظ ابل را بر آبر حمل می کند نه بر شتر؛ جهت
~~آن که چون گفتیم که میباید که آنچه عجب ترین است فرموده باشد، و شتر چیزی ms316 است
~~که همواره میبینند و حیوانی است مانند دیگر حیوانات؛ و اگرچه خلقتی عجب دارد، اما
~~از راه حقیقت در تمامت اصناف همین تعجب هست، بلکه در دیگر حیوانات زیادت
~~است؛ و اگر از لفظ ابل شتر تصور کنند قطعا زیادت تعجبی ننماید؛ چه، شتر چیزی است
~~که چون در وجود می آید، تا آخر عمر بر یک قرار و یک حال میماند و از آن هیچ حال
~~غریب ظاهر نمی شود. به خلاف ابر، که به موجبی که گفتیم ظاهرا وجودی ندارد؛ و هر
~~چند اسباب آن معین است، اما اکثر خلق از آن غافل باشند. و جماعتی نیز که از آن غافل
~~بباشند، پیش ایشان فی نفس الامر کیفیت آن مشکل نماید؛ خصوصا نزد جماعتی که نه از
~~وجود آن خبر داشته باشند و نه از سبب آن واقف باشند، و ببینند که ناگاه، بیزیادت
~~درنگی و مکثی، بازدید آید و مو جود گردد و نور آفتاب را بدان عظمت مستور گرداند و
~~آسمان را ناپیدا کند؛ و از وی برف و باران و صاعقه بادید آید، و به یک طرفة العین
~~طبیعت هوا را که در بدن آدمی عظیم مؤثر است مبدل گرداند و زمین خشک را تر کند، و
~~رودخانهها و سیل ها از آن جاری گردد، و صحرا و خاک سیاه را به واسطه باریدن برف
~~سپید گرداند، و در بعضی اوقات هوا را تا غایتی سرد کند که سبب هلاک آدمی و
~~حیوانات و نباتات گردد. و چون در این معانی تعجب زیادت3 است و آثار آن ظاهر، و
~~نص (إن فی خلق السموات والأرض واختلاف اللیل والنهار والقلک التی تجری فی البخر بما

PageV01P336

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0337.png)

~~ینفع الناس وما أنزل الله من السماء من ماء فأخیا به الأرض بعد موتها وبت فیها من کل دابة
~~وتصریف الریاح والسحاب المسخر بین السماء والأرض لآیات لقوم یعقلون15 دال است بر
~~این معنی، بدان سبب که آن ms317 را به لفظ خلقت مخصوص فرموده؛ چه، هر چند دیگر
~~مخلوقات همه غریب و عجیباند، اما چون وجود بعضی بتدریج بازدید آمده و بعضی
~~آن است که همواره آن را خود موجود میبینند و از این2 بعض آخر به لفظ خلقت عبارت
~~نکنند، این یکی را که ناگاه بازدید میآید و هم در حال که بازدید میآید چندین تعجبات
~~از آن ظاهر می شود نسبت به خلق کرد و به لفظ خلقت مخصوص گردانید.
# و فایده از این تمثیل آن است3 تا خلایق معلوم کنند و بدانند که چون حق تعالی قادر
~~است بر آن که چیزی چند مثل افلاک و عناصر بیافریند که ناگاه از آن چیزی مثل ابر متولد
~~شود و از تولد آن چندان تعجبات روی نماید، و هم در حال باطل گردد، چرا نشاید که
~~قادر باشد بر آفریدن موضعی در غایت نزهت و جایی در نهایت ناخوشی و نام آن بهشت
~~و دوزخ کند؟ و چون در ماقبل گفتیم که حق تعالی از علویات ابر و آسمان و از سفلیات
~~کوه و زمین جهت اظهار قدرت، به مثال حال بهشت و دوزخ، آورده، و تفسیر ابل که
~~غرض از معنی آن ابر بوده و تعجبی که در آن چیز صورت میبست بازنمودیم، اکنون به
~~بیان آن که آسمان را چرا به مثل4 این معنی آورده، مشغول شویم.
# گوییم که چون در آیات ماقبل گفته که در بهشت تخت ها[ی] بغایت بلند باشد، و
~~وصف بلندی آن بر وجهی میکردند که بعضی طوایف باور نمی داشتند، آسمان را به
~~مثال آورد و فرمود که در آسمان نگرند و ببینند5 که چگونه مرفوع گردانیده و بلندی آن تا
~~چه غایت است و عظمت آن تا چه حد. و با وجود این عظمت و بزرگی و بلندی چگونه
~~بی ستون قایم گشته، که (خلق السموات بغیر عمد [521] ترؤنها»6. و لایزال متحرک
~~است، و در حرکت و دور7 شبانروزی ms318 او، با آن که بیستون است و محرکی خارجی
~~ندارد، هیچ خلل ظاهر نمی شود.

PageV01P337

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0338.png)

~~و در ضمن تمثیل به آسمان اظهار قدرتی دیگر میکند، یعنی ببینید1 که آسمانی [را]
~~که در تدویر آن هیچ کس شبهتی ندارد؛ و از دلایل تدویر او یکی حرکت شبانروزی است
~~و بر یک نمط2، چه غیر از مدور هیچ شکل دیگر را حرکت بر یک وجه نتواند بود:
~~چگونه مرفوع گردانیده و بر چه و جه آفریده که با و جود تدویر مسطح مینماید. و سطح
~~آر تا غایتی است که اگر فرض کنند که سالهای مدید بر پشت آن اسب دوانند، قطعا هیچ
~~نشیب و فرازی مشاهده نیفتد؛ بل احساس نتوان کرد.
# و فایده در این تمثیل آن است که مردم را معلوم شود که چون او قادر است بر آن که
~~آسمانی بدین عظیمی را مرفوع گرداند، و رفعت آن تا حدی باشد که از غایت بلندی
~~کماهی آن3 در نظر نمی آید، و به واسطهآ دوری از چند هزار جزو4 کمیت او جبهای5
~~مشاهده نمیافتد؛ چنانچه قرص آفتاب که به حساب نجوم بتقریب مقدار6 صد و شصت
~~بار چند زمین7 است، از غایت دوری زیادت از قرصی نان در نظر نمی آید، و با این بلندی
~~بیستون قائم گرداند؛ و با و جود تدویر مسطح نماید، بر وجهی که از غایت بزرگی صد
~~هزار میدان هموار بر پشت آن تصور توان کرد، و اگر فرض کنند که یک سال بر آنجا8
~~اسب دوانند، هیچ نشیب و فرازی در آن مرئی و محسوس نباشد؛ بلکه اگر صد سال و
~~هزار سال بر پشت آن اسب دوانیدن تصور کنند، نشیب و فرازی در آن فهم نتوان کرد، هر
~~آینه قادر باشد بر آن که در بهشت کو شکهای بلند و سرر9 مرفوع10 بیافریند: و امثال
~~چنان چیزها از قدرت او عجب ندارند.
# و آنچه از سفلیات کوهها و زمین را ms319 به مثال آورده، جهت آن است که چون اول آسمان
~~را و ابر را به مثال آورده و در تمثیل از قدرت خویش باز نموده، و آسمان از مردم بعد

PageV01P338

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0339.png)

~~مسافتی هر چه تمامتر دارد، تصور دور و سطح آن بعضی مردم را مشکل نماید: در حال
~~زمین و کوه تأمل کنند و ببینند1 که زمین با وجود آن که به چندین هزار درجه از آسمان
~~اول که کو چکترین آسمانها است کو چکتر است چگونه مسطح مینماید، و مع هذا در
~~تدویر آن از نصب و رفع2 کوهها و غور و انحدار3 نشیبها خللی ظاهر نمی شود، بل
~~این فراز و نشیب به جنب2 عظیمی زمین هیچ وزنی و وجودی ندارد؛ به طریق اولی که
~~تصور کنند که اگر بر آسمان سالها اسب دوانند احساس تدویر نتوان کرد. و چون او قادر
~~باشد بر آفریدن آسمانی بدین عظیمی و این بلندی، هرآینه قادر باشد بر آفریدن
~~کوشکهای بلند در بهشت.
# و بدین دلایل و براهین که گفتیم، بعد از اثبات بهشت و دوزخ، معلوم میگردد که
~~زمین مالاکلام مدور باشد، و در تدویر آن هیچ شکی و شبهتی نه. و پوشیده نماند که
~~سبب تدویر زمین حرکات افلاک است، به موجبی که در علوم هیأت و طبیعی مبرمن و
~~روشن گشته و هیچ کس را بر آن اعتراضی نیست. و اینچه زمین مسطح مینماید، نه از آن
~~جهت است که اصلا مسطح است؛ بلکه از غایت عظمت مسطح در نظر میآید. و
~~کوههای بدین بلندی و عظیمی که مشاهده میرود، با آن که بر روی زمین مدور نصب
~~گشته، از غایت بزرگی زمین قطعا در تدویر آن هیچ نقصان بازدید نمیتواند کرد. چه، این
~~کوهها به نسبت با زمین مانند ذره است به نسبت با کوهی؛ و ظهور و اعتبار ذرهای بر
~~کوهی وزنی نیارد5.
~~و چون حق تعالی این مثال بر سبیل تعجب به خلق مینماید، ms320 پس تفسیر بر وجهی باید
~~کرد که نزد مردم غریبتر و عجیبتر نماید، و راست باشد و خلاف و تزویر نباشد. و
~~تفسیر بدین وجه کردن اولی بود از وجهی که در آن تعجب کمتر باشد و در نظر خلق
~~سهل تر نماید و از صواب و حقیقت دور بود. و چون حقیقت این اقتضا میکند، مفسر

PageV01P339

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0340.png)

~~باید که تفسیر بر وجهی کند که راست باشد و از آن تفسیر تعجب زیادت بادید آید و در
~~نظر خلق معظم تر نماید تا حق و صدق باشد.
# و از بیان مقدمات و دلایل ماقبل معلوم میشود که حق تعالی، به موجبی که در مقدمه
~~گفته شد، خواسته بود که انسان را از علوم و حکمت بسیار که در ضمن چنین امری
~~محسوس مؤثر، که هیچ کس منکر آن نتواند شد، مدرج است تنبیه کند؛ تا از آن هم اسرار
~~معرفت خود روشن کرده باشد، و بدون واسطه بتدریج عارف معرفت او شوند، و فایدهآ
~~ارادت «فاردت ان أعرف فخلقت الخلق لأعرف» حاصل گردد، وهم حکم (من جاء
~~بالحسنة فله عشر أمتالها ومن جاء بالسییة فلا یجزی إلا مثلها)1 به ظهور پیوندد. چه، هر
~~وقت که انسان از آن اسرار چیزی بداند حقیقت آن است که دانستن آن همه خیر محض
~~تواند بود، و او را اضعاف آنچه داشته باشد معرفت و نور حاصل آید؛ تا به جایی رسد که
~~خود را دریابد و احوال خود معلوم کند، و معنی «من عرف نفسه فقد عرف ربه» بر وی
~~روتن شود.
# و چون کسی که بر بعضی از آن واقف شود به این مرتبه میرسد و او را این همه کمال
~~حاصل می آید، پس تصور باید کرد که مرتبه و کمال خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام که
~~مکمل دیگران بوده و آیت (فذ کز إنما أنت مذکر لست علنهم بمصیطر)2 در شأن او وارد
~~گشته و بر تمامت آن اسرار ms321 وقوف یافته و او را از امانت علم و عقل فطری حظ اوفر
~~حاصل شده، چه مقدار تواند بود و درجهآ او به کجا رسیده باشد.
# و همچنین هم از اینجا معلوم شود که آنچه حکما به زفان و قیاس تقریر میکنند، او
~~هم به چشم سر و هم به چشم سر دیده و مطالعه کرده باشد [و]3 بر کیفیات و حقایق به
~~نقیر و قطمیر واقف گشته، و هر چه حکما به ادله و براهین3 واضحه درست کرده باشند
~~پیش او روشن بوده باشد.

PageV01P340

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0341.png)

~~و از این1 تقریر و بیان که در باب تدویر آسمان و زمین کرده شد، چون تمامت مبرمن
~~و درست و راست است، لاشک باید که او علیهالصلوة والسلام بر آن واقف بوده باشد و
~~به وجهی که اقوی و اکمل از این وجه باشد تقریر کرده، و تعجباتی که انسان را باشد و
~~آنچه اشارت بدو رفته که فذ کر، او به وجهی به فهم مردم رساند که تمامت حق و راست
~~باشد، و هر یک را به قدر استعداد تنبیه کند تا به و اسطهآ هدایت او از ضلالت نجات یابند
~~و هیچ از آن مخفی نماند؛ و انسان مستعد از آن درجه عروج کند و به علو میرسد که
~~بالاتر از آن باشد. و اگر کسی را استعداد باشد و توفیق رفیق گردد، به جایی رسد که این
~~تعجبات که در کاینات مشاهده میرود حو پیش هر کس عجب مینماید »2 نزد او عظیم
~~سهل و آسان باشد.
# و بدین تقریر و مقدمات نشاید که کسی تصور کند که رسول علیه الصلوة والسلام از
~~این براهین واقف نبوده باشد یا این تفسیر نه از تفاسیر حقیقی این آیت است؛ بلکه بدین
~~دلیل که گفته شد باید که این تفسیر از جملهآ تفاسیر عظیم و شریف [باشد]3 و هرکس
~~بآسانی بدان نرسیده.
~~و چون مدعای ما4 در آنچه گفتیم که زمین ms322 کری است به ثبوت رسید، اکنون به تفسیر
~~تتمة آیات، «که آن این است 54 که (لشت علیهم بمصیطر إلا من تولی وکفر فیعذبه الله
~~العذاب الأکبر إن إلینا إیایهم ثم إن علیتنا حسابهم »6، که بدان استدلال کرده بودیم مشغول
~~گردیم تا حقیقت معنی آن نیز پوشیده نماند.
# حمیگوییم که آنچه فرموده »7 (لشت علیهم بمصیطر 8، اول بباید دانست که ضمیر
~~در علیهم رجوع9 با کدام قوم بوده است و چه طایفه بوده که رسول «علیه الصلوة

PageV01P341

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0342.png)

~~والسلام »1 بر ایشان مستولی نبوده؛ و آنچه فرموده که (إلا من تولی وکفر»2 معنی آن
~~چگونه باشد. چه، چون إلا حرف استثنا است، در این صورت اگر استثناء مطلق تصور
~~کند معنی چنان دهد که او بر قومی معین مستولی بوده باشد حو بر کسی که تولی کرده3
~~و کافر بوده مستولی نبوده2 باشد -5 و غرض از این آیت این معنی بوده.
# و میگوییم که به موجبی که بعضی از مفسران گفتهاند، این استثناء را یا استثنای
~~موجب تصور باید کرد یا استثنای منفصل6
# اگر استثنای موجب تصور کنیم، تقدیر سخن چنان باشد که (فذکز انما أنت مذکره
~~(إلا من تولی وکفر)، و الفاظ (لست علیهم بمصیطر در میانهآ کلام افتاده.
# واگر استثنای منقطع تصور کنیم، تقدیر سخن چنان باشد که (لشت علنهم بمصیطر)
~~ولکن (من تولی وکفر فیعذبه الله العذاب الأکبر)؛ یعنی تو بر ایشان مستولی نیستی؛ و
~~لکن هرکه تولی کند و کافر شود، [522] حق تعالی او را عذاب10 اکبر فرماید.
~~و قسم دوم مناسبتر است و به حقیقت نزدیکتر. و بر هر دو وجه بباید دانست که
~~آنان که اعراض و تولی کردهاند کدام قوم باشند. چه، نه هر کس که تولی کرده باشد رسول
~~«علیه الصلوة والسلام »11 برو مستولی نباشد. میگوید که من تولی و کفر؛ یعنی کسی که
~~تولی کند و کافر شود، رسول علیه الصلوة والسلام بر وی مستولی نباشد و حق ms323 تعالی او را
~~عذاب اکبر فرماید.
# و بر این معنی نیز هم سؤالی می آید و اشتباهی روی مینماید. و سؤال و اشتباه آن
~~است که آن قوم کدام طایفه از کافران باشند؟ چه، طوایف کفار عظیم بسیارند؛ و در باب
~~عتاب هر طایفهای حکمی علی حده آمده. و چون در حق آن قوم فرموده که (فیعذبه الله

PageV01P342

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0343.png)

~~العذاب الأکبر ه1، معلوم باید کرد که کدام طایفهاند که تا این حد گمراهاند و عذاب ایشان
~~عذاب اکبر خواهد بود، طو عذاب اکبر کی باشد »2 و کجا و بر دست که؟
# در آنچه آن قوم کدام قوم باشند، میگوییم که آن قوم طایفهای باشند که گمراه ترین
~~طوایف کفار باشند و در غوایت و ضلالت3 گرفتار شده و قطعا قابلیت سخن رسول
~~[علیهالصلوة والسلام]2 نداشته باشند؛ چنان که باری تعالی از آن طایفه اخبار میفرماید5
~~ه لهم قلوب لا یفقهون بها ولهم أعین لا یبصرون بها ولهم اذان لا یسمعون بها أولیک کالأنعام بل
~~هم أضل *6، و همواره بر کفر و ضلالت اصرار نمایند تا وقتی که بمیرند و به دوزخ روند.
~~و بحقیقت هیچ فرقه از گروهی که از دایرهآ انسانیت بیرون باشند، بلکه7 از غایت ضلالت
~~و جهالت پایهآ ایشان از چهاربای کمتر باشد، نازلتر تصور نمیتوان کرد.
# و آنچه عذاب اکبر کدام عذاب باشد، میگوییم که عذاب اکبر عذابی باشد که هرگزاز
~~آن نجات نیابند و لایزال در آن بمانند. و آنچه آن عذاب کی باشد و کجا و چگونه و بر
~~جهت که، میگوییم که آن عذاب وقتی باشد که نفوس با حضرت عزت روند. و دلیل بر
~~این آن است که فرمود که (إن إلینا إیابهم ثم إن علینا حسابهمه8. و إن تحقیق را است9، و
~~چون تحقیق را بود، [معنی چنان]10 دهد که البته ایشان را عذاب اکبر فرماییم، و بدرستی
~~که ایشان را رجوع با حضرت ما است حو حساب با ms324 ما. یعنی چون رجوع ایشان و حساب
~~ایشان با ما است، ما»11 تا وقتی که دیگر گناهکاران را، بعضی به شفاعت و بعضی به عفو
~~خویش، ببخشیم و بیامرزیم، ایشان را عذاب اکبر فرماییم و روی خلاص و نجات نیابند.
~~و آنچه بعضی بعد از عقاب و عذاب بسیار از دوزخ خلاص یابند، ایشان آن وقت نیز
~~نیابند و همواره مؤبد و مخلد در دوزخ بمانند. و دلیل بر آن که مؤبد و مخلد در دوزخ
~~بمانند، آن است که فرموده (إن إلنا یابهم تم إن علینا حسابهم )؛ یعنی حساب ایشان باما

PageV01P343

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0344.png)

~~است، و چنانچه ذات ما مؤبد و مخلد است، حساب و عذاب و عقاب ایشان موبد و
~~مخلد خواهد بود. و آشقی ایشاناند، و مناسب عذاب اکبر نار کبری جهت ایشان است؛ و
~~حال چگونگی چنانچه فرموده1 (ویتجنبها الأشقی الذی یصلی النار الکبری ثم لا یموت
~~فیها ولا یحیی»2.
~~و از این تقریر که کردیم معلوم شد که آنان که رسول علیهالصلوة والسلام بر ایشان
~~مستولی نبوده کدام قوم بودهاند، و عذاب اکبر چیست و بر چه وجه باشد. و حقیقت آن
~~که امثال چنین کفار باشند که از سخن نبی علیه الصلوة والسلام اعراض نمایند، و مذکری3
~~رسول علیه الصلوة والسلام در ایشان هیچ اثر نکند و ایشان را فایدهای ندهد:
~~چه، گفتهاند؛
# دیگر کفار را قابلیت قبول موعظت بوده5 باشد؛ و چندین هزار کس از صحابه6 آن
~~بودهاند که کافر بوده7 و از کفر به اسلام درآمدهاند؛ و با وجود آن که کافر بودهاند،
~~موعظت و مذکری نبی علیه الصلوة والسلام در ایشان اثر کرده و از ضلالت نجات
~~یافتهاند، و به جایی رسیده که مذکر دیگران گشتهاند و وعظ ایشان در دیگران مؤثر آمده.
# این است آنچه درباب تدویر زمین و تفسیر آیت (أفلا ینظرون إلی الإبل کیف خلقت)8
~~الی آخر السورة و تفسیر آیت (إنا عرضنا الأمانآة علی السموات والأزض والجبال فأبین ms325 أن
~~یخملنها وأشفقن منها وحملها الإنسان)9 در خاطر این ضعیف آمده. ان شاء الله پسندیدهآ
~~علمای راسخ اولواالالباب10 باشد و ایزد تعالی این ضعیف و سایر مسلمانان را توفیق
~~سعادت ادراک معانی دقیق رفیق گرداند11. انه ولی الاجابة.

PageV01P344

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0345.png)

# «تمام شد رسالهآ سطح و تدویر به حسن تیسیر ملک قدیر. برکات انفاس متبرک
~~مصنف به روزگار کافهآ مسلمانان دائم باد، و فواید حیات بخش او متضمن هدایت
~~سرگشتگان بیداء1 ضلالت؛ به محمد و آله الاکرمین »2.

PageV01P345

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0346.png)

# [525] بسم الله الرحمن الرحیم
~~الحمد لله رب العالمین و الصلوة و السلام علی رسؤله محمد و آله اجمعین.
~~اما بعد چنین گوید کاتب این حروف محتاج ترین خلایق به رحمت خدای تعالی
~~فصل الله بن ابی الخیر بن عالی المشتهر بالرشید الطبیب الهمدانی ختم الله له بالحسنی، که
~~پیش از این چون در بندگی حضرت پادشاه سعید، قاآن شهید، محیی مراسم العدل
~~والاحسان، ماحی آثار الظلم والعدوان، غریق بحار الرحمة والرضوان، غازان خان سلطان
~~محمود2 آنار الله برهانه ملازم بود، در اوقات بسیار و کرات بی شمار جزما میفرمود که
~~مرا یقین حاصل است که حشر تو با حضرت ما به هم باشد.
# چون پیش از این این ضعیف را محقق بود و معتقد3 آن که کمال علم و تحقیق و عرفان
~~پادشاه عالم نه چندان است که مانند این معانی، بی آن که آن را بنیادی و تحقیقی تمام
~~باشد، از سر گزاف و مبالغت فرماید؛ و آن4 لاشک از سر آسرار و سخنان عمیق باشد، در

PageV01P346

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0347.png)

~~آن فکر کردن واجب شمرد تا تحقیق آن بتمام معلوم کند. و چون اعتقاد این ضعیف آن که
~~هیچ معنی1 و سخنی نتواند بود که در کلام الهی یافت نشود؛ و هر چه در آن یافت نشود
~~نه از آن باشد که نباشد، بلکه از نقصان فهم شخص و عجز او از2 ادراک معانی و تطبیق
~~الفاظ آن3 و رموز و اشارات ms326 است که در آن مندرج باشد بازنیابد4؛ و از آن غافل باشد که
~~حق تعالی می فرماید که (ولا رطب ولا یابس إلا فی کتاب مبین 5، و امیرالمؤمنین علی
~~بی ابی طالب کرم الله وجهه میگوید که «ما من شیء إلا و علمه فی الفرآن ولکن رأی الرجل
~~یعجز6 عنه»، و ابن مسعود، رضی الله عنه میگوید: من آراد العلم فلیثور القرآن [فان فیه]7 علم
~~الاولین و الآخرین.
# و پیش اکثر مردم این معنی که تقریر رفت به اعتقاد تواند بود فحسب، وپیش این
~~ضعیف با وجود اعتقاد معاین و مشاهد است. و همواره هر معنی و اشکالی که بدان
~~درمانده شده، در حال به آیات قرآن رجوع کرده آن معانی کشف شده است و یافته و حل
~~گشته. بدان سبب دانست که آن اشکال از سخن هیچ کس حل نشود8 و مکشوف نگردد
~~الا از قرآن و حدیث نبوی؛ لکن تا یابنده و جوینده از کدام آیت ناگاه بیابد و کدام آیت را
~~مستحضر شود، خصوصا کسانی که حافظ9 نباشند. ناگاه این آیت که از زبان ابراهیم
~~علیه السلام منزل است با خاطر آمد که «رب هب لی حکما وألحقنی بالصالحین واجعل لی
~~لسان صدق فی الآخرین10 واجعلنی من ورثة جنة النعیم واغفر لابی إنه کان من الضالین ولا
~~تخزنی یؤم یبعثون یؤم لا ینفع مال ولا بنون إلا من أتی الله بقلب سلیم)1. اندیشه رفت که
~~چون در این آیت میفرماید که ( یوم لا ینفع مال ولا بنون}ه؛ چون فرزند که نزدیکتر
~~است به پدر در روز قیامت به کار پدر نمیآید و نافع نیست، دیگری12 را12 بر چه وجه
~~حشر با دیگری باشد14.

PageV01P347

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0348.png)

~~و لاشک کسی را که با دیگری حشر باشد، در آن فایدهای1 متصور تواند بود که در
~~غیر آن فایده نباشد؛ و مصدق این معنی2 قوله تعالی (وإذا النفوس زوجت). و قوله
~~(یوم نخشر المتقین إلی الرحمن وفدا ونسوق المجرمین إلی جهنم ms327 وزدا)، و قوله تعالی
~~(ونزعنا ما فی صدورهم من غل إخوانا علی سرر متقابلین).
~~و آنچه تنها6 [مقید]7 به فرزند و مال کرده و فرموده که ( یوم لا ینفع مال ولا بنون»8
~~که نفع ایشان در روز قیامت نباشد9 به چه وجه تواند بودن؛ چرا پدر و برادر و زوج
~~و دیگر خویشان و متعلقان و دوستان را نفرمود. و اندیشه رفت که چون این معانی و
~~رموز حل شود، و10 آن اشکال که ذکر رفت و محل بحث آن است در میانه حل و
~~مکشوف گردد.
# در خاطر آمد که آنچه پدر و برادر و دیگر خویشان را نفرمود، جهت آن است که هم
~~در دنیا معین است که [در]11 اکثر حالات پدر پیش از پسر12 درمیگذرد و بنیاد سود و
~~زیان بر آن13 مینهند، و برادر و دیگر خویشان جدا شعب دیگر میشوند. و معهود آن که
~~خلایق بنیاد کار و مصالح و قائم مقامی بر14 فرزندان مینهند، و مال که جمع می کنند و آن
~~زا عظیم دوست می دارند جهت خود و فرزندان خود سعی مینمایند. و این در طبیعت
~~انسان، بلکه دوستی بچگان در طبیعت همه حیوانات15 مرکوز است. لاجرم به ایشان
~~مقید16 فرماید و دیگران را نمی فرماید.
~~اما آنچه چون ایشان مخصوص ترند117، و بدان سبب مقید فرموده که ( یوم لا ینفع مال

PageV01P348

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0349.png)

~~ولا بنون الا من أتی الله بقلب سلیم15. -چون ایشان نافع نباشند چگونه دیگری را تصور
~~توان کردن که نافع باشد در حشر با هم؟2 گوییم هم در این آیت مقید فرمود و مستثنی
~~گردانید که « إلا من أتی الله بقلب سلیم -35. بدین حکم و استثنا معلوم می شود که کسی
~~[که]4 مطلق نافع باشد میتوان دانست که که باشد؛ و بکلی نفع را از دیگری به غیری
~~مرتفع نفرمود، و جهت آن مستثنی فرموده که نفع دیگری به غیری میتواند که باشد.
# و حدیث نبوی که فرموده ms328 که «الارواح جنود مجندة فما تعارف منها ائتلف و ما تناکر منها
~~اختلف»5، حشر با یکدیگر از این تعارف و ایتلاف تواند بود، و بی آن حشر با
~~همدیگر محال.
# و مصدق این معانی قوله تعالی (الأخلاء یؤمئذ بعضهم لبعض عدو إلا المتقین6. و
~~پیغمبر7 علیه الصلوة والسلام [که] فرموده که فما تعارف، مقید نکرده نه به فرزند و نه به
~~خویش و بیگانه، الا هر کس که مناسب همدیگر باشند متعارف شوند؛ همچنان که حق
~~تعالی فرموده که فإلا المتقین.
# و چون تعارف باشد لاشک ایتلاف حاصل شود؛ به موجبی که از زبان یوسف
~~علیه السلام این آیت منزل است که ( رب قد آتیتنی من الملک وعلمتنی من تأویل الأحادیث
~~فاطر السموات والأرض أنت ولی فی الدنیا والآخرة توفنی مسلما وألحقنی بالصالحین عین
~~ایتلاف است، و ایتلاف بی تعارف [نتواند بود.
# و از اینجا معلوم و محقق است که عین تعارف مستلزم ایتلاف است معأمعا، و این]9
~~تعارف میان جمهور خلق علی اختلاف طبقات احوالهم ممکن بلکه واجب است. چه،

PageV01P349

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0350.png)

~~البته مناسبت در طبیعت مطلقا موجود است؛ لکن قطعا مقید به قومی دون قومی نتوان
~~کرد. چه، مناسبت تنها به خویشی و فرزندی و زوج و متعلق تعلق ندارد، الا مناسبت
~~فحسب. واز این جهت فرموده که 6وألحقنی بالصالحین»1، یعنی هر که صالح باشد از
~~مر قوم که باشد ممکن است. مقید به صالحی دون صالحی دیگر نکرده. و مصدق این
~~معی قوله تعالی (إنما المؤمنون إخوة).
~~و بدین وجه و تقریر مناسبت میان این طوایف که برشمردیم و میان سایر طوایف
~~ممکن است، و بدان سبب فرموده که فما تعارف؛ مقید به قومی و طایفهای مخصوص
~~نفرموده. و در این آیت که فرموده که ( یؤم3 لا ینفع مال ولا بنون»4 اشارت بدان است که
~~گفته شد، تا بدانند5 که آنچه بنیاد بر این نهاده و قائم مقامی خود از ایشان تصور کرده و
~~ایشان را به ms329 مال قوی حال میگردانند، چون مناسبت مطلق نباشد تعارف و ایتلاف نتواند
~~بود؛ لاجرم نافع نبود و سود ندارد.
~~[526] لکن چون ممکن است که پسری6 را با پدر مناسبت طبیعت و تعارف باشد،
~~لاشک ایتلاف حاصل شود؛ که حشر با همدیگر بی آن نتواند بود. لاجرم مستثنی فرمود
~~که (إلا من أتی الله بقلب سلیم)، یعنی در ازل حق تعالی آن پسر را مناسب طبیعت آن
~~پدر مخصوص آفریده باشد؛ تعارف و ایتلاف ازلی بوده باشد، تا تعارف و ایتلاف ابدی
~~نیزواجب شود و ضرورت گردد، و در دنیا سخن آن پسر در درون پدر به واسطهآ مناسبت
~~و تعارف و ایتلاف خوش و سلیم و مناسب نماید و پسندیده افتد. آن پسر بخصوصیت آن
~~یدر را نافع باشد، و به حسب تعارف و ایتلاف ایشان را با همدیگر حشر کنند.
~~لاجرم در آیت مذکور در اول آن مطلقا گفت که (یوم لا ینفع مال ولا بنون)8، و هم در
~~آخرآیت مستثنی فرمود که (إلا من أتی الله بقلب سلیم)9.
# و مفسران علمای اسلام، رحمهم الله تعالی، به هر نوع تفسیر این آیت کردهاند. بعضی

PageV01P350

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0351.png)

~~از آن تفاسیر گفته شود تا چون در حقیقت آن تأمل رود هم تفاسیر و هم این تقریر که این
~~ضعیف کرده باهم مناسب و مطابق افتد، و به همدیگر مسلسل تواند بود.
# و آن تفاسیر چنان است که میگویند که آنچه حق تعالی فرموده که (یؤم لا ینفع مال
~~ولا بنون إلا من أتی الله بقلب سلیم5 1، این استثنا شاید که متصل باشد و شاید که منقطع
~~باشد. بر تقدیر اول باید که مستثنی از جنس مستثنی منه باشد، و بر تقدیر تانی از جن
~~وی نباشد. اگر متصل باشد، تقدیر سخن چنان باشد که «یوم لاینفع غنی الا غنی من اتی الله
~~بقلب سلیم»؛ برای آن که غنای شخص در دین به سلامت دل و عقل بود، همچنان که
~~غنای او ms330 در دنیا به مال و پسران است. و اگر منقطع باشد تقدیر مضافی باید کرد، همچون
~~سلامت قلب؛ یعنی «لاینفع مال و لا بنون الا سلامة قلبه»، و سلامت2 قلب از جنس مال و
~~بنین نیست.
# و شاید که لفظ من3 مفعول ینفع باشد؛ «ای لاینفع مال و لا بنون الا رجلا سلیما قبله مع
~~ماله حیث انفقه فی طاعة الله تعالی و مع بنیه حیث ارشدهم وهداهم إلی الدین و علمهم الشرایع
~~والاحکام». تا اینجا بحثی لفظی است که از کشاف منقول است.
~~اکنون بباید دانست که اهل تفسیر در سلامت قلب و عقل اقاویل بسیار فرمودهاند:
# بعضی گفتهاند که سلامت قلب آن است که از آفات کفر و معاصی محفوظ باشد.
# و بعضی گفتهاند که آن است که التفات به مال و جاه4 و لواحق آن نکند.
# و بعضی گفتهاند که قلب سلیم آن است که شک در او راه نیابد.
# و بهترین اقوال آن است که صاحب شریعت علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات
~~فرموده که «إن القلب السلیم هو الذی لا ینقلب عن الله تعالی فی السراء والضراء و «لاینظر إلی
~~غیرالله طرفة عین 3)5.

PageV01P351

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0352.png)

~~و علمای محقق در تفسیر قول او علیه الصلوة والسلام که «لاینظر الی غیر الله، دو وجه
~~گفتهاند:
~~یکی آن که غیر خود و جود ندارد؛ [و چون و جود ندارد]1، نظر بروی خود محال بود.
~~دیگر آن که اگر غیر خود و جود دارد، وجودی مستعار باشد: و الؤجود المستعار لیس
~~بوجود.
~~اکنون بنا بر این مقدمات اگر دو شخص یا بیشتر در این متفق باشند، بضرورت میان
~~ایشان مناسبتی باشد که اقتضای «حشر و نشر ایشان با همدیگر 28 کند؛ بلکه در
~~حقیقت ایشان من حیث الاسم والجسم دو نمایند، اما ذات هر دو یکی باشد.
~~پس اگر شخصی با دیگری گوید که چون این مناسبت میان من و تو متحقق3 است ما
~~را با یکدیگر حشر ms331 و نشر کنند، راست گفته باشد. چه، محب سایه محبوب باشد؛ هر جا
~~که رود او در پی رود؛
~~و چون او در پی او5 رود، راست رود؛ که (إن ربی علی صراط مستقیم»6
~~از جنید رحمةالله علیه پرسیدند که ماالتوحید؟
~~گفت: از مطربی شنیدم که گفت7؛
~~و غنانی منی قلبی و غنیت کما غنی   وکتا حیثما کانوا و کانوا خیثما کناه
~~فی الجمله چون نسبت مذکور میان دو شخص ثابت باشد، لوازم آن متحد باشد و
~~مقتضیات ذات هر دو یکی باشد؛ چه، عندالتحقیق خود یک ذات باشد موسوم به دو نام.

PageV01P352

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0353.png)

~~و آن دوی1 در حقیقت ایشان تأثیری نکند، و اثنینیت در ذات ایشان نیارد. و آن صاحب
~~سر اشارت بدین معنی کرده است که!
# شعر2:
# آنا من اهوی و من آهوی آنا   نحن روحان حللنا بدنا
# فاذا ابصرتنا ابصرته   و اذا ابصرته3 ابصرتنا
# چون این آیت، که تفسیر آن کرده شد به موجبی که مفسران و علمای اسلام و محققان
~~گفتهاند، و به موجبی که بعضی از تفسیر و معانی و حقایق آن در خاطر این ضعیف آمده،
~~حقیقت دانست که سخن پادشاه سعید، قاآن شهید، ماحی آثار ظلم و عدوان، غریق بحار
~~رحمت و رضوان، غازان سلطان محمود4 آنار الله برهانه و تقل بالخیرات میزانه بر اصل
~~است و از سر معرفت و تحقیق در عبارت آورده و به غور دقایق و حقایق معانی آن رسیده
~~می فرماید. و چنان که معتقد حضرتش است یقین حاصل که هر چه گفته از سر تحقیق و
~~عرفان و اسرار الهی باشد و در آن مبالغتی نتواند بود.
# و به واسطهآ آن کلمات، محبت و هواداری و اخلاص زیادت در دل و جان جای
~~گرفت تا آن اتصال روحانی و تعارف و ایتلاف و حشر ملکه5 و مستحکمترگردد:
~~ان شاء الله تعالی.
~~و در باب «شرح الارواح جنود مجندة» رسالهای نوشته است و در کتاب توضیحات
~~مندرج ms332 گردانیده؛ که چون خواهند که این معانی که تقریر رفت مستوفی تر از این بدانند از
~~آنجا مطالعه کنند تا به نزد ایشان واضح تر گردد. و معانی دیگر بسیار که در آن مندرج
~~است، چون مطالعه فرمایند، آن معانی نیز با آنچه ذکر رفت محقق تر و دلپذیرتر [گردد]
~~و بر حقایق آن واقفتر گردند.

PageV01P353

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0354.png)

# و تفسیر این آیت که از زبان ابراهیم علیه السلام منزل است عظیم بسیار است؛ لکن
~~اختصار کرده آن مقدار که در این موضع ضروری بود گفته شد. لکن اگر حق تعالی توفیق
~~بخشد تفسیر این آیت تمام گفته شود. این جایگه1 این قدر چون بعضی از تعریف احوال
~~پادشاه سعید2 قاآن شهید آنار الله برهانه واجب بود و در خاطر آمده شروع در آن کرد و
~~نوشت؛ تا اکنون3 و من بعد نیز از کمال4 حو بزرگی و اثر نفس طاهر او غافل نباشند؛ و هر
~~که به5 روضهآ مطهر او رسد، زیارت به صدق کرده به نیاز حاجت خود بخواهد. چه، اگر
~~به نیاز گویند، نفس طاهر منور او مایل شود و التفات نماید، و شفاعت و همت نورانی او
~~مددی تمام باشد تا حقیقت دانند. حق تعالی همه را عاقبت بخیر کرامت کناد؛ بحقه و
~~سعة جوده.
~~و چون6 در این وقت که این کلمات در قلم آمده بود، جماعت افاضل و علمای اسلام
~~دامت معالیهم که7 از اطراف رسیده حاضر بودند، همه بهاتفاق تقریر کردند که مصدق
~~این معانی در احادیث نبی علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات در بسیار مواضع به هر
~~صیغت و مبالغت8 آمده و خبر داده، و نیز در قرآن مجید آیات به هر وجه مناسب و
~~مطابق این تقریر و بیان هست؛ واجب چنان بود که جهت تحقیق این معانی و استحکام9 و
~~حصول اطمینان خواطر مختلفه و دفع تردد و شگوک، منتخبی از آن در قلم آرند تا
~~مصدق10 این معانی باشد. ms333

PageV01P354

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0355.png)

# و مولانا معظم، اقضی القضاة والحکام، شافعی الزمان، افضل واکمل عصر، مجدالملة
~~والدین، رکن الاسلام والمسلمین، قاضی قضاة1 ممالک فارس، آدام الله میامن ایامه و
~~حرس معالیه، که به انواع علوم آراسته و از بزرگان بر سرآمده2آ عصر است، از آن جمله
~~کلماتی چند غرا به عبارتی هر چه لطیفتر، چنان که مقتضی فضایل او باشد، در قلم
~~آورد؛ بدین موجب که تحریر مییابد؛ والله ولی التوفیق:
# بعد از حمد پروردگاری که صفت جلال و کبریای حضرتش بینیازی است و جذبهای
~~از جذبات عنایتش اعمال ثقلین را موازی، و بیواسطهآ کد3 تکرار و تمادی4 ادوار به یک
~~نظرهٔ‌ الهام مسالک علوم دینی و حقایق یقینی بر افهام اولواالابصار گشاده میدارد5، و
~~مصباح6 استعداد فطری که مفتاح ابواب علم لدنی است از زیت7 تأیید قوتی میبخشد
~~که چون آفتاب جهان تاب ظلمات جهالت از صفحه8آ خاطر اولواالالباب زایل میگرداند:
~~و طرایف صلوات کاملات و لطایف تحیات نامیات بر آن کاملی که به دست اشفاقی که بر
~~سینهآ طالبی میکشد اصناف علوم و حقایق را بدیههآ فکر او می سازد، و به کلمهآ دعای
~~«اللهم فقهه فی الدین و علمه التأویل» که9 در شأن مسترشدی به زبان میراند10 هفتصد و
~~چند سال فضلای جهان را متقلد افکار و مقتبس انوار او میگرداند؛
# صلی علیه الله ما طرد الدجی   ضبخ و لاح علی العباد و آشرقا1
# چون صبحدمی نور عنایت ربانی12 این مخلص هواخواه13 را با حرم کعبهآ آمال ارشاد

PageV01P355

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0356.png)

~~نمود، و به قدم1 صدق در شارع [527] منهج سعادت شروع کرد، و به شرف بارگاه
~~جهانپناه مخدوم فضل پرور و صاحب عدل گستر، دستور ممالکنشان2 ملکنشان،
~~رشیدالحق والدنیا3 والدین4.
~~روان دانش5 و ترکیب فضل و عالم علم   وجؤد جود سخاوت سحاب بحر نوال
~~معانی صور عقل و جان باستحقاق   مدبر فلک و ملک و دین باستقلال
~~لازال جنابه مفزعالکافة6 منبع العدل والرأفة مستسعد گشت، از نتایج فکر ثاقبش
~~کلمهای ms334 چند که کاشف آسرار ملک و ملکوت تواند بود بر صحیفهآ اوراق متبت7 دید، و
~~از راه فضل پروری که دأب8 آن ذات بی همال است در آن بحثی میفرمود و نکتهای
~~غریب از آیات کمالات9 سلطان مغفور، شاه مؤید منصور، مشکورالخلایق،
~~محمودالاسم والسیر10 والخلایق11، مقنن قوانین الدین والملک باحسن الطریق؛
# شعر
# سقی مقابر ضمته و تربتها   بواکر المزن یرویها وإیاه3
# اذا استهلت 14 علی اکنافها دیم   یوما فلا نسیت عنه مزایاه
# و دام مثواه بالریحان مکتنفا   مکحولة بلقاءالله متواه
~~بر منصهآ آن رساله ظهور یافته بود که با مخدوم اکابر روزگار، بلغه الله غایةالهمة و
~~نهایة الاعمار، فرموده که تو را بعث با من خواهد بود.

PageV01P356

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0357.png)

# و انصاف آن که در نظرهآ اولی، هر چند بیان آن از حسن تقریر و یمن تحریر مخدومی
~~مستفاد بوده، به واسطهآ قصور فهم در خاطر تعجبی سر برمیزد؛ تا هنگام آن که طاووس
~~(یغشی الیل النهار1 پر و بال بر خطهآ غبرا کشید و اصناف طیور افکار را در اماکن و2
~~اوکار3 خود قرار داد و خاطر در میدان تفکر جولان نمود و آن تصور را از ادلهآ معقول و
~~آیات و احادیث منقول تحقیق و تصدیق»4 یافت، لازم دانست آن صورت را در
~~مسودهای ثبت کردن و در عرصهآ بارگاه افادت مخدومی عرضه داشتن؛
# العله یذکرنی فی السمر
# بر رأی ارباب بصیرت و معتکفان حظیرهآ حقیقت پو شیده نماند که الفت و محبت از
~~ثمرات حسن خلق است. و هرآینه چون شجرهآ طیبه باشد، «و هل یدخل الجنة احد الا
~~بحسن الخلق»؛ ثمرات و آثار آن محبوب و مرغوب6 بود. و به مقتضای «أصلها ثابت
~~وفرعها فی السماء تؤتی أکلها کل حین بإذن ربها7 دوام لذت نتیجه دهد.
~~و محبت بر سه قسم است. چه، محبوبی که باشد اما8 بالذات محبوب باشد، یا به
~~واسطهآ غرضی؛ و آن غرض دنیوی باشد یا اخروی.
# اول آن که بالذات، بی9 نظر ms335 به هیچ غرضی، کسی را دوست دارند و از مجرد ملاقات
~~او لذت یابند. و آن لذیذ و مستحسن صورت ظاهر او باشد که عبارت از آن حسن و جمال
~~است، یا10 صورت باطن که قوت رای و حسن اخلاق و فضل و کمال تواند بود. چه، این
~~دو معنی هر چند نظرا الی غیره محبوب است؛ اما اگر قطع نظر از سایر اسباب11کنند
~~بالذات خود لذیذ و مستحسن باشد، بلکه وقت12 باشد که میان دو شخص محبت افتد
~~بی آن که هیچ از این اسباب توان یافت. و آن دوستی به سبب مناسبتی خفی و تعارفی

PageV01P357

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0358.png)

~~حقیقی باشد که در اصل فطرت ایشان را افتاده. و حدیث نبوی اشارت بدین معنی است
~~که دألارواح جنود مجندة فما تعارف منها أتتلف و ما تناکر منها اختلف».
# و بعضی از علما چنین گفتهاند که «ان الله تعالی خلق1 الارواح ففلق2 بعضها فلقا3 و
~~اطافها حول العرش فای زوجین من فلقتین تعارفتا هناک والفتا تواصلتا فی الدنیا». وفهم
~~بشری از ادراک سبب آن الفت قاصر است. و آن که منجمان گویند که چون طالع دو
~~شخص بر تسدیس و تثلیث یکدیگر بود سبب موافقت گردد و اگر بر تربیع و مقابله بود
~~موجب مخالفت شود4، با آن که چندان تحقیقی5 ندارد جواب را نمیشاید؛ چه، همان
~~سؤال بعینه وارد است که به چه سبب تسدیس و تثلیث مستلزم حب، و تربیع و مقابله
~~سبب بغض میگردد.
# اما محقق آن که لطفی از الطاف6 ربانی مستدعی آن الفت می شود که فهم و ادراک به
~~کنه آن نمی رسد؛ قال الله تعالی : (وما أوتیتم من العلم إلا قلیلا). وقد قال النبی
~~علیه الصلوة والسلام لو أن مؤمنا دخل إلی مجلس فیه مائة منافق و مؤمن واحد لجاء حتی
~~یجلس الیه»8. و در حکایت9 وارد است که مالک بن دینار، رحمة الله علیه، میگفت که
~~اتفاق میان دو شخص بی مناسبتی و ms336 صفتی مشترک صورت نبندد؛ چنانچه هر نوعی از
~~طیور با یکدیگر طیران کنند، و دو نوع مختلف باهم نباشد. روزی دید که کلاغی و
~~کبوتری با یکدیگر به سر میبردند، در تعجب افتاد. تا در حرکت آمدند. و هر دو را دید
~~که در حرکت مناسب بودند؛ فقال «من ههنا اتفقتا».

PageV01P358

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0359.png)

# قسم دوم آن که محبت و دوستی به سبب مطلوبی دنیوی باشد، چنانچه اکثر مردم
~~سلطان و مخدوم را جهت وسیلت جاه و مال دوست دارند و زر و سیم را به واسطهآ
~~تحصیل مقاصد واغراض عزیز شمرند.
# قسم سوم آن که سبب محبت سعادت اخروی باشد، چنانچه علمای دین و مشایخ و
~~اهل یقین را دوست دارند و معتقد شوند. و اهل ملک و ملکوت بدین اعتقاد و تعظیم
~~متفق الکلمهاند، کما قال عیسی، علیه السلام، من علم و عمل و علم یدعی عظیما فی ملکوت
~~السماء. و این قسم باشد که چنان قوت گیرد که نظر از اسباب قطع کرده لله تعالی آن کامل
~~را دوست دارند. و این محبت الهی باشد. چه، هر کسی که دیگری را بحقیقت محب و
~~طالب باشد، هر چیز را که بدان محجوب نسبتی و تعلقی باشد در نظر او
~~مستحسن نماید1؛
# دعونی و تلقاء الریاح فعهدها   بمن حل نعمان الاراک قریب
# لأجلک یا برق الحمی کل بارق   یلوح حجازیا إلی حبیب
# أحب التفات الظبی خبا دجیده   و آعشقی غصن البان عشقا لقده5
# و تواند بود که کسی را کمال بدان درجه رسد که هر چه دوست دارد خدای را دوست
~~دارد؛ چه، هیچ مخلوقی نیست که آن را تعلقی تمام به حضرت عزت نیست. و از این

PageV01P359

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0360.png)

~~جهت بود که چون باکورهای1 به حضرت مصطفی علیه الصلوة والسلام آوردندی. بر
~~چشم مالیدی و عزیز داشته فرمودی که «انه قریب عهد بربنا»2. قیس عامری گوید:
# شعر2:
# امر علی جدار دیار لیلی   أقبل ذا الجدار وذا الجدارا
# فما ms337 حب الدیار شغفن قلبی   و لکن حب من سکن الدیارا2
~~و این قسم اعلی درجات محبت و اشرف مراتب مودت است. و هر چند آیات و
~~احادیث در این باب یسیار وارد شده و مشهور است، لکن تبرکا بعضی ثبت میگردد.
~~قال الله تعالی: (واعتصموا بحبل الله جمیعا ولا تفرقوا واذکروا نغمة الله علیکم إذکنتم أغداء
~~فألف بین قلوبکم فأصبحتم بنعمته إخوانا)5.
~~و قال جل ذکره: «لو أنففت ما فی الأرض جمیعا ما ألفت بین قلوبهم ولکن لله الف
~~بینهم)6.
~~وقال عز اسمه: (ونزعنا ما فی صدورهم من غل إخوانا علی سرر متقابلین).
~~و اوحی الله تعالی الی موسی علیه السلام: «یابن عمران کن یقظانا و أزید لنفسک إخوانا.
~~و اوحی الی داود علیه السلام: مالی آریک منفردا؟
~~فقال: الهی قلیت الخلق من اجلک.
~~فقال: یا داؤد کن یقظانا و خذ لنفسک آخدانا و خالق الناس بآخلاقهم و احسن فیما
~~بینی و بینک.
~~و آوحی الی عیسی علیه السلام: لو آنک عبدتنی بعبادة آهل السموات والآرض و لم
~~تحب لله حو تبغض فی الله - لما اغنی9 ذلک شیئا.

PageV01P360

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0361.png)

~~و قال النبی علیه الصلوة والسلام: ینصب1 لطائفة من الناس کرسی2 حول العرش یوم
~~القیامة وجوههم کالقمر لیلة البدر یفزع الناس و لایفزعون و یخاف الناس و لایخافون و
~~هم آولیاء الله الذین لاخوف علیهم و لاهم یحزنون.
~~فقیل من هم3 یا رسول الله?
~~فقال «علیه الصلوة والسلام المتحابون فی الله.
~~و قال علیه الصلوة5 والسلام: المتحابون فی الله علی عمود من یاقوتة حمراء فی رأس
~~العمود سبعون آلف غرفة یشرفون علی آهل الجنة یضیء6 حسنهم لأهل الجنة کما
~~تضیء7 الشمس لآهل الدنیا.
~~فیقول آهل الجنة انطلقوا بنا ننظر إلی المتحابین فی الله فیضیء حسنهم لأمل
~~الجنة کما تضیء الشمس علیهم ثیاب سندس خضر مکتوب علی جباههم المتحابون
~~فی الله تعالی.
# فی الجمله چون در این صحایف آسرار تدبر نمود و هر قسمتی از اقسام محبت
~~متضمن چندین منافع و ms338 فواید یافت، و محبت مخدومی به آن8 جناب سلطنت شعار
~~ممانا هر سه قسم را شامل بوده؛ چه، بعد از تعارف ارواح از ملازمت9 آن جناب
~~استقامت و نظام مملکت پیدا شده دولت دنیوی و اصناف اسباب سعادت اخروی
~~کرامت گشته، اگر یکی از آثار آن بعث با یکدیگر باشد تا مفارفت ایشان لازم نیاید چه
~~عجب؟ وان10 حرقة فرقة المحبوبات من اشد آنواع عذاب الدرکات. و از این جهت در دعای
~~مأثور آمده که اللهم احشرنا مع الآبرار:
# ماآسعد من حبیبه بین یدیه   لایبرح ناظرا مدی الدهر إلیه

PageV01P361

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0362.png)

# هذاک هو العیش لمن فاز به   لاشیء سواة یحشذ النایس علیه1
# ونص آیت (فیها ما تشتهیه2 [259 ط] الأنفس وتلذ الأعین»3 بدین معنی برهانی
~~ناطق است که اشرف مشتهیات و الطف متمنیات ملاقات آحباب است. و رسول، علیه
~~افضل الصلوات واکمل التحیات، ابوبکر و عمر را رضی الله عنهما [260 ط] همین بشارت
~~فرموده: «و إن المرء مع من احب».
# قال علیه الصلوة والسلام: أنا أول من تنشق عنه الآرض ثم ابوبکر ثم عمر ثم أتی أهل
~~البقیع فیحشرون معی ثم أنظر إلی اهل مکة حتی حشر بین الحرمین».
# و خرج رسول الله صلی الله علیه و سلم ذات یوم و دخل المسجد و ابوبکر و عمر احدهما
~~عن یمینه و الآخر عن شماله و هو آخد بایدیهما. فقال: هکذا نبعث یوم القیامة».
~~و عن ابن مسعود رضی الله عنه انه قال: «لو آن رجلا قام بین الرکن و المقام یعبداله سبعین
~~سنة، لبعثه الله مع من یحب.
~~فسبحان من اطلع من اصطفاه من عباده علی مکنونات ملکه و ملکوته و اجری بحسن
~~الإلهام علی لسان من آراد دقائق الحکم و اسرار جبروته. و منه الهدایة والتوفیق.
~~از خزانهآ لطف الهی و فضل نامتناهی مأمول است که چنان که محبت و اخلاص این
~~کمینه با حضرت مخدومی در قسم اول که مقتضی کمال ذات آن جناب است به غایت ms339
~~نهایت رسانیده، مراتب آن دو قسم دیگر که3 و سیلت منافع دنیری و اخروی است بدان
~~نضم گرداند، و طرفین را توفیق این سعادت قرین احوال سازد بالخیر و الحسنی؛
~~إن شاء الله تعالی وحده.
# حرساله حشر مع التعارف به آخر رسید؛ بفضل الله وحسن توفیقه.»5.

PageV01P362

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0364.png)

~~الحمد لله رب العالمین. والصلوة والسلام علی خیر خلقه محمد و آله آجمعین.
# و بعد، این رساله مشتمل است بر جواب سؤالاتی که مولانا معظم، علامة العالم،
~~قدوة العلماء المحققین، أسوة فضلاء المتأخرین، شمس الملة والدین الهمدانی آدام لله
~~تعالی فضائله، که از جملهآ آکابر علمای2 عصر است و ذات بزرگوارش با وجود فضل و
~~علم به نور معرفت آراسته، و حق تعالی ابواب عرفان بروی گشوده و در راه سلوک و بر
~~سرآمدة اهالی زمان است، از این3 ضعیف، محتاج ترین کسی به رحمت خدای تعالی،
~~فضل الله بن ابی الخیر بن عالی، المشتهر بالرشید الطبیب2 احسن الله احواله کرده
# و موجب این سؤالات آن بوده که چون از قدیم الایام باز او را با این ضعیف طریق

PageV01P364

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0365.png)

~~مودت و یگانگی مسلوک بوده و از راه حسن الظنی که در حق این ضعیف داشت فرمود
~~که چون به هر وقت کلمهای معنوی اندیشه کرده میگویی، میخواهم که چند قضیه از
~~حقایق معانی که در خاطر من مشتبه شده و حل آن مشکل مینماید از تو سؤال کنم تااگر
~~تو را در آن باب وجهی روی نموده باشد تقریر کنی؛ و این ضعیف با آن که به قصور پایهآ
~~خود معترف است و میداند که قضایایی که [264 ط] پیش آن بزرگان مشکل و مشتبه
~~گشته باشد، حقیقت آن است که هر کس را پایهآ تحقیق آن معانی، چنانچه شرط باشد،
~~نتواند بود؛ گفت: هر آنچه مولانا سؤال فرماید، به توفیق ایزدی و قدر دانش و استعداد
~~خود در آن فکر کرده معنیای که در خاطر آید گفته شود؛ ان ms340 شاءالله که پسندیده افتد.
# و سؤالات او1 این است:
~~سؤلل در آن که فیض چیست و چگونه و چند است؛ و واجب است که البته فایض
~~شود یا نه؟
~~سؤل در آن که فیض از فیاض بر چه وجه فایض گردد؛ و به وقتی که فایض نگشته
~~باشد چگونه باشد و بعد از افاضت چگونه2؟
~~ؤالدر آن که فیض داخل ذات فیاض است یا خارج؛ و عین فیض عین فیاض است
~~یا امری است زاید بر آن؛ و وحدانیت باری تعالی بر چه وجه ثابت گردد؟
~~سؤالدر آن که فیض که از فیاض صادر می شود اختیاری است یا غیر اختیاری؛ و
~~فیاض را در افاضت آن فیض اختیاری هست یا نه؟
# هر چند هر کس را مرتبهآ تفصی3 از عهده جواب امثال این سؤالات نباشد، و به حکم:
# [شعر]4:
# چون پایهآ قدر تو از کون برون باشد اندر دل دون همت اسرار تو چؤن باشد
# هرکس5 از حقیقت آن معانی خبر نتواند داد6، و امثال این ضعیف را پایهآ آن نباشد که

PageV01P365

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0366.png)

~~از ایشان چنین سؤالات کنند1؛ لکن بر مقتضای ما لا یدرک کله لایترک کله با خود اندیشه
~~کرد و گفت: اگرچه شروع در بیان چنین امر کار هر کس نیست:
~~[265 ط] که یدید است در جهان باری   کار هر مرد و مرد هر کاری
# بنابراین عزم، التجا به حضرت بی نیاز کرد تا هم از آنجا سعادت تحقیق4 آن معانی
~~کرامت شود؛ چه، از منبع کرم و فضل بی دریغ خویش استعداد ریزهای در حق این بندهآ
~~ضعیف ارزانی داشته و بویی و گمانی از بحار معرفت خود به مشام او رسانیده، و بدان
~~مقدار شوری و غلغلهای و گفت وگویی در او بادید آمده؛ چنان که گفتهاند؛
~~و نیز گفتهاند که،
~~استین بر روی و نقشی در میان افکندهای   خویشتن پنهان و شوری در جهان افکندهای
~~همچنان در غنچه6 و آشوب استیلای عشق ms341   در نهاد بلبل فریاد خوان افکندهای
~~و مع هذا خود را مانند گیایی7 ضعیف میداند که بر بساط زمینی بدین عظیمی رسته
~~باشد و به واسطهآ سحاب کرم او طلی از آن بحار دم به دم به او میرسد، و به هروقت
~~بارانی از آن سحاب به مدد می آید تا آن گیاه زنده و تازه میگردد و به قدر استعداد خود
~~نشو و نمایی مییابد و اهتزازی و قوتی در طبیعت آن بادید می آید؛ و او بدان اهتزاز و

PageV01P366

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0367.png)

~~استعداد مغرور گشته از خود حسابی برمیگیرد و میپندارد که کسی یا چیزی است؛ و از
~~آن غافل [266 ط] که جهت عموم انسانی1 که اشرف مخلوقات است می فرماید که (وما
~~أوتیتم من العلم إلا قلیلاه2.
# وای بر آن روز و آن حال که آن گیاه از آن باران و سحاب و طل بی بهره ماند و آنهمه
~~رعنایی و اهتزاز از او زایل گردد و پژمرده شود، بلکه مرده و ناچیز گردد؛ چنانچه حق
~~تعالی میفرماید که (کل شئء هالک إلا وجهه »3 و (له الحکم وإلیه ترجعون).
# علی الجمله این ضعیف همواره بدین موجب که ذکر رفت، چنان که گفتهاند؛
# شعر:
~~بر ره نشست5 دیده که تا چون وفا شود   آن وعدهها که لفظ تو با گوش جان نهاد6
# منتظر آن طل7 بحار معرفت او است؛ تا چون کرامت گردد، آنچه بر آن واقف نبوده و
~~معلوم نداشته ناگاه در خاطر او آید و از منبع فضل الهی آن معانی بر زبان او جاری شود،
~~چنان که حق تعالی می فرماید که (أنطقنا الله الذی أنطق کل شیء8، و باری عز اسمه
~~ابواب رحمت خویش بروی گشوده گرداند، به موجب آیت «ربنا وسعت کل شیء رحمة
~~وعلماه9، و از شعاع پرتو نور (یهدی الله لنوره من یشاء10 روشنیای به دل و درون او
~~رسد که بدان روشنایی از اسرار اشارت11 [267 ط] «کنت کنزا ms342 مخفیا» چیزی معلوم کند.
# و حقیقت آن که اگر نیز کسی را توفیق رفیق شود، و او را استعداد آن که در معرفت
~~حقایق اشیا مدخلی تواند ساخت کرامت گردد، قدرت او بر تحقیق این معانی همان
~~مقدار تواند بود که در آن شروع نماید. و به غیر از شروع مجرد او را در آن امر تصرفی
~~نباشد؛ چه، سعادت معرفت اشیا امری است تأییدی، و به کوشش و جهد هیچ تعلق

PageV01P367

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0368.png)

~~ندارد. و صاحب دلی از این جهت گفته است که؛
~~هر آن نصیبه که پیش1 از و جود ننهاده است   کسی که در طلبش سعی میکند باد است
~~کلید فتح اقالیم در خزائن او است   کسی به قوت بازوی خویش نگشاده است
# و آنچه حق تعالی اشارت بدین معنی فرموده این آیت است که (وإن من شیء إلا
~~عندنا خزاینه وما تنزله إلا بقدر معلوم). و علی الحقیقه چنان است که گفتهاند که3:
# شعر:
~~وصل تو ناپدید و جهانی در آرزوش   این کار دولت است کنون تا که را رد
# و مثال این چنان تصور باید کرد که کسانی که بحر ندیده باشند و نام آن به افواه
~~شنیده؛ چون خواهند که بر کیفیت بحر اطلاع یایند [و] آن را ببینند3، از صد هزار کس
~~یک کس تواند دید، و بر بعضی از آن اطلاع تواند یافت. چه، از جملهآ آن جماعت تا کسی
~~را مکنت و قدرت سفر نباشد و5 تحمل مشاق6 آن نتواند کرد؛ و با وجود آن مکنت و
~~قدرت اگر خواهد که میانهآ دریا را در نظر آرد، تا دستگاه آن نداشته باشد که کشتی
~~حاصل کند7 بر سفر بحر و دیدن میانهآ دریا قادر نگردد؛ و آن کس را نیز که این معانی
~~[268 ط] جمع باشد و سفر کند، زیادت از آن از دست او برنخیزد که در کشتی نشیند و
~~دریا ببیند8، و یمکن9 [528] که احیانا به واسطهآ مداومت ms343 سفر دریا بر بعضی از کیفیت آن
~~واقف شود. اما هر کس به گنه حقایق آن اشیانتواند رسید، و همه کس را پایهآ آن نباشد که
~~به حقیقت هر معنی رسد؛ و در آن باب کاملان و زیرکان بسیار بحث کردهاند و همه به
~~عجز اقرار آورده و این ضعیف را عجز بر عجز و اشکال بر اشکال و حیرت بر حیرت
~~افزوده میشود و میگوید:

PageV01P368

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0369.png)

~~بود دورانها حدیث عشق جانان در جهان   وآن حکایتها همیبینم هنوز اندر میان
~~بگذریم و بگذرد باد صبا بر خاک ما   وین سخن گویند تا روز قیامت عاشقان
~~دوست گوید چون تمام این داستان ها بشنود   کز کتاب عشق ما حرفی نیامد در بیان
# فی الجمله از حضرت بینیاز به وسیلت و1 برکت آیت « ربنا آتنا من لدنک رحمة
~~وهییی لنا من أمرنا رشدا2 به طریق دعا توفیق شروع در آن معانی مسألت کرده در این
~~بحث خوض مینماید حو کلمهای چند میگوید -2، و امید به کرم ربانی میدارد که
~~چیزی گفته شود که به رضای حق تعالی مقرون باشد؛ ان شاءالله، و پسندیدهآ علما و
~~حکمای اولواالالباب4 افتد.
# و چون تمامت این مباحث از آسؤله و آجوبه5 به یک مبدأ تعلق دارد، و آن مبدأ ذات
~~واجب الوجود است تعالی و تقدس، در مقدمه بر اثبات ذات واجب الوجود و آن که
~~تمامت موجودات را مصدر از آنجا است دلیل قائم باید کرد؛ و بر صفات ایجابی و سلبی
~~او، تعالی و تقدس، براهین قاطعه بباید گفت؛ تا بعد از آن غرض از حقیقت جواب این
~~سؤالات معلوم تواند شد.
~~و جهت آن که این مباحث از معانی دقیق عمیق است و ایضاح آن به مقدمات بسیار
~~محتاج، به غیر از این مقدمه که تقریر رفت و تمام آن خواهیم گفت [مقدمات دیگر نیز که
~~بدان تعلق دارد خواهیم گفت]6.
# و هر چند اصل این سؤالات از یک چیز است، لکن ms344 واجب چنان نمود که هم بدان
~~موجب7 که سائل سؤال کرده در جواب هر سؤالی فصلی علی حده بنویسیم. و چون
~~گفتیم که اصل سؤال از یک چیز است، لاشک بعضی معانی متداخل باشد و در هر فصل
~~بعضی از آن مکرر گردد.

PageV01P369

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0370.png)

~~و عدد فصولی که این رساله مشتمل است بر آن پنج است: یکی در قواعد کلی که
~~بدان مباحث تعلق دارد، بر سبیل اجمال ذکر میکند جهت تمهید اصل آن جوابها: و
~~چهار در جواب آن سؤالات بدین موجب که مفصل میشود:
~~فصل [1]
~~در باب حقیقت فیض و وجه افاضت1 و کمیت و کیفیت و وجوب وجود و فیضان آن
~~بر سبیل اجمال.
~~فصل [2]
~~در جواب سؤال اول که فیض چیست و چگونه و چند است و واجب است که البته
~~فایض گردد یا نه.
~~فصل [3])
~~در جواب سؤال دوم که فیض از فیاض چگونه فایض میگردد، و به وقتی که فایض
~~نگشته باشد چگونه باشد2 و بعد از افاضت چگونه؟
~~فصل [4]
~~در جواب سؤال سوم3 که فیض عین ذات فیاض است یا امری است زائد بر ذات.
~~فصل [5]
~~در جواب سؤال چهارم که فیاض را در افاضت فیض اختیاری هست یا نه؟2
~~و به موجبی که تقریر رفت باید که در اثبات این فصول و اجوبه اگر بعضی امثال و
~~دلایل و معانی مکرر افتد بدان مؤاخذت نکنند؛ چه، اکثر مسائل و ادله عقلی آن باشد که
~~در تقریر آن، جهت تفهیم مردم یا اتمام دلیل و حجت، به تکرار سخن احتیاج افتد، وتا
~~سخن مکرر نگردانند از تقریر مقدمات هیچ نتیجه حاصل نشود، بلکه بالحقیقه آن معانی

PageV01P370

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0371.png)

~~و الفاظ نه از قسم تکرار باشد؛ چه، آن الفاظ در آن موضع به کار باید و جزء سخن باشدو
~~تا نگویند مطلوب1 به حصول نپیوندد2.
# و چون این معانی به3 هم پیوسته است4 و متداخل است، از آن جهت ضرورت
~~میشود که در ms345 هر فصلی بعضی تقریرات و معانی مکرر نوشته شود تا مفهومتر باشد.
# و ممکن که در بعضی فصول بعضی معانی قاصر آید. و سبب آن باشد که در مقدمات
~~و فصول پیشین نوشته شده5 باشد و بدان قناعت نموده آمده6، بدان واسطه اهمال رفته
~~باشد. اما، چون آن معنی طلب دارند اکثر در مضمون آن مدرج بود و یافت شود و میچ
~~یک مهمل نمانده باشد.
# امید به فضل وکرم علما و حکمای اولواالالباب7 چنان دارد که تا تمام در مطالعه
~~نیارند و در آن تأمل نفرمایند شبهتی به خاطر خود راه ندهند. چه، هر معنی از آن به
~~حسب تقدیم و تأخیر شاید که از همدیگر جدا افتاده باشد؛ اگر بعضی کم یا بیش باشد به
~~کرم اصلاح والحاق فرمایند.
# و همچنین چون این مسائل و مباحث عظیم مشکل است و از جملهآ آسرار الهی
~~است؛ و در تحقیق آن، چنان که به فهم هر کس رسد، همانا هر کس چیزی مشروح
~~ننوشتهاند و بیان آن بتمامی نکرده؛ و در این وقت که این ضعیف در جواب این سؤالات
~~شروع نماید فسحت معنی آن مانند بحری فراخ مییابد و مانند قطرات دریا تمامت به
~~هم پیوسته و متصل. و لاشک او را در بیان هر یک از آن معانی تقریری مناسب حال
~~میباید کرد. امیدوار است که خوانندگان بر این ضعیف خرده نگیرند؛ و منصفان و
~~کاملان که به غور آن توانند رسید، چون مطالعه کنند، هیچ دقیقه از ایشان فرونماند. و اگر
~~سهوی رفته باشد، بر مقتضای العذر عند کرام الناس مقبول به اصلاح و تمهید عذر آن
~~مشغول گردند تا ثواب دو جهانی ایشان را حاصل شود.

PageV01P371

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0372.png)

# و هر چند این ضعیف از این معانی که سؤال از آن و بحث در آن است به قدر فهم و
~~استعداد خویش در رسالات و مصنفات خود، خصوص در رسالهآ تقسیم موجودات و1
~~رسالهآ عقل و علم ms346 و در رسالهآ الآرواح جنود مجندة، بیانی چند کرده که دلالت میکند بر
~~حصول این مطلوب؛ و در آن باب به آنچه دست داده و فهم او بدان رسیده تقریری چند2
~~کرده، و در هر موضع بعضی از آن معانی متفرق گفته؛ لکن از آن جهت که تمامت را باهم
~~منضم نگردانیده و یمکن که بعضی معانی نیز قاصر آمده باشد؛ و اگر نیز قاصر نباشد و
~~تمامت در آنجا مدرج بود، جهت آن که در هر رسالهای چیزی آمده باشد، از آنجا جواب
~~این اسؤله تمام فهم نتوان کرد؛ ضرورت میگردد که در بیان آن معانی اشباعی3 نماید تا
~~باشد که بعضی از مطلوب و غرض به حصول پیوندد.
~~و چون در این بحث شروع خواهیم کرد، اول مقدمات آن را بیان کنیم تا چون بر آن
~~اطلاع یابند معانی زودتر به فهم رسد. چه، بر ضمیر منیر علمای اولواالالباب پوشیده
~~نباشد که بیان معانی مشکل بی مقدمات بسیار میسر نگردد.
# و مثال آن چنان است که اگر شخصی خواهد که فایدهآ تمدن با صحرانشینان بیان کند،
~~تا اول تقریر مدینه و بارو و سرایها و خانههای آن شهر و کیفیت عمل آن و هر چه بدان
~~متعلق باشد4 از ساز و عدت5 بسیار با ایشان6 نکند، ایشان تصور آن معنی نتوانند کرد. و
~~سالها باید که بدان مشغول گردند و در آن سعی نمایند تا بعد از آن ساز و عدت حآن را
~~بشناسند و در عمل آوردن آن بدانند. چه، هر سازی از آن متعلق باشد به ترتیب چندین
~~ساز و عدت»7 دیگر، و وقتی که آن همه حاصل شود، بعد از آن به مدد آن ساز و عدت
~~به زحمات بسیار مدینه توان ساختن.

PageV01P372

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0373.png)

# و عمل در ساختن مدینه عظیم بسیار باشد، چنان که برشمردن آن1 به طوامیر2 میسر
~~گردد. چه، یک آلت از جمله آلات ساختن مدینه آهن است؛ و آهن از معدن ms347 بیرون آوردن
~~و آن را مرتب کردن تا لایق ساز و آلات کار گردد، به چندان آلت و ساز و عدت محتاج
~~باشد که اگر در شرح آن شروع رود به تطویل انجامد. و چون آهن معد گشته باشد، از آن
~~آهن آلات متنوع جهت مصالح آن شهر حاصل باید کرد.
# و شرح ساز و عدت آن که هر آلتی از آن آلات بدان بسازند، و استادان متنوع که3 هر
~~یک آلتی از آن آلات سازند، و احوال و کیفیت هر یک از ایشان و عمل ایشان نتوان داد؛
~~چه، عظیم بسیار باشد و وصف آن به طوامیر راست آید. و شرح آن معانی و تفصیل آن
~~آلات کسانی دانند که معماری آن شهر را شایسته باشند و در آن شروع کرده و آموخته و
~~دانسته. و ایشان احوال آن تقریر توانند کرد.
# و چون با آن صحرانشینان تقریر کنند و خواهند که ایشان احوال کیفیت2 تمدن و
~~مدینه بدانند؛ اگر نیز اکثر احوال آن تقریر نکنند، اما بعضی تقریر باید کرد؛ والا به هر
~~چیزی از آن بازمانند5، و بر ایشان مشکل شود [529] و فهم نتوانند کرد. و بالضرورة
~~مدتی مدید باید، و توفیق مقرر و شنونده6، تا بگویند و بشنوند؛ و بعد از آن ایشان را از
~~تمدن و احوال آن چیزی معلوم گردد.
# و معهذا به وقتی که معنی تمدن معلوم کنند، از احوال مدینه و تفصیل کیفیت آن و
~~آنچه در مدینه باشد، از صدهزاران، یکی ندانسته باشند؛ و با وجود دانستن تمدن و
~~مدینه، از7 چیزهایی که به دانستن تمدن و مدینه معلوم کرده باشند حیرت و نادانی
~~افزوده شود و اقرار کنند و گویند که؛
# «تا به جایی رسید دانش من   که بدانستهام که نادانم

PageV01P373

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0374.png)

# و نیز امیرالمؤمنین علی کرم الله وجهه گفته که «العجز عن درک الإدراک ادراک». و بزرگی
~~از سر تعجب گفته؛
~~دل گرچه در این بادیه بسیار شتافت ms348   مویی بندانست و بسی موی شکافت
~~گرچه ز دلم هزار خورشید بتافت   آخر به کمال ذرهای راه نیافت
# و از این همه مقدمات و امتله و گفت و شنید که آن جماعت را تقریر باید کرد و
~~متحمل آن باید شد، غرض شرح حال تمدن و مدینه باشد. و این مبنی بود بر آن که
~~صحرانشین پرسیده باشد که تمدن چیست و فایدهآ آن چه؟ و اگر آن2 همه احوال را3
~~شرح ندهند و مقدمات آن را تقریر نکنند، حال تمدن و مدینه به هیچ وجه تقریر نتوان
~~کرد؛ و اگر تقریر کنند به فهم صحرانشینان نرسد.
# و چون تقریر حال تمدن و مدینه به چندین مقدمه و دلایل و امثال محتاج است، پس
~~به طریق اولی که این معانی که صدهزار مدینه بلکه صد4 هزار عالم از آن موجود گشته و
~~بوده و هست و خواهد بود، بر وجهی که هیچ یک به همه وجوه به هم ماننده نبوده و
~~ماننده نباشد، به مقدمات بسیار [محتاج باشد. و تا وقتی که مقدمات بسیار]5 که بدان
~~احتیاج باشد تقریر نکنند و نگویند، از چنین سؤالات مشکل و آسرار چیزی معلوم
~~نگردد. و مانند آن که اگر صحرانشینان مذکور چندان صبر و تانی نکنند که مقدمات
~~بعضی از احوال تمدن و مدینه به موجب مذکور استماع کنند، ایشان را از حقیقت حال
~~تمدن و مدینه هیچ چیز معلوم نشود و غرض ایشان به حصول نپیوندد6 و هیچ شمهای از
~~معنی مجرد تمدن و مدینه فهم نتوانند کرد؛ اگر مقدمات بسیار و امثال واضحه7 نیز که
~~بدین سؤال و جواب تعلق دارد تقریر نکنند و سائلان و طالبان آن مستمع نگردند و دل و
~~گوش و هوش با آن ندارند و بر شنیدن و فهم کردن آن مصابرت8 ننمایند، هیچ چیزاز

PageV01P374

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0375.png)

~~جواب سؤال خویش فهم نتوانند کرد و مطلوب ایشان حاصل نیاید. و مصابرت نمودن و
~~دل و هوش با ms349 چیزی داشتن تا حقیقت آن بدانند و فهم کنند کار هر کس نیست، جز
~~عاقلان و کسانی که ایشان را قوت دل باشد و گوش با آن دارند، به موجبی که حق تعالی
~~فرموده که (إن فی ذلک لذکری لمن کان له قلب أو ألقی السمع وهو شهید.
# و هر چند به موجبی که گفتیم و شرح دادیم، احوال مدینه و ساز و آلات و عدت2 و
~~آنچه بدان تعلق دارد عظیم بسیار است، و ضرورت که در اکثر آن شروع نمایند تا بعد از
~~آن بر بعضی از آن واقف توانند شد و از تقریر آن لاشک حیرت بر حیرت افزاید؛ آما چون
~~[غرض]2 و مطلوب از این مقدمات دانستن حال تمدن و مدینه بوده باشد، باید که در
~~معرفت ساز و آلات و عدت مدینه و آنچه به مدینه منسوب و متعلق باشد زیادت شروع
~~ننمایند و تعلق نسازند4 تا حال تمدن و مدینه معلوم توانند کرد5. چه، اگر خواهند که
~~حقیقت هر آلتی و سازی که معرفت مدینه بر آن موقوف باشد بدانند و چون نام آلت
~~بشنوند به تحقیق ماهیت و بیان کیفیت آن مشغول شوند، از غرض اصلی بازمانند و به
~~معرفت مدینه و حال تمدن و مقصود از آن نتوانند رسید.
# و مثال این چنان تصور باید کرد که شخصی که کارخانهای ندیده باشد و خواهد که
~~حال کارخانه بداند و او را معلوم شود که کارخانه چه جایی است و از آن چه فایده حاصل
~~آید، اگر در حالتی که صفت احوال کارخانه پیش او کنند و شرح آلات کارخانه با او دهند
~~او خواهد که معرفت هر آلتی بحقیقت او را حاصل شود و اصل آن آلت بداند و معلوم
~~کند که آن آلت موقوف چند چیز و چند6 آلت دیگر است و هر یک از آن به چه وجه به
~~حصول پیوندد، از معرفت حال کارخانه و تحقیق کیفیت آن بازماند. ms350 جهت آن که حصول

PageV01P375

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0376.png)

~~هر آلتی موقوف آلات بسیار باشد؛ و از کثرت آلاتی1 که حصول هر یک از آن موقوف
~~آلتی چند دیگر باشد2، غرض اصلی و مقصود کلی از میانه مفقود ماند و خاطر و ذهن
~~متعلم از ادراک احوال کارخانه بازماند.
# مثلا هر وقت که در ابریشم مجرد بحث کنند، اگر شنونده که ندیده باشد و ندانسته
~~خواهد که حال ماده آن و توت دانه و کیفیت درخت نشاندن و پروردن و آب دادن و حال
~~بیل و آهن و دیگر آلات که بدان درخت توان نشاند و ماده هر یک از آن و موجب حصول
~~تمامت چیزهایی که آهن به واسطهآ آن حاصل شود و چیزهایی که آهنگر در ساختن بیل
~~و آهن بدان محتاج باشد بداند؛ و همچنین اگر خواهد که حال هر آلتی و هر چیزی که به
~~پروردن کرم پیله و برداشتن قز3 و در چرخ انداختن و از قز ابریشم حاصل کردن2 بدان
~~محتاج باشد بداند و معلوم کند و به غور هر کلی و جزوی که هر یک از آن امور بدان
~~احتیاج داشته باشد رسد، چندان اشکال و سؤال و جواب و فکر و تحیر در این یک چیز
~~بادید آید که مدتها در این بحث بماند و به هیچ بحث دیگر نپردازد. و ابریشم یک آلت
~~است از آلات کارخانه، و کارخانه را بسیار آلات دیگر باید تا بعد از آن اسباب آن مهیا
~~تواند شد ومقضود حاصل آید.
~~و چون این معنی معلوم گشت و مقرر شد، پس باید که در تحقیق حال هر جزوی که از
~~توابع کلی نباشد و معرفت کلی موقوف آن نبود زیادت شروعی نکنند و خود را بسته آن
~~نگردانند تا موجب سرگردانی نباشد. و حکیم سنایی اشارت بدین معنی کرده در آنچه
~~گفته5،
~~مکن در جسم و جان منزل که این دون است و آن والا
# قدم زین هردو بیرون ms351 نه مه اینجا باش6 مه آنجا
~~به هرچ از راه بازافتی چه کفر آن حرف و چه ایمان
# به هرچ از دوست وامانی چه زشت آن نقش و چه زیبا

PageV01P376

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0377.png)

~~و از این تقریر و مقدمات که شرح داده شد، واجب میگردد که چون در جواب این1
~~مسائل مشکل شروع نمودیم آنچه ضرورت باشد از مقدمات و امثله بگوییم بر سبیل
~~ایجاز و اختصار، و به تقریر حال هر جزوی مشغول نگردیم و به بحث کلیات مشغول
~~شویم؛ تا آنچه ضرورت و محتاج الیه باشد گفته شود و از آن روشنایی به دل و درون
~~رسد؛ إن شاء الله العزیز.
~~و چون از دیباچه و بحث آن فارغ شدیم، اکنون به بیان مقدمات که این مسانل بدان
~~محتاج است مشغول شویم.
# [مقدمات رسالهآ فیض وفیاض]
# مقدمهآ اول
# در اثبات ذات واجب الوجود و آن که او
# اول الاولین است تعالی و تقدس
# میگوییم که اگر در موجودات واجبالوجودی باشد، مطلوب حاصل آید؛ و اگر
~~نباشد، تمامت موجودات ممکن الوجود باشد.
# و مجموع را سببی و علتی تامه باید. و آن نشاید که نفس آن مجموع باشد، به سبب
~~آن که علت هر چیزی بالضروره بر آن مقدم باشد. و اگر نفس چیزی علت آن چیز شود،
~~لازم آید که چیزی در وجود بر نفس خود مقدم باشد؛ و این محال است.
# و همچنان نشاید که علت تامهآ آن بعضی از آن ممکنات باشد، به سبب آن که همچنان
~~که بر آن بعض موقوف باشد بر دیگر بعضها نیز موقوف باشد. پس، آن بعض علت تامه
~~نبوده باشد؛ چه، مراد از علت تامه چیزهایی است که آن چیز بر آن موقوف باشد.
# و چون علت تامهآ آن مجموع نفس آن مجموع نباشد و بعضی از آن نباشد، لازم آید که
~~خارج باشد [از آن مجموع. و موجودی که خارج باشد]2 از جملهآ ممکنات،
~~واجبالوجود لذاته باشد و انتهای همه ms352 ممکنات به او باشد؛ چنانچه فرموده که (والیه

PageV01P377

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0378.png)

~~یزجع الأمر کله »1، و دیگر که ( کل الینا راجعون»2، و او بر تمامت مقدم بود و بعداز همه
~~باقی؛ که (هو الأول والآخر،3.
# پس اول مطلق او باشد؛ یعنی اول هر اولی باشد که فرض کنند، و بر او چیزی مقدم
~~نشاید که باشد و الا اول مطلق نباشد.
# و بدین تقریر و بیان روشن و واضح و مبرهن گشت که او واجب الوجود است و
~~اول الاولین تعالی وتقدس.
# میگوییم که چون ثابت شد [که]4 واجبالوجود اولالاولین باشد، یعنی بر هر چه
~~[535]) ماعدای5 او بود مقدم باشد، میباید که یکی بود؛ که اگر واجبالوجود دو باشد
~~لازم آید که هر یک از ایشان بر خود مقدم باشد. به سبب آن که چون اول الاولین باشند
~~هر یکی6 بر آن دیگر مقدم باشد؛ چه، مقرر شد که هر چه اول الاولین باشد بر ماعدای
~~خود مقدم باشد. [و چون آن دیگر بر وی مقدم باشد]7 لازم آید که بر خود مقدم بوده
~~باشد، چه مقرر است که المقدم علی المقدم علی شیء مقدم علی ذلک الشیء؛ واین محال
~~تواند بود.
~~و به وجهی دیگر میگوییم که اول الاولین واجب است که یکی باشد، جهت آن که او
~~مبدأ تمامت چیزها باشد. و مبدأ تمامت چیزها واجب است که یکی باشد؛ چه، اگر دو
~~باشند بر هر یکی از آن دو موقوف باشد؛ پس او مبدا تمامت چیزها نبوده باشد، بلکه او
~~را مبدائی8 باشد. و این طریقه این ضعیف را در خاطر آمده است، و در رسالهآ تقسیم
~~موجودات و شرح آن مبسوط بیان کرده؛ از آنجا مطالعه کنند.
~~و حکما را در آن باب طریقی دیگر است؛ چنان که گفتهاند که اگر واجب الوجود دو

PageV01P378

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0379.png)

~~باشد، ترکیب [در]1 هر یک لازم آید؛ و هر چه مرکب باشد ممکن الوجود باشد پس لازم
~~آید که واجب الوجود ممکن ms353 الوجود باشد؛ و این محال است.
# اما بیان آن که بر آن تقدیر ترکیب در هر2 یکی لازم آید آن است که وجوب وجود میان
~~ایشان هر دو مشترک باشد و تعین هر یک بدو مخصوص. پس هر یک مرکب باشد از
~~مابه الاشتراک که وجوب وجود است، [و]3 از مابه الامتیاز که تعین است. و بدین1 طریقه
~~مباحث بسیار ایراد کردهاند.
# آن که محال است که واجبالوجود در چیزی حلول کند و در مکان و حیز و جهت
~~باشد؛ که اگر یکی از اینها باشد به غیری محتاج شود. و آن غیر چون محتاج الیه باشد.
~~یعنی وجود او موقوف باشد بدان، پس آن حیز پیشتر از او بوده باشد. و چون چنین باشد
~~اول الاولین نباشد.
# و از این تقریر و بیان معلوم و روشن می شود که قاعده اول الاولین دلالت میکند بر
~~نفی تمامت آنچه تنزیه حق سبحانه و تعالی از آن واجب است، و حکما آن را صفات
~~سلبی میخوانند و متکلمان صفات جلال میگویند.
# و حق تعالی این قاعده را به خاطر این ضعیف فروآورده است5 و از موهبت حق عز
~~شأنه چنانچه فرموده که ( وأن الفضل بید الله یؤتیه من یشاء6، او را کرامت گشته و بر
~~زفان او رانده شده چنان که گفته شد: و میگوید (هذا من فضل ربی لیلونی أأشکر أم
~~أکفر »7، والحمد لله علی ذلک. امید است که به نزد عقلا و علمای اولواالالباب پسندیده
~~افتد؛ چه، با وجود ایجاز ایضاح معانی بسیار می کند.
# و هر چند علما در بیان این معانی شریف فصلی چند نوشتهاند و آن را بسطی تمام

PageV01P379

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0380.png)

~~کرده، اما این قاعده موجز و کافی است؛ چه، به تقریر این قاعده که او1 اول الاولین است
~~تمامت آن معانی واضح و روشن گشته و دلالت بر مجموع آن میکند.
# و این ضعیف در تفسیر (بسم الله الرحمن الرحیم هم از این معانی بحثی ms354 کرده است و
~~به همین قاعده دلیلی و برهانی گفته. و این قاعده با وجود ایجاز و اختصار تمام2 بر تمامت
~~آن مطالب دلالت میکند، و از آنچه دیگران بیان کردهاند و گفته قاصر نیست.
# و مثال این چنان است که کسی که نام عاشقی بشنود، در حال احوال او معامعا تصور
~~کند و احتیاج نباشد که تمامت احوال او مشروح در عبارت آرند. چه، چون احوال عاشقی
~~معین است، به مجرد نام، تمامت احوال او مانند حزن و محبت و ارادت و3 طلب و جزع
~~و ناشکیبایی و غیر آن معلوم شود؛ از آن جهت که همه از لوازم عشق است، و لفظ عاشق
~~بر تمامت این معانی دلالت میکند.
~~و مثل این معنی را که یک لفظ بگویند و بر معانی بسیار دلالت کند، رضیالدین
~~نیشابوری نیکو گفته است، [در] این بیت4 که؛
# [شعر]5:
# و از تصور این مثال معلوم می شود که لفظ اول الاولین بر تمامت این معانی و صفات
~~کمال دلالت میکند، و از ذکر و تقریر آن این معانی لازم می آید.
# و بر آن که او، تعالی و تقدس7، اول الاولین است، تمامت محققان از حکما و متکلمان
~~و غیرهم اتفاق دارند و بر آن براهین قاطعه ایراد کردهاند، و مخالفت در این مسأله جز
~~دهریان نکرده. و در آن باب براهینی که حکما گفتهاند و آنچه ما به قاعدهآ اول الاولین

PageV01P380

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0381.png)

~~گفته ایم تمام است، و الزام ایشان را کافی. و آنچه حق تعالی فرموده که (أفی الله شک فاطر
~~السموات والأرضة اشارت بدین معنی است.
~~و چون این مقدمات که تقریر آن ضرورت بود و مبدا2 همه از آنجا، مبرهن و معین
~~گشت، اکنون در جواب سؤالات مذکوره شروع کرده در باب هر سؤالی، علی حده.
~~فصلی خواهیم گفت. و چون این سؤالات همه با هم مناسبتی دارد و در یک چیز است. و
~~جواب آن نیز مطابق سؤال ms355 تواند بود و اکثر معانی به هم ماننده باشد، حالیا در مقدمه
~~فصلی که مشتمل باشد بر جواب تمامت این سؤالات، علی سبیل الاجمال، گفته میشود.
~~و بعد از آن در جواب هر سؤالی، علی حده، به موجبی که در مقدمه ذکر رفت،
~~فصلی میگوید.
# می گوییم تمامت مخلوقات را حق تعالی آفریده است، چنان که میفرماید ( الله الذی
~~خلق السموات والأرض وما بینهما»4. و به غیر از او خالقی دیگر متصور نیست، به حکم
~~« کل من خالق غیر الله ه5، و همه از صفات او حفایض گشته، و فیاض حقیقی و علت
~~اولی اوست تعالی و تقدس. و جهت آن که تا داغ خالقیت او »6 سبحانه و تعالی2 بر جبین
~~احوال همه واضح و لائح باشد همه [را]8 به شبه صفات خود موصوف گردانیده و وجود
~~همه از فیوض صفات او است، تعالی و تقدس. و آنها را که اشرف و اعظم9 و اقوی و
~~اکمل باشند، انواع فیض زیادت ارزانی داشته، و آخس10 و دون و حقیر را کمتر. و
~~وجود هیچ یک از مخلوقات بیفیض متصور نیست؛ و وجود همهآ موجودات چنان
~~میباید که هست.

PageV01P381

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0382.png)

# و چون به موجبی که گفته شد، فیوض از صفات او فانض میشود، و از هر یک از آن
~~وجودی بادید میآید؛ آن وجود به نسبت با مافوق1 خود فیض باشد2، و به نسبت با
~~ماتحت خود2 فیاض باشد4. چه، هر چیز که در خارج و جود دارد به نسبت با مافوق و
~~علت خود فیض است و معلول، و به نسبت با ماتحت خویش علت و فیاض؛ و هر چه از
~~مرتبهآ خود عروج میکند، به مرتبه اعلی و اشرف است و به فیاض و علت اولی اقرب5: و
~~هر چه از مرتبهآ اعلی منحط میشود6 به مرتبهآ اسفل، آن آدنی و آخس است. و از فیاض و
~~علت أولی آبعد7.
# و همچنان که تقریر رفت، مبدأ این ms356 همه فیضهای8 مختلف از صفات او و فیوض
~~صفات او است، که اول الاولین و آخرالآخرین مطلق است، تعالی و تقدس. و سبب
~~ختلاف این همه فیض های متنوعه؛ اختلاف و کثرت صفات و تنوع آن است؛ چه، فیض
~~هر صفتی مناسب آن تواند بود:
# از کوزه همان برون ترابد9 که در او است
~~و همچنان که در اجسام عنصری که از10 چهار عنصر مرکب است، به حسب ترکب1
~~کم و کیف این همه اختلاف بادید آمده؛ در این صورت نیز چون صفات بسیار است و هم
~~بر آن وجه فیض ها مؤتلف شده، لاشک این همه اشیای مختلفه متصور است. و ایتلاف
~~به حسب استعداد و مناسبت باشد؛ چه، به غیرمناسبت ایتلاف نتواند بود. و هر چند
~~مناسبت در همه و جوه ناممکن است، از آن جهت که اگر به همه وجوه مناسبت تصور
~~کنند و در همه امور متساوی باشد مابه الامتیاز نماند، پس همه یکی تواند بود؛ لکن
~~مناسبت در بعضی و جوه12 واجب است که باشد، و عدم مناسبت به همه و جوه محال بود.

PageV01P382

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0383.png)

~~صدور فیض بعد از تهیه1 و استعداد ایتلاف باشد، [و]2 ارادت - که در جمیع اشیا واجب
~~است که باشد و وجوب آن من بعد هم در این رساله به جای خود بیان کنیم - در حرکت
~~آمده باشد، و همه مرید و مراد و عاشق و معشوق گشته باشند.
# و افاضت و ایتلاف آن با همدیگر مانند قطرات آب است که در عروق زمین متمکن
~~است. [531] و همچنان که آب در حال که3 سر از عروق زمین بیرون کند، بیرون آمدن و
~~روانه4 شدن و حرکت آن معامعا باشد در زمان؛ و دو چشمه که به همدیگر پیوندند، به
~~هم پیوستن آن هر دو بلاتقدیم و لاتأخیر باشد، و قطعا هیچ تقدیمی5 و تأخیری در آن
~~صورت نبندد الا معأمعا، همچنین افاضت فیوض و به هم پیوستن و در خارج ms357 وجود یافتن
~~معأمعا تواند بود. و این معنی خود امری ظاهر است؛ جهت آن که ما میبینیم که هر
~~موجودی که هست، خواه علوی و خواه سفلی، از چهار صفت که آن صفت ارادت و
~~صفت حییت و صفت واحدیت و صفت اولیت و آخریت است خالی نیست. و هر صفتی
~~از این صفات فیضی است از فیاض خویش؛ یعنی از مبدأ اول فایض گشته و در حالت
~~افاضت با هم ایتلاف کرده. و حقیقت این معنی را فیمابعد بر وجهی مبسوط شرح
~~خواهیم داد.
# و اگر کسی تصور کند که هر فیضی که از فیاض خویش فایض گردد علی الانفراد، بی
~~ایتلاف، موجود تواند شد، تصوری خطا باشد. چه، به موجبی که در رساله فیض و بسیط
~~گفتهایم، برهان بر آن6 قائم است که بسیط به انفراد در خارج وجود ندارد، و فیوض پیش
~~از افاضت بالقوه بسایطاند و در حالت فیضان معأمعا بی تقدیم و تأخیر به حسب مناسبت
~~تعارف و ایتلاف میکنند و بعد از آن موجود میتوانند شد.
# فی الجمله، انواع فیض عظیم بسیار تواند بود و تعداد7 آن متعذر. اما تمامت فیض ها را
~~منبع و مبدا از صفات باری تعالی است که اول الاولین مطلق است. و چون اول الاولین و
~~آخرالآخرین به براهین قاطعه مقرر و ثابت8 گشته که او است و چیزی دیگر ورای او

PageV01P383

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0384.png)

~~نیست، و فیض موقوف مبدانی1 است که از او فایض گردد؛ چه، اگر چیزی نباشد که فیض
~~از او فایض2 گردد، خود فایض نتواند گشت؛ پس فیض اول از صفات او فایض گشته
~~باشد، و هر فیضی دیگر که متصور گردد از آن فیض فایض شده باشد، و فیاض همه آن
~~یاشد. چه، چنانچه گفته شد تمامت فیوض محتاج مبدایست3. و هر چه فرود آن باشد تا
~~به مرتبهآ ادنی رسد، خواه شریف و خواه خسیس، به نسبت با مافوق خود فیض و معلول
~~است، ms358 و به نسبت با ماتحت فیاض و علت. پس باید که آن را فیض باشد، والا قاعده
~~مطرد3 نباشد. و چون او را فیضی باشد، هر آینه فیض اول تواند بود؛ و تمامت چیزهای
~~دیگر از فیض و فیاض عاید باشد با فیض او5؛ و چیزهایی که آن را فیاض گویند و از آن
~~فیضها صادر شود همه مستفاد باشند از فیض او، و فیض او فیاض تمامت فیضهای
~~دیگر تواند بود.
# و مثال این معنی چنان تصور باید کرد که مروارید که از دریای عمان حاصل میشودو
~~ازهیچ دریایی و جایی دیگر حاصل نمی شود، هر چند در خزانهآ سلاطین و ملوک6 بسیار
~~باشد و خوب رویان آن را زیور ساخته باشند و بدان حسن فروشند و تجار سرمایه12آ
~~تجارت و مکسب خود ساخته باشند و آن را مال و ملک خود دانند؛ اماپیش عقلاو اهل
~~بصیرت که بر احوال مروارید واقف باشند، اگرچه بر کماهی8 احوال آن کماینبغی9 اطلاع
~~نداشته باشند و ندانند که هر مرواریدی از کدام صدف بیرون آمده و به دست که افتاده و
~~چگونه و کی بیرون آوردهاند، لکن ایشان را معلوم و مقرر باشد که منبع آن دریای عمان
~~است و در دریای عمان کدام موضع است که مروارید از آنجا حاصل میشودو وجه
~~حصول آن در10 صدف و کیفیت غوص و حاصل کردن آن بالحقیقه دانند؛ و بیقین دانسته
~~باشند که همواره از آنجا حاصل شده و خواهد شد.

PageV01P384

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0385.png)

# و مروارید را خصوصیتی که با دریای عمان هست با جماعتی که هر یک به نوعی
~~مالک و متصرف آن گشتهاند آن خصوصیت نیست؛ و واسطهآ کون آن دریای عمان است.
~~و هیچ پادشاهی و حاکمی و مالکی و متصرفی را در آن هیچ مدخل نه، و از هیچ موجود
~~دیگر آن چیزها حاصل نمیشود. و پیش ایشان واضح و روشن باشد که معدن و منبع
~~مروارید بحر عمان است، و ms359 به اسباب بسیار متنوع به دست دیگری1 افتد و متصرف و
~~مالک آن میشود.
# و آنان که از بحر عمان و صدف و احوال آن بی خبر باشند و غوص غواصان ندیده و
~~نشنیده، سبب حصول مروارید آن چیز2 تصور کنند که ایشان را مشاهده افتاده باشد. و
~~چون «سبب حصول مروارید در دست هر یک به نوعی دیگر دیده باشند، هر آینه»3
~~سبب حصول مروارید همان مقدار تصور کنند. و اسباب حصول آن مختلف باشد؛ چه،
~~بعضی آن باشد که دیده باشند که پادشاهی مروارید از خزانهآ پادشاهی دیگر غارت کرده
~~باشد یا به میراث بدو رسیده یا کسی به تحفه آورده یا جهت پادشاه از بازار خریده باشند
~~یا شخصی به خاتون خویش بخشیده یا او خود از تاجری یا دیگری جهت او خریده یا
~~پدر و مادر آن خاتون به جهاز بدو داده یا از ایشان به میراث یافته یا آن که تجار با یکدیگر
~~بدان مروارید خرید و فروخت کرده باشند. حو چون آن جماعت که از حال بحر غافل
~~باشند، سبب حصول مروارید در دست هر کس بدین وجوه مختلف مشاهده کرده
~~باشند -4 و دیده، هرآینه وقتی که سبب حصول مروارید تقریر کنند هر کس از آنچه دیده
~~و مشاهده کرده باشد تقریری کند. و به حسب تقریر هر یک به نسبت با آنچه دیده باشد5
~~حق به دست ایشان باشد؛ چه، ایشان آنچه دیده و شنیده و دانسته باشند تقریر کنند.
# و آنان نیز که بحر و غوص و احوال6 آن دیده و دانسته باشند یمکن که در غلط افتند،
~~و حال صفت مروارید و وجه حصول آن هم بر آن وجه تقریر کنند. و آنهمه درست

PageV01P385

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0386.png)

~~باشد، جهت آن که واسطهآ حصول آن هر یک را1 در هر نوبت بدان موجب باشد که
~~ایشان تقریر کنند.
# و اکتر مردم نیز که دانند که مروارید از بحر عمان حاصل میشود و ms360 موضع غوص
~~شناسند، آن باشند که از حال2 حقیقت کیفیت حصول مروارید بی خبر باشند و هر کس
~~در آن باب چیزی دیگر گویند؛ چنانچه میان خلایق مشهور شده که مروارید از قطرات
~~باران متولد می شود.
# و چون در امری که بدین روشنی و آسانی است این همه غفلت و نادانی متصور بلکه
~~واقع است، اسباب حصول و کیفیت احوال هر آفرینشی که کلی تر از مروارید باشد هر
~~کس کی بازیابد و چگونه با سر رشتهآ آن تواند افتاد؟ خصوصا چیزی که سبب حصول آن
~~علت اولی باشد. و چون هیچ کس به کنه احوال فیض اول نتواند رسید، به احوال فیاض
~~اول چگونه رسد؟
# و به موجبی که تقریر رفت، چون احوال حصول مروارید و سبب اول آن هرکس
~~نداند؛ و آنان نیز که دانند و بر آن واقف باشند، جهت آن که مشاهده کنند که هر نوبتی
~~سبب حصول آن در دست دیگری به نوعی دیگر است، ایشان3 نیز بالضروره بر همان
~~موجب که دیده و شنیده باشند بازگویند و تقریر کنند؛ و مع هذا که بهواسطه دیدن و
~~شنیدن حال اسباب نقل مروارید از جایی به جایی ایشان نیز چون نادانان از آن حکایت
~~کند و خبر بازدهند. اما چون مردم عاقل و دانا باشند حو حقیقت آن دانسته، هر آینه
~~ایشان را اصل و منبع آن معلوم باشد »4 و بر آن واقف باشند که مروارید را آن همه عزت
~~و قیمت از آن جهت است که معدن آن یک بحر معین است به موضعی مخصوص، و در
~~مر5 بحر و هر جای دیگر یافت نشود، و آنجا نیز که هست به واسطهآ غوص و زحمت
~~بسیار حاصل میشود، چنان که گفتهاند؛

PageV01P386

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0387.png)

# و به هر وقت به وجهی و سببی دیگر به دست دیگری میافتد یا در خزانه و درجی1
~~دیگر نهاده میشود. و اسباب حصول مروارید در دست هر کس عظیم ms361 بسیار است؛ چنان
~~که اگر تصور کنند که یک دانه مروارید از ابتدای2 آن که از صدف جدا شده باشد تا انتهای
~~آن که از غایت طول زمان پوسیده و ریزیده گردد، چند احوال و قضایا بدان گذشته باشد3
~~و به چند واسطه از دستی به دستی دیگر منتقل شده، از حد بگذرد و ضبط آن متعذر
~~باشد. و هر نقلی و تحویلی از روی استعارت به مثابت فیضی و فیاضی تواند بود.
# و چون عاقلی از راه معنی تأمل نماید و مرتبه مرتبه بازپس رود تا وقتی که به بحر
~~رسد، و از بحر همچنین به طریق فهقری بازپس رود و هر چیز که موجود گشته باشد، و
~~بحقیقت فیضی باشد از فیاضی فایض شده، تصور کند و فیاض آن را بداند، بتحقیق او را
~~معلوم شود که فیاض حقیقی و اول الاولین باری تعالی و تقدس است، چه؛
# غافلان هرچه ببینند4 ندانند ولیک   عاقلان هرچه نبینند5 بدانند آن را
# قلوب العارفین لها عیون   تری ما لایراه الناظرونا
# و اجنحه تطیر بغیر ریش   إلی ملکوت رب العالمینا
~~و هدایت نور عقل موقوف است بر عنایت و مشیت واجبالوجود عز شانه به موجب
~~آیت [532] (یهدی الله لنوره من یشاء)8؛ و هر چیز [که] تصور کنند، چون به قهقری

PageV01P387

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0388.png)

~~بازپس روند1، آخرالامر بدو منتهی گردد. و هر موجودی از خسیس و شریف که در آن
~~تأمل نمایند، خواه آن را معلول خوان3 و خواه فیض، به واسطه و بیواسطه از او صادر
~~شده باشد.
# و هر چند هر معلولی و هر فیضی که بغایت عظیم نماید3 به نسبت با ماتحت خویش
~~فیاض و علت باشد و اقوی و اعظم تواند بود، اما به نسبت با مافوق خویش مختصر نماید
~~و فیاض و علت3 آن از او اقوی و اعظم تواند بود5، و عظمت آن در جنب6 مافوق خویش
~~مختصر بود، چنانچه گفتهاند؛
# و چون مروارید که یک چیز است ms362 از چیزهایی8 که در یک موضع مخصوص از یک
~~بحر معین بادید می آید که هم از آن موضع چندین چیزهای دیگر بادید میآید، چندین
~~هزار اسباب نقل و تحویل که هر یک به مثابت فیضی و فیاضی است در آن تصور میتوان
~~کرد. پس تصور باید نمود و از اینجا قیاس باید کرد که هر فیضی را که از فیاض مطلق
~~فایض گردد چند واسطه در میان باشد. و چون آن تصور کرده باشند، غلط و حیرت
~~خلایق که در آن افتاده باشند9 عجب نتوان داشت؛ بل عجب آن باید داشت که کسی
~~بعضی از آن اسرار بداند.
~~و آنچه در احوال بحر تقریر رفته نباید که تصور کنند که بحر نیز فیضی است که10
~~مطلقا از فیاض مطلق صادر گشته؛ بلکه فیوض بسیار در میان بوده تا بعد از آن بحربادید
~~آمده. و بحر فیضی است به چند و سایط از فیاض مطلق فایض گشته. و به غیر از بحر،
~~بتمامت11 موجودات همین تصور باید کرد؛ چه، هر مخلوقی که میبینیم فیضی است از

PageV01P388

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0389.png)

~~فیاض فایض گشته، تا به فیاض اول یعنی اول الاولین حرسد؛ واز1 اول الاولین »2 که
~~فیاض اول است، «هر فیضی که فایض گشته به نسبت با ماتحت خویش فیاض»2
~~[است]4 و به نسبت با مافوق خود فیض. و از مرتبهآ اعلی یعنی فیضی که از فیاض اول
~~فایض شده باشد تا به مرتبهآ ادنی5 تمامت اشیائی که موجود است هم بر این موجب به
~~وجهی فیض و به وجهی فیاض تواند بود. و همچنان که هر موجودی به نسبت با6 مافوق
~~خود عظیم حقیر و مختصر نماید، صادرات آن نیز به نسبت با صادرات «مافوق عظیم
~~اندک باشد. و همچنان که صادرات هر موضعی که مروارید از آن تولد کند به نسبت»1
~~با صادرات مطلق بحر اندک باشد و انواع چیزها که از مطلق بحر صادر شود به بسیار
~~زیادت از ms363 آن باشد که از آن موضع حاصل شود، صادرات چیزی که «بحر از آن فایض
~~گشته باشد، و به نسبت با بحر فیاض و بحر به نسبت با آن فیض باشد، به اضعاف اضعاف
~~صادرات بحر تواند بود.
# و هم از این وجه که صادرات هر چیزی که به یک مرتبه برتر باشد به نسبت با
~~صادرات چیزی که »8 فرود [آن] باشد به اضعاف اضعاف9 آن تواند بود: و کثرت و
~~عظمت آن به کثرت صادرات ماتحت نسبت نداشته باشد، تا به مرتبهآ اعلی یعنی فیاض
~~اول رسد، معلوم میشود و روشن میگردد که کثرت صادرات در مراتب اعلی زیادت از
~~آن باشد که در مراتب ماتحت؛ و چندان که مرتبه نازل شود کثرت صادرات آن نقصان
~~پذیرد، تا به مرتبهآ ادنی رسد که آن را هیچ صادری نباشد. و این معنی در رساله کنزالمعانی
~~که هم در این کتاب مدرج است به شرح و بسط گفتهایم، و سبب غلطی نیز که ایشان را
~~افتاده هم در آن رساله بیان کرده ایم؛ از آنجا مطالعه کنند.

PageV01P389

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0390.png)

# و بباید دانست که فیض و صفت و معلول تابع فیاض و موصوف و علت باشد، و
~~فیاض و موصوف و علت «سبب فیض و صفت و معلول بود. تارة1 از احوال فیض و
~~صفت و معلول بر وجود فیاض و موصوف و علت »2 استدلال کنند، وتارة از فیاض و
~~موصوف و علت بر وجود فیض و صفت و معلول؛ چنان که گفتیم [و] مبرهن و معین و
~~واضح گشت و در آن شکی و شبهتی نماند.
~~اما آنچه فیض چند و کدام و چه چیز است و جهت چه و بر چه وجه فایض میگردد،
~~هر چند در سخنان ماقبل3 بعضی از این معانی گفته شده، لکن مشبعتر2 گفته میشود.
# میگوییم که چون مبرهن شد که هر چیز که موجود است از فیض فیاض اول موجود
~~شده نه از ms364 غیر او، و در آن سؤال که کردهاند که فیض او برای چه چیز است؛ میگوییم که
~~جهت آن که فیاض بی فیض نتواند بود و وجود فیاض مستلزم وجود فیض است؛ «چنان
~~که حکیم انوری گفته؛
# و حکمت در آن این که تا حقیقت قدرت او ظاهر شود و نیز اسرار معنی «کنت کنزا
~~مخفیا فاردت ان أعرف فخلقت الخلق لأعرف» به ظهور پیوندد.
~~و در آنچه گفتهاند فیض چیست؟ میگوییم که فیض این همه آثار است که به ظهور
~~پیرسته، و واجب است که همچنین لایزال به ظهور پیوندد؛ چه، فیاض هرگز بی فیض
~~نباشد، و آثار و صادرات آن چون عظیم بسیار است هر کس ادراک نتواند کرد؛ بلکه هر
~~کس به قدر فهم خود بعضی از آن ادراک کرده باشند7؛

PageV01P390

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0391.png)

~~چنین گفت دانا که دانش بسی است   ولکن پراکنده با هر کسی است
~~و اکثر آن در ادوار ماضی و حال و مستقبل هیچ کس ادراک نکرده و نخواهد کرد؛ و از
~~بسیاری و عظیمی آن آثار و صفات، فهم و ذهن هر کس به حقیقت آن نتواند رسید: و
~~همه در صنع و جلال او حیران و سرگردانند، چنان که بزرگی گفته:
# شعر:
# نه عقل به کنه لایزال تو رسد   نه فکر به غایت جلال تو رسد
# در کنه کمالت نرسد هیچ کسی   کو جز تو کسی تا2 به کمال تو رسد
~~و هر که داناتر و از آن صنع واقفتر، حیران تر باشد؛ چه4،
# شعر:
# نزدیکان را بیش بود حیرانی   کایشان دانند سیاست سلطانی5
~~و به زبان فهلوی نیز گفتهاند که؛
# هر که نزدیک خور بی سوته تر بی6
~~و رسول علیه الصلوة والسلام7 فرموده که «المخلصون علی خطر عظیم.
~~و چون گفتیم و مبرمن گشت که فیض بی فیاض نتواند بود، یعنی فیضان فیض موقوف
~~بر مبدائی8 است که از آن فایض گردد، باید که از آن9 مبدا دائم فیض فایض ms365 شود. چه، اگر
~~نتصور کنند که مبدائی10 باشد که فیض از او فایض نشود آن مبدا عبث باشد و نشاید. جهت
~~آن که هر موجودی که مییابیم در او، اندک و بسیار، به قدر مرتبهآ آن فیضی1 بییابیم 5
~~آنچه حق تعالی فرموده کهأولم یتفکروا فی أنفسهم ما خلق الله السموات والأزرض وما
~~بینهما إلا بالحق وأجل مسمی»2 اشارت بدین معنی است.
~~و لفظ مبدا و مصدر و علت و فیاض در این موضع همه یک معنی راست، وبه
~~عبارات و اصطلاحات مختلف میشود؛ چنان که گفتهاند که؛

PageV01P391

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0392.png)

~~الله یکی و دل یکی، دوست یکی   اصل همه از یکی5 و خود اوست6 یکی
~~از بند دویی7 یک جهت و یک دل شو   تانیک بدانی که چه نیکوست یکی
# حو معلول و فیض و اثرو صادر »8 نیز همچنین دلالت بر یک معنی میکند و غرض از
~~آن یکی است. و اگرچه چنین است، اگر کسی در تعداد9 آثار و صادرات آن شروع نماید
~~و خواهد که آن را در حصر و شمار آرد، ممکن و مقدور نگردد؛ بلکه حصر آثار و
~~صادرات یک مخلوق نیز عظیم متعسر باشد. چه، آثار یک مخلوق که آن بحر[است]10
~~-و گفتهاند که حدث عن البحر و لاحرج - اگر به سالهای بی شمار شرح دهند میسر
~~نشود؛ و اگر مدتها صفت آثار و صادرات آن کنند و شمارند و نویسند، هنوز بر اندکی از
~~آن زیادت واقف نتوانند شد، و هیچ کس بر معرفت جملگی آن قادر نباشد. و جمله آثارو
~~عجایب آن مختصر نیز که معرفت و ادراک آن مقدور کاملان باشد و ممکن بود که مردم
~~کامل بر آن اطلاع یابند، چون در کتابت آورند کتابهای بسیار از آن مملو گردد، و تا در
~~کتابت نیارند بر بعضی از آن اطلاع نتوان یافت.

PageV01P392

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0393.png)

# و چون بحر که در آن سخن میرود و این همه عظمت و آثار دارد و ms366 چندین عجایب و
~~صادرات از آن صادر و فایض می شود، یک مخلوق است از جملهآ مخلوقات او که به
~~و سایط بسیار آفریده، پس تصور باید کرد که عظمت فیاضی که بحر از آن صادر و فایض
~~گشته باشد تا چه حد تواند بود و آثار و صادرات آن چند و چگونه باشد. و یقین که میچ
~~کس بر حصر آن قادر نتواند شد. و هر وقت که این تصور کنند، بالضروره مسلم دارند که
~~چندان که به مرتبهآ بالاتر رسد عظمت آثار و صادرات زیادت گردد تا به مرتبهآ اعلی رسد؛
~~و چون بدان مرتبه رسد نامتناهی و نامحصور1 گردد.
# و از این تقریر و مقدمات این معنی نیز لازم می آید که هر فیاضی و مصدری و علتی
~~که به فیض و مصدر اول و علت آولی اقرب است اقوی و اعظم تواند بود، و هر چه آبعد
~~است، آضعف. و چون چنین باشد، هیچ فیضی و معلولی از فیض و معلول اول که از
~~فیاض و مصدر اول صادر شده باشد اعظم واقوی نتواند بود. چه، قوت [523 م]2 با
~~کمال واجب الوجود را است، تعالی و تقدس؛ و3 چون فیض اول بدو اقرب باشد، هر آینه
~~اقوی بود. و آیت (علمه شدید القوی ذو مرة فاستوی*3 اشارت است به کمال قوت باری
~~سبحانه و تعالی، و آیت5 «إن الله هو الرزاق ذو القوة المتین *6 همچنین.
# و هر چند بعضی مفسران این تعلیم را در آیت (علمه شدید القوی نسبت به
~~جبرئیل7 کردهاند، لکن این ضعیف به دو وجه حمل آن بر جبرئیل8 نمیکند؛ یکی آن که
~~در هنگام قرب، جبرئیل علیه السلام9 به عجز خود مقر آمده و گفته که «لو دنوت انملة

PageV01P393

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0394.png)

~~لاحترفت». و چون او را مجال آن که با نبی علیه الصلوة والسلام در عروج به حضرت عزت
~~همراهی کند نبوده، چگونه شاید که معلم او در حضرت ربوبیت ms367 جبرنیل بوده باشد؟
~~«چه، اگر تصور کنند که معلم نبی علیه الصلوة والسلام او بوده باشد»1. کاملی در
~~معرفت به کسی که در کمال مرتبه او نداشته باشد محتاج باشد؛ و این معنی از عقل و علم
~~دور تواند بود.
# وجه دیگر آن که چون گفته که (علمه شدید القوی»: و شدید القوی هیچ مخلوقی
~~نتواند بود؛ پس باید که البته باری تعالی بوده باشد. جهت آن که هیچ مخلوقی را مرتبهآ آن
~~که بالحقیقه او را شدید القوه «گویند نبوده باشد2؛ فکیف شدید القوی. و چون مصدر
~~همه قوتها از قوت او است، بالضروره »3 اضافت بدو باشد، تعالی و تقدس.
~~و چنان که در قرآن مجید به موضعی او را (حی القیوم) خوانده و به موضعی ( غفور
~~رحیم): که، (أنه غفور رحیم)2، و به موضعی «عزیز حکیم»: که، (وکان الله عزینا
~~حکیما)5، در این موضع شدید القوی گفت، جهت چند حکمت که در ضمن آن بوده:
~~یکی آن که تا مردم را معلوم شود که شدید القوی جز باری تعالی نیست، و تمامت
~~قوتها از قوت6 او است.
~~و دیگر آن که اگرچه اکثر صفات باری تعالی، که ذات پاک او بدان موصوف است و
~~انسان شبه آن فهم می تواند کرد، در قرآن مجید ذکر آن آمده؛ اما جهت آن که در هیچ
~~موضع اسمی نیامده بود7 که تمامت صفات داخل آن باشد، شدید القوی گفت تا اسمی
~~نیز که شامل جمیع اوصاف باشد بر ذات با کمال خود سبحانه اطلاق کرده باشد؛ چه.
~~قدرت و رحمت و عزت و غیرها من الصفات همه داخل شدید القزی است، جهت آن که

PageV01P394

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0395.png)

~~هر یک از این صفات قوتی1 است؛ و چون شدید القوی گفت و قوی جمع قوت است.
~~بالضروره تمامت آن صفات داخل این اسم باشد.
# دیگر آن که تا عظمت خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام2 خلایق را معلوم گردد، و
~~بدانند که معلم او ms368 کسی بوده که او3 شدید القوی است و آن باری سبحانه و تعالی بوده
~~چنان که تقریر رفت. و آنچه فرموده که وأنزل الله علیک الکتاب والحکمة وعلمک ما لم
~~تکن تعلم وکان فضل الله علیک عظیما »4 مصدق این معنی است. و شک نیست که هرکه را
~~معلم بی واسطه حق سبحانه و تعالی باشد و او در غایت کمال و استعداد، علم او، در
~~مرتبهآ مخلوقیت، به نهایت کمال رسد. و آنچه در مابعد آن گفته که *عند سدرة
~~المنتهیه5، و موضع تعلیم معین فرموده، مقوی این تقریر است؛ یعنی تعلیم او نزد
~~سدرةالمنتهی بوده است، جایی که بالای آن هیچ مرتبه در نهایت متصور نیست.
# و اگر قایلی گوید که چون شدید القوی اسم باری تعالی است شامل بر تمامت اوصاف
~~او، پس چرا در هیچ صورت و حالت دیگر نیامده؟
# گوییم جهت همین معنی که ذکر رفت، تا معلوم شود که معلم خاتم النبیین علیه الصلوة
~~والسلام کسی بوده که بدین تقریر که گفتیم او را شدید القوای6 حقیقی میتوان گفت. و
~~تعلیم او7 در منتهای8 مدارج عروج کرده و از تمامت قوای علم و عظمت خویش بهرهای
~~در حق او ارزانی داشته؛ چه، مقرر و معین است که هر کس را خواهند که در علم و
~~معرفت تربیت کنند گویند شاگرد فلان9 دانشمند ذوفنون است؛ و چندان که کمال علم
~~معلم بیشتر، صیت10 و اعتبار شاگرد و افتخار و مباهات او به معلم بیش تر. و این قاعدهای
~~است مطرد11 که چون شنوند که فلان کس شاگرد فلان عالم ذوفنون است، اعتقاد مردم در
~~حق علم و معرفت او زیادت شود، به موجبی که گفته شد. و بالحقیقه چنین باشد؛ جهت
~~آن که چندانچه معلم کامل تر باشد و متعلم مستعدتر بود، اثر تعلیم و تعلم بیشتر بادید
~~آید. و کمال اکثر مردم به واسطهآ صحبت کاملان تواند بود. و از اینجا گفتهاند که؛

PageV01P395

![image ms369 file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0396.png)

# کمال همنشین در من اثر کرد   وگرنه من همان خاکم که هستم
# و این بیت نیک2 مناسب حال رسول و جبرئیل علیهما السلام است.
# و هر چند این معنی از مبحث ما خارج افتاده اما چون آیت (علمه شدید القوی» 3 به
~~دلیل آورده بودیم در اثنای آن، واجب شد بعضی از تفسیر آیت مذکور کردن.
# اکنون آمدیم با سر سخن و مبحث خویش، یعنی بحث فیض و فیاض. و چون در سابق
~~تقریر کرده بودیم و گفته که فصلی مجمل «در باب احوال فیض و فیاض خواهیم گفت بر
~~وجهی که تمهید قاعده و اصل جواب سؤالات باشد، و بعد از آن چهار فصل هر یک در
~~جواب سؤالی که سائل کرده تقریر کنیم؛ اکنون چون آن فصل مجمل»4 به موجب مذکور
~~به طریق ایجاز گفته شد، در جواب سؤالات چهارگانه شروع میکنیم؛ و جهت جواب هر
~~سؤالی فصلی علی حده می نویسیم.
# میگوییم که فیض از روی لغت بسیار شدن آب است و به سر شدن و روان شدن آن:
~~نه تنها بدان وجه که آب در جوی جمع آید و روانه شود. [و]5 این بسیار شدن و روانه
~~گشتن اعم است از آنچه در آب و غیر آب استعمال کنند؛ چنانچه امام شافعی
~~علیه الرحمة والرضوان در احوال انسان استعمال کرده گفته6 است که:
# سحرا إذا فاض الحجیج إلی منی.   فیضا گملتطم الفرات الفانض8

PageV01P396

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0397.png)

# حو آنچه مصطلح است 17 که بحر [را]2 فیاض میگویند با و جود آن که از بحرهیچ
~~جویی و رودخانهای علی التعیین روانه نشده؛ و چون بالحقیقه در آن نظر کنند هر آب که
~~تصور کنند که به جایی رسد یا جاری گردد یا سرایت کند، به هر نوع که تصور کنند، خواه
~~به طریق تموج و خواه به طریق خلیجها که موجود و معین است و خواه به طریق بخار که
~~متصاعد گردد و سحاب بادید آید و خواه ms370 به طریق نم و تری که در زمین باشد و خواه به
~~طریق طل، همه فیض است و اصل و سبب آن از3 دریا بود باشد. حو همچنین هر چه به
~~واسطهآ برف و باران از بحار4 بادید آید، سبب اول آن هم دریا بوده باشد »5. و هر چه از
~~رودخانهها و چشمهها بادید آید همچنین باشد. و چون سبب رسیدن و روانه شدن
~~تمامت آن آبها به همهآ عالم از دریا است و از آنجا سرایت کند، از آن سبب بحر را
~~فیاض میگویند. و به غیر از بحر هر چیز دیگر نیز که از آن چیزی صادر شود و بالحقیقه
~~در آن نقصان ظاهر نشود آن را فیض گویند؛ چنانچه نور آفتاب و رو شنایی شمع و غیر آن
~~که تمامت این اشیا را فیاض و آثار آن را فیض میتوان گفت.
# و استعمال لفظ فیض و فیاض در عرف حکما و متکلمان بسیار نیست، مگر در بعضی
~~مواضع که جهت انوار استعمال کردهاند؛ و در کلام متصوفه و اهل عرفان بسیار آمده و از
~~جمله اصطلاحات که ایشان6 بسیار استعمال کنند شده؛ و فیاض را بر مصدر اول اطلاق
~~کنند، جهت آن که سرچشمه همه موجودات واجبالوجود است تعالی و تقدس و ماوراء
~~ذات پاک او ذاتی و وجودی دیگر نیست. و هر چه موجود گشته از صفات او موجود
~~گشته و حاصل شده، خواه به طریق و سائط بسیار بی شمار و خواه به طریق و سائط اندک.
~~لاجرم فیاض مطلق او و فیض مطلق از او باشد؛ بلکه بحقیقت فیاض نباشد الا او، و فیض1
~~نباشد الا صفات او. و هر فیضی و فیاضی8 دیگر که تصور کنند، خواه به و سانط بسیار و

PageV01P397

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0398.png)

~~خواه به و سائط اندک، مبدا آن از فیاض اول باشد. و هر چه به نسبت با مافوق [و]1 علت
~~خود فیض است، به نسبت با ماتحت [و]2 معلول ms371 خود فیاض3؛ تا وقتی که به مبدأفیوض
~~اولی رسد و آنجا منتهی گردد.
# و مبدأ [524 م] فیوض، صفات واجبالوجود است، تعالی و تقدس. چه، نشاید که
~~هیچ صفتی باشد که مناسب آن صفت فیض از او صادر نگردد. و بدین تقریر هر صفتی از
~~صفات واجب الوجود فیاضی باشد؛ پس هر چه غیر از باری تعالی و صفات او است همه
~~فیض تواند بود. و با آن که فیض باشد، گه گاه سر به سروری و فیاضی برآرد و از وی نیز
~~فیض ها صادر گردد. لکن چون در حقیقت آن نگاه کنند مبدا حقیقی و علت اولای4 آن او
~~باشد، و همه از او و از5 صفات او جل جلاله فایض گشته. پس هر چه ماسوی الله است و
~~موجود شده، تمامت فیض باشد؛ خواه به و سائط بازدید آمده و خواه بی و سائط.
# و مثال آن چنان تصور باید کرد که پادشاهان را تبع6 بسیار باشند؛ بعضی امرای بزرگ
~~و نواب7، و بعضی سلاطین و ملوک دیگر ولایات، و بعضی مردم متوسط الحال، و بعضی
~~مردم فروتر. و از آن جمله آنچه امرای بزرگ و نواب و سلاطین8 و ملوک ولایات باشند،
~~ایشان را نواب و امرا و گماشتگان باشند. و آن نواب و گماشتگان را نیز باز نواب و
~~گماشتگان باشند. و ایشان را نیز هم بر این قیاس گماشتگان و کارکنان باشند. و اگرچه آن
~~طایفه بعضی نواب پادشاه و بعضی نواب نواب و بعضی نواب نواب نواب باشند، خواه
~~امرای بزرگ که از پادشاه به یک مرتبه فروتر باشند، و خواه جماعتی که متعلقان و کارکنان
~~مرتبهآ زیرتر باشند، بر تمامت ایشان اسم متعلقی و بندگی پادشاه اطلاق کنند؛ و هر یک
~~از این جماعت به نسبت با متعلقان خود9 مخدوم و به نسبت با مخدومان خود خادم و
~~متعلق باشند، و در یک حالت هم بنده باشند و هم خداوندگار: اما به ms372 نسبت با دو طایفه،
~~یا یک طایفه اما در دو حالت. چه، به نسبت با یک طایفه در یک حالت محال باشد که هم
~~خادم باشد و هم مخدوم.

PageV01P398

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0399.png)

~~و چون صورت این مثال1 معلوم گشت، حال واجبالوجود و ممکن الوجود و فیض و
~~فیاض و علت و معلول هم بر این وجه تصور باید کرد. و بباید دانست که هر موجودی که
~~مییابیم تمامت فیض است از فیاض مطلق صادر شده؛ خواه به و سایط بسیار و خواه به
~~و سایط اندک و خواه بیو سایط. و اگر نه این معنی بودی که به مثال آوردیم2، و صورت
~~آن مشاهد است و تقریر کیفیت آن که هم فیض باشد و هم فیاض کردهایم، اگر کسی این
~~تقریر کردی که کسی در یک حالت هم فیض و هم فیاض و هم علت و هم معلول باشد،
~~تعجب نمودندی و مستبعد داشتندی و خارج از معقول تصور کردندی.
# و در این معنی که تمامت مخلوقات به وجهی فیض است و به وجهی فیاض دو
~~حکمت مندرج است: یکی آن که از آن روی که فیض است، داغ عبودیت بر جبین احوال
~~او ظاهر باشد و به عجز و احتیاج خویش3 معترف شود، و بداند که احتیاج او تا غایتی
~~است که کون4 او بی وجود دیگری ممکن نیست. و دیگر آن که از آن روی که فیاض
~~است، موصوف باشد به صفت فیاضی او تعالی و تقدس.
# و غرض از این5 معنی حقیقت فیاضی که در هر مخلوقی آفریده شده6 آن است که
~~هرچند مطلقا خلق اظهار قدرت است به حسب ارادت و مشیت، و مشتمل است بر آن که
~~معنی «کنت کنزا مخفیا فاردت ان اعرف فخلقت الخلق لأعرف» به اظهار رسیده باشد؛ اما
~~دیگر باره به واسطهآ آن صفت فیاض که به هر مخلوقی داده باشد، از هر مخلوقی همان
~~معنی به7 اظهار رسد. و در هرچه ms373 اشرف باشد، آن معنی اقوی تواند بود؛ و به حکم
~~حدیث «الناس شهداء الله فی الآرض» همه شبه صفات او باشد8، و از آن استدلال کنند بر
~~واجبالوجود عز و علا. و آنچه هر شخصی را جاه و تعریف و تشهیر خود در خاطر
~~متمکن باشد و لایزال به اظهار آن مشغول، مستفاد از آن معنی است که ذکر رفت؛ و
~~معنی9:

PageV01P399

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0400.png)

# دلیل است بر این معنی1 که تقریر کردیم که همه تابع صفات او باشند؛ و چنان که واقع
~~است، بل واجب است، موصوفی دیگر متصور نباشد؛ چه، هر چیز که به بعضی صفات
~~او تعالی و تقدس موصوف نباشد، خود نباشد. و اگر تصور کنند که چیزی باشد که
~~موصوف باشد به صفتی غیر از صفات او، یا مخلوقی دیگر غیر از آنچه او آفریده باشد
~~تصور کنند، محال و باطل تواند بود. و چون او تعالی و تقدس از شریک و نظیر و امثال آن
~~منزه است، این معنی صورت نبندد3. پس هر چیز که غیر او و صفات او است تعالی و
~~تقدس فیض تواند بود.
# و هر چند کیفیت فیض و صادر شدن آن به طریق اجمال گفته شد؛ لکن اگر کسی
~~خواهد که بداند =که فیوض چگونه است، چگونگی بعضی توان دانست؛ چنانچه آن
~~مقدار که شخصی بداند»3 به نسبت با آنچه ندانسته باشد، قطرهای باشد به نسبت با
~~دریا؛ چه، فیوضی که پیش از این تا غایت فایض گشته حو آنچه بعد از این فایض گردد
~~چگونگی آن به نزد هر کس روشن نشود الا آنقدر که در زمان او باشد»4. و آنچه در
~~زمان او5 باشد، آن مقدار نیز که هر لحظه در موضعی که او نشسته باشد فایض و صادر
~~گردد بتمام نتواند دانست و بر آن واقف نتواند شد و از آن غافل ماند. و چیزی که آن را
~~نداند بر چگونگی آن واقف شدن چگونه صورت بندد؟ ms374 فکیف6 فیوض و صادراتی که
~~در شهر او باشد7، فکیف فیوض و صادراتی که در همه عالم فایض و صادر گردد. و آنچه
~~حکیم انوری میگوید؛

PageV01P400

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0401.png)

# اشارت بدین معنی است. و ازینجا گفتهاند که تبت العرش ثم انقش علیه1. و چون چنین
~~باشد، چگونه کیفیت و کمیت تمامت فیوض توان دانستن2؟
# و چون برهان قائم است که فیاض3 همیشه بوده و هست و خواهد بود، لاجرم فیض
~~مطلق لایزالی باشد؛ و فیضی که مشاهده رفته به نسبت به آنچه مشاهده نرفته قطرهای از
~~دریایی تواند بود، بلکه کمتر. و این معنی مبالغه نباید شمرد؛ چه، دریا با قطرات بهم
~~متناهی است، و فیض نامتناهی. پس دانستن چگونگی تمامت فیض ها ممکن نباشد: و از
~~احوال مطلق فیوض زیادت از آن نتوان دانست که چون از آنچه مشاهد4 است استدلال
~~کنند بر آن که ندیدهاند، و5 به براهین مذکوره بدانند که به غیر از آنچه مشاهده رفته
~~فیضهای دیگر واجب است که باشد. چنانچه اگر کسی شنیده باشد که در هندوستان
~~مرغی هست6 که آن را رخ7 میگویند، تصور وجود او توان کرد؛ لکن نه چنان که صورت
~~و هیئت آن بالحقیقه متصور شود. و اگرچه آن کسان که دیده باشند شرح حال و صورت
~~آن دهند، اما بالحقیقه به عجر و بجر8 صورت و هیأت و چگونگی «آن نتوان رسید، و بر
~~تصور جملگی آن چنانچه باشد واقف نتوان شد »9 مگر بر بعضی از آن.
# و چون بر حقیقت و چگونگی موجودی مختصر جزوی که بسیار چیزها مانند آن
~~مشاهده کرده باشند «مطلع شدن ممکن نیست، و با آن که جماعتی که آن چیز را به
~~رأی العین مشاهده کرده باشند »10 تقریر احوال آن کنند و شرح صورت آن دهند، هم بر
~~کیفیت آن چنانچه هست واقف نمیتوان شد؛ و بعد از تفحص و فکر بسیار، جز تصور
~~بعضی از آن صورت نمیبندد، پس به طریق ms375 اولی که بر حقیقت کلیات نامتناهی، که هیچ
~~کس آن را ندیده باشد و شرح آن از کس نشنیده و به برهان قطعی معلوم شده باشد که
~~وجود آن نامتناهی است اطلاع نتوان یافت و کیفیت آن چنانچه شرط است و واقع باشد
~~تصور نتوان کرد؛ أیحیط 11 ما یفنی بما لا ینفد »12.

PageV01P401

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0402.png)

# گوییم اولا بباید دانست که سؤالی که از چیزی کنند؛ آن سؤال1 یا از ماهیت آن باشد،
~~و آن چنان باید گفت که فلان چیز چیست؟
# یا آن باشد که از و جود آن سؤال کنند، و آن چنان باید گفت که فلان چیز هست یا نه؟
# یا آن باشد که از کیفیت2 آن سؤال کنند، و آن چنان باید گفت فلان چیز چگونه است؟
# یا آن باشد که از کمیت آن سؤال کنند، و آن چنان باید گفت که فلان چیز چند است؟
# [و]3 یا آن باشد که از ممیز آن سؤال کنند، و آن چنان باید گفت که فلان چیز کدام است؟
# پس بدین تقریر جواب چهار سؤال از آن در سابق گفته شد. و این سؤال آخرین که
~~گفتهاند که فیض کدام است، سؤال است از ممیز فیض. و این معنی چنان تواند بود که
~~ایشان را ماهیت فیض معلوم شده باشد، و غیرفیض را هم معلوم کرده باشند، و فرق آن
~~برایشان مشتبه شده، و بدان سبب گویند که از آن مجموع فیض کدام است؟
# و ما به جواب آن میگوییم که چون در سابق آن چهار سؤال را جواب گفتهایم، و در
~~آنجا شرح داده که هر صفتی را از صفات باری تعالی فیضی مناسب آن صفت باشد و آن
~~فیض عظیم بسیار و مختلف الاحوال تواند بود؛ چنان که هیچ یک از آن در همه وجوه با
~~هم ماننده نباشد، خواه آنچه قابل اشارت حسی باشد و خواه آنچه قابل اشارت حسی
~~نباشد، [525 م]و خواه آنچه در زمان ms376 و مکان باشد و خواه آنچه در زمان و مکان نباشد؛
~~تمامت آنها فیض است، و مکان و زمان4 نیز هم فیض؛ بلکه هر چه غیر ذات و صفات
~~واجب الوجود است تعالی و تقدس همه فیض است و از او فایض گشته، بهواسطه یا
~~بی واسطه. پس ممیز فیض، که سؤال از اوست، ممکنات باشد. و باید گفت که هر چه
~~ممکن است فیض است، تا فیض از ذات و صفات واجبالوجود که فیض نیست بلکه
~~مبدا5 فیض ها است ممتاز گردد.

PageV01P402

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0403.png)

# و از این بیان و تقریر معلوم شد که ممیز فیض امککان است، و ممکنات تمامت داخل
~~آن، و ذات و صفات واجب الوجود عز شأنه فحسب1، خارج.
# و هر کس که سؤال کند که فیض کدام است، جواب مختصر آن است که گویند: هر چه
~~ممکن است، از آنچه بینند و دانند و تصور کنند.
# و اگر قایلی گوید که چون فیض هیچ دو به همدیگر نماند، اگر فیاض آن یکی
~~بودی بایستی که فیض همه به همدیگر ماننده بودی؛ و میبینیم که تفاوت در آن
~~عظیم بسیار است!
# جواب گوییم که فیض از ذات و صفات حق تعالی لایزال فایض است. و چون صفات
~~او بسیار است، لاشک هر فیضی مناسب فیاض خود، یعنی از صفتی که موجب فیضان
~~آن فیض باشد، فایض گشته. و چون در سابق گفتهایم و برهان قائم گشته که فیض به حکم
~~الآرواح جنود مجندة فما تعارف منها ائتلف و ما تناکر منها اختلف» به حسب مناسبت با
~~همدیگر ایتلاف کنند، و فیض غیر مؤتلف را در خارج وجود محال است، و ایتلاف
~~واجب ولازم است که البته باشد؛ پس به حسب اختلاف صفات وتفاوت در صفات
~~مؤتلفه و شدت و ضعف هر فیضی از فیوض صفات، چندین اختلاف و تفاوت در
~~مخلوقات که فیوضاند بادید آید. و اگر2 کثرت اقسام صفات نامتناهی باری تعالی و
~~تقدس به ms377 حسب3 آنچه از مرکبات چهار عنصر به حسب کم و کیف بادید آمده و موجود
~~گشته تصور کنند از حد ادراک آفهام و اوهام تجاوز نماید، و هیچ ذهن بر تصور اندکی از
~~بسیار یک قسم از اقسام آن قادر نباشد. و آنچه اقسام آن نامتناهی باشد از اینجا
~~معلوم می شود.
# و فیضی که از صفات نامتناهی او صادر میگردد به مقدار طلی تواند بود که از دریایی
~~بادید آید. و چون در حق انسان، که اکمل و اشرف موجودات ممکنه است4 و از فیض
~~صفات او حظ اوفر در حق او کرامت گشته، فرموده است که (وما أوتیتم من العلم إلا
~~قلیلا؟5، معلوم میشود که از مصدر صفات او6 بغایت اندک چیزی در حق مخلوقات

PageV01P403

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0404.png)

~~فایض گشته باشد. و آن مقدار نیز به هر مخلوقی و هر نفسی نداده: و فیمابعد شرح آن
~~خواهیم داد.
# میگوییم که چون به برهان ثابت شده که فیض بی فیاض و فیاض بی فیض نتواند بود،
~~لاجرم از صفات متنوعهآ او تعالی و تقدس که هر یک مبدأ فیضی است باید که فیوض
~~فایض شود، هر فیضی مناسب فیاض خویش. و آنچه حق تعالی فرموده که (قل کل یفیل
~~علی شاکلته »2 مصدق این معنی است، و از اینجا است ([که اگفته اند که وکل اناء بالذی
~~فیه یرشح6.
# لکن این مناسبت نه مناسبتی تام اباشد؛ مگر آن که به وجهی از وجوه مناسب باشد.
~~چه اگر مناسبت تام تصور کنند، معلول را همان کمال تصور کرده باشند که علت را باشد:
~~و این محال تواند بود. و تصور باید کرد که آنچه ما گفتهایم در ماقبل که فیض ممکنات
~~است8 که مشاهده میکنیم، هر فیضی علی حده فیضی باشد با دیگری مؤتلف شده و به
~~قوابل پیوسته. و فیوض صفاتی که در تمامت موجودات باید که باشد چهارند: فیوض
~~صفت ارادت، و حییت، و احدیت، و اولیت و آخریت؛ ms378 که از آن روی که ایشان دو متلازم و
~~متضایفاند، کشئ واحدند9.
~~و دیکر صفات خاید که در بعضی باشد و در بعضی نباشد الاصفت اولرهیت
~~معنوی نه لفظی و صفت رحمانیت. چه، حق10 تعالی از تمامت صفات خویش نموداری به

PageV01P404

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0405.png)

~~مخلوقات ارزانی داشته است الا از1 صفات دو گانهآ مذکوره که از آن به هیچ
~~مخلوقی نداده.
~~پس صفات باری تعالی متقسم باشد بر سه قسم:
# یک قسم آن که تمامت مخلوقات را از آن نموداری ارزانی داشته است.
# و دیگر قسم آن که بعضی مخلوقات را، هر یک به حسب مناسبت نموداری از آن داده
~~باشد و بعضی را نداده.
# و قسمی دیگر آن که به هیچ مخلوقی نداده.
# اما آن که به تمامت مخلوقات داده صفت ارادت و حییت و اولیت و آخریت و
~~واحدیت است.
# و اگر قایلی گوید که مسلم که بسایط وقتی در خارج و جود تواند یافت که مؤتلف شود:
~~اما چه لازم که اقل روحانیاتی، یعنی فیوضی، که مؤتلف شوند چهار باشند؛ و چرا نشاید
~~که کم از چهار باشند؟ اگر نیز واجب باشد که چهار باشند از کجا لازم میشود2 که این
~~چهار صفت باشند که ذکر رفت؟ و چون صفات که مبدأ فیوض بسیارند و از راه صفتیت
~~همه مساوی4، چرا نشاید که فیوض چهار صفت که مؤتلف شوند و از آن وجودی بادید
~~آید از دیگر صفات فایض گشته باشند؟
# میگوییم5 که اول جواب آن که چرا6 اقل فیوضی که فایض گردند و مؤتلف شوند2
~~باید که چهار باشند، و کم از چهار نشاید، آن است که برهان قائم شده که باید که صفت
~~تابع موصوف، و معلول و فیض مناسب علت و فیاض باشد.
# و این معنی نزد تمامت عقلا و حکما مقرر و معین است که هیچ موجودی در عالم
~~سفلی بی ترکیب عناصر صورت نمیبندد، و بی امتزاج آن وجود مرکبات محال است. و ms379

PageV01P405

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0406.png)

~~همچنین مقرر و معین است که عناصر که مایهآ ترکیب مرکبات و اجسام عالم شفلیاند
~~معلولات علل مافوق خوداند، که باز هر یک از آن علل هم1 معلولات علل دیگرند، تا به
~~علت آولی می رسد. و اگر تصور کنند که فیوض کم از چهار مؤتلف توانند2 شد و از
~~ایتلاف ایشان وجودی بادید تواند آمد، لازم آید که صفت و معلول و فیض تابع و مناسب
~~موصوف و علت و فیاض نباشد؛ جهت آن که چون عناصر فیضی چند باشند از مبادی
~~فیوض فایض گشته، و ترکیب اجسام سفلی بی3آن چهار عنصر ممکن نیست، و گویند
~~فیوضی که از مبادی فیض ها فایض می شود اگر کم از چهار باشد شاید که ایتلاف یابند2 و
~~از آن وجودی ظاهر شود، پس احوال ترکیب عناصر خلاف احوال ایتلاف روحانیات.
~~یعنی فیوضی [که] از مبادی فایض شده باشند، باشد. و چون چنین بود، صفت تابع
~~موصوف و معلول و فیض مناسب علت و فیاض نباشد؛ و این محال تواند بود.
# اما جواب آن که گفتی که بر تقدیری که مسلم داریم که ایتلاف فیوض مبدا فیض هاکم
~~از چهار نشاید که باشد، از کجا لازم می آید که اگر چهار باشد این فیوض5 باشند که ذکر
~~رفت؛ یعنی ارادت، و حییت، و اولیت و آخریت، و واحدیت؛ آن است که میگوییم که
~~اول صفت ارادت جهت آن واجب است که در مخلوقات باشد که چون حق تعالی
~~مخلوقات را به و اسطهآ ارادتی که او را به حکم «کنت کنزأ مخفیا» به شناخته شدن خویش
~~بوده آفریده است، و اول چیزی که مرجب مخلوقات شده ارادت او بوده، و آن6 ارادت
~~صفتی است از صفات او تعالی و تقدس. پس، از آن روی که صفت تابع موصوف و
~~معلول مناسب علت باشد، لازم آید که در7 تمامت مخلوقات صفت ارادت موجود
~~باشد، خصوص چون موجب اولین ایجاد مخلوقات ارادت ms380 بوده و بدین تقریر هر چه
~~موجود است، تا آن را ارادت به و جود خویش نباشد نتواند بود.
~~و اگر کسی را تصور افتد که ارادت در نباتات8 و جماد صورت نبندد9 تصوری خطا

PageV01P406

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0407.png)

~~باشد؛ چه، قوت نشو1 و نما در نباتات2 و میل جماد به جانب مرکز که بعضی آن را
~~طبیعت میگویند، عین ارادت است. اگر نبات را نمو نبودی، سر از زمین برنزدی و
~~جویای آب نشدی؛ و از بی آبی و خشک سالی، چون عاشقان مهجور، پژمرده نگشتی. و
~~اگر جماد را ارادتی به اتصال به مرکز خود نبودی، مایل مرکز نشدی؛ و بی مانعی در
~~دوری مرکز قرار توانستی3 گرفت. و در مغناطیس ربودن آهن، و در کهربا4 جذب کاه،
~~عین عشق و محض ارادت است.
~~و آنچه حق تعالی فرموده که « أعطی کل شیء خلقه [526 م] ثم هدی» 5 اشارت بدین
~~معنی است. و از اینجا گفته است آن که گفته:
# نه که تنها مرا است غصه عشق   کهربا نیز جاذب کاه است
# و عشق از جملهآ ارادت است، لکن ارادتی تمام که به اسباب مختصر برنخیزد، و
~~صدقی کامل با آن یار باشد. و چون از روی حقیقت نظر کنند، عشق حقیقی این معنی
~~است. چه، تا مناسبت و میل طبیعت نباشد، عشق محال تواند بود؛ و چندان که این معنی
~~مؤکدتر باشد، عشق زیادت بود. و عشق که مایهآ آن مناسبت و میل طبیعت نباشد، نه بر
~~اصل باشد و سبب آن غرضی و هوسی تواند بود که به اندک زمانی مرتفع گردد؛ چنان که
~~شاعر گوید:
# عشقی که به خط و خال باشد   نقش قلم خیال باشد
# و آنچه از مناسبت و میل طبیعت7 ابدان و تعارف و ایتلاف ارواح باشد، به هیچ وجه
~~مرتفع نگردد؛ چنان که مولانا همامالدین فرموده که:

PageV01P407

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0408.png)

~~جانا خیالبازی شهوت بود نه عشق   آن دوستی که تا نفس واپسین بود ms381
~~روزی کزین جهان به جهانی دگر شوم   در جان من هوای تو نقش نگین بود
~~و مناسبت و میل طبیعت در اجسام بسیار است. حالیا آنچه همه کس فهم کنند1 آن
~~است که میبینیم که اگر سنگی2 بر هوا اندازند قرار نگیرد تا بر زمین نیاید و بالطبع میل
~~مرکز داشته باشد، و آب را اگر3 مانعی نباشد همچنین با دریا رود، و بخار به بالا میل کند،
~~و همه طبعا میل مرکز خود دارند:
# طبابع جز کشش میلی ندانند   حکیمان این کشش را میل خوانند
# که مغناطیس اگر عاشق نبودی   بدان سان آهنی را چون ربودی
# و گر عاشق نبودی بر گذرگاه   نبودی کهربا جویندهآ کاه2
~~و به اختیار ایشان ترک آن میل کردن محال باشد. پس عشقی که به هیچ چیز برنخیزد
~~آن تواند بود. و چون نیک تأمل کنند، حق تعالی مخلوقات را عاشق و مرید آفریده:
# همه ذرات عالم مست عشقاند ولکن عاشقان دانند این راز
~~و چندان که مناسبت بیش تر عشق بیش تر باشد. و بزرگی که این معانی5 ادراک کرده
~~گفته است که6.
~~از شبنم عشق خاک آدم گل شد   صد فتنه و شور در جهان حاصل شد
~~صد نشتر عشق بر رگ روح زدند   یک قطره فروچکید7 نامش دل شد
~~و این شبنم عشق تنها به خای آدم8 منسوب نیست، بلکه همه مخلوقات از این شبنم
~~عشق سرشته گشتهاند. آنان که از خاکیاند و آنان که از خاک نیستند، سرشتن هریک به

PageV01P408

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0409.png)

~~نوعی دیگر1 و از چیزی دیگر است: و لکن هیچ کدام بی شبنم عشق نباشند. چه، همه به
~~ارادت حق تعالی آفریده شده، و در تمامت صفت ارادت مرکوز باشد. و اولین موهبی و
~~کرامتی و صفتی که از شبه صفات حق تعالی سبب وجود ممکنات میشود، صفت ارادت
~~است. و ارادت ممکنات به نسبت به ارادت حق جل و علا مانند طلی باشد با دریای
~~محیط، که ms382 از روی ماهیت مایعیت2 و صفا و بلت3 و اسم مائیت4 نسبتی با دریا داشته
~~باشد. و آن بزرگ که گفته که «از شبنم عشق خاک آدم گل شد» اشارت بدین معنی کرده
~~است که تقریر رفت.
# و آنچه گفتیم که5 اولین شبه صفتی که به مخلوقات کرامت فرموده ارادت است،
~~جهت آن گفتیم که پیشتر6 وجود مخلوقات به ارادت حق تعالی محتاج است؛ و تا ارادت
~~نباشد وجود مخلوقات صورت نبندد7؛ و هر چند گفتهایم که عین ارادت عین آفرینش
~~است معأمعا بر طریق کن فیکون. و آنچه حق تعالی فرموده که (إنما أمره إذا أراد شینا أن
~~یقول له کن فیکون *8 مصدق این تقریر است. و آنجا تقدیم و تأخیری نیست به حسب
~~زمان؛ لکن چون سبب وجود مخلوق ارادت است، لاجرم همه مخلوقات موصوف
~~باشند به صفت ارادت او تعالی و تقدس و همه موصوف صفت ارادت عشق توانند بود.
~~و بی آن بودن ایشان محال باشد. و چون آن صفت در ایشان موجود باشد، همواره با آن
~~صفت باشند و بی آن صفت نتوانند بود؛ و چون چنین باشد هیچ مخلوقی بی میل و
~~ارادت نباشد.
# و همچنان که علوم باری تعالی و دیگر صفات کمال او، از روی ماهیت، یکی است،
~~لکن بینهایت است و متفاوت و هیچ به هم نمیمانند9؛ همچنین ارادت و مشیت نیز، هر
~~چند از روی ماهیت یکی است، لکن معانی و احوال آن بینهایت است10 و متفاوت. و
~~میل و هوس و ارادت متنوع که مشاهده میرود، از این جهت است. و همچنین هر چیز که

PageV01P409

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0410.png)

~~از ارادت او بادید آمده هیچ یک به دیگری نماند، چنان که در بعضی از محسوسات
~~مشاهده میکنیم. و آنچه نامحسوس و نامعلوم است به اضعاف اضعاف آن تواند بود که
~~محسوس است و میبینیم.
# دیگر صفت حییت جهت آن واجب است که در مخلوقات باشد که1 اگر فیضی از
~~صفت ms383 حیات فایض نگردد و در مخلوقات حیات نباشد، هیچ مخلوقی موجود نتواند
~~شد. جهت آن که و جود هیچ موجود بی حیات صورت نبندد2. و اگر کسی تصور کند که
~~در نباتات3 و جماد حیات متصور نباشد، تصوری خطا کرده باشد؛ از آن روی که قیام
~~جماد به ذات خویش عین حیات جماد است. و اگر جماد را حیات نبودی2 مترکب و
~~متجزی نشدی5؛ چه، هر آنچه ترکب پذیرد و متجزی شود و در حال ترکب دوامی داشته
~~باشد و در اجزای آن تفرق ممکن نباشد، هر آینه آن چیز را حیاتی6 و مماتی تواند بود.
~~حیات7 عین بقای آن تواند بود8 بعد از آن که مترکب شده باشد، و ممات و فنای آن
~~عین متفرق شدن اجزای آن باشد بعد از انقضای زمان بقا. و تمامت اشیاء محسوسه که ما
~~می بینیم همه بر این وجه است. و آن صاحبنظر9 از اینجاگفته10:
# چه، سنگ که خسیس ترین اشیاء مرکبه است، اگر در آن حیاتی نباشد اجزای آن
~~متفرق شود و ریگ گردد و متلاشی شود اما از آن روی که افاضت تمامت صفات باری
~~تعالی قابل اشد و اضعف است، حو فیوضی که از صفت حییت فایض میشود هم قابل

PageV01P410

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0411.png)

~~اشد و اضعف است»1، و چون در بعضی مخلوقات به حسب استعداد و مناسبت آن
~~صفت بغایت ضعیف افتاده [است]2 مردم را تصور میافتد که مگر آن چیز را حیات
~~نیست؛ و آن معنی خطا است. و اگر از آن جهت گویند که امارات آن محسوس نیست.
~~گوییم که3 ما حیات ملایکه که به حیات ما نماند و امارات آن محسوس نیست مسلم
~~می داریم؛ چه، هر چند شبنم با بحر محیط هیچ نسبت نداشته باشد، اما اسم مانیت از آن
~~مرتفع نشود.
# پس، چنان که گفته شد، هیچ مخلوقی نباشد که آن را روحی نباشد، و مردم از آن
~~غافلاند4. و چون حق تعالی در آن ms384 باب آیات بسیار فرموده و گفته (ألم تر أن الله یسجد له
~~من فی السموات ومن فی الأزض والشمس والقمر والنجوم والجبال والشجر والدواب وکثیر من
~~الناس)5 و دیگر: (ولله یسجد من فی السموات والأرض طوعا وکرها وظلالهم بالغدة
~~والآصال * و دیگر: (تسبح له السموات السبع والأرض ومن فیهن وإن من شیء إلا یسبح
~~بحمده ولکن لا تفقهون تسبیحهم». و در این معنی گفتهاند؛
# شعر:1
# ای مسبح تو را به لیل و نهار   کوه بر9 دشت و کاه بر دیوار
# هر چه در کوی تو مکان دارد   تا به سنگ و کلوخ جان دارد
# تفاوت میان جانها زیادت از حد 10 حصر و احصا تواند بود. و لازم نیست که ارواح
~~تمامت مخلوقات از روحانیات بسیار مؤتلف شده باشد؛ «چه، در روح انسانی بسیار
~~روحانیات مؤتلف شده باشد »11 که در روح دیگر حیوانات و دیگر مخلوقات نباشد.

PageV01P411

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0412.png)

~~الروح قل الروخ من أمر ربی »1. هیچ کس بر حقیقت روح2 واقف نتواند بود. وهیچ
~~مخلوقی نباشد که او را ارادتی نبود؛ چه، روح بی صفت ارادت نتواند بود. و هر چیز که
~~روح در آن باشد، لازم آید که ارادت با آن به هم باشد. و از فحوای فما تعارف منها ائتلف و
~~ما تناکر منها اختلف این معنی بتمام واضح میشود. چه، تعارف و تناݣر بیارادت محال
~~است؛ جهت آن که هر جا که تعارف باشد بالضروره ارادت قرب با او لازم آید، و هر جا
~~که تناکر باشد ارادت بعد از وی3 لازم آید. و چون از غیری که مناسب او نباشد تناکر
~~نماید، هرآینه با دیگری که مناسب او باشد تعارف کند.
# و چون در آن شک نیست که بعضی مردم از این سخن که تقریر میرود که در تمامت3
~~مخلوقات ارواح باشد تعجب [527 م] نمایند، و گویند که در سنگ چه روح تواند بود،
~~بدان سبب، واجب است که به بیان تحقیق آن مشغول ms385 شویم حتا معلوم گردد. و تقریر و
~~بیان آن بر این وجه است5.
# میگوییم که چون پیش تمامت طبیعیان6 و حکما مقرر است که هیچ چیزی از مرکبات
~~سفلی از چهار عناصر خالی نیست، و نشاید که سه یا دو باشد، و برهان براین گفتهاند27 و
~~ما نیز در تقسیم موجودات براهین قاطعه بر آن معنی8 گفتهایم؛ پس در آهن و زرو نقره و
~~دیگر فلزات جزو آب، مالا کلام، موجود باشد؛ بتخصیص چون به علم الیقین میدانیم و
~~به عین الیقین می بینیم9 که آفتاب نشف 10 آب و ماثیت میکند، و به رأیالعین مشاهده
~~میکنیم که به صد هزار سال مانیتی که در فلزات موجود است نشف نمیتواند کرد. و نیز
~~می دانیم و معاینه می بینیم که حرارت آتش نشف آب زیادت از حرارت آفتاب میتواند
~~کرد و چون این معنی میدانیم 11 که چندانچه13 فلزات را میگدازند13 در آن نقصانی بادید
~~نمی آید، و مسلم می داریم که در جمادات جزو آب موجود است؛ پس چرا باید که عجب

PageV01P412

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0413.png)

~~دارند از آنچه گویند که جمادات را روح هست؟ چه، اگر جمادات روح نداشتندی و جود
~~ایشان مترکب نشدی.
~~و این فلزات مذکوره را اگر هزار بار در آتش میبرند و گداخته میگردانند و به آلات
~~می سازند، جزو آب از آن منفک نمیشود؛ و بی جزو آب جسمیت آن صورت نمیبندد.
~~پس بالضروره باید که روح در جمادات موجود باشد که محافظت1 آن معنی کند، و
~~نگذارد که اجزای آن از هم متفرق شود و هر جزوی با کل خویش عاید گردد. و لعل و
~~یاقوت که چندین هزار سال [است]2 تا موجود است و موجود خواهد بود، و آفتاب در
~~آن اثر کرده و میکند، چنانچه گفتهاند که3:
~~سالها باید که تایک سنگ اصلی ز آفتاب   لعل گردد در بدخشان یا عقیق اندر یمن
# لکن در آن جوهر4 جزو آب بغایت اندک و ms386 نامحسوس بود. و چون چنین باشد،
~~هرآینه در جمادات چیزی باشد که حافظ آن جزو آبی، بل حافظ عناصر از تفرق، و مانع
~~میل هر یک از عناصر به مرکز خود باشد. و آن چیز که در جمادات این کار کند، مالا کلام،
~~روح آن تواند بود. و اگر کسی آن را روح نخواند، او داند. باری، مراد ما به روح جماد
~~آن است.
# و چون این معنی مقرر گشت، پس روح و حیات5 جمادات هم بر این سبیل تصور باید
~~کرد. و بباید دانست که حیات او6 قیام وجود اوست و ارادات او عین میل او به مقتضای
~~او؛ و تفاوت میان ارواح سایر مخلوقات و ارادت ایشان از مرتبهآ ادنی تا مرتبهآ اعلی بی حد
~~و بی قیاس باشد.
# و آنچه بعضی مردم غلط کردهاند و پنداشته که روح یک نوع7 و ارادت یک نوع
~~است8، و همه روحی بر یک وجه و همه ارادتی بر یک نمط تواند بود، از قصور آلت فهم

PageV01P413

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0414.png)

~~است. چه، با و جود آن که تفاوت میان روح پشه و ارادت وی1 با روح و ارادت پیل، تا روح
~~و ارادت انسان مطلقا، تا روح و ارادت اولیا و انبیا تا خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام
~~مشاهده میکنند، و ضعف مرتبهآ ادنی و قوت و عظمت مرتبهآ اعلی میبینند، همچنان
~~متنبه نمی شوند و در همان غفلت میباشند.
# واین بیت2:
# و لکن لاخیوة لمن ثنادی
# لقد اسمعت لو نادیت حیاو لکن لاحیوة لم
# شارت بدین معنی است. و چون از راه حقیقت در این معنی تأمل کنند و از مرتبهآ
~~جماد تا مرتبهآ نبات، تا مرتبهآ حیوان، تا مرتبهآ انسان مطلقا، تا مرتبهآ انبیا تا خاتم النبیین
~~علیه الصلوة والسلام تصور نمایند، و در هر مرتبهای از این مراتب بسیار، چنانچه واقع و
~~مشاهد است، تفکر کنند، تفاوت میان ارواح و ارادت و دیگر اشیا، که بحقیقت عبارت از
~~آن ms387 عرفان است، معلوم گردد. لکن فکر هر کسی بدان نرسد و هر کس را پایهآ 2 عرفان
~~نتواند بود؛ و در آن شکی نیست که کاملی متنبه باید، چنانچه شیخ مجدالدین بغدادی
~~قدس الله سره فرموده؛
# برخاستهای ز جان و تن میباید   سیر آمدهای ز خویشتن موباید
# بر هر گامی هزار بند افزون است   زین گرم زوی بندشکن موباید
# و آنچه رسول علیه الصلوة والسلام5 فرموده که إن من الهلم کهنة التکنون لایعرف الا
~~العلماء بالله و لا ینکره إلا اهل العزة» مصدق این معنی است. پس کاملی موصوف بدین
~~صفات باید تا بتحقیق بداند که اقسام آن تا چه غایت متفاوت است.
~~و مثال این چنان تصور باید کرد که تفاوت میان حرارتی که اثر آن همان مقدار باشد که
~~حساس توان کرد که آن چیز گرم است6 تا حرارت آتشی که از صد هزار خروار هیز4

PageV01P414

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0415.png)

~~افروخته باشند، که اگر در کوهی افتد که معدن آهن باشد در حال بگدازد، عظیم بسیار
~~تواند بود1 با آن که از راه حقیقت هر دو حرارت باشند. و جهت آن که میان این دو
~~حرارت تفاوت بسیار باشد، و یکی در غایت ضعف و یکی در غایت قوت، اگر کسی آن
~~حرارت که اثر آن به جهد احساس توان کرد از روی آن که در غایت ضعف و قلت باشد و
~~شعله نزند و هیچ نور نداشته باشد، از حساب حرارت ننهد و گوید که این یک2 قسم از
~~حرارت نیست، تصوری خطا باشد و سخنی بی توجیه گفته.
# و چون این معنی مقرر شد و روشن گشت که حرارت به قوت و ضعف تعلق ندارد و،
~~از روی3 حقیقت، من حیث هی الحراره هر دو حرارت باشند؛ پس حال حیات وارادت
~~نیز در مخلوقات هم بر این وجه تصور باید کرد. چه، اگر کسی به مجرد آن که قوت و
~~عظمت و شوکت و ارادت پادشاهی دیده باشد، ms388 اگر گدایی را بیند و گوید که چون4 در او
~~آن قوت و قدرت نیست و بغایت ضعیف و عاجز حال افتاده، باید که حیات نداشته
~~باشد؛ یا چون حیوانی را نیز5 بیند که نطق نداشته باشد، یا جمادی را بیند که حس و
~~حرکت در آن نبود گوید که اینها حیات ندارند، خطا و باطل گفته و اندیشیده باشد. جهت
~~آن که همچنانچه6 در صورت حرارت گفته شد که حرارت آنچه درتوان یافت7 و آن را
~~هیچ شعله و نور و اثر نباشد و در جنب شعلههای آتش تنور8 حرارت آن ناچیز نماید از
~~قسم حرارت است؛ حیاتی نیز که زیادت از آن نباشد که آن چیز بدان قائم باشد و بقای او
~~عین قیام او باشد بدان9، با آن که آن چیز حس و حرکت نداشته باشد، از قسم حیات
~~تواند بود.
~~و آنچه حق تعالی فرموده که (وإن من شیء إلا یسبح بحمده ولکن لا تفقهون
~~تسبیحهم »10، و11 (سبح لله ما فی السموات والأرض»12 مقوی این هر دو معنی است که

PageV01P415

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0416.png)

~~گفتیم که در تمامت مخلوقات حیات1 و ارادت هست. [و اگرچه همه را حیات]2 هست،
~~لکن بعضی را حیاتی عظیم ضعیف است چنانچه درنتوان یافت؛ و از آن جهت فرموده
~~که3 (ولکن لا تفقهون تسبیحهم »2. و مقرر است که تسبیح بی حیات صورت نبندد5.
# و اگر کسی گوید که مصطلح آن است که حیات در چیزی گویند که آن را حرکتی و
~~حسی باشد، و در جمادات حس و حرکت نیست؛ گوییم که حیات اعم از آن است که آن
~~را در حس و حرکت منحصر گردانند. جهت آن که به موجبی که گفته شد قیام وجود هر
~~مخلوقی به ذات خویش عین حیات آن مخلوق است؛ و حافظ اجزای آن از تفرق، روح
~~وی است. و نیز چه لازم باشد که ما متابعت مصطلح دیگران کنیم؟ خود دیگران متابعت
~~مصطلح ما کنند؛ چه، ms389 اصطلاح ما موافق کتب الهی و سخن علما6 است. و مع هذا
~~گفتهاند که لامشاحة فی الآلفاظ و الإصطلاحات.
# وچون تفاوت میان مرتبهآ جماد تا مرتبهآ انسان به موجبی که در ماقبل گفته شد تصور
~~کرده باشند، تفاوت میان مرتبهآ انسان خسیس تا [مرتبهآ]7 انبیا، خصوص مرتبهآ
~~خاتم النبیین -8 که اعلی مراتب انسان است، تصور باید کرد. چه، تفاوتی که میان9 مراتب
~~قسم شریف باشد زیادت از تفاوتی باشد که میان مراتب قسم خسیس باشد. مثلا،
~~چنانچه در حیوانات تفاوت قیمت گو سفندی تا گوسفندی یکی در دو یا در سه، غایت در
~~چهار و پنج زیادت متصور نباشد، و10 قیمت و تفاوت اسبی تا اسبی یکی در صد و
~~دویست میباشد. و همچنین در انسان که اشرف است، از شخصی تا شخصی تفاوت
~~زیادت از آن متصور باشد که تفاوت اسب تا اسب؛ چنانچه مشاهد و معاین است. و رسول
~~علیه الصلوة والسلام می فرماید(11 که «لیس شی خیر من الفی مثله إلا المؤمن»2. وهمو

PageV01P416

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0417.png)

~~فرموده1 دالناس کابل مائة لاتجد فیها راحلة واحدة (ای انهم کثیر ولکن قل منهم من یکون فیه
~~خیر)»2. و آنچه حق تعالی فرموده که (إن إبراهیم کان أمة قانتا لله »3 مصدق این معنی
~~است. و از اینجا گفتهاند4:
# و لم ار آمثال الرجال تفاوتت   لدی المجد حتی غد الف بواحد5
~~و:
# لیس من الله بمستنکر   آن یجمع العالم فی واحد6
~~[اقسام نسبت مراتب هر یک از انسان و حیوان و نبات و جماد با یکدیگرا
~~و بحقیقت این معنی مبالغت نیست، بلکه واقع است. چه، تفاوت میان پادشاهی
~~[528 م] تا گدایی عظیم بسیار است. و چون به قسمت عقلی مراتب هر یک از انسان و
~~حیوان و نبات و جماد با یکدیگر نسبت میدهند و مکررات اسقاط میکنند، سی و شش
~~قسم باشد؛ چنان که هر یکی را از آن قسم فرض کنند شریف و وسط و خسیس، و ms390 باز هر
~~قسمی را سه مرتبه تصور کنند اعلی و اوسط و ادنی، مجموع نه قسم باشد، بر
~~این موجب:
# مراتب شریف: اعلی، اوسط، ادنی
# مراتب وسط:اعلی، اوسط، ادنی
# مراتب خسیس: اعلی، اوسط، ادنی
~~و چون هر یکی را از این مراتب نه گانه با غیر او نسبت دهند، بر وجهی که هیچ
~~مکرری در حساب نیارند، مجموع سی و شش باشد، چنان که گفتیم، بدین تفصیل:
# اعلای شریف با او سط شریف   اعلای شریف با ادنای شریف

PageV01P417

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0418.png)

~~اعلای شریف با اعلای وسط   اعلای شریف با اوسط وسط
~~اعلای شریف با ادنای وسط   اعلای شریف با اعلای خسیس
~~اعلای شریف با اوسط خسیس   اعلای شریف با ادنای خسیس
~~این هشت مرتبه شریف است با غیر او.
~~اوسط شریف با ادنای شریف   اوسط شریف با اعلای وسط
~~اوسط شریف با اوسط وسط   اوسط شریف با ادنای وسط
# اوسط شریف با او سط خسیس
~~او سط شریف با اعلای خسیساوسط شری
~~او سط شریف با ادنای خسیس
~~این هفت مراتب او سط شریف است با غیر او.
~~ادنای شریف با اعلای وسط   ادنای شریف با او سط وسط
~~ادنای شریف با ادنای وسط   ادنای شریف با اعلای خسیس
~~ادنای شریف با اوسط خسیس   ادنای شریف باادنای خسیس
~~این شش دیگر مراتب ادنای شریف است با غیر او، چنان که چیزی مکرر نشده.
~~اعلای وسط با اوسط وسط   اعلای وسط با ادنای وسط
~~اعلای وسط با اعلای خسیس   اعلای وسط با او سط خسیس
~~اعلای وسط با ادنای خسیس
~~این پنج مراتب اعلای و سط است با بواقی1، بی تکرار2.
~~اوسط وسط با ادنای وسط   اوسط وسط با اعلای خسیس
~~اوسط وسط با او سط خسیس   اوسط و سط با ادنای خسیس
~~این چهار مراتب او سط وسط است با بواقی.
~~ادنای وسط با اعلای خسیس   ادنای وسط با اوسط خسیس
~~ادنای و سط با ادنای خسیس
~~این سه مراتب ادنای ms391 و سط است با بواقی.
~~اعلای خسیس با اوسط آن   اعلای خسیس با ادنای آن

PageV01P418

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0419.png)

# این دو مرتبه اعلای خسیس است با بواقی.
# او سط خسیس با ادنای آن
~~این یک مرتبهآ باقی است میان او سط خسیس و ادنای آن.
# و مجموع این مراتب سی و شش است، چنان که ذکر کرده شد.
# و در آن شکی نیست که چون این نسبتها با یکدیگر دهند، اشرفیت بعضی به نسبت
~~با بعضی در بیشتر صور معلوم گردد. و در باقی نیز معلوم توان کرد؛ و باز تقاوت در مر
~~قسمی از اقسام مذکوره، هم به حسب کم و هم به حسب کیف، میتواند بود. و اگر
~~تفاوتی که میان هر مرتبهای از مراتب سی و شش گانهآ مذکوره هست اعتبار کنیم، عظیم
~~بسیار باشد.
~~و آنچه گفتیم که تفاوت میان مراتب شریف زیادت از تفاوت میان مراتب خسیس
~~باشد، عجب نباید داشت، چه، ادنی مرتبهآ شریف در غایت منقصت است و اعلی در
~~غایت کمال. و این تفاوت به حدی میرسد که اعلی مرتبهآ شریف که آن مرتبهآ
~~خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام است1، از مرتبهآ تمامت ملائکه مقربه درگذشته است:
~~بلکه خلق و ایجاد مخلوقات از برای وجود مبارک او بوده، به مقتصای «لو لاک لما خلقت
~~الآفلاک».
~~و ادنی مرتبهآ شریف که آن مراتب2 ارذال3 الناس است، از مرتبهآ تمامت حیوانات که
~~به نسبت با انسان خسیساند فروتر است؛ چنان که آیت («اولئک کالأنعام بل هم أضل*4
~~در آن باب ناطق شده. و این معنی خود امری ظاهر است؛ چه، در هر مرتبهای از مراتب
~~خسیس و شریف که نظر میکنیم، ادنی مرتبهآ شریف [529 م] با آن که در تحت شریف
~~داخل است، به بسیار فروتر از مرتبهآ اعلای5 خسیس [است]6. و تصور بعضی برخلاف
~~باشد؛ جهت آن که پندارند که آن شریف و این خسیس است؛ باید که آن بر این
~~راجح باشد.

PageV01P419

![image ms392 file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0420.png)

# و نه چنین است؛ چه، با آن که یاقوت اشرف است از پیروزه، و1 پیروزه به نسبت
~~با یاقوت خسیس، یک مثقال پیروزه خوش رنگ نیکو در غایت لطف ببسیار بهتر2
~~از یک مثقال یاقوت کبود بدرنگ نامطبوع بی طراوت3 باشد. و این تفاوت در جمیع
~~متصور است.
# و چون این معنی معلوم شد، مسلم باید داشت که تفاوت میان مراتب شریف به
~~اضعاف اضعاف مراتب دیگر باشد. و از مخلوقات چیزهایی4 که شریفتر، ارواح آن
~~هم5 به عدد و هم در کیفیت زیادتتر و باقوتتر باشد، و ارادت و عشق او که با آن ارواح
~~به هم است به همان نسبت زیادت تر.
# و آنچه قوی نفسان و بزرگان را عالی همت گویند و در امور معظم شروع کنند، چنان که
~~از بهر سلطان محمود ماضی گفتهاند که6:
# قاد الجیوش لخمس عشرة حجة   و لداته اذ ذاک فی آتغال
# قعدت بهم هماتهم وسمت به   همم الملوک وسوره الآبطال7
~~و ازینجا گفتهاند که الفخر بالهمم العالیة لابالرمم البالیة8. و نیز منقول است که آلمرء یطیر
~~بهمته کما ان الطیر یطیر بجناحیه9. و سبب آن کثرت ارادت تواند بود.
# [حکمت وجود صفات اولیت و آخریت و واحدیت در مخلوقات]
# دیگر، صفت اولیت و آخریت جهت آن میباید که در مخلوقات باشد که10 اگر از آن
~~صفت فیضی فایض نشود، هیچ مخلوقی موجود11 نتواند شد؛ از آن جهت که چون

PageV01P420

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0421.png)

~~مخلوقات موجود نیستند و فیضی که مادهآ وجود مخلوقات است در خارج و جود ندارد.
~~و ارادت ازلی چنان اقتضا میکند که مخلوقات آفریده شوند؛ پس زمان ایجاد هر
~~مخلوقی اول1 آن مخلوق تواند بود. و چون به حکم آیت (کل شیء هالک إلا وجهه *2
~~تمامت مخلوقات واجب است که فانی شوند، فنای هر مخلوقی آخر آن باشد.
# دیگر، صفت واحدیت جهت آن میباید که در مخلوقات موجود باشد که اگر از آن
~~صفت فیضی فایض نشود، وجود ms393 هیچ مخلوقی در خارج صورت نبندد3؛ از آن جهت که
~~هر وقت که هر مخلوقی را وحدتی عارض نشود و در نفس خویش واحدی نباشد،
~~چنان که دیگری را در واحدیت او با او4 مشارکت صورت نبندد5، آن چیز موجود
~~نتواند شد؛ از برای آن که اکثر مخلوقات را در جنسیت و نوعیت با هم مشارکتی تمام
~~هست، و اختلاف در ایشان جز به حسب شخصیت و خصوصیت نیست. و تفاوتی که آن
~~را اختلاف میگویند به حسب شخصیت و خصوصیت اختلاف واحدیت است، نه
~~اختلاف چیزی دیگر. و آنچه حق تعالی فرموده که (ومن آیاته خلق السموات والأرض
~~واختلاف ألسنتکم وألوانکم إن فی ذلک لآیات للعالمین»6اشارت بدین معنی تواند بود7.
~~و هر نوعی از انواع مخلوقات که تصور کنند، اشخاص آن8، صورة و معنی، تمامت
~~مشابه و مشارک9 یکدیگر باشند؛ و هیچ اختلافی در حقیقت ایشان صورت نبندد10 به
~~غیر از اختلاف واحدیت، که آن را اختلاف شخصی گویند. و از اینجا لازم آید که هر
~~مخلوقی در نفس خود واحدی باشد که دیگری را در آن واحدیت با او مشارکت صورت
~~نبندد11. و این معنی به اتفاق عقلا و متکلمان و حکما مقرر است، و همه گفتهاند که
~~وحدت عارض هر موجودی باشد، و هر جا که وجود باشد وحدت باشد.
# و اگر شخصی از سر12 غفلت اعتراضی کند و گوید که چون وحدانیت صفت باری
~~تعالی است؛ چگونه مخلوقات را با آن صفت موصوف توان گردانید، و چگونه شاید
~~گفت که تمامت مخلوقات موصوفاند به آن صفت؛ چه، اگر چنین گویند شرک لازم آید.

PageV01P421

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0422.png)

# گوییم لانسلم1 که از این تقریر شرک لازم آید؛ چه، شرک وقتی لازم آید که ممکنی را
~~تصور کنند که آن2 به بعضی از شبهصفات واجبالوجود موصوف نباشد: جهت آن که
~~برهان قائم است که3 معلول تابع علت و صفت تابع موصوف تواند بود. پس چگونه
~~متصور باشد که در معلول ms394 بعضی از شبهصفات علت نباشد.
# و اگر تصور کنند که هر کمالی که در علت باشد همه در معلول باشد، شرک آنگاه لازم
~~آید. لاجرم آنچه در سابق گفتیم که صفت واحدیت در ممکنات موجود است و شبه یک
~~صفت است از صفات واجبالوجود و بی آن ممکنات محال، عین صدق و تحقیق باشد.
# و صفات واجب الوجود تعالی و تقدس که4 در غایت کمال است و هیچ مخلوقی و
~~ممکتی را آن صفات بتمامی نتواند بود، و فرق میان ممکن و واجب بدان است، این
~~صفات است که حق تعالی در قرآن مجید فرموده که (قل هو الله أحد الله الصمد لم یلذ ولم
~~یولد ولم یکن له کفوا أحد 5 و مادام که تمامت این صفات در غایت کمال در غیری تصور
~~نکنند، شرک لازم نیاید. و مع هذا خود واجب چنان باشد که تمامت مخلوقات به شبه
~~اکثر صفات او موصوف باشند؛ چه، چنانچه بکرات گفته شد که6 صفت تابع موصوف و
~~معلول مناسب علت باشد، و اگر مخلوقات به شبه صفات باری تعالی موصوف نباشند2 و
~~هر یک را نموداری از شبه صفات او نباشد، پس لازم آید که معلول تابع علت نباشد: و
~~این محال تواند بود.
~~و به دلایل مذکوره معلوم می شود که فیوضی که از مبدأفایض میگردد8 کم از چهار
~~فیض صورت انتلاف نمییابد؛ و اگر کم از آن باشد در خارج وجود نتواند یافت. و
~~همچنین معلوم می شود که آن چهار صفت این صفات است که برشمردیم و با آن که

PageV01P422

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0423.png)

~~چنین است1، لازم نیست که زیادت از این چهار فیض نشاید که فایض شوند؛ بل2 اقل
~~فیوضی که باید فایض شود این مقدار تواند بود. و هر وجودی که در او به غیر از این
~~صفات چهارگانه هیچ صفت دیگر نباشد، آن موجود در مرتبهآ ادنی باشد. و کم از این
~~چهار صفت وجود هیچ موجودی صورت ms395 نبندد3؛ چه، چون گفتهایم و مقرر شده که
~~صفات باری تعالی و تقدس بسیار است و تمامت مصدر فیوضاند؛ و نشاید که مصدری
~~و فیاضی باشد که از او فیضی مناسب آن فایض نشود، و الا مهمل و معطل ماند؛ و این
~~معنی در صفات باری تعالی جایز نباشد؛ و چون فایض شود، تا با هم ایتلاف نکنند در
~~خارج وجود نتوانند یافت؛ پس باید که از هر صفتی فیضی علی حده، مناسب آن صفت.
~~فایض شود. اما نه مناسبتی تامه؛ که اگر مناسبت تامه باشد معلول را همان کمال تصور
~~کرده باشند که علت را. و هر موجودی که از فیاض اول فایض گردد موجودی باشد که از
~~او هم4 بر آن وجه [که]5 او از فیاض خود فایض گشته باشد فیضی فایض6 گردد که7 در آن
~~فیض همان قوت و همان خاصیت که در فیاض او بوده باشد، باشد اما بر وجهی آضعف.
~~و علی هذا مرتبه به مرتبه فرومی آیند تا به مرتبهآ ادنی رسد. و چون به مرتبهآ ادنی رسد، از
~~غایت ضعف آن قوت و خاصیت8 در او مفقود و ناچیز شود. و اگر نه چنین بودی که1
~~چندان که10 مرتبه نازل شدی، قوت و خاصیت با کم آمدی تا وقتی که در ادنی11 مراتب
~~ناچیز گشتی، لازم آمدی که مخلوقات که مشاهده میکنیم که متناهی است نامتناهی
~~بودی. و وسایط که حق تعالی آفریده و واسطهآ وجود بعضی مخلوقات شدهاند، این
~~فیوضاند که ذکر رفت. و وجود فیض مذکوره و وجه افاضت آن به موجب مذکور در علم
~~باری تعالی کاین بوده باشد و او بدان عالم بوده؛ که ( وهو بکل شیء علیم*12.
# انواع آفرینش و وسایط و کیفیت صنع او تعالی و تقدس در آفرینش مخلوقات فیمابعد
~~در فصلی متعاقب این فصل، در ضمن بحث فاعلیت به اختیار و موجبیت بالذات که
~~خواهیم گفت، مشروح خواهد آمد.

PageV01P423

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0424.png)

# و چون گفتیم و ms396 ثابت کرد که هیچ موجودی بی آن صفات چهارگانه در خارج وجود
~~نتواند یافت، و چون چنین باشد لازم آید1 «که فیوضی که از دیگر صفات فایض شوند
~~با این صفات چهارگانه مؤتلف گردند تا بعد از آن در خارج وجود توانند یافت. و چون
~~چنین باشد، لازم آید »2 که دیگر فیوض نیز از مبداء فایض شوند. و چون به حسب
~~مناسبت فایض گردند، با آن صفات چهارگانه به هم مؤتلف گردند و از ایتلاف ایشان
~~وجودی ظاهر شود.
# و چون صفاتی که حق تعالی3 به تمامت مخلوقات داده و هر یکی را از آن صفات
~~فیضی کرامت گشته معلوم شد، اکنون به بیان آنچه به بعضی مخلوقات داده2 و به بعضی
~~نداده مشغول شویم.
~~میگوییم از آن جمله علم کتابت و اسما است، که به انسان داده و به دیگر مخلوقات
~~نداده، به موجبی که در ماقبل یاد کرده شده5. و از این جهت است که بعضی مخلوقات
~~اشرفاند؛ چه، در هر چه شبه صفت باری تعالی زیادت باشد اشرف باشد.
~~و نیز صفتی چند که به عموم خلایق داده به حسب استعداد و کم و کیف مختلف
~~داده، بعضی را اندک و بعضی را بسیار. این تفاوت [در آن صفات] زیادت بادید میآید:
~~چه، هر مخلوقی که در آن شبه آن صفات کمتر است آن مخلوق اخس و اضعف است،
~~[535م] و هر مخلوقی که در او6 بیشتر اشرف و اقوی. و نوع انسان بدان سبب اشرف
~~انواع مخلوقات است و از ملاتکه نیز اشرف، و ملانکه ساجد و او مسجود گشته، که
~~انواع علوم مانند علم اسما و کتابت او را هست و ملاتکه و علویات رانیست.
~~و اگر قایلی گوید که در قرآن مجید در صفت ملانکه آمده است7 که (ون علیکن

PageV01P424

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0425.png)

~~لحافظین کراما کاتبین یعلمون ما تفعلون»1. گوییم که آن کتابت مثل کتابت انسان نیست حو
~~به اشتراک لفظی [است]2. و چون ms397 انسان بدین صفات موصوف است »3 و ملاتکه
~~موصوف نیستند، بدین واسطه گفتیم که انسان از ملاتکه اشرف است. لکن تصور2 نباید
~~کرد که هر انسانی از هر ملکی اشرف باشد؛ بلکه خواص انسان از خواص ملایکه و اکمل
~~انسان از اکمل ملانکه اشرف باشند، و خواص ملائکه از عوام انسان اشرف.
# و آنچه حکما گفتهاند که خلق الله تعالی الملائکة و رکب فیهم العقل بلاشهوة و خلق
~~الانسان و رکب فیهم العقل والشهوة و خلق البهائم والسباع و رکب فیهم5 الشهوة بلاعقل. فمن
~~غلب عقله علی شهوته فهو خیر من الملائکة، و من غلب شهوته علی عقله فهو شر من البهائم
~~عین این معنی است.
# و بباید دانست که در هیچ مخلوقی، از روی عدد، ایتلاف علویات و ترکیب سفلیات
~~چندان نباشد که در انسان؛ و تمامت انسان در آن ایتلاف و ترکیب از روی عدد متساوی
~~باشند و هیچ کدام را از ایشان در این قسم بر یکدیگر ترجیحی صورت نبندد6. و آنچه
~~حق تعالی فرموده که ([و] هو الذی أنشأکم من نفس واحدة 7 مصدق این معنی است. و
~~از اینجا گفتهاند که؛
# و تفاوتی که میان مراتب انسان هست نه از آن جهت است که در عدد کلیات مؤلفات و
~~مرکبات وجود انسان زیادت و نقصانی هست9؛ بلکه تفاوت و اختلاف مراتب ایشان از
~~آن جهت است که مؤلفات و مرکبات علویات و سفلیات، که هر یک به حسب مناسبت
~~متعارف می شوند و ترکیب و ایتلاف حاصل میآید، قابل اشد و اضعفاند، و هیچ یک:

PageV01P425

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0426.png)

~~به همه و جوه به همدیگر ماننده نمیتوانند بود، و همه در نوعیت به هم ماننده باشند:
~~حلکن در شخصیت و خصوصیت هیچ یک به هم ماننده نباشند»1. و به موجبی که حق
~~تعالی فرموده که (وقد خلقکم أطوارا)»2، و دیگر که (ورفغنا بعضهم فوق بعض
~~درجات »3، و دیگر که (انظرز کیف فضلنا بغضهم علی بغض»2 و رسول ms398 علیه الصلوة
~~والسلام فرموده5 «الناس6 کابل مآئة لاتجد فیها راحلة واحدة.
# و2 تفاوت آن عظیم بسیار باشد، چنانچه8 میبینیم که شخصی نبی و شخصی پادشاه
~~است و شخصی دیگر گدا و در غایت نقصان نوع انسانی9 میباشد. و آنچه حق سبحانه و
~~تعالی فرموده که ( حولو شاء ربک لجعل الناس أمة واحدة 104 ولا یزالون مختلفین14
~~اشارت بدین معنی است. و این تفاوت در تمامت مخلوقات علوی و سفلی متصور است.
# و اگر قایلی گوید که اگر در عدد ایتلاف و ترکیب علویات و سفلیات، که وجود انسان
~~بر آن مبنی است، زیادت و نقصانی نبودی بایستی که تمامت انسان در علوم مساوی
~~بودندی. و ما میبینیم که مساوی13 نیستند؛ چه، قوت علم نثر که غیر قوت علم نظم
~~است؛ و بسیار مردم اهل14 میباشند که قطعا میان منظوم و غیر منظوم هیچ فرق نمی توانند
~~کرد و به کد15 و سعی بسیار ایشان را علم نظم و شعر گفتن به واسطهآ عروض نیز میسر
~~نمی شود؛ و بسیار میباشند که بی تحصیل علمی یا تتبع و ملازمت استادی و مرشدی بر
~~نظم قادر می شوند و اشعار نیکو می توانند گفت. اگر زیادت و نقصانی در عدد مؤلفات
~~ارواح ایشان نبودی تفاوتی بدین وجه صورت نبستی.

PageV01P426

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0427.png)

~~گوییم که در معنی کلی و جزوی و شدت و ضعف شرحی گفته شد، و بنا بر آن این
~~سؤال وارد نمیشود؛ چه، این تفاوت و اختلاف در انسان جهت آن است که هر یک از
~~علویات مؤلف مشتملاند بر انواع بسیار. و هر وقت که علویات باهم ایتلاف کنند، به
~~حسب مناسبت و استعداد، هر نوعی که در تحت هر یک از آن علویات مؤتلفه مدرج
~~میباشد در شدت و ضعف متفاوت میافتد. مثلا چنان که علم یک علوی است از
~~علویاتی که جهت انسان با دیگر علویات مؤتلف می شود؛ و در تحت علم انواع علوم
~~درج است، مثل ms399 علم نظم و علم نثر و علم تجارت و علم سباحت1 و علم صناعات و
~~دیگر علوم متنوعه که تعداد2 آن تعذری داشته باشد. و چون علویات مؤتلف میشوند از
~~این جهت در هر شخصی بعضی قوی تر و بعضی ضعیف میافتد، و در بعضی آن که اکتر
~~قوی یا اکثر ضعیف میافتد؛ و این تفاوت عظیم بسیار می شود، و تفاوت مراتب از این
~~جهت است.
~~و آنچه بعضی اشخاص به مرتبهآ کمال میرسند و بعضی نه، مبنی است بر این معنی.
~~و دو حد افراط و تفریط که در دیگر رسایل گفتهایم و بیان آن کرده که تمامت موجودات
~~داخل آن دو حد باشند؛ چنانچه هر موجود که از آن دو حد خود خارج افتد، آن موجود
~~از آن حیز که باشد بیرون رود و چیزی دیگر شود. و غرض ما از «حد تفریط» آن است که
~~در غایت نهایت ضعف افتاده باشد، و اگر چیزی3 از آن نهایت ضعف سر مویی
~~ضعیفتر افتد، اثر وجود آن خود4 اصلا نماند و چیزی دیگر تواند بود. و از «حد افراط»
~~آن که چون به موجبی که در دیگر رسالات5 مشروح گفتهایم [و] بیان کرده شد که نوع
~~انسان افضل واکمل انواع6 مخلوقات است، پس باید که علویات که جهت نوع انسان
~~ایتلاف کنند تمامت در غایت [و] نهایت قوت و کمال باشند، و هر وقت که سر مویی از
~~آن7 تجاوز نماید از حد انسانیت بگذرد و به مرتبهای رسد که ورای8 مرتبهآ انسانی باشد.
# و در نوع انسان چنین مرتبه9 که اگر از آن یک سر مویی تجاوز کنند از حد مرتبهآ

PageV01P427

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0428.png)

~~انسانیت [بیرون افتند و غایت کمال در مرتبه انسانیت]1 که ورای آن در آن نوع کمالی
~~دیگر متصور نگردد، جز2 مرتبهآ خاتم النبیین علیه افضل الصلوات واکمل التحیات نتواند
~~بود. چه، او چنان که خاتم انبیا است، به این معنی که بعد از وی ms400 نبی نباشد، خاتم کمالات
~~نوع انسان است و ورای کمالی که او را حاصل [است] در این نوع کمالی3 دیگر متصور
~~نگردد؛
# له همة4 لامنتهی لکبارها   و همته الضغری أجل من الدهر
# له راحة لو آن معشار جودها   علی البر کان البر أندی من البحر5
~~و از این تقریر لازم می شود و ثابت میگردد که آنچه بعضی مردم را میبینیم که ایشان
~~را خاصیتی میباشد و بر علمی قادر میباشند که دیگری را آن خاصیت نمیباشد و بر
~~آن قادر نه، نه از آن جهت است که در حالت ایجاد او عدد علویات که ایتلاف کنند کمتر
~~بوده باشد؛ بلکه عدد علویات برقرار باشد، بلی تفاوت در شدت و ضعف علویات
~~مؤتلف شده بوده باشد؛ و جهت نفسی6 شریف بدنی شریف معتدل، و بهر2 نفسی
~~خسیس بدنی مناسب او مهیا و مرتب باشد؛ چه، این لایق آن و آن لایق این بود، و در همه
~~احوال واجب است که باشد.

PageV01P428

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0429.png)

# و بباید دانست که مطلق1 عقول از مطلق جمیع حیوانات سفلی2 بیشتر باشد: چه
~~عقول مجردهاند3، و هیچ آدمی4 نباشد که او از عقول انسانی بی بهره ماند، و هیچ حیوانی
~~سفلی5 نباشد که او را حس نبود. و حواس بر قول ما حیوانات سفلی6 را به مثابت عقل
~~است مر انسان را. و هر چند به نام و اصطلاح میگردد، چنان که قطرهآ آب یا جوی یا
~~رودخانه یا دریایی7 که همه بالحقیقه آباند؛ لکن به حسب مرتبه و قوة و لاقوة و کمال
~~هر یک اسمی دیگر مییابد، و در اصل همه آب باشند. و در رساله عقل و علم از مصنفات
~~ما که در کتاب توضیحات مدرج است، این معنی بشرح و بسط گفتهایم.
# فی الجمله به موجبی که تقریر رفت عقول مطلقا زیادت از حیوانات باشند؛ چه،
~~تمامت حیوانات، چنان که گفته شد، از ذوات عقولاند، و همهآ عقول حیوان8 نیستند. و
~~تفاوت ms401 میان عقول مجرده9 بر همین سبیل تواند بود که تفاوت میان حیوانات است. و
~~چون چنین باشد، لاجرم میان خواص ملائکه تا عوام ملاثکه فرق (بسیار) باشد. و هیچ
~~کدام از ملاثکه و تمامت مخلوقات علوی و سفلی از اندک شبه(صفتی از) صفات10 باری
~~سبحانه و تعالی خالی نیستند، و تمامت را از فیض صفات او اندک بهره11 حاصل شده
~~بلکه تمامت از صفات متنوعهآ او فایض و مؤتلف و مرکب گشتهاند؛ و بسیط مطلق،
~~علی الانفراد، چنانچه در رساله فیض و بسیط برهان گفتهایم، در خارج وجود ندارد؛ چه،
~~همه ممکنات به همدیگر محتاجاند و به غیر از ذات پاک باری تعالی و تقدس هیچ
~~وجودی دیگر بی احتیاج و [بی ]معاون و زوج و همتا نیست و نتواند بود.
# و چون صفاتی که به بعضی مخلوقات داده و به بعضی نداده معلوم شد، اکنون به بیان
~~صفاتی که به هیچ مخلوقی نداده مشغول شویم.

PageV01P429

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0430.png)

# میگوییم که از جملهآ صفات [531م] خویش جل و تعالی آنچه به هیچ مخلوقی نداده
~~صفت الوهیت معنوی و رحمانیت است؛ و از الوهیت غرض الوهیت معنوی است نه
~~لفظی، و آیت (قل اذعوا الله أو اذعوا الرخمن أیا ما تذعوا فله الأسماء الحثنی) مصدق
~~این معنی است. و در کتب فقه آوردهاند که اگر کسی بدین دو نام و صفت سوگند یاد کند.
~~اگر نیت او بدان باشد و اگر نباشد، سوگند منعقد گردد؛ چه این دو اسم و صفت
~~مخصوص است به نام و صفات خدای عزو جل که هیچ کس را با او سبحانه در آن به هیچ
~~وجه از وجوه مشارکتی نیست؛ و اگرچه2 از دیگر نامها و صفات مخلوقات را به قدر
~~استعداد هر یک را حظی و نصیبی از شبه آن کرامت فرموده و ارزانی داشته.
# و مثال آن چنان است که از پادشاهان به وجوه بسیار انعامات و احسانات به هر کس
~~می رسد، بعضی ms402 مالی و بعضی جاهی؛ و در حق هر یک به حسب استعداد و مرتبت و
~~منزلت که داشته باشند نواختی و انعامی ارزانی می دارند و میفرمایند. چنانچه بعضی را
~~ولایات بسیار و اقالیم و امصار3 بخشند و بدیشان تفویض کنند و حل و عقد آن بدیشان
~~بازگذارند، و بعضی را لشکرهای بی شمار دهند و کلی و جزوی مصالح آن بدیشان
~~حواله4 کنند، و بعضی را اموال متنوعه بخشند، و بعضی را تشریفات گوناگون ارزانی
~~دارند، و بعضی را به دامادی و وصلت و خویشی خود مخصوص و منسوب کنند. و
~~بعضی را به کرامت محرمی اسرار خود مشرف و مقرب گردانند. و علی هذا و با وجود آن
~~که آن انعامات به اسباب مختلفه از پادشاه بدیشان رسیده باشد، بعضی آن باشد که
~~پادشاه بدیشان داده باشد، و بعضی آن که به واسطهآ جاه و حرمتی که از بندگی پادشاه
~~داشته باشند، به انواع و وجوه و اسباب بسیار، چنانچه مشاهد است، ایشان را حاصل
~~شده باشد. و بدان سبب حرمت و حشمت و منصب و جاه گوناگون بازدید آمده. و
~~اگرچه5 پادشاه به همه انواع انعام و احسان در حق هریک به قدر مرتبه و استعداد فرموده

PageV01P430

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0431.png)

~~باشد و فرماید، لکن به هیچ و جه پادشاهی خود به کسی نداده باشد و ندهد؛ چه، اگر
~~بدهد پادشاهی او از او1 زایل گردد و اسم و معنی پادشاهی از او برخیزد.
~~و در امور ظاهری میبینیم که هیچ آدمیای2 وجود خود را به کسی ندهد و نتواند
~~داد؛ مگر آن که از صفات و احوال خود، جاهی و مالی، ممکن باشد که چیزی به کسی
~~دهد و تواند داد؛ جهت آن که و جود خویش را به دیگری دادن ممکن نباشد. و آنچه شیخ
~~بزرگوار حسین منصور حلاج قدس الله روحه در مناجات گفته که؛
# شعر:
# بینی و بینک انی یزاحمنی3   فارفع بلک اننی من البین4 ms403
# اشارت بدین معنی است. و از اینجا گفتهاند که؛
# گر جان کسی به دیگری شایستی   این جان گرامیم تو را بایستی
# و اگر نیز فرض کنند که وجود خود ممکن باشد که به کسی توان داد و بدهند، وجود
~~دهنده باطل شود؛ به خلاف جاه و مال، که اگر جاهی و مالی که بدان مخصوص باشد به
~~دیگری دهد، جاه او زایل نگشته باشد5 لکن شاید که به واسطهآ جاه او دیگران را جاهی
~~حاصل شود که نه عین جاه او باشد، و در جاه او خللی بادید نیاید.
# همچنین از اسمی و صفتی که خاص6 به باری تعالی مخصوص است7، بر همین وجه
~~تصور باید کرد؛ و آن اسم و صفت به موجبی که در مقدمه گفته شد الوهیت و رحمانیت
~~است، و ممکن و متصور نیست که به دیگری دهد.
# و آنچه میبینیم که مخلوقات در مراتب عظیم متفاوت افتادهاند، بعضی در مرتبهآ
~~اعلی و بعضی در مرتبهآ وسطی و بعضی در مرتبهآ ادنی، مبنی است بر این معنی؛ چه،
~~چون موجب ایجاد و تکوین و موجب شرف و کمال و هر چه در خارج وجود میتواند

PageV01P431

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0432.png)

~~یافت فایض است از صفات باری تعالی، هر وجودی که از فیوض صفات او تعالی و
~~تقدس در آن کم تر و اضعف باشد به نسبت اخس باشد؛ چنان که در عالم خلق انسان از
~~آن جهت اعلی مراتب مخلوقات افتاده است که اکثر صفات دیگر در او موجود است. و
~~از مرتبهآ جماد که ادنای مراتب است، تا مرتبهٔ‌ اعلی یعنی مرتبه انسان، به حسب شدت
~~و ضعف هر فیضی از فیوض مراتب بسیار متصور باشد و در این معنی اختلاف عظیم
~~واقع است.
# و چون تفاوتی که مخلوقات را به حسب شدت و ضعف ایتلاف فیوض در مراتب
~~هست از حد حصر متجاوز است، در بیان و تقریر1 و تعداد آن شروع نمیرود؛ بل تفاوتی
~~که در ms404 مراتب هر عالمی از عوالم2 مخلوقات به واسطهآ قلت و کثرت ایتلاف [فیوض]3
~~هست بر سبیل تفصیل فیمابعد گفته شود. و فیوضی که ایتلاف خواهند یافت، پیش از
~~افاضت دو دو باهم تهییه4 ایتلاف یافته باشند. و به حکم آیت (ومن کل شیء خلقنا
~~زوجین لعلکم تذ کرون» 5از راه زوجیت تعارف کرده، و باز هریک از آن دو با دو دیگر6 بر
~~همان موجب مناسبت تهینه ایتلاف و تعارف پذیرفته باشند. و باز آن چهار با چهار دیگر
~~هم بر آن وجه تهیئه تعارف و ایتلاف یافته.
~~و هر چند دلیل بر آن که مخلوقات تمامت زوج آفریده شده و ممکن نیست که هیچ
~~مخلوقی باشد که نه زوج آفریده گشته بود، به طریق معقول در ماقبل گفتهایم: اما به طریق
~~منقول نیز در این موضع گفته میشود.
~~و اگرچه دلایل منقوله در این معنی بسیار است، هم در قرآن و هم در احادیث، لکن2
~~الیل معظمتر این آیت است که (شبحان الذی خلق الأزواج کلها مما تبت الأزض ومن
~~نآفسهم ومما لا یعغلمون).تا غایتی که چیزهایی نیز که علم ما بدان نرسیده هم زوج

PageV01P432

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0433.png)

~~آفریده، و جهت تأکید بتفصیل روشن و مبین گردانیده؛ چنانچه فرموده که (مما تنبت
~~الأرض ومن أنفسهمه . و باز جهت تأکید و احتیاط آن که مبادا که کسی پندارد یا توهم کند
~~که چون چیزی دیگر غیر این مفصل هست که ایشان نمی دانند و آن داخل تفصیل نشده
~~آن چیز بی زوج باشد، بدان سبب فرموده که ومما لا یعلمونه؛ تا بکلی آن وهم و شک
~~مرتفع گردد، و همه را معلوم و محقق شود که هیچ چیز دیگر جز ذات واجبالوجود
~~تعالی و تقدس بیزوج و همتا و بییار و معاون و شبیه و نظیر نیست.
# و هر چند بهشتیان با و جود آن که1 ایشان به حکم حدیث نبوی که فرموده و در کتاب
~~مصابیح در باب ذکر جنت ms405 آمده که قال رسول الله2 علیه الصلوة والسلام: «اذا اشتهی المؤمن
~~فی الجنة الولد لکان فی ساعة و لکن لایشتهی» از توالد وتناسل مستغنیاند؛ لکن چون
~~مخلوقاند و داخل حکم آیت مذکور، ایشان نیز در بهشت بی زوج نمیتوانند بود. و حق
~~تعالی در آن باب آیات بسیار به چند جای منزل گردانیده است تا معلوم باشد که ایشان در
~~بهشت نیز بیزوج نخواهند بود؛ و از آن جمله این آیت است که ( کلما رزقوا منها من تمرة
~~رزقا قالوا هذا الذی رزقنا من قبل وأتوا به متشابها ولهم فیها أزواج مطهرة وهم فها
~~خالدون»3.
~~و هر چند تفسیر این آیت مفسران به انواع کردهاند و نیکو و پسندیده است، اما حالیا
~~بعضی از تفاسیر و لطایف که این ضعیف را در خاطر می آید میگوید تا بحث مذکوره4 از
~~آن مبین گردد؛ و به غیر از آن که لطایفی که در خاطر آمده گفته شود، جواب جماعت
~~منکران نیز باشد؛ چنانچه بعضی حکیمنامان که منکر بهشت و دوزخ و منکر حشر
~~اجساد باشند و تصور نکنند که در بهشت ازواج و حور و قصور بعد از مفارقت نفس از
~~بدن نمیتواند5 بود، خصوص چون نفوس از آنها مستغنیاند؛ و بدان سبب ایشان را دو
~~کفر لازم می آید: یکی آن که اعتقاد بدان نداشته باشند؛ و دیگر آن که چون نفوس را
~~بیزوج تصور کنند، کفری دیگر لازم آید.

PageV01P433

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0434.png)

# چه، گفتیم و مبین و معین گشت که جز واجبالوجود را بیزوجی نزیبد. و هر که
~~تصور کند که جز باری تعالی بیزوج و همتا و بی یار و معاون و بی شریک و نظیر چیزی
~~دیگر هست، عین کفر و شرک باشا.
# و اثبات حشر آجساد و و جوب بهشت و دوزخ، که گفتیم که بعضی منکر آن باشند، هر
~~چند در آن باب رسالهای علی حده ساختهایم و در کتاب مفتاحالتفاسیر مدرج است و در
~~آنجا ms406 این معنی به شرح و بسط تمام گفتهایم، و اگر مشبع خواهند از آنجا مطالعه باید کرد
~~تا حقیقت آن از آنجا معلوم گردد؛ لکن در این موضع حالیا واجب میشود که جهت دفع
~~توهم و کفر و شرک ایشان تفسیری1 و لطایفی که در خاطر آمده است گفته شود، تا هم
~~جماعت منکران بدان ملزم شوند [532 م]2 و ساکت گردند و هم جماعتی نیز که معتقد
~~باشند و آن معانی را به عقل قبول نکرده، چنانچه از راه منقول قبول کردهاند به طریق
~~معقول نیز قبول کنند.
# میگوییم آنچه فرموده که ( کلما ززقوا منها من ثمرة رزقا»، از این سخن لازم نمی آید
~~که خورش ایشان بدین و جه باشد که خورش ما؛ چه، تعرض خوردن نرسانیده. و آنچه
~~فرموده که (قالوا هذا الذی رزقنا من قبل »، مراد از آن آن است که ایشان را آن موهبت در
~~نظر نیامده باشد به سبب آن که پیش تر از آن بدان موهبت مخصوص بوده باشند و بعد از
~~آن مواهب شریفتر بدیشان ارزانی گشته؛ چون آن را ببینند3 گویند که این موهبت آن
~~است که پیش از این به ما ارزانی داشته بودند، [نه]2 آن که ما را نبوده و اکنون به ما

PageV01P434

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0435.png)

~~دادهاند، بلکه شریفتر از آن نیز به ما دادهاند. و آنچه پیشتر به ما داده بودند، اکنون نیز
~~به ما ارزانی داشته؛ و هیچ چیز از ما بازنستدهاند که به عوض آن چیزی دیگر به ما داده،
~~بلکه با وجود مواهب شریفتر که اکنون به ما ارزانی داشتهاند آن موهبت اولین نیز
~~کرامت فرموده. [و آنچه فرموده]1 که ( وأتوا به متشابها 5 مصدق این معنی است: چه،
~~اگر جهت غرض معانی مذکوره نبودی خود همان بودی نه چیزی متشابه؛ جهت آنچه2
~~آن کس [که قادر باشد بر چیزی متشابه آوردن، آن چیز جهت اعزاز ایشان آورده باشد.
~~اگر ایشان]3 بدان محتاج بودندی بایستی که ms407 همان آوردی نه چیزی متشابه. و چون متشابه
~~فرمود، مصدق دعوی مذکور تواند بود. (ولهم فیها أزواج مطهرة* همین حکم دارد که
~~گفته شد. و چون افاضت به آن فرموده [حاجت نیست که شرح آن مکرر آید4. و آنچه
~~فرموده که (وهم فیها خالدون» جهت آن فرموده]5 تا هیچ کس تصور نکند که چیزی
~~هست یا خواهد بودن بیزوج و همتا. و چون در زوجیت لذتی متصور است، آن لذت بر
~~وجهی بدیشان ارزانی داشته که در آن ملالتی و زحمتی و رنجی که در زوجیت این دنیا
~~باشد متصور نشود.
# و نشاید که هیچ کس این معانی را مستبعد دارد و گوید که چگونه توان گفت که نفس
~~را در بهشت زوجی باشد. جهت6 آن که چون میبینیم که در حالت خواب بسیار اتفاق
~~میافتد که کسی در خواب میبیند که شاهدی به غایت خوبی7، پا کیزه، چنان که در حسن
~~به غایت کمال باشد و هیچ نکته از جمال و لطافت او درنباید8، و اگر به مثل در بیداری
~~خواهد که او را به دست آرد ممکن و میسر نشود، و اگر شود، به سعی و زحمت و رنج
~~بسیار؛ با آن کس خفته باشد و او با آن شاهد در عیش. و لذت آن کس از صحبت او صد
~~چندان میباشد که از صحبت شاهدی دیگر در بیداری؛ و ملالت و تفرق و زحمتی که در
~~بیداری از صحبت شاهدان متصور باشد و محنت و رنج و زحمتی که از آن جهت متوقع

PageV01P435

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0436.png)

~~بود، قطعا در آن صحبت نمیباشد. پس اگر نه آن بودی که نفس را زوجی بودی و به زوج
~~و زوجیت میلی تمام داشتی، قطعا این معنی صورت نبستی و در حالت خواب نفوس را
~~این لذت از اجتماع [و] مواصلت حاصل نشدی.
# و آنچه حالات لذات بهشت به لذات دنیاوی تعلق ندارد و آن لذت اقوی و اعظم و
~~آلذا و ms408 آجود3 است، مبنی است بر این معنی که اکثر آن لذات روحانی است. اگرچه در
~~بهشت نفس با بدن به هم میباشد و در آنجا لذات جسمانی نیز متصور است، لکن
~~روحانی اقوی و اعظم تواند بود.
# و دلیلی روشن بر این معنی آن است که میبینیم که اگرکسی را فی المثل در دنیا دست
~~می دهد که با شاهدی جمع شود3 حصول آن معنی به زحمات بسیار میباشد، و بعد از
~~آن چون جمع شد نقصانی تمام در بدن و وجود شخص بادید میآید و از آن حالت ملول
~~و متنفر می شود. و اگر در خواب این معنی روی مینماید قطعا هیچ زحمت و رنج در آن
~~تصور نمیافتد و هیچ نقصان و خلل ظاهر نمیشود. و چیزها که در بیداری به سالها
~~دست بدهد4، در آن حالت به یک طرفةالعین دست دهد، و از آن هیچ ملالت بر طبع
~~مستولی نمی شود. و چون آن شخص بیدار میگردد، در صورت میباشد5 که اتفاق
~~میافتد؛ و ذوق آن لذت روزها در مذاق جان شخص باقی میماند، و هر وقت که با خاطر
~~آرد فرجی6 از آن روی نماید.
# علی الجمله چون در این دنیا میبینیم که نفس را زوجیت ممکن بل واقع است. چرا
~~عجب باید داشت که در بهشت همین معنی واقع باشد بر وجهی اقوی و اعظم؟ و آنچه
~~حق تعالی فرموده که (زین للناس حب الشهوات من النساء والبین والقناطیر المقنظرة من
~~الذفب والفضة والخیل العسومة والانعام والحزث ذلک متع العیاة الدثیا واله عنده حسن التاب
~~قل اوتتتکم بخیر من ذلکم للذین انقوا عند ریه جنات تجری من تختها الأهار خالدین فها
~~أزواج مطهرة ورضوان من الله والله بصیر بالعباد)7 مصدق و مقوی این تقریر است.

PageV01P436

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0437.png)

# و هر چند تمامت مخلوقات زوج آفریده شده، اما به حسب اختلاف مراتب
~~موجودات در تهیئه یافتن فیوض جهت ایتلاف با یکدیگر زیاده1 و نقصان متصور باشد. ms409 و
~~چون آن فیوض تهیئه ایتلاف و تعارف یافته باشند، بعد از آن در حالت افاضت معأمعا
~~فایض گردند و باهم مؤتلف شده در یک حالت به قوابل پیوندند و وجود مخلوقات از آن
~~ظاهر شود. و آنچه بعضی از2 علما گفته3 که ان الله خلق الارواح ففلق بعضها فلقا فاطافها
~~حول العرش فای زوجین من فلقتین تعارفتا هناک و التفتا تواصلتا فی الدنیا4 اشارت بدین
~~معنی است.
# و اگر قایلی گوید که پیش از این به طریق عقل و نقل ثابت کردی که جمله مخلوقات
~~زوج آفریده شده و می شود، و باز5 در عقب آن میگویی که آفرینش در ادنای مراتب از
~~چهار فیض صفات و چهار بسایط کمتر موجود نمیتواند بود، در این سخن اشتباهی و
~~اختلافی مینماید؛ جهت آن که اگر دو آفریده شود نتوان گفت که کم از چهار
~~صورت نمیبندد.
# گوییم این دو امر منافی یکدیگر نیست6، از آن جهت که اگرچه به برهان ثابت گشته و
~~مشاهد و معاین است که وجود ممکنات در ادنی مراتب کمتر از هشت نمیتواند بود،
~~چنانچه بیان آن [به هر]7 موضع کردهایم و متعاقب نیز خواهد آمد؛ و آنچه اشرف است
~~زیادت از آن میباشد، علی سبیل اختلافالمراتب؛ لکن البته باید که دو دو مناسب باشند
~~و با یکدیگر تهیئهآ ایتلاف یافته. چه، به8 برهان قایم شده9 که وجود ممکنات بی مناسبت
~~که آن تعارف است محال باشد. و تعارف هر آینه میان دو چیز متصور بود، و در اقل محال

PageV01P437

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0438.png)

~~باشد و در اکثر ممکن. و آنچه گفتیم که مخلوقات همه زوج آفریده شده و ایتلاف کم از
~~دو صورت نبندد، منافی آن نیست که دو با دو یا چهار با چهار مناسب و متعارف گردند.
# و نیز برهان قائم است که مناسبت تام من کل الوجوه محال است، بل مناسبةمانی1
~~میباید که باشد2؛ و آن تناسب قابل اشد و اضعف تواند بود. و ms410 چون وجه تناسب از
~~خواص تواند بود، و خواص اشیا منحصر نیست در دو چیز، بلکه خواص اشیا بسیار و
~~مختلف و متفاوت است، شاید که دو چیز با یکدیگر مناسبت داشته باشند به خاصیتی
~~معین، و دو چیز دیگر با همان دو چیز مناسبت داشته باشند به خاصیتی دیگر غیر آن
~~خاصیت مذکوره و بدان مناسبت تعارف کنند؛ بلکه مناسبت و تعارف ثانی واجب باشد
~~تا آن خواص و آن مناسبت مهمل نماند. و چندان که خواص در چیزی زیاده3 باشد باید
~~که با چیزهای4 دیگر که در ایشان باشد به طریق مناسبت و زوجیت متعارف گردند: یعنی
~~از خاصیتی که در آن باشد با چیزی دیگر که همان خاصیت داشته باشد متعارف گردد.
~~و آنچه مردم نیکو خلق که ایشان را خصال حمیده و خواص پسندیده بسیار باشد
~~مردم با ایشان دو ست باشند، و مردم بدخلق تنگ خو را که به صفات ذمیمه و خلال5
~~ناپسندیده موصوف باشند ایشان را دوست کمتر باشد، مبنی است بر این معنی. چه،
~~مردم نیکو خلق را به حسب هر خلقی شاید که دوست بیشتر بادید آید6، و مردم بدخو
~~را از خاصیت بد دوست کم تر باشد.
# و مثال این معنی مشاهد و معاین است؛ چنان که میبینیم که دو شخص با همدیگر
~~دوست و متفقاند و دو شخص دیگر با هر یک از ایشان دوست و دیگرباره دو شخص
~~دیگر با هر یک از ایشان دوستاند، و هلم جرا7، تا دوستان بسیار جمع میشوند. اگر
~~خاصیتی در هر یک از ایشان مناسب خاصیت آن دوست دیگر نبودی، این دوستی ثانی
~~[محال بودی. و نشاید که دو ستی ایشان]8 همه از جهت یک خاصیت فحسب باشد. چه،

PageV01P438

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0439.png)

~~برهان قائم است که [دو چیز در همه و جوه با هم ماننده نباشند. و مناسبت دوستان
~~مذکور ممکن است که]1 همه با هم از آن جهت باشد که در خاصیت ms411 و خصال و افعال
~~اشتراکمائی داشته باشند. و شاید که بعضی را با بعضی اشتراک در خاصیتی باشد
~~[533 م] و دیگری را با دیگری آن اشتراک نه.
# و از این تقریر معلوم میشود که دوستی و اتفای میان هر دو متفاوت است و اسباب
~~آن عظیم بسیار و قضیهآ آن مشکل است. و آیه2آ (لو أنفقت ما فی الأرض جمیعا ما الفت بین
~~قلوبهم ولکن الله الف بینهم »3 دلیل است بر آن که اگر نه به واسطهآ مناسبت بودی، تعارف
~~صورت نبستی4. و حدیث نبوی که «فما تعارف منها ائتلف» اشارت بدین معنی است؛ چه،
~~نفرموده که تعارفی5 فحسب باشد، بل فرموده که فما تعارف6، یعنی هر کدام که مناسب و
~~لایق7 تعارف همدیگر باشند ایتلاف کنند و ایتلاف [عین]8 زوجیت است. و آنچه فرموده
~~که و ما تناکر منها اختلف، یعنی چون به هیچ وجه مناسب نباشند، اختلاف کلی حاصل
~~بود و تعارف نکنند. و آن اختلاف بحقیقت از عدم ارادت و مشیت باری تعالی تواند بود،
~~که ماشاءالله کان و ما لم یشأ لم یکن؛ (أعلم أن الله علی کل شیء قدیرک9 و هر چند بعضی
~~با بعضی متناکر باشند، لکن [با]10 دیگری به حسب مناسبت تعارف کنند، چنان که هیچ
~~کدام بی تعارف و زوجیت نباشند؛ چه، اگر یکی را با یکی مناسبت نباشد، با دیگری
~~باشد. و ما در شرح این سخن رسالهای ساختهایم و بیان آن بشرح گفته و در کتاب
~~توضیحات که از مصنفات ما است مدرج گردانیده.
# و چون به برهان ثابت است که بیمناسبت11 وجود تعارف مخلوقات محال است،

PageV01P439

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0440.png)

~~پس بالضروره باید که هر فیضی1 با فیضی دیگر به حسب مناسبت و زوجیت تعارف
~~کنند و هیچ یک2 مهمل نماند؛ چه، اگر مناسبت نبودی خود فیض فایض نشدی. و پیشتر
~~برهان قائم کردهایم که افاضت فیض نباشد تا آشیا مناسب همدیگر مهیا و مرتب نگردند،
~~چنان که در ms412 حالت افاضت معأمعا بی تقدیم و تأخیر زمانی متصل شوند تا وجود
~~مخلوقات موجود گردد. لاجرم نشاید که هیچ چیز بیمناسبت و زوجیت با دیگری
~~متعارف شود؛ و عین مناسبت و تعارف و زوجیت این معانی است که ذکر رفت.
# و آنچه میبینیم که شخصی شخصی را در بعضی چیزها دوست میدارد، چنان که
~~عزیزی گفته به سبیل تشبیه که3:
# أحب التفات الظبی حبأ لجیده   واعثق فص البان عشقا لقدد5
# و در بعضی چیزها دوست نمی دارد، از آن است که6 با همدیگر در بعضی صفات
~~مناسبت دارند و در بعضی صفات مناسبت ندارند.
# و بباید دانست که اگرچه و جود هیچ موجودی بی ایتلاف فیوض چهارگانهآ مذکوره در
~~خارج صورت نبندد7، اما ایتلاف صفات نیز وقتی در خارج متصور باشد که قوابلی که
~~مستعد قبول آن صفات باشند تهیه یافته قابل قبول صفات شوند. و چون چنین باشد،
~~هرآینه چنان که صفات مذکوره فی نفس الامر موجود بوده باشد لکن موجودی ذهنی،
~~قوابل نیز موجود بوده باشد اما موجودی8 ذهنی. و چندان که9 حکمت ازلی صفات
~~مذکوره را جهت ایتلاف تهیه داده باشد، قوابل را نیز جهت قبول صفات مهیا گردانیده. و
~~فحوای حدیث قدسی که «خمرت طینة أدم بیدی اربعین صباحا، مصدق این معنی است.
~~چه، از معنی آن میتوان دانست که آن را جهت قبول فیض صفات مذکوره تخمیر
~~میداده. و چون از هر دو جانب بعد از آن که قوابل چهارگانه هر یک به طریق تناسب و

PageV01P440

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0441.png)

~~تعارف با یکدیگر تهیه و مناسبت ایتلاف و اتصال یافته باشند، از اقتضای حکمت
~~آفرینش در حال معأمعا، بلاتقدیم و لاتأخیر، به هم پیوندند به طریق کن فیکون؛
~~و در حالت اتصال، هم فیوض صفات که1 تهیئه ایتلاف یافته باشند فایض و مؤتلف
~~شوند و هم قوابل که2 تهیئه قبول صفات یافته باشند محل صفات مؤتلفه گردند، و وجود
~~آن مخلوق معأمعا بادید آید.
~~و هر دو ms413 چیز که متصل شوند، بضرورت آن اتصال به واسطه حرکت تواند بود. و
~~هرآینه لازم آید که از آن دو یا یکی [ساکن]3 باشد و یکی متحرک به طرف ساکن، یا هر
~~دو متحرک باشند. و بدین تقدیر حرکت آن هر دو بر یک خطباشد یا بر دو خط اگر بر یک
~~خط باشد، یا در دو جهت حمتقابل افتد یا در یک جهت. اگر در دو جهت باشد،
~~بضرورت به هم رسند؛ خواه حرکت ایشان متساوی باشد و خواه یکی سریع و یکی
~~بطیی. و اگر در یک5جهت باشد، وقتی به هم رسند که متقدم بطیئ باشد و متأخر سریع.
~~و اگر بر دو خط باشند، وقتی به هم رسند که آن دو خط متقاطع باشند و در نقطه تقاطع
~~متلاقی گردند.
# و بغیر از این وجوه، اتصال ایشان ممکن نباشد. و این دعوی حاجت به بیان ندارد؛ چه
~~آنچه اتصال معآمعا بی تقدیم و تأخیر تواند بود، امری بدیهی است.
# و نیز در امور محسوسه مشاهده میکنیم و میبینیم که هیچ صفتی از صفات بی آن که
~~قابلی باشد که به آن صفت موصوف میشود در خارج وجود نمیتواند یافت؛ چنان که
~~در تمامت مرکبات سفلی مشاهده میکنیم.

PageV01P441

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0442.png)

# و مثال این معنی و مثال آن که پیش از این گفته ایم که هر قوتی و خاصیتی که در فیاض
~~اول باشد نموداری1 از آن در فیوضی که از آن فایض شده باشند باشد، و میان فیاض اول
~~و مخلوقات و سایط گشته، آن است که صنعت زرگری مثلأ که معرفت آن از جمله صفات
~~شخص باشد، اگرچه فینفس الامر موجود تواند بود و صانع بر معرفت آن قادر باشد و
~~آلات زرگری حاصل بود، تا وقتی که زرگر که قابل آن امر است موجود نباشد آن صفت
~~در خارج وجود نتواند یافت. اما چون صانع حاضر باشد و زر حاصل بود و او به صنعت
~~مشغول، ms414 فی الحال معأمعا، هم وجود چیزی که پیش از آن در خارج وجود نداشته باشد و
~~هم اثر صنعت زرگری که صفت صانع باشد و هم صفات مذکوره ظاهر گردد. و لازم
~~نیست که اگر زرگری خواهد که کوزهای مثلا بسازد، آن کوزه در حال ساخته شود. بل2
~~هر مطرقهای3 که برزند، در حال از آن صورتی بادید آید که آن صورت به صفات
~~چهارگانهآ مذکوره موصوف باشد. و باز چون مطرقه4 دیگر بزند، صورتی دیگر معأمعا
~~بادید آید، تا وقتی که کوزه تمام شود.
~~و تمام شدن کوزه همچنین در یک حالت معین و یک طرفة العین تواند بود. و همان
~~الحظه که کوزه تمام شود به صفات چهارگانه موصوف گردد، معأمعا بی تقدیم و تأخیر، بر
~~مقتضای فحوای آیه 5 (إن متل عیسی عند الله کمتل آدم خلقه من تراب ثم قال له کن
~~فیکون)6 که این تمثیل جهت آن است.
~~و آنچه حق تعالی در باب اصل خلقت انسان و ترتیب آن فرموده که (ولقذ خلقنا
~~النسان من سلالة من طین تم جعلناء نطفة فی قرار مکن ثم خلقتا النطفة علة فخلقن العلقة
~~مضففة فخلقبا المصضعة عظا ما فک ؤنا الوظام لضما ثم أناناء خلقا أخر فتبارک الله أخسن
~~الخالقین *7 مصدق و مبین این تقریر و معنی آن8 است که ذکر میرود. و این معنی نیز
~~تقسیری از تفاسیر این آیه 9 است، چه، همچنان که وجود انسان، با آن که فی نفس الامردر
~~علم باری تعالی موجود بوده باشد، به حکم (اول یذکر التان انا خلقثتاء من قبل ولن

PageV01P442

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0443.png)

~~یک شییا ه1، و حق عزو علا بر ایجاد او قادر، پیش از خلقت و ایتلاف فیوض صفات و
~~اتصال آن به قوابل در خارج وجود نداشته باشد و در حساب عدم بوده؛ صنعت زرگری
~~نیز در علم زرگر موجود باشد، اما پیش از حصول زر و اشتغال او به صنعت آن وجود
~~کوزه ms415 متعذر باشد و کالعدم تواند بود.
~~انسان اول نطفه بوده باشد و بعد از آن علقه گشته و بعد از آن مضغه شده و بعد از آن
~~صورت عظام پذیرفته و بعد از آن به کسوت لحم مزین شده، و آخرالامر انسان گشته.
~~کوزهآ زر نیز که سازند، هر زمانی شکلی و هیأتی دیگر داشته باشد تا تمام شود چنانچه
~~آن را کوزه توان گفت. و همچنان که انسان پیش از تمام شدن خلقت در هر حالتی از
~~حالات آن که نطفه و علقه و مضغه و عظام بوده باشد به صفات مذکوره موصوف بوده
~~باشد، و در آن حالات وجودی [534] و چیزی دیگر بوده باشد؛ کوزه نیز در حالت
~~ساختن، هر چند مطرقه که2 بر آن میزنند، هیأتی دیگر گیرد و چیزی دیگر شود.
# و همچنان که [انسان]3 آخرالامر4، به حکم أنشأناه خلقا آخر ، خلقی دیگر شده
~~باشد و از هیأت اول بگشته، کوزه نیز آخرالامر [کوزه گردد]5 و بر آن شکل و هیأت اول
~~که صانع به صنعت و ساختن مشغول باشد نماند و از آن بگردد. و همچنان که وجود
~~انسان آن وقت بادید آید که تمامت این حالات بر او گذشته باشد و چنانچه فرموده است
~~که (ثم أنشأناه خلقا آخر» خلقی دیگر پذیرفته باشد، وجود کوزه نیز آن لحظه بادید آید
~~که چندین شکل و هیأت گرفته باشد و گذاشته و آخرالامر تمام شده. و هیچ کس نتواند
~~گفت که هیچ کدام از این مذکورات6، یعنی انسان و کوزهآ زر که به7 مثال آوردهایم، در هر
~~حالتی از حالات مذکوره به صفات معینه موصوف نبوده باشد؛ یا اتصاف او بدان صفات
~~و پذیرفتن اشکال و هیأت نه معأمعا باشد، یا تقدیم تأخیری8 در آن صورت بندد.

PageV01P443

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0444.png)

# و اگر قایلی گوید چون زرگر و زر و صنعت زرگری به مثال فیض1 و قابل آوردهای،
~~و هم تو میگویی که باید که مثال مناسب ذوالمثال ms416 باشد، والا در تصور خطا بسیار
~~بادید آید؛ و زر که نسبت به قابل کردهای میبینیم و به رأیالعین مشاهده میکنیم، و تو
~~گفتهای که قابل در خارج وجود ندارد و وجود او وجودی ذهنی تواند بود؛ این معنی
~~متناقض می نماید.
# جواب گوییم که2 هرچند3 زر موجود است؛ اما آنچه زر را قابلیت [آن هست که کوزه
~~شود، امری ذهنی است. و بالحقیقه قابل در این صورت مراد ما آن قابلیت]2 است نه زر.
~~و چون چنین باشد، قابل ذمنی تواند بود.
# و اگر گویند که چون تو میگویی که تمامت مخلوقات فیوضاند و بسیط مطلق در
~~خارج وجود ندارد، و زر موجود است؛ پس و جود آن از کجا و به چه وجه تصور کنیم؟
# گوییم زر نیز5 پیش از آن که موجود گردد در کان وجودی ذهنی بالقوه داشته باشد،
~~هم بدان موجب که دیگر فیوض و بسایط که ذکر رفت دارند؛ و جهت آن که صانع6
~~خواسته که آلات و اوانی7 متنوعه از آن بسازد و به هر وقت که ارادت ساختن آن داشته
~~باشد معد بود، و پیشتر آن را بر آن وجه که در مثال زرگر و ساختن کوزه بازنمودیم، آن
~~زر را که در خارج وجود نداشته و در سنگ وجود آن وجودی ذهنی بالقوه بوده به علم و
~~صنعت خود و آلاتی و ادواتی و مایهای که آن را به کارباید استخراج کرده معد گردانیده و
~~آماده داشته تا چندان آلات که خواهد از آن بسازد. چنانچه باری تعالی آبا و امهات
~~[علوی و]8 سفلی را در وقت آفریدن عالم جهت انواع و اصناف آفرینش آفریده و آن را
~~و سایط ساخته و مرتب و معین و معد گردانیده، به وجهی که بایسته. و این حدیث نبوی1

PageV01P444

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0445.png)

~~که «فرغ الله من آربع: من الخلق والخلق والاجل والرزق»1 مصدق این معنی است. وبالحقیقه
~~هیچ فرقی در همه وجوه مذکور2 میان زر ms417 از قوه به فعل و میان اخراج کوزه از قوت به فعل
~~متصور نیست، الا در تقدیم و تأخیری که میان ایشان هست جهت احتیاج این بدان. و
~~مصدق این معنی که در کیفیت مخلوقات تفاوتی نیست این آیت است که ما تری فی
~~خلق الرخمن من تفاوت »3.
# [همچنان که صفات چهارند، قوابل نیز چهار باشند]
# و چون این معنی مقرر شد بباید دانست که همچنان که صفات مذکوره چهارند، قوابل
~~نیز چهار باشند4 تا مناسب صفات تواند بود. چه، وجه مناسبت در تمامت مخلوقات
~~شرط است؛ و عین مناسبت این معنی باشد که چون صفات چهار باشند و زیادت و
~~نقصان در آن5 نه، قوابل نبر باید که چهار باشند؛ و الا زوجیت که موجب تناسب است
~~مفقود6 ماند؛ از آن جهت که تا تناسب نباشد تعارف7 نتواند بود؛ و چون تعارف نباشد
~~ایتلاف صورت نبندد. و چون به حکم حدیث «آلآرواح جنود مجندة فما تعارف منها ائتلف
~~و ما تناکر منها اختلف» در روحانیات که اشرف و اعظماند ایتلاف بی تعارف صورت
~~نمیبندد، به طریق آولی که در8 جسمانیات که اخس و کثیف باشند صورت نبندد9.
# و اگر قایلی گوید که قوابل و محال10 که صفات بدان متعلق میشود فیضاند یا نه. اگر
~~فیضاند باید که آن نیز از چهار صفت مناسب فایض شده باشد؛ پس وجود مخلوقات در
~~خارج موقوف افاضت فیوض هشت صفت باشد، نه موقوف چهار صفت. و اگر ماده و
~~مایهآ دیگرند، تناقض در سخن تو لازم آید؛ چه، گفتی11 هر موجودی که هست از فیض
~~صفات او موجود شده باشد.

PageV01P445

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0446.png)

# گوییم هر چند بعضی از جواب این سؤال از فحوای1 تقریر ماقبل معلوم میشود، اما
~~جهت ایضاح جوابی مشبع میگوییم که از این معنی نه تناقض لازم میآید و نه آن که باید
~~که قوابل از صفات او فایض شده باشند. چه، حق تعالی در مبدا فطرت چون ایجاد عالم
~~خواست ms418 کرد، مادهای2 و مایهای که قابل جمهور مخلوقات باشد معین فرمود: و آن ماده
~~و مایه را تهیئه آن داده که هر وقت که چند فیض از صفات او فایض خواهد شد، از آن
~~ماده نیز استعداداتی که مناسب آن فیوض3 باشد3 به ظهور پیوندد تا لایق قابلیت آن
~~فیوض شوند و فیوض صفات او با آن قوابل متصل گردند، خواه به واسطه و خواه
~~بی و اسطه، و و جود مخلوقی ظاهر گردد. و آنچه حق تعالی فرموده که (فاذا سویته ونفخت
~~فیه من روحی» 5 اشاره6 بدین معنی است.
# و مثال این چنان تصور باید کرد که اگر پادشاهی خواهد که آلتی چند از زر بسازد، با
~~آن که او را بندگان و خدمتکاران و رعایای زرگر بسیار باشند و علم زرگری و ساختن آن
~~آلات که غرض پادشاه باشد در طبع ایشان بالقوه مرکوز باشد: اما پادشاه را برای حصول
~~غرض خویش و آن که تا علم زرگری ایشان و فایدهآ آن از قوت به فعل رسد، ضرورت
~~گردد که7 البته زر حاصل کند. و هر وقت که خواهد آلتی معین بسازد، علم زرگری در
~~ایشان به و اسطه زر از قوت به فعل تواند رسید، و در زر که محل آن است به ظهور تواند
~~پیوست. و چون چنین باشد، در اول جهانگیری بر پادشاه واجب شود که همچنان که
~~اسباب پادشاهی8 و فرمان روایی خود مرتب گرداند، کانهای زرنیز بادید کند و با تصرف
~~خود گیرد تا به وقت حاجت زر از آنجا بیرون آرد و ساختن آلات و اوانی که غرض او
~~بوده باشد به حصول پیوندد.
~~در این مثال پادشاه به مثابت باری تعالی است، و بندگان زرگر که به بندگی پادشاه
~~مخصوص باشند به مثابت صفات او، و علم زرگری که در ایشان موجود باشد - لکن
~~وجودی ذهنی - به مثابت فیوض که در صفات او موجود باشد و آن در خارج وجود ms419

PageV01P446

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0447.png)

~~نیافته باشد، و کان زر به مثابت1 قابل اول که مبدا تمامت قوابل باشد، و زر به مثابت2
~~قوابلی که میان مبدأ قوابل و قابل هر موجودی و سایط باشند. و هر وقت که پادشاه
~~خواهد که3 آلتی بسازند، به حسب مناسبت حال آلت و مناسبت ظهور علم زرگری از آن
~~زر4 مقداری که لایق آن چیز باشد بردارند و اثر علم زرگری در آن زر به ظهور پیوندد و
~~غرض پادشاه از آن حاصل آید.
~~و این معنی و جواب که گفتیم موقوف است بر آن که مسلم دارند که واجب الوجود
~~تعالی و تقدس فاعل مختار است.
# و هر چند ما در این معنی فصلی مشبع نوشتهایم، و آن فصل هم در این رساله بر عقب
~~این فصل میآید؛ اما چون پیش از5 تقریر [535] آن6 به این بحث مشغول گشتهایم،
~~واجب چنان باشد که هر کس این سؤال کند اول7 مسلم دارد که واجب الوجود عزو علا
~~فاعل مختار است؛ با آن که ما توفیق میان سخنان اهل کلام و اهل حکمت8 دادهایم، و
~~گفته و به برهان ثابت کرده که هر دو هست؛ و بعد از تسلیم9، این جواب مطالعه کند تا او
~~را هیچ شبهتی در این معنی نماند. و چون این معانی دانسته باشد و به غور آن رسیده، با
~~سر انکار خود رود و به بحث آن که واجبالوجود فاعل مختار است یا موجب بالذات
~~مشغول شود. و چون10 با سر بحث و انکار خود رود، فصلی که متعاقب این فصل میآید
~~مطالعه کند تا او را معلوم گردد که واجب الوجود تعالی و تقدس فاعل مختار است.
~~و جواب این ضعیف اقناعی نیست؛ بل11 معقول و مبرهن است و مشتمل بر فواید
~~بسیار. چه، از12 مضمون جواب13 که در ماقبل گفتهایم و مثال که14 آورده و احوال زرو زرگر

PageV01P447

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0448.png)

~~تمتیل ساخته و حال جنین از کون نطفه و علقه ms420 و مضغه و عظام به دلیل آن ساخته، حال1
~~فیض و فیاض و آن فیض که در مقدمه گفته ایم2 که موجودی ذهنی است و پیش از افاضت
~~در خارج وجود ندارد، و آن که فیض عین ذات فیاض است یا زاید است بر ذات فیاض، و
~~آن که افاضت او بر چه وجه است و و سایط در آن چگونه بادید میآید، و باز در و سایط
~~هم از آن قوت و خاصیت که در فیاض اول موجود است بر چه وجه موجود میگردد. و
~~آن که قوابل چه چیز است و از کجا بادید آمده، و قوابلی که میان مبدا قوابل هر مخلوقی
~~و سایط شدهاند چگونهاند، و اتصال فیوض به قوابل چگونه میتواند بود، و وجود
~~مخلوقات از ایتلاف و اتصال ایشان بر چه وجه بادید میآید، معلوم میشود3. و معانی
~~مذکوره مشتمل است بر تمامت این فواید4 که ذکر رفت.
# و چون حقیقت ایتلاف و کمیت و کیفیت آن و شرح قوابل به بسطی تمام گفته شدو آن
~~معانی معلوم گشت، اکنون به تقریر تقسیم مراتب موجودات که در ماقبل بشرح و بیان آن
~~وعده داده بودیم مشغول شویم؛ و بعد از فراغ آن با سر مبحث اول رویم.
~~میگوییم هر مخلوقی که بهواسطهآ ایتلاف روحانیات موجود است از دو قسم بیرون
~~نیست؛ یا سفلی است یا علوی.
# اما قسم سفلی منحصر است در چهار مرتبه: مرتبه جماد، مرتبه نبات، مرتبهآ حیوان.
~~مرتبهآ انسان.
~~و مرتبهآ جماد آن است که فیوض صفات اربعهآ مذکوره به حسب مناسبت قوابل
~~مذکوره، یعنی احوال عناصر، تهیئه افاضت یافته وهمچنین قوابل مذکوره جهت آن
~~فیوض معد و مهیا گشته باشد تا معأمعا متصل شده فیوض مؤتلفه و اجزاء عناصر مرکب

PageV01P448

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0449.png)

~~شوند و همه معأمعا کشی واحد گردند و به حسب مناسبت با قوابل پیوندند. و به غیر از
~~صفات مذکوره و قوابل آن هیچ1 چیز دیگر در آن ms421 مرتبه تصور نشاید کرد؛ بلی2 اختلافی
~~که در مراتب جماد واقع است از شدت و ضعف صفات مذکوره و اجزا که قوابل آن
~~صفاتاند تواند بود، نه از سببی دیگر. و به موجبی که در ماقبل گفته شد، هر یک از آن
~~مناسب یکدیگر باشند؛ اگر صفات قوی افتاده باشد قوابل مناسب آن هم قوی باشد3، و
~~اگر ضعیف افتاده باشد ضعیف.
~~و مرتبهآ نبات آن است که صفات اربعهآ مذکوره و قوابل آن در آن مرتبه موجود باشد
~~مع شیء زائد، که آن قوای نامیه و غاذیه3 است؛ و ایتلاف صفات مذکوره و اتصال آن به
~~قوابل بر این وجه تواند بود.
# و مرتبهآ حیوان آن که صفات اربعهآ مذکوره و قوابل و قوای غاذیه و نامیه و ماسکه5 و
~~هاضمه و دافعه در آن مرتبه موجود باشد مع شیء زائد، که آن حواس ظاهره و باطنه [و
~~حرکت طبیعی و حرکت ارادی است.
# و در این سه مرتبه6 نیز صفات چهارگانهآ مذکوره و ترکب عناصر]7 با همدیگر هم بر
~~آن موجب باشد که در مرتبهآ جماد تقریر رفت. چه، گفتیم که هر چه در جماد هست در
~~این دو مرتبه نیز هست مع شيء زائد؛ و چون چنین باشد، از آن روی که آنچه در جماد
~~باشد در این مراتب8 نیز باشد، بالضروره باید که ایتلاف فیوض9 صفات اربعه و ترکب
~~عناصر در آن مرتبه هم بر آن وجه باشد. و لازم نیست که صفاتی دیگر که زاید باشد بر
~~این صفات و هر یک از این مراتب سهگانه به آن موصوف باشند، هم بر این وجه ایتلاف
~~کرده باشند و با صفات مذکوره معأمعا مؤتلف شده و به قوابل پیوسته. چه، شاید که میان

PageV01P449

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0450.png)

~~ایتلاف آنها و اتصال ایشان به قوابل، و میان ایتلاف1 صفات مذکوره و اتصال آن صفات به
~~قوابل تقدیم و تأخیری2 باشد. بل در ایتلاف صفات اربعهآ مذکوره و اتصال آن ms422 صفات3 به
~~قوابل هیچ تقدیم و تأخیر نتواند بود؛ و [در] تمامت مراتب، خواه در مرتبهآ جماد و خواه
~~در مرتبهآ نبات و خواه در مرتبهآ حیوان و خواه در مرتبهآ انسان، ایتلاف صفات مذکوره و
~~اتصال آنها به قوابل معأمعا باشد.
# و هر صفت از صفات دیگر که به یکی از این مراتب متصل شود، اگرچه شاید که میان
~~اتصال آن به قوابل و اتصال2 صفات اربعه تقدیم [و] تأخیری باشد، اما این5 نیز هم براین
~~وجه تهیهآ ایتلاف یافته باشد و با دیگر صفات به حسب مناسبت تعارف کرده معامعا
~~مؤتلف شود و به قوابلی پیوندد که به صفات اربعه موصوف شده باشد. مانند نطفه انسان
~~و دیگر حیوانات، که در حالت نطفگی به صفات چهارگانه موصوف بوده باشد و اتصال
~~فیوض صفات مذکوره به قوابلی که تهیهآ قبول آن صفات یافته باشند و جهت نطفه مهیا
~~گشته معامعا بوده باشد. و بعد از آن در حال افتادن نطفه در رحم، فیوض صفاتی که
~~مناسب آن نطفه باشد، و نطفهآ مذکوره جهت قبول آن فیوض تهیه یافته، با هم
~~تعارف کرده به نطفه پیوندند. و پیوستن فیوض مذکوره به نطفه و افتادن نطفه در رحم
~~معأمعا باشد.
~~و اگرچه بعضی نطفه آن تواند بود که فیوض صفاتی که زاند6 باشند بر صفات اربعهآ
~~مذکوره بدان پیوندند، اما ناپیوستن آن فیوض به نطفه نه از عدم تهیه و تناسب فیوض و
~~نطفه باشد، بلکه ناپیو ستن آن بدین به7 واسطةآ امری خارجی تواند بود یعنی به واسطهآ آن
~~که مانعی روی نموده باشد و آن مانع موجب ناپیوستن آن بدین شده.
~~و آنچه گفتیم که8 نطفه در حالت نطفگی به صفات چهارگانه موصوف بوده باشد و
~~اتصاف قوابلی که قابلیت نطفگی داشته باشد به صفات مذکوره و صورت نطفگی بدین
~~قانون معامعا بوده باشد، امری حقیقی است؛ و نشاید که تصور کند که چون نطفه به

PageV01P450

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0451.png)

~~مراتب ms423 بسیار به محل نطفگی میرسد، و مع هذا هم در مرتبهآ اول که عناصر با هم امتزاج
~~یافته باشند به صفات اربعهآ مذکوره موصوف شده، پس چگونه توان گفت که اتصال
~~صفات مذکوره به نطفه و قوابل نطفه محل نطفگی یافتن معامعا باشد؟ چه، در ماقبل1
~~این بحث، در آن موضع که بحث قوابل میکردیم و حال زرگر و کوزه به نظیر آورده
~~بودیم، رفع این شبهه2 کردهایم؛ و3 آنجا بشرح گفته که لازم نیست که اگر کسی خواهد که
~~کاسهای4 زر مثلا بسازد، آن کاسه در حال ساخته شود حو به صفات اربعه موصوف
~~گردد؛ بلکه کاسه بتدریج ساخته شود 5. اما هر مطرقهای6 که بر آن زنند، آن زر
~~مضروب هیأتی و شکلی دیگر گیرد؛ و در حالت آن ضرب تشکل آن به شکلی که
~~اقتضای وقت کند، و اتصال صفات مذکوره بدان شکل7 معأمعا باشد تا وقتی که کاسه
~~تمام شود. و چون کاسه تمام شود، تمام شدن کاسه و اسم کاسگی بر آن افتادن و به
~~صفات اربعه موصوف شدن معأمعا تواند بود.
# و چون ما این معنی در ماقبل بدین و جه گفتهایم، در این صورت نیز تصور باید کرد، و
~~بباید دانست که نطفه در حالت نطفه شدن و اسم نطفگی بر آن افتادن به صفات اربعه
~~موصوف شود معأمعا. و چون به صفات اربعه موصوف شده باشد، بعد از آن به حسب
~~مناسبت فیوض صفاتی چند دیگر که مناسب اتصال بدان نطفه باشد بدان پیوندد؛ اما8
~~اگر مانعی خارجی نباشد؛ و اتصال آنها نیز معأمعا تواند بود.
# و مرتبهآ انسان9 آن که صفات مذکوره و قوای10 غاذیه و نامیه و هاضمه و ماسکه و
~~دافعه و دیگر حواس ظاهره و باطنه و حرارت غریزی و حرکت ارادی در آن موجود
~~باشد، مع شيء زائد که آن قوت ناطقه است. و قوت ناطقه عبارت است از آنچه ادراک
~~کلیات تواند11 کرد.

PageV01P451

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0452.png)

# [قسم علوی ms424 نیز در چهار مرتبه منحصر است]
# اما قسم علوی همچنین منحصر است در چهار مرتبه، به موجبی که ذکر خواهد رفت.
~~و علویات را نیز به موجب سفلیات بسایط هستند که اصل وجود ایشان از آن تواند بود، و
~~تا وقتی که صفات چهارگانه فایض نشوند و به آن قوابل نپیوندند و جود علویات صورت
~~نبندد1. و اگرچه بعضی مردم بر این سخن انکار کنند و مراتب علویات زیاده2 از این در
~~تصور آورند، یا گویند که چون علویات مرنی نیستند چگونه توان دانست که مراتب
~~ایشان چند است و کیفیت آن چگونه؛ لکن چون به دلایل و براهین به ثبوت رسانیم،
~~انکار نتوانند کرد و بالضروره مسلم دارند.
# و دلیل آن بر دو وجه است: عقلی و نقلی.
# دلیل عقلی آن که چون ثابت کردیم که هیچ موجودی بی صفات اربعهآ مذکوره3 نتواند
~~بود، و صفات اربعه بی قوابل که بدان پیوندند وجود نتوانند یافت؛ و4 همچنین ثابت
~~کردیم که قوابل از راه مناسبت میباید که چهار باشد، و الا خلاف قاعده افتد؛ و در
~~مرکبات سفلی بازنمودیم که همچنان که فیوض صفات چهارند، قوابل نیز چهارند و
~~مراتب چهار؛ پس اگر در علویات خلاف این تصور کنیم همان عدم تناسب و تعارف لازم
~~آید. و چون عدم [536] تناسب و تعارف لازم آید، به موجبی که در مقدمه ثابت کردیم،
~~عدم ارادت لازم آید. و چون عدم ارادت لازم آید، به دلیلی که در سابق گفته شد، عدم
~~مخلوقی که مشاهده می رود که موجود است لازم آید -هذا خلف و محال.
# و دلیل نقلی آن که چون حق تعالی فرموده که (ما تری فی خلق الرخمن من تفاوت)5:
~~و تفاوت در این صورت اعم است از آن که گویند که در حق یک خلق معین گفته، پس
~~واجب که6 در حق عموم مخلوقات گفته باشد؛ باید که در خلقت مخلوقات هیچ تفاوت
~~نباشد. و چون ما میبینیم که ms425 مخلوقات متفاوت افتادهاند، هم به حسب جنسیت و هم به
~~حسب نوعیت و هم به حسب صنفیت و هم به حسب شخصیت، اگر عدم تفاوت نه در
~~اصل خلقت تصور کنیم خلاف فرمودةآ حق تعالی باشد. چه، تفاوتی که میان مخلوقات به

PageV01P452

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0453.png)

~~حسب جنسیت و نوعیت و صنفیت و شخصیت واقع است، بهواسطهآ آن که مشاهد و
~~معاین است، منکر نتوان شد. و چون در این صورت تفاوت واقع باشد و در اصل خلقت
~~نیز1 مسلم دارند و گویند شاید که تفاوت باشد؛ پس حکم آیت (ما تری فی خلق الرحمن
~~من تفاوته ظاهر نتواند بود؛ و این معنی خلاف معتقد باشد. و چون چنین باشد، پس
~~به حکم این دلیل و به حکم دلیل ماقبل که به برهان عقلی ثابت کردهایم، لازم آید که
~~مراتب علویات مانند مراتب سفلیات بر چهار قسم باشد، و زیادت و نقصان در آن
~~صورت نبندد.
# و مراتب علویات که در ماقبل بشرح آن و عده داده بودیم بر این موجب است: مرتبهآ
~~افلاک، مرتبهآ کواکب، مرتبهآ ملاثآکهآ غیرمقربه، مرتبهآ ملائکهآ مقربه2.
# اما مرتبهآ افلاک ادنای مراتب علویات باشد، و در ازاء مرتبهآ جماد بود مر سفلیات را. و
~~از صفات باری سبحانه و تعالی به غیر از صفات اربعهآ مذکوره در آن نباشد، همچنان که
~~در عالم سفلی جمادات را است. و قوابل آن صفات [که] ماهیت افلاک تواند بود، و در
~~ازای عناصر باشد مر جمادات را، باید که چهار چیز باشد؛ و آن چهار چیز باید که مانند
~~عناصر که مادهآ وجود سفلیاتاند دو لطیف باشد و دو کثیف؛ یعنی دو در ازای آتش و
~~هوا باشد که لطیفاند، و دو در ازای آب و خاک که کثیفاند. و لطیف و کثیف علویات
~~الطف باشند از لطیف وکثیف سفلیات.
# و اگر نه آن بودی که بعضی از قوابل علویات مانند آب و خاک، که ماده سفلیاتاند،
~~کثیف بودندی، اجرام ms426 علوی مرئی نبودی؛ چه، لطیف مرئی نباشد؛ جهت آن که مراد از
~~لطیف جسمی است که آن را نتوان دید.

PageV01P453

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0454.png)

# و اگر قایلی گوید که آنچه گفتی که لطیف علویات از لطیف سفلیات الطف باشد
~~مسلم، اما آنچه گفتی که کثیف علویات از کشیف سفلیات الطف است خلاف واقع
~~مینماید. چه، کثیف علویات از لطیف سفلیات نیز الطف باشد؛ بدان دلیل که هر چه ما
~~می بینیم که1 الطف است میل آن به جانب بالا است و مرکز آنها فرود مرکز افلاک، و
~~افلاک2 بالای آن. پس3 اگر قوابل علویات مطلقا الطف از عناصر که مواد مرکبات
~~سفلیاند نبودی، مدار ایشان بالای موضع اینها صورت نبستی.
# گوییم لانسلم که به مجرد آنچه اجرام علوی بالای اجسام سفلی باشند، لازم آید که
~~کثیف علوی از لطیف سفلی الطف باشد. چه، اگر کثیف علوی از لطیف سفلی الطف
~~بودی، بایستی که علویات مرئی نبودندی.
# جهت آن که چون آتش و هوا که لطیف سفلیاتاند، بهواسطهآ لطافت مرئی نیستند،
~~پس اگر کثیف علویات از اینها الطف بودندی -و لطیف این خود4 هرآینه الطف باشد از
~~آن - بایستی که علویات از غایت لطافت مرئی نبودندی؛ و مرئیاند، و با آن که مرنیاند
~~لون دارند.
# و اگر قایلی گوید که افلای را لون نیست؛ از آن جهت که بسیطاند، و بسیط رالون
~~نباشد؛ و اینچه5 ما میبینیم و میپنداریم که لون افلاک است، نه لون افلاک است؛ بل لون
~~و بخارات و دخانات است که از زمین متصاعد شده.
# گوییم لانسلم که افلای بسیط حقیقیاند. چه، به موجبی که ما در رسالهآ فیض و بسیط
~~به برهان ثابت کردهایم که بسیط حقیقی در خارج وجود ندارد؛ و چون بسیط در خارج
~~وجود ندارد، لازم آید که افلاک مرکب باشد؛ و هر آنچه مرکب باشد لون داشته باشد و
~~از اینجا اثبات قول متکلمان لازم می شود در آنچه گفتهاند که اجرام علوی قابل ms427 خرق 6و
~~لتیام اند7 و طی8 آن ممکن، چنان که حق تعالی فرموده که (یوم نطوی السماء کطی التجل
~~لکشب»9 و نیز افلای مزیناند، و هر چه مزین باشد، هرآینه آن رالونی بود.

PageV01P454

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0455.png)

# چه، قوت باصره جز احساس لون و شکل احساسی دیگر نتواند1 کرد. و چیزی که
~~لون عارض آن شود، هرآینه مجسم و ملون تواند بود. و هر چیز که مجسم بود و لون
~~داشته باشد، نتوان گفت که لطیف است. چه، لطیف از این عوارض مبرا و معرا تواند بود.
~~و دلیلی روشنتر از اینچه گفتیم بر این معنی که کثیف علویات از لطیف سفلیات
~~آلطف نیست، آن است که اگر آلطف بودی بایستی که اجرام سماوی قطعا در نظر نیامدی؛
~~و اینچه آشکال اجرام سماوی مشاهده میافتد و باصره آن را ادراک میکند، بایستی که
~~آتش و هوا در نظر آمدی، و آن هر دو مرئی بودندی، به دو وجه: یک وجه آن که چون
~~آتش و هوا به ما نزدیکترند از اجرام سماوی، دیدن ایشان عقلا آولی بودی. و وجه
~~دیگر آن که چون گویند که کثیف افلاک الطف از لطیف سفلیات باشد، چگونه صورت
~~بندد که چیزی که آلطف باشد مرئی و محسوس بود و چیزی که کثیف باشد2 نامحسوس
~~و نامرئی.
# و آنچه علویات بالای سفلیاتاند نه از آن جهت است که لطیف علویات «الطف
~~است از لطیف سفلیات؛ بل بدان سبب علویات »3 بالای سفلیاتاند که موضع طبیعی
~~ایشان آنجا است. و هیچ4 کس نتواند گفت که چرا موضع ایشان آنجا است؛ چه، اگر
~~تصور کنند که موضع ایشان جایی دیگر بودی، همین سؤال لازم آمدی. و آنچه گفتهاند
~~که کل سوال منقلب فهو باطل اشارت بدین معنی است.
# و چون لطیف علویات آلطف است از لطیف سفلیات، و از راه الطفیت میل بالا کرده؛
~~و نیز علویات از راه عظمت و بزرگی اقویاند از سفلیات؛ پس از آن جهت ms428 که الطف
~~علویات اقوی است از آلطف سفلیات، جاذبهآ مناسبت تعارف و ایتلاف لطیف علویات
~~کثیف را جذب کرده باشد و در مرکز خویش با آن مؤتلف شده.
# و اگر قایلی اعتراض کند و گوید5 چون تناسب و تعارف از هر دو طرف تواند بود و
~~مناسبت و ارادت و ایتلاف از هر دو جانب است، چرا جاذبهآ لطیف کثیف را جذب کرده
~~نه کثیف لطیف را؟

PageV01P455

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0456.png)

# گوییم که مجرب و مشاهد و مقرر و معین است که قوت لطیف زیادت از قوت کثیف
~~ای باشد؛ چنانچه هرگاه که اندک حرارتی در آب اثر میکند بتدریج آن را جذب میکند،
~~تا به حدی که در بعضی صور به جایی رسد که هیچ از آب نماند. و همچنین چون قوت
~~ناریت1 در خاک نیز اثر کند، آن را به طریق دخان3 بتدریج به خود میکشد و به جانب بالا
~~میبرد، و آن رکن دوگانه مانع جاذبهآ حرارت نمیتوانند شد، و به طریق قسر3 با آن
~~حرکت میکنند به جانب بالا تا وقتی که به سبیل برف و باران و غیره از آتش جدا میمانند
~~و آتش میل مرکز خود میکند. و چون چنین باشد که4 قوت لطیف زیادت از قوت کنیف
~~بود، پس لطیف کثیف را جذب کند نه کتیف لطیف را. و آنچه فلک اثیر5 مماس فلک قمر
~~است هم مبنی6 بر آن معنی است که بعضی از قوابل علویات کثیفاند، و کثیف علویات
~~از لطیف سفلیات آلطف نیست؛ چه، اگر آلطف بودی مانع عروج آتش نتوانستی شد.
# و اگر قایلی گوید لانسلم که فلک قمر مانع عروج آتش شده است؛ چه، مرکز آتش
~~خود همانجا است؛ و چون مرکز او آنجا باشد، در مرکز خود قرار گیرد.
# گوییم به اتفاق تمامت حکما مرکز جز یک نقطهآ موهوم نیست؛ و کرة اثیر که مماس
~~فلک قمر است زیادت از نقطهآ موهوم تواند بود. و نیز میبینیم که هر ms429 چیز که میل مرکز
~~دارد، چیزی دیگر مانع آن شده است؛ چنانچه همه اجزای ارضی در میل به مرکز مانع
~~اجزای ارضی شده، یعنی زمینی که به مرکز نزدیکتر است مانع میل زمینی که از مرکز
~~دورتر است شده، و مطلق کره زمین مانع میل آب به جانب مرکز آن گشته، و علی هذا. و
~~چون چنین باشد نتوان گفت که آتش مطلقا در مرکز خویش قرار گرفته است، و هیچ
~~جزوی از اجزای ناری نمانده که7 مایل مرکز باشد؛ بلکه تمامت اجزای [527] ناری به
~~مرکز خود مایل باشند، و در آن میل ارادتی و عشقی داشته باشند که حکما آن را میل
~~طبیعی خوانند؛ و به واسطه موانع به آن نتوان رسید.

PageV01P456

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0457.png)

# اما مرتبهآ کواکب بالای مرتبهآ افلاک است. و کواکب در عالم علوی به مثابت نبات در
~~عالم سفلی. و همچنان که صفات و عناصری که در جماد موجود است در نبات نیز
~~موجود است مع شيء زائد، به موجبی که شرح آن گفته شد، تمامت صفات و قوابلی که
~~در افلاک موجود است در کواکب نیز موجود است مع شیآ زائد، که آن نور و خواص هر
~~کوکبی است. و به موجبی که تقریر کردیم که کثیف مرتبهآ اعلی آلطف باشد از کثیف مرتبهآ
~~ادنی و لطیف آن آلطف از لطیف این، کثیف کواکب نیز الطف باشد از کثیف افلاک، و
~~لطیف الطف. و آنچه کواکب نورانیاند از این جهت است که لطیف آن الطف است از
~~لطیف این، حو کثیف آن الطف از کثیف این -1.
# اما مرتبهآ ملائکهآ غیر مقربه بالای مرتبهآ کواکب است. و ایشان در عالم علوی به مثابت
~~حیواناتاند در عالم سفلی. و همچنان که صفات و عناصر و قوی که در نبات موجود
~~است در حیوان نیز موجود است مع شيء زائد، تمامت صفات و قوابل و خواصی که در
~~کواکب موجود است در ملاثکه نیز موجود است مع شيء ms430 زائد که آن علوم ملایکه است.
~~و اگرچه بعضی حکما گفتهاند که اجرام سماوی عالماند، اما علم ایشان به نسبت با علم
~~ملاتکه کمتر تواند بود. و به موجبی که گفتیم که چون لطافت قوابل ایشان به کمال رسیده
~~است و لطافت کثافت آن دو قابل که از راه مناسبت کثیف باشند هم به کمال رسیده،
~~ایشان مرئی نیستند و رؤیت ایشان ناممکن است. و از این مقدمات مذکوره لازم میآید
~~که ملایکه اجسام باشند، چنانچه مذهب متکلمان است.
# اما مرتبهآ اعلی، که آن مرتبهآ ملایکهآ مقربه است و بالای مراتب سایر ملایکه. و ایشان

PageV01P457

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0458.png)

~~در عالم علوی همچناناند که انسان در عالم سفلی. و همچنان که صفاتی و عناصری و
~~قوایی نیز که در حیوان موجود است در انسان موجود است مع شی زاند1، صفاتی و
~~قوابلی و خواصی که در ملایکه3 غیر مقربه موجود است در ملایکه مقربه نیز موجود
~~است مع شی زاند که آن قرب است با حضرت ربوبیت، که اهل عرفان آن را عالم
~~جبروت گویند.
~~و اگر غافلی را تصور افتد که مراتب ملایکه تمامت یکی است، و تفاوتی که میان
~~ایشان نهادهایم و آنچه بعضی را در عالم علوی به مثابت حیوان در عالم سفلی فرض
~~کردهایم مسلم ندارند، تصوری خطا کرده باشند. چه، چنان که حیوان اسم جنس است و
~~انسان در تحت آن داخل، و به اتفاق تمامت حکما یک مرتبه از مراتب موجودات سفلی
~~حیوان را است و یک مرتبه انسان را، ملایکه نیز اسم جنس است و شامل بر مقربه و
~~غیر مقربه. و یک مرتبه از مراتب علویات ملایکهآ غیرمقربه را است، و یک مرتبه مقربه را.
~~و حکما بدین قایلاند. اگرچه به این عبارت و این اصطلاح نمیگویند؛ لکن تمامت بر
~~آن متفقاند که عقل کل که معلول علت أولی است غیر دیگر عقول است، با آن که تمامت
~~را عقل میگویند. و از این ms431 معنی معلوم میشود که ملایکهآ مقربه در عالم علوی به مثابت
~~انساناند در عالم سفلی.
~~و چون این معانی مقرر گشت و معلوم شد، هر کس که او را معرفتی باشد داند که از
~~مضمون ادله و براهین و اقاویل ما ثابت گشت که همچنان که مراتب موجودات سفلی بر
~~چهار قسم است، مراتب موجودات عالم علوی نیز بر چهار قسم است؛ و هر یک مراتب
~~از روی مناسبت به حکم آیت (ما تری فی خلق الرخمن من تفاوت)3 مثل و شبه مرتبهآ
~~دیگرند؛ یعنی ادنی4 مراتب علویات ماند ادنی5 مراتب سفلیات، و اعلای مراتب
~~علویات مانند اعلای مراتب سفلیات، و اوساط این مانند اوساط آن؛ و در قاعده خلقت.
~~که بر یک وتیره6 است، هیچ تفاوت واقع بل ممکن نیست.

PageV01P458

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0459.png)

~~و هر چند سخن به تطویل انجامید و در اثنای بحثی که بدان مشغول بودیم، یعنی
~~بحث فیوض که پیش از افاضت بر چه وجه باشد و بعد از افاضت بر چه وجه و در حالت
~~افاضت چگونه ببسیار سخنان دیگر گفته آمد؛ اما از مضمون این فصل و فحوای تقریر و
~~بیان ما معلوم گشت که فیوض پیش از افاضت چگونه باشد و بعد از افاضت چگونه، و در
~~حالت افاضت به چه وجه فایض گردند، و چگونه به قوابل پیوندند، و قوابل چه چیز
~~است، و ایتلاف فیوض با هم کم از چند متصور نمیتواند بود، و فیض کدام صفت است
~~که در تمامت مخلوقات باشد، و کدام فیض است که در بعضی باشد و در بعضی نباشد.
# و چون این معانی معلوم گشت، اکنون به بیان آن که فیض عین ذات فیاض است یا زاند
~~است بر آن مشغول شویم.
# می گوییم در آن شک نیست که این مسئله از مشکلات مسایل است و حکمای متکلم
~~و حکمای2 متقدم در آن خلاف کردهاند و دعوی هر یک در آن باب به وجهی دیگر
~~است؛ ms432 و تا غایت وقت هیچ یک از آن دو طایفه دلیلی قطعی، چنانچه بالضروره هر یک
~~را3 از ایشان مسلم باید داشت، به طریق الزام نگفتهاند و بیانی که در آن هیچ سخن نماند
~~نکرده، و نزاع و اختلاف در4 میان ایشان بر قرار مانده است. و مدعای هر طایفهای از
~~ایشان به وجهی دیگر است.

PageV01P459

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0460.png)

# اما مدعای متکلمان در این معنی آن است که میگویند که1 حق سبحانه و تعالی را
~~صفات هست؛ بعضی سلبی، چنان که جسم نیست، و جوهر و عرض نیست. و در حیز و
~~مکان نیست، و او را مثل و نظیر نه2، و بعضی ثبوتی، چنان که عالم است به همه چیزها، و
~~قادر است بر همه، و حی و مرید است، و باقی و سمیع و بصیر است. و بعد از آن که اتفاق
~~کردهاند بر آن که موصوف است به این صفات، خلاف کردهاند که این3 صفات ثبوتی عین
~~ذات او است یا زائد است بر ذات او.
# اهل سنت و جماعت بر آناند که این صفات زاید است بر ذات او، و معنیاش آن
~~است که عالم است به علمی که قائم باشد به ذات او، و قادر است به قدرتی که به ذات او
~~قائم باشد. و همچنان ارادت مر4 صفات او را تابت میکنند.
# و معتزله میگویند که حاین صفات بر ذات او زاید نیست. و حکما نیز در این بحث با
~~ایشان موافقاند، و میگویند که نشاید که»5 این صفات ثبوتی غیر ذات او باشد؛ جهت
~~آن که اگر چیزی دیگر باشد زاید بر ذات او، هرآینه ممکن تواند بود؛ و هر چه ممکن
~~باشد، او را علتی باید؛ و علت آن صفت یا ذات واجب الوجود باشد یا غیر او.
# و قسم اول محال است به دو سبب: یکی آن که اگر ذات واجب الوجود باشد، لازم آید
~~که از آن ذات در یک مرتبه ms433 بیش تر از واحد صادر شده باشد؛ و این قاعده مقرر است که
~~الواحد لا یصدر عنه إلا الواحد. و دوم آن که اگر آن6 صفت زاید باشد و به ذات او قائم و
~~ذات او علت آن، لازم آید که یک ذات7 به نسبت با یک چیز هم فاعل باشد و هم قابل؛ و
~~این نیز محال باشد. چه، این قاعده مقرر است که قابل فاعل نباشد.
~~و قسم دوم نیز محال است؛ چه، اگر علت آن صفت غیرذات او باشد، لازم آید که او
~~در آن صفات به غیر محتاج باشد، و هر چه چنین باشد نه واجبالوجود باشد: و این
~~محال است که واجب الوجود واجب الوجود نباشد.
~~و این سخن بر قواعد متکلمان باطل است به چند8 وجه:

PageV01P460

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0461.png)

# اولا آن که بعضی از ایشان منع میکنند که لانسلم؛ که اگر آن صفات ممکن باشد،
~~محتاج به علت باشد. و میگویند که این وقتی بودی که آن صفات محدث بودی؛ چه،
~~علت احتیاج به مؤثر حدوث است نه امکان. و دیگران که1 مسلم دارند که علت احتیاج
~~امکان است، میگویند که آن صفات چون زاید باشد، ممکن باشد و به علت محتاج
~~بود2؛ اما علت آن ذات او باشد؛ و آن هر دو قاعده که، الواحد لایصدر عنه الا الواحد و آن
~~که القابل لایکون فاعلا باطل است.
# و اما3 دلیلی که علما4 بر وحدانیت گفتهاند بر این منوال است که اگر واجبالوجود تعالی
~~و تقدس نه یکی باشد، و دو فرض کنند، لازم آید که هیچ یک واجبالوجود نباشد؛
~~جهت آن که از آن تقدیر لازم آید که هر یکی مرکب باشد از مابه الاشتراک که وجوب
~~وجود است و از مابه الامتیاز که نفس او باشد. [538] و هر چه مرکب باشد واجبالوجود
~~نباشد؛ به سبب آن که هر مرکبی محتاج باشد در وجود به جزو او که غیر او است؛ و هر
~~چه ms434 در وجود به غیر او محتاج باشد ممکن بود نه واجب. پس اگر واجب الوجود نه یکی
~~باشد، لازم آید [که]5 واجب الوجود واجب الوجود نباشد؛ واین محال است.
# این است خلاصهآ آنچه ایشان گفتهاند. اما آنچه این ضعیف را در خاطر آمده است:
# اول لطیفهای بر تصدیق قول علما در آنچه میباید که واجبالوجود یکی باشد.
# میگوییم که اگر به غیر از یک واجب الوجود تعالی و تقدس واجبالوجودی چند
~~تصور کنند، بعد از آن که به موجبی که به براهین واضحه ثابت گردانیدیم که محال باشد،
~~بسیار فساد که ذکر آن به تطویل انجامد عقلا لازم آید. و آنچه حق تعالی فرموده که
~~(لو کان فیهما الهة إلا الله لفسدتا فسبحان الله رب العزش عما یصفون)6 اشارت بدین
~~معنی است.

PageV01P461

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0462.png)

# دیگر جواب سؤال اثبات وحدانیت به طریق اول الاولینی در ماقبل گفته شده و نیز
~~در رساله کنزالمعانی که هم در این کتاب مدرج است مبسوط تقریر رفته؛ از آنجا
~~مطالعه کنند.
# و جواب آنچه احوال فیض چگونه است، به چند مقدمه احتیاج دارد، و تا مقدماتی که
~~این معنی به تقریر آن محتاج است بیان نکنند مقصود سخن معلوم نشود، خصوص
~~طایفهای را که چشم بصیرت ایشان به نور معرفت بینا نشده باشد. چه، هر حکیم اسمی و
~~هر عالم رسمی آن معانی چنان که باید درنتواند1 یافت.
# و آیت « یؤتی الحکمة من یشاء ومن یفت العکمة فقد أوتی خیر أ کثرأ وما یذکر إل أولوا
~~الألباب »2 اشارت بدین معنی است. و مقدماتی که به تقریر آن احتیاج میافتد این است:
~~مقدمهآ اول3 آن که به موجبی که در ماقبل تقریر رفته و مقرر و مبین گشته، بحقیقت
~~بباید دانست که هر وقت که از ادرای احوال علت عاجز آیند و از علت به معلول استدلال
~~نتوانند کرد، اگر از معلول به علت4 استدلال کنند همان غرض حاصل آید. و همچنین از
~~هر معلولی ms435 به علت آن استدلال توان کرد تا به علت أولی رسد؛ چه، مبرهن و محقق است
~~که هر تأثیری و قوتی که آن را به کمال نسبت توان کرد و در معلول باشد باید که به
~~اضعاف آن در علت باشد.
# مقدمهآ دیگر آن که چون هر چه به نسبت با ماتحت خود5 علت است به نسبت با مافوق
~~خود6 معلول است. و تفاوت میان هر چیز به نسبت با مافوق خود عظیم بسیار باشد؛ چه،
~~تاثیرات و قوای هر معلولی به نسبت با علت خویش بغایت7 اندک باشد. چنان که تفاوت
~~میان عظمت ماهی و اصناف و انواع آن و هر چیز که به ماهی تعلق داشته باشد8 و عظمت
~~بحر که سبب وجود ماهی است، با وجود آن که سبب حقیقی نیست، بیش از جد تواند
~~بود. و اگر کسی در تفاوت میان این دو قسم فکر کند، او را قلت و کثرت تائیرات و
~~صادرات معلول و علت معلوم شود و بداند که تاثیر هر معلولی به نبت با تاییر علت تا

PageV01P462

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0463.png)

~~چه غایت اندک و ناچیز نماید. چه، چون میان ماهی و بحر که سبب و جود اوست، با آن
~~که علتی تامه و سببی حقیقی نیست، چندین تفاوت متصور بل1 واقع است؛ پس میان
~~ماهی و آنچه علت تامهآ وجود او باشد تفاوت بیش از آن تواند بود2 که تصور توان کرد. و
~~چون در یک مرتبه چندین تفاوت ممکن است، پس اگر چند مرتبه عروج کنند و هر علتی
~~را به نسبت با مافوق خود معلول شمرند و تفاوت میان آن3 دو امر ببینند4 و در خیال آرند
~~و بعد از آن مرتبهآ ادنی را5 با مرتبهآ اعلی قیاس کنند، تفاوت و فرق نه چندان باشد6 که
~~کسی تصور آن7 تواند کرد یا فکر کسی بدان رسد8؛ بلکه عظمت آن تا به جایی رسد9 که
~~عظمت مرتبهآ اعلی نامتناهی باشد.
# و مثالی ms436 روشن در این معنی حکایت عرصهآ شطرنج و تضعیف10 آن است. چه، عرصهآ
~~شطرنج با آن که خانههای11 آن از شصت و چهار12 درنمی گذرد و حاصل خانه اول یک
~~خردل تصور میکنند و نسبت میان هر خانهای با خانهآ دیگر جز نسبت تنصیف13 و
~~تضعیف نیست، و در کثرت هیچ خانهآ اعلی به نسبت با ادنی جز مرتبهآ تضعیف ندارد:
~~چون به خانهآ آخرین میرسد کثرت عدد و وفور حساب به جایی رسیده میباشد که
~~بآسانی فهم نمیتوان کرد.
~~و چون در خانهآ شطرنج که حاصل خانهآ اول یک خردل فرض میکنند و از مرتبهای تا
~~مرتبهای دیگر جز تفاوت تضعیف فرق دیگر نیست چندین تفاوت در حساب است، بل
~~متصور و واقع، پس به طریق آولی که تفاوت میان چیزی چند که تأثیر و صادرات آن امر
~~قوی و معظم باشد و یمکن که به زیادت از چندین مرتبه به علت آولی رسد و از هر
~~مرتبهای تا مرتبهآ دیگر فرق زیادت از آن باشد که از خردلی تا کوهی، بیش از حد حصر
~~تواند بود و هیچ کس بدان نتواند رسید، بلکه کثرت و عظمت مرتبهآ آخرین نامتناهی
~~باشد. و احوال و صفات نامتناهی او از این قیاس معلوم میشود.

PageV01P463

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0464.png)

# مقدمهآ دیگر آن که بر احوال مراتب مافوق خود واقف گشتن و ادرای آن کردن.
~~دشخوارتر1 از آن باشد که بر احوال ماتحت. چنان که گفتیم مبرهن است که هر تاثآیر که
~~در معلول باشد در علت نیز باید که2 هم از آن تأثیر بوده باشد، بلکه به اضعاف اضعاف3
~~آن. و در ماقبل گفته شد، و با وجود این برهان و قیاس عقلی مقرر و معین است. که
~~حق تعالی جهت ایضاح آن معانی و جهت آن که تا از احوال خلقت خود واقف گردند و از
~~خود و ماتحت خود استدلال به احوال آفرینش خود و اثبات ذات و صفات
~~واجب الوجود تعالی ms437 و تقدس توانند کرد4 و خواص انسان هر یک به حسب استعداد خود
~~از آن چیزی معلوم کنند و از آفرینش و آفرینندهآ خود بی خبر نمانند، میفرماید که (إن
~~فی خلق السموات والأزض واختلاف اللیل والنهار لآیات لأولی الالباب)و دیگر (سنرهم
~~آیاتنا فی الآفاق وفی أنفسهم) و دیگر (وفی الأزض آیات للموقنین وفی أنفسکم أفلا
~~تنصرون)7 و دیگر (الله الذی خلق سبع سماوات ومن الأزض مثلهن یتنزل الأمر بینهن
~~التعلموا أن الله علی کل شیء قدیر وأن الله قذ أحاط بکل شیء علما)8 پس بدین ادله و
~~براهین عقلی و نقلی که تقریر رفت باید که هرکس به قدر وسع و کوشش خود همواره
~~استدلال از معلولات به علل کنند تا به علت أولی رسد.
# مقدمهآ دیگر آن که چون بحث در علت أولی و فیاض اول الاولین است، و شناختن و
~~دانستن آن عظیم مشکل تواند بود و در بعضی اوقات و احوال علم هر کس بدان محیط
~~نگردد [تا] استدلال از علت به معلول کنند، پس به موجبی که گفتیم ضرورت شود از
~~معلول استدلال به علت کردن. و چون انسان اشرف مخلوقات است و صفات حق تعالی
~~در او بیشتر موجود است، از احوال او استدلال بر علت اولی کردن9 هرآینه آسانتر
~~باشد. چه، هر صفتی که در معلول نباشد، چگونه از آن استدلال بر علت توان کرد؟ و نیز
~~چون اکثر علتهای معظم که به علت اولی اقرباند آن است که احوال آن معاینه
~~نمی توان دید، «لاجرم صفاتی که در ایشان هست به واسطهآ آن معلوم میشود که در

PageV01P464

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0465.png)

~~معلول مییابند؛ چه1، چون علت نمیتوان دید »2 و حال آن معلوم نمیشود، اگر در
~~معلول نیافتندی3 وجود علت متصور نگشتی. و اگر در انسان و دیگر حیوانات اختیار
~~نبودی، و جود اختیار متصور نشدی و هیچ کس معنی اختیار خود فهم نکردی. مثل آن که
~~اگر کسی به رنج عنت4 گرفتار باشد ms438 و عنین5 از مادر زاده، او را از لذت مجامعت هیچ
~~خبری و وقوفی نباشد6.
~~و از حال اسما و کتابت که به انسان مخصوص است تمامت علویات و ملایکه را هیچ
~~معرفتی و7 وقوفی نیست؛ چه، آن امؤر و معانی در ایشان آفریده نشده. و از این جهت به
~~عجز اقرار کرده گفتند (سبحانک لا علم لنا إلا ما علمتنا إنک أنت العلیم الحکیم).
# و حیوانات که ایشان را بعضی از9 اختیارات هست بدان سبب بر بعضی اختیار و
~~حرکت و ارادت دیگر حیوانات وقوف یافتهاند که ایشان را علم به وجود اختیار حاصل
~~است10، و می دانند که ایشان قادرند بر ایذاء رسانیدن [539] و آن که به هنگام شکار و
~~غیره حیوانات از حرکات ایشان گریزان و هراسان میباشند و از11 آنچه در شکارگاه صف
~~کشند تا شکار کنند، ایشان را بعضی از مکاید و زحمت آن معلوم باشد و بر شمهای از آن
~~واقف باشند. چه، اگر بر آن مقدار واقف نبودندی، هراسان نشدندی. لکن از اندیشه و
~~تدبیرهای دیگر که ایشان را باشد حیوانات دیگر را بر آن هیچ و قوفی نباشد. جهت آن که
~~در آن معنی با انسان مشارکتی ندارند.

PageV01P465

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0466.png)

# و حکمتی دیگر به حکم آیت (الی اغظی کل شیء خلقه نم هدی»1 در آنجه حس و
~~حرکت و ارادت و اختیار که به انسان داده چیزی به دیگر حیوانات نیز داده آن است که تا
~~انسان از آن استدلال کند و خود را بشناسد و بداند که مرتبهآ او چه مقدار است و او
~~چیست، و به حکم «من عرف نفسه فقد عرف ربه» معرفت باری تعالی او را2 حاصل آید.
~~چه، چون مقرر است که از مرتبهآ مافوق استدلال کردن، به واسطهآ آن که مراتب مافوق
~~اکثر نامحسوس باشد و تصور حالات و کیفیات آن متعذر بود، هر کس را دست ندمد
~~حکمت چنان اقتضا کرده باشد که در مراتب ms439 ماتحت انسان صفتی چند آفریده باشد که
~~انسان بآسانی از آن استدلال تواند کرد و بدان و اسطه معرفت ذات خود و پروردگار خود
~~او را حاصل آید؛ خصوص چون فرموده که «کنت کنزا مخفیا فاردت ان اعرف فخلقت الخلق
~~لأعرف». جهت آن که خلقت الخلق لاعرف دلالت میکند بر آن که تمامت مخلوقات
~~واسطهآ شناختن او باشند.
# و محقق است که به حکم آیت (إنا عرضنا الأمانة علی السموات والأزض والجبال فأیین
~~أن یحملنها وأشفقن منها وحملها الإنسان انه کان ظلوما جهولا) میچ مخلوقی دیگر تحمل
~~بار امانت او نتوانسته است کردن. و ما این آیت را در رسالهآ سطح و تدویر، که هم در این
~~کتاب مدرج است، تفسیر کردهایم و اشکالی که از آن روی مینماید بیان کرده؛ از آنجا
~~مطالعه کنند.
# و هرآینه دیگر مخلوقات بر آن وجه واسطهآ شناخت او توانند شد که انسان که متحمل
~~بار امانت او و شناسنده وی است از ایشان استدلال کند و خود را بشناسد [و مرتبهآ خود
~~بداند؛ و بعد از آن به حکم «من عرف نفسه فقد عرف ربه» خالق خود را بشناسد]2. و چون
~~چنین باشد، آنچه گفتیم که حکمت در آن که صفت ارادت و اختیار و حس و حرکت در
~~حیوانات جهت آن است تا انسان از آن استدلال کند و خود را و مراتب مافوق خود را نیز
~~بداند، عین صدق تواند بود. و آنچه فرموده که (سنرهم آیاینا فی الافاق وفی أنفیهم) «
~~اشارت بدین معنی است.

PageV01P466

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0467.png)

# و نیز چون حق تعالی در حق خاتم النبیین علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات فرموده
~~که «لولاک لما خلقت الآفلاک»، و بحقیقت افلاک بل جمیع ممکنات را جهت او آفریده و
~~حیوان را جهت عموم انسان، خصوص جهت امت او علیه الصلوة والسلام آفریده باشد،
~~تا بآسانی از آن استدلال کرده خود را و مراتب مافوق خود را معلوم کنند.
# و نیز چون ms440 میبینیم که تمامت حیوانات را1 از روی «ظاهر جهت انسان آفریده تا از
~~آن منتفع شوند، از راه معنی نیز باید که هم جهت انسان آفریده باشد؛ تا چنانچه از
~~روی >2 صورت موجب انتفاع انساناند، از راه معنی نیز موجب انتفاع باشند. بلکه باید
~~که غرض از ایجاد و تکوین ایشان انتفاع معنوی بوده باشد نه صوری3. و لازم نیست که
~~چون ما میگوییم که حیوانات4 هم از روی ظاهر و هم از روی باطن جهت انتفاع انسان
~~آفریده، مردم را تصور افتد که جهت هیچ چیز دیگر نیافریده باشد و بر ما اعتراض کنند؛
~~چه، آنچه گویند که چیزی را جهت فلان مصلحت آفریدهاند، مستلزم آن معنی نتواند بود
~~که مصلحت دیگر در وجود آن نباشد؛ بلکه به حکم آیت (وإن من شیآء إلا یسبح
~~بحمده »5 جهت تسبیح و تهلیل6 نیز آفریده باشد، و یمکن که جهت چندین مصلحت
~~دیگر نیز آفریده شده باشند، چنان که گفتهاند؛
# و خود واجب چنان کند که در ضمن هر چیز که حق تعالی آفریده چندین مصلحت
~~درج باشد؛ و آن موجب حکمت صنع و قدرت او بود. چه، چون استادی آلتی می سازد
~~که از آن چند فایده حاصل میشود، نزد تمامت خلق پسندیده میافتد و او را به مهندسی
~~و حکمت منسوب میکنند. پس به طریق اولی که اجرای سنت الهی، که حکیم مطلق

PageV01P467

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0468.png)

~~خود او است، بر آن وجه باشد که هر چه آفریده باشد از آن چند فایده حاصل شود، هر
~~یک به معنیای و وجهی دیگر. چنانچه مشاهده میافتد که در ادویه که یک جنس
~~مخلوق است از مخلوقات او، چندین فواید موجود است.
# و بباید دانست که اگر از مجموع قوی و صفاتی و خواصی که به یکی از موجودات
~~تعلق داشته باشد چیزی کم باشد، آن چیز غیر آن چیز تواند بود حو از دایرهآ جنسیت
~~خویش بیرون افتد. مثلا چنان که ms441 صفات و خواص و قوی که در انسان موجود است و او
~~بدان مجموع انسان شده و اسم انسانیت بدان واسطه بر او اطلاق میتوان کرد، اگراز آن
~~جمله چیزی کم باشد آن و جود از انسانیت بیرون افتد و آن موجود نه انسان باشد، مگر
~~چیزی دیگر تواند بود »1. و آن صفات و قوی بعضی در ظاهر انسان است و بعضی در
~~باطن2. از آن ظاهر مانند حواس خمسهآ ظاهره، و از آن باطن مانند حواس باطنه. و آنچه
~~خلاصهآ انسان است، نفس است و عقل که هر دو خارج بدناند. لکن نفس با وجود آن که
~~خارج بدن است متعلق به بدن است3، تعلق تصرف و تدبیر. و عقل که خارج بدن است در
~~بدن تصرف و تدبیر ندارد4. و چون این معنی عظیم مشکل است، هرکس فهم نکرده. و
~~بدان سبب پیش ایشان عجب نماید، ما جهت ایضاح آن به وجهی معقول ممثل بیان کنیم
~~تا اشتباه از خواطر مرتفع گردد.
# و چون احوال انسان، که از جملهآ مخلوقات و معلول علت اولی است، بر این وجه
~~است و صفات و کمالات او بر این نمط میتواند بود5 که ذکر رفت؛ و نیز مشاهد و معاین
~~است، و هیچ برهانی و دلیلی6 روشن تراز آن نتواند بود که در آن نگاه کنند و ببیند و در
~~نظر باشد؛ و حدیث نبوی که الیس الخبر کالمعاینة» بر تصدیق این معنی ناطق است؛ و به
~~موجب مقدمات و براهین که گفته شد، انسان شبهصفات او است، تعالی تقدس.

PageV01P468

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0469.png)

# و آنچه رسول علیه الصلوة والسلام فرموده که «خلق الله آدم علی صورته»، و به روایتی
~~«علی صورة الرحمن »، مصدق و مقوی این معنی است. و پوشیده نماند که نشاید که
~~صفتی و کمالی در چیزی باشد که اصل و منبع آن نه از علت آولی باشد یا نه از آنجا1
~~فایض گشته. و چون چنین است باید که ms442 هر معنیای و صفتی و کمالی که در انسان هست،
~~در علت آولی نیز باشد، بل به اضعاف اضعاف آن إلی مالایتناهی.
# و بیرون از آن کمالات و صفات که در انسان هست2 صدهزاران3 صفات و کمالات
~~دیگر، که در انسان که معلول است موجود نیست، در علت آولی موجود باشد. و چگونه
~~تصور توان کرد که صفتی و کمالی2 در انسان که معلول است باشد و در علت اولی نباشد.
~~پس واجب آن باشد که چنان تصور5 کنند که هر صفتی که در انسان که معلول است، و ما
~~به مثال باز نمودیم، موجود باشد، در علت آولی نیز باشد؛ بر وجهی اقوی و اعظم، و این6
~~نموداری باشد از آن.
# این است بیان احوال فیض به نسبت با فیاض و چگونگی آن و جواب سؤال که در آن
~~باب کردهاند. و برهانی قاطعتر و نموداری واضح تر از آنچه ما بازنمودیم نتواند بود. و
~~هرکس که فهم نکند دیگرباره باز باید خواندن و مکرر گردانیدن تا به حکم اذا تکرر تقرر
~~مقرر و روشن گردد7. و همچنین اگر فهم نکنند دیگرباره بازخواندن و نیک در آن تأمل
~~کردن و فهم و دل و گوش و هوش با آن داشتن تا معلوم و محقق گردد. چه، آن معانی و
~~غرض و مطلوب در این تقریرات معقول که کردیم روشن و واضح میگردد؛ جهت آن که
~~همهآ مخلوقات شبهصفات اویند تعالی و تقدس، خصوصا انسان که از آن8 استدلال
~~کردیم به معلول، و جهت نمودار بازنمودیم. و حق تعالی در قرآن مجید در باب
~~مخلوقات و نمودار و تمثیل و نظایر انسان فرموده، چنانچه در سابق یاد9 کردیم، [540]
~~که (سنربهم آیاتنا فی الآفاق وفی أنفسهم10. و دیگر آیات که در آن باب فرموده یاد
~~کرده شد.

PageV01P469

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0470.png)

# و بحقیقت مصدق آنچه گفتیم که اگر احوال فیض و خلق از این تقریر معقول و منقول
~~که گفته شد1 فهم نکنند ms443 باز باید خواندن، این آیت است که حق سبحانه و تعالی هم در
~~باب خلق2 اشیا فرموده که (ما تری فی خلق الرخمن من تفاوت فازجع البصر کل تری من
~~قطور ثم ازجع البصر کرتین »3.
# و هر چند در جواب این سؤال مذکور و احوال و کیفیت آن این مقدمات و ادله و
~~براهین قاطعه که گفته شد4 و امثله و نظایر واضحه که باز نموده آمده کافی است، و از آن
~~محقق و معلوم میگردد، لکن جهت زیادتی توضیح و تفهیم به وجهی و تقریری دیگر
~~بیان کنیم، و سبب شبهتی و غلطی که هر کس را در آن باب افتاده بازنماییم، تا با سر رشته
~~توانند رفتن و اگر غفلتی روی نموده باشد مرتفع گردد. و هر چند به واسطهآ آن که چون
~~می خواهیم که رو شن تر گردد آن را به امثله واضحه ممثل میگردانیم، یمکن که بعضی
~~مکرر شود؛ لکن در امثال چنین مسانآل مشکل و تقریر و بیان آن چندان که سخن
~~مبسوط تر باشد و تکرار زیادت افتد، به فهم بهتر رسد و در خاطر بهتر نشیند.
# میگوییم آنچه سؤال کردهاند که احوال فیض و فیاض چگونه است و اثبات و حدانیت
~~او تعالی و تقدس بر چه وجه باید کرد و چگونه در تصور باید آورد5 که در ذات او
~~سبحانه و تعالی ترکیب لازم نیاید؟
~~در جواب آن میکوییم که در آن شک نیست که و حدانیت، با وجود ترکب، مفقودباشد
~~و متصور نگردد. و این معنی به نزد عموم مقرر و مبرمن است؛ لکن در این صورت چون
~~هر کس به غور و تحقیق بعضی معانی نرسیدهاند و به چشم بصیرت مشاهده نکرده.
~~ایشان را تصوری متشابه روی نموده است و مجملا قیاسی کردهاند؛ و همه قیاسات و
~~احوال و صفات مختلفه را در یک سلک کشیده و در آن منحصر گردانیده و همه6 داخل
~~یی حکم کرده، و قطعا ms444 پیرامون آنچه ممکن باشد که قیاسی و احوالی دیگر، غیر از آن

PageV01P470

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0471.png)

~~احوال و قیاس که ایشان کردهاند، تواند بود نگشتهاند؛ و بعضی از آن غافل مانده و بر
~~همان یک وجه قناعت نموده و بنیاد بر آن نهاده و معتقد خود ساختهاند.
# و با و جود آن که برهانی که ایشان گفتهاند و تقریری که ایشان کرده، در آن صورت
~~راست و درست است؛ اما، چنان که تقریر رفت، بسیار چیزهای دیگر زاید بر آن هست
~~که «حکیم نامان و عالم نامان »1 آن را درنیافتهاند؛ [و اگر نیز دریافتهاند]2، به کنه معانی و
~~حقایق آن نرسیده [و بر احوال و کیفیت آن]3 واقف نشده و آن را از همدیگر جدا نکرده و
~~فرق میان آن ندانسته. و چون فرقی که میان هر یک از آن معانی هست معلوم نکردهاند4،
~~ناچار یک وجه معقول که ایشان را از آن جمله تصور افتاده گفته و برهان بر آن یک وجه
~~قایم گردانیده، و پنداشتهاند که هیچ وجه و هیچ معنی دیگر نیست. و بدان و اسطه تمامت
~~امور و معانی دیگر در یک سلک تصور کشیدهاند و آن را معتقد خود ساختهاند.
# و هر چند، چنانچه گفتیم، تصور ایشان معقول و دعوی ایشان مبرهن است؛ اما چون
~~در اصل شامل همه معانی نمیتواند بود، و بیرون از آنچه ایشان گفتهاند5 و فهم کرده
~~معانی دیگر هست، لاشک اگر با سر حقیقت روند و در حقایق آن تأمل کنند معانی دیگر
~~روی نماید.
~~و بعضی از آن معانی که بعضی مردم از آن غافل ماندهاند و تصور نکرده، آن است که
~~میگوییم که لازم نیست که اگر صفات عین ذات نباشد و امری باشد زاید بر ذات [ترکیب
~~و تعدد در ذات]6 لازم آید تا در وحدانیت خللی ظاهر شود. چه، شاید که ذات واحد را
~~صفات متعدده بسیار باشد، و از تعدد صفات در وحدت ذات هیچ خلل ms445 لازم نیاید7. و

PageV01P471

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0472.png)

~~این عین مذهب اهل سنت و جماعت است، که پیش ایشان ذات حق تعالی واحد است و
~~واجب است که او به هشت صفت متخالف متصف باشد. چون1 این معنی در معلولات
~~او تعالی و تقدس میبینیم، و مشاهده میکنیم که با آن که صفات معلولات عین ذات
~~ایشان نیست و زاید است بر ذات، هیچ ترکیب بدان سبب در ذات معلولات بادید
~~نمی آید؛ و نیز در واحدیت معلول، چنانچه در سابق مقرر شده2 که هر معلولی
~~واحدیاند دون واحدی دیگر، هم هیچ خلل بادید نمی آید. و چنانچه پیش از این گفتهایم
~~و به برهان قاطع3 ثابت کرده که در هر آن صورت که از علت بر معلول استدلال2 توان
~~کردن، از معلول نیز بر علت استدلال توان کرد؛ حو اگر کسی از علت بر معلول استدلال
~~تواند کردن -5 از معلول بر علت استدلال باید کرد. در این صورت، در6 تفهیم متعلمان ما
~~از7 معلول استدلال میکنیم بر علت تا آن بحث روشن گردد.
~~و تقریر آن بر این8 وجه است که میگوییم که9 اگر صفت عین ذات نباشد، بل امری
~~باشد زاید بر ذات، هیچ تعدد و ترکیب در ذات واجبالوجود بادید نیاید؛ بدان دلیل که
~~میبینیم و مشاهده میکنیم، و نیز به براهین و ادلهآ عقلی چنانچه یاد کرده شده10 ثابت
~~کردهایم، که تمامت مخلوقات که همه مرکب یا مؤلفاند، هر یک در نفس خود
~~واحدیاند که دیگری را در آن واحدیت با ایشان مشارکت صورت نمیبندد: و ترکیب و
~~ایتلاف مانع واحدیت هیچ معلولی نیست. و با وجود آن که هریک واحدی اند، بر این
~~نمط که گفته آمد، از هر مخلوقی چندین صفت متنوع که تمامت مخالف یکدیگرند ظاهر
~~می شود؛ و عجب نمی داریم و نمیگوییم که در واحدیت آن شخص ترکیب لازم میآید؛
~~چگونه شاید که تصور این معنی در باری تعالی عجب داریم و گوییم ms446 که اگر واحد باشد

PageV01P472

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0473.png)

~~نشاید که از او صفات متنوعه موجود گردد، که اگر صفات متنوعه موجود شود ترکیب
~~لازم آید؟
# و این معنی خود امری بس ظاهر و روشن است و در تمامت مخلوقات همین معنی
~~موجود. و اگر کسی در آن تأمل کند، او را حقیقت این حال معلوم شود و غبار شبهت از
~~خاطر مرتفع گردد. چنانچه اگر کسی در حال بغداد مثلا تأمل کند، و بداند که بغداد اسمی
~~است شامل تمامت چیزهایی که در بغداد موجود است، از امکنه و ابنیه و بساتین و
~~باغات و دکاکین و صحاری و اصناف مردم و سایر حیوانات و اصناف امتعه و اقمشه و
~~غیر آن، و هر یک از این اشیاء را صفات [و]1 احوال مغایر صفات و احوال دیگری است؛
~~و با وجود آن که چنین است، بغداد در نفس خویش واحدی است، بی آن که شهری دیگر
~~یا چیزی دیگر [را]2 با آن مشارکتی هست، و از راه واحدیت مستغنی است از تمامت2
~~اشیاء دیگر، او را این شبهت نماند.
# و اگر عاقلی از راه تحقیق نظر کند، به حکم آیت «سنریهم آیاتنا فی الآفاق وفی
~~نفسهم »2 معرفت ذات باری تعالی و حقیقت صفات و فیوض و صادرات آن و حال
~~ایتلاف روحانیات و ترکیب و امتزاج سفلیات و تعلق نفوس به ابدان و مفارقت نفوس از
~~ابدان و تقریر و بیان که کرده شد، او را از این معانی معلوم شود.
# اما حال وحدانیت باری تعالی و رفع شبهت5 ترکیب در ذات او تعالی و تقدس به
~~واسطهآ صفات متنوعه، از اینجا معلوم شود که همچنان که اسم بغداد شامل است بر
~~چیزهای متنوع گوناگون، و با آن که احوال و صفات بغداد متنوع است، در واحدیت
~~شخصی بغداد هیچ خلل ظاهر نمی شود و در وحدت شخصی بغداد به واسطهآ احوال و

PageV01P473

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0474.png)

~~اشیای متنوعه هیچ اثنینیت بادید نمی ms447 آید، و بغداد همچنان بی مشارکت غیری بغداد
~~میباشد، در ذات باری تعالی نیز به و اسطهآ صفات متنوعه هیچ ترکیب صورت نبندد، و
~~این معنی در وحدانیت او مخل نیست.
# اما حال فیوضی که از صفات او فایض میشود و پیش از فایض شدن در خارج وجود
~~نداشته میباشند1 و بعد از افاضت چون ایتلاف میپذیرند و از آن مخلوقات بادید
~~می آید در خارج و جود میتواند یافت، از حال کاروانی مثلأ که از بغداد بیرون آیند معلوم
~~میگردد. چه، هر وقت که تصور کنند که3 با آن که امکان هست که بغداد باشد که از آنجا
~~کاروانی بیرون آیند3 و امتعه و اقمشهآ بسیار جهت مصالح هر ولایتی بیرون آورند؛ لکن تا
~~هر شخصی از هر محلتی و خانهای بیرون نیایند4 و قوم قوم با هم نپیوندند و از شهر بیرون
~~نروند و تمامت جمع نشوند، حصول کاروان صورت نبندد. بالضروره تصور باید کرد که
~~فیوض صفات باری تعالی نیز پیش از افاضت، با آن که بالقوه موجود بوده باشند، در
~~خارج و جود نتوانند یافت؛ همچنان که گفتیم [541] که تا قوم قوم از محلات بغداد بیرون
~~نیایند و با هم نپیوندند و تمامت از شهر به در نروند و در مقامی معین، که آن موضع به
~~مثابت قابل باشد مر اتصال روحانیات را، مجتمع نشوند، وجود5 کاروان تصور نتوان کرد.
~~تا فیوض نیز از صفات باری تعالی فایض نشوند و میان [ایشان] 6تهیهآ ایتلاف حاصل نیاید
~~و بعد از آن آنچه مناسب یک دیگر باشند7 با هم مؤتلف نگردند و به محلی که آن را قابل
~~می گوییم نپیوندند، وجود هیچ مخلوقی در خارج صورت نبندد.
~~اما حال تعلق نفوس به ابدان در مبدا، و عدم هر یک از ایشان در خارج بی وجود

PageV01P474

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0475.png)

~~دیگری، از حال جماعت کاروانیان و اتصال ایشان بدان موضع که کاروانگاه است معلوم
~~میتوان کرد. چه، هر وقت که ms448 بدانند که با آن که فینفس الآمر در بغداد مردم کاروانی1 هر
~~یک در خانه و محلت خویش باشند و موضعی که قابلیت آن داشته باشد که کاروانی
~~آنجا مجتمع شوند در بیرون بغداد بسیار باشد، اما تا وقتی که کاروانیان قوم قوم به هم
~~پیوسته از خانههای خویش بیرون نیایند و در کاروانگاه مجتمع نشوند، وجود کاروان
~~صورت نبندد.
# و همچنان که تا کاروانی نباشند2 از وجود کاروان گاه و مقصد کاروان وجود3 کاروان
~~حاصل نیاید، و تا موضع کاروان که آن را کاروانگاه خواندیم نباشد، کاروانی مجتمع
~~نتواند شد و به غرض و مقصود نتوانند رسید، معلوم میگردد که تا فیوضی نباشند که
~~فایض شوند، از وجود قابل هیچ فایده حاصل نیاید، و تا قابل نباشند از ایتلاف فیوض
~~هیچ غرض به حصول نپیوندد.
# اما حال آن که واجب باشد که لایزال فیوض از مبدأ فایض گردند و آن که فیاض
~~بی فیض نتواند بود، از حال بغداد و آن که لایزال باید که از بغداد کاروان بیرون آیند و به
~~ولایات روند و نفایس اقمشه و امتعهآ آنجا به دیگر جایها برند تا مردم از آن منتفع
~~شوند، معلوم توان کرد که بغداد هست. چه، هر وقت که تصور کنند و بدانند که اگر از
~~بغداد کاروان بیرون نیایند و نفایس آنجا به دیگر ولایات نبرند، از وجود بغداد آن فایده
~~حاصل نشود و4 نفایس امتعه و اجناس آنجا معطل و مهمل ماند، بل هیچ کس را در
~~اطراف عالم معلوم نشود که بغداد فی عالم الله موجود است، معلوم شود که اگر از صفات
~~باری تعالی فیوض فایض نگردد تمامت صفات او مهمل ماند؛ بلکه هیچ دلیل بر وجود
~~باری عز شأنه متصور نشود، و غرض معنی «کنت کنزا مخفیا فاردت آن أعرف فخلقت الخلق
~~لأعرف» به حصول نپیوندد.

PageV01P475

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0476.png)

# [مفارقت نفوس از ابدان و پیوستن به اصل خویش]
# اما حال مفارقت نفوس از ابدان ms449 و پیوستن هر یک از ایشان به اصل خویش، از حال
~~مراجعت کاروان و عزیمت ایشان با ولایت و خانههای خویش معلوم شاید کرد. چه، هر
~~وقت که کاروانیان به مقصد رسیده باشند و کاری که ایشان را بوده ساخته، هرآینه
~~مراجعت نموده با ولایت خود روند، البته معلوم شود که نفس چون به بدن پیوسته باشد
~~و عملی که جهت او مقدر بوده باشد کرده، بالضروره از بدن مفارقت کند و متوجه مبدا
~~خود شود: و آنچه1 حق تعالی فرموده که (فسبحان الذی بتده ملکوت کل شیء ولیه
~~ترجعون2 اشارت بدین معنی است.
# اما حال آن که نفوس چرا چون به ابدان تعلق گرفتند بعضی زودتر3 مفارقت میکنند و
~~بعضی دیرتر، و بعضی بعد از مفارقت بدن با مبدأ خویش میتوانند پیوست و سعید
~~میباشند و بعضی نمیتوانند و در شقاوت گرفتار میمانند، از حال جماعت کاروانیان و
~~موافق آمدن و ناموافق بودن سفر مر ایشان را و استعداد ایشان در کار تجارت و نگاه
~~داشتن صرفه معاملت و اخراجات معلوم توان کرد. چه، هر وقت که بدانند که بعضی
~~کاروانیان را چون هوای سفر موافق نیفتد یا ایشان را حالتی عارض شود4 که در سفر
~~اقامت نتوانند کرد، بازگردند، و هنوز به مقصد نارسیده یا به مقصد رسیده و اقامت و
~~معاملت ناکرده مراجعت نمایند؛ و آنان که5 آنجا توقف کنند و به تجارت مشغول شوند،
~~اگر صرفه نگاه ندارند و تلفکاری پیشه گیرند، هنگام مراجعت مفلس و بدبخت و
~~سیاه روی باشند، و آنان که صرفه معاملت نگاه داشته باشند و بسامان زندگانی6 کرده. با
~~حصول مقصود بازگردند.
# و آنچه حق تعالی فرموده که (إن هذا لهو الفوز العظیم لیثل هنا فلیغیل العایلون)
~~شارت بدین معنی است. و8 ایشان را معلوم شود که نفوس نیز چون به ابدان پیوسته
~~باشند اگر ناگاه حالتی پیش آید و عارضهای مستولی روی نماید، بالضروره پیش از موعد

PageV01P476

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0477.png)

~~و ms450 هنگام پیری مفارقت کنند. و آنان که زندگانی نه بسامان کرده باشند و مرتکب اعمال
~~ناشایسته و افعال ناپسندیده شده باشند در عذاب و عقوبت بمانند، چنانچه حق تعالی
~~فرموده1 ( والذین کفروا وکذبوا با یاتنا أولیک أصحاب النار خالدین فیها وبیس المصیر »2؛ و
~~آنان که از ایشان اعمال صالحه و حسنات در وجود آمده باشد و از خصال ذمیمه و سیآت
~~اجتناب نموده باشند، مقیم بهشت جاودان گردند به موجبی که حق تعالی فرموده که
~~(ومن یؤمن بالله ویعمل صالحا یکفر عنه سینآته ویدخله جنات تجری من تحتها الانهار
~~خالدین فیها أبدا» 3. و بحث مراجعت نفس و خلود آن در بهشت و دوزخ در رسالهآ فتوحات
~~مشروح گفتهایم و در رسالهآ تدرج و کمال نیز از آن معنی شمهای گفته و آن هر دو رساله
~~هم4 در این کتاب مندرج است. اگر حال آن بشرح و بسط خواهند که بدانند، از آنجا
~~مطالعه باید کرد.
# هر چند به حکم الکلام یجر الکلام از آن بحت که بدان مشغول بودیم بحثهای دیگر
~~در میان آمد، اما از مضمون سخنان ما و دلایل ماقبل معلوم و مقرر گشت که به واسطهآ
~~آنچه گویند که صفت عین ذات5 فیاض نیست و امری است زاید بر ذات، هیچ ترکیب در
~~ذات بادید نمی آید و آن معنی وحدانیت را مخل نیست.
~~و احوال فیض و فیاض، چنانچه حق تعالی جهت نمودار در جمیع مخلوقات باز
~~نموده که (سنریهم آیاتنا فی الآفاق وفی أنفسهم)6، و ادراک آن اولواالالباب توانند کرد
~~چنانچه فرموده که (إن فی خلق السموات والأزض واختلاف اللیل والنهار لآیات لأولی
~~الألباب 7، هم بر آن وجه تقریر کردیم و واضح گردانید. این است آنچه این ضعیف را در
~~جواب سؤالات مذکوره در خاطر آمده.

PageV01P477

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0478.png)

# فصل [5]
# در جواب سؤال آن که فیض که از فیاض صادر میشود اختیاری است یا
# غیر اختیاری و فیاض را در افاضت آن فیض اختیاری هست یا ms451 نه؟
# میگوییم، و بالله التوفیق، که این بحث از جملهآ مسائل مشکل است. وعلما و حکمای
~~محقق و عقلا که در میان هر طایفهای بوده و هستند در آن خلاف کردهاند.
# و مراد از اختیار، به مذهب متکلمان، قدرت است بر فعل و ترک آن، که ان شاء فعل و
~~ان لم یشا لم یفعل1؛ و مراد از موجب بالذات آن که اگر خواهد و اگر نخواهد اثراز وی
~~صادر شود. و هیچ کس تا غایت وقت بیانی نکرده که ماده نزاع از طرفین مرتفع گردد.
~~رأی تمامت متکلمان آن است که واجبالوجود تعالی و تقدس فاعل و صانع به اختیار
~~است؛ و رأی بعضی حکما آن که موجب بالذات است.
# و کتب بسیار در این معنی و مباحث به عبارات مختلفه نوشتهاند و ثبت کرده، و هر
~~یک [542] از ایشان براهین و ادلهآ معقول و منقول بر مقتضای معتقد و حسب آرای خود
~~انگیختهاند و گفته.
# و از جملهآ حکما[ی] فلاسفه که پیش از اسلام2 بودهاند، بعضی بر آناند که
~~واجب الوجود تعالی و تقدس فاعل و صانع به اختیار است؛ و دیگران برآناند که موجب
~~بالذات است3. و در این زمان و عصر نیز هر کس از حکما که متابعت مصنفات و کتب آن
~~جماعت متقدمان کند، بر هر دین و از هر کیش که باشد، مذهب و معتقد و قول او بر
~~همان موجب باشد.
# و متکلمان که حکمای اسلاماند، و به سعادت (ومن یوت الحکتة فقد أوتی خنوا
~~کتیرا»4 مستسعد، خواه متقدم و خواه متأخر، هر چند در دیگر مسائل خلاف کردهاند؛
~~اما در این مسئله متفقاند، و تمامت بر آن یک کلمه، که واجبالوجود تعالی تقدس فاعل
~~و صانع مختار است. و تمامت اصحاب ملل و نحل در این معنی اتقاق دارند.

PageV01P478

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0479.png)

# و چون این ضعیف در این معنی نظر کرد، او را در آن باب تعجبی و حیرتی عظیم1
~~روی نمود. و ms452 [بعد]2 از تفکر، چون در آن تأمل نمود، گشایشی و روشنیای بادید آمد. و
~~واجب چنان دید که پیش تر سبب تعجب و حیرتی که3 روی نمود، و بعد از آن4 گشایشی
~~و روشنیای بادید آمد، تقریر کند و از آن پس در تقریر معانی و بیان کلی و جزوی آن
~~بحث به مقدار عقل و ذهن خود5 شروع نماید.
# اما حیرتی و تعجبی که این ضعیف را از صورت و فحوای اقاویل و اختلاف در
~~معتقدات و آرای افاضل و علما و حکمای عالم روی نمود آن است که چون قاعده مقرر و
~~بدیهی است که سخن معقول غیر معقول و مبرهن غیر مبرهن نتواند بود، و مردم عاقل
~~غیر عاقل وکامل غیر کامل نباشد، و باید که مردم عاقل سخن معقول به جان و دل قبول
~~کنند؛ و هر چند به حکم آیت (وفوق کل ذی علم علیمه6 مراتب علوم انسانی عظیم
~~بسیار است، و چون گفتیم که واجب است که در میان این دو فرقه عقلا و افاضل7 و
~~کاملان «باشند، چگونه تصور توان کرد که عقلا و کاملان -8 در صورت چنین مسئله و
~~بحثی کلی که مبدأ مباحث بسیار است غلط کنند و از آن غافل مانند و از یکدیگر سخنان
~~معقول و براهین قطعی قبول نکنند9؛ خصوص چون فرق میان دانا و نادان آن است که دانا
~~سخن معقول و برهان قاطع فهم کند و دلایل عقلی در محل قبول آرد، و نادان فهم نکند و
~~قبول ننماید.
# و آنچه حق تعالی مطلقا به لفظ علم فرموده که (هل یستوی الذین یعلمون والذین لا
~~یعلمون»10، و آنچه به صیغهآ دیگر فرموده (وما یستوی الأعمی والبصیر ولا الظلمات ولا
~~النور ولا الظل ولا الحرور وما یستوی الأخیاء ولا الأموات)1، که بحقیقت [أحیا]

PageV01P479

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0480.png)

~~دانایاناند و آموات نادانان، اشارت بدین معنی است. و چون چنین است بالحقیقه بایستی
~~که این دو فرقهآ مذکوره یعنی متکلمان ms453 و فلاسفه که مدعای ایشان بر این دو وجه مذکور
~~است، با وجود آن که عقل و علم و معرفت بدیشان مخصوص است و ایشان بدان مشهور
~~شدهاند، براهین معقول از یکدیگر قبول کردندی و راه حق از باطل و سخنان معقول از
~~نامعقول بازشناختندی، و متابعت حق و معقول واجب دانستندی؛ چه.
# اما گشایشی و رو شناییای که بعد از آن تحیر در اندرون این ضعیف بادید آمد آن
~~است که چون در آن معنی تأمل کرد، معلوم شد که نشاید که امثال چنان مردمان کامل در
~~مری چنین معظم غلطی چنین فاحش کنند، و هیچ یک از آن دو فریق را نشاید که به
~~چنین غلطی منسوب گردانند؛ چه، امثال چنین غلطها را به عقلاو علما2 حوالت کردن
~~ناموجه باشد؛ جهت آن که به نزد تمامت اهل عالم نقل متواتر و اجماع امت معتبر است و
~~معول علیه3. و چون نقل متواتر یک طایفه از طوایف عالم، که شاید بود که اکثر عوام
~~باشند و خواص در میان ایشان نادر و کم افتند، معتبر میدارند و معول علیه میدانند، به
~~طریق آولی که نقل متواتر افاضل و کاملان که ایشان خلاصه و سرآمدهآ چندین اقوام از
~~طبقات خلایق عالماند و از ابتدای عهد الییومنا هذا گفتهاند و میگویند و بر آن اصرار

PageV01P480

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0481.png)

~~مینمایند، معتبر و معول علیه باشد. و اقاویل هر یک از ایشان [که]1 به قواعد خویش
~~ایشان را روی نموده و ادلهآ عقلی بر آن اقاویل انگیختهاند و گفته و به نقل متواتر به مر
~~گروهی از ایشان رسیده و در میان ایشان متداول گشته و هر فرقهای بر معتقد خویش
~~اتفاق کردهاند، اقوی و اشرف از نقل متواتر و اتفاق هر طایفه از طوایف دیگر تواند بود. و
~~چون چنین باشد نشاید که مطلقا حکم بر ابطال قول و مدعای یکی از آن دو فرقه کنند.
# و چون این معنی در خاطر آمد، ms454 قطعا عقل رخصت نداد که قبول کند که امثال چنان
~~علما و عقلا در چنین امری معظم تا این غایت غلط کنند، یا شاید که در این صورت مطلقا
~~مخالفت یکدیگر نمایند و غلطی چنین بزرگ از ایشان صادر شود. و از این اندیشه و
~~تقریر روشناییای پیدا شد، و معنی ای که مشتمل است بر موافقت میان مدعا2 و معتقد
~~آن دو گروه روی نمود؛
# آری3،
# تو طبع دقیقه بین نداری ورنه   در یک کلمه هزار معنی درج است
# واین آیت با خاطر آمد که (عم یتساءلون عن النبا العظیم الذی هم فیه مختلفون). و
~~محقق است که آنچه علما و حکما در آن خلاف کردهاند، نه از آن جهت است که قول
~~یکی از ایشان باطل است، بلکه اختلاف از آن است که چون ذات باری تعالی را به انواع
~~صفت میتوان کرد، هر یک متابعت صفتی کردهاند و ادله5 بر آن انگیخته و گفتهاند6. و
~~بالحقیقه دلایل طرفین راست است و تمامت معقول؛ و هر گاه که یکی از ایشان اثبات
~~مدعای خویش کند و بر آن معنی دلایل قطعیه ایراد نماید، هر چند طرف دیگر7 که
~~اعتقاد و مدعای ایشان خلاف آن باشد خواهند که مسلم دارند و سخنان خصم قبول

PageV01P481

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0482.png)

~~کنند: اما جهت آن که ایشان بر اثبات صفتی که خلاف آن صفت1 و مناقض آن معنی
~~باشد2 قادر باشند، و از آن غافل که این چیزبه هر دو صفت موصوف است، از قبول آن
~~اجتناب نمایند؛ و با آن که مقدمات مسلم داشته باشند، نتیجه مسلم نتوانند داشت.
# و مثال آن چنان است که حسن مثلا صفتی است مر عموم انسان را شامل، و احتمال
~~دارد که هر یک از افراد انسان چون از مادر در وجود آیند ایشان را حسنی باشد. اما میان
~~اهل عجم معتاد و معهود چنان است که مردم صاحب حسن را به سپیدی اندام و سرخی
~~عارض ms455 نسبت کنند، چنانچه در صفات ایشان گویند که سیمینبر و گلرخ و غیر آن: به
~~موجبی که شاعر گفته3:
# شعر2:
~~که دارد چون تو معشوقی نگار و چابک و دلبر
# بنفشه زلف و نرگس چشم و لاله روی و نریزبر
~~نباشد چون جبین و زلف و رخسار و لبت هرگز
# مه روشن، شب تیره، گل سوری، می احمر5
# و اگر کسی6 سیاهان را به حسن و خوبی نسبت کند، مستبعد دارند و قطعا قبول نکند
~~که سیاهان را حسنی تواند بود؛ و هر چند مردم صادق القول بدان گواهی دهند، به دو
~~وجه باور ندارند: یکی آن که اصلا در سیاهان حسن ندیده باشند، و دیگر آن که سیاهی
~~نقیض سپیدی یابند و بینند که مردم خوب روی7 را به سیم بری و نسرین عارضی نسبت
~~میکنند. و به حکم الیس الخبر کالمعاینة»، اخبار دیگران در ازای معاینهآ خویش اعتباری

PageV01P482

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0483.png)

~~ننهند. و چون از آن غافل باشند که حسن اعم از آن است که آن را در سپیدی یا در سیاهی
~~مجرد منحصر توان گردانید یا نسبت آن به چند لون از الوان و چند شکل از اشکال معین
~~توان کرد، قطعا آنچه سیاهان را به هیچ نوع حسنی ممکن باشد تصور نتوانند نمود، و اگر
~~کسی گوید مستبعد شمرند.
# و مثال دیگر آن که شجاعت و قوت دو امر است بالقوه تمامت مردم را [543] شامل.
~~لازم نیاید که به مجرد آنچه معتاد چنان باشد که مردم قوی هیکل را به قوت و شجاعت
~~نسبت کنند، مردم ضعیف ترکیب از آن معنی بی نصیب باشند؛ بل شاید که در ایشان آن
~~معنی بر وجهی اقوی موجود باشد.
# و1 مثال دیگر آن که چون حق تعالی ولایت ترکستان را آفرید و آب و هوای آنجا
~~اقتضای حسن صورت و قوت مزاج و شجاعت میکند، انکار ولایت هندوستان نتوان کرد
~~و نتوان گفت که هندوستان نیست و نیافریده؛ و اگر ms456 هست و آفریده، در آنجا خوب رویان
~~و قوی مزاجان نباشند. چه، اگر این تصور کنند، شک نیست که تصوری باطل باشد.
# و این امثله جهت تقریر و اثبات دعوی2 که بدان مشغولیم عظیم مناسب و لایق است،
~~و آن صورت را هیچ مثال بهتر و مناسب تر از این امثله نتواند بود؛ چه، تمامت این مثالها
~~که ذکر رفت واقع و مشاهد و معاین است.
# و چون این معانی مقرر گشت، از اینجا معلوم می شود که البته سخن معقول نزد حکما
~~و عقلا معتبر باشد و ایشان قبول کنند؛ و آنچه قبول نکنند3، از4 جهت سببی5 باشد از این
~~اسباب که گفته شد. آنچه با یکدیگر منازعت و مجادله میکنند، سبب غفلت و
~~بی انصافی عوام است، و آن که هر یک را به طرفی میل میباشد. و چون میل به یک طرف
~~میکنند، البته ترجیح طرف خود لازم میدانند. چه، دوستی رجحان طرف خویش در
~~همه طبیعتها مرکوز است، و از این جهت قال و قیل پیدا میشود.

PageV01P483

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0484.png)

# اما عقلا و علمای محقق، همچنان که مسلم دارند که تمامت مخلوقات آفریدة خدا1
~~است و نیکو است و خوب رویان و قوی مزاجان2 در همه جای و همه الوان و همه اشکال
~~ممکن است که باشند، هر معنی که آن بر3 برهانی عقلی قانم باشد مسلم دارند و قطعا
~~متابعت و تقلید یک برهان مجرد نکنند، و ایشان را میل به یک طرف معین نباشد الا به
~~طریق حق و راستی چنانچه واقع باشد؛ چنانچه رسول علیه افضل الصلوات و
~~اکمل التحیات2 همواره از حضرت ربوبیت به طریق دعا مسثلت نمودی که اللهم ارنا الحق
~~حقا و ارزقنا اتباعه5 و آرنا الباطل باطلا و ارزقنا اجتنابه».
# [بازگشتن به سر سخن و بحث]
# و چون این معنی معلوم شد، اکنون با سر سخن6 رویم و به بیان و تقریر آن که فیض که
~~از فیاض صادر می ms457 شود اختیاری است یا غیر اختیاری، و او تعالی و تقدس فاعل مختار
~~است یا موجب بالذات، مشغول شویم.
# و چون بدین بحث مشغول خواهیم شد، اول اقاویل متکلمان که حکمای اسلاماندو
~~اقاویل حکمای متقدم بیان کنیم، و بعد از آن آنچه ما را در خاطر آمده تقریر کنیم.
# [آرای متکلمان]
# اما آنچه حکمای اسلام، یعنی متکلمان، میگویند آن است که واجبالوجود
~~عزو علا7 فاعل مختار است. و هم ایشان در کتب خویش آوردهاند که دیگر حکما
~~میگویند که فاعل بالاختیار8 نیست، بل موجب بالذات است. اما در کتب حکمی که
~~متداول است، این عبارت صریحا نیامده، لکن از بعضی مقدمات و براهین که در طبیعی
~~و الهی آوردهاند این معنی لازم می آید. و مولانا اعظم خواجه9 فخرالدین الرازی طیب الله

PageV01P484

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0485.png)

~~تربته در شرح اشارات که ساخته است، در مسألهآ افتقار1 به مؤثر آورده که حقیقت آن است
~~که خلاف2 میان حکما و متکلمان در این موضع لفظی است نه معنوی؛ و بر آن دلیل گفته.
~~و چون اینجا به ایراد مسأله و دلیل زیادت احتیاجی3 نداریم، جهت احتراز از تطویل، ذکر
~~آن نمیکنیم.
# و مولانا اعظم، افضل المتأخرین، خواجه نصیرالدین الطوسی آطاب الله مثواه در شرح
~~خویش آورده که این سخن که خواجه امام فخرالدین گفته مبتنی است بر صلحی بی
~~تراضی خصمین. جهت آن که تمامت متکلمان در اول کتب خویش دلیل گفتهاند بر آن که
~~واجب است که عالم حادث باشد؛ و فاعل را به ذکر هیچ تعرض نرسانیدهاند، نه به آن که
~~فاعل مختار است، و نه به آن که غیر مختار. و بعد از اثبات حدوث عالم میگویند که
~~بالضروره هر چه محدث باشد او را محدثی باید؛ و هرآینه محدث فاعل مختار تواند بود.
~~چه، اگر موجب بالذات باشد، عالم قدیم بود، و برهان بر آن که عالم محدث است
~~گفتهاند. و از این سخن معلوم میشود که ایشان حدوث عالم ms458 را بنیاد بر قول به فاعل
~~مختار ننهادهاند، بل بنیاد قول به فاعل مختار بر حدوث عالم نهادهاند4.
# و نفی علت و معلول نزد متکلمان متفق علیه نیست. چه، بعضی معتزله که اثبات
~~احوال پنجگانه میکنند صریحا قایلاند به علت و معلول. و اشاعره نیز که اثبات صفات
~~هشتگانه میکنند و آن را با ذات به هم قدیم مینهند، هر چند لفظا تصریح نکردهاند، اما
~~مبهما قایلاند بدان معنی.
# اما آنچه فلاسفه میگویند آن است که فاعل ازلی که در فاعلیت تام باشد محال است
~~که فعل او نه ازلی باشد. و چون عالم پیش ایشان فعلی ازلی است، اسناد آن به فاعل
~~ازلی که در فاعلیت تام باشد کردهاند. و در علم طبیعی و الهی آمده است و گفتهاند که
~~چون مبدا اول ازلی است، عالم که فعل او است ازلی باشد. و نگفتهاند که او قادر مختار
~~نیست، بلی گفتهاند5 که قدرت و اختیار او موجب کثرت در ذات نیست؛ و فاعلیت او

PageV01P485

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0486.png)

~~همچون فاعلیت مختاران از حیوانات نباشد، و نه همچون فاعلیت مجبوران از ارباب
~~طبایع جسمانی.
# و چون اقاویل علما و حکما دراین باب معلوم شد، اکنون این ضعیف به نقریر آنچه او
~~را در خاطر آمده مشغول میگردد؛ و میگوید که آنچه حکمای متکلم و حکمای متقدم
~~گفتهاند هر دو راست است، و واجب الوجود تعالی و تقدس هم فاعل مختاراست و هم
~~موجب بالذات است1. چه، این هر دو صفت از صفات قدرت و کمال است: و نشاید که
~~کمالی و قدرتی تصور کنند که در قادر مطلق نباشد. و اختلاف ایشان از آن جهت است که
~~هر یک دلیل بر یک صفت از این صفات گفتهاند، و تصور یکی از این دو زیادت نکرده. و
~~تصور نباید کرد که این دو امر منافی یکدیگرند؛ چه، چون به رأی العین مشاهده می کنیم
~~که حق تعالی قادر است بر آفریدن اشیا متناقضه ms459 مثل شب و روزو نیک و بد و گرم و سرد
~~و خشک و تر و رنج و راحت و شادی و غم و بلندی و پستی و کژی و راستی و امثال این
~~که تعداد2 آن به تطویل انجامد، بالضروره مسلم باید داشت که صفات او منافی یکدیگر
~~نیستند. جهت آن که اشیاء متناقضه که برشمردیم، مثل شب و روز و گرم و سرد و خشک
~~و تر و غیرها، تمامت از فیض او تعالی و تقدس فایض گشته، خواه به واسطهآ و سایط و
~~خواه بی واسطه. و آن نیز که به واسطهآ و سایط موجود گشته، جهت آن که علت اولی او
~~است هم از آنجا فایض گشته باشد.
# پس او تعالی و تقدس ذاتی باشد موصوف به صفات مختلفه، و از وی هم نور و هم
~~ظلمت و هم حرارت و هم برودت و امثال آن، که ضدان لایجتمعاناند، صادر شود و
~~آنچه فرموده که (ببارلک الذی بیدو الملک وهو علی کل شیء قدیر الذی خلق الموت
~~والحیاة »3 تنزیه است از آنچه کسی تصور کند که نوعی از قدرت باشد که در او تعالی و
~~تقدس نباشد، و اشارت است بدانچه او سبحانه و تعالی قادر است بر جمیع اشیا، و آنچه

PageV01P486

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0487.png)

~~ما بر شمردیم حمثل موت و حیات. و چون امثال چنین چیزها که برشمردیم -1 از او
~~صادر می شود، و به واسطهآ آن که چشم به مشاهده آن عادت2 کرده عجب نمیدارند، و
~~مسلم داشتهاند که تمامت این اشیا، خواه به و سایط و خواه بیو سایط، از یک مصدر
~~فایض گشته و میشاید که از یک ذات چندین چیزهای مختلف صادر شود، چرا نشاید و
~~مسلم ندارند که او تعالی و تفدس هم فاعل مختار و هم موجب بالذات باشد؛ خصوص
~~چون این دو امر، با آن که از راه لفظ و معنی ظاهرا3 متناقض مینمایند، از راه حقیقت ms460
~~متناقض و متضاد نیستند.
# و بیان دیگر بر این معنی آن که چون حق تعالی قادر است بر آنچه مرده زنده کند و
~~زنده را4 بمیراند5؛ و موت و حیات دو امر متناقضاند، و شک نیست که صفتی که
~~اقتضای زنده گردانیدن کند نقیض صفتی باشد که اقتضای میرانیدن کند؛ و این معنی6
~~مسلم می دارند و میگویند که میشاید که او تعالی و تقدس در یک حالت معین به نسبت
~~با شخصی میراننده باشد و به نسبت با دیگری زنده کننده بود، چرا مسلم ندارند که شاید
~~که او تعالی و تقدس هم فاعل مختار باشد و هم موجب بالذات؛ خصوص چون این معنی
~~مقرر است که، بر هر دو تقدیر، اگر ثابت شود که با و جود آن که فاعل [544] مختار است
~~موجب بالذات نیز هست، دعوی متکلمان را از آن نقصانی نباشد، و نه عظمت باری
~~تعالی را از آن خللی باشد و نه قول حکمای متقدم را از آن نقصانی بود. بلکه این معنی
~~موجب زیادتی عظمت و قوت وکمال باری عزاسمه تواند بود؛ و قول هر دو طرف
~~راست باشد.
# و این ضعیف به موجبی که در دیگر رسایل ثابت گردانیده است که او تعالی و تقدس
~~فاعل مختار است و اختیار در افعال موجب عظمت باشد و در این رساله نیز ثابت خواهد

PageV01P487

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0488.png)

~~گردانید، همچنین به تقریر و بیان ثابت میگرداند1 که موجب بالذات نیز هست؛ و کمال
~~تام و قدرت بر کمال در آن است که2 موجب بالذات نیزباشد. و این معنی را به براهین و
~~ادله عقلی ایراد میکند، و به امثله و نظایر مبین و روشن و واضح میگرداند3 به موجبی که
~~متعاقب ذکر خواهد رفت4.
# می گوییم که حق تعالی هم فاعل مختار است و هم موجب بالذات. و دلیل براین
~~دعوی آن است که ما به برهان ثابت کردهایم که فیض و معلول و صادر باید که ms461 تابع و
~~مناسب فیاض و علت و مصدر باشد، و هر آنچه در5 فیض و معلول و صادر یافت شود در
~~فیاض و علت و مصدر اقوی و اعظم و اکثریافت شود و موجود باشد. و همچنین ثابت
~~کردهایم که همچنان که از علت بر معلول استدلال توان کرد، از معلول بر علت نیز
~~استدلال توان کرد؛ و انسان، فیض و معلول و صادر فیاض و علت آولی و مصدر اول
~~است، یعنی واجبالوجود تعالی و تقدس و مشابهت او به فیاض و علت و مصدر خویش
~~به اتفاق تمامت علما و حکما زیادت از تمامت دیگر مخلوقات است. و بهواسطهآ آن که
~~صفات باری سبحانه و تعالی در او بیش تر است، از دیگر مخلوقات ممتاز است، و
~~تمامت اهل علم و معرفت و حکما متفقاند که نموداری است از باری تعالی و تقدس:
~~چنانچه در نقل آمده که «خلقاله آدم علی صورته»، و به روایتی دیگر «علی صورة
~~الرحمن». و آنچه قطب الاولیاء، شیخ ربانی، حسین منصور حلاج قدس الله روحه گفته که.
# آنا من آهوی و من أهوی أنا نحن روحان حللنا بدنا
# کنایت است از این معنی. و چون حق تعالی در قرآن مجید می فرماید که (لقذ خلقنا
~~النسان فی احعن فوم»6 و دیگر فرموده که (وإذ قال رلکة للملاتکة انی جاعل فیی

PageV01P488

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0489.png)

~~الأرض خلیفة »1: و در او میبینیم که هم فاعل مختار است و هم موجب بالذات؛ و از
~~اینجا لازم می آید که اگر از انسان استدلال کنیم بر باری تعالی، و مسلم داریم که باری2
~~تعالی و تقدس هم فاعل مختار است و هم موجب بالذات، درست باشد.
# بلکه اگر این معنی مسلم نداریم، فرع [را] بر اصل و معلول و فیض [را] بر علت و
~~فیاض ترجیحی و مزیتی نهاده باشیم؛ و این محال تواند بود.
# [انسان نیز به اعتباری هم موجب بالذات است وهم فاعل مختار]
~~و اگر ms462 کسی گوید که در انسان این دو صفت از کجا آمده و چگونه معلوم شده که او هم
~~موجب بالذات است3 و هم فاعل مختار؟
# گوییم «این معنی از تقسیم معلوم شده که در باب اختیار و ارادت و حرکات انسان
~~کرده خواهیم گفت. و تقسیم بر این وجه است:
# میگوییم »4: آنچه از انسان صادر میشود بر دو نوع است: اختیاری و غیراختیاری.
# اما آنچه اختیاری است بر دو قسم است:
# قسم اول مثل آن که کسی خواهد که بر بامی رود یا چیزی از جایی بردارد و به جایی5
~~دیگر6 نقل کند؛ و عموم انسان در این قسم شریکاند. و قسم دیگر آن که به حرکات
~~احتیاج نداشته باشد؛ و اکثر آن به خواص و اشراف انسان7 تعلق داشته باشد. مانند آن
~~که8 اکابر و سروران و حکام و امرا و ملوک و سلاطین و انبیا به زفان یا به اندک اشارتی
~~فرمانی دهند، و مطلوب ایشان به اشارت مجرد به اضعاف اضعاف آن حاصل گردد که
~~دیگران را9 به واسطهآ حرکات بسیار.
~~اما آنچه بی اختیار حاصل میشود10 هم بر دو قسم است:
# قسم اول آن که صدور آن از انسان به هیچ چیز از قول و حرکت و اشارت و میل خاطر

PageV01P489

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0490.png)

~~و غیرها1 احتیاج نداشته باشد، و به واسطهآ وجود او آن چیز صادر شود. مثل آن که
~~شخصی در آفتاب تردد کند و از وی سایه بر زمین افتد؛ و او را در افتادن سایه هیچ
~~تصرف نباشد، بلکه اکثر اوقات از آن غافل بود که سایهآ او بر زمین افتاد یا میافتد.
~~همچنین مثل آن که شخصی را در قوت باصره هیچ خلل نباشد، و چشم گشوده بی آن که
~~او را حرکت2 باید کرد یا میل باید کرد3 چیزها بیند. و دیدن چیزها لازمهآ قوت باصرة او
~~باشد بی هیچ توقفی2 و احتیاجی به چیزی دیگر: و از آن قوت سامعه ms463 هم بر این قیاس.
~~و خاصیت قوت باصره چنان که اگر فیالمثل آن شخص را5 جاودان عمر باشد و چشم
~~گشوده بود و قوت باصره او را خللی نرسد، لایزال چیزها بیند، و قطعا چندانچه6 بیند از
~~دیدن در او نقصان7 بادید نیاید و همواره بر آن قرار بیند و همچنان چشم او مستعد
~~بینندگی8 باشد. اما هر وقت که نظر از چیزی بگرداند و بر چیزی دیگر اندازد، آن چیز
~~که اول دیده باشد نبیند و چیزی دیگر در نظر او آید. و هر چند چنین باشد، اما بالحقیقه
~~در دیدن او خللی نباشد؛ و از راه دیدن هر دو یکسان تواند بود، و صدور آن به میل خاطر
~~و رعایت چند امر معین تعلق داشته باشد.
# چناچه پادشاهان را میل خاطر و رغبت چنان باشد که9 ایشان10 در چشم مردم مهیب
~~نمایند، و خواهند که مهابت ایشان در دل مردم بهواسطهآ وجود ایشان باشد، بی آن که از
~~ایشان چیزی در وجود آید که موجب صدور آن باشد. و همچنین انبیا و پادشاهان را
~~رادت و میل طبیعت چنان باشد که همچنانچه هیبتی و شکوهی خواهند که از ایشان در
~~دل و چشم مردم باشد، خلایق سر بر خط فرمان ایشان نهند و طبعا مطیع و منقاد ایشان
~~شوند بهواسطهآ قوتی و هیبتی که لازمهآ وجود ایشان است، و بدان سبب مردم میل به
~~طرف ایشان نمایند و خود را محکوم امر ایشان دانند.
~~و بغیر از انبیا علیهم السلام و پادشاهان11 تمامت مردمی که فری و وقاری داشته باشند

PageV01P490

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0491.png)

~~یا محبوب خلایق1 افتاده، از ایشان بسیار چیزها صادر شود که بی آن که حرکتی کنند
~~مردم را از ایشان شکوهی و هیبتی باشد و محبتی و هواداریای از ایشان در دل داشته
~~باشند. و مثلی معروف است که زیب جامه و قبول عامه و هوای خانه به زر و مال و اختیار
~~شخص تعلق ندارد ms464 و به واسطه و سبب اختیاری حاصل نشود، و مانند این معانی از قبل
~~حرکات اختیاری به حصول نپیوندد2.
# و از فحوای تقسیم مذکور معلوم میشود که میباید که واجب الوجود عز شأنه و عم
~~برهانه هم فاعل مختار باشد و هم موجب بالذات. از آن جهت که در انسان که فرع و
~~معلول و صادر و فیض3 اوست این دو صفت موجود است، و هیچ دو منافی یکدیگر
~~نیستند. و حقیقت آن که موجبیت4 بالذات داخل است در تحت فاعلیت به اختیار. چه،
~~آنچه در انسان به مثال آوردیم و گفتیم که صدور آن غیر اختیاری است، بالحقیقه اختیاری
~~با آن همراه است. جهت آنچه5 سایه که گفتیم که انسان را در افتادن آن اختیاری نیست، و
~~چشم که گفتیم در حالتی که گشوده باشد چیزها بیند به غیر اختیار؛ اگر شخصی نخواهد
~~که سایه او بر زمین افتد، در آفتاب تردد نکند؛ و اگر نخواهد که چیزی بیند، چشم برهم
~~نهد؛ و اگر نخواهد که شنود، گوش درآگند؛ و اگر نخواهد که شکوهی و هیبتی داشته
~~باشد، خود را در نظر مردم خوار و حقیر گرداند و بر حرکات کودکانهآ بی توجیه که موجب
~~بیوقاری و خواری باشد اقدام نماید. و آنچه مردم تصور کردهاند که انسان را در آن قطعا
~~اختیاری نیست، غلط است6. و این تصور که ایشان را در این معانی هیچ اختیاری نیست
~~از آن جهت است که میبینند که صدور آن از ایشان بر وجهی است که قطعا به هیچ
~~حرکت و اشارت و غیرها احتیاج ندارد.
# و چون از آن انسان که به مثال آوردیم7 چنین است، از آن باری تعالی نیز8 بر این وجه

PageV01P491

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0492.png)

~~تصور باید کرد که قطعا هیچ چیز از واجب الوجود، بی ارادت و اختیار صادر نشود و آنچه
~~بعضی مردم تصور کردهاند که قطعا او را در صدور1 چیزها اختیاری نیست، غلط و
~~خطای محض ms465 است؛ چه، همچنان که در انسان گفته شد و بازنموده آمد که آن نیزکه غیر
~~اختیاری است بی ارادة مایی2 صورت نمی بندد، از آن باری تعالی نیز بی ارادت مطلق
~~صورت نبندد3؛ بتخصیص چون آفرینش مطلق موجود گردانیدن اشیا است [545] و آن
~~بی ارادت و قدرت متصور نتواند بود. و نقیض آن عدم4 بی ارادتی و بی قدرتی باشد، و آن
~~را نسبت5 به مرید و قادر مطلق کردن محال باشد. چه، آن هر دو منافی یکدیگرند: یا این
~~تواند بود یا آن.
# و مرید و قادر با کمال باید که لایزال مرید و قادر باشد؛ و الا او را کمال نبوده باشد، بل
~~نقصان و عجز در آن متصور گردد؛ و آن نیز هم از محالات تواند بود. و از مرید و قادر
~~مطلق باید6 لایزال به طریق افاضت فیوض فایض گردد. چه، برهان قائم است که فیاض
~~بی فیض و فیض بیفیاض نتواند بود؛ و اگر فایض نگردد به نسبت با ارادت و قدرت عبث
~~لازم آید.
# و باید که آن فیوض نسبتی و مانندگیای به فیاض خود داشته باشند، نه به همه وجوه.
~~[که اگر به همه و جوه]7 مناسبت داشته باشد، میان علت و معلول هیچ فرق نماند. و شاید
~~که آن مناسبت همان مقدار باشد که طلی که8 از آب فایض است؛ چنانچه مثلی مشهور
~~است که کل إناء یترشح بما فیه9.
# و ارادت و قدرت با کمال آن باشد که هر چیز که خواهد و متصور گردد به انواع
~~مختلفهآ نامتناهی - غیر اشیاء باطل و محال که آن عدم است، و گفتیم که عدم منافی
~~صفات ارادت و قدرت است و وجودشان با یکدیگر محال- ایجاد تواند کرد و بر آن
~~قادر تواند بود. و باید که قادر باشد بر آن که به هر وجه از وجوه که ممکن گردد، ایجاد و

PageV01P492

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0493.png)

~~آفرینش کند و مرید و قادر با کمال باشد1؛ چنانچه ms466 میفرماید که «إنه هو یبده ویعید وهو
~~الغفور الودود ذو العرش المجید فعال لما یرید 25؛ و فعال مایرید به صیغهآ مبالغه3 اشارت
~~است بدین معنی که تقریر رفت.
# و انواع ایجاد و آفرینش، که آن بیارادت و قدرت نتواند بود، و قدرت و ارادت که آن
~~نیز بیایجاد و آفرینش محال باشد و مستلزم یکدیگرند، منحصر است در دو قسم.
# [دو قسم اراده و اختیار]
# قسم اول آن که به طریق دوام و استمرار باشد4.
# قسم دوم آن که نه بر طریق دوام و استمرار بود. و آن بر چند نوع باشد، به موجبی که
~~متعاقب5 مشروح و مفصل و ممثل و مبرهن خواهیم گفت.
# و چون واجب الوجود تعالی و تقدس مرید و قادر با کمال است؛ و گفتیم که ایجاد و
~~آفرینش بیارادت و قدرت، و ارادت و قدرت بی ایجاد و آفرینش، محال است و هر دو
~~مستلزم یکدیگرند؛ باید که او بر آن هر دو قسم و بر انواع که در تحت دو قسم باشد قادر
~~بود، والا نقصان لازم آید؛ و آن محال تواند بود.
# و چون این معنی از معانی دقیق است و به توضیح احتیاج دارد، جهت توضیح اقسام
~~مذکوره و انواع که در تحت آن اقسام مدرج است و معانی که مباحث ما بر آن مشتمل
~~است، مثالی چند خواهیم گفت. و چون قاعده مطرد6 است که تارة7 از علت بر معلول
~~استدلال کنند وتارة از معلول بر علت، و انسان اشرف مخلوقات است، و حق تعالی در
~~حق عموم انسان فرموده که (إنی جاعل فی الأرض خلیفةه8؛ و از نوع انسان پادشاهان به
~~حکم السلطان ظل الله فی الآرض و بر مقتصای آیت (یا داوود إنا جعلناک خلیفة فی الأرض
~~فاحکم بین الناس بالحق)9 ممتاز و ممیزاند؛ و نبی علیه الصلوة والسلام فرموده که
~~«خلق الله 10 آدم علی صورته»، و به روایتی دیگر علی صورة الرحمن؛ و امیرالمؤمنین علی

PageV01P493

![image ms467 file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0494.png)

~~کرمالله وجهه فرموده که «من عرف نفسه فقد عرف ربه، وبه حکم آیات و احادیث مذکوره
~~لاشک صفات حق تعالی در او بیش ترباشد. بدان سبب در این صورت حال پادشاهان به
~~مثال آوردیم و از ایشان استدلال می کنیم بر علت آولی تا مناسب ترو لایق ترباشد و زودتر
~~به فهم رسد؛ ان شاء الله تعالی1.
# اما قسم اول: آن که به طریق دوام و استمرار ایجاد و آفرینش کند، بردو نوع است: عام
~~و خاص.
# عام به معنی ایجاد و آفرینشی باشد به نسبت با جمیع مخلوقات؛ و خاص ایجاد و
~~آفرینشی باشد که هر چند لایزال بود، لکن مخصوص باشد به چیزی معین دون چیزهای
~~دیگر، [و مخصوص به موضعی و مکانی دون مواضع و مکانهای دیگرا2، و ممکن که
~~[در]3 جایی نیز باشد که آن از موضع و مکان منزه و مستغنی باشد.
# اما آنچه عام باشد، آن است که بعضی از آن مشاهده میرود و میبینیم که بر سبیل
~~دوام و استمرار، از آن روی که فیاض بیفیض نتواند بود، لایزال4 در آسمان و زمین
~~صادرات بادید میآید. و آن عین ایجاد و آفرینش است، و نشاید که مصدر اول یک
~~طرفة العین بی آن صادرات باشد؛ چه، گفتیم که فیاض بیفیض و فیض بیفیاض نتواند
~~بود. و آیت (وله من فی السموات والأزض ومن عنده لا یشتکبرون عن عبادته ولا
~~یستخسرون، یسبحون اللیل والنهار لا یفترون)5 اشارت بدین معنی است. و آنچه بعضی6
~~حکما گفتهاند که واجبالوجود عز شانه7 موجب بالذات است، بنا بر این معنی گفتهاند.
~~چه، ایشان چون دانستهاند که فیاض بی فیض نمیتواند بود، و لایزال واجب است که به

PageV01P494

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0495.png)

~~طریق استمرار فیض از او فایض شود، اراده1 و اختیار در آن تصور نکردهاند؛ و از آن
~~جهت آفتاب را به مثال فیاض اول و نور را به مثال فیض او آوردهاند، و پنداشته که
~~همچنان که آفتاب ms468 را و دیگر نیرات و انوار را در افاضت فیض، یعنی نور، اختیاری نیست،
~~فیاض اول را نیز بر همان موجب در افاضت فیض اختیار نباشد. و در این قسم، تمثیل
~~بدین متال و قیاس بر آن خطا است.
# و اگر قایلی گوید که این معنی خطا نیست؛ از آن جهت که چون مقرر است که استدلال
~~از معلول به علت و از علت به معلول کنند، چرا نشاید که در این صورت استدلال از
~~آفتاب به علت آولی کنیم و مثال آن، چنانچه مشاهد است، بازنماییم؟
# گوییم هر چند استدلال از معلول به علت توان کرد، لکن به همه وجوه نتوان؛ جهت
~~آن که این قاعده فراموش نباید کرد که چیزی که در معلول باشد، در علت آن چیز اقوی و
~~اعظم و اکمل باشد. و نشاید که تصور کنند که در علت همان مقدار باشد که در معلول،
~~بلکه2 از جمله صفاتی که در علت باشد نموداری در معلول تواند بود. چه، اگر نه چنین2
~~تصور کنند، غلطهای عظیم روی نماید و از وجود و احوال بعضی اشیا که در علت
~~موجود باشد و در معلول نباشد غافل مانند و بر ایشان پوشیده گردد. و مانند آن غلطها،
~~نه غلطی مختصر باشد؛ بلکه تمامت قواعد کلی که مقصود و مطلوب آن باشد4 به خلل
~~آید. و هر5 نتیجه که بنیاد بر آن قواعد خلل پذیرفته نهند، چنان که گفتهاند که آلمبنی علی
~~الفاسد فاسد، کج و باطل باشد6. و معنی حفظت شیئا و غابت عنک اشیاء در باب جماعتی
~~که این تصور کنند مناسب افتد.
# چنان که میبینیم که چون7 صد خروار هیزم برمیافروزند، در آن نوری و احراقی
~~تمام ظاهر و واقع میباشد؛ حو چون چراغی برمیافروزند، در آن همان نور و احراق
~~میباشد -8، اما بر وجهی ضعیف. و هر چند در هر دو چیز نور و احراق باشد، لکن از آن
~~غافل نباید شدن که به ms469 واسطهآ قوت احراق آتشی که از آن هیزم حاصل شده باشد تصور

PageV01P495

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0496.png)

~~توان کرد که زر و نقره و آمن و سنگ گداخته گردد، و به واسطه آن شعله چراغ زرو آمن
~~گداخته نشود و این غرض از آن حاصل نیاید.
# و تفاوتی که در مراتب اشیا به و اسطة اقوی و اکثر و اعظم بادید می آید نه بریک وجه
~~باشد، بلکه به انواع مختلف تواند بود؛ یعنی این تفاوت بعضی به حسب کمیت و بعضی
~~به حسب کیفیت و بعضی به حسب جنسیت باشد. و یکی از آن جمله آن است که اگر
~~تصور کنند که مرواریدی را که به وزن دانگی باشد، «قیمت بیست دینار بود، و چون
~~مرواریدی دو دانگ باشد »1 باید که به همان قیاس و نسبت به مبلغ چهل دینار قیمت
~~کنند؛ حو نه چنین باشد، الا آن که به2 اضعاف اضعاف آن قیمت کنند»3 و دیگر آن که
~~اگر طبیبی خواهد که مسهلی جهت دفع صفرا به بیماری دهد، و قیاس کند که اگر دانگی
~~محموده ترکیب کرده بدهد تخمینا پانزده مجلس کار کند؛ چون خواهد که سی دست کار
~~کند نشاید که دو دانگ بدهد. چه، اگر به همان قیاس4 تصور نماید، و گوید که5 چون
~~محموده مضاعف شود سی دست کار کند، قیاسی خطا کرده باشد و آن از سر غفلت و
~~جهل بود. و به سبب آن که احوال و تأثیر اقوی و اکثر و اعظم ندانسته باشد دو دانگه6
~~محموده به بیماری دهد، و اسهال او از چهل و پنجاه دست بگذرد و ممکن که بیمار
~~هلاک شود. و بدین غلط و سوءالتدبیر بیمار را هلاک کرده باشد و خود را به دوزخ برده.
~~[546] و چون بدین مقدار غلط که طبیبی به قیاس کج و باطل و آن که خاصیت اقوی و
~~اعظم ندانسته باشد، بیماری را هلاک کند و خود را به دوزخ برد؛ اگر ms470 کسی در امری که
~~آن7 به ذات و صفات باری تعالی و تقدس تعلق داشته باشد8 غلط کند و آن غلط در کتب
~~نیز بنویسند، مالا کلام خود را با چندین هزار مسلمان مشرک و گمراه کرده باشد. و آنچه
~~حق تعالی فرموده که (ایا آهل الکتاب لا تغلوا فی دیکم غن العق ولا تیوا أفواء قوم قد
~~ضلوا من قبل وأضلوا کنیرا وضلوا عن سواء السبیل)9 اشارت بدین معنی است.

PageV01P496

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0497.png)

# و این تفاوت و خاصیت که در این چیزها به و اسطهآ اکثر و اقوی و اعظم موجود است،
~~و ما آن را جهت مثال بازنمودیم، همه مستفاد است از کثرت و قوت و عظمت که اصل
~~مبحث ما است.
# و این تفاوت که گفته شد در صفت علت است به نسبت با معلول خود. و چون یک
~~مرتبه از آن بالاتر تصور کنند، همان صفت از قوت و عظمت و کمال به اضعاف اضعاف
~~آن باشد مع شیء زائد. و چندان که مرتبه بالاتر تصور کنند، صفت مذکوره دیگرباره به
~~اضعاف1 آن متصور باشد، و از قوت آن آثاری چند دیگر مع شیء2 زانده بادید آید که در
~~مرتبهآ ادنی متصور و موجود نبوده باشد، و هلم جرا3، تا به صفات واجب الوجود رسد که
~~مبدأ قوت و عظمت و کمال تام آن است، و هر چه ماتحت آن باشد به نسبت4 با آن5 مانند
~~قطرهای بود به نسبت با دریا. و چندان که با مراتب ماتحت آید، آن صفت مذکوره
~~ضعیف تر و ناقص تر گردد، و صفتی چند زاید که در مراتب مافوق آن بوده باشد در آن
~~مفقود ماند تا به مرتبه جماد رسد.
# و این معنی حاجت به بیان ندارد، جهت آن که تمامت اهل6 عالم بر آن متفقاند که به
~~موجبی که در سابق گفته شد صفتی که در جماد هست7 در نبات نیز هست اقوی و اعظم
~~و اکمل مع ms471 شیء زائد که آن قوای «نباتی است. و هر صفتی که در نبات هست در حیوان
~~نیز هست بر وجهی اقوی و اعظم و اکمل مع شیء زائد که آن قوای -8 حیوانی است. و
~~هر صفت که در حیوان هست، در انسان نیز هست بر وجهی اقوی و اعظم و اکمل مع
~~شیء زائد که آن کمالات نفس ناطقه است. و چون چنین باشد، پس هر صفتی که در
~~انسان باشد شبهی و نموداری تواند بود از صفات واحبالوجود تعالی و تقدس که مبدا
~~همه قوا9 و عظمت و کمالات است، و قوت و عظمت و کمال تام10 او را زیبد و بس.
# پس بدین تقریر هر کس که تصوری کند که در آفتاب صفتی باشد که در مافوق آن

PageV01P497

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0498.png)

~~همان صفت نباشد، یا اگرباشد همان مقدار باشد که در آفتاب و بر آن چیزی زاید نباشد؛
~~بالضروره آن تصور خطا تواند بود. و همچنان باشد که تصور کنند که در نباتات آن صفت
~~که در جماد است نیست؛ یا اگر هست همان مقدار است که در جماد، یا چیزی بر آن
~~صفت زاید نیست؛ و همچنین در حیوان و انسان همین تصور کنند، تا به صفات
~~واجب الوجود تعالی و تقدس رسد؛ آن تصوری باشد عظیم غلط و معکوس. و امثال
~~چنین تصورات غافلان را افتد، نه عاقلان را و تصور کسانی که بنیاد قواعد ایشان بر ادله و
~~براهین معقوله باشد. و اگرچه قاعده مطرد1 است که هرگاه که از علت بر معلول استدلال
~~نتوان کرد، از معلول بر علت استدلال کنند: اما نه به همه وجوه. چه، در معلول مجموع
~~کمالات متنوع2 که در علت باشد نتواند بود الا بعضی، و آن بعض نیز بر سبیل نمودار.
# و مثال این چنان تصور باید کرد که قطرهای آب یا جویی3 یا رودخانهای یا دریایی
~~کو چک، اگرچه از راه مانیت یا بعضی صفات دیگر مشابه ms472 دریای محیط باشد، اما نتوان
~~گفت که به همه و جوه مناسب است؛ جهت آن که در دریای محیط بسیار صفت باشد که
~~در آنها نتواند بود. و چون چنین باشد، و از راه کثرت و قلت تفاوتی عظیم بسیار میان
~~ایشان واقع و ظاهر4؛ نشاید که غلط کنند و پندارند که هر صفتی که در دریای محیط
~~هست در آنها نیز هست، «یا تمامت صفات دریای محیط منحصر است در آن صفات که
~~در آنها هست »5، بلکه چنان تصور باید کرد که بعضی از صفات دریای محیط در6 هر
~~یک از آنها به حسب مراتب7 ایشان هست؛ در آنچه بزرگتر، بیشتر؛ و در آنچه
~~کو چکتر، کم تر. و مع هذا آن نیز بر سبیل نمودار تواند بود.
# و چون صورت این مثال معلوم گشت، پس8 تصور باید کرد که همچنین در این
~~صورت از صفت9 موجبیت بالذات، در آفتاب نموداری موجود باشد. و آن نمودار آن
~~است که همچنان که افاضت فیض صفات10 باری تعالی بر طریق دوام و استمرار است.

PageV01P498

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0499.png)

~~[افاضت فیض نور آفتاب نیز بر طریق دوام استمرار است]1. اما آنچه باری تعالی را از
~~راه آن که اقوی و اعظم و مبدأ تمامت اشیا است، در افاضت فیض اختیاری هست، و
~~افاضت فیوض صفات او تعالی و تقدس عین ایجاد و آفرینش است، و به انواع مختلفه
~~فایض می شود نه بر یک وجه و یک نمط «معین؛ آفتاب را آن اختیار نیست، و افاضت
~~فیض او بر2 یک وجه و یک نمط معین است»3.
# و حقیقت آن که چون4 مبدا جمیع صفات و کمالات او است عز و جل پس به موجبی
~~که در مقدمه ذکر رفت باید که بسیار صفات و خواص در آن باشد که از مر یک از آن
~~صفات و خواص آثار و صادرات بسیار بادید آید و صادر شود که در5 ماتحت آن نباشد.
~~و انواع مخلوقات ms473 از عقول و نفوس و اجسام مختلفه علویات و سفلیات که از آن بادید
~~«آمده و هیچ یک به همه وجوه به همدیگر ماننده نیستند و انواع مخلوقات دیگر که در
~~تحت آنها است و از آنها بادید »6 آمدهاند، دلیلی واضح است بر تقریر ما. و چون آفتاب
~~یکی از7 جملهآ آن مخلوقات است، و به نسبت با فیاض اول مانند8 ذرهای است به نسبت
~~با آفتاب، و وجود آن بیافاضت فیض از محالات، چنان که گفتهاند:
~~پس چگونه تصور توان کرد که هر10 صفتی و قوتی و خاصیتی که در علت اولی باشد
~~در آفتاب باشد؟ و چگونه در جمیع وجوه آفتاب را به مثال حال علت اولی توان آورد؟

PageV01P499

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0500.png)

# و چون مقرر شد که آنچه در علت اولی باشد اقوی و اعظم بود، و اثرو خاصیت آن
~~بیشتر باشد؛ بل به موجبی تواند بود که از غایت عظمت و قوت هیچ کس تصور آن
~~نتواند کرد؛ پس هرآینه مسلم باید داشت که افاضت فیوض صفات او اگرچه بر سبیل
~~دوام و استمرار باشد، اما از ارادت و اختیاری خالی نتواند بود؛ و اختلاف در ایجاد
~~مخلوقات، به موجبی که در ماقبل گفته شد، دلیل است بر این معنی. چه، اگر در خلق
~~مخلوقات و ایجاد موجودات تفاوت و اختلاف نبودی، تصور توانستی کرد که افاضت
~~فیوض صفات او بی ارادت و اختیار است؛ مانند نور آفتاب و نور چراغ و بخار بحر به
~~نسبت با آفتاب و چراغ و بحر.
# و دلیل واضح و روشن در آنچه فیاض اول در افاضت فیض ارادت و اختیار دارد، این
~~همه تفاوتهای معظم است که میبینیم. و باری تعالی را در این اختلاف و تفاوتها که
~~ذکر رفت حکمت بسیار است. و آنچه فهم ما بدان میرسد1 آن است که اگر مخلوقات را
~~بر یک وجه آفریده بودی و اختلاف در آن نبودی، لازم آمدی که تمامت را ms474 به یک صفت
~~آفریده باشد و از آن صفات شبهی و نموداری به هر کس و هر چیز به حسب مناسبت
~~ارزانی داشته؛ چنان که به اشرف و اعلی زیادت، و به اخس و ادنی کم تر داده باشد. و
~~انسان که اشرف مخلوقات است، او را علم اسما و کتابت کرامت2 فرموده به موجبی که
~~فرموده که (وعلم ادم الأشماء کلها)3، و دیگر که (علم النسان ما لم یغلم)3، وگرامی
~~گردانیده و بر اکثر مخلوقات تفضیل نهاده، چنان که میفرماید که (ولقد کرمنا بنی آدم
~~وحملناهم فی البر وألبخر ورزقناهم من الطیات وفضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا54:
~~شاید بود که احیانا به غلط افتند و پندارند که آن صفات به جملگی در ایشان هست: و
~~عجز و ضعف خود ایشان را مشاهد [و] معلوم باشد، و فرق میان6 خالق و مخلوق و علت
~~و معلول و صفت و موصوف نداند. و حکم آیت (وما أوتیتن من العلم إلاقلیلا)7 ایشان
~~را مبین و مقرر باشد، و فرق توانند کرد میان فیض آفتاب وفیض فیاض [547] اول: و همه

PageV01P500

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0501.png)

~~روزه میبینند و می شنوند که صدهزاران هزار اشیاء مختلفه از فیض واجبالوجود تعالی
~~و تقدس بادید آمده و می آید، و آفتاب یکی از آن جمله است.
# و بدین ادله و براهین که گفته شد، فرق میان مراتب اقوی و اعظم و اشرف و اکمل تا
~~مراتب ادنای آن معلوم کنند. و آن چنان است که گفتهاند که1؛
# [مصراع:]
# چندان تفاوت است که از حال تا محال
# پس چگونه از آن حکمت و معانی غافل توان بود؟
# و هر چند بر آن معنی این ادله و براهین که گفته شد کافی است، لکن میگوییم که لازم
~~نیست که2 هر فیضی که از فیاضی فایض شود، خواه به طریق دوام و استمرار و خواه به
~~غیر آن، فیاض را در آن افاضت اختیاری نباشد؛ چنانچه اگر تصور کنند که شخصی ms475 یک
~~روز همه روز به طریق دوام و استمرار حرکتی کند، و شخصی گاهی حرکتی کند و گاهی
~~نه، لازم نیاید که آن شخص را که حرکت به3 دوام و استمرار کرده باشد در آن اختیاری
~~نبوده باشد و آن را که گاه گاهی حرکت کرده اختیاری بوده باشد؛ بلکه در هر4 دو صورت
~~اختیار متصور است. و واجب نکند که بنیاد حرکت و اختیار بر حرکت دوامی و غیر
~~دوامی نهند؛ چه، عین حرکت ارادی عین اختیار است.
# و اگر کسی گوید که رعشه حرکتی است بر سبیل دوام و استمرار و مع هذا شخص را
~~در آن هیچ اختیار نیست، پس چگونه توان گفت که هر حرکت که بر سبیل دوام و استمرار
~~باشد از اختیاری خالی نتواند بود؟ گوییم حرکتی که از رعشه بادید میآید به واسطه امری
~~خارجی است و موجب نقصان شخص باشد، نه موجب کمال. و نیز چون ما مقید گفته ایم
~~که حرکت ارادی عین اختیار است، پس این سؤال خود اصلا وارد نباشد.
# و اگر کسی مثلا آسیایی میبیند که به طریق دوام و استمرار به واسطهآ آب یا باد و غیره
~~میگردد، و تصور کند که حرکت آن به اختیار او است، هم غلط باشد؛ از آن جهت که نه

PageV01P501

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0502.png)

~~ذاتی او است. و آنچه کسی تصور کند که قادر با کمال باشد1 که او را در حالتی قدرت
~~باشد و در حالتی نباشد، تصوری خطا باشد؛ چه، آن صفت کمال نتواند بود؛ و چنان
~~تصور کرده باشد که حیی باشد2 که به واسطه آن که در بعضی اوقات حرکت کند و در
~~بعضی نکند؛ و گویند که در آن حالت که حرکت کند3 حیات دارد، و در آن حالت که
~~حرکت نکند حیات ندارد.
# و هر چند این معنی را به موجب مذکور به ادله و براهین معقول و منقول ثابت
~~گردانیدهایم و در رساله کزالمعانی به چند ms476 وجه دیگر هم به براهین و ادله عقلی و نقلی به
~~ثبوت رسانیده، مشروح نوشتهایم، لکن در این موضع به مثالی روشن صورت آن
~~بازنماییم تا واضح تر و مفهوم ترگردد.
# میگوییم مثال این چنان تصور باید کرد که پادشاهی عاقل و عالم و کامل و ضابط، و
~~قادر باشد، و خواهان آن که ملک او مضبوط بود؛ و در تمامت هر کاری و هر شغلی به
~~کسی حوالت کرده باشد و فرموده که هر یک بر چه و جه کنند و تمامت کارها را4 چنانچه
~~مناسب معدلت و نصفت باشد معین فرموده، و اساس آن بر وجهی نهاده باشد که هیچ
~~یک مجال آن نداشته باشند که از فرموده او تجاوز نمایند. و همه پیوسته بدان مشغول
~~باشند، و چنان که باید هر یک وظیفهآ خود به جای آرند.
# و چون پادشاه ضبط آن امور فرموده باشد و به حسب مناسبت هر کاری به کسی
~~حوالت کرده، هرآینه داند که هر یک چه کار کردهاند و ایشان را جهت چه مصلحت
~~نصب فرموده، و داند که ایشان ضبط آن میتوانند کرد.
~~و چون چنین باشد بالضروره پادشاه مستغنی باشد از آنچه به نفس خویش در آن امور
~~شروع کند. و با آن که چنین باشد، داند و در طبیعت او از روی5 معدلت راسخ باشد که
~~اگر چیزی نالایق از یکی از ایشان صادر شود مجازات آن بر وجه عدالت خواهد فرمود و
~~مهمل نخواهد گذاشت: چنانچه حق تعالی فرموده که (أیخسب الإنسان أن ینرک
~~سدیآ»6. و این معنی پیش آن جماعت نیز محقق باشد؛ و دانند که چون پادشاه عاقل و

PageV01P502

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0503.png)

~~عالم و کامل و بصیر است، هر چه ایشان کنند او بیند و داند و علم او به جملگی آن محیط
~~باشد. و بدان سبب هیچ کدام زهره نداشته باشند که از آن امر که او فرموده باشد و ایشان
~~را جهت ساختن آن نصب ms477 کرده یک سر موی تجاوز کنند. و چون پادشاه ایشان را به
~~ارادت خود نصب فرموده باشد بی آن که ایشان را حقی بر پادشاه ثابت بوده، ایشان نیز به
~~ارادتی تمام بدان بندگی که مأمور باشند قیام نمایند.
# و آنچه حق تعالی در حق عباد فرموده1 که ( وله من فی السموات و2الأرض ومن عنده
~~لا یستکبرون عن عبادته ولا یستحسرون یسبحون اللیل والنهار لا یفترون * 3 به وجهی از
~~معانی مناسب این مثال است. و حقیقت آن که ضبط و ترتیب مذکور بهواسطهآ هیبتی و
~~سهمی4 و سیاستی باشد که از پادشاه در عالم منتشر گشته، و مردم دانند که پادشاه عالم
~~و سمیع و بصیر و خبیر5 است، و بر او هیچ پوشیده نخواهد ماندن؛ «لا یعزب عنه مثقال
~~ذرة فی السموات ولا فی الأرض»6، و اگر از فرمودهآ او تجاوز نمایند، به ارادت و قدرت
~~خود ایشان را تغیر و تبدیل کند. و پادشاه نیز آن معنی داند، و بدان ضبط مطمئن باشد؛ و
~~او را آن وقوف حاصل که از کارکنان او هیچ خلل ظاهر نشود، و اگر نیز ظاهر شود قدرت
~~آن دارد که به یک لحظه تدارک آن بکند7. و همچنین عموم خلایق نیز این معنی دانند که
~~تمامت ضبط و نسق و ترتیب از پادشاه است نه از غیر. و پادشاهی او بدان هیبت و رعب8
~~و سهم و سیاست و عدالت تابت و قائم است. و پادشاه عادل در حالت کمال9 پادشاهی
~~بی آن صفات، و آن صفات بی پادشاه، نتواند بود؛ ولایزال تا پادشاه کامل و عادل باشد،
~~معانی مذکوره از او صادر شود.
# و آنچه نواب و امرا را تغییر و تبدیل کند، نه آن باشد که در ذات و صفات و طبیعت
~~پادشاه تغیر و تبدل بادید آمده باشد؛ بل از آن جهت تواند بود که امرا و نواب تغییر و
~~تبدیل مزاج و طبیعت10 خود کرده باشند. و ms478 آنچه حق تعالی فرموده که إن الله لا یغیر ما

PageV01P503

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0504.png)

~~حا ل لم ت ت د دت
~~مل مام قت ا ام ل ا تف قفبین
~~عل الس د ا ل ی ر اه سحد الال
~~قرار موجود باشد مع شیءآ زانلده کهتیرو تبدیل.
~~وی الن ا ا مدل ه اق لط
~~تا
~~استانیرد بلان یا گاو الله رعاتع و مان رامطل رطابر ع بهر ر اله
~~تدر ا ل لانا لأت أمید حلم ه علررت ه معبار ه اره ا ال
~~بر الحاث و براهین و ادله فاعلیت به النختیار
# مم لا ا ر ار

PageV01P504

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0505.png)

~~و به حکم آیت (کل یؤم هو فی شأن15 واجب و لازم آید که لایزال در عالم ملکوت و
~~جبروت و غیرها2 چیزها آفریده شود تا صفت قدرت و آفرینش او تعالی و تقدس
~~مهمل نماند؛ اما به نسبت با ما نادر و غریب نماید، از آن جهت که اکثر مردم دوام و
~~استمرار در چیزی تصور کنند که همواره بینند و اسباب آن دانند. و چون این قسم [548]
~~به نسبت با ما بر سبیل ندرت واقع شود، تصور نتوانند3 کرد که صدور آن بر سبیل دوام و
~~استمرار است.
# و مثال این چنان تصور باید کرد که پادشاهی را ولایت و مملکت بسیار باشد، و همه
~~را عمارت فرماید و همواره به ضبط و نسق آن مشغول باشد و یک لحظه از ترتیب و ضبط
~~آن غافل نماند. اما به هر چند4 مدت نوبت به یکی از آن ولایات رسد، و هر مدتی5 که
~~احتیاج افتد ضبط یکی از آن فرماید؛ نه آن که همه روزه به ضبط و ساختن6 مصالح و
~~کفایت مهمات هر ولایتی از آن ولایات مشغول باشد. و چون چنین تصور کنند، هر چند
~~پادشاه همواره به عمارت و آبادانی و ضبط ولایات مشغول بوده باشد؛ اما چون به
~~هر چند7 مدت نوبت به یکی ms479 از آن ولایات رسد، آن معنی به نسبت با مردم آن
~~ولایت نادر نماید، و تصور نتوانند کرد که آن معنی8 از آن9 پادشاه بر سبیل دوام و
~~استمرار صادر شود.
# قسم دوم از ایجاد و آفرینش که آن نیز بر سبیل دوام باشد، و واجب الوجود تعالی و
~~تقدس به فعل و صنع و ارادت و اختیار خود، به موجبی که علم قدیم او بدان محیط بوده
~~باشد، در اوقات مختلفه به حسب مصلحت هر امری و هر کاری و حسب هر وقت و
~~زمانی، به حکم آلأمور مرهونة باوقاتها، چون وقت و وعده و اجل آن دررسد، به مقتضای

PageV01P505

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0506.png)

~~آیت (وما کان لرسول أن یأتی بأبة إل بإذن الله لکل أجل کتاب»1 بیافریند و دیگری معین
~~گردانآد، تا به موجبی که مقدر و مقرر و در علم قدیم او کاین بوده باشد آن را به اظهار
~~رساند؛ و آن چیز بدان و اسطه به ظهور پیوندد. و اوامر و نواهی از این قسم تواند بود.
# و بدین موجب که تقریر رفت، این قسم بر دو نوع باشد: یا آن که خویشتن به نفس خود
~~سازد؛ یا آن که فرماید تا دیگری احکام او به اظهار رسانآد. و هر چند آن احکام قدیم بوده
~~باشد، لکن چون ظهور آن به وقتی معین میباشد هرآینه در آن هنگام ظهور آن عین
~~آفرینش وی تواند بود.
# اما نوع اول که به نفس خود سازد، آن بر دو وجه باشد: یا از آن جهت که دیگری اصلا
~~بر آن قادر نباشد، و بالضروره او را به نفس خود باید ساخت؛ یا آن که با غیری حوالت
~~کرده باشد و او به سوءالتدبیرات متنوعه به زیان برده باشد، و احتیاج به اصلاح داشته
~~باشد؛ و بالضروره او را به نفس خویش اصلاح باید فرمود.
# اما نوع دوم که فرمان فرماید تا به اظهار رسانند؛ هر چند آن معنی در علم قدیم ms480 او کاین
~~بوده باشد، لکن چون ظهور آن مقدر و مخصوص بوده باشد به زمانی و وقتی معین،
~~ظهور آن در آن زمان عین آفرینش آن چیز تواند بود.
~~و آن نیز بر دو وجه تواند بود: یکی آن که3 امری فرموده باشد و هنوز تمام نشده، و به
~~سوء التدبیرات متنوعه به زیان برده باشند و اصلاح آن باید کرد. و وجهی دیگر آن که
~~فرمانی باشد مبطل و ناسخ فرمانهای پیشین، و به تجدید حکمی و فرمانی فرماید تا
~~خلل و فساد در آن امر راه نیابد.
# و این معنی اوامر و نواهیای است که به هر وقت به واسطهآ انبیا علیهم السلام
~~فرستاده، و آیت (هو أذی بعت فی الأمحن رسولا منهم یثلو علنه آیاته ونزکهم ونعلیهم
~~الکتاب والحکمة )3 اشارت بدین معنی است.

PageV01P506

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0507.png)

# اما مثال وجه اول از نوع اول، یعنی آفرینشی که غیری را بر آن قدرت نتواند بود و
~~بالضروره او را به نفس خود باید ساخت؛ و وسایط را در آن مدخل نباشد، و اگر نیز
~~وسایط مدخل داشته باشند بهواسطهآ ایشان ساخته نتواند شد، و به غیر از آن که او به
~~نفس خویش آن را بسازد دیگری را بر آن قدرت نباشد، چنان تصور باید کرد که
~~پادشاهی با لشکر خود برابر خصم صف کشیده باشد، و خصم بر تمامت امرا و لشکریان
~~او غالب شده و امرا و لشکر او را قوت و قدرت و مکنت جواب دادن و محاربت کردن با
~~خصم نباشد، و تمامت عاجز و منهزم گشته باشند؛ و بدان1 واسطه نزدیک باشد که کار و
~~ناموس2 پادشاهی به زیان رود و حال لشکر به خلل و هلاکت انجامد. و در آن صورت
~~پادشاه بر خود واجب داند که به نفس خویش3 از روی غیرت و حمیت و رعایت ناموس
~~دلیری کند و بر خصم حمله برد، و مبارزت و شجاعت و قوت و شوکت ms481 خود بر خصم
~~ظاهر گرداند و دست برد4 نماید. چه، اگر در آن حالت پادشاه به نفس خود به مبارزت
~~قیام ننماید و شجاعت و حمیت در کار نیاورد5، آن فتح و نصرت از دست امرا و لشکریان
~~برنیاید و کار پادشاهی و مملکت خلل پذیرد و به زیان رود.
# و6 حق سبحانه و تعالی در باب ایجاد و آفرینشی که به قدرت بی چون خود خواهد2
~~بی و اسطه ظاهر گرداند، چنانچه به قلیل و کثیر غیر را در آن مدخل نباشد، و ما این معنی
~~را8 به مثال آن9 آوردهایم10، میفرماید (إنما أمره اذا أراد شینا أن یقول له کن فیکون »11.
# اما وجه دوم یعنی آفرینشی که به دیگران حوالت فرموده باشد و ایشان به
~~سوءالتدبیرات به زیان برده باشند و او خواهد که اصلاح آن کند، بالضروره او را به نفس
~~خود به اصلاح آن مشغول باید شد؛ و امری باشد که خلایق بهواسطهآ غفلت و اهمال و
~~متابعت هوای نفس12 به خلاف امر حق تعالی به انواع سوء التدبیرات متنوعه به زیان برده
~~باشند و اصلاح آن باری تعالی را باید کرد.

PageV01P507

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0508.png)

# مثال آن چنان تصور باید کرد که پادشاهی، چنانچه عادت1 و رسم پادشاهان باشد.
~~امرای لشکر را بر سر لشکر نصب کرده باشد و بازداشته تا رعایت امور کنند، و وزرا هر
~~کسی را شغلی و کاری مناسب حال او2 فرموده و در ممالک به هر شهری3 از شهرها
~~شحنه و ملک و بیتکچیان4 و نواب و عمال فرستاده و همه را به همدیگر سپرده باشد و
~~مضبوط گردانیده؛ و ایشان، به خلاف امر پادشاه، بهواسطهآ اغراض فاسده و آطماع
~~بیهوده و هوای نفس خویش آن امور را به خلل آورده باشند، و آن معنی به سمع پادشاه
~~رسیده باشد. در آن صورت اگر [نه]5 پادشاه به نفس خود به غور آن رسیده به تدبیر
~~اصلاح مصالح آن مشغول شود6، و آن ms482 را که سیاست باید فرمود سیاست فرماید و آنان را
~~که عزل و نصب باید کرد عزل و نصب کند و ضبط و نسق آن چنانچه باید فرماید: از
~~دست امرا و ارکان دولت که خلل مذکور از ایشان پدید آمده باشد، جهت آن که هر یکی
~~را غرض و طمعی بوده، هرگز آن امور اصلاح نیذیرد و منظم نگردد. و هر چند همه بدان
~~اغراض منسوب نباشند و به شائبهآ آن آطماع ملوث نه، اما چون خلل زیادت از حد ظاهر
~~شده باشد، اصلاح آن به دست ایشان و امثال ایشان برنیاید و میسر نگردد.
# و اگرچه این انواع که برشمردیم بقدر مختلف می نماید، لکن7 بالحقیقه در تحت آن
~~که پادشاه قادر باشد که به نفس خود کاری کند بیو اسطهآ غیر، داخل است. چه، اگر
~~پادشاه بر آن معانی که برشمردیم قادر نباشد، پادشاهی ضعیف حال تواند بود و
~~ناقص عقل و بدن. و شک نیست که پادشاهی بیواسطه8آ این امور که برشمردیم
~~میسر نگردد.
~~و حق سبحانه و تعالی در باب ایجاد و آفرینشی که به دیگران فرموده باشد و ایشان
~~بهواسطهآ سوء التدبیرات به زیان برده باشند و اصلاح آن او را باید کرد فرموده که (قل
~~اللهم مالک الملک توتی الملک من تشاء وتنزع الملک ممن تصاء وتعزر من تشاء وتدل من تفاء
~~بیدک الخیر انک علی کل شیء قدیر)9.

PageV01P508

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0509.png)

# اما نوع دوم از قسم دوم، یعنی ایجاد و آفرینشی که گفتیم که نه بر سبیل دوام و
~~استمرار باشد و باری عز و علا به هر وقت فرمانی فرماید به دیگری که لایق و مناسب آن
~~کار باشد تا اقتضای فرمان قدیم1 او را2 به اظهار رساند. و هر چند آن معنی در علم قدیم
~~او کاین و موجود بوده باشد، لکن ظهور آن مقدر و مخصوص بوده به زمانی معین. و چون
~~چنین باشد، ظهور آن به نسبت با این3 ms483 دنیا ایجادی و آفرینشی باشد؛ و آن نیز از قبیل
~~اوامر و نواهی است که بر دست انبیا علیهم السلام2 فرموده. و هر چند کلام قدیم و
~~اوامر و نواهی او غیر مخلوق است؛ اما چون پیش از آن به دنیا نفرستاده و بعد از آن
~~به ظهور [549] پیوسته5، لاشک ظهور آن به نسبت با دنیا ایجادی و آفرینشی باشد، مبنی
~~بر دو وجه:
# وجه اول آن که بعضی از آن اوامر و نواهی بر دست انبیا علیهم السلام فرستاده باشد، و
~~از آن جهت که زمان اقتضای کمال نکرده آن اوامر تمام نباشد، و ایشان نیز به اتمام6
~~نتوانند رسانید. و اگر نیز به اتمام رسانند دیگران آن را بر وجهی باطل کنند. و هر چند انبیا
~~داخل نوع انساناند، لکن ایشان از قسم مخلوقاتیاند که بنادر آفریده شده؛ و هیچ کس را
~~در آن قسم به نبوت7 با ایشان مشارکتی نیست، و آفرینش ایشان خصوصیتی دارد غیر
~~خصوصیت دیگر اصناف انسان. و معجزات و خرق عادات که بدیشان داده هم از قسم
~~نادرات تواند بود؛ و این نیز مخصوص است به علم الله، و وسایط را در آن مدخل نیست.
# و فرستادن کلام قدیم به دنیا، و انبیا را که حامل آناند، او تعالی و تقدس به خود
~~اختیار کرده است و فرستاده تا ایشان به ظهور رسانند. و چون ظهور آن به دست و زفان
~~ایشان حوالت کرده تا ایشان آن معانی و احکام را به خلق رسانند، لاجرم آن ظهور را1
~~ایجادی باشد9 به نسبت با دنیا، نه آن که اوامر و نواهی و کلام قدیم مطلقا مخلوق باشد.

PageV01P509

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0510.png)

# و آن اوامر و نواهی نیز بعضی به حسب اقتضای زمان و استعداد و قابلیت خلق بر
~~دست هر نبیای از انبیا فرستاده باشد، و بعضی مقدر بوده تا به وقت خویش بر دست
~~خاتم النبیین علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات بفرستد. و آنچه ms484 پیش از آن فرستاده و
~~دیگر انبیا احکام آن به خلق رسانیدهاند، بتدریج اکثر آن همان قوم باطل کردهاند: و آن
~~حکام و معانی آن بعد از تحریف و تغییر، به حکم آیت (یحرفونالکلم عن مواضعهه1 به
~~حسب اهواء خود به زیان آورده.
# وجه دوم آن که آن اوامر بتمام فرستاده باشد. یعنی چون اوامر و نواهی او تمام ظاهر
~~شده باشد، و بعد از آن2 تمام به سوءالتدبیرات3 به زیان برده باشند؛ و از آن جهت که حق
~~عزو علا کریم و رحیم است، به حکم ان الله روف بالعباد اصلاح آن واجب دانسته باشد، و
~~مکمل مطلق را که آیت (وما أزسلناک إلا رحمة للعالمین) در شأن او وارد شده به حکم
~~آیت (یا أیها الناس إنی رسول الله إلتکم جمیعا الذی له ملک السموات والأزض )5، وموجب
~~حدیث «بعنت الی الاسود و الاحمر» جهت تکمیل واتمام و اصلاح آن موسوم گردانیده و
~~به عموم خلایق فرستاده.
# و اوامر و نواهی وقتی بکمال تواند بود که بهو اسطهآ شخصی باشد که او را آن استعداد
~~و کمال بوده باشد که به عموم خلایق فرستد. و چون اوامر و نواهی و احکام و کلام قدیم
~~بر دست خاتم النبیین علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات فرستاده و ابطال و نسخ دیگر
~~اوامر و نواهی فرموده، هرآینه زمان کمال عهد او بوده باشد؛ و آنچه فرموده که «ولدت فی
~~زمن الملک العادل» اشارت بدین معنی است.
~~و اگر به موجبی که گفتیم که کلام و اوامر و نواهی قدیم است، لکن ظهور آن و ظهور
~~خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام هرآینه ایجادی از نوادر بوده باشد؛ و تا آن به ظهور
~~نپیوسته باشد در این دنیا وجود آن نبوده، و بهواسطهآ ظهور آن چندین هزار خلایق که در
~~ورطهآ هلاکت بودهاند از آن مهالک خلاص و نجات یافتهاند، و به وسیلت ایمان زنده
~~جاودان گشته؛ که المؤمن حی فی الدارین». و ms485 شک نیست که ایجادی عظیم باشد آنچه

PageV01P510

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0511.png)

~~اولیا را1 به نور ایمان حیاتی کرامت فرماید که آن حیات هرگز از ایشان منفک نشود؛ بلکه
~~از آن معظم تر ایجادی نباشد.
# هر چند این دو وجه اوامر و نواهی که گفته شد، بس ظاهر و مشاهد و معاین است و
~~احتیاج به مثالی و نظیری ندارد؛ لکن در اقسام و انواع سابق جهت نظیر هر یک مثالی
~~گفته شد، اینجا نیز مثالی گفته میشود.
# میگوییم که این معنی چنان تصور باید کرد که پادشاهی عاقل کامل ضابط عادل باشد و
~~بر بندگان خود مشفق، و مملکت را به همه انواع و جمیع وجوه ضبط فرموده باشد. و با
~~وجود ضبط و نسق و ترتیب و تدبیر، چون در نفس خلایق چیزی از شر و فتنه و فساد
~~باشد، بر آن حال واقف بود و نخواهد که از آن مفسدت خللی در ممالک بادید آید، و
~~تدارک آن واجب شمرد. و چون عقل و کفایت و فهم و ذهن آن پادشاه تا به حدی باشد که
~~به فراست خویش طبیعت هر زمانی و اقتضای هر دوری بشناسد و از ناصیهآ احوال2
~~چیزها به موجبی که واقع باشد فهم کند، هرآینه مصلحت در آن بیند3 که رسولان را
~~جهت تدارک آن حال بحسب هر زمانی و هر طایفهای از طوایف و هر امری از امور
~~بفرستد؛ تا آن امور مختلفالاحوال را بعضی مناسب حال وقت تدارک و اصلاح کنند. و
~~چون هنوز مبادی حال باشد4 و ایشان را به تکلیفات معظم عادت نبود5 و تحمل بار آن
~~نتوانند کرد، به موجبی که پدران خواهند که فرزندان خود را از راه شفقت و دلبستگی
~~علوم آموزند، و در اول حال ایشان را حروف هجا تعلیم کنند و بعد از آن بگویند تا ایشان
~~در مرکبات شروع کنند و علیهذا تا به علوم دقیق و حقایق معانی6 رسد؛ چه، اگر نه
~~بتدریج پایه ms486 پایه7 فرمایند طبایع و خواطر ایشان متحمل فهم آن دقایق علوم و حقایق
~~معانی نتواند شد و ذهنهای ایشان بدان نرسد و بکلی متنفر شوند، پادشاه نیز ایشان را
~~به اوامر و نواهی کلی و احکام بزرگ و معتبرات امور مأمور نفرماید، و جز بعضی از آن
~~احکام و اوامر بدیشان نفرستد. و آن بعضی نیز که فرستد، به عموم نفرستد؛ الا بحسب

PageV01P511

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0512.png)

# هر ولایتی و مزاج هر قومی، رسولی علی حده و احکامی چند معین بفرستد به حسب
~~طاقت هر شخص1، به موجب (لا یکلف الله نفسا إلا وشعها »2. و از آن رسولان مردم
~~عاقل کامل کافی حکیم باشند تا بعد از آن از ارسال ایشان غرض پادشاه حاصل آید و
~~مقصود به حصول پیوندد. و گفتهاند که؛
# شعر:
# ید است در جهان باریکار هر مرد و مرد هر کاری
# و نیز گفتهاند و مشهور شده است که لکل عمل رجال ولکل رجال حال. و آن رسولان
~~چون بروند به حسن کفایت آن اقوام را تنبیه کنند و به طریق اشفاق و حکمت نصیحت و
~~ارشاد نمایند، و گاهی به و عد3 و گاهی به و عید ایشان را با راه راست آورند. و ایشان نیز
~~ترک فتنه و فضول و افساد گیرند و پیرامن هر چیز که ایشان را در دین و دنیا زیان دارد
~~نگردند. و بعد از آن اگر بدان مقدار تنبیه و ارشاد ترک فضول نکنند و آن مواعظ و نصایح
~~و وعد و وعید در ایشان اثر نکند و بهواسطهآ سوءالتدبیرات و اختلافات که در میان آن
~~اقوام باشد بر فتنه و فضول و افساد قیام نمایند، پادشاه [را]4 ضرورت گردد، بلکه بر وی
~~واجب و لازم شود، که معتبرترین خواص حضرت که هرآینه کامل ترین رسل باشد
~~بفرستد و بگوید تا آنچه بی زجر و قتل قابل اصلاح باشد به وعد و وعید او [که]5 اعتبار
~~آن زیادت از وعد و ms487 و عید دیگران بود اصلاح کند، و آنچه به رفق قابل اصلاح نباشد به
~~زجر و عنف و شمشیر به اصلاح آورد و مواد فتنه و فساد مندفع گرداند.
~~و چون صورت این مثال معلوم گشت، بباید دانست که باری سبحانه و تعالی نیز اوامر
~~و نواهی و احکام و شرایع ادیان و ملل6 هر چند فی نفس الامر در علم او قدیم بوده اما

PageV01P512

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V01_0513.png)

~~بدین موجب به وقت ظهور به خلق فرستاده؛ حو در مبادی رسولان را با بعضی احکام به
~~هر قوم فرستاده»1؛ و آخر چون زمان اقتضای کمال میکرده، و نیز وقت ظهور آن امر
~~معظم رسیده بود، خاتم النبیین [را]2 علیه الصلوة والسلام والتحیة والاکرام به حکم «بعنت
~~إلی الآآسود و الآحمر» به عموم خلایق از جن و انس، که ایشان را به مقتضای (وما خلقت
~~الجن والإنس إلا لیعبدون 35 جهت عبادت آفریده، فرستاد4 تا به تکمیل ایشان مشغول
~~گردد و همه را در یک سلک کشیده ارشاد فرماید و سبب رحمت و نجات ایشان گردد؛
~~که (وما أزسلناک إلا رحمة للعالمین ه5، و پیشوایی عموم خلق کند و نگذارد که مخالفت
~~ایشان ظاهر گردد، و اوامر و نواهی را بتمام بدیشان شنواند و دین را چنانچه فرموده که
~~(الیؤم أکملت لکم دینکم وأتممت علیکم نعمتی»6 مکمل و تمام گرداند؛ و همه را به حکم
~~نافذ و شمشیر قاطع، که «انا نبی السیف» [55] الزام کند؛ تا همچنان که پادشاه یکی
~~است، حکم او یکی باشد و ندای «لمن الملک الیوم لله الواحد الفهار ه 7 به همگنان رساند،
~~تا مناسب کمال و پادشاهی او باشد و اختلاف احوال وکلمات و انواع آرای مختلفه و
~~اندیشههای نامناسب مرتفع گردد و احوال عموم عالمیان به واسطهآ رحمت عالمیان
~~منتظم شود؛ و به سبب فتنه و فضول همه به دست یکدیگر کشته نشوند و مدةالعمر در
~~آسایش گذرانند و مرفه الحال زندگانی کنند و در آخرت ms488 از عذاب دو زخ نجات یابند و به
~~بهشت جاودان و نعیم ابدی رسند و در روح و ریحان آن مخلد مانند، و فایده آن در دنیا و
~~عقبی شامل احوال همگنان گردد؛ ان شاءالله تعالی8.

PageV01P513





![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0001.png)

~~سرشناسه   : رشیدالدین فضل الله، 648؟ -718ق.
~~عنوان و نام پدیدآور : لطایف الحقایق
~~مشخصات نشر تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب؛ 1394.
~~مشخصات نشر
~~مشخصات ظاهری : هشتاد و هشت، 954،اص.
~~فروست   میراث مکتوب؛ 251. علوم و معارف اسلامی؛ 65
~~شابک   o785op-203- pa-6:2.ج e78-6uu-203-06t-o :1.ج e78-60u203,057-3 :دوره :
~~وضعیت فهرست نویسی: فیپای مختصر
~~یادداشت   شناسه افزوده   رجب زاده، هاشم، 1320 -   فهرستنویسی کامل این اثر در نشانی: ذن1to/opaenua قابل دسترسی است.
~~شناسه افزوده   مرکز پژوهشی میراث مکتوب
~~شناسه افزوده   سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری
~~شماره کتابشناسی ملی : 2801499

PageV02P001

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0002.png)


PageV02P002

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0003.png)

~~سخنان حکمت آمیز عربی .
~~کسان..
~~جایها.
~~کتابها و رسالهها..
~~ابیات و مصراعهای فارسی .
~~ابیات و مصراعهای عربی .
~~گروهها، مذاهب، ادیان...
~~خوراکیها، داروها ..
~~حیوانات..
~~زمین و افلاک و عناصر و کانی ها و فرآوردههای گیامی و حیوانی.

PageV02P003

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0004.png)

~~الحمد لله رب العالمین والعاقبة للمتقین والصلوة والسلام علی خیر الوری محمد
~~المصطفی وآله الطاهرین واصحابه الطیبین اجمعین.
# و بعد، این رساله مشتمل است بر جواب سؤالاتی که مولانا معظم علامة العالم
~~أفضل المتأخرین شمس الملة والدین العبیدی1، آدام الله فضائله، از مصنف این رساله،
~~فضل الله بن ابی الخیر بن عالی، المشتهر بالرشید الطبیب، احسن الله احواله، کرده؛ و آن سه
~~سؤال است بدین تفصیل:
~~سؤالدر اثباب وحدانیت واجب الوجود تعالی
~~سؤا دربیان حقیقت آنچه گفتهاند که آلواحد لایصدر عنه الا الواحد
~~سؤال در آن که کلام باری تعالی چگونه باشد و شنیدن انبیا علیهمالسلام از وی بر چه
# وجه بوده
# و عبارت و الفاظ او دام2 فضله در سؤالات که کرده این است و منوال که مرقوم
~~میشود، بی زیادت و نقصان:

PageV02P004

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0005.png)

# در حضرت با نضرت1 ثبتها الله تعالی عرض میافتد که همیشه این ضعیف ms489 و بیچاره را
~~از وقت شروع در علوم تا این غایت از هر علمی در خاطر غباری است، و به میچ وجه2
~~نفض3 آن نمیتواند کرد؛ و از استادان عظام و علماء کرام آنارالله براهینهم سؤال کرده و از
~~هیچ یکی4 جوابی شافی استماع نیفتاده. چون5 در این وقت جناب مقدس معظم مکرم،
~~مخدوم جهانیان عزت انصاره مطارح6 رحال7 جهانیان و علما و مسارح8 آمال عالمیان و
~~فضلا ساخته است و الشکر علی ذلک هر کجا9 مشکلی هست از انواع علوم دقیقه
~~استفادت میکنند و حل جملهآ معضلات میفرماید؛ و این فیضی عظیم است که حق
~~تعالی در حق او کرامت کرده است10، و اثر عنایت او، و دلیل بر این، رسایل که فرموده
~~است11 هر یکی در فن خود نظیر ندارد؛ (وذلک فضل الله یؤتیه من یشاء)1.
# این مخلص ضعیف به سبب ضعف پیری و رنجوری از آن فواید و فراید13 که اشرف
~~الودایع14 وانفس15 البضایع است محروم مانده؛ خواست که از آن مواضع بعضی در
~~حضرتش عرض افتد؛ اما بدان جرأت اقدام نمییارست نمود. تا از ناگاه16 بخت خفته
~~بیدار شد و مطلوب حقیقی روی نمود، و از آن حضرت بانضرت اشارت رفت که اگر در
~~مواضعی خاری باشد اعلام کنند تا قلع آن خار17 کرده شود. به موجب فرموده جرأت
~~نمود و مواضعی چند نوشت و به حضرت عرض کرد تا آنچه خاطر وقاد18 و طبع نقاد19

PageV02P005

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0006.png)

# چه، حکما گفتهاند که نشاید که1 واجبالوجود بیش از یکی باشد؛ که2 اگر بیش تر از
~~یکی باشند مشترک باشند3 در حقیقت واجبالوجودی و هر یکی از دیگری ممتاز باشد
~~به امری غیرمشترک، و «مابه الاشتراک غیر مابه الامتیاز »4 باشد؛ پس لازم آید که
~~ماهیت حق تعالی مرکب باشد. حو برهان قایم است که نشاید که ماهیت او مرکب
~~باشد »5، و در کتب براهین بسیار مسطور و مذکور.
# اعتراض کردهاند بر این برهان، و گفتهاند6 که لانسلم! ms490 که اگر چنین باشد، ترکیب در
~~ماهیت حق تعالی لازم آید؛ حو حتی7 لازم آید »8 که مابه الامتیاز به فصلی9 مقوم و
~~ذاتی باشد تا داخل باشد در ماهیت ایشان؛ چرا نشاید که هر یکی از دیگری متمیز باشد
~~به امری عرضی؟ و یا به نفس خود چرا نشاید که وقوع واجبالوجودی بر هر یکی به
~~اشتراک لفظی باشد نه به اشتراک معنوی؟
# و دیگر براهین که حکما گفتهاند، چنان که شیخ رئیس رحمه الله در اشارات بیان کرده
~~است، مآل آن همه با این10 برهان است.
# و امام کبیر، برهانالدین النسفی رحمه الله هم رسالهای ساخته است در این باب و
~~چهل برهان گفته بر توحید؛ و هیچ یکی تمام نیست. بدین سبب به خدمت
~~عرض نداشت.
# و متکلمان گفتهاند که نشاید که دو واجبالوجود باشند11؛ که اگر دو باشند و یکی
~~حرکت شخصی معین خواهد و یکی سکون؛ اگر مراد هر دو واقع12 باشد لازم آید که آن
~~شخص هم متحرک باشد و هم ساکن، و این محال است؛ و اگر مراد هیچ یکی حاصل

PageV02P006

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0007.png)

~~نباشد و یا مراد یکی حاصل باشد و مراد آن دیگر حاصل نباشد، لازم آید که هر دو عاجز
~~باشند یا آن که مراد او حاصل نباشد عاجز باشد، و حق تعالی نشاید که عاجز باشد.
# اعتراض کرده بر این دلیل و گفتهاند که چرا نشاید که هر دو موافق باشند در ارادت و
~~هر دو حرکت آن شخص معین خواهند یا هر دو سکون؛ چه، ذات هر یکی اقتضای آن
~~کند. از جواب آن قاصر ماندند.
# اشکالی و تحیری که این مخلص را است بر توحید نیست؛ بر دلایل حکما و متکلمان
~~است؛ واگرنه، کلام الهی که (لا یأتیه الباطل من بین یدیه ولا من خلفه) وکلام انبیا،
~~علیهم السلام، دال است بر آن، و توحید از2 آجلی البدیهیات واول3 الاولیات است؛ و چه
~~حاجت برهان است و دلیل؟ ms491
# حکما گفتهاند که مبدا جمیع موجودات واحد است تعالی ذکره و مذهب ایشان آن
~~است که از واحد جز واحد صادر نشود.
# بر ایشان اعتراض کردند و گفتند که اگر چنین باشد، لازم آید که جملهآ معلولات
~~متسلسل شوند مترتبة، چنان که دو چیز نشاید که موجود باشد الا که یکی علت دیگری
~~باشد به واسطهآ غیروسط؛ و وجود مکذب این است.
# بعد از آن ایشان جواب دادند که ما نمیگوییم5 از واحد جز واحد صادر نشود مطلقا.
~~ما میگوییم که از واحد جز واحد صادر نشود من غیر الاعتبارات و الجهات. اما اگر
~~اعتبارات و جهات بسیار باشد شاید که از آن جهات بیش از واحد صادر شود.
# و در صدور اشیا از مبدا اؤل چنین است. معلول اول او، عقل اول بوده است، و جهات
~~متعدده هست:

PageV02P007

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0008.png)

~~یکی   وجود او که1 صادر است از مبدا2 اول.
~~دوم   ماهیت او که موجب غیریت مبدأ اول است.
~~سوم   علم او به مبدأ اول.
~~چهارمعلم او به ذات او3.
~~چون چنین باشد، شاید که از این جهات چهار چیز حاصل شود4 : عقل دوم و هیولی و
~~صورت، و از این دو فلک اعظم مرکب باشد، و نفسی که مدبر این فلک باشد و محرک او.
~~بعد از آن عقلی و فلکی ذوعقل5 حاصل آید، تا به ده عقل رسد و نه فلک.
~~و از عقل دهم6 که عقل اخیر است، عالم کون و فساد حاصل آید و موجودات دیگر
~~علی التفاصیل.
~~اعتراض کردند بر ایشان، و گفتند که7 این جهات که در عقل اول است اگر موجودات
~~متغایرهاند، از مبدأ اول کثرتی صادر شده باشد؛ [552] و اگر موجود نیستند، چگونه
~~اشیاء بسیار از جهاتی که معدوم باشد صادر شود؟
~~و نیز افلای بسیارند؛ چه، هر فلکی مرکب است از چند فلک؛ و در بعضی افلاک
~~کواکب ثابته مرکوز الی غیرالنهایه، و در بعضی سیارات. این کثرت از کجا آمده ms492 است و
~~علل ایشان چیست، و چرا عقول منحصر شد در ده، و چرا از عقل دهم «دیگر افلاک و
~~عقول حاصل وصادر نشد؟ چه، آن8 اعتبارات و جهات که فرض کردهاند در عقول، در
~~عقل دهم -9 هم فرض میتوان کرد. و تنازع میان ایشان به تطویل انجامیده است، چنان
~~که مسطور و مذکور است در کتب ایشان.
~~مولانا سعید محقق، علامة عصره و فرید دهره، نصیرالحق والدین طاب مثواه از

PageV02P008

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0009.png)

~~موالی عظام چون شیخ ربانی جمالالدین جیلی و از مولانا اثیرالملة والدین ابهری1 و از
~~مولانا شمس الملة والدین الخسروشاهی اعلی الله تعالی فی الفردوس مقاماتهم2 سؤال
~~کرده است، و در این باب به هر کسی چیزی3 نوشته؛ و هیچ جواب ننوشتهاند و بیان
~~نکرده در این مطلوب.
# او رسالهای فرموده است نوشت بغایت لطیف. و حاصل4 این است که5 ممکن است
~~که از مبدأ اول بر قواعد حکما کثرتی صادر شود غیرمرتبه6 به و سایط،؛ و مبدا هر معلولی
~~جز یک علت نباشد، غیر امر اعتباری یا جهتی غیر که او را وجود نباشد.
# مثلا مبدأ اول اباشد و از او ب صادر شود و بعد از آن از او از ب، ج صادر شود. و
~~از ب تنها د صادر شود. و ج و د دو معلولاند غیرمرتبه7، یعنی که8 هیچ یکی علت
~~دیگری نیست.
# و از این9 معلولات تا علت أولی چهارند: اب ج د.
# و ازدواجات ثنائیات ششاند: اب، اج،اد، ب ج، ب د، ج د10.
~~و ثلاثیات چهار: اب ج، اب د، اج د، ب ج د.
# و رباعیه یکی: و آن مجموع 1 ب ج داست. و مجموع پانزده باشد.
# و همچنین11 معلولات از این پانزده صادر شود، هم بر سبیل انفراد و هم بر سبیل
~~ازدواج، الی غیرالنهایه.
# و بازنموده است در این رساله که در مرتبه شازدهم12 به شصت هزار و پنج هزار و
~~شش صد و پنجاه ms493 و دو عدد میرسد، که اعداد این معلولات است در این مرتبه؛ و الی
~~غیرالنهایه مراتب فرض میتوان کرد. و صدور معلولات هم بر سبیل ازدواج و هم بر
~~سبیل انفراد الی غیرالنهایه، بی اعتبار جهات و فروض غیرموجود.

PageV02P009

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0010.png)

# و این مخلص میگوید که این که1 مولانا سعید طاب مثواه فرموده است، بر سبیل
~~تجویز بیان کرده است، و هم از شائبه اعتبارات خالی نیست. و مطالب کلی حقیقی بر
~~سبیل تجویزات بی برهان حاصل نیاید.
# کلام حق تعالی چگونه تصور توان کردن2؟ و آن چگونه باشد؟ و در ذات او چگونه
~~حاصل است؟ و از صفات او چگونه است؟ و انبیا علیهم السلام چگونه شنودهاند به
~~الفاظ معینه منظومه?
# توقع از حضرت بانضرت آن است که آنچه رای اعلی اقتضا کند بیان فرماید تا به
~~دیگر فواید منضم و مضاف گردد3؛ و4 فواید انفاس مبارکش دائم الفیض باد بر مستفیدان،
~~و مکمل چنین ناقصان باد که ماییم؛ به حق الحق.
# میگوییم که چون حق تعالی انسان را از جملهآ مخلوقات ممتاز گردانید و ایشان را به
~~تشریف (ولقد کرمنا بنی آدم) مشرف فرمود و به خلعت (إنی جاعل فی الأزض
~~خلیفة »7 مخصوص کرد، نموداری از صفت حکمت خویش در حق انسان کرامت کرد. و
~~هر یک به حسب استعداد و قدر پایه8 به تصدی آن بهره مند شدند. و قلت و کثرت آن در
~~ذات انسان به حسب مراتب عظیم متفاوت افتاد. بعضی مانند نم که در عروق زمین باشد،
~~و بعضی مانند طلی که از دریا برخیزد، و بعضی مانند قطرات باران، و بعضی مانند
~~چشمههای9 کوچک و بزرگ، و بعضی مانند رودخانههای10 کوچک و بزرگ. و آیت
~~(وفوق کل ذی علم علیم) اشارت بدین معنی است.

PageV02P010

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0011.png)

# و همچنان که بنی آدم عظیم بسیارند و هیچ یک به همه وجوه به هم نمانند، صفت
~~حکمت در ایشان همچنین عظیم بسیار است، و با ms494 وجود بسیاری متفاوت؛ و فایدهآ هیچ
~~یک از آن به هم نمانآد.
# و آنچه هر یک از انواع حکمت را علی حده نامی نهادهاند، هر چند و جود آن صفت
~~در ذات ایشان عظیم متفاوت است1 و بدان واسطه هر یک از آن قسم، علی حده، نامی
~~یافته؛ اما بالحقیقه همه یکی است، و اصلا در آن اختلاف و تفاوتی موجود نه؛ چنان که
~~نم و طل و قطرات باران و آب چشمهها و دریاها2 که در ماقبل به مثال آوردهایم. چه،
~~تمامت این اسما که برشمردیم اگرچه از راه اسم و خاصیت مختلف مینماید و از روی
~~حس نیز تفاوت و اختلاف بسیار در آن مشاهده میرود، اما بالحقیقه همه یکی است و
~~تمامت در اصل همه آب است و از راه مائیت هیچ تفاوتی3 و فرقی در آن صورت
~~نمی بندد. و این ابیات4 در این موضع5 بغایت نیکو افتاده6:
~~هر نقش که بر تختهآ هستی پیداست   آن صورت آن کسی است کان نقش آراست
~~دریای کهن چو بر زند موجی نو   موجش خوانند و در حقیقت دریا است
# و با آن که از راه حقیقت تمامت یکی است، لکن چون به موجبی که گفتیم مراتب
~~مختلف است و قلت و کثرت آن در ذات انسان8 عظیم متفاوت، مرتبهآ هر کس9 در آن
~~معنی پیدا باشد که چه مقدار تواند بود؛ «خصوص چون نموداری از آن صفت در حق
~~عموم انسان کرامت گشته و هیچ کس از آن قسم به صفت کمال موصوف نشده. و چون
~~حظو بهره انسان از آن صفت اندکی است، نصیب این ضعیف چه مقدار تواند بود، »10 و

PageV02P011

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0012.png)

~~چگونه بر حقایق تمامت1 اشیا اطلاع تواند یافت؟ اما اگر به قدر فهم خود2 و استعداد
~~خویش بر بعضی از حقایق اشیا اطلاع یابد، بسیار باشد؛ چنان که گفتهاند؛
# شعر3:
# حاصل دریا نه همه ذر بود   یک هنر از طبع کسی پر بود ms495
# و چون چنین باشد، این ضعیف چگونه بر آنچه حکما دانسته و گفته باشند و براهین
~~بر اثبات آن انگیخته انکار نماید، و به غیر از آنچه مسلم دارد در آن باب چه تواند گفت؟
~~اما از این معنی در غایت تعجب مانده که چگونه شاید که با وجود کمالی که حکمای
~~بزرگ را بوده است4، از چنین امری ظاهر غافل گشته باشند! و هر وقت که با خود فکر
~~می کند، میگوید که نه همانا که غافل گشته باشند، بلکه دانسته و پنهان داشته باشند5. و
~~باز چون فکر میکند و میبیند که توضیح و تحقیق آن متضمن خیری عظیم است؛ چه،
~~هیچ چیز از آن معظم تر نتواند بود که کسی اظهار صفت و حدانیت باری تعالی کند و حال
~~دیگر صفات کمال او تعالی و تقدس مردم را معلوم شود و بدان واسطه عالم شوند و
~~موجب نجات6 عموم خلق باشد، و با وجود چنین خیری معظم آن کس را نیز رتبت
~~معلمی و مکملی که مرتبهای عظیم بزرگ است حاصل شده باشد، میگوید که چگونه
~~شاید که عقلا و حکما چنین معنی شریف را7 که متضمن چندین مصالح8 باشد پنهان
~~دارند9؟ و از این جهت تحیر زیادت میشود، و به سر رشتهآ این حالت نمیتواند رسید.
# آمدیم با سر سخن و بیان حقیقت این معنی و برهان هر باب10 که بدان احتیاج است.
# میگوییم که چون عموم11 حکمای متقدم و متأخر بر آن متفقاند که تحقیق معانی اشیاء

PageV02P012

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0013.png)

~~حقیقی بی 1مقدمات و براهین میسر نشود، هرآینه در کشف مشکلات و تقریر2 مسایل
~~بیان مقدمات بسیار کرده باشند، و به قواعد خود براهین قاطعه بر آن گفته، تا بعد از آن
~~مدعای خویش به ثبوت رسانیده باشند. و چون چنین باشد، از کمال عقل و حکمت دور
~~باشد که هم ایشان از آن مقدمات که خود گفته باشند غافل گردند، و چون بدان رسند
~~مسلم ms496 ندارند؛ و بدان3 واسطه فحوای حفظت شیئا و غابت عنک اشیاء4 [553] مثل حال
~~ایشان شود.
~~و اگر نیز غافل گردند،5 عقل چنان اقتضاکند که هر وقت که کسی آن را با یاد ایشان
~~دهد قبول کنند. چه، اگر قبول نکنند بعد از آن که آخرالامر بالضروره به قواعد و دلایل
~~سخن خویش ملزم گردند، مطعون اهل معرفت شوند و علمای راسخ ایشان را بدان
~~اصرار معذور ندارند.
# اکنون بعضی از مقدمات و براهین که حکما از آن غافل ماندهاند و بدان واسطه
~~این معنی بر ایشان مشکل گشته گفته میشود، تا چون از آن متنبه گردند آن قضیه نزد
~~عموم ایشان6 آسان و مکشوف و واضح7 شود و مجال آن سؤال نماند، تا به تقریر
~~جواب چه رسد.
# یکی8 از آن مقدمات آن است که برهان قائم است و تمامت متفقاند بر آن که صفت و
~~معلول تابع موصوف و علت باشد؛ و هر کمالی در صفت و معلولی باشد، در موصوف و
~~علت به اضعاف اضعاف آن باشد. و چون هرکس بر احوال هر علتی و موصوفی واقف
~~نتواند شد و خواهند که احوال آن بدانند، از صفت و معلول استدلال کنند بر وجود علت
~~و موصوف. چه، قاعده مطرد9 است که تارة10 از صفت و معلول استدلال کنند بر موصوف

PageV02P013

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0014.png)

~~و علت، و تارة از موصوف و علت استدلال کنند بر صفت و معلول. و در آن شک نیست
~~که آنچه محسوس و مشاهد عموم خلق است، بعضی موصوفات1 و علل است، و بعضی
~~حکم صفات و معلولات دارد؛ و هیچ کس نباشد که از مشاهدهآ موصوفات و علل و
~~صفات ومعلولات محروم مانده باشد. «چه، هر چیز که هست، »2 به نسبت با مافوق
~~خود صفت و معلول باشد، و به نسبت با ماتحت خود موصوف و علت. و این معنی
~~عجب حالتی است که همه اشیا در یک حال3 هم پادشاهاند و هم گدا. ms497
# و چون بدین وجه که تقریر رفت از علت به معلول و از معلول به علت استدلال
~~میکنند، و این قضیه مشاهد و معاین است و همه عالمیان در آن شروع و تصرف و تجربه
~~دارند و هیچ کس را در آن شبهتی نیست؛ و هر کس که کامل تر است شروع او در آن باب
~~بیشتر است؛ و حکما از آن جملهاند که، بهو اسطهآ کمال، شروع ایشان در آن بیشتر
~~باشد، و بر محسوس و نامحسوس اطلاع یافته باشند و بر علل و معلولات بسیار و قوف
~~حاصل کرده، این معنی پیش ایشان واضح تر باشد.
# و بدین تقریر که کردیم باید که آنان که فهم و ادراک ایشان از دانستن احوال صفات
~~باری تعالی4 قاصرند5، از موصوفات و معلولات او تعالی و تقدس استدلال کنند بر
~~صفت و قدرت او، و منکر آنچه مشاهد و معاین خلایق است نشوند، و به موجبی که آن
~~عزیز روشن دل گفته؛
# هر آن نقشی که بر صحرا نهادیم   تو زیبا بین که ما زیبا نهادیم
# سر مویی ز صنع خود نمودیم   جهانی را در آن غوغا نهادیم
# فرستادیم آدم را به بیرون   جمال خویش بر صحرا نهادیم
# جمال ما ببین وین راز پنهان   اگر چشمت بود پیدا نهادیم
# و گر چشمت نباشد آن چنان دان   که گوهر پیش نابینا نهادیم

PageV02P014

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0015.png)

# مشو احول مسمی جزا یکی نیست که این اسم است و ما اسما نهادیم3
# نظر حکمت و معرفت در حقیقت اشیا کنند3 و از معنی «ان الله تعالی خلق آدم علی
~~صورة الرحمن»4 غافل نشوند، و احوالی که همه روز برابر نظر خلق است فراموش نکنند،
~~و این مقدمات و براهین را که گفته شد منکر نشوند؛ چه، هر وقت که از راه انصاف پیش
~~آیند و نتیجهآ مقدمات5 را که خود مسلم داشتهاند قبول کنند و منکر آنچه مشاهد و معاین
~~است نشوند، وجود واحدی که تمامت ms498 حکما با وجود چندین بحث6 و سؤال و جواب و
~~ادله و براهین از اثبات آن عاجز آمدهاند ثابت گردانیم، و به ثبوت رسانیم که7 از صفت
~~واحدیت او تعالی و تقدس در هر موجودی نموداری هست و همه اشیا را به صفت
~~واحدیت خود هر یک را واحدی آفریده، و در هر چه نظر کنند بالحقیقه واحدی باشد. و
~~تقریر آن بر این وجه است:
# چه8، نزد عموم علما و حکمای اسلام و9 متکلم از متقدم و متأخر، و حکمای فلاسفهآ
~~متقدم و متأخر، برهان قائم است که نشاید که دو چیز در همه وجوه به هم ماننده باشند.
~~چه، اگر به همه وجوه به هم ماننده باشند، هر دو یکی باشند؛ و از این برهان لازم آید که
~~هر شیء10 واحدی باشد در نفس خود؛ و قطعا هیچ چیز دیگر را در و حدانیت او با او
~~شرکت11 نباشد، و چون چنین باشد، دویی12 در نفسی13 خود موجود نباشد، و صفت
~~وحدانیت و فردانیت در هر شیی از صفت واحدیت و فردیت او روشن شود؛ چه، صفات
~~پاک او موصوف و علت تمامت14 صفات و معلولات است.
# جهت آن که چون مقرر است که صفت و معلول تابع موصوف و علت باشد، هیچ
~~معلولی بی علت و هیچ علتی بی معلول نتواند بود. اگر از صفت وحدانیت او تعالی و

PageV02P015

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0016.png)

~~تقدس فیض واحدیت صادر نگردد، صفت واحدیت او بیفایده و عبث بوده باشد؛ و
~~برهان قائم است که این محال تواند بود. پس لازم آید که از صفت وحدانیت او وحدانیت
~~اشیا صادر شود.
~~و از این تقریر ثابت میگردد و برهان قائم میگردد1 که هر شیء واحدی و فردی است،
~~و هیچ دو چیز را در وحدانیت و فردانیت با یکدیگر اشتراکی نیست. و این سخن که؛
# [شعر]2:
~~مصدق این معنی است. و چون چنین باشد وجود دو شیی حقیقی مطلقا موجود
~~نتواند بود. و ms499 آنچه حق تعالی در زبانهای عموم خلق انداخته و میگویند که3 «ای تو و ای
~~همه تو1، چنان که از بوعلی رحمه الله نقل4 می کنند این رباعی؛
# بسیار سخن شنیده و خواندهایم   بسیار کتب خوانده و راندهایم
# هم با سخن پیرزنان آمدهایم   ای تو همه تو جمله فروماندهایم
~~از این معانی است که ذکر رفت.
~~و اگر غافلی سؤال کند که چون وحدانیت صفت واجبالوجود است، چگونه به همه
~~اشیا حوالت توان کردن7؟
~~گوییم که8 مالا کلام صفت وحدانیت به همه اشیاء حوالت توان کرد، و این معنی واقع
~~و مشاهد و معاین است؛ «و لیس الخبر کالمعاینة». واین سؤال خود در اصل وارد نیست،

PageV02P016

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0017.png)

~~سبب آن که ذات واجب الوجود تنها به و حدانیت ثابت نمیگردد، بلکه با و جود و حدانیت
~~باید که بی شریک و همتا و بی نظیر و شبیه باشد؛ و صفات (قل هو الله أحد الله الصمد لم
~~یلذ ولم یولد ولم یکن له کفوا أحد)1 صفات ذات2 پاک او تواند بود و بس، و غیر او را
~~مرتبهآ اتصاف به تمامت این صفات نباشد.
~~و نشاید که هیچ چیز باشد که از صفات او در آن چیزی نباشد. و از صفات پاک آن
~~واحد بعضی آن است که در تمامت مخلوقات باشد، و بعضی آن که در هیچ مخلوقی
~~نباشد، و بعضی آن که در بعضی مخلوقات باشد و در بعضی نباشد.
# اما از جملهآ صفاتی که آن همهآ مخلوقات را باشد، یکی صفت وحدانیت است چنان
~~که شرح داده شد. دیگر صفت حییت؛ چه، تا حیات3 نباشد وجود شیی نباشد، و حیات
~~هر چیزی کون آن چیز است. مثلا چنان که اگر سنگی پوسیده شود، آن را سنگ نگویند،
~~خاک گویند. جهت آن که چون اسم و صورت و هیأت آن باطل شود، فانی شده باشد؛ و
~~هر چه اسم فنا بر آن افتد، آن را حیاتی بوده باشد. ms500 و حیات به انواع باشد: حیات علویات
~~و حیات سفلیات3 عظیم بسیار باشد؛ بعضی را حیات با حرکت و ارادت و اختیار و علم و
~~عقل بود، مانند انسان، و بعضی را حیات با حرکت و ارادت و اختیار غیر علم و عقل بوده
~~باشد5، حمانند حیوان »6 غیرناطق؛ و بعضی را حیات با حرکت و ارادت7 غیر اختیار
~~باشد، مانند حرکت بعضی علویات؛ و بعضی را حیات با حرکت بغیر ارادت و اختیار،
~~مانند بعضی علویات و سفلیات، که آن را حرکت قسری8 خوانند، و تفصیل آن بسیار
~~است؛ و در هیچ صورت دیگر حیات بیارادت متصور نیست الا در حرکات قسری. و
~~بعضی را حرکة ما9، مانند اشجار و نباتات؛ و بعضی را حیات بی حرکت، مانند جمادات

PageV02P017

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0018.png)

~~که بودن آن عین حیات آن است، و چون از آن هیأت بگردد حیات آن زایل شده باشد.
~~دیگر [554] صفت ارادت؛ چه، همچنان که گفتیم که هیچ موجودی بی حیاتی نشاید
~~که باشد، نشاید که بیارادت نیز باشد؛ و عین ارادت او عین بودن او باشد. و بعضی از
~~محققان در تأویل آیت (أعطی کل شیء خلقه ثم هدی*1 معنی هدایت این ارادت
~~نهادهاند. و آیت (وإن من شیء إلا یسبح بحمده ولکن لا تفقهون تسبیحهم) وآیت
~~({ویسبح الرعد بحمده والملایکة من خیفته) همچنین اشارات بدین معنی است.
# اما صفاتی که به بعضی مخلوقات داده و به بعضی نداده بسیار است. چه، هر چه غیر
~~این صفات است که برشمردیم نموداری از آن بر سبیل اختلاف و استعداد به هر
~~مخلوقی دون مخلوقی دیگر داده؛ چنان که آنچه به انسان داده به ملاثآکه نداده، و آنچه به
~~بعضی ملانکه داده به انسان نداده، و آنچه به بعضی حیوانات داده به علویات و بعضی
~~سفلیات نداده؛ و شرح آن بسیار است. و هر مخلوقی را که از آن صفات به قیاس کم و
~~کیف نصیبی زیادت داده اشرف است. ms501 و موازنهآ آن متعذر باشد؛ چنانچه اکثر آنچه به
~~ملاتکه داده به انسان داده، و از آنچه به انسان [داده]6 اندی چیزی به ملائکه داده،
~~حولکن به قیاس کم؛ چندان که7 به انسان داده به هیچ مخلوقی دیگر نداده؛ چنانچه اکثر
~~آنچه به ملاتکه داده به انسان داده،-8 لکن مجموع آنچه به انسان داده به ملاتکه نداده.

PageV02P018

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0019.png)

# و برهان بر اشرفیت انسان آیت (أولیک هم خیر البریة)1 است که در شأن انسان
~~آمده؛ و آیت ([والقد کرمنا بنی آدم) و آیت (إنی جاعل فی الأزض خلیفة)3 در شأن
~~بنی آدم مصدق این معانی است.
~~و اگر بعضی مردم را از این معنی تحیر بادید آید که انسان چگونه اشرف باشد از
~~ملانکه؟ گوییم: نه هر انسان از هر ملائکه اشرف باشد، بلکه هر نوعی از انسان از آن نوع
~~ملاتکه اشرف باشد. و همچنان که عوام انسان هستند، عوام ملائکه نیز هستند. پس
~~خواص انسان از خواص ملایکه اشرف باشند، و خواص ملایکه از عوام انسان اشرف.
# و مثال این چنان تصور باید کرد که آنچه گویند که پادشاهان ایران زمین از پادشاهان
~~ماوراءالنهر بزرگترند، لازم نیاید که هر امیری از امیران ایرانزمین بزرگتر از پادشاهان
~~ماوراءالنهر باشند، یا هر عامیای از عوام ایران زمین بزرگتر از امرای ماوراءالنهر باشند؛
~~بلکه پادشاه از پادشاه و عوام از عوام بزرگ تر باشد.
# فی الجمله صفت وحدانیت که در آن بحث میکنیم از آن جمله است که هیچ مخلوقی
~~نیست که در او این صفت نیست، و حقیقت آن مبرهن و مشاهد و معاین است. و چون در
~~تمامت مخلوقات که معلول اویند این صفت موجود است، و دانستن صفات باری تعالی
~~مشکل، در این صورت به موجبی که قاعدهآ اهل معرفت و حکمت است از معلولات
~~استدلال باید کرد بر وجود علت تا حقیقت این معنی واضح و روشن شود و هیچ تردد و
~~اشکال در آن نماند.
# و ms502 چون برهان قائم شد که دویی2 خود موجود نیست، سؤال بر دویی5 باری تعالی
~~وارد نشود. و چون سؤال وارد نگردد، به جواب چه احتیاج باشد.
# و آنچه این ضعیف را در اثبات وحدانیت باری تعالی روی نموده یقین که چون فضلا
~~و علما و عقلا و حکما در آن نظر کنند، بسیار اشکالات دیگر بدان واسطه پیش ایشان
~~حل گردد و پسندیده دارند. و موحدان چون این برهان و بیان بشنوند، ایشان را فرح بر
~~فرح افزوده شود؛ ان شاء الله تعالی.

PageV02P019

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0020.png)

# میگوییم2: چون تأمل نمایند، این معانی از فصل اول معلوم شود؛ چه، در جواب
~~سؤال اول [بالعرض]3 این معنی آمده، و حقیقت آن روشن شده و به وضوح پیوسته.
~~سبب آن که چون بنیاد سخن بر اصل و درستی نهند، هر چه از آن صادر گردد مانند آن
~~درست و راست باشد. و چون و حدانیت باری تعالی و کیفیت مخلوقات معلوم گشت و
~~مبرهن شد، مسلم باید داشت که صادرات او نیز بر همان موجب تواند بود.
# و چون او یکی است و هر چه آفریده هر یک به استقلال خود واحدی و مفردیاند،
~~لاشک آنچه گفتهاند که الواحد لا یصدر عنه الا الواحد درست و راست و مبرهن و محقق
~~باشد. و این4 سخن حکمای اولوا الالباب5 که [به] اسرار واقف بودهاند گفتهاند6، نه
~~نادانان؛ و چنان که گفتیم درست و راست است و در آن اشتباهی نیست. چه، اگر
~~صدهزاران چیز از یک چیز صادر گردد، هر یک به نفس خویش واحدی باشد. لکن اگر
~~تصور کنند که نشاید که از یک مفرد مفردهای بسیار متنوع بادید آید، تصوری باطل
~~باشد؛ جهت آن که مشاهد و معاین است که هر چه اشرف و اعظم است از او چیزهای
~~بسیار صادر میشود، و تا آن چیز میباشد چیزهای دیگر علی سبیل الاختلاف لایزال از
~~او صادر میگردد. چه، نشاید که هیچ چیز باشد ms503 که از او چیزی صادر نگردد. و هر چیز که
~~از او صادر گردد، به همه وجوه با7 همدیگر ماننده نباشند. حو همچنان که علت به همه
~~وجوه با همدیگر8 ماننده نباشد -9، معلولات و صادرات نیز هیچ یک به همه وجوه با
~~همدیگر ماننده نباشند، و هر یک از صادرات آن علت در نفس خود واحدی باشد. و از
~~آن روی لازم آید که «الواحد لا یصدر عنه الا الواحد».

PageV02P020

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0021.png)

# و این همه از آن جهت است که مبدأ اول واحد است، تعالی و تقدس. فهم و ذهن
~~کسی کماینبغی به ادراک احوال1 ذات و صفات او، تعالی و تقدس، نمیتواند رسید. از2
~~معلولی به علت میروند و استدلال میکنند، و هلم جرا3 مرتبه به مرتبه عروج میکنند تا
~~به مبدأ اول میرسند. و قطعا در آن هیچ اشتباهی نیست که مبدأ اول واحد است، و چون
~~مخلوقات را به صفت وحدانیت4 خود آفریده ضرورتا5 بدین موجب که میبینیم و
~~تقریر رفت هر چه موجود و مخلوق است هر یک به انفراد واحدی است در نفس خود
~~که اگر از آن حد خارج افتد نه آن باشد.
# و این معانی عظیم ظاهر و روشن است. و مثال این چنان که اگر تصور کنند که صانعی
~~مهندس کامل آلتی عظیم6 پاکیزه و مصنوع نادر عجیب داشته باشد که از غایت صنعت
~~هر صانعی بآسانی کیفیت صنعت آن و آلات و ادواتی که در ساختن آن به آن7 محتاج
~~باشند و آن را به واسطهآ آن در عمل توان آورد، درنتوانند یافت، بلکه مثال آن ندیده و
~~نشنیده و بر آن واقف نشده باشند. و ناگاه آن را دیگر صناع که ادراک ایشان از کیفیت
~~صنعت و آلات آن قاصر باشد8 و هرگز ندیده باشند ببینند9؛ چون خواهند که کیفیت
~~صنعت و احوال ماهیت اجزا و افراد آن بدانند، لاشک هر یک از ایشان بحسب صنعتی
~~که آموخته باشند و ms504 به اندازهآ معرفتی که داشته در کیفیت صنعت و ماهیت ذات و اجزا و
~~ترکیب آن تقریری قیاسی کنند.
# و هر چند آن طایفه صناع و زیرک باشند و راه به قیاسات عقلی برند و از خود نیز
~~بعضی تصنیفات توانند کرد، لکن چون آن آلت عظیم مصنوع و نادر باشد و هیچ یک از
~~ایشان بر حقیقت احوال و ماهیت آن، چنان که واقع باشد، واقف نشده باشند، با وجود آن

PageV02P021

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0022.png)

~~که تقریرات زیرکانه و استادانه کنند و هر یک تقریری دیگر به استادی خود کند؛ اما چون
~~آن تصورات غیر واقع باشد، هم ایشان به قواعد علوم و صنعت و بزرگی خود بدانند که
~~تقریر ایشان خللی دارد و معرفت آن بدان وجه میسر نخواهد شد و تمام نخواهد گشت.
~~و چون بر معرفت صنعت آن قادر نتوانند شد، همه در حیرت بمانند و هر یک دیگری1 را
~~تکذیب کند. و حق به دست همه باشد، «چه سخن همه غیر واقع باشد. و اگر اتفاق افتد
~~که صانعی بر کیفیت عمل2 و صنعت آن واقف گشته باشد»3 و آلات و ادواتی که جهت
~~عمل و صنعت آن ساخته باشند و آن را بدان در عمل توان آورد دیده و مشاهده کرده
~~باشد4، آن آلات را حاضر کند و بدیشان نماید و احوال آن تقریر کند و حال ماهیت
~~[555] و اجزای آن چنانچه باشد بگوید، چون آن استادان که حقیقت آن ندانسته5 باشند
~~زیرک و مهندس باشند فی الحال بهاتفاق دریابند، و بدانند که حقیقت آن چگونه بوده، و
~~پیش ایشان محقق گردد که هر چه6 ایشان میگفتند غیر واقع بوده، و از کجا و چگونه و به
~~چند وجه7 غلط کردهاند. و بواسطهآ آن که ایشان را آن معرفت حاصل شده باشد و آن
~~اشکال از خاطر ایشان مرتفع گشته و نور یقین ایشان افزوده شکر حق تعالی واجب دانند.
# از آن امثال این مسائل نیز ms505 تا وقتی که کسی بر حقیقت آن واقف نشده باشد و به نور
~~معرفت خود که حق تعالی بدو کرامت فرموده ادراک آن ننموده8 باشد، با سر رشتهآ
~~حقیقت آن نتواند افتاد. و اگر طایفهای به عمیا9 تقریر کنند، عاقبت یقین خویش به فراست
~~عقل و ذهن خود بدانند، و از صادراتی که برابر چشم ایشان باشد10 و همه روز مشاهده
~~کنند ایشان را معلوم شود که تصور ایشان خطا است و آنچه میگویند خلاف واقع است.
~~و هرگز بحث ایشان تمام نگردد و پنهان بماند11، چنان که تا غایت مهمل مانده است.
# و قرآن مجید مالامال بیان حقیقت چنین معانی دقیق است، و هیچ دقیقه از آن مهمل

PageV02P022

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0023.png)

~~نمانده، که ([والا رطب ولا یابس إلا فی کتاب مبین)1. واکرچه چنین است، لکن بینایی
~~باید که ببینند2 و بدانند. و انبیا و اولیا و حکمای3 اولواالالباب بر مانند این مسایل و بحث
~~که به نزد طوایف مهمل مانده واقف توانند شد، و ایشان را این معانی معلوم باشد، و
~~مرموز گفته باشند و نوشته تا هر کس که روشندل باشد بر آن واقف گردد و از آنان که
~~استعداد نداشته باشند مستور ماند.
~~و اگرچه امری ظاهر است، لکن بعضی حکما این معنی را چنان که حقیقت است
~~درنیافتهاند و در آن متردد مانده و به وجوه دیگر که غیر واقع است تصور کردهاند. و چون
~~تصور آن بر وجهی دیگر است، لاجرم درست نمیآید و محل نزاع و قیل و قال شده.
~~چنان که در سؤالی که مولانا اعظم و4 افضل و اکمل علمای زمان شمس الملة والدین
~~-دامت فضائله - از اقاویل و آراء حکما نقل فرموده، قطعا برهانی قاطع5 بر قول و رای
~~هیچ یک قائم نمیگردد، و بقرار مهمل مانده است، و6 جوابی که گفتهاند چنان افتاده که
~~خود فی نفس الامر بدین مسأله هیچ تعلق ندارد، و مانند پولی7 است از آن جانب آب. ms506
# و چون در ضمن این سؤال مقالاتی با هم داشتهاند و بحثی در باب عقول و نفوس و
~~افلاک و تعدد آن کرده، هر چند ما را در این موضع به تقریر و جواب آن قیام نمودن
~~واجب نمی شود و از ما سؤال نرفته، لکن چون امری و فایدهای کلی است و در آن باب
~~سخنی مفید نگفتهاند، و آنچه گفته نامعقول و نامرتب است، واجب دانستیم8 که در آن
~~باب نیز از آنچه معلوم کرده علی سبیل الایجاز کلمهای چند بگوید. و اگرچه تحقیق و بیان
~~آن بشرح و بسط در رساله تقسیم موجودات که در کتاب توضیحات مندرج است و در

PageV02P023

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0024.png)

~~تفسیر (قل لو کان البحر مدادا) که در کتاب لطایف1 مندرج و در «نفایس الافکار» که در
~~کتاب سلطانیه درج است، و تمامت از تصانیف این ضعیف، آمده و مسأله و بحث کیفیت
~~خلقت2 عالم و مسأله قدم و حدوث آن در ضمن آن شرح داده؛ اما حالیا این جایگه3
~~مختصری میگوید:
# و آن آن است که چون از چهار عنصر و ترکیب آن به حسب کم و کیف این همه اقسام
~~متنوع بادید آمده و میآید، و هیچ یک به همدیگر نماند و عدد آن از حصر بیرون به
~~موجبی که مشاهده میرود، و برهان قائم است که از هر صفتی از صفات باری تعالی باید
~~که لایزال چیزی به طریق فیض صادر شود و صفات باری تعالی زیادت از چهار عنصر
~~است، لازم آید که آنچه لایزال از او صادر گشته و صادر گردد به اضعاف اضعاف آن تواند
~~بود که از چهار عنصر.
# و هر دو چیز که به یکدیگر پیوندند، اتصال ایشان بر این اقسام تواند بود:
# (1)4 یک جسم با یک جسم (2) یک جسم با یک جسمانی (3) یک جسم با یک
~~روحانی (4) یک جسمانی با یک جسمانی (5) یک جسمانی با یک روحانی (6) یک
~~روحانی با یک روحانی (7) چند جسم ms507 متصل شده با یک جسم (8) چند جسم
~~متصل شده با یک جسمانی (9) چند جسم متصل شده با یک روحانی (15) چند
~~جسمانی متصل شده با یک جسم (11) چند جسمانی متصل شده با یک جسمانی
~~(12) چند جسمانی متصل شده با یک روحانی (13) چند روحانی متصل شده با یک
~~روحانی (14) چند روحانی متصل شده با یک جسمانی (15) چند روحانی متصل شده با
~~یک جسم (16) چند جسم متصل شده با چند جسم متصل شده (17) چند جسم
~~متصل شده با چند جسمانی متصل شده (18) چند جسم متصل شده با چند روحانی

PageV02P024

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0025.png)

~~متصل شده (19) چند جسمانی متصل شده با چند جسمانی متصل شده (25) چند
~~جسمانی متصل شده با چند روحانی متصل شده (21) چند روحانی متصل شده با چند
~~روحانی متصل شده.
# و انواع اتصالات در این بیست و یک قسم منحصر است.
~~و اتصال این اقسام مذکوره به انواع تواند بود:
~~یکی آن که هر دو متحرک باشند تا به هم رسند؛ حرکتی1 بر تقابل.
# دیگر آن که یکی متحرک باشد و یکی ساکن.
~~و هر آنچه به این انواع مذکوره به هم رسند، بعضی آن بود که عاجلا از هم جدا
~~نتوانند شد.
~~و بعضی آن که زودتر از هم2 جدا توانند شد.
~~و چون این اقسام معلوم گشت، اگر اریاب اصطلاح جهت اتصال هر قسمی از این
~~اقسام مصطلحی مخصوص تعیین کنند تا احتیاج بشرح دادن آن نباشد و به مجرد مصطلح
~~معنی آن معلوم گردد، لاشک واضحتر بود و بهتر و مفیدتر، لکن به هر نام و مصطلح که
~~گویند عین وصول یکی تواند بود. و چنان که گفته شد تقدم و تأخر احدی در اتصال در
~~جمیع این اقسام و انواع محال؛ و حصول وصول در همه بالضروره معأمعا بی هیچ اشتباه.
~~و چون نیک تأمل کنند تمامت این انواع اتصالات جایز است. و هر کس که این جمله
~~را تصور کند و نیک دریابد و به غور آن برسد، ms508 او را حقایق بسیار روی نماید و بسی
~~مشکلات حل شود و شبهات مرتفع گردد؛ چه، ما سوی الله همین است و بس.
# و چون روحانیات زیادت از اجساماند، جهت آن که در هر جسمی چیزی از
~~روحانیات موجود است و در روحانیات هیچ چیزاز جسمانیات موجود نیست، پس انواع
~~مؤتلفات روحانیات ببسیار زیادت از مرکبات عنصری باشد.
# و چون مرکبات عنصری که انواع آن بسیار کم تر از روحانیات است مشاهده میکنیم
~~که از حد عد متجاوز شده، پس3 هر وقت که مؤتلفات روحانیات که به چندین هزار

PageV02P025

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0026.png)

~~درجه از آن معظم تر و معتبرتر است با آن منضم شود، کثرت عدد و بسیاری حموجودات
~~از حد نهایت بگذرد؛ و هر وقت که بدین وجه تصور کنند بسیاری »1 عدد و کثرت
~~موجودات معلوم گردد، و از آن هیچ تعجب روی ننماید.
# و چون مشاهد و معاین است که هر چه اعلی است اشرف و اعظم و صادرات آن
~~بیشتر است2، پس چندان که عروج کنند و به مرتبهآ بالا روند، مؤتلفات و مرکبات آن
~~بیش تر [باشد]23، تا وقتی که به مرتبهآ اعلی رسد و بدانجا منتهی گردد. و چون بدین مرتبه
~~رسد، محقق گردد که صادرات او بینهایت باشد و ابتدا و انتها4 نداشته باشد.
# و مثال آنچه صادرات مرتبهآ اعلی بیش تر از صادرات مرتبهآ ادنی باشد، و چندان که به
~~جانب بالا عروج کنند صادرات زیادت شود، بدین وجه تصور باید کرد که دریا مصدر
~~صادرات بحر و علت معلولات آن است؛ و ماهی یک صادر است از جملهآ صادرات بحر
~~[و]5 به نسبت با ماتحت خود مصدری است. هر وقت6 که صادرات ماهی با صادرات
~~بحر تصور کنند، معلوم شود که در جنب آن هیچ قدر ندارد، و تفاوت میان آن زیادت از
~~تفاوت خردلی با کوهی7 تواند بود. و چون صادرات ماهی را با صادرات بحر چندین
~~تفاوت در میان است، ms509 پس بالضروره صادرات مصدری که بحر از آن صادر گشته باشد به
~~اضعاف اضعاف صادرات بحر باشد. و همچنین مصدر مصدر بحر به اضعاف اضعاف آن
~~باشد و به نسبت صادرات بحر زیادت شود، تا به جایی رسد که نامتناهی گردد؛ و8
~~نامتناهی صفت پاک اوست تعالی و تقدس. و تصور نامتناهی بدین وجه باید کرد که در
~~ضمن این بحث تقریر رفت تا9 احوال نامتناهی چنان که واقع است بعضی معلوم گردد.

PageV02P026

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0027.png)

# و از این تقریرات که کردیم محقق شود1 که بحثی که حکما در این معانی کردهاند و در
~~ضمن این2 سؤال شرح آن داده آمد، و اقاویل و آراء ایشان3 در آنجا برشمرده3، معکوس
~~است و تصور ایشان خطا. چه، به موجبی که دلیل گفتیم مشاهد و مبرمن و معاین5 است
~~که6 هر چه مافوق است اشرف است و صادرات آن اکثر و اعظم.
# [556] و دعوی و تقریر ایشان بر این موجب است که میگویند که صادرات ماتحت
~~اکثر است از صادرات مافوق، و صادرات مافوق7 اقل از صادرات ماتحت؛ و این معنی
~~خلاف قیاسات عقلی و دلایل و براهین قطعی است.
~~و این ضعیف در دیگر رسالات خویش ثابت کرده که پیش ازکون8 عالم چندین عالم
~~دیگر بوده و همه فانی شده؛ و این عالم نیز فانی خواهد شد و متبدل خواهد گشت. و
~~همچنین بیان کرده که عالمهای دیگر که پیش از این بوده و بعد از این خواهد بود، واجب
~~که غیر زمانی باشد؛ و روز قیامت و بهشت و دوزخ تمامت موجود است و موجود خواهد
~~بود9. و این معنی تمامت به ادله و براهین نقلی و عقلی10 ثابت کرده و بشرح در دیگر
~~رسالات گفته. و چون از این بحث خارج بود اینجا ذکر نکرد؛ اگر کسی خواهد که هر
~~مسئله از این مسائل معلوم کند، از آن کتب مطالعه باید کرد تا معلوم شود11.
# می گوییم که چون این ms510 مسأله از مسائل مشکل است، ناچار تحقیق آن محتاج13 باشد به

PageV02P027

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0028.png)

~~تقریر هرگونه مقدمات و تمثیلات محسوس و غیر محسوس و به نظایر و قضایای مشاهد
~~و معاین و ادله و براهین منقول و معقول، تا بعد از آن به نزد عموم خلایق مقبول و دل پذیر
~~و واضح و روشن گردد. چه، اگر1 به حسب اعتقاد و نقل مجرد تقریر کنند، از آن تقریر
~~فایدهای2 حاصل نیاید؛ جهت آن که خصم بدان ملزم نشود. و ما همه مسلمانان خود
~~معتقدیم، و مع هذا مسلمانانی نیز که از حقیقت معانی آن کماینبعی واقف نشوند ایشان را
~~اطمینان تمام حاصل نیاید.
# پس اگر با وجود اعتقاد، به حکم (ولکن لیطمین قلبی)3، تقریر و بیان معقول کرده
~~شود و ایشان را اطمینانی حاصل آید نیکوتر باشد. از این جهت واجب چنان باشد که
~~تقریر و بیان این معنی بر وجهی کنیم که به نزد عموم مقبول و دل پذیر أفتد حو مبرهن و
~~واضح و روشن گردد؛ خصوصا در این حالت که سؤال کننده »4 مولانا اعظم استاد البشر
~~افضل و اکمل زمان شمس الملة والدین دامت فضائله است5 و فرموده که این سؤال از
~~جملهآ مشکلات است که6 به نزد علما و حکما مکشوف نشده و با وجود دلایل بسیار حل
~~نگشته و بقرار مشکل و مهمل7 مانده. و از این سبب واجب و لازم میشود که بیان و
~~تقریر آن بر وجهی باشد که آن اشکال حل گردد8 و غباری از آن در خاطر نماند.
# علی الجمله به توفیق ایزدی در حقایق معانی آن شروع کرد. اول مقدماتی که بدان
~~احتیاج است ایراد میکند و تمثیلات و نظایر آن9 بازمی نماید، تا بعد از آن به براهین
~~منقول و معقول مدعای خویش ثابت گرداند؛ ان شاء الله العزیز.
# چون10 سؤال از11 کلام حق تعالی است، پیشتر بباید دانستن12 که کلام چیست و

PageV02P028

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0029.png)

~~تعریف آن چگونه است ms511 و حد آن برچه وجه گفتهاند و قائل آن کیست، و فرق میان کلام
~~خدای تعالی و کلام آدمی بادید1 کرد.
# و آنچه علما و حکما در2 فایده3آ کلام مطلق گفتهاند بباید نوشت، و بعد از آن آنچه
~~این ضعیف را در خاطر آمده بباید گفت تا حق تعالی گشایشی و نوری بخشد که به
~~هدایت آن بحثی چند کرده شود که فایده و نتیجه4 بدهد و پسندیده آید؛ ان شاءالله
~~تعالی5.
# آنچه حکما و علما8 گفتهاند در حد کلام بر این وجه است که تقریر رفت.
# اما آنچه این ضعیف را در خاطر میآید9 آن است که 10 میشاید و جایز است که هر
~~کس که خواهد جهت خود اصطلاحی وضع کند «بلکه اگر نیز خواهد که لغتی11 وضع
~~کند»12 و بدان لغت سخن گوید و بحث کند بروی اعتراضی نباشد و جایز داشتهاند؛ چه،
~~معانی منحصر نیست در لغتی و اصطلاحی دون لغتی و اصطلاحی دیگر. و هر معنی را
~~کسوت و لباس هر لغتی که خواهند توان پوشانید، و به اصطلاحی که خواهند لفظ آن
~~وضع توان کرد. و در این باب هیچ کس از علما و حکما انکاری و مضایقهای و اعتراضی

PageV02P029

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0030.png)

~~بر همدیگر نکنند و شبهتی ندارند، بلکه ایشان1 در هر لغتی و اصطلاحی که اشکالی
~~روی نماید رجوع با واضع آن لغت نمایند و از آنجا حل کنند نه از وضعی2 و لغتی دیگر.
~~چه، اگر خواهند که از وضعی3 و لغتی دیگر حقیقت آن معلوم کنند محال باشد.
# و وضع [لغات] و اصطلاحات4 نهادهاند و اسم اشیا هر یک را جهت مسمایی5 معین
~~وضع کرده؛ بعضی آن باشد که بر یک معنی مجرد دلالت کند، حو بعضی آن که بر معنی
~~بسیار دلالت کند. و آن نیز که بر یک معنی دلالت کند »6، شاید که آن معنی مشتمل باشد
~~بر انواع بسیار و شاید که نباشد.
# آنچه دلالت کند بر انواع ms512 بسیار، آن را اسم جنس خوانند. و اسم جنس، هر چند
~~بالحقیقه یک اسم وکلمه باشد، لکن مفهوم آن مشتمل باشد بر اسما و کلمات بسیار، و
~~چندین اسم و معنی دیگر در تحت آن مندرج باشد؛ مثل حیوان، که با وجود آن که یک
~~اسم و یک کلمه است اما بر انواع حیوانات دلالت میکند، و چندین نوع حیوان که هر
~~یک را علی حده اسمی و مفهومی دیگر است در تحت آن درج.
# و آنچه دلالت میکند بر یک معنی معین، آن را نوع گویند؛ مثل فرس. و اگرچه فرس
~~نیز مانند حیوان یک اسم و یک کلمه است، و از راه قلت حروف نزدیکاند با هم؛ اما
~~آنچه اسم فرس دلالت میکند بر آن به نسبت با آنچه اسم حیوان بر آن دلالت میکند7
~~عظیم اندک تواند بود، و اقسام مفهوم این8 با اقسام مفهوم آن در کثرت و اختلاف هیچ
~~مناسبت نداشته باشد. و اگر کسی بدان و اسطه که این هر دو اسم در مختصری و9 عدد
~~حروف به هم نزدیکاند، تصور کند که معانی هر دو باید که به هم نزدیک باشد، تصوری

PageV02P030

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0031.png)

~~خطا کرده باشد و از غایت بی وقوفی و غافلی اندیشیده. و بر این معنی بدان وجه واقف
~~توان شد که تتبع لغات کنند و بازدانند که هر لغتی و اصطلاحی را در ازای کدام معنی
~~وضع کردهاند، و هر کلمه و اسمی [را]1 به چه مفهوم مخصوص گردانیده، تا از هر
~~کلمهای آن معنی طلب کنند که جهت آن وضع کرده باشند. و چون در هر لغتی و هر
~~مبحثی رجوع با وضع واضع آن لغت باید کرد، و بر حسب مصطلح او سخن باید گفت تا
~~بعد از آن معرفت آن معنی حاصل تواند شد، پس به طریق أولی که در معرفت کلام الله
~~رجوع با قرآن و مصطلحات آن باید کرد.
# و قطعا در طلب معرفت ms513 کلام ربانی متابعت مصطلح دیگر طوایف و کتب نباید نمود،
~~خصوص چون در قرآن گفته که (ولا رطب ولا یا بس الا فی کتاب مبین)2. و به حکم این
~~آیت محقق میشود که باید که تمامت علوم اول و آخر که به احوال مخلوقات تعلق داشته
~~باشد در قرآن موجود بود. و چون باید که تمامت علومی که به احوال مخلوقات متعلق
~~باشد در قرآن موجود باشد، پس بالضروره باید که3 هم از قرآن معلوم کنند که حق تعالی
~~کلمات را تعریف چگونه کرده است و بدان چه خواسته و حد آن بر چه وجه گفته، و آن
~~را مانند اسم جن نهاده که بسیار اسامی و معانی در تحت آن باشد یا نه؟
# و چون این معنی دانسته باشند، بعد از آن شاید که در آن بحث کنند. چه، چون معنی
~~الفاظ دیگر لغتها، که واضع آن انسان است، تا با اصل لغت و وضع واضع آن رجوع
~~نمی کنند بالحقیقه معلوم نمیشود؛ به طریق أولی که از آن کلام باری تعالی، که در هر
~~لفظی بلکه در هر حرفی چندین هزار معنی و حکمت باشد4، تا با قرآن رجوع نکنند و
~~غرض از مفهوم [557] و مقصود5 هر لفظی بندانند6، بر حقیقت معانی آن اطلاع
~~نتوان یافت.

PageV02P031

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0032.png)

# و یکی از دلایل بر آن که مصطلح قرآن خلاف مصطلح دیگران است آن که لفظ تأویل
~~نزد خلق بر معنیای واهی دلالت میکند، و حق تعالی میفرماید که (وما یعلم تأویله إلا
~~الله1 و رسول علیه الصلوة والسلام فرموده که اللهم فقهه فی الدین وعلمه التأویل». و به
~~حکم این آیت آنچه دقیقتر است معانی تأویل تواند بود، و بر بعضی تأویلات قرآن
~~علمای راسخ اولواالالباب قادر نتوانند شد. و چون چنین باشد، پس چگونه اگر کسی
~~تعریف و تفسیر کلماتالله به اصطلاحی کند که هر صاحب تصنیفی درکتب لغت و میزان
~~که جهت معرفت الفاظ کلام انسان نهادهاند ms514 آورده، و بنیاد آن بر قواعد وضع ایشان نهند،
~~یقین که کج باشد حو از آن هیچ فایده حاصل نشود »2.
# و علما و حکما گفتهاند که لامشاحة فی الألفاظو الإصطلاحات؛ و چون نشاید که حکما
~~و علما، بل سایر اقوام، اصطلاحات یکدیگر را منکر شوند و گویند که چرا این اسم و این
~~اصطلاح بر فلان چیز اطلاق کرد و بر فلان نکرد، و نمیشاید که با یکدیگر در این معنی
~~چون و چرا کنند، پس به طریق أولی که نشاید که بر خدای تعالی که (لا یشأل عما یفعل
~~وهم یسألون) 3 اعتراض کنند و گویند چرا این اسم بر آن و آن بر این نهاد. و اگر کسی از
~~سر جهل سؤال کند وارد نباشد، و اگر گویند نامعقول گفته باشند.
# [کلمات الله و معانی آن نامحصور است]
# و چون حق تعالی در آیت (قل لو کان البخر مدادا) و آیت (ولو أنما فی الأزض من
~~شجرة أقلام والبخر یمده من بغده سبعة أبحر ما نقدت کلمات الله)5 تعریف کلمات الله کرده
~~است، و در آیات احوال آن روشن با عباد خود مینماید به وجهی که واقع است و علم او
~~بدان محیط، و در آن هیچ مبالغتی و شکی و شبهتی نیست؛ و آن را به صفتی و معنی ای
~~منسوب گردانیده که از بسیاری و عظیمی که هست در وهم و اندیشهآ هر کس نگنجد و
~~ادراک هیچ کس به کنه کمال آن نرسد، و آن را اسمی نهاده که تمامت اسما و اشیا در
~~تحت آن باشد، چنان که نص آیات مذکوره بدان ناطق است؛ پس چیزی که در علم باری

PageV02P032

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0033.png)

~~تعالی کاین بوده باشد و بدین وجه تعریف آن کرده و حد آن فرموده، چگونه آن را بر
~~معنی ای مختصر اطلاق توان کرد.
# و با وجود آن که بطون قرآن به حکم لإن للقرآن ظهرا و بطنا و لبطنه بطنا الی ms515 سبعة ابطن»
~~بسیار است، و جز علمای راسخ اولواالالباب که حق تعالی در حق ایشان فرموده که
~~(یفتی الحکمة من یشاء ومن یوت الحکمة فقد أوتی خیرا کتیرا وما یذکر إلا أولوا الألباب)
~~بر بعضی از آن بطون واقف نتوانند شد؛ اما در این صورت حق تعالی جهت آن که تا مردم
~~در غلط نیفتند و گمان نبرند که کلام الله همین کلام الله است که ایشان دیده و شنیدهاند، و
~~چنانچه بعضی مردم میگویند الفاظ اندک است که بر معانی بسیار دلالت میکند، آیت
~~مذکوره را به پیغامبر علیهالصلوة والسلام فرستاد و تعریف کلمات الله بر آن وجه کرد تا
~~حقیقت بدانند که کلام الله غیر این کلام که میشنوند و میبینند هست و میتواند بود؛
~~و این کلام که ایشان بر آن اطلاع یافتهاند و ذهن ایشان بدان رسیده اندکی از بسیار
~~کلام الله است و جزوی از کلی آن، بلکه همچنان که معانی آن نامحصور است الفاظ نیز
~~نامحصور فرموده.
# و این معنی عجب نباید داشت؛ چه، بسیار چیز باشد که به لغتی و اصطلاحی بر یک
~~معنی و یک چیز اندک دلالت کند و به لغتی و اصطلاحی دیگر بر معانی و چیزهای
~~بسیار. چنان که به لغت و اصطلاح اهل فرس2، اگر نقطهآ سیاهی یا چربی و غیرها بر جامه
~~افتد، گویند «لکی بر جامه افتاده است»؛ و به زفان و اصطلاح هندویان «لکی» صدهزار
~~دینار زر باشد، که چون خواهند که حساب مجمل و مفصل و جمع و خرج آن بنویسند
~~ورقههای بسیار بل دفترها بباید نوشتن و چندین حرف و دفعه و منها و من ذلک و وضع و
~~تسعیر3 و حاصل و باقی از آنجا برخیزد. و هیچ کس متعرض آن نتواند شد که چرا چون
~~«لک» نزد پارسیان نقطهآ سیاهی یا چربی است، هندویان آن را به ازای معنیای وضع
~~کردهاند که مشتمل است بر چندین چیزها.

PageV02P033

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0034.png)

# و اگرچه ms516 هندوان1 بت پرست و بی دیناند، اما اگر اهل اسلام را با ایشان معاملتی اتفاق
~~افتد ضرورة2 به اصطلاح و مفهوم ایشان سخن باید گفت، و میزان مقدار زر به «لک»
~~حساب باید کرد تا بعد از آن غرض از معامله که کنند حاصل شود. و چون با قومی هندو
~~در صورتی که با ایشان معاملتی و حسابی کنند به اصطلاح ایشان سخن باید گفت و
~~حساب باید کرد؛ پس به طریق أولی که چون در علم تفسیر قرآن شروع نمایند عمل به
~~اصطلاحات قرآن کنند، نه به اصطلاح دیگر طوایف و دیگر کتب. هر وقت که بر این وجه
~~کنند، امید توان داشت که زود با سر رشتهآ اصل افتند و غرض از معنی آن حاصل آید. و
~~تتبع دیگر اصطلاحات نشاید کرد؛ چه، از قاعدهآ اصل بیرون افتد و حقیقت معانی آن
~~چنانچه واقع باشد معلوم نگردد.
# برهان قائم است که هر چه ماسویالله است آن را مصدری هست؛ و بی مصدر هیچ
~~چیز3 نتواند بود جز ذات واجبالوجود تعالی و تقدس که مصدر تمامت اشیا است. و
~~هیچ شبهت نیست که مصادر اشیا مطلقا از صادرات آن اعظم و اشرف باشد.
# آن که به موجبی که در جواب سؤال سابق یاد کرده شد و معین گشت که4 تارة از
~~صفات و معلولات و صادرات استدلال بر موصوفات و علل و مصادر5 کنند، حو تارة از
~~موضوعات و علل و مصادر استدلال بر صفات و معلولات و صادرات کنند،»6 تا بدانند
~~که مطلقا هر کمالی که در صفات و معلولات و صادرات باشد، در موصوفات7 و علل و
~~مصادر به اضعاف آن باشد.

PageV02P034

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0035.png)

~~چون برهان قائم است که صادرات و صفات و معلولات تابع مصادر و موصوفات و
~~علل تواند بود، و هیچ موجودی جز ذات باری تعالی بی مصدر1 ممکن نه، پس کلام و
~~تلفظ که مشاهد و معاین است آن را مصدری مخصوص و ms517 معین و مناسب و لایق آن باید2
~~که باشد.
~~و هر چند ثابت است3 و مشاهد و معاین که صادرات در همه وجوه به هم نماند و با
~~مصدر نیز مناسب و ماننده نباشد، لکن در کلیات احوال و امور بالضروره باید که مناسب
~~و ماننده باشد؛ چنان که از انسان جز انسان و از حیوان غیر جنس حیوان در وجود نیاید، و
~~از گندم گندم روید و از جوجو؛ و علیهذا. و اگرچه چنین باشد، اما آنچه در همه وجوه با
~~هم ماننده باشد محال تواند بود.
# و چون این مقدمات معلوم شد، اکنون با مقصود سخن رجوع کنیم.
~~میگوییم که چون مقرر گشت که کلام را مصدری معین مناسب و مانندهآ آن باید که
~~باشد، بر عاقل واجب که تتبع نماید تا آن مصدر را ادراک کند و شبهت و تردد او برخیزد.
~~و به موجبی که در مقدمه تقریر رفت که4 کمالاتی که در صادرات و معلولات باشد، در
~~مصدرو علل به اضعاف آن باشد. و این معنی عجب نباید داشت. چه، وقتی عجب بودی
~~که از صفات باری تعالی اشیای نامحصور نشایستی که موجود شود و نامحصورات در
~~قدرت او نگنجیدی. و چون حال خود برخلاف این است، و بهاتفاق فرق اشیای
~~نامحصور بل نامتناهی از صفات او صادر میتواند شد، نشاید که تصور کنند که از این
~~کلام به لغات گوناگون که در تلفظ و عبارت و نطق عموم انسان می آید، بعضی در مصدر
~~باشد و بعضی نه؛ بلکه مصدر5 تمامت لغات و کلام از آنجا باشد. و هر چه به کلام و لفظ

PageV02P035

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0036.png)

~~بازگردد از نطق و صوت و غیرها جمله از آنجا صادر شده باشد. چه، چون مصدر کلام
~~کلام الله است، آنچه در آنجا نباشد اینجا نیز نباشد؛ و لازم نیست که آنچه آنجا باشد به
~~جملگی اینجا باشد، و این همه انواع لغات که پیش از این در ms518 خارج موجود نبوده [558] و
~~هر قومی به قوت نفس و عقل خود وضع کردهاند، و احتمال آن دارد که اکنون نیز لغتی که
~~در خارج موجود نیست وضع کنند، از آنجا مستفاد باشد و مبدأ همه مصدر اولین تواند
~~بود و از آن مصدر و مبدأ پیدا تواند شد1. و مع هذا، این همه انواع لغات مختلفه که بدان
~~تلفظ می کنند و تفاوت و اختلافات گوناگون که در آن صادر میگردد، به نسبت با مبدا و
~~مصدر اول، به مثابت طلی2 باشد از دریایی.
# و تصور چنان باید کرد که همچنان که آن طل به اندک زمانی در معرض تغیر و زوال
~~آید و دریا حالیا قائم و ثابت3 باشد، کلام مختلفه و اوضاع دیگر زود باطل و منسوخ شود
~~و کلام ربانی بقرار بر جای باشد. و همچنین تصور باید کرد که همچنان که از جملهآ
~~صادرات و صفاتی که به دریا تعلق دارد یکی طل4 است، و چندین هزار صادرات دیگر
~~از آن متولد شده و تمامت موجود و واقع است، از مصدر [کلام]5 نیز، یعنی کلام الله،
~~تمامت این کلام و اصوات انسان با صدهزاران هزار کلام نامحصور از آن صادر گردد. و
~~کلامی که به انسان تعلق دارد به نسبت با مصدر خویش همچنان باشد که طلی که از
~~دریایی6 برخیزد.
# و دریافتن حقیقت امثال این اشیا عظیم مشکل باشد، و جز کسانی که مؤید باشند
~~من عندالله و حق تعالی ایشان را دیدهآ بصیرت و نور باطن داده باشد تا بدان مصدر
~~موجودات و احوال اشیای محسوسه و غیر محسوسه ادراک کنند، چنان که حدیث نبوی،

PageV02P036

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0037.png)

~~علی قائله الصلوة والسلام، حبدان ناطق است »1 که لإن من العلم کهیئة المکنون لایعرفه إلا
~~العلماء باله و لاینکره إلا أهل الغرة»، این معنی درنتوانند یافت؛ چه؛
# سری است در این میان که مستان دانند
~~هر بی خبری را خبر از حال خود است سری ms519
# و از جملهآ فواید دیده بصیرت و نور باطن یکی آن باشد که استدلال درست و
~~قیاسات راست واقع توانند کرد، و ادله و براهین قاطعه بر آنچه ندیده باشند بر وجهی
~~تواند گفت که از آنچه دیده باشند روشنتر و واضحتر بود3 و مبرهن شود. و ما در
~~این موضع مثال بعضی مصادر محسوسه بگوییم، تا از آن امثله بعضی از این معانی
~~معلوم شود.
~~مثلا دریا که مصدر همهآ آبها و تری ها است4، هر چند [که] هر چه از آن صادر گردد
~~به همه وجوه به دریا ماننده نباشد، لکن ماهیت همه آب و تری باشد. و به واسطهآ آن که
~~دریا همگنان را مشاهد و معاین گشته و هر چه از او صادر میگردد، مانند بخارات که
~~متصاعد میشود و از آن ابر به هر وقت باران و برف بادید میآید و گاهی متخلخل5
~~میگردد و رودخانهها و چشمهها6 و آبها که در عروق زمین است و طل و شبنم و امثال
~~آن که همه را مصدر دریا است، مردم میبینند و حال آن میدانند، از آن تعجب نمیکنند.
~~و اگر مجموع آن بر این اشکال و هیأت و اوضاع مختلفه مشاهد و معاین و محسوس
~~نبودی، بسیار ادله و براهین بایستی تا بعد از آن بعضی مردم بر بعضی احوال آن واقف
~~توانستندی شد، و هنوز اکثر آن بر قرار نامفهوم بودی و در حجاب نامعلومی بماندی.
# اما جهت آن که دریا را که مصدر همه آبها و بلتها7 است میبینند و مشاهده

PageV02P037

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0038.png)

~~میکنند، حو صادرات آن را نیز مشاهده میکنند »1 و میبینند و بر آن واقف شدهاند، به
~~نزد عموم خلایق احوال [آن]2 آسان مینماید.
# و چون این معنی معلوم شد، اگر عقلا بر همین صورت و قیاس از مصادر و
~~صادرات بر یکدیگر استدلال کنند، ادراک کیفیت آن بر ایشان آسان گردد و حقیقت
~~آن ایشان را مبرهن شود. و ms520 آنچه تصور کنند که کلام البته به زفان و حلق انسان که او را
~~حیوان ناطق میگویند تعلق می دارد3، خطا است. چه، حالیا به موجبی که در مقدمه گفته
~~شد، از تعریفی که در قرآن مجید کلام را فرموده، معلوم میشود که کلام الله عام تر از آن
~~است که آن را بدین مختصرات و صدهزاران هزار چندین نسبت توان کرد. و به طریق
~~معقول، متعاقب، ادله و براهین قطعی بر این معنی خواهیم گفت و امثلهآ واضحه نیز بیان
~~خواهیم کرد.
# و یکی از جملهآ آن4 دلایل این است که از اصوات حیوانات5 غیر ناطق حروف و الفاظ
~~حاصل میشود. و آنچه انسان را ناطق گویند به اصطلاح حکما «نه آن نطق است که به
~~زبان مجرد تعلق دارد، بلکه ناطقیت به نزد حکما »6 غیر نطق زیانی است؛ و انسان را نه
~~به مجرد صوت و تلفظ ناطق میگویند، چنان که7 شاعر گفته است؛
# شعر8:
# جعل اللسان علی الفواد دلیلا
# ان الکلام لفی الفؤاد و انما ج
# و اگر نه چنین بودی9، طوطی نیز در تحت نوع انسان داخل شدی؛ بلکه انسان را به
~~واسطهآ معنیای و خاصیتی و کمالی دیگر که در او هست و در حیوانات دیگر نیست
~~ناطق میگویند؛ و شرح آن بسیار است.
# و آنچه گفتیم که حروف و لفظ [ز]10 دیگر اصوات حاصل میشود، مستبعد نباید

PageV02P038

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0039.png)

~~داشت؛ چه، هیچ صوتی نباشد که از حرفما [و لفظ ما]1 خالی ماند؛ چنان که همواره
~~صوت2 هر چیزی را به حروفی3 نسبت کنند که در استماع آن صوت با آن حرف بقدر
~~مشابهتی داشته باشد، مانند آواز رعد و برق و دو سنگ و دو چوب که برهم زنند؛
~~چه، آواز هر یک از اینها به حرفی چند معین مشابهت بیشتر دارد. و در هرچه آواز
~~می دهد همین معنی تصور میتوان کرد؛ مثل آواز بادهای مخالف و آواز انواع سازهای
~~موسیقی و ms521 غیرها.
# و از این تقریر معلوم میشود که الفاظ و حروف به حلق و زبان «تنها تعلق ندارد،
~~بلکه چنانچه واقع است، بیرون حلق و زبان »4، از دیگر چیزها نیز حاصل میشود. حو
~~چون روشن شد که حروف و الفاظ به اصوات دیگر که غیر صوت حلق و زبان باشد
~~حاصل میشود»5، اگر به نزد6 طایفهای لفظ و حرف بی زبان و حلق ناممکن مینمود و
~~در آن اشتباهی داشتند، اکنون آن شبهت برخاست و معلوم شد که واقع است.
# و چون این معنی معلوم شد و در آن شکی نماند، اکنون [به]7 بیان آن که ممکن است
~~که به چیزی دیگر حاصل شود که صوت نیز در میان نباشد مشغول شویم.
# تقریر آن چنان است که ما می بینیم که مردمی که در خواب میباشند حکایات بسیار
~~که تمامت مبتنی است بر الفاظ و اصوات می شنوند؛ و مع هذا نه لفظ در میان میباشد و
~~نه صوت. پس اگر وجود آن بی لفظ و صوت ممکن نبودی یا بیادات8 مذکوره حصول آن
~~تعذری داشتی، بایستی که در خواب جهت آن که قایل لفظ و صوت در میان نمیباشد
~~هیچ کس هیچ نشنیدی. و چون میبینیم و این معنی واقع است که مردم در خواب چیزها
~~می شنوند، لاشک موجود و ممکن باشد.

PageV02P039

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0040.png)

# و اگر قایلی گوید که هر چند آدمی خفته است، لکن هم گوش دارد که بدان توان شنید
~~و هم زفان و حلق دارد که بدان تواند گفت.
# گوییم که1 مسلم که گوش دارد که بدان بشنود و حلق و زفان دارد که بدان بگوید. اما
~~شنیدن گوش تا وقتی که صوتی بادید نیاید و از آن صوت هوا متخلخل نشود و تموج هوا
~~«ظاهر نگردد، ممکن نباشد؛ چه، هر آوازی که برآید هوا را متخلخل گرداند و تموج
~~هوا -2 آن آواز را به سمع سامع رساند. و آن کس که خفته است ms522 و خوابی میبیند و در آن
~~خواب چیزی از کسی میشنود، چون قایل در میان نیست و هیچ آواز [برنمیآید]3،
~~چگونه توان گفت که او «آن را -4 بدان گوش شنیده باشد. پس در این صورت، اگرچه
~~خفته گوش داشته باشد، اما کالعدم تواند بود؛ و حلق و زبان، اگرچه داشته باشد، اما چون
~~سخن از دیگری میشنوند حلق و زبان او را در آن صوت و لفظ چه مدخل تواند بود؟
# و مع هذا میبینیم که آن کس5 که خفته است، غیری بر بالین او نمیآید و سخن
~~نمیگوید تا لفظ و صوت از او صادر شده باشد و آن خفته به گوش شنیده؛ و اگر نیز کسی
~~بر بالای سر او سخن گوید هم نشنود. و بباید دانست که دیدن خواب به آلات بدن تعلق
~~ندارد6، چه آن امری است7 خاص که به نفس تعلق دارد.
# و اگر قایلی گوید که «دیدن خواب »8 بی آلات بدن میسر نشود، یا گوید که دیدن
~~خواب به قوت تخیل تعلق دارد، جهت آن که در خواب هر چه دیده شود آن باشد که
~~پیش از خواب امثال آن چیزها به رأی العین دیده باشند و بعد از آن در حالت خواب آن
~~چیز توان دید.
# گوییم که چون ما را محقق و معین شده است که بعضی انبیا را بنیاد نبوت و قواعد
~~احکام بر خواب بوده و خبر از چیزها باز دادهاند که هرگز کس آن را ندیده و نشنیده
~~باشد، پس چگونه توان گفت9 که دیدن خواب به قوت مخیله تعلق دارد و آن امری خیالی

PageV02P040

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0041.png)

~~است، یا وقوع آن به آلات بدن متعلق است. بلی1، زیادت از آن نیست که حکما این معنی»
~~را قوت متخیله میگویند؛ و به مجرد آن که معنیای را به چند اسم موسوم گردانند یاا
~~کسی اسمی که خواهد در ازای معنی وضع کند، حقیقت معنی را من حیثالمعنی هیچ، ms523
~~خلل2 ظاهر نشود.
~~و مثال آن چنان تصور باید کرد که اگر کسی پادشاهی بزرگ را [559] ساریان نام کند،
~~لازم نیاید که آن پادشاه ساریانی شود و در پادشاهی او خللی بادید آید؛ بلکه بالحقیقه
~~قواعد پادشاهی او بر قرار ثابت باشد و او را از آن هیچ خللی واقع نشود. و همچنین اگر
~~ساریانی را سلطانشاه نام کنند، لازم نیاید که به مجرد این اسم آن کس سلطان وقت شود؛
~~بلکه بالحقیقه آن ساریان را به واسطهآ آن نام سبکساری دیگر ظاهر شده باشد؛ جهت آن
~~که مردم بر بی عقلی او حمل کنند.
# و چون کاملان در خواب چیزی میبینند و میشنوند که واقع است و درست
~~می باشد؛ بلکه احکام و وقوع آن درست و راستتر از آن میباشد که دیگران به بیداری
~~میگویند و میشنوند، محقق میگردد که شنیدن و گفتن نفوس با یکدیگر، بی آلات بدن،
~~قویتر و صحیحتر است. و چون بر این وجه متصور و واقع است، چرا نشاید که همان
~~معنی که در خواب کاملان را حاصل است در بیداری نیز حاصل باشد؛ و آن گویایی باشد
~~نه به زیان، و شنوایی نه به گوش. و انبیا را وحی و الهام بر این وجه تواند بود.
~~و از اینجا معلوم و محقق میشود3 که صوت و لفظ که4 در خواب واقع میگردد به5
~~احوال نفس تعلق دارد.
# و اگر قایل مصر شود که چون قالب و جثه در میان است، البته بعضی بدان نیز تعلق
~~داشته باشد؛ حمضایقه نمیکنیم. به هر حال، مالاکلام به نفس نیز تعلق داشته باشد»6.

PageV02P041

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0042.png)

# [کلام عامتر از آن است که آن را به صوت و حلق و زبان وابسته دانند]
# و از این تقریر و مقدمات مقرر و معین گشت که کلام نه تنها آن است که به صوت و
~~زفان و حلق انسان، بلکه به صوت و زفان و حلق سایر حیوانات، بلکه به ms524 جمیع اصوات
~~جمادات تعلق داشته باشد فحسب. چه، کلام عامتر از آن است که آن را به صوت و حلق
~~و زبان حوالت کنند. و مصدق این معنی [است] آنچه حق تعالی در حق زکریا پیغامبر1
~~علیه السلام فرموده که (قال آیتک ألا تکلم الناس ثلاثة أیام إلا رمزا)؛ رمز را استثنا
~~فرموده و از کلام نهاده. چون رموز [را] انواع بسیار است، لاشک هر نوعی از رموز
~~نوعی2 کلام باشد علی حده.
# و هم در قرآن2 مجید حق تعالی فرموده که (وکلمته القاها إلی مزیم)5. این کلمه به
~~زفان6 و حرف و صوت و رمز هیچ تعلق ندارد. لاجرم، کلام7 از این جمله عامتر تواند
~~بود8، و این کلام که به صوت و حلق و زبان9 تعلق دارد، یک نوع است از مطلق کلام
~~انسان؛ چه، کلام انسان عام تر از آن است که آن را به صوت و حلق و زبان حوالت کنند، و
~~سایر حیوانات بلکه جمادات نیز با او در آن معنی شریکاند.
# و نیز لغات که انسان آن را وضع میکند10، اول در خارج وجود نداشت و ندارد تا
~~وقتی وضع 11 کردند یا کنند. چه، لغات12 احتمال آن دارد که با وجود این همه لغات
~~مختلفه که هست، اگر هر روز13 لغت دیگری وضع کنند ممکن باشد. چه، چندین اقسام
~~سفلی از ترکیب و ممازجت چهار عنصر حاصل شده و میشود، و هیچ یک در همه
~~وجوه با هم نماند؛ و اصل و ماده آن چهار عنصر است حواین همه کثرت14 به واسطهآ کم
~~و کیف حاصل شده و میشود.
# و چون ماده و ترکیب لغت از حروف تهجی است که عدد آن به اضعاف چهار عنصر

PageV02P042

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0043.png)

~~است، اگر»1 صادرات آن به عدد زیادت از چهار عنصر نباشد، بالضروره کم از آن نتوانی
~~بود؛ بلکه مطلقا هر چند چیزها که با هم ترکیب کنند و در ترکیب اختلاف نماید، بلاکلام6
~~به اضعاف ms525 اضعاف2 اصل شود. لاجرم لغات عظیم بسیار وضع توان کرد. و آن لغات اگر-
~~موجود نبودی حصول آن ممکن نبودی؛ و با وجوب3 وجود، در خارج وجود ندارد تا1
~~وقتی که واضع وضع کرد. و آن کس که لغتی وضع کند، اگر تصور کنیم که هرگز
~~دهان نجنباند و صوت از او صادر نشود و چیزی نیز ننویسد4 و لغتی با خود تصور کند
~~ممکن باشد. چه، آن معانی در دل است نه در زفان و دست. و در آن باب رو شن دلی نیز
~~به عربی گفته5؛
# چون انسان که از جملهآ مخلوقات و معلولات است، این همه قوت کلام و لغات در او
~~هست، بی حلق و صوت و حروف؛ بالضروره در علت زیادت از آن تصور باید کرد، و این
~~همه قوی از علت اولی باید دانست؛ و تا همه آنجا نباشد، اینجا تصور آن محال بود. و
~~مصدق این معنی این آیت است که6 (وإنه لتنزیل رب العالمین نزل به الروح الأمین علی
~~قلیک لتکون من المتذرین بلسان عربی مبین وإنه لفی زبر الأولیین)7. اکر بعضی مردم از سر
~~بی خبری پندارند که کلام بی زفان موجود نباشد، پس چون8 چندین لغات مختلف9
~~متنوع که شرح داده شد بی زفان و صوت موجود و حاصل است، در آن انکاری نتوانند
~~نمودن10 و منکر آن نتوانند شد. و چون آدمی که از جملهآ صادرات و معلولات مصدر اول
~~و علت اولی است چندین لغات، بی حلق و زفان، وضع میتواند کرد، در مصدر و مبدأو

PageV02P043

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0044.png)

~~علت هرآینه زیادت از آن تواند بود؛ بلکه باید که آنجا نامتناهی باشد. و آیت (قل لو کان
~~البخر مدادا لکلمات ربی لنفد البخر قبل أن تنفد کلمات ربی ولو جثنا بمثله مددا) اشارت
~~بدین معنی2 است که ذکر رفت.
# و همچنان که استعداد هر جنسی و نوعی و صنفی و شخصی دون استعداد دیگری3
~~است، و به حسب استعداد و ms526 مناسبت هر یک را کرامتی مناسب آن بخشیدهاند و
~~میبخشند، و4؛
# به حسب مناسبت هر قومی و مزاج هر ولایتی لغتی نیز معین فرمود و به دل ایشان
~~منزل گردانید. و بدین آیت که (وإنه لتنزیل رب العالمین نزل به الروح الأمین علی قلبک
~~لتکون من المنذرین بلسان عربی مبین وإنه لفی زبر الأولین)5 به عباد خود منزل گردانیده و
~~آن سر را آشکارا کرده، و در آخر آیت6 فرموده (وإنه لفی زبر الأولین) تا نپندارند که
~~عرصهآ کلام حق تعالی چنان تنگ است که زیادت از یک لغت نیست.
# و چون مناسب هر قومی لغتی آفریده، هر قومی را لغتی دیگر چنان که مشاهد است
~~میباید که باشد. و حق تعالی بر مصداق «این معنی »7 آیت (وما أزسلنا من رسول إلا
~~بلسان قومه)8 فرموده.
# و لاشک چون هر9 زبانی مناسب هر قومی باشد، زبان اکمل و اشرف به قوم اکمل و
~~اشرف داده باشد. و علی البدل زبان عربی به قوم اشرف و اکمل داده؛ و در زمانی که
~~اقتضای کمال و شرف میکرد، خاتم النبیین را علیه الصلوة والسلام فرستاد؛ و قرآن به زبان
~~عربی، چنان که مشاهد است، فرستاده تا مناسب آن باشد.

PageV02P044

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0045.png)

# و فایده دیگر در ذکر (وإنه لفی زبر الأولین) آن است که هر چیز را که گواهان باشند
~~مؤکدتر باشد، خصوصا چون با یاد میدهد که درکتب و زبر اولین بوده است، تا منکران
~~اگر بر قرآن منکر شوند بر کتاب خود منکر نتوانند شد؛ بضرورت1 ایشان را قرآن کلام
~~خدای تعالی تصور باید کرد، چنان که گفتهاند: «القرآن کلام الله غیر مخلوق و من قال
~~مخلوق فهو کافر بالله العظیم». و معتزله و جماعت زبریان2 که قرآن را محدث گویند، حق به
~~دست ایشان نیست.
~~و گفتیم که لغات عظیم متفاوت است، و هر یک به حسب مناسبت هر قومی آفریده
~~شده تازود فهم کنند و غرضی از آن حاصل ms527 شود؛ قوله تعالی (إنا انزلناه قرآنا عربیا لعلکم
~~تغقلون)3.
~~وچون بهترین و شریفترین زیانها به دست بهترین شخصی به حکم (ذلک الکتاب
~~لا ریب فیه ) به بهترین قوم فرستاده وفرموده (نخن نقص علیک أخسن القصص ).
# و مذهب اهل سنت و جماعت آن است که آنچه مکتوب است بر کاغذ به مداد، همه
~~مخلوق است، و آنچه امام در محراب میخواند حرف و صوت است و هم مخلوق
~~است. و این همه دال است بر کلام باری تعالی.
# و در مذهب یهود و نصاری به اتفاق آن است که تورات کلام خدای تعالی است نه از

PageV02P045

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0046.png)

~~است که، از دهن آمد به دهن لفظ مرتب منظوم.
# و آیت (لفی زبر الأولین) یک اشارت بدین است تا هیچ کس منکر نتواند شد، و همه
~~گواه قرآن باشند که اجماع أمم است، و اجماع امم پیش همه قوم معتبر و معول علیه1
~~است. چون2 در یک چیز امم بسیار متفق [565] باشند قوی تر باشد؛ و چون دلایل منقول
~~و معقول بدان پیوندد به هیچ وجه در آن هیچ شک نماند.
# و هر چند این مسئله در این رساله به چند موضع واضح و روشن میگرداند، لکن
~~چون مسئله مشکل است و میخواهد که چنان باشد که به فهم اکثر مردم برسد، واجب
~~است در آن اطنابی3 نمودن. و اگر4 نیز الفاظ و معانی مکرر در آن بیاید، لکن جهت
~~زیادتی توضیح و کشف معانی بیان آن کرده میآید تا از هر تقریری معنیای دیگر روی
~~نماید و واضح تر گردد.
# [کلام وسیع تر از آن است که از صوت و حلق و زبان انسان حاصل آید]
# اکنون میگوید که آنچه جماعتی تصور کرده یا کنند که کلام همان باشد که به صوت و
~~حلق و زبان انسان حاصل آید و بس، و بی آن کلام نتواند بود؛ اگر غرض ایشان از کلام
~~همین معنی بوده باشد، و این اصطلاح جهت همان ms528 معنی مذکور وضع کرده باشند به نزد
~~آن قوم، درست باشد و در آن خللی نتواند بود. باید که کلام تنها بر آن معنی اطلاق کنند و
~~جهت هیچ معنی دیگر اطلاق نکنند، تا آن قاعده درست باشد و اشتباهی نیفتد. و اگر
~~بعضی از اقوام لفظ کلام را عام تر از آن نهند که ذکر رفت و بر معانی متلون اطلاق کنند، بر
~~ایشان نیز اعتراضی نرسد و بدان واسطه عاقل نباید که غلط کند. چه، مشاهد و معاین و
~~مجرب است که اصطلاح هر قومی و هر طایفهای از طوایف بسیار نوعی دیگر است.
# مثلا کلمهای که5 بعضی بر مدح و کمال اطلاق کنند، «بعضی همان کلمه را بر ذم و

PageV02P046

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0047.png)

~~نقصان اطلاق کنند. و نیز میبینیم که لفظی که در زمان سابق »1 جهت کمال و عظمت و
~~مدح استعمال کردهاند، به اسباب متنوع آن معنی از آن انحطاط پذیرفته است و اکنون ذم
~~گشته. و مثال آن اصطلاحات که گفتیم بسیار است، و از آن جمله یکی آن است که در
~~ولایت مصر و شام پادشاه خود را ملک میگویند، و در این ولایت به جایی رسیده که
~~رؤسا را نیز ملک میگویند. و در بغداد هر نایبی را سلطان میگویند، و در مواضع دیگر
~~پادشاهان بزرگ را سلطان میگویند. و بعضی مردم عوام فرزندان خود را ملک و سلطان
~~نام میکنند؛ و بدان راضی نمی شوند، شاه نیز با آن اضافت کرده ملک شاه و سلطانشاه
~~نام میکنند.
~~و همچنین، «حکیم» نام و صفت خدای تعالی است؛ و در قرآن مجید آمده، و کاملان
~~را که به صفات حق موصوف گشتهاند حکیم گفتهاند. و اکنون نیز بعضی بر همان موجب
~~گویند؛ لکن به واسطهآ خست شرکاء حکیم نامان که معنی و علم ایشان با اسم ایشان
~~مطابق نمی باشد، این اسم از آن مرتبه منحطگشته.
# و همچنین لفظ تأویل که در قرآن مجید ms529 بر حقایق معانی اطلاق رفته، در این وقت
~~کوتاه نظران آن را بر نوعی رکیک حمل میکنند2.
# و بسیار کلمات و الفاظ آن باشد که جهت یک معنی مصطلح کرده باشند، و بعضی آن
~~که جهت معانی بسیار؛ و آن نیز به نزد هر طایفهای متفاوت تواند بود. و چنان که کلمهای
~~و لفظی به نزد طایفهای جهت یک معنی مصطلح کرده باشند، و4 نزد طایفهای دیگر
~~جهت معانی بسیار5 علیالبدل؛ و از این جهت است که گفتهاند لامشاحة فی الألفاظ
~~والإصطلاحات.

PageV02P047

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0048.png)

# [دلالت لفظ بر معنی بر چند وجه است]
# و بهترین اصطلاحی و منظوم ترین کلامی کلام حق تعالی باشد، چنان که فرموده که
~~(قل لین اجتمعت الإنس والجن علی أن یأتوا بمثل هذا القزآن لا یأتون بمثله ولو کان بعضهم
~~البعض ظهیرا }1. و تحقیق کیفیت معانی آن بدان وجه باید کرد که تفحص نمایند و بحقیقت
~~بدانند که هر طایفهای آن الفاظ را تارة2 بر معانی متنوع3 مختلف اطلاق میکنند و تارة بر
~~یک معنی و غرض اطلاق میکنند، تا بعد از آن بر بعضی حقیقت آن اطلاع میتوان
~~یافت. چه، دلالت لفظ بر معنی بر چند وجه است؛ و از آن جمله یکی آن که لفظ بر معانی
~~بسیار دلالت کند، و آن بر دو قسم باشد:
# قسمی آن که آن لفظ را بر معانی متنوع که هر یک را از آن خواص بسیار باشد
~~اطلاق کنند؛
# و قسم دیگر آن که بر معانی متنوع که افراد هر یک را از آن خواص بسیار باشد اطلاق
~~کنند. و با وجود آن که خواص بسیار در آن معانی باشد، هر یک از آن مرکب باشد از
~~چند چیز.
# مثال قسم اول؛ مانند لفظ جوهر، که جهت معدنیات گویند؛ و آن هم بر لعل و هم بر
~~یاقوت و زمرد و مروارید و الماس و دیگر جواهر اطلاق توان کرد، و هر یک از آن معنی و ms530
~~خاصیتی و کیفیتی دیگر4 داشته باشد. و با وجود آن که همه در تحت لفظ و اسم جوهر5
~~و لفظ جوهر بر همه مطلق باشد، اما هر یک را از آن به انفراد نیز جوهر گویند. و هر
~~چند همه را نام جوهر است، لکن هر یک را کیفیتی و خاصیتی دون کیفیت و خاصیت
~~دیگر باشد.
# مثال قسم دوم؛ مانند لفظ جماد، که از آن روی که عموم جسمانیات را شامل است، بر
~~بسیار چیزها اطلاق توان کرد.
# و [از] این معنی که تقریر میرود غرض آن است که بعضی الفاظ آن باشد که به مجرد
~~آن که آن را در عبارت آرند، بی آن که لفظی دیگر بگویند یا اشارت بکنند، چندین معنی

PageV02P048

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0049.png)

~~دیگر در ضمن آن معلوم شود چنان که چون کسی نام جماد بر زبان راند، چندین هزار-
~~چیزهای1 متنوع در تحت آن داخل شود و به طریق التزام وجود آنها معلوم گردد.
# و دیگر مانند کوهی که معادن جواهر باشد و چشمهها2 نیز از او3 بیرون آید و-
~~درختهای بسیار و انواع حیوانات از وحوش و طیور بدانجا4 باشند، و آن کوه مرکب
~~باشد از چیزهای متنوع مثل سنگ و خاک و گل و چشمهها5 و درختان و خارها6 وغیرها.
~~و اگرچه بعضی از اینها نه از جنس کوه باشد، لکن از آن روی که تمامت بر آنجا باشد،
~~اسم کوه دلالت میکند7 بر تمامت آن معانی.
~~چون8 این معانی9 دانسته باشند، بعد از آن بر بعضی معانی و تأویلات قرآن اطلاع
~~توان یافت. چه، چون هر طایفهای به حسب مصطلح خود اسمی در ازای معنی وضع
~~میکنند، و به حکم لامشاحة فی الألفاظ و الإصطلاحات هیچ یک تکذیب اصطلاحات
~~دیگران نتوانند کرد و بدان10 منکر نتوانند شد. از آن قرآن نیز که اشرف کلام است هم بر
~~این وجه تواند بود.
# و نیز همچنان که ناقصان منکر اصطلاحات کاملان نتوانند شد، بالضروره کاملان نیز ms531
~~بر اصطلاحات ناقصان منکر نتوانند شد.
# و چون11 اصطلاحات قرآن عظیم ترین و مشهورترین اصطلاحات است، هیچ کس را
~~بر آن اعتراضی نرسد.
# و همچنین به موجبی که در مقدمه گفته شد، کلام را در قرآن بر آن وجه فرموده که
~~(قل لو کان البخر مدادا لکلمات زبی لنفد البخر قبل أن تنفد کلمات ربی ولو جنتا بمثله
~~مددا)ه 2ا پس محقق باشد که در عدد هیچ چیز از کلام بیش ترنیست؛ و معانی بسیار بسیار

PageV02P049

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0050.png)

~~متنوع و مختلف در قرآن تواند بود تا بعد از آن مناسب آن تعریف باشد که کرده. و چون
~~چنین باشد، لاجرم باید که کلام را به وجهی تفسیر کنند که معانی و صادرات نامحصور
~~در آن باشد.
# و بدین تقریر و مقدمات، چگونه شاید کلام الله را به چیزی تعریف و تفسیر کردن که
~~تنها به صوت و حلق انسان یا حیوانات [یا]1 به اصوات دیگر متعلق باشد. و آنچه مفسران
~~گفتهاند که کلماتالله مقدورات و معلولات است، و آنچه در سابق گفته شد که بعضی
~~الفاظ آن است که جهت معانی بسیار وضع کردهاند و مصطلح گردانیده، مقوی این معنی
~~است. به جهت آن2 این ضعیف میگوید که کلمات الله لفظی است که جهت معانی
~~نامحصور وضع رفته، چنان که واضع آن باری تعالی و تقدس تعریف آن کرده و آیت (قل
~~لو کان البحر مدادا» بدان منزل گردانیده3.
# و چون مقرر است که اگر عامیای لفظی را در ازای معنیای وضع کند کس مانع آن
~~وضع نتواند شد، پس به طریق أولی که اگر گویند که حق تعالی کلماتالله را جهت معانی
~~نامحصور وضع فرموده، و جهت آن که تا مردم غلط نکنند تعریف آن بدین آیت مذکوره
~~کرده، راست و درست باشد و کسی آن را بر وجهی دیگر حمل نتواند کرد و آن را تنها به
~~صوت و حلق و زفان4 نسبت نتوان کرد.
# و چون در ms532 حکمت بنیاد امور و علوم بر قواعد و حدود و وضع و اصطلاح هر طایفه5
~~میباید نهاد و از آن تجاوز نمیتوان نمود؛ چگونه شاید که قواعد6 و وضعی و حدی و
~~اصطلاحی که حق تعالی فرموده باشد از آن تجاوز نمایند. هرآینه [561] باید که بر نوعی
~~دیگر حمل نکنند، و بنیاد بر تعریفی دیگر از خود ننهند.
~~و بدین تقریر و دلایل، جمیع مقدورات کلمات الله باشد؛ و کلمات صوتی یک کلمه

PageV02P050

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0051.png)

~~باشد از کلام الله، و در جنب آن به مثابت قطرهای باشد به نسبت با دریا. و صوت و حرف
~~حقیقی و عظمت و کمال در مصدر تواند بود،
# و نفخ صور که حق تعالی در قرآن مجید به دمیدن آن وعده فرموده هم مقوی این
~~معنی است که صوت بی حلق و زبان و حرف تواند بود؛ چه، مشهور است که نفخ صور
~~آوازی باشد در غایت عظمت و هول چنانچه تمامت مردمان از هول آن از خاک برخیزند.
~~و معلوم و مقرر است که اسرافیل را آلتی که در آن دمد خلاف این آلات و1 آهن و نی و
~~امثال این باشد که مردم مشاهده میکنند. و چون چنین باشد و آوازی بدین عظیمی تواند
~~بود، پس بحقیقت آن آواز از مصدر آوازها فایض گشته باشد بیو سائط؛ جهت آن که هر
~~چه به مصدر اقرب باشد، اقوی و اعظم بود.
# و کلامی که حق تعالی به واسطهآ صوت و حرف و حلق و زبان به عباد داده، به نسبت با
~~مصدر اصوات و کلام هم بر آن وجه تصور باید کرد که در معنی آیت (وما أوتیتم من العلم
~~إلا قلیلا)2 تصور کنند. و بباید دانست که هر وجودی را به حسب مناسبت بعضی از آن
~~کرامت شده، چنانچه بعضی را به مثابت طلی از دریا [و بعضی را به مثابت قطرات باران و
~~بعضی به مثابت جویی و چشمهای]3 و بعضی ms533 را به مثابت رودخانههای4 بزرگ و کوچک.
~~و چون چنین باشد، بدان سبب که حق تعالی انسان را5 و حیوان را از این کلام که به حلق و
~~زبان حاصل می شود بهره مند گردانیده باشد و هر دو همین نوع دیده باشند، نشاید که
~~تصور کند که نوع کلام منحصر است در این یک نوع.
# مثل آن کسان که این تصور کردهاند بدان ماننده است که گفتهاند که گاوی در میان
~~وحل6 و گل رفته بود، و در موضعی که اثر سم آن گاو بود قدری آب جمع شده و بزغی7
~~از آن مختصر آب متولد گشته؛ و چون آن بزغ از آن مقدار آب متولد گشته بود و از آنجا
~~بیرون نرفته، پنداشت که دریای محیط آن است و آبی معظم تر و خوش تر از آن نتواند

PageV02P051

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0052.png)

~~بود. بر مقتضای (کل حزب بما لدنهم فرحون)1 بدان خرم و خوش دل و شاد شد، و از
~~عظمت دریای محیط و از احوال و صفات آن غافل بود؛
# مرغی که خبر ندارد از آب زلال   منقار در آب شور دارد همه سال
# [مانند] حال آن کسان که از مبدأ و مصدر غافل باشند و پندارند که آنچه ایشان را
~~معلوم شده چیزی است که در عالم معرفت آن را اعتباری باشد؛ و تصور نتوانند کرد که
~~به اضعاف اضعاف3 آنچه ایشان دانستهاند و دیده چیزها هست و باشد.
# و چون مقدمات مذکور4 معلوم گشت، پس مسلم باید داشت که هیچ مخلوقی نباشد
~~که او را کلامی مناسب او نباشد؛ یعنی مفهوم هر چیزی کلام آن چیز تواند بود5. و اول
~~کلامی وجود او است؛ چه، مقرر است که جمیع مقدورات کلماتاللهاند؛ و چون چنین
~~باشد، لاشک به صفت کلام6 موسوم باشند و هر یک را مناسب وی کلمهای داده باشد. و
~~مصدق این معنی قوله تعالی (وإن من شیء إلا یسبح بحمده ولکن لا تفقهون تسبیحهم)و
~~قوله ms534 تعالی فی قصة سلیمان علیه السلام (یا أیها الناس علمنا منطق الطیر) و قوله
~~جل وعلا (قالت نملة یا أیها النمل اذخلوا مساکنکم لا یخطمنکم سلیمان وجنوده وهم لا
~~یشعرون)9.
# و به طریق عقل نیز کلمات در همه چیز تصور میتوان کرد. چه، واضع اصل کلام،
~~کلام را در ازای این معانی وضع فرموده که بر تمامت اشیاء اطلاق میتوان کرد؛ چنانچه
~~میگویند که مقدورات کلماتاللهاند. و نیز کلام عام تر از آن است که آن را به یک چیزیا به
~~صد هزار چیز محصور توان گردانید؛ بلکه شامل است بر تمامت مقدورات و مخلوقات.
# و آنچه مفسران گفتهاند که غرض از کلمات فرمان حق است، نیکو گفتهاند و حق با

PageV02P052

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0053.png)

~~طرف ایشان است. چه، هر چند باری تعالی از کلمات صوری منزه است، اما کلمات»
~~معنوی تواند بود. و از جملهآ مخلوقات باری تعالی، یک نوع، انسان است که او را به.
~~صفات خود متکلم آفریده و از جمله حیوانات او را1 به خلعت کتابت و ناطقیت، به حکم»
~~تشریف2 (ولقد کرمنا بنی آدم)3 مخصوص و مشرف گردانیده، و انواع کرامت او را]
~~فرموده؛ و این صفت نیز بدو داده که با وجود ناطقیت، کاتبی و متکلمی فی نفس الامر در-
~~او موجود است، که اگر سخن به زفان گوید و اگر هرگز نگوید آن معنی در او موجود و از.
~~آن اغراض وکمال او حاصل است.
# و هر چند در عرف و صورت4 ظاهر آن است که کلمه آن را گویند که بدان تلفظ کنند و
~~در زبان آرند، لکن بسیار چیزها میبینیم که بدان5 تلفظ نمیکنند، بل به اشارتی که به
~~دست یا به سرکنند معانی مقصود از آن حاصل میشود. و پادشاهان که سایهآ حقاند و
~~امور کلی بدیشان6 حوالت است، اگر سخنی به زبان گویند و اگر اشارتی به دست7 کنند و
~~اگر مکتوبی نویسند و اگر پروانهای دهند8 همه را سخن و حکم ms535 و فرمان پادشاه شاید
~~گفت، و همه یکی باشد و مفهوم آن یکی. و هیچ کس را اعتراضی نرسد که در عوض این
~~آن و در عوض آن چرا این لفظ نگفت؛ چه، همه یکی است. لکن تا از آن چیزها که ذکر
~~[رفت]9 یک قسم از پادشاه صادر نشود، آن حوالت بدو و از او نقل نتوان کرد. و چون از
~~آن معانی چیزی از پادشاه صادر شود حکم فرمان و سخن دارد.
# همچنین هر حکم که از پادشاه پادشاهان و هر فیض و آفرینش و موهبت که صادر
~~گردد، همه را کلمات توان گفت. آن قادر بیچون که از جملهآ آفرینشهای بینهایت او

PageV02P053

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0054.png)

~~یکی کلام و متکلم باشد، اگر فرمانهای او را کلمات گویند حق آن تواند بود. و چون
~~مفهوم و نتیجهآ کلمه ظهور چیزی و جهت اظهار چیزی است، و تمامت موجودات را
~~ظهور از او، لاجرم تمامت موجودات کلمات او تواند بود. و آنچه مفسران گفتهاند عین
~~این تقریرات است.
# و بدین تقریر و بیان لازم نیست که کلمات به صوت و زبان تصور کنند. چه، همچنان
~~که تقریر رفت میبینیم که آن قدر کلمات که به آدمی منسوب است بیصوت و لفظ و
~~زیان1 در وجود می آید؛ و بسیاری امور آن است که به واسطهآ مداد و قلم و کاغذ که
~~مینویسند حاصل میآید؛ و اگر کسی اشارتی به دست یا به چشم بکند، غرض لفظ و
~~کلام از آن حاصل می آید.
# و بدین تقریر و مقدمات تمامت موجودات کلمات الله باشد، و خصوصا قرآن قدیم که
~~فرموده که (ولا رطب ولا یابس إلا فی کتاب مبین). لاجرم تمامت موجودات در قرآن
~~قدیم باشد، و از این جهت کلماتالله فرموده. و هر چند تمامت موجودات گفتیم که در
~~تحت کلمات الله باشد، لکن اجرای سنت الهی چنان است که هر چیز و هر کس را که
~~عزتی زیادت نهاده و ms536 در حق آن عنایتی زیادت داشته، آن را به خود مخصوص گردانیده؛
~~چنان که حبیبالله و روح الله و کلیم الله و خلیل الله و صفی الله. و جهت شتری که حق تعالی
~~التفات بدان داشت فرموده که (هذه ناقة الله ).
# و چون به موجبی که تقریر رفت تمامت موجودات کلماتالله باشد، و به حکم
~~(لا رطب ولا یابس إلا فی کتاب مبین) مجموع آن در قرآن قدیم هست، و آن عظیمترو
~~شریفتر و مخصوصتر؛ جهت آن آن را کلماتالله فرموده، و تمامت موجودات در
~~تحت آن مندرج و از آن خارج نه؛ لاجرم تقریرات و وجوه کلمات الله به الفاظ قرآن قدیم
~~چنان که حکم آیت بدان منزل شده لایقتر؛ چنان که واقع است و حکم بدان موسوم.

PageV02P054

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0055.png)

# و میگوییم: هر چند موجودات هر یک به صفتی از صفات حق موصوفاند، لکن لازم
~~نیست که به جمیع صفات او موصوف باشند. چه، بعضی صفات سلبی است؛ چنان که
~~گویند شریک و شبیه ندارد. و هر چند هر شخصی در شخصیت خود شریک و شبیه
~~ندارد تا در آن قسم نیز به صفتی از صفات حق تعالی1 موصوف بوده باشد، اما در نوعیت
~~و جنسیت شریک و شبیه [562] دارند. و لازم نیست که هر چه به صفتی از صفات حق
~~تعالی موصوف باشد عین2 آن صفت چنان که در او است اینجا باشد، بلکه شبهی از آن
~~که اندکمایه نسبتی با آن داشته باشد که در موصوف باشد. و آن اندک نیز در افراد
~~متفاوت باشد؛ بعضی را از آن کمتر و بعضی را به نسبت بیشتر؛ و آن بیش تر به نسبت با
~~آن صفات به مثابت جویی یا کم تر بود به نسبت با دریایی یا بیش تر.
# و اگرچه آن جوی به واسطهآ جریان و صفا و بلت به آب دریا ماننده بود حو با آن
~~شرکةما داشته3، لکن نه به همه وجوه مانندهآ دریا ms537 بود»4. و هر چند دریا را به مثابت یک
~~صفت تصور کردهایم، لکن صفت دریا و آنچه بدو متعلق باشد زیادت از آن بود که در
~~دانش هر کسی گنجد. و آن جوی که از صفات دریا بهرهای دارد، چندان که بزرگ تر بود
~~صفات دریا در او بیش تر بود، و چندان که کوچکتر بود صفت دریا در او کمتر. و آنچه به
~~واسطهآ قوت دریا از دریا حاصل شود به وجهی دیگر باشد، و آنچه از جوی حاصل شود
~~به وجهی دیگر. چنان که فایده از جوی5 برگرفتن یکی آن باشد که زمینی چند را به آن
~~آب دهند و جوی مجرای آن آب باشد، که اگر آن جوی نباشد آب به آن زمین نرود؛ و به
~~واسطهآ آن مجری که واسطهآ آمدن آب شده باشد و آب در آن جاری گشته آب بدان
~~زمینها برند و غرض که حصول ارتفاعات6 است از آن حاصل شود. و قطعا برزیگر7

PageV02P055

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0056.png)

~~تصور نکند که زمین را بی آن آب که در آن جوی جاری است پرورش ارتفاع توان داد و
~~غرض حاصل توان کرد. و چون جوی انباشته گردد یا باطل شود آب، هر چند موجود
~~باشد، لکن از آن جوی بازایستد و زراعت باطل شود و غرضی که از وجود ارتفاع باشد
~~بکلی مرتفع گردد.
# و مزارع1 از آن غافل باشد که ولایاتی که به حدود دریا است از جوی و کاریز و بند، که
~~همه اسباب و آلات و مجاری آب است و زراعت او به وجود آن حاصل میشود،
~~مستغنی گشته و بدان هیچ احتیاج ندارد. و در آن ولایات2 به وجهی که هیچ زحمت
~~برزیگر و مالک وغیرهما در آن نیست، بلکه ایشان را از پرورده شدن مزروعات خبر
~~نیست، تمامت پرورده میشود و کشته آب میخورد به واسطهآ رطوبت و بخار دریا و
~~باران که به واسطه بخار باشد، و ارتفاعات حاصل میآید، ms538 به موجبی که نص قرآن بر آن
~~وارد است که (أنزل من السماء ماء فسلکه ینابیع فی الأرض) وهمچنین (فانظز إلی
~~آثار رحمة الله کیف یحی الأرض بعد موتها}4.
# و این معانی در جنب کمال قدرت او تعالی هیچ وجود نداشته باشد؛ چه، هر جا که
~~ذرهای از آفتاب قدرت او تعالی و تقدس شارق شد هزاران غرایب عجایب موجود گردد؛
# به زیر لب سلامی کردهای دوش همه منزل سلام اندر سلام است
# پس بدین وجه لایزال تا طل6 و رطوبت و بخاری که لازمه دریا است موجود
~~باشد ارتفاعات ساحل بی زحمت حاصل شود. و چون رطوبت و بخار لازمهآ دریا
~~است و همواره در ساحل اثر آن باشد، ضرورتا7 پرورش مزروعات بی زحمت و جهد
~~میسر شود.
# اکنون دریا را منبع و اصل سامعه تصور باید کردن، و آن بخار و طل و مزروعات را
~~غرض و فایده سمع، و آن جوی را و تمامت جویهای کوچک که از آن برخیزد و بدان

PageV02P056

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0057.png)

~~واسطه ارتفاعات حاصل شود مانند آلت گوش حیوانی تصور باید کرد؛ و آنچه انباشته
~~گردد و غرض مزارع از آن حاصل نشود، مانند جماعتی که کر شوند یا چیزی در گوش
~~نهند که هیچ نشنوند. و در آن صورت که چیزی در گوش نهند، هر چند قوت سامعه
~~فی نفس الامر زایل نگشته باشد، لکن ممر و طرق آن مسدود شود؛ مانند آن جوی آب
~~باشد که آب از آن بازایستاده باشد.
~~و به موجبی که گفته شد قطعا برزیگر ولایتی که از دریا دور باشد و آب به واسطهآ
~~جویها و کاریزها به مزروعات تواند برد، در پروردن مزروعات و سیراب گردانیدن
~~کشتها هیچ تصور دیگر نتواند کرد؛ و گمان برد که مزروعات را به همان وجه سیراب
~~توان گردانید، و از حکایات ساحل و زراعت آنجا که بی زحمت مزارع سیراب و برومند
~~باشد غافل بود. و طایفهای که زراعت ایشان ms539 بدین وجه باشد از آن حال آگاه نباشند، مگر
~~برزیگری که سیاحی کرده باشد و به دریا و ساحل آن رسیده و احوال آنجا بقدر معلوم
~~کرده و بر بعضی از آنها واقف شده باشد. و چون او را بر آن معانی اطلاعی حاصل شده،
~~جویها و چشمهها1 و کاریزها پیش او حقیر نماید و آن را وقعی ننهد.
# و چون حال زراعت اهالی ساحل معلوم شده باشد و دانسته که زراعت آنجا بی
~~زحمت جوی و ترتیب ممر آن و رعایت کاریز و چشمه و غیرها پرورده میشود و دریا را
~~از آن هیچ نقصان ظاهر نمیگردد و بر قرار خود میباشد، و2 با وجود آن که غرضی که
~~مزارعان را جهت مزروعات به وجود آب و جوی میباشد از آن حاصل می شود بی آن
~~که خللی در آن بادید می آید یا مزارع را زحمتی میباید کشید، بزیادتی اغراض کلی که
~~آن طایفه که به استظهار جویها زراعت کند از آن غافل باشند؛ مثل آن که کشتیهای
~~بسیار در آن جاری باشد و انواع تحف و عجایب در آن کشتیها مدرج بود، و مثل آن که
~~انواع جواهر و حیوانات3 که هر یک را خاصیتی علی الانفراد باشد از آن بادید میآید.
# پس بدین دلیل هرکس که او را در عالم معنی سیاحتی بوده باشد و بعضی از صفات

PageV02P057

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0058.png)

~~ربوبیت و شمهای از کمال عالم الوهیت او را معلوم شده، داند که مثال سمع آن حضرت
~~مانند دریایی تواند بود که دریای محیط در جنب آن به جوسنگی1 اعتبار نداشته باشد؛
# در شبنمی ز بحر صفات جلال تو   بحر محیط غرقه شود بلکه کاینات
# و سامعهٔ‌ انسان مانند جویی که مجرای آب باشد. و این مثال نه تنها جهت سامعه
~~تصور باید کرد، بلکه تمامت صفات او را به نسبت با صفاتی که آن صفات او در حق
~~انسان ارزانی داشته همین مرتبه و پایه ms540 است. و هر کس که این معنی بحقیقت بداند، از
~~تمامت سرگردانی ها خلاص و نجات یابد و گوید: «رجعنا من جهاد2 الآصغر الی الجهاد
~~الآکبر».
# فی الجمله چون به حکم تقریر مقدمات سابق معلوم شد که کلام زبانی3 و حلقی به
~~جمیع حیوانات ناطق و غیرناطق تعلق دارد، و انسان به حکم آیت (ولقد کرمنا بنی آدم)
~~به معرفت علم کتابت و اسما مکرم گشته و به مزیت وضع لغات و اصطلاحات مشرف
~~شده، پس محقق میگردد که انسان را این معانی از مصدر کلماتالله فایض و صادر گشته
~~باشد. و چون چنین باشد باید که در مصدر به اضعاف آن باشد؛ چه، برهان قائم است که
~~هر کمال که در صادر باشد در مصدر به اضعاف آن باشد. و در این مسأله تمامت اهل
~~کتاب متفقاند، و نشاید که متفق نبودندی؛ چه، کتب ایشان همه کتاب خدای تعالی است.
~~و در قرآن مجید اشارت بدان فرموده که (وإنه لفی زبر الأولین)5، و اولین را به
~~استشهاد آورده.

PageV02P058

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0059.png)

# و حقیقت آن که در حقیقت اشیا نشاید که اختلافی باشد مگر آنچه تحریف کرده
~~باشند. و آنچه در قرآن فرموده که (لفی زبر الأولین»، اشارت به موسویان و عیسویان
~~کرده یعنی از حال ایشان تفحص نمایند و در کتب ایشان به بینند1. و در تورات2 بر آن جمله
~~است که لوحی جوهرین که حق تعالی به دست موسی علیه السلام فرستاده، لوحی بود
~~کلیات شرایع بر آن نوشته؛ و آن3 نوشتهآ خدای تعالی بود، و بر آن لوح کشیده چنان که
~~موضع خط منقور بوده.
# و در تورات4 موسی علیه السلام چند جای به این عبارت آمده است5: (و کلم الله
~~موسی تکلیما)6؛ و آمده است که با موسی دهن به دهن سخن میگویم. و نیز در آیتی به
~~این لفظ آمده است که باری سبحانه و تعالی با موسی همچنان سخن میگفت که کسی با
~~شخص دیگرگوید. ms541 و در آیتی دیگر آمده است که باری سبحانه موسی را فرمود که اعیان
~~و مشایخ قوم بنی اسرائیل را جمع کن تا سخن من بشنوند.
# موسی ایشان را به دامن کوه طؤر برد و خدای تعالی با ایشان سخن گفت. بعد از آن
~~ایشان با موسی گفتند که ما را قدرت و قوت شنیدن این آواز نیست؛ تو بشنو و با ما بگوتا
~~نمیریم. و بعد از آن آیت آمده است به بنی اسرائیل [563] که آن کرامت فراموش مکنید
~~که از آسمان با شما سخن گفتم. و بعد از آن موسی بنی اسرائیل راگفت که باری سبحانه و
~~تعالی از میان طوایف انس با شما سخن گفت و بس.
# و مصدق این معنی در قرآن مجید آمده که (وإذ قال موسی لقومه یا قوم اذکروا نعمة الله
~~علیکم اذ جعل فیکم أنیاء وجعلکم ملوکا وأتاکم ما لم یوت أحدا من العالمین )2. همانا آنچه
~~بدیشان کرامت فرموده است که به هیچ کسی از عالمیان نداده آن بوده باشد.
~~و چون تمامت موسویان و عیسویان بر معنیای که در حکمت آیت (وإنه لفی زبر
~~الأولین) یاد کرده [شد]9 متفقاند و چندین طوایف براین اجماع دارند، و أجماع را در

PageV02P059

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0060.png)

~~جمیع امور اعتبار تمام است؛ بالضروره مسلم باید داشت، خصوص چون به طریق
~~معقول ثابت شده که هر کمالی که در صادر باشد در مصدر آن به اضعاف آن باشد. و
~~چون چنین باشد باید که کلام به همین الفاظ مبینه منظومه در مصدر بوده باشد و به همان
~~موجب بر دست خاتم النبیین علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات فرستاده باشد.
# و بر این معنی اعتراض نشاید کرد؛ چه، چون مسلم میدارند و میشاید که حق تعالی
~~با موسی و هفتاد کس از1 نقبا که با وی به طور رفته بودند سخن گوید، پس به طریق اولی
~~که با رسول علیه الصلوة والسلام که عظمت او تا غایتی بوده ms542 که فرموده که «لی مع الله وقت
~~لا یسعنی فیه ملک مقرب و لا نبی مرسل»، و جبرئل علیه السلام در شب معراج، چون
~~مصاحب او بود، از عروج باز مانده و گفته که «الو دنوت انملة لاحترقت»، سخن گفته باشد؛
~~و به همان وجه که با ایشان گفته و ایشان شنیدهاند با او نیز گفته باشد و او شنیده، بلکه
~~گفتن و شنیدن در اینجا روشن تر و معینتر بوده باشد.
# و از تعریفی و حدی که حق تعالی در قرآن مجید فرموده، و از این دلایل و امثله،
~~محقق میگردد که کلمات الله نه آن است که هر کسی تصور کرده؛ بلکه آن وضعی و
~~اصطلاحی است که صانع بی چون نهاده و او را معلوم بوده و آن را بدان مخصوص
~~گردانیده؛ و این همه اصطلاحات و قواعد که انسان میتواند نهادن و بر آن قادر گشته، از
~~آن مبدأ و مصدر اصطلاحات و اوضاع است که در حق انسان کرامت فرموده. و «علم
~~اسما» و کتابت که در باب ایشان از منبع کنوز «کنت کنزا مخفیا» ارزانی داشته از آنجا تواند
~~بود، به مثابت طلی2 از دریایی.
~~و از این جهت است که انسان را بی آن که مینویسد کاتب میگویند3 و آن که گوید
~~گویا، که قادر است بر آن که از خود4 لغتی که نبوده باشد بنهد. و چون لغتی از نو5 بنهد،

PageV02P060

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0061.png)

~~در لغتی که دانسته باشد هیچ خللی ظاهر نشود. و اگر فینفس الامر لغت نداند، جهت
~~خود لغتی وضع کند. و چندان که وضع لغات کند بر آن قادر باشد، بلکه در آن باب
~~ماهرترو آن چیز در او قویتر گردد و به صفات حق تعالی موصوفتر شود.
# و این همه انواع صفات که به دیگر مخلوقات نداده و به انسان داده جهت آن بوده تا
~~لایق خلافت او باشند، و آیت (إنی جاعل فی الأرض خلیفة) مناسب حال ms543 او آید2 و
~~غرض از معنی «کنت کنزأ مخفیا فاردت آن أعرف فخلفت الخلق لأعرف» به واسطهآ او در
~~میان مخلوقات روشن ترگردد.
~~و چون تقریر رفت و مقرر شد که کلماتالله از آن عامتر است که آن را به چند چیز
~~معین مخصوص گردانند، بل بر جمیع مقدورات و مخلوقات دلالت کند، پس باید که هر
~~چیزی را به حکم آیت (وإن من شیء إلا یسبح بحمده ولکن لا تفقهون تسبیحهم) کلامی
~~باشد. و چون غرض و فایده از تلفظ و کلام توضیح و تفهیم و تعریف چیزها است، از هر
~~معنی که چیزی معلوم شده باشد یا شود آن را کلام توان گفت.
# پس مفهوم هر چیزی کلام آن چیز باشد. و اول همه معرفت وجود شیی است؛ چه،
~~هر شیی که موجود باشد از آن بسی علم به معرفت وجود آن حاصل آید؛ و این [علم]2
~~کلام آن شیی تواند بود. و چون چنین باشد، ترشی سرکه و شوری نمک و شیرینی عسل
~~و سرما و گرما و امثال این کیفیات همه مانند کلام و لغتی است که بدان معانی مذکور
~~معلوم شود. و کسانی که اقرار ایشان به زفان باشد ممکن که دروغ گویند؛ و در نمک به
~~آنچه5 شور باشد هیچ دروغ تصور نتوان کرد، و صادق القول تر از او در آن معنی هیچ کس
~~نتواند بود.
# و از این معنی بعضی به اصطلاحی که خود وضع کردهاند لسان حال میگویند؛ اما اگر
~~دیگری آن را نیز به اصطلاح خود لسان قال گوید محظوری لازم نیاید مگر آن که معانی

PageV02P061

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0062.png)

~~مشتبه گردد. و اگر کسی گوید که نمک چنین گفت، کسی که احوال نمک معلوم داشته
~~باشد در حال بداند که گفتن نمک عین شوری او است؛ و «لسان الحال انطق من لسان
~~القال»1. و به نظم نیز گفتهاند که؛
# لسان الحال آفصح من لسانی   و صمتی عن لسانی ترجمانی
# **
~~حدیت عشق ms544 چه حاجت که بر زبان آرم   به آب دیده چو بینی نوشته صورت3 حال4
# و این معنی در تمامت موجودات هست، اما به حسب استعداد قابل اشد و اضعف
~~است. آنچه اشرفاند این معنی در ایشان قویتر است، و بدین سبب از جماد تا نبات تا
~~حیوان تصور باید کرد؛ و چون به انسان میرسد جهت اشرفیت او این معنی به غایت
~~کمال می رسد. و همچنان که از انسان که مرتبهآ اعلی دارد تا جماد که در مرتبهآ ادنی است
~~در این معنی تفاوت بسیار است، از انسان نیز تا به مرتبهآ اعلی که صفات حضرت ربوبیت
~~باشد تفاوت بسیار تواند بود. و همچنان که جماد به نسبت با انسان چنان مینماید که هیچ
~~نطق ندارد و میگویند که صامت است، انسان نیز به نسبت با قول و فصاحت مصدر کلام
~~صامت و ابکم نماید.
# و کلام حقیقی5 هم به این نوع که از انسان مشاهده میافتد، بل اقوی از آنچه میبینیم،
~~تواند بود؛ و انبیای مرسل هم بدین6 وجه شنیده باشند.
# این است آنچه این ضعیف را در باب کلام به خاطر آمده؛ ان شاء الله پسندیدهآ علما
~~افتد. و با آن که تطویلی نموده، هنوز قاصر است؛ (سبحان ربک رب العزة عما یصفون
~~وسلام علی المزسلین والحمد لله رب العالمین).

PageV02P062

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0063.png)

# حو هذا آخر رسالة کز المعانی. و قد فرغ الکاتب من تحریرها فی خامس جمادی الآخرة
~~لسنة ثمان و سبعمائة حامد الله علی نعمهو مصلیا علی نبیه محمد و آله و داعیا لآیام دولة
~~المصنف»1.

PageV02P063

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0064.png)

~~بعد از حمد باری تعالی و تقدس و صلوة و سلام بر خاتم انبیا و مهتر اصفیا3 محمد
~~مصطفی و4 آل و اصحاب او.
# چنین گوید ضعیف ترین خلایق و محتاج ترین به رحمت حق تعالی، فضل الله بن
~~ابی الخیر بن عالی المشتهر بالرشید الطبیب غفرالله ذنوبه که پیش از این در معنی أمیی
~~خاتم النبیین علیه ms545 من الصلوات افضلها و من التحیات اکملها و بیان فضیلت آن کلمهای چند
~~روی نموده بود، و آن را در سلک عبارت کشیده، رسالهای نوشته. و چون باعتقاد نبشته
~~بود، از آن بسیار بسیار نیکوییها، دنیوی و اخروی، دیدم و همواره آثار آن سعادت
~~مشاهدت می رود و نصب العین حال است.
# در این وقت جمعی از طالب علمان از5 ملازمان و مستفیدان با6 غربا و مترددان به
~~خدمت مولانای اعظم، افضل المتأخرین، اکمل المحققین، استاد و مقتدای افاضل جهان،
~~قطبالحق والدین الشیرازی دام معظما رسیده، بر آن ایراد و سؤالی چند، بعضی لفظی و

PageV02P064

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0065.png)

~~بعضی معنوی، کرده بودند؛ و او به خط شریف ثبت فرموده، بعضی را جواب گفته و
~~بعضی را مسلم داشته و بعضی را مشکل داشته1؛ و تمامت را فرستاده.
# و چون این ضعیف به مهمات ضروری و ساختن مصالح ارباب حاجات، چنان که
~~وقت مساعدت مینماید، مشغول میباشد و فرصت کتابت کم تر دست میدهد، بدان
~~مشغول شدن و در آن تأمل کردن و جوابهای آن نوشتن2 تعسری داشت. تا شبی ناگاه
~~در خاطرم آمد که بهواسطهآ این رساله که در تقریر و بیان شمهای از کمالات خاتمالنبیین،
~~خصوصا در بیان فضیلت امیی او علیه الصلوة والسلام نوشتی، این همه سعادت ظاهر
~~دنیوی و اخروی به تو رسید؛ اگر جوابهای آن ایرادات و اسؤله بگویی و شرح آن
~~بدهی، تا به نزد معتقدان مؤکدتر گردد و شبههای که در خاطر آن طالب علمان آمده
~~مرتفع شود، اولی باشد. و یقین که بدان واسطه روشناییای به درون همگنان برسد و از
~~آن فواید بسیار حاصل گردد.
# بدان سبب بر خود واجب دید جواب آن نوشتن3 و به هر موضع که به شرحی و بیانی
~~احتیاج داشت تقریر آن کردن، تا نزد4 همگنان عموما و عقلا و دانایان خصوصا واضحتر
~~و روشن ترگردد. و همانا مانند این بحثها و بیانات هر کسی نکرده باشد و ms546 این معانی نزد
~~هر طالبی کشف نشده. عزیمت مصمم کرده میگوییم:
# آثار معجز نبوی نگرید که بعد از چندین سال کمال عظمت امیی او روز به روز بر چه
~~وجه واضح5 میگردد، و ما را چگونه در گفتوگوی آورده تا بدین وجه تقریر و سؤال و
~~جواب گفته میشود و به ادله و براهین واضحه حقیقت آن به وضوح میپیوندد. و اگرنه
~~آثار آن معجزه بودی، این سؤالات از این ضعیف نکردندی. چه، هر روز چندین کس از
~~مفسران و مذگران در هر باب از این نوع معانی و لطایف گویند و نویسند، و اتفاق نیفتد که
~~از ایشان مانند این سؤال6، و به ایشان7 بدین وجه ایرادات کنند.

PageV02P065

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0066.png)

# پس، در این سؤالات و ایرادات کردن حکمت باری تعالی [و] اظهار معجزهآ نبوت و
~~خاتمیت و فضیلت امیی او است علیه افضل الصلوات واکمل التحیات تا به وجهی روشن
~~شود که منکران را مجال طعن و شبهت نماند. و از آن جهت این رسالهآ اصل را با سؤالات
~~و اجوبه به هم آثار معجزهآ نبوی نام کرده شد.
# اکنون به توفیق ایزدی در جوابهای1 آن سؤالات شروع میرود. ان شاءالله تعالی به
~~رضای حق مقرون باشد و پسندیدهآ حکمای اولواالالباب و علمای راسخین و فضلای
~~عصر افتد.
# و پیش از آن فصلی تقدیم کرده میگوییم ای عزیزان طالب علم! چون حق تعالی شما
~~را از بسیار مردم ممتاز گردانیده، استعدادی کرامت فرموده است که به واسطهآ
~~آن استعداد در طلب علوم شروع کرده و در تحصیل آن کوشش نموده و مینمایید، و به
~~نزد شما بل به نزد تمامت اهل خرد محقق که حصول علم بهتر از حصول مال و ملک و
~~دیگر زینتهای2 دنیاوی؛ چه، امور دنیاوی در عرضه3آ فنا است و فواید آن روزی چند
~~بیش نه، و علم باقی و فواید و نتایج آن همیشه دائم؛ چنان که امیرالمؤمنین علی کرم الله
~~وجهه فرموده4؛
# و ms547 نیز یکی از نتایج علم آن است که آنچه گویند و شنوند، در آن طریق انصاف نگاه
~~دارند و تعنت5 و مجادله ترک کنند تا حق محجوب نماند و باطل ظهور نپذیرد6. و آنچه

PageV02P066

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0067.png)

~~در دعای ماثور آمده که دالهم ارنا الحق حقا و ارزقنا اتباعه و ارنا الباطل باطلا و ارزقنا
~~اجتنابه» اشارت به این است. و چون چنین باشد، از ایشان بل از تمامت عالمیان انصاف
~~توقع داشته کلمه ای چند تقریر میکنیم.
# و آن آن است که به نزد عموم خلایق از ابتدای آفرینش تا اکنون عادت بوده که هم
~~زیردستان بالادستان را و هم عاشقان معشوق خود را ستودهاند، و به انواع ثناها گفته؛ و
~~همچنان سایر طبقات مردم به هر مصلحتی و غرضی که داشتهاند یکدیگر را به نظم و نثر
~~مدح ها گفته و میگویند. و غالبا مدح زیادت از آن گویند که واقع باشد؛ بلکه مشهور است
~~که در مدح چندان که مبالغت بیشتر باشد، پسندیدهتر افتد. خصوصا مدحی که عشاق
~~معشوق خود را گویند، چندان که در مدح مبالغت کنند، به واسطهآ حسن الظن و
~~عینالرضا1، ایشان پندارند که زیادت از آن واقع است که ایشان میگویند، و لاشک در
~~مبالغه2 کوشند. و اگر کسی ایشان را در آن مبالغه3 توبیخ کند، قبول نکنند و گویند؛
# تا چند مرا به عشق او طعن زنید در چشم من آیید و جمالش نگرید
# و بحقیقت چون کسی عاشق حقیقی دیگری باشد، در معشوق خود نقصان نتواند
~~دید، بلکه همه کمال بیند؛ چنان که دشمن حقیقی هیچ کمالی نبیند، بلکه همه
~~نقصان بیند:
# و عین الوضا عن کل عیب گلیلة   ولکن عین السخط تبدی المساویا5

PageV02P067

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0068.png)

# و چون این قاعده مقرر بوده و هست که در مدح مبالغه کردن عیب نیست، بلکه
~~چندان که مبالغه1 بیشتر آحسن و آجود2؛ و آنچه گفتهاند که «احسن الشعر اکذبه» اشارت
~~بدین3 معنی است؛ لاجرم فصحا ms548 و بلغای عرب و عجم [از حکما]2 وغیرهم در این معانی
~~مبالغتها کردهاند، چنان که دواوین ایشان مصدق این معانی است؛ و این مبالغه5 را
~~اغراق در مدح خواندهاند و پسندیده داشته.
# و اگر کاملی صاحبذوق تصور مبالغه6 در مدحی کرده نظمی یا نثری ایراد فرموده
~~باشد و دیگری را در آن باب مبالغهای زیادت بر آن دست داده، بر اول7 اعتراض کرده؛
~~چنان که ظهیر فاریابی در حق اتابک قزلارسلان گفته؛
~~نیک آیدم از آنچه ظهیر دبیر گفت   نانم هنوز خسرو مازندران دهد
~~نه کرسی فلک نهد اندیشه زیر پای   تا بوسه بر رکاب قزل ارسلان دهد
~~[566] برتر ز کاینات بپرد9 هزار سال   سیمرغ وهم تا ز10 جنابت نشان دهد
# هرگز تا غایت هیچ کس از ممدوحان11 بر تحقیق و اثبات آن مدح ها برهان و دلیل طلب
~~نداشتهاند و به تکذیب ایشان مشغول نگشته، بل هر چند مبالغه12 زیادت

PageV02P068

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0069.png)

~~دیده پسندیدهتر1 داشتهاند، بلکه تحسینها کرده و کنند. و رسم و آیین دنیا بر این وجه
~~بوده و هست.
~~و این ضعیف در این رساله شمهای از مدح و ثنای خاتم النبیین علیه من الصلوات
~~افضلها و من التحیات اکملها ایراد کرده، و آنچه ناقصان از صفات کمال او نقصان دانسته
~~بیان فضیلتی در آن کرده؛ و معتقد او آن که هر صفتی که کمال نوع انسان در آن باشد و به
~~سبب عدم آن نقصی در او تصور توان کرد، ذات مطهر او بدان موصوف بوده و عدم آن
~~بر او محال دانسته؛ و این معنی را مدح او ندانسته، بل در این باب مدح خود کرده، چنان
~~که گفتهاند؛
# این جماعت [که] بر آن مدح ایرادی چند کردهاند، از راه انصاف تجاوز کرده.
# اکنون ای عزیزان انصاف بدهید، چه میگویید؟ خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام که
~~ممدوح من است، او را مدح گفتن جایز نیست یا لایق مدح نیست؟ یا آنچه این ضعیف
~~گفته است ms549 لایق مدح او نیست و به سبب آن نقصانی به او لاحق میگردد، یا بر مدح
~~برهانی میباید گفت؟
# اگر گویند او را مدح گفتن جایز نیست، از عقل و شرع بیرون رفته باشند. چه، کسی را
~~که حق سبحانه و تعالی او را به انواع مدح فرماید، اما در قرآن چنان که ( وإنک لعلی خلق
~~عظیم)3، واما در احادیث قدسی چنان که «لولاک لما خلقت الافلاک»، و او نیز فرماید که
~~انا سید ولد آدم ولا فخره، وهمجنان اعت الی الاسود و الاحمر»، و همچنان «اأدم و من

PageV02P069

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0070.png)

~~دونه تحت لوایی و لا فخر»؛ و صحابه عظام و تمامت علمای عالم او را مدح گفته باشند،
~~چنان که ابوبکر صدیق1 رضی الله عنه در مدح او خوانده؛
# روانش خرد بود و تن جان پاک   تو گفتی که بهره ندارد ز خاک

PageV02P070

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0071.png)

~~و بعد از چندین سال کمر انقیاد و طاعت او طوعا او کرها بر میان دارند، و او فرموده که
~~الی مع الله وقت لا یسعنی فیه ملک مقرب و لا نبی مرسل» لایق مدح و ثنا نباشد؟
~~و اگر گویند که آنچه این ضعیف گفته لایق مدح او نیست، به این معنی که در مدح
~~مبالغه باید که باشد و هر چه به نسبت با عظمت و کمال او گویند یکی باشد از صد هزار
~~بل از عدد نامحصور و همه مطابق واقع باشد و در آن مبالغت نبود، در این باب حق با
~~طرف ایشان باشد. چه، بحقیقت هر چه در کمال عظمت او گویند، مدح گوینده باشد که
~~بدان واقف گشته است نه مدح او؛ چنان که گفتهاند و پیش از این ذکر رفت که
# شعر:
# ما ان مدحت محمدا بمقالت لککن مدحت مقالتی بمحمد
# اما این معنی براین ضعیف تنها وارد نباشد، بلکه به نسبت با تمامت مادحان او باشد.
~~و در آن چه شک که هر مرتبهای از مراتب ms550 کمال که او را در آن مرتبه تصور کنند، به
~~صدهزار هزار مرتبه از آن بالاتر باشد. به کنه کمال او کجا توان رسیدن؛ چنان که
~~انوری گوید،
~~مینیارم از ره فکرت1 رسیدن در تووای   وای چه بر آسمان نتوان شدن2 از راه بام
# ویقین که هرچه ما و شما در کمال و عظمت خاتم النبیین گوییم و تصور کنیم همه دون
~~مرتبه او تواند بود؛ و به مذهب اهل حقیقت بعضی از اوصاف کمال او به قدر فهم خود
~~گفته باشند، نه مدح او چنان که لایق او تواند بود و در آن مبالغت تصور توان کرد؛ لکن اگر
~~به این معنی گویند که از این مدح نقصانی به او لاحق میگردد، آن از تصور خطای ایشان
~~باشد. چه، از آنچه این ضعیف گفته است که او در کمالاتی که خاصهآ او بوده به استکمال
~~به آلات بدنی محتاج نبوده اگر نیز مبرهن نشود، سخنی اقناعی خوب باشد مناسب

PageV02P071

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0072.png)

~~مدح؛ چه، او را در سلک ملایکه مقرب کشیده باشد که ایشان در کمالات به آلات بدن
~~محتاج نیستند. و هر چند مذهب اهل سنت و جماعت آن است که انبیا، خاصه
~~خاتم النبیین، از ملایکه افضل اند؛ اما مذهب حکما و معتزله آن است که ملایکه
~~افضل اند، و بر این تقدیر مناسبت به مدح بیش تر بود.
# و عادت رفته که مردم نیکوسیرت را چون خواهند که مدح به مبالغت کنند، گویند
~~ملکصفت است. و از آنچه ایشان گفتهاند که در جمیع کمالات محتاج بدن بوده است، او
~~را در سلک بهائم و حیوانات1 عجم2 کشیده باشند. و این با آن که غلط عظیم است،
~~مبالغه است در ذم.
# و آنچه این ضعیف گفته مبرهن و حق است، چنان که منبعد شرح آن بیاید. و
~~اگر مبرهن نشود، طریقی باشد از مدح؛ و به هیچ وجه در آن نقصانی نه و مذمتی به او
~~راه نمییابد. ms551
# و اگر گویند بر مدح برهان میباید گفت، این خلاف معهود و عرف تمامت عقلای
~~عالم بوده و از عقل وکیاست و فضل و امانت ایشان مستبعد، و از اعتقاد صالح دور و
~~نامستحسن؛ مگر ایشان این قاعده وضع کردهاند که از مادحان، بر آنچه گفته باشند،
~~برهان طلبند تا مادحان ترک مبالغت گیرند و زیادت از آنچه واقع باشد نگویند. و بر این
~~تقدیر نیز چه واجب کند که پیش تر3 از همه از مداحان4 خاتم النبیین علیه افضل الصلوات
~~و اکمل التحیات این برهان طلب دارند. بایستی که اولا از دیگران، همچون5 شاعرانی که
~~مبالغه بسیار کردهاند در حق کسانی که لایق نبودهاند، طلب داشتندی و اعتراض
~~نمودندی و بر صدق آن برهان طلبیدندی و انکار بر سخن ایشان کردندی؛ نه بر سخن

PageV02P072

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0073.png)

~~این ضعیف در وصف بعضی از کمالات خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام که بالحقیقه
~~مطابق واقع است، چنان که مبرهن خواهد شد؛ و مرتبهآ کمال او به اضعاف اضعاف آن، و
~~ایشان پنداشته که غیر واقع است و بر مبالغه حمل کرده.
~~و انصاف آن که این جرأت که ایشان نمودهاند و بر این اعتراض اقدام کرده از اعتقاد
~~دوراست و پیش عقلانامستحسن. و چون چنین است، جای حیرت میشود که باعث بر
~~آن سؤالات چه بوده و در آن چه حکمت. و ظاهرا1 از آثار معجزهآ نبوی است که به سبب
~~آن سؤالات و این جوابها و اقامت براهین بر آن، عظمت2 خاتمیت و فضیلت آمیی او
~~ظاهرترگردد3 تا معتقدان را با قبول ایمان جزم برهانی نیز حاصل گردد، و چنان که به
~~اعتقاد قبول کردهاند برهان نیز معلوم کنند؛ و منکران و معاندان نیز ملزم گردند و معتقد و
~~متابع دین گردند، و ایشان را محقق شود که هر چه به کمالات انسانی تعلق داشته باشد و
~~در حق خاتمالنبیین علیه الصلوة والسلام گویند مبالغه نباشد، بلکه همه به براهین عقلی ms552 و
~~نقلی مطابق واقع دانند.
# و ابتداء3 این5 طریقه چون از این ضعیف بوده، و دیگران من بعد لاشک از این نوع
~~سخنان گویند و متابعت نمایند،6او نیز در زمرهآ آنان که گفتهاند الفضل للمتقدم آمده باشد؛
~~و (ذلک فضل الله یفتیه من یشاء).
~~و چون این مقدمات و فواید روشن گشت میگوییم از آن سؤالات که کردهاند، اکثر از
~~انصاف دور است و در ایرادات لفظی مبالغه8[567] کرده؛ و آن نه طریقه و شیوهآ محققان
~~است. چه، جوهری در وقت قیمت جواهر نظر بر جواهر دارد و اعتبار قیمت از کمال و
~~نقصان جوهر کند نه از درج9 آن، بلکه خود جوهری را با درج چه کار؟ و درج اگر از زرو
~~نقره باشد و اگر از چوب و سفال، در قیمت جوهر تفاوتی نکند و قیمت بدان تعلق

PageV02P073

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0074.png)

~~نداشته باشد؛ بلکه عزت جوهر را1 در درج زرین و نقرگین نهند تا از زیبی و زینتی خالی
~~نباشد؛ و اگر ننهند خللی در آن جوهر نیاید، و جوهری را نرسد که به واسطهآ آن از عیب و
~~نفاست جومر سخنی گوید و تقریری کند.
# و چون ایشان این شیوه کردند و در سخنان ایشان امثال آن ایرادات لفظی بسیار بود،
~~هر چند عادت2 این ضعیف نبوده که اعتراض لفظی کند و یا در مجادله شروع نماید،
~~بلکه اگر بر خللی معنوی نیز اطلاع یابد تا جهد باشد آن را محملی دل پذیر نهد3 و به
~~عیبجویی مشغول نگردد، به حکم آلمکافاة فی الطبیعة واجبة این ضعیف نیز بخلاف
~~عادت4 و طبیعت5 ایرادات لفظی که بر الفاظ سؤالات بود و خطاهای معنوی که بر معانی
~~سؤالات ایشان بود ظاهر گردانید و مفصل نبشت.
# و از ایشان در محل تعجب است که مردم طالب علم صاحب تحصیل چون به هوس
~~جدل پیش آیند و اصلا مسامحت ناکرده در هر محلی که توهم ایرادی توان کرد اعتراضی
~~کنند و6 این ms553 مختصر الفاظ و معانی را که ایشان بر سبیل سؤال و ایراد نبشتهاند و تقریر
~~کرده چنان احتیاط نکنند7 که در آن سهوی و غلطی نباشد، و اگر اتفاق افتد باری در
~~سطری دو سه8 نباشد، و اگر باشد به یک وجه باشد نه به وجوه بسیار! و چون نظر ایشان
~~نه بر تحقیق و انصاف بوده، بل بر تزییف9 و مجادله، لاجرم در آن سهوها و غلطها افتاده؛
~~و چون از عیوب کلمات خود ذاهل10 ماندهاند حوالت آن به سخنان دیگران کرده و از
~~معنی فرموده «من آبصر عیوب نفسه فان الله شغله عن عیوب غیره»11 غافل گشته.
# مأمول و متوقع از کمال و بزرگی و دیانت و وفور انصاف و امانت افاضل و علما و ایمه
~~و حکمای عصر ادام الله میامن ایامهم آن است که چون کلمات طرفین مطالعه فرمایند

PageV02P074

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0075.png)

~~اصلاحی که از مقتضای ذهن وقاد1 و طبع نقاد ایشان باشد دریغ نفرمایند، و به موجبی که
~~رأی ثاقب ایشان اقتضا فرماید بفرمایند نبشت که در این مباحث از ایرادات و اجوبه
~~مصیب2 کیست؛ تا مخطی برخطا و غلط اصرار ننماید، و همه را ثواب دو جهانی حاصل
~~گردد؛ ان شاءالله تعالی.
~~و چون از این فصل که بر سبیل دیباچه در قلم آمد فارغ شدیم در مقصود شروع کنیم.
~~می گوییم ترتیب این رساله بر این وجه کرده شد که در محل هر سؤالی الفاظ متن
~~تمام3 بنویسد تا محل ایراد سؤال دیگر، بر موجبی که در این رساله تمامت متن رساله
~~مکتوب باشد؛ تا محل ایرادات نیکو متعین گردد و مطالعه کنندگان به نسخهآ اصل متن
~~محتاج نگردند. و بعد از آن در هر محلی سؤال ایشان لفظا به لفظ بی تغییری بتمام
~~بنویسد4. و بعد از آن آنچه مولانا اعظم زیدت معالیه و دامت فواید انفاسه الشریفه در آن
~~محل آورده و قبول و تصویب و تخطنه فرموده، از خط اشرف او ms554 نقل کند5. و چون از آن
~~فارغ شود، آنچه این ضعیف را در خاطر آمده از اعتراض بر سخنان ایشان، و اگر دست
~~داده، لفظی و معنوی مفصل گردانیده. و بعد از آن جواب آن سؤال، چنان که خاطر بدان
~~مسامحت کرده، نبشته. لاجرم این مختصر بر تمامت متن رساله و سؤالات ایشان و
~~اعتراضات این ضعیف بر کلمات ایشان و جوابهای آن سؤالات مشتمل گشته؛
~~والله الهادی.
# بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لله رب العالمین والصلوة والسلام علی رسوله ونبیه
~~محمد و آله اجمعین الطاهرین.

PageV02P075

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0076.png)

# میگوییم این سؤال به این عبارت که ایشان گفتهاند، خللی تمام دارد و عظیم بیوجه و
~~نامرتب است؛ جهت آن که اولا ایشان را میبایست گفتن که اجمعین الطاهرین خطا است
~~و بر آن دلیل اقامت کردن، بعد از آن ارشاد کردن که ترکیب صواب این است؛ نه آن که
~~ایشان گویند که صواب الطاهرین اجمعین است و بر آن دلیل گویند که2 اجمعین الطاهرین
~~که عین نزاع است خطا است. و این از دو وجه غلط است: یکی آن که عین نزاع را دلیل
~~می سازند؛ و این را حکما مصادره بر مطلوب خوانند. دوم3 آن که از آنچه آن ترکیب خطا
~~باشد لازم نیاید که ترکیب ایشان صواب باشد تا آن را دلیل توانند ساخت؛ و آول الدن
~~دردی اشارت به امثال این معنی تواند بود.
# میگوییم این ترکیب درست و صحیح است و در آن خللی نه، و مولانا اعظم نیز
~~صحت آن را مسلم داشته، غایة ما فیالباب3 به طریق معهود نبشته. مع هذا کله آن تقدیم
~~و تأخیر از نساخ افتاده است، و او سهو کرده و مقدم مؤخر نبشته؛ چه، از این رساله چند
~~نسخهآ دیگر هست و در تمامت آن الطاهرین اجمعین نبشته. با آن مقابله کنند.

PageV02P076

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0077.png)

# و نیز پیش از این این ضعیف رسایل دیگر نبشته است و در اول اکثر آن ms555 این تحمید
~~ثبت کرده؛ و در هیچ یک این تقدیم و تأخیر نیست. آن سهو نساخ کرده است؛ و چون
~~احتیاط می رود نساخان غلطهای بسیار مینویسند و سهوها میکنند؛
# ز شاعر خطایی نیاید1 پدید   نویسنده را دست باید برید
~~اما بعد؛ روزی از روزها به حضور جمعی از ایمه وقت و افاضل عهد بحث می رفت که
~~حق تعالی از چه روی خاتم النبیین را امی خواند؟ و لاشک امی بوده باشد تا آن خطاب در
~~باب او آمده. و اگر معارضی سؤال کند که با وجود مرتبهآ کمال و نبوت اگر امی نبودی
~~فضیلتی بودی یا نقصانی؟ به اتفاق گفتند که شک نیست که هر آن3 شخص که امی باشد
~~اگر غیر امی بودی بالضروره افضل بودی؛ چه، دانش خط فضیلت است نه نقصان. لکن
~~امیی نبی علیهالصلوة والسلام را فایده و حکمت آن بوده که اگر علم خط دانستی بدان
~~متهم شدی که قرآن من عند نفسه انشا کرده و نوشته؛ و چون خواننده و نویسنده نبود،
~~این تهمت به وی نتوانستند کرد.
# گفتند: صواب آن بودی که چنان فرمودی که او را چرا امی آفریده با آن که
~~کتابت فضیلتی است؛ آنگاه به جواب مشغول شدی. و [از]24 اینجا که «اگر معارضی
~~سؤال کند» تا اینجا که «دانش خطفضیلت است نه نقصان» از میان بیرون کنند، که چندان
~~بموقع نیست.
# گفتم: خلافی گویان این را تعیین طریق گویند، و به آن التفات نکنند.

PageV02P077

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0078.png)

# میگوییم آنچه گفتهاند: «صواب آن بودی که چنان فرمودی که او را چرا امی آفرید،»
~~نه صواب است، بلکه خطای آن ترکیب از روی معنی ظاهر است. چه، هیچ انسانی نباشد
~~که در بدو فطرت و حال ولادت امی نباشد؛ پس همه را امی آفریده باشد. و چون چنین
~~باشد، این سؤال بر این وجه موجه نباشد.
# و آنچه گفتهاند: «با آن که کتابت فضیلتی است،» در این محل بموقع نیست؛ ms556 جهت آن
~~که از آن که کتابت فضیلتی باشد لازم نیاید که او را با آن2 فضیلت آفریده باشد. «بلی،
~~واجب باشد که با استعداد حصول آن آفریده باشد،»3 نه با حصول آن. چه، حصول آن
~~فضیلت، بلکه تمامت فضایل3 صناعی، به تعلیم و تعلم و ممارست و تأمل حاصل شود،
~~و آن در اول آفرینش محال.
# و آنچه گفتهاند: و از اینجا که «اگر معارضی سؤال کند» تا اینجا که «دانش خط فضیلت
~~است نه نقصان» از میان بیرون کنند که چندان بموقع نیست، در محل نظر است. چه،
~~مجرد دعوی کافی نیست، بلکه دلیلی5 باید که بگویند؛ و الا من نیز معارضه میکنم که
~~خود6 این سخن ایشان بموقع نیست.
# و اگر مرادشان آن است که این سخن در محل مناسبت نیست، ممنوع است و وجه
~~مناسبت ظاهر است.
# میگوییم مراد از این سخن آن است که خاتم النبین علیه الصلوة والسلام امی بود، و
~~دلیل بر آن7 آن که حق تعالی او را امی خوانده است؛ و چون او را امی خوانده باشد
~~لاشک امی باشد، والا کذب در قول حق تعالی لازم آید؛ و آن محال است.

PageV02P078

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0079.png)

# پس، از اینجا که او را امی خوانده است، این ضعیف استدلال کرده است بر آن که
~~او امی بوده است؛ یعنی تعلم صنعت کتابت نکرده است و خط نبشتن نیاموخته.
~~حو چون مقرر شد که خطنبشتن نیاموخته»1، با آن که آموختن آن فضیلتی بوده، از قول
~~معارض نقل کرده که چون آن فضیلتی بوده، اگر دانستی کمالی دیگر با کمالات او منضم
~~بودی. و چون چنین بودی و آن فضیلت حاصل نگشته، هر آینه در آن حکمتی باشد. و
~~حکمتی که دیگران گفتهاند این ضعیف نقل کرده است، و بعد از آن آنچه او را روی
~~نموده تقریر کرده.
# و از اینجا روشن شد که آنچه در رساله ایراد کرده است صواب است. غایة ما
~~فی ms557 الباب2 آن که گویند به عبارتی مختصرتریا بهتر میشاید گفتن.
# میگوییم جواب این مولانا اعظم فرموده، که آن تعیین طریق است و بدان التفات
~~نکنند؛ ولاشک عبارت و اصطلاح هرکسی به نوعی دیگر باشد، و لا مشاحة فی العبارات.
# این ضعیف در جواب گفت که در آن شک نیست که یک وجه این معنی تواند بود.
# گفتم: لانسلم، غایة ما فی الباب آن است که ازلفظ غیراز این حکمت فهم نمی شود؛
~~و شاید که آن را چندین حکمت دیگر باشد، و به سبب خفاء آن یا دقت آن حق عزو علا
~~تعرض به آن نرسانید و تصریح به چیزی ظاهر کرد، یعنی ارتیاب مبطلان.
~~میگوییم خصر حکمت عدم کنابت در دفع ارتیاب مبطلان ممنوع است، چنان که

PageV02P079

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0080.png)

~~مولانا اعظم فرموده. و بر این دعوی چه دلیل دارند؟ و در محل نزاع مجرد دعوی بی دلیل
~~کافی نباشد. و شاید که آن را حکمتهای دیگر باشد، چنان که مولانا اعظم فرموده؛ بلکه
~~واجب باشد، و لفظ را بر عدم حکمتی دیگر به هیچ وجه دلالتی نیست.
# و مع هذا کله میگوییم در آن شک نیست که دفع ارتیاب مبطلان حکمتی ظاهر است،
~~چنان که نص بر آن دلالت دارد؛ لکن آن ارتیاب بر دو وجه ممکن است:
# یکی ظاهر، که ایشان بر آن حمل کردهاند که اگر خط دانستی بدان متهم شدی که قرآن
~~من عند نفسه انشا کرده است و نبشته.
# دوم دقیق، که در خاطر این ضعیف افتاده و ایشان از آن غافل ماندهاند1؛ بلکه از
~~اختراع طبع این ضعیف است. و آن آن است که چون خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام در
~~اکتساب کمالاتی که به ختم نبوت تعلق داشته به آلات بدنی محتاج نبوده، چنان که بیان و
~~تحقیق آن می آید، اگر خط دانستی مبطلان و مخالفان را ارتیابی بادید آمدی که مگر او
~~تیز همچون دیگران در اکتساب کمالات به آلات بدنی ms558 و آنچه بدان حاصل آید از امثال
~~خط محتاج بوده باشد. دفع این ارتیاب را خط نیاموخت و امی بود.
# و در آن شک نیست که آنچه این ضعیف تقریر کرده از این آیت نیز مفهوم میشود؛
~~اما ایشان فهم نکردهاند. و از اینجا روشن شد که آنچه ایشان گفتهاند که جز دفع ارتیاب
~~مبطلان نیست منافی این نیست که این ضعیف گفته؛ چون این نیز دفع ارتیاب مبطلان
~~است، اما به وجهی دقیق لطیف. و تحقیق این بحث به وجه مبسوط میآید.
# و در قرآن مجید آمده که (ولا تخطه بیمینک إذأ لازتاب المنطلون)2. لکن3 مرا محقق
~~است که در ضمن آن حکمتهای بسیار است.

PageV02P080

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0081.png)

~~گفتم: شاید که ایشان را به دلیل یا به سبیل کشف معلوم شده باشد.
~~میگوییم این ترکیب که «از کجا محقق است» خطا است، چون این ضعیف اخبار
~~میکند که مرا محقق است. وجه آن بودی که گفتندی از کجا محقق شده است، نه آن که از
~~کجا محقق است؛ واین ظاهر است.
# میگوییم از این بحث که این زمان در وجه دوم از معنی ارتیاب مبطلان ذکر کردم1
~~جواب ایشان معلوم شد، و روشن گشت که ایشان دعوی سلب کلی کردهاند که هیچ
~~حکمتی دیگر نیست، با آن که اثبات آن عسر2 باشد و هیچ دلیل نگفتند؛ و این ضعیف
~~دعوی آن که در آن حکمت دیگر مرا محقق شده است کرد، با آن که اثبات آن جزوی
~~آسان ترباشد. و بیان آن که از کجا معلوم شده، و همچنان بیان آن که آن معنی منافی معنی
~~نص قرآن نیست، بلکه وجهی است از دفع ارتیاب، کرد.

PageV02P081

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0082.png)

# میگوییم آنچه گفتهاند که اینجا هیچ تأویلی نیست، ممنوع است. چه، حمل ارتیاب
~~مبطلان بر تقدیر آن که او خط توانستی نوشتن، بر آن تهمت که قرآن من عند نفسه انشا
~~میکند، تأویل است و حمل بر آن معنی دقیق که این ms559 ضعیف را در خاطر افتاده. لاشک
~~تأویل است وخوب تأویلی.
# و سبب این2 ایراد آن بوده که ایشان معنی تأویل فهم نکردهاند. و معنی تأویل به
~~اصطلاح این ضعیف، چنان که در مفتاح التفاسیر شرح داده است، فهم معنی دقیق باشد از
~~لفظ قرآن، و تفسیر فهم معنی قرآن. و از اینجا لازم آید که هر تأویلی تفسیر باشد، اما هر
~~تفسیری تأویل نباشد؛ و تأویل مشکلتر باشد.
~~و آنچه حق تعالی فرموده (وما یعلم تأویله إلا الله والراسخون فی العلم)، و آنچه
~~رسول، علیه الصلوة والسلام در حق ابن عباس رضی الله عنهما بر سبیل دعا فرموده که
~~«اللهم فقهه فی الدین و علمه التاویل» اشارت به این معنی تواند بود.
# و اگر دیگری را اصطلاح جز این باشد، او داند؛ و لامشاحة فی الاصطلاحات.
# میگوییم مراد از این سخن آن است که اگر این جماعت که عذر خواستهاند و گفته
~~سبب آن که خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام صنعت کتابت وخطنبشتن نمی دانست4 آن
~~بود که اگر خط دانستی آن تهمت را به وی نسبت کردن مجال5 بودی؛ تا ایشان را مجال
~~نماند، امی بود و خط نمیدانست.
~~و ارتیاب را که در قرآن آمده به این معنی تأویل کرده میگوییم این معنی به نسبت با
~~اسلامیان و معتقدان نبوت او است، یا به نسبت با منکران و معاندان او. اگر به نسبت با

PageV02P082

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0083.png)

~~اسلامیان و معتقدان است، به این عذرو تأویل چه احتیاج؟ این طایفه تهمتی به نبوت او و
~~آن که قرآن کلام حق است نمی کند، بل جایز نمیدارند؛ و ایشان را در باب کمالات نبی
~~علیه الصلوة والسلام هیچ ترددی نیست و بر آن اعتراضی ندارند. و اگر به نسبت [569]) با
~~معاندان و منکران است، آن تهمت به این که او امی باشد مندفع نشود؛ چه، شاید که آن
~~تهمت کنند و گویند که خط میدانست و پنهان میداشت و این معنی ms560 راست است.
~~و از اینجا معلوم شد که لفظ تأویل زیادت نیست؛ چه، اینجا تأویلی هست. و سبب آن
~~ایراد سوءفهم بوده.
~~این از جهت آن است که تا ما اسلامیان بدانیم که سلب فضیلت کتابت از او بنا بر این
~~غرض بوده است، و اگر این غرض نبودی او راکاتب آفریدی.
# میگوییم این سخنی عجب است؛ چه، از آن این معلوم میشود که غرض از آن عذر
~~آن است که ما اسلامیان بدانیم که حکمت در سلب کتابت و علت غائی آن این بوده که آن
~~تهمت را مجال نماند. و بدین تقدیر نیز آن تردید بازمیآید، چنان که میگوییم فایده آن
~~که ما بدانیم چیست؛ تا ما اسلامیان را ترددی نماند یا معاندان را؟ و1 تمامی سخن
~~بازمی آید.
# و آن که گفته که اگر این غرض نبودی او را کاتب آفریدی، ممنوع است؛ و بر آن چه
~~دلیل دارند؟ وقتی بودی که غرض در آن عذر منحصر بودی، و نه چنین است؛ بلکه
~~معنی ای که این ضعیف را به خاطر افتاده که اگر او خط دانستی جواز ارتیاب آن که او در
~~کمالاتی که به ختم نبوت تعلق دارد به اکتساب به آلات بدن محتاج است لازم آمدی،

PageV02P083

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0084.png)

~~صلاحیت آن دارد که غرض باشد؛ بلکه غرض خود آن است، چنان که من بعد
~~محقق گردد.
# و آنچه گفته که او را کاتب آفریدی، سخنی خطا است؛ چه، ممکن نیست که ابتدا
~~کسی راکاتب آفرینند؛ بلکه امی آفرینند با استعداد کتابت، بعد از آن کتابت آموزند چنان
~~که بیان کرده شد.
# میگوییم خلل این سؤال و جواب از بحثها که آنجا کرده شد معلوم میگردد؛ به
~~تکرار محتاج نیست.
# و مع ذلک این ضعیف التزام1 نکرده که سخن موجز گوید و اگر یک لفظ کافی باشد
~~دیگری نگوید، تا ایشان را این ایراد رسد؛ بلکه ایجاز و اختصار در لفظ طریقهآ او نیست.
~~و غرض ms561 او چون تفهیم بوده و هست، در شرح و بسط و انواع تمثیلات اطناب نیز
~~جایز داشته.
# و اگر جهت آن است تا معاندان تسلیم کنند، شاید که ایشان این معنی را مسلم ندارند
~~و مطلقا از نقایص شمرند؛ بلکه گویند او خود خط دانسته است و پنهان میداشته.

PageV02P084

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0085.png)

# مختد تی خرنق مراز نقایص است: ولفظ دلالت بر آن می کند که معاندان آن را
~~معلة وتقیص می شمرتد، نه آن که مطلقا از نقایص است.
# گفتم ینجا دقیقه ای است: و ظاهرا مراد مخدوم آن بوده باشد. و آن آن است که گویند
~~یتتتم که عدم کتابت مطلقا از نقایص است؛ بلکه عدم کتابت شخصی که نبوت او به آن
~~موقوف یوده باشد کمالی است او را، و کتابت نقصان. چه، ثبوت نبوت موقوف است بر
~~ثبرت معجز و ثبوت معجز بر آن که قرآن نه از انشاء او است؛ و ثبوت آن که قرآن نه از
~~نشاء و ست بر آن که او امی باشد. پس کتابت در حق چنین شخصی نقصان بود؛ چه،
~~قادح باشد در نیوت او. و عدم کتابت کمال: چه، نبوت او به آن ثابت شد. و این بغایت
~~دقیز است.
# و زاینجا معلوم می شود که مطلقا عدم کتابت از نقایص نیست و نه کتابت از فضایل
~~مضلقا: چه. در حق پیغمبری3 که نبوت او موقوف عدم کتابت باشد عدم کتابت فضیلت
~~باشد و کمال، وکتابت رذیلت و نقصان؛ وهو فی غایة الوضوح، و مع وضوحه دقیق.
# میگویم اولا لثلم که أمی مطلقا از نقایص است، و براین دعوی دلیلی نگفتهاند و
~~مجرد دعوی کافی نباشد. و اگر نیز مسلم داریم که مطلقا از نقایص است، از این لفظ که
~~معاندان آن را مطلقا از نقایص می شمرند، چه لازم آید که دلالت کند که مطلقا از نقایص
~~باشد تا این ترکیب را بر خطایی دلالت باشد و ایشان بدان سبب ms562 اعتراض کنتد؟ و

PageV02P085

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0086.png)

~~اگر گویند از مفهوم معلوم میشود، در آن سخن است که دلالت مفهوم هست یا نه. و
~~ظاهر1 آن است که تیست. و اگر نیز باشد، معلوم نیست که دلیل باشد یا نه؛ چون محل
~~خلاف است.
# می گوییم که2 لانسنم که کتابت مطلقا، یعتی به نسبت با هر شخصی، کمال است و عدم
~~آن نقصان؛ بلکه کتابت به نسبت با بعضی کمال است و به نسبت با بعضی نقصان. و
~~لاشک عدم کتابت یه نسبت با اول نقصان باشد و به نسبت با دوم کمال3.
~~و دلیل که مولانا اعظم بر آن فرموده پیش این ضعیف تمام نیست. چه، چگونه توان
~~گفت که نبوت او موقوف بوده است بر عدم کتابت او، به این معنی که اگر کتابت دانستی
~~خللی در نبوت او بودی. و از مقدماتی که ذکر کرده، مقدمه اولی حق است، و مقدمه دوم
~~وقتی حق باشد که معجز او منحصر باشد در قرآن. و حصر باطل است؛ چه، او را
~~معجزات بسیار بوده است، چنان که در رساله4 سلطانیه این ضعیف مشروح گفته است.
# و مقدمهآ آخرین حق نیت. چه، از آنجا که او کاتب باشد لازم نیاید که قرآن از انشاء
~~او باشد، تا گویند که ثبوت آن که قرآن از انشاء او نیست موقوف است بر آن که5 او امی
~~باشد؛ بلی6 کتابت او مجوز ارتیاب مبطلان باشد، نه آن که عدم کتابت شرط آن، بل سبب
~~دفع ارتیاب مبطلان؛ چنان که ایشان نیز پیش تر گفته بودند.
# و این ظاهر است. بلکه دلیل بر آن، که به نسبت با غیر او کمال است و به نسبت با او
~~که خاتم النبیین است نقصان. آن است که او را تمامت کمالاتی که در غیر به واسطهآ کتابت
~~حاصل می شود بالفعل حاصل بود، چنان که من بعد بیان کرده شود. و چون بالفعل
~~حاصل باشد، به تحصیل آن ms563 کمالات فضلا عن آلاتها احتیاج نداشته باشد. پس اگر زمان
~~به تعلم آن صرف فرمودی، در آن زمان از کمالاتی که حاز شان او »7 آن بوده که ساعة

PageV02P086

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0087.png)

~~فساعة در آن ترقی کند، چنان که فرموده که «کل یوم لم آزدد فیه علما یقربنی الی الله، فلا
~~بورک لی فی طلوع شمس ذلک الیوم»1، بازماندی. و آن محض نقصان و عبث بودی، و او را
~~آن منهی؛ چنان که حق تعالی در وقت تحریک اصبع2 با او خطاب فرمود که (أفحسبتم
~~أنما خلقناکم عبتا).
~~پس اگر او کاتب بودی، معلوم نشدی که او در آن کمالات به آلات بدن محتاج نبوده
~~است و آن کمالات به سبب آن حاصل نگشته، بل کمالات در او پیش از تعلم کتابت
~~بالفعل بوده؛ بلکه غافلان و مبطلان را سبب ارتیاب آن که به آن محتاج بوده گشتی. و این
~~فایده سخت خوب است، و از عنایت حق تعالی بر این ضعیف فایض گشته.
~~و چون این بحث مقرر شد، معلوم گشت که آن سؤال و ایراد فاسد بوده، و جواب
~~مولانا معظم موافق مراد این ضعیف؛ اما دلیل بر آن غیر آن که او فرموده. و در آن شک
~~نیست که بسیار خواص4 ظاهره و باطنه در بعضی اشخاص کمال است؛ چنان که زینت
~~لحیه5 و شجاعت و سخاوت در مردان، و در بعضی نقصان؛ چنان که همان صفات در
~~زنان. وامثال آن بسیار است.
# و من بسیار احتیاط کردهام که بعضی مردم میخواهند که مدح رسول علیه الصلوة
~~والسلام گویند و عظمت [و2]6 کمال نبوت او تقریر کنند، و آنچه میگویند به نسبت با
~~عظمت و کمال مرتبهآ نبوت او مدح نمی باشد، بلکه نقصان.
# گفتند اینجا کسی مدحی نکرده است مؤدی به نقصانی تا این سخن راست آید و این
~~بیت مناسب باشد.

PageV02P087

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0088.png)

# گفتم لازم نیست که اینجا کسی مدحی کرده باشد؛ بلکه چون از فحوای ms564 این عذر
~~خواستن مدحی مفهوم می شد، این سخن با میان آورد و بیت را به آن بازبست.
# میگوییم که چون این جماعت دعوی میکنند که ایشان معتقد و مادح رسولاند
~~علیه الصلوة والسلام و بعد از آن أمیی او را مطلقا از نقایص می شمرند و بدان قایل [570]
~~باشند که او امی بوده است و جهت آن عذری خواهند، پس بحقیقت او را مدح نگفته
~~باشند و صفت کمال او بیان نکرده؛ بل نقصانی بدو نسبت کرده باشند که آن امیت است.
~~و عذر آن خواستن، آن صفت نقصان را به صفت کمال مبدل نگرداند؛ بلکه مناسب آن
~~باشد که گویند امیت به نسبت با او از صفات نقصان نبوده بلکه از صفات کمال بوده،
~~چنان که این ضعیف [بیان] کرده است. و بدین تقدیر آن بیت1 مناسب باشد، و بدان وجه
~~نیز که مولانا معظم فرموده مناسبت ظاهر است.
# ما آنت مادحه یا من تشبهه   بالغیث و اللیث، لابل أنت هاجیه2
# گفتند: صواب آن است که بر همهآ بزرگی و عظمت او واقف باشند؛ والا کم کسی
~~باشد که بر بعضی واقف نباشد. و چون چنین باشد همه کس مدح او توانند3 کرد.

PageV02P088

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0089.png)

~~میگوییم آنچه گفتهاند «صواب آن است» ممنوع است، و اگر آن شرط باشد هیچ کس
~~مدح او بل مدح هیچ کس نتواند کرد؛ چه، بر تمامت بزرگی و صفات کمال غیری جز حق
~~تعالی کسی دیگر واقف نتواند شد.
~~و آنچه در بیان آن گفتهاند «و الا کم کسی باشد که بر بعضی واقف نباشد،» حاصل آن
~~چنان است که1 اگر وقوف بر همهآ بزرگی و عظمت شرط نباشد، وقوف بر بعضی کافی
~~باشد جهت مدح او. و چون چنین باشد لازم آید که همه کس مدح او توانند گفت.
~~گوییم: لانسلم! چه، شاید که مدح او به سبب بعضی از صفات کمال او توان گفت که
~~هرکسی را بر آن وقوف نباشد، ms565 و آن2 صفات کمال از خواص او باشد؛ چنان که مولانا
~~معظم دام معظما در جواب بدان اشارت کرده است. و آن از لفظ رساله نیز معلوم
~~میشود؛ چه، لفظ بدین وجه است که از بعضی بزرگی و عظمت او واقف باشد. از این جا
~~که بزرگی و عظمت به او اضافت کرده، مفهوم میشود که آن بعض از خصایص نفس پاک
~~او3 باشد؛ و عدم اطلاع هرکسی برآن ظاهر و روشن است.
# و چون تمامت حکما و اریاب معقول متفقاند بر آن که در تعریف انسان این قدر کافی
~~است که گویند کاتب، لاشک باید که هریک را از مجموع افراد انسان قابلیت این صنعت
~~حاصل باشد.
# گفتند: از حکمای متقدم که ایشان را بحقیقت حکیم توان گفت هیچ کس نگفته است

PageV02P089

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0090.png)

~~که در تعریف انسان کاتب کافی باشد؛ چه، معرف را قول شارح خوانند، و قول لفظی
~~مرکب باشد نه مفرد. و از متأخران، که ایشان را بمجاز حکیم توان گفت، بعضی گفتهاند
~~که در تعریف انسان کاتب تنها کافی است. و این مذهبی باطل است، چنان که در شرح
~~حکمة الاشراق و غیره از کتب بیان کردهاند.
# آنچه مولانا معظم دام معظما فرموده است
~~گفتم مراد ایشان به تمامت حکما، تمامت1 حکمای متأخر است؛ چه، ایشان همه به
~~این معنی قایلاند.
# و آنچه این ضعیف را در خاطر می آید
# از اعتراض بر سؤال و سخن ایشان واز جواب ایشان
# اول: اعتراض بر سخن ایشان
# میگوییم آنچه گفتهاند2 «هیچ کس نگفته است،» گواهی است بر نفی؛ و آن مسموع
~~نباشد. غایة مافیالباب آن باشد که ایشان نشنیده باشند، و از این جا لازم نیاید که کسی
~~نگفته باشد.
~~و آنچه در بیان آن گفتهاند «چه، معرف را قول شارح خوانند، و قول لفظی مرکب
~~باشد نه مفرد،» این سخن نزدیک است به مصادره بر مطلوب؛ چه، آن طایفه نیز
~~که مذهب ایشان آن است که ms566 به مفرد3 تعریف توان کرد هم قایلاند که آن4 قول شارح
~~است و ترکیب در آن لازم نه؛ چه، قول شارح به معنی معرف است، و پیش ایشان معرف
~~مفرد می شاید.
~~و آنچه حکمای متقدم را حکیم بحقیقت خواندهاند و حکمای متأخر را حکیم
~~بمجاز، پیش این ضعیف از عقل و قیاس و اعتقاد اهل اسلام دور [است] و از کفر و زندقه
~~خالی نه. و ایشان چه دلیلی دارند5 که حکمای متقدم کامل تراند؛ بلکه پیش این ضعیف

PageV02P090

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0091.png)

~~حکمای متاخر کامل تر باشند از متقدمان، جهت آن که آنچه متقدمان را معلوم شده و
~~نتیجهآ استعدادات ایشان بوده در کتب مسطور است، و متأخران بر آن واقف گشته و به
~~حسب استعدادی که حق تعالی در حق ایشان کرامت فرموده بر فواید دیگر اطلاع یافته.
~~و در آن چه شک که کامل ترین حکما و علما انبیااند علیهم السلام که کتب الهی که محض
~~حکمت است آوردهاند؛ و خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام که از همه متأخر است1 به
~~حسب زمان، کامل تراز همه بوده و قرآن مجید، که (لا یأتیه الباطل من بین یدیه ولا من
~~خلفه تزیل من حکیم حمید)2، بروی نازل گشته؛ و آن اشرف کتب الهی است و تمامت
~~آن عین حکمت و معرفت، و علمای اسلام و حکمای متأخر بر آن مطلع شده و ضمایر
~~ایشان به انوار معرفت الهی روشن گشته. چگونه توان گفت که متأخران حکیمان
~~مجازیاند و متقدمان حکیمان حقیقی؛ بلکه علمای امت خاتم النبیین علیه الصلوة
~~والسلام به موجب نص «علماء أمتی کانبیاء بنی اسرائیل» در سلک انبیا آمدهاند. به چه وجه
~~ایشان را مجازی شمرند و متقدمان را حقیقی؟
# و این معانی در رساله تقیم موجودات از رسایل توضیحات که از مصنفات این ضعیف
~~است شرح داده است؛ از آنجا مطالعه کنند.
# میگوییم پیش محققان از علما و حکما آن است که در تعریف انسان کاتب ms567 کافی است.
~~و آن را رسم ناقص خوانند؛ چه، بدان تعریف حاصل آید، چنان که در کتب متأخران
~~مشروح و مبسوط است. و آنچه گفتهاند که «آن مذهبی باطل است چنان که در شرح
~~حکمت اشراق و غیره از کتب بیان کردهاند،» میگوییم این مذهب که تعریف به مفرد نشاید
~~باطل است؛ و بیان بطلان آن مذهب و فساد آنچه بدان تمسک کردهاند در کتب متأخران
~~مذکور است. و انصاف آن است که این منع در این مقام از انصاف بغایت دور است؛ چه،
~~بر قاعدهای که در کتب مقرر شده است این ضعیف سخنی میگوید؛ و خواه آن قاعده
~~مقرر باشد و خواه نه، در این مطلوب خللی نیست. اگر نیز مفرد تمام نباشد لفظی دیگر به

PageV02P091

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0092.png)

~~کاتب ضم کنند. فی الجمله غرض آن است که کاتب بالقوه مساوی انسان است، و بر هر
~~فردی از افراد انسان صادق.
# و از لفظ ایشان که گفتهاند که از متأخران بعضی گفتهاند که کاتب در تعریف انسان
~~کافی است، مفهوم می شود که بعضی دیگر آن نگفته باشند. و از نقل مولانا معظم دام
~~معظما که گفته است «و ایشان همه به این قایلاند» آن معلوم میشود که هیچ بعضی
~~خلاف آن نگفته باشند. و میان این دو سخن نوع تناقضی هست.
# گفتند: لانسلم! چه، قابلیت نبئ کتابت را از فضایل است، و به فعل نیامدن آن کمالی
~~است نه نقصان چنان که بیان کرده شد.
# گفتم کمال است از آن روی که نبوت او بر آن موقوف بود، و نقصان از آن روی که
~~نفس او از این فضیلت عاری بود.
~~میگوییم این ایراد ایشان در غایت تعجب است و مناقض سخن ایشان و مقوی سخنان
~~این ضعیف، و آن را هیچ محملی نتواند بود الا عدم فهم و غفلت. چه، این سخن از آنجا
~~که «چون تمامت حکما و ارباب معقول» تا اینجا از طرف معارضان است ms568 که ایشان امیی را

PageV02P092

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0093.png)

~~مطلقا از نقایص می شمرند، و این دو فصل دلیل ایشان است بر آن. در فصل اول بیان
~~کردند که هر مفردی از مجموع افراد انسان قابل صنعت کتابت است؛ به دلیل آن که کاتب
~~بالقوه را معرف انسان گرفتند، و چون معرف باشد مساوی بود، پس نبی علیه الصلوة
~~والسلام را قابلیت کتابت بوده باشد بالضروره. و در این فصل بیان کردند که هر جا که
~~قابلیت چیزی از فضایل بود و از قوت به فعل نیاید، آن نقصان بود؛ و از این دو مقدمه لازم
~~آید که أمیی نقصان باشد، و بیت را استشهاد مقدمه آوردهاند.
# این جماعت که این ایراد کردهاند [فهم نکردهاند که]1 این سخنان از طرف ایشان
~~است؛ و از فحوای سخن این ضعیف در ماقبل و مابعد آن روشن است، خاصه که پیش از
~~این گفته شده که «و مطلقا از نقایص شمرند؛» بلکه گویند که او خط میدانست2. [571] و
~~چون3 تمامت حکما و ارباب معقول به سبب بحثی و فایدهای که در آن میان افتاده از آن
~~غافل شدهاند. و چون این قاعده مقرر شد، ایرادی که ایشان کردهاند جواب این ضعیف
~~باشد و مقوی دعوی و تقریر او، نه اعتراض بر سخن او؛ و مناقض دعوی و سخنان
~~ایشان4 باشد که میگفتند امیت از صفات نقصان است.
# و عجب آن که اگر ایشان مسلم داشتندی [که]5 أمیی نبی علیه الصلوة والسلام کمالی
~~است، او را به این رساله و بحث و ایراد و جواب خود احتیاج نیامدی. گوییا از اصل سخن
~~و آنچه مقصود این ضعیف چیست و معارضان چه گفتهاند و دعوی ایشان چه بوده بکلی
~~غافل ماندهاند. و این ضعیف دراین مقام میگوید: آلحمد لله الذی هدانا لهذا. چه، بهتر از
~~آن باشد که آنچه مقصود او بوده است، و تا غایت این جماعت منکر و معاند آن باشند،
~~بحقیقت آن معترف شوند و ms569 مسلم دارند که أمیی به نسبت با نبی علیه الصلوة والسلام
~~کمالی است نه نقصان؟
# و آنچه گفتهاند «چنان که بیان کرده شد،» ایشان بیان آن نکردهاند؛ بلکه تا غایت منافی

PageV02P093

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0094.png)

~~آن سخن گفتهاند؛ مگر مراد ایشان سخنی باشد که مولانا معظم «دام معظما»1 پیش از
~~این در جواب ایشان گفته است، و مبطل سخن ایشان بوده و بیان سخن این ضعیف.
~~و مع هذا کله از این فصل آن معلوم میشود که هرجا که قابلیت چیزی از فضایل بود و
~~از قوت به فعل نرسد، آن نقصانی باشد. و در این مقام میتوان گفت که لانسلم که قابلیت
~~کتابت به نسبت با نبی علیه الصلوة والسلام از فضایل بوده است تا مطلوب ایشان لازم
~~آید. و آن جماعت که ایراد کردهاند، آن را مسلم داشته؛ و اگرچه مسلم نیست. چه، ممکن
~~است که قابلیت چیزی از فضایل نباشد؛ چنان که قابلیت موت و فساد و بطلان. و چون
~~چنین باشد، بنا بر آن مقدمه نیز لازم نیاید که به فعل ناآمدن آن نقصان باشد. و تا ثابت
~~نکنند که قابلیت کتابت در نبی علیه الصلوة والسلام از فضایل بوده، مدعای ایشان ثابت
~~نشود؛ چه، در مقدمهآ دوم آن است که هر کجا قابلیت از فضایل باشد و به فعل نیاید
~~نقصان بود. و در بیت استشهاد هم اشارتی است به این معنی که این ضعیف تقریر
~~میکند؛ چه، میگوید بدترین عیوب نقص قادران است برتمام. پس باید که حصول آن
~~چیز از تمام وکمال باشد تا عیب باشد؛ والا نقص و عیب نباشد؛ چنان که عدم حصول
~~کتابت به نسبت با نبی علیه الصلوة والسلام.
# و آنچه مولانا معظم دام معظما فرموده است، جای نظر است؛ چه، لانسلم که نبوت
~~بر عدم کتابت موقوف است، چنان که تقریر آن رفته است، و لانسلم که کتابت به نسبت با
~~او فضیلت بوده است تا توان گفت که بر ms570 تقدیر عذر [عدم]2 کتابت از این فضیلت عاری
~~بوده3. و در این4 محل این جماعت را خبط بسیار افتاده است.
~~پس چگونه تصور توان کرد که حق تعالی این مقدار فضیلت که عموم آدمیان از روی
~~استعداد در آن مشارک توانند بود از خاتم النبیین علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات که

PageV02P094

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0095.png)

~~افضل و اکمل همه او است دریغ داشته باشد یا موقوف گردانیده جهت رعایت مصلحتی
~~و فایدهای که خصم [تسلیم]1 نکند و مجال زیادت طعن نیز داشته باشد.
~~گفتند آنچه عموم آدمیان از روی استعداد در آن مشارک میتوانند بود قابلیت کتابت
~~است، و آن را از او دریغ نداشته است.
~~و آن را جوابی میباید. و اگر بر این وجه گویند که چگونه شاید که کتابت بالفعل که
~~بسیاری را از عوام حاصل باشد از او دریغ داشته باشند، سؤال ساقط و محتاج هیچ
~~جوابی نباشد.
# و آن بر دو وجه است: یکی معنوی و دیگر لفظی.
# اما معنوی؛ میگوییم عموم آدمیان از روی استعداد در قابلیت کتابت مشارکاند، نه
~~آن که مشارک میتوانند بود؛ «چه، این معنی جایی متصور شود که تمامت مشارک
~~نباشند و مشارک توانند بود»2.
# و اما لفظی؛ و آن سهوالقلمی است در فایدهای که3 مولانا معظم دام معظما فرموده که
~~«سؤال ساقط،» اینجا3 «شود» یا «باشد» میباید.
# میگوییم این سخن جواب این ضعیف است از آنچه ایشان گفتهاند که هر کجا که
~~قابلیت چیزی از فضایل باشد و از قوت به فعل نیاید نقصان باشد. میگوییم اگر این

PageV02P095

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0096.png)

~~مقدمات حق باشد، لازم آید که عدم کتابت بالفعل در نبی علیه الصلوة والسلام نقصانی
~~باشد؛ و این چگونه تصور توان کردن که حق تعالی کتابت بالفعل، اگر به نسبت با او
~~فضیلت بودی و عدم آن نقصان، از وی دریغ داشتی؟ با آن که عموم آدمیان از روی
~~استعداد در آن مشارک میتوانند بود.
# و از اینجا که این ms571 ضعیف گفت مشارک میتوانند بود، و نگفت که مشارکاند، مطلقا
~~مفهوم میشود که مراد کتابت بالفعل است که بسیار مردم را بالفعل حاصل است با قصور
~~ایشان در کمالات، همچون عوام؛ و عموم آدمیان را در آن مشارکت بالفعل میتواند بود.
~~و چون چنین باشد، چگونه شاید که چیزی که عوام را باشد از خاتم النبیین که افضل و
~~اکمل مخلوقات باشد دریغ داشته باشد، یا بر امری موقوف گردانیده.
~~و این شبهت ایشان را از اینجا افتاده که بر کتابت بالقوه حمل کردهاند، و از آن غافل
~~مانده که مراد کتابت بالفعل است؛ با آن که چند قرینه هست: یکی آن که در این مقام گفته
~~است که در آن مشارک میتوانند بود، و نگفت که1 مشارکاند. و یکی بحثهای متقدم
~~که از آن معلوم شده که محل نزاع کتابت بالفعل است که عدم آن به نسبت با خاتم النبیین
~~علیه الصلوة والسلام فضیلت وکمال است نه نقصان. و نیز صریحا بکرات گفته شده که
~~کتابت بالقوه شامل مجموع افراد انسان است، و بعد از این نیز مباحثی که می آید بر آن
~~دلالت دارد. پس این ایراد به نسبت با مفهوم ایشان، و آنچه اعتبار چنان که باید2
~~نکردهاند، وارد باشد؛ اما به نسبت با مراد این ضعیف ساقط بود، و محتاج هیچ جوابی
~~نه؛ چنان که مولانا معظم دام معظما فرموده است.
~~و مرا غیرت نمیگذارد و عصبیت اسلام رخصت نمیدهد که به چنین عذری و
~~تأویلی قانع شوم که معارض را مجال اعتراض تواند بود.

PageV02P096

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0097.png)

# گفتم: مسلم، و این سهل است؛ چه، این مواخذه لفظی است.
# دیگر، گفتند که این عذر حق عز و علا فرموده است؛ و چون چنین باشد غیرت و
~~عصبیت اسلام اقتضای آن کند1 که در تمشیت آن کوشند نه در تزییف2 آن. آری؛ اگر
~~دیگری گفته بودی و عذری بهتر از این بودی، روا بودی گفتن که عصبیت نمی ms572 گذارد که به
~~این عذر قانع شوم؛ چه، این عذر ضعیف است از آن روی که شاید که خصم مسلم ندارد.
~~و این نیزوقتی راست بودی که آن عذر دیگر خصم مسلم داشتی، با آن که آن از ممتنعات
~~است پیش خصم. چه،3 مبنی است بر آن که پیغامبر را علیه السلام علم لدنی بغایت کمال
~~بود و در تحصیل کمالات به بدن محتاج نبود. و اول باطل است پیش خصم، و دوم پیش
~~تمامت عالمیان. وجواب این مگر مخدوم بفرماید4.
# آنچه مولانا معظم فرموده است
# در جواب ایراد اول فرموده است: گفتم: مسلم؛ و این سهل است؛ چه، مؤاخذه
~~لفظی است.
# و در جواب دوم فرموده: و جواب این مخدوم بفرماید؛ و چون در ضمن سؤال بود
~~مکرر نوشته شد.
# و آنچه این ضعیف را در خاطر می آید
# میگوییم اما جواب از ایراد اول؛ و اگرچه مولانا معظم مسلم داشته و از مؤاخذات5
~~لفظی نهاده، پیش از این گفته شده است و تقریر کرده که وارد نیست. چه، لفظ تأویل را
~~تفسیری که این ضعیف کرده مذکور شده، و وجه آن تأویل و احتیاج بدان بیان کرده؛ به
~~تکرار احتیاج6 نیست.
# و اما جواب از ایراد دوم که مولانا معظم آن را مشکل نهاده و به این ضعیف حواله7
~~کرده؛ میگوییم پیش از این بیان کرده شد که آن عذر که ایشان گفتهاند، و تأویل ارتیاب8

PageV02P097

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0098.png)

~~مبطلان که1 در قرآن مجید وکلام ربانی آمده که (ولا تخطه بیمینک إذا لازتاب
~~المبطلون2 به آن وجه که ایشان کردهاند، تمام و مسکت خصمان نیست؛ بلکه ایشان را
~~مجال اعتراض هنوز باقی. و شاید که گویند که کتابت دانسته است و پنهان داشته، چنان
~~که ذکر رفت.
# و تأویلی که این ضعیف ارتیاب مبطلان را کرده و عذری که به ظهور رسانیده، که اگر
~~خط دانستی شایستی که مبطلی را ریب3 افتادی که کمالات او که به ختم نبوت ms573 تعلق
~~داشته است بالفعل موجود نبوده و او در آن کمالات به آلات بدنی [572] محتاج بوده؛ و
~~آن نمی شاید، به سبب آن که او خاتم النبیین بوده به هر دو معنی، چنان که شرح آن رفته
~~است. وکمالات خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام که به ختم نبوت تعلق دارد بر آلات
~~بدنی موقوف نه، چنان که بیان آن کرده شد.
# و چون این ضعیف را آن عذر و تأویل کافی نیامد، به سبب آن که هنوز خصم تسلیم
~~نمیکند و مجال اعتراض دارد؛ غیرت دین و عصبیت اسلام باعت شد بر طلب عذری و
~~تأویلی که دلالت کند بر کمال خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام در آن معنی نیز، وخصم
~~ملزم و ساکت گردد. و آنچه این جماعت گفتهاند که این عذر حق عز و علا فرموده است،
~~افترا و بهتان است؛ چه، حق تعالی به این عذر که ایشان گفتهاند تعرض نفرموده است،
~~بلکه این فرموده که (ولا تخطه بیمینک إذأ لازتاب المبطلون). و ایشان حمل ارتیاب بر
~~آن معنی کردهاند، و آن عذر ناتمام است؛ و تأویل درست معتبرتر5 آن که این ضعیف را
~~حق تعالی توفیق کرامت فرموده است و بیان کرده.
# و چون چنین باشد آنچه گفتهاند6 «و چون چنین باشد غیرت و عصبیت اسلام آن
~~اقتضاد کند که در تمشیت آن کوشند نه در تزییف سخن» باطل باشد. و شک نیست که در
~~تمشیت آن کوشیدن که حق تعالی فرموده باشد واجب است، و تزییف آن خود چگونه
~~توان کرد؟

PageV02P098

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0099.png)

# اما آن عذرکه ایشان گفتهاند کجا حق تعالی فرموده است تا بدو نسبت کنند، و کدام
~~بی اعتقادی در مقابل آن افتد که بر حق تعالی افتراکنند1؟ و آنچه گفته «آری اگر دیگری
~~گفته بودی و عذری بهتر بودی، روا بودی گفتن که عصبیت نمی گذارد که به این عذر قانع
~~شوم؛ چه، این عذر ضعیف است از آن روی که شاید ms574 که خصم مسلم ندارد،» از بحثی که
~~کردیم معلوم شد که آن عذر حق تعالی نفرموده است و دیگری گفته، و ضعیف است و
~~خصم مسلم نمیدارد و اعتراض میکند. و آن عذر که این ضعیف گفته از این بهتر است،
~~و دلالت آن بر کمالات خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام بیش تر. پس آنچه این ضعیف
~~[گفته]2 است روا باشد، بل غیرت دین و عصبیت اسلام را واجب؛ و آن اعتراض ایشان
~~بی وجه و مبنی بر خیالی فاسد.
# و آنچه گفتهاند «و این3 نیز وقتی راست بودی که آن عذر دیگر خصم مسلم داشتی،»
~~این سخن ممنوع است و باطل. باید که عذر موافق قواعد حق باشد و بر جواز و صحت
~~آن دلیلی باشد، خواه خصم انصاف پیش گیرد و مسلم دارد و خواه عناد و مکابره کند و
~~مسلم ندارد.
# و آنچه گفتهاند «با آن که آن عذر از ممتنعات است پیش خصم، چه مبنی است بر آن
~~که پیغامبر علیه السلام را علم لدنی بغایت کمال بود و در تحصیل کمالات به بدن محتاج
~~نبود. و اول باطل است پیش خصم، و دوم پیش تمامت عالمیان،» سخنی بغایت
~~بی اعتقادانه است و از انصاف و توجیه دور، و با آن همه به طریق مجادله و عناد پیش
~~آمدهاند و عبارت بی ادبانه ایراد کرده.
~~بر صاحب غیرت هر آینه واجب باشد که عصبیت دین را سعی نماید تا دماغ معاندان
~~دین و منکران کمالات خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام را از سودای اعتراضاتی4 که
~~مشعر باشد به کفر و زندقه پاک گرداند. و چون چنین است، میگوییم دلیل بر آنچه آن
~~عذر که این ضعیف گفته است از ممتنعات است آن گفتهاند که آن عذر موقوف است بر
~~آن که پیغامبر را علیه الصلوة والسلام علم لدنی بغایت کمال بوده است؛ و این ممنوع

PageV02P099

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0100.png)

~~است. به چه سبب بر آن موقوف باشد؟ و ms575 هیچ کس منع نمیکند که او را علم کسبی نبوده
~~است؛ بلکه میگویند که «در اکتساب کمالات و علومی که به ختم نبوت تعلق داشته به
~~آلات بدنی محتاج نبوده، و شاید که »1 به اکتساب در موجبات لدنی و عطائی محتاج
~~بوده باشد.
# و اگر مسلم داریم که بر آن موقوف است، به چه دلیل آن باطل است؟ اگر خصم گوید
~~که پیش من باطل است، آن دلیل صحت منع نباشد، بلکه دلیل کفر و بی اعتقادی او باشد؛
~~نعوذبالله من ذلک. و ظاهر است که در مثال چنین مقامی این چنین سخنی بی شبههآ دلیلی
~~نشاید گفتن، و مجرد دعوی را اثری نباشد.
# و مع هذا این ضعیف متعاقب بیان آن که او را علم لدنی به غایت کمال بوده است
~~خواهد کرد.
# و همچنان گفتهاند که [در تحصیل کمال به بدن محتاج نبود، و بعد از آن گفتهاند که]2
~~این پیش تمامت عالمیان باطل است. اگر مراد ایشان آن است که آن عذر مبنی است بر آن
~~که پیغامبر علیه الصلوة والسلام در هیچ کمالی محتاج به بدن نبوده است، آن سخن باطل
~~است. به چه دلیل و به چه وجه بر آن موقوف است، و دعوی آن که بر آن مبنی است
~~بی دلیل3 چگونه مسموع باشد؟ و اگر مرادشان4 آن است که آن مبنی است بر آن که
~~خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام در کمالاتی که به ختم نبوت تعلق داشته است به بدن و
~~آلات بدنی محتاج نبوده است، آن سخن مسلم است. اما دعوی آن که پیش تمامت
~~عالمیان باطل است، حباطل است و عناد و مکابره؛ و این ضعیف بر صحت آن براهین
~~ایراد خواهد کرد، چنان که متعاقب بیاید. و اگر نیز بر آن برهانی نبودی، چون در محل
~~نزاع است چگونه توان گفتن که پیش تمامت عالمیان باطل است؛»5 و ایشان بر معتقدات
~~عالمیان از کجا مطلع شدهاند و وقوف ms576 یافته؟ واین نوع سخن به گزاف ایراد کردن در

PageV02P100

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0101.png)

~~مقامی که آن منافی کمالات خاتم النبیین علیه افضل الصلوة والسلام باشد بغایت نالایق و
~~از اعتقاد درست دور. حق تعالی همه را راه راست کرامت کناد؛ بمنه و لطفه.
# و آنچه مولانا معظم فرموده که1 «مگر مخدوم جواب آن بگوید؛» هر چند این ضعیف
~~مشعر است به آن که این ایراد را2 مسلم داشته است یا جواب آن مشکل نموده، اما این
~~ضعیف را آنچه دست داده و به خاطر آمده ثبت گردانید. امید است که چون به شرف
~~مطالعةآ آن یگانه رسد، پسندیده افتد؛ ان شاء الله تعالی.
~~تا بدان واسطه در حق او اندیشه کند که او را به هیچ وجه از وجوه قصوری و
~~نقصانی بوده.
# گفتند به واسطهآ این عذرهیچ قصوری و نقصانی به او راجع نمیشود؛ چه، بیان کرده
~~شد که عدم کتابت به نسبت با او فضیلت است.
# میگوییم از این بی توجیهتر سؤالی نتواند بود، و ایراد آن در محل تعجب است. گوییا
~~ایشان را رشاد4 نمانده است که ترتیب این سخنان بر چه وجه بوده و مقصود معارضان
~~چیست و مراد این ضعیف چه؟ بدان سبب امثال این ایرادات میکنند.
~~پیش از این در اول رساله ذکر رفته بود که اگر معارضی سؤال کند که با وجود مرتبه
~~کمال نبوت، اگر أمی نبودی، فضیلت بودی یا نقصان؟ به اتفاق گفتند اگر امی5 نبودی

PageV02P101

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0102.png)

~~افضل بودی. پس ایشان عدم کتابت را نقصان و قصور نهاده باشند، نه فضیلت. و بعد از
~~آن عذری که شرح آن رفت و این ضعیف آن را مستحسن نمی دارد گفتند.
# و این ضعیف میخواهد که بیان کند که عدم کتابت به نسبت با او فضیلت بوده نه آن
~~که قصور و نقصان، تا احتیاج افتد به آن عذر گفتن. و چون چنین باشد این سخن ایشان را
~~هیچ وجهی و محملی نباشد.
# و ms577 آنچه1 گفتهاند که «به واسطهآ این2 عذر،» اگر مراد عذری است که این ضعیف گفته
~~است، و آن3 موقوف است بر آن که او در کمالاتی که به ختم نبوت تعلق داشته به بدن
~~محتاج نبوده است، باید که آن را مسلم دارند و منع نکنند؛ و پیش از این به سطری چند
~~گفتهاند که «آن پیش تمامت عالمیان باطل است».
# و اگر مرادشان عذری است که آن جماعت گفتهاند که عدم4 کتابت را نقصان
~~داشتهاند، این سخن که «چه، بیان کرده شد که عدم کتابت فضیلت است» مناسب نباشد.
~~و مع هذا کجا بیان کردند؟
# مگر آن میخواهند که مولانا معظم در جواب ایشان گفته است؛ و آن بیان ایشان نبود،
~~بلکه منافی سخن ایشان بود. فی الجمله این سخن از طرف ایشان توجیهی ندارد و خبط
~~عشواء5 است. بلی، به نسبت با مراد این ضعیف مقوی است؛ و حق تعالی ایشان را بر آن
~~داشته تا تصدیق این قاعده کنند که این ضعیف بیان میکند، برخلاف آنچه آن جماعت به
~~اتفاق گفتهاند؛ چنان که در اول رساله ذکر رفته است.
~~و آنچه مولانا اعظم فرموده که «و این حق است،» اگر مراد آن است که این که
~~خاتمالنبیین را عدم کتابت فضیلت است، چنان که این ضعیف میگوید حق است، لاشک
~~آن سخن حق است. و اگر مراد آن است که به واسطهآ این عذر که ایشان گفتهاند بر تقدیر

PageV02P102

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0103.png)

~~تسلیم آن که 1 عدم کتابت به نسبت با او قصور و نقصان است، قصور و نقصانی بدو راجع
~~نمی شود در آن چه تردد که2 آن سخن حق نیست؟
~~میگوییم معنی این سخن آن است که بر تقدیری که عدم کتابت نقصان و قصور نهند،
~~چنان که ایشان گفتهاند، یا لازم آید که قصور و نقصان بدو منسوب گردد یا حیلت و کتمان
~~علم3. به سبب آن که اگر کتابت ندانسته باشد، قصور و نقصان ms578 لازم آید؛ و اگر دانسته
~~باشد و پنهان داشته، حیلت و کتمان علم لازم آید. و از اینجا لازم آید که آن قاعده که
~~ایشان تمهید کردهاند که اگر آمی نبودی افضل بودی و بدان عذر مشغول گشته، نه
~~پسندیده است؛ بلکه مناسب کمالات خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام آن است که عدم
~~کتابت به نسبت با او فضیلت باشد، چنان که این ضعیف بیان کرده است.
# و آنچه مولانا معظم فرموده که «راست است،» اگر مراد ایشان آن بوده که آن سخن
~~فی نفس الامر مسموع نیست، ممنوع است و راست نیست؛ و اگر مراد آن است که به
~~نسبت با ایشان مفهوم نیست، شاید راست گویند و ایشان را مفهوم نبوده باشد، و شاید که
~~مکابره4 کنند و گویند که مفهوم نیست با آن که مفهوم باشد. گوییا مولانا معظم را معلوم
~~شده است که به نسبت با ایشان مفهوم نبوده است تا تصدیق ایشان5 فرموده باشد.

PageV02P103

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0104.png)

# چه، کمال مرتبهآ او از آن منزه و مبرا که بدین شیوه مختصرات التفات کند.
# میگوییم آنچه مولانا معظم فرموده مراد این ضعیف بوده است. و عجب آن است که
~~چون مولانا این فرموده است ایشان را روشن نگشته، معنی آنچه پیش از این گفته است
~~«یا پیرامون حیلت و کتمان علم گشته» و ایشان دعوی کردهاند که نامفهوم است بر ایشان
~~ظاهر و منکشف نشده است.
# و اعتقاد من آن است که یقین میدانم که آن قصور و نقصان که ذکر رفت نشاید که
~~باشد. و چه لازم که رعایت این مصلحت مذکور؛ بر تقدیر آن که اگر خصم نیز تسلیم کند
~~به واسطه امری بوده باشد که بدان سبب نسبت قصوری یا1 نقصانی توان کرد؟
# میگوییم جواب این سخن و آن که آن مقوی سخن این ضعیف است و از طرف ایشان
~~توجیهی ندارد گفته شده است؛ به تکرار محتاج نیست.

PageV02P104

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0105.png)

~~بلکه اولی آن باشد ms579 که آن معنی موجب فضیلتی باشد که در ضمن آن بالعرض آن
~~غرض نیز که شما تقریر میکنید به حصول پیوندد. چه، کمال نبوت و مرتبهآ خاتمیت
~~مطلقا از نقصان مبرا تواند بود تا خاتمیت محقق گردد.
# سؤال طالب علمان
~~گفتند: به نقصان چه میخواهند؟ مطلق نقصان میخواهند، یا نقصانی که به ختم
~~نبوت تعلق دارد؟
~~اگر مطلق نقصان میخواهند، ممنوع است؛ چه، عدم شعر و غیر آن چون منطق و
~~طبیعی و ریاضی و طب و نجوم نقصان است، از آن روی که نفس به آن متصف نیست:
~~چه، اتصاف نفس به اینها کمالی است او را.
# و اگرنقصانی میخواهند که به ختم نبوت تعلق دارد2، مسلم است؛ و لکن لانسلم که
~~عدم کتابت نقصانی است که به ختم نبوت تعلق [دارد]، [یل کمالی است که به ختم نبوت
~~تعلق]3 دارد از آن روی که ثبوت نبوت بر آن موقوف بود.
# پس عدم کتابت به نسبت با نفس نبی، از آن روی که این نفس4 نبی است که
~~ثبوت نبوت او بر آن موقوف است، کمالی5 باشد او را؛ و از آن روی که نفسی است از
~~نفوس، نقصان.

PageV02P105

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0106.png)

# اول: اعتراض بر سخن ایشان
# و آن بر دو وجه است: لفظی و معنوی.
# اما لفظی: آنجا که گفتهاند: لانسلم که عدم کتابت نقصانی است که به ختم نبوت
~~تعلق،» لفظ «دارد» یا مثل آن الحاق میباید کرد؛ والا سخن سخن تمام نباشد. و اگر گویند
~~سهوالقلم است، گوییم مسلم؛ و انصاف آن که بدان التفات نباید کرد. اما ایشان در آن
~~مبالغت میکنند و به سهوالقلم نساخان التفات مینمایند؛ بنابر آن گفته میشود.
# اما معنوی: و آن به چند وجه است:
# اول آنچه گفتهاند: «به نقصان چه میخواهند؟ مطلق نقصان یا نقصانی که به ختم
~~نبوت تعلق دارد؟» شاید که نه این خواهند و نه آن. حصر در آن دو وجه به چه
~~سبب کردهاند؟
# دوم آنچه ms580 گفتهاند «چه، اتصاف نفس به اینها کمالی است،» بحقیقت1 اعادت2 دعوی
~~اول به عبارتی دیگر است؛ نه آن که دلیل است و ایشان جهت دلیل گفتهاند.
# سوم آنچه گفتهاند که «ثبوت نبوت او بر عدم کتابت موقوف،» سخنی باطل است،
~~چنان که پیش از این تحقیق آن کرده شده است.
# چهارم آنچه گفتهاند «بل کمالی است که به ختم نبوت تعلق دارد؛» وجه تعلق آن کمال
~~به ختم نبوت چیست؟ بیان باید کرد.
# میگوییم مراد مطلق نقصان است؛ به این معنی که صفتی که آن به نسبت با انبیا و
~~کاملان حقیقی نقصان باشد، نشاید که نفس شریف خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام بدان
~~متصف باشد، و او به نسبت با کاملی3 دیگر ناقص باشد؛ چه، غرض حقیقی و مقصود
~~کلی از ایجاد مخلوقات او بوده، چنان که فرموده «لولاک لما خلقت الآفلاک». و چون خاتم
~~کمالات نوع انسان باشد، چگونه شاید که او ناقص [باشد]4؟

PageV02P106

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0107.png)

# و آنچه گفتهاند «چه عدم شعر و غیر آن چون منطق و طبیعی و ریاضی و طب نقصان
~~است،» ممنوع است. چه1، لانسلم که به نسبت با نفسی که کمال حقیقی او بالفعل باشد
~~عدم اموری که آلات تحصیل کمالاتاند نقصان باشد؛ بلکه عدم آن امور نیز دلیل غایت2
~~کمال او و استغنا از این آلات تواند بود، چنان که در عدم کتابت گفتهایم3. بلی به نسبت با
~~نفوسی که کمالات ایشان بالقوه است و بتدریج به فعل میآید و به این آلات وعلوم
~~جهت تحصیل کمال محتاج باشند، نقصان بود.
# و آنچه گفتهاند «از آن روی که نفس2 به آن متصف نیست،» آن5 دلالت بر نقصان
~~ندارد؛ چه، لانسلم که اتصاف بدان به نسبت با او کمال است؛ بلکه عدم اتصاف دلیل
~~غایت6 کمال او است؛ و معرفت آن علوم و کمالات مطلقا نقصان است، چنان که فرموده
~~حسنات الآیرار سیئات المقربین».
# اگر جماعت اوساط الناس از صناعات شریفه یا خسیسه ms581 آنچه لایق مرتبهآ او باشد و
~~تعیش او بر آن موقوف، مانند زرگری و آهنگری و جولاهی و دباغی و دیگر صناعات،
~~ندانند موجب7 خلل کار ایشان باشد و در تحصیل وجه معاش عاجز شوند؛ لکن اگر
~~پادشاهی که به هیچ وجه بدان محتاج نباشد و بدان مشغول گردد و تعلم آن صناعات کند
~~و مباشر آن شود، در پادشاهی او خللی باشد. و اگر بدان التفات نکند نشاید گفتن که آن
~~علم از کمالات است8 و عدم آن از نقایص.
# پس او به این سبب ناقص نباشد9. همچون علومی که ایشان ذکر کردهاند به نسبت با
~~کمال خاتمیت او همچون صناعات باشد به نسبت با پادشاهی که بدان محتاج نباشد. و
~~آنچه گفتهاند؛

PageV02P107

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0108.png)

# اشارت به امثال این معانی تواند بود. و هر کس که کمالات هر مرتبهای و آنچه به
~~مرتبهآ اعلی تعلق داشته باشد تصور نتواند کردن، لاشک او را از این شیوه غلطها افتد.
# و اگر نیز فرض کنیم که عدم کتابت، بل عدم آن علوم، به نسبت با او، از آن روی که
~~نفسی است از نفوس، نقصان است و اتصاف به آن کمال، با آن که فرضی غیر واقع است،
~~ایشان را از کجا معلوم شده است که او را آن علوم نبوده، و بر آن چه دلیل دارند؟ چرا
~~نشاید که این علوم1 او را به بدیهه معلوم بوده باشد؟ و بر سبیل کشف و عطای الهی نفس
~~قدسی او را روشن گشته، و به سبب تأیید الهی و حدس صائب که او بدان مخصوص
~~بوده از تعلم اصطلاحات و تقریر آن استغنایی2 داشته.
# و اگر گوییم که مراد به آن نقصان نقصانی است که به ختم نبوت تعلق دارد، چه لازم
~~آید که مسلم دارند که عدم کتابت به نسبت با او نقصان بوده؟ اما آن نقصان در ختم نبوت
~~مدخل نداشته؛ بلکه آن نقصان، با آن که اگر نیز باشد ms582 خللی لازم نیاید، در ختم نبوت
~~نبوده است؛ و عدم کتابت بلکه عدم صناعات3 به نسبت با او کمال بوده، و آن همه
~~دلایل4 استغناء او در اکتساب کمالات به آلات بدنی بوده است.
# [574] و چون مرا خاتمیت او محقق است، چگونه و به چه وجه دفع آن بیندیشم؟
# و هر چند پیش از این در این معنی اندیشهای زیادت نکردهام، لکن آن لحظه که این
~~بحث با میان افتاد و عذری بدین وجه که شما تقریر میکنید شنیدم، غیرتی5 در من بادید
~~آمد و میخواهم که به وجهی معقول و دل پذیر این معانی تقریر کنم بر وجهی که هیچ
~~کس از معارض و معتقد نقصان و تقصیری به خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام حواله6
~~نتواند کرد و در آن باب اشتباهی به خاطر نیاورد7 و أمیت رسول علیه الصلوة والسلام عین
~~کمال و فضیلت و خاتمیت او باشد و آن عذر که شما میگویید8 در آن مندرج باشد.

PageV02P108

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0109.png)

# گفتند این وجه باری تعالی گفته است و معقول است و از آن هیچ نقصانی و قصوری
~~به نبی علیهالسلام از آن روی که نبی است، مضاف نمیشود، بلکه از آن روی کمالی
~~است او را، چنان که بیان کرده شد.
~~و اگر این وجه معقول نبودی ، چون بعضی افعال حج، این لفظ1 نشایستی گفتن؛ چه.
~~این مشعر است به آن که2 آنچه حق تعالی گفته نامعقول است.
~~گفتم اما آن که از این وجه نقصانی به او عاید نمیشود راست است، و اما آن که این
~~لفظ مشعر است به آن که آنچه حق گفته است نامعقول است راست نیست؛ چه، این از
~~روی مفهوم معلوم می شود، و آن حجت نیست.
# میگویم جواب این سخن پیش از این معلوم شد؛ چه، پیش از این بیان کرده شد که
~~آنچه حق تعالی فرموده است که ( ولا تخطه بیمینک إذا لازتاب المبطلون )3 و آن حق است
~~و ms583 معقول، و در آن چه شک و شبهت باشد که کلام حق تعالی حق و معقول و دل پذیر
~~باشد؟ لکن ممکن است که هر کسی را محل و مرتبهآ آن نباشد که حقایق و معانی آن،
~~چنان که حق آن باشد، بداند و فهم کند. و مفسری مجتهد راسخ در علم باید تا آن بداند،
~~بلکه هر کسی را پایه و مرتبهآ آن نباشد که حقایق آن با او توان گفتن. و آنچه پیغمبر4
~~علیه الصلوة والسلام فرموده که «کلموا الناس علی قدر عقولهم» اشارت بدین معنی است؛
~~چه، آنچه خواص فهم توانند کرد عوام به ادراک آن نرسند، و آنچه به نسبت با عوام
~~معقول و دل پذیر باشد شاید که غیر آن باشد که به نسبت با خواص معقول باشد.
~~و همچنین بیان کرده شد که ارتیاب مبطلان بر دو وجه ممکن است: یکی ظاهر که ایشان
~~بر آن حمل کردهاند؛ و دیگری دقیق و به تحقیق نزدیکتر که این ضعیف بر آن حمل کرده.
~~پس آن عذر که ایشان گفتهاند از کجا معلوم شده است که حق تعالی گفته است؟

PageV02P109

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0110.png)

# اگر گویند که ارتیاب مبطلان تفسیر به آن میکنیم؛ میگوییم1 ما ارتیاب مبطلان را بر
~~معنی دقیق تر و لطیفتر حمل کردهایم، و این آولی است که حق تعالی فرموده باشد.
# و از این جا معلوم می شود2 که چون حق تعالی بتصریح و تعریض آن عذر نفرموده،
~~نسبت آن قول بدو افترا باشد و بهتان.
# و چون آن معلوم گشت3، سخن ایشان چون بر آن مبنی بوده است باطل باشد. و آنچه
~~بدان وارد می شود هم از مباحث گذشته روشن است؛ و پیش از این چون این سخنان
~~مشروح گفته شده است به زیادت4 تکرار محتاج نیست.
~~جماعت حاضران گفتند اگر بدین وجه تقریری باشد نادر و نیکو و مقوی دین اسلام
~~باشد، و بر این وجه گفتن و تقریری چنین نشنیدهایم. ms584
# و آنچه این ضعیف را در آن حالت در خاطر آمده بود همه آن است که حق تعالی در
~~قرآن مجید یاد فرموده، و رسول علیه الصلوة والسلام در توضیح آن احادیث فرموده، و
~~مردم از آن غافل و معرض؛ و آیت (وکأین من آیة فی السموات والأرض یمرون علیها وهم
~~عنها مغرضون» 5 اشارت بدین معنی است؛ و آنچه شاعر گوید؛
~~ای بر لب بحر تشنه در خاک شده   وی بر سر گنج از گدایی مرده
# همین معنی. حق تبارک و تعالی تمامت معانی و اسرار در آیات قرآن یاد کرده که
~~(ولا رطب ولا یابس إلا فی کتاب مبین)؛ لکن هر کس به کنه آن نرسد مگر آن که حق
~~تعالی خواسته باشد. (یهدی الله لنوره من یشاء) عبارت از این معنی است؛ تا ناگاه که را
~~روزی کند که معنی ای از آن دریابد، و چون دریابد بیرون از توفیق و فیض باری تعالی بر

PageV02P110

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0111.png)

~~قوت فکرو دانش خود حمل نباید کردن، چنان که حق تعالی میفرماید: (ما کنت تذری
~~ما الکاب ولا الیتان ولکن جعلناء نورا نهدی به من نشاء من عبادنا وإنک لتهدی إلی صراط
~~مشتقیم)1. حق تعالی همه طالبان را به راه راست توفیق رفیق گرداناد، بمنه و لطفه.
~~گفتند در استشهاد به این آیات و ابیات به جهت اطلاع بر معنی غریب جای
~~نظراست.
~~میگوییم در استشهاد ادنی مناسبتی، و آن نیز در یک معنی، کافی باشد. و هر یک را
~~چون تأمل کنند از راه انصاف مناسبت دریابند؛ چه، اکثر آن مبنی است از آن [که] قرآن
~~مجید بر اسرار و حقایق و غرایب و لطایف مشتمل است و ادراک آن را ترک اعراض از
~~تأمل در آن میباید و منتظر فیض حق تعالی بودن؛ و آنچه درنمی یابند از تقصیر یا از
~~قصور ایشان است.
# اکنون به حکم این مقدمه تفسیر امیی بر وجهی کرده میشود که در ضمن ms585 آن او را
~~کمالیتی باشد تا مناسب دیگر صفات او بود.
~~گفتند کدام مقدمه و چه تفسیر؟ مرا معلوم نشد؛ چه، أمیی را یک معنی بیش نیست، و
~~چنین نیست که کسی آن را تفسیری کرده است و مخدوم تفسیری دیگر میکند؛ مگر
~~مراد از تفسیر تقریر باشد.
~~اما مقدمه آن است که پیش از این تقریر رفت که وجهی معقول دل پذیر تقریر میباید

PageV02P111

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0112.png)

~~کرد در أمیی خاتمالنبیین علیه الصلوة والسلام و غرض و حکمت از [آن] آن که مناسب
~~کمال عظمت و بزرگی او و مقوی اعتقاد باشد؛ نه آن که عذری خواهند که مخالفان و
~~معاندان راگمان1 باشد که به سبب آن قصوری و نقصانی بدو حواله2 توانند کرد و در آن
~~حیلت3 و کتمان علمی بدو منسوب توانند گردانید، چنان که آن جماعت عذر خواسته و
~~شرح آن داده شد. و چون تمهید این قاعده پیش از این به سطری چند رفته است، خفای3
~~آن بر ایشان جای تعجب است!
# و اما لفظ تفسیر، شک نیست که در نسخهآ اصل «تقریر» بوده است و ناسخ «تفسیر»
~~نبشته است. با آن احتیاط أولی بودی؛ و دلیل بر آن آنچه پیش از این گفته که وجهی
~~معقول دل پذیر تقریر کنیم. و مع هذا شاید که از تفسیر مراد تقریر باشد بمجاز، چنان که
~~مولانا معظم فرمود است.
# و اما آنچه فرمودهاند که امیی را یک معنی بیش نیست، در آن جای نظر است؛ که5،
~~آن را معانی بسیار گفتهاند؛ چنان که بعضی گفتهاند آن نسبت است به مکه؛ چه، مکه را از
~~نام ها یکی ام القری است، و نسبت بدان امی باشد یعنی مکی.
# و بعضی گفتهاند نسبت است به مادر؛ و سبب آن بوده که پدر او متوفی شده است، او
~~طفل بوده است؛ تربیت او در حال صغر مادر کرده است، عرب او را به مادر نسبت
~~کردهاند و آمی خوانده. و ms586 بر این دو تفسیر به هیچ عذری احتیاج نداشته باشد.
# و اگرچه در این بحث مراد به آمی آن است که کاتب نباشد، والا این بحثها موجه
~~نباشد، اما چون فرموده بودند که یک معنی بیش ندارد و این معنیها داشته است، تقریر
~~کرد تا معلوم شود.

PageV02P112

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0113.png)

# و عطائی را علم لدنی خوانند که آن از فیض الهام باشد، و آن مخصوص بود به انبیا و
~~بعضی اولیا.
# و کسبی آن باشد که به سعی و جهد به نظر و فکر حاصل کنند؛ چون هندسه و نجوم و
~~طب و رباضیات و کیفیت احوال و اوضاع لغات [و]1 بعضی شرعیات.
# و خاتم النسن را علیه افضل الصلوات واکمل التحیات علم لدنی بغایت کمال
~~بوده است.
# سؤال طالب علمان
# گفتند معاندی که چهل سال با رسول بود علیه السلام شب و روز و در حضر و سفر، و
~~هرگز او را ندید که چیزی نبشت یا قلم به دست گرفت و مع ذلک2 فرموده [است]3 که
~~شاید که او انکار کند [575] که رسول علیه الصلوة و4 السلام خط نمی دانست کجا مسلم
~~دارد5 که او را علم لدنی بغایت کمال بود؛ بلکه او را به جنون و غیره نسبت میکردند، و
~~این انکار قوی تراست از انکار امیت. چه، معاندان همه انکار امیت او نکنند، به جهت آن
~~که ایشان را امیت او معلوم بود؛ و اگر کنند از سر عناد باشد نه از سر اعتقاد. بخلاف
~~انکار6 علم لدنی بغایت؛ چه، ایشان همه به اتفاق انکار آن کنند و از سر اعتقاد. و چون
~~چنین باشد هر عذری که در قرآن مذکور است بهتر از این عذر باشد؛ از آن روی که از
~~انکار دورتر است. و این سؤال را جوابی میباید.
~~و7 همچنین گفتند معاندی که چیزی [که] او را یقین است نفی میکند، کجا مسلم دارد
~~این آیات و احادیث که تمسک به آن کردهاند؟ و ms587 چون چنین باشد، آن8 سخن چگونه
~~راست آید که ما وجهی معقول دل پذیر میگوییم که موافق و مخالف آن را مسلم دارد؟
~~این را نیز جوابی میباید.

PageV02P113

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0114.png)

# در هر سؤالی فرموده است که این را جوابی میباید چنان که نبشته شد.
~~و آن بر دو وجه است: لفظی و معنوی.
# اما لفظی: آنچه گفتهاند به جهت آن که ایشان را أمیت او معلوم بود، [چنین میباید
~~گفت که بعضی از ایشان را امیت او معلوم بود]1. چه، از آنجا که گفتند «چه، معاندان
~~همه انکار امیت او نکنند» معلوم می شود که بعضی انکار کنند و بعضی نکنند، جهت آن
~~که آن بعضی را أمیت او معلوم بوده. و اگر مرادشان نه چنین باشد، این اعتراض نیز
~~معنوی گردد.
# و2 اما معنوی، و آن به چند وجه است:
# اول آن که بحث در حکمت و غرض است از امیت، نه آن که امی بود یا نه تا این سخن
~~متوجه باشد.
# دوم آن که گفتند که معاندی که چهل سال شب و روز و در حضر و سفر با رسول
~~علیه السلام بود، ممنوع است. هرگز معاندی، بل موافقی نیز، به این مثابت3 با او
~~نبوده باشد.
# سوم آن که اگر فرض کنیم که با او به این مثابت بوده باشد - با آن که محال است - و
~~هرگز کتابت او ندیده باشد، علم او به عدم کتابت لازم نیاید. چه، شاید که علم کتابت
~~داند و ننویسد. و این سخت ظاهر است؛ جهت آن که هر که مباشرت صنعتی نکند لازم
~~نیاید که نداند.

PageV02P114

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0115.png)

# چهارم آنچه گفتهاند «کجا مسلم دارد؛» چون دلیل بر آن دلالت کند [تمام بود،]1 خواه
~~مسلم دارد و خواه ندارد، و آن منع خواه از سر اعتقاد باشد و خواه از سر عناد.
# پنچم آن که گفتهاند «و این انکار قویتر است،» دلیلی که بر آن گفتهاند حاصلش آن
~~است که ms588 منکران آن بیش ترند. اگر نیز فرض کنیم که منکران بیش ترند، با آن که منع
~~می توان کرد چه لازم آید که آن انکار قوی تر باشد؟
# ششم آنچه گفتهاند «و چون چنین باشد هر عذری که در قرآن مذکور است بهتر از این
~~عذر باشد،» در آن دو غلط است: اولا آن که2 لانسلم که آن عذر در قرآن مذکور است؛
~~بلکه در قرآن عذر دفع ارتیاب مبطلان است، و آن بر دو وجه میتواند بود چنان که بیان
~~کرده شد. و از آن مراد لانسلم که آن وجه است که ایشان گفتهاند. چرا نشاید که این وجه
~~باشد که این ضعیف گفته است؟ چند نوبت گفته شده است. دوم آن که چه لازم آید که
~~اگر عذری در قرآن مذکور گردد آن عذر بهتر باشد از عذری که مذکور نباشد؟ و آنچه بر
~~آن رجحان دلیل ساختهاند از آن روی که از انکار دورتر است، سخنی عجب است و بر
~~آن دلالتی ندارد.
# هفتم آنچه در ایراد دوم گفته آمد؛ که معاندی که چیزی او را یقین باشد نفی میکند،
~~کجا مسلم دارد اگر دلیل بر آن دلالت کند؟ خواه مسلم دارد و خواه نه سخن تمام گردد.
~~این است آنچه از ایرادات بر سخن ایشان می آید و در خاطر افتاد.
# می گوییم حاصل سؤال اول [طلب]4 دلیل است بر این دعوی که خاتم النبیین را
~~علیه الصلوة والسلام علم لدنی بغایت کمال بود. بحقیقت این ایرادی و اشکالی نباشد؛ و
~~چون آن دعری پیش ایشان نه به حسب اعتقاد و نه به حسب دلیل مسلم و مقرر نباشد5
~~لاشک دلیل باید گفتن.

PageV02P115

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0116.png)

# و دلیل بر این دعوی بتفصیل در مقام آن که بیان خواهیم کرد که خاتم النبیین در
~~اکتساب کمالاتی مخصوص معین به بدن محتاج نبوده است، میآید. و این جا بر سبیل
~~اجمال میگوییم که ثابت و مبرهن شده است که ms589 هر نفسی که کاملتر باشد، او را علوم
~~بدیهی بیشتر باشد؛ و به حسب کثرت استعداد، علوم عطائی بر وی بیش تر فایض گردد.
# و چون با آن استعداد موفق باشد به حدسی بغایت، در کسبیات [به]1 تفکر2 و تأمل
~~زیادت محتاج نباشد، بلکه به مجرد التفات آن نیز او را حاصل گردد؛ گوییا که همه علوم
~~او را از قسم عطائی باشد.
# و چون از خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام شخصی از نوع انسان اکمل نتواند بود، وآلا
~~خاتم النبیین آن شخص بوده باشد نه او، پس ضروری باشد که او را علم لدنی بغایت
~~بسیار بوده باشد. و در اوایل کتب معقولات نبشتهاند و حکما بدان متفق گشته، که نفوس
~~کامله را که به تأیید الهی مخصوص باشند خاصیتی باشد که به کسب علوم محتاج
~~نگردند؛ بلکه آن ایشان را بحقیقت از قسم عطائی باشد نه از قسم کسبی.
~~و چون این معنی ممکن است، پس باید که در اکمل مخلوقات و خلاصهآ موجودات
~~قویتر و بیشتر باشد. و از این جا لازم آید که او را علم لدنی بغایت بوده است. و کدام
~~دلیل بر این مطلوب از این قوی تر باشد که معاندان [که] همیشه احوال او مشاهده2
~~میکردند و در تفتیش و تفحص کیفیت آن میبودند، هرگز او را ندیدند که به تعلم و
~~استفادت علوم از ابناء نوع و مطالعه کتب مشغول گشت. و در مکه که محل اقامت او بود
~~علما و افادت و استفادت نبود، و او به سفری جهت تحصیل علوم نرفت و او را غیبتی
~~از ایشان نیفتاد که مثل این علوم در آن حالت تحصیل توان کرد، و این همه علوم از الهیات
~~و نبوات و مبدأ و معاد و شرایع الهی و حکم و حقایق که شرح آن به تفصیل موجب
~~تطویل گردد او را حاصل گشت. آن جز به عطای الهی که علم لدنی عبارت از آن ms590 است
~~نتواند بود.
# و عجب آن است که ایشان از آنجا که او را ندیدند که چیزی نبشت و قلم به دست
~~گرفت، استدلال میکنند که او امی بود، با آن که بر آن دلالت ندارد؛ و از اینجا که هرگز به

PageV02P116

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0117.png)

~~کسب علوم و استفادت آن از ابناء نوع و مطالعه کتب ایشان مشغول نگشت استدلال
~~نمی کند که1 به کسب محتاج نبوده است، با آن که بر آن دلالت دارد.
~~و حاصل سؤال دؤم2 آن که چون ایشان چیزی که یقین دانند به سبب عناد و مکابره
~~منع میکند، چگونه راست باشد که وجهی معقول دل پذیر که میگوییم3 موافق و
~~مخالف مسلم دارد؟
# میگویم چون آن عذربیان کنیم و دلیل عقلی بر آن اقامت کنیم ایشان را معلوم گردد
~~که آن وجهی معقول دلپذیر است، و لاشک موافق قبول کند و مسلم دارد، و مخالف
~~چون ملزم گردد چنان باشد که مسلم داشته. و اگر از سر عناد منع و مکابره کند و بر نفی
~~چیزی که محقق شده باشد و او را یقین گشته اصرار نماید، چنان که ایشان نیز گفتهاند، در
~~آنچه این ضعیف گفته است خللی نباشد. چه، بحقیقت آن سخن در حکم آن باشد که
~~مسلم داشته. و سخن با مخالفانی باید گفت که ایشان را صلاحیت قبول سخن باشد؛ والا
~~(وأفرض عن الجاهلین) برباید خواند، چنان که حق سبحانه فرموده.
# گفتند این حدیث چنین نیست بلکه چنین است که آدبنی رمی قاحسن تأدیمی و نشأت
~~فی بنی سعد». و مراد از این تادیب تادیبی است که به ختم نبوت تعلق دارد، یعنی به
~~تکمیل نفس او از آن روی که نفس نبی است نه از آن روی که نفسی است از نفوس.
~~لاجرم تأدیب در این صورت عدم کتابت آمد نه کتابت. و اگر او را علم لدنی به غایت
~~کمال بودی کجاگفتی «رب زدنی علما، و «من استوی یوماه ms591 فهو معبون، کل یوم لم آزدد فیه

PageV02P117

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0118.png)

~~علما فلا بورک لی فی صبیحة ذلک الیوم» الی غیر ذلک من النصوص الدالة علی ان علمه
~~یزداد کل یوم.
# میگوییم بر این سؤال و ایراد ایشان چند اعتراض متوجه است:
# اول آن که چون به این عبارت که علمنی از بعض علما استماع افتاده، والعهدة
~~علی الراوی مثل مشهور است، منع آن که چنین نیست نشاید. چه، اگر مرادشان آن است
~~که رسول علیه الصلوة والسلام به این عبارت نگفته است خطا است، [576] و شهادت بر
~~نفی مسموع نیست. و اگر مرادشان آن است که به ایشان به روایت آدبنی رسیده است، [از
~~آنجا]3 لازم نیاید که علمنی نفرموده باشد، جهت آن که از آن که کسی چیزی نشنیده باشد
~~لازم نیاید که آن چیز نباشد. و عجب آن که بر ایشان پوشیده شده که این منع روا نباشد.
# دوم آن که آنچه گفتهاند لاجرم تأدیب در این صورت عدم کتابت آمد نه کتابت، بغایت
~~بی معنی است و از توجیه دور؛ بل نوعی از هذیان مینماید. چه، اگر مرادشان آن است که
~~این از آن حدیث لازم آمد4 و نتیجهآ آن است، چنان که لفظ لاجرم ظاهرا بر آن دلالت
~~دارد، بطلان و غلط آن ظاهر است. و اگر مرادشان تشنیع5 است، بحقیقت بر ایشان
~~متوجه است که آن گویند یا تصور کنند. چگونه شاید که عدم کتابت را از قسم تأدیب
~~نهند؟ چه، تأدیب و تعلیم عدم کتابت امری محال است و عدم تعلیم کتابت ممکن؛ و از
~~اینجا است که فرموده (وما علمناه الشعر)6 و نفرموده که علمناه عدم الشعر؛ و چون به
~~لفظ ادبنی یا علمنی که صیغت ماضی است فرموده یحتمل که معنی آن باشد که در ازل
~~نفس مرا حق تعالی مؤدب و کامل گردانید، چنان که فرمود که «کنت نبیا و آدم بین الماء و
~~الطین»، نه آن که در وقت تعلق نفس ms592 به بدن مرا تأدیب فرماید7 تا ایشان به آن وقت نسبت

PageV02P118

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0119.png)

~~توانند کرد چه، تقریر این ضعیف، بل تقریر تمامت مسلمانان کامل، آن است که رجحان
~~کمال تمامت انبیا بر کاملان دیگر و رجحان کمال خاتم النبیین بر سایر انبیا علیهم السلام به
~~استعدادی بوده است که در ازل حق تعالی ایشان را کرامت فرموده، نه به امور این جهان
~~و کمالات بدنی، والا این مقدار تفاوت میان خاتم النبیین و سایر انبیا و میان ایشان و
~~کاملان دیگر و میان کاملان و غیرایشان متصور نشدی.
# سوم آن که گفتهاند که اگر او را علم لدنی بغایت کمال بودی، کجا گفتی «رب زدنی
~~علما؟» از این سخن معلوم میشود که اعتقاد ایشان آن است که خاتم النبیین را
~~علیه الصلوة والسلام علم لدنی بغایت کمال نبوده، نعوذ بالله من ذلک.
# و سبب آن سوء اعتقاد، سوءفهم ایشان است که از معانی کلمات رسول علیه الصلوة
~~والسلام و احوال کمالات او زیادت و قوفی نداشتهاند. چه، بر هیچ عاقل پوشیده نیست
~~که تمامت علوم به انسان مخصوص نیست؛ بلکه آنچه به نوع انسان کرامت فرموده به
~~نسبت با علم لله عظیم مختصر تواند بود. ونص (وما أوتیتم من العلم إلا قلیلا )1 مصدق
~~این معنی است.
~~و رسول علیه الصلوة والسلام چون خاتم کمالات نوع انسان است بالضروره علومی
~~که این نوع را ممکن باشد او را بکمال بوده؛ و آنچه او طلب فرموده از علم الله باشد که آن
~~نهایتی ندارد. و عجب آن که ایشان پیش از این اعتراف آوردند که مراد به این تأدیب
~~تأدیبی است که به ختم نبوت تعلق دارد، یعنی به تکمیل نفس او از آن روی که نفس نبی
~~است نه از آن روی که نفسی است از نفوس. پس به آن که او خاتم النبیین [است]2 معترف
~~شده باشند، و بالضروره از اینجا لازم آید که او اکمل انبیا باشد. و ms593 چگونه شاید که کسی
~~که او3 اکمل انبیا باشد واو فرموده که الی مع الله وقت لا یسعنی فیه ملک مقرب و لا نبی
~~مرسل» با این منزلت او را علم لدنی به غایت کمال [نباشد؟ چه، اگر او را علم لدنی به
~~غایت کمال نبوده باشد، پس وجود اکملی از او که او را علم لدنی به غایت کمال]4 باشد

PageV02P119

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0120.png)

~~ممکن بود، پس او خاتم النبیین نبوده باشد؛ و نه چنین است. و ایشان پیشتر1 هم در این
~~بحث مسلم داشتهاند، و در حال بر عقب آن مناقض آن گفته.
# از این بحثها معلوم شد که سؤال ایشان نه بر قانون بوده است، و مستحسن2
~~جواب نبوده؛ و با آن در ضمن این اعتراضات و مباحث جواب آن با دیگر فواید نیز
~~روشن گشت.
~~و بدان سبب از کسبی استغنا داشت؛ چه، هر آفریده که او را کلیات حاصل باشد.
# گفتند این عبارت مشعر است به آن که علم لدنی کلی باشد و کسبی جزوی، و این هر
~~دو باطل است؛ چه، لدنی و کسبی هر یکی از ایشان شاید که کلی باشد و شاید که جزوی
~~بود؛ و چون چنین است عبارت را تغییری باید کرد تا این خلل مندفع شود.
~~میگوییم این ایراد را سبب جز غلطی که ایشان را در معنی کلی و جزوی افتاده
~~محملی دیگر نیست. چه، مراد به کلی امری معظم، و به جزوی امری مختصر بوده
~~است؛ چنان که در عرف مردم گویند فلان چیز کاری کلی است یعنی معظم است، و فلان

PageV02P120

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0121.png)

~~چیز کاری جزوی یعنی مختصر. و این معنی نزدیک است به معنی ای که حکما آن را
~~«اضافی» خواندهاند، و ایشان از آن غافل مانده بر کلی و جزوی حقیقی حمل کردهاند و
~~بدان سبب غلط پنداشته. سؤال بر مفهرم ایشان آمده است نه بر مراد این ضعیف؛ و
~~معنی بیت؛
# مناسب حال ایشان افتاده. ms594
# و آنچه گفتهاند که چون چنین باشد عبارت را تغییر باید کرد تا این خلل مندفع شود،
~~ایشان رالفظ «چون» به لفظ «اگر» تغییر میباید کرد. جهت آن که لفظ چون منبی2آ است از
~~آن که فهم ایشان راست بوده و نه چنان است، و آن شرطیه فرض محال بوده، تغییر
~~عبارت ایشان را لازم تا این خل از ایشان مندفع شود. و بر عبارت این ضعیف هیچ خللی
~~نبوده تا دفع باید کرد؛ بلکه تغییر ایشان را میباید کرد، جهت آن که چون مراد این
~~ضعیف. با آن که در عرف استعمال بر آن وجه بسیار است، فهم ناکرده بر مفهوم خود
~~ایراد میکنند و بر حکم به تغییر عبارت درست اقدام مینمایند. و در این مقام ایشان را
~~استفسار أولی بودی که به کلی و جزوی مراد چیست؟
~~چون معلوم شد که مراد از لفظ کلی و لفظ جزوی چیست، محقق گردد که آن سؤال بر
~~فهم ایشان بوده نه بر مراد این ضعیف، و آن سؤال را محمل عدم فهم مقصود بوده.

PageV02P121

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0122.png)

# گفتند: پیغمبر1 علیه السلام و غیره از بنی آدم کلیات از جزویات حاصل [میکنند]2.
~~چه، به واسطهآ احساس به جزویات، چون احساس به احراق این آتش و آن آتش، از اینجا
~~او را3 این کلی حاصل [می شود] که کل نار محرقة. و از این جهت روز به روز علم انسان
~~زیادت می شود، خواه نبی و خواه غیر او. و جهت تمامت نفوس2 خلایق در استکمال
~~محتاج بدن باشند و روز به روز بل لحظة فلحظة علم انسان زیادت میشود. و اعتقاد آن
~~که آدمی باشد که او را در ابتدای عمر همان حاصل باشد که در انتهای عمر، اعتقادی
~~باطل است و نزدیک به سفسطه.
~~و این جا آن بر دو وجه است : لفظی و معنوی.
# اما لفظی دو جا لفظ «حاصل» گفتهاند و هیچ یک را رابطه5 نیامده. گوییا در ms595 اول مثل
~~میکنند،» و در دوم مثل «می شود» می باید الحاق کردن.
~~و آنچه گفتهاند «چه، به واسطهآ احساس به جزویات» بغایت مخبط6 و نامفهوم است،
~~و آن لفظ «چه» در این محل توجیهی ندارد؛ مگر آن که لفظ «چه» بیندازند و به جای آن
~~لفظ «می کنند» بیارند یا تغییری کنند که معنی راست و مفهوم گردد.

PageV02P122

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0123.png)

# اگر گویند این همه سهوالقلم است، گوییم دو اعتراض اول مسلم اما سوم نه چنان
~~است؛ بلکه نامفهوم است. و مع هذا میگوییم که چون سبب تقدیم لفظ «اجمعین» که
~~سهو1 ناسخی بوده اعتراض روا دارند، به امثال این که سهوالقلم افاضل است اعتراض
~~أولی باشد، خاصه که در مقام مجادله باشند نه تحقیق.
# و این ضعیف را امثال این ایراد کردن مناسب نمی آید؛ چه، نظر کاملان بر تحقیق
~~معنی باشد نه بر مناقشات لفظی. اما چون در آن باب ایشان مبالغه2 کردهاند ضرورت
~~می شد3 بر سبیل معارضه گفتن.
# و اما معنوی و آن به چند وجه است:
~~اول آن که گفتهاند که «چون احساس به احراق این آتش و احراق آن آتش، و از اینجا او
~~را این کلی حاصل که کل نار محرقة» در مقام منع است؛ چه، از احساس به احراق این
~~آتش و آن آتش این مقدار بیش معلوم نشود [577] که احراق مشترک است میان آن دو
~~آتش، نه آن که کل نار محرقة. و این روشن است، جهت آن که معنی ای که میان دو فرد
~~مشترک باشد لازم نیاید که میان همه افراد مشترک باشد.
~~دوم آنچه گفتهاند «و از این جهت روز به روز علم انسان زیادت میشود؛» اگر مراد به
~~این زیادت آن است که هر روز به جهت احساس به جزویات چیزی معلوم شود که پیش
~~از آن معلوم نبوده، لازم نیست؛ مگر که شرط کنند که هر روز چیزی احساس کنند که
~~پیش از آن احساس نکرده ms596 باشند.
~~و اگر مراد آن است که هر شخصی را هر روز علم زیادت باشد بر روز گذشته، ممنوع
~~است. چه، بسی باشند که علم ایشان زیادت نشود؛ یا همان مقدار باشد که پیش از آن
~~بوده باشد، یا در انحطاط باشد و هر روز کم تر میشود به اسباب بسیار. و آنچه فرموده که
~~«من استوی یوماه فهو معبون و من کان یومه شرا من امسه فهو ملعون»4 اشارت به این دو
~~حالت است.
~~و اگر نیز مسلم دارند که البته مر روزاو را علمی زیادت می شود؛ با آن که فرض محال

PageV02P123

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0124.png)

~~است، چنان که روشن شد، میگوییم: اگر مراد آن است که آن علم البته نافع باشد و در
~~کمالات مدخل داشته، این سخن باطل است. چه، شاید که آنچه به واسطهآ آن احساس
~~حاصل گردد نافع نباشد، بلکه مضر باشد و منافی کمال. و از این جا است که پیغامبر
~~علیهالصلوة والسلام فرموده که «نعوذ بالله من علم لاینفع». واگر مراد آن است که البته
~~علمی حاصل شود، خواه نافع وخواه مضر؛ بر این تقدیر، اگرچه محال است، لازم آید
~~که علمی حاصل شود اما ایشان را فایده ندهد. چه، سخن در علومی است که به کمالات
~~نفس انسانی بل به کمالاتی که به ختم نبوت تعلق داشته، باشد، چنان که ایشان نیز پیش از
~~این در معنی حدیث «آدبنی ربی» تقریر کردند و بدان معترف شدند، نه در مطلق علوم. و
~~چون چنین باشد آن سخن ایشان راست نباشد.
# سوم آنچه گفتهاند «و از این جهت تمامت نفوس خلایق در استکمال محتاج بدن
~~باشند،» سخنی دور از انصاف و قواعد معقول است؛ چه، از بحثی که کردند جز این
~~مقدار معلوم نشد که می شاید که کلیات از احساس به جزویات حاصل شود؛ و از اینجا
~~لازم نیاید که تمامت کلیات از احساس به جزویات حاصل شود، بلکه این معنی بغایت
~~غلط است؛ ms597 چه، بسیار معانی هست که حس را در آن مدخلی نیست. و اگر نیز حاصل
~~آید، با آن که فرضی محال است، لازم نیاید که به احساس به جزویات علی التعیین محتاج
~~باشد؛ چه، از حصول چیزی لازم نیاید که بدان محتاج بوده باشند. [و اگر نیز بدان محتاج
~~بوده باشند]1 لازم نیاید که به احساس علی التعیین احتیاج بوده باشد، چون میشاید که به
~~وجهی دیگر نیز حاصل گردد.
~~و این غلطی عظیم است که ایشان را افتاده است و اصل خلل فهم ایشان گشته، چنان
~~که متعاقب بشرح و بسط میآید.
# چهارم آن که باز گفتهاند که «روز به روز و لحظة فلحظة علم انسان زیادت میشود،» و
~~بحثی که در اعتراض دوم کردیم اینجا بازمی آید.
# پنجم آنچه گفتهاند «و اعتقاد آن که آدمی باشد که او را در ابتدای عمر همان حاصل

PageV02P124

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0125.png)

~~باشد که در انتهای عمر، اعتقادی باطل است»1 سخنی مخبط2 است. چه، اگر مراد آن
~~است «که او را در ابتدای عمر همان حاصل باشد که در انتهای عمر بعینه بی تفاوت، با
~~آن که احساس به جزویات متجدده مختلفه کرده باشد، شک نیست که اعتقاد باطل
~~باشد؛ اما ظاهرا هیچ عاقلی نگفته باشد و نگوید.
# و اگر مراد آن است »3 که البته باید که در انتهای عمر علم انسان زیادت باشد و اعتقاد
~~آن که زیادت نشده باطل است، این4 ممنوع است. چه، بسی مردم باشند که در جوانی و
~~ابتدای عمر کامل باشند و در انتها از آن منحط گشته، چنان که روشن شد.
~~و اگر مراد آن است که البته بین الحالتین اختلاف باشد، اعتقاد تسویه بین الحالتین
~~باطل است به حسب غالب. و آنچه مشاهده میرود چنین است؛ اما به حسب تحقیق
~~دعوی کلی در آن ممنوع است. بر آن چه دلیل دارند؟ بلکه تسویت ممکن است؛ چنان که
~~فرموده «من استوی یوماه فهو معبون».
# ششم آنچه ms598 گفتهاند «و این نزدیک است به سفسطه،» اگر مراد تفسیر اول را میگویند،
~~عین سفسطه است نه نزدیک به آن، اما هیچ عاقلی به آن قایل نه. و از ایشان عجب که
~~چگونه تصور آن کردهاند؟ چه، آن تصور جز محالاندیش نکند. و اگر مراد و تفسیری
~~دیگر را میگویند، نه سفسطه است و نه نزدیک به سفسطه؛ بل اعتقاد آن که تمامت افراد
~~انسان از نبی و غیره در کمالات محتاج بدن باشند و نظم5 انبیا و اولیا در سلک حیوانات
~~عجم6 و نفی استکمال به علوم عقلی که آن از حواس مستفاد نباشد عین سفسطه است،
~~نعوذ بالله من هذه الغباوة و الغوایة7.
# میگوییم آن سؤال بغایت بی توجیه است، چه دعوی آن بوده که هر آفریده که او را
~~کلیات حاصل باشد به جزویات محتاج نباشد.

PageV02P125

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0126.png)

# او میگوید که نبی و غیره کلیات از جزویات حاصل میکند. معنیش آن است که کسی
~~را که کلیات حاصل نباشد حاز احساس به جزویات حاصل تواند کرد. این چه1 سخن
~~بیوجه باشد؟ در آن چه تردد است که کسی را که کلیات حاصل نباشد»2 شاید که از
~~جزویات حاصل کند؟ اما دعوی آن است که چون کلیات حاصل باشد به جزویات
~~حاجت نباشد. و مع هذا در آن کلی نیز که حاصل نباشد و به احساس به جزویات حاصل
~~گردد، لازم نیاید3 که به جزویات علی التعیین محتاج بوده باشد. چه، شاید که آن نفس4 به
~~آن کلی خود محتاج نبوده باشد، و اگر نیز محتاج بوده به وجهی دیگر ممکن است که
~~حاصل کنند؛ واین سخت ظاهر است.
# و این همه بر تقدیری است که کلی و جزوی را بر آن معنی حمل کنیم که ایشان تصور
~~کردهاند و خطا است.
# و اگر بر معنی معظم و مختصر حمل کنند، چنان که مقصود این ضعیف است، آن
~~سؤال ایشان نیز - با آن که در این مقام بی ms599 توجیه ایراد کردهاند-هم نکنند؛ چه، در آن چه
~~شک که کسی را که نور آفتاب باشد به نور چراغ محتاج نباشد، چنان که بشرح در فصل
~~ذیل می آید.
# و مثال آن چنان است که هر کجا نور آفتاب باشد روشنایی چراغ اثری نکند، و
~~عروسی که در غایت خوبی باشد از زیور و زینت مستغنی بود؛
# و ماالحلی الا زینة لنقیصة5   یتمم من حسن إذا الحسن قصرا
# و آما اذا کان الجمال موفرا   کحسنک لم یحتج الی آن یزورا
# گفتند این دو مثال راست نیست؛ چه، کلی بر جزوی صادق بود؛ و نور آفتاب و

PageV02P126

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0127.png)

~~روشنایی چراغ دو کلی متبایناند، و این جا هیچ کلی و جزوی نیست؛ و همچنین عروس
~~و زیور. و چون مثال راست نباشد، استشهاد به این ابیات ضایع باشد.
# و اینجا نیز بر دو وجه است: لفظی و معنوی.
# اما لفظی؛ و آن به دو وجه است:
# یکی آنچه گفتهاند «و همچنین عروس و زیور،» این لفظ خطا است. کلی و جزوی نه
~~عروس و زیور است، بلکه حسن مادرزاد عروس و حسن و زینتی که از زیور حاصل آید،
~~اگر مرادشان این است. و همچنین حسن عروس و زیور باید گفت، نه عروس و زیور. پس
~~اعتراض لفظی باشد؛ و اگر غیر آن اعتراض معنوی.
# دوم: آن که گفتهاند «و چون مثال راست نباشد،» به جای «چون» لفظ «اگر» میباید،
~~گفت که آن مشعر است به آن که حق آن است که راست نیست؛ لکن راست است، چنان
~~که بیان آن می آید.
# و اما معنوی؛ و آن به دو وجه است:
~~یکی آن که گفتهاند «و نور آفتاب و روشنایی چراغ دو کلیاند متباین،» اینجا تصریح
~~کردند به آن که هر یکی کلیاند، و باز میگویند «و این جا هیچ کلی و جزوی نیست.» و
~~اینجا تصریح کردند که هیچ یک کلی نیست؛ و این جز تناقض چه باشد؟
~~دوم: ms600 آنچه گفتهاند «چون مثال راست نباشد استشهاد به این ابیات ضایع باشد،» اگر
~~استشهاد به ابیات جهت صحت مثال آورده باشند چنین باشد؛ اما اگر اصل سخن راست
~~باشد، چنان که اینجا است، چرا از خلل در مثال، با آن که در این مثالها خللی نیست

PageV02P127

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0128.png)

~~چنان که در جواب روشن میشود، خلل در استشهاد آید یا1 ضایع افتد؟ و این سخن
~~خوب و ظاهر است.
# میگوییم این غلط ایشان را از آن افتاده که مقصود از کلی و جزوی که معظم و مختصر
~~است فهم نکردهاند، و بر کلی و جزوی حقیقی حمل کردهاند. و آن که گفته «کلی بر
~~جزوی صادق باشد» هم بنا بر آن غلط گفتهاند. و چون مراد معظم و مختصر باشد، چنان
~~که در عرف میگویند فلان چیز کاری کلی است و فلان چیز کاری جزوی، هر دو مثال
~~راست باشد.
# و در آن چه شک که نور2 آفتاب و حسن اصلی عروس به این معنی، چیزی کلی
~~است، و نور چراغ و زینتی که از زیور حاصل شود به نسبت با آن جزوی؟
# و عجب آن است که ایشان این دو مثال شنیدند، و هر یکی دلیلی قاطع است بر آن که
~~مقصود از کلی و جزوی [578] امری معظم و امری مختصر است، و بر آن حمل نکردند؛
~~با آن که مقرر است که هر لفظی که احتمال چند معنی داشته باشد و قرینهآ بعضی از معانی
~~به آن متصل بود عقلا و شرعا و عرفا بر آن حمل کردن واجب باشد.
# و چون چنین است معلوم شد که ایراد ایشان قبیح و اصل سخن حسن3 بوده است و
~~بیتهای استشهاد در مقام خود خوب و از رینت4 عذر خواستن مستغنی. و باز استشهاد
~~به این دو بیت که؛
# و ما الحلی إلا زینة لنقیصة5   یتمم من حسن إذا الحسن قصرا
# و اما اذا کان الجمال موفرا   کحسنک لم یحتج الی ms601 آن یزورا

PageV02P128

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0129.png)

# و رسول را علیه الصلوة والسلام خاتم النبیین به دو اعتبار گفتهاند: یکی آن که نبوت بر
~~وی ختم باشد و بعد از وی هیچ پیغامبر نیاید؛ و دیگر آن که مراتب کمال انسانی بروی
~~ختم شده باشد و ماورای پایهآ او در کمال نفسانی هیچ مرتبه نبود. و چون چنین است باید
~~که افضل و اکمل مخلوقات باشد؛ و از این جا فرمود که «انا سید ولد آدم و لافخر».
# گفتند اعتبار اول همه را معلوم است و مسلم؛ سخن در اعتبار دوم است که محتاج
~~است به دلیل نقلی یا عقلی.
# میگوییم آنچه گفتهاند که اعتبار اول همه را معلوم است و مسلم، مراد به همه اگر همه
~~خلایق است خطای صریح است، به سبب آن که مخالفان دین و معاندان را یا معلوم
~~نیست یا مکابره میکنند و مسلم نمیدارند. عجب آن که پیش از این گفته بودیم که رسول
~~را علیه الصلوة والسلام علم لدنی به غایت کمال بوده، ایراد کرده بودند که معاندان کجا
~~مسلم دارند؟ و بر این لفظ جرات کرده که بل او را به جنون و غیره نسبت میکردند؛ و
~~لاشک این معنی مناقض آن سخن ایشان باشد.
# و پیش از این در اوایل گفته بودیم که تمامت حکما متفقاند بر آن که کاتب می شاید که
~~تعریف انسان باشد. با آن که تمامت حکمای متأخر و متکلمان و محققان بر آن متفقاند،
~~اعتراض کرده بودند که تمامت نتوان گفتن به سبب آن که بعضی از حکمای متقدم مخالف
~~آناند. سبحان الله! با وجود مخالفت متقدمی چند لفظ تمامت نتوان گفت، و با وجود این
~~همه مخالفان و معاندان دین لفظ همه توان گفتن؟
# و اگر مراد به همه، تمامت معتقدان و مسلماناناند، در آن چه شبهت که هم اعتبار اول

PageV02P129

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0130.png)

~~و هم اعتبار دوم مسلم میدارند. پس آن که یک اعتبار مسلم دارند و دیگری ms602 را منع کنند
~~بر هیچ تقدیری راست نیست. پس وجهی ندارد که اول را از قسم مسلم دارند و دوم را
~~منع کنند.
# میگوییم هر دو اعتبار درست است و در حق خاتم النبیین علیهالصلوة والسلام ثابت.
# اما اعتبار اول، چنان که ایشان نیز مسلم داشتند.
# و اما اعتبار دوم، جهت آن که1 اگر او خاتم مراتب کمالات نوع انسان نباشد لازم آید
~~که او خاتم النبیین نباشد، به سبب آن که شخصی کاملتر از او که خاتم مراتب کمالات نوع
~~انسان باشد ممکن بود. جهت آن که مراتب کمالات نوع انسان دو طرف دارد: یکی اعلی،
~~که غایت2 کمال است؛ و یکی ادنی، که اول مراتب است؛ و در او سط3 آن دو طرف
~~مراتب نامتناهی تا بغایت بسیار و نامحصور متصور است. و هر که به اقصی و غایت
~~مراتب کمال رسیده باشد او خاتم باشد، و اکمل از او تصور نتوان کرد.
# و چون این معنی مقرر گشت میگوییم که اگر رسول علیهالصلوة والسلام به اعلی
~~مراتب کمال نرسیده باشد، از او اکمل متصور باشد؛ پس او از تمامت خلایق اکمل نبوده
~~باشد. چه، اکمل از وی ممکن باشد؛ پس او خاتم نبوده باشد، جهت آن که خاتم النبیین
~~اکمل تواند بود بالضروره. و این فرضی محال است.
# و این ضعیف بیان این معنی و آن که او خاتم النبیین است به چند وجه شرح داده است
~~در رسایل سلطایه و تفسیر سوره قل یا ایها الکافرون و شعب النبی و تفسیر کوثر. از آن جا مطالعه
~~کنند. اما این جا بر سبیل ایجاز این مقدار که تقریر کردیم تمام و کافی است.
# و از این مقدمات روشن گشت که آن مرتبه باید که به رسول علیه الصلوة والسلام
~~مخصوص بوده باشد، و دیگری را در آن غایت مشارکت نه. و بنا بر آن فرموده که «انا سید
~~ولد آدم»؛ و بدان نیز مفتخر نگشته، چنان که ms603 فرموده که ولافخر. و همچنان فرموده «آدم و
~~من دونه تحت لوایی و لافخر»، علیه من الصلوات افضلها و من التحیات اکملها.

PageV02P130

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0131.png)

# و این مرتبه به علوم کسبی حاصل نشود، بل به عطائی. و چون عطائی از قبیل
~~وجدانی است، به مکتسبی آلتی که آن را میزان گویند هیچ احتیاجی نداشته باشد.
~~می گوییم لفظ «این» که اشارت کردهاند معلوم نیست که اشارت1 به کدام لفظ2 است.
~~اگر مراد به آن لفظ میزان است که در زیر آن نبشتهاند، معنی آن واضح است به حسب
~~لغت و به حسب اصطلاح. چه، آلتی که آن معیار فکر است آن را میزان گویند و منطق
~~گویند. و اگر مراد لفظی دیگر است، بایستی که لفظ «این» در نشیب آن3 بودی یا
~~تعیین کردندی.
~~و اگر مراد آن است که این ترکیب را معنی چیست؟ بایستی که سؤال از معنی ترکیب
~~بودی، یا آن که چنین گفتندی که این الفاظ را معنی چیست؟
# میگوییم ظاهر شد که محل سؤال ایشان معین نیست، اما غالبا این ترکیب بر ایشان
~~مشکل بوده است و آنچه سؤال از این لفظ کردهاند سؤال از این ترکیب بوده.
# میگوییم که چون مقرر گشت که رسول علیهالصلوة والسلام به هر دو اعتبار

PageV02P131

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0132.png)

~~خاتم النبیین بوده است و به حدیث استشهاد کرده شد، اشارتی بدان رفت که این مرتبه
~~بالای آن است که به علوم کسبی حاصل شود، بلکه به عطائی حاصل گردد؛ و چون
~~عطائی از قسم ضروریات و وجدانیات است به آلت اکتساب که آن را منطق و میزان
~~خوانند و معیاری است که فکرهای خطا را از فکرهای صواب بدان بازشناسند، احتیاج
~~نداشته باشد.
# و از اینجا به طریق اولی لازم آید که به آلات بدنی محتاج نبوده. چه، آنجا چون بر
~~سبیل عطا و افاضت بیواسطه بوده باشد، به و سایطی که آلات عقلی و آلات بدنی تواند
~~بود -و غرض از ms604 آن آن است که بدان سبب نفس مستعد قبول شود - احتیاج نبوده است.
~~چه، نفس قدسی او در مبدا فطرت تام الاستعداد بوده و حدسی به وجه کامل تر داشته.
# و آنچه گفتیم به مکتسبی آلتی که آن را میزان خوانند احتیاج نداشته، و به مکتسبی
~~مقید کرده، جهت آن بوده که هرآینه آنچه بدیهیات آن آلت است حاصل بوده باشد و آن
~~او را کافی بوده1؛ و یحتمل که تمامت نیز به بدیهه حاصل شده باشد نفس شریف او را، و
~~آن خاصیت2 او بوده. پس معنی این ترکیب روشن شد و معلوم گشت که بغایت خوب
~~است و مناسب قواعد عقلی.
# و چنان که در دیگر رسایل گفته شد رسول علیه الصلوة والسلام به اکتساب کمالات به
~~واسطهآ بدن محتاج نبوده.
# گفتند لانسلم که او در اکتساب کمالات [به بدن محتاج نبوده است؛ بلکه او در
~~اکتساب کمالات]3، خواه به ختم نبوت تعلق داشته باشد و خواه نه3، به بدن محتاج بوده
~~است. چه، هر کس را که او را حسی از حواس پنجگانه نباشد او را علمی که به واسطه آن

PageV02P132

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0133.png)

~~حس حاصل میشد نباشد، چنان که ارسطو گفته است که من فقد حسا فقد فقد علما،
~~چنان که اگر مثلا کور مادرزاد باشد او را علم به الوان و اضواء1 و آشکال نباشد؛ و اگرکر
~~مادرزاد باشد او را علم به اصوات و آنچه از آن مؤلف شود، چون حروف و الفاظ مفردو
~~مرکب، بلکه او را هیچ علمی که به واسطهآ سمع است نباشد.
~~و چون تمامت آدمیان در این معنی مشترکاند، خواه نبی و خواه نه2، پس چگونه
~~توان گفت که نبی در استکمال محتاج بدن [نبوده]
# و آنچه مولانا معظم فرموده3
~~و این سؤالی عظیم است و نه همانا آن را جوابی باشد؟
# و آنچه این ضعیف را در خاطر می آید
~~از اعتراض بر سؤال و سخن ایشان واز جواب ms605 ایشان.
# اول اعتراض بر سؤال و سخن ایشان
~~[579] و در این مقام بر دو وجه است: لفظی و معنوی.
~~اما لفظی؛ و آن به چند وجه است:
~~یکی آن که لفظ را مکرر کردهاند و سه نوبت گفته که «هر کس را که او را حسی از
~~حواس پنجگانه نباشد او را علمی..،» و بدان تکرار احتیاج نیست.
~~دوم آن که لفظ «چنان که» تکرار کردهاند و دو نوبت گفته، و بدان احتیاج نیست.
~~سوم گفتهاند «و آنچه از آن مؤلف شود چون حروف و الفاظ مفرد و مرکب،» لفط
~~حروف کافی است؛ الفاظ مفرد و مرکب زیادت است.
~~چهارم آن که لفظ «پس» در «پس چگونه توان گفت» زیادت است.
~~پنجم آن که این ترکیب که «نبی در استکمال محتاج بدن» تمام نیست و چیزی
~~افتاده است.

PageV02P133

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0134.png)

# اگر در این مقام گویند اعتراض اول تعیین طریق است و دو دیگر لفظی است و دو
~~آخرین سهوالقلم است، یکی به زیادت و دیگری به نقصان، و در مباحث عقلی به آن
~~زیادت التفاتی نیست؛ گوییم: در آن چه شک است که محققان را نظر بر معنی باشد که
~~مقصود آن است نه لفظ؛ چه، جوهری1 نظر به نفاست جوهر کند نه به درجی2 که ظرف
~~است و جوهر در آن باشد.
# اما چون ایشان اعتراضات لفظی بیوجه بسیار کردهاند با آن که وارد نبوده، چنان که
~~معلوم شد، و در ضمن آن جواهر معانی درج بوده، بر وجهی که تقریر رفت؛ و ایشان را با
~~آن که مقصودی و فایدهای در ضمن آن ترکیبات نبوده، چنان که معلوم شد و میشود، بر
~~الفاظ نیز چندین نوع اعتراض وارد گشته.
# و اینجا نه جوهر بوده و نه درج، و این اعتراضات بر ایشان بر طریقهآ ایشان رفته نه بر
~~قاعدهآ این ضعیف. چه، او به اعتراضات لفظی التفاتی نداشته است و ندارد، و ایشان آن
~~نوع اعتراض کردهاند؛ چنان ms606 که گفتهاند عذر و محمل که گفته بودیم یکی زیادت است، و
~~به سهوالقلم ناسخ که تقدیم اجمعین بوده، با آن که وجه صحت دارد، اعتراض کردهاند،
~~به سهوالقلم افاضل آولی تواند بود.
# و در سؤال دوم ایراد کرده که این معنی اگر نگویند شاید، با آن که بر فایدهآ بسیار
~~شتمل بوده و آن هم تعیین طریق بوده است. و چون آن اعتراض بر آن سخن که مشتمل
~~است بر فواید جایز باشد، اینجا که هیچ فایده ندارد به طریق آولی.
# و اما معنوی؛ و آن نیز به چند وجه است:
# آنچه گفتهاند بلکه او در اکتساب تمامت کمالات به بدن محتاج بوده؛ و این سخن
~~مخالف قواعد تمامت عقلا است از حکما و متکلمان و در غایت خبط و سقوط. و
~~چگونه شاید اقدام کردن و گفتن که نفوس قدسی انبیا علیهم السلام را به هیچ وجه
~~کمالاتی ذاتی نباشد و از علوم غیبی، بی واسطه بدن و آلات بدن، بر ایشان چیزی فایض

PageV02P134

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0135.png)

~~نگردد؛ بلکه همه کمالات ایشان از حواس مستفاد باشد؟ این جز مرتبهآ حیوانات عجم1
~~نتواند بود. چه، مقرر است و در علوم عقلی مبرهن شده که هر شخصی را از افراد انسان
~~کمالات بدیهی هست و در آن نوع به بدن احتیاج نه، بلکه محال است که ادراک کمالات
~~کلی به واسطهآ آلات بدن باشد؛ چه، بدان به غیر از جزویات احساس نتوان کرد.
# و همچنان2 مقرر شده که واجب نیست که البته در آخر به محسوسات رسد. و چون
~~چنین باشد هیچ عاقلی نگوید که در اکتساب تمامت کمالات به بدن محتاج بوده، با آن که
~~پیش تمامت حکما نفس را بیبدن بقایی هست و در آن حالت او را استکمالی باشد، و
~~ظاهر است که به واسطهآ بدن نباشد.
~~و نیز در3 قوانین عقلی و شرعی ثابت شده که نفوس سعدا4 بعد از مفارقت بدن
~~همیشه در اکتساب کمالات و ms607 لذات باشند حو بعد از حشر نیز که باز به بدن متصل
~~[گردند] در کمالات و لذات باشند »5 و به بدن محتاج نه؛ چه، آن جا به عمل احتیاج
~~نباشد، بلکه ابدان6 آنجا به سبب کمال آن نفوس در بهشت مخلد و جاویدان مانند و به
~~واسطهآ نفس کمال یابند، نه آن که نفس به واسطهآ بدن. و این فایده را این ضعیف در
~~بعضی از رسایل مبسوط و مبرمن گفته است.
# پس معلوم شد که نفس را حالة الاتصال هم کمالاتی که از حواس مستفاد نباشد
~~هست [و هم کمالاتی که از حواس مستفاد باشد هست]7، و حالة المفارقه همه کمالات از
~~قسم اول تواند بود. پس آنچه گفتهاند که نفس در اکتساب تمامت کمالات به بدن محتاج
~~بوده سخنی بغایت ناصواب است.
# و اگر قایلی ایراد کند و گوید که چون این تحقیق کرده شد معلوم گشت که نفس آدمی
~~را کمالات ذاتی که از بدن و حواس مستفاد هست، و همچنین کمالاتی که به واسطهآ
~~حواس که آلات بدنی اند باشد، هست؛ و چون چنین باشد نفس آدمی در اکتساب بعضی

PageV02P135

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0136.png)

~~از کمالات محتاج بدن1 نباشد و در اکتساب بعضی به بدن محتاج باشد. پس همچنان که
~~میتوان گفتن که در اکتساب تمامت2 کمالات محتاج بدن است، هم بتوان گفتن که در
~~اکتساب هیچ کمالی محتاج بدن نیست.
# گوییم: در آن چه شک است که چنین است؛ لکن این ضعیف دعوی نکرده است که
~~اصلا به بدن و آلات بدن در اکتساب کمالات محتاج نیست، بلکه دعوی او آن است که در
~~کمالاتی که به ختم نبوت تعلق داشته احتیاج نداشته است به بدن، چنان که متعاقب بیان
~~آن بیاید. و مع هذا3 از روی ثنا گفتن و حسن اعتقاد عند المبالغه أولی آن باشد که گویند در
~~هیچ اکتسابی محتاج نبوده به بدن، نه آن که در اکتساب تمامت کمالات محتاج بوده؛ چه، ms608
~~بر تقدیر اول او را در سلک ملایکه و عقول و نفوس مجرده آورده باشند، و بر تقدیر دوم
~~در سلک حیوانات عجم.
# آن که آنچه دلیل این دعوی باطل ساختهاند بغایت ناقص است و بر این دعوی هیچ
~~دلالتی ندارد؛ چه، حاصل آن است که آدمی را بعضی علوم و کمالات به واسطهآ حواس
~~حاصل میشود، و اگر در حسی خلل میافتد علمی که از آن حس مستفاد میباشد
~~فوت می شود.
# اما هر سلیم الحسی داند که از اینجا لازم نیاید که در اکتساب تمامت کمالات به بدن
~~محتاج باشد. اما در آن قسم علوم و کمالات که بر بدن موقوف نیست و از محسوسات
~~دور است، چنان که بیان کرده شد، ظاهر است؛ و اما در قسم دیگر که از احساس نیز
~~حاصل میشود، لازم نیاید که بر احساس علی التعیین موقوف باشد؛ چه، ممکن است که
~~آن علوم از مقدمات بدیهی نیز حاصل شود؛ و بدین تقدیر احتیاج به حواس علی التعیین
~~اصلا لازم نیاید. و اگر فرض کنند که بعضی از علوم باشد که جزاز حواس مستفاد نشود و
~~به وجهی دیگر تحصیل آن ممکن نه، بر آن تقدیر که آن فرض مسلم دارند لازم آید که در

PageV02P136

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0137.png)

~~آن بعض فحسب1 به بدن محتاج باشند2، نه در اکتساب تمامت کمالات چنان که دعوی
~~کردهاند. و عجب که این سخن با غایت روشنی بر ایشان پوشیده شده است.
# آن که گفتهاند پس چگونه توان گفت که نبی در استکمال محتاج بدن نبوده3؟
# میگوییم پیش کسی که محالاندیش باشد و گوید که در اکتساب تمامت کمالات
~~محتاج بدن بوده است، نتوان. لکن آن باطل است؛ چنان که مقرر شد. اما پیش کسی که
~~گوید که در اکتساب بعضی از کمالات از بدن مستغنی بوده، این سخن مطلقا توان گفتن. و
~~پیش کسی که گوید که در اکتساب کمالات مطلقا از بدن مستغنی بوده، و اگرچه ms609
~~مسلم دارد که بعضی کمالات بدنی حاصل شده؛ چه، از حصول یا تحصیل چیزی احتیاج
~~بدان لازم نیاید، ضرورت باشد از گفتن؛ با آن که به استغنا از بدن در تمامت کمالات
~~قایلی نیست.
~~و از این بحث معلوم شد که از آنچه ایشان بیان کردهاند که بعضی علوم از حواس
~~حاصل میشود، این لازم نیاید که نتوان گفتن مطلقا که نفس در اکتساب کمال از بدن
~~مستغنی است. و ایشان پنداشتهاند که آن لازم میآید، و لفظ «پس» که مشعر است به
~~آن که آن را نتیجه نهادهاند دلالت بر آن میکند؛ و4 غلطی واضح است.
~~میگوئیم این سؤال [580] عمدهآ سؤالات ایشان است و باقی اسوله5 تا آخر بر
~~آن مبنی.
~~و این منبی6 از آن است که ایشان مقصود فهم نکردهاند. و حق با طرف ایشان است که
~~این معنی فهم نکنند، چه، عظیم دقیق است و ممکن نباشد تا درون خود را از عناد و
~~انکار پاک نگرداند و تجبر و تکبر و خودبینی یک سو ننهند و ترک غرور به اصطلاحاتی

PageV02P137

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0138.png)

~~که ایشان آن را علم نافع دانند - و نباشد و ایشان را مایه تقلید و حجاب گشته- نگیرند،
~~نوری که بدان این معانی ادراک کنند نیابند، و از مراتب و کمال عظمت خاتم النبیین و آن
~~که از دنیا و مافیها مستغنی بوده زیادت فهم نتوانند کرد.
~~و هر چند ایشان این ایراد را اعتراضی عظیم دانستهاند1 و اشکالی تصور کرده، اما نه
~~چنان است؛ چه، [غایت آن طلب دلیل است بر دعویای که این ضعیف کرده است، با آن
~~که دعوی را محرر نگردانیدهاند و مقصود این ضعیف فهم نکرده، بلکه تصوری کردهاند
~~و بر آن اعتراض کرده]2. و اولی آن بودی که اولا استفسار کردندی که از این دعوی مراد
~~چیست، و بعد از آن دلیل بر آن چه؟
# و این ضعیف دلیل این جا جهت آن ذکر نکرده که در رسایل ms610 که نبشته است به چند
~~عبارت گفته است. و نیز در ذکر ثنا و فضایل کاملان خاصه انبیا، سیما3 خاتم النبیین علیهم
~~افضل الصلوات والتحیات رسم نرفته که اقامت براهین کنند، بل که آن به حسن اعتقاد
~~حواله4 باشد.
# میگوییم نفوس انسانی را کمالات بر دو نوع حاصل میشود: بعضی مستفاد از
~~حواس؛ و بعضی ذاتی که بر وی بیواسطهآ حواس از عالم غیب فایض میشود.
# اما قسم اول در آن چه شک که هر شخصی سلیم الحس را از افراد انسان، بلکه
~~حیوانات دیگر را5 نیز، آن نوع کمال باشد؛ و انبیا و کاملان را آن نوع در غایت کمال باشد.
# و اما قسم دوم خاصهآ نوع انسان است؛ و آن به حسب کثرت استعداد و عنایت حق و
~~قلت آن متفاوت می شود غایتالتفاوت. اگر تامالاستعداد باشد و به حدس صایب موفق،
~~در آن معنی به غایت کمال باشد. و هر چند او را علوم ضروری بدیهی بیشتر، کسبی
~~کم تر؛ و بالضروره احتیاجش به کسب اندکتر و آن شخص کاملتر. و هرچند بدیهیات
~~کمتر، کسبی بیشتر، و احتیاج زیادتتر و آن شخص از کمال دورتر. و این معانی مقرر
~~است میان تمامت علما و حکمای متقدم و متأخر.

PageV02P138

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0139.png)

# و چون این قاعده روشن شد، میگوییم که خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام در
~~کمالاتی که به ختم نبوت تعلق داشته به بدن محتاج نبوده است؛ جهت آن که اگر او در آن
~~کمالات به بدن محتاج باشد، لازم آید که او خاتم النبیین نباشد، و این محال است. جهت
~~آن که ممکن است که در افراد انسان شخصی باشد به غایت عنایت ازلی مخصوص و در
~~تأیید الهی به اقصی الکمال رسیده و به حدسی که در اعلی مراتب باشد موفق گشته. و
~~این چنین نفسی قدسی شریف را به اکتساب کمالات به فکر احتیاج نباشد، و اگر احتیاج
~~باشد فکر او بر قسم بدیهی افتد ms611 چنان که دائما راست آید و در آن غلط و خطا متصور
~~نگردد و مجرد التفات او به مقاصد کلی کافی باشد. و لاشک چنین کاملی را در علوم
~~کلی، سیما که به ختم نبوت تعلق داشته باشد1، به اکتساب، خاصه به آلات2 بدنی و
~~حواس، احتیاج نباشد بلکه حواس را در آن امور مدخلی نه. و این معنی پیش عموم
~~خلایق مبرهن.
# و چون وجود چنین شخصی کامل ممکن است، باید که آن رسول علیه الصلوة
~~والسلام باشد؛ والا اکمل و افضل از او ممکن باشد، [پس او خاتم النبیین و متمم کمالات
~~نبوده باشد]3 بلکه آن شخص دیگر که به این4 مرتبه موصوف باشد او خاتم باشد نه
~~رسول علیه الصلوة والسلام و این محال است و دلایل عقلی و نقلی بر آن هر چه بیشتر
~~است، و در رسایلی که این ضعیف نبشته از سلطانیه و تفسیر سورت قل یا ایها الکافرون5 و کوثر
~~به چند وجه مشروح و مبسوط؛ بل که این به دلیل محتاج نه، خاصه که دعوی بر این وجه
~~بوده که خاتم النبیین در کمالاتی که به ختم نبوت تعلق داشته به بدن محتاج نباشد.
~~و از این مباحث لازم نیاید که او را به بدن و آلات و حواس کمال حاصل نبوده باشدیا
~~در هیچ کمالی به آن محتاج نبوده، تا ایشان آن اعتراض توانند کرد. و عجب آن که اکثراین
~~معانی در اوایل کتب معقولات مشروح و مبسوط، و ایشان اکثر اوقات به مطالعه و مباحثآه
~~آن مشغول [یوده] و بر ایشان محجوب مانده؛ تا غایتی که بر مثل این جرأت اقدام کردهاند

PageV02P139

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0140.png)

~~که گفته که نبی علیه الصلوة والسلام در اکتساب تمامت کمالات به بدن محتاج است و در
~~زمرهآ (ومن لم یجعل الله له نورا فما له من نور) آمده.
# و آنچه فرمودهاند که این سؤالی عظیم است و نه همانا این را جوابی باشد، گوییا مراد ms612
~~آن بوده که به نسبت با این ضعیف جوابی نباشد؛ جهت آن که به نسبت با نفس قدسی او2
~~آن سخن فرمودن موجه نباشد و به نسبت با مولانا اعظم هم نشاید؛ چه، با وفور فضایل
~~مولانا که حل مشکلات از جناب او مستفاد است امثال آن مشکل نتواند بود. پس به این
~~جانب حواله3 کردهاند؛ حاکم باشند.
# اما آنچه در این وقت از مواهب غیب روی نمود بر سبیل ایجاز در سلک عبارت
~~کشید، امید که مطابق حق باشد و پیش افاضل منصف و علمای معتقد پسندیده افتد. و
~~این همه از آثار معجزه و کمالات خاتم النبیین است؛ و این ضعیف تمامت این معانی را در
~~رسایلی که نبشته است، خاصه در مباحثی که به احوال نفس انسانی و کمالاتی که بدان
~~تعلق دارد، شرح و بسط تمام داده است. از آنجا مطالعه فرمایند.
# گفتند چون معنی آیت همین بوده باشد که مقصود از بعثت تو آن است که رحمت
~~عالمیان باشی فحسب، پس استنهاد را نشاید در آن که او در استکمال محتاج بدن نبوده5؛
~~مگر معنی دیگر تقریر کند که از آن لازم آید، و اگرچه دور مینماید؛ چه، این که او در
~~استکمال محتاج بدن باشد منافی آن نیست که چون کامل گردد رحمت عالمیان باشد.

PageV02P140

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0141.png)

# میگوییم آنچه گفتهاند «مگر معنی [دیگر]1 تقریر کند که از آن لازم آید» سخنی ناتمام
~~است. چه، استشهاد واجب نباشد که بر وجهی باشد که مطلوب از آن لازم آید. آن دلیل
~~باشد نه استشهاد. در استشهاد شرط آن است که مناسبةما2 به وجهی داشته باشد؛ و این
~~جا هست، چنان که بیان کنیم.
# و دیگر آنچه گفتهاند «و اگرچه دور مینماید؛ چه این که او در استکمال محتاج بدن
~~باشد منافی آن نیست که چون کامل شود رحمت عالمیان باشد؛» شک نیست که منافی
~~آن نیست، اما منافی حصر غرض از بعثت که آیت بر آن ms613 دلالت میکند باشد. به سبب آن
~~که چون او را جهت استکمال فرستاده باشند، بعد از آن رحمت عالمیان شود. جهت
~~رحمت عالمیان فحسب، که معنی آیت است، نفرستاده باشند. و از اینجا روشن شود که
~~این آیت جهت استشهاد مناسبت داشته است.
~~میگوییم در فصل سابق بیان کرده شد که خاتم النبیین علیهالصلوة والسلام در کمالاتی
~~که به ختم نبوت تعلق داشته به آلات بدنی محتاج نبوده است. و چون چنین باشد، جهت
~~استشهاد این آیت شاید، بلکه مناسب افتد؛ چه، جواز استشهاد را3 ادنی مناسبتی تمام
~~باشد، و در یک معنی آن مناسبت کافی؛ و در این استشهاد آن موجود است. چه، معنی
~~آیت آن است که تو را جهت هیچ کاری دیگر نفرستادهایم الا جهت رحمت عالمیان. پس

PageV02P141

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0142.png)

~~بعثت جهت استکمال او اولا به آلت بدنی و بعد از آن ارشاد خلایق و رحمت عالمیان
~~منافی این حصر باشد.
# و این را سبب آن است، والعلم عندالله1، که میان خاتم النبیین و دیگر انبیاء مرسل
~~علیهم الصلوة والسلام فرق ظاهر شود. چه، دیگران هم جهت معاملهآ خود که استکمال
~~است به واسطه بدن و هم جهت رسالت آمده باشند؛ و او علیه الصلوة والسلام
~~جهت رسالت و رحمت عالمیان فحسب، بی غرض معاملهآ خود که استکمال است به
~~آلات2 بدنی.
# هر کدام از ایشان نام خود بردند و گفتند که «کنت فلانا و آدم بین الماء والطین»؛ چه
~~اشارت است به آن که در علم ازلی چنین بودیم؛ و پیغمبر3 علیه السلام [581] و غیره در
~~این معنی مشترک. و این را هیچ دلالتی نیست بر آن که آدمی را در استکمال محتاج بدن
~~نیست. و اگر آن را دلالتی بر این معنی باشد، پس همه آدمیان چنین باشند، و فرق نماند
~~میان نبی و غیره.

PageV02P142

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0143.png)

# اما لفظی؛ و آن بر دو موضع است:
# یکی در آن که گفتهاند: «پس آدمی را در استکمال ms614 محتاج بدن نیست.» جهت آن که یا
~~لفظ «را» زیادت است، و یا به جای «محتاج» لفظ «احتیاج» میباید. و این بغایت واضح
~~است، و عذر ایشان1 آن که سهوالقلم باشد، اگرچه در نفس الامر مسموع است؛ اما به
~~نسبت با ایشان که [به] سهوالقلم ناسخان، که شاید که این معانی فهم نکنند و ندانند،
~~امثال این اعتراضات کردهاند و بر الفاظ ایشان اضعاف آن وارد باشد، مسموع نباشد.
# و دیگر آنچه گفتهاند «پس همه آدمیان چنین باشند،» لفظ «پس» زیادت است، و
~~خلاف آن أولی.
# و اما معنوی: میگوییم آنچه گفتهاند «و این را هیچ دلالتی نیست؛» بر تقدیر تسلیم، با
~~آن که حق نیست؛ چه، باشد که دلالتی نداشته باشد؛ آن را جهت دلیل نیاورده تا دلالتی
~~داشته باشد. آن را جهت استشهاد آورده و در آن مناسبتی تمام باشد.
# و آنچه گفتهاند «و اگر آن را دلالتی بر آن معنی باشد، پس همه آدمیان چنین باشنده
~~بغایت غلط است، اگر حمل بر معنی مقصود، چنان که در جواب میآید، کنند.
~~و آنچه گفتهاند «و فرق نماند میان نبی و غیره» غلطی است بعد از غلطی که اولا
~~کردهاند. چه، لازم نیاید که اگر آن معنی را بر و جهی نیز تصور کنند که مشترک باشد، فرق
~~نماند؛ غایة ما فیالباب2 از آن جهت فرق نماند. و از نفی فرقی معین لازم نیاید که فرق
~~نباشد؛ و مع هذا به حسب خبر «کان»، که نبیا باشد با غیره، فرق ظاهر و واضح باشد.
# جواب سؤال ایشان
~~میگوییم پیش از این بیان کرده شد که خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام در کمالاتی که
~~به ختم نبوت تعلق داشته است به بدن احتیاج نداشته؛ بلکه آن کمالات بی و اسطهآ ترتیب
~~مقدمات و آلات اکتساب از حواس و غیرها بر نفس قدسی او فایض شده، نه آن که مطلقا
~~در کمالات به بدن احتیاج نداشته است یا او را به ms615 واسطهآ بدن کمالی حاصل نشده.
~~و این ضعیف این حدیث را جهت استدلال نیاورده بل جهت استشهاد؛ و بغایت

PageV02P143

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0144.png)

~~مناسب، بلکه یحتمل که استدلال نیز بدان توان کرد. چه، آنچه فرموده که «کنت نبیا و آدم
~~بین الماء والطین»، و ایشان آن را حمل بر آن کردهاند که در علم ازلی چنین بودهام1، و بنا
~~بر آن تصور خطا و حمل بر آن هر یکی از ایشان جرأت کرده گفته2 که کنت فلانا و آدم بین
~~الماء و الطین، و در این قول خود را با رسول علیه الصلوة والسلام مشارک بل مساوی
~~نهاده؛ نشاید که بر آن معنی که ایشان تصور کردهاند محمول باشد، والا این حدیث را
~~دلالتی بر شرف خاتم النبیین نباشد، بلکه به گفتن آن حدیث احتیاج نیفتد و آن عبث
~~باشد، نعوذ بالله من ذلک. بلکه معنی آن است، والعلم عندالله3، که نفس قدسی مرا
~~کمالاتی که به ختم نبوت تعلق داشته در مبدأ فطرت بالفعل بوده. و بر این تقدیر ظاهر
~~است که در اکتساب آن محتاج نبوده باشد به هیچ آلتی از عقلی و بدنی.
# و پیش بعضی از سالکان راه حق و بزرگان دین آن است که نفس قدسی او در میان
~~نفوس، بیواسطهآ بدن، نبی نفوس بوده، بلکه خاتم کمالات نفوس انسان بوده؛ چنان که با
~~بدن خاتم کمالات اشخاص انسان بوده است.
# و مولانا اعظم زید قدره بعد از ارسال این ایرادات مکتوبی نبشته4 است و ذکر کرده
~~که بعد از فرستادن رساله اتفاق مطالعهآ سخنان شیخ ربانی، قطبالمحققین، محیی الحق
~~والدین، ابن الاعرابی5 طاب مثواه افتاد. در آنجا تصریح یافته است که او فرموده که نفس
~~قدسی خاتم النبیین پیش از تعلق به بدن نبی نفوس انسان بوده. و همچنان نبشته که به
~~وقت ایراد طلبهآ علم این سخن را نشنیده بودم وندانسته.
# و چون معنی حدیث این باشد، جهت استشهاد عظیم مناسب باشد؛ بلکه دلیلی باشد ms616

PageV02P144

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0145.png)

~~نقلی بر آن که نفس قدسی او در کمالاتی که به ختم نبوت تعلق داشته به بدن و حواس
~~محتاج نبوده، و آنچه گفتهاند که آن را هیچ دلالتی نیست غلط باشد، و هر چه بنابر آن
~~گفته فاسد و خطا و عجب آن که این معنی تا وقت مطالعهآ سخنان شیخ ربانی بر خدمت
~~مولانا اعظم پوشیده مانده است، و این معنی که پیش عارفان به احوال نفوس بغایت
~~ظاهر است بر خدمتش مخفی بوده.
~~گفتند خواه نوری فرموده و خواه روحی، او را دلالتی نیست بر آن که نبی علیه السلام
~~در استکمال احتیاج به بدن نداشته است. و چگونه روا باشد که در قرآن یا حدیث چیزی
~~بیاید که دلالت کند بر آن که آدمیای، خواه نبی و خواه ولی و خواه هر چه خواهی، در
~~استکمال محتاج بدن نیست، با آن که این معنی پیش همگنان معلوم البطلان است ببدیهه.
# آنچه مولانا معظم فرموده است
# این را نیز جواب میباید.
# و آنچه این ضعیف را در خاطر آمده
# از اعتراض بر سؤال و سخن ایشان و از جواب ایشان
# اول اعتراض بر سؤال وسخن ایشان
~~و آن بر دو وجه است: لفظی و معنوی.
~~اما لفظی: آن است که در این مقام که1 اشارت به این حدیث بوده، لفظ «و» را گفتن
~~چندان مناسب نیست؛ لفظ «آن» را باید گفت.

PageV02P145

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0146.png)

# دیگر آنچه گفتهاند که آدمی، خواه نبی و خواه ولی و خواه هر چه خواهی؛ لفظ
~~«هرچه» راست نیست؛ برای آن که هر کجا استعمال مثل این لفظ جهت آدمی میکنند
~~«هر که» میگویند، و هر کجا استعمال آن جهت سایر حیوانات و جمادات کنند «هر چه»
~~میگویند؛ به دلیل آن که اگر کسی سؤال از ماهیت آدمیای معین کند، گوید کیست؛ و اگر
~~ماهیت غیر آدمی سؤال میکند خواه حیوان و خواه جماد، میگوید چیست. پس به جای
~~لفظ «هر چه،» ms617 «هر که» میباید گفت. و هر چند امثال این ایرادات این ضعیف را، چون
~~نظر بر معنی است نه بر لفظ، موافق نمی آید؛ اما بر طریقهآ ایشان وارد است و از
~~مؤاخذات لفظی.
# اما معنوی: و آن نیز بر دو وجه است:
# یکی آن که گفتهاند که او را البته دلالتی نیست.
# اولا عدم دلالت آن به هیچ وجهی ممنوع است؛ چنان که در تحقیق جواب آن بیاید.
# و ثانیا آن که آن را این ضعیف دلیل نساخته است تا باید که آن را دلالتی باشد؛ جهت
~~استشهاد آورده، و در استشهاد دلالت بوجه ما1 احتیاج نیست بلکه مناسبت2 کافی باشد؛
~~و آن موجود است، چنان که محقق می شود در جواب. و بعضی از علما به امثال این
~~سخنان التفات نکردهاند و آن را از قسم بیوجه نهاده؛ چه، این ضعیف دعوی نکرده
~~است که دلالت دارد تا او منع کند.
# دوم؛ آن که گفتهاند چگونه روا باشد که در قرآن یا در حدیث چیزی بیاید، این سخن
~~مبنی بر آن غلط است که ایشان را افتاده و بدان سبب پنداشتهاند که آدمی در اکتساب
~~تمامت کمالات احتیاج به بدن داشته است.
# اگر مراد آن است که نشاید که کمالی باشد که در آن آدمی از بدن مستغنی باشد،
~~بغایت ناصواب گفتهاند، بلکه معلوم البطلان است بالبدیهه.
# و اگر مراد آن است که در بعضی از کمالات مطلقا به بدن محتاج است، مسلم است؛ و
~~کسی آن را منع نکرده و از قرآن و حدیث بدان دلیلی به استشهاد نیاورده.

PageV02P146

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0147.png)

# و اگر مراد آن است که در کمالاتی که به ختم نبوت تعلق دارد به بدن محتاج است، آن
~~باطل و ممنوع است. و محل نزاع آن بوده و بر تمامی آن1 دلایل دال، چنان که مقرر شد
# پس آنچه گفتهاند که معلوم البطلان است بالبدیهه تقریر اول است که مذهب ایشان
~~است. و تقریر دوم ms618 که بدان قایلی نیست به سبب آن که بالبدیهه معلوم است که در بعضی
~~کمالات مطلقا محتاج است به بدن و در بعضی مستغنی.
~~و از این جا روشن شد که در قرآن و حدیث چیزی که دلالت کند بر دعوی ای که این
~~ضعیف کرده به استشهاد آن را مناسب باشد شاید که نیاید2.
# دوم جواب سؤال ایشان
# میگوییم در فصول گذشته روشن گشت که خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام در
~~کمالاتی که به ختم نبوت تعلق دارد3 به بدن احتیاجی نداشته و از دنیا و مافیها مستغنی
~~بوده، بلکه [582] [حق تعالی] دنیا و مافیها به جهت دوستی او آفریده و4 «لولاک لما
~~خلقت الآفلاک» خطاب با او بوده و او را سبب کمالات و هدایت غیر او از مخلوقات
~~گردانیده؛ و آنچه فرموده که «اول ماخلق الله نوری» اشارت به این معنی فرموده.
# و5 چون نور و هدایت او مر غیر را در وجود مقدم آوردهاند بر تمامت مخلوقات،
~~دیگران «در اکتساب کمالات و هدایت به نور و ارشاد او محتاج بوده باشند نه آن که
~~او»6 در اکتساب کمالات محتاج بوده باشد به نور و ارشاد دیگری. و روح مقدس او
~~چون نور هدایت و سبب ارشاد دیگران باشد و در وجود مقدم، ظاهر باشد که در
~~اکتساب کمالات خاصه آنچه به ختم نبوت تعلق داشته باشد به آلات بدنی که در وجود
~~از او متأخر است، چنان که این حدیث بر آن دال است، محتاج نباشد. و از اینجا روشن
~~شد که این حدیث در این مقام استشهاد را مناسب است، بلکه دلالة ما7 نیز دارد.

PageV02P147

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0148.png)

# چون بدین وجه بوده او را [چه] احتیاج بدان که به کسب به و اسطهآ بدن کامل گردد.
# گفتند این و جوه که مدلول علیه آیات و احادیث است هیچ یک منافی آن نیست که او
~~به واسطهآ بدن کامل گردد.
# میگوییم بر این1 سخن دو اعتراض لفظی ms619 هست:
# یکی آن که مدلول علیها میباید گفت، چون آن ضمیر عاید است با وجوه؛ چه،
~~جمع است.
# و2 دوم آن که یک آیت و دو حدیث به استشهاد بیش نیاورده؛ لفظ آیات اصلا توجیه
~~ندارد، که اطلاق لفظ جمع بر یکی به اتفاق روا نباشد؛ و همچنین اطلاق لفظ احادیث بر
~~دو، مگرگویند که 3 اقل الجمع اثنان.
~~میگوییم از فصول سابقه معلوم و محقق شد که احتیاج رسول علیه الصلوة والسلام در
~~کمالاتی که به ختم نبوت تعلق داشته است به بدن4 منافی فحوی و مقصود هر یکی است از
~~این آیت و هر دو حدیث؛ و وجه آن بیان کرده آمده، با آن که به این احتیاج نداشته است؛
~~چه، ایراد آنها5 جهت استشهاد بوده است، نه جهت آن که هر یکی دلیلی باشد بر آن.

PageV02P148

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0149.png)

~~و این معنی وقتی محقق باشد که از آن هیچ مقصود دیگر نبود. و اگر گوییم که او را به
~~اکتساب فضایل و کمالات احتیاجی بود منافی آن آیت و احادیث باشد، و نشاید.
~~گفتند لانسلم چه آن1 آیات و احادیث هیچ یک منافی آن نیست که او در استکمال
~~محتاج بدن باشد.
~~از اعتراض بر سؤال و سخن ایشان بر همان موجب است که همین زمان گفته شد،
~~بلکه عین آن است. به تکرار احتیاج ندارد.
# پس معلوم و مقرر شد که او را اصلا و رأسا به هیچ کسبی از علوم و غیر آن احتیاج
~~نبوده2؛ و آیت (ما کان محمد آبا أحد من رجالکم ولکن رسول الله وخاتم النبیین)3 اشارت
~~به این معنی است که تقریر رفت.
# گفتند از آنچه تقریر رفت معلوم و مقرر نشد که او را اصلا به هیچ [کسبی]4 احتیاج
~~نبود5. سلمنا6 که معلوم و مقرر شد؛ باری این آیت را اصلا و رأسا بر آن دلالت نیست.

PageV02P149

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0150.png)

# آنچه در خاطر این ضعیف می آید در جواب سؤال ایشان
# میگوییم ms620 که چون در فصول گذشته ثابت شد که خاتم النبیین علیه افضل الصلوات و
~~اکمل التحیات در کمالاتی که به ختم نبوت تعلق داشته به بدن محتاج نبوده، بلکه آن
~~علوم1 نفس قدسی او را بی تجشم2 اکتساب و ترتیب مقدمات حاصل شده، هرآینه
~~معلوم و مقرر شده باشد که او را اصلا و رأسا به هیچ کسبی از علوم و غیر آن احتیاج
~~نبوده، یعنی از علومی که ختم نبوت بر آن3 موقوف تواند بود چنان که ذکر کرده شد.
# و آنچه گفتهاند «باری، این آیت را اصلا و رأسا بر آن دلالت نیست،» «خطا است؛ اما
~~اولا ایراد جهت استشهاد است، و اما ثانیا»4 لانسلم که دلالت نیست؛ بلکه دلالتی تمام
~~دارد. به سبب آن که آنچه فرموده ( ولکن رسول الله وخاتم النبتین) یعنی کان رسول الله و
~~خائم النبیین؛ و چون لفظ «کان» فعل ماضی است و دلالت میکند بر آن که او رسول و
~~خاتم نبوت بوده، معلوم شود5 که همیشه نفس قدسی او را کمالاتی که به ختم نبوت تعلق
~~داشته بالفعل حاصل بوده.
# و اگرگویند مراد آن است که در علم ازلی چنین بوده است، نه آن که پیش از بدن بر این
~~وجه بوده؛ گوییم تحقیق و بیان آن در معنی حدیث «کنت نبیا و آدم بین الماء والطین» کرده
~~شد، به تکرار محتاج نیست.
# و این ضعیف تفسیر این آیت بشرح و بسط تمام در تفسیر سورت الکوثر و رساله شعب نبئ
~~نبشته است؛ از آنجا مطالعه فرمایند تا دلالت و مناسبت [آن از آن جا]6 معلوم کنند.
# و از این مقدمه معلوم و محقق و واضح و روشن گشت که معنی آمی که در وصف
~~رسول علیه الصلوة والسلام آمده بر این وجه تقریر میباید کرد که یاد کرده آمد.

PageV02P150

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0151.png)

# گفتند کدام وجه؟ اگر این وجه میخواهند که او در استکمال به بدن محتاج نبود، این
~~خود تمام نشد؛ ms621 و اگر شد چه شد؟ اگر گویند آن شد که در استکمال محتاج بدن نشد،
~~نشاید که خطداند و الا در استکمال محتاج بوده باشد؛ ما در جواب گوییم اگر چنین باشد
~~پس باید که اعمال حج و افعال صلوة نکند والا در استکمال محتاج بدن بوده باشد. و
~~همچنین نشاید که به واسطه چشم1 اعتبار گیرد از مخلوقات و به واسطه گوش استماع
~~کند انذارات2 را والا در استکمال محتاج بدن بوده باشد.
# آنچه مولانا معظم فرموده
# و این را جوابی میباید.
# و آنچه این ضعیف را در خاطر می آید3
# از اعتراض بر سؤال و سخن ایشان و از جواب ایشان
# اول اعتراض بر سؤال و سخن ایشان
~~می گوییم آنچه گفتهاند «اگر گویند آن شد که چون در استکمال محتاج بدن نشد نشاید
~~که خطداند و الا در استکمال محتاج بدن بوده باشد»، [این تلازم که اگر خط داند در
~~استکمال محتاج بدن بوده باشد،]4 اگر از طرف این ضعیف میگویند، هرگز بدان راضی
~~نیست. چه، از آنچه کسی خط داند چه لازم آید که به آلات بدنی که خط بر آن موقوف
~~است محتاج باشد؟ و این وقتی لازم آمدی که به خط محتاج بودی تا بدان نیز احتیاج لازم
~~آمدی. و چند نوبت مقرر شد که از حصول چیزی احتیاج بدان لازم نیاید.
~~اگر گویند شک نیست که در تعلم خطو نبشتن به آلات بدنی محتاج باشد؛ گوییم اگر
~~مسلم داریم چه شود؟

PageV02P151

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0152.png)

# اگر گویند آن شود که آدمی در تعلم و نبشتن خط به بدن محتاج باشد،؛ گوییم مسلم،
~~لکن ما نگفتهایم که اصلا به بدن محتاج نیست، [بلکه گفتیم در استکمال نفس بدان
~~محتاج نیست]1.
# اگر گویند این نیز نوعی است از کمال؛ و چون گوییم در آن محتاج است، لازم آید که
~~در این استکمال محتاج بوده باشد؛ گوییم دعوی این ضعیف آن بوده است که
~~خاتم النبیین علیه الصلوة ms622 والسلام در کمالاتی که به ختم نبوت تعلق داشته است به بدن
~~محتاج نبوده نه آن که در هیچ کمالی محتاج نبوده تا این سخن توان گفتن. و این بغایت
~~ظاهر است. و عجب آن که بر ایشان پوشیده شده که چندین نوبت آن معنی را ذکر
~~کردند2. و آنچه گفتهاند «ما در جواب گوییم»، تا آخر سخن، خطا است مبنی بر آن غلط
~~که کردهاند و پنداشته که هر کسی که فعلی کند در استکمال بدان محتاج باشد، و به سبب
~~آن این نوع ایراد کرده؛ با آن که میان واجبات مثل حج و صلوة و میان مباحات مثل خط
~~فرق ظاهر است. چه، تکمیل امت بر واجبات موقوف است و بر مباحات نه. اگر خطترک
~~کند هیچ محظوری لازم نیاید و به نسبت با تکمیل امت خللی حادث نشود. و اگر واجبات
~~ترک کند به نسبت با تکمیل امت خلل لازم آید. چه، در اقامت او ارکان حج و اداء
~~واجبات صلوة را ارشاد و تکمیل امت بوده، و از اینجا فرموده که «خذوا مناسککم عنی و
~~صلوا کما زأیتمونی أصلی.
# پس اداء واجبات واجب بوده تکمیل و ارشاد امت را، نه استکمال نفس شریف
~~قدسی او را علیه من الصلوات افضلها و من التحیات اکملها.
# دوم جواب سؤال ایشان
# میگوییم [583] آن وجه آن است که خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام در استکمال به
~~کمالاتی که ختم نبوت بر آن موقوف باشد به بدن و آلات بدنی از حواس پنجگانه و
~~غیرها احتیاج نداشته است؛ و آن معنی تمام و روشن و مبرهن است.

PageV02P152

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0153.png)

# و چون شخصی در استکمال به آلت محتاج نباشد بلکه آن کمال [که]1 به نسبت با غیر
~~بر آن آلت موقوف بوده او را حاصل باشد و ساعة فساعة در مدارج آن کمال ترقی
~~میکند، اگر از آن اعراض نماید و به تحصیل آن آلت مشغول گردد شک نیست که تضییع
~~زمان ms623 کرده باشد و از کمالات دیگر که در آن ساعت که به تحصیل آن آلت مشغول بوده
~~است او را در آن ترقی ممکن بوده باشد، بازماند. پس عدم اشتغال به تحصیل آن آلت که
~~او از آن مستغنی است مستلزم کمالات دیگر باشد. و از این جهت عدم این2 آلت
~~بحقیقت کمال او3 باشد.
# و از این جا روشن گشت که ترک مهمات دنیا و اشتغال به چیزی که مهم نباشد از کمال
~~دور است، و بنا بر آن فرموده که «من حسن اسلام المرء ترکه ما لایعنیه»4، و «من اشتغل بما
~~لایعنیه فاته ما یعنیه»5 مثل مشهور است. و رسول علیه الصلوة والسلام در ترقی در مدارج
~~کمال که به او مخصوص بود، چون به امری دیگر مثل تحریک خاتمی6 -چنان که مشهور
~~است - التفات نمود به خطاب (أفحسنتم أنما خلقنا کم عبنا» 7 مخاطب گشت.
# و جواب آنچه بعضی تصور کردهاند که با وجود آن کمالات که داشته اگر خط نیز
~~دانستی از این که بود افضل بودی، چنان که در اول رساله ذکر آن رفته است، از این
~~سخنان معلوم گشت.
# و این معنی در تمامت صنایع و حرف از خسیسه و شریفه، مثل کناسی و حدادی و
~~زرگری و خیاطی، میتوان گفت. و در آن شک نیست که اشتغال به آن صنایع و تعلم آن
~~موجب ازدیاد کمال او و مقتضی افضلیت او نبودی؛ بل عدم اشتغال به آن به نسبت
~~با کمالات او کمالی دیگر است. مثلا اگر پادشاهان به اعمالی که مناسب ادنی بندگان
~~ایشان باشد، مثل حدادی مثلا، مشغول گردند و به خود مباشر شوند، از کمال و کفایت
~~ایشان نشمرند؛ بلکه عدم التفات به آن کمال والتفات به آن نقصان شمرند، و این معنی
~~روشن است.

PageV02P153

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0154.png)

# و در این باب در رساله شعب نبی علیهالصلوة والسلام تقریرات مؤکدتر کرد که البته
~~خاتم النبیین را علیه الصلوة والسلام چند احوال ms624 باید که به غیر آن باشد که از آن دیگر
~~انبیای مرسل بوده؛ چه، اگر همه صفات او همان باشد که از آن دیگران، اکملیت و
~~خاتمیت او [را]1 به چه چیز امتیاز بوده باشد؟ لاجرم چند صفات دیگر زیادت از دیگر
~~انبیاء مرسل باشد. و از آن صفات زیادت یکی این است که گفته شد. و هذا آخر الکلام، و
~~الحمد لله علی الاتمام والصلوة علی نبینا محمد افضل الانبیاء واکملهم؛ والسلام.
# سؤال طالب علمان
# گفتند اگر مراد این است که او در استکمال محتاج بدن نبود، آن تمام نشد؛ چنان که
~~دانستی. و اگر غیر آن است بیان فرماید کرد تا اگر بر آن جا نیز چیزی وارد شود ایراد کرده
~~آید تا مخدوم عز نصره جواب همه بنویسد و رساله منقح شود.
# و آنچه این ضعیف را در خاطر می آید از جواب ایشان
# میگوییم در فصول گذشته مراد معلوم شد و بر آن اقامت دلیل کرد، چنان که شرح آن
~~بکرات رفت. و آنچه گفتند که «آن تمام نشد چنان که دانستی» از صواب دور؛ چه، شبهتی
~~نماند که آن تمام شد چنان که ان شاءالله که بدانند، و تا غایت بر دعوی و بر دلیل آن اطلاع
~~نیافته بودند. و در ضمن آن فواید بسیار از دقایق و اسرار اطلاع افتاد و جواب تمام اسولهآ
~~ایشان به توفیق ایزدی گفته شد.
# و آن همه اثر پرتو معجز خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام است که ایشان را و ما
~~را میفرماید گفتن و نبشتن تا کمال عظمت [او] روز به روز زیادت میشود و به
~~وضوح میپیوندد.
# و آنچه گفته «تا رساله منقح شود»، رساله منقح بود، و تنقیح آن بر جوابهای این
~~اسؤله موقوف نه؛ چه، بیشتر ناوارد بوده، چنان که معلوم شد و رساله به تغییری و
~~تنقیحی محتاج نگشت.

PageV02P154

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0155.png)

# این است آنچه در اجوبهآ آن افاضل خاطر بدان مسامحت کرد با ms625 کثرت شواغل و
~~ازدحام خلایق و ارباب حاجات. مأمول از علمای دین و افاضل جهان ادام الله میامن
~~ایامهم الشریفه آن است که در مجموع این رساله، از متن و اسولهآ ایشان و جوابی که این
~~ضعیف را دست داده، تأملی شافی و فکری وافی فرمایند و به نظر انصاف در آن نگرند و
~~از میل به جانبی1 از رضا و عنایت و حسد و اذیت دور باشند. چه، مقرر است که!
# [شعر:]
# و عین الرضا عن کل عیب کلیلةولکن عین السخط تبدی المساویا
~~بعد از آن اگر پسندیدهآ رأی مبارک ایشان باشد به قبول و ارتضا مقرون گردانند و اگربر
~~خللی اطلاع یابند انعام اصلاح دریغ ندارند.
# و بر رأی حکما و افاضل پوشیده نباشد که به موجب فرموده خاتم النبیین علیه
~~افضل الصلوات و اکمل التحیات که «المؤمن یطلب المعاذیر و المنافق یطلب العثرات»2 طریقةآ
~~منصفان و علمای محقق آن بوده که هر سخنی را که استماع کرده یا در مطالعه آورده در
~~آن تأمل وافی فرمودهاند و به تخطئه و ایراد مبادرت ننموده بلکه از راه انصاف (نظر)3
~~کرده، اگر بر محلی4 چیزی وارد بوده آن را عذری خواسته و محملی صحیح نهاده تا در
~~زمرهآ آنها که حق تعالی میفرماید که (الذین یستمعون القول فیتبعون أحسنه)5 آمده اند؛ نه
~~آن که در محلی6 نیز که مطابق حق باشد و بر آن غباری از ایراد ننشسته7، بنابر سوءالفهم
~~یا محاسده و معانده آن را محملی غیر صحیح نهند تا بر آن ایرادی توانند کرد و در سلک
~~الذین (یحرفون الکلم عن مواضعه)8 آیند؛ و آن طریقهآ مجادلان9 متعنت10 تواند بود، نه
~~طریقهآ محققان منصف. و چون این طایفه بر این وجه رفتهاند و بر11 طریقهآ نامحمود اقدام

PageV02P155

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0156.png)

~~نموده، میخواستم که بی رعایت جانب ایشان جوابی که مناسب ایرادات و طریقهآ ایشان
~~باشد بگویم بر وجهی که همگنان را فساد آن طریقه روشن شود؛ اما چون ms626 به خط اشرف
~~مولانا معظم زید قدره که مقتدا و استاد افاضل است بود دهشت1 مانع میشد.
~~محافظت رعایت کرده و طریقهآ مجادلان و متعنتان ترک کرده بر این اجوبه که مناسب بود
~~اقتصار کرد.
# و اگر در بعضی از مواضع بر سخنان ایشان ایرادی لفظی بوده یا سخنی مجادلانه که نه
~~طریقهآ این ضعیف است گفته، آن2 به حکم آن بوده که الجرب یعدی و الکلام یجر
~~الکلام3. نعوذ بالله من ذلک.
# و چون این ضعیف این همه فواید را از آثار پرتو معجزهآ خاتم النبیین علیه من الصلوات
~~افضلها و من التحیات اکملها می داند که ایشان را و ما را میفرماید گفتن و نبشتن تا کمال و
~~عظمت او روز به روز در و ضوح زیادت میگردد، لاجرم نام این رساله آثار معجز نبوی نهاده
~~آمد. اللهم وفقنا4 سبیل الرشاد و طریق السداد
# و چون سخن این جا رسید ختم کرده شد. و الحمد لله رب العالمین والصلوة علی خیر
~~خلقه محمد و آله الطیبین الطاهرین آجمعین.

PageV02P156

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0158.png)

~~الحمد لله رب العالمین و الصلوة والسلام علی سید المرسلین محمد و آله الطیبین اجمعین.
# اما بعد چون محرر این رساله و مقرر این مقاله، محتاجترین کسی به رحمت خدای
~~تعالی، فضل الله بن ابی الخیر بن عالی المشتهر بالرشید الطبیب ختم الله له بالحسنی به
~~برکت حسن عقیدت در کمالات خاتم النبیین علیه من الصلوات افضلها و من التحیات
~~اکملها و تحقیق آن نسیمی از لطایف (ألم نشرخ لک صدرک)2 بر جویبار خاطر خویش از
~~مهب3 فیض فضل باری تعالی وزان یافت، خواست تا در باب کیفیت فیض و فیاض
~~تقریری کند؛ این کلمات در قلم آورد، و آن را رسالهآ فیض و بسیط نام نهاد.
# میگوییم که فیاض بیفیض و فیض بیفیاض نتواند بود، و تصور این هر دو بی

PageV02P158

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0159.png)

~~یکدیگر محال باشد. و فیض مناسب فیاض تواند بود؛ چه، مبرهن و مشاهد است ms627 که
~~صفت و معلول تابع موصوف و علت خود باشد، و صفت و معلول و صادر1 و اثرو
~~مسبب و موجد و مصنوع و مبدع و مخترع و مجعول و حادث و مکون و مخلوق، بدین
~~عبارات مختلفه، تمامت فیض است؛ هر یک به نامی موسوم و مسمی گشته؛
# مصراع2:
# ز آن که گرصد نام باشدیک حقیقت را رواست3
# و هر صفتی از صفات باری تعالی مبدأ فیضی باشد که وجود هیچ یک از آن منافی
~~دیگر نباشد، لکن هیچ دو از آن صفات با یکدیگر ماننده نباشد؛ مثلا مانند صفات
~~حیات4 و قیام بالذات و علم و قدرت و رحمت و کرم و سمع و بصر و دیگر صفات. و
~~همچنان که هیچ یک به همدیگر نمانند، آن [صفات]5 بالضروره به همدیگر نماند. و
~~چندان که از این صفات و دیگر صفات باری تعالی در کسی یا در چیزی مجموعتر و
~~زیادتتر و بقوتتر باشد، آن کس و آن چیز به صفات باری تعالی و تقدس موصوفترو
~~شریف تر و کامل تر تواند بود.
# و چون مبرهن است که فیاض بیفیض نتواند بود، لازم آید که همواره فیض از فیاض
~~فایض باشد. و هر چند گفته شد و مبرهن گشت که فیض هر فیاضی مناسب او باشد نه
~~مناسب غیر، و معهذا آن افاضت که6 بر سبیل دوام از هر فیاضی چنان که گفته شد که به
~~حسب مناسبت فایض است، هیچ دو از آن به همدیگر ماننده نباشد؛ چه، اگر به همه
~~وجوه به هم ماننده باشند هر دو یکی باشد.
~~مثلا آنچه حی است، هر چند از روی حییت همه حی باشند، لکن قابل اشد و اضعف
~~و اختلاف احوال تواند بود. و حیات هر چیزی بر وجهی دیگر است، مانند حییت اشیای
~~علوی و سفلی که آن عظیم بسیار و مختلفالاحوال است و مراتب آن تفاوت بسیار دارد

PageV02P159

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0160.png)

~~و ضبط آن میسر نگردد. چه، ms628 از مرتبهآ ملک و انسان تا مراتب حیوانات غیرناطق، تا به
~~مرتبهآ کرمی رسد که قوت حیات او همان قدر باشد که به واسطهآ حرکت بدانند که حیات
~~دارد، و تا به مرتبهآ حیات بعضی اصداف1 که حرکت آن یا نباشد یا درنتوان یافت، تا به
~~مرتبهآ حیات جمادات که وجود آن و بقا و اجتماع بسایط آن عین حیات آن چیز تواند
~~بود،2 تمامت مراتب حیات است.
# و بدین اصطلاح و تقسیم حیات که کرده3 شد، کس را بر این معنی و اصطلاح
~~اعتراضی نرسد که گوید جمادات را حیات نیست؛ چه، گفتهاند که لامشاحة فی الألفاظ
~~والاصطلاحات.
# و آنچه حق تعالی فرموده که (وإن من شء إلا یسبح بحمده ولکن لا تفقهون
~~تسبیحهم» و تفسیر این آیت از روی حقیقت آن است که پیش از ذکر آیت تقریر رفت. و
~~از این جهت نیز آنچه حییت ایشان مناسب همدیگر باشد، مثلا مانند حییت انسان که
~~فی نفس الامر با هم مانندهاند، لکن به حسب صنف و حسب شخص انسان5 نیز به همه
~~وجوه ماننده نتوانند بود، مشاهد و مبرهن است.
# و به واسطهآ افاضت فیض در فیاض نقصانی پدید نیاید. مثال آن چنان که به واسطهآ
~~افاضت نور در آفتاب نقصانی بادید نمیآید، و اگر صدهزاران چراغ از چراغی برافروزند
~~بدان واسطه نقصانی در چراغ اول بادید نیاید، و اگر استادی زرگر همواره زرگری کند و
~~آلات زرگری سازد در علم زرگری و استادی او هیچ نقصانی بادید نیاید.
# و فیض مادام که فایض نگردد وجود او در خارج نتواند بود و نام فیض بر آن اطلاق
~~نتوان کرد، الا فیضی باشد بالقوه در فیاض. چه، فرزند نزاده را کس6 نام ننهد و نشان
~~نگوید مگرنام و نشانی باشد متصور چیزی ذهنی را که در خارج وجود نداشته باشد. و
~~مثال و بیان آن معانی به چند وجه روشن، چنان که واقع و مشاهد و مبرهن است، بگوییم ms629
~~تا تمامت در خاطر بنشیند7 و واضح و مقرر و معلوم و مفهوم8 گردد.

PageV02P160

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0161.png)

# میگوییم که هر فیض مناسب فیاض خود باشد، و به همه وجوه دو فیض به همدیگر
~~ماننده نباشند. لکن بعضی آن باشد که در بسیاری احوال و معانی با دیگر فیض ما
~~مشارکت داشته باشد، مانند حیوان ناطق و غیر ناطق که در قوت و نور باصره با
~~همدیگر مشارکت دارند؛ و بعضی آن باشد که همه حیوانات با هم مشارکت نداشته
~~باشند و آن مخصوص باشد به انسان، مانند علم کتابت و صناعات که به دیگر حیوانات
~~بل به سایر مخلوقات تعلق ندارد و در نوع انسان بالقوه موجود است و متوقع که از او
~~فایض و صادر گردد.
# و فیض که از انسان فایض و صادر میگردد بر چند وجه است:
# یک وجه آن که هر چند بالقوه آن فیض در او باشد، مانند علم کتابت و دیگر صناعات،
~~لکن ظهور آن موقوف باشد بدانچه بیاموزد و در آن ماهر گردد؛ بعد از آن فایض و صادر
~~تواند شد.
~~وجه دیگر آنچه صنعتی که آموخته باشد صادر گشتن و فایض شدن آن مطلقا به
~~اختیار او تعلق داشته باشد؛ اگر خواهد که از او فایض و صادر شود در عمل آورد، و اگر
~~نخواهد که از او فایض و صادر شود در عمل نیارد.
# وجه دیگر آن که همواره، بی اختیار او، آن فیض لایزال از او فایض و صادر شود؛ و آن
~~بر دو قسم باشد:
~~قسمی آنچه شخص را در آن تصرف باشد مانند حواس خمسه ظاهر، یعنی چشم و
~~گوش مثلا که مادام که باز باشد و مانعی خارجی نبوده البته بیند و شنود، و اگر شخصی
~~خواهد که نبیند چشم بر هم نهد و اگر نخواهد که شنود گوش بگیرد.
# قسم دوم آنچه بی تصرف شخص از او فایض و صادر گردد؛ مانند قوای سبعه باطن
~~[و]1 مانند ms630 هیبت و عزت هر یک از انسان در نظر یکدیگر و هیبت مطلق جمیع ایشان در
~~نظر دیگر حیوانات.

PageV02P161

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0162.png)

~~و این معانی و اقسام که برشمردیم واقع و مشاهد و مبرهن است. و بحث و اشکالی
~~که میان بعضی حکما و متکلمان هست در باب آنچه میگویند که حق تعالی موجب
~~بالذات است یا فاعل مختار، و در آن باب با یکدیگر بحث و قال و قیل بسیار دارند و بر
~~قول یکدیگر متفق نگشته و در مقام تردد مانده، و آن مسئله مشکل است و بیان آن
~~محتاج است بدین اقسام که در این موضع ذکر کردهاند و تقریر و تقسیم آن. و بحث
~~مذکور در رساله کنز المعانی که در کتاب لطایف از مصنفات این ضعیف مدرج گشته بشرح
~~گفته شده و واضح و مبین و مبرهن گشته؛ چون از آنجا مطالعه کنند معلوم گردد. حالیا
~~اقسام آن در این موضع گفته شد؛ چون آن رساله [586] در مطالعه آرند فایده معنی دوم
~~که در تقسیم هست معلوم کنند.
# و افاضت فیض که گفتیم که بالقوه در فیاض است و در خارج و جود ندارد، و به نزد
~~عضی متعلمان عظیم مشکل نماید که چیزی موجود ناموجود باشد، و گویند که چگونه
~~تصور توان کرد، خصوصا چون این همه مخلوقات بدین عظیمی که مشاهد است از
~~سفلیات مانند جبال و بحار و زمین و هر چه در او است و از علویات مانند افلاک و هر چه
~~در او است، و آنچه غیر مشاهد و غیر مرئی نیز است و آن به عقل درتوان یافت، از آن
~~بادید آمده و می آید.
# و چون به حکم آیت (یؤم تبدل الأزض غیر الأزض والسموات وبرزوا لله الواحد
~~القهار)1 عالم متبدل گردد، آن2 چیزهای دیگر بادید آید. و بیان آن معنی به طریق معقول
~~و منقول در رساله تفسیر (قل لو کان البخر مدادا)3 که در همین کتاب لطایف ms631 از مصنفات این
~~ضعیف مدرج است مبسوط و واضح و روشن گفته؛ چون خواهند که معلوم کنند هم از
~~این کتاب مطالعه باید کرد. در این موضع همین مقدار گفته شد.

PageV02P162

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0163.png)

# چون این معانی بر بعضی مردم غریب نماید واجب آن باشد که شرح فیض بالقوه که
~~در فیاض است و افاضت آن که بر چه وجه تواند بود به برهان عقلی، چنان که واقع و
~~مشاهد است، تقریر کنیم تا کیفیت وقوع آن به نزد عقلا واضح و روشن گردد.
# می گوییم که انواع صناعات که انسان مستعد است که آن را بیاموزد مالاکلام علم و
~~قوت هر یک صنعت از آن صنایع در [آن]1 شخص که آموخته موجود باشد. و در آلات و
~~جوارح هر یک از ایشان نشانی مخصوص بدان صنعت نباشد که آن صنایع را بدان
~~بشناسند یا بدان از یکدیگر ممتاز گردند؛ و مادام که آن صنعت در عمل نیارد هیچ چیزاز
~~آن موجود نباشد الا آن که صنعتی بالقوه که در هر یک باشد. چنان که اسم زرگری و
~~آهنگری و نجاری و غیره، که اسمی باشد که بدان اسم چیزی ذهنی تصور کنند که فایض
~~گشتن و صادر شدن آن چیز از هر یک از ایشان متوقع باشد نه از غیر؛ و چون فایض گردد
~~مالاکلام مناسب آن فیض ذهنی بالقوه تواند بود.
# مثلا چنانچه از زرگر آنچه فایض و صادر گردد آلات زرینه باشد نه آهنینه یا چوبینه و
~~علی هذا. چه مثلی مشهور است2
~~و2 کل إناء یترشح [یما] فیه5
~~و6 زرگر چندان که آلات زرینه متنوع سازد، هیچ از علم زرگری او با کم نیاید، و در
~~اکثر وجوه با هم ماننده باشند و از آلات زرگری خارج نیفتد، لکن متنوع تواند بود. و آن
~~نیز که یک نوع تواند بود معنی جنس و فصل و شخص در آن باشد. و اگر صدهزاران آلت
~~از هر یک از ms632 آن بادید آید هیچ دو7 از آن در همه و جوه به همدیگر ماننده نباشد. و علم و
~~قوت زرگری که در زرگر است فیضی است ذهنی بالقوه که نه رنگ دارد و نه شکل و نه

PageV02P163

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0164.png)

~~تجزیه را در آن مدخل تواند بود. و چون آن فیض ذهنی بالقوه فایض گردد و در خارج
~~موجود شود، صدهزاران آلات و اشکال گوناگون از آن متوقع و ممکن باشد، چنان که
~~شرح داده شد.
# و وجود و حصول تمامت اشیاء ممکن الوجود بدین وجه و ترتیب است که ذکر رفت.
~~و هر فیضی1 ذهنی بالقوه که در فیاض هست و بدان مخصوص2، اقسام آن چنان که
~~مبرهن و مشاهد است به موجبی که در سابق در مثال و احوال انسان3 برشمردیم؛ و در
~~آن اقسام حقایق و دقایق معانی و اسرار بسیار هست که این موضع احتمال شرح
~~آن ندارد.
# و چون روشن و مبین گشت که فیض مادام که فایض نگشته رنگ و شکل ندارد، این
~~ضعیف آن را بسیط میخواند؛ به سبب آن که حکما برهان قائم کردهاند بر آن که بسیط
~~حقیقی قابل تجزیه نیست ولون و شکل ندارد. و چون فیض ذهنی بالقوه که ما آن را
~~بسیط گفتیم، جهت آن که اقرب است به فیاض، بلکه با او است و در اوست و لازمهآ او و
~~بی او تصور وجود او محال، و به موجبی که در مقدمه به براهین و ادله ثابت گردانیده شد
~~از لون و شکل مبرا و معرا و قابل تجزیه و ترکیب نه و مادام که فایض نگردد ترکیب و
~~ایتلاف از او نتواند بود؛ چه، عین اسم و معنی بساطت آن است که دلالت کند بر آنچه غیر
~~مرکب باشد، و همچنین بر آن موجب که در مقدمه به براهین ثابت گشته، وجود او در
~~خارج وقتی متصور باشد که از فیاض فایض گردد و در حال به ms633 طریق کن فیکون بلاتقدیم
~~و تأخیر معأمعا صورت ترکب و ایتلاف پذیرد. چه، تصور وجود هر یک از فیوض در
~~خارج بی ترکب و ایتلاف با یکدیگر، چنانچه به براهین ثابت گشته، محال باشد.
# و چون تقریر بر آن جملت است4، پس چگونه شاید که بعضی مردم را ترددی باشد تا

PageV02P164

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0165.png)

~~احتیاج داشته باشد به بحشی و بیانی دیگر که آن بدشخواری1 به فهم هر کس2 رسد تا از
~~ایشان3 بعضی مسلم ندارند، در باب آنچه گویند که نشاید که در ذات باری تعالی ترکیب
~~بادید4 آید. چه، در وقتی که در فیض که آن را بسیط گفتیم، به سبب لزوم او به فیاض،
~~نمی شاید که ترکیب در او تصور کنند، چگونه شاید که در فیاض که مستلزم فیض است و
~~مبدأ تمامت فیوض که آن بسایطاند ترکیب و ایتلاف تصور کنند یا احتیاج به بیانی و
~~برهانی دیگر جهت اثبات ایشان5 داشته باشند6.
~~و نیز از فحوای این بحث و بیان و براهین و ادله که گفته شد معلوم و محقق گشت که از
~~صفات باری تعالی آن حظ و نصیب که فیوض ذهنی بالقوه را که بسایطاند هست، هیچ
~~مخلوقی را نیست. و او را این کرامت و شرف جهت آن است که اقرب است به مبدا،
~~از آن روی که گفتیم که لازمهآ فیاض است و برهان قائم بر آن که اقرب اشرف و اکمل و
~~اعظم باشد.
~~و چون به موجبی که تقریر رفته و ثابت گشته که هیچ چیز از فیض فیاض اول پیش از
~~افاضت نزدیکتر به مبدا متصور نیست، لاجرم باید که حظی و نصیبی که او را کرامت
~~شده باشد هیچ مخلوقی را نباشد، چنانچه واقع است و شرح داده آمده. و هر چند وجود
~~مخلوقات بی افاضت فیض ممکن نیست و عین مخلوقات عین افاضت است، لکن از آن
~~روی که بالقوه امکان وجود داشته باشد از راه ms634 مجاز به طریق لطیفه توان گفت که همواره
~~بیزفان ذرهوار با فیض گویند،
# خورشید تویی و ذره ماییم   بی روی تو روی کی نماییم
# تاکی ز نقاب چهره یک ره   از کوه برآی تا برآییم7

PageV02P165

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0166.png)

~~ذرهای بودیم زیر سایهای پنهان شده   آفتاب حق چو بر ما تافت پیدا آمدیم
~~و بیتی که حکیم انوری بر شیوهآ شعرا به طریق مبالغه، به حکم آحسن الشعر اکذبه
~~جهت شخصی گفته که بحقیقت در حق هیچ مخلوقی گفتن آن بموقع نباشد، و همانا
~~اتفاق نیفتاده که بعد از وی هیچ کس به استشهاد معنی مناسب آن آورده باشد، این
~~ضعیف را در حالت این بحث با خاطر آمد که این بیت عظیم مناسب حال فیض است و
~~بغایت لایق صفت آن. و بیت این است که:
# ای کاینات را به وجود تو افتخار   ای بیش از آفرینش و کم زآفریدگار
# و چون فیض از فیاض فایض گردد، در حال که به طریق افاضت سفر کرده روی به
~~غربت نهاده، معأمعا صفات مذکور که موجب اشرفیت او بوده از او مرتفع شود و زایل
~~گردد و محتاج زوج و همتا گشته ایتلاف پذیرد و به ألم تجزیه و زحمت مجاور و مشارک
~~مبتلاگردد. و این همه احوال و اهانت و زحمت، به طریق کن فیکون معامعا، بی تقدیم و
~~تأخیر1، به سبب جدا شدن و فایض گشتن از فیاض و به تجارت به غریبستان این جهان
~~آمدن، به امید2 ربحی3 که ممکن که سرمایه نیز در سر کند، بر او حادث میگردد. و
~~همواره به سبب غربت و مصاحبت با رفقا و شرکای ناجنس در آن زحمت و اهانت باشد
~~تا وقتی که از صحبت آن رفقا و شرکای ناجنس خلاص یابد. اگر در آن سفر صرفهآ
~~تجارت نگاه نداشته4 باشد و زندگانی بسامان نکرده، بعد از آن که مایه درباخته باشد5
~~چندان توشه نداشته باشد که بدان با مقر اصلی تواند ms635 رفت و مفلس و بدبخت و خجل و
~~شرمسار در غرقاب حوادث گرفتار شده راه از پیش و پس نبرد و در سلک طایفهای که

PageV02P166

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0167.png)

~~این آیت در شان ایشان وارد است که (أولیک الذین اشتروا الضالة بالهدی فما ربحت
~~تجارتهم وما کانوا مهتدین)1 منخرط2 گردد.
# و اگر تجارتی نیکو کرده باشد و مکسبی به دست آورده، چون بازپس رود آنجا مقبل
~~و روی سپید باشد و عزت و حرمت به اضعاف آن یابد که پیش از آن داشته باشد؛ و به
~~واسطهآ مکسب و ربحی که حاصل کرده باشد احوال او قویتر و ممکنتر شود، و بدان
~~قوت و مکنت به نفس خویش مستقل تواند بود. و بعد از آن که به صفات پیشینه [587]
~~مخصوص شده، به واسطه وقوف او بر تجارت و مهارت او در اکتساب ربح3 و مکسب
~~روز به روز در مراتب کمالات ترقی کند و عروجی نماید، تا مرتبهآ آن طایفه یابد که این
~~آیت در شأن ایشان منزل شده که (إن الأبرار لفی نعیم علی الأرائک ینظرون تغرف فی
~~وجوههم نضرة النعیم )2.
# و آن فیض در حالتی که از فیاض فایض شده باشد و سفر کرده و به غریبستان این
~~جهان آمده، نه او خود را شناسد و نه کس او را. و او قدر خود و کس قدر او نداند؛ و
~~فحوای «من عرف نفسه فقد عرف ربه» اشارت بدین معنی است. و فیاض از سر مهر و
~~شفقت از پی او گوید؛
~~جانا به غریبستان چندین بنماند کس بازآی که در غربت قدر تو نداند کس
~~و آیت (یا أیتها النفس العطمنة ازجعی إلی ربک راضیة مزضیة»5 مصدق این است.
~~و چون این معانی دقیق و حالات که به احوال فیض تعلق داشته خواستیم تا واضح
~~گردانیم به موجب مذکور، این تقریر کرده شد و معنی مقصود از آن مبین گشت.
~~آمدیم با سر سخن و بحثی چند دیگر که ms636 هم به فیض و6 بسیط تعلق دارد.

PageV02P167

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0168.png)

# میگوییم که هیچ ممکن الوجودی نیست که نه به طریق فیض فایض گردد، و مادام که
~~فیض ذهنی بالقوه موجود باشد در هر فیضی علی حده نوع و صنف و شخص چیزی که
~~نتیجهآ آن فیض خواهد بود بالقوه موجود و متصور باشد. مادام که آن فیض ذهنی فایض و
~~صادر نگشته باشد، تمامت بسیط باشند به موجبی که شرح داده شد. و این معنی از این
~~جهت است که برهان قائم شده که بسیط در خارج وجود ندارد، و در حال که از فیاض آن
~~فیض ذهنی بالقوه فایض میگردد، به حسب مناسبت، مرکب و مؤتلف میشود. از روی
~~اصطلاح، اتصال اجسام را ترکیب میگویند و اتصال ارواح را ایتلاف.
# و به حسب مناسبت هر چیزی قابل چیزی میتواند بود، چنانچه در متال زرگری
~~گفتیم. چه، هر چند علم و قوت زرگری در زرگر بالقوه هست؛ لکن چون خواهند که در
~~عمل آورند، تا آلت زرگری حاصل نشود1 و آن آلت زرگری و زر و نقره که قابل آن عمل
~~باشد2، به مجرد علم و قوت زرگری [در عمل آوردن چیزی] صورت نبندد3، و حصول
~~آن محال باشد. و همچنین [حصول آلات و اوانی4 به مجرد زر و نقره، بی علم وقوت
~~زرگری، نتواند بود؛ و وجود آن [دو] بی یکدیگر محال؛ و حصول آن آلات و اوانی]5 به
~~واسطه علم و عمل زرگری و آن قابل، یعنی زر و نقره، تواند بود.
# و مثال این معنی روشن تر تقریر کنیم تا واضح گردد. و آن چنان است که هر اتصالی که
~~میان دو چیز باشد، از سه قسم بیرون نباشد: یا یکی در آن متحرک باشد و یکی ساکن؛ یا
~~هر دو متحرک چنان که حرکت هر دو جهت متقابل باشد؛ یا یکی را حرکت قویتر و
~~بیشتر و یکی را ضعیفتر و کمتر تا به همدیگر رسند. و ms637 آنچه هر دو ساکن باشند و به
~~هم رسند، محال باشد الا بدان سه قسم که ذکر رفت.

PageV02P168

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0169.png)

# و به هرکدام قسم از آن اقسام سهگانه که به هم رسند، حالت وصول هر دو معأمعا
~~متصور باشد بی تقدیم و تأخیر. و همچنین تمامت افاضت که از فیاض فایض میگردد.
~~بلاتقدیم و تأخیر، به حسب مناسبت و قابلیت به همدیگر اتصال کنند معآمعا. و مناسبت
~~و قابلیت آن ارادت است که حق تعالی از شبه صفات خود به مخلوقات ارزانی داشته و
~~همه را بدان موصوف گردانیده، تا همه داغ عبودیت داشته باشند و مظهر صفات او گشته
~~تعالی و تقدس و هیچ خالقی دیگر متصور نباشد و همه داخل حکم «کنت کنزا مخفیا
~~فاردت ان أعرف فخلقت الخلق لأعرف» باشند؛ و هر که و هر چه بدو اقرب، اشرف باشد.
~~و از مخلوقات انسان را که مرتبه (انی جاعل فی الأرض خلیفة »1 بدو ارزانی داشته و
~~به خلعت (ولقذ کرمنا بنی آدم وحملناهم فی البر والبخر ورزقناهم من الطیبات وفضلناهم
~~علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا»2 او را مشرف فرموده و او را کرامت کرده. از شبهصفات
~~خود زیادت از آنچه به دیگر مخلوقات داده بدو ارزانی داشته. و مصدق این معانی
~~حدیث نبوی است علی قائله افضل الصلوات و اکمل التحیات که فرموده: «خلق الله آدم
~~علی صورته» و به روایتی دیگر «إن الله خلق آدم علی صورة الرحمن»، و سخن امیرالمؤمنین
~~علی کرم الله وجهه که فرموده: من عرف نفسه فقد عرف ربه. و مصدق این معانی آیت
~~(سنریهم آیاتنا فی الآفاق وفی أنفسهم) است. این همه آیات بینات و احادیث و سخن
~~دلالت میکند بر آنچه اکثر شبهصفات باری تعالی در انسان آفریده و بدان واسطه
~~مناسبتی تمام با صفات او دارد.
~~و حکمای متقدم و متأخر و حکمای اسلام به اتفاق براهین معقول گفتهاند بر آن وجه
~~که معانی مذکور از آن لازم ms638 میآید. و آن چنان است که گفتهاند که صفت و معلول تابع
~~موصوف و علت باشد. و هر چند شبهصفات خود به انسان کرامت فرموده، لکن به
~~موجب نص (وما أوتیتم من العلم لا قلیلا)2 از هر صفتی عظیم اندک داده. واین موهبت

PageV02P169

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0170.png)

~~را چنان تصور باید کرد که به مثابت شبنمی باشد از دریایی فایض گشته، که آن شبنم را از
~~صفت دریا همان قدر بهره باشد که اسم مائیت و بلت1 بر آن اطلاق توان کرد. همچنین از
~~صفات باری تعالی به مثابت آن شبنم نموداری به انسان کرامت فرموده تا2 لاجرم آن
~~آیات بینات و احادیث مذکور در شأن او وارد گشته و لایق آن تشریف و کرامت شده.
# و صاحبذوقی در باب صفت ارادت، که آن یک صفت است از صفات باری تعالی و
~~مدار مخلوقات به حکم «کنت کنزا مخفیا فاردت آن أعرف فخلقت الخلق لأعرف» بر آن
~~است و همه را بدان ارادت آفریده که ( یفعل الله ما یشاء )3 و (یخکم ما یرید)3، و
~~ارادت او نشاید که باشد الا چنان که باید، گفته؛
# از شبنم عشق خاک آدم گل شد   عاشق شد و شور در جهان حاصل شد
# سر نشتر عشق بر رگ روح زدند   یک قطره فرو چکید، نامش دل شد
# و هر چند این معنی در حق آدم گفته که صفت ارادت در او بکمالتر است، لکن
~~تمامت مخلوقات از همان شبنم و اردات سرشته گشتهاند، هر سرشتی از بسایطی دیگر؛
~~بعضی از بسایط اسطقسی7 و بعضی از بسایط روحانی؛ چه، ترکیب و ایتلاف همه از
~~بسایط تواند بود. بعضی که در سابق شرح آن داده و بیان کرده، و آن بسایط بعضی ثقیل و
~~کثیف8 و بعضی لطیف و خفیف باشد، و هیچ دو از آن به همدیگر ماننده نباشد. و ترکیب
~~و ایتلاف و سرشت آن تمامت بدان شبنم ارادت باری تعالی و تقدس باشد. و ms639 از صفت
~~ارادت این همه هوس9 و عشق و اختیار و شور و شغب10 در دنیا انداخته. و مناسب این

PageV02P170

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0171.png)

~~معنی گفتهاند:
# گر عشق نبودی و غم عشق نبودی   چندین سخن نغز که گفتی که شنودی؟
# ور باد نبودی که سر زلف ربودی   رخساره معشوق به عاشق که نمودی؟
# و چون انسان کامل ترین مخلوقات است، صفت ارادت و اختیار در او بیش تر است. و
~~ارادت چون قوی تر گردد عشق شود. و انواع عشق و ارادت و اختیار که1 در انسان
~~زیادتتر از جمیع مخلوقات است، چنان که در اکثر احوال مشاهد و معاین است. و این
~~جایگاه در آن باب اطناب نمیرود، چه در ذیل رسایل گفته شد.
~~و در آنچه گفتیم که انسان اشرف مخلوقات است و در او صفت ارادت و اختیار و
~~عشق زیادت است، اگر قایلی سؤال کند و گوید که چون افلاک و روحانیات منزهاند از
~~خواب و خورد2 و شهوات و ایشان را کمالات دیگر غیر کمالات انسان هست، پس
~~اشرف واعظم توانند بود.
# گوییم چون آن صفت کمال میبینیم که اکثر آنچه در علویات هست در انسان نیز
~~هست، به خلاف آن که [یسیار]3 چیزها در انسان هست که در علویات نیست، چگونه
~~توان گفت که ایشان اشرفاند؟ و آنچه در باب تنزیه ایشان از خورد و خواب و شهوات
~~گویند4، جمادات را نیز همین صفت هست. و آنچه پندارند که شهوات در انسان نقصان
~~است، این عین کمال است. و این بحثی است علی حده؛ اگر اینجا شرح دهیم به تطویل
~~انجامد. در رسایل و کتب و مصنفات این ضعیف این معنی بشرح آمده و بیان کرده شده؛
~~[588] از آنجا مطالعه کنند. چه، اکثر فواید که در مصنفات این ضعیف است، در فهرست
~~کتب مفصل نوشته تا در حال که خواهند هر فایده از فواید در آنجا بازبینند و بدانند که از
~~کدام موضع طلب میباید کرد ms640 و زود بازیابند و مطالعه کنند. از این5 مسائل که به طریق

PageV02P171

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0172.png)

~~اجمال و ایجاز در این موضع گفته شد، هر کدام که خواهند که مبسوط بدانند، به موجب
~~مذکور، طلب دارند و مطالعه کنند.
# علی الجمله به موجبی که تقریر رفت، برهان قانم شد که بسیط، بدین تقریر1 و
~~اصطلاح که گفتیم، و فیض مطلقا در خارج وجود ندارد الا آن که وجودی ذهنی بالقوه
~~لازم می آید.
# و اگر قایلی گوید که لازم نباشد که به واسطهآ آن که دو چیز را صفات به هم ماننده باشد
~~هر دو یکی باشند؛ چه، میبینیم که هم آفتاب را حرارت و روشنایی هست و هم شمع
~~را روشنایی و حرارت هست و آن [دو]2 نه در ماهیت و نه در فعل و خاصیت و نه در
~~کیفیت حرارت با هم تعلقی دارند. چه، حرارت و نور شمع اصطقسی3 ناری است و
~~حرارت آفتاب غیرا صطقسی، و فعل و طبع4 حرارت آتش به نوعی و از آن آفتاب به
~~نوعی دیگر است.
# گوییم در این صورت مالا کلام چنین است؛ لکن از فحوای بحث، [به]5 براهین که در
~~سابق گفته شد، معلوم میگردد که بسیط مطلق صفتی است مخصوص به تمامت
~~فیض های ذهنی بالقوه. مثلا چنانچه لفظ صناعات مخصوص و مطلق باشد بر تمامت
~~صناعات از هر نوع که هست6 و چنان که واقع و ظاهر است، صنعت زرگری غیر صنعت
~~آهنگری و نجاری است، و همچنین صنعت هر چیزی غیر صنعت چیزی دیگر است با
~~آن که لفظ صنعت بر همه اطلاق رود. و تا صنعت از صانع در وجود نیاید، در خارج
~~وجود آن صنعت متصور نگردد و از شکل و لون عاری باشد و قابل تجزیه نبود؛ لکن آن
~~صنعت در صانع وجودی باشد ذهنی بالقوه. و چنان که شرح داده شد، در حال که

PageV02P172

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0173.png)

~~صنعت از صانع در وجود آید، [در ترکیب] ms641 با چیزی دیگر معآمعا که مناسب و لایق هر
~~صنعتی باشد در خارج وجود پذیرد.
# مانند آنچه گفتهایم که صنعت زرگری بیادوات زرگری و زر و نقره در خارج وجود
~~نپذیرد. سبیکه1 زر و نقره نیز بی زرگر اگر خود صد صانع دیگر باشند میسر نگردد و زر
~~و نقره صورت آلات و اوانی نپذیرد2. بالضروره این مناسب و لایق آن، و آن لایق و
~~مناسب این باشد. و میباید که هر دو حاصل باشد تا میسر و مهیا گردد؛ و محصول آلات
~~و اوانی بیوجود زرگر و زرو نقره محال تواند بود.
~~و همچنان که صنعت زرگری در خارج وجود ندارد، [صورت آلات و اوانی در سبیکهآ
~~زرو نقره نیز وجود ندارد]3. و هروقت که4 معامعا صنعت بدان پیوندد در خارج وجود
~~اوانی زرو نقره بادید آید؛ این بر آن مرتب و معد و مناسب، و آن بر این مرتب و معد و
~~مناسب باشد، تا در حالت فیضان معأمعا و تعارف مرکب یا مؤتلف گردند5. هم6 بدین
~~تقریر و بیان که گفته شد هر فیضی7 ذهنی بالقوه که از فیاض فایض گردد و پیش از فیضان
~~بساطت بر او مطلق؛ و چون بسایط در خارج وجود خواهد پذیرفت، بی آن که با یکدیگر
~~معأمعا به حسب مناسبت و تعارف مرکب یا مؤتلف گردند حصول و جود آن محال تواند
~~بود به موجبی که شرح و بیان کرده شد.
# و از این تقریر و بیان لازم میآید که بسایط هر چیزی که از آن مرکبات و مؤتلفات
~~بادید می آید جهت همدیگر مرتب و معین و مناسب باشد. و از اشیاء مرکب و مؤتلف
~~آنچه بیشتر ما را مشاهده میافتد محسوسات است، چنان که عناصر بسیط مرکب
~~است8 و اکثر محسوسات اجسام سفلی است، و برهان بر آن قائم که هیچ جسمی بیآن
~~هر چهار [عنصر] نمی شاید که باشد.

PageV02P173

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0174.png)

~~و هر چند در این باب بحثی ms642 چند کردهاند و گفته که چرا نشاید که از سه یا از دو باشد؛
~~اما به موجبی که ما در تقسیم موجودات برهان قائم کردهایم، البته جسم بی آن هر چهار
~~موجود نمیتواند بود. چه، تمامت اجسام سفلیات و علویات بی ترکیب بسایط و ایتلاف
~~روحانیات موجود نتواند شد، بلکه از بسایط مرکب میشود به حسب مناسبت. و تمامت
~~روحانیات همچنین از بسایط به حسب مناسبت مؤتلف تواند بود. و حدیث نبوی1
~~علیه الصلوة والسلام که فرموده که «الأرواح جنود مجندة فما تعارف منها ائتلف و ما تناکر
~~منها اختلف» مصدق این معنی است که ذکر رفت.
~~و هر چند بعضی مردم از این تناکر و اختلاف به خلاف آن چیزی دیگر تصور کنند،
~~لکن ما در این باب علی حده رسالهای ساختهایم و در کتاب توضیحات مندرج گردانیده. از
~~آنجا مطالعه باید کرد.
# و از این تقریر و بیان روشن میگردد که فیضی که آن بسیط است و در خارج وجود
~~ندارد، چون به صفات باری تعالی اقرب است و هنوز فایض نگشته او را شرف بی لونی و
~~بی شکلی و آن که قابل تجزیه نباشد حاصل است. لکن در حجاب ناچیزی است؛ چنان
~~که گفته شد که در خارج وجود ندارد و جز وجودی ذهنی بالقوه نگرفته، لکن [فیوض و
~~بسایط] همه کاینات را به مثابت مادر و پدرند و به واسطهآ ایشان موجود میتوانند شد. و
~~معهذا آن فیض و بسایط از حضرت عزت، وقتی رخصت چیزی شدن و در خارج وجود
~~یافتن مییابند که محتاج میشوند به همدیگر؛ و زوج و اثر و متأثر از ایشان و در ایشان
~~بادید می آید؛ چنان که برهان بر آن گفته شد که تا بسایط مرکب یا مؤتلف نمیگردند، در
~~خارج وجود نمیتوانند یافت. و هر که ظن برد یا تقریر کند که بسیطی در خارج وجود
~~دارد کفر و شرک2 مطلق تصور کرده باشد. چه، غیر واجبالوجود ms643 تعالی و تقدس هر چیز
~~که موجود است محتاج به همدیگرند و عدد و زوج و نظیر و شبیه و تجزیه در ایشان و بر

PageV02P174

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0175.png)

~~ایشان اطلاق میتوان کرد؛ و بی یار و همتا و زوج و بی نظیر و شبیه او است تعالی و
~~تقدس، و (قل هو الله أحد الله الصمد لم یلذ ولم یولذ ولم یکن له کفوا أحد) [صفات ذات
~~پاک او است و بس.
# و یک تفسیر حقیقی از تفاسیر (قل هو الله أحد الله الصمد لم یلذ ولم یولد ولم یکن له
~~کفوا أحد)]2 بر این نمط است که تقریر رفت.
# و آنچه بعضی گفتهاند که آسمان بسیط است، یا پندارند که آب بسیط باشد، همانا به
~~طریق مجاز باشد. چه، به موجبی که تقریر رفت برهان قائم شده که بسایط در خارج
~~وجود ندارد و قابل تجزیه نیست؛ و آسمان و آب در خارج وجود دارد و آن را لون و
~~شکل هست و هم قابل تجزیه است. لاجرم بسیط مطلق نتواند بود. و آنچه آن را بسیط
~~تصور کردهاند، همانا جهت آن باشد که یک جزو در او عظیم غالب باشد و دیگر جزو2
~~در او عظیم اندک. چنان که مشاهده میکنیم که در آب جزو مائی عظیم غالب است و
~~دیگر اجزا در او عظیم اندک. و چیزهای ارضی همین سبیل دارد، چنان که پیش حکما
~~مقرر و4 مسلم است که در تمامت احجار صلب و معادن از زر و نقره و آهن و مس و
~~غیرها جزو آبی هست، و مقرر آن که به واسطه حرارت متحلل5 گردد چنان که مشاهد
~~است. و با وجود آن، زر و نقره که چندین نوبت در آتش برند و بگدازند6 و حرارتی بدان
~~قوت در او اثر کند، هنوز تمامت حکما حکم کنند که آب در او میباشد و بی جزو آب
~~وجود زر و نقره و غیرهما نتواند بود.

PageV02P175

![image ms644 file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0176.png)

# و در حیوانات مانند این حالات میتواند بود؛ چنان که میبینیم که بعضی حیوانات
~~مانند اصداف و سرطان بحری1 که به سنگ میمانند و گوشت در او محسوس نیست. و
~~در میان برفی که در کوه ها سالها میماند و گداخته نمیگردد، کرمها میباشد که قطعا در
~~او حرکت نه و از حیوانیت هیچ در او2 و محسوس نمیباشد الا آنچه به کرم میمانآد و در
~~حقیقت حیوان میباشد، و در زمان3 که نیشی بر آن زنند، آبی بغایت سرد در غایت
~~عذوبت از آن بیرون آید. اگر کسی در این صورت گوید که فلان چیز حیوان حقیقی است
~~و فلان چیز حیوان غیر حقیقی، چون همه حیواناند این فرق نهادن درست نباشد4 مگر
~~پیش کسی که آن را وضع و اصطلاح کرده باشد.
# اکنون اگر وضع و اصطلاح آن است که هر چه در او بعضی اجزا کمتر باشد آن را
~~بسیط غیر حقیقی گویند، مانند آب، جایز باشد؛ و اگر به نوعی دیگر تصور کنند کج باشد.
~~همچنان که آب که به بسیط نزدیک است5 بعضی پنداشتهاند که بسیط حقیقی است، و
~~نیست. مانند آنچه سرطان بحری را سنگ میگویند، و در حقیقت سنگ مطلق نیست
~~بلکه حیوانی است.
# این6 نیز همین سبیل دارد؛ والا بسایط حقیقی، چنان که گفته شد، در خارج
~~وجود ندارد.
# و بسیط صفتی است مخصوص تمامت فیضهای ذهنی بالقوه که هنوز فایض
~~نگشته باشد.
# و هر چند هیچ فیضی7 ذهنی بالقوه به همه وجوه به همدیگر ماننده نباشد، لکن از
~~این روی که بسیط باشد همه در حکم بساطت8 باشد، و در حال «افاضت فیض مانند»9

PageV02P176

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0177.png)

~~صنعت زرگری که به مثال 1گفته شد که معامعا اثر آن به زرو نقره رسد، و معأمعا شکل و
~~هیأت که نداشت بادید آید2 و معأمعا ایتلاف بسایط بادید آید، [589] و اسم بساطت از
~~آن مرتفع گردد؛ و این همه بلا تقدیم و تأخیر ms645 باشد.
# این است آنچه غرض بود که در این مقدمه گفته شد تا بعضی از احوال فیض و فیاض
~~و بسیط معلوم شود. و در هر بحثی و سؤالی و جوابی که به فیاض و فیض تعلق داشته
~~باشد، متعاقب فصل فصل خواهیم گفت. حالیا آنچه در این موضع ضروری بود، واجب
~~شد بیان کردن تا با3 آن معانی که در این مقدمات است موازنه کنند، و باشد که آنچه
~~غرض و مطلوب است حاصل گردد؛ ان شاء الله تعالی.
# حوالحمد لله حق حمده و صلواته علی نبیه محمد و آله و صحبه اجمعین»4
~~[تمام شد کتابت رساله فیض وبسیط به یاری باری تعالی. والحمد لله رب العالمین
~~و صلواته علی سیدنا محمد المصطفی و علی آله الطیبین الطاهرین واصحابه
~~المنتخبین الفاضلین]

PageV02P177

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0178.png)

~~الحمد لله حق حمده والصلوة علی خیر خلقه محمد و آله الطیبین الطاهرین اجمعین.
~~و بعد چنین گوید محرر این کلمات، اضعف عبادالله و احوجهم الی رحمته، فضل الله
~~بن ابی الخیر بن عالی المشتهر بالرشید الطبیب احسن الله احواله وحقق آماله که چون
~~لطیفه فحوای آیت (وکان فضل الله علیک عظیما) به طریق فیض الهی ونور هدایت
~~نامتناهی دریارهآ خود ساعة فساعة مشاهده میکرد، خواست که رسالهای مختصر و
~~موجز در کیفیت تدرج و کمال بنویسد، تا در ضمن آن بیان کمال نبوت و خاتمیت نبی
~~علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات کرده شود و جماعت معتقدان بر آن واقف گردند و

PageV02P178

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0179.png)

~~منکران را اعتقادی که نبوده باشد بادید آید و زبان1 طعن طاعنان بریده و کوتاه گردد. و
~~بیان آن [به]2 مقدمهای چند احتیاج دارد که تقریر کنیم.
# میگوییم: هر فیضی و صادری که از مبدا به و سایط بادید آمده و میآید به نسبت با
~~مافوق خود فیض و معلول و صادر است، و به نسبت با ماتحت خود فیاض و علت و
~~مصدر میگردد؛ چنانچه مشاهد و معاین است که ms646 در یک حالت هم حاکم و هم محکوم و
~~هم رثیس و هم مرؤوس و هم محتاج و هم مستغنی است. و چندان که و سایط در میانه
~~کم ترو ایتلاف آن از3 فیوض صفات متنوعه علت اولی زیادتتر است، آن فیض به مبدا
~~اول اقرب2 است واز فیوض کثیرالوسائط اشرف و اقوی و اعظم است و صادرات
~~او بیش تر.
# و قربت به دو وجه متصور است: یکی به حسب رتبت فحسب، و دیگر مع الرتبه به
~~اضافت اشرفیت. مثلا چنان که نزدیکان پادشاه که ملازم او باشند و هر یک را به کاری
~~نصب کرده باشد، همه در قربت و ملازمت متساوی باشند، لکن بعضی به عنایت او
~~مخصوص ترو به التفات او مشرفتر باشند. مانند نوع انسان که حق تعالی او را به حکم
~~آیت (لقذ خلقنا الإنسان فی أخسن تقویم) و مقتضای حکمت خلق الله آدم علی صورته،
~~و به روایت6 اخری علی صورة الرحمن، مجموعهای آفریده است از فیوض و بسایط بسیار
~~هم علوی و هم سفلی، چنانچه اکثر آنچه در دیگر مخلوقات هست در او نیز هست
~~بزیادت7 بسیار فیوض و بسایط که در او هست و در دیگران نیست.8 بدان سبب شرف
~~یافته تا لایق حلول آن صفات و فیوض متنوعه گردد. و از دیگر مخلوقات او را گرامیتر
~~گردانیده، چنانچه فرموده که (ولقذ کرمنا بنی آدم وحملناهم فی البر والبخر ورزقناهم من

PageV02P179

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0180.png)

~~الطیبات وفضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا)1، و او را به حکم آیه2 (إنی جاعل فی
~~الأرض خلیفة» 3 به قائم مقامی خود به زمین که مرکز عالم است فرستاده. و این خطاب به
~~جمیع نوع است نه به یک شخص؛ چه، در موضعی دیگر فرموده که (هو الذی جعلکم
~~خلائف الأرض}4
# و بدین تقریر همه در قربت فحسب، چنان که گفتیم، به حضرت عزت در یک مرتبه
~~بوده باشند و در این حکم همه مشارک؛ لکن قربتی ms647 که اشرفیت با آن به هم باشد، اگرچه
~~بعضی را باشد و بعضی را نباشد. اما مراتب آن، چنان که شرح داده شد، عظیم متفاوت و
~~بسیار باشد. مانند نفوس کامله5 انبیا که در قربت و شرف و عزت تفاوت بسیار عظیم
~~دارند، و بسیار مراتب در میان باید تا به مرتبهآ قربت و شرف و عزت خاتمالنبیین
~~علیه الصلوة والسلام رسد6 که ماورای آن قربت و شرف و عزت نوع انسان را نتواند بود؛
~~چنانچه جبرئیل امین علیه السلام هنگام قصور از مایهآ قربت او گفته «لو دنوت انملة
~~لاحترقت».
# و در مراتب جمیع مخلوقات، از مرتبهآ او اعلی و اشرف و اقرب هیچ مرتبهآ دیگر نه. و
~~به موجبی که حق تعالی گفته که (وما ینطق عن الهوی إن هو إلا وحی یوحی علمه شدید
~~القوی ذو مرة فاستوی وهو بالأفق الأعلی ثم دنا فتدلی فکان قاب قوسین أو أذنی فأوحی إلی
~~عبده ما أوحی ما کذب الفؤاد ما رأی أفتمارونه علی ما یری ولقد رآه نزلة أخری عند سدرة
~~المنتهی عندها جنةه المأوی) جمیع این معانی که ذکر رفت در ضمن این آیات
~~مندرج8 است.
# هر چند بعضی مفسران این تعلیم را به جبرئیل9 نسبت کردهاند، پیش این ضعیف به

PageV02P180

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0181.png)

~~چند وجه نامعقول مینماید:
# یک وجه آن که به حکم (وعلم آدم الأشماء کلها ثم عرضهم علی الملائکة فقال أنبنونی
~~بأسماء هولاء إن کنتم صادقین) وآیت (وإذ قلنا للملائکة اشجدوا لآدم فسجدوا إلا إبلیس
~~أبی واستکبر وکان من الکافرین)2، مطلق انسان از مطلق ملائکه کامل تر و عالم تر است،
~~خصوصا خاتم النبیین که افضل و اکمل و اعلم نوع انسان است. پس چگونه متصور باشد
~~که او علم از ملک آموزد.
# دیگر آن که، چنانچه گفتیم، جبرئیل3 در شب معراج گفته «الو دنوت انملة لاحترقت،.
~~چون او را مجال آن که با نبئ علیه الصلوة والسلام در عروج به حضرت عزت همراهی
~~کند نبوده، ms648 چگونه شاید که معلم او جبرئیل4 بوده باشد؟ چه، مخلوقات را هیچ کمال
~~ورای آن نتواند بود که به حضرت عزت اقرب باشند5، و اکمل بالضروره اعلم باشد. و
~~چون جبرئیل6 در عروج از او باز مانده، یقین حاصل که قربت و کمال و علم نبی
~~علیه الصلوة والسلام زیاده7 بوده باشد. و چون حال بر این منوال است، چگونه تصور
~~توان کرد که نبی را علیه الصلوة والسلام معلم جبرئیل8 بوده باشد؟ حو هر کس که تصور
~~کند که جبرئیل معلم بوده، تصوری معکوس بوده باشد »9، خصوصا چون در نوبت ثانی
~~که دیده موضع تعلیم معین کرده، دفع چنین گمان را گفته که (عند سدرة المنتهی»10 تاظن
~~نبرند که موضعی است که جبرئیل یا مخلوقی دیگر آنجا رسیده باشد، علی الخصوص
~~چون جبرئیل مقر11 شده که «لو دنوت انملة لاحترقت». و آن کس که این سخن گوید در
~~عروج به موضعی که منتهای مواضع باشد نرسیده باشد، الا آن که در راه پیش از وصول
~~به مقصد و منتهی باز مانده باشد.
~~و تعیین موضع جهت آن فرموده تا معلوم شود که آن مقام منتهی از آن کسی باشد که
~~ورای آن کمال هیچ مخلوقی دیگر را نتواند بود. و چنانچه نهایت کمال نشاید که باشد الا

PageV02P181

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0182.png)

~~از آن یک شخص که او خاتم کمالات باشد؛ چه، منتهای چیزی یک مرتبه زیادت نتواند
~~بود1، مرتبهآ خاتمیت نیز مخصوص باشد به یک مرتبه، و اگر دو تصور کنند خاتمیت
~~نبوده باشد. پس میگوییم که معلم او باری تعالی بوده نه جبرئیل2، و مصدق این معنی
~~این آیت است که (وأنزل الله علیک الکتاب والحکمة وعلمک ما لم تکن تغلم وکان فضل الله
~~علیک عظیما)3. و نبی علیه الصلوة والسلام نیز خبر داده که «ادبنی ربی فاحسن تأدیبی»، و
~~تأدیب نکند الا معلم؛ و به روایتی دیگر آمده «علمنی ربی فاحسن تعلیمی».
~~و اگر قایلی گوید که چون علوم ms649 متنوع است تا به حدی که در4 هر صنعتی از صناعات
~~علمی باشد که چون کاملی خواهد که بیاموزد، محتاج شود بدان که آن صنعت از صانعی
~~آموزد که در آن عالم باشد، هر چند آن صانع به نسبت با آن کامل ناقص باشد. و چون
~~چنین باشد، چرا نشاید که جبرئیل5 را علمی باشد که به نبی علیه الصلوة والسلام آموزد؟
~~جواب گوییم که قاعده مطرد6 است که شریف سر به خسیس فرود نیاورد7 و تا سعی
~~و قدرت داشته باشد، محتاج خسیس نشود. و نیز8 اگر علوم مطلق منحصر بودی در آنچه
~~آن شخص کامل و دیگران که به مرتبه از او نازل باشند دانستندی و ماورای آن علمی
~~دیگر نبودی، شایستی که آن شخص کامل علوم از دیگران که [به مرتبه]9 فرود او بودندی
~~آموختی. لکن چون علوم باری تعالی نامتناهی است و به حکم آیت (وفوق کل ذی علم
~~علیم)10 و بر مقتضای (ورفعنا بعضهم فوق بعض درجات»11 در علوم بسیار مراتب
~~بالاتر از علم آن کامل متصور است تا به علم الله رسد، واجب باشد که همت عالی کاملان
~~اقتضای آن کند12 که تدرج کنند و علومی که اشرف و اقوی و اعظم از علم ایشان13 باشد
~~آموزند، نه آن که تراجع کرده طلب علمی کنند14 که از مرتبهآ علم ایشان فروتر باشد.

PageV02P182

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0183.png)

# و اگر قایلی گوید که هر کس که علوم مراتب مافوق خود آموزد، اگر علوم مراتب
~~ماتحت خود نیز بیاموزد در آن هیچ نقصانی نباشد، بلکه موجب کمال و1 زیادتی علم و
~~دانش باشد. جواب گوییم که چون چندان علوم مراتب2 مافوق کاملی هست که اگر
~~صدهزاران هزار سال کاملان آموزند، از بسیار اندکی و از هزار یکی نیاموخته باشند، پس
~~واجب نکند التفات به علوم مراتب ماتحت خود کردن و عمر خویش در آن ضایع
~~گردانیدن. چه، هر کس که راه با سر آن صرفه نبرد3 و به خلاف ms650 آن کند، تدرج و تصاعد
~~نکرده باشد بلکه تراجع و تنزل کرده و به سوءالتدبیر احوال خود منکوس4 و معکوس و
~~منحط گردانیده و استعدادی که حق تعالی جهت تدرج به معارج علوم بدو ارزانی داشته
~~ضایع کرده باشد، و در منزل طایفهای که آیه5 (قل هل نتبیکم بالأخسرین أعمالا الذین
~~ضل سغیهم فی الحیاة الدنیا وهم یخسبون أنهم یخسنون صنعا)6 در شأن ایشان وارد گشته
~~فرو آمده باشد. و هر کس که استعداد تدرج داشته باشد و تراجع کند، از خطاب (ولو
~~تری اذ المجرمون ناکسوا رءوسهم عند ربهم)7 خالی نماند.
~~و امیرالمؤمنین علی علیه السلام8 در باب آنان که مستعد و قادر باشند در تدرج کمال و
~~تقصیر کنند، فرموده که؛
# و لم آر فی عیوب الناس شئا کنقص القادرین علی التمام10
~~و امثال این مردم که از مرتبهآ مافوق خود تراجع کنند و به مرتبهآ ماتحت خود میل
~~نمایند، از جملهآ مدبران باشند نه مقبلان؛ چه، عبارت از مقبل و مدبر عین این معنی

PageV02P183

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0184.png)

~~است. [592] و هر کس که او را عقلی و کفایتی و تدبیری بود چیزی که بهتر باشد و
~~شریفتر و نفیستر اختیار کند بر چیزی که1 خسیستر و کمتر2.
# مثلا چنان که تصور کنیم که اگر شخصی به تجارت رود و متاعی حاصل کند، چون
~~متاعی دیگر ثمین تر و بهتر و نافع تر بیابد ترک متاع اولین کند و بدان التفات ننماید؛ و تا
~~سعی او باشد3 هر چه او را نافع تر بود اختیار کند. و با وجود آن که سعی نموده باشد و
~~امتعهآ شریف و نفیس و نافع به دست آورده و بر چهارپایان بار کرده و عزیمت ولایت
~~خود نموده باشد، اگر ناگاه اتفاق افتد و گنجی از نقره [و] زرو جواهر متنوع بیابد، هر چه
~~اختیار کرده و به سعی به دست آورده همه را بیندازد و از آن گنج بار کند. و مع هذا ms651 از آن
~~گنج نیز تا4 جوهری که ثمینتر باشد یابد و بار تواند کرد، به زر و نقره و جواهر دیگر
~~التفات ننماید. و همچنین از عقل دور باشد که کسی که متاعی نفیستر و شریفتر و بهتر
~~داشته باشد، به متاعی بتر و خسیستر [و کمتر]5 بدل کند. و حق تعالی در حق چنین
~~کسان میفرماید (أتستبدلون الذی هو أدنی بالذی هو خیر)6.
# اکنون چون تجار و عوام الناس را این مقدار عقل و کفایت هست که آنچه بهتر باشد
~~اختیار کنند و به کم تر التفات ننمایند7 و امتعه خسیس را به امتعه شریف نفیس بدل کنند،
~~و جماعت یهودیان که مأکولات خسیس و مضر را بدل مأکولات نیکوی نافع آرزو کرده
~~بودهاند حق تعالی آن را از جملهآ معصیت شمرده ایشان را سرزنش کرده، به موجب
~~مذکور چگونه شاید که کاملان علم نافع و شریف که به مراتب اعلی تعلق دارد از علم
~~غیر نافع خسیس [که]8 به مراتب ادنی تعلق دارد بازنشناسند9؛ و با وجود استعداد و
~~قدرت بر تحصیل، علوم شریف مافوق مراتب خود اختیار نکنند10 و ترک آن گرفته به

PageV02P184

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0185.png)

~~تحصیل علوم مراتب ماتحت خود مشغول گردند. و هر کس که بر چنین امری اقدام
~~نماید، او را مطلقا عالم و کامل نتوان گفت، بلکه آن نوعی باشد از جنون.
# و هر چند این معانی به درجهای است که تقریر رفت و مبین و مبرهن گشت؛ لکن
~~بعضی متعلمان و کوتاه نظران باشند که نیک به فهم ایشان نرسد؛ چه، همواره میبینند که
~~کاملان در اثناء تدرج چیزهای مختصر از مراتب ماتحت علوم خود می آموزند. اگر بر
~~سبیل سؤال پرسند و گویند که چون میبینیم که بعضی علما که همواره در علوم تدرج
~~کرده در کتب و علوم که ماورای دانش ایشان است شروع کرده آموزند، و بیرون آن در
~~اثنای خوردن و آشامیدن و آمد شد و محاوره با مردم ms652 مختلف از هر کس چیزی
~~می آموزند و ایشان را علمی زیاده1 میشود و به قرار در آموختن علوم مراتب مافوق او
~~نقصانی و خللی بادید نمی آید؛ این معنی چگونه متصور باشد؟
# [چند مثال برای تعلم بالعرض وجنبی]
# گوییم اگر آن قدر زمان نیز ممکن بودی که در علوم مراتب مافوق2 صرف کردندی،
~~ببسیار ایشان را نافعتر و بهتر بودی. و مع هذا بسیار علوم مختصر باشد که از آن ضمنا
~~بالعرض معلوم شود؛ نه آن که آن کامل را در آن اختیاری یا قصدی بوده باشد، بل آن
~~باشد که بی اختیار کامل ضمنا معلوم شود.
~~مثلا چنان که اگر تصور کنند که شخصی به حج رود، و نظر او بر حج باشد فحسب، اگر
~~در راه بعضی اعراب را ببیند3 و بشناسد و احوال ایشان معلوم کند، او را آن معرفت و آن
~~علم ضمنا حاصل شده باشد؛ و او از آن علم مستغنی بوده باشد و قطعا او را به دانستن و
~~شناختن ایشان هیچ احتیاج و هوس نبوده باشد و عزیمت سفر او نه جهت آن بوده که
~~اعراب را بشناسد، بلکه از ایشان بیزار باشد، [چنان که مثل مشهور است که نه دیدار عرب
~~نه شیر شتر. و چون چنین باشد،]4 و او را هیچ احتیاجی به دیدن و شناختن اعراب مذکور
~~نبوده باشد، حج او را از دیدن و نادیدن اعراب مذکور رجحانی و نقصانی صورت نبندد5.

PageV02P185

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0186.png)

# مثالی دیگر چنان تصور باید کرد که اگر شخصی خواهد که پادشاه وقت او را بشناسد
~~و برابر پادشاه رود، یقین حاصل که پادشاه را شناخت او حاصل آید، اما نتوان گفت که
~~پادشاه محتاج شناخت او بوده باشد تا او را از شناخت و معرفت وی مرتبهای حاصل
~~شده، بلکه پادشاه از وجود آن شخص و دیدن و شناختن او مستغنی بوده باشد. و آن
~~شخص را به واسطهآ آن که پادشاه او ms653 را شناخته باشد منزلتی حاصل شده باشد.
# و مثالی دیگر آن که چنان تصور باید کرد که اگر پادشاهی خواهد که مملکتی بگیرد و
~~عزیمت آن ولایت کند، اگر در اثنای آن که آن ولایت گیرد و مسخر گرداند، شخصی بیاید
~~و هدیهای و تنسوقی1 بیارد و پادشاه قبول کند؛ نتوان گفت که پادشاه محتاج تنسوق2 و
~~هدیهآ او بوده باشد یا از وجود و عدم آن هدیه رجحانی و نقصانی در مملکت و پادشاهی
~~او بادید آمد3، بلکه با وجود آن که پادشاه آن هدیه قبول کرده باشد قطعا در جنب
~~پادشاهی و ملکگیری او هیچ وزن نداشته باشد.
# و آن حکایت که میگویند که روزی حضرت مقدس نبوی صلواتالله و سلامه علیه2
~~به خانه5 عمر خطاب6 رفت7 دید که عمارت خانه میکرد، و8 سوراخی چند مانند
~~روزنی بر سقف خانه کرده بوده9. رسول علیه10السلام از او سؤال فرمود که این روزنها از
~~جهت چه مصلحت گذاشتهای؟ گفت جهت آن که تا دود از آنجا بیرون رود. رسول
~~علیه11 السلام فرمود که نظر همت از این بلندتر دار و چنین مگو؛ بگو این سوراخها از
~~برای آن گذاشتهام تا آواز قامت و بانگ نماز از او درآید و از آن باخبر باشیم. چه، به12 مر
~~وقت که نظر همت تو بدین باشد، هم علو همت کار فرموده باشی و هم غرض آن جزوی
~~نیز، یعنی بیرون رفتن دود، حاصل آید، نیک مناسب این حال است که ذکر رفت.

PageV02P186

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0187.png)

# و علوم که باری تعالی به انسان که اشرف مخلوقات است و به دیگر مخلوقات داده به
~~نسبت با علوم نامتناهی او عظیم اندک باشد؛ چه، این متناهی و آن نامتناهی است، و آیت
~~(وما آوتیتم من العلم إلا قلیلا) مصدق این معنی است، و این خطاب با جمیع 2 نوع
~~انسان است نه با یک شخص.
# و چون انسان اشرف مخلوقات است و در حق او این آیه3 ms654 آمده، بالضروره هر
~~مخلوقی که به مرتبه فروتر از انسان باشد داخل این حکم تواند بود. و لاشک علوم
~~مخلوقات را نهایتی باشد که ماورای آن هیچ مرتبهآ علمی نتواند بود. و آن مرتبه زیاده4 از
~~یکی نباشد؛ چه، اگر مرتبه [دیگر]5 تصور کنند متناهی نباشد.
# و مرتبهای که در آن مرتبه علوم مخلوقات به درجهآ کمال رسد و منتهی شود، آن مرتبه
~~خاتمیت باشد. چه، خاتم کسی تواند بود که او را این مرتبه مذکور باشد. و به موجب
~~مقدماتی که گفته شد، صاحب آن مرتبهآ نهایت و خاتمیت را6 نشاید که7 التفات به مراتب
~~ماتحت خود [کند]8 و چیزی از ایشان آموزد. و چون چنین باشد، او مستغنی باشد از
~~آلاتی و ادواتی که بدان علوم مراتب ماتحت خود آموزد، و آن آلات بدن و کتابت است
~~[که]9 نبی علیه الصلوة والسلام دراکتساب کمالات به هیچ یک از آن احتیاج نداشته؛ چه،
~~اگر احتیاج داشتی مرتبه نهایت و خاتمیت نبودی.
# و دلیل بر این معنی آن که چون علوم بعضی نافع [است]10 و بعضی غیر نافع؛ نافع آن
~~باشد که شخص را بدان کمال حاصل شود و به درجه (والذین أوتوا العلم درجات)1

PageV02P187

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0188.png)

~~رسد. و آنچه رسول علیه1 السلام فرموده که «طلب العلم فریضة علی کل مسلم» و دیگر
~~آنچه فرموده که «من آراد الدنیا فلیتجر و من اراد الآخرة فلیزهد و من اراد کلیهما فلیتعلم»،
~~یعنی هر که هم دنیا و هم آخرت خواهد گو تعلم علم نافع کن، اشارت بدین معنی است.
~~و آنچه یکی از بزرگان گفته که:
# علیک بجمع العلم فی کل حالة   فعلمک زین فی الحیاة و فی الحشر
# تحریض است بر اکتساب این نوع علم2 که موجب بقای نفس باشد.
# و غیر نافع آن که به عکس این باشد. و از این جهت رسول علیه الصلوة والسلام
~~استعاذه3 کرده وگفته «اللهم إنی اعوذ بک من علم لا ینفع». و به ms655 واسطهآ عدم نفع موجب وبال
~~شخص میشود، چنان که گفتهاند: العلم بلاعمل وبال.
# و بعضی آن است که در آن هم نفعی و هم مضرتی تصور توان کرد. و این نوع به
~~قسمت عقلی از سه قسم خارج نیفتد:
~~قسمی آن که نفع آن زیادت از مضرت باشد.
# و قسمی آن که مضرت آن زیادت از نفع آن باشد.
~~و قسم ثالث [593] [ آن که]4 مضرت و منفعت آن متساوی باشد.
# و تمامت این علوم غیر این قسم که همه را مضر باشد، از امور نسبی و اضافی بود. و
~~یعضی آنچه به نسبت با بعضی نافع باشد و با بعضی مضر باشد، و بالعکس. و «حسنات
~~الآبرار سیتات المقربین» اشارت5 بدین معنی، و مثال و نظایر این قسم عظیم بسیار و ظاهر
~~و روشن است.
# پس هر کس را که علمی غیر نافع حاصل شود، فینفس الامر، از حصول آن مستغنی
~~بوده باشد؛ و از تعلق بدنی نیز که آن علم غیر نافع بدان اکتساب کنند هم مستغنی بوده
~~باشد؛ و چندان که بدان بدن اکتساب علوم غیر نافع زیاده6 کنند، فی نفس الامر استغناء

PageV02P188

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0189.png)

~~نفس از آن بدن زیاده1 باشد. و این معنی به جایی رسد که چون شخص بدان بدن اکتساب
~~علوم غیر نافع کند و بر افعال ذمیمه اقدام نماید و آن واسطهآ عقاب ابدی او گردد، فی
~~نفس الامر آن نفس بکلی از آن بدن مستغنی بوده باشد، بل بیزار. چنانچه حق تعالی
~~فرموده که (یؤم ینظر المزء ما قدمت یداه ویقول الکافر یا لیتنی کنت ترابا)2. یعنی در روز
~~قیامت چون هر کس نظر در عمل خود کنند، کافران از غایت آن که از علم خود و از بدن
~~خود بیزار باشند، گویند ای کاشکی تا خاک بودمی3. چه، آدمی نازاده و نفس به بدن
~~ناپیوسته را گناهی و عذابی متصور نباشد. و حقیقت آن که این معنی نیکو گفتهاند2:
# علم کز تو ms656 ترا بنستاند5   جهل از آن علم به بود صدبار
# و این تقریر و مقدمات را6 لازم میآید که در بعضی اوقات نفس از بدن استغنا داشته
~~باشد، و در بعضی اوقات استغنا نداشته باشد7، و در بعضی بکلی استغنا داشته. و چون
~~کمال و نقصان در برابر یکدیگر افتادهاند، همچنان که در ناقص استغنا از طرف نقصان
~~متصور است، در کامل نیز از طرف کمال متصور باشد. چنانچه هر کامل که نفس او
~~مستعدتر و علوم فطری در او زیاده8 باشد، از استکمال علوم به بدن مستغنیتر باشد، تا
~~به مرتبهای رسد که غایت مراتب کمال انسانی باشد که ماوراء آن مرتبهای دیگر در کمال
~~انسان متصور نباشد. نفس آن کس به استکمال بدن احتیاجی نداشته باشد. مانند
~~خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام9 که او را به استکمال به بدن هیچ احتیاجی نبوده، و به
~~حکم (وما أزسلناک إلا رحمة للعالمین)10 جهت کاری دیگر و رحمت عالمیان
~~مبعوث شده.
~~و بدین تقریر و مقدمات که گفته شد، چون میشاید که هر نفسی را از نفوس اوقاتی و

PageV02P189

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0190.png)

~~حالاتی باشد که به استکمال بدن محتاج نبوده باشد، خصوص چون او در غایت حد
~~کمال افتاده باشد؛ و بطلان آنچه جماعتی را تصور افتد که رسول علیه الصلوة والسلام
~~چون از نوع انسان بوده، چگونه توان گفت که او را به استکمال به بدن احتیاج نبوده از این
~~تقریر و مقدمات و از فحوای1 براهین و امثله دیگر که در ماقبل به چند وجه گفته شد
~~معلوم و محقق گشت، و2 یقین شد که حال او باید که برخلاف حال دیگران باشد.
# و ما در این باب چون در رساله آثار معجزات نوی بحثی مشبع3 کردهایم و در جواب
~~سؤال طالب عالمان شرحی مقنع داده، از بهر آن این جایگاه مکرر نمیگردانیم و بر این
~~اقتصار کرده شد.
# آمدیم با سر سخن. چون در ماقبل مبرهن و مقرر و مبین ms657 گشت که کاملان باید که در
~~علم4 تدرج کنند و مرتبهآ نبئ علیه الصلوة والسلام که اکمل5 مراتب است او را قطعا
~~تدرجی در علوم مخلوقات نبوده باشد. تدرج او در علم الله باشد که آن نامتناهی است، و
~~جهت آن فرموده که الی مع الله وقت لا یسعنی فیه ملک مقرب و لا نبی مرسل»، و مصدق این
~~معنی این آیت است که (وأنزل الله علیک الکتاب والحکمة وعلمک ما لم تکن تغلم وکان
~~فضل الله علیک عظیما)6. و به حکم این آیت و آیت (علمه شدید القوی)، به موجبی که
~~شمهای از تفسیر آن به طریق منقول و معقول کردهاند، و به ادله و براهین عقلی که گفته
~~شد، مقرر و مبین گشت که خاتم النبیین را علیه الصلوة والسلام8 معلم باری تعالی بوده نه
~~غیری9، و هر علم که آموخته از علم الله بوده و همواره بدین آیه10 که (رب زذنی علما)11
~~التجا به حضرت بینیاز کرده و از او مسألت نموده نه از غیر، و تدرج او معراج بوده و
~~قربت او به مثابت (قاب قوسین أو أذنی)1 که هیچ ملکی و رسولی و مخلوقی دیگر را

PageV02P190

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0191.png)

~~نبوده. و عظمت معراج و بعضی کمالات او در رسالهآ معراج گفته شده. و تا در دنیا بوده
~~همواره او را از علم الله دم به دم و لحظه به لحظه حظوافر بوده، و بعد از آن تا اکنون و
~~من بعد به قرار از علم الله او را نصیب بوده و هست و خواهد بود، و مستغرق آن. و1 بدان
~~واسطه لایزال در تدرج و کمال است تا ابدالآبدین2. و دلیل و برهان منقول و معقول بر آن
~~معنی در رسالات خود، در چند موضع، اثبات کرده؛ چون خواهند که مطالعه کنند، در
~~فهرست مجموعهآ رشیدیه طلب دارند که در حال بدانند که در کدام موضع است و مطالعه
~~کنند تا از آنجا معلوم گردد؛ ان ms658 شاء الله تعالی.
~~آمدیم با سر بحث آن که شدید القوی نسبت به باری تعالی است نه به جبرئیل3.
~~میگوییم که اگر قایلی گوید که آنچه تقریر میکنی که جبرئیل معلم نبوده، مسلم داشتیم؛
~~لکن آنچه گفتی که معلم باری تعالی بوده از کجا معلوم شود4؟ چه، اگر معلم باری تعالی
~~بودی، بایستی که اسمی از اسماء حسنی یاد کرده بودی، و نکرده و گفته که شدید القوی.
# جواب آن گوییم که در مقدمه مقرر و مبرهن گشت که به سدرةالمنتهی هیچ مخلوقی
~~نتواند رسید الا یک کس؛ و در نوبت دوم تعیین موضع سدرةالمنتهی کرده تا محقق و
~~معلوم گردد که آنجا هیچ مخلوقی دیگر نتواند بود الا خاتم. و چون هیچ مخلوقی دیگر
~~نتواند بودن، غیری باید تا معلم شود. پس بدین دلیل لازم آید که آن غیر نتواند بود الا
~~باری تعالی.
# اما آنچه شدید القوی فرموده و اسمی دیگر نگفته، و چرا در این موضع شدید القوی به
~~اسم باری تعالی نسبت کرده؟ گوییم: اسما و صفات باری تعالی بسیار است، و در قرآن به
~~هر موضعی اسمی و صفتی یاد میفرماید. اگر کسی این سؤال کند، در هر موضعی همین
~~سؤال وارد باشد. و مع هذا در هر موضعی [که]5 به اسمی و صفتی6 [دیگر]7 یاد کرده

PageV02P191

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0192.png)

~~باشد بی حکمتی و مناسبتی نتواند بود. و مفسران علمای اسلام [هر یک]1 به قدر [حدس
~~و]2 فهم و اجتهاد خود در هر موضع مناسبتی یاد3 کرده و گفتهاند؛ این جایگاه نیز
~~بی مناسبتی نتواند بود.
# و ما میبینیم که در اکثر اوقات هر محتاجی مناسب احتیاج خود او را به نامی که
~~مناسب حال و احتیاج او باشد خوانده، و در دعوات نیز که جهت هر کاری نویسند هم در
~~این موضع که شدید القوی به اسم او سبحانه نسبت کرده و مناسبتی و خصوصیتی بدین
~~موضع داشته باشد و این اسم لایق او باشد. ms659
# گوییم [قوت]4 صفت باری تعالی و تقدس است و همه قوتها شبه صفت قوت او
~~باشد، و قوت شدید5 مطلق نزیبد6 الا او را. و قوت صفتی است که هیچ صفات او از آن
~~خالی نیست، چنانچه حکما هر صفتی را قوتی میگویند و در هر موضعی آن قوت در
~~غایت کمال باشد. و آنچه گفته که (علمه شدید القوی) 7 اشارت بدین معنی است؛ و در
~~عقب این آیت فرموده که (ذو مرة فاستوی)8. ذومرة را تفسیر ذوقوة کردهاند، و در قرآن
~~مجید در موضعی دیگر آیتی در بیان قوت حق تعالی منزل گردانیده و فرموده که (ان الله
~~هو الرزاق ذو القوة المتین)9. این آیت نیز همان حکم و معنی دارد.
# و هر چند از شبه صفات او در هر کسی و هر چیزی قوتی آفریده؛ لکن در هر یک همه
~~قوتی نتواند بود، و از آنچه نیز باشد بکمال نتواند بود. مثلا چنان که انسان که اشرف
~~مخلوقات است و از شبهصفات باری تعالی نموداری زیادت از آنچه در دیگر مخلوقات
~~است در او هست؛ لکن اگر شخصی را قوت بازو میباشد، یمکن که در قوت بصر یا در
~~قوت سمع یا در دیگر قوا او را نقصانی میباشد، و علی هذا؛ پس شدید القوی
~~مطلق نتواند بود الا او تعالی و تقدس. بدان سبب شدید القوه نفرموده؛ شدید القوی

PageV02P192

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0193.png)

~~فرموده، و این اسم شامل همهآ صفات او است تعالی و تقدس. چه، گفتیم که در هر یک از
~~صفات او قوتی هست و آن قوت در کمال، و بدان سبب به لفظ جمع گفته و فرموده که
~~شدید القوی.
# و وجه مناسبت موصوف شدن او تعالی و تقدس بتخصیص در این موضع به اسم
~~شدید القوی جهت تعظیم نبی علیهالصلوة والسلام است، یعنی معلم او آن کس است که
~~در همه صفات و قوتها در غایت قوت و کمال است و هیچ نقصانی در ms660 هیچ قوتی از آن
~~متصور نه. و چون عادت آن است که معلم بر متعلم مشفق باشد و از1 علوم هیچ چیزا از
~~او دریغ ندارد و سعی نماید تا شاگرد او از هر علمی بهرهای آموزد و مقبل گردد؛ و بدین
~~تقریر چون معلم3 ذوفنون باشد، شاگرد او، با وجود آن که ممکن که از هر فنی چیزی
~~آموزد، مفاخرتی دیگر او را به واسطه آن معلم ذوفنون تواند بود. چنانچه مشاهد و معاین
~~است که اگر شخصی راگویند که او شاگرد فلان عالم ذوفنون است، او را مفاخرتی دیگر
~~و مباهاتی تمام باشد. در این موضع نیز بر4 همان تقریر و بیان5 که گفته شد، شدید القری
~~فرموده تا معلوم کنند که معلم نبی علیه الصلوة والسلام او بوده نه غیری، و از همه قواو
~~صفات که در ذات باری تعالی بوده چیزی بدو آموخته، و بتخصیص موضع تعلیم معین
~~کرده و گفته که (عند سذرة المنتهی).
~~و چون معلم را شفقتی تمام باشد و متعلم مقبل و مستعد و پیش معلم قربت یافته، معلم
~~از علوم هیچ دریغ ندارد. و چون متعلم مقبل باشد، در آموختن هیچ تقصیر نکند. و از اینجا
~~لازم آید که آن چنان متعلمی از آن معلم ذوفنون که او را از همه متعلمان برگزیده و به خود
~~نزدیکتر گردانیده عالم ترو کامل تر باشد6 و از تمامت [594] علوم او بهره7 حاصل کرده.

PageV02P193

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0194.png)

# و چون حق تعالی در این قدر سخن که (علمه شدید القوی) این همه حکمت و معانی
~~درج فرموده تا در ضمن آن احوال کمال نبی علیه الصلوة والسلام معلوم شود، چگونه
~~شاید که بیکبارگی از این همه معانی غافل مانند و تصور کنند که جبرئیل1 بوده. پیش این
~~ضعیف چنان است که هر کس که این تقریر کند، تصوری باشد معکوس.
~~و چون ما را بحث در مراتب اعلی واقرب و اشرف مخلوقات بود، به موجبی که ms661 در
~~مقدمه یاد کرده شد، و آن مرتبه مخصوص است به خاتم النبیین علیه افضل الصلوات2 و
~~اکمل التحیات در ضمن آن تفسیر بعضی از این آیه3 که در شأن او آمده [و]4 در بیان
~~اشرفیت و اکملیت و قرب او بدان استدلال کرده بودیم، گفته شد. و از این جهت5 غرض
~~و مطلوب حاصل آمد و معلوم گشت که تدرج و کمال و تراجع و نقصان در مراتب چگونه
~~تواند بود، و آن همه از اثر معجزات خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام [والتحیة]6 والاکرام
~~متصور است؛ و امیدواری حاصل که بدین تقریر از حسن عقیدت مثاب باشد و به رضای
~~حق تعالی مقرون گردد و پسندیده علما و حکما افتد؛ ان شاءالله تعالی.
# تمام شد رساله تدرج وکمال به فضل ایزد متعال.
# کبه تاریخ شب سه شنبه هفدهم شهر ربیع الاول سنه عشر و الف موافق تنگوزئیل در
~~دارالسلطنهآ قزوین »7.

PageV02P194

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0196.png)

~~الحمد لله خالق الآرض والسماء، و صلواته علی محمد خاتم الآنبیاء و علی آله مصابیح
~~الدجی و صحبه آعلام الهدی.
# و بعد، چون مولانا معظم، علامة العالم، قدوة العلماء المحققین، أسوة فضلاء2
~~المتأخرین، قطب العارفین، شمس الملة والدین...3 الهمدانی آدامالله فضائله از سر صدق و
~~صفا به طریق حسن الظنی که درباره محررو مقرر این کلمات، اضعف عبادالله و آحوجهم
~~إلی رحمته، فضل الله بن ابی الخیر بن عالی المشتهر بالرشید الطبیب الهمدانی جعل الله
~~عاقبة آمره محمودا داشت، به هر وقت سؤالی از وی کرده و او به قدر وسع و حسب

PageV02P196

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0197.png)

~~توفیق الهی کلمهای چند نوشته و در آن باب رسالات ساخته، چنان که آن در مجموعة
~~رشیدیه مندرج است1، در این وقت التماس کرد و گفت میخواهم که به موجبی که پیش
~~از این سؤالات مرا از نتایج طبع خود، غیر از آنچه پیش از این هر کس گفتهاند و درکتب
~~نوشته، بیان کردهای و جواب گفته، اکنون نیز بیان کنی که ms662 چیزهایی که حق تعالی آفریده
~~است جهت غرض و مصلحت خویش آفریده یا جهت غرض و مصلحت مخلوق؟
# و فحوای آنچه حق سبحانه و تعالی فرموده که (وما خلقت الجن والإنس إلا
~~لیعبدون)2 دلالت میکند بر آن که خلق را از برای عبادت آفریده باشد. و به هیچ قرینه
~~معلوم نمی شود که نظر حق تعالی از این عبادت بر کدام طرف بوده. اگر تصور کنند که نظر
~~بر طرف خود داشته باشد، او محتاج بود به عبادت، و نشاید که این نسبت به حق تعالی
~~کنند؛ از جهت آن که جایز نیست که او سبحانه به چیزی استکمال کند. چه، هر چیز که به
~~غیر مستکمل باشد بحقیقت در ذات آن نقصانی تواند بود. و اگر چنان تصور کنند که نظر
~~بر طرف خلق داشته باشد تا بدان واسطه نفعی و خیری بدیشان رساند، چون قادر است
~~بر آن که بیواسطهآ عبادت خیر بدیشان رساند، پس عبادت عبث باشد.
# و بعد از این سؤال، پیش از آن که این ضعیف در جواب شروع نماید، تقریر کرد که هر
~~چند ممکن نباشد که از روی حقیقت در آیات قرآن اشتباهی باشد، لکن به سبب آن که
~~هرکس به کنه آن نمیرسد و توفیق میان معانی آیات نمیتواند داد بعضی آیات هست که
~~اکثر مردم را در آن اشتباهی مینماید. توفیق آن دادن و تقریر کردن بر وجهی که به فهم هر
~~کس رسد واجب است تا آن اشتباه از خواطر مرتفع گردد. هر چند علما و مفسران
~~هرگونه تفسیر معانی و تأویل گفتهاند، لکن اگر تو از نتایج طبع خود آنچه در خاطر آید
~~بیان کنی از فواید دنیوی و اخروی خالی نباشد.

PageV02P197

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0198.png)

~~و چون آن سؤالات و اشکالات که او تقریر کرد بسیار و متنوع بود و حل آن به طول
~~زمانی احتیاج داشت و این ضعیف را به سبب کثرت اشتغال به هر گونه کفایت مصالح ms663 و
~~مهمات ملکی زمان فکر در حل مشکلات و کتابت آن دشوار دست میداد، و آن1 معنی
~~آن بزرگ را معلوم بود، با خدمتش گفت که حل این مشکلات را طول زمانی و خلوتی و
~~صفایی باید، خصوصا2 چون سؤالات نیک مشکل است و تقریر و تفسیر آن آیات و
~~توفیق میان معانی آن بر وجهی باید کرد که موافق نقل و عقل3 باشد؛ هر آینه اشتغال را
~~بدان طول زمان زیادت باید. و چون آن فرصت و مجال دست نمیدهد میاندیشم که؛
# و جواب سؤال اول4 که این رساله مبنی است بر آن به اصالت5 گفته آید و جواب
~~سؤالات دیگر در ضمن مقدمات و مباحث و ادله و براهین آن اجوبه هر یک به موضعی
~~که مناسب باشد بالعرض گفته شود؛ به نوعی که از آن تقریر معلوم توان کرد که هر سخنی
~~جواب کدام سؤال است، با بسیار فواید دیگر که هم از مشکلات حقایق باشد؛ چنان که با
~~وجود ایجاز و اختصار بر مقتضای خیر الکلام ما قل و دل رسالهای مختصر مفید مصنوع
~~جامع بسیار فایده باشد.
# و اگرچه بدین وجه تصنیف و تألیف کردن که غرض و مطلوب بتمام6 از آن حاصل
~~آید عظیم مشکل تواند بود، لکن نظر بر آن که کتابت آن کم تر باشد و از تصانیف شریف
~~بود، همت بر آن گماشتم. به توفیق ایزدی میسر گردد؛ ان شاءالله تعالی.

PageV02P198

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0199.png)

# این تقریر مولانا معظم دامت فضائله پسندیده داشت و گفت: اگر دست دهد، امثال
~~این رساله که مشکل و جامع و دافع شبهت و مفید باشد از نوادر تواند بود و یادگاری و
~~خیری تمام باشد.
# این ضعیف توفیق از باری تعالی مسألت1 کرده در جواب سؤال اول و جواب سؤالات
~~دیگر که به موجب مذکور در ضمن جواب سؤال اول درج خواهد بود شروع نمود.
# و چون بناای] این رساله بر جواب سؤال اولین است، ذکر آن ms664 بر سبیل اصالت خواهد
~~رفت، و جواب دیگر سؤالات چنان بیان خواهیم کرد که هم بعضی از تفسیر بعضی آیات
~~که سؤال از آن است و دیگر آیات که به استشهاد آورده میآید از آن معلوم شود و هم
~~اشکال مرتفع گردد و هم توفیق میان آیات که ظاهرا متناقض مینماید داده شده باشد و
~~هم مثال و بیان و دلیل و برهان و استشهاد مباحث این رساله باشد.
~~و اعتماد بر لطف باری عز و علا و معجزات قرآن کرده، امید می دارد که این مشکلات
~~حل گردد. چه، یقین حاصل است که در قرآن هیچ تناقض و اختلاف نتواند بود؛ و هر
~~شبهت که روی نماید از قصور فهم ما باشد، و نسبت آن به قرآن نتوان کرد. و در آن شکی
~~نمانده که قرآن قدیم که از حضرت ربوبیت منزل شده محض حق و عین صدق است، که
~~(الم تنزیل الکتاب لا ریب فیه من رب العالمین. أم یقولون افتراه بل هو الحق من ربک)و
~~چون معتقد این ضعیف براین موجب است که ذکر رفت، به برکت آن اعتقاد هر اشکالی
~~که او را روی نموده بر قاعدهآ حکم حدیث نبوی که «القرآن یفسر بعضه بعضا» حل آن هم از
~~آیات قرآن بزودی و آسانی دست داده و معنی مستور مکشوف گشته؛
~~و آنچه رسول علیه الصلوة والسلام فرموده که «إن الله خلق خلقه فی ظلمة فالقی علهم
~~من نوره فمن أصابه من ذلک النور اهتدی و من اخطاه ضل» دلالت می کند بر عنایت وتوفیق
~~حق تعالی درباره این ضعیف.

PageV02P199

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0200.png)

~~و اگر نیز احیانا بعضی از مشکلات قرآن و غیره از این ضعیف سؤال کردهاند حق
~~تعالی به حسن توفیق آن اشکال را هم از قرآن بر این ضعیف روشن گردانیده و به واسطهآ
~~اعتصام به حبل متین قرآن، به حکم آنچه رسول علیه الصلوة والسلام فرموده که ب«ألقرآن
~~حبل الله المتین و نوره ms665 المبین لا تنقضی عجائبه و لا یخلق عن کثرة الرد من قال به صدق و من
~~عمل به رشد و من کلم به عدل و من اعتصم به فقد هدی الی صراط مستقیم» پسندیده علما و
~~اهل تحقیق افتاده.
# و هر چند تفاسیر و معانی قرآن زیادت از آن است که این ضعیف به کنه آن تواند
~~رسید، بلکه اگر صدهزار علمای مفسر به تفسیر و تأویل و بیان آن مشغول شوند هنوز از
~~بسیاری1 اندکی، بلکه از هزار یکی، میسر نگردد. و در قرآن مجید هیچ کلمه بل هیچ
~~حرف نتوان یافت که بهتر از آن باید تا بحقیقت در آن اختلافی باشد، چنانچه باری عز و
~~علا فرموده که (أفلا یتدبرون القرآن ولو کان [596]2 من عند غیر الله لوجدوا فیه اختلافا
~~کثیرا}3
# و ترتیب این تقریر چنان خواهد بود که هر سؤالی که مولانا معظم دامت فضایله کرده
~~و محل بحث و اشکال است و محتاج به بیان میشود، بر آن نمط بگوییم و روشن گردانیم
~~که گفته شد، و ضبط و نسق و ترتیب و قاعده و کیفیت تفهیم جواب سؤالات و فوائد که
~~در ضمن آن مندرج گشته معلوم شود بر این موجب که در فهرست یاد کرده شده4. و بالله
~~التوفیق والعون والعصمة5.

PageV02P200

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0201.png)

# میگوییم برهان قایم است که تصور ذات باری تعالی بی صفات و بی افاضت فیوض
~~محال باشد، و فیض هر صفتی که فایض گردد باید که مناسب آن صفت باشد به وجهی از
~~وجوه نه مناسبتی تامه؛ چه، اگر مناسبت تامه تصور کنند در معلول همان کمال لازم آید
~~که در علت2 و آن محال تواند بود.
# و اگر تصور کنند که فیوض از فیاض فایض نشدی، عدم مخلوقات لازم آمدی و
~~نقصان در کمال او تعالی و تقدس متصور گشتی؛ و آن محال است. و حق تعالی جهت
~~ابطال آن تصور فرموده که (وما خلقنا السموات والأزض وما ms666 بینهما لاعبین ما خلقناهما إلا
~~بالحق ولکن أکترهم لا یغلمون)3. و فی نفس الامر فایض شدن فیض عین وجود است، و
~~وجود عین خیر و خیر عین کمال، و فایض ناشدن عدم و عدم نقصان، و ذات باری عز
~~شأنه از نقصان منزه. و آنچه حق تعالی فرموده که (أفمن یخلق کمن لا یخلق أفلا
~~تذکرون)2 مصدق این تقریر است.

PageV02P201

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0202.png)

# و چون او تعالی و تقدس قادر با کمال است باید که به جمیع وجوه قادر باشد و قدرت
~~نماید، و آنچه بباید آفرید بیافریند1 و بدهد و آنچه نباید آفرید و نباید داد نیافریند و
~~ندهد، تا کمال قدرت او از عدالت خالی نماند. و آنچه از رسول علیه الصلوة والسلام در
~~دعوات منقول است که «ماشاءالله کان و ما لم یشأ لم یکن اعلم آن الله علی کل شی قدیر و ان
~~الله قد احاط بکل شیء علما و آحصی کل شیء عددا»2 مقوی این معنی است.
# و از این تقریر یمکن که پیش بعضی مردم اشتباهی نماید و پندارند که شاید بود که
~~وقتی از اوقات فیض از او فایض نگردد. ما دفع آن شبهه3 را میگوییم که ملک او فسیح
~~است و مستعدان و مستحقان و قوابل نامحصور، تا چندان که بر طریق لایزالی فیض
~~فایض گردد مناسب ایشان بوده باشد؛ تا آنجا که افاضت باید کردن، بر طریق دوام افاضت
~~فیض باشد، و جایی که گاه گاه باید کرد گاه گاه افاضت کند، و وقتی که نباید کرد نکند.
# پس فیض او چنان که باید همواره بوده باشد، و این هر دو قسم یعنی افاضت و عدم
~~افاضت عین کمال و محض صواب و خیر باشد. و از اینجا گفتهاند که:
# هر چیز که هست آن چنان میباید   وان چیز که آن چنان نمی باید نیست
# و سبب عدم افاضت عدم محل و قابل باشد، نه تعطیل و انقطاع فیض. و عدم افاضت ms667
~~به نسبت با آن محل که غیر قابل است تصور باید کرد، نه آن که مطلقا تصور کنند که فیض
~~منقطع است.
# و مصدق این معنی حکایت موسی و خضر علیهما السلام است چنانچه حق تعالی
~~اخبار میفرماید که (قال له موسی هل أتبعک علی أن تعلمنی مما علمت رشدا)، وخضر
~~موسی را گفت که (إنک لن تمتطیع معی صبرا وکیف تضبر علی ما لم تحطبه خبرا)و

PageV02P202

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0203.png)

~~چون موسی را بر افعال خضر خبرتی نبوده1، با وجود آن که افعال خضر تمامت بر آن
~~موجب بود که میبایست، موسی بر آن انکار میکرده. چنانچه در آن وقت که خضر
~~کشتی را بشکست موسی گفت (لقد جیت شییا إمرا»2 و به وقت کشتن غلام گفت (لقذ
~~جیت شینا نکرا»3 و به وقت آن که دیوار را عمارت میکرد گفت (لو شئت لاتخدت علیه
~~أجرا)2. تا بعد از آن انکارها خضر با موسی گفت (سأنبینک بتأویل ما لم تستطع
~~علنه صبرا).
# و امثال آن چنان است که پادشاهی کریم و قادر و عادل باشد و همواره به حسب
~~استحقاق درخور6 مردم انعام و احسان کند و درباره طایفهای که استحقاق نداشته باشند
~~انعام نکند تا عدالت و قدرت او مفقود نماند. پس، از آنچه او به غیر استحقاق چیزی به
~~کسی ندهد لازم نیاید که انعام او بر سبیل دوام نبوده باشد. چه، در لشکر او چندان
~~مستحق و مستعد باشند که همواره پادشاه را باستحقاق چیزی بدیشان باید داد تا کرم و
~~قدرت و عدالت او هیچ کدام مفقود نماند. و چون چنین باشد انعام آن پادشاه بر سبیل
~~دوام مع الکرم والقدرة والعدالة در حق هر مستحق متوالی باشد. و آنچه به کسانی که غیر
~~مستحق باشند چیزی ندهد هم قدرتی است با عدالت، جهت آن که اگر باستحقاق ندادی
~~قدرت با عدالت مفقود ماندی. چه، هر پادشاه که او را چیزی به کسی باید دادن و ندهد ms668
~~از دو چیز خالی نباشد: یا آن باشد که طریقه عدالت نداند و نکند؛ یا آن که اندیشد که اگر
~~چیزی به بعضی دهم شاید که از آن خللی بادید آید.
# و حق تعالی از این معنی منزه است و قادر بر آن که به هرکه بباید دادن به حسب
~~استحقاق بدهد و به هرکس که نباید داد ندهد. و چون عالم ملک و ملکوت و جبروت او
~~بسیار است، هم باستحقاق دادن و هم به غیر استحقاق ندادن به طریق دوام و عدالت
~~باشد؛ از آن جهت که ضنت7 و بخل یا عجز و قصور بدو نسبت نتوان کرد. (سبحان ربک
~~رب العزة عما یصفون وسلام علی المزسلین والحمد لله رب العالمین)8.

PageV02P203

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0204.png)

# و پوشیده نماند که غرض و مقصود ما از این تقریر و مقدمات تبیین و ایضاح است به
~~سبیل تمثیل و نظایر و تقسیمات عقلی. و چون مثالی در باب قدرت آوردیم، تقسیم
~~قدرت نیز مناسب افتد.
~~میگوییم اقسام قدرت منحصر است در چند وجه:
# یکی آن که قادر باشد بر آنچه امور را مرتب کند و به دیگران فرماید تا به موجب
~~فرموده او می سنازند. و حدیث نبوی که «فرغ الله من اربعة من الخلق والخلق والرزق
~~والاجل»، و دیگر که «فرغ الله الی کل عبد من خمس من عمله و اثره و مضجعه و رزقه
~~لا یتعداهن عبد» دال است بر این معنی.
# و1 قدرتی دیگر آن که با و جود آنچه فرموده باشد که دیگران سازند از هیچ کدام یک
~~لحظه غافل نباشد و همه را مضبوط داشته باشد و بر تمامت مطلع بود تا اگر در آن
~~تقصیری رود بازخواست فرماید. و آنچه حق تعالی فرموده که (وما تسقط من ورقة الا
~~یغلمها ولا حبة فی ظلمات الأزض ولا رطب ولا یابس إلا فی کتاب مبین) حمصدق این
~~معنی است»3.
# قدرتی دیگر آن که با و جود قدرتهای مذکوره او ms669 نیز تعالی و تقدس به نفس خود به
~~مری کلی خاص دون امری غیر از آنچه به و سایط حوالت کرده باشد مشغول بود4 تا
~~امری کلیتر از آنچه به و سایط حواله5 رفته ساخته گردد و بدین وجه اظهار قدرت کرده
~~باشد و به هیچ وجه تعطیل در آن صورت نبندد. و آیه6 ( کل یوم هو فی شأن)7 اشارت
~~است بدین وجه.
# قدرتی دیگر آن که از آن امور که به دیگران فرموده باشد هرچه ایشان در آن تقصیر
~~کرده حو به زیان برده باشند -8، او تعالی و تقدس به اصلاح آن قدرت نماید. و آن بر دو
~~وجه باشد:

PageV02P204

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0205.png)

# یک وجه آن که به نفس خود اصلاح کند و همگی آن کلیات در قبضه قدرت او باشد و
~~دیگری را در آن مدخلی نه، چنانچه میفرماید: (قل اللهم مالک الملک تؤتی الملک من
~~تشاء وبنزع الملک ممن تشاء وتعز من تشاء وتذل من تشاء بیدک الخیر إنک علی کل شیء
~~قدیر)1 و حدیث قدسی که «قلوب الملوک بیدی أقلبها کیف آشاء» اشارت بدین
~~معنی است.
~~وجه دیگر آن که دیگری را فرماید تا برود و آنچه به دیگران فرموده باشد و ایشان به
~~غفلت و نادانی به اسباب متنوعه به زیان برده باشند و تمام نکرده اصلاح کند. و آنچه حق
~~تعالی فرموده که (هو الذی بعث فی الأمیین رسولا منهم یثلو علیهم آیاته ویزکیهم ویعلمهم
~~الکتاب والحکمة وإن کانوا من قبل لفی ضلال مبین)2 عبارت از این معنی است.
~~قدرتی دیگر آن که جهت مصالحی که علم او بدان محیط باشد از ابطال و تبدیل و
~~نصب و عزل بر مقتضای علم خود، چنان که باید و سزد3، در آن تصرف کند و بسازد و
~~قدرت به اظهار رسانآد، به موجبی که پیش از آن که دنیا نبود بیافرید؛ چنان که میفرماید
~~(لله الذی خلق السموات والأزض وما بینهما فی ستة أیام ثم اشتوی علی ms670 العزش)
~~همچنین این دنیا را که هست باطل خواهد کرد و به آخرت مبدل گردانیدن5 بر آن جمله
~~که از آن اخبار می فرماید که (یوم تبدل الأرض غیر الأرض والسموات وبرزوا لله الواحد
~~القهار)6. و ما این معانی و اقسام با دلایل و براهین بر آن مشبع در رساله فیض گفتهایم؛ اگر
~~خواهند که احوال آن زیادت از این معلوم کنند از آنجا مطالعه باید کرد.
~~حالیا در این موضع بر سبیل ایجاز این مختصر گفته شد.
~~آمدیم با سر سخن و مبحث که مقصود از این تقریرات آن است. میگوییم از این
~~مقدمات و براهین روشن شد که از هر فیضی، چنان که لایق و مناسب آن باشد، لایزال بر

PageV02P205

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0206.png)

~~طریق دوام، فیوض فایض شوند به ارادت و مشیت حق تعالی، هر یک به جای خود چنان
~~که شاید و باید؛ و متضمن خیر باشد حو آیت (و ربک یخلق ما یشاء ویختار ما کان لهم
~~الخیرة)1 و حدیث نبوی «الخیرة فیما یقضی الله» اشارت بدین معنی است»2.
# و چون مقرر گشت که هیچ صفتی از صفات واجبالوجود تعالی و تقدس از افاضت
~~فیضی خالی نتواند بود، و فیوض باید که تابع و مناسب فیاض باشد؛ چه، مقرر است که
~~اثر و صفت تابع مؤثر و موصوف باشد و مناسب آن تواند بود، چنانچه گفتهاند؛
# [مصراع:]
# کز کوزه همان برون ترابد که دروست3
# لکن در همه وجوه مناسب آن نتواند بود الا مناسبت4 مایی5 به حسب اختلاف
~~مراتب، مانند بخاری که از دریایی برخیزد یا طلی یا بارانی که از آن بادید آمده باشد یا
~~چشمهای یا رودخانهای یا دریاچهای که آن همه را مبدأ از دریای محیط باشد. و آتار و
~~صفات و صادرات متنوعه که در دریا باشد بعضی از آن در هریک از اینها به حسب
~~بسیاری حو اندکی مراتب باشد، چنان که مشاهد و معاین است و آیت (ورفغنا بعضهم
~~فوق بعض ms671 -6 درجات» 7 اشاره8 بدان است. و این مثال که گفته شد هیچ مبالغت در آن
~~نیست، بلکه [597] به اضعاف اضعاف آن تواند بود.
# [هر فیضی شبه ارادت و قدرت او باشد، و
# هیچ فیضی به دیگری ماننده نباشد]
~~آنچه بدین بحث تعلق دارد و حالیا به تقریر آن احتیاج داریم هم در مقدمه تقریر کنیم
~~تا نتیجه از آن حاصل شود و مقصود به حصول پیوندد.

PageV02P206

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0207.png)

# میگوییم باید که لایزال از صفت قدرت و ارادت فیوض فایض گردد، و بالضروره هر
~~فیضی که از آن فایض گردد شبه ارادت و قدرت او باشد چنان که گفتیم در مثال بخار و
~~طل و مطر1 و دریا، و در هر چیز که نظر کنند و در آن چیز آن صفات باشد شبه صفات
~~اولین تواند بود.
# و بدین تقریر روشن شد که هر چه ممکنالوجود است از آن دو صفت یعنی اراده2 و
~~قدرت واجبالوجودی او وجود یافته و به ظهور پیوسته باشد؛ و اگر ممکن الوجود
~~نبودی واجب الوجودی او معلوم نگشتی؛ و فحوای حدیث قدسی «کنت کنزا مخفیا
~~فاردت أن أعرف فخلقت الخلق لأعرف» عین این معنی است. و این بحث و تحقیق آن در
~~رسالهآ فیض که هم در این کتاب مدرج است مشبع گفته ایم؛ از آنجا مطالعه باید کرد.
# و مرید و قادر آن باشد که به هر وجه که تصور کنند اراده3 و قدرت او بکمال باشد نه
~~به یک وجه، و اگرنه چنین باشد مرید و قادر با کمال نبوده باشد. پس باید که
~~واجب الوجود تعالی و تقدس به ارادت و قدرت نامتناهی خویش انواع اشیاء نامحصور را
~~ایجاد کند چنان که هیچ جنسی به جنسی و نوعی به نوعی در جمیع و جوه ماننده نباشد. و
~~همچنین هر چه در تحت آن انواع مذکوره باشد از اصناف و اشخاص، با وجود آن که آن
~~عظیم بسیار است و حصر آن ms672 ناممکن، هیچ دو از آن به همه وجوه به همدیگر ماننده
~~نباشند؛ تا حدی که [هرچه]4 در این دنیا زمانی محدث که از عهد آدم تا روز قیامت که
~~انقضای این دنیا و زمان خواهد بود به حکم آیت ([کل] شیء هالک الا وجهه)5 و بر
~~مقتضی آیه6 (کل من علنها فان ویبقی وجه ربک ذو الجلال والإکرام) تمامت هلای
~~گردند و فانی شوند و به حسب آیه8 (یؤم تبدل الأزض غیر الأزض والسموات)9 و
~~موجب آیه10 (یوم نطوی السماء کطی السجل للکتب »11 زمین و آسمان با هر چه در آن
~~است متبدل و منظوی گردد، بلکه هر چه از ابتدای دنیا تا انتهای آن بوده و خواهد بود به

PageV02P207

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0208.png)

~~موجبی که گفتیم که از جمیع مخلوقات و مکونات، هیچ دو به همه وجوه به هم ماننده
~~نباشند، چه اگر در همه و جوه به هم ماننده باشند امتیازی نماند و دوی1 متصور نباشد،
~~بلکه یکی باشند.
# همچنین بعد از قیامت که جمیع اشیاء هالک و متبدل گشته باشد و حق سبحانه و
~~تعالی چنانچه اقتضای اراده2 و قدرت او باشد جهانی دیگر بادید کند و عالمیان را بر
~~سبیل بعث3 ایجاد و اعاده4 کند آن جمیع اشیا نیز که در آن عالم باشد به همه وجوه
~~هیچ دو به همدیگر ماننده نباشند. و آنچه پیش از ایجاد و آفرینش این دنیا5 زمانی
~~محدث و وجود آدم، به اراده6 و قدرت باری تعالی، موجود بوده باشد و وهم و فهم هر
~~کس بدان نرسد آن نیز به همین براهین مذکوره هیچ دو به همه وجوه به همدیگر ماننده
~~نبوده باشند.
# و اگرنه چنین بودی، در اراده7 و قدرت او نقصان و عجز متصور بودی جل و تعالی
~~فیما خلق عن احتذاء صورة و استدعاء مشورة و اقتفاء رسم8 و مثال و افتقار إلی نظر و
~~قیاس و استدلال. و این معنی که تقریر رفت و به طریق ms673 عقل و نقل مبرهن و مبین گشت
~~تمامت دال است بر کمال صفت ارادت و قدرت او. و چون چنین باشد پس9 چگونه
~~شاید که تصور کنند که باری تعالی به یک وجه یا به چند وجه معدود ارادت و قدرت
~~نماید و مخلوقات و مقدورات را ایجاد کند، بلکه تصور چنان باید کرد که به هر وجه که
~~ممکن باشد و فکر و ضمیر هیچ مخلوقی بدان نتواند رسید و وهم هیچ کس حصر آن
~~نتواند کرد10 به اراده11 و قدرت خود، چنانچه لایق هر کس و هر چیز و هر وقت باشد،
~~نخست مناسبت و عدالت اشیاء نامحصوره هر یک را به وجهی دیگر به حکم آیت (إن
~~الله یفعل ما یشاء)1 و آیت (إن الله یحکم ما یرید) چنانچه خواهد آفریند و حکم کند؛

PageV02P208

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0209.png)

# تبارک من اجری الأمور بحکمه کما شاء لا ظلما آراد و لا فضما2
# و «ما یشاء» و «ما یرید» او عز شأنه نباشد الا چنان که باید. و آنچه حق تعالی فرموده
~~که (ما من دابة إلا هو آخذ بناصیها إن ربی علی صراط مسشتقیم) مصدق این معنی است. و
~~آنچه حکمای متقدم و متأخر و علماء متکلم پیش از این تا اکنون با همدیگر بحث و
~~منازعت دارند در باب آن که فیاض و فاعل و صانع در فیض و فعل4 مختار است یا غیر
~~مختار و او را در افاضت فیض اختیاری هست یا موجب بالذات است، و تا غایت این
~~منازعت میان ایشان باقی مانده، هم شعبهای است از شعب این بحث و فرعی است از
~~فروع این اصل.
# و هر چند این بحثی عظیم مشکل است و بیان آن به براهین و مقدمات بسیار محتاج و
~~در این موضع شرح آن دادن به تطویل5 انجامد، و این بحث و تحقیق آن در رساله فیض که
~~هم در این کتاب مدرج است گفتهایم؛ از آنجا مطالعه باید کرد ms674 تا بشرح معلوم شود!
~~لیکن6 اینجا کلمهای چند مختصر که حالیا روی نموده و در خاطر آمده است بگوییم؛
~~چه، حقیقت کیفیت آن عظیم مفید است و بعضی از حقایق این بحث بدان معلق7.
# میگوییم پیش اریاب تحقیق بل نزد8 جمیع خلایق مقرر و مسلم است که
~~واجب الوجود تعالی و تقدس قادر با کمال است، و هیچ کس را در آن اشتباهی نیست.
~~پس باید که هر نوعی از انواع قدرت که متصور گردد، او تعالی و تقدس بر آن قادر باشد.
~~چه، اگر به وجهی از وجوه در جلیل و حقیر انواع [قدرت از او]9 تصور قصوری کنند،

PageV02P209

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0210.png)

~~نقصان در کمال او تصور کرده باشند و آن محال تواند بود. و چون چنین باشد البته [نشاید
~~که تصور کنند که هیچ چیز از انواع قدرت باشد که او عز و علا بر آن قادر نباشد. و]1 در
~~آن شکی و شبهتی نیست که آفرینش بر آن وجه که تصور بعضی حکما است که موجبیت
~~بالذات باشد، قدرتی است، و صانعیت و فاعلیت بالاختیار بر آن وجه که متصور2
~~متکلمان است لاشک هم قدرتی. پس باید که [هر دو نوع قدرت در او باشد، والا نقصان
~~در او تصور کرده باشند؛ و آن محال است. و آنچه حق تعالی فرموده که (تبارک الذی]3
~~بیده الملک وهو علی کل شئء قدیر الذی خلق الموت والحیاة)4 تنزیه ذات وصفات او
~~است تعالی و تقدس از این5 تصور، و اشارت به معنی مقصود است.
# و نیز در آن شکی نیست که هیچ متأثری بیمؤثری نتواند بود؛ و چون ما میبینیم که
~~این هر دو صفت مذکوره در انسان که معلول علت اولی است موجود است، چگونه
~~تصور شاید کرد که کمالی در معلولی باشد که آن در علت نباشد؟ و اگر کسی را این
~~شبهت افتد بالضروره باید که خالقی دیگر تصور کرده باشد تا آن آثار از او صادر ms675 گردد،
~~والا باید که محقق داند که چون در انسان که شبه صفات اوست تعالی و تقدس این صفات
~~مذکوره باشد در او نبز البته باشد؛ و آیه6 (لو کان فیهما آلهة إلا الله لفسدتا فسبحان الله رب
~~العرش عما یصفون)7 مصدق این معنی است. و اگر عقلا به تأمل در آن نظر فرمایند ایشان
~~را نیز این معنی روی نماید. اما چون خواهند که حقیقت آن بدانند و آسانتر دریابند از
~~رساله فیض مطالعه باید کرد.
# و چون مبرهن و مقررگشت که انواع موجودات ممکن8 الوجود که در ماضی و حال و
~~مستقبل متصور است تمامت به صفات ارادت و قدرت نامتناهی واجبالوجود عز و علا
~~بوده و هست و خواهد بود و انواع آن9 در حصر و وهم هیچ کس درنگنجد10 این11 معانی
~~را به مثال نیز بازنماییم تا بهتر در خواطر بنشیند.

PageV02P210

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0211.png)

# مثلأ گوییم پادشاهی قادر باشد بر آن که چیزی به مردم دهد؛ و آن به انواع تواند بود:
# یکی1 آن باشد که به دست خود چیزی به کسی تواند داد؛ چه، اگر نتواند داد دست
~~نداشته باشد یا مفلوج بود، و این نقصان است.
# [نوعی دیگر آن که به خازنی فرماید تا از خزانه بدهد]2.
# نوعی دیگر آن که امرا و خدام خود را فرماید تا از آنچه داشته باشند و از دولت او
~~یافته بدهند.
# نوعی دیگر آن که به ولایات دور و نزدیک حواله3 فرماید تا به عموم خلق بدهند؛ و
~~هیچ کس منع او نتواند کرد. چون پادشاه با وجود ارادت و قدرت کریم نیز باشد، [با] این
~~سه صفت، یعنی قدرت و ارادت و کرم، خود به همه انواع در حق هر کس4 به قدرت و
~~ارادت خود کرم و سخاوت به اظهار رساند؛ و هم در حق آن کسان که او را عبودیت کرده
~~باشند و هم در حق گروهی که بر جاده عبودیت نبوده انعام و احسان ms676 فرماید: کالغیث لیس
~~یبالی حیثما انسکبا5 تا از او صفت ارادت و قدرت و کرم ظاهر شده باشد. و اگرنه چنین
~~باشد، صفت سخاوت مفقود ماند؛ و آن نقصان باشد. و کسانی که خدمتی و عبودیتی
~~کرده باشند، هر یک را مناسب حقوق عبودیت و خدمت ایشان بر سبیل وجوب لازم
~~باشد که انعامی فرماید تا صفت عدالت نیز به ظهور پیوندد. و اگر نه چنین باشد، صفت
~~عدالت مفقود مانآد؛ و آن منافی کمال باشد.
~~و اگر به هر یک از آنان که حق عبودیت و خدمت ثابت داشته باشند همان مقدار دهد
~~که اجرت ایشان باشد، صفت سخاوت مفقود ماند. و رسم کرم پادشاه چنان باشد که در
~~ازای هر خدمتی زیاده6 از حق آن خدمت ده چندان انعام فرماید تا بدان سبب صفت کرم
~~ظاهر شود. و از اینجا است که حق تعالی در قرآن قدیم فرموده که (من جاء بالحسنة فله

PageV02P211

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0212.png)

~~عشر أمثالها1. و سبب و موجب آنچه در عوض حسنه ده چندان فرموده، از این معنی2
~~که ذکر رفت روشن میشود.
# و آنچه در باقی آیت که (ومن جاء بالسیئة فلا یجزی الا مثلها)3، جزای سیئه به مثل
~~فرموده، سبب آن است که بدی رسانیدن در اول حال نه کار نیکان باشد، و نقیض کرامت
~~است و این معنی مناسب صفت کرم نباشد و از کریمان نزیبد. و چون مجازات2 به مثل
~~ناکردن غیر عدالت است، ناکردن نیز نزیبد. از آن جهت مجازات به مثل فرمود. و این
~~معنی [598] به نزد عقلا بس ظاهر و روشن است؛ و اگر برخلاف این فرمودی به غیر از
~~آنچه صفت عدالت مفقود بودی، مؤدی گشتی به فساد و مضرت.
# و آنچه باری عز شأنه فرموده که ( ولکم فی القصاص حیوة یا أولی الألباب) 5 مؤکد این
~~معنی است، و از این جا گفتهاند:
# و وضع الندی فی موضع السیف بالعلی   مضر کوضع السیف فی موضع الندی ms677
# و نیز گفتهاند که6:
# هر کجا داغ بایدت فرمود   چون تو مرهم نهی ندارد سود
# و اقتضای حکمت آن است که هرچه کنند باستحقاق باشد و هرچه به غیراستحقاق
~~باشد از عدالت دور بود و کردن آن ناپسندیده، و اطلاق تعریف ظلم که الظلم وضع الشیء
~~فی غیر موضعه بر آن صادق آید. و این نسبت بدان حضرت کردن خود اصلا و قطعا
~~نشاید؛ چه، فرموده که (وما الله یرید ظلما للعباد)7 و دیگر که (وما ربک بظلأم للعبید).
# و نیز چنان که اقتضای کمال است دیگران را به عدل و احسان میفرماید و از آنچه
~~شائبه ظلم دارد نهی میکند به موجب آیت (إن لله یأمر بالعدل والإخسان ویتاء ذی القزبی
~~وتنهی عن الفخشاء وألمنکر والبغی یعظکم لعلکم تذکرون). وصفت10کرم باری تعالی در

PageV02P212

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0213.png)

~~این نمودار که یاد میکنیم واضح و روشن می گردد؛ بل نزد1 ارباب بصیرت خود مبرهن
~~است که در مبدأ بی آن که انسان هیچ خدمتی و عبودیتی کرده به چند وجه در حق او
~~احسان و انعام فرموده:
# اول آن که به ارادت و قدرت و کرم و عدالت و رحمت خویش انسان را از کتم وجود
~~ذهنی که در خارج آن را عدم مینهند در عرصه ظهور آورد جهت تهیه نفس و بدن او که
~~بالقوه موجود بوده2 و استعدادی مناسب3 آن معین و مقدر فرموده، و از علم فطری هر
~~نفسی را به حسب استعداد بهرهای و حظی به اسم علم کتابت و اسما به طریق تقدیر
~~کرامت کرده، و از گلی نیکو و سه عنصر دیگر مقداری که مناسب آن ترکیب تواند بود
~~باهم آمیخته و به واسطهآ غلبهآ عنصر خاکی - بنا بر قضیه الحکم للغالب 4 - نسبت خلقت او
~~به گل کرده به موجبی که آیت (ولقد خلقنا الإنسان من سالة من طین) به ذکر آن
~~ناطق است.
~~و چنان که مناسب کمال و شرف آن نفس و آن ms678 استعداد است علم اسما و کتابت و
~~دیگر علوم فطری که در علم او مقدر بوده و اعتدال مزاج به حکم «خمرت طینة آدم بیدی
~~اربعین صباحا» جهت او تهیه میداده و تخمیر میکرده تا آنچه از آن جمله علویآتاند به
~~سفلیات پیوندند6؛ اتصالی به طریق کن فیکون معأمعا بی تقدیم و تأخیر. مانند آن که
~~جهت امیری در شهرستانی خانهای ترتیب دهند، و بزرگی و عظمت آن امیر شنیده
~~باشند؛ هر آینه خانهای مناسب حال او ترتیب کنند تا در حال که برسد به آنجا درآید؛ و
~~وصول او به خانه و اتصال خانه بدو معأمعا تواند بود، بی تصور تقدیم و تأخیر.
~~و آنچه حق تعالی فرموده که (إنما أمره اذا أراد شینا أن یقول له کن فیکون) بدین
~~وجه تصور توان کرد. و از فحوای آیت (إن متل عیسی عند الله کمتآل آدم خلقه من تراب ثم

PageV02P213

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0214.png)

~~قال له کن فیکون )1 اشکالی که میان حدیث قد سی «خمرت طینة آدم بیدی اربعین صباحا»
~~و آیت (إنما أمره» روی نموده، چون تأمل نمایند، حل میشود. چه، آنچه فرموده که
~~(خلقه من تراب} دلالت میکند بر معنی حدیث قدسی، و بعد از اتمام تخمیر گفته باشد
~~که کن؛ و در حال روح بدان پیوسته، و نداء کن و پیوستن روح به بدن و بدن به روح معامعا
~~بوده بی تقدیم و تأخیر. و آنچه فرموده که فیکون، اخبار است از آن. و از آن جهت که تهیه
~~علویات و سفلیات مرتب و مقدر گشته بود و در علم باری عز و علا خلقت انسان معین
~~شده، می فرماید که (وإذ أخذ ربک من بنی آدم من ظهورهم ذریتهم وأشهدهم علی أنقسهم
~~الست بربکم قالوا بلی»3. حو این ضعیف در تفسیر آیت اول رسالهای علی حده ساخته
~~است. حالیا در این موضع بدین قدر اختصار کرد؛ چه، مقصود از این تقریر توفیق است
~~میان آیت اول و ms679 میان آیت دوم و رفع شبهت تناقض؛ و توفیق از این تقریر معلوم میشود و
~~شبهه3 مرتفع میگردد »4. و از آن جهت که پیش از تهیه علویات و سفلیات وجودی
~~ذهنی بوده است که در آن حالت از وجود خارجی هیچ صفتی در وی نبوده؛ چه، فیض را
~~در خارج وجود نیست؛ و بعد از آن به طریق فیضان از وی فایض گشته، فرموده است که
~~(أولا یذکر الإنسان أنا خلقناه من قبل ولم یک شیئا)
# و بعد از آن که آن مجموع اجزای ترکیب [را]6 تهیه فرمود و7 تسویه کرد، چنانچه
~~إخبار می فرماید تعالی و تقدس که (فإذا سویته ونفخت فیه من روحی)، به ترتیبی و
~~اعزازی هر چه تمامتر، چنان که در مثال خانه که جهت امیر مرتب کرده باشند گفته شد که
~~اتصال امیر به خانه و خانه به امیر معامعا بلاتقدیم و تأخیر باشد، از آن نفس نیز هم بر آن
~~جمله مشرف گشت. و چون او را بدین عزت آفرید و حسن خلقت (لقد خلقنا النسان فی

PageV02P214

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0215.png)

~~أخسن تقویم)1 کرامت فرمود و ملایکه را ساجد و او را مسجود ملایکه گردانید و
~~منصب خلافت در زمین به حکم آیت (إنی جاعل فی الأرض خلیفة ) به وی تفویض
~~کرد و خلعت تکریم و تفضیل به موجب (وفضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا)3 در
~~وی و اولاد وی پوشانید و در رحم مادر بر آن جمله که بیان فرموده که ([و] لقد خلقنا
~~النسان من ساالة من طین ثم جعلناه نطفة فی قرار مکین ثم خلقنا النطفة علقة فخلفنا العلقة
~~مضغة فخلقنا المضغة عظاما فکسونا العظام لحما ثم أنشأناه خلقا آخر فتبارک الله أخسن
~~الخالقین)4 به اقتضای حکمت بر سبیل تدریج ترتیب کرده و تا وقت بلوغ قلم تکلیف از
~~او برگرفته و5 او را حیات و روزی داد. و فحوای6 این آیات که (الذی خلقنی فهو یهدینی
~~والذی هو یطعمنی ویسقنی وإذا مرضت ms680 فهو یشفینی والذی یمیتنی ثم یخیین والذی أطمع أن
~~یغفر لی خطینتی یوم الدین)7 اشارت بدین معنی است.
~~و بعد از تکلیف و وجوب عبادت اگر حسنه از وی صادر شود جزای آن به مقتضای
~~کرم بر سبیل انعام ده چندان فرموده، و اگر سیئه از وی در وجود آید به حسب عدالت
~~مجازات آن به مثل می فرمایید که ( وجزاء سییة سییة مثلها)8. و اگر کسی بر اعمال صالحه
~~مواظبت مینماید جنات فردوس و خلود در آن او را کرامت میکند؛ چنانچه میفرماید
~~که (إن الذین أمنوا وعملوا الصالحات کانت لهم جنات الفردوس نزلا خالدین فیها لا یبغون
~~عنها حولا)9، و اگر در بندگی میافزاید، بکمال کرم و10 احسان و فضل درباره او زیاده11
~~می گرداند به موجب آیت (للذین أخسنوا الحسنی وزیادة) و آیت (لیجزیهم الله أخسن
~~ما عملوا وتزیدهم من فضله والله یززق من یشاء بغیر حساب)3.

PageV02P215

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0216.png)

# و هر چند انواع فضل و کرم باری تعالی بی حد و عظیم بسیار است، اما جهت [599]
~~نمودار این قدر گفتیم و شمهای از احوال صفت کریمی و رحیمی او بیان کرد؛ چنان که اگر
~~بندهای بی ادبی و گناهی کند که موجب هیجان غضب باشد، چون حق تعالی کریم و
~~رحیم است و عادل و در غضب نیفزوده به موجب عدالت زیادت از آنچه مثل آن باشد به
~~سبیل مجازات مؤاخذه نمیفرماید، یا به موجب کریمیت و رحیمیت خود آن جریمه را
~~عفو فرماید که (إن الله لعفو غفور) تا صفت عفو نیز مفقود نماند.
~~و اگر چنان بودی که ذنوب و خطایا را عفو فرمودی و اظهار افراط رحمت و تفضل
~~خود کردی و سیئات را مجازات نفرمودی، صفت عدالت مفقود ماندی. و اگرنه از جهت
~~فقدان عدل بودی یا2 اقتضای فرط رحمت جمیع سیئات و ذنوب عفو کردی و محو
~~گردانیدی و مجازات به مثل نیز نفرمودی.
~~و با آن که چنین است، نظر رأفت ms681 و رحمت بر مقتضای آیت (إن الله بالناس لرهوف
~~رحیم)3 از وی بازنمیگیرد؛ و همچنان که پدر را بر فرزند شفقت و مهربانی باشد و از راه
~~اشفاق او را به واسطهآ نافرمانی کردن ادب کند، حق تعالی نیز بندگان عاصی را تأدیب
~~می فرماید و به حسب اقتضای اشفاق ایشان را به رحمت خود امیدوار میگرداند،
~~چنانچه فرموده که (قل یا عبادی الذین أشرفوا علی أنفسهم لا تقنطوا من رحمة الله إن الله
~~یغفر الذنوب جمیعا إنه هو الغفور الرحیم)، بلکه شفقت و مهربانی که پدران را در حق
~~فرزندان میباشد مستفاد از آن شفقت و رحمت واجبالوجود است تعالی و تقدس؛
~~چه، خالق تمامت موجودات او است عز و علا و به مثابت بدن اصلی و [مانند]5 طبیب
~~مشفق که بعضی بیماران را به ادویه گوناگون تلخ6 و شیرین و غیرها مداوات کند و بعضی
~~را به آلات آهنین متنوعه داغ فرماید و قطع و بزل7 کند از آن جهت که مرهم مفید نباشد؛

PageV02P216

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0217.png)

~~چنانچه1 گفتهاند که:
# هر کجا داغ بایدت فرمود   چون تو مرهم نهی ندارد سود2
# و در علاج قطعا مداهنه3 روا ندارد. و آنچه بعضی مردم از آن علاج غافل باشند بدان
~~واسطه که بینند که آن علاج و تأدیب زود نمیفرماید پندارند که نخواهد فرمود، و آنچه
~~حق تعالی فرموده که (فلما نسوا ما ذکروا به فتخنا علیهم أبواب کل شیء حتی إذا فرحوا بتا
~~أوتوا أخدناهم بغتة فإذا هم مبلسون) مصدق این معنی است. و به حقیقت آن نرسند که
~~بعضی مردم را رنجها پیدا میشود که جهت مداوات آن مدتی مدید شربتهای شیرین و
~~منضجات5 و مقویات باید داد تا وقتی که اخلاط نضج6 یابد. بعد از آن داروی تلخ2
~~حمهل8 که طبع مریض از آن متنفر باشد بدهند، و بعضی آن باشد که داروی تلخ»1
~~گلوگیر بباید دادن مانند آنچه دفع سموم کند.
# و هر چند نزد سقیم10 و ms682 معلول و مریض11 و جریح 12 آن انواع معالجت و مداوات ازداع
~~کردن و بزل و قطع و تناول ادویهآ تلخ13 گلوگیر مستکره باشد و خواهند که ایشان را داغ و
~~قطع نکنند و احتما14 نفرمایند؛ اما جهت شفا و سلامت و صحت از آن چاره نباشد و آن
~~معنی طبیب داند، و اکثر آن طایفه به غور حقیقت آن نرسند15. و آنچه حق تعالی فرموده
~~که (عسی أن تکرهوا شییأ وهو خیر لکم وعسی أن تحبوا شییا وهو شر لکم والله یعلم وأنتملا
~~تعلمون)6 مقوی این تقریر است.

PageV02P217

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0218.png)

# و بعضی آنچه قطعا به داغ و قطع و بزل و ادویه تلخ1 و2 ناخوش احتیاج نباشد،
~~بلکه بر3 انواع مرهم و اشربه سلیمه و احتما4 و اغذیه لطیف شفا که مقصود از مداوات
~~آن است حاصل آید. و اگر طبیب در ادویه دادن و احتما فرمودن اهمال نماید شفقت به
~~جای نیاورده باشد.
# و اگر آن طبیب جاهل بود هم در ادویه دادن و هم در احتما فرمودن خطا و غلط کند.
~~و این قسم از مثال ما خارج است؛ چه، علاجی که حق تعالی فرماید بعد از آنچه بر
~~مقتضای (والله رءوف بالعباد)5 عین رأفت و رحمت باشد، در مداوات فرمودن از خطا
~~و غلط منزه و مبرا بود و هر ادویه که دهد و هر احتما که فرماید محض علاج و عین
~~صواب باشد.
# اگر بیمار احتما به جای آورد و قول طبیب بشنود و از آنچه او گفته باشد تجاوز
~~نکند شفا و سلامت [که]6 مطلوب است، و در این تمثیل مثال است از حسنه، او را
~~حاصل آید.7 و اگر به قول طبیب کار نکند و احتما به جای نیاورد، بکرات نکس8 کند و
~~درد و رنج که مثال است از سیئه حاصل باشد و زیاده9 گردد؛ و فحوای آیت (ما أصابک
~~من حسنة فمن الله وما أصابک من سییة فمن نفسک)1 اشارت بدین ms683 معنی است.

PageV02P218

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0219.png)

# و چون بدین تمثیل طبیب حق تعالی است و مداوات احکام شرع. اگر بیمار اشاره1
~~طبیب را مطیع و منقاد گردد و احتما، که در این صورت مراد از آن اجتناب است از
~~معاصی، بواجبی بکند و علاج بصواب که عبارت است از رأفت و رحمت باری عز شانه
~~به حکم آیت (إن الله بالناس لرءوف رحیم)2 حاصل باشد، یقین که شفا که مراد از آن
~~هدایت است وخروج از ظلمات طبیعت به حکم آنچه حق تعالی فرموده3 (الله ولی
~~اذین آمنوا یخرجهم من الظلمات إلی النور)4 بیابد و در سلک زمرة (أولئک علی هدئ من
~~ربهم وأولیک هم المفلحون)5 منخرط6 گردد و به بشارت (لا تقنطوا من رحمة الله ان الله
~~ینفر الذنوب جمیعأ إنه هو الغفور الرحیم) مبشر و امیدوار گردانید8 و عزیزی از اینجاگفته
~~است که؛
# شعر:
# از لطف تو هیچ بنده نومید نشد   مقبول تو جز مقبل جاوید نشد
# لطفت به کدام ذره پیوست دمی   کان ذره به از هزار خورشید نشد
~~و بیماری که در ابتدا رنج او9 صعب باشد و اشتها بکلی ساقط شده و سخن طبیب
~~نشنود و احتما نکند و چیزهای زیان کار10 خورد و مجال آن که ادویه بدو توان داد و
~~طبیعت او قابل نفع ادویه تواند بود نباشد و آن رنج را امید برو11آ و صحت نبود؛ مانند کفار
~~مشرک ظالم که (إن الشزک لظلم عظیم)، و بکلی امید مغفرت منقطع گردد به حکم آیت
~~(إن الله لا یغفر أن یشرک به ویغفر ما دون ذلک لمن یشاء). و به واسطه ظلم عظیم ایشان را
~~عذاب بزرگ فرماید، که (ومن یظلم منکم نذفه عذابا کبیرا14، و ابدا از مغفرت نومید
~~باشند و در دوزخ جاوید مانند که ([ن] الذین کفروا وظلموا لم یکن الله لیغفر لهم ولا لتهدیهم

PageV02P219

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0220.png)

~~طریقا لا طریق جهنم خالدین فیها أبدا»1. و ایشاناند که در ازل2 رقم رد بر ms684 ناصیه احوال
~~ایشان کشیده به موجب آیه3 (لقد خلقنا الإنسان فی أحسن تقویم ثم ردذناه أشفل
~~سافلین)3. [و به حکم این آیات در آن شک نیست که البته به دوزخ روند و مأوای ایشان
~~اسفل سافلین باشد]5.
# و از این تقریر توفیق میان آیه6 (ما أصابک من حسنة فمن الله) و میان آیت (قل کل
~~من عند الله) ظاهر می شود، و از این تفصیل و شرح بعضی از احوال صفت کرم ورحمت
~~حق تعالی معلوم میشود.
# و آنچه جماعت غافلان از آن جهت که مشاهده کرده باشند که جماعتی که ایشان به
~~افعال بد اشتغال مینمایند چرا7 اجر8 و مکافات در دنیا نمییابند و بعضی مردم عابد
~~صالح9 اکثر اوقات در رنج و زحمتاند، و بدان سبب ایشان را شبهتی بادید میآید و
~~تصور میکنند و میپندارند که مگر مجازات و وعد و و عید الهی اعتباری و تحقیقی ندارد
~~چون10 هر یک در موضع خود واقع نمیگردد11، و12 آن تصور غلطی عظیم است. همانا از
~~آن غافلاند و در شک میافتند که [هر چیزی را اجلی مسمی و زمانی مقدر معین هست
~~که یک نفس پس و پیش نتواند بود، چنانچه حق تعالی فرموده که (ولکل أمة أجل فإذا
~~جاء أجلهم لا یستأخرون ساعة ولا یشتقدمون])13.[655] و دیگر که ( حثم قضی »13 أجلا
~~وأجل مسمی عنده ثم أنتم تمترون).

PageV02P220

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0221.png)

# و نیز منقول است که الأمور مرهونة باوقاتها، و هر وعده1 و اجلی و قراری2 و
~~ترتیبی و نسقی که در این عالم هست از راه حقیقت به طریق کلی همه از آن
~~حضرت مستفاد تواند بود و شبه صفات پاک او تعالی و تقدس؛ و آنچه فرموده که (قل
~~کل من عند الله ) شارت بدین معنی است. و از این جهت است که اکثر مردم غافل
~~ماندهاند و دلیر شده التفات و میل به عبادات کمتر دارند و از بدی و ارتکاب معاصی
~~احتراز و اجتناب ms685 نمی نمایند.
# و ما میبینیم که که تجار جهت مکسب ده یازده و ده دوازده و سیزده مشقت و
~~زحمت و خطر راهها بر خود گرفتهاند و متحمل مشاق2 و عذاب سفر، چنانچه رسول
~~علیهالصلوة والسلام فرموده که «السفر قطعة من العذاب»، شدهاند. و کسانی که به تصور آن
~~که یکی دو5 سه شود یا مکسبی زیادت بیاورند و6 سفر بحر و بر هندوستان و ختای و
~~چین و دیگر اطراف عالم که به مدتهای مدید میسر شود اختیار میکنند؛ و آن مکسب
~~جهت چند روزه معدود عمر تصور کرده این همه زحمت و مشقت بر نفس خود مینهند،
~~و عجب آن که صد یک آن زحمت و تکلیف از بهر آن که تا صدهزاران هزار سال بلکه
~~زمان نامتناهی نامعدود در بهشت جاودان مخلد مانند و در ناز و نعیم باشند تحمل
~~نمیکنند و بر ترک عبادت و اعمال صالحه اصرار مینمایند. از این حالت لازم می آید که
~~این جماعت که بر این طریقه باشند یا مؤمن نباشند، یا مؤمن باشند که ایمان ایشان زفانی
~~باشد نه دلی.
~~و اگر قایلی اعتراض کند که کسانی را که در سلک اهل اسلام باشند و لفظ مسلمان بر
~~ایشان مطلق بود چگونه توان گفت که ایمان ایشان زفانی است نه دلی؟
~~گوییم در آن شک نیست که محل ایمان حقیقی دل است، و لفظ شهادت به زفان دلیل
~~است بر آن؛ چنانچه7 از سلف صالح منقول است که8 که آلایمان اقرار باللسان و تصدیق

PageV02P221

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0222.png)

~~بالجنان و عمل بالآرکان. و از اینجا است که اگر کسی به کلمهآ شهادت تلفظ کند و در دل
~~نداشته باشد، آن کس به اتفاق مؤمن نباشد بل منافق بود.
# و آنچه حق تعالی فرموده که (ومن الناس من یقول آمنا بالله وبالیؤم الآخر وما هم
~~بمؤمنین) و دیگر که (یقولون بألسنتهم ما لیس فی قلوبهم) مصدق این معنی است.
# اما در ظاهر شریعت ms686 چون حال دل و ضمیر او معلوم نیست او را مسلمان گویند و تیغ
~~از وی برگیرند و بر حسب نحن نحکم بالظاهر حو الله یتولی السرائر »3 در زمرهآ اهل ایمان
~~باشد. و حال دل و ضمیر جز عالم الغیب والشهاده عز و علا کسی نتواند دانستن و عالم
~~الاسرار او است تعالی و تقدس که (إنه علیم بذات الصدور)، و حقیقت ایمان دلی او
~~تواند دانستن. و آنچه فرموده که (قالت الأغراب آمنا قل لم تؤمنوا ولکن قولوا أشلمنا)5
~~اشارت بدین معنی و مصدق این تقریر است.
# و فرق میان ایمان و اسلام از آن حدیث که امیرالمؤمنین عمر6 الخطاب رضی الله عنه
~~روایت کرده که روزی جبرئیل7 به حضرت رسول علیهماالصلوة والسلام درآمد و گفت:
~~«یا محمد اخبرنی عن الایمان».
# فقال: الایمان آن تؤمن بالله و ملائکته و کتبه و رسله و الیوم الآخر و تؤمن بالقدر خیره
~~و شره
# فقال: صدقت.
# قال: فاخبرنی عن الإسلام.
# قال:8 أن تشهد آن لاإله الا الله و أن محمدا رسول الله و تقیم الصلوة و تؤتی الزکوة و تصوم
~~رمضان و تحج البیت إن استطعت الیه سبیلا.
# قال: صدقت.

PageV02P222

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0223.png)

~~معلوم میتوان کرد. و چون چنین باشد چرا نشاید که ایمان زفانی باشد نه دلی؟ و این
~~سخن در حق بعضی از خواص نیز توان گفت؛ تا به عوام الناس چه رسد. چه، هر کس که
~~حقیقت چیزی نداند ایمان بدان نداشته باشد؛ و چون بداند و بدان عمل نکند، ایمان او
~~بدان کامل نباشد.
# و اگر تصور کنیم که مسلمانی را هزار سال عمر باشد و همواره به ذکر و عبادت و
~~تلاوت قرآن مشغول شود، هرروز که به توفیق حق تعالی چیزی از شعب ایمان که رسول
~~علیه الصلوة والسلام1 در آن باب میفرماید که «الایمان بضع و سبعون شعبة اعلاها شهادة آن
~~لإله الا الله و آدناها اماطة الآذی عن الطریق» او را معلوم شود، دیگرباره ms687 ایمانی آورده باشد
~~و دل او سکونی یافته.
# و از اینجا است که اکثر علمای بزرگ بر آناند که ایمان زیادت میشود. و آنچه حق
~~سبحانه و تعالی میفرماید که (هو الذی أنزل السکینة فی قلوب المؤمنین لیزدادوا إیمانأ مع
~~ایمانهم)2 مصدق و مقوی این معنی است.
~~و چون در بحث ایمان شروع کردیم، اقوال بعضی علما در بحث ایمان یاد کنیم و بعد
~~از آن آنچه ما را روی نموده بیان کنیم.
~~امام ریانی ابوالقاسم الحسین بن المفضل الراغب الاصفهانی3 رحمة الله علیه درکتاب

PageV02P223

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0224.png)

~~الذریعة الی مکارم الشریعة از مصنفات خویش آورده است که علما در ایمان اختلاف
~~کردهاند که اعتقاد مجرد است یا اعتقاد است با عمل باهم؛ و اختلاف هر طایفهای به
~~حسب نظر ایشان است.
# گروهی که بر آناند که اعتقاد مجرد است، نظر بر اشتقاق لفظ دارند و بر آن که در
~~قرآن چند [آیت]1 آمده مانند (إن الذین آمنوا وعملوا الصالحات) و دیگر که (لمن تاب
~~وأمن وعمل صالحا»4. چون فرموده که ( آمن وعمل صالحا) فرق نهاده باشد میان ایمان
~~و اعمال. و رسول نیز علیه الصلوة والسلام در آن حدیث که جبرئیل5 علیه السلام از وی
~~سؤال کرده که «آخبرنی عن الایمان» فرموده که «آن تؤمن بالله و ملایکته و کتبه و رسله و
~~الیوم الآخر و تؤمن بالقدر خیره و شره»؛ و دیگر از اسلام پرسیده، چنانچه این حدیث
~~مشهور است.
# پس آنچه در تعریف ایمان فرموده دلالت میکند بر آن که اعتقاد باشد و آنچه در
~~تعریف اسلام فرموده دلالت بر اعمال میکند.
# و جماعتی که6 میگویند که ایمان اعتقاد است و عمل با هم، نظر ایشان بر آن است که
~~از رسول علیه الصلوة والسلام نقل کردهاند که «الإیمان معرفة بالقلب و اقرار باللسان و عمل
~~بالآرکان».
# و همچنین اختلاف کردهاند که در ایمان زیادت و نقصان هست یا نه؟
# قومی بر آناند که زیادت و نقصان در ms688 ایمان هست، به دلیل آنچه حق تعالی فرموده که
~~(فأما الذین آمنوا فزادثهم إیمانا وهم یستبشرون) و دیگر فرموده که (وإذا تلیتث علنهم
~~آیاته زادثهم إیمانا) و دیگر که (لیزدادوا إیمانا مع إیمانهم).
# و طایفهای [که] مخالفت ایشان کردهاند میگویند که زیادت و نقصان چیزی بدان توان
~~دانست که چون بر ضد خود غالب آید گویند زیادت است و اگر ضد آن بر آن چیز غالب

PageV02P224

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0225.png)

~~آید گویند نقصان است. و ایمان حاصل نیاید الا بعد از آن که بر ضد خویش که آن کفر
~~است غلبه کرده باشد.
# پس در این صورت زیادت و نقصان در ایمان صورت نبندد.
# و هم امام ریانی راغب اصفهانی علیه الروح والریحان در تقسیم ابواب وشعب ایمان
~~در معنی آنچه رسول علیه الصلوة والسلام فرموده که «الایمان بضع و سبعون بابا اعلاها
~~شهادة ان لاله الا الله و آدناها اماطة الآذی عن الطریق»1 میگوید که این لفظی است که هرکه
~~نیک در آن تأمل کند و بر حقیقت آن عارف شود بداند که ایمان به طریق وجوب هفتاد و
~~دو درجت است؛ و درست نیاید که از این هفتاد و دو درجت که گفتیم زیادت باشد یاکم؛
~~و هیچ درجت از درجات ایمان از آنچه رسول علیه الصلوة والسلام فرموده است خارج
~~نتوان یافت؛ چه، حق تعالی در حق او می فرماید که (وما ینطق عن الهوی إن هو إلا وخی
~~یوحی علمه شدید القوی).
~~و تقسیم آن بر این وجه است که ایمان دو چیز است؛ یکی اعتقاد، و دیگر اعمال.
~~و اعتقاد سه منزلت است: یکی یقینی، چنانچه نسبت [شبهت]3 بدان نتوان کرد و از
~~شائبه شک [601] خالی باشد، به موجبی که حق تعالی میفرماید که (الذین آمنوا بالله
~~ورسوله ثم لم یزتابوا)2.
# و منزلتی ظنی، و آن از اماراتی الهی قوی باشد. و مراد از ظنی در این موضع آن است
~~که اهل لغت آن را تفسیر به ms689 یقین میکنند، چنانچه حق تعالی میفرماید که (الذین یظنون
~~أنن ملاقو ریهن)5
~~و سوم منزلت تقلیدی، و آن چنان است که چون از ادرای حقیقت ایمان قاصر
~~میباشند، به مقتضای رای علما و حکام اعتقاد می دارند، چنانچه حق عز و علا فرموده
~~که (ولو ردوه إلی الرسول وإلی أولی الأمر منهم).

PageV02P225

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0226.png)

~~و اعمال نیز بر1 سه گونه است: یکی عمارت ارض، به موجب آیت ( واستعمرکم فیها)2.
~~و دیگر عبادت، که (وما خلقت الجن والإنس إلا لیعبدون).
# و دیگر خلافت، که (ویستخلفکم فی الارض)4 که مراد از آن تحری مکارم5
~~شریعت است.
# این شش قسم میشود. و قصد انسان بدین6 هر یک از این ششگانه یا از رغبت و
~~رهبت7 باشد، چنانچه حق تعالی فرموده که (ویدعوننا رغبا ورهبا)8، یا از اخلاص به
~~طوع و اهتزاز9 نفس چنانچه فرموده که ( وأخلصوا دینهم لله)10.
# این که گفتیم دوازده قسم شد. و انسان در هر یک از این دوازده گانه یا در مبدا آن باشد
~~یا در و سط یا در منتهای آن. از بهر آن که هر فضیلتی و رذیلتی که هست مردم در آن از این
~~سه حال بیرون نتواند بود. و از این جهت حق تعالی در باب فضیلت فرموده که (لیس
~~علی الذین آمنوا وعملوا الصالحات جناح فیما طعموا اذا ما اتقوا وامنوا وعملوا الصالحات ثم
~~اتقوا وآمنوا تم اتقوا وأحسنوا والله یحب المخسنین 11. و در باب رذیلت گفته که (إن الذین
~~آمنوا ثم کفروا ثم آمنوا ثم کفروا ثم ازدادوا کفرا »12.
# به دلیل آیت اول معلوم شد که منازل ایمان و تقوی سه کرده است، و این سه در
~~دوازده که برشمرده شد سی و شش باشد. و وصول انسان به هر یک از این سی و شش یا
~~به طریق اجتبا13 است که از برگزیدن و مخصوص گردانیدن حق تعالی است بندگان را به
~~فیض الهی چون وحی و الهام که مولد حکمتها و ms690 معارف باشد بی واسطه سعی و کدی.
~~و آنچه باری تعالی فرموده که ( وکذلک یجتبیک ربک)14 و دیگر که (الله یجتبی من رسله
~~من یشاء15 اشارت است بدین معنی. و آن پایهآ انبیا و خواص و اولیا باشد. یا به طریق
~~مدایت واهتدا؛ توفیق باری تعالی است که بندگان را کرامت فرماید تا سعی نمایند و

PageV02P226

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0227.png)

~~طالب باشند و علم و حکمت حاصل کنند به قدر سعی و طلب، و حسب تحمل کد و
~~مشقت آن بیابند. و این پایهآ علما و حکما و طلاب علم و اهل توفیق است.
# و مراد از آنچه حق تعالی فرموده که (یجتبی إلنه من یشاء ویهدی إلیه من ینیب) و
~~دیگر که (ممن هدینا واجتبینا)2 این دو طریق است که گفته شد در سی و شش.
# پس بدین تقسیم منازل ایمان هفتاد و دو باشد که زیادت و نقصان در آن صورت
~~نبندد. و احادیث نبوی که در باب ایمان منقول است از این تقسیم3 خارج نیفتد، مثل آنچه
~~فرموده علیه الصلوة والسلام که «الطهور شطر من الإیمان». و دیگر که «الإیمان الصلوة من
~~فرغ لها قلبه و اقامها بحدودها و وقتها و سنتها». و دیگر که «الحیاء من الإیمان». و دیگر که
~~«خصلتان لاتجتمعان فی مؤمن: الشح و سوء الخلق». و دیگر که «ثلات4 من جمعهن جمع
~~الإیمان: الاتفاق5 من الاقتار6 و إنصاف المؤمن من نفسه، و بذل السلام». و دیگر که «الإیمان
~~نصفان: نصف صبر و نصف شکر». و دیگر که «اکمل المؤمنین ایمانا احسنهم خلقا و الطفهم
~~بأهله».
# و دیگر آن که جمعی صحابه را گفت: «ما ایمانکم؟»
# ایشان گفتند: نصبر علی البلاء و نشکر فی الرضاء و نرضی بالقضاء.
~~پس رسول علیهالصلوة والسلام ایشان را گفت: «انتم المؤمنون و رب الکعبة».
# این بود آنچه از قول بعضی علما در قلم آمد.
~~اکنون آنچه ما را در خاطر آمده این است:
~~میگوییم بباید دانست که ایمان به موجبی ms691 که گفتهاند گرویدن است به چیزی و باور
~~داشتن یعنی تصدیق به دل کردن. و گرویدن به چیزی موقوف باشد بر دانستن آن چیز

PageV02P227

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0228.png)

~~پس، چیزی که ندانند بدان نگروند و باور ندارند. لاجرم باید که پیشتر چیزی بدانند؛
~~بعد از آن بدان بگروند. و هر چیز را که بدانند، تا دل قبول نکند بدان نگرویده باشند؛
~~چه، بسیار چیزها باشد که بدانند، و چون ملایم عقل و طبع1 شخصی نباشد بدان نگرود
~~بلکه از آن نفرت گیرد. چه، عین گرویدن به چیزی قبول کردن و باور داشتن است.
# و از این تقریر و بیان لازم میآید که ایمان به دل و درون خاطر تعلق دارد «که پیشتر
~~آن را بدانند و بعد از آن قبول کنند تا «ایمان» بر آن اطلاق توان کرد »2. و از این جهت حق
~~تعالی ایمان3 به دل نسبت کرد و فرمود که (یؤمنون بالغیب)، آی بالقلب به تفسیر
~~بعضی مفسران. و دیگر جای فرموده که ( ولما یدخل الایمان فی قلوبکم)5، و جای دیگر
~~فرمود (وقلبه مطمئن بالإیمان). و تعریفی که رسول علیه الصلوة والسلام ایمان را
~~فرموده در حدیث جبرئیل7 علیه السلام دال است بر این معنی.
~~بدین تقریر روشن و مبرهن گشت که گرویدن به چیزی مبنی است بر علم. و برهان
~~قائم شده که علم نامتناهی است و هیچ کس به کنه آن نتواند رسید؛ از آن جهت که منشأ و
~~مصدر علوم علم قدیم است، و علم قدیم بر مقتضای آنچه باری تعالی فرموده که (ولا
~~یحیطون بشیء من علمه إلا بما شاء)8 هیچ کس به کنه آن نرسد. پس مراتب گرویدن به
~~چیزی نامتناهی باشد، و آیت (وفؤق کل ذی علم علیم)9 مصدق این معنی است.
~~و چون برهان قائم شد که مرتبهآ هر شخصی غیر مرتبهآ غیری باشد، چنان که قطعا
~~نشاید که دو شخص را مرتبه به همه وجوه10 ماننده و متساوی باشد؛ چه، اگر به ms692 همه
~~وجوه به هم11 ماننده و متساوی باشند هر دو یکی توانند بود، و محال بود.
~~و از این تقریر و برهان لازم میآید که همچنان که12 تمامت مؤمنان در مطلق ایمان و
~~اسلام، که آن عام و مشترک است، مشترکاند؛ هر شخصی را نیز علی الانفراد ایمانی

PageV02P228

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0229.png)

~~جداگانه1 خاص باشد. و آنچه بزرگان گفتهاند که «الطرق الی الله بعدد أنفاس الخلائق»
~~اشارت بدین معنی است.
# و چون اقتضای طبیعت و آفرینش چنان است که انسان را از سن طفولیت باز تا آخر
~~عمر روی به کمال باشد و هر روز بلکه هر لحظه ممکن که چیزی بدانند که پیش از آن
~~ندانسته باشند و هر لمحهای2 از مرتبهآ ادنی ترقی کنند به مرتبهای از آن بالاتر، پس ممکن
~~هست که در دو ساعت شخص3 را در ساعت دوم ایمانی باشد که در ساعت اول نبوده، تا
~~به هر روز و هر ماه و هر سال و ده سال و بیست سال و غایت کمال انسان که آن به نسبت
~~با حال طفولیت و صبی4 تفاوتی عظیم دارد چه رسد. و در مراتب کاملان این معنی را
~~تفاوت زیادت5 باشد.
# و آنچه موسی علیه السلام گفت که (أنا أول المؤمنین)، چنانچه حق تعالی إخبار
~~می فرماید که (ولماء جاء موسی لمیقاتنا وکلمه ربه قال رب أرنی أنظز الیک قال لن ترانی
~~ولکن انظز إلی الجبل فإن استقر مکانه فسوف ترانی فلما تجلی ربه للجبل جعله دکا وخر
~~موسی صعقا فلما أفاق قال سبحانک تبت إلیک وأنا أول المؤمنین) مصدق تقریر ما است.
~~و اگر قائلی گوید که چون مطلقا گفته که (أنا أول المؤمنین)، و پیش از وی انبیا
~~علیهم السلام بودهاند و در آن شبهتی نیست که ایشان به خدای تعالی و فرموده او ایمان
~~داشتند، و مؤمن بودند؛
~~پس چگونه او8 اول المؤمنین باشد؟
~~گوییم این سؤال وارد است و به جای خود؛ و جواب آن ms693 در ضمن لطیفهای است که
~~مقوی قول ما است در باب ایمان. و آن چنان است که چون اول گفته که (تبت الیک)و
~~بعد از آن گفته که (أنا أول المؤمنین)، [652] و توبت نکنند الا از جرمی و زلتی9، وبه

PageV02P229

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0230.png)

~~موجبی که در ماقبل تقریر کردیم که ایمان ثابت نتواند بود الا به علم کامل و یقین صادق و
~~هر چیز که بدانند که پیش از آن ندانسته باشند، چون دل قبول کند و حقیقت آن معلوم
~~کنند بدان بگروند و ایمان آرند؛ و آنچه موسی را علیه السلام بعد از تجلی بر کوه و صعق1
~~و بی هوشی معلوم شد پیش از آن معلوم نداشت؛ و نیز هیچ پیغمبر2 را پیش از او آن حال
~~معلوم نشده بود که او را به عینالیقین معلوم شده3 و آن توبت که او کرد نکرده؛ پس
~~موسی علیه السلام در آن حال و دانستن آن بحقیقت اول مؤمنان باشد.
~~و معنی کمال آن است که انسان روی به تدرج داشته باشد؛ چه، کمال مطلق را در
~~مخلوقات تصور نتوان کرد. و تدرج نباشد الا به علم نافع. و آیت (یزفع الله الذین آمنوا
~~منکم والذین أوتوا العلم درجات)4 دال است بر این معنی. و جهت است که حق تعالی
~~رسول را علیه الصلوة والسلام فرموده که (وقل رب زدنی علما)5.
# و گرویدن به چیزی چنان که برهان قائم کردهاند نباشد الا به علم نافع که به دل و
~~درون قبول کرده باشد. و گرویدن به علم نافع و قبول به دل و درون، چنان که مقتضای
~~عقل است، نباشد الا مسلمانان6 را؛ چه، انسان غیر مسلمان علم ایشان غیرنافع باشد. و
~~اگر نیز7 گویند که شاید بود که در آن نفعی باشد، لکن چنان نافع نتواند بود که علم
~~مسلمانان. چه، هرچه در آن مضرتی باشد و شخصی قبول [کند]8 او را تمام عقل نتوان
~~گفت و آن علم حقیقی ms694 نباشد. و غیر مسلمان آنچه قبول کرده9 و معتقد خود گردانیده در
~~آن مضرتی هست که ایشان را به غیر از آنچه به بهشت نرساند به دوزخ برد. و آنچه منقول
~~است و از ایمان خبر داده که «الایمان اقرار باللسان و تصدیق بالجنان و عمل بالارکان» تا بر
~~حقیقت آن واقف شوند، مصدق مجموع این معانی10 است.
# و تمامت این معانی که ذکر رفت در این تعریف ایمان داخل است؛ چه، به مجرد اقرار

PageV02P230

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0231.png)

~~لسان، که آن کلمهآ لا اله الا الله محمد رسول الله است، صورت می پذیرد. وحدیث نبوی
~~که گفت: بامرت أن أقاتل الناس حتی یقولوا لا إله إلا الله» و نگفت حتی یؤمنوا مصدق این
~~معنی است.
# و هرکس که کلمه لا اله الا الله محمد رسول الله میگوید، از شمشیر خلاص مییابد و
~~احکام اسلام در ظاهر شریعت بر وی اجرا میکنند؛ که اگر به مجرد اقرار لسان اسلام
~~حاصل نمیشدی، او از شمشیر خلاص نیافتی و لفظ مسلمان بر وی اطلاق نکردندی و
~~از کفار منفرد1 نگشتی. و مسلمانان که به واسطه این اقرار و شهادت از دیگر اصناف
~~انسان منفرد میگردند همچنان است که انسان به لفظ «ناطق» از جمیع حیوانات ممیز
~~میگردد. چه، هر چیزی که آن را جانی و حرکتی باشد، او را حیوان گویند؛ لکن از راه
~~معنی این بیت مناسب افتاده است که2:
# هر که را جان است و جانانیش نیست   صورتی دارد ولی جانیش نیست
~~و در حال که گویند «حیوان ناطق»، انسان بدین لفظ از دیگر حیوانات منفرد و
~~ممیز گردد.
# و از آن جهت اسلام را موقوف فرموده بر اقرار3 به لسان که آن کلمه لا اله الا الله محمد
~~رسول الله است تا هر که آن اقرار کند از معرض هلاکت و ورطه ضلالت مطلق خلاصی
~~یابد و بدین اقرار مرتبه خلاص و نجات او حاصل آید. و آن اقرار مقید و4 ms695 مخصوص
~~نیست به قومی دون قومی، بلکه هر که را اسم انسان بر او اطلاق توان کرد از ترک و
~~تاجیک و هندو و زنگی و حبشی و غیر ایشان از دیگر طوایف همه را در آن حکم مشترک
~~گردانیده، و آن رحمتی است همه عالمیان را شامل؛ بخلاف آنچه در زمان سابق به دست
~~دیگر انبیا فرستاده؛ چه، ایشان هر یک به قومی معین دون قومی دیگر مبعوث بودهاند؛
~~مانند آنچه موسی را علیهالسلام به بنیاسرائیل فرستاده، نه به دیگر اقوام. و نبی
~~علیه الصلوة والسلام چون زمان کمال و زیادتی رحمت و قدرت5 بوده جهت تکمیل به
~~عموم خلایق فرستاده، چنانچه فرموده که (وما أزسلناک إلا کافة للناس بشیرا ونذیرا).

PageV02P231

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0232.png)

# و قدرتی و عظمتی و رحمتی و رأفتی برتر از این تصور نتوان کرد که عموم خلایق
~~عالم را، علی اختلاف طبقاتهم و مراتبهم، در یک سلک کشیده به یک اقرار به لسان
~~تکمیل کند و از ورطهآ کفر و ضلالت که مؤدی بوده به دوزخ خلاص دهد، به موجب
~~حدیث «من قال لا اله إلا الله مخلصا دخل الجنة»، و در حیز مرتبه خلاص و نجات وکمال
~~آورد. و شامل تر از آنچه به یک کلمه و یک اقرار خواص و عوام، عالم و جاهل، عابد و
~~کافر، توانگر و درویش، پادشاه و گدا همه در دایرهآ خلاص و نجات آیند و در آن یک
~~مرتبه عظمی متساوی توانند بود، هیچ رحمتی و رأفتی تصور نتوان کرد.
~~و از این جهت حق سبحانه و تعالی محمد را علیه الصلوة والسلام رحمت عالمیان
~~خواند؛ که (وما أرسلناک إلا رحمة للعالمین). و مثال آن چنان باشد که پادشاهی تمامت
~~خلایق را در مرتبهآ آن آورده باشد که همه را خلعت و تشریف پوشاند بر وجهی که جمله
~~در آن خلعت متساوی باشند. و آن از روی قدرت و عظمت و رحمت شک نیست که
~~امری عظیم تواند ms696 بود؛ بخلاف آنچه پادشاهی چند کس معدود را اختیار کرده تشریف و
~~خلعت دهد، و چون چنین کرده باشد لاشک چند نقصان در آن متصور تواند بود: یا
~~بیعنایتی بر بعضی، یا بی قدرتی در آنچه او را خلعت نباشد که به همه برسد، یا آن که
~~بعضی را استعداد و محل آن نباشد که بدان عنایت و خدمت مخصوص شوند، یا آن که
~~بعضی را از آن خود ندانسته باشد. و آنچه به عموم دهد چنانچه ذکر رفت بخلاف این
~~انواع بود.
# و پادشاهان را [یک]2 قدرت و کمال آن باشد که به یک نشانه و اشارت بندگان را به
~~عنایت خود مخصوص گردانند تا ایشان بدان اشارت و نشانه ممتاز و مخصوص گردند،
~~نه آن که به خلعتها و اموال بسیار که به مردم دهند ایشان را مخصوص گردانند؛ و جاه و
~~منصب و مرتبه آن بندگان موقوف باشد بر آنچه بسیار نعمتها به ایشان3 دهند، بلکه

PageV02P232

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0233.png)

~~نشان قدرت آن باشد که به یک اشارت و التفات تربیت بندگان توانند کرد و در نظر1
~~خلایق مؤثر باشد.
# همچنین حق سبحانه و تعالی در زمانی که اقتضای کمال میکرد از روی رحمت
~~خاتم النبیین را علیه الصلوة والسلام به حکم آیت (قل یا أیها الناس إنی رسول الله إلیکم
~~جمیعا)2 و به موجب حدیث «البعثت الی الآسود و الاحمر» به جمیع خلایق فرستاد؛ و به
~~واسطه کلمهآ توحید، که آن اقرار است به لسان، و هیچ قومی را از قومی ممتاز نگردانیده
~~همه را در یک سلک کشیده است و رحمت آن3 در حق همگنان کرامت فرموده تا هر که
~~زبان به کلمه لا اله الا الله محمد رسول الله بگرداند و بدین اقرار کند اسم اسلام بر او
~~اطلاق توان کرد و در دایرهآ اهل نجات و خلاص آید و اگر از سر صدق باشد در زمرهآ
~~اصحاب اخلاص منخرط گردد4 و بعد از آن هر ms697 یک به قدر مرتبه و استعداد خود در
~~تدرج کمالات متنوعه بکوشد.
# و مثال آن چنان است که کسی فرزندان خود را هر یک مایهای متساوی بدهد تا بدان
~~معامله کنند، و بنگرد که کدام رشیدترند و فایده کدام یک را بهتر دست دهد؛
# [مصراع]:
~~به مقتضای آنچه حق تعالی فرموده که (لیثلو کم فی ما آتاکم6. هر چند درجات
~~ایشان در آن متفاوت باشد، اما از آن روی که مایه داده باشد، در اصل مایه همه یکی
~~باشند؛ و از شفقت پدر در حق ایشان و سویت7 نگاه داشتن و مایه دادن به حسب کل
~~مولود یولد علی الفطرة هیچ قصوری نبوده باشد، لکن تفاوت به واسطه سعی و تقصیر
~~فرزندان بسیار تواند بود.
~~همچنین حق تعالی از روی مرحمت عام بدان اقرار به لسان تمامت عالمیان را مایه
~~متساوی بخشیده است و به دعوت نبی علیه الصلوة والسلام همه را در تحت حکم اسلام

PageV02P233

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0234.png)

~~و نجات1 آورده تا به سعی و کوشش خود از ایمان و تصدیق به جنان و افعال پسندیده به
~~جوارح و ارکان کدام زیادت حاصل کنند، و نظر در حال مرگ و زندگانی کرده کدام یک در
~~حسنات و اعمال صالحه بیش تر کوشند؛ چنانچه می فرماید که (الذی خلق الموت والحیاة
~~لینلوکم أیکم أحسن عملا).
~~و متال بعثت انبیا در دیگر زمانها حو دعوت»3 ایشان [603] بعضی را دون بعضی و
~~مثال بعثت خاتم النبیین علیه افضل الصلوة و اکمل التحیات به جمیع خلایق وهمه را به
~~کلمهآ لا اله الا الله محمد رسول الله که مراد از اقرار به لسان آن است4 در یک سلک
~~کشیدن، مانند آن است که چون رسم و آیین و ناموس و عظمت پادشاهی آن است که
~~ایشان را لشکرها مستعد با ساز و عدت معد و مهیا باشند، همواره در ضبط آن کوشند و
~~تفحص نمایند تا هر قوم را که [در] آن کار ورزیده ms698 باشند و استعداد ایشان زیادت باشد و
~~دلیرتر و چابکتر و نامدارتر باشند و در آن باب مهوستر5، ایشان را جامگی دهند و در
~~شمار لشکر آورند و به قدر استعداد و استحقاق مرتبه دهند. چون هر زمانی قومی میل
~~بدان کار کرده باشند رسولی را فرستند تا ایشان را حصر کند و جامگی ایشان در دستور6
~~عساکر خود ثبت گرداند تا بدو مخصوص شوند. و همواره پادشاه در بند آن باشد که
~~ترغیب خلق کند و وعدههای7 خوب دهد تا در هنر8 سلاح ورزیدن چالاک و استاد
~~گردند و استعداد حاصل کنند و فوج فوج در سلک لشکر خاص میآیند.
# و آنچه حق تعالی فرموده که (إذا جاء نضر الله والفتح ورأیت الناس یذخلون فی دین لله
~~أفواجأ)9 اشارت بدین معنی و زمان کمال و نصرت و فتح الهی است به واسطه

PageV02P234

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0235.png)

~~خاتم النبیین علیه الصلوة والسلام. وچون خلایق آن انعام و احسان دریابند و مشاهده کنند
~~که جماعتی که [هنر]1 لشکر آموخته باشند و به پادشاه خصوصیتی دیگر گرفته و به
~~شمار لشکر درآمده و به اسم سپاه مشهور گشته، به تدریج همه میل کنند و به جایی رسد
~~که عموم خلق آن پیشه ورزند و بعضی تمام بیاموزند و بعضی به آموختن مشغول باشندو
~~مایل و مستعد آن شده. به نزد پادشاه پسندیده آید و رسولی معظم را بفرستد و بفرماید
~~که فرق میان ایشان ننهد و همه را به اسم سپاه مخصوص گرداند و در دفتر ثبت کند و
~~چون قابل و مستعد گشته باشند از هیچ یک هنر نجویند؛ هر که به زبان گوید که من
~~میخواهم که از جمله لشکر باشم بی توقف نام او در شمار لشکر بنویسند و جامگی
~~دهند تا همه در سلک لشکر آمده باشند و به سپاهیگری2 مخصوص گشته. بعد از آن هر
~~کدام که سعی نماید3 و مبارزتی4 به اظهار رسانآد، به قدر سعی و کوشش ms699 او دیگر انعامات
~~که فراخور و مناسب حال او باشد داده آید، به مجرد میلی که او را پیدا شود و اقراری که
~~اول5 او بکند و به سبب اخلاص و صدقی که در احوال او یابند؛ اگرچه کمتر در عمل
~~آورده باشد، اما به همان انعام و اکرام مخصوص شده او را در سلک لشکریان آرند و
~~جامگی دهند. و رسول علیه الصلوة والسلام از اینجا فرموده که «الآعمال بالنیات» و دیگر
~~که «فیة المؤمن ابلغ من عمله.
# همچنین در زمان استعداد و کمال خاتم النبیین را علیه الصلوة والسلام فرستاده6 و به
~~یک اقرار به لسان همه را اجازت و رخصت داده بلکه به طریق و جوب و لزوم فرموده تا
~~همه در تحت اسلام آیند.
~~و چنانچه میبینیم که در مراتب انسان به حسب اصناف و اشخاص و احوال ایشان
~~تفاوت بسیار است لکن هیچ یک از حد انسان خارج نمیافتد7، همچنین هر کس که لا اله
~~الا الله محمد رسول الله گفته باشد و شهادت آورده داخل اسلام شده و اسم مسلمانی بر

PageV02P235

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0236.png)

~~او مطلق گشته. اما در مراتب انسان نیز تفاوت و اختلاف بسیار باشد؛ چنان که مشاهده
~~می کنیم که اولیا و علما و مشایخ و زهاد و عباد1 و جهال2 عوام و فسقه3 اهل اسلام تمامت
~~در اسم مسلمانی باهم مشترکاند، لکن مرتبه هیچ طایفه از ایشان به طایفه دیگر
~~نمیماند و میان مراتب ایشان تفاوت و اختلافی تمام ظاهر است؛ چنان که در اصناف و
~~اشخاص نوع انسان شریف وخسیس و کامل و ناقص و اشرف و اکمل واخس موجود
~~است، با و جود آن که در حقیقت انسانیت همه باهم مشارکاند، چنان که ترک و تاجیک و
~~هندو و افرنج و زنگی و حبشی و شجاع و جبان4 و بخیل و کریم و صحیح و سقیم5 و
~~معیوب و سلیم که، با وجود اختلاف هیچ یک از حیز6 ناطقیت ms700 خارج نیفتند و بعضی از
~~ایشان اشرف و بعضی اخس باشند.
# اهل اسلام نیز هر چند مراتب ایشان متفاوت و مختلف افتاده است، اما چون به کلمهآ
~~شهادتین قایل و مقرند7 هیچ یک از دایرهآ اسلام خارج نتوانند بود. و چنانچه در ماقبل
~~گفته شد، ایمان صفتی است قابل اشد و اضعف؛ و همچنان که غلامان ترک و تاجیک به
~~نسبت با هندوان اشرفاند، لکن میان ترکان نیز تفاوت بسیار است، همچنان میان مؤمنان
~~نیز به حسب علم که تصدیق «مرتب است»8 بر آن -از آن جهت که تا چیزی ندانند
~~تصدیق بدان محال بود- و به حسب امارات آن تفارت و اختلاف بسیار باشد.
# و هر چند تصدیق بعد از علم است، لکن آن تصدیق به دو وجه تواند بود: یکی آن که
~~بدانند و دل قبول نکند و به زبان تصدیق کنند؛ و دیگر آن که بدانند و دل و درون از روی
~~عقل قبول کرده و تصدیق کنند. و از اینجا است که9 گفته که «تصدیق بالجنان وعمل
~~بالآرکان».

PageV02P236

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0237.png)

~~درون او مستحکم باشد، و موافق آنچه یاد کرده شد که و عمل بالآرکان به فعل نیز رسانآد
~~و آنچه حق تعالی فرموده که (اغملوا آل داوود شکرا حوقلیل من عبادی الشکور)،2
~~مقوی این معنی است.
# و علامت صبر آن باشد که اگر مکروهی و بلایی بدو رسد بر آن مصابرت نماید و
~~ترک جزع3 کند بر وجهی که اثر اضطراب و امارت4 جزع از احوال او ظاهر نباشد، و دل
~~او بر قرار بماند تا از جملهآ صابران باشد. و اگر خیری و راحتی و نیکوییای بدو رسد، آن
~~را بداند5 و بدان رهین منت گردد و به قول و فعل و دل و درون منکر آن نعمت نگردد و
~~اثر سرور و اظهار نعمت از احوال او واضح باشد تا اطلاق شکر بر آن توان کرد.
~~و از اینجا روشن شد که همچنان که صبر ms701 تعلق به دل دارد موافق تصدیق بالجنان،
~~شکر نیز همچون ایمان متعلق است به دل؛ چه، محل سرور که علامت شکر است دل
~~است. و از این جهت تواند بود که مرتبهآ این دو صفت به جایی رسیده که رسول
~~علیه الصلوة والسلام ایمان را که سبب حیات باقی است در این دو منحصر گردانیده؛ یکی
~~صبر و دیگر شکر.6
~~[و صبر به تقسیم عقلی دو نوع مینماید: یکی صبر جسمانی؛ و آن تعلق به توانایی و
~~قوت بدن دارد، و مراد از آن تحمل مشقتها و شداید جسمانی است به قدر قوت و
~~طاقت بدن و از قبیل افعال جوارح ظاهره است به طریق احتمال، و جماعتی که کارهای
~~سخت میتوانند کرد و می کنند. و این نوع نه از فضائل است، و شاعر از اینجا گفته که:
# والصبر بلارواح تعرف قدر صبر الملوک و لیس بالآجسام
~~نوع دیگر صبر نفسانی، و منقسم است بر دو قسم:

PageV02P237

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0238.png)

# قسمی صبر کردن از تناول آرزوها و مشتهیات نفسانی و تمناهای شیطانی که تهیج آن
~~از جهت نفس اماره باشد از لذتهای گوناگون. و نفس را از هوی بازداشتن خالصا
~~لوجه الله موجب حصول بهشت میشود؛ چنانچه حق تعالی فرماید (وأما من خاف مقام
~~ربه ونهی النفس عن الهوی فان الجنة هی المأوی)1. و این قسم صبر را عفت گویند.
# قسم دیگر تحمل مکاره در احوال متنوعه به عبادات مختلفه که بعضی از آن ذکر
~~خواهد رفت، و در هر حالی مطلقا صبر توان گفت. و گویند اگر صبر تعلق به محاربه
~~داشته باشد شجاعت خوانند.
~~و اگر قائلی گوید که چون صبر عبارت است از احتباس2 و کتمان، حالی که موجب
~~هیجان غضب باشد، چگونه شجاعت را که اظهار غضب و حمیت است صبر توان گفت؟
# گوییم صبر اعم است از آنچه منحصر باشد در احتباس نفس3 و کتمان احوال، بلکه
~~صبر از معظمات فضائل است خواه به طریق ms702 اظهار فضیلت وخواه به سبیل کتمان
~~رذیلت. و اظهار قوت دل و حمیت و کتمان جبن و بی حمیتی یا عدم آن همه به جای
~~خود عظیم پسندیده باشد. و آنچه گفته «و حلم الفتی فی غیر موضعه جهل» اشارت بدین
~~معنی است.
~~و اگر صبر از جهت امساک کلام باشد آن را کتمان نیز خوانند. و اگر احتباس
~~نفس باشد از فضولات عیش، آن را قناعت خوانند و محمود است. و رسول
~~علیهالصلوة والسلام در آن باب فرموده که «القناعة غنی» و دیگر که «القناعة مال لاینفد». و
~~امام4 گفته که:
# دع عنک فضلات الأمور فانها   جذام5 علی نفس التقی ارتکابها
# و اگر از جهت امساک نفس باشد به طریق خشم فروخوردن و جرائم عفو کردن، آن را
~~حلم خوانند و از قبیل احتباس است، به دلیل آیت (والکاظمین الغیظ والعافین عن الناس
~~والله یحب المخسنین)6. و غیر از این آیت]7.

PageV02P238

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0239.png)

# و صبر مستحسن و غیر مستحسن تواند بود، و هر صبر1 که در آن خیری نباشد آن
~~نامستحسن تواند بود. و انواع صبر عظیم بسیار است و احتیاج بشرح و تفصیل آن نه.
# و چند آیت دیگر دلالت می کند بر آن که صبر از احسان است، مثل آیت (واضبر فان
~~الله لا یضیع أجر المخسنین). و در حکایت یوسف علیه السلام فرموده که (قال أنا یوسف
~~وهذا أخی قد من الله علیتا إنه من یتق ویصبز فان الله لا یضیع أجر المحسنین )3. و در اخبار از
~~حال اهل بهشت می فرماید که (والملائکة یدخلون علیهم من کل باب سلام علیکم بما
~~صبزتم فنعم عقبی الدار ). و جهت تنبیه اهل بصیرت فرموده که (ما عندکم ینفد وما عند
~~الله باق ولنجزین الذین صبروا أجرهم بأخسن ما کانوا یغملون5، و دیگر جای فرموده که
~~(ولین صبزتم لهو خیر للصابرین)
# هر چند از آنچه رسول علیه الصلوة والسلام صبر نصف ایمان نهاده است و از این
~~تقریر به ms703 استدلال آیات بینات و بیان بعضی از حکمتهای آن فضیلت و شرف صبر معلوم
~~شد7، اما لطیفهآ دیگر مم از حکمت فحوای دیگر آیات که به سبیل خطاب با سرور
~~کاینات و خلاصهآ موجودات محمد مصطفی علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات بدو
~~منزل شده در فضیلت صبر و شرف آن روی نموده است؛ و تقریر آن این است.
~~میگوییم در آن شکی و شبهتی نمانده که اکمل و افضل و اشرف مخلوقات و خاتم
~~کمالات انسانی خاتم النبیین است علیه الصلوة والسلام وهیچ نوع از انواع فضایل و
~~کمالات برتر از آنچه او را بوده در هیچ مخلوقی متصور نیست، چنانچه ما این معنی در
~~این رساله و اکثر رسالات از مصنفات خود به دلایل و براهین عقلی و نقلی ثابت و مبرهن
~~گردانیدهایم. و با وجود این معنی حق سبحانه و تعالی در بسیار مواضع، چنانچه آیات
~~قرآن به حد تواتر و توالی رسیده، او را علیه من الصلوات افضلها8 به صبر فرموده که

PageV02P239

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0240.png)

~~(واضبز نفسک مع الذین یذعون ربهم) و دیگر که (فاصبز لحکم ربک) و دیگر که
~~(فاضبز3 علی ما یقولون وسبخ بحمد ربک) و دیگر (واضبز علی ما یقولون واهجزهم
~~مجرا جمیلا)5 و دیگر که (واصبر وما صبرک إلا بالله ولا تخزن علنهم)6، و دیگر آیات.
~~و لطیفهای دیگر در ضمن این تقریر در آنچه فرموده که (وما صبرک إلا بالله) از خاطر
~~سر برزده آن است که اضافت حال صبر با طرف خود کرده تعالی و تقدس؛ و اضافت
~~صبر با طرف خود دلالت میکند بر آن که پایه صبر برتر از دیگر فضایل و کمالات تواند
~~بود، و صبر نبی علیه الصلوة والسلام همچون7 ایمان او به موجبی که در حکمت آیت
~~(آمن الرسول) که این تقریر در اثنای آن با خاطر آمده بیان میکنیم اکمل واشرف و
~~اقوی باشد از آن دیگران.
# و چون صبر این پایه و فضیلت دارد، ms704 لاجرم در حق صابران گاهی فرموده که (إن الله
~~مع الصابرین)8، و در صورتی دیگر به طریق اجر بینهایت گفته که (إنما یوفی الصابرون
~~أجرهم بغیر حساب)9 به صیغت 10 محبت میفرماید که ( والله یحب الصابرین).
# و از بهر آن که فضیلت و پایهآ صابران تا این غایت است، انبیا را، که در انسان هیچ
~~مرتبه عالیتر از نبوت نیست، از صابران نهاد در حالتی که بر ایشان ثنا میگوید که
~~(وإسماعیل وإذریس وذا الکفل کل من الصابرین)1. و به واسطه شکر هم بر این منوال بر
~~ابراهیم علیه السلام ثناگفته که (شاکرا لآنعمه اجتباه وهداه إلی صراط مستقیم) 13. ودرحق
~~نوح علیه السلام همچنین فرموده که (إنه کان عبدا شکورا)14. و از جهت فضیلت شکرو
~~علو مرتبت شاکران می فرماید که (وقلیل من عبادی الشکور).

PageV02P240

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0241.png)

# و شک نیست که هر چه اندک است1، عزت آن بیشتر تواند بود؛ و عبادت حقیقی بر
~~مقتضی فحوای آیت (واشکروا لله إن کنتم إیاه تعبدون)، شکر است حدر صفات
~~بزرگوار خواص»3.
~~و بزرگ ترین فضایل شکر آن است که آن صفتی از صفات حق تعالی است چنانچه
~~در قرآن مجید چند جای میفرماید، مثل (انه غفور شکور»4 و دیگر جای
~~(شکور حلیم).
~~و آنچه حضرت مقدس نبویه6 علیه الصلوة والسلام فرموده که «من لم یشکر الناس
~~حلم یشکرالله >»7 و دیگر که «اشکر لمن انعم علیک و انعم علی من شکرک فانه لازوال للنعمة
~~اذا شکرت و لادوام لها اذا کفرت»؛ و آنچه حق سبحانه و تعالی مصدق و موافق فحوای این
~~حدیث که ذکر رفت فرموده این آیت است که (لین شکزتم لأزیدنکم ولین کفرتم ان عذابی
~~لشدید)8، و آنچه در باب مطلق شاکران بر صیغهآ جزا و پاداش فرموده که (وسنجزی
~~الشاکرین )، این با آیات و احادیث که یاد کرده شد تمامت دال است بر فضیلت صبرو
~~شکر، که ایمان -به حکم حدیث سابق - منحصر است در این دو صفت، ms705 و علو منزلت
~~صابران و سمو10 مرتبت شاکران.
~~و بحقیقت شکر دانستن این معانی نیز به توفیق باری تعالی حاصل شود و نعمتی
~~عظیم تواند بود، چنانچه یکی از محققان در این دو بیت گفته که؛
# شعر1
# إذا کان شکری نعمة الله نعمة   علی بها فی مثلها یجب الشکر
# فکیف بلوغ الشکر الا بفضله   وان طالت الآیام واتصل العمر

PageV02P241

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0242.png)

# رهی گر کند شکر گفتار خویش   نماید در آن سعی از اندازه بیش
# نیاید [هم] از عهدهآ آن برون   ز تقریر گردد2 بغایت زبون
# بگویم چرا؛ زآن که شکر زبان   حدیث است و واجب بود شکر آن
# یس این را نهایت نیاید پدید   بباید بعجزت زبان درکشید
~~و عزیزی دیگر گفته که:
# گر منت شکر از این فزون گویم   شکر توفیق شکر چون گویم
~~و از این تقریر و بیان معلوم میگردد که هر که مؤمن حقیقی باشد او را اجر صابران و
~~شاکران خواهد بود، و از جهت آن در حق مؤمنان این آیت منزل شده که (یا ایها اذین
~~أمنوا کلوا من طیبات ما رزقناکم واشکروا لله ان کنتم ایاه تعبدون )3، و عبادت حق را به شکر
~~معلق4 گردانیده.
~~و آنچه گفتیم که5 شکر دانستن نعمتهای مشکور است به دل و منت آن داشتن6، و
~~پندارند که آن بهتر باشد که اندیشه کنند که ما را استحقاق آن انعام و هدیه نبوده7 و حق
~~تعالی به ما کرامت کرده و منت آن میباید داشت و به عبادت و بندگی او مشغول شدن؛
~~هر چند آن اندیشه در باب شکر نیکوست، لکن آن بهتر باشد که چنان اندیشه کنند که
~~ایشان استعداد و استحقاق آن داشتهاند که حق تعالی آن موهبت و نعمت ایشان را کرامت
~~کرده. چه، اگر به غیر استحقاق اندیشند نسبت ظلم به حضرت باری عز و علاکرده
~~باشند؛ و شکری که منافی تنزیه ذات مشکورله8 باشد محض کفران نعم او تواند بود، و

PageV02P242

![image ms706 file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0243.png)

~~مشکور از این شکر و شاکری بری باشد. و چون بر آن وجه اندیشند که ایشان مستحق و
~~مستعد آن1 انعام بوده [شکری]2 دیگر بدان گزارده باشند بدانچه دانسته که ایشان را
~~مستعد و مستحق آن انعام واکرام و مواهب او تعالی و تقدس آفریده و آن استعداد و
~~استحقاق او داده3 نه غیری، تا در همه ابواب شکر گزارده باشند و ظلم حواله4 با حق
~~و پروردگار تعالی و تقدس نکرده باشند. و اگر غیر این معنی اندیشه کنند، شکر تمام
~~نتواند بود.5
# [و جمیع افعال مؤمنان و غیر6 ایشان که مربوط7 باشد به احوال ایشان، به حکم
~~قضای حق تعالی خیر8 مؤمن در آن تواند بود؛ چنان که رسول علیه9 فرموده «عجبا
~~للمؤمن! فوالله لا یقضی له الله قضاء إلا کان خیرا له». و هر چه متضمن خیر باشد پسندیده و
~~نیکو تواند بود، و از این جهت مطلقا عمل گفتند و نگفتند: عمل صالح بالآرکان.
# و وجهی دیگر آن که به موجبی که یاد کرده شد همچنان که اقرار مطلقا به لسان فرمود
~~[از با]ب استغنا از تشخص آن و خصوصیت [...] مسلمانان به تعیین و تشخیص احتیاج
~~نبود. در این صورت نیز عمل بالآرکان مطلقا ذکر کرده و به «صالح» مقید نگردانیده از آن
~~جهت که آثار ایمان مستغنی است از ذکر صالح و غیر صالح بر آن جمله که یاد کرده شد،
~~و حدیث نبوی درباره خیریت اخوان مؤمن به استشهاد آورده آمده.]0
# و چون «تصدیق به قلب و عمل به ارکان» غایت و نهایت ندارد، از این جهت مقدار و
~~میزان آن معین نگردانیده11؛ چه، مراتب تصدیق چنان که روشن شد به حسب مراتب علم
~~متفاوت است به مقتضای آیه12 (وفوق کل ذی علم علیم)

PageV02P243

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0244.png)

# [هر کس که کامل تر، مراتب او در ایمان اعلی و اشرف باشد]
# و بدین تقریر [605] و مقدمات و براهین مقرر گشت و روشن شد که هر ms707 کس که
~~کاملتر، مراتب او در ایمان اعلی و اشرف باشد از مراتب دیگری که ماتحت او بود؛ و
~~ایمان او غیر ایمان ماتحت و مافوق تواند بود. و اگر نه به واسطهآ این اختلاف بودی معنی
~~حسنات الآبرار سیئات المقربین» هرگز تصور نتوانستی کرد؛ چه، حسنات،
~~چنانچه گفتهایم و بیان کرده، ثمرهآ ایمان است. پس چون به حسب اختلاف ایمان هر
~~شخصی مغایر ایمان دیگری باشد، حسنات نیز که ثمرهآ شجرهآ ایمان است مغایر
~~یکدیگر تواند بود.
# از این جهت حسنهآ خرد به نسبت با حسنهآ بزرگ سیئه نماید، و ایمانی که هر کاملی را
~~پیشتر بوده باشد ایمان پسین او غیر آن اولین بود.
~~پس بدین دلایل1 واضحه و براهین لایحه مرتبهآ ایمان خاتم النبیین علیه من الصلوات
~~افضلها والتحیات اکملها2 اعلی واکمل واشرف از جمیع مراتب ایمان نوع انسان باشد. و
~~چون در علوم انسانی خاتم بوده هر علمی و ایمانی که او را زیادت2 شده از علم الله بوده
~~باشد، غیر از آنچه از جهت انسان مقدر فرموده. چه، خاتم نشاید که در علم انسان تدرج
~~کند، از بهر آن که معنی خاتمیت آن باشد که در علم انسانی کامل و خاتم باشد و کمال
~~علم انسانی بر او ختم گشته. و چون دیگر کاملان ماتحت او را تدرج در کمال است،
~~نشاید که کاملی که اعلی و اشرف کاملان باشد او را تدرج «نباشد؛ بلکه تدرج یکروزهآ او
~~در علوم و کمال مانند تدرج»4 چند سالهآ دیگران باشد. و این بیت ظهیر فاریابی عظیم
~~مناسب حال ما افتاده [که؛
~~به پایهای که رسی تا اساس مدح نهم   فراز پایهآ دیگر نهاده باشی پای
# حو دیگری میفرماید:

PageV02P244

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0245.png)

# راهی که به سالها روی تو   مرد ره او به یک زمان رفت»1
# چنانچه میبینیم که بعضی2 علمای متبحر چون یک روز در علوم و حل مشکلات
~~فکر کنند، نتیجهآ فکر آن یکروزهآ ایشان زیاده3 از آن ms708 باشد که نتیجهآ صد ساله فکر دیگری
~~که آن استعداد نداشته باشد یا کودکی که در مکتب چیزی آموزد.
# و بدین تقریر و مقدمات روشن و مبرهن شد که باری عز و علا [که] فرموده که (آمن
~~الرسول بما أنزل إلیه من ربه) سبب تخصیص ایمان او به ما أنزل إلیه دون ما أنزل الی
~~العالمین چه تواند بود؛ لکن هر کس فهم نتواند کرد.
# و نیز چون پیش از آن هرگز آن کتاب به دیگری منزل نگردانیده الا بدو، و از صفت
~~معانی قرآن مجید آیت (قل لؤ کان البخر مدادأ لکلمات ربی لنفد البخر قبل أن تنفد کلمات
~~ربی ولو جینا بمثله مددا) و آیت (ولو أنما فی الأرض من شجرة أقلام والبخر یمده من
~~بغده سبعة أبحر ما نفدت کلمات الله )6 منزل گردانیده و در این باب نیز فرموده که (ولا
~~رطب ولا یابس إلا فی کتاب مبین)، از این آیات بینات عظمت قرآن و بسیاری معانی8
~~آن معلوم میشود. و مجموع معانی که در این کتاب است که خاص بدو فرستاده و منزل
~~گردانیده، او از روی دانش و قبول بدان ایمان آورده؛ و غیر او را محل و پایه و اختصاص و
~~دانش نبوده. از این جهت آیت ( آمن الرسول بما أنزل إلیه)9 خاص در شأن او منزل شده،
~~و آن ایمان هیچ مخلوقی را نتواند بود الآ خاتم النبیین را «علیه افضل الصلوات واکمل
~~التحیات»10.
~~و مصدق این معنی از روی حقیقت آن است که او امی بوده و پیش هیچ11 معلمی از

PageV02P245

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0246.png)

~~مخلوقات تعلم هیچ علمی نکرده و التماس از هیچ معلمی ننموده که چیزی بدو آموزد،
~~بل معلم او باری سبحانه و تعالی بوده، چنانچه فرموده که (وأنزل الله علیک الکتاب
~~والحکمة وعلمک ما لم تکن تعلم وکان فضل الله علیک عظیما)1. و نبی علیه الصلوة والسلام
~~به امر حق عز شأنه که قل، همواره این دعا کرده که ms709 (رب زذنی علما)2، و فرموده که
~~«دبنی ربی فاحسن تأدیبی»؛ و محتاج به مطالعهآ دیگر از3 هیچ کتابی از تصانیف انسان
~~نبوده که از آن چیزی بیاموزد الا به کتاب خدای تعالی؛ چنانچه فرموده که (آمن الرسول
~~بما أنزل إلیه من ربه)، که بحقیقت بدان بگروید و علومی که هیچ انسانی به کنه آن
~~نرسیده از آن کتاب منزل بیاموخت4 و حقایق معانی که ماورای پایه انسانی باشد از آن
~~معلوم کرد و عقل و درون او به موجب «قرار باللسان و تصدیق بالجنان»، بعد از قرائت و
~~تلاوت و اقرار به لسان، تصدیق به قلب کرده بدان بگروید؛ و احوال ملک و ملکوت
~~تمامت پیش او بر طبق عرض بوده چنانچه فرموده که «زویت لی الآرض فاریت مشارقها و
~~مغاربها و رأیت الجنة و درجاتها و رأیت النار و درکاتها»، و ماضی ومستقبل او تمامت حال
~~و حاضر شده به افق اعلی نزد سدرة المنتهی رسیده و علم الیقین او حق الیقین بل
~~عین الیقین گشته، و آنچه گفته که «علمت علم الاولین و الآخرین» اشارت بدین معنی است.
# و در آن حالت از آن علم ایمانی که هرگز هیچ کس را حاصل نشده و نشود، او را
~~حاصل شده. و کیفیت و حقیقت ایمان او در حکمت (آمن الرسول بما أنزل الیه)5، و
~~امتیاز ایمان او علیهالصلوة والسلام از ایمان کافه اهل ایمان از اینجا معلوم توان کرد.
# و حدیث دلی مع الله وقت لا یسعنی فیه ملک مقرب و لا نبی مرسل» [مقوی]6 این7 تقریر
~~است و دال بر آن. چه، هیچ مخلوقی را آن مرتبه نبوده که او را با حق تعالی وقتی حاصل
~~شده که در آن وقت با وی هیچ ملک مقرب و نبی مرسلی درنگنجد الا خاتم النبیین را
~~علیه السلام8.

PageV02P246

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0247.png)

# پس یقین شد و هیچ شبهتی نماید که او را اوقات خلوات با حضرت عزت بوده باشد
~~که جبرئیل1 امین ms710 علیه السلام که از ملائکه مقرب است به عجز و قصور از آن قرب اقرار
~~کرده و گفته که «لو دنوت انملة لاحترقت». و علمی و معرفتی که او را در چنان حالات و
~~اوقات از حضرت ربوبیت حاصل شده و آن را معلوم و محقق کرده و به دل و جان تصدیق
~~و قبول2 نموده، آن معنی ایمان او علیه3 السلام باشد که هیچ کس را آن ایمان نبوده و
~~نتواند بود، بلکه او را نیز آن کمالیت ایمان که در آن حالت حاصل شده باشد پیش از
~~آن نبوده. و حدیث «انه لیغان [علی] قلبی و انی أستغفر4 الله فی الیوم مائة مرة» مقوی این
~~تقریر است.
# و از اینجا روشن شد و محقق گشت که علومی که او را علیه الصلوة والسلام حاصل
~~شده نه از علمی بوده است که به انسان یا به ملک تعلق داشته حو بدیشان مخصوص
~~بوده »5 باشد، بلکه علوم او از علم الله بوده. و همانا غرض او علیه الصلوة والسلام از
~~تقریر این حدیث آن تواند بود که این معنی از آنجا معلوم کنند و بدانند که آن مرتبهآ قرب
~~مرتبهای است که نه انبیا را میسر باشد و نه ملک را، و آن که علومی که او را حاصل شده
~~انسان را در آن مدخلی حقیقی نتواند بود و وراء علوم ملائکه بوده است6.
# و نیز اگر شایستی که آن ایمان تام که رسول را علیه الصلوة والسلام به واسطه معراج و
~~تنزیل قرآن حاصل شده، دیگری را حاصل شدی «چون قرآن قدیم موجود بوده بایستی
~~که پیش تر از او به دیگری منزل گشته بودی و موقوف نگردانیده تا به دست او
~~بفرستد»7. چه، قرآن نزد اهل سنت و جماعت قدیم است. چون اجرای سنت الهی
~~چنان است و برهان بر آن قائم که هیچ چیز به محلی حال نشود و فایض نگردد تا آن محل
~~قابل آن ms711 چیز نباشد، پس لازم آید که پیش از آن قابلی که لایق بوده و شایستگی محل آن

PageV02P247

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0248.png)

~~داشته نبوده الا نبی امی «علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات»1. چه، اگر بودی به
~~دست او نفرستادی. پس از2 او نیز محلی که قابلیت آن داشته باشد نتواند بود3 به همین
~~دلایل و براهین که گفته شد. و اگر فیمابعد قابلی و محلی از او کاملتر یا مثل او شایستی
~~که باشد، بایستی که جملگی قرآن یا بعضی موقوف بودی تا بدو منزل گردد و او خاتم
~~باشد، چنان که از ازل باز موقوف بود تا زمان ظهور محمد علیه الصلوة والسلام؛ و چون
~~در توقف نماند و به رسول علیه الصلوة4 والسلام منزل گشت، لاجرم بدانستیم که خاتم او
~~باشد حقا.
# و هر چند خاتمیت نبی علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات5 در دیگر مصنفات
~~به وجوه بسیار، عقلی و نقلی، ثابت کردهایم، لکن این وجه نیز از جمله براهین خاتمیت
~~او می شود.
# و اگر تصور کنیم که نبئ علیه الصلوة والسلام مبعوث نگشتی، قرآن قدیم تا غایت، و
~~من بعد نیز، منزل نشده موقوف بودی؛ از آن جهت که مستعد و لایق آن او بوده فحسب.
~~لاجرم فرستادن قرآن به خلق و نجات مؤمنان بدان [به] واسطه او بوده باشد.6
# [606] پس نجات خلایق در آمدن او بوده باشد و وجود او بر مقتضای آیت (وما
~~أزسلناک إلا رحمة للعالمین)، محض رحمت عالمیان وانزال قرآن موقوف بر وجود
~~مبارک او و آفرینش مخلوقات به حکم «لولاک لما خلقت الافلاک» طفیل وجود او بوده.
~~چه، مقصود کلی از آفرینش خلقان که در حدیث قدسی آمده که «کنت کنزا مخفیا فاردت
~~ان أعرف فخلقت الخلق لأعرف»، به موجب معانی که یاد کرده شد، وجود او علیه الصلوة
~~والسلام تواند بود. چه، غرض از خلق شناختن است؛ و چون در شناخت او عز و علاهیچ
~~کس به پایه نبی علیهالصلوة والسلام ms712 نبوده و معرفت او کاملتر بوده و او بهتر دانسته و

PageV02P248

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0249.png)

~~شناخته و غرض و مطلوب از آفرینش خلایق بدو و از او زیادت از دیگران به حصول
~~پیوسته، لاجرم «لولاک لما خلقت الافلاک» در شأن او آمده و قرآن موقوف بعثت او بوده
~~تا بدو منزل گشته.
# و شناختن او و دانستن آلاء1 و نعما2 و صفات او، چنانچه در قرآن مجید آمده، او
~~دانسته و بدان تصدیق کرده تا خلعت آیت (آمن الرسول بما أنزل إلیه)3 بر قد خلقت او
~~چالاک4 و لایق آمده و در شأن او وارد گشته و غرض تام از حکمت فحوای «کنت کنزا
~~مخفیا» که آن معرفت او است تعالی و تقدس به وجهی که ممکن و مقدور مخلوقات باشد
~~به اضعاف آن او را حاصل شده و از او به ظهور پیوسته؛ و به جایی رسیده که او را مرتبهآ
~~آن بادید آمده است که بحقیقت فرموده که «سبحانک ماعرفناک حق معرفتک».
# و این معنی آن است که پایهآ او به جایی رسیده که بحقیقت دانسته که هر چه مقدور
~~مخلوقات بوده5 از معرفت و دانستن حق عز شأنه او دانسته و بسیاربسیار از آن نیز عروج
~~کرده، و چندان که زیاده6 عروج میکرده اقرار به نادانستن حق معرفت او تعالی و تقدس
~~بیشتر می آورده تا حقیقت ادراک نکتهآ «العجز عن درک الادراک ادراک» و فحوای تسبیح
~~داود پیغامبر علیه السلام که «سبحان من جعل العجز عن شکره شکرا، کما جعل الإعتراف
~~بالعجز عن معرفته معرفة»، بتمام او را حاصل شده.
# و حالی که لایزال او را در نماز بوده7 و تکرار الله اکبر8 این معنی تواند بود؛ هر چند
~~دیگران را همان تکرار الله اکبر بود و میکنند، اما مرتبهآ آن نداشتهاند و ندارند؛ که در هر
~~نفس معرفتی دیگر از معرفت صفات پاک او حاصل می شده غیر معرفت پیشین.
~~بدین سبب خلاصهآ مخلوقات او بوده باشد ms713 و مخلوقات جهت او آفریده شده و قرآن

PageV02P249

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0250.png)

~~بدو منزل گشته و عموم خلایق را امید نجات و توقع خلاص به واسطهآ او و1 شفاعت او
~~حاصل، چنانچه فرموده که «ان لکل نبی دعوة و انی خبات دعوتی شفاعة لأمتی یوم القیامة».
~~و هر کس را عقلی و رأیی و انصافی باشد، بدین تقریر و براهین انکار نکند و این
~~معنی را از قبیل مبالغه نپندارد که واقع و مبرهن است.
# اذا نحن آثنینا علیک بصالح   فانت گما نثنی و فوق الذی نثنی
# و إن جرشت الآلفاظ یوما بمدحة   لغیرک إنسانا فأنت الذی نعنی»
~~عظیم مناسب تقریر ما افتاده، مانند این بیت که حکیم انوری گفته است؛
~~آمدیم با سر سخن و میگوییم آنچه گفتیم3 بعضی مردم عبادت نکنند و نیز بر افعال
~~ناپسندیده و اعمال غیرصالحه اقدام نمایند و همواره در ناز و نعیم و لذات دنیاوی به سر
~~برند و هیچ زحمت و مکروه بدیشان نرسد، و بعضی را بینند که ایشان به عبادت قیام
~~مینمایند و اکثر اوقات به رنجهای گوناگون و مشقت درویشی مبتلا باشند، کلی و مطرد4
~~نباشد؛ از جهت آن که این معنی در احوال عموم نباشد، الا در بعضی. از آن جهت که

PageV02P250

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0251.png)

~~بسیار محتشمان را میبینیم که به رنجها و زحمتها گرفتار میباشند؛ و انواع خطرها که
~~محتشمان را و معروفان را باشد درویشان را و زیردستان را نباشد. و آنچه احیانا به خلاف
~~این مشاهده میرود، سبب آن چنان باشد که بعد از مدتی اثر کند و عاقبت هلاک گرداند؛
~~مانند رنجهای مزمن متنوع که آن را زیادت دردی نباشد و یمکن که خداوند رنج نیز خود
~~فهم نکند تا به دیگری چه رسد. و خداوند آن رنج بی خبر تردد کند و خورد و آشامد و
~~گوید و شنود، تا وقت خاصیت و حرکت و اثر آن دررسد و به وقت ظهور اثر هلاک
~~گرداند. و ms714 مردم که پیش از آن او را تن درست دیده باشند، ندانند که ابتدای آن رنج پیشتر
~~از آن بوده تا آن زمان طاری1 و واقع شده و سبب آن چه بوده و از چه خاسته؟
~~یا مانند سموم متنوعه که بعضی در روز هلاک کند و بعضی در هفته و بعضی در ماه و
~~بعضی در مدتها اثر کند و خاصیت آن به ظهور پیوندد؛ مانند سم کلب کلب2 و گرگ و
~~شغال دیوانه و سم دندان پلنگ که خاصیتش آن است که بعد از مدتی هلاک کند؛ و در
~~کتب طب آمده و پیش بعضی از اصحاب تجارب مجرب است. و گفتهاند که، اگرچه
~~[مشهور است که]3، سم کلب کلب بعد از شش ماه و شش سال و دوازده سال و زیادت
~~نیز اثر سم آن میتواند بود، و این مجرب است. و مانند کسانی که ایشان را هوای عفن
~~زده باشد که بعد از مدتی رنجور شوند و بعد از شش ماه در بهار بمیرند.
~~و مانند ادویه که مضرت آن بعضی بیشتر میباشد و بعضی پستر، مثلا چنان که
~~سقمونیا5 که اثر آن عظیم زود و اثر غاریقون6 دیرتر باشد.
~~و همچنان که در ادویه مضره این معنی متصور است در ادویه نافعه نیز متصور؛ چنان
~~که اگر کسی تریاق فاروق یا دارویی که آن را مخلصه7 گویند، جهت دفع سموم خورد، تا
~~مدت یک سال اگر آن کس را مار بزند سم او مؤثر نباشد.

PageV02P251

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0252.png)

# و آنچه میبینیم که بعضی مردم صالح را به هر وقت زحمات میرسد و رنجها
~~می باشد یا از دستتنگی و درویشی در زحمت میباشند، و جماعتی که آن را مشاهده
~~میکنند از آن تعجب مینمایند که چگونه است که او مردی صالح عابد است و اعمال
~~صالحه و حسنات از او در وجود میآید و بدین زحمات «گرفتار است و دیگران که
~~فاسقاند هرگز زحمتی بدیشان نمیرسد. ms715 سبب آن باشد که این جماعت»1، هر چند
~~صالح و نیکوکار باشند، اما یمکن که در بعضی اوقات بعضی سیئات از ایشان صادر شده
~~و زحمتی که بدیشان می رسد مجازات آن سیئات باشد. چنانچه رسول علیهالصلوة
~~والسلام «فرموده که -2 «حمی یوم کفارة سنة». و لازم نیست که تمامت صالحان و نیکان
~~معصوم باشند؛ اما آن که مردم را بر گناهان و سیئات ایشان اطلاع نباشد، از آن جهت
~~تواند بود که سیئات ایشان به باطن تعلق داشته باشد و پوشیده و مخفی بود، نه ظاهر
~~چنان که هر کس تواند دانست، بلکه بر سیئات ظاهره هر کس مطلع نتواند بود. یا از
~~جهت آن که مردم از آن غافل باشند یا بنا بر حسن الظنی که مردم را در حق آن طایفه باشد
~~هر چه کنند آن را نیکو پندارند. یا آن که سیئه کرده باشند و حسنه پنداشته و دیگران
~~نیز همان گمان برده؛ و از این معنی بسیار است که مردم سیئات را از جمله
~~حسنات می شمرند.
~~و مثال این جماعت چنان باشد که کسی قدری عسل یا دارویی3 گرم بخورد او را
~~زحمت دهد، یا در آفتاب حرکت بسیار کرده باشد؛ او را حم4 یومی و دردسری حادث
~~شود یا تبی عفونی که آن سلیم5 است بادید آید یا امتلائی6 حاصل شود و در حال اسهال
~~بادید آید، یا بعضی هوام7 که سموم ایشان قاتل نباشد یا سگی که نه دیوانه باشد او را
~~بگزد، یا انواع جراحات و ریشهای مختصر بادید آید، این همه انواع سلیم است و
~~مهلک نباشد و خاصه آن رنجها که زود ظاهر شود و زود مندفع گردد؛ و مردم از آن
~~اسباب غافل باشند و پندارند که این مسببات بی سبب بادید آمده.

PageV02P252

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0253.png)

~~و بدین تقریر که شرح داده شد وقوع مجازات سیئات از دو قسم خالی نتواند بود:
~~یکی آن که مجازات بر وجهی بود ms716 که بالحقیقه دانند که جزای کدام سیئة معینه است.
~~دیگر آن که آن مجازات بر وجهی باشد که ندانند که جزای کدام سیئه است.
~~و هر یک از این دو قسم منقسم است بر دو قسم دیگر، چنان که گوییم که این مجازات
~~زود باشد یا دیر.
~~پس ما را چهار قسم حاصل شود:
~~یکی آن که مجازات بزودی باشد و دانند که جزای کدام سیئه است. و این قسم نیز بر
~~دو وجه تواند بود؛ مهلک و غیر مهلک، چنانچه بیان خواهیم کرد.
~~قسم دوم آن که مجازات بزودی باشد، و ندانند که جزای کدام سیئه است.
~~قسم سوم آن که مجازات دیر باشد، و دانند که جزای کدام سیئه است.
~~[قسم] چهارم آن که دیر باشد و ندانند1 که جزای کدام سیئه است. و زودی و دیری هر
~~یک در قرب و بعد تفاوت بسیار دارد.
~~اما قسم اول که وقوع مجازات آن بزودی باشد و دانند که آن مجازات کدام سیثه
~~است؛ و آن نیز بر دو وجه باشد:
~~وجهی آن که وقوع مجازات سیئه، با آن که زود بود، عظیم مهلک باشد؛ مانند آن که
~~کسی را افعی بزند یا سرمای عظیم در او اثر کند و او را ذاتالجنب بادید آید یا شراب
~~کهن بسیار خورد2 و او را اسهال دموی و ورم احشا و دیگر رنجها بادید آید. یا آن که
~~6571]) کسی ناگاه کاردی بر شکم کسی یا اندامی زند که بزودی بمیرد. و امثال این عظیم
~~بسیار است.
~~وجه دوم آن که وقوع مجازات سیئه، با آن که زود بود، سلیم باشد و صاحب آن به
~~واسطهآ آن رنجها از هلاکت ایمن باشد؛ مانند آنچه کسی چیزی شیرین بخورد یا در
~~آفتاب زیادت حرکت کند و از آن جهت او را صداعی پدید آید، یا کسی را به سبب

PageV02P253

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0254.png)

~~غذایی اندک امتلائی1 پیدا شود که چون یک روز چیزی نخورد زایل ms717 شود، یا کسی را به
~~واسطه دارویی گرم که بخورد ریشی2 پدید آید که زود نیک شود، یا کسی را از بهر آن که
~~غذاهای خشک خونانگیز خورد گر برآید یا خاری در انگشت او رود یا یکی از هوام
~~سلیمه او را بگزد. و علی هذا آن نیز بسیار است. و این هردو قسم آن باشد که اثر آن
~~بزودی ظاهر شود و به چند روز منقضی گردد.
# اما قسم دوم آن که مجازات سیئه بزودی باشد و ندانند که مجازات کدام سیئه است. و
~~سبب ندانستن آن که جزای کدام سیئه است، یا آن بود که شخص گناهان بسیار کرده باشد
~~و از کثرت آن نداند که آن مجازات «کدام سیئه است، یا آن که چیزی از وی صادر شده
~~باشد که ندانسته باشد که آن »3 سیئه است و از آن غافل بوده4. حو از اینجا بعضی از
~~اکابر گفته:
~~عرفت الشر [ل] للشر لکن لتوقیه   و من لا یعرف الخیر من الشر یقع فیه ،5
# قسم سوم آن که مجازات دیر باشد و دانند که آن مجازات کدام سیئه است، چنان که
~~حق تعالی اخبار می فرماید که (ما سلککم فی سقر قالوا لم نک من المصلین ولم نک نطعم
~~المسکین)6.
# و این نوع چنان تواند بود که از شخص سیئات بسیار در وجود آید و حق تعالی
~~مجازات او، جهت کثرت صدور سیئات، در توقف دارد تا آخرالامر به یک دفعه
~~مجازات کند.
# و این قسم نیز چون قسم دوم بر دو وجه تواند بود:
# یکی آن که جزای آن هم در دنیا باشد، و دوم آن که مجازات در آخرت بود «چنان که

PageV02P254

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0255.png)

~~در قسم رابع شرح و تفصیل آن مستوفی خواهد آمد»1، و چون آنجا مشروح گفتهایم
~~اینجا تکرار نمیکنیم.
~~و مثال حال ایشان چون آن رنجور باشد که در ماقبل گفته شد که احتما2 نکند و ارشاد
~~و نصیحت طبیب ms718 مشفق نپذیرد و چندان که طبیب از سر شفقت علاج او کند، او قابل
~~علاج و نصیحت نباشد و شرط احتما به جای نیارد.
# همچنین حق تعالی از اعمال سیئه گناه کاران و عدم التفات ایشان به احکام شرایع و
~~استمرار بر سلوک طریق غیر مستقیم و غفلت از صانع و منعم و مبدع خویش و اصرار
~~ایشان بر فسق و فساد غیرت کند؛ و نظر بر زیادتی عقوبت و تعذیب، ایشان را به خود
~~بازگذارد تا روز به روز مرض زیادت گردد. و ازدیاد مرض یک روزهآ ایشان چندان باشد
~~که یک ماهه ازدیاد مرض اصحاب امراض مزمنه. چه، امراض مزمنه با وجود مهلتی و
~~طول زمانی که آن را است یمکن که طبیعت یاری دهد و دفع آن مرض به وجهی از وجوه
~~که ممکن باشد بکند.
~~و به سبب آن که در مجازات به مثل نشاید که تصور کنند که3 مجازات هر شخصی و
~~هر گناهی متساوی باشد؛ بلکه هر چند گناه عظیم تر و بیشتر و مرتبه شخص بلندتر،
~~جزای آن عظیم تر و بیش تر باشد؛ چون گناه ضعیف و اندک باشد مجازات آن نیز2
~~ضعیف و اندک بود5.
~~و بدین تقریر روشن شد که در مجازات به مثل از آن شخصی تا6 شخصی و از گناهی

PageV02P255

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0256.png)

~~تا گناهی تفاوت عظیم باشد، چنان که از روی حس ظاهر و مشاهد است، و همچنین از
~~یک جو1 تا هزار دینار. پس2 مجازات ذرهای از سیئات مثلا هم به ذرهای باشد از انواع
~~مجازات تا مماثلث حاصل باشد. و قوله تعالی (فمن یعمل مثقال ذرة خیرا یره ومن یغمل
~~مثقال ذرة شرا یره3 اشارت بدین معنی است.
~~و چون چنان کافری مشرک ظالم بر چنان سوءالتدبیری که شرح داده شد اقدام نموده
~~بر آن اصرار نماید و تمامت عمر خود را در آن صرف کند، لاشک مجازات او به
~~مثل باشد.
~~و مماثلث آن گاه ms719 محقق شود که عذاب ابدی باشد تا اصرار مجازی2 در مجازات در
~~مقابل اصرار مسیی5آ افتد6 در سیئات تا از این حیثیت مماثلت حاصل بوده باشد.
# و اگر قایلی گوید که آنچه گفتی در مماثلت مجازات از جهت اشتداد مسلم، اما از
~~جهت طول و قصر زمان بایستی که همان مقدار زمان که در سیئات صرف کرده مدت
~~مجازات بیش تر از آن نبودی تا مماثلت حاصل بودی، و هرگاه که مؤبد7 تصور کنند بکلی
~~مماثلت مفقود ماند.
# گوییم این سؤالی موجه و وارد است و از جمله مشکلات، و بعضی از اکابر این سؤال
~~از این ضعیف کردهاند و این ضعیف جواب آن گفته و در رساله نفایس الافکار و ذیل رساله
~~سلطانیه ذکر کرده؛ از آنجا مطالعه باید کرد تا معلوم شود و بدانند و8 نزد ایشان روشن شود
~~بر آن جمله که آنجا مبین گردانیده که مماثلت حاصل باشد.
# پس وای بر آن رنجور بدبخت که به سوءالتدبیر و غفلت حال خود به جایی رساند که
~~طبیب را، با وجود آن که مشفق و محسن باشد، ضرورت گردد که نظر از او بازگیرد و ترک
~~علاج او کرده او را به خود بازگذارد تا آن مصر شقی غافل روز به روز برگناه میافزاید تا

PageV02P256

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0257.png)

~~به واسطهآ آن مستحق عذاب و عقاب سرمدی گردد و در دوزخ مخلد ماند تا اقتضای
~~حکمت آیت (ما أصابک من حسنة فمن الله وما أصابک من سینة فمن نفسک) واقع و
~~محقق باشد.
# و از این بحث ظاهر شد که دیری مجازات و توقف در آن نه از جهت عدم وقوع آن
~~است یا از جهت آن که گناهکاران را آن بهتر است؛ بلکه توقف بدترین حالی است ایشان
~~را، چنانچه حق تعالی می فرماید که (ولا یحسبن الذین کفروا أنما نملی لهم خیر لانفهم
~~إنما نغلی لهم لیزدادوا إثما ولهم عذاب مهین) و آیت (وأملی لهم إن کندی متین) ms720
~~همچنین.
~~و حکمت در تأخیر4 مجازات و عذاب و عقاب آن است که اگر چنانچه حق تعالی
~~می فرماید که (ولو یؤاخذ الله الناس بظلمهم ما ترک علیها من دابة ولکن یؤخرهم إلی أجل
~~مسمی»5 در مجازات تأخیر نفرمودی، هیچ جمبندهای6 را به شومی ظلم و معصیت
~~اییشان بر پشت زمین نگذاشتی. و چون چنین بودی، برخلاف وعدهآ حق پیش از اجل
~~مسمی منطوی7 شدی و مقدورات که تا قیام الساعة میباید که بر سبیل دوام و استمرار
~~ظاهر شود، ظهور آن در حجاب تعذر ماندی و این کار8 محال تواند بود. و آنچه فرموده
~~که (لو یواخذ[هم] بما کسبوا لعجل لهم العذاب بل لهم مؤعد لن یجدوا من دونه مویلا)
~~مصدق این معنی است.
~~اما قسم چهارم که وقوع مجازات آن دیر باشد و ندانند که جزای کدام سیئه است. آن
~~نیز بر دو وجه میباشد:
~~وجهی آن که وقوع مجازات سینه، با آن که دیر باشد، در وقتی باشد که صاحب آن در

PageV02P257

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0258.png)

~~دنیا بود؛ و آن به حسب وقت و زمان عظیم مختلف تواند بود به حسب خاصیت هر سیئه.
~~و [کیفیت و]1 کمیت آن نیز کس نداند؛ چه، انواع سیثآت عظیم بسیار است و خاصیتی که
~~در انواع سیئات بادید آید به حسب کم و کیف و متی عظیم مختلف الاحوال تواند بود. و
~~تفاوت آن یا2 به حسب قوت و لاقوت بود یا به اندکی و بسیاری یا به حسب دیری و
~~زودی، و این اختلاف در همه اقسام متصور2 و واقع باشد.
~~و مثال آن چنان بود که در سابق ذکر رفت، چنان که در باب احوال گزیدن کلب کلب و
~~مانند آن شرح داده آمده که هر کس را بر وقوع آثار آن و مجازات هرکس و هر چیز اطلاع
~~نباشد؛ نه صاحب آن سیئات و نه دیگران بر وقوع آن واقف باشند. و بعضی خود آن
~~باشد که بر سیئه ms721 نیز که از ایشان صادر شده باشد واقف نباشند، تا به وقت4 وقوع
~~مجازات چه رسد. و غفلت و بی التفاتی به عبارت (عبادت؟) باری عز شأنه و ارتکاب
~~معاصی و اصرار نمودن بر آن از این جهت تواند بود.
# وجهی5 دیگر آن که وقوع مجازات سیئه، با آن که دیر باشد، بعد از وفات شخص بود
~~از آن جهت که خاصیت آن سیئات که از او در وجود آمده باشد بر آن وجه اقتضا کند،
~~چنانچه بر بالا شرح داده آمد که به حسب کم و کیف و متی مختلف و متفاوت باشد. و آن
~~اختلاف و تفاوت، هم در بسیاری عذاب و هم در زودی و دیری آن به موجبی که گفتیم،
~~و هم به حسب زمان، تا حدی رسیده باشد که مجازات آن با دوزخ افتد؛ و در دوزخ نیز
~~وقوع آن مجازات هم به حسب قوت و لاقوت و هم به حسب بسیاری و اندکی و هم به
~~حسب طول و قصر زمان مختلف و متفاوت باشد، تا حدی که بعضی از آن طایفه باشند
~~که به مقدار سیئات که کرده باشند مجازات آن بینند و عاقبت از دوزخ خلاص یابند مانند
~~بعضی عاصیان امت محمد مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم6 و جماعتی آن باشند
~~که مخلد در دوزخ باشند و در اسفل السافلین بمانند و هرگز از آن خلاص نیابند،
~~همچون کفار.

PageV02P258

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0259.png)

# و قیاس بدین روشنتر و واضح تر میگردد که وقوع جزای سیئات تا چه حد متفاوت
~~است. [608] و آنچه هرکس وقوع مجازات آن فهم نمیکند که چگونه و بر چه وجه تواند
~~بود و غفلت ایشان که در آن باب هست از سبب بی و قوفی بر آن است. و سبب آن که اکثر
~~خلق از آن غافلند1 آن که اکثر مجازات بر وجهی میباشد که سبب آن صورت اختفا دارد
~~به موجبی که شرح داده شد؛ والله ms722 اعلم.
# و بدین تقریر و بیان اگر کسی از این احوال «غافل -2 باشد و این معانی و خاصیت
~~نداند3 یا وقوف و اطلاع بر پیشتر و پستر آن نیافته و اسباب را ندانسته باشد که هر سینه
~~را خاصیتی تواند بود غیر دیگر سیئه و آن که مجازات بعضی سریع الوقوع باشد و
~~مجازات بعضی بطیءالوقوع، او را تردد و تحیر بادید آید تا حدی که پندارد که مجازات
~~خود واجب نیست، و جایی که مجازات حاصل و واقع میشود آن وقوع و حصول به
~~حسب اتفاق است نه به حسب وجوب و استحقاق مجازات. و این معنی به غایتی
~~می رسد که صاحب سیئه نیز از آن غافل میماند و ضبط آن نمیتواند کرد و نمیداند که
~~مجازات کدام سیئه است. و چون خداوند سیئه خود ضبط آن نتواند کرد و نداند که
~~زحمتی که بدو می رسد جزای کدام سیئه است، و تا حدی که سیئه فراموش میکند و
~~میپندارد که آن زحمت نه مجازات است، بلکه ابتلای محض است؛ و بحقیقت جزای
~~سیئات باشد که او از آن غافل مانده و فراموش کرده باشد، چنانچه حق تعالی میفرماید
~~که (سنستذرجهم من حیث لا یغلمون)، پس به طریق اولی که دیگری ضبط آن نکرده
~~باشد و از آن غافل مانده.
~~پس، از این تقریر و مقدمات معلوم میشود که هر کس که سیئه از او در وجود آید،
~~جزای آن سیثه به مثل باشد؛ و هر کس که سیئات از حد بگذراند مجازات او به واسطهآ

PageV02P259

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0260.png)

~~کثرت سیئه در توقف دارند حتا تمامت»1 در یک حال و یک وقت باشد. و روشن شد که
~~به هرنوع مجازات که تصور کنند، بر مقتضی حکم آیت (وما الله یرید ظلما للعالمین)
~~مناسب عدالت باشد و از حد اعتدال خارج نتواند بود.
~~و از اینجا است که حق تعالی فرموده که (کل نفس بما کسبت رهینة)»3، و هر ms723 یک را
~~رهین کسب خود گردانیده دون غیری، به حسب فحوای آیت (ولا تزر وازرة وزر
~~أخری)2. و همین معنی در مثل مشهور شده که کل شاة برجلها ستناط5.
~~و این از آن جهت است که حق تعالی به هر کس و هر چیز خاصیتی داده مخصوص
~~بدو که آن به دیگری تعلق ندارد، و مادام که آن شخص و آن چیز موجود باشد آن
~~«خاصیت از او منفک نشود؛ و یمکن که امری خارجی در او اثر کند و آن امر را مستور
~~گرداند، لکن ممکن نباشد که »6 خاصیت بکلی از او زایل گردد. و مراتب و خواص
~~بعضی مردم عظیم مختلف باشد و بعضی مردم آن خاصیت را استعداد میگویند.
~~و چون این روشن شد، میباید دانست که انسان مجموعهای است که از هر چیز که در
~~عالم هست در او نموداری میتوان یافت، و حکما از اینجا گفتهاند که آلانسان قد جمعت
~~فیه قوی العالم و اوجد بعد وجود الآشیاء. اگر ارباب بصیرت در حقیقت خلقت انسان تأمل
~~نمایند، بدانند که حق تعالی از شبه صفات خود تمامت قوای عالم در انسان آفریده است:
~~از بسائط عالم به اصطلاح علما و حکما، و مرکبات و روحانیات و جسمانیات و مبدعات
~~و مکونات. و از این جهت انسان را به همه چیز تشبیه توان کرد. و7 اگرگویند چون ارکان
~~است، صادقاند؛ چه، حرارت و برودت و رطوبت و یبوست و دیگر صفات ارکان در او
~~حاصل است. و اگر گویند مانند معادن است، شاید؛ از روی جسمانیت و آن که معدن
~~جواهر معنوی است از حکمت و فنون معارف. و اگر گویند چون نبات به صفت نشو و نما

PageV02P260

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0261.png)

~~و تغذی موصوف است، جایز باشد. و پوشیده نیست که صفات انواع حیوانات در ار
~~موجود و حاصل است: مانند بهیمه است به احساس و تلذذ چنانچه باری تعالی
~~می فرماید که (واذین کفروا یتمتعون ویأکلون ms724 کما تأکل الأنعام»1، و صفت سباع دارد به
~~درندگی و قصد، و همچون شیطان است به اضلال2 و اغوا. و آنچه حق تعالی فرموده که
~~(شیاطین الإنس والجن یوحی بغضهم إلی بعض) مصدق این معنی است.
~~این صفات که گفتیم در مراتب دنیه هر یک مع اشیاء زائدة که ذکر آن به تطویل انجامد
~~در انسان مرکوز و موجود است. و انسان در مراتب علیه مانند ملاثآکه متصف است به
~~صفات روحانی از معرفت و حقیقت عبادت حق تعالی مع اشیاء زائدة، چنانچه آیت و
~~(وعلم أدم الأسماء کلها ثم عرضهم علی الملائکة) و آیت (قالوا سبحانک لا علم لنا إلا ما
~~علمتنا)5 که ملائکه به عجز خود معترف شدهاند به ذکر آن ناطق است.
~~و اگرگویند چون لوح محفوظ موضع علوم و حکمتها است، بر سبیل اختصار،
~~صادق بود. و حکما از اینجا گفتهاند که الانسان هو عالم صغیر و مختصر العالم الکبیر.
~~و همچنان که قلم ثبت چیزها بر لوح محفوظ کرده، انسان به واسطهآ لسان صور معانی
~~ثبت میکند بر دلها. و فحوای آیت (إنا خلقنا الإنسان من نطفة أمشاج) 6 آی مختلطمن
~~قوی اشیاء مختلفة مصدق این تقریر و مقوی این تحریر است. و صاحبنظری از اینجا
~~گفته که:
# کشتی وجود مرد دانا عجب است   دری است در او نهفته پیدا عجب است
~~دریک دریا هزار کشتی چه عجب   در یک کشتی هزار دریا عجب است
# [ازاین است که انسان را «عالم صغیر» گفتهاند و عالم را «انسان کبیر»]
~~و بدین تقریر و بیان روشن و مبرهن گشت که آنچه انسان را «عالم صغیر» گفتهاند و
~~عالم را «نسان کبیره نهاده، از چه جهت است؛ و آنچه حق تعالی فرموده که (ما خلقکم

PageV02P261

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0262.png)

~~ولا بغتکم إلا کنفس واحدة)1 اشارت بدین معنی است. و مراد از این نفس واحده همانا
~~وجود عالم تواند بود و اختلاف الوان بر آن جمله که رسول علیه الصلوة والسلام ms725 فرموده
~~که بان الله تعالی لما آراد خلق آدم آمر آن یؤخذ قبضة من کل آرض، فجاء بنو آدم علی قدر
~~طینتها الاحمر و الآبیض و الآسود و السهل و الحزن و الطیب و الخبیث».
~~و مشاهد است که در یک ولایت، بل در یک خطه، زمینها از کوه و صحرا به چند لون
~~میباشد؛ بعضی سپید پاک و بعضی سیاهرنگ و بعضی سرخ حبام2 و بعضی زرد و
~~سبزرنگ، از این جهت تواند بود بعد از اختلاف آب و هوای هر موضعی، چنانچه ولایت
~~زنگبار اقتضای آن میکند که مردم آنجا سیاه میباشند و از آن ترکستان سپید.
# [هر شخصی که در وجود آید، او را خاصیتی باشد مخصوص بدو]
~~و چون پایهآ انسان از مخلوقات دانسته شد میگوییم هر شخصی که قدم در بادیه3آ
~~وجود نهد، او را خاصیتی باشد مخصوص بدو. و آن خواص عظیم مختلف تواند بود، و
~~چنان که گفتیم مردم آن خاصیت را استعداد میگویند. حو تصور نباید کرد که آن خاصیت
~~را که عبارت از آن استعداد است مخصوص باشد »4 به سعادت یا به شقاوت، الا آن که
~~هر شخصی مستعد امری باشد لایق و متناسب او. و آنچه نبی علیه الصلوة والسلام
~~فرموده که «اعملوا فکل میسر لما خلق له» اشارت بدین معنی است، و مصدق آن آیت
~~(قل کل یغمل علی شاکلته»5 و آنچه منقول است که الکل عمل رجال و لکل رجال حال»
~~همچنین دال است بر این تقریر.
~~و حال سعادت و شقاوت بر آن جمله تواند بود که رسول علیه افضل الصلوات و
~~اکمل التحیات از آن خبر داده که «السعید من سعد فی بطن أمه و الشقی من شقی فی بطن أمه».
~~و آن استعداد و خاصیت تا به ظهور نپیوندد، کیفیت آن چنان که حق آن باشد بحقیقت
~~هیچ کس را معلوم نشود. و نیز زمان [ظهور] کیفیت آن از راه تحقیق کسی نداند و ms726 نتوان

PageV02P262

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0263.png)

~~دانست که کدام گدابچه به واسطهآ استعداد خفی که مقتضی مرتبهآ پادشاهی باشد کی و
~~چگونه پادشاه خواهد شد؟ یا پادشاهزادگان نیز، با وجود آن که پادشاهی به طریق ارث
~~بدیشان رسیده باشد و همه در عداد و صدد آن که شاید که پادشاه شوند، کدام یک از
~~ایشان به و اسطه استعداد پادشاهی پادشاه شود و کدام1 از بی استعدادی مرتبه پادشاهی
~~پادشاه نتواند شد. و باشد که او را چندان شقاوت و بی سعادتی باشد که مجال نداشته
~~باشد که او را زنده بگذارند، تا به پادشاهی چه رسد. و آیت ([و] لکل أمة أجل فاذا جاء
~~أجلهم لا یشتأخرون ساعة ولا یستقدمون) اشارت بدین معنی است.
# و با وجود آن که این قاعده که گفته شد مقرر و معین است، امور خارجی نیز در آن اثر
~~دارد؛ مانند آنچه مزاج چیزی سرد باشد و برودت هوا اضافت آن شود سردتر گردد، و یا
~~گرم باشد و حرارت هوا در آن اثر کند «گرمتر شود، یا سرد باشد و حرارت هوا در او اثر
~~کند»3 سردی مزاج او کم تر گرداند. و این همه اقسام و معانی قابل اشد و اضعف تواند
~~بود و در آن تفاوت عظیم بسیار باشد؛ چنانچه اگر چیزی4 عظیم گرم باشد و اندک
~~برودتی خارجی در او قوت کند آن را زیادت قوتی نباشد و حرارت مزاج اصلی او بقرار
~~قائم و ثابت باشد؛ لکن اگر آن برودت خارجی قویتر گردد و در آن چیز اثر کند، در
~~حرارت اصلی او نقصانی بادید آید5 که خاصیت مزاج آن6 چنان باشد. و چندان که7 آن
~~برودت خارجی قویتر باشد بر آن حرارت اصلی غالبتر گردد و به جایی رسد که
~~حرارت اصلی مزاج را بشکند و باطل گرداند و آن حرارت را مجال آن که در مقابل آن آید
~~نباشد. و موت که نقیض حیات است بر این وجه تواند بود؛ ms727 چه، حیات هر چیز طبیعت و
~~مزاج اصلی آن چیز است، و ممات خلاف طبیعت و مزاج اصلی آن چیز.
# همچنین پادشاهزادهای که خاصیت وجود او غایت بی استعدادی و شقاوت باشد،

PageV02P263

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0264.png)

~~بدان عظیمی امری خارجی که پادشاهی پدر اوست در او اثر نتواند کرد، تا در گدایی
~~بمیرد. و همچنین گدابچه که او پادشاه میشود خاصیت وجود و استعداد پادشاهی او
~~چنان بکمال باشد [609] که گدایی پدر او در او اثر نتواند کرد تا به خاصیتی و استعدادی
~~که در بدو فطرت در او مرکوز بوده، به زمانی معین که اثر آن متوقع است که بادید آید،
~~پادشاه می شود چنانچه مشاهد و معاین است. و حدیث «اعملوا فکل میسر لما خلق له»
~~اشارت بدین معنی است.
# و اگر قایلی گوید که اگر در گدابچه خاصیت پادشاهی در بدو فطرت موجود بودی،
~~لازم آمدی که در زمان بدان مرتبه رسیدی و اثر آن در طفولیت پیدا آمدی؛ گوییم که آن
~~خاصیت در کودکی در وی بوده است و ما ملتزم آن میشویم، اما ظهور آن خاصیت در
~~خارج موقوف است بر زمان معین که آن را اجل میگویند.
# و اگر گویند که اجل متعلق1 است به موت دون غیر آن، گوییم این کلام خلاف قرآن
~~است؛ از آن جهت که قرآن دلالت میکند بر آن که اجل به جمیع اشیا متعلق است،
~~چنانکه فرموده2 که (ونقر فی الأزحام ما نشاء إلی أجل مسمی) و همچنین (هو الذی
~~خلقکم من طین ثم قضی أجلا وأجل مسمی عنده ) و همچنین (وما کان لرسول أن یأتی
~~بآیة إلا بإذن الله لکل أجل کتاب ینحوا الله ما یشاء ویثبت وعنده أم الکتاب)5 و آیت
~~(من کان یزجو لقاء الله فإن أجل الله لآت وهو السمیع العلیم).
# و از این آیات معلوم7 شد که هر خاصیتی که حق تعالی در شخص یا در چیزی
~~موجود کرد، آن را زمان کمالی و ظهوری ms728 هست؛ چون زمان کمال درآید آن خاصیت

PageV02P264

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0265.png)

~~ظاهر گردد؛ و ما به «اجل» این معنی میخواهیم. و همچنان که ممکن است که گدایی به
~~واسطه خاصیت و استعداد پادشاهی که در او باشد پادشاه شود1، همچنین ممکن است
~~که در اولاد ملوک خاصیتی باشد مناقض و منافی خاصیت و استعداد پادشاهی؛ پس بدان
~~سبب، یعنی خاصیتی که منافی و مناقض خاصیت و استعداد پادشاهی باشد، پادشاه
~~نتواند شد و به کاری و شغلی دیگر افتد که دون پادشاهی باشد. و آن را نیز اجلی و زمانی
~~معین باشد که در آن وقت به ظهور پیوندد که هیچ کس زمان ظهور آن نداند. و آن را
~~مراتب بسیار تواند بود، تا به جایی رسد که «در غایت نقصان و شقاوت باشد و بدان
~~رسد که»2 به قتل آید. و بتر از آن که کشته شوند مراتبی نیز متصور است؛ چه، شاید بود
~~که آن کسی را که بکشند شهید باشد و یمکن که با نام نیک و اعمال صالحه کشته شود، و
~~آن خود حیاتی ابدی تواند بود چنانچه باری عز شانه میفرماید که (ولا تحسبن الذین
~~قتلوا فی سبیل الله أمواتا بل أخیاء عند ربهم یززقون فرحین بما آتاهم الله من فضله) واگر
~~در راه حق به قتل آمده باشد خود نشاید که اسم مردگی بر او اطلاق کنند به حکم آیت
~~(ولا تقولوا لمن یقتل فی سبیل الله أموات بل أخیاء ولکن لا تشعرون). و حسین منصور
~~حلاج رحمة الله علیه گفته است
~~أقتلونی یا ثقاتی إن فی قتلی حیاتی   و حیاتی فی مماتی و مماتی فی حیاتی
~~و مرتبهآ بترین آن باشد که پادشاهزاده در غایت فقر و عذاب و حقارت و مشقت و
~~مذلت و بدنامی زندگانی کند، و شاید بود که در آن نیز عمر دراز یابد. و شک نیست که
~~زندگانی بدین وجه و عمر دراز در آن حالت موجب زیادتی عذاب و ms729 گناه باشد، و نوعی
~~از فحوای (خسر النیا والآخرة)5 تواند بود.
~~و از این تقریر و مقدمات و امثله روشن و مبین میگردد که پادشاهی گدابچه مطلقا از
~~خاصیت وجود او که آن استعداد پادشاهی است تواند بود؛ و آن خاصیت و استعداد او تا

PageV02P265

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0266.png)

~~حدی بکمال بوده باشد که امور خارجی، که آن گدایی پدر او بود و موانع دیگر مانند
~~مقابلی و خصمی پادشاهان وقت، در او اثر نتواند کرد. مانند آنچه مثلا صد خروار هیزم
~~خشک [که] آتشی تیز در آن افتاده باشد، اگر قدری آب بر آن زنند یا بارانی و نمی بر آن
~~آید از غایت قوت آتش در آن تفاوتی نکند، و به قرار استعداد شعله دم به دم که آتش
~~افروخته شود زیاده1 و سوزانتر شود.
~~و گدایی پادشاهزاده هم از خاصیت وجود و بی استعدادی و شقاوت او تواند بود، و
~~آن خاصیت و بیاستعدادی و شقاوت او تا به حدی بوده باشد که امور خارجی که آن
~~عظمت و ناموس پادشاهی پدر او باشد و مدد دوستان و هواداری متابعان پدر او در او اثر
~~نکند، تا همه از او نومید شوند و منکر گردند و ترک او گیرند.
~~و مثال آن چنان باشد که در فصل زمستان در کوهستانی که بغایت سرد باشد و برف و
~~دمه3آ سخت آید، اگر خواهند که آتش افروزند و آن سرما را دفع کنند و آن برف را
~~بگدازند، ممکن نگردد، و هر چند آتش گرم باشد لکن در او اثر نتواند کرد.
# [خاصیت هر چیزی جدا است و امور خارجی جدا]
~~و بدین تقریر معلوم میشود که خاصیت هر چیزی جدا است و امور خارجی جدا، و
~~عاقلی باید که فرق تواند کردن که آنچه به واسطه خاصیت و جود آن چیز صادر میگردد
~~کدام است و آنچه به واسطه امور خارجی ظاهر میشود کدام؛ چه، آن معانی به قسمت
~~عقلی ms730 از چند وجه بیرون نیست: زیرا که خاصیت وجود یا غالب باشد بر امور خارجی و
~~قوی تر باشد از آن، یا مغلوب و ضعیفتر باشد، یا مساوی.
# اگر خاصیت وجود غالب و قوی باشد بر امور خارجی، خالی نبود که آن غلبه یا به
~~خیر باشد یا به شر. به خیر مانند حال گدابچه که پادشاه شود به موجبی که شرح داده
~~شد، و به شر مانند اتفاق پادشاهزاده که گدا شود.
# و اگر خاصیت وجود مغلوب امور خارجی و ضعیف باشد و امور خارجی قویتر و

PageV02P266

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0267.png)

~~غالبتر، آن نیز هم یا به خیر باشد یا به شر. [به خیر مانند]1 پادشاهزادگان که پادشاه
~~شوند و بر مردم حکم کنند به واسطه امور خارجی که از پادشاهی پدر ایشان است و
~~خدم و دوستان و عساکر موروثه بی سعی و اجتهادی، با آن که ایشان را استعداد پادشاهی
~~نباشد. یا به شر مانند فرزندان کسانی که ایشان شریر و موذی مردم بوده باشند و به ظلم و
~~قتل و عدوان در میان عالمیان مشهور، که فرزندان ایشان هر چند که این رذایل در ایشان
~~نباشد لکن خلق عالم ایشان را دشمن دارند و ممکن نباشد که ایشان را مجال و تمکیر
~~دهند که به مرتبهای از مراتب بلند رسند؛ و آن نحوست نیست الا به واسطه امور خارجی
~~که آن2 شریری و بدنفسی پدران ایشان بوده باشد و دشمنی کردن با عالمیان و ظلم ایشان
~~بر مردم.
# و اگر خاصیت وجود در قوت مساوی قوت امور خارجی باشد و به اعتدال نزدیک،
~~مانند حال پادشاهزادگانی که میان ایشان برادری یا خویشی باشد و پادشاهی به طریق
~~ارث میان ایشان مشترک باشد و میان ایشان جهت آن پادشاهی تنازع پدید آید و با
~~یکدیگر مناقشه کنند، چون قوت استعداد و خاصیت ایشان بر سویت باشد و امور
~~خارجی نیز به نسبت با یکدیگر هم به سویت، ممکن نباشد ms731 که یکی از ایشان بر دیگری
~~غالب شود بکلیت، بلکه اگر گاهی به حسب اتفاق این غالب شود، گاهی آن دیگر بر این
~~غالب شود؛ تا عاقبةالامر آن یک که خاصیت وجود یا امور خارجی او غالبتر و قویتر
~~گردد او غالب شود.
# و اگر قایلی گوید که چون امور خارجی ایشان پادشاهی است که به ارث به ایشان
~~رسیده و همه در آن مشارکاند و قوت آن به نسبت با همه متساوی، و گفتی که خاصیت
~~وجود و استعداد هر یک از ایشان در جبلت ایشان مرکوز و معین است و همه در آن
~~مشترکاند، بایستی که پیوسته حال ایشان بر یک وجه بودی و هرگز از آن نگردیدی؛ و
~~آنچه گاهی این بر آن و گاهی آن بر این غالب گردد و عاقبة الامر یکی غالب آید با آن تقریر
~~مناسب نیست و شبهتی مینماید.

PageV02P267

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0268.png)

# گوییم امور خارجی تنها پادشاهی پدر ایشان نیست تاگویند که در آن زیاده1 و نقصان
~~ممکن نیست، بلکه شاید که بعضی از امرا و خواص به واسطه مناسبت و تعارف2 ارواح
~~با بعضی از آن پادشاهزادگان دوست و هواخواهتر گردند، و آن نیز امری باشد از امور
~~خارجی؛ و هر طرف که امرا زیاده3 میل کنند امور خارجی راجح شده باشد.
~~و در مقدمه گفتهایم و تقریر و بیان کرده که هر خاصیتی و قوتی و استعدادی که در
~~شخصی باشد، ظهور آن را اجلی و زمانی معین بود، چنان که در آیات قرآن که پیش تر
~~ذکر رفت آن معنی روشن شده است، به نوعی که نشاید که در آن تقدیم و تأخیری افتد. و
~~شاید که آن پادشاهزادگان را تمامت استعداد سلطنت باشد، و چون زمان ظهور سلطنت
~~یکی از ایشان مقدم باشد بر زمان ظهور سلطنت آن دیگر لاجرم او پادشاه شود. و آن
~~دیگر از آن جهت که او نیز در خود خاصیتی [610] که موجب سلطنت باشد ms732 و استعداد
~~آن یابد طالب مرتبه پادشاهی باشد و با برادر خود منازعت کند؛ چندان که زمان برادرش
~~منقضی4 شود و زمان او درآید او نیز پادشاه شود و بر برادرش غلبه کند. و عقلا از این
~~تقریر و بیان معانی بسیار معلوم کنند و بسیار استنباطات متنوعه از آن بادید آرند.
# و از مجموع این بحث و بیان و تقریر و مقدمات معلوم و محقق میگردد که گناه هر
~~شخصی که خاص بدو تعلق دارد که از خاصیت وجود و استعداد اوست به موجبی که
~~ذکر رفت بر دیگری5 نهاده نشود چنانچه آیت (ولا تزر وازرة وزر أخری)6 اشارت
~~بدین معنی است.
~~و امور خارجی را مطلقا اثری هست به انواع مختلفه به حسب اختلاف مراتب؛ چه،
~~آن امور خارجی قابل شدت و ضعف است، و به هر وقت که امور خارجی قویتر گردد،

PageV02P268

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0269.png)

~~لاشک غلبه کند و اثراو زیادتتر باشد. و این امور خارجی «یا کسب و عمل او باشد»1
~~[یاکسب و عمل او و دیگران]2. یا کسب و عمل دیگران فحسب.
# اما کسب او مانند آن که کسی از دین و مسلمانی، والعیاذبالله، برگردد.
# و اما کسب و عمل او و دیگران مانند آن که کسی طریق ظلم و عدوان سپرد تا به سبب
~~آن فساد و افساد لازم آید. و آیت (إنی أرید أن تبوء بإثمی وإثمک) مصدق این
~~معنی است.
# و اما کسب و عمل دیگران فحسب مانند کفر کافران. هر چند فرزندان ایشان راگناهی
~~نباشد و کفر ایشان که4 به نسبت با فرزندان ایشان امری خارجی است، لکن چندان غلبه
~~داشته باشد که مؤثر باشد، چنانچه شرح آن در ماقبل داده شد. و مصدق این معنی
~~حدیث «ذراری الکفار تلحق بآبائهم» است که این حدیث دلالت میکند بر آن که فعل بد
~~پدران سرایت میکند به فرزندان و در حق ایشان مؤثر میباشد، اثری تمام.
# و از فحوای آنچه حق تعالی فرموده ms733 که (وکان أبوهما صالحا)5 معلوم می شود که
~~نیکی پدران نیز به فرزندان سرایت میکند، و آیت (والذین آمنوا واتبعتهم ذریتهم بإیمان
~~ألحقنا بهم ذریتهم وما ألثتناهم من عملهم من شیء) مصدق این معنی است. و چون در
~~ماقبل این معانی بشرح و تفصیل گفته شد و به ادله و امثله و نظایر بازنموده آمد و بر سبیل
~~کلی اقسام و احوال ثواب و عقاب از جهت7 مجازات افعال و اعمال که از هرکس صادر
~~میشود بر چه نوع و چگونه تواند بود گفته و تقریر کرده شد8 به تکرار احتیاج ندارد9.
~~و هر چند امثله و احوال10 مراتب بهشتیان و دو زخیان بر سبیل اجمال در سابق به چند

PageV02P269

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0270.png)

~~وجه مبرهن و مبین گردانیدهایم چنانچه مراتب بسیار در هر مرتبهای متصور باشد، لکن
~~دیگرباره به مثالی دیگر رو شن تر و مؤثرتر بازنماییم تا بهتر معلوم شود، و احوال آنچه در
~~بهشت و دوزخ مؤبد و مخلد میمانند و سبب و کیفیت آن بر چه وجه متصور باشد به
~~طریق مثال مناسب و معقول بگوییم.
~~و آن چنان است که مراتب اعمال را از حسنه و سیئه در چهار قسم منحصر میگردانیم
~~و آن را به چهار فصل نسبت کرده مثال میگوییم. و وجه مناسبت آن آن است که
~~همچنان که مراتب حسنات و سیئات به حسب مراتب اشخاص انسانی بی حد و حصر
~~است، همچنین آبعاض1 و اجزای این فصول اربعه نیز که ظرف حسنات و سیئات است
~~بیحد و بیپایان است، و به غیر از این چند مناسبت دیگر دارد که از فحوای این تقریر
~~معلوم می شود.
# و تقریر آن اقسام چهارگانه به طریق معقول چنان است که گوییم حال مکلفان از آن
~~خالی نباشد که از ایشان هم حسنه و هم سیئه در و جود آید یا آن که همه حسنه کنند یا آن که
~~همه سیئه از ایشان صادر شود.
# اما قسم ms734 اول منقسم است در دو قسم؛ زیرا که حال ایشان از دو وجه خالی نتواند بود
~~وقتی که حسنات و سیئات را باهم موازنه کنند؛ یا حسنات ایشان بر سیئات راجح باشد،
~~یا سیئات از حسنات راجح آید.
# پس، این قسم دو باشد؛ قسمی رجحان حسنات بر سیئات و قسمی غلبه سیئات بر
~~حسنات. و در زیادت آمدن حسنه از سیئه و سیئه از حسنه غیر مضبوط2 است و در آن
~~اختلاف «عظیم بسیار »3 متصور باشد؛ چنان که در ظاهر مشاهده میکنیم و میبینیم که
~~زیاده4 گاه بود که حبهای بود و گاه بود که به هزار من باشد و بیشتر. و از حبهای تا هزار

PageV02P270

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0271.png)

~~من مراتب بسیار باشد که حتصور»1 آن متعذر بود. و بر این قیاس اعتبار توان کرد الی
~~غیرالنهایه.
# اما قسم اول، یعنی جماعتی که هم حسنه از ایشان در وجود آید و هم سیئه [و] به
~~وقت موازنه حسنات از سیئات زیاده2 آید، آن را به سه ماه از فصل بهار نسبت میکنیم؛
~~چه، در سه ماه بهار هم اعتدال هوا و هم سرما و برف و باران و هم گرما به حسب
~~اختلاف بسیار متصور است، چنان که در اکثر آن فصل دو زمان به یکدیگر نمانآد، لکن
~~چون سرما و گرما و مضرت و منفعت تأثیر مزاج هوای این سه ماه را با یکدیگر موازنه
~~کنند گرما که طبیعت حیات دارد و منفعت آن بر سرما و مضرت آن راجح آید؛ از آن
~~جهت که فصل بهار طبیعت حیات و نشو و نما دارد و روز به روز روی به حرارت و
~~تابستان آورده و به حرارت که طبیعت حیات دارد نزدیکتر است3. اگرچه در اوایل و
~~اواسط بسیار بادهای مختلف و سرما و برف و باران بوده باشد، لکن چون در اواخر فصل
~~روز به روز گرمتر میباشد، غرض و مطلوب که آن حیات و نشو و نما ms735 است حاصل
~~می آید و نباتات قوت میگیرد و از سرما آسیبی بدان نمی رسد تا مانع و دافع نشو و نما
~~شود، و حرارت قوی میگردد و آن را میپرورد.
# و مقرر و معین است که اگر کسی سیئه کند چون در آخر حسنه کند بر مقتضای
~~حدیث نبوی که «إن الآعمال بالخواتیم» عاقبت و خاتمت او به خیر باشد و به واسطه
~~رجحان حسنات بر سیئات به وقت موازنه فلاح یابد؛ چنانچه حق تعالی فرموده که
~~(فمن تقلت موازیته فأولئک هم المفلحون)، حبلکه به سبب زیادت آمدن حسنات
~~سینات محو شود به حکم آیت (إن الحسنات یذهبن السیئات).

PageV02P271

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0272.png)

~~و اگر تصور کنند که شاید که فصل بهاری باشد که وقوع آن بر وجهی بود که سرما از
~~گرما زیادت باشد، عاقبة الامر آنچه مقصود باشد حاصل آید. از آن جهت که بهار روی به
~~حرارت و تابستان دارد، شک نیست که در عاقبت نشو و نما و حرارت که طبیعت حیات
~~دارد بادید آید و خللها و نکایت1 سرما زایل گردد.
~~این مثال آن جماعت است که عاقبت ایشان به خیر انجامد، چنانچه حق تعالی فرموده
~~که (فأولیک2 یبدل الله سیئاتهم حسنات)، و هر چند گذر ایشان بر دوزخ باشد، و هر یک
~~را به حکم آیت (وإن کان مثقال حبة من خردل أتینا بها وکفی بنا حاسبین) به موقف
~~حساب حاضر گرداند و در معرض بازخواست آیند، و تا گناهان ایشان پرسیدن ایشان را
~~در حسابگاه توقف باشد. و چون از اهوال6 محاسبهٔ‌ الهی رسته باشند و از معرض
~~حساب خلاص یافته و از گناه پاک شده به بهشت جاودانی رسند و در آنجا مخلد مانند.
~~و این مرتبه مناسب جماعتی است که باری عز شانه در حق ایشان فرموده که (فأما
~~من تقلت موازینه فهو فی عیشة راضیة) و همچنین (أولیک الذین نتقبل عنهم أحسن ما
~~عملوا ونتجاوز عن سیناتهم).
# اما قسم دوم یعنی ms736 جماعتی که هم سیئه کنند و هم حسنه، لکن عاقبة الامر هنگام
~~موازنه سیئه ایشان بر حسنه راجح آید. آن را به سه ماه فصل خزان که آن ضد بهار است
~~نسبت میکنیم که با وجود آن که در او هم گرما باشد و هم سرما و هم9 اعتدال هوا، لکن
~~روی به زمستان دارد و10 به سرما که طبیعت11 ممات دارد و بطلان نشو و نما میکند و
~~ذبول12 در نباتات ظاهر میگرداند و روز به روز هوا سردتر میشود؛ و اکثر احوال که در
~~بهار شرح دادیم از سرما و باد و باران و برف در این فصل غالبتر باشد و گرما و اعتدال

PageV02P272

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0273.png)

~~نیز در او موجود بود، لکن بخلاف بهار، از آن جهت که روی به سرما داشته باشد1
~~طبیعت موت دارد. و هر نشو و نمایی که پیشتر از آن در اشیا بوده در آخر فصل باطل
~~شود؛ چه، عاقبت آن به چیزی میانجامد که طبیعت مرگ دارد. «مانند آن باشد که اگر
~~کسی»2 حسنهای چند نیز کرده باشد، در اواخر چون مرتکب سیئات شود به وقت
~~موازنه که سیئات بر حسنات راجح آید به دوزخ رود به حکم ( وأما من خفت موازینه فأمه
~~هاویة»3 لکن از آن جهت که بعضی اعمال این جماعت حسنات است که آن سبب
~~نجات و خلاص است، چنان که در مثال گفتهایم و او را به حرارت نسبت داده که این
~~سبب حیات است و در اول فصل و آخر آن موجود، ایشان در دوزخ جاوید نمانند، بلکه
~~به مقدار آنچه4 گناهان کرده به موجب عدالت ایشان را بر مقتضای قول حق تعالی که (إنا
~~لا نضیع أجر من أخسن عملا»5 ایشان را به کرم و رحمت خویش از دوزخ بیرون آرد6 و
~~به بهشت رساند و مرتبهای که مناسب ایشان باشد بدیشان کرامت کند. و این مرتبه
~~مناسب آن طایفه است که حق تعالی درباره ایشان ms737 فرموده که (الذی أحلنا دار المقامة من
~~فضله لا یمسنا فیها نصب ولا یمسنا فیها لغوب).
# اما قسم سوم8 جماعتیاند که از ایشان همه حسنه صادر شود. و احوال ایشان را نسبت
~~به سه ماه فصل تابستان کردهایم که در تابستان همه حرارت باشد که مناسب حیات
~~است، و اگر9 بنادر اندک بادی باشد و یا روزی خنکتر بود، مطلقا سرمایی نباشد که
~~مقتضی مرگ تواند بود الا به مثابت آن که کسی را که طریق او10 صدق و صلاح باشد
~~سهواللسانی11 افتد. و این طایفه هرچند معصوم نباشند از گناه، لکن گناهان ایشان در

PageV02P273

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0274.png)

~~جنب طاعت و عبادت ایشان بادید نیاید. و احوال آن نیز مختلف باشد؛ چه، در سه ماه
~~تابستان دو1 ساعت حرارت آن به همدیگر نماند، و زمان آن حرارت و خشکی قابل اشد
~~و اضعف باشد و به واسطهآ اندک سرمایی که در آن اوقات بادید آید نشو و نما و طبیعت
~~فصل زایل نگردد. و اگر تصور کنند که همه سال2 مناسب طبیعت سه ماه فصل تابستان
~~گذشتی پیوسته هوا معتدل بودی و بطلان نشو و نما صورت نبستی؛ همچنین حال آن
~~کسان که همه حسنات میکنند، حسنات ایشان به سیئهای چند که بر سبیل ندرت از
~~ایشان در وجود آید باطل نشود، و حکم حسنات غالب آید.
~~این مثال کسانی باشد که همواره حسنه کرده باشند و حق تعالی اجر و ثواب ایشان3 به
~~غیر حساب داده و ایشان را در اعلی علیین بهشت فرود آورده. اما به حکم ( وإن منکم إلا
~~واردها کان علی ربک حتما مقضیا4 گذر همه ایشان بر دوزخ باشد تا اگر در احوال ایشان
~~به واسطه ورود دوزخ آن شانآبه نیز ازیشان زایل شده5، به لطیفهآ (ثم ننجی الذین
~~اتقوا»6 زود از آنجا [611] با عزتی هرچه تمامتر گذشته، به موجبی که ذکر رفت در
~~جنت7النعیم وجنات عدن، هریک را به حسب مرتبهآ او، خلود باشد. واین ms738 طایفه از
~~مقربان حضرت باشند و احوال و مرتبهآ ایشان بر آن گونه باشد که در قرآن مجید آمده که
~~(إن الذین سبقث لهم منا الحسنی أولئک عنها مبعدون لا یسمعون حسیسها وهم فی ما اشتهت
~~أنفسهم خالدون)8. و ورود بعضی شاید که سهلتر از ورود دیگران باشد؛ و آن نیز
~~مختلف تواند بود به حسب اختلاف مراتب تا بعضی سابق شوند بر بعضی، چنانچه حق
~~تعالی در قرآن مجید فرموده است که (والسابقون السابقون أولئک المقربون فی جنات
~~النیم) 9 ونیزفرموده10 که (فأما إن کان من المقربین فروح وریحان وجنة نعیم )11. و آن نیز
~~برسبیل طی الارض تواند بود، چنان که شرح و بیان آن در رساله طی زمان تمام گفته ایم و
~~به دلیل12 به ثبوت رسانیده.

PageV02P274

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0275.png)

~~اما قسم چهارم جماعتی که ایشان سیئه کنند و حسنه نکنند،1 آن را به سه ماه فصل
~~زمستان مواضع سردسیر که در غایت سرما باشد نسبت کردهایم. هر چند ممکن باشد که
~~در آن فصل روزی از روزی سرما کمتر باشد، لکن چون زمستان، خصوصا در آن
~~سردسیر، طبیعت موت دارد و در او عدم نشو و نما حاصل؛ و شاید بود که روز آید که
~~سرما کم تر باشد، لکن ممکن نبود که برف و یخ بگدازد. و اگر اندکی نیز از آن برف که
~~باریده و یا آن یخ که بسته به روز نرم شود در شب یخ سخترآ گردد. و همچنین همواره در
~~این فصل بر آن وجه باشد، و امکان آن که از آن برف و یخ به واسطه گرمی هوا چیزی کم
~~شود نباشد الا آن که به هر وقت برفی دیگر بر سر آن بارد و آب تو بر تویخ بندد. و اگر
~~تصور کنند که هوا لایزال مناسب آن سه ماه زمستان باشد آنچه برف و یخ هرگز برتواند
~~خاست صورت نبندد و حمناسب آن سه ماه زمستان باشد لازم گردد که ms739 پیوسته برف و
~~یخ و سرما بود و [عدم سرما]4 یک لحظه ناممکن بود بل -5 که زیادت گردد؛ و یقین که
~~بدین تقریر نشو و نما متصور نباشد.
~~و این معنی در بعضی کوههای بلند واقع است که با وجود دخول دیگر فصول هرگز
~~برف ویخ از آن برنمی خیزد، بلکه اگر در وقتی از اوقات حرارتی بادید آید که به واسطه
~~آن یخ گداخته شود6، باز سرمایی دیگر بر آن زند که آن سختتر از آنچه بود فسرده
~~شود. و از این معنی فحوای آیه7 ( کلما نضجث جلودهم بدلناهم جلودا غیرها لیذوقوا
~~العذاب)8 معلوم گردد.

PageV02P275

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0276.png)

# این مثال جماعتی است که ایشان همه سیئه کنند تا بدان سبب به دوزخ روند و آنجا
~~در درکهای [که] اسفل السافلین گویند -و آن جای کسانی باشد که هرگز از آنجا بیرون
~~نیایند و از عذاب خلاص نیابند - بمانند1 و همیشه در عذاب گوناگون مبتلا باشند؛
~~چنانچه حق عز و علا در حق ایشان فرموده که (والذین کفروا و کذبوا بایاتنا أولیک أصحاب
~~النار خالدین فیها وبثس المصیر) و دیگر که (إن الذین کفروا بآیاتنا سوف نصلیهم نارا کلما
~~نضجتث جلودهم بدلناهم جلودا غیرها لیذوقوا العذاب)3 و دیگر که (إن الذین کفروا وظلموا
~~لم یکن الله لیغفر لهم ولا لیهدیهم طریقا إلا طریق جهنم خالدین فیها أبدا).
~~و ما در حقیقت خلود در بهشت و دوزخ، علی حده در ذیل سلطانه و در ذیل بطلان
~~تاسخ و حشر اجساد و دیگر مواضع از مصنفات خویش که در کتاب توضیحات مدرج است،
~~فصلی تمام مشبع نوشتهایم و به براهین قاطع5 این معانی6 واضح گردانیده. حالیا در
~~این موضع بدین امثله و وجوه که گفته شد اقتصار کردیم، لکن حقیقت آن بتمام از آنجا
~~معلوم گردد.
~~و چون بنیاد بحث ما در این رساله آن است که حق تعالی مخلوقات را که آفریده
~~جهت غرض و مصلحت خود آفریده تا بدیشان استکمال ms740 کند یا جهت مصلحت
~~مخلوقات و برای حل7 اشکالی که در آیت (وما خلقت الجن والإنس إلا لیعبدون)
~~هست؛ و چون در احوال شرح عبادات و اعمال از حسنات و سیئات شروع نرفته بود،
~~و آن که سیئه را مجازات به مثل است، ضرورت شد که اقسام سیئه9 تقریر کرده شود
~~و احوال جماعتی که سیئه کنند چگونه و بر چند قسم باشد به بیان گفته آید، و آنچه
~~حق تعالی سیئه را مجازات به مثل فرموده و کیفیت آن و احوال کیفیت مؤبد گشتن
~~بهشتیان و دوزخیان در بهشت و دوزخ به چه وجه و چند نوع تواند بود در ضمن آن
~~تقریر رود.

PageV02P276

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0277.png)

# آمدیم با سر سخن و میگوییم خدمتی و عبودیتی که بندگان کنند همه یک نوع نتواند
~~بود، بلکه به انواع باشد؛ بعضی اعظم و اشرف و انفع بود، و بعضی در حد وسط، و
~~بعضی فروتر و آدون1 و آخس.
# و این مثال جهت عموم انسان است، چنانچه حق تعالی فرموده که {و2 هو الذی
~~جعلکم خلایف الأرض ورفع بغضکم فوق بعض درجات لیبلوکم فی ما آتاکم)3. و قسمی آن
~~که قابل اشد و اضعف باشد و مراتب آن عظیم بسیار چنان که هر کس به کنه آن نرسد و
~~حصر آن نتواند کرد؛ و این مثال آن معنی است که حق تعالی فرموده که (وما یعلم جنود
~~ریک إلا هو)2.
# و از آن اقسام، قسم اول به خواص و معتمدان و مجاهدان و صابران بر انواع خدمات و
~~عبودیات و مقربان حضرت پادشاه مخصوص باشد، و هر یک به حسب مرتبه خویش به
~~مقتضای آیه 5 (ولکل درجات مما عملوا) وآیت (قل کل یعمل علی شاکلته) مناسب
~~استعداد قدرت خود خدمتی و بندگیای به وقتی که توفیق یابند به جای آرند و به حکم
~~خدای تعالی راضی شده بر شدائد صبر کنند. این مثال جهت آن طایفه است که حق
~~تعالی درباره ms741 ایشان فرموده که (إنما یوفی الصابرون أجرهم بغیر حساب»8 و دیگر که
~~(أولئک یؤ تون أجرهم مرتین بما صبروا ویذرءون بالحسنة السیئة ومما رزفناهم ینفقون)
# و قسم دوم به10 جماعتی که ایشان را نیز به واسطه افعال پسندیده و کردار نیکو و
~~بندگیها و خدمات شایسته که به هر وقت از ایشان صادر شده باشد از لشکر اختیار کرده
~~جهت خدمت خاص پادشاه آورده باشند و از دیگر لشکریان ممتاز گردانیده و به حسب1
~~مرتبه مناسب استعداد و قدرت هر یک به هر وقتی که توفیق رفیق ایشان گردد خدمتی
~~لایق و بندگیای موافق به جای آرند و پادشاه در حق ایشان مناسب مقدار خدمت و

PageV02P277

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0278.png)

~~بندگی انعامی فرماید. این مثال جهت آن طایفه است1 که حق سبحانه و تعالی در حق
~~ایشان به سبیل تمثیل فرموده که (مثل الذین ینفقون أموالهم فی سبیل الله کمتل حبة أنبتت
~~سبع سنابل فی کل سنبلة مائة حبة والله یضاعف لمن یشاء والله واسع علیم) و دیگر که
~~(لیجزیهم الله أخسن ما عملوا ویزیدهم من فضله والله یرزق من یشاء بغیر حساب)و
~~دیگرکه (ومن یؤمن بالله ویعمل صالحا یدخله جنات تجری من تختها الأنهار خالدین
~~فیها).
~~قسم سوم5 عموم لشکریان که به هزاره و صده و دهه درآمده باشند و هر یک از
~~ایشان مناسب استعداد و قدرت و قوت و سعی خویش در هر وقتی که توفیق یابند
~~خدمتی و بندگیای به جای آرند و پادشاه در حق ایشان به مقدار آنچه خدمت و بندگی
~~کرده باشند ده چندان انعام فرماید و اگر جرمی کنند ایشان را به قدر گناه بازخواست
~~فرماید. و این مثال جهت آن قوم است که باری تعالی در حق ایشان میفرماید که (من
~~جاء بالحسنة فله عشر أمتالها ومن جاء بالسیتة فلا یجزی إلا مثلها وهم لا یظلمون)6. و در
~~سابق معانیای چند که تفسیر این آیت از آن معلوم می شود گفته آمد7.
# و ms742 بباید دانست که8 انعامات متنوعه به موجبی که در ماقبل گفته آمد و شرح داده شد
~~که حق سبحانه و تعالی در حق بندگان میفرماید، یا آن است که بی آن که عبادتی و
~~خدمتی به جای آورده باشند درباره ایشان کرامت فرموده باشد، «یا آن که موقوف باشد
~~بر»9 خدمت و عبودیت ایشان.
# اما قسم اول آنچه بی آن که خدمتی و عبودیتی به جای آورده باشند در حق بندگان
~~انعام فرماید؛ و آن چهار وجه است:

PageV02P278

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0279.png)

# وجه اول آن که پیش از وجود خارجی به حکم حدیث ربانی که «خمرت طینة آدم بیدی
~~آربعین صباحا» جهت هر یک وجودی و استعدادی تهیه فرموده و مقرر و معین گردانیده:
~~و آنچه حق تعالی فرموده که (فطرة الله التی فطر الناس علیها لا تبدیل لخلق الله)1 و آنچه
~~رسول علیه الصلوة والسلام گفته که «جف القلم بما هو کائن إلی یوم القیامة» اشارت
~~بدین معنی است.
# وجه دوم آن که وجود خارجی او به طریق افاضت فیض و اتصال نفس با بدن معأمعا به
~~طریق کن فیکون بادید میکند و خاصیت و استعداد مقدر مذکور در وجود او معأمعا
~~بلاتقدیم وتأخیر مرکوز میگرداند، و آیت (أولا یذکر الإنسان أنا خلقناه من قبل ولم یک
~~شینا) و آیت (الست بربکم قالوا بلی)3 که در ماقبل شرح و توفیق میان این دو آیت
~~داده شد اشارت بدین معانی است. و از تفسیر این آیات هم از این نوع که شرح داده شد
~~روشن تر میگردد.
~~وجه سوم آن که در شکم مادر در حق او بر سبیل تربیت انعام فرموده که تا وقتی که از
~~شکم مادر بیرون آید، و آیت (ولقد خلقنا الإنسان من سلالة من طین ثم جعلناه نطفة فی
~~قرار مکین)4 به موجبی که در ماقبل یاد کرده آمد مصدق این معنی است.
~~وجه چهارم آن که از روزولادت باز تا زمان بلوغ که قلم تکلیف بر ms743 او جاری میگردد5
~~به انواع مختلفه در حق او انعامات میفرماید، چنان که رزق او معین فرموده و روز به روز
~~او را قوتی و ادراکی دیگر می دهد مثل گویایی بالفعل حو آمد و شد و»6 معرفت اشیاو
~~غیر این معانی او را کرامت می فرماید، و آیت (قل هو الذی أنشأکم وجعل لکم السمع
~~والأبصار والأفدة). و آنچه می فرماید که (وأشبغ علیکم نعمه ظاهرة وباطنة)8 اشارت
~~بدین معنی است.
~~اما قسم دوم؛ آنچه موقوف است به خدمتی و عبودیتی که عباد به جای آرند تا به
~~طریق مکافات آن در حق انسان انعام فرماید؛ و این9 نیز بر چهار وجه است.

PageV02P279

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0280.png)

~~وجه اول آن که [612] در دنیا روز به روز که1 عباد او عبودیتی پسندیده به جای
~~می آرند، او نیز تعالی و تقدس در حق ایشان انعامات شایسته کرامت میکند، لکن نه
~~همان مقدار که ایشان عبودیت کرده باشند، بلکه به اضعاف آن تا صفت کرم او به ظهور
~~پیوسته باشد. و انواع این وجه نیز انعامات مختلفه باشد به موجبی که هم در این رساله
~~شرح داده شد؛ و مسئول2 و فحوای آیت (ربنا آتنا فی الدنیا حسنة وفی الآخرة حسنة وقنا
~~عناب النار }3 اشارت است بدین معنی که انواع انعامات در تحت آن متصور است.
~~وجه دوم انعامی که در وقت مفارقت نفس از بدن در حق او میفرماید؛ چنانچه
~~شخصی4 میباشد که در مدت عمر خود اکثر اوقات بدی کرده است، و به واسطه آن که
~~نادم میشود و توبه5 میکند و راه صلاح و تقوی پیش میگیرد گناهان چندین ساله او
~~عفو میکنند. و این انعام معظم تر از انعامات وجه اول باشد به طریق فضل و کرم. و آنچه
~~فرموده که (إلا من تاب وآمن وعمل عملا صالحا فأولئک یبدل الله سیئاتهم حسنات)و
~~آیت (إنی لغفار لمن تاب وآمن وعمل صالحا ثم اهتدی) مصدق این تقریر وبیان است، ms744
~~و حدیث نبوی که «التائب من الذنب کمن لاذنب له» همچنین. و از این جهت مسلمانان را به
~~توبت دعوت فرموده که «عجلوا بالتوبة قبل الموت».
# وجه سیوم8 انعاماتی که بعد از مفارقت بدن در حق بندگان فرماید به حسب اختلاف
~~مراتب ایشان؛ طایفهای را که گناهان ایشان9 اندک باشد یا خود نباشد، به حکم آیت
~~(وإن منکم إلا واردها کان علی ربک حتما مقضیا)10 آن را که گناه باشد عفو فرماید تفضلا
~~یا به قدر گناه او را عقوبت فرماید، و آن را که گناه نباشد احوال و افعال او بپرسد و زود
~~نجات دهد تا لایق دخول جنت شود11 به مقتضای (ثم نجی الذین انقوا وتذر الظالمین فیها
~~جنیا)12. و جماعتی را نیز که گناه باشد مانند طبیبی حاذق مشفق که علاج امراض صعب

PageV02P280

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0281.png)

~~کند و ادویه تلخ1 و قوی دهد تا بیماران را رنج پاک گرداند بر وفق آیت (فمن زخزح عن
~~النار وأذخل الجنة فقد فاز) و آیت (قل یا عبادی الذین أشرفوا علی أنفسهم لا تقنطوا من
~~رخمة الله ن الله یغفر الذنوب جمیعا إنه هو الغفور الرحیم) تمامت را گناهان عفو کرده از
~~دوزخ خلاص دهد و به بهشت رساند. و آن انعامی عظیم باشد.
# وجه چهارم انعامی که در بهشت لایزالی در حق بهشتیان فرماید. و آن انعامات مخلد و
~~مؤبد باشد چنانچه فرموده که (لهم فیها نعیم مقیم خالدین فیها)4. واین اعظم درجات
~~انعامات تواند بود؛ (ذلک هو الفوز العظیم).
~~و سبب اختلاف هر نوع از انعامات اختلاف و تفاوت استعدادات است، که مر
~~شخصی را استعدادی باشد دون استعداد شخصی دیگر؛ و آن به ارادت و مشیت حق
~~تعالی تعلق داشته باشد به موجب آیت (إن الله یفعل ما یشاء)6، و فعل وارادت و مشیت
~~او نباشد تا نباشد چنان که باید و7 سزد. و اطلاق حق بر صفات و افعال او عز و علابر این
~~وجه باشد، چنانچه ms745 فرموده که (خلق السموات والأرض بالحق)9.8، و امثال این آیت. و
~~تقریر بحث ما چنان است که در دیگر رسالات به هر موضع مشروح گفته ایم که صفت
~~قدرت و کمال در آن باشد که هر چه آفریده و موجود گردد، هیچ دو به همدیگر ماننده
~~نباشد، و از هر نوع مخلوقات که متصور گردد و انواع مخلوقات نیز که در تصور نیاید و
~~ندانند، آفریده شود تا بیمایگی و عجز در قدرت و آفرینش صورت نبندد. و آنچه
~~حق تعالی فرموده که (سنحان الذی خلق الأزواج کلها مما تنبت الأزض ومن أنفسهم ومما لا
~~یغلمون)10 مقوی این معنی است. و بالضروره باید که مختلف الاحوال موجود گردند تا
~~متفاوت آفریده شده باشند. و این معنی مشروح و مبسوط در دیگر رسالات از مصنفات

PageV02P281

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0282.png)

~~خود گفتهایم، از فهرست حمجموعه رشیدیه طلب دارند تا کجا نوشته شده، از آنجا-1
~~مطالعه2 کرده معلوم گردانند؛ چه، این بحثی3 شریف و مشکل است.
~~وباید دانست که همچنان که جهت نظیر آیه4آ «من جاء بالحسنة فله عشر أمثالها)5
~~بازنمودیم که حسنات در قوه و لاقوه متساوی نیست، ثواب و مکافات آن نیز متساوی
~~نتواند بود؛ چنان که شخصی که کاری کرده باشد که اجرت آن یک دینار باشد، چون به
~~مر یک دینار که اجرت عمل او باشد ده دینار دهند اجرت کاری که ده دینار مزد آن باشد
~~صد دینار بود، و بنابرین اگر اجرت کار او در اصل صد دینار باشد مستحق هزار دینار
~~شود و علی هذا القیاس.
~~و تقریر در دیگر اقسام مراتب اقوام که6 برشمردیم و پیش تر گفته شد و حق تعالی در
~~باب هر قوم آیتی و حکمی مخصوص فرموده، تصور باید کرد؛ چنان که صبر جمیل، که
~~اگر صابران با یکدیگر نسبت دهند میان ایشان تفاوت بسیار باشد.
~~و بباید دانست که هر خدمتی و بندگیای که بندگان7 کنند، هر چند در عرف اسم آن ms746
~~دارد که جهت پادشاه میکنند، لکن بحقیقت چون بنگرند نفع آن بدیشان8 عاید باشد. و
~~چون پادشاه مرید و قادر و کریم و رحیم بود و9 لشکر متنوع10 را جهت اظهار قدرت بادید
~~کرده باشد و مایحتاج همه از مأکولات و مشروبات11 و ملبوس و ساز و عدت هر کاری
~~داده و خواهان آن که همه بندگان او را نیک باشند12 و نیکویی کنند و خدمات و عبودیت13
~~شایسته به جای آرند تا انعامات در حق ایشان فرماید تا هم صفت قدرت ظاهر گشته

PageV02P282

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0283.png)

~~باشد و هم سخاوت او پیدا شده، و رحمت او دم به دم بر مقتضای ( ورحمتی وسعت کل
~~شیء )1 علی سبیل العموم والخصوص فایض و منتشر گشته باشد. چه، اگر آن انعام
~~بی سبب ارزانی دارد، به غیر استحقاق و به غیر2 اقتضای عدالت داده باشد و در عدالت
~~او نقصان متصور شود.
# و چنان باید دانستن که صفات باری تعالی هیچ بالحقیقه منافی دیگری نتواند بود؛
~~چه، اگر منافی بودندی لایق صفات واجبالوجود تعالی و تقدس نبودندی3. و نشاید که
~~آثار صفات به وجهی تصور کنند که یکی را اثر مفقود باشد؛ چه، اگر چنین تصور کنند
~~خلل در صفات او متصور باشد و میان ایشان موافقت تصور نکرده باشند، و آن ممکن
~~نتواند بود. همچنان که در این صورت که مرید و قادر و کریم گفتیم که آثار آن چنان باشد
~~که خواهد و قادر باشد4 و سخاوت داشته تا بدهد، «لکن چون باستحقاق نباشد »3
~~مناسب عدالت نتواند بود [و] آن سه صفت دیگر به طریق سازگاری بخلاف عدالت
~~محال باشد که اثری کند. و چون چنین باشد باید که هر چه دهد باستحقاق دهد تا عدالت
~~حاصل باشد؛ چه، پوشیده نماند که به غیر استحقاق دادن برخلاف عدالت باشد.
~~و از این اقسام و مقدمات به برامین و ادله و امثله و نظائر که شرح داده شد، معلوم و ms747
~~محقق گشت که واجبالوجود تعالی و تقدس جهت غرض و مصلحت و استکمال به
~~انسان او را نیافریده، بلکه جهت اظهار قدرت و صفات خود، چنان که شرح داده آمد.
# و جواب آنچه سائل گفته که اگر نظر بر طرف خلق داشته باشد تا بدان واسطه خیری
~~بدیشان رسانآد، چون قادر است بر آنچه بی آن که از ایشان عبادت صادر شود خیر بدیشان
~~رساند، پس عبث بوده باشد، گوییم در مقدمه تقریر رفت که قادر بر کمال چنان تواند بود
~~که به هر وجهی از وجوه که تصور کنند قدرت تواند نمود تا صفت کمالیت او در قدرت

PageV02P283

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0284.png)

~~به1 ظهور پیوندد، والا عجز متصور گردد. و آنچه گفته که چون خدای تعالی قادر است
~~حبر آن که بی آنچه ایشان عبادت کنند، خیر2 بدیشان رساند راست است و حق سبحانه و
~~تعالی»3 از این نوع خیرات بسیار بدیشان رسانیده، تا حدی که بر آن مزیدی تصورنتوان
~~کرد. چه، زیادت4 از آن خیر صورت نبندد که پیش از آن که نبود او را در وجود آورد و
~~این همه استعدادات او را کرامت کرد، و هیچ یک از آن موقوف نبود بر طاعت و عبادت و
~~دیکر اعمال او چنانچه در سابق شرح داده آمد. و آیت (والله أخرجکم من بطون أمهاتکم
~~لا تغلمون شییا وجعل لکم السمع والأبصار والأفیدة)ارت بدین معنی است.
# [انسان به واسطهآ قدرت بر خیر رساندن و عبادت بهشت مخلد مییابد]
# و چون بدین وجوه در حق او انعامات متنوعه فرموده بود، جهت اظهار کرم خود
~~خواست تا به انواع دیگر قدرت بنماید؛ و به واسطه عبادت چنانچه شرح داده آمد به
~~اضعاف آن اصناف خیر در حق او کرامت میکند و در ضمن آن به جایی میرساند که
~~انسان قادر میشوند6 بر خیر رسانیدن به انواع و به شبه صفات باری تعالی متصف
~~می گردند7 و به اخلاق او عز و علا برحسب ms748 «تخلقوا8 بآخلاق الله» متخلق میشوند، به
~~موجبی که در مثال پادشاه یاد کرده شد، تا غایتی که انسان را به واسطهآ قدرت بر خیر
~~رسانیدن بهشت مخلد حاصل میشود و آن، چنان که بیان کردهایم9، معظم ترین همه
~~چیزها است.
~~وچون بالحقیقة تصور کنند، بعضی از آن خیر که انسان بدان واسطه به بهشت رود آن
~~است که پیش از آن که او عبادت کند حق سبحانه و تعالی صفت قدرت و کرم و رحمت
~~خود در ازل او را کرامت کرده، و آیت (کان ذلک فی الکتاب منطورا )10 و حدیث جف

PageV02P284

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0285.png)

~~القلم حبما هو کائن إلی یوم القیامة »1 اشارت بدین معنی است. [613] و بعضی آنچه به
~~واسطهآ عبادت او میسر گشته، اگر آن استعداد اولین نبودی2 آن عبادت ممکن نگشتی.
# و از اینجا روشن و مبرهن گشت که آنچه سایل3 ایراد کرده و گفته که چون حق تعالی
~~قادر است بر آنچه بی آن که عبادت کنند آن خیر بدیشان رساند حو تصور کرده که هر
~~خیری که حق تعالی بدیشان میرساند به واسطهآ عبادت تواند بود و بی واسطهآ عبادت
~~خیر بدیشان »4 نرسانیده5، آن تصور خطا است و غلط؛ و به موجبی که تقریر رفت هم
~~پیش از عبادت و هم بعد از عبادت و هم وقتی که از عبادت بازمانآد و از بدن مفارقت کند
~~به صفات قدرت و ایجاد کرم و رحمت و عدالت تامه به هر نوعی که ممکن باشد که
~~قدرت نماید قدرت نموده ایشان را به انواع خیرات محظوظ6 گردانیده7 و خیر محض
~~بدیشان رسانیده، چنانچه هیچ شر را در آن مدخلی نیست؛ چه، شر محض را خود
~~وجود نیست.
# و اگر کسی در آفرینش چیزی مضر تصور کند آن به نسبت با بعضی باشد؛ چه، آن
~~چیز را نه از8 جهت آن بعض آفریده باشد و از آن سبب مضر نماید که نه بموقع استعمال
~~رود یا ms749 زیادت از آنچه مقدر باشد به کار برند؛ چنانچه سقمونیا و شحم حنظل9 که جهت
~~بعضی رنجها مفید است، اگر تن درستی10 از آن بخورد، با و جود آن که آن ادویه به نسبت
~~با بعضی رنجها مفید است، او را زیان کار بود11. و اگر شخصی که آن ادویه به نسبت با او
~~موافق باشد بسیار بخورد مهلک باشد؛ چه، اگر غذای موافق نیز که قیام حیات بدان است
~~بیوقت یا زیاده12 میخورند مضر میباشد و به هلاک میانجامد. و از این جهت است که
~~حق تعالی از اسراف نهی فرموده که (کلوا واشربوا ولا تسرفوا إنه لا یحب المشرفین)2تا
~~مضرت زیاده14 خوردن بدیشان نرسد.

PageV02P285

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0286.png)

~~و بدین تقریر و بیان روشن شد که آفرینش او تعالی و تقدس همه خیر است و مناسب
~~صفات او.
~~واگر قایلی گوید که چرا به نوعی دیگر این خیر نیافرید؛ گوییم که به هر نوع دیگر که
~~آفریدی همین سؤال وارد بودی1. و مع هذا میگوییم که چون انواع آفرینش عظیم بسیار
~~است چنانچه وهم از حصر آن عاجز آید، پس هر نوع خیر که متصور باشد آفریده شده
~~باشد چنان که مشاهد است؛ و هیچ نوع خیر نباشد که آفریده نشده باشد، لکن فهم و
~~تصور مرکس به مجموع آن نرسد. چه، اگر یک نوع خیر باشد که آفریده نگشته باشد، از
~~آن لازم آید که از بعضی صفات او تعالی و تقدس که مصدر فیوض است فیض فایض
~~نشده باشد، و این محال تواند بود. و حدیث نبوی که جف القلم2 حو فرغ من آربعة من
~~الغلق والخلق والاجل والرزق »3 مصدق این معنی است، حو این همه چنان که گفتیم
~~بجملگی عین خیر است »4.
# و اگر قایلی گوید که چون گفتی که آفرینش عین خیر است و غرض از آفرینش هم خیر
~~است و حق تعالی قادر بر آن، پس بایستی که انسان را چنان کامل آفریده بودی ms750 که او را
~~احتیاج به کمالی دیگر نبودی؛ جواب گوییم که چون ایجاد انسان فی نفس الامر خیر است
~~و استعدادی که او را ارزانی داشته خیری ثانی است و آنچه او را کمالی دیگر به واسطه
~~بدن باشد خیری ثالث و آنچه او بدان واسطه در بهشت برود5 و آنجا مخلد ماند خیری
~~رابع و آنچه با آن خلود کمال او زیاده6 گردد خیری خامس.

PageV02P286

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0287.png)

# و اگر قایلی گوید که چون گفتی که سبب آفرینش انسان اظهار قدرت اوست1 و سبب
~~آن که او را کمالی در اول داده باشد و2 بعد از آن کمالات دیگر داده هم از آن جهت بوده
~~تا قدرت او تعالی و تقدس در خیر رسانیدن قاصر نگردد و فتوری در آن متصور نباشد، و
~~ما مسلم داشتیم؛ لکن چون تو آن خیرات را در پنج مرتبه منحصر گردانیدی همان خلل و
~~اشکال وارد است؛ چه، خیر رسانیدن او در مرتبهآ پنجم منقضی شده باشد، و آن مناقض
~~تقریر تو میشود.
# جواب گوییم که مرتبهآ پنجمین مرتبهای است که مراتب آن نامتناهی است3: چه، اهل
~~بهشت در بهشت مؤبد و مخلد خواهند بود و همواره در نعیم و روز به روز بر مقتضای
~~فحوای آیت (لهم ما یشاءون فیها ولدینا مزید)4 خیرشان بر خیر زیاده باشد5 و به هر
~~خیری که بدیشان رسد ایشان را کمالی حاصل شود و مراتب آن را نهایت نباشد؛ «چه،
~~خیری که حق تعالی رساند »6 در آنجا بر سبیل استمرار و دوام باشد بی شائبهآ فتورو
~~قصور و انقطاع.
# و7اگر قایلی گوید که این سخن که تقریر رفت8 وقتی مسلم توان داشت که کمال نفس
~~بعد از مفارقت بدن درست کنی و ثابت گردانی، و الا مسلم نباشد.
# گوییم اثبات و بیان آن به طریق معقول و منقول در رسالهآ معراج نبی علیه الصلوة والسلام
~~و در ذیل کتاب سلطانیه و در رساله ابطال تناسخ و ms751 اثبات حشر اجساد و در رساله نفائس الافکار که
~~ذیل رساله مذکور است و در کتاب مفتاح التفاسیر مدرج است9 که تمامت از مصنفات این
~~ضعیف است مبسوط و مشروح گفته، و اثبات آن بر وجهی کرده که حشر اجساد حو
~~خلود10 در بهشت و دوزخ به همین بدن ثابت و مبرهن گشته. و چون آن مسائل مشکل
~~است و به مقدمات ثابت شده و مبسوط و مشروح گفته آمده، چنان که بر آن اشکالی

PageV02P287

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0288.png)

~~نمانده و منکران را ملزم گردانیده حو آن مسائل و مباحث بر یکدیگر موقوف و به
~~همدیگر متعلق و منسوب است، و اگر در این جا خواهیم که آن را چنان که حق آن است
~~بیان کنیم تا آنچه در آن رسائل است یاد نکنیم، به وجهی که عبارتی تمام باشد، معلوم
~~نکردد»1، و اگر آن را بتمام در این موضع شرح دهیم به تطویل انجامد؛ پس، از آنجا
~~مطالعه باید کرد حتا چنانچه حق آن است پیش ایشان معلوم و مبرمن و واضح گردد»2.
~~حالیا در این موضع شمهای گفته می شود تا این رساله نیز بکلی از آن فایده خالی نماند. و
~~تقریر آن بر این وجه است:
~~میگوییم برهان قائم است که متأثر بی مؤثر و مؤثر بی متأثر نتواند بود، و چون چنین
~~باشد باید که هر اثری کمه بینند مسلم دارند که آن را مؤثری است؛ و اگر کسی مؤثر آن را
~~نداند، چون دیگری به طریق معقول تقریر کند، آن را قبول باید کرد و انکاری نرسد. چه،
~~وقتی منکر تواند شد که او مؤثری دیگر تصور کرده باشد غیر از آن که او تقریر کرده؛ والا
~~بالضروره همان مؤثر که او تقریر کرده باشد قبول باید کرد.
# و بدین تقریر و مقدمه، آثار و احوال و صفات و ناموس انبیا و اولیا و پادشاهان عادل
~~که بعد از مفارقت بدن باقی میماند و روز به روز ms752 در زیادت میباشد، چنانچه مشاهده
~~می رود، از سببی و موجبی و مؤثری خالی نتواند بود؛ و آن نباشد الا کمال نفس.
# و چون میبینیم که آن آثار و خواص زیادتتر میگردد بالضروره باید که کمال ایشان
~~نیز به حسب آن روز به روز در تضاعف و تزاید باشد. و این معنی و کمال، به وقتی نیز که
~~بر سبیل بعث و نشور، نفس و بدن به همدیگر متصل گردند، هم بر این وجه که گفتیم،
~~لازم و ثابت باشد و روز به روز کمال ایشان در ترقی.
# ربه حکم آیه3 (وإن منکم إلا واردها) هرکس را گذری بر دوزخ واجب و لازم

PageV02P288

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0289.png)

~~است1. پس کسانی که از آنجا خلاص یابند و بسلامت بر آن گذر کنند و به بهشت رسند،
~~لاشک ایشان را آن معنی کمال باشد. و روشنتر و واضحتر از آن کمال چگونه متصور
~~تواند بود؟ چه، عین کمال آن باشد. و این معنی لاشک به عقبی تعلق دارد نه به دنیا. و
~~هرچند چنین باشد، اما چندان که شخص در دنیا کمال زیادت حاصل کرده باشد در
~~عقبی، چون نفس او کاملتر و مایهآ کمال او بیشتر باشد، کمال و ترقی او به اضعاف
~~اضعاف کمال و ترقی مرتبهآ ماتحت خود تواند بود. و مرتبهآ ماتحت هرگز به مرتبهآ مافوق
~~خود نرسد، چنانچه اگر شخصی را کمال به یک مرتبه از دیگری زیادت باشد، هرگز
~~مرتبهآ ماتحت به مرتبه او نرسد، تا بدان چه رسد که بمراتب بسیار کامل تر از او باشد. و
~~آیه 2 (والسابقون السابقون أولئک المقربون) مصدق این معنی است. بخلاف آنچه دردنیا
~~ممکن است که شخصی که مرتبهآ او اعلی باشد، به واسطهآ خطاها که از او واقع گردد
~~مرتبهآ او منحط شود، و دیگری که مرتبه او ادنی باشد به و اسطهآ سعیی که بنماید مرتبهآ او
~~اعلی گردد.
# و این معنی در بهشت متصور نیست و در ms753 آخرت ناممکن است، حو سبب و مثال این
~~هم در احوال دنیا میتوان دانست. و آن چنان است که میبینیم که در دنیا هر چند گفتیم
~~که خطا ممکن است »4 که از کاملان صادر گردد، لکن نه از همه5آ کاملان؛ و اگر نیز خطا
~~از کاملان واقع شود، کم تراز آن واقع باشد6 که از ناقصان و جاهلان. و به جایی میرسد
~~که از بعضی کاملان یا7 چنان باشد که خطا قطعا واقع و صادر نگردد، که آن عصمت
~~است؛ یا اگرواقع شود عظیم اندک باشد. و چون میشاید که بدین تقریر در دنیا خطا از
~~بعضی کاملان واقع نگردد، بالضروره باید که چون در عقبی کاملان نجات مییابند و به
~~بهشت میرسند، و اسباب خطا مرتفع است، [614] هر چه از ایشان صادر شود همه
~~سبب تدرج و کمال باشد نه موجب انحطاط،؛ لکن هریک بدان مایه وقوف و کمال که
~~داشته باشند تدرج توانند کرد.

PageV02P289

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0290.png)

~~و مثال این معانی و مراتب که تقریر رفت چنان تصور باید کرد که چند کس هر یک
~~جداگانه اعداد را تضعیف کرده باشند1 و بر جایی نوشته و همواره تضعیف کنند؛ آن که
~~ده سال تضعیف کرده باشد با آن که پنج سال تضعیف کرده باشد و همواره هم بر آن
~~طریق لایزال تضعیف کنند، هرگز آن که پنج سال تضعیف کرده باشد2 بدان کس که ده
~~سال تضعیف کرده باشد نرسد، بلکه اگر یک لحظه تضعیف زیاده3 از دیگری کرده باشد
~~و در پیش افتاده و هر دو به طریق دوام و استمرار تضعیف کنند آن کس که به یک لحظه
~~باز پس باشد تضیعف او مقابل آن کس که در پیش باشد نتواند بود؛ چه، هردو بر سبیل
~~لایزال حبر سبیل »4 تساوی تضعیف کنند. چندان که آن شخص صفری در مرتبهای
~~اضافه [کند]5، آن دیگر نیز صفری اضافه6 کرده باشد.
~~و از اینجا روشن شد که چرا ms754 آن کس که مرتبهآ او ماتحت باشد هرگز به مرتبهآ مافوق
~~نرسد. و همچنین از اینجا روشن شد که هرکدام مرتبه از این مراتب اعلی و ادنی که
~~تصور کنند کمال او را نهایتی نباشد؛ چه، چون عمر را ابدی در تصور آرند و تضعیف را
~~اغنی7، ترقی لایزالی کمال نیز نامتناهی باشد. و تفاوت و اختلاف8 مراتب که در عقبی
~~باشد، آن از اختلاف9 و تفاوت اعمال تواند بود که آن را در دنیا کسب10 کرده باشند. از آن
~~چهت که شاید که دو شخص یک حسنه کسب کنند و یک عمل به تقدیم رسانند که میان
~~ایشان، با وجود تساوی در عمل، اختلاف عظیم و تفاوت بسیار باشد. و آن چنان بود که
~~اگر دو شخص به تضعیف مشغول شوند و یکی از ایشان بر دیگری به چند سال در
~~تضعیف سبقت برده باشد و هر یک صفری اضافت تضعیف خود کند، ضروری [است
~~که] صفر آن کس که سابق بود به بسیاری مرتبهآ آن زیادهتر11 بود از مرتبهآ صفر آن دیگر، با
~~وجرد آنکه هردو صفر12 در صفریت متساوی باشند.

PageV02P290

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0291.png)

# و سبب زیادتی تضعیف او به یک صفر بر آن دیگر، با آن که در عمل متساویاند، آن
~~است که او در عمل بر وی سبقت برده است1. و اگر بواسطهآ عمل سابق او نبودی هرگز
~~صفر او بر صفر دیگری زیادت نبودی.
# و تفاوت و اختلاف که در دنیا است، آن نیز متنوع است، چنان که رسول2 علیه الصلوة
~~والسلام فرموده به الفاظ و عبارات3 مختلفه و یک عمل را مقابل اعمال بسیار نهاده
~~که «عدل ساعة خیر من عبادة سبعین سنة [و] تفکر ساعة خیر من عبادة سبعین سنة»؛ و
~~تحقیق آن از فحوای مثال که در تضعیف عدد و تمثیل به صفر ذکر کردهایم واضح و
~~روشن میگردد.
~~و احوال ترقی کاملان و زیادتی کمال ایشان که بعد از مفارقت بدن باشد، ms755 به طول
~~مدت4، به جایی میرسد که یک روزه کمال ایشان که زیاده5 گردد مقابل ترقی کمال
~~مدت6 حیات دنیا[یی] ایشان باشد، بلکه زیادت از کمال مدت حیات ایشان باشد و از
~~ترقی کمال ایشان7 هزار سال یا دو هزار سال و8 چندان که مرتبه اعلی و اکمل باشد،
~~این معنی در او زیاده9 متصور گردد. و این همه به واسطه کمالی باشد که پیشتر حاصل
~~شده، والا صفر که گفتیم مثلا اضافه10 چه چیز شدی؟ چه، اگر عمل متقدم11 نبودی
~~صفری را خود محلی12 نبودی. و مراتب و ترقی کمال انسان در بهشت مخلد بدین وجه
~~متصور است.
# و این ضعیف در وقتی که به کتابت این بحث مشغول بود و تقریر بدین موضع رسید از
~~معجزات نبی علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات13 حالتی و قضیهای که مناسب و
~~مصدق و دلیل این بحث و معنی بود روی نمود.

PageV02P291

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0292.png)

~~وآن چنان است که چون [از] آثار نبوی چند تار1 موی مبارک در زنجان در خاندان
~~سادات عظام میباشد و به هر وقت پادشاهان و اکابر آن را زیارت کرده همواره بدان
~~مفتخر و مشرف میگردند و آن شهرتی تمام دارد و پارسال به بندگی حضرت اعلی
~~سلطان سلاطین عالم مالک رقاب امم2 عرضه افتاده بود که چون در سلطانیه حکم یرلیغ
~~جهانگشای نفاذ یافته که انواع خیرات و ابوابالبر و عمارات اخروی بنیاد نهاده
~~میسازند، اگر آن آثار مبارک به آن ابوابالبر آرند و خاص جهت آن دار الآثاری بسازند و
~~جهت آن علی حده خیری جاری کنند، بعد از آن که ثوابی عظیم باشد و برکت آن به
~~روزگار همایون برسد، من بعد تمامت خلایق از صادر و وارد به واسطه زیارت آن به
~~ابواب البر آیند و زیارت ابوابالبر نیز دریابند و ابوابالبر بدان سبب رونقی تمام گیرد و
~~خیر به مردم بیشتر رسد و ثواب و ناموس پادشاهی زیاده2 گردد.
~~رای انور پادشاهی ms756 زادهالله شرفا4 این معنی عظیم پسندیده فرمودند5 و بر لفظ گهربار
~~راند که ما را هم در این وقت و هم بعد از این عظیم سود دارد و رونقی تمام باشد چنانچه
~~آن رونق به هیچ واسطه دیگر دست ندهد. میباید که البته این امر شایسته و مهم بایسته
~~را تو به اتمام رسانی. در این وقت که از زمستانگاه بیرون آمده به جانب ییلاق که مراد از
~~آن تابستانگاه است عزیمت نمود6، این بنده را از حکم یرلیغ جهان گشای لازال مطاعا فی
~~مشارق الارض و مغاربها جهت ضبط و ترتیب عمارات دارالملک سلطانیه پیشتر
~~فرستاده بود و در تاریخ رابع عشر ذی الحجه سبع و سبعمائه آن سید بزرگوار که آثار
~~مبارک در خانه او بود، جهت تقاضای آن عمارت که حکم شده بود، آمده7 و به حضور
~~جماعت قضات و سادات و ایمهآ کبار بسیار که حاضر بودند تقاضا و ذکر آن میکرد. چون
~~این ضعیف بر سر تقریر بود و بحث کمالات میکرد که بعد از مفارقت بدن میباشد،
~~خصوصا از آن خاتم النبیین علیه من الصلوات افضلها و من التحیات اکملها ناگاه دلیلی
~~قاطع در خاطر آمد بر آن معنی، به وجهی که هیچ کس انکار آن نتواند8 کرد.

PageV02P292

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0293.png)

# پس روی به جماعت علما کردم که حاضر بودند و گفتم آنچه علما در آن خلاف کرده
~~و گفتهاند1 که شاید نفس را بعد از بدن کمالی باشد یا نه، شما در آن باب چه میگویید؟
~~بعضی گفتند شاید که باشد، و بعضی گفتند که نباشد از آن جهت که اگر بودی بعضی
~~علما منکر آن نشدندی و جماعتی نیز که قایلاند بدان بر آن دلیلی قاطع و برهانی واضح
~~ذکر کردندی؛ و چون ایشان هیچ دلیل نگفتهاند بدانستیم که آن نباشد.
# این ضعیف گفت: حق تعالی مرا توفیق داد که من بعضی از کمالات خاتم النبیین
~~علیه الصلوة والسلام که او را در2 ms757 مدت حیات او بوده و بعضی از آنچه بعد از وفات او
~~بوده تا این غایت به موجب آنچه به رأی العین مشاهده میکنم ذکر کردهام.
# و اکنون نیز چون من به3 تقریر بحث کمالات او که به کتابت آن مشغولم از معجزات
~~آن آثار مباری که حکایت آن با میان افتاده برهانی قاطع معقول دل پذیر روی نمود:
# و آن از امور بدیهی است، و پیش همه خلق چنان4 معین باشد که مردم را تا در قید
~~حیات باشند حرمت ایشان بیشتر از آن باشد که روح از بدن مفارقت کند، و آن قوت و
~~قدرت و مکنت که انبیا5 علیهم السلام و پادشاهان را در حالت حیات تصور کنند، در
~~حالت ممات تصور نکنند. و آن درست نیست؛ از جهت آن که خاتم النبیین را
~~«علیه الصلوة والسلام »6 در حال حیات دنیا چندین عدو بودهاند که در روی او سخنان
~~ناسزا و درشت7 گفته و انواع خواری کرده، چنانچه شرح و تفصیل آن بسیار و معلوم و
~~مشهور است. و به سعی بسیار بعضی8 مردم را دعوت توانسته است کردن. و بعد از
~~وفات او به جایی رسیده9 که مردم گروه گروه به طوع و رغبت خویش به دین او
~~درمی آیند. و اکنون به جایی رسیده که پادشاه روی زمین اعلی الله شأنه10 به حمایت یک
~~سر موی او درمی آید.

PageV02P293

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0294.png)

~~واز این بحث و سخن روشن شد و لازم آمد که در این وقت کمالات نبی
~~علیه الصلوة والسلام در زیادتی از مرتبهآ آن که عوام و جهال و اراذل او را می رنجانیدند و
~~سخنان زشت در روی او میگفتند و سخنان او نمی شنیدند و فرمان او نمیبردند و به وی
~~التفات نمی کردند، به محل و مرتبهای رسید که پنج شش تار موی از آثار مبارک او را این
~~قوت پیدا شده که سلطان سلاطین جهان «خلد الله ملکه -1 ms758 به حمایت آن التجا میکند.
~~و اگر طاعنی از روی کوتاه نظری و2 فکر غیر صائب گوید که چرا این معنی بر اعتقاد و
~~تقلید حمل نکنیم؛ جواب گوییم که آنچه کسی را بر اعتقاد و تقلیدی بدین عظیمی گمارد،
~~لاشک هم از اثری و قوتی عظیم بوده باشد؛ و به موجبی که برهان قائم است و در مقدمه
~~تقریر رفت که اثر بی مؤثر متحقق نگردد، لاشک این همه از آثار معجزات و کمالات3 او
~~تواند بود. و معنی تضعیف اعداد و کیفیت آن همین صورت است که [615] یک سر موی
~~او علیهالصلوة والسلام را این همه قوت و اثر بادید آمده.
~~این اعتراض نمیرسد که چرا زیاده4 خیر به وجوه بسیار جهت انسان مقدر و معین
~~فرموده؛ چه، هر چند که به وجوه بسیار خیر رسانیده باشد خیریت زیاده5 بوده باشد، اگر
~~خیر به وجه اول رسانیده بودی هم اعتراض نرسیدی.
# و اجرای سنت الهی آن است که با وجود آن که آفریدن او عین خیر است، وجوه دیگر
~~برانگیخته6 و اسباب بادید کرده تا بدان واسطه خیر زیادت گردد. و مثال آن چنان باشد
~~که اگر پادشاهی بر سر راه ناگاه شخصی را بیند که اصلا هیچ نداشته باشد و هیچ کار
~~جهت پادشاه نکرده و هیچ حقی ثابت نگردانیده؛ نظر بر مجرد خیر، چیزی به اسم
~~صدقه بدو دهد تا او را وجه کفاف باشد، لاشک آن شخص خرم7 و خرسند و راضی
~~شودو آن را در وجه قوت نهد و مدة العمر بدان روزگار میگذارد؛ و8 بدان واسطه او را

PageV02P294

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0295.png)

~~بدان پادشاه اعتراضی نرسد که چرا بیشتر نداد. و اگر او در مکافات آن دعاگویی و
~~نیکو بندگی به جای آورد، چون پادشاه صاحب مروت و خیر باشد، چیزی دیگر که
~~مناسب آن شخص و آن عمل باشد که از او صادر شده بدو دهد؛ و چندان که او در
~~هواداری و صدق ms759 و حق شناسی و ثناگویی که شکر «عبارت از آن است»1 افزاید،
~~پادشاه در حق او انعام زیاده2 فرماید. و لطیفهآ آیت (لین شکزتم لآزیدنکم)3 اشارت
~~بدین معنی است.
# و همچنین چندان که او در عمل و خدمت و عبودیت افزاید، پادشاه به اقتضای عدل و
~~انصاف و قدرت در حق او بخشش و انعام زیاده4 فرماید؛ تا به جایی رسد که خدمت و
~~بندگی کردن او به درجهآ کمال رسد و انعام پادشاه درباره او به طریق مکافات و مجازات
~~به مرتبهای رسد که آن شخص تمام غنی گردد. و آنچه باری عز شأنه فرموده که (لیجزیهم
~~الله أخسن ما عملوا ویزیدهم من فضله والله یززق من یشاء بغیر حساب) مصدق و مقوی
~~این معنی است.
# و اگر آن شخص بدان مایه چندان حاصل کند که در او آن صفت بادید آید که قادر
~~شود بر بخشش در حق اقارب و اجانب و مایه اموال او بدان کم نشود6، آن شخص را به
~~واسطه آن بخششها که پادشاه در حق او کرده هیچ اعتراضی نرسد، بلکه هر بخششی که
~~بکند منتی و شکری دیگر واجب شود و در بندگی باید افزود. چه، در نوبت اول که
~~پادشاه چیزی بدو داد او را هیچ اعتراضی نمی رسید؛ بعد از آن در هر نوبتی نیز او را
~~اعتراضی نرسد؛ چه، فرقی نیست میان انعام در نوبت اول و میان نوبت دوم جز آن که
~~نوبت اول به حسب سخاوت خود و خیر رسانیدن داده و هیچ غرض نداشته الا خیر، و
~~آنچه بعد از آن داده به سبب اعمال صالحهآ او و استحقاق و مناسبت داده باشد.

PageV02P295

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0296.png)

~~* موجبی که تقریر رفت نظر بر خیر محض داشته؛ و در خیر محض غرض صورت
~~دچی هرچه در آن غرضی باشد از خیریت محض خارج افتد، و از روی ادب و
~~تمیز آنچه نظر بر خیر باشد آن را ارادت گویند.
~~ارای ms760 کسی گوید که مراد از اصطلاح غرض این معنی است، گوییم که هر چند مصطلح
~~باشد لکن اگر در اصطلاح ادب و تمییزگوش دارند1 بهتر از آن باشد که رعایت آن
~~تکتد: بلکه از ادب نگاه نداشتن بسیار خللها واقع شود و معانی دقیقه مخفی ماند و
~~مقاصد به حصول نپیوندد، چنانچه میبینیم که غضب غیرمحل2 و غیرت هر دو به هم
~~مانند، لکن یکی در غایت نیکی و یکی در غایت بدی است. و اگر هر یک را به اسمی
~~مخصوص نگردانیدندی اشتباه روی نمودی و در معانی و مقصود خللها بادید آمدی.
~~و فرق میان غرض و ارادت چنان تصور باید کرد که گویند که علم نافع و غیرنافع
~~مرجند هر3 دو علم است، لکن فرق میان هر دو زیاده2 از بعدالمشرقین2 تواند بود،
~~چنانچه گفتهاند؛
# مانند علم معجز با علم سحر، که معجز جهت خیر است و سحر جهت شر و اگر
~~کی به حسب اصطلاح غرض نافع و غرض غیرنافع نیز گوید شاید؛ لکن چون مصطلح
~~آن است که یک صفت از صفات باری تعالی ارادت است، غرض ناگفتن و ارادت گفتن6
~~مناسبترو اولی باشد. و ارادت تمام حقیقی نباشد الا از آن او تعالی و تقدس و جمیع
~~ارادات از آن ارادت مستفاد است. و هر کس که ارادتی نه بصواب داشته باشد به اصطلاح
~~بعضی نام آن غرض باشد7. و در باب سبب خلق و ارادت او تعالی و تقدس حدیث
~~قدسی آمده که «کنت کنزأ مخفیا فاردت آن اعرف فخلقت الخلق لأعرف». واین مجموع عین

PageV02P296

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0297.png)

~~خیر است و دلیل بر آن که لفظی که شاید که بر وی اطلاق کنند لفظ ارادت است نه لفظ
~~غرض. و چون تحقیق لطایف معانی این حدیث قدسی در رسالات دیگر بشرح کرده
~~آمد، اینجا مکرر نمیگردانیم.
# و هر چند سؤالی که آن عزیز کرده جواب آن بتمام در این رساله آمده و کافی است، ms761
~~لکن بعضی معانی که به حقایق آن تعلق دارد در رساله فیض، در باب آنچه حق سبحانه و
~~تعالی فاعل و صانع باختیار است یا موجب بالذات، ما آن را بیان کردهایم حو هم در این
~~کتاب مدرج است؛ اگر مطالعه کنند معلوم گردد؛ ان شاءالله تعالی »1.
# و چون در دیباچه این رساله تقریر کردهایم و وعده داده که از جواب سؤال اولین
~~تمامت جوابهای دیگر سؤالات ضمنا خواهیم گفت و در آن درج باشد به وجهی که
~~جوابها و معانی و لطایف آن بالعرض از آن یک جواب سؤال اولین حاصل شود، به
~~توفیق ایزدی به اتمام رسانیدیم. آن غرض و مطلوب به موجب تقریر چنان که به نظر
~~فضلا و عقلا خواهد رسید حاصل شده و بزیاده2 از آن فوائد دیگر از فحوای رساله
~~معلوم میگردد و در فهرست رساله مفصل نوشته آمد، حضمنا دست داد»3.
# و سبب آن توفیق بعد فیض فضل الهی به برکت و یمن چند چیز دانست:
# یکی برکت حسن عقیدت و خلوص طویت4 این ضعیف در حق خاتم انبیا، محمد
~~مصطفی صلی الله علیه و آله و سلم5 که دم به دم و لحظه به لحظه از حضرت او لطایف و
~~واردات و معانی و حقائق به دل و درون این ضعیف فائض میشود، و هر چه این ضعیف
~~را میسر شده است و میشود همه از حضرت او دانسته.

PageV02P297

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0298.png)

# دیگر به برکت آن که ما را در حق تمامت عالمیان عموما و در حق علما و صلحا و
~~عارفان و محققان که پیشوایان دین و مقتدایان راه یقیناند خصوصا اعتقادی درست و
~~حسن الظنی بوده باشد، و به صورت و معنی از آن طایفهآ ناجیه استمداد همت کرده.
# دیگر به برکت عقیدت پاکیزه و حسن الظن مولاناء معظم، قدوةالعلماء المحققین،
~~افضل المتأخرین، شمس الملة والدین الهمدانی دامت فضائله؛ چه، حسن ظن وعقیدة
~~نیکو را اثری عظیم هست، چنانچه در حدیث ms762 سماوی که «آنا عند ظن عبدی بی فلیظن
~~ماشاء». و رسول علیه الصلوة والسلام به حسن الظن فرموده که «احسن ظن اخیک فیک».
~~همچنین از اساءت1 ظن نهی فرموده که الاتظنن بکلمة خرجت من فی آخیک سوءا و انت
~~تجد لها فی الخیر محملا»، بتخصیص حسن ظن دوستان موافق و یاران صادق که به برکت
~~نفس پاک و صحبت ایشان فوائد دینی و دنیاوی حاصل شود؛ چه، تعاکس2 نفوس را
~~اثری عظیم است، و سبب آن اثر آن تواند3 بود که پیش از این گفتیم که هر نفسی را
~~خاصیتی و کمالی مخصوص باشد بدو که دیگران را در آن هیچ اشتراک نباشد. پس چون
~~دو نفس را باهم اتحاد پیدا شود و به اتفاق متوجه امری و مطلوبی گردند، ضرورتا2 قوت
~~و کمال ایشان حالة الاجتماع زیاده5 از آن باشد که هر یک بانفراد متوجه امری گردند.
~~[616) و آنچه حرسول علیه الصلوة والسلام »6 فرموده که «الجماعة رحمة» اشارت بدین
~~معنی است.
# و اگر کسی خواهد که او را این معنی محققتر گردد، در اضداد این امور یعنی حسن
~~ظن و صداقت و اعتقاد درست و نیکو داشتی در حق مردم و مودت و محبت ایشان، که
~~آن اضداد بدگمانی و معادات7 و مخالفت و بدخواهی مردم است نظر و تأمل کند، به

PageV02P298

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0299.png)

~~حکم و بضدها تتبین الآشیاء او را مبین و معین گردد که چند گونه فساد از آن متولد
~~میشود1، تا حدی که موجب هلاک و مؤدی به فساد و افساد عالمی باشد2.
~~و اگر3 از راه تحقیق نظر کنند، بدانند که هر فساد که در عالم پیدا میشود از شومی
~~جدل و عناد و اساءت ظن و معادات مردم تواند بود. و چون در اضداد این صفات و این
~~مفسدتها دیده باشند5 یقین شود که در این صفات اولین اضداد این مفاسد
~~موجود باشد.
# و در آن شکی نه که اگر بر مقتضای آنچه ms763 منقول است که المؤمن یطلب المعاذیر و
~~المنافق یطلب العثرات هر کس که طریقهآ محققان منصف سپرد نه سبیل مجادلان متعنت در
~~این رساله تأمل فرماید، تمامت معانیای را که در این رساله درج است بر قاعدهآ لطیفهآ
~~(الذین یستمعون القول فیتبعون أخسنه)6 مطابق حق یابد و از غبار ایرادات پاک و مصون
~~شناسد؛ چه، مقصود از تحریر این رساله7 و مراد از تقریر این مقاله8 ایضاح حق بوده نه
~~امری دیگر از امور که مردم به اغراض نظر بر آن داشته باشند.
# باری تعالی به حسن صدق نیتی که این ضعیف را بر اظهار حق بوده و هست، او را و
~~جمیع اهل ایمان را بر سلوک طریق مستقیم مستقیم داراد بمنه و سعة جوده. «تم تحریر
~~الرسالة الموسوم بالفتوحات به تاریخ شهر ربیع الثانی سنه 1512 فی قزوین9

PageV02P299

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0300.png)

~~حمد و شکر و سپاس خدایی را باید گفت که سزاوار مطلق اوست، و چون بنگری هر چه
~~موجود است به همین مشغول است که (وإن من شیء إلا یسبح بحمده). صامت گویا
~~ناگویاوار3 در صورت کل لسانه، به موجودیت خود حامدی فصیح گشته؛ ناطق
~~هزاردستانوار به هزار شیوه و زبان گوناگون مادحی بلیغ آمده؛

PageV02P300

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0301.png)

# هریک به زبان خود سبق را   تسبیح همی کنند حق را
# انسان به زبان قال ناطق   حیوان به زبان حال صادق
# تسبیح نبات دان فزودن   اقرار جماد چیست بودن
~~(ویسبح الرعد بحمده والملائکة من خیفته)1. وجود موجودات از شبنم او2 نتیجه، و
~~کون مکونات به نسبت با قدرت او بازیچه؛ او مرید و وجود هر موجودی مراد، و مراد
~~همه او، و غیر او هیچ نه؛
~~لاأحصی ثناء علیک، آنت کما آثنیت علی نفسک
# شعرا:
# مر او را جز او کس نداند ستود   چو بستود هم او تواند شنود
~~(سبحان ربک رب العزة عما یصفون وسلام علی المزسلین والحمد لله رب العالمین) و
~~درود و آفرین و صلوات بی شمار بر ms764 سرور [و] خاتم انبیا، محمد مصطفی صلی الله علیه و
~~علی آله و آصحابه و عترته الطیبین الطاهرین و سلم تسلیما.
~~اما بعد، این بندهآ ضعیف، محتاج ترین خلایق به عفو و رحمت باری تعالی، فضل الله
~~ابن ابی الخیر بن عالی، ملقب به رشید طبیب همدانی وفقه الله لما یحبه و یرضی میگوید
~~به حکم این آیت که (یفعل الله ما یشاء)6 و (إن الله یحکم ما یرید)، بی آن که در مبادی
~~احوال این ضعیف، خویشتن یا قوم او، در خاطر آورده باشند یا تصور کرده که از او علمی
~~یا عملی که شهرتی گیرد یا کفایتی که از آن بازگویند به حصول پیوندد یا در آن شروعی
~~تواند نمود، لیکن چون در ازل حق تعالی چنان خواسته بود که به هنگام میعاد، به موجبی

PageV02P301

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0302.png)

~~که در علم او تعالی و تقدس کاین بود و ارادت و مشیت او بر آن باعث گشته، تا1 بتدریج
~~آن معنی مقدر در حرکت آید؛ و به واسطهآ نیت و عمل و زبان و قلم این ضعیف مختصر
~~عمارتی مشتمل بر بقاع خیر کرده شود2 به موجبی که ذکر آن در ذیل این فصل خواهد
~~آمدن؛ و این چند کلمه که گفته شد و میشود و این وقفنامه و شروط که آن نیز هم در
~~این کتاب بر عقب این دیباچه مشروح و مفصل میآید نوشته و کرده و گفته شود. و این
~~ضعیف را چه اختیار، حو چه کند که نکند، گردن نهاد و شروع نمود؛
# شعر»3:
~~چه کند بنده که گردن ننهد فرمان را   چه کند گوی که عاجز نشود چوگان را
# (وربک یخلق ما یشاء ویختار ما کان لهم الخیرة)، (وما رمیت إذ رمیت ولکن الله
~~رمی5. چون بندهآ ضعیف نحیف خود را در میانه نمیبیند، و کرامتی که حق تعالی در
~~حق او فرموده نه او و نه قوم او، به موجبی که حق تعالی فرموده ms765 (وکأین من آیة فی
~~السموات والأرض یمرون علیها وهم عنها معرضون)6 معلوم نداشته؛ و به توفیق ایزدی، به
~~موجبی که در علم او تعالی و تقدس کاین بوده، به ظهور پیوسته.
# بعد سجدهآ شکر حق عز و علا و مسألت اتمام مغفرت، این آیت که (یا لیت قومی
~~یغلمون بما غفر لی ربی وجعلنی من المکرمین مناسب حال خود یافت وگفت: سنگ را
~~در کان به مرور ایام یاقوت و لعل و عقیق، و پنبه دانه را در زیرگل حله8 شاهدان و کفن
~~شهیدان، و دانهآ برگ توت را بتدریج اطلس9، چنان که در نظم و نثر عقلا آمده، کند؛
# شعر:
# به جز حکمت و حکم یزدان پاک   که او آفرید از سمک تا سماک

PageV02P302

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0303.png)

# استعدادی و خاصیتی که حق تعالی در این دو دانهآ توت دانه و پنبه دانه به علم قدیم
~~مقدر و معین فرمود و آفرید، هر چند این دو دانه یکی بزرگ و یکی کوچک نماید، اما!
# از دانهآ کوچک درخت بزرگ دراز عمر پربها پیدا شود، و از دانهآ بزرگ درخت کوچک
~~کوتاهعمر کم بها، که (یخرج الحی من المیت ومخرج المیت من الحی)، و آن را که بزرگ
~~نماید کوچک کم بهای کوتاه عمر، و آن را که کوچک نماید بزرگ پربهای دراز عمر گرداند
~~که، (تؤتی الملک من تشاء وتنزع الملک ممن تشاء وتعز من تشاء وتذل من تشاء بیدک الخیر
~~إنک علی کل شیء قدیر).
~~و خیریت هر یک در آن باشد که قدرت او بدان پیوندد، و ارادت و مشیت حق تعالی
~~نباشد تا نباشد چنان که باید3:
~~هرچیز که هست آن چنان میباید   و آن چیز که آن چنان5 نمیباید نیست
# و آن کسان که پنبهدانه و توت دانه ندیده باشند، احوال آن تا نبینند ندانند6 غیب امور
~~را [که] (وما کنا للغیب حافظین). و احوال پنبه دانه و توت دانه نابوده و نادیده در علم
~~قدیم او ms766 تعالی و تقدس همه بوده و دیده و دانسته، و هیچ کس را سؤال نرسد که چرا این
~~آن و آن این نیافریده؛ (لا یشأل عما یفعل وهم یسألون)8. و هر یک را جهت کاری معین
~~آفریده، و همه دربایست؛

PageV02P303

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0304.png)

# همه در کار، و مایهآ همه موجود؛ این مایه جهت آن، و آن مایه جهت این محال. و با
~~وجود وجود مایه و بایستگی، عدم فیض و آفرینش عبث و ناشایستگی تواند بود؛ و هر
~~یک از موجودات از پشه و مور [و] توت دانه و پنبهدانه به مثال کنزی مخفی آفریده تا همه
~~مظهر صفات او باشند، که «کنت کنزا مخفیا فاحببت آن أعرف فخلقت الخلق لأعرف»؛ و هر
~~یک را از آن فایدهای و خاصیتی جهت هر مصلحتی دون مصلحت [و] فایده1 دیگر
~~چنان که باید و شاید و او داند و خواهد؛
# شعر2:
# یکی مو از این کم نباید همی   وگر باشد افزون نشاید همی
# و عین خواستن او عین و جود [و] بایستگی و شایستگی باشد؛ (یفعل الله ما یشاء)3 و
~~(یخکم ما یرید)4 بدین وجه تواند بود.
# و احوال و کیفیت کنز مخفی آن کس تواند دانستن که به حسب ارادت و مشیت
~~خویشتن آن را خود تعبیه کرده باشد؛ و دیگری که آن را ندیده باشد او را دانستن آن
~~محال، تا وقتی که هر موجودی را ظهور استعداد5 پیدا گردد و نمودار کل میسر لما خلق له
~~آشکار شود و عیان گردد، و گوید که؛
~~در جستن جام جم جهان پیمودم   روزی ننشستم و شبی نغنودم
~~زاستاد چو وصف جام جم بشنودم   خود جام جهان نمای جم من بودم
# در احوال خود در این قضیه نگه کردم؛ خود را چنان یافتم که در تمثیل آوردهاند که:
~~طاؤسی7 را که8 در چرم خام دوخته بودند، آن طاؤس در بدن خود نگاه میکرد و9 آن

PageV02P304

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0305.png)

~~چرم میدید، و به حکم آن ms767 که همه جانوران بدن خود را دوست دارند بدان خرسند و
~~خشنود بود و از حقیقت خود غافل؛ و هرچند جلوه طاؤسانه در طبیعت او مرکوز بود
~~لیکن بر جلوه کردن قادر نه. تا ناگاه آن چرم از او باز کردند و طاؤس رنگ و آشکال
~~گوناگون بدن خود دید، در جلوه آمد و گفت؛
# شعر1:
# من بودم و خود به خود غلط میکردم
# * *
~~سالها در پی مقصود جهان گردیدیم   دوست در خانه و ماگرد جهان گردیدیم
# (ونحن أقرب إلنه من حبل الورید)، (وفی أنفسکم أفلا تبصرون). و هر چند این
~~مثال [جهت] نفس صدیقان که از بدن مفارقت کند گفتهاند لیکن حالی در حالت نفس با
~~بدن این ضعیف را رأی العین شد [و] وصف الحال خود یافت.
# حق تعالی و تقدس به لطف و کرم بی دریغ خود به وقت مفارقت نفس از بدن همین
~~صورت و معنی کرامت کناد؛ بحق حقه و سعة جوده.
# [نیت وقف، و منع مشفقان]
# اکنون شروع نماییم در غرض این کتاب. و این آن است که به موجبی که تقریر رفت
~~چون حق تعالی این بنده را توفیق داد تا هرگونه عمارتی کند4 مبنی بر خیر، و جهت آن به
~~قدر وسع خود وقفی معین گرداند، به وقت شروع در آن جمعی به طریق شفقت این
~~ضعیف را از آن منع میکردند؛ بعضی میگفتند که ما نیز و قف کرده بودیم، سبب آن که
~~دیدیم که جماعتی که ایشان برخلاف شرع به اسم حکومت اوقاف در آن به حکم شروع
~~میکنند [618] و تصرفات نامشروع کرده بر متولیان شرعی که بعضی فرزندان واقفاندو
~~بعضی غیر فرزندان، کار منغص5 گردانند و محصول موقوفات به غیرشرط واقف تلف

PageV02P305

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0306.png)

~~میکنند، ما از آن رجوع کردیم و باطل گردانیدیم. چه، تحمل دیدن آن بر ما مشکل است،
~~فکیف تصور آن که با فرزندان ما و اوقاف ما از این شیوه ورزند.
# جواب دادم که آنچه ms768 نیت کردم حق تعالی در جبلت من آن آفریده و خاطر مرا بر آن
~~گماشته1؛ چگونه خلاف آن توانم اندیشید؟ و چون نیت خیر است، نیت خیر را باطل
~~کردن لاشک لایق و مبارک نباشد. من نیت خیر کردم اگر دیگری آن خیر را باطل کند یا
~~منغص2 گرداند یا در آن تغییر و تبدیلی کند، آن بدی عاید باشد با او، و نیت مرا هیچ
~~زیانی ندارد.
# و آنچه نبی علیه الصلوة والسلام فرموده که «نیة المؤمن خیر من عمله» مؤکد ومصدق
~~این تقریر من است.
# و شرح این3 حدیث هر کس به و جهی کردهاند. آنچه این ضعیف را در خاطر آمده
~~اینجا بباید گفتن تا بعضی از اسرار آن معلوم شود.
# میگوییم اگر گویند آنچه نیت به مؤمن مقید کرد، چه سبب است و چرا به عموم نکرد؟
# گوییم عمل و نیت از دو قسم خالی نبود، یا از آن مؤمن باشد یا از آن غیرمؤمن. اما
~~آنچه از آن غیر مؤمن باشد شرعا اعتباری و بنیادی و صحتی نداشته باشد. اما آنچه از آن
~~مؤمن باشد، در اکثر اوقات هم نیت و هم عمل او نیکو و پسندیده باشد، مگر وقتی که
~~شیطان راه زنی رنا4 کند و آن نادر باشد و بر نادر حکم نکنند.
# اما آنچه فرموده که نیت مؤمن بهتر از عمل او باشد، گوییم نیت از دو قسم خالی
~~نتواند بود:
~~یا نیت خیر باشد یا نیت شر، و هر یک از آن احتمال انواع بسیار داشته باشد. جهت
~~آن که نیتی باشد که به یک لحظه تصور کرده در عمل آرد؛ چه، قطعا صورت نبندد که

PageV02P306

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0307.png)

~~کسی کاری نکند که اول نیندیشد1 و بعد از آن جزم نکند2. و هر چند چنین است، لیکن
~~صاحب شریعت آن نیت را اعتبار مینهد که چون در فعلی شروع کند در اول آن فعل
~~قصد آن عمل علی التعیین که تردد و ms769 فکری دیگر که منافی آن باشد3 کند4 و بعضی نیت
~~آن بود که چندان تفصیل داشته باشد که به یک سال و زیاده5 اندیشد و عیب و هنر آن
~~مقابله کند و مصالح و تدبیر آن اندیشد که بقاع خیر سازد و وقفی بر آن مرتب گرداند؛ و
~~تجربت افتاده است که اتمام بعضی از آن به سالها دست داده و رأی بر آن قرار گرفته و
~~هر چند در ابتدا مجملا نیتی کرده که خیری کند، لیکن نیت خیر تمام وقتی بوده باشد که
~~در همه احوال و تفصیل نیت کرده باشد و به جایی رسانیده که بی تردد در عمل آن شروع
~~توان کردن تا نیت تمام باشد.
# و تفاوت انواع نیتها، اما6 در کم و اما در کیف، از این مثال قیاس توان کرد [که آتا چه
~~حد بسیار باشد.
# و نیتی دیگر آن است «که هر چند »7 داخل این اقسام است، لیکن شرعا جهت وضو
~~و نماز و سایر عبادات مصطلح است.
# و نیتی دیگر آن است [که] آن غریزی شخص است، اما به خیر و اما به شر. مثلأ
~~چنانچه شخصی باشد که در وجود و طبیعت او شر باشد، لاجرم همگی نیت او مصروف
~~باشد بر آن که اگر قدرت داشته باشد خیر رساند. و آنچه نبی علیهالصلوة والسلام فرموده
~~که لإن الله لا ینظر إلی صورکم و لا إلی أعمالکم ولکن ینظر إلی قلوبکم و نیاتکم» در شأن
~~جماعتی فرموده که از این قسم باشند. چه، بسیار مردم باشند که هر چند اندرون ایشان به
~~خبث و بدی آلوده باشد جهت جذب منافع صور خود را به نیکویی بیارایند و با مردم
~~نمایند و خویشتن را به تکلف بر خیر کردن و اعمال صالح گمارند، و نیات ایشان مناسب
~~آن نبود. و تسلس8 از این قبیل تواند بود.

PageV02P307

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0308.png)

# و کسانی که نیکویی غریزی ایشان است و در طبیعت ایشان مناسب ms770 آن نبود1 شر را
~~مجال نبود و نیت ایشان مصروف بر آن که همواره خیر رسانند، آنان باشند که متصف
~~باشند به اخلاق حمیده؛ و از [این] جهت خاتم النبیین صلی الله علیه و سلم که وجود او
~~رحمت و خیر محض بود مخاطب شد به خطاب (وإنک لعلی خلق عظیم).
# و چون آن انواع و اقسام به موجبی که تقریر رفت هم در کم و هم3 در کیف عظیم
~~بسیار باشد، اگر در شرح آن شروع نماییم به تطویل انجامد و از غرض بحثی که بدان
~~مشغولیم بازمانیم. حالیا در این موضع این قدر مقدمات که گفتیم کافی است.
~~و آمدیم با سر بحث و تحقیق آن که فرموده لنیة المؤمن خیر من عمله».
# میگوییم معنی آن بر دو وجه تصور میتوان کرد:
# وجه اول آن که گوییم که صفت مؤمنان کامل آن تواند بود که نیکویی غریزی ایشان
~~بود؛ چه خلاف آن حقیقت کمال ایشان را مفقود گرداند. و چون چنین بود، از سه قسم
~~خالی نبود: یا آن که بر جمیع آن خیرات که مقتضای نیت او بود قادر باشد که در عمل
~~آرد؛ یا بر بعضی از آن قادر بود و بر بعضی نه؛ یا بر هیچ قادر نبود.
~~اما آنچه تصور کنند که بر جمیع آن قادر بود، به یک دفعه تمامتر4 آنچه مقتضی نیت
~~او باشد در عمل نتواند آورد؛ چه، مقتضی5 نیت او بسیار بود.
# و اما آنچه بر هیچ یک از آن قادر نبود، آن خود از این قسم خارج باشد.
# و اما آنچه بر بعضی قادر بود و بر بعضی نه، آن بعضی باشد از مقتضیات نیات او؛
~~پس، خیریت نیت او اعظم واکثر باشد از عمل او.
# و چون حال بر این6 وجه است که تقریر رفت، از اینجا معلوم میشود که جماعتی که
~~با همدیگر در کیفیت نیت منازعت میکنند از آن جهت است که احوال نیت و اقسام ms771 آن بر

PageV02P308

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0309.png)

~~ایشان مشتبه میباشد. و1 چون اقسام و انواع نیات بسیار است و به حسب هر موضعی
~~نوعی از آن باالفاظی که مناسب آن باشد ترکیب یافته، و هریک را از آن2 معنییی دون
~~معنی دیگر میباشد؛ و بعضی مردم جهت آن که معلوم ندارند که نیت اقسام بسیار دارد
~~از همه یک معنی توقع میدارند، و نه چنان میباشد؛ لاجرم مایه و مادهآ بحث و قال و قیل
~~و تردد و تحیر میگردد. و چون در واقع به خلاف اندیشه و فکر ایشان میباشد، از
~~یکدیگر مسلم نمیتوانند داشتن.
# مثلا چنانچه به اصطلاح حکما صحت مصحاح3 را ملکه گویند و زردی را در زر هم
~~ملکه4 گویند؛ و چون کسی شنیده باشد که زردی «در زر ملکه است، و مقرر که تا مادام
~~که زر باشد زردی»5 نیز در او باشد؛ و چون بعد از آن بشنود که کسی گوید که مصحاح را
~~صحت ملکه است قبول نکند، جهت آن که بیند و مقرر است که در بعضی اوقات
~~مصحاح رنجور می شود، لاشک بر آن انکار کند. و آن به جهت آن بود که واقف نباشد از
~~آن که ملکه اقسام دارد؛ و هیچ چیز جز ذات باری تعالی نیست که آن اقسام ندارد. چه، اگر
~~این معنی تصور کرده باشد، او را این انکار و تردد و تحیر بادید نیاید.
# دیگر: در آن شک نیست که اگر کسی نیت کند که چیزی به کسی دهد و بعد از آن
~~پشیمان شود، و بعد از آن قصد کند که بدهد و باز پشیمان شود؛ و همچنین بکرات نیت
~~میکند و قصد آن میکند که بدهد و ندهد، و عاقبة الامر نیت کند و بدهد و بعد دادن
~~دیگرباره پشیمان شود و اندیشد که یا لیت6 که نداده بودمی؛ آن چنان دادن آن است که
~~صدق با آن نباشد7، و آن را قبولی زیاده8 نبود.
# مثلا ms772 چنانچه اگر کسی اندیشه کند که چیزی به کسی دهد و به موجب مذکور پشیمان
~~شود و متردد میگردد؛ و آن شخص که میستاند پشیمانی و تردد او بداند؛ با وجود آن که
~~آن چیز بدو رسد، منت دار نگردد و گوید من از او بستدم و از او بیرون کشیدم؛ و یحتمل
~~که او را به بخل منسوب گرداند و بسیار عیب دیگر بکند.

PageV02P309

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0310.png)

# و چون حق تعالی واقف اسرار است و نیت هرکس میداند، فرموده است که1 «و لکن
~~ینظر الی قلوبکم و نیاتکم».
# وجه دوم آن که به موجبی که تقریر رفت نیت مؤمن نشاید الا خیر. چه، اگر غیر خیر
~~باشد، حقیقت صفت مؤمنی و کمال مفقود گردد. و چون مقرر شد که نیت مؤمن مؤدی
~~باشد به عمل خیر، اگر مؤمن نیت خیر کند و در عمل نیارد، وفا به عهد و سخن خود
~~نکرده باشد؛ و آن نه صفت مؤمنان کامل بود. و بدین تقریر نیت مؤمنان کامل بیعمل
~~متصور نباشد، مگر وقتی که به سبب عذری واضح بر آن قادر نبوده باشد و بدان سبب
~~مهمل ماند و در آن صورت معذور تواند2 بود.
# و از فحوای الفاظ این حدیث و تقریر این مقدمات لازم میآید که نیت خیر مؤمن
~~بی عمل نیز خیر باشد، به موجبی که تقریر رفت.
# و اعمال بینیت معین، چنان که مصطلح شارع است، بسیار واقع شود؛ فکیف در آن
~~صورت که شیطان راهزنی کند. [619] چه، شیطان را به راهزنی در عمل «که بینیت
~~باشد مدخل و تصرف و شروع بیشتر تواند بود. و معهذا عمل مؤمن»3 که بینیت
~~باشد، امری بود به نسبت با عمل مع النیة عظیم مختصر؛ و عمل با نیت عملی بود از
~~سر امل3 فسیح، و در آن بقائی و ثباتی متصور باشد. پس خیرات جاریه بلاکلام از این
~~قسم بود.
~~و به موجبی که تقریر رفت، چون عقلا در آن ms773 تأمل نمایند و با الفاظ این حدیث مقابله
~~و موازنه کنند، نزد ایشان محقق گردد که مجموع این معانی که تقریر رفت در ضمن آن
~~مندرج است؛ و از ترکیب این الفاظ به طریق خیر الکلام ما قل و دل لازم میآید و بر
~~مقتضی «أوتیت جوامع الکلم» معجزات نبوی به ظهور می بیوندد. چه، چنین معانی دقیقی

PageV02P310

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0311.png)

~~بسیار در الفاظ اندک درج فرموده؛ و اکثر مردم از آن غافل میمانند. و به موجبی که تقریر
~~رفت اگر کسی با سر رشتهآ آن افتد و آن را تقریر کند، بزرگان فی الحال بدانند که غرض از
~~آن سخن این معانی بوده و این تقریر مطابق لفظ.
# پس به حکم معنی این حدیث، چنان که تقریر کرده شد، نشاید1 که کسی [که] نیت
~~خیر کند آن را باطل گرداند.
# و چون بر این وجه جواب آن جماعت دادم ساکت گشتند و حق تعالی این ضعیف را2
~~توفیق داد تا هم بر آن اندیشه مصر گشته بدان کار مشغول شدم. و بعد از آن سالهای
~~بسیار تجربه کردم و مشاهده رفت که آن جماعت [که] آن سخن میگفتند و از آن کار خیر
~~رجوع کرده3 وقفهای خویش را باطل گردانیدند، به اندک زمانی املاک بسیار و اموال
~~وافر که ایشان را بود به کمتر سببی جمله بر باد فنا رفت و نام و نشان «آن»4 به ایشان و
~~فرزندان ایشان نماند. و این تقریر جهت انتباه بسیاری مردم مفید تواند بود، و امانت
~~اقتضای آن کرد که چون معلوم شده بود و مجرب گشته از مؤمنان و مسلمانان پنهان
~~ندارد. بدان سبب مشروح در قلم آورد.
# و جماعتی دیگر از آنان که بر وقف کردن منکر بودند و مدعی ایشان آن بود که به
~~طریق موهوم با خود تصور کرده بودند «که آن معنی زیادت اعتباری ندارد و در آن باب
~~تحیری و ترددی داشتند، و تقریر کردند »5 که ms774 چندان که تفحص میرود مردمی که وقف
~~می کنند و بقاع خیر می سازند، اکثر آن به سبب محبت جاه دنیا میباشد و به توهم آن که
~~نام نیک ایشان بماند آن کار میکنند، و از آن غافلاند که عاقبة الامر بعد از چند سال نه نام
~~و نه نشان و نه عمارات و نه اوقاف ایشان میماند، و تا دنیا است بکرات و مرات وقف با

PageV02P311

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0312.png)

~~ملک دیوانی بوده و ملک وقف دیوانی گشته و دیوانی وقف و ملک شده [و] به حکم
~~آیت (إن یؤما عند ربک کألف سنة مما تعدون)1 آن مقدار زمان که بقای اوقاف و نام و
~~نشان ایشان باشد کلمح البصر2 تواند بود. و چون عاقلان بنیاد کار بر وقف کردن و ماندن
~~نام نیک در دنیا نهند هم از دنیادوستی و کوتاه نظری و قصور علم و عقل باشد. و عاقلان
~~باید که نظر کنند در تربتها و ابوابالبر پادشاهان قدیم که اکثر آن خود کس نداند که
~~کجاست، بلکه اطلال3 و رسوم شهرها نیز که آن تربتها و بقعههای خیر در آن بوده
~~مندرس و منطمس4 گشته و آنچه بعد از ایشان بوده از آن خلفا و سلاطین بعضی بکلی
~~خراب و بایر شده و بعضی که مانده نه وقف آن پیدا است و نه نگهبان آن؛ بعضی به
~~منزلت مزابل5 شده. چیزی که بر این وجه باشد عاقل چگونه شاید که بنیاد بر آن نهد؟ و
~~نیز ممکن است که به واسطهآ آن وقف کردن کبری و نخوتی در سر گیرد و پندارد کاری
~~کرده است، و به اعتماد و استظهار آن هزار کار ناشایسته بکند.
# و عیبی دیگر معظم6 آن که مجرب است که املاک که وقف میکنند به اندک زمانی
~~خراب می شود؛ چه، آن را غمخواری چنانچه میباید نمیباشد. و نیز از کاری کردن که
~~در ضمن آن خرابی بود چه تواند بود؟
# و بهترین تصرفی ms775 در مال دنیا آن باشد که احتکار و احتباس7 نکنند، و روزی چند که
~~در دنیا باشند آنچه حاصل شود به دست خود بدهند و دل مردم به دست آرند، و چنان
~~دانند که ارزاق خلق مقسوم است و منافع دنیوی جهت عموم8 خلایق آفریده؛ اگر چند
~~کس معدود برگیرند و احتباس کنند خلاف آفرینش باشد.
# و دلیل بر این معنی آن که انبیا علیهم السلام به جمع مال التفات ننمودهاند، و هر چه
~~ایشان را حاصل شده بر مردم بخش کرده تا حدی که جایز نبوده که از ایشان چیزی به

PageV02P312

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0313.png)

~~میراث گیرند؛ چنان که رسول علیه الصلوة والسلام فرموده که «نحن معاشر الآنبیاء لانرث و
~~لانورث»؛ و اگر چیزی مانده در حکم صدقه بوده چنان که فرموده است که «و ماترکناه
~~صدقة». و پادشاهان عادل عاقل را نیز نام بدان عالی شده که اموال را براستی بر عموم
~~مردم بخش کردهاند و دلها به دست آورده.
# و چون آن جماعت که این تقریر میکردند از جملهآ پیشوایان و استادان علوم و مردم
~~مسن مشارالیه بودند، برفور با ایشان بحث و مناظره کردن تعذری داشت. و هر چند این
~~تقریرات نزد بعضی مردم دلپذیر بود و ایشان را معقول نماید؛ چه، اکثر آن مشاهد و
~~مجرب و معاین است و بدان واسطه یحتمل که فریفته شوند، لکن1 حق تعالی به نور
~~هدایت خود این بندهآ ضعیف را2 از قبول این تقریرات مصون و محروس داشت، و این
~~معنی او را معقول و دل پذیر نیامد، و بر مقتضی آیت (یهدی الله لنوره من یشاء)3 قوت
~~اطلاع بر اسرار حقایق و دقایق احوال و معانی آن و تمییز صلاح و فساد آن دو امرو
~~موازنهآ فواید و عواید آن با4 یکدیگر و ترجیح آن بر همدیگر ارزانی داشت5 و از فیض
~~فضل خویش نوری به دل و درون این ضعیف روانه گردانید تا برفور بیندیشد؛ و نزد او ms776
~~محقق گشت که وقف کردن اگر دست دهد بهتر از ناکردن است6، بلکه در آن چندان
~~فواید است که چون تأمل کنند بدانند که7 زیادت از آن باشد که در فهم هر کس گنجد. و
~~بدان سبب در آن باب سعی بیش تر کرد، و عمارت چند موضع جهت و قف آغازنهاد و به
~~ساختن آن مشغول شد؛ و از آن جمله یکی ربع رشیدی است که این فصل دیباچهآ وقفیهآ
~~آن است که آن وقفیه بر ولاء8 این دیباچه مشروح و مفصل نوشته میآید و شروط آن
~~معین و مبین در قلم می آرد.

PageV02P313

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0314.png)

# و چون1 این دیباچه سبب فوایدی چند که در آن مدرج است2 مطول گشت،
~~مناسب ندید3 اضافه وقفیه کردن، و ضرورت4 چنان نمود که بر بالای این وقفیه
~~نهاده5 با همدیگر جلد کنند6 تا با همدیگر مطالعه توان کردن.
# و در این حالت که حق تعالی توفیق رفیق گردانید تا اکثر اعمال آن عمارات از قوت به
~~فعل آمد، سر به سجده شکر نهاده میگوید (الحمد لله الذی هدانا لهذا وما کنا لنفتدی لولا
~~أن هدانا الله )7
# و شکرانهآ آن موهبت و کرامت را بر خود واجب دید که سعی نماید و نوعی سازد که
~~این نصیحت نامحمود که این ضعیف را میکردند8، و حق تعالی توفیق رفیق گردانید و
~~هدایت بخشید تا بدان التفات ناکرده مسموع نداشت تا نتیجهآ آن این سعادت و توفیق بود
~~که او را دست داد، دیگران را نیز معلوم شود که آن را مسموع نباید داشتن. و هر چند اکثر
~~عقلا خود مسموع ندارند؛ لیکن یحتمل که بسیاری مردم بدان سبب در عمل خیر متردد
~~گردند به موجبی که در سابق تقریر رفت، و آن تردد و فترت در کار خیر هم آن ناصح را و
~~هم آن نصیحت شنونده را که بحقیقت هم مضل و هم ضالاند، مضرو وبال9 و نکال10 بود
~~و هم عموم ms777 درویشان و مستحقان هر عهدی [را] که ممکن باشد که از آن فایدهای به
~~ایشان رسد. و کدام وبال بدتر11 از آن تواند بود که مضرت آن عام بود؟ و کسی را که بر
~~احوال واقف شده باشد، اگر تنبیه مؤمنان نکند تا به مانند آن سخنان فریفته نشوند و

PageV02P314

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0315.png)

~~سعی نمایند تا خیراتی که ایشان را میسر گردد به جای آرند و در آن تردد نورزند، چگونه
~~روا باشد؟ و خصوصا چون1 [620]) رسول2 علیه الصلوة والسلام فرموده که «الدال علی
~~الخیر کفاعله1.
# لاجرم بر خود واجب دانستم که جواب آن سخنان به وجهی که این ضعیف را معلوم
~~شده بود و دست داده بگوید تا باشد که آن تردد که3 چنان ناصحان را در آن باب بادید
~~آمده، چون این معانی را مطالعه کنند، از خواطر ایشان مرتفع گردد و خویشتن از ظلمت
~~حیرت و تردد بیرون آیند و دیگران را متردد نگردانند. و اگر در ایشان اثر نکند و نصیحت
~~ناپسندیده کنند، باری عاقلان قبول نکنند؛ خاصه چون این تقریرات را بر محک عقل خود
~~زدهباشند. و غالب ظن آن است که فایدهآ این جواب که در ضمن این و قفنامه آن مترددان
~~و متحیران [را] میدهد، عامتر و غالبتر از این وقف که کرده است4 و وقفیه آن که5
~~مینویسد تواند بود؛ چه، فواید این معنی در تمامت بلاد و اعصار6 و تمامت ادوار و اطوار
~~متصور است. خصوصا چون جماعتی که مانند آن نصایح [و] تقریرات کنند، مشارالیه و
~~صاحب قول و قبول باشند، لاشک مردم بسیار بدان فریفته شوند و تردد ایشان دلپذیر
~~آید. چون جماعتی که وقف کنند اکثر چنان اتفاق افتد که مردم متمول باشند؛ و متمولان
~~اکثر آن باشند که به تحصیل علوم و معرفت حقایق اشیا مشغول نگشته باشند، و7 مانند
~~آن سخنان از چنان مردم مشارالیه زود قبول کنند؛ و به موجبی که تقریر رفت تدارک8 آن
~~فایدهای ms778 عام و خیری تمام تواند بود. بدان سبب در جواب آن تأملی تمام نمود.
# و چون به یمن توفیق ربانی این بندهآ ضعیف را دست داد تا در بیان کیفیت احوال معاد
~~و تقسیم مراتب اصحاب استحقاق ثواب و عقاب مناسب نقل و عقل، بر وجهی غریب که

PageV02P315

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0316.png)

~~نفع آن عام باشد، به موجبی که مشروح خواهد آمد، چند کلمهای تقریر کرد، نام این
~~رسالات را خیرات جاریه نهاد؛ به دو سبب:
# یکی آن که گفته شد که چون معانی1 غریب است و فواید آن عام، امید دارد که
~~این رساله در اعداد علم منتفع تر آید2 و بدان واسطه من بعد این ضعیف را به ذکر خیر
~~یاد کنند.
# سبب دوم آن که احوال و اقسام خیرات جاریه عموما و احوال فواید وقف کردن
~~خصوصا در آن مبین گشته و موجب تحریض خلایق بر خیرات جاریهآ وقف کردن شده تا
~~در آن باب سعی نمایند.
# فواید آن عموم مؤمنان و مسلمانان را کرامت باد؛ بحق الحق و قوته.
# اکنون به توفیق ایزدی شروع کرده، پیش تر چند مقدمه که بدان احتیاج است میگوید؛
~~و بعد از آن به ادله و براهین عقلی و نقلی واضح و روشن گرداند؛ ان شاء الله العزیز.
~~مقدمهآ اول: میگوید نزد3 عموم مردم اتفاق است که نیکویی کردن بهتر از بدی کردن،
~~و این معنی ضروری و مالا کلام است. و همچنین همه متفقاند که سرانجام نیکوان نیکو
~~بود و از آن بدان بد، خواه در دنیا و خواه در عقبی. و آنان نیز [که] به حشر اجساد قایل
~~نیستند، در آنچه نفس خیر و کامل را بعد از مفارقت بدن بقائی خواهد بود ترددی ندارند.
# دیگر آن که خیراتی که شخص در حیات خویش جاری میسازد4 بعد از او نیز جاری
~~باشد و مدتها بماند، کم تر از آن نبود که در حیات احیانا یا دایما جاری دارد؛ فکیف
~~چون مجرب ms779 است که به اندکمایه به مرور ایام، خواه به معامله و خواه به زراعت و
~~عمارت، عظیم بسیار شود؛ خصوصا املاکی که آن را وقف کرده باشند5 غالبا آن بود که
~~سالهای بسیار بماند و منال6 آن حاصل گردد و به محتاجان و درویشان رسد. و از این

PageV02P316

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0317.png)

~~جهت آن را خیرات جاریه خوانند. و آنچه رسول علیه الصلوة1 والسلام فرموده که وإذا
~~مات ابن آدم انقطع عمله الا عن ثلاث: صدقة جاریة و علم ینتفع به و ولد صالح یدعو له»
~~اشارت به این معنی است.
# دیگر آن که اسلامیان و اهل کتاب که2 به حشر اجساد قایلاند و معتقد آن که نیکوکاران
~~و کاملان در بهشت مخلد باشند، و جماعتی نیز که به حشر اجساد قایل نیستند، میگویند
~~که نفوس نیکوکاران را و کاملان را بقا و دوام ابدی هست و3 جمله متفقاند، و آن که
~~جهت گذشتگان طعام به درویشان دهند و صدقات به مستحقان رسانند و نفوس ایشان را
~~از آن فایده باشد؛ تا4 حدی که کفار مشرک و غیر5 مشرک این معنی معتبر مینهند6، و
~~مغولان نیز که ایشان هیچ ملت و مذهب ندارند این طریقه را رعایت میکنند. و قاعدهای
~~که نزد هموم عالمیان متفق علیه باشد، برهانی قاطع تواند بود بی منازع؛ چه، با اتفاق17
~~عموم منازعت محال بود.
# چون بدین تقریر مقرر شد که نفس را با بدن یا بیبدن به واسطهآ صدقه که بعد از
~~وفات او جهت او دهند فایده میباشد، اگر آن صدقه همواره دهند لاشک اثر آن زیاده8
~~باشد. و چون هر کس را قدرت دادن نمیباشد9، چند روزی به هر ماه و سال به قدر
~~استطاعت دهند؛ و بعضی با وجود قدرت و استطاعت ندهند الا چند روزی بعد از وفات
~~شخص. و آن نه از آن است که فایده و اثر آن نمیباشد، بل از آن است که چون این
~~شخص به رحمت حق ms780 پیوندد چند روزی عزیزان او را دل با او میباشد و فیمابعد به
~~حکم آنچه گفتهاند؛

PageV02P317

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0318.png)

# او را فراموش میکنند1 و مال به خود دوستتر می دارند که بدان متوفی، و دریغ
~~میدارند جهت او چیزی به خیرات صرف کردن و به صدقه دادن.
# و بسیار مشاهده رفته که گنبد و مقبرهای که شخص جهت خود سازد، فرزندان او آن
~~را مهمل گذارند و مال بازماندهآ او بدان صرف نکنند2 و احیانا که یکی3 را تمام کنند هم در
~~آن نزدیکی وفات او کنند؛ و الا چون چندگاه در آن اهمال نمایند، اندیشهآ آن فاتر2 گردد و
~~از آن پشیمان شوند و ناتمام بماند. و بسیار فرزندان ناخلف را مشاهده رفته که بقاع خیر
~~که پدران ایشان بنیاد نهاده خراب میکنند و آلات آن میفروشند، خصوصا که ناتمام
~~باشد. و از آن جهت عقلا هم در حیات خویش مقابر خود5 بسازند و اوقاف و خیرات
~~معین گردانند.
# دیگر آن که هر چند حق تعالی آدمی را6 به خلعت (ولقد کرمنا بنی آدم)7 ممتاز و
~~مکرم گردانید، لکن هم در حق او فرموده که (وما أوتیتم من العلم إلا قلیلا)8. و همچنین
~~از شبه9 صفات خود از آنچه به آدمی ارزانی داشته عظیم اندک تواند بود؛ و آن به مثابت
~~قطره باشد با دریا، بلکه کم تر؛ چه، این متناهی و آن نامتناهی بود.
~~و بدین تقریر چون خیر رسانندهآ 10 مطلق او ست تعالی و تقدس این مقدار از خیرات که
~~به دست آدمی برآید به نسبت با آن چه وزن داشته باشد؟ و آن قدر خیر رسانیدن که لایق

PageV02P318

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0319.png)

~~حد مرتبهآ انسان باشد به انسان1 کرامت فرموده باشد؛ و آن را دو حد بود: یکی طرف
~~افراط و دیگری طرف تفریط. اما تفریط آن که چون از آن درگذرد خیر نبود؛ اما افراط آن
~~که چون از آن درگذرد آن بالاتر از حد و مرتبهآ ms781 انسان بود2. پس، خیر رسانیدن انسان
~~منحصر بود در آن دو حد مذکور.
# چون چنین باشد، لاشک از عموم انسان کسانی که مؤید باشند بدان خیرات هر یک
~~را به قدر استعداد حظی و نصیبی در همه اوقات و ازمان و عهود و ادوار متصور بود. پس
~~اگر خیرات جاریه و غیرجاریه چند کس معدود نکردندی2 و [همه /اکثر؟] قادر شدندی
~~بر آن، پس فرق میان قدرت باری تعالی و قدرت ایشان زیادت4 تفاوتی متصور نشدی. و
~~نیز چون همه خیرات ایشان5 کرده بودندی و آن خیرات ثابت و دایم باقی مانده، در دنیا
~~هیچ چیز نماندی که دیگران که پس از ایشان در وجود آیند کنند؛ و این معنی از حکمت و
~~معدلت ایزدی نسزد. و حکمت باری تعالی عز و علا در آن که خیرات جاریه که آن
~~چیزی عظیم است به هر مدتی و دوری منقطع گردد تا دیگران نیز آن خیرات بکنند و
~~فایده بدیشان رسد و ایشان نیز از فضل و کرم و رحمت بی بهره نمانده باشند. و معهذا
~~اصحاب6 خیرات جاریه که پس از ایشان بعد مدتی خیرات جاریه ایشان منقطع شده
~~باشد، [621] چندان فایده و تدرج در کمال از آن حاصل کرده باشند7 که اگر کسی را هزار
~~سال عمر باشد8 در آن طول عمر در دنیا آن مقدار حاصل نتواند کرد؛ چه، در دنیا اعمال
~~صالحه به حکم آیت (خلطوا عملا صالحا وآخر سیئا) با10 اعمال سیئه آمیخته باشد، و
~~بعد از مفارقت بدن سیئه متصور نیست، و تدرج در کمال متصور؛ به موجبی که من بعد
~~خواهیم گفتن.
# و هر چند از این تقریر چنان مینماید که حق تعالی فایدهآ آن دیگری11 منقطع میکندو

PageV02P319

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0320.png)

~~به دیگری میدهد، لیکن نه چنان است. چه، آن کس را که از خیرات جاریه فایده یافته
~~باشد، حق تعالی تدرج در کمال عقبی جهت آن کرامت فرموده تا این معنی صورت
~~نبندد. و1 ms782 اگر خیری از ایشان تصور کنند که با کم آمده باشد، یعنی خیرات جاریه
~~ایشان که چون منقطع شود فایده آن نیز منقطع شده باشد، چندان فایده از آن حاصل
~~شده باشد که چون همواره در آن تدرج کنند به اضعاف اضعاف آن باشد که آنچه از
~~ایشان فوت شده باشد.
# و مثال آن چنان باشد که پادشاهی اسبی نیکو به مبارزی دهد تا روز جنگ بر پشت آن
~~جنگ کند و مملکتی بگیرد، چون مملکت گرفته باشد آن ملک2 را بدو حواله کند تا
~~حاکم آن باشد؛ و بعد از آن آن3 اسب که او بر پشت آن جنگ کرده باشد و به واسطه آن
~~اسب و دیگر استعدادات آن ملک گرفته و اسب4 سقط شود؛ چون او مملکتی یافته
~~باشد، هر چند داند که به واسطه آن اسب حو آن انعام ملک بدو رسیده و5 همواره شاکر
~~باشد، لیکن به واسطه سقط شدن آن اسب »6 زیادت خللی بدو عاید نتواند گشتن. چه،
~~او را صد هزاران گله و رمه و مال و ملک بادید آمده باشد. و آنچه حق تعالی فرموده
~~(وإذا رأیت ثم رأیت نعیما وملکا کبیرا)اشارت بدین معنی است که تقریر رفت. و
~~احوال و شرح این معنی چنان که روشن تر بود منبعد خواهیم گفتن؛ حالیا در این مقدمه
~~این قدر گفته شد.
~~دیگر مقرر و معین و مشاهد و محسوس است که آدمی چون در وجود میآید چیزی
~~نمیداند، و حق تعالی در این معنی فرموده که (والله أخرجکم من بطون أمها تکم لاتغلمون

PageV02P320

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0321.png)

~~شییا»1 و بعد از آن به واسط بدن روز به روز چیزی می آموزند و هر یک از ایشان به
~~حسب تفاوت امزجه و تقدیرات کم و بیش عمری یابند2 و همچنین هر یک را از ایشان که
~~حق تعالی توفیقی [کرامت] کرده باشد به قدر استعداد در اعمال صالحه کوشش نمایند و
~~کمالی حاصل کنند.
# و ms783 این معانی چون محسوس و مشاهد است هیچ طایفه را از طوایف اهل عالم بر آن
~~اعتراضی و در آن ترددی نتواند بود، و در آن معانی3 همه متفقاند. و همچنین همه متفق
~~که نیکویی کردن نیکو بود و مجازات و مکافات آن نیکویی4، و بدی کردن بد5 و مجازات
~~و مکافات آن بدی باشد. و هر که کمالات را مستعدتر باشد و او را توفیق رفیق گردد تا
~~اعمال صالحه زیادت کند، او کامل تر بود از غیری که خلاف آن بود. [و] اقسام و مراتب
~~آن عظیم بسیار است، این جایگاه در آن باب اطناب نمی نماییم. و نادر کسی باشد که او
~~همه اعمال صالحه کند و از او سیئات در وجود نیاید؛ و آن نیز پیش کسی باشد که به
~~مذهب او شخصی معصوم تواند بود.
# و اعمال و افعال مردم از سه قسم خالی نبود: یا آن باشد که همه اعمال صالحه کند [یا
~~اعمال سیئه] یا آن که هم6 اعمال صالحه کند وهم اعمال سیئه؛ چنان که فرموده (خلطوا
~~عملا صالحا وآخر سییا).
# اما آنچه کسی باشد که همه اعمال صالحه کند یا اعمال سیئه، در بعضی8 مذاهب آن
~~است که نباشد؛ و در بعضی آن که باشد و لیکن بنادر. آنان که گفتهاند که نباشد استدلال
~~بدان کردهاند که آدمی را قوای9 عقلی و شهوتی و غضبی بالضروره باشد، و آنها مبادی
~~خیر و شرند؛ پس در مبدأ شر باشد. و چون غفلت بر آدمیان غالب است و در بعضی
~~اوقات قوای عقلی [که] مانع شراند مغلوب میشوند، بضرورت شر صادر میگردد؛ و
~~این معنی به حسب قوت و لاقوت هر شخص متفاوت میگردد.

PageV02P321

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0322.png)

# پس، از آدمی مطلقا به کم و بیش شری صادر شود. پس، در او شر باشد و خیر محض
~~نبوده باشد.
# و همچنان به همان طریق در او خیر باشد [و] شر محض نبوده1 باشد. و نیز ms784 مثلی
~~مشهور است که بی عیب و بینقصان حق تعالی است و بس.
# و آنچه حکما گفتهاند که آبی الکمال آن لایقال فیه الا2 اشارت بدین معنی است که هیچ
~~کاملی از آدمیان بینقصانی نتواند بود. و آنان که گفتهاند که باشد، استدلال کردهاند به
~~دلایلی که در عصمت انبیا و بعضی از امامان میگویند، و آن را مذهب خود ساخته و در
~~آن مبالغتی کرده؛ و لیکن3 دلیل حقیقت مذهب اولین آن است که نبی علیه الصلوة
~~والسلام4 فرموده که «و انه لیغان علی قلبی و انی لاستغفر الله فیکل یوم سبعین [مرة]» و دیگر
~~آن که حق تعالی در قرآن مجید فرمود که (وإن منکم إلا واردها کان علی ربک حثما
~~مقضیا)5. اگر گناهی کبیره یا صغیره از عموم صادر نمیشدی این خطاب به
~~عموم نفرمودی.
# و از این تقریر و مقدمات چند قضیه معلوم شد:
~~یکی آن که آدمی در دنیا مالاکلام اعمال صالحه به واسطه بدن میکند.
# دیگر آن که او را کمال بدان حاصل می شود.
# دیگر آن که همه آن نباشد که اعمال صالحه کنند فحسب، یا همه اعمال سیئه کنند
~~فحسب؛ بلکه بعضی از اوقات اعمال صالحه و بعضی [اوقات] اعمال سیئه کنند، و اعمال
~~ایشان از هر دو مختلط باشد. و حق تعالی در این باب فرموده (خلطوا عملا صالحا وآخر
~~سییا)6 و همچنین فرموده که7:
~~و چون بدین وجه مقرر شد، آن اعمال از سه قسم خالی نبود:

PageV02P322

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0323.png)

# یا آن باشد که «اعمال صالحه او زیادت باشد از اعمال سیئه او؛ یا آن که اعمال سینه
~~او زیادت باشد >1 از اعمال صالحه او، یا آن که هر دو برابر باشد. و چون دو شخص را
~~من کل الوجوه مراتب به همدیگر ماننده بود، پس تفاوت و اختلاف مراتب2 در هر قسمتی
~~از آن عظیم بسیار نبود. و یحتمل که بعضی مردم چنان تصور کنند که در آن قسم ms785 که هر دو
~~مساوی باشند او را اجری نبود؛ و نه چنان است. به حکم آیت (من جاء بالحسنة فله عثر
~~أمثالها ومن جاء بالسیتة فلا یجزی إلا مثلها وهم لا یظلمون) و آیت (متل الذین ینفقون
~~أموالهم فی سبیل الله کمتل حبة أنبتث سبع سنابل فی کل سنبلة مائة حبة والله یضاعف لمن
~~یشاء)4 و آیت (إنما یوفی الصابرون أجرهم بغیر حساب)5 معلوم می شود که در این
~~صورت اجر6 اعمال صالحه او زیاده7 باشد از جزاء8 اعمال سیئه او، و هرچند که در اصل
~~اعمال سیئه او مساوی اعمال صالحه او بوده باشد. و آیت (ورحمتی وسعت کل
~~شیء».10 و آنچه نبی علیه الصلوة والسلام11 فرموده که [622] «سبقت رحمتی غضبی،
~~اشارت است بدین معنی. و نیز از آنچه فرموده که «آتبع السیئة الحسنة تمحها»، و نفرموده
~~که سیئه حسنه را محو کند، معلوم می شود که آن اشارت است به بطون تفسیر آیات
~~مذکور. ومصدق این تقریر آیت (إن الحسنات یذهبن السیئات) است.
~~اما آن که اعمال صالحهآ او زیادت باشد از اعمال سیئهآ او، مالاکلام او را مراتب عظیم و
~~درجات عالی باشد؛ چه، آن به دو وجه زاید است نه به یک وجه. وجه اول آن که
~~فی نفس الامر زاید باشد.

PageV02P323

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0324.png)

# ثانیا آن که گفتیم که به حکم آیات مذکور اعمال حسنه را به اضعاف اضعاف اجر
~~میدهد و اعمال سیئه را به مثل؛ و چون چنین باشد، تفاوت در او واقع و مراتب آن
~~به حسب قوت ولاقوت عظیم بسیار بود، و هر قسمی از آن میشاید که اشد و اضعف
~~باشد و هر یک از آن تفاوت عظیم بسیار داشته باشد، چنان که از مرتبه و1 کمال نبیی تا
~~عامی ای خیر.
# اما آن که اعمال سیئه او زیادت باشد از اعمال حسنه او؛ و آن بر دو قسم بود.
# اول آن که چون هر عملی حسنه را به اضعاف اضعاف، ms786 چنانچه حق تعالی فرموده،
~~بعضی را اجر ده چندان و بعضی را هفتصد چندان و بعضی را به غیر حساب کنند، اگر
~~بدان واسطه زیاده3 آید از سیئهآ او که به مثل فرموده4، لاشک جزای اعمال حسنه او
~~زیادت آید حاز اعمال سیئهآ او. و حکمت باری تعالی در تفاوت جزای5 اعمال حسنات و
~~اسباب -6 و احوال آن هر یک و فضل و کرم و رحمت که واسطهآ هر یک شده و مجازات
~~سیئه که به مثل فرموده در آن باب به قدر فهم خود در7 رسالهای که در کتاب مفتاح التفاسیر
~~است از تصنیفات این ضعیف درج کرده، و در رساله فتوحات که8 در کتاب لطایف هم از
~~تصنیف این ضعیف مدرج گشته؛ اگر خواهند که بعضی از آن بتفصیل معلوم شود از آنجا
~~مطالعه باید کرد.
# قسم دوم آن که چون آن9 موازنه کنند، اعمال سیئه او چنان باشد که چون حساب کنند
~~زاید آید بر آنچه ذکر رفت. چنان کسان را استحقاق عقاب باشد؛ و شاید که حق تعالی به
~~فضل و رحمت خود به موجبی که آیات بینات بدان ناطق است عفو فرماید، و شاید که
~~عذاب کند به مقتضای معدلت. اما آخرالامر اگر مسلمان باشد از دوزخ خلاص یابد، به
~~موجبی که نبی10 علیه الصلوة والسلام فرموده که «من قال لا إلة إل الله دخل عصنی و من
~~دخل حصنی امن عذابی».

PageV02P324

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0325.png)

# و هر چند این معنی پیش بعضی منکران نامعقول نماید، این ضعیف آن را به طریق
~~معقول و منقول در رسالهای که در کتاب لطایف که از تصنیفات این ضعیف مدرج است
~~بیان کرده و ثابت گردانیده؛ از آنجا مطالعه کنند.
# و در این1 جایگاه کلمهای دو - سه بگوید تا [از فایده]2 خالی نماند. آنچه مقید فرمود
~~به «حصن» آن است که همان قدر که بدان واسطه داخل حصن شود. و مراتب اهل بهشت
~~را ابتدائی هست و انتها ندارد، ms787 به سبب آن که درجات و کمالات آن نامتناهی است، و
~~ابتدای آن آن است که فرموده ( دخل حصنی}. و به موجبی که ذکر رفت اصحاب مراتب
~~کمالات خصوصا در اسلام عظیم بسیار تواند بود، و هر که اعمال حسنه در دنیا زیاده3
~~کرده باشد مرتبه و درجه او اعظم و اعلی تواند بود از دیگری که کم تر از آن کرده.
# و چون بدین تقریر و مقدمات این معانی که4 ذکر رفت مقرر شد، در آن هیچ شک
~~نیست که این همه مراتب و احوال که یاد کرده آمده در دنیا هر یک را از ایشان به قدر
~~استعداد و فطرت اولی و آنچه به واسطهآ بدن زیاده5 میگردد به مقدار زمانی مختصر که
~~عمر هر یک است ظاهر میشود، و همه اعمال حسنات ایشان خواه اندک و خواه بسیار
~~همه مختلط باشد به اعمال سیئه.
# و چون شخص وفات یافت و لایق بهشت باشد به مذهب اسلامیان و اهل کتاب با
~~بدن به هم به بهشت رود و آنجا تدرج کند. و6 حکما و دیگر اقوام این معنی مقرر
~~میدارند، لکن نفس مجرد را، چنان که در قواعد حکمت بیان کردهاند.
# و روشن ترین دلیلی بر آنچه بعد از مفارقت بدن ترقی و تدرج میباشد، آن است که
~~حق تعالی فرموده که (وإن منکم إلا واردها کان علی ربک حثما مفضیا). چون همه را

PageV02P325

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0326.png)

~~گذر بر دوزخ است و بعد از آن از دوزخ خلاص یافته به بهشت میرسند، کدام ترقی و
~~تدرج و کمال باشد بهتر از آن که از دوزخ به بهشت رسند؟ و در آن شک نیست که
~~دوزخیان را مراتب درکات1 عظیم بسیار و مختلف باشد، چنان که از یک در که تا صد و
~~هزار و هزاران هزار. و مصدق این معانی حدیث حضرت مقدس2 نبوی است
~~«علیه الصلوة والسلام »3 که فرموده و از ابن عباس رضی الله عنها روایت ms788 است که4 «ان آبا
~~طالب لفی ضحضاح من النار و لو لم تکن شفاعتی لکان فی نار جهنم»5.
# حوآیت (إن المنافقین فی الدزک الأسفل من النار) 6. لاشک هر چه را اسفل بود، اعلی
~~و وسط متصور بود، به حکم حدیث حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم «من قال لا
~~اله الا الله دخل حصنی»، چندان که گناه بسیار کرده، عاقبة الامر از آن خلاص یابد و به
~~بهشت رسد. چون با آن 7همه معصیت و نقل(؟) و بی استعدادی او را ترقی و تدرج و
~~کمال میتواند بود تا به بهشت رسد، چون از معصیت سبک بار بود و علم و اعمال
~~صالحه داشته باشد به طریق أولی بود که او را ترقی و تدرج در کمال بود. و حدیث
~~حضرت مقدس نبوی - صلواتالله و سلامه علیه - که فرموده که نحن ...8 مصدق این
~~تقریر است. و در آن شک نیست که بهشت را نیز درجات بسیار باشد، و آیت (لهم غرف
~~من فوقها غرف مبنیة9 تجری من تحتها الأنهار)10 این معنی است، و همچنین حدیث
~~حضرت مقدس نبوی صلی الله علیه وآله وسلم که فرموده که دان سألتموا الله الجنة فاسئلوه
~~الفردوس فانها سرة الجنة». چون فردوس مرتبهآ اعلی باشد، لاشک مراتب ادنی و اوسط
~~متصور بود، و به حکم حدیث نبوی که جهت بعضی احوال آدمی که بعد از مردن خبر

PageV02P326

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0327.png)

~~داده و فرموده که «اذا مات ابن آدم انقطع عمله إلا عن ثلاث: صدقة جاریة و علم ینتفع به و
~~ولد صالح یدعو له». و اکثر محدثان تفسیر صدقهآ جاریه به وقف کردهاند؛ چون درجات و
~~درکات ثواب و عقاب و تفاوت آن به اعمال صالحه و غیر صالحه است، و فرمود که عمل
~~این هر سه از مرده منقطع نمیشود. پس باید که [623] تا مادام که آثار اعمال سه گانه
~~بدان مرده رسد او را زیاده از آنچه در دنیا عمل کرده و ms789 با او بهم بوده و او را بدان واسطه
~~کمالی حاصل شده، کمالی و درجهای دیگر حاصل شود. و در کتب فقهی آمده است که
~~مرده را به اتفاق دعا و صدقه نافع باشد، و پیش بعضی آن که اگر ولدی1 جهت او روزه
~~دارد همچنان او را نافع بود. و در این حدیث حکم دعا و صدقه آمده؛ و سبب آن که
~~انتفاع دیگران به علم او از این قبیل نهاده آن است که کدام صدقه و فایده ورای افادت
~~علم باشد، و تا آن دعایی که مستفیدان به صدق دل گویند بهترین دعاها تواند بود. پس
~~بحقیقت علم منتفع به، که آن شخص [را] بعد از وفات به این سه وجه ثواب متضاعف2
~~میشود. و در آن چه شک که او را تدرجی و مرتبهای دیگر ورای مراتب و درجات اولی
~~باشد. و در باب آنچه بعد از مفارقت بدن ترقی و تدرج [و] کمال میباشد در3 رسالهآ معراج
~~و در رسالهآ فتوحات و در رسالهآ نفایس الافکار مبسوط و مبین گفته و نوشته ایم؛ اگر خواهند که
~~مفصل و مشروح بدانند از آنجا مطالعه کنند.
# و چون در مقدمه مقرر و معین شد که اعمال حسنه با وجود آن که با اعمال سیثه
~~مختلط است و مقدار زمان عمر آدمی اندک، آن سه اجر و ثواب و این سه اقسام آن به
~~موجبی که ذکر رفت میباشد؛ و بعد از مفارقت، هر یک را از کاملان به حسب مناسبت و
~~مقدار اعمال او مرتبه و کمالی باشد که بعد از آن از آن مرتبه تدرج کند و همواره لایزال در
~~آن تدرج لذات و نعیم روحانی ایشان را زیاده گردد، و تراجع در آن متصور نه؛ چه، بعد از
~~مردن عقاب متصور نیست؛ چه، به اتفاق اهل ادیان بعد از آن که شخص در بهشت رفت
~~دیگر او را بیرون نیارند و به دوزخ نبرند، و از ms790 عذاب ایمن شود. و آنچه حق تعالی در

PageV02P327

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0328.png)

~~قرآن مجید فرموده (اذخلوها بسلام آمنین) و همچنین آنچه فرموده -2 و آیت (إن
~~الذین آمنوا وعملوا الصالحات کانت لهم جنات الفزدوس نزلا خالدین فیها لا یبغون عنها
~~حولا)3 جمله مصدق4 این معنی است. و حکیم سنایی میگوید؛
# و دلیل دیگر بر آنچه در بهشت مراتب و درجات است، آن است که حق تعالی در
~~قرآن مجید میفرماید که (لهم غرف من فوقها غرف مبنیة تجری من تختها الأنهار)8، و
~~حدیث «حضرت مقدس »9 نبوی که از ابن عباس رضی الله عنه مروی است که فرموده
~~که «ان سألتموا الله الجنة فاسئلوه الفردوس فانها سرة الجنة». و چون محقق گشت که بهشت را
~~درجات است و بعد از مردن هر یک را از اصحاب اعمال صالحه در مرتبهآ خویش ترقی و
~~تدرج میباشد و تراجع ناممکن و محال، پس اگر به طریقی که مبین باشد تصور کنیم که
~~من بعد بعضی را از ایشان حسنهآ دیگر اضافه10آ اعمال صالحه گردد، لاشک مرتبهآ ایشان
~~اعلی و اعظم شود و مناسب آن در ترقی و تدرج افزوده گردد.
# و چون این مقدمه مقرر گشت، گوییم: خیرات جاریه هر شخص آن است که بعد از
~~مردن او ثواب آن اضافت معاملات صالحه او گردد. تا وقتی که آن خیرات جاریه بکلی

PageV02P328

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0329.png)

~~مندرس گردد، علی سبیل الدوام والاستمرار آن ثواب حاصل شود بی آن که به موجبی که
~~در سابق گفته شد در دنیا اعمال سیئه نیز با آن مختلط میگردد، بلکه صفحا عفوا1 ثواب
~~و خیر باشد. و آنچه حق سبحانه2 و تعالی فرموده که ( وللآخرة خیر3 لک من الأولی)
~~مصدق این تقریر و اشارت بدین معنی است.
# و آنچه حضرت5 نبی علیه الصلوة والسلام فرموده که «إذا مات ابن آدم انقطع عمله الا
~~عن ثلاث: صدقة جاریة و علم ینتفع به و ولد صالح یدعو له» هم مصدق این معنی ms791 واشارت
~~بدین معنی است. و از فحوای اسم خیرات جاریه خود این معنی مفهوم6 میشود و
~~دلالت بر این تقریر و معنی که ذکر رفت [میکند.]
# و به نزد عموم مردم، علی تباین طبقاتهم و اختلاف آرائهم، مقرر و معین است که بعد
~~از مرده چون جهت او صدقه بدهند یا دعا کنند نفس او را فایده باشد، و ادله نقلی و
~~عقلی که در این باب آمده7 گفته شد؛ لیکن این حدیث نیز که از ابن عباس رضی الله8
~~مروی است مصدق این معنی است که فرموده «ان أباطالب لفی ضحضاح من النار ولو لم
~~تکن شفاعتی لکان فی نار جهنم».
~~و چون این قاعده مقرر شد، در آن شکی نماند که هر شخصی که از خیرات جاریه،
~~که آن وقف و سبیل و انواع خیرات است که مردم بدان متنفع شوند، بسازد، بعد از مردن
~~ثواب آن اضافهآ معاملات او گردد و درجه [او] اشرف و اعلی و اعظم گرداند. و آنچه
~~حق تعالی فرموده که ( وأما ما ینفع الناس فیمکث فی الأرض)9، با وجود آن که عمر آدمی
~~در دنیا عن قریب در معرض انقطاع و زوال است، او را دراز عمرتر از دیگری میگرداند که
~~این فعل از او صادر نمیشود؛ [و] در عقبی که آنجا هلاک و انقطاع و زوال اصحاب اعمال
~~صالحه متصور نیست بالضروره چنان که فرموده که (خالدین فیها أبدا)10 باید که افعال
~~اصحاب خیرات را اثر تمام مناسب آن حال باشد.

PageV02P329

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0330.png)

# و جماعتی که ایشان خیرات جاریه کرده باشند اثر آن متفاوت باشد، هم در کم و هم
~~در کیف؛ چه، بعضی باشد که خیرات عظیم بسیار باشد، و بعضی کمتر. [و] با وجود
~~بسیاری و کمی، خیری باشد که فایدهآ آن زیادهتر1 و مفیدتر و عامتر باشد، و بعضی غیر
~~آن. لاجرم تفاوتی که در مقدار و کیفیت آن متصور است عظیم بسیار تواند بود. و علماء
~~اسلام ms792 و حکما، امور و اعمال را به اعتبار خیر و شر بر پنج قسم نهادهاند، و گفته که هر
~~امری یا خیر محض باشد یا شر محض یا مختلط از خیر و شر و خیر غالب، یا مختلط از
~~خیر [و شر] و شر غالب، و یا مختلط از خیر و شرو هردو متساوی.
# و این تقسیمی پسندیده و درست است؛ لکن از فحوای این معانی که شرح داده شد،
~~واین ضعیف را به توفیق ایزدی روی نمود، شش2 قسم دیگر اضافه3 میشود بر وجهی که
~~همه معقول و مشاهد است، لکن هر کس با سر رشتهآ آن نیفتاده و آن را موازنه نکرده تا
~~آن اقسام از آن معلوم کنند.
# و این اقسام که اضافه4 می شود مؤمنان را بشارتی و عموم را تنبیهی تمام است چنان
~~که از فحوای این مقدمات و بیان و شرح و تفصیل که نوشته شده معلوم میگردد. و آن
~~تقسیمات هر چند در ضمن این شرح و تفصیل که نوشته شده5 مندرج است، لیکن چون
~~متفرق هر یک به موضع خود نوشته شده و یحتمل که بعضی موازنهآ آن نتوانند کردن.
~~جهت تسهیل و تفهیم عموم متعاقب مرتب نوشته میآید، و همه واقع و مالا کلام6 است و
~~کرم و فضل و رحمت باری تعالی از فحوای آن تقسیمات معلوم میگردد.
# و هرکس که او را بصارتی باشد معلوم کند که آن تفضل و رحمت و کرم چه7 و چند

PageV02P330

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0331.png)

~~وجه و چگونه و مقدار آن1 [624] تا چه حد2 تواند بود، و همان مقدار زیادت توقع
~~ندارد؛ چه، هر چیزی را حق تعالی حدی و مقداری معین فرموده، و آن مقدار عظیم
~~بسیار است و هر کس که3 زیادت از آن توقع دارد عظیم بیانصاف و جاهل باشد؛2
~~(وکل شیء عنده بمقدار )5اشارت بدین معنی است.
# و هر چند حق تعالی نمودار مخلوقات به فضل و کرم و رحمت خویش اکثر ms793 برابر نظر
~~مردم نهاده چنانچه آن صاحب نظر گفته که؛
# شعر:
# هر آن نقشی که بر صحرا نهادیم
# بادیم تو زیبا بین که ما زیبا نهادیم
# و حق تعالی فرموده که (وفی أنقسکم أفلا تبصرون)6. و هر چند بعضی از آن به
~~حسب استعداد و مراتب ایشان فهم کرده و آموخته و ایشان را تجربه افتاده و مشاهد
~~ایشان گشته و در چشم ایشان موجود باشد، لکن از علم تا علم و به نظر تا نظر تفاوت
~~عظیم بسیار باشد، و هر کس آن را موازنه نتواند کردن الا کسانی که حق تعالی درون
~~ایشان به نور حکمت منور گردانیده باشد، و مصدق این معنی آیت (یؤتی الحکمة من
~~یشاء ومن یؤت الحکمة فقد أوتی خیرا کثیرا وما یذکر إلا أولوا الألباب)7.
# و با وجود علم و نظر8 آنان که مقابله و موازنه توانند9 کردن، ایشان را نتیجه و فواید
~~کلی دهد، و (نور علی نور»10 وصف الحال ایشان باشد. و آنان که موازنه ندانند11 کردن و
~~از فواید کلی آن محروم مانند و از نتیجه و فواید کلی آن فکر و ذهن ایشان محجوب مانآد،
~~(نؤمن بیغض ونکفر ببغض ) در شأن ایشان وارد باشد.

PageV02P331

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0332.png)

# و مثال آن چنان باشد که بعضی متعلمان که حروف دانند و ترکیب آن ندانند کردن؛ و
~~چون ترکیب آن بیاموزند و بر الفاظ واقف شوند، الفاظ را دیگرباره آن چنانچه به
~~همدیگر مناسب باشد ندانند ترکیب کردن، و چون آن نیز بیاموزند ترکیب عبارات
~~پسندیده و معانی خوب ترکیب و تلفیق ندانند کردن.
# مثال دیگر آن که چون خواهند که تختی مرصع بسازند ترتیب آن از جواهر متنوعه
~~حو از زر و نقره و آهن و از چوبهای متنوعه»1 این ولایت مانند چوب شمشاد و نارنج
~~و سرو و چنار و جوز و امثال آن و دیگر ولایات مانند صندل سفید و سرخ و بقم و آبنوس
~~و عاج و مرجان و ms794 صدف و امثال آن باید کردن. و چون ترتیب هر جنسی از آن به صانعی
~~دون صانعی دیگر تعلق دارد، لاشک به حکم2 «کل میسر لما خلق له» هر یک به مقدار
~~علم خود در آن رنج برد و ساخته و پرداخته کند.
# و استادی مهندس [باید] که سرکار همه باشد و آن تخت اندیشیده باشد و بر تمامت
~~آلات واقف باشد و داند که هر قطعهای از آن به جهت که و چگونه و به جهت چه
~~ساختهاند تا همه را بر هم ترکیب تواند کردن. چه، اگر آلات متفرق که هر استادی
~~ساخته، و بعضی از آن در صندوق و بعضی در طبلهها3 و بعضی در جوالها و خریطهها2
~~به وجهی که لایق هریک باشد پرداخته5 نهاده باشد؛ کسی که بر تخت واقف نباشد، و یا
~~اگر نیز واقف باشد ترکیب آن نتواند و معلوم نداشته باشد که هر یک جهت کجا و چیست
~~و ترکیب و بند و6گشای7 آن بر چه وجه باید کردن، بیرون از آنچه مفردات آن بیند [و] بر
~~کمیت و کیفیت هر یک به قدر علم و فهم خود واقف باشد، نداند8 که آن هر یک جهت
~~کجا است و چیست؟ و از تخت یا غافل باشد یا آن که ترکیب آن نداند، و از صورت تختی

PageV02P332

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0333.png)

~~و وضع و هیأت [آن] او را وقوفی و تصوری نباشد. و آن که مهندس آن تخت باشد و در
~~فکر و ضمیر او مصور گشته، تخت ناساخته و آلات آن همه داند؛ و چون صناع متفرق مر
~~یک عمل خود ساخته و پرداخته باشند، در حال که نظر بر هر یک اندازد داند که جهت
~~کجا و پیوند آن چگونه است. و چون همه را در نظر آرد بداند که آلات تخت تمام است. و
~~اگر چیزی در آن ناقص یا معیوب باشد بداند که کدام ناقص و کدام معیوب است، با
~~وجود ms795 آن که تخت [نا] ساخته و ساخته هر دو در ضمیر او روشن باشد، چون که دیگران
~~بدانند و ببینند1 و2 بر آن قادر باشد که هم شرح بدهد و هم همه را برابر ایشان هر یک به
~~جای خود ترکیب کند و بدیشان نماید، تا در حال که نظر بر آن اندازند واقف گردند که هر
~~آلتی جهت کجا بوده و همه در کار بوده؛ و در آنچه ایشان پنداشته باشند که بعضی ناقص
~~یا ناتمام یا معیوب است یا به کاری نمی آید، هر یک به جای خود است و نیکو و
~~دریایست بوده باشد. آنگاه چون ایشان را عیان شود، به حکم آیت (لیزدادوا ایمانا مع
~~إیمانهم) ایشان را ایمانی تازه و علمی نافع کرامت گشته باشد.
~~و هر چند ایشان را این معنی در حال که ببینند4 معلوم گردد و بر آن واقف و ماهر
~~شوند، خصوصا کسانی که بر مفردات آلات آن واقف بوده باشند، انصاف آن باشد که
~~گویند: الفضل للمتقدم.
# اکنون هر چند در مقدمه نمودار بعضی از آن شرح داده شده و احوال آن تقریر کرده،
~~لکن5 شمهای از آن معانی یاد کنیم تا بعضی از کیفیت آن فضل و کرم و رحمت حق تعالی
~~معلوم گردد و مثال آن نیز بگوییم؛ و بعد از آن در تقسیم آن شروع کینم؛ تا چون بر آن
~~واقف شوند، از فحوای آن بعضی از احوال مبدأ و معاد به مثال آن تخت مرصع مذکور که
~~ترکیب یافته باشد معلوم گردد و مدد روشنایی ضمایر شود6 و بدان واسطه اطمینانی

PageV02P333

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0334.png)

~~قلبی حاصل آید و بعضی از اسرار و معانی (یا أیتها النفس المطمینة ازجعی إلی ربک راضیة
~~مزضیة فادخلی فی عبادی واذخلی جنتی) به ظهور پیوندد؛ ان شاء الله تعالی.
# میگوییم چون شخص را در دنیا به واسطهآ بدن اعمال صالحه حاصل شده باشد و هم
~~در دنیا توفیق رفیق2 تا جهت عقبی ms796 خیرات جاریه مرتب کرده به موجب تقریری که در
~~مقدمه رفته، لاشک درجات او بتدریج در بهشت به اضعاف اضعاف آن شخص دیگر
~~گردد که به مرتبه در دنیا به همدیگر نزدیک بوده [و] وفات یافته باشد و به آخرت رفته.
# و دو شخص که یکی در مرتبهآ اعلی و دیگری در مرتبهآ ادنی باشد، چون هر دو در
~~مراتب خود تدرج کنند، محال باشد که مرتبهآ ماتحت [به] مافوق خود رسد مگر در یک
~~صورت. و آن صورت آن است که تقریر رفت که شخص در دنیا اعمال صالحه حاصل
~~کرده باشد و جهت عقبی خیرات جاریه معد و مرتب نگردانیده و شخص دیگر که اعمال
~~صالحه او به همان مقدار باشد که از آن آن شحص مذکور، و حق تعالی او را توفیق داده تا
~~خیرات جاریه بر دست و زبان او رفته و گذشته، و هر چند نیز به و اسطهآ دنیا کرده باشد، و
~~او را به واسطهآ آن عمل صالح ثوابی حاصل شده؛ لیکن تا فواید آن به ظهور نپیوندد
~~جزای آن بتمام بدو نرسد.
# مانند آنچه کسی زراعتی کند؛ هر چند بدان مستظهر باشد، لکن تا ندرود و روز به روز
~~از آن نخورد و نخوراند و نفروشد و در وجه معاش ننهد، فواید متنوعهآ آن به ظهور
~~نپیوسته3 باشد. نفع خیرات جاریهآ به مردم نارسیده و دعای ناکرده را اثری نباشد، مگر
~~همان اثر که مجملا در وقت [وقف] کردن آن به حکم آیت (جزاء بما کانوا یغملون)2 او
~~را اجری حاصل شده باشد.
# و فایدهآ دیگر خیرات جاریه را آن است که صاحب آن سالها[ی] بسیار بعد از وفات
~~خود حاکم مطلق باشد در آن امور، بر وجهی که هیچ یک از سلاطین و حکام هر عصری
~~به هیچ وجه تغییر حکم او نتواند کرد، و آن حاکمی او بعد از وفات بسیار بسیار زیادت و
~~قویتر از آن باشد که در ms797 ایام حیات. و آنچه اسم مرده باقی ماند همین معنی است؛ چه،

PageV02P334

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0335.png)

~~اسم نیز به زمانی اندک و بیش مرتفع شود، لکن اثر آن مخلد ماند و او را حیاتی1 باقی
~~باشد، چنان که گفتهاند؛
# کر باقی از حکیمان عمر باقی گفتهانداین ذخیره بس تو را کالباقیات الصالحات
# به موجب تقریری که رفت [و] من بعد [625] میرود2 فواید خیرات جاریه شخص
~~در عقبی، به مذهب مسلمانان و اهل کتاب، به نفس و بدن او [و] به مذهب حکما و
~~دیگران [به] نفس مجرد او مالاکلام واصل گردد، و بدان و اسطه درجات او عالیتر شود و
~~زود به مراتب درجات مافوق خود رسد؛ و از آن نیز بگذرد و به جایی رسد که میان
~~درجات ایشان هر دو نیز بعدی عظیم پدید آید تا به حدی که اگر خواهند که تصور کنند2
~~تصور آن عظیم مشکل توانند کرد.
# و اگر به سبیل امتحان سؤال کنند و گویند که دو شخص را در دنیا تا وقت وفات اعمال
~~صالحه متفاوت و متناسب باشد؛ بعد از آن در عقبی درجات ایشان از همدیگر زیادتتر
~~گردد یا نه؟ و همچنین سؤال کنند که چون در دنیا شخص را اعمال صالحه از دیگری
~~زیادت باشد تا هر دو وفات یابند، آن را که اعمال صالحه کمتر باشد از آن که او را اعمال
~~صالحه زیادت باشد تدرج تواند کردن یا نه؟ همانا حکم کنند بر آنچه نتواند بود، چه از
~~عقل و قیاس دور مینماید.
~~و کسانی که این رساله در مطالعه نیاورده باشند، و هر چند اهل علم و تحقیق باشند،
~~اگر از ایشان سؤال کنند همچنین گویند [و] با4 سر رشته این معنی نیفتند؛ لکن اگر بعد از
~~آن این تقریر و بیان که این ضعیف کرده با ایشان بگویند، در حال ایشان را معلوم شودو
~~پیش ایشان محقق گردد که درست و واقع است. و خصوصا متعاقب تقسیم آن ms798 به وجهی
~~که مناسب عقل و نقل باشد خواهیم کردن.
~~و هر چند همواره مردم آن احوال را مشاهده میکنند و این معانی را حبه زفان»د

PageV02P335

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0336.png)

~~تقریر میکنند و از قرآن و احادیث و کتب الهی میخوانند، لیکن هر کس به موجبی که
~~گفته شد موازنه نمیتوانند کرد. و آیت (وکأین من آیة فی السموات والأرض یمرون علنها
~~وهم عنها معرضون}1 اشارت است بدان کسان.
# و مانند آن احوال و معانی که تقریر رفت چنان باشد که دو طفل در یک روز در وجود
~~آمده باشند و بتدریج هنگام آن دررسد که به پای روند؛ هر چند هم سن یکدیگر بوده
~~باشند، به واسطهآ استعداد وفطرت اولی و قوت و لاقوت پدر و مادر و پروردن ایشان به
~~شیر و غذا و انواع و اسباب دیگر که آن بسیار تواند بود، احوال به پای رفتن هردو متفاوت
~~گردد. و لکن به نسبت با دیگران که به سن از ایشان هر دو بزرگتر یا خردتر باشند تفاوت
~~آن کم تر تواند بود، و احوال ایشان به همدیگر نزدیک تر باشد؛ مانند تدرج دو شخص که
~~در مبدا استعداد ایشان تفاوت بوده باشد. و آن طفلان چون بزرگتر شوند و دانند که
~~سفری عظیم و دور در پیش دارند و خواهند که در راه بازنمانند و بتعجیلتر2 توانند رفتن
~~از دیگران، هر دو جهت خود دو اسب مادیان بخرند تا هم جهت ایشان کره میکنند3 و
~~هم برمی نشینند تا به قوت آن مادیان و نتاج آن اسبان آن سفر دور را قطع توانند کردن. و
~~ایشان [که] سوار باشند لاشک از دیگران که پیاده باشند زیادت و آسانتر به راه توانند
~~رفتن. و هر چند ایشان هر دو نیز یحتمل که به و اسطهآ آن که مادیان یکی از یکی بهتر باشد
~~و در شیر ایشان تفاوتی باشد، لیکن به نسبت با دیگر پیادگان بتعجیل تر توانند رفتن.
# و ms799 راه زیادت رفتن و مادیان که مرکب شخص است به مثابت اعمال صالحه او است؛ و
~~مقید کردن به مادیان جهت آن است که اعمال صالحه را من بعد تدرج3 متصور است.
# و این مثال همان5 دو مرتبه اشخاص مذکور است که هر دو در سعی و کسب اعمال
~~صالحه و علم متفاوت الاحوال باشند؛ لکن6 چون گفتیم که7 شاید که به اسباب مذکوره
~~تفاوتی در مزاج و طبیعت و خلقت ایشان بوده باشد، و یکی را از ایشان عاقبتاندیشی و

PageV02P336

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0337.png)

~~فکری دست داده باشد در آنچه اندیشه کرده باشد حو دانسته»1 که چون راه عطیم دور
~~است اگر او را «در هر منزلی »2 به مثابت یام3 اسبی مادیان ترتیب داده و بسته باشد و
~~فربه کرده و نعل زده و زین نهاده و مرتب داشته، چنان که در آن هیچ عواقی4 نباشد تا
~~چون بدانجا رسد در حال مادیان زیادتی فربه داشته باشد، برنشیند و میدواند تا یام
~~دیگر؛ لاشک او از آن رفیق مذکور سبقت گیرد. و چون در هر منزلی به همین موجب
~~مادیان جهت خود بسته باشد و او را مرکب زیادت شود، و به کسانی نیز که از او به یک
~~روزو5 چند روز در سفر سابق بوده باشند دررسد و از ایشان نیز سبقت گیرد، و گوید هر
~~چند سبقت شما را بوده که (والسابقون6 السابقون أولئک المقربون) در شأن شما آمده،
~~لیکن این رحمت و شرف به ما مخصوصتر است؛ چه، سبقت بر سابقان میگیریم؛ پس
~~«ما آقرب المقربین» باشیم. و حدیث «نحن الآخرون السابقون» اشارت به ما تواند بود. و
~~بیت ابوالعلاء معری عبارت از8 این معنی است؛
# شعر9:
# لآت بما لم یستطعه الآوائل110
# وانی و ان کنت الآخیر زمانه لات بما لم یستطعه
# و همچنین بدین وجه [هر] منزلی که او را زیادت شود از بسیاران که از او سابق بوده
~~باشند میگذرد، تا چون هزار ساله راه ms800 برود او را هزار مادیان با نتاج هزار ساله بادید آمده
~~باشد و حساب و شمار آن عظیم بسیار باشد. و معین و معلوم که پیش محاسبان
~~دشخوارتر از حساب نتاج چهارپایان هیچ نباشد؛ چه، نتاج را نتاج حساب باید کردن و
~~عظیم بسیار شود؛ خصوصا که متصور چنان باشد که نه اصل11 شود12 نه نتاج. و هر چند

PageV02P337

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0338.png)

~~چنین شخصی بر بسیاران سبقت گرفته باشد؛ لکن بسیار جماعت که پیشتر از او به
~~سالها سفر کرده باشند و ایشان نیز همچنین ترتیب مادیان در هر منزلی نهادن رعایت
~~کرده، هرگز آن شخص که پستر سفر کند به1 آن جماعت که پیش تر سفر کرده باشند
~~نرسد مگر در یک صورت. و آن صورت آن باشد که آن شخص که پستر سفر کند، و
~~گفتیم که در هر منزلی اسبی مادیان ترتیب کرده باشد، اگر در هر منزلی دو یا سه یا چهار
~~و پنج زیادت مادیان ترتیب2 کرده باشد، از بسیاران که پیش از او سفر کرده باشند و
~~مادیان کم تر ترتیب3 کرده بگذرد. و اگر به عکس این باشد، قضیه نیز معکوس باشد.
# و در آن شک نیست که هر که خیرات جاریه او، اما به حسب کم و اما به حسب4
~~کیف، زیادتتر و بهتر باشد، اثر آن زیادتتر از آن بوده بالضروره از دیگری که او خیرات
~~جاریه کم تر حاز دیگری کرده »5 باشد ثواب و اجر آن زیادت و درجهآ او اعلی بود؛ [و
~~در] نظر اهل محشر [با] ملائکه مشتبه گردد، تا به حدی که با انبیاء علیهم السلام در درجه
~~مزاحمت نماید6، بنابر حدیث مصطفوی که «من بنی لله بناء یأوی الیه7 غریب او عابر سبیل
~~یبعثه الله8 یوم القیامة علی نجیبة9 و وجهة 10 یضیء لآهل المحشر. یقول اهل الجمیع: هذا ملک
~~من الملاثکة لم یر مثله حتی یزاحم إبراهیم علیه السلام فی رتبه. و یدخل الجنة بشفاعته ms801 أربعین
~~الف رجل».
# و اعمال صالحه هر چند عظیم بسیار و متنوع است، لیکن آنچه عمل آن از شخص
~~منقطع نیست خیرات جاریه است، بدان وجه که تقریر رفت. و اقسام و احوال [آن] بشرح
~~مفصل من بعد خواهیم گفتن.

PageV02P338

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0339.png)

# و آنچه گفتهایم که مادیان که در هر منزل بسته باشند با آلات به هم مرتب و فربه، مثال
~~آن است که گفته شد که در دنیا هر چند شخصی1 عمل صالح کند اعمال غیر صالح از او
~~نیز در وجود آید و باهم مختلط گردد، مانند اسب لاغر و نامرتب. و در عقبی چون در
~~بهشت مخلد میگردند عقاب متصور نباشد.
# و اما مادیانانی که به هر منزلی یکی اضافت او گردد، چه از مال او خریده شده یا نتاح
~~آن، به هم عظیم بسیار شود؛ مثال آن است که روز به روز از خیرات جاریهآ او فایده به
~~خلقی رسد و ثوابی و دعایی به نفس او رسد و قوتی دیگر نفس او را بادید آید و درجهآ او
~~اقوی و اعلی و اعظم گردد.
# اما اگر تصور کند که یامات که او نهاده باشد، چون سفر و راه عظیم دور باشد و قدرت
~~او بدان نرسیده باشد که به مواضع عظیم دور نیز [626] یام بنهد2؛ او را همان قدر میسر
~~شده باشد که چون چند ساله راه را یام نهاده باشد بدان قناعت نموده و راه بسیار
~~«دیگر »3 در پیش بوده ترک یام نهادن گرفته تا به4 موضعی معین یامات او منقطع
~~گشته،5 مثال آن است که خیرات جاریه و اوقاف به مرور ایام منقطع میشود.
~~لکن6 چون در سابق گفتیم که شخصی که او را هزار مادیان به واسطهآ آن که در هر
~~منزلی بسته باشد و او را حاصل شده و با نتاج هزار ساله به هم عظیم باشد، و متصور آن
~~که نه اصل سقط شود و نه نتاج، و بعد ms802 از آن به قرار هزار ساله آن چهارپایان را علی التواتر
~~والتوالی نتاج آن کلها بی آن که اصل و نتاج سقط شود خواهد بودن، اگر از او آن مادیانان
~~که در منازل مرتب بود منقطع گردد زیادت او را نقصانی نباشد.
~~و7 بدین تقریر که رفت، همانا اگر بیتکچیان8 و محاسبان عالم جمع شوند تا حساب
~~هزار ساله نتاج گلهآ شخص که بدین موجب باشد که ذکر رفت بنویسند، میسر و مقدور
~~ایشان نگردد فکیف9 اگر دو هزار سال و سه هزار سال باشد، و به جایی رسد که نتاج
~~یک سالهآ آخرین زیادت از هزار سالهآ گذشته باشد بلکه یک روزه.

PageV02P339

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0340.png)

# [اعمال صالحه که بعد از وفات شخص حاصل شود بسیار بیش تر است]
# و به موجب بیان و تقریری که کرده شد، اعمال صالحه که شخص در مدت حیات1
~~کند به نسبت با آنچه حق تعالی به فضل و کرم و جود خود کرامت فرموده و آنچه بعد از
~~وفات او نتیجه آن حاصل شود و بدان واسطه تدرج کند عظیم مختصر باشد. و آنچه
~~گفتیم که دشخوار2 در حصر توان آوردن آن است که به واسطهآ کرم و جود و فضل باری
~~تعالی حاصل شود، چنان که می فرماید که (وإن تعدوا نعمة الله لا تحصوها)3. واین معنی
~~از تقسیمی که بعد از این خواهیم کردن مشروح و مفصل معلوم شود.
# و این تقریر و معانی به وجه و امثله دیگر مناسب و مطابق این مثال و تقریر در
~~رسالات که در4 باب کمال نفس بعد از مفارقت [بدن] نوشتهایم و بالا شرح داده شد
~~مفصل گفته شده و اینجا این مثال نیز مقوی آن و آن مقوی این است. و این مرتبه به جایی
~~میرسد5 و چنان قوی و عظیم می شود که روز به روز اهل دنیا ایشان را دعا بیشتر
~~میکنند و جهت ایشان صدقات بیشتر می دهند و عمارات و ms803 خیرات جاریه میکنند؛6
~~مانند احوال انبیا و اولیا که می بینیم که7 شبان روزی خلایق دعا و ثنای ایشان میگویند و
~~جهت ایشان اوقاف و خیرات متنوعه میکنند. دیگرباره چون اعتبار آن خیرات و فایدهآ آن
~~ثواب و مراتب و درجات کنند، آثار یک طرفةالعین آن چندان باشد که هزار ساله احوال
~~دیگر کاملان، و آن به قلم و حساب هیچ کس راست نیاید؛ و مثال در مقدمه نیز در
~~صورت پادشاه و اسب به مبارز دادن و ملک گرفتن8 هم گفته شد. و این مثال جهت آن
~~است تا معلوم باشد9 که اصحاب10 اعمال صالحه [را] در عقبی بی تراجع و نقصان همواره
~~ترقی در کمال و تدرج هست؛ و لاشک چندان که اعمال صالحه و خیرات جاریه زیادت،
~~نتیجه ایشان بیش تربود، [و] آن بیشترو اقوی و اعظم باشد. و هیچ یک از اعمال او و دعا
~~که بدو رسد مهمل و عاطل و بی نتیجه نماند؛ و چندان که زیادت گردد مرتبهآ او اعظم و

PageV02P340

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0341.png)

~~درجهآ او اعلی باشد. و به وقتی که خیرات جاریهآ او منقطع شود فوایدی که از خیرات
~~جاریه بدو رسیده باشد باقی بود مانند فوایدی که به واسطهآ اعمال صالحه او که در دنیا
~~بدو رسیده و خواهد رسید. و چندان که آن اعمال و دعا و صدقه بیشتر باشد، درجهآ او
~~زیادتتر بود و ترقی او در کمال و تدرج بر همان نسبت باشد.
# و هر چند تصور توان کرد که1 [اگر] آن یامات منقطع نشدی یا دیرتر منقطع شدی،
~~گله و رمهآ او به اضعاف اضعاف آن شدی، لیکن چون راه عظیم دور باشد به همه مواضع
~~یام نهادن تعذری داشته باشد. و این مثال آن است که چون احوال دنیا همواره در تغیر و
~~زوال است و آن را زیادت ثباتی متصور نه، لاشک خیرات جاریه نیز2 به مرور ایام
~~چنانچه مشاهده میرود مندرس گردد؛ لکن بدان ms804 مقدار زمان که آن خیرات جاریه جاری
~~میباشد در اکثر صور اضعاف اضعاف آن میباشد که آن شخص به مدت عمر او اعمال
~~صالحه کرده باشد؛ چه، گفتیم3 که زمان عمر آدمی کم است و اعمال صالحهآ او مختلط به
~~اعمال سیئه میباشد، و اکثر مردم را اعمال سیئه بسیار میباشد. و بعضی از اسرار و
~~حکمت ایزدی که در این معنی به خاطر این ضعیف آمده در مقدمه گفته شده در آن
~~معنی که خیرات مقسوم است بر همه و همه را باید که از آن حظی و نصیبی باشد. این
~~جایگاه آن احتیاج ندارد.
~~و هر چند خیرات جاریه نیز به واسطهآ دنیا میسر گشته، که «الدنیا مزرعة الآخرة»،
~~مجملا چون در ضمن آن خیرات4 باشد از جملهآ اعمال صالحه او باشد. لکن5 به موجبی
~~که گفته شد غلهآ نادروده و بخورد مردم نداده به تقدمه6 دعا توقع نتوان داشت. مانند
~~آنچه آن شخص که اسبان در یامات بسته باشد تا به هر منزلی برسد7 در هر منزلی
~~مادیانی اضافت گله او نشود و او را مادیان گله با تصرف نیاید؛ و چون اصل با تصرف
~~نیامده باشد، تصرف نتاج نیز متصور نبود.

PageV02P341

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0342.png)

# و بدین تقریر و براهین و مقدمات معلوم و محقق شد که وقف کردن که1 آن از خیرات
~~جاریه است و آن که2 خیرات جاریه که آن را ثواب3 و اجر عظیم بسیار است، و هر که در
~~آن طعنی زند یا منکر باشد آن از نادانی و غفلت باشد. و چون او را دست دهد که آن
~~خیرات جاریه به جای آرد و در آن اهمال نموده باشد زیانی که با خود کرده باشد هیچ
~~کس با او نتوانسته باشد کردن، و دشمن حقیقی خود بوده باشد. و آنچه گفتهاند شر
~~محض را وجود هست یا نه؟ این ضعیف شر محض این یافته است که کسی با خود
~~بدیای کند که در ms805 عقبی او را زیان دارد. «خصوصا چنین بدی، خصوصا که بدان »4 قادر
~~بوده باشد. و این بیت که گفتهاند؛
# و آنچه تصورکردهاند که خیرات جاریه عاقبةالامر منقطع میگردد و از آن متألم
~~میشوند و آن را بنیادی نمیپندارند، هر چند در سابق بانواع6 شرح داده شد7 این
~~جایگاه مثالی دیگر بگوییم تا روشن تر و واضح تر گردد.
# گوییم کسی که8 از انقطاع آن خیرات جاریه و آثار آن ناامید گردد، باید که پیش تر به9
~~کمالی که به اندک زمانی به واسطه بدن حاصل کرده باشد هم امید منقطع کند، و قطعا
~~استوار ندارد که کمال او را در دنیا به چند روز که عمراو بوده10 حاصل میشود آن را اثری
~~یا فایدهای بود11. اگر این را استوار دارد، بالضروره آنچه آثار آن زیادت و طول زمان آن
~~بیش تر و کم عیبتر باشد باید که قبول کند. و چون میداند که غرض و مطلوب در چند

PageV02P342

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0343.png)

~~روز عمر کمال است، باید که بداند که در1 خیرات جاریه همان2 کمال میباشد، بلکه
~~بیشتر و بهتر. و به مقتضی حدیث نبوی علیه الصلوة والسلام ظل صدقه مرد3 باقی
~~حاست »4 تا وقتی که اهل محشر از حساب فارغ گردند، که «المرء فی ظل صدقته حتی
~~یقضی بین الناس». و این غایت کمال و نهایت فایده صدیقان به موجبی که در سابق شرح
~~داده شد.
~~و در مثال گفته شد که چون نتایج و فایدهآ آن حاصل شده باشد، اگر مندرس گردد
~~غرض و مطلوب حاصل شده باشد. و مناسب این احوال بزرگی بیتی گفته؛
# شعر5:
# هرجا که عمارتی نو آغاز کنند   در بستن طاق آن6 خوی7 ساز کنند
# طاق جان را که تن دور خو بستند   چون طاق تمام گشت خوی باز کنند
~~ترکیب نبات مصر حچون حاصل شد»9   قناد سبک10 شیشه شامی بشکست
~~و مثالی دیگر روشنتر از آن چنان باشد که چون کسی خواهد که ms806 کهریزی جاری
~~گرداند، از کهریزکنان و کلنگ و دلو و چرخ و روشنایی و ترازوی زمین که بدان بسنجندو
~~بدانند11 که از کجا آب بر زمین افتد و احوال آن بدان قیاس کنند و چند مزدور و دیگر
~~مایحتاج12 که بدان متعلق است چاره نباشد. و چون مدتی بدان [627] مشغول باشند،

PageV02P343

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0344.png)

~~چون آب جاری گردد و غرض و مطلوب که آن آب جاری است حاصل گردد، لاشک آن
~~کهریزکنان و آن آلات از آنجا منقطع شود. اگر کسی بدان متأسف گردد که آن کهریزکنان و
~~آلات منقطع شدند و نداند1 که ایشان جهت چه مصلحت ملازم و در کار بودند و از
~~کهریز و فواید آن غافل ماند همین معنی باشد که متأسف شوند که خیرات جاریه که
~~سبب حصول درجات بود منقطع گشته باشد.
# و هر چند به موجبی که در سابق نیز گفته شده، اگر با وجود آن که آب چشمه روان
~~باشد اگر به قرار2 کومش3 در کار باشد و همواره کار کند بهتر و آب زیادت باشد؛ لیکن
~~چون آب کهریز زیاد شده باشد4 و دیه و زراعت بسیار، چندان که قوت شخص بدان وفا
~~کند و5 بدان حاصل شود. و نیز شاید که بالای آن کهریز ملک دیگری باشد که ایشان نیز
~~کهریز بر آن نهاده باشند و ایشان نیز خواهند که بدان انتفاع گیرند و حصه و بخش ایشان
~~باشد، بدان قناعت نمایند. و چندان از ارتفاع آن املاک او را حاصل شود که هر سال چند
~~کهریز بدان توان ساختن. لاجرم زیادت التفاتی بدانچه البته آن کهریز6 باشد7 و او را در آن
~~نقصانی نبود. این مثال آن معانی است که در مقدمه ذکر رفته.
# و چون حال بدین موجب است که تقریر رفت، باید که شخص بداند که چون
~~حق تعالی او را آن کرامت فرمود که فرماید که (ولقد کرمنا بنی آدم)8، و فرموده که
~~«خمرت طینة آدم بیدی ms807 اربعین صباحا»، سعی نماید تا خود را در معرض تلف و هلاک
~~نیارد و خود را در درجهآ آنان آرد که حق تعالی در حق ایشان میفرماید که ([جنات]
~~تجری من تحتها الأنهار خالدین فیها)9.

PageV02P344

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0345.png)

# مادام که شخص در حیات10 است، با وجود آن که سعی نماید که اعمال صالحه کند2،
~~لاشک به موجبی که گفته شد اعمال سیئه نیز با آن مختلط گردد و شخص با شیطان
~~برنیاید که راهزنی کند. هر چند سعی باید کردن تا دفع وساوس کند، لکن علاجی که
~~بهترین است و توشهآ آخرت که مدد نجات و ترقی و تدرج او باشد به موجبی که مفصل و
~~مشروح گفته شد و بر عقب نیز در اقسام اعمال خیر و شر میگوییم آن است که متصورو
~~واضح و روشن است و از آن روشن تر هیچ قضیهای نباشد. چه، مشاهده میشود که انبیا
~~را علیهم السلام بعد از مفارقت بدن آثار بر آن وجه است که عدل و عمارات و ضبط عالم
~~و عالمیان بر ایشان قایم است.
# خصوصا خاتم النبیین که به حکم این آیت که (وما أزسلناک إلا رحمة للعالمین)و
~~حدیث نبوی که فرموده که «بعنت الی الآحمر والآسود» و به حکم (وما أزسلناک إلا کافة
~~اللناس بشیرا ونذیرا )4. به همه عالمیان مبعوث گشته و فرموده5 «من قال لا اله الا الله دخل
~~فی حصنی حو من دخل فی حصتی »6 امن من ناری» شفیع همه عالمیان شده؛ و خیرات
~~این معانی و درجات آن به کدام عبارت توان گفتن و به چه چیز و چگونه در حصر توان
~~آوردن؟ چه، همه خیرات جاریه و غیرجاریه به اشارت و رهنمایی او علیه من الصلوات
~~افضلها و من التحیات اکملها است. و حق تعالی در حق او فرموده «لولاک لماخلقت الآفلاک».
# و آنچه حق تعالی فرموده که (وما أزسلناک الا رحمة للعالمین»7، از آن جمله رحمت
~~بر عالمیان یکی آن است که ms808 خیرات جاریه فرموده تا به جای آرند. چه، از این معظم ترو
~~گزیده تر ارشادی نبود به موجبی که تقریر رفت و معلوم و محقق گشت که8 فایده و آثار آن
~~تا به چه حد است. و هر که او را حق تعالی هدایتی و توفیقی داده باشد تا به قدر
~~استطاعت خود از خوردن و آشامیدن خود بازگیرد و در خیرات جاریه مصرف کند، اجر
~~و ثواب او بیش تر متصور بود.

PageV02P345

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0346.png)

# حق تعالی همهآ مؤمنان و مسلمانان را توفیق رفیق گرداناد تا در آن باب سعی نمایند بر
~~وجهی که کبر و نخوت و عجب بدان واسطه در سر نگیرند و تکبر به خود راه ندهند؛ و
~~این بندهآ ضعیف را نیز بر همان موجب کرامت کناد؛ بمنه و لطفه.
# و این بحت و بیان به تطویل انجامید؛ و یحتمل که هر کس از آن تحقیق معانی چنانچه
~~باید معلوم نکند. خواست که تلخیصی از آن در ذیل آن بنویسد و تقسیمات آن به موجبی
~~که در سابق وعده داده شد وضع کند. چه، وضعی غریب و مفید1 است همه مؤمنان و
~~مسلمان را.
# میگوید که از فحوای این بحث و بیان و تقریر و مقدمات چند مسئله و قضایا معلوم
~~میگردد بدین موجب:
# اول آن که به حکم حدیث نبوی «اذا مات ابن آدم انقطع عمله الا عن ثلاث: صدقة جاریة
~~و علم ینتفع به و ولد صالح یدعو له» معلوم میشود که [هر یک از] مسلمانان را ممکن
~~است که بعد از وفات به سببی از اسباب سه گانه انواع خیرات در جریده اعمال او ثبت
~~کنند و او را به سبب آن استحقاق ثواب بر آنچه در حال وفات بوده زیادت گردد و در
~~کمالات تدرج و ترقی کند.
# دوم آن که چون اکثر محدثان صدقه جاریه را که در لفظ حدیث نبوی آمده بر وقف
~~حمل کردهاند به سبب آن که خیر ms809 آن بعد از وفات واقف به سبب سعی جمیل او مدتها
~~جاری میباشد؛ پس، به همین تقریر علم نیز که از وی بازماند و از آن مردم منتفع شوند و
~~سبب ارشاد ایشان گردد، و فرزند صالح که بعد از او دعای خیر بدو کند، لاشک اثر آن نیز
~~مدتی میباشد. و بحقیقت آن نیز خیری جاری باشد، بلکه غالبا مدت انتفاع [علم]2
~~زیادت از وقف و دعا و فرزند تواند بود. چه، علم تا مادام که اهل عالم3 باشند فواید آن
~~متصور است، بلکه نفوس را بعد از مفارقت بدن به سبب انتفاعی که بدان علم گرفته

PageV02P346

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0347.png)

~~باشد زیادتی فواید ممکن و متصور است؛ و همچنان فواید وقف، و همچنان فواید
~~فرزند. و چون محتمل است که فرزندزادگان شخص بعد از ادوار و اطوار بسیار صالح
~~باشند و دعا کنند و سبب دعای پدر شوند، امتداد زمان ایشان متصور است.
# و مصدق این تقریر آن که1 نبی علیه الصلوة والسلام این هر سه را در یک سلک
~~کشیده2. و به سبب آن که نفع هر سه مادام که آن امور باقی باشد بر سبیل استمرار معلوم
~~شود که اگر کسی در حال حیات و ضعی پسندیده نهاده باشد که به سبب آن فایده و نفع به
~~مردم علی الاستمرار رسد؛ چنان که قاعدهای که سبب اظهار معدلت و ترفیه خلایق باشد
~~وضع کند، یا قاعدهای که به3 سبب آن ظالمان به مردم زحمت توانند رسانید دفع کنند، یا
~~عمارتی از پول4 و رباط ساختن و کهریز جاری گردانیدن، یا درخت نشاندن و انواع
~~درختها و تخمها [که] در ولایتی نباشد5 و از مواضع دور و نزدیک حاصل باید کردن
~~نشاندن و کشتن و مردم را بدان ارشاد و تعلیم فرمودن و تحریض دادن تا در آن بکوشند و
~~مستمر گردانند، و صناعات نیز که در آن ولایات نباشد بادید کردن و به مردم آموختن تا
~~فایدهای که ms810 پیش از او اهل آن ولایت را نبوده و از آن محروم مانده باشند در آن وقت و
~~بعد از او تا سالها و قرنها و عهدهای بسیار مردم به سبب سعی و ارشاد او بدان متنفع
~~شوند و ثواب آن بدو عاید گردد. و حدیث نبوی که «سبع تجری العبد اجرهن و هو فی قبره:
~~من علم علما او بنی مسجدا او کری نهرا او نبط عینا أو غرس غرسا او ورث مصحفا او ترک ولدا
~~صالحا یدعو له»؛ و اگر بعد از او مردم دانند که آن خیرات را او بادید کرده و در تحصیل آن
~~کوشیده، بعد از آن که اجر او به واسطهآ آن عمل بوده باشد، چون یاد او به خیر کنند و
~~دعای او گویند اجر او بدان واسطه مضاعف گردد. و فی الحقیقه چون فایده آن اعمال
~~بعد از مدتها به طریق استمرار به مردم میرسد، هم از قسم خیرات [628] جاریه
~~تواند بود.
# و آنچه نبی علیه الصلوة والسلام فرموده که «من سن سنة حسنة فله آجرها واجر من
~~عبل بها للی یوم القیامة » و آیت (أنه من قتل نفسا بغیر تفس أو فساد فی الأزض فکأننا قل

PageV02P347

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0348.png)

~~الناس جمیعا ومن أخیاها فکأنما أحیا الناس جمیعا ) مصدق این معنی است که تقریر
~~رفت. و در آن ترددی نه که ثواب او در این معنی به مقدار سعی او حو کثرت احتیاج »2
~~بدان خیر و شهرت او بدان تا بدان واسطه او را دعا کنند و به ذکر خیر یاد آورند.
# و زیادتی مشقت او در انشاء آن خیر متفاوت گردد، چنان که رسول علیه الصلوة
~~والسلام فرموده که «إنما اجرک علی قدر تعبک و نصبک».
# [سوم؟] و نیز هر کس که در حال حیات، زندگانی بر وجهی کرده باشد که بعد از او غیر
~~فرزندان از خویش و بیگانه او را دعا کنند یا جهت او صدقه دهند او را ms811 سبب زیادتی
~~ثواب و علو درجه گردد.
# و از اینجا است که علمای اسلام به اتفاق گفتهاند که دعا و صدقه مرده را نافع باشد؛ و
~~بحقیقت آن نیز، اگر آن شخص مرضی خالق و خلایق بوده باشد، حکم صدقه جاریه
~~داشته باشد. و آن بر دو قسم باشد: یا آن که او در حیات خود زندگانی با خلق به و جهی
~~کرده باشد که ایشان از او راضی و شاکر بوده باشند و بدان سبب او را دعا کنند و جهت او
~~صدقه دهند؛ یا آن که بعد از او از3 خیرات جاریه او چیزی بدیشان رسد، و ایشان به
~~سبب آن او را به دعای خیر یاد کنند.
# و از اینجا معلوم گشت که آنچه اهل عالم اتفاق کردهاند که مردم بزرگ را از اولیا و
~~علما و پادشاهان و حکام عادل رحمهمالله و رضی الله عنهم میگویند نظر بر این معنی
~~بوده است.
# چهارم آن که از این مباحث معلوم و مقرر شد که مسلمانان را بعد از وفات میشاید که
~~استحقاق ثواب و جزای مکافات خیر به سببی از اسباب مذکوره زیادت گردد، و لاشک
~~حال او از آنچه در وقت وفات بوده بهتر شود و او را در مراتب کمال و سعادت اخروی
~~ترقی و تدرجی به قدر آن خیرات جاریه که بعد از او بدو میرسد حاصل گردد.
~~و هر چند از این بحث و تقریر و مقدمات این معنی معلوم و محقق میشود، لکن این

PageV02P348

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0349.png)

~~ضعیف علی حده در باب آن که بعد از مفارقت بدن نفس را کمال باید باشد، در تفسیر
~~معراج نبئ علیه الصلوة والسلام که در کتاب توضیحات مدرج است و در رساله فتوحات و در
~~رسالهآ نفائس الافکار که ذیل کتاب مفتاح و کتاب سلطانیه است که آن از مصنفات این ضعیف
~~است بشرح و بسط گفته و مبین گردانیده؛ چون خواهند که بعضی معلوم کنند ms812 از آنجا
~~مطالعه کنند.
# پنجم آن که چون علمای اسلام و حکما امور و اعمال را به اعتبار خیر و شر در پنج
~~قسم نهادند؛ بر این موجب که گفتهاند که هر امری که باشد یا خیر محض باشد، یا شر
~~محض، یا مختلط از خیر و شر وخیر غالب، ویا مختلط از خیر و شرا و شر غالب، یا
~~مختلط از خیر و شرو هر دو متساوی، ما در آن تأمل کردیم. هرچند آن قسمتی درست و
~~پسندیده بود، لکن2 به حسب جزاء اعمال و آن که از حکم آیات بینات و احادیث نبوی
~~معلوم شده که بر مقتضی فضل و رحمت جزای یک حسنه ده و هفتصد و اضعاف آن
~~بلکه به غیر حساب میدهد، و به مقتضی معدلت جزاء سیئه به مثل میدهد، و آن که
~~ثواب بعضی از اعمال شخص منقطع نمیگردد مانند خیرات جاریه که ذکر رفت، آن
~~تقسیم به وجهی معقول به یازده قسم میشود، بدین موجب:
# [پنج قسم اعمال خیر وشر، و شش قسم افزودهآ مصنف رساله]
# گوییم اعمال شخص یا همه اعمال صالحه باشد و قطعا او را عمل سیئه نه، یا همه
~~سیئه باشد و قطعا او را اعمال صالحه نه، یا مختلط باشد از اعمال سیئه و اعمال صالحه. و
~~آیت (فمنهم ظالم لنفسه ومنهم مفتصد ومنهم سابق بالخیرات) اشارت بدین سه قسم
~~مذکور است.
# قسم اول4 از اهل استحقاق ثواب دایم باشد به اتفاق.
# قسم دوم5 از اهل استحقاق عقاب دایم باشد، و آن جز کافر نتواند بود. و در این دو
~~قسم تقسیم دیگر را مدخل نه.

PageV02P349

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0350.png)

# قسم سوم1، که آن مختلط است وآیت (وآخرون اغترفوا بذنوبهم خلطوا عملا صالحا
~~وآخر سینا عسی الله أن یتوب علثهم إن الله غفور رحیم)2 اشارت بدان است، منقسم
~~می شود به سه قسم:
# اول آن که اعمال صالحه او زیادت باشد از اعمال سییه.
# دوم آن که اعمال سیئه ms813 او زیارت باشد از اعمال صالحه.
# سوم3 آن که اعمال صالحه و اعمال سیئهآ او متساوی باشد.
# اما قسم اول از اقسام مذکوره: قسمت را در آن مدخل نیست و آن شخص از اهل
~~استحقاق ثواب باشد، و چندان که اعمال صالحهآ او بیشتر بوده باشد ثواب بیشتر و
~~درجهآ او عالی تر باشد. اگر4 او را خیرات جاریه باشد ثواب آن اضافت آن شود و درجهآ او
~~بغایت عالی گردد؛ «اللهم اجعلنا من جملتهم و احشرنا فی زمرتهم».
# اما قسم دوم از این اقسام منقسم می شود به سه بخش:
# بخش5 اول آن که اعمال صالحه او با آن که کمتراست چون حق تعالی به فضل و کرم و
~~رحمت خود جزای اعمال صالحه بعضی را ده و بعضی را هفتصد و بعضی را اضعاف آن
~~و بعضی را به غیرحساب میدهد و اعمال سیئه را به مثل، چنان که فرموده که ( ومن عمل
~~سینة فلا یجزی الا مثلها )6، جزاء آن اعمال صالحهآ کم تر راجح آید بر جزای اعمال سیئهآ
~~او که بیشتر کرده باشد. و در این قسم نیز تقسیم را مدخل نه و آن [شخص]1 از اهل
~~استحقاق ثواب باشد.
# بخش دوم آن که اعمال صالحهآ او که گفتیم که کم تربوده باشد از اعمال سینه او؛ اما
~~چون حساب کنند و تفاوت مجازات اعمال [صالحه]8 او به موجب مذکور اضافت کنند
~~مساوی جزاء اعمال سیئه او گردد؛ و این منقسم شود به دو وجه:
# وجه اول آن که او را خیرات جاریه نباشد که بعد از وفات او به وی رسد و اضافت

PageV02P350

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0351.png)

~~اعمال صالحهآ او گردد، و او از اهل سلامت و نجات نباشد1؛ نه استحقاق زیادتی ثواب و
~~نه استحقاق عقاب داشته باشد.
# وجه دوم آن که آن شخص خیرات جاریه جهت آخرت خود مرتب کرده و اندوخته
~~باشد. و چون عمل آن از او منقطع نمیگردد، چنان که شرح داده ms814 [شد] لاشک همواره
~~ثواب آن خیرات اضافت2 جزای اعمال «صالحهآ او گردد و بدان سبب جزای اعمال»2
~~او زیادت شود. و آن شخص، اگرچه در وقت وفات از اهل استحقاق ثواب نبوده باشد،
~~این زمان به سبب اضافت ثواب خیرات جاریه او از اهل استحقاق ثواب گردد.
~~بخش4 سوم5 آن که اعمال صالحهآ او کمتر باشد از اعمال سیئه او؛ و با وجود آن که
~~گفته شد که جزای اعمال صالحه را بعضی ده و بعضی هفتصد واضعاف آن و بعضی را
~~بی حساب میدهد، هر چند تفاوت آن حساب کرده اضافت کنند، هنوز مساوی جزای
~~اعمال سیئه او نگردد. و این قسم منقسم می شود به چهار وجه:
# وجه اول آن که او را خیرات جاریه نباشد که به سبب ثواب آن جزای اعمال صالحهآ او
~~زیادت گردد. و این شخص از اهل استحقاق عقاب باشد.
# وجه دوم آن که او را خیرات جاریه باشد، لکن6 چندان نباشد که چون ثواب آن
~~اضافت اعمال صالحه او گردد مساوی اعمال سیئه او شود، به سبب آن که آن خیرات
~~جاریه پیشتر7 از آن که اجر آن اعمال مساوی اعمال سیئه او گردد منقطع شود. و این
~~شخص نیز از اهل استحقاق عقاب باشد، اما کم تر از وجه اول.
# وجه سوم8 آن که او را خیرات جاریه باشد و از ثواب آن چندان اضافت اعمال صالحهآ
~~او گردد که مساوی جزای اعمال سیئه او شود؛ [لکن] پیش از آن که زاید شود، خیرات
~~جاریهآ او [629] منقطع گردد. و این شخص با وجود آن که پیشتر از اهل استحقاق عقاب
~~بوده، بدان واسطه از اهل سلامت و نجات گردد.

PageV02P351

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0352.png)

# وجه چهارم آن که او را خیرات جاریه چندان باشد1 و استمرار یافته که چون ثواب آن
~~اضافت جزای اعمال صالحهآ او گردد، جزای اعمال صالحه او بر جزای اعمال سیئه او
~~راجح آید2. و این شخص با آن که ms815 پیشتر از اهل استحقاق عقاب بوده از اهل استحقاق
~~ثواب گردد.
# و چون در این وجوه و اقسام تأمل میرود، آیت (وآخرون اغترفوا بذنوبهم خلطوا عملا
~~صالحا وآخر سییا عسی الله أن یتوب علنهم إن الله غفور رحیم)3 که در ماقبل نیزیاد کرده
~~شد شامل و مصدق این همه وجوه و اقسام مذکوره است و اشارت بدان4 و بشارت بدان.
# اما قسم سوم5 از اقسام اولین که به وقت وفات شخص اعمال صالحهآ او مساوی اعمال
~~سیئه او بوده باشد. و در این قسم تقسیم دیگر را مدخلی نیست؛ به سبب آن که چون
~~اعمال صالحه مساوی اعمال سیئه است، و گفتیم که هر عمل صالح به اضعاف آن اجر
~~می دهد، پس جزاء اعمال صالحهآ او6 به اضعاف اضعاف جزای اعمال سیئه او باشد، و
~~این شخص از اهل استحقاق ثواب باشد. و اگر این شخص را خیرات جاریه نیز باشد به
~~اضعاف اضعاف آن گردد [و] درجات او عظیم عالی شود.
# [اختلاف علمای اسلام در باب ثواب و عقاب بعد از مفارقت بدن]
# و قسمتی که ما کردهایم در آن هیچ شک نیست؛ لکن7 در باب ثواب و عقاب که بعد از
~~مفارقت بدن که به هر صاحب قسمتی از این اقسام میرسد به دو وجه باشد. میان علمای
~~اسلام در آن اختلافی هست8؛، چنان که پیش اهل سنت و جماعت آن است که اگر کسی
~~را که اعمال حسنه باشد و اعمال سیئه، شاید که حق تعالی به قدر آن سیثه او را عقاب کند
~~و شاید که عفو کند؛ و بعد از آن جهت اعمال صالحه او را ثواب دهد، و درجات آن به
~~حسب اعمال متفاوت باشد. و پیش اصحاب اخباط9 که ایشان از اهل اعتزالاند، آن است

PageV02P352

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0353.png)

~~که اگر1 در آن اعمال سیئه کبیره باشد و او توبه ناکرده بمیرد، تمامت اعمال صالحه او
~~محو شود و او در دوزخ ابد بماند. ms816 و پیش اصحاب موازنه آن است که اعمال صالحهآ او را
~~به اعمال سیئه موازنه کنند؛ اگر اعمال صالحه راجح باشد او از اهل ثواب باشد، واگر
~~اعمال سیئه راجح باشد از اهل عقاب باشد، و اگر هر دو مساوی باشد از اهل نجات و
~~سلامت باشد.
# و ما در تقسیم، اگرچه رعایت شمهای از معنی موازنه جهت تفهیم کردهایم، اما به
~~خلاف هیچ مذهبی نباشد؛ [و] به جای ثواب و عقاب2، استحقاق ثواب و عقاب گفتهایم.
~~و در آن ترددی نه که شخص را که جزای اعمال سیئه او بر جزای اعمال صالحهآ او راجح
~~باشد، او را استحقاق عقاب باشد. و نگفتیم که او را عقاب کنند؛ چه، احتمال دارد که عفو
~~از جایزات باشد.
~~و از این تقریر و بیان و تقسیم معلوم می شود که رحمت و فضل باری تعالی در حق
~~عباد عظیم بسیار است؛ چه، از یازده قسم که برشمردیم سه قسم آناند که از اهل
~~استحقاق عقاباند و دو قسم از اهل سلامت ونجات و شش قسم از اهل استحقاق
~~ثواب. و این معنی مناسب حدیث قدسی است که حق تعالی فرموده که3 «سبقت رحمتی
~~غضبی» و همچنین مناسب آیت (ورحمتی وسعت کل شیء}4. و سبب آن آن است که در

PageV02P353

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0354.png)

~~عوض اعمال حسنه او را به اضعاف آن اجر میدهند. دیگر آن که بعضی را توفیق می دهد
~~تا خیرات جاریه میکنند و مدد حیات ابدی ایشان میگردد، به موجبی که تقریر رفت.
# و چون این قواعد واضح و روشن شد1، معلوم و محقق گشت که خیرات جاریه را در
~~تحصیل درجات اخروی آثار بسیار است؛ چه، در بعضی از صور شخص را از استحقاق
~~عقاب به درجه استحقاق ثواب می رساند، و در بعضی از ضور از درجات ادنی به
~~درجات علیا واصل میگرداند، و آن معنی موجب لذات نعیم و سعادت حقیقی اخروی
~~شخص میگردد. و کدام فایده ms817 در مقابله و موازات آن تواند آمدن؟ و حقیقت آن است که
~~هر که را قدرت آن باشد که خیرات جاریه کند و در ارادت و اقدام او بر آن معنی فتوری یا
~~قصوری باشد، سبب آن جز غفلت از آن اقسام و فواید آن نتواند بود؛ و الا با2 قدرت در
~~تحصیل سعادات3 اخروی ابدی از آن بازماندن نه بر منهاج عقل باشد. و آنچه آن بزرگ
~~گفته که؛
# اگر چه اهل ظاهر حمل آن بر آن کردهاند که آن آثار دلیل همت شخص واقف است که
~~ان المبانی تحکی همة البانی، اما اهل تحقیق دانند که مراد از این هردو سخن فواید آن آثار
~~است که از آن آثار به شخص میرسد و او را در لذات نعیم مخلد میگرداند.
# و از این بیان و تقسیم که تقریر رفت معلوم و محقق میگردد که تا مادام که اعمال
~~صالحه شخص بر اعمال سیئه او راجح آید، خواه به سبب مقابله و خواه به سبب موازنه

PageV02P354

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0355.png)

~~- و غرض ما از موازنه در این موضع آن که اجر حسنات که حق تعالی به صفات کرم و
~~عفو و رحمت و به فضل و جود یکی را ده و هفتصد و اضعاف مضاعفه و غیرحساب
~~فرموده، و آن کس به سبب اجر خیرات جاریه که گفته شده که بعد از وفات شخص
~~اضافت حسنات واعمال صالحه او خواهد شد- او را متراجع و معکوس و منکوس1
~~نتواند کرد. و مصدق این تقریر آیت (إن الحسنات یذهبن السیئات)2 است وحدیث
~~نبوی که فرموده که «أتبع السییة الحسنة3 تمحها». اما اگر سیئات شخص چنان بسیار ووافر
~~باشد که اعمال صالحه -با اضافت آنچه حق تعالی به صفات کرم و رحمت و عفو و به
~~فضل و جود بیدریغ خود بدو ارزانی داشته از تفاوت اجر حسنات و از اضافت اجر
~~خیرات جاریه، به موجبی که تقریر رفت که آن بعد از وفات ms818 میباشد، و آن مقابله و
~~موازنه کنند - سیئات او را راجح آید بر آن، خود او را زیادت چیزی از اعمال صالحه
~~نبوده باشد؛ آن سیئات غالبتر شده و غایله درکات آن زیادت، و روی به اسفل السافلین
~~نهاده به طریق دوام و استمرار در درکات دوزخ نازلتر شود؛ و خلود در دوزخ این معنی
~~است. واو را هیچ چاره نباشد و خلاص صورت نبندد الا به واسطه کلمهآ لااله الا الله، که
~~رسول علیه الصلوة والسلام فرموده4 که من قال لا إله إلا الله دخل حصنی و من دخل
~~حصنی أمن عذابی».
# و چون کافر [را] با وجود کفر این معانی و احوال مذکوره نیز باشد، لاجرم درکات او
~~متضاعف شود و عذاب زیادت و خلود او در دوزخ بدین وجوه متصور و معین است. و
~~چون جهت احوال انواع کفار و عاصیان و فاسقان به وجهی که مناسب هریک از ایشان
~~است حق تعالی در قرآن مجید آیتی منزل گردانیده و بعضی را اما در بهشت و اما در
~~دوزخ حکم خلود فرموده و بعضی را نجات و خلاص، سبب آن که هر کس این مقابله و
~~موازنه نمیدانند کردن بر ایشان مشتبه و مشکل نموده و در آن ابواب همواره از یکدیگر
~~سؤال و جواب کنند و گفتهاند. و این [ضعیف] به قدر فهم خود احکام آن آیات را توفیق
~~داده و کیفیت احوال خلود اما در بهشت و اما در دوزخ گفته و بیان آن به وجه منقول و

PageV02P355

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0356.png)

~~معقول در ذیل کتاب سلطایه و در رساله فتوحات نیز که در کتاب لطایف مدرج و آن هر دو
~~کتاب از مصنفات این ضعیف است، کرده. چون خواهند بعضی از آن معلوم کنند، از آنجا
~~مطالعه باید کرد.
# و همچنان که حسنات شخص1 که به اسباب مذکوره به چند وجه راجح میآید و هر
~~وجهی از آن قسمی می شود از اقسام حسنات، همچنان چون ms819 قضیه معکوس باشد و
~~سیئات در مقابله هر وجهی از آنچه ذکر رفته راجح آید، هر وجهی از آن قسمی باشد از
~~اقسام سیئات؛ و چون آن را نیز در حساب اقسام آرند اضافت آن اقسام یازده گانه شود.
# چون ما آن را در حساب تقسیم نیاوردهایم، اندیشه رفت که اگر ذکر آن نرود بعضی
~~مردم از آن غافل مانند و به اندیشه آن که عفو و مرحمت و کرم و جود بی دریغ باری عز و
~~علا مرتب و محقق است در اکتساب حسنات چنانچه باید نکوشند و بر ایشان پوشیده
~~ماند «که2 چون هر دو با هم باشند نور علی نور باشد. و اگر ایشان بکلی میل به اعمال
~~سیئات کنند و بعضی از اعمال صالحه »3 با آن اعمال سیئه ایشان مخالط نباشد، اسباب
~~عفو و رحمت مرتفع شود و ضرورت گردد که به صفت عدالت آن سینات را به مثل
~~مجازات فرمایند. و چون سیئات بسیار باشد، مجازات آن به مثل هم بسیار باشد، و آن
~~عقوبت را کوه برنتابد. و نیز آن که اگر ذکر این معنی نکردی، بعضی مردم که بر این حال
~~واقف باشند حمل بر آن کردندی که ما نیز از آن غافل بودهایم پس «رعایت»2 آن هردو
~~قضیه را واجب دید [این]5 ذکر کردن، و آن که تا بکلی نیز این معانی از اقسام که کردهایم
~~ساقط نبوده باشد.
# دیگر آنچه حق تعالی در قرآن مجید از صفات رحمت و عفو و کرم و جود خود یاد
~~کرده است و فرموده که (یبدل الله سیناتهم حسنات) 6، اگر بر آن حمل رود7 که آن تبدل
~~اشارت است بدانچه چون اعمال سیئه شخص زیادت از اعمال صالحهآ او باشد و جهت
~~آن که اعمال حسنه را، به موجبی که تقریر رفت، بعضی را ده چندان و بعضی را هفتصد و
~~بعضی را به اضعاف مضاعفه و بعضی را به غیرحساب [جزا] میدهد و ms820 سییات را به مثل،

PageV02P356

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0357.png)

~~چون موازنه رود و آن تفاوت را که مناسب صفت رحمت و کرم و عفو و جود خویش در
~~حق آدمی کرامت فرموده اضافت اعمال صالحه او کند، اعمال صالحه او که کمتر بوده
~~باشد راجح آید بر اعمال سیئه او که پیشتر زیادت بوده باشد.
# و همچنین اجر خیرات جاریه که آن بعد از وفات اضافت1 اعمال صالحه شخص
~~میگردد و آن نیز تفضلی و رحمتی [630] و عفوی و جودی عظیم است که حق تعالی
~~فرموده، بدان و سایط مذکور سیئات متبدل میگردد به حسنات. و هر چند در اول این
~~شخص را استحقاق عقاب بوده باشد، من بعد از اهل استحقاق ثواب شده2 باشد. و این
~~تبدلی عظیم ظاهر و عفوی و کرمی و جودی و رحمتی بس روشن است و آثار آن زیادت
~~از آنچه هر کس تصور تواند کردن، به موجبی که در ماقبل جهت احوال آثار آن گفته ایم و
~~فواید و تدرج در کمالات که به واسطهآ آن رحمت و جود و عفو و کرم مذکور حاصل
~~میشود شرح داده و در مثال نتیجه اسبان مادیان یاد کرده و گفته که هیچ محاسبی و
~~مهندسی نباشد که حساب آن تواند کردن.
# و چون در آن اقسام موازنه رود، محقق گردد که آن همه به واسطهآ فضل و رحمت و
~~عفو وکرم و جود او تعالی و تقدس میسر و واقع می شود به موجب بیان و تقریری که
~~کرده شد. و چون3 بدین وجه معین و ظاهر و روشن است، زیادت از این جود و عفو و
~~رحمت و کرم از باری تعالی چگونه توقع توان داشتن. و آنان که زیادت از این توقع دارند
~~یا از نادانی و یا از بیانصافی یا از هردو باشد.
# اکنون به موجبی که شرح داده شد، اگر حکم آیت مذکور بر این معانی و تبدل این
~~وجه حمل کنند که تقریر ms821 رفت، پس به واسطه حکم آیت مذکور قسمی دیگر بر تقسیمی
~~که رفته اضافت رود؛ و اگر بر آن حمل نکنند آن نیز قسمی باشد. و آن قسم را مگر در یک
~~قسم، که آن آن است که شخص را همه اعمال حسنه باشد و اعمال سیئه با آن مختلط نه،

PageV02P357

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0358.png)

~~در ده قسم دیگر آن را مدخل باشد. و بدین تقریر ده قسم دیگر متصور بود چنان که
~~مجموع آن بیست و یک قسم باشد؛ والله اعلم.
# و هر چند علمای راسخ و حکمای اولواالالباب احوال کیفیت خلود، اما در بهشت و
~~اما در دوزخ، مجملا از این بحث و بیان و تقریر و مقدمات1 قیاس کرده معلوم کنند؛ لیکن
~~جهت تفهیم مبتدیان، این ضعیف به طریق معقول و منقول در آخر کتاب سلطایه که از
~~مصنفات این ضعیف است به توفیق ایزدی واضح و روشن گردانیده؛ چون خواهند که
~~بعضی از آن معلوم کنند، از آنجا مطالعه کنند تا به حکم آیت (لیزدادوا یمانا معإیمانهم)2
~~ایشان را ایمانی دیگرباره قلبی حاصل شود. چه، اعتقاد قلبی در این باب وقتی بادید آید
~~که آن را به ادله و براهین نقلی و عقلی، بر وجهی که هر دو را مطابق و موافق گردانیده
~~باشند3، مبین و مثبت کنند. و مؤمنان و مسلمانان را ضرورتتر از آن چه تواند بود که
~~چنین امری معظم را، به موجبی که به اعتقاد و نقل قبول کردهاند، به طریق عقل نیز بدانند
~~تا معتقدتر گردند و بدان قطع زفان طاعنان کنند؟ و بدان واسطه بی تردد از سر اطمینان
~~تمام در اذخار4 آخرت کوشند که آن اعمال صالحه و خیرات جاریه است و این رساله
~~مشتمل است بر آن. چه، کسانی که در آن اهمال مینمایند، سبب آن تردد است در آن؛
~~والا چگونه کسی در آن اهمال جایز داشتی؟ و چون آن را بدانند اهمال جایز نشمرند و
~~در آن باب ms822 سعی نمایند، [و] مرتبهآ ایشان عالیترگردد و به درجات عالیه بهشت برسند،
~~و شاید که به واسطه صدق در آن باب از درجات بهشت تدرج کرده به مرتبه و درجهآ
~~فردوس برسند5.
# حق تعالی به فضل بی دریغ خود همه مؤمنان را و مسلمانان را مانند این مراتب و
~~درجات کرامت کناد و این ضعیف را با ایشان حشر کناد! بحق حقه و سعة جوده.
# و چون از این تقسیم و شرح و بیان خیرات فارغ شدیم که غرض از آن شرح فواید
~~احوال خیرات جاریهآ وقف کردن بود، آمدیم با سر احوال خود.

PageV02P358

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0359.png)

# و گوییم چون حق جل و علا خواسته بود که بعضی از اسرار کیفیت احوال خیرات
~~جاریه1 بر ضمیر این بندهآ ضعیف روشن گرداند تا به موجبی که تقریر رفت در قلم آرد،
~~مینماید که از مبدأ عهد صبا2 الی یومنا هذا به واسطه موهبتی که حق تعالی در ازل تقدیر
~~فرموده بود و خواسته که به ظهور پیوندد، به موجبی که در مقدمه یاد کرده شد، اکثر
~~اوقات به اندک عمارتی مشغول و مایل میبود و در آن شروعی مینمود و از اهالی آن
~~صناعات استفاده میکرد و به قدر وسع به هر وقت عمارتی در عمل میآورد، و به
~~اندیشه و فکر آن مشغول میشد که آن عمارت باید که مبنی و مشتمل باشد بر خیرات.
~~همچنین همواره به قدر استطاعت و مقدار طاقت به اندازه فکر و فهم خویش در
~~بعضی معانی دقیق و حقایق اشیاء مهوس3 بود که هم فکری کند و در آن شیوه به حسب
~~قدرت شروعی نماید و به خدمت علما و مشایخ و اصحاب قلوب وارباب عرفان تقربی
~~جوید و ملازمتی نماید؛ و با وجود استغراق به اموری که از حضرت بارگاه سلطنت بدو
~~مفوض بود، به اوقاف فرصت از خدمت آن بزرگان استفادتی کند تا باشد که از بحر
~~بی کرانه حقایق معانی چیزی دریابد. ms823 با خود اندیشید و گفت؛
# اندرین بحر بی کرانه چو غوکدست و پایی بزن چه دانی بوک
# و همواره از اندیشیدن آن معانی بکلی غافل نماند.
# و از حضرت ربوبیت موهبتی، چنان که تقدیر او تعالی و تقدس بود، در حق این
~~ضعیف کرامت فرموده و زیادت جهدی از خود نیافته. چه، در عنفوان جوانی و زمان
~~تحصیل علوم و اوقات عمارات اتفاق چنان افتاد که به ملازمت بندگی حضرت مشغول
~~بود، و ملازمت آن بزرگان و کاملان نتوانست نمود و به نفس خود بر سر عمارات
~~نتوانست بودن الا بنادر؛ و همان مقدار توانست کردن که به هر وقت که آنجا رسد با
~~صناع2 به زفان تقریری کند و شرحی دهد یا رسمی و طرحی از آن عمارت بر کاغذی

PageV02P359

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0360.png)

~~کشد و بدیشان نماید. و چون از آن زمان تا اکنون1 بتدریج حق تعالی توفیق رفیق گردانید تا
~~بیزیادت سعیی و جهدی که کرده باشد یا خود را در میانه دیده یا به سعی و جهد خود
~~نسبت کرده کلمهای چند بر قلم او جاری تواند گشت یا کتب و رسالات در هر علم
~~تصنیف کند یا تقریری در معانی و مصالح مانند آن مبانی و خیرات بر زفان او جاری تواند
~~شد یا نوشتن مانند این وقفنامه مشروح و مبسوط و مشروط به فکر و کفایت و ضمیر او
~~راه تواند یافت و در آن شروع تواند نمود و به اتمام آن مشغول تواند گشت؛ و چون به
~~فضل ایزدی آن مجموع که ذکر رفت واقع و میسرگشت، موروارپای ملخی گرفته خود را
~~متوجه حضرت ربوبیت یافت. در آن حال تأمل کرد و تعجب نمود، و خود را به مثال آن
~~طاؤس2 در چرم دوخته که در مقدمه گفته شد ناگاه از چرم بیرون آمده3 جلوه زنان یافت،
~~وگفت (ذلک فضل الله یؤتیه من یشاء والله ذو الفضل العظیم).
# و بر خود واجب دانست که «اندیشه ms824 کند »5 تا در ادای شکر بعضی از آن آلاء6 و
~~نعمای او تعالی و تقدس به چه و سیلت شروع تواند نمود و به کدام عبارت و چه گستاخی
~~از حضرت طلب مغفرت تواند کرد؟ در آن دهشت و حیرت، هم فضل و7 کرم او عز شأنه
~~دستگیر شد و توفیق کرامت کرده به نور هدایت ذکر خاطر متنبه دل و درون او شد و
~~آیتی که مناسب این حال8 و مطالب این بنده ضعیف بود به زفان او جاری گردانید تا
~~همواره ورد خود ساخته به حضرت بی نیاز بدان تضرع نماید و بر آن ختم کرده همواره
~~گوید: (رب قد آتیتنی من الملک وعلمتنی من تأویل الأحادیث فاطر السموات والأزض أنت
~~ولی فی الدثیا والآخرة توفنی مسشلما وألحقنی بالصالحین)9 ووالحمد لله رب العالمین
~~والصلوة والسلام علی خیر خلقه محمد و آله اجمعین»10.

PageV02P360

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0362.png)

~~(ربنا آبتنا من لدنک رخمة وهیی لنا من أمرنا رشدا).
# به تاریخ اوایل رمضان عمت برکته سنة ثمان و سبعمائه به مقام گاو باری روز جمعه در
~~مسجد جامع سلطان سلاطین اسلام فرمانفرمای ربع مسکون قاآن اعظم شاهنشاه هفت
~~اقلیم غیاثالدنیا والدین خلدالله سلطانه4 به وقتی که مولانا معظم5 ملک الوعاظ
~~والمذکرین ناصرالملة والدین و دیگر موالی عظام و مشایخ اسلام چون مولانا اعظم
~~سلطان القضاة والحکام نظام الملة والدین عبدالملک و مولانا اعظم برهان الملة والدین و
~~شیخ الاسلام6 جلال الملة والدین عبدالمجید دامت میامن ایامهم و سایر علما وفقها که
~~حاضر بودند سؤال فرمود و بر لفظ شکربار گوهرنثار براند که پیامبر ما علیه الصلوة
~~والسلام فرموده است که «من قال لإلة الالله دخل الجنة» و این حدیث مشهور است و همهآ

PageV02P362

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0363.png)

~~أمت به قبول این تلقی کردهاند. و فحوای این کلام اقتضای آن میکند که مسلمان البته هر
~~چند در دوزخ بسیار بماند عاقبت نجات یابد و در بهشت درآید.
# و دیگر چون این قاعده در اسلام محقق ms825 است و از قبیل مشهورات که هر آدمی که با
~~آدمی دیگر خیانتی کرده باشد و وی را از حق خود منع کرده یا مال وی را تلف کرده البته
~~در بهشت درنیاید تا آن خصم راضی نشود به وجهی از وجوه. و اگر این خصم گوید که
~~من قطعا به هیچ وجه از این شخص جانی راضی نمی شوم و نخواهم شد؛ پس چون آنجا
~~باختیار راضی شدن ممکن نه و بجبر راضی کردن از معدلت دور، این شخص هرگزدر
~~بهشت نرود. و چون کلمهآ لااله الا الله میگوید، بنابر این حدیث نبوی، قطعا میباید که در
~~بهشت رود؛ و این موهم است به تناقض، و تناقض در قواعد دین محال. جواب
~~این چیست؟
# جماعت ایمه بزرگوار ادام الله فضائلهم مر یک در جواب خوض1 میفرمودند.
# بعضی فرمودند که قصری چند در بهشت ساختهاند و بر بام آن نوشته که این از آن آن
~~کس است که مظلمهای بر دیگری داشته باشد و عفو کند، و چون آن ببیند2 هرآینه عفو
~~کند. و بعضی فرمودند که حق سبحانه و تعالی آن خصم را راضی کند و در عوض آن مر
~~چه خواهد به وی دهد تا او عفو کند.
# پادشاه اسلام خلد ملکه3 در این مقام فایدهای عظیم نیکو فرمود؛ و آن آن است که
~~چون از راه شریعت و معدلت تسویت4 میان خصمان واجب است، تا حدی که اگر حاکم
~~تواند که به یک دفعه نظر بر هردو اندازد و احترام هر دو باهم کند، به انفراد نکند و هیچ
~~یک را راجح ندارد، چیزی جهت یکی دادن تا او را عفو کند از عدل و سویت
~~دور مینماید.
# مولانا اعظم سلطان القضاة والحکام شافعی 5الزمان، این سؤال را تحسین بغایت کردو
~~گفت این عظیم خوب است، و جواب این بآسانی نتوان گفت و در آن تأمل باید کرد. و

PageV02P363

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0364.png)

~~چون هیچ یک جوابی مشبع و ms826 فایدهای مقنع نفرمودند و ایراد آن آجوبه اینجا به تطویلات
~~ممل و مخل انجامد1، کم ترین بندگان فضل الله2 الهروی عفاالله عنه به رأی العین مشاهده
~~کرد و بحقیقت بدانست و در لفظ آورد که این جواب کس نتواند گفت و این در معنی کس
~~نداند سفت بجز مخدوم اعظم اعدل، آصفالعهد، سلطان الوزراء فی العالمین،
~~قدوةالعلماء المحققین والحکماء المدققین، رشیدالحق والدین، عمادالاسلام
~~والمسلمین، عمدة الخواقین، المشرف به تشریف (وعلمناه من لدنا علما) اعزالله
~~انصاره و ضاعف اقتداره؛ و از بندگی آن حضرت التماس نمود4 به حکم السائل لایخیب
~~برفور بر سبیل ارتحال این بدایع طرایف و رساله چون ذات5 او سر به سر6 همه لطایف
~~در سلک تحریر [کشید] برین قیاس7:
# چنین گوید مؤلف این رساله، اضعف عبادالله و احوجهم الی رحمته8، فضل الله ابن
~~ابی الخیر بن عالی، المشتهر بالر شید، الطبیب الهمدانی غفرالله ذنوبه که بناء سؤال مذکور
~~که پادشاه اسلام خلد ملکه فرموده بود و علماء دین و افاضل عصر هر یک جوابی خوب
~~فرمودند و این ضعیف مستمع بود و در میان فوایدی و لطایفی که آن بزرگان دین فرمودند
~~ادب9 ندانست خوض نمودن. بعد از آن چون آن دوست عزیز، یگانه عصر، از این
~~ضعیف در آن باب استنطاقی فرمود، واجب دید10 کلمهای چند که برفور در خاطر آمده
~~گفتن و بعد از آن به حسب ملتمس بر جای نوشتن.
~~و آن آن است که میگوییم که11 آنچه موالی عظام فرمودند و فرمایند یک از یک نیکوتر
~~تواند بود، و همه فواید و لطایف باشد و لاشک مفسران و محدثان در آن باب هر یک
~~تفاسیر و معانی نیکو گفته باشند و همه مناسب و واقع و نیکو باشد.

PageV02P364

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0365.png)

# اما آنچه این ضعیف را برفور در خاطر آمده آن است که احکام شریعت و سنت الهی
~~همه بر یک وجه نیست؛ چه، بعضی امر است و بعضی نهی است. اگر کسی تصور ms827 کند که
~~همه کردنی است، و ناکردنی را تصور نکند، لابد از آن شبهات بادید آید. و احوال و
~~معنی و کیفیت از آن کردنی و ناکردنی متفاوت است. و از آن جهت حدود شرعیه
~~میگویند؛ چه، هر قضیهای را و عملی [را] حدی و مقداری معین است، و آن مقدار و
~~حدود بعضی در کم است و بعضی در کیف. چه، اعمال و افعال بنده، خواه در حسنه و
~~خواه در سیئه، عظیم بسیار و متنوع است، و باز1 هر نوع از آن متفاوت تواند بود. و برهان
~~قائم [است] که هیچ دو از آن من کل الوجوه، خواه در کم و2 خواه در کیف، به همدیگر
~~ماننده نبود. و عدل و انصاف چنان اقتضا کند که مناسب3 هر فعل و عمل آنچه حسنه
~~باشد ده چندان و آنچه سیئه باشد به مثل، به حکم (من جاء بالحسنة فله عشر أمثالها ومن
~~جاء بالسییة فلا یجزی إلا مثلها)4 مجازات و مکافات فرماید، و بعضی به حدی از حدود
~~مختلفه که جهت هر قضیهای معین فرموده.
~~و ما بعضی از انواع حدود برشمریم5 تا آن تقریر و معانی واضح گردد. و آن حدود
~~چنان است که بعضی به اختیار شخص تعلق دارد؛ مانند آن که کسی پدر یکی را کشته
~~باشد عمدا، اگر خواهد قصاص کند و اگر خواهد که خونبها بستاند و اگر خواهد عفو
~~کند؛ و هیچ کس دیگر را در آن حکمی و مدخلی نیست.
# و اگر کسی شخصی6 محصن7 را دشنام و قذف8 کند یا بزند، اگر خویشتن عفو کند و
~~مکافات آن نکند او داند، و اگر خواهد که مکافات کند و حد آن بر او براند و بر حاکم
~~عرض کند او داند، و حاکم را البته مساعدت او بباید9 کردن. و اگر شخصی مالی به قرض

PageV02P365

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0366.png)

~~به شخصی داده باشد و بدو بخشد، اختیار او راست؛ و آن شخص که بدو ms828 بخشیدهاند،
~~اگر بازپس ندهد، او را مظلمه1 نباشد؛ چه، غریم او بدو بخشیده و گردن او آزاد کرده. و
~~اگر شخصی غلامی خریده باشد [632] و خواهد که او را آزاد کند، اختیار او را باشد.
# [حدودی که به اختیار شخص تعلق ندارد]
# اما آنچه به اختیار شخص تعلق ندارد؛ و آن بر دو قسم است: قسمی آن که البته واجب
~~باشد که به جای آرد؛ و قسمی آن که البته واجب نباشد.
# اما [قسم اول،] آنچه البته واجب است که به جای آورند و الا بزه مند شوند، مانند آنچه
~~موذی را بباید کشتن.
# مثلا چنانچه مار و کژدم و سگ دیوانه، چه حدیث نبوی است که «تقتل الفواسق
~~الخمس فی الحل والحرم»2؛ و اهل حرب از کفار که از حکم اسلام و پادشاهان عادل تمرد
~~نمایند و قصد ایشان کنند و قابل اصلاح نباشند و وجود ایشان سبب جدل و ایذا باشد،
~~چنان که گفتهاند: آلموذی طبعا یحل قتله شرعا قیاسا علی الافعی؛ و مانند آنچه شخصی
~~شنود که کافری در حق خدای تعالی سخنان کفرگوید و طعن3 زند، اگر قادر باشد بر
~~هلاک4 او و او را به طریق عفو ترک گیرد، آثم گردد. و حق تعالی در این معنی فرموده
~~(ولا تأخدکم بهما رأفة فی دین الله).
~~و بعضی از محدثان و بزرگان دین آنچه پیغمبر6 علیه الصلوة والسلام فرموده
~~[که] «الإیمان بضع و سبعون شعبة افضلها قول لاله ال الله و آدناها اماطة الآذی عن الطریق»،
~~«اماطة عن الطریق» به این معنی تفسیر کردهاند یعنی به قتل موذیان و مفسدان از اهل
~~حرب.
# و همچنان کسانی که راه زده باشند و مال برده و مردم کشته، قتل ایشان بر حکام

PageV02P366

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0367.png)

~~واجب باشد، و اگرچه وارثان مقتول عفو کنند. و همچنان واجب باشد که بعد از کشتن،
~~ایشان را سه روز صلب کنند1 چنان که حق تعالی فرماید (إنما جزاء الذین یحاربون الله
~~ورسوله ویسعون ms829 فی الأزض فسادا أن یقتلوا أو یصلبوا أو تقطع أیدیهم وأزجلهم من خلاف أز
~~ینفوا من الأرض ذلک لهم خزی فی الدنیا ولهم فی الآخرة عذاب عظیم).
# و همچنان کسانی را که بعد از احصان4 زنا کرده باشند و پیش حاکم ثابت شود، البته
~~ایشان را حد بباید زدن و به عفو کسی تعلق نداشته باشد.
# و همچنان کسی که از دین اسلام برگردد و باز توبه نکند.
# و همچنان کسانی که خون کرده باشند و بر ایشان قصاص واجب شده و ورثه البته
~~قصاص طلبند، بر حاکم واجب باشد که قصاص کند5.
# قسم دیگر، آن که اختیار نباشد و در ترک آن بزهمند بود، و آن چنان است که اگر
~~شخص وجوهی به قرض به دیگری داده باشد؛ اگر نخواهد6 که بدان بهانه گردن او را از
~~آن مظلمه آزاد بکند، چون غریم او حق بیارد و بدو دهد، او را البته بباید گرفتن و
~~بی اختیار او آزاد گردد؛ تا حدی که اگر البته از وی نستاند بر قاضی واجب باشد که
~~شخصی7 را نصب کند که از قبل او آن را بستاند. و اگر او از مظلمه آزاد شود [و حجت]
~~بدو ندهد قاضی و حاکم بجبر8 حجت از او بازگیرند و به وی دهند.
# و همچنان که شخصی9 تن یکی را به اجارت گرفته، تا مادام که کار او نکرده، به عفو
~~او تعلق دارد؛ لیکن چون کار او بکند، خصم او اگر خواهد و اگرنه بی اختیار او آزاد شود.
~~و اگر کسی شخص مسلمان را بخرد، خود بیع منعقد نگردد؛ و اگر بها نیز داده باشد،
~~بی اختیار مشتری و او را به واسطه آن که زر داده باشد هیچ دعوی بر آن شخص که زر[یه
~~او] داده باشد نرسد.
# و بدین تقریر و مقدمات که ذکر رفت، قضیه آن که شخص با زن دیگری زنا کند از آن
~~قسم است که چون ثابت ms830 شود قطعا حاکم وقت را حد بباید راندن، خواه خصم او عفو

PageV02P367

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0368.png)

~~کند و خواه نکند؛ چه، او را در آن هیچ اختیاری نباشد. و اگر این شخص گوید که من
~~میخواهم که همان با زن او بکنم که او با زن من کرده است، البته نشاید و او را این معنی
~~نرسد. چه، این معنی منهی است، و حکم این معنی نه بر آن وجه مقرر است که1 به
~~قصاص مساوات تصور توان کرد. و به موجبی که ذکر رفت بر حاکم وقت واجب که جهت
~~اساس قواعد دین و ضبط ملک عالم تدارک آن به و جهی که محدود و معین است به جای
~~آورد. و با وجود آن که شوهر او را در عفو اختیاری نیست و عفو او را اثری نه، اگر گوید
~~که عفو کردم او را دیوث گویند؛ بخلاف عفوهای دیگر که مستحسن باشد.
# و سیاست و حکم و امر و نهی و عقوبت و نواخت پادشاهان نموداری و نسبتی است
~~از آنچه در روز قیامت بندگان را پرسند به موجبی که مشاهد است.
# و بدین تقریر و مقدمات روشن شد که در همه قضایا وجه اختیار «به دست خصم
~~نیست 2 که گوید تا مراد من ندهند آن عفو نکنم یا کس را به بهشت نبرند. چه، بعضی
~~قضایا، به موجبی که تقریر رفت، آن است که چون آنچه بر او باشد از حدود شرعیه
~~برانند، اگر خصم راضی باشد و اگرنه او از آن فعل بد پاک شود و خصم را بر او دعوی
~~دیگر نماند. پس اگر در دنیا از شخص مسلمان گناهی صادر شده باشد که رضای بندگان
~~حرا»3 در آن مدخلی نباشد و بدیشان متعلق نه، مانند آن اقسام که برشمردیم، حق تعالی
~~شاید که به فضل خود عفو کند و شاید به قدر آن گناه او را عقوبت کند. و اگر گناهی صادر
~~شود که از ms831 آن اقسام مذکوره باشد که به بندگان تعلق داشته باشد و صاحب آن حق عفو
~~نکند، البته او را به قدر آن گناه عقوبت بکنند بر مقتضی عدل و راستی. و چون آنچه
~~مناسب گناه او باشد عقوبت یابد، او از آن گناه پاک شود خواه «خصم»2 راضی باشد و
~~خواه نه، چنان که در احوال این دنیا مثال گفته شد.

PageV02P368

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0369.png)

# و آنچه گفتهاند که پیش از عفو صاحب حق، او در بهشت نرود «یعنی که [بیش از]
~~عقوبتی و حدی که مناسب هر گناهی باشد در بهشت نرود»1، اما چون عقوبتی که
~~مناسب هرگناهی باشد بر او برود و2 مسلمان باشد، البته در بهشت رود، چنان که فرموده
~~که «من قال لإله إلالله دخل الجنة.
# [تأثیر لفظ لا اله الا الله در پاک شدن از معاصی]
# اما سؤال در باب آنچه شخصی معصیت بسیار کرده باشد و3 به واسطهآ آن که4 کلمهآ
~~لاإله إلا الله گفته باشد5 و مسلمان شده عاقبة الامر از آن معصیتها پاک شود و البته به
~~بهشت رسد؛ و کافر و6 مشرک که از او حسنهآ بسیار در وجود آمده باشد، به واسطهآ آن که
~~کلمه لإله إلا الله نگفته، البته از دوزخ خلاص نیابد و به بهشت نرسد. واین ظاهرا مشکل
~~مینماید. و ما در این باب رسالهای مشبع ساختهایم و شرح هر کافری داده. چه، کفار
~~بسیارند، و فرق میان انواع کفار از کافر مشرک و غیر مشرک عظیم بسیار است؛ و این
~~حکم مذکور حالیا بر تمامت کفار اطلاق کرده است. و هر چند هر کس که خواهد که این
~~حال بشرح بداند از آن رساله بباید خواندن، لکن7 حالیا بر سبیل نمودار کلمهای چند
~~موجز و مختصر بگوییم تا از آن بعضی معلوم شود.
# و آن چنان است که درجات بهشت را ابتدایی هست و انتها ندارد، و الا ترقی در آن
~~درجات مؤبد و مخلد نبودی؛ چه، ترقی ms832 مؤبد و مخلد در درجات متناهی متصور نباشد.
~~و هر که در بهشت رفت و به درجهآ اول رسید، او را بهشتی گویند؛ لکن8 میان بهشتی و
~~بهشتی9 تفاوت عظیم باشد؛ چه، آن که صدهزاران هزار درجه از بهشت دارد با آن که
~~همان مقدار دارد که به درجهآ اول بهشت رسیده باشد، چه نسبت داشته بود؛ یا10 آن که به
~~واسطه کلمهآ لااله الا الله در بهشت رود، همان مقدار باشد که او را در بهشت راه دهند و
~~در جریدهآ بهشتیان درآید.

PageV02P369

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0370.png)

# مانند آن که پادشاهی باشد مثلا و او را لشکر بسیار؛ هر یک به مرتبه و درجه معین
~~رسیده، و آن مراتب و درجات بسیار چنان که مشاهد و معین است. و لاشک همه را از
~~آن روی که لشکر پادشاه باشند نام ایشان در دفتر عارض1 لشکر در میان تومان و هزاره و
~~صده مثبت گشته باشد. و شخصی که او غلام غلام غلام باشد و پادشاه و امرا و هزاره و
~~صده او را نشناسند، و مع هذا به ولایتی رفته باشند که نام آن ولایت دیگر امرا که این
~~شخص از هزاره ایشان باشد ندانند تا بدان شخص مذکور چه رسد، و نام آن شخص
~~لاشک از آن روی که [در] لشکر پادشاه باشد در شمار لشکر و2 جریده3 [633] و دفتر
~~لشکر پادشاه درآمده باشد. و از آن روی که هر فردی را4 از افراد امرا و خواص و غیرهم
~~در دفتر شمار لشکر آورده5 باشند، نام او درآمده باشد؛ لکن6 او را همان مقدار اعتبار
~~بیش نباشد که او در دفتر درآمده باشد. و نام او در دفتر راندن جهت آن باشد که او7 از
~~جمله لشکریان پادشاه و ایل8 هوادار و بندهآ او باشد. و ممکن نباشد که او را نام در دفتر
~~پادشاهی دیگر درآید الا به واسطهآ آن که ایل آن پادشاه باشد؛ بالضروره نام او در ms833 دفتر
~~درآمده باشد.
# و حدیث نبوی مصدق این معنی است که فرموده: «من قال لا اله الالله دخل فی حصن
~~الإیمان». آنچه قید به حصن فرمود، آن معنی است که همان قدر باشد که نام او در جریده
~~درآید. و کسی که او با پادشاه یاغی9 باشد و نام آن پادشاه نبرد، و اگر برد ناسزا گوید،
~~محال بود که نام او10 در دفتر شماره لشکریان پادشاه11 نویسند. و اگر هر چند آن12 یاغی
~~شوکت و منصب و مال و ملک و تبع داشته باشد، لکن13 چون یاغی باشد نام او در جریدهآ
~~لشکر آن پادشاه نیاید؛ چنان که حق تعالی می فرماید که (إن لله لا یغفر أن یشرک به ویفر
~~ما دون ذلک لمن یشاء)14. و اگر ایل شود، یعنی کلمة لإله الا الله بگوید، در حال نام او در

PageV02P370

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0371.png)

~~جریده آید و به واسطه تبع و خدم و حشم به اضعاف اضعاف آن شخص مذکور که شرح
~~داده شد حاصل آید و به بندگی حضرت شایسته گردد؛ و به واسطه آلات و استعداد و
~~خدم و حشم و هنرها که داشته1، یعنی حسنات که در کفر کرده باشد2 و او را جبلی شده.
~~این مقدار نمودار اینجا گفته شد؛ و بیان آن بشرح و بسط به طریق معقول و منقول در
~~آن رساله که یاد کرده شد گفته3 آمده و معنی خلود و کیفیت آن، خواه در بهشت و خواه
~~در دوزخ، بیان کرده شده4 و شرح آن داده آمده5؛ از آنجا6 مطالعه کنند ان شاءالله تعالی.
# حألحمد لله رب العالمین. والصلوة والسلام علی ولیه و نبیه محمد و آله و آصحابه
~~اجمعین. رب فرج بالخیر»7.

PageV02P371

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0372.png)

~~الحمد لله رب العالمین والصلوة والسلام علی خیر خلقه محمد و آله الطیبین الطاهرین
~~اجمعین.
# اما بعد چنین گوید محرر این کلمات، فضل الله بن ابی الخیر بن عالی المتطبب
~~الهمدانی المشتهر بالرشید الطبیب غفرالله ذنوبه که ms834 چون پادشاه اسلام بر عزیمت صید از
~~اوجان به طرف مراغه نهضت فرمود، سلخ ربیع الاول سنة ثمان و سبعمائه به مبارکی و
~~طالع سعد در رصد نزول فرمود. جمعی افاضل به بندگی حضرت بودند.
# در اثنای بحث و محاورات این بحث با میان افتاد که، از جملهآ اعداد، دوازده افضل و
~~اشرف است؛ و سبب آن آن است که صحابه نبی علیهالصلوة والسلام دوازده بودهاند، و
~~حواریون دوازده، و آسباط1 دوازده؛ و در حدیث نبی علیهالصلوة والسلام آمده که چون

PageV02P372

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0373.png)

~~لشکر دوازده هزار باشد، به و اسطه کمی، شکسته نگردد. و بعضی حاضران گفتند که آن
~~را سببی معقول باید؛ و پادشاه اسلام خلد ملکه فرمود که تقریر بیان معانی بر وجهی باید
~~کردن که دل پذیر و معقول باشد.
# بعضی در جواب گفتند که چون از تمامت اعداد دوازده است که اول عدد آن زاید
~~است، باید که1 افضل باشد. جماعت دیگر در جواب گفتند که چه لازم باشد که عددی
~~که آن زاید2 باشد، افضل باشد. و بحثی که در میان ایشان افتاد به بینت و سخن و تقریر
~~یکدیگر قبول نکردند و آن ماجرا3 قایم ماند.
~~و چون پادشاه اسلام خلد ملکه به کمال عقل از عالمیان ممتاز و درون مبارکش به
~~انوار الهی آراسته، و بحثی که تمام مغز و معقول و مبرهن نباشد ضمیر منیرش قبول
~~نفرماید و پسندیده ندارد، فرمود که این سخنان تمام روشن نمیشود و خاطر بر آن
~~تقریرات قرار نمیگیرد. و همگنان نیز که حاضر بودند همین معنی را تصدیق کردند، و آن
~~سخن به آخر نمی رسید.
# این ضعیف خواست که کلمهای چند برفور [که] هم در آن حالت در خاطر آمده بود
~~بگوید، لکن4 در آن زمان فرصت تنگ بود؛ همین قدر عرضه داشت که این تقریر برهانی
~~قاطع نیست تا دل پذیر باشد و یکبارگی خاطر بر آن قرار گیرد، لکن...5 لطیفه[ای] است.
~~این معنی ms835 به بندگی حضرت پادشاه اسلام6 پسندیده آمد؛ و7 چون به مبارکی سوار
~~میشد و فرصت تقریر معانی و بیانی که این ضعیف را در آن حالت در خاطر آمده [بود]
~~مهمل ماند و اتفاق تقریر آن نیفتاد، نخواست که نتیجهآ خاطر آن زمان مهمل ماند. بدان
~~سبب آن معانی که در آن زمان فرا رسیده بود8 در قلم آورد. ان شاءالله به رضای حق
~~مقرون باشد و پسندیدهآ علمای اولواالالباب گردد. انه هو العزیز.

PageV02P373

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0374.png)

# میگوید: آنچه کسی گوید که چیزی از چیزی به همه وجوه افضل و اشرف است، آن
~~حکمی و بحثی باشد که نه از سر وقوف تمام کرده و گفته باشد؛ چه، هر چیزی را
~~خاصیتی باشد دون خاصیتی دیگر؛ و آن امری باشد نسبی و اضافی. چه، چیزی باشد که
~~عظیم حقیر نماید، و در بعضی حالت1 که بدان محتاج شوند آن مفیدتر و محتاج الیهتر
~~باشد از بسیار چیزها که معظم نماید. مثلا چنانچه کسی در حالتی که گرسنه باشد، قدری
~~نان جوین که بخورند و جان بدان قائم ماند بهتر از یاقوتی رمانی که در آن حالت نتوان
~~خوردن و آن غرض از آن حاصل نشود.
# و نیز از امتعه صندل سفید که یک من از آن به چند دینار زر فروشند، جهت مزاج
~~محرور2 بهتر از مشک تبتی و عنبر اشهب است که آن را ثمینتر و شریفتر نهند؛ بلکه
~~عنبالثعلب و تخم خرفه نیز که آن عظیم کم قیمت است، در حالت محروری، بهتر از آن
~~باشد و مفیدتر و محتاج الیهتر.
# و بسیار چیزهای ثمین3 از آن جهت ثمین باشد که آن چیز فی نفس الامر یا کم باشد یا
~~از ولایات دور آورند. و لازم نباشد که هر چیز که آن کم یافت شود یا از ولایاتی دور
~~آورند، فی نفس الامر من کل الوجوه اشرف و افضل از چیزی باشد که آن ارزان4 و بسیار
~~باشد. چرا ms836 خود چیزی که وجود آن بسیار باشد اشرف و افضل نباشد؟
# و بسیار چیزها میبینیم که افضلیت و شرف آن به صلابت5 میکنند، و هم در آن
~~حالت چیزی دیگر را6 به نرمی و سستی میکنند. و در بعضی7 اوقاف بعضی چیزها را به
~~غایت گرمی اشرف و افضل نهند و بعضی را در غایت سردی. و چنانچه مشاهد8 و معاین
~~است اکثر چیزها بر این وجه است، و مطلقا فضیلت و شرف امری است نسبی و اضافی.
# و هر چند بعضی9 چیزها و اشخاص مردم را خیر عظیم بسیار بود و بعضی شر عظیم

PageV02P374

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0375.png)

~~بسیار؛ و بدان سبب آن چیز و آن کس را که خیر بسیار باشد افضل و اشرف گویند و آن
~~دیگر را خسیس؛ اما چنانچه فرق میان عالم و1 جاهل بغایت ظاهر [است]2، این معنی
~~عظیم متباین نماید. و قضیه واضح و روشن و بحث ما در چیزی است که بقدر نسبتی با
~~همدیگر داشته باشند3. و هر چند شاید که علمی باشد که به نسبت با شخص مضر
~~باشد، مانند آنچه حکیم سنائی گوید؛
# شعر:
# علم کز تو تو را بنستاند   جهل از آن علم به بود صد بار
# و دیگر گفتهاند:
# همه دانش من وبال من آمد   چو روباه را موی و طاوس را پر
~~و این بحثی است مشکل و به شرحی تمام احتیاج دارد، و ما آن را در رسالهآ خیر و ش
~~که4 در کتاب مفتاح مدرج است، به مقدار علم و قدرت خود بیان کرده و به تحقیق
~~رسانیده5. چون خواهند که نیک تعلم کنند، از آنجا مطالعه کنند. حالیا در این موضع
~~اطناب کردن مناسب نیست؛ این مقدار کافی است.
# و هر چند چون راجح مرجوحی فضیلت میان دو چیز6 اعتبار و موازنه کنند7، یکی را
~~بر یکی ترجیح توان نهادن؛ لکن8 [مرد] کامل باید9 که موازنه آن از سر تحقیق و بصیرت
~~تمام کند تا ms837 آن ترجیح توان نهادن10، و آن عظیم دقیق و مشکل باشد. چه، هر11 چیزی به
~~نسبت با بعضی خیر12 و شریف و افضل، و با بعضی مضر و اخس تواند بود.
# [هر چیزی را خاصیتی دیگر است]
# و بدین تقریر و مقدمات باید که هر چیزی را خاصیتی باشد دون خاصیت دیگر، و هر

PageV02P375

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0376.png)

~~خاصیتی از آن به نسبت با چیزی دیگر ارفع و اشرف و افضل باشد و به نسبت با چیزی
~~دیگر بخلاف و عکس آن. و همچنین مبرهن است که هر چیز که هست یا مؤثر باشد یا
~~متأثر؛ به نسبت با1 ماتحت خود مؤثر باشد و به نسبت با2 مافوق خود متأثر. تارة3 علت
~~باشد و تارة معلول؛ و نشاید که خاصیت و اثر ایشان در همه وجوه باهم ماننده باشد، و الا
~~همه یکی بود. پس باید که مالا کلام میان چیزها تفاوتی باشد.
# و بدین تقریر باید که هر چیزی را، خواه اعداد و خواه غیر اعداد، خاصیتی و شرفی
~~باشد مخصوص بدو، و ممه در کار؛
# و همه چنان باشد که باید؛ و6 سر مویی در هیچ یک از آن ناشایستگی و نابایستگی
~~نتواند بود. و چون چنین باشد، باید که هر عددی را بالضروره خاصیتی و شرفی و
~~فضیلتی باشد دون شرف و فضیلت عددی دیگر. و به موجبی که در سابق تقریر رفت که
~~کسی که موازنه و تحقیق دو چیز با هم تواند کردن و بر اسرار هر چیز کماهی واقف شدن،
~~فضیلت بعضی بر بعضی، چنان که حق آن باشد، مگر او تواند؛ و هر کس دیگر بر آن
~~واقف نتواند شد.
# و چون که در7 اعداد افضلیت و8 اشرفیت تصور کنند [و گویند] که عدد فرد افضل و
~~اشرف از دیگر اعداد باشد، به سبب آن که همه اعداد از واحد بادید می آید؛ و هر چند
~~واحد را [636] از عدد نگیرند، لکن9 حد واحدیت و ms838 فردیت صفت باری تعالی و تقدس
~~است و همه اعداد، بلکه همه اشیاء، مستفاد از آن واحد فرد بادید میآید. و اگر

PageV02P376

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0377.png)

~~صد1هزاران مزار اعداد تصور کنند، از او مرکب گشته باشد؛ وتا اول آن واحد تصور
~~نکنند، اعداد دیگر تصور نگردد.
~~و بعد از آن گویند2 که عدد دو اشرف است. جهت آن که همه مخلوقات بیزوج و
~~بی همتا نتواند بود3 و به زوج و همتا قائماند، قوله (ومن کل شیء خلقنا زوجین)و
~~دیگر که (وأنه خلق الزوجین الذکر والأنتی)5 و اگر دیگری گوید عدد سه نیز افضل و
~~اشرف است، جهت آن که می فرماید (أطیعوا الله وأطیعوا الرسول وأولی الأمر منکم)6، و
~~تمامت اجسام از طول و عرض و عمق که سه است خالی نتواند بود.
# و اگر دیگری گوید که عدد چهار افضل و اشرف است، جهت آن که عناصر چهارند و
~~جمیع مخلوقات سفلی بی آن نتواند بود7 و مایهآ همه مخلوقات سفلی آن است؛ و چهار
~~طبایع که جمیع حیوانات از آن خالی نتواند بود، و در باب احوال چهار عناصر و آن که
~~اقسام سفلیات بی آن چهار نتواند بود؛ و علویات نیز بی چهار چیز که به مثابت چهار
~~عنصر باشد نتواند بود8، و هیچ مخلوقی بیزوجیت مخلوق نتواند بود در9 رساله فیض در
~~کتاب لطایف از مصنفات این ضعیف بحثی حقیقی معنوی کرده و مشروح گفته، و آن
~~بحثی دقیق است؛ چون خواهند که کیفیت آن معلوم کنند از آنجا مطالعه باید کردن.
# و اگر دیگری گوید که عدد پنج اشرف است و اکمل است10، جهت آن که حواس
~~خمسه ظاهره و حواس ضمیر باطنه پنجاند؛
# و اگر دیگری گوید که عدد شش اشرف و افضل است، جهت آن که جهات شش
~~است و ممکن نه که غیر شش تواند بود، و اول عدد تام11 شش است، و عالم به شش روز

PageV02P377

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0378.png)

~~آفریده شده و تمام ms839 گشته.
# و اگر دیگری گوید که عدد هفت اشرف و افضل است، جهت آن که کواکب سیاره
~~هفتاند؛ جمله درست و راست باشد.
# و همچنین چون اندیشه کنند شاید که در هر عددی شرفی و فضیلتی تصور توان
~~کردن و بدین وجوه مذکوره به چیزی منسوب گردانیدن. و شاید که بعضی اعداد باشد که
~~آن را شرفی و فضیلتی باشد که کس درنیافته و شرح و وصف آن مهمل مانده؛ چه، گفتیم
~~که چیزی1 بی خاصیت محال بود.
# و خواص دوازده که یاد کرده شد، به نسبت با خواص اعدادی چند که یاد کرده شد،
~~چون موازنه کنیم، به برهان عقل و نقل کدام خاصیت را از آن خواص مذکوره راجح نهیم
~~بر دیگری؛ و مطلقا شرف و فضیلت آن را بر یکدیگر بر چه وجه ترجیح توان نهاد؟ و در
~~آن شک نیست که البته بعضی را بر بعضی به و جهی دون وجهی دیگر فضیلتی و رجحانی
~~تواند بود. و شاید که چون2 موازنه و محاسبه3 کنند، فضیلت یکی بر یکی، اما درکم و اما
~~در کیف و اما در هر دو، راجح آید؛ لکن4 تحقیق آن و حکم جزم بر آن کردن عظیم دقیق و
~~متعسر5 تواند بود، و هر کس به کنه آن نتواند رسیدن مگر کاملان. و چندان که کمال
~~زیادت باشد، موازنه و تحقیق آن بر ایشان آسانتر تواند بود. و کسانی که ایشان را تصرف
~~آن موازنه زیادت بود، انبیا علیهم السلام باشند خصوصا خاتمالنبیین علیه منالصلوات
~~افضلها ومن التحیات اکملها.

PageV02P378

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0379.png)

# و بدین تقریر و مقدمات نشاید که هر کس حکم کند که فلان چیز و فلان عدد مطلقا
~~اشرف و افضل از فلان چیز است و فلان عدد1. و به حکم ({وفوق کل ذی علم علیم)،
~~چنان که یاد کرده شد، مبرهن و محقق است که کاملان و خصوصا انبیا علیهم السلام
~~اسرار و احوال حقایق معانی بهتر از آنان ms840 دانند که به مرتبه از ایشان نازلتر باشند.
# و قاعدهآ مقرر است که مبتدی از استاد و از علوم مافوق که در آن شروع نکرده باشد،
~~مسائل به تسلیم و تسلم فراگیرد. پس گوییم ما را بهترین وجهی آن باشد که مانند آن
~~اسرار و مشکلات و مسائل دقیق به تسلیم و تسلم از استادان و پیشوایان، خصوصا از آن
~~هادی سبل و سرور رسل، خواجهآ کاینات، خلاصهآ موجودات، خاتم انبیاء، محمد
~~مصطفی علیه من الصلوات افضلها و من التحیات اکملها فراگیریم؛ و به موجبی که فرموده
~~باشد هیچ شبهتی در خاطر نیاریم. چه، در سابق به ادله و براهین ثابت کردیم که البته
~~خاصیت و شرف و فضیلت دو چیز در همه وجوه با هم ماننده نباشد؛ و آن امری باشد
~~نسبی و اضافی، که نسبت به امری خیر باشد و به نسبت با دیگری شر. و تفاوت و موازنه
~~خواص یکی با یکی، تا راجح و مرجوح کماینبغی بدانند، عظیم دقیق و عمیق باشد و هر
~~کس بآسانی به کنه حقایق آن نرسد.
# همچنین3 به موجبی که در سابق تقریر رفت امری بدیهی است که آنچه کاملان
~~بدانند، آنان که به مرتبه از ایشان فروتر باشند ندانند؛ و اصحاب مراتب نازل محتاج
~~بدانچه از اصحاب مراتب اعلی بیاموزند. و چون چنین باشد حکمی که کاملان و
~~خصوصا انبیا علیهم السلام در آن باب کرده و فرموده باشند، به تسلیم و تسلم از ایشان فرا
~~باید گرفت و به دل و جان معتقد آن گشتن و محقق دانستن که مالا کلام آن قضایا واقع
~~باشد و درست و معقول.
# و بدین تقریر و مقدمات که یاد کرده شد، باید که هر عددی را از اعداد خاصیتی و
~~شرفی و فضیلتی باشد بدان عدد که همان خاصیت و شرف و فضیلت من کل الوجوه

PageV02P379

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0380.png)

~~عددی دیگر را نباشد؛ و اگر کسی آن عدد را بدان خاصیت و شرف ms841 و فضیلت که بدان
~~مخصوص بود هر چه گوید1 و شرح دهد، عددی دیگر را از آن تقریر نقصان لازم نیاید.
~~چه، بدین تقریرآ عددی را از اعداد بر همان موجب مدح و صفت کند به خواصی که
~~بدان مخصوص باشد و شرح دهد، همچنین درست و واقع و وارد باشد و نقصان عددی
~~دیگر از آن لازم نیاید؛ و به واسطهآ آن تقریرات حکم مطلق نتوان کردن که که خاصیت و
~~شرف و فضیلت فلان عدد از فلان عدد زیادت است. و چنان که تقریر کرده شد، وقتی آن
~~حکم مطلق توان کردن که کسی را علم و کمال آن3 باشد که به تمامت خواص هر یک
~~کماهی واقف گردد و موازنه کند4؛ یا اکمل مثل اولیا و انبیا از آن خبر دهد و مطلقا بگوید
~~که فلان عدد از همه عددها یا از چندین عدد در اکثر وجوه افضل و اشرف و اکمل است.
# و این معنی جهت هیچ عددی نگفتهاند الا آن که هر عددی را به خاصیتی خاص که
~~بدان مخصوص است ستودهاند؛ یا بعضی را ستوده5 جهت مصلحتی که مناسب آن حال
~~و قضیه بود و بعضی را تعرض نرسانیده6. و آنچه تعرض نرسانیده باشند7، لازم نیاید که
~~جهت آن باشد که آن را خاصیتی و شرفی و فضیلتی نیست؛ بلکه شاید که جهت آن باشد
~~که در آن حالت محتاج الیه نبوده باشد.
# و8 مثال این تقریرات و قضایا چنان است که مثلا شخصی اسبی را مدح میکند9 در
~~دوندگی و رهواری، و شخصی10 دیگر گاوی را هم مدح میکند11 هم در دوندگی و هم
~~رهواری و هم در قوت و قدرت بر12 حراثث13 و چند صفت دیگر که در آن است؛ و
~~گوسفندی را نیز صفت و مدح کنند هم در دوندگی و رهواری و هم در قوت و فربهی و

PageV02P380

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0381.png)

~~خوش طبعی و سودمندی گوشت آن و فایدهآ نتاج1 آن؛ ms842 و2 فیل را نیز مدح و صفت کنند
~~و گویند که جانوری عظیم بزرگ است و به قوت و چند خاصیت یاد کنند، و در عقب آن
~~این مثل بگویند که؛
# شعر3:
# این5 فیل سبک آمد و آن پشه گران
~~فیل و پشه را هر دو کشیدند4 به قپان ای
~~و شتر را نام نگویند و صفات و خواص آن ذکر نکنند. اکنون از این جمله اوصاف و
~~تقریرات که در باب هر یک ذکر رفت، حکم مطلق نتوان کرد که به سبب آن که فلان
~~حیوان را چند صفت کرد و فلان حیوان را صفت و خاصیت زیادت از آن6 تقریر کرد، یا
~~فلان حیوان را فلان صفت وخاصیت7 «تقریر کرد و-8 فلان حیوان را همان صفت
~~تقریر نکرد، نباید که تصور کنند که خاصیت و شرف و فضیلت فلان حیوان بر فلان
~~حیوان من کل الوجوه راجح باشد، و آن را که صفت خاصیت و شرف و فضیلت نکرد از
~~آن جهت است که آن را خاصیت و شرف و فضیلت نیست. چه، در این9 مثال که گفتیم
~~این دعاوی و قضایا بس واضح [637] و واقع و10 روشن است و همه اقسام که یاد کرده
~~شد در آن داخل.
# و چنانچه گفتیم به هر وقتی حکم راجح است یکی بر یکی توان کردن11 که خواص و
~~شرف و فضیلت یکی با یکی، آنچه مخصوص باشد و آنچه میان ایشان مشترک هم درکم
~~و هم در کیف، موازنه کنند و بر آن قادر و واقف شوند؛ بعد از آن آن حکم توان کردن. و
~~مع هذا مطلقا نتوان گفتن که من کل الوجوه اشرف و افضل است، الا در اکثر، یا12 آن که - به
~~موجبی که تقریر رفت - آن13 کاملان و انبیا علیهم السلام14 به کنه آن رسیده باشند که فلان
~~از فلان به چندین چیز اشرف و افضل است یا فلان از فلان و فلان و فلان و ms843 فلان15 وجه

PageV02P381

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0382.png)

~~اشرف و افضل است. چه، اگر مطلقا بدین وجه نگفته باشند1 و مقید نکرده، نشاید تصور
~~آن حکم کردن.
# و در این صور2 هیچ جای3 نگفتهاند که فلان عدد از فلان عدد اشرف و افضل است
~~الا هر یک را مناسب کیفیت و خاصیت آن وصفی کرده و شرفی نهاده، به موجبی که ذکر
~~رفت. و اما آنچه حکم مطلق به اشرفیت و اکملیت آن کرده آن که حق تعالی فرموده است
~~که (لیلة القدر خیر من ألف شهر)؛ و سبب کمال و شرف آن را ظاهر گردانیده،
~~می فرماید که (تنزل الملائکة والروح فیها)5. غرض آن که تا سبب آن نیز معلوم کنند و
~~کیفیت و کمیت آن را نیز هم ظاهر، میفرماید که (باذن ربهم من کل أمر سلام هی)6 و
~~دیگرباره بشرح و بیان مؤکد میگرداند بدانچه فرموده که (حتی مطلع الفجر)7 و از
~~اینجای معلوم میشود که شرف و کمال تنها نه از آن سبب است فحسب؛ الا آن که شرف
~~و کمال8 هم از آن شب هست، و هم به واسطهآ ملانکه و روح و ملازمت ایشان در آن
~~شب تا وقت صبح مشرفتر میگردد.
# اکنون هر چند در عدد دوازده، به موجبی که یاد کرده شد، مطلقا نفرموده که آن عدد
~~بهتر از دیگر عددها است؛ همین مقدار او را ستوده که او بدان مخصوص است9، و
~~شاید که در آن صفت آن عدد از دیگر اعداد اشرف و اکمل باشد و در دیگر خواص
~~نباشد؛ و شاید که آن خاصیت هر چند که بدان مخصوص است و به دیگر اعداد نه، و در
~~دیگر اعداد خواص متنوعه باشد که در دوازده نباشد، لکن [اگر] موازنهآ خواص
~~همیکنند، خاصیت خاصه او فی نفس الامر اقوی باشد از خاصیت خاصه اعداد دیگر؛
~~لکن10 از این تقریرات آن معانی بحقیقت11 معلوم نمی شود.

PageV02P382

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0383.png)

~~اما آنچه تقریر کردند که از اعداد ms844 عدد دوازده است [که] اول عدد [آن] زاید است،
~~چون در مقدمه بیان رفته که هر چیزی را خاصیتی باشد دون خاصیت دیگری، گوییم
~~با وجود آن که هر عددی را خواص1 خاصیت هست و این عدد دوازده را همان خاصیت
~~خاصه متصور باشد، لکن2 دیگربار آن خاصیت زاید را که تنها بدان مخصوص است
~~بالضروره آن را خاصیتی خاص باید که باشد؛ و بدان سبب شاید که اقوی باشد از دیگر
~~اعداد. چه، در آن معنی ظاهر است؛ و مع هذا نشاید گفتن که من کل الوجوه. و خصوصا،
~~به موجبی که تقریر رفت، حکمی مطلق از آن اولیا و انبیا علیهم السلام که پیشوایاناند و به
~~اسرار مانند این معانی رسیده و بر آن واقف گشته، در این باب نیامده که آن عدد بهتراز
~~دیگر اعداد است؛ و الا البته قبول بایستی کرد.
~~این است آنچه این ضعیف را برفور در بیان این بحث در خاطر آمد؛ والله اعلم.
~~و هر چند جماعت بزرگان که شرف عدد دوازده کردند بعضی از فضیلت و خواص آن
~~تقریر کردند، لکن3 بسیار خواص دیگر هست که آن را فراموش کرده بودند و این ضعیف
~~را در خاطر آمد در ذیل این رساله اضافت و الحاق میکند؛ چه، از فایدهای خالی نتواند
~~بود. و آن خواص بدین تفصیل است:
# 1. اسباط دوازده بودهاند.
# 2. نقبای بنی اسرائیل دوازده بودهاند.
# 3. نقبا که نبی علیه الصلوة والسلام از انصار اختیار فرموده دوازدهاند.
# 4. ایمه اهل بیت دوازدهاند.
# 5. حروف لااله الا الله دوازده است.
# 6. حروف محمد رسول الله دوازده است.
# 7. بروج فلک دوازده است.

PageV02P383

![image file](./0718RashidDinTabib.LataifHaqaiq_V02_0384.png)

~~8 ساعات روز دوازده است.
~~9. ساعات شب دوازده است.
~~15. سال دوازده ماه است.
~~11. پردهها: پردههای موسیقی دوازده است.
~~12. ساعات1 ختای حو اویغور و ترک»2 و مغول و سال و روز و ساعات بر
~~دوازده نهادهاند3.
~~و لاشک دوازده را خاصیتی و شرفی تمام باشد، لکن حکم نتوان کردن که
~~من کل الوجوه ms845 از همه اعداد اشرف و اکمل است؛ والعلم عند الله. حتمت الرساله *2

PageV02P384 ms846