######OpenITI#

#META#Header#End#

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0001.png)

~~سرشناسه   رشیدالدین فضل الله، 648؟ - 718ق.
~~عنوان و نام پدید آور : مفتاح التفاسیر (کتاب دوم از مجموعه رشیدیه) ا تألیف رشیدالدین فضل الله
# همدانی (درگذشته 718 ه. ق.): مقدمه، تحقیق و تصحیح هاشم رجبزاده
~~مشخصات نشر   تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب: سازمان میراث فرهنگی، صتایع دستی و
# گردشگری، 1391.
~~مشخصات ظاهری پنجاه و نه، 7،329ص.
~~فروست   میراث مکتوب؛ 249. علوم و معارف اسلامی: 61
~~شابک   978600-203-0s9-7 :978-600-203-057-3 :دوره
~~وضعیت فهرست نویسی: فییا
~~موضوع   تفاسیر شیعه - قرن 8ق.
~~موضوع   قرآن - بررسی و شناخت
~~شناسه افزوده   رجب زاده، هاشم، 1320 - مقدمه نویس، مصحح
~~شناسه افزوده   سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری
~~رده بندی کنگره   5P95/5/1391 7م 5 ر
# 2971726
~~رده بندی دیویی: 1726
~~شماره کتابشناسی ملی : 2100130

PageV01P039

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0002.png)


PageV01P040

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0004.png)

~~و پیش تر تفصیل دیباچه و رسایل و ذکر ابحاثی که هر یک بر آن مشتمل است مینویسیم
~~و بعد از آن فواید و رسایلی که در ضمن هر یک از آن مندرج است بر سبیل تفصیل نوشته
~~می شود، بر ولا و ترتیب.
~~تفصیل دیباچه و رسایل کتاب مفتاح
~~و این کتاب مشتمل است بر اصل وذیل:
~~اما اصل کتاب: و این کتاب مشتمل است بر دیباچه و دو قسم.
~~اما دیباچه و قسم اول:
~~دیباچهآ کتاب، و آن مشتمل است بر خطبه موحدانه و شرح اعمال مصنف و تقریر
~~معانی دقیق لطیف در هر بابی چنان که در تفصیل فواید مشروح خواهد آمد.
~~قسم اول، و آن مشتمل است بر دو رساله:
~~رسالهآ اول: در بیان اعجاز و فصاحت قرآن و آن که این معانی بینهایت است.
~~رسالهآ دوم: در بیان حال مفسران و اقسام ایشان و شرایط [که] مفسران را رعایت باید
~~کرد.

PageV01P042

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0005.png)

# اما قسم دوم، و آن مشتمل است بر شش رساله:
# رسالهآ اول: در بیان خیر و شر.
# رسالهآ دوم: در بیان اجر اعمال حسنه و سیئه و صبر.
# رسالهآ سوم: در طول و ms001 قصر عمر و تقدیم و تأخیر اجل.
# رسالهآ چهارم: در تحقیق مسألهآ جبر و قدر.
~~رسالهآ پنجم: در ابطال تناسخ و اثبات حشر اجساد.
~~رسالهآ ششم: در بیان استعداد و سعادت و طالع نیک و اقبال و دولت و توفیق و فرق
~~میان این معانی واضداد آن.
~~اما ذیل کتاب، و آن رسالهآ نفایس الأفکار است که جهت ذیل رسالهآ ابطال تناسخ و حشر
~~اجساد ساخته شد و چون بعد از اتمام کتاب اتفاق تألیف آن افتاد، در آخر کتاب نهاده
~~آمد.
~~فواید دیباچه کتاب مفتاح:
~~فایدهآ اول: خطبه در معنی توحید به عبارتی غریب، مشتمل بر آیات بینات بر وجهی
~~که در غایت غرابت است.
~~فایدهآ دوم: آغاز تقریر احوال خویش به آیت (یفعل الله ما یشاء)2 و تحقیق معنی
~~«یشاء» و «یرید» بر طریقهآ اهل عرفان.
~~فایدهآ سوم: تقریر کیفیت ظهور استعدادی و خاصیتی که در توتدانه و پنبه دانه کامن
~~است و تضمین آیت (یخرج الحی من المیت) و تحقیق تفسیر آن.
~~فایدهآ چهارم: تقریر آن که هر موجودی کنزی مخفی است و تحقیق معنی حدیث
~~قدسی که می فرماید: «کنت کنزا مخفیا»، الحدیث، در غایت غرابت.
~~فایدهآ پنجم: تقریر تمثیل حال خویش به طاؤس که او را در چرم خام دوخته بودند و

PageV01P043

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0006.png)

~~تخلص به آیت (و نحن اقرب إلیه من حبل الورید).
# فایدهآ ششم: تقریر آن که حق تعالی قرآن را بر دست خاتم النبیین - صلیالله علیه و سلم
~~- به عموم خلایق فرستاد تا شفا و رحمت عالمیان باشد و تحقیق این معانی.
# فایلهآ هفتم: تقریر آن که فرستادن رسول و قرآن مقدر بود با بهترین ازمنه که آن زمان
~~عدل است و شرح معنی «ولدت فی زمن الملک العادل» و تحقیق آن.
# فایدهآ هشتم: تقریر آن که چرا شفا به رحمت مقدم فرمود و بیان حکمتی که در ضمن
~~آن است.
# فایدهآ نهم: تقریر آن که هر که شروع در کاری کند ms002 باید که بر احوال و ادوات و
~~ضروریات آن واقف شود و آن به توفیق میسر گردد و توفیق به انواع سعادت دست دهد و
~~بیان آن.
# فایدهآ دهم: تقریر آن که هر کاری که بنده در آن شروع کند تمام نشود الا به ارادهآ حق و
~~سعادت شخص و توفیق، بلکه شروع نیز بی هر سه محال باشد، پس بالحقیقة حق کند،
~~نسبت به شخص باشد؛ و تمثیل به سرای که پادشاهی کند و حال بنآن (بنایان) که در آن
~~شروع کنند.
# فایدهآ یازدهم: تقریر آن که چون این ضعیف توفیق شروع در تفسیر بعضی آیات قرآن
~~مجید بیافت و اطنابی نموده آن را کتابی ساخت، تمنی کرد که ای کاج2 در تمامت تفسیر
~~شروع توانستی کرد.
# فایدهآ دوازدهم: تقریر شمهای از تفسیر آیت (قل لو کان البحر مدادا )3، الآیة، و شرح
~~حدیث «إن للقرآن ظهرا وبطنا»، الحدیث، و ربط آن به حدیث «اوتیت جوامع الکلم».
# فایدهآ سیزدهم: تقریر آن که بنده را با وجود سعادت توفیق بقایی که حق تعالی داده
~~باشد اعتماد نباید کرد و فرصت را غنیمت شمرده عمر به رضای حق باید گذرانید؛ چه،
~~شکر معنوی آن است تا مرید آن یابد.
# فایدهآ چهاردهم: تقریر آن که چون در تفسیر کلام الله نهایت ندارد، اگر در آن بحر

PageV01P044

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0007.png)

~~شروع کنند سعی باید نمود تا زود خود را با کنار اندازند؛ بدان سبب چاره آن دید که
~~طریقهآ ایجاز سپرد؛ و ذکر فواید رعایت آن دقیقه.
# فایدهآ پانزدهم: تقریر آن که چون در تفاسیر دیگران نظر کرد و جمله مبنی بود بر
~~اختلاف عبارات و اتحاد معنی، اندیشید که اگر همان کند همان باشد و از آن ایشان بهتر؛
~~و بدان سبب چون فسحت مقرر شد سعی مینماید تا معانی معقول مناسب منقول که
~~روی نماید بنویسد و از آن ایشان نقل کند.
# فایلهآ شانزدهم: تقریر آن که جمعی دوستان بر مسایلی که بر ms003 ایشان مشتبه میبود
~~التماس کردند تا بیانی کند. هر چند خود را در آن مرتبه نمیدید، به مبالغهآ ایشان و امید
~~آن که چون ارادت مینمایند مؤثر باشد؛ چه، هر کجا ارادت و عشق در میان آید سخن
~~نیکو توان گفت؛ در آن معانی تقریری چند کرد، چنان که مفصل میآید.
~~فایدهآ هفدهم: تقریر آن که چون پیش از این در تصنیف شروعی نرفته و جهت اعذار
~~فرصت اندک، تقدیم [و] تأخیر مقدمات ممکن است؛ و نیز چون بحر معانی قرآن ساحل
~~ندارد، در تقریر آن به ایراد امثله و نظایر احتیاج افتد. بزرگان باید که تا تمام مطالعه نکنند
~~منکر نشوند؛ آن گاه اگر خللی باشد اصلاح فرمایند.
# فایدهآ هجدهم: تقریر آن که چون در تفسیر قرآن شروع میکرد، مناسب چنان دید که
~~چون سؤالات و جوابات آن از حقایق و دقایق کلام الله است، حل آن از قرآن توان یافت و
~~تمثیل به درگاه پادشاهان و حصول مرادات جاهی و مالی از آنجا، والسلام.
# فایدهآ نوزدهم: تقریر آن که در حال کتابت این معانی دوستی تقریر کرد که از سلطان
~~ابویزید - قدس الله سره - پرسیدند که توحید چیست؛ او آیة (إن الملوک إذا دخلوا
~~قریة )1، الآیة، برخواند و هیچ کلمه دیگر نگفت؛ و ذکر معانی که در باب تطبیق این آیت
~~با توحید گفتهاند و شرح آن که چگونه باید گفت.
~~فایدهآ بیستم: آغاز شروع در تطبیق آیت مذکور با توحید بر وجهی که این ضعیف را
~~روی نموده، و تقریر معنی ملوک در این موضع و معنی «افسدوها» و معانی که از «جعلوا

PageV01P045

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0008.png)

~~اعزة اهلها» معلوم می شود، و تمثیل محو اشیا در نور توحید به چراغ و آفتاب و تحقیقات
~~در آن باب.
# [245] فایدهآ بیست [و] یکم: تقریر آن که چون در آن حال که دوستان آن سؤالات کرده
~~بودند و اندیشه آن که جوابات آن از قرآن بادید باید کرد، این بحث درافتاد ms004 و این تقریر
~~معنی توحید دست داد، عزم جزم کرد که آن سؤالات که بدان مشغول است و حقایق
~~معانی آن از قرآن میگفت در دیباچه تفسیر نویسد.
# فایدهآ بیست [و] دوم: تعداد آن سؤالات که دوستان کرده بودند، و آن شش سؤال
~~است: 1. در باب خیر و شر؛ 2. در باب جزای اعمال حسنه و سیئه؛ 3. در باب اجل و
~~طول عمر؛ 4. در جبر و قدر؛ 5. در باب تناسخ و حشر اجساد؛ 6. در باب استعداد و
~~سعادت و طالع نیک و اقبال و دولت.
~~فایدهآ بیست [و] سوم: تقریر آن که در باب جواب هر سؤالی رسالهای نوشت و دو
~~رسالهآ دیگر را، یکی در بیان اعجاز قرآن و فصاحت آن و یکی در باب شرایط که رعایت
~~آن بر مفسر واجب باشد با آن متضمن گردانیده مجموع رسایل و دیباچه و خطبه را مفتاح
~~التفاسیر نام نهاد؛ و بیان ترتیب وضع کتاب.
# فایدهآ بیست [و] چهارم: تقریر آن که کسانی که معانی مرموز متفرق مطالعه کنند مقابله
~~و موازنه نتوانند کرد و معانی آن چنان که باید ندانند؛ و همچنین کسانی که عالم باشند و
~~کتب علمای متقدم خوانده؛ و تمثیل به حال پادشاه و جواهر که در خزانه او موجود باشد
~~و کیفیت عقد کردن جواهر، و بیان آن که هر که راه توحید پیش گیرد هر چه گوید محقق
~~باشد.
# فایدهآ اول: تقریر آن که اعجاز قرآن عظیم ترین همه معجزات است و همواره بوده و
~~خواهد بود، و دیگر معجزات چون غرض ارشاد حاصل شده از خرق عادت با قرار اصل
~~رفته.

PageV01P046

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0009.png)

# فایدهآ دوم: تقریر صعوبت فهم اعجاز قرآن؛ و تمثیل به حال قلعه و بارو و در آهنین و
~~تصور عجز از دخول آن و بتخصیص فهم آن به عقلای قوم و حصول غرض به فهم ایشان؛
~~و تمثیل به حال کبار صحابه و ذکر آن که این ضعیف نیز آنچه به قدر ms005 فهم روی نماید تقریر
~~کند.
# فایدهآ سوم: تقریر آن که حق تعالی قرآن را به طریق تمثیل تفهیم خلایق کرده، و
~~استشهاد به آیاتی که در این باب وارد است؛ و ذکر آن که در میان معانی آن از ایراد امثله
~~چاره نباشد، تا باشد که هر کس به قدر استعداد چیزی از آن فهم کند.
~~فایدهآ چهارم: تقریر معنی «خیرالکلام ما قل و دل»؛ و تمثیل به آن که گویند بهترین
~~اشخاص آن باشد که علم بیش تر داند؛ و ذکر اختلاف مراتب دانش و آن که تصور هر یک
~~آن باشد که ورای آنچه او دانسته دانشی نیست و اگر زیادت از آن بیند نزد او خرق عادت
~~باشد؛ و شرح معجز بدین طریق.
# فایدهآ پنجم: تقریر آن که به موجب تمثیل مذکور، معانی بسیار که در الفاظ قلیل قرآن
~~باشد و کس فهم نکرده، چون دریابند خرق عادت و معجز باشد، و انکار بعضی از عدم
~~فهم است؛ و بیان فرق میان این معجز و دیگر معجزات، و ذکر حال فهم کنندگان که
~~چگونه باشد.
# فایدهآ ششم: تقریر آن که سعی میرود تا به قدر فهم از آن معانی بسیار، چیزی گفته
~~شود که دیگران نگفته باشند، تا هم ایشان معتقدتر گردند و هم منکران ملزم شوند؛ و
~~استدلال به آیت طه و وعدهآ اتمام تفسیر آن؛ و ذکر آن که این طریقه بر علمای اسلام در هر
~~عصری واجب است، وبیان فواید آن.
# فایدهآ هفتم: تقریر آن که بعضی تصور کنند که از «ما قل و دل» مراد آن است که لفظی
~~چند مختصر بر معنی ای چند روشن چون تجنیسات (؟) و امثال آن دلالت کند فحسب، تا
~~غایت آن که بر چند معنی دال باشد؛ و آن نه چنان است. و شرح چگونگی آن و تمثیل به
~~اوزان شعر.
~~فایدهآ هشتم: تقریر آن که استعمال الفاظ به وجوه تواند بود، و هر چه در آن ms006 آن وجوه

PageV01P047

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0010.png)

~~بیش تر باشد بهتر بود، و تعداد وجوه معانی بسیار و ارتباط و تعلق آن به همدیگر؛ و تمثیل
~~به آتش که اول در یک نی افتد و به نیستانی سرایت کند.
# فایدهآ نهم: تقریر آن که «قل» را نهایت هست و «دل» را نه؛ و تمثیل به کشتیگیر قایم و
~~احوال او بر انواع قوا، و آن که گویندگان این حد معانی که در آیات قرآن است تصور
~~نکردهاند؛ و از معجزات قرآن یکی آن که این حد به این معنی بر آن صادق آمده، و چون
~~دانا در آن نظر کند هر روز معجزی زیادتتر یابد و نادان نه، خاصه چون منکر باشد؛ و
~~تمثیل به کسی که یاقوت نشناسد و آن که شناسد.
# فایدهآ دهم: تقریر آن که روشن ترین معجزات قرآن [آن] است که عالمیان از فصاحت و
~~تلفیق آن عاجزند و ترک مقاومت کرده ایمان آوردند؛ و تمثیل به کشتیگیر که کشتیگیران
~~سرآمدهآ عالم بیندازد؛ و بیان آن که1 عاجزان از معنی ظاهر از معنی بطون فهم نکرده
~~باشند؛ و تمثیل به کوه بلند که کوههای کوچک در حوالی آن باشد؛ و استدلال به آن که
~~الیی الغایة چندین هزار کس در آن سعی کردهاند و روز به روز معانی دقیقتر و عمیقتر
~~یافته به عجز معترف آمدهاند.
# فایدهآ یازدهم: تقریر آن که چرا از این معجز غافل باید بود که دیگر سخنها هر چند
~~لطیف و ملایم طبع باشد تکرار آن به ملامت انجامد و تکرار قرآن موجب زیادت میل و
~~رغبت و لذت است. و اگر گویند کتب دیگر نزد هر قوم چنین است، گوییم تمسک به
~~مجرد این معنی نیست لکن این نیز داخل است، و بزیادت بسیاری که دیگرها را نیست؛
~~و تمثیل به مراتب هر یک از موالید ثلاثه و انسان.
# فایدهآ دوازدهم: تقریر آن که هر چند دلایل مذکوره بیان اعجاز را کافی است، بعضی ms007 از
~~جزویات آن تأکید را یاد کنیم؛ و ذکر معانی غریب که خاصه این ضعیف را روی نموده در
~~آیاتی که آن را تفسیر کرده، چون دلالت بسم الله و هر آیتی در هر موضعی بر معنی دیگر
~~و هر لفظ در هر موضع، چنان که اشتقاق لفظ «الله» و هر حرفی؛ همچنین چنان که «واو»
~~و یسئلونک؛ و مثل اشتمال آیت (الست بربکم)2 بر مبدأ و معاد و شرح این معانی

PageV01P048

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0011.png)

~~چنان که در آن رسایل آمده؛ و ذکر آیاتی1 که مشتمل است برادب سخن و معانی آن.
# [246] فایدهآ سیزدهم: تقریر آن که چون معجزات قرآن عظیم بسیار است، کدام
~~یک تقریر توان کرد؛ و بیان آن که عظمت موجب تحیر است؛ و تمثیل به حال جواهر و
~~جوهری و غیره؛ و ذکر آن که چون مقدم قوم بداند دیگران متابع شوند؛ و تمثیل به جامه
~~که در ختای نمودار استادی را بافته باشند و اینجا مثل آن ببافند، و به تیراندازی که
~~بر سرآمده باشد و دیگری بهتر از او نیندازد.
# فایدهآ چهاردهم: تقریر آن که به وقت استعمال بیان اعجاز قرآن، دوستی از تفسیر آیت
~~(و ما تلک بیمینک یا موسی)2 و زیادت تقریر موسی بر مقدار کفاف سؤال کرد، و
~~برفور وجهی روی نمود و آن را در این رساله نوشت.
# فایدهآ پانزدهم: آغاز شروع در آیت مذکور؛ و تقریر آن که سؤال یا از غایب باشد یا از
~~حاضر، و سایل یا بر آن واقف باشد یا نباشد، و مسئول یا عاقل و کافی و واقف آن باشد یا
~~نه، و آن که عاقل را جواب باید گفت تا پسندیده باشد.
# فایدهآ شانزدهم: تقریر آن که موسی جواب سؤال در حالتی گفت که بعد از ندای حق و
~~چندین مواعظ و نصایح که آیات ماقبل به آن ناطق است این سؤال رفته بود، و میدانست
~~که حق تعالی واقف است، پس سؤال یا ms008 به طریق انکار و بازخواست باشد یا از احوال و
~~فواید عصا؛ و جواب انکار را مقدم داشت تا اگر منجح نباشد متنبه گردد.
# فایدهآ هفدهم: تقریر وجوهی که در آن صورت موجب انکار و بازخواست تواند بود، و
~~تطبیق هر یک از کلمات موسی - علیه السلام -بر یکی از آن وجوه و آن که بعد از آن لفظی
~~که متضمن سایر وجوه تواند بود بگفت، و هو قوله: (و لی فیها مآرب أخری)3.
~~فایدهآ هجدهم: تقریر معانی مذکور به وجهی روشنتر؛ و ذکر آن که هر چند حق تعالی
~~آن سؤال جهت آن فرمود تا معترف شود که عصاست و فی الحال آن را بازگرداند، لکن
~~وجوه باز خواست مذکوره نیز در آن ضمن بود، تا چون به دعوت خلق میرود، متنبه
~~گشته آن دقایق را رعایت کند.

PageV01P049

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0012.png)

# فایدهآ نوزدهم: تقریر آن که این همه معانی مذکوره مطابق الفاظ این آیت است و یک
~~معنی از جمله معانی آن بیش نیست، و هیچ عاقل منکر مطابقت و مناسبت آن نتواند شد؛
~~و چون چنین باشد و اضعاف آن در آن مندرج، چگونه خلق از آن عاجز نیایند؛ و معجزی
~~از این معظم تر نتواند بود.
# فایدهآ بیستم: تقریر آن که وجهی دیگر بر آن که معجزات قرآن زیادت از دیگر
~~معجزات است آن است که تصرفات انسان در متناهیات منحصر است و معانی قرآن
~~نامتناهی است، لاجرم بیش تر باشد؛ و عوام در محسوسات صناعات باریک عجب دانند
~~و دریابند، و فهم معانی عمیق قرآن مؤیدان توانند، و ادراک آن حقایق حکما و
~~اولوا الالباب.
# فایدهآ اول: آغاز شروع و تقریر آن که مفسران یا حقیقی باشند یا غیرحقیقی؛ و هر یک
~~از این دو فرقه سه قسماند؛ و تعداد آن اقسام ششگانه.
# فایدهآ دوم: شرح احوال قسم اول از اقسام سهگانهآ مفسران حقیقی و تقریر آن که
~~شخصی مؤید تواند بود که از طبع و عقل ms009 خود وجوه تفاسیر گوید که چون تتبع کنند
~~مخالف نص و عقل و روایات نباشد.
# فایدهآ سوم: تقریر تفسیر (الم ذلک الکتاب)1 الی قوله (هم المفلحون)، و توفیق
~~معانی مذکوره با آن به هم؛ و تمثیل به آن که استادی ماهر باید تا صناعات باریک را
~~درتواند یافت.
# فایدهآ چهارم: تقریر آن که چون به مقتضی آیات و احادیث، عرصه تفسیر کلام الله
~~فسحتی دارد که اگر لایزال تفاسیر متنوع گویند منقضی نشود، و مایهآ آن چندان که کمی
~~بدان راه نیابد، و راسخان به کنه بعضی از آن رسند و غیر ایشان را شروعی نه.

PageV01P050

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0013.png)

# فایدهآ پنجم: تقریر معنی طریق العقل واحد بر آن وجه [که] نه طریق یکی است، بلکه
~~مرکز و مقصد یکی است؛ و بیان آن که دو کس را در همه وجوه مرتبه و طریقه و سلوک
~~یکی نباشد، و همچنین علم و نجات به همه وجوه متساوی نه و شکل و طبیعت نیز
~~همچنین، و تأویلات قرآن همچنین؛ و ذکر سؤالات که پادشاه اسلام -خلد ملکه - در باب
~~سبب اختلاف آشکال فرمود و جواب آن که تقریر رفت و پسندیده داشت.
# فایدهآ ششم: تقریر [آن که] معانی قرآن به تفسیر مفسران ماضی و حال و مستقبل
~~منقضی نگردد، و به نصوص اجازت داده بل ترغیب فرمودهاند تا از تأویلات، که حقایق
~~و دقایق تفسیر آن است، هر یک به قدر استعداد بگویند و بنویسند، و به راسخان حوالت
~~فرموده و ایشان همواره خواهند بود و موقوف بر دانستن لغت و نحو و صرف و مطالعه
~~کتب دیگران نیست.
# فایدهآ هفتم: تقریر آن که قسم دوم از مفسران حقیقی کسانی باشند مستحضر تفاسیر
~~مفسران متقدم و همچنان نقل و روایت کنند و از طبع خود در آن تصرفی نداشته باشند؛ و
~~بیان آن که قسم اول به ایشان نرسند؛ و بیان صحت و اعتبار نقل و روایت.
# فایدهآ هشتم: تقریر آن که قسم ms010 سوم از مفسران حقیقی کسانی باشند که بر قسم اول و
~~دوم قادر، و آن اکمل و اشرف است و نور علی نور؛ و بیان آن که علم سه قسم است: آن
~~که به بسیاران داده، و آن که به بعضی مخصوص داده، و آن که کسی را در آن شروع
~~نیست؛ و ذکر آن که مؤید را به نقل از متقدمان احتیاج نباشد.
~~[247] فایبهآ نهم: تقریر معنی حدیث «من فسر القرآن برأیه فقد کفر» به هر دو روایت، و
~~شرح و تفصیل شرایط و وجوه آن؛ و ذکر آن که احوال و اقسام سه گانه مفسران غیرحقیقی
~~در ضمن معنی حدیث مذکور مندرج است.
~~فایدهآ دهم: شروع در تقریر آن که تفسیر چه باشد و چند نوع است، و فرق میان تفسیر
~~و تأویل، و شرح و بیان و معنی و ذکر شرایطی که بر مفسران حقیقی واجب باشد که
~~رعایت کنند، و نقل آنچه در این باب مفسران گفتهاند.
~~فایدهآ یازدهم: آغاز شروع در آنچه این ضعیف را در بیان این معانی روی نموده؛ و

PageV01P051

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0014.png)

~~تقریر آن که لفظ معنی شامل دیگرهاست و بغایت مشهور؛ و بیان مدعا به تمثیل به لفظ
~~بیع و افراد آن و مصطلحات مختلفه به حسب اقوام و ازمان و غیرذلک.
# فایدهآ دوازدهم: تقریر معنی تفسیر و تأویل به حسب لغت و اصطلاح اسلامیان؛ و بیان
~~آن که تأویل معنیای باشد در غایت عمیقی که غیر از راسخان دیگری نداند و چون در
~~غیر آن استعمال میکنند ناپسندیده است؛ و تمثیل به تاجی که آن را پیمانه سازند.
# فایدهآ سیزدهم: آغاز تقریر شرایطی که بر مفسران رعایت آن واجب باشد، و ذکر آن که
~~هر چند از ابحاث سابقه بیش تر آن شرایط معلوم گشت لکن چند وجه دیگر هست:
~~موافقت سنت و جماعت، مطابقت با لفظ، توفیق با ماقبل و مابعد، مناسبت با اقوال
~~حکمای حقیقی، رعایت شرایط «کلموا الناس ms011 علی قدر عقولهم».
# فایدهآ چهاردهم: تقریر فواید محافظت اسرار، و خللها که از افشای آن بادید آید، و
~~تمثیل آن به حال معتمدان پادشاه و آنچه ایشان در زبان آرند از قضایای واقع و غیر واقع.
# فایلهآ پانزدهم: تقریر آن که به حکم مقدمات مذکوره اگر مفسر خواهد که تفسیری
~~دقیق عمیق گوید باید که موافق منقول و معقول باشد، و هر که این طریقه پیش گیرد اکثر
~~حقایق معانی تقریر تواند [دانست] و به فهم هر کس که خواهد تواند رسانید.
# فایدهآ اول: مقدمه در باب آن که واجب است که هر کس وجود خیر و شرو کیفیت آن و
~~بعضی انواع و اقسام و مراتب آن که بنیاد ثواب و عقاب در آن است داند؛ و تمثیل به آن که
~~قیاس بر نفس خود باید کرد و آنچه به خود نپسندند به دیگری نباید پسندید و از مکافات
~~باید اندیشید.
# فایدهآ دوم: تقریر آن که عموم اهل عالم متفقاند بر وجود خیر و شر، و حق تعالی در
~~باب مکافات و مجازات نیکی و بدی آیات فرستاده، و ذکر آن که در (ما أصابک من
~~حسنة فمن الله و ما أصابک من سیتة فمن نفسک)1، تناقضی مینماید، و تحقیق آن.

PageV01P052

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0015.png)

# فایدهآ سوم: تقریر آن که تا شر تصور نکنند وجود خیر معلوم نگردد و شرح معنی «و
~~بضدها تبین الاشیاء.»
~~فایدهآ چهارم: تقریر آن که اکثر اشیاء که مردم آن را شر شمرند از فایدهای خالی نباشد،
~~بلکه بعضی آن است که شر پندارند و نباشد، کما قال تعالی: (عسی آن تکرهوا شیئا و هو
~~خیر لکم)1.
# فایدهآ پنجم: تقریر آن که هر چه حق تعالی به بنده دهد و جهت سرانجام او مقدر
~~فرموده صلاح او در آن تواند بود؛ و آنچه گویند عاقبت خیر باد مجازی است، چه
~~سرانجام کس نباشد الا آنچه خیر او در آن تواند بود؛ و تمثیل به اطبا که ms012 معالجات متنوعه
~~کنند.
# فایلهآ ششم: تقریر آن که شر چهار قسم است: آن که شخص از آن متنفر باشد و نفع او
~~در آن؛ آن که آن را دوست دارد و او را مضر؛ آن که شر آن موقوف قضا باشد، چون زمان
~~و مکان و نوع و نسبت و بعض، و شرح این معانی به امثله و نظایر؛ آن که بلاکلام شر
~~باشد، چنان که شریر منتهی باشد و نظر او بر شر مطلق.
~~فایدهآ هفتم: تقریر آن که مکافات خیر و شر چرا بعضی در دنیا میرسد و بعضی به
~~عقبی حوالت است، و اولیا در بلاها میباشند و فسقه در آسایش؛ و ذکر آن که هر کس در
~~آن باب به گمان سخنها گفتهاند، و حقیقت آن چنان است که میفرماید (فمن یعمل
~~مثقال ذرة خیرأ یره) الی آخره.
~~فایدهآ هشتم: تقریر آن که هر عمل که از شخص در وجود آمده و میآید و خواهد آمد
~~همه حق تعالی فرموده، و تحقیق این معنی و بیان وسایط و آلات؛ و تمثیل به حال
~~پادشاهان که سایسان داشته باشند و ترتیب اصطبل و به فرمان ایشان که در ولایات دور
~~لشکرها شوند و فرمان برند؛ و اشارتی به معنی بالسلطان ظل الله فی الارض».
~~فایدهآ نهم: تقریر احوال واسطه مکافات خیر و شر که آفریده و ذکر آن که چون اشیا
~~مختلف الاحوال اند، مکافات نیز همچنان باشد درکم وکیف و به حسب زمان و مکان، و

PageV01P053

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0016.png)

~~تقریر خواص ازمنه و امکنه؛ و آن که دعوات را به حسب زمان و مکان و شخص، تأثیر
~~مختلف باشد؛ [و] تمثیل به ادویه و خواص آن به اختلاف تأثیرات به حسب مؤثر و متأثر
~~و شرح حال ظهور خواص دعوات.
~~فایدهآ دهم: تقریر حال اختلاف مکافات خیر و شر در دنیا و عقبی و نامحصوری
~~مراتب آن؛ و تمثیل به حال مقربان و خواص و فرزندان رشید ms013 که بازخواست ایشان بزود1
~~و به اندک چیزی باشد تا آنان که دور باشند و در محل اعتبار نه و فرزندان عاق؛ و تمثیل
~~به حال نباتات زمین که بعضی ادویه باشد و بعضی سموم و تأثیرات آن به حسب اختلاف
~~امزجه.
~~فایدهآ یازدهم: تقریر آن که آدمی گناهی کند بعد از مدتی عقوبت آن یابد و با سر رشته
~~آن نتواند رفت و متحیر ماند، خاصه چو همواره خیر و شر از او صادر میشود و موازنه
~~نتواند؛ به رنجی که از اغذیه متولد کرده نتوان دانست که از کدام سوءالتدبیر افتاد، و شاید
~~که تکمیل به واسطه تدارکی رفته باشد از تناول ضدی و از ریاضتی و غیره.
# فایدهآ دوازدهم: تقریر آن که چون در هر زمینی گیاهی روید2 و آن را خاصیتی باشد و
~~زمین از عناصر مرکب است و بدن انسان همچنین و روحانی نفس3 به زواید دارد و اشرف
~~مخلوقات است، باید که اختلاف خواص او بیش تر باشد؛ و تمثیل به تأثیر از ادویه مسهل
~~و غیره، و آن که ممکن نباشد که خاصیتی اثر نکند لکن دیر و زود باشد، و در بعضی
~~امراض تا تمام تناول نکنند اثر نکند؛ همچنین تأثیر اعمال در دنیا باشد و تمام در عقبی
~~تواند بود.
# [248] فایدهٔ‌ سیزدهم: تقریر تفسیر آیت (و نضع الموازین القسط لیوم القیمة )4، الآیه، و
~~آن که در آن روز حقیقت محاسبه اعمال معلوم گردد؛ و تمثیل به حال تجار که در سفرها
~~کسب و خرج کنند و چون به خانه رسند محاسبه زیادت و نقصان آنجا محقق گردد؛
~~والسلام.

PageV01P054

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0017.png)

# فایدهآ اول: ایراد آیات و احادیث که دلالت میکند بر آن که اجر اعمال حسنه زیادت از
~~مثل آن و به اضعاف می رسد و جزای سیئه مثل آن میباشد.
# فایدهآ دوم: تقریر آن که اگر پرسند موجب این اختلاف مذکور چیست؟ گوییم: هر چند
~~مفسران تفسیر این آیات نیکو گفتهاند، ms014 آنچه این ضعیف را در خاطر میآید موجز
~~بگوید، و چون توفیق تفسیر تمام قرآن یابد هر یک را مشروح تفسیر کند؛ و ذکر مقدماتی
~~که این تقریر را ضروری است.
# فایدهآ سوم: تقریر آن که اولی چنان دید که اول آیت (ما آصابک من حسنة فمن الله)
~~را تفسیر کند و بیان آن و رفع اختلافی که در معانی آن مینماید، بدان طریق که آنچه به
~~فرمان کنند منسوب به آمر باشد و آنچه برخلاف فرمان کنند نسبت آن به فاعل بود؛ و
~~امثال و نظایر این بحث.
# فایلهآ چهارم: تقریر آن که رسیدن خیر و شر به واسطه اعمال حسنه و سیئه بر آن وجه
~~است که در رسالهآ متقدم یاد کردیم؛ و تمثیل آن به خواص گیاهها و ادویه کرده شد.
# فایدهآ پنجم: تقریر آن که جواب اصلی آن است که هر حسنه و سیئه را خاصیتی باشد
~~و هر آینه خاصیت آنچه به فرمان کنند زیادت بود، و مطاوعت2 را نیز خاصیتی باشد و آن
~~زیادت از مجرد عمل باشد؛ و تمثیل به سود و زیان متاعی که به دیناری بخرند و
~~بازفروشند؛ و کسی که به فرمان پادشاهی یا امیری معاملهای کند و پسندیده افتد، و اگر
~~گناهی کند مجازات به مقدار آن باشد و عفو نیز ممکن.
~~فایدهآ ششم: تقریر آن که هر حرکتی و [هر سخنی]3 را خاصیتی علی حده هست و
~~حقیقت آن انبیا دانند، و خاتم النبیین - صلعم - بهتر و بیشتر؛ و حق تعالی کماهی آن
~~فرموده، چنان که در حق شب قدر؛ و با وجود ارشادات معتقدان را اشتباه میافتد و
~~نامعتقدان را ضلالت زیادت میگردد، و جای تحیر نیست؛ و تمثیل به زره و زنجیر که
~~اطراف آن پیدا نباشد و چندان که بیشتر بدانند نادان تر باشند.

PageV01P055

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0018.png)

# فایدهآ هفتم: [ازاین که آجر حسنه آضعاف آضعاف عمل باشد، درازی عمر و آنچه که
~~پیش همه کس مصطلح ms015 است که گویند در عمر برکت باشد معلوم میگردد]1
# فایدهآ هشتم: آغاز شروع در بیان آن که جزای اجر اعمال حسنه بعضی را ده چندان و
~~بعضی را زیادت و بعضی را به غیر حساب؛ و ایراد آیاتی که دال است بر این اختلاف؛ و
~~ذکر آن که اختلاف در جزای آن اعمال به حسب اختلاف احوال اعمال است مانند تای
~~نان دادن و جملهآ مال ایثار کردن. و تمثیل به آن که اسبی پیشکش کنند تا (یا؟) هر چه
~~داشته باشند، خاصه به گاه جهاد.
# فایدهآ نهم: تقریر تفسیر (من ذا الذی یقرض الله قرضأ حسنا فیضاعفه له آضعا فأ کثیرة)
~~و بیان انواع واقسام قرض.
# فایدهآ دهم: آغاز شروع در بیان آن که اجر صبر چرا به غیر حساب فرموده و ایراد آیات
~~و احادیث که دال است برآن، و ذکر آنچه در تعریف صبر گفتهاند.
# فایدهآ یازدهم: تقریر آن که مرتبه صبر و صابران بغایت عظیم نهاده و بر نماز که رکن
~~اعظم ایمان است مقدم داشته؛ و بیان وجه این تقدیم.
# فایدهآ دوازدهم: تقریر آن که لفظ صبر بر احوال و معانی و اقسام بسیار دلالت میکند،
~~بعضی عام و بعضی خاص؛ و مثال هر دو، و شروع در تقریر اقسام آن.
~~فایدهآ سیزدهم: تقریر آن که یک قسم از صبر آن است که صبر کند بر امتثال اوامر و
~~نواهی؛ و مثال مر یک از آن.
# فایدهآ چهاردهم: تقریر آن که قسمی دیگر صبر است بر کار جهاد و غزا تا غایتی که
~~جان دریغ ندارند؛ و ایراد آیاتی که دال است برآن.
# فایدهآ پانزدهم: تقریر آن که قسمی دیگر صبری است که موقوف باشد بر صبر غیری،
~~و آن را مصابرت3 گویند؛ و بیان آن و معنی (اصبروا و صابروا)3، الآیة.

PageV01P056

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0019.png)

# فایده شانزدهم: تقریر آن که قسمی دیگر آن است که هر چه از شخص صادر شود در
~~حد اعتدال باشد و ms016 به اسراف نینجامد؛ و ایراد آیاتی که دال است بر آن و بر مذمت
~~اسراف.
# [249]) فایدهآ هفدهم: تقریر آن که قسمی دیگر آن است که شخص به جاه و مال تکبر و
~~عجب نکند و طریقهآ قارون نورزد؛ و ایراد آیات که در شأن او نازل شده و آیاتی که دال
~~است بر این معانی.
# فایدهآ هجدهم: تقریر آن که مرتبهآ صابر به جایی رسد که محقق بداند که مکاره و
~~مراغب1 از طبیبی حاذق است و متضمن مصلحت و علاج او؛ بدان سبب فرق نکند، بل
~~مکاره را راجح داند؛ و تحقیق این معنی و تمثیل به حربا2.
# فایدهآ نوزدهم: تقریر آن که حق تعالی جهت آن اجر صبر به غیر حساب فرموده که این
~~همه معانی مذکوره در آن مندرج است و بی آن صورت نبندد، و لهذا رسول - علیه السلام
~~-فرموده: «الایمان نصفان؛ نصف صبر ونصف شکر».
# فایلهآ بیستم: تقریر آن که وجهی دیگر آن است که به غیر حساب را دو معنی است:
~~یکی آن که زیادت از دیگرها باشد، و هر صابری را قسمی به غیر حساب باشد؛ و دیگر
~~آن که سایر اعمال و چیزهای دیگر داخل صبر است؛ لاجرم اجر آن به غیر حساب باشد.
~~فایدهآ بیست [و] یکم: تقریر آن که عطیه به غیر حساب بر چه وجه و چگونه باشد؛ و
~~تمثیل آن به مجاهد و بیان احوال ایشان و شهدا و ایراد آیاتی که در شأن ایشان نازل شده،
~~و حال غزات3 که چون به پادشاه عرضه دارند نواخت و انعام او زیادت از مقرر فرماید و
~~دیگران را مقرر به موجب دفتر؛ و ذکر آن که مؤمنان را به شرط صبر وعدهآ غلبه فرمود، و
~~آیاتی که دال است بر آن.
~~فایدهآ بیست [و] دوم: تقریر حکایتی که به وقت آن که این ضعیف به نوشتن این رساله
~~مشغول بود پادشاه اسلام -خلد ملکه - با مقربان میفرمود در باب ms017 اقسام سخاوت و آن
~~که در مال و جاه و سایر چیزها باشد؛ و ختم رساله بر توفیق آن حکایت با این معانی که
~~در باب صبر تقریر رفت، و استدامت عمر و دولت پادشاه اسلام - خلد ملکه.

PageV01P057

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0020.png)

# فایدهآ اول: تقریر آن که این قضیه که عمر دراز و کوتاه گردد میان عموم طوایف متداول
~~است، و به هر چه گویند، و بهتر آن باشد که معانی آیات که در آن باب آمده بر وجهی
~~تقریر کنند که متناقض ننماید؛ پس پیشتر در آن شروع میکنیم.
# فایدهآ دوم: تقریر آن که معنی اجل و حکم به وجوه بسیار و از آیات و احادیث معلوم
~~می شود؛ و ایراد آیت (و لکل امة اجل)1، الآیة؛ و بیان آن که تنها امم انسان مراد نیست،
~~و بیان بسیاری امم از ملائکه و سایر مخلوقات و تمسک به حدیث «لو لا ان الکلاب2 امة»،
~~و ذکر آن که چون در آن حکمتی باشد آن را بیان کنیم و با سر سخن آییم.
# فایدهآ سوم: تقریر آن که آنچه فرمود که «لو لا ان الکلاب امة» یعنی هر جسم که آفریده
~~شده واجب بوده که آفریده شود و الا عبثصفتی لازم آید؛ پس کلاب در عداد امت
~~باشد. و بیان آن که مع هذا چرا نجس است و این حکم فرموده؛ و بحث خیر و شر در
~~آفریدن او وحواله باقی به رسالهآ خیر و شر.
# فایدهآ چهارم: تقریر آن که آنچه فرموده که «لأمرتکم بقتلها» یعنی چون آدمی که اشرف
~~مخلوقاتاند اگر مفسد باشد واجبالقتل بود، و آن حکم بر پادشاه واجبتر و بر نبی
~~واجبتر؛ در این صورت همان دلیل به قتل رعایت مصالح ملکی و قهر اعدا، و بر
~~پیغمبران لازم که همان معنی صلاح دنیا و عقبای خلایق را به جای آرند؛ و ایراد آیات و
~~احادیث.
# فایدهآ پنجم: تقریر آن که سگ از آن قسم است که ms018 موذی است و ایذای او به کمال نه،
~~چنان که از آن مارو کژدم، و خواص نیکو دارد و در امکان که دیوانه شود و مضرتر از آنها
~~باشد؛ لاجرم فرمود که «لامرتکم بقتلها».
# فایدهآ ششم: تقریر آن که از «الا فاقتلوا الاسود منها» مراد آن است که چون رعایت هر دو
~~قسم مذکور بر نبی واجب است، و از رعایت یکی اهمال دیگر لازم، در بعضی که شر
~~بدان بیش تر منسوب است آن حکم میرود؛ و بیان مناسبت سیاهی با آن حکم.

PageV01P058

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0021.png)

# فایدهآ هفتم: تقریر آن که چون امت انواع مذکوره را شامل است و اشارت به عموم آن
~~انواع، معنی و حکم آن بر چند وجه تواند بود: یکی آن که هر امتی را اجلی مسمی معین
~~باشد که کم و بیش نشود، و اختلاف آن به حسب نوع و صنف و شخص و بیان هر سه
~~قسم.
# فایدهآ هشتم: تقریر آن که (ثم قضی أجلا و اجل مسمی)1 هر چند حکم آیت مذکور
~~است لکن تنها به انسان تعلق دارد و خطاب با او؛ و بیان معنی آیات و احادیث که در باب
~~طول عمر آمده، و ذکر آن که این معنی مجرب است و نقل آن از جمیع طوایف متواتر.
~~فایدهآ نهم: تقریر آن که چون معلوم شد که صدقه و اعمال حسنه موجب رد بلا و
~~درازی عمر است، مردم را از ظاهر آیت (فاذا جاء اجلهم)2 شبهتی و ترددی بادید
~~میآید، و لا شک در ضمن آن معنی دقیق باشد، و توضیح و بیان آن از لوازم.
~~فایدهآ دهم: تقریر آن که در توضیح آن معنی اولا واجب است که معنی لفظ اجل و
~~وجوه استعمال آن بیان کنند؛ و علمی که از آن حاصل شود از مجرد لفظ آن حاصل آید یا
~~به مشارکت دیگر الفاظ.
~~فایلهآ یازدهم: تقریر آن که اجل مخصوص به زمان وفات نیست بل عبارت است ms019 از
~~میعاد قضیه یا کاری که به آخر رسد و در آن تقدیم و تأخیر نباشد؛ و ایراد آیاتی که دال
~~است بر این معنی.
~~فایدهآ دوازدهم: تقریر آن که معنی حقیقی لفظ اجل لازم نیست که جهت شیء معین
~~باشد و جهت دیگر اشیاء نه، بل این لفظ را جهت هر چیز که احتمال میعادی داشته باشد
~~گویند؛ پس جمله ماسوی الله را توان گفت.
~~[250] فایدهآ سیزدهم: تقریر آن که از تقریر مذکور لازم میآید که میعاد و اجل پیش از
~~آفرینش و بعد از آفرینش بوده باشد؛ و از آن پیش از آفرینش میعاد خلقت اولاست که در
~~علم او تعالی مقدر بوده که مخلوقاتی بر این وجه بیافریند.
~~فایدهآ چهاردهم: تقریر آن که میعاد و اجل بعد از آفرینش بر سه قسم باشد: متعلق به

PageV01P059

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0022.png)

~~مبدأ پیش از تعلق به بدن، و بعد از آن متعلق به حال از مبدأ و جود تا وفات متعلق به معاد
~~میعاد حشر و اجل آن، و میعاد دخول بهشت و دوزخ.
~~فایدهآ پانزدهم: تقریر آن که به موجب مذکور هر یک از انواع مخلوقات را اجلی و
~~میعادی معین باشد، و هر علوی را که به سفلی آید در آمدن و بازگشتن همچنین؛ و تمثیل
~~به حال عازم شهری به وصول و دخول و خروج و تخصیص به ارواح و نفوس؛ و ذکر آنچه
~~هر چه را اولین باشد آخرین1 نیز بود.
# فایدهآ شانزدهم : تقریر آن که میعاد و اجل هرکس و هر چیز به هم نماند، چه به حسب
~~جنس و نوع و صنف و شخص متفاوت است؛ و تمثیل به اختلاف مساکن ولباس که
~~جهت جمله یک لفظ گویند و ایراد بعضی امثال آن؛ و ذکر آن که موعد و اجل به هر معنی
~~در2 قرآن آمده و عاقل باید که هر یک به جای خود فهم کند.
# فایدهآ هفدهم: تقریر آن که میعاد یا مستقل ms020 و معین است هم در علم وهم در زمان، و
~~تغییر [و] تبدیل وتقدیم [و] تأخیر [را] در آن مجال نه، چون فصول سال؛ یا غیر مستقل، و
~~آن نامعین باشد هم در علم و هم در زمان، چون شدت گرما در تابستان و شدت سرما در
~~زمستان و اختلاف مقادیر اوقات وساعات.
# فایدهآ هجدهم: تقریر [آن که] در میعاد اجل فصول سال یمکن که به اسباب و عوارض
~~اختلاف بادید آید، و از آن شدت گرما و سرما همچنین؛ لکن هر کس خواهد که اجل
~~چیزی که موافق طبع او نباشد واقع نشود، و بسطی در این معانی.
# فایدهآ نوزدهم: تقریر آن که مواعید و آجال و امور و احوال و معاملات و اعمال انسان
~~بسیار تواند بود و وقوع آن متفاوت و مختلف [و] مستقل و غیر مستقل؛ و تمثیل به تعلیق
~~طلاق به زمانی معین و به موعد تب ربع.

PageV01P060

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0023.png)

# فایدهآ بیستم: تقریر آن که اصطلاح مستقل و معین در علم و زمان این ضعیف اختراع
~~کرده؛ و آن که خلاصهآ ابحاث آن است که به موجبی که در آجال فصول سال و موسم
~~سرما و گرما به حسب عوا[راض اختلاف افتد، در آجال آدمی نیز به حسب اعمال حسنه
~~و سیئه همین معنی تواند بود.
# فایدهآ بیست [و] یکم: تقریر آن که چون فواید آن معاینه میبینند همواره به تدبیر احوال
~~بدن و نفس و اسباب بقای آن مشغولاند؛ و استدلال به سلاح پوشیدن انبیا خصوصا
~~داود، و آن که عموم عالمیان بل جمیع حیوانات به این معانی و خوف مرگ بی هنگام
~~مشغولاند، و چگونه توان گفت که جمله باطل و عبث است.
# فایدهآ بیست [و] دوم: تقریر آن که با وجود چندین دلایل قطعی که مشاهد است حق
~~تعالی جهت رحمت و شفقت انبیا [و] کتب فرستاده و ارشاد کرده و این آیات رفع شبهت
~~را فرموده، و هنوز در اشتباه و ms021 حیرت میمانند؛ و نشاید که به واسطه شبهتی که در آیتی
~~نماید منکر چندین آیات و دلایل معینه شدن.
~~فایدهآ بیست [و] سوم: تقریر آن که چون معنی معاد و اجل و وجوه تفاوت آن معلوم شد
~~آن شبهت برخاست و آنچه حق تعالی آیت اذا جاء، الآیة، و هو الذی، الآیة، فرموده در آن
~~نسخ نگفتهاند و نتوان گفت؛ و اشتباهی که نماید از قصور فهم باید دانست.
~~فایدهآ بیست [و] چهارم: تقریر آن که هر چند آنچه گفته شد کافی است، لکن توضیح را
~~میگوییم: حق تعالی میفرماید: خود را دریاب و بدان که چون اجل دررسد لحظهای
~~پساپیش نباشد و فرصت اشتغال به اعمال حسنه ندهد؛ لاجرم در آن باب سعی باید
~~نمود.
~~فایدهآ بیست [و] پنجم: تقریر آن که از جمله حکمتهای الهی در آن که کس اجل خود
~~نداند یکی آن است که مردم همواره حسنه کنند و صدقه دهند تا اضعاف آن یابند و شکر
~~گزارند تا مزید یابند، خاصه در آنچه مراد ایشان بیش تر باشد و آن عطیهآ عمر است.
~~فایده بیست [و] ششم: ایراد آیاتی که مناسبت با این معنی دارد که حق تعالی جهت
~~ارشاد و تنبیه و تحریض فرموده؛ و تمثیل این معنی به آن.

PageV01P061

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0024.png)

# فایدهآ بیست [و] هفتم: تمثیل معنی1 اجل به حال کشتی، و ذکر آن که بطلان آن به و جوه
~~بسیار ممکن است و هر وجهی را دفعی متصور الا پوسیدن که دفع آن نتوان، مگر طریقی
~~که دیرتر پوسیده شود.
# فایدهآ بیست [و] هشتم: تقریر آن که چون بدین وجوه تفسیر این آیات کنند هیچ تناقضی
~~ننماید و شبهتی نماند، بل واقع چنین است؛ و حق تعالی امثله اشیا برابر چشم نهاده، به
~~واسطه قصور فهم تحیر در خواطر نتوان گذاشت و آن را رفع باید کرد.
# فایدهآ بیست [و] نهم: تقریر آن که بر مقتضی این مقدمات هرکس که عمر دراز ms022 و ایمنی
~~از بدیها خواهد، فرموده او مناسب رأی علما پیش گیرد؛ و تمثیل به معالجه اطبا و آن که
~~از آن طبیب حاذق مؤثرتر تواند بود، و بحث تفاوت استعدادت.
# فایدهآ سیام: تقریر آن که هر چند غرض از آیات و احادیث آن است که بدان عمل کنند
~~و فواید آن بیابند، لکن در تأویلات و تکرار آن نیز خاصیتی باشد؛ و تمثیل به ادویه که هر
~~چند تناول کنند طلا نیز سازند؛ و تقریر اختلاف فواید آیات و ادعیه به حسب لفظ و زمان
~~و شخص، و بسط آن معنی.
# فایدهآ سی [و] یکم: تقریر آن که2 جهت هر کاری و مصلحتی کدام آیت و کدام دعا
~~مستجابتر و لایقتر است، حق تعالی انبیا را از آن اسرار آگاهانیده و معین کردهاند؛ هم
~~بر آن موجب پیش باید گرفت تا از جملهآ آفات ایمن مانذه به مرادات رسند.
# فایدهآ سی [و] دوم: تقریر آن که هر لفظی و حرکتی را فایدهای باشد؛ و تمثیل به گیاه و
~~ادویه، و ذکر آن که چون انسان اشرف است باید که خواص و افعال و اقوال او اعظم و
~~اشرف باشد؛ و بیان تعلق به امور دنیا و عقبی و آن که مجموع خواص هیچ به همه وجوه
~~به هم نماند و هر یک به آن خود خرسند، و بیان عظمت باری تعالی در ضمن آن؛
~~والسلام.

PageV01P062

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0025.png)

# فایدهآ اول: تقریر آن که پیش تر اصل مسأله و محل بحث را تقریر باید کرد تا سخنی که
~~در آن باب رود زودتر به فهم رسد. بدان سبب اول اقوال متکلمان چنان که در کتب کلامی
~~آمده مینویسیم؛ آن گاه در آنچه این ضعیف را روی نموده شروع رود.
# فایدهآ دوم: تقریر اقوال متکلمان و حکمای متقدم و متأخر و نقل مذاهب اهل سنت و
~~غیرهم در این مسأله که افعال بنده واقع [است] به قدرت الله تعالی یا به قدرت ms023 بنده یا به
~~هر دو؛ [و] دلایلی که هر طایفه در آن باب گفتهاند از معقول و منقول.
~~فایدهآ سوم: شروع در آنچه این ضعیف را روی نموده و تقریر آن که قدرت و ارادت
~~ازلی از آن حق تعالی است و فاعل و خالق حقیقی او، و قدرتی و ارادتی که در بندگان
~~آفریده و بدان واسطه افعال از ایشان صادر میشود آن نیز بالحقیقة قدرت و ارادت
~~اوست؛ و تمثیل به غلام خواجه و غلام غلام او.
~~فایدهآ چهارم: تقریر آن که حق تعالی بعضی اشیا را بی واسطه آفریده و بعضی به
~~واسطه با و سایط قریب یا بعید؛ و در آنچه جمله را به ذات خود ابداع نکرده سری دقیق
~~است؛ و از فواید آن، دو که ظاهرتر است میگوییم.
~~فایدهآ پنجم: تقریر فایده اول از سر مذکور: و آن آن است تا عظمت و کمال قدرت او
~~ظاهرترگردد؛ و تمثیل به حال پادشاهان که کارها به مقربان فرمایند، و چون بندهای از آن
~~ایشان به مشیت [او] امری عظیم کند عظمت پادشاه در آن بیشتر باشد از آن که خود
~~مباشر آن شود.
~~فایدهآ ششم: تقریر فایده دوم از1 سر مذکور؛ و آن آن است که کمال قدرت در آن نیست
~~که همه کارها به نفس خود کند، بل2 در آن است که صفت قادری به غیری تواند بخشید؛ و
~~فایدهآ واسطه اظهار این معنی است.
~~فایدهآ هفتم: تقریر آن که از این جهت است که ذکر رفت [که] موحدان وسایط را در
~~میان نمی بینند؛ چه، قادر حقیقی اوست و دیگران به طریق مجاز این اسم مییابند؛ و

PageV01P063

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0026.png)

~~علامات آنچه به غیرواسطه است آن باشد که ثابتتر و دراز عمرتر بود.
# فایدهآ هشتم: تقریر آن که چون نیک تأمل کنند میان ارباب مذاهب در این مسأله از راه
~~حقیقت هیچ خلافی نیست؛ همین مقدار است که [بعضی] به واسطه نظر میکنند و ms024
~~بعضی نه، و شرح حال هر یک.
~~فایدهآ نهم: تقریر آن که اگر1 عموم خواص اهل علم از راه انصاف در آیند و تأمل کنند
~~تمامت دانند که فاعل علی الاطلاق و قادر بر جمیع ممکنات از افعال بندگان و غیرها
~~اوست نه غیر.
~~فایدهآ دهم: آن که از2 مباحثی که بدین مسأله تعلق دارد یکی معانی آیت (ما اصابک
~~من حسنة فمن الله» 33، الآیة، است؛ و تحقیق آن چنان که فعلی که مأمور4 بر وفق امر آمر
~~کند منسوب به آمر باشد و آنچه بر خلاف آن کند منسوب به او بود نه به آمر؛ و تمثیل به
~~حال پادشاه و دو کس را که امری فرماید.
# فایدهآ یازدهم: تقریر آن که مباحثان در چنین معنی دقیق یا به منقول گویند یا به معقول،
~~و قائلان به منقول باید که آیتی را نامعتقد نباشند و یکی را دستور ساخته چندین آیت
~~دیگر را مهمل نگذارند؛ و معتقدان قرآن اگر اشتباهی بینند دانند که از قصور فهم ایشان
~~است، پس باید که تتبع و تدبر کنند تا نور بیابند.
# فایلهآ دوازدهم: تقریر آن که معقولگویان نامعتقد منقول باشند؛ و به هر حال باید که هر
~~چه گویند مناسب معقول باشد، و به شبهتی که روی نماید منکر مجربات و امور
~~محسوسهآ مشاهده نشوند و متناقض نگویند و توفیق میان مختلفین اندیشند و تمییز اشیا
~~توانند؛ و تمثیل به آن که پادشاه خلعت مختلفه جهت اقوام مختلف فرموده باشد، و به
~~حال اطبا که ادویه را ندانند5 و غلط کنند و آنان که دانند.
# فایدهآ سیزدهم: تقریر آن که ضرورت باشد به انصاف آن که آیتی را که هر طایفهای به
~~وجهی قایلاند [و] تمسک بدان کردهاند جمله را تفسیر به وجهی اندیشند که متناقض

PageV01P064

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0027.png)

~~همدیگر نباشد، و هر یک را به جای خود به کار دارند؛ و تمثیل به حال نجار که آلات
~~متنوع ساخته باشد و با ms025 هم ننهاده، و یکی آن را بیند و نداند و یکی که داند.
# فایلهآ چهاردهم: تقریر آن که موازنهآ معانی عظیم مشکل است خصوصا چون دقیق و
~~عمیق باشد؛ خاصه چون بعضی آن باشد که در تحت عبارت نیامده و اگر آمده مرموز
~~گفته شده، و بعضی آن باشد که هر کس فهم نکند و در آن سرگردان شود؛ و از
~~قرآن خوانان که دعوی قرآن خوانی کنند این معنی عجبتر است.
~~فایدهآ پانزدهم: تقریر آن که موازنهآ معنی دقیق کسی داند و تواند که راه توحید سپرده
~~باشد و معثرات1 را از راه برداشته، و چون بازگردد منازل شناسد و احوال داند؛ و هر کس
~~که نه چنین باشد هر چه گوید به تخمین بود.
~~فایدهآ شانزدهم: تقریر آن که هیچ سخنی نباشد که آن را بر چند وجه حمل نتوان کرد؛
~~مستحسن و غیرمستحسن؛ لایق ونالایق؛ و در هر موضعی از آن غرضی باشد، و عاقل
~~باید که آن را تطبیق با موضع کند و تفسیر مناسب آن گوید.
~~[252] فایدهآ هفدهم: تقریر آن که این ضعیف به قدر فهم خود از اسرار و حقایق معانی
~~که هرکس پیش از این بیان نکردهاند، و اگر بعضی را کرده متفرق و مرموز است، در چند
~~رساله روشن گردانیده؛ بزرگان چون آن را در مطالعه آرند دانند که جمله مضبوط است.
~~فایدهآ هجدهم: تقریر معنی حدیثی که ابوهریره - رضی الله عنه - روایت میکند در
~~باب2 نهی از بحث از قدرو بیان محمل آن نهی به وجوه معقوله دلپذیر.
~~فایده اول: تقریر آن که اهل تناسخ معتقد قدم نفوساند و آن که نفس که مفارق شود
~~فی الحال به بدنی دیگر پیوندد و به حسب اعمال تسفل3 و ترقی کند تا به درجهای که به

PageV01P065

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0028.png)

~~ابدان حیوانات غیرناطق پیوندد؛ و ملیان1 منکر قدم نفوساند و قائل به حشر اجساد و
~~دخول [در] دوزخ و بهشت.
~~فایدهآ دوم: تقریر آن که ms026 این ضعیف شرح تقسیم موجودات مشروح گفته که نفس قدیم
~~نیست، و اینجا مجملی از آن میگوید که نفس مؤلف است پس به جزو محتاج باشد، و
~~حینئذ ممکن باشد نه قدیم؛ و دلیل بر تألیف او آن که خواص و افعال مختلفه دارد، و
~~اختلاف لازم دلیل اختلاف ملزومات بود.
# فایلهآ سوم: تقریر آن که انتلاف نفس از افراد روحانیات و صفات جوهری آن است؛ و
~~آن که مفردات شریفه با مفردات جمادات نبات شده و همچنین تا حیوان شده و همچنین
~~تا انسان شده و آن مجموع نام نفس ناطقه یافته.
~~فایدهآ چهارم: تقریر آن که «الارواح جنود مجندة» اشارت به آن مفردات است که تألیف
~~پذیرد، و آن مجموع که نفس ناطقه شود اگر از آن یکی زیادت و کم گردد از نوعیت بیرون
~~رفته باشد؛ پس قول تناسخیان به آن که چون ناقص شود به مرتبه حیوان رسد باطل است.
# فایلهآ پنجم: تقریر آن که آنچه گویند که نفس سالهای بسیار پیش از حدوث بدن بوده
~~چنان است که چون نفس مؤلف است هر آینه ذوات مفردات بر [او] متقدم بوده باشد؛ و
~~عقل ملائکه نیز پیش از او بودهاند، و نفس ناطقه عبارت از آن است که به بدن انسان تعلق
~~گیرد.
# فایدهآ ششم: تقریر آن که چون قدم نفس باطل شد و حدوث آن با حدوث بدن باشد،
~~پس به بدنی دیگر پیش از آن متعلق نبوده باشد؛ و بطلان آن که فیمابعد به بدنی دیگر
~~متعلق نشود، به همین معنی است و به وجهی دیگر که بیان کنیم.
# فایدهآ هفتم: تقریر آن که اثبات حشر اجساد به وجوه بسیار به دلایل قاطعهآ ملزم خصم
~~خواهیم کرد، و به اطناب معذور دارند؛ چه، هر چند دفع خصم به یک آلت توان کرد،
~~لکن چون معظم بود احتیاط را آلت بسیار ترتیب کنند؛ و تمثیل به دفع حرارت قوی به
~~ترکیب مبردات؛ و ذکر قول ms027 منکران و میل بعضی حکما و اطبا بدان مذهب.

PageV01P066

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0029.png)

# فایدهآ هشتم: تقریر آن که ایشان میگویند که چنان که مشاهد و معاین است ابدان
~~متحلل میگردد، پس ممکن نباشد که به همان بدن زنده شود؛ و این ضعیف قضیه بدل
~~مایتحلل را مسلم داشته بیان میکند که حشر به همان بدن باشد.
# فایدهآ نهم: تقریر آن که بدل مایتحلل وقتی تواند بود که نفس و روح با بدن است، و
~~چون مفارقت کرد محال باشد؛ و تعجب از غفلت خلق از این معنی، و شرح آن که هیچ
~~جزوی تلف نشود، و بعد از آن به موجب اول جمع شده بدن گردد.
~~فایدهآ دهم: تقریر آن که اگر اجتماع آن اجزا ثانیا عجب دارند، گوییم عجبتر آن باشد
~~که جمع نشود؛ چه، از اشیاء معد معین چیزی ساختن آسانتر باشد از نامعین؛ و بیان این
~~معنی به شرح حال استعداد بدن مرنفس را و بقای آن.
~~فایلهآ یازدهم: تقریر آن که اگر گویند بدن اولین که به مناسبت جمع شد متحلل شد، و
~~تا آخر عمر همچنین مجتمع و متبدل شد؛ لاجرم از آنچه باید زیادت باشد؛ گوییم هر
~~مزاجی را دو طرف هست و فسحت تفاوت دارد و از حیز خود بیرون نرفته باشد.
# فایدهآ دوازدهم: تقریر آن که جوابی دیگر آن است که هر کدام از اجزای اولین و آخرین
~~که تصور کنند جزو او باشد نه غیری، و جمله یک حکم دارد، و تمثیل به شراب حماض1
~~که در آب حل کنند و آن که نکنند و برابر هم بنهند، و با آن که از هر ممتزجی قویتر دیگر
~~را مشابه خود گرداند.
~~[253] فایدهآ سیزدهم: تقریر آن که اگر گویند سلمنا که بدن به حسب مناسبت با نفس
~~بادید آمد و نفس به او متعلق شد، اما بعد حصول کمال نفس از بدن مناسب او نباشد؛
~~گوییم حشر به آن بدن آخرین خواهد بود، و ms028 حکمت در بدل مایتحلل آن که تا هر دم
~~بدنی مناسب او باشد، و از این دقیقه بطلان تعلق نفس به ابدان.
~~فایدهآ چهاردهم: تقریر آن که اگر گویند چون به اجزای بسیار متحلل شده و جمله

PageV01P067

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0030.png)

~~مناسب بوده و در آخر به مقدار حاجت بدنی شود، حال اجزا که زیادتاند چه باشد؛
~~گوییم احوال کمالات و ثواب و عقاب نفس متفاوت است؛ آن روز موازنه رود و آنچه
~~بالحقیقة باقی ماند مناسب آن قدر کمال اجزا جمع شود و بدنی گردد.
~~فایدهآ پانزدهم: تقریر تفسیر (و هو الذی یبدوا الخلق)1، الآیة، به وجوه است؛ اما آنچه
~~اینجا میباید آن است که در اول مناسب شدن آن را سببی باید و در آخر نه، و دیگر از
~~ماده بسیار مناسب چیزی ساختن آسان تر باشد؛ و تمثیل به سرای خراب و آلات آن که
~~معد باشد و از آن سرای نو سازند.
# فایلهآ شانزدهم: ایراد آیات و احادیث که در باب ابدان بهشتیان و دوزخیان آمده؛ و
~~شرح معنی آن بر آن وجه که از خلاصه اجزای بدن بهشتی بیافرینند مناسب کمال او، و از
~~آن دوزخی از مجموع اجزا که به عقوبت ملوث باشد بدنی در غایت بزرگی چنان که در
~~حدیث آمده جهت دوزخی.
# فایدهآ هفدهم: تقریر آن که چون نشأت ثانیه اهون2 است از نشأت اولی، به آن طریق که
~~در ابتدا تألف نفس از مفردات روحانیات میبایست و تخمیر طینت آدم و آن معانی بوده،
~~و در آخر هیچ از آن احتیاج نه.
# فایدهآ هجدهم: تقریر وجهی دیگر در بیان اهونیت نشأت ثانیه، بدان طریق که در ابتدا
~~میان نفس و بدن آشنایی نبوده و چون الفت [میان] ایشان بادید آمد استعداد جذب
~~یکدیگر حاصل شد؛ و تمثیل کبوتر به برج آموخته.
# فایدهآ نوزدهم: تقریر آن که چون معارض مستبعد دارد و گوید اجزای متحلله با مراکز
~~رفته، مانند قطره که در دریا اندازند، ms029 چگونه جدا توان کرد؛ واجب میشود که ازالت این
~~توهم کنیم بر وجهی که ملزم گردد و اضلال غیری نتواند، و یمکن که عقلای اقوام فهم
~~کنند و نجات یابند. بدین سبب اگر اطنابی رود معذور فرمایند.
# فایدهآ بیستم: تقریر آن که بسیار چیز عجبتر از این هست، و چون سبب آن معلوم
~~شده تعجب برخاسته؛ مثل میل عناصر به مراکز، و بخار که ابر و باران میشود، و کتابت

PageV01P068

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0031.png)

~~که بالقوه در انسان است و آثار آن بالفعل و حکم پادشاهان، و ملاتکه از آن عاجز و در آن
~~متحیر، و خواص اشیا؛ و تمثیل به مهبل و مغناطیس وحال نطفه.
# فایدهآ بیست [و] یکم: تقریر آن که چون این معانی به طریق منقول و معقول ذکر رفت به
~~طریق شرع نیز مثلی معقول آمیز بگوییم؛ و بیان رخصت ضربالمثل به دلیل آیات
~~بینات] که در آن باب آمده.
# فایدهآ بیست [و] دوم: آغاز مثل و تقریر آن که چون در بلاد کفر طایفهآ مسلمانان
~~خواستند که بر کفار غالب باشند رسولان به دارالخلافة فرستادند که ما را در فرزندان
~~تجار که از نطفهای متولد شدهاند که از نعمت ما بادید آمده حقی هست؛ عبودیت را
~~دعوی ناکرده التماس می کنیم تا ایشان را جهت نصرت دین اسلام بفرستند.
# فایدهآ بیست [و] سوم: تقریر آنچه مر خلیفه تجار را به محکمه فرستاد و رسولان هند
~~دعوی کردند که فرزندان ایشان از نطفهای متولد شدهاند که از نعمت ماست و
~~سیاه پوستان ایشان به ما نسبت بیشتر دارند، به مثابت قطره با دریا؛ و تمثیل به آب کوزه
~~که در حوض ریختند و به طریق شیاع دعوی جزوی از آن کردند.
# فایدهآ بیست [و] چهارم: تقریر آن که قاضی با نواب گفت حال بر خلیفه عرضه باید
~~کرد، چه بدین طریق بر همگنان دعوی میکنند، و عاقلی ازیشان گفت زندگانی بر طریقهآ
~~شیخ من باید کرد تا از ms030 امثال این معانی ایمن باشند و ذکر آن که او چیزی که شبهت منت
~~غیر در آن باشد نخورد و از مایه خرج نکند؛ و پرسیدم که چون مشایخ طعام دوستان
~~خوردهاند و شیخ نمیخورد حکمت چیست؟ گفت: طرق تقوی بسیار است، و چون هر
~~کس آنچه تواند به جای آرد نیکو و پسندیده باشد؛ و تمثیل به حال تجار و کسب که
~~بعضی بازحمت تر باشد و بعضی آسانتر.
# فایدهآ بیست [و] پنجم: تقریر آنچه شیخ گفت: آنچه تو گفتی تجارت اولین است و آنچه
~~من می کنم تجارت آخرین، و به حکم تخلقوا، الحدیث، اتصاف به صفت رزاقی و غنا1 به
~~قدر وسع لازم، بس ثلث ریع صرف می کنم و ثلئی روز احتیاج را نگاه میدارم و ثلئی به

PageV01P069

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0032.png)

~~خورد فرزندان می دهم که همچو من سبب و جود دیگری شوند؛ و در این قضیه از غذایی
~~که حق غیر در آن باشد اجتناب باید نمود تا نطفه از شایبه نعمت غیر مصفی باشد؛ و
~~ابحاثی که به تحقیق این معانی متعلق است.
# فایدهآ بیست [و] ششم: تقریر آن که قاضی به حال ایشان ملتفتتر شد، و گفت اگر بینتی
~~دارید بیارید. گفتند: ما را از هر گونه دلایل و علامات است و ترک چهرهای را که خالی
~~سیاه داشت پیش کشیدند و بدان استدلال کردند و قاضی بیتی لطیف برخواند.
# فایدهآ بیست [و] هفتم: تقریر آن که اتفاقا رسولان مسلمانان دیگر دیار همان روز
~~برسیدند، بر او همان طریق دعوی کردند، و به چشم و ابروی ترک پسران تمسک جسته
~~در آن آویختند.
# فایدهآ بیست [و] هشتم: تقریر آن که چون این دعوی از ممکنات بود و محتمل صدق و
~~کذب و شهادت مطلق در امثال آن متعذر و سوگند بر چنین امری متعذر، صورت ماجرا
~~بر خلیفه عرضه کردند؛ و تعجبها نموده فرمود ایشان را جهت نصرت دین بفرستادند.
# فایدهآ بیست [و] نهم: ms031 تقریر آن که چون در وقت ولادت انسان این معانی مذکوره ممکن
~~است، به گاه حشر چرا به همین طریق نتوان گفت که در هر قطره از دریا جزوی از اجزای
~~بدن شخص به اشاعت داخل است.
# فایدهآ سیام: تقریر حال قصه مور که دعوت سلیمان پیغمبر - علیه السلام - میکرد و
~~پای ملخ را در دریای عمان انداخته بود و میگفت آب دریا شوربا شده است، و تقریب
~~آن به این معنی؛ والسلام.
# فایلهآ اول: تقریر آن که اول معانی الفاظ مذکوره باید دانست و بعد از آن آن که فرق و
~~امتیاز ایشان از همدیگر به چیست، و از بیان آن نقیض هر یک معلوم گردد؛ و ذکر آنچه
~~دیگران در معنی بعضی از آن گفتهاند.
# فایدهآ دوم: تقریر آن که این ضعیف را روی نموده که استعداد مرتبهآ اول آفرینش

PageV01P070

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0033.png)

~~اوست و اعم از دیگرها، و بعد از آن سعادت اعم است از مابقی و اقبال اعم از دولت؛ و
~~بیان این دعاوی به دلایل و حدیث «السعید من سعد فی بطن امه».
# فایدهآ سوم: تقریر [آن که] از حوالت سعادت با بطن ام لازم نیاید که پیش از آن نبوده
~~باشد؛ بلی اگرگویند سعیدتر شد شاید؛ و تمسک به حدیث کنت نبیا، و ذکر آن که تفهیم
~~را اضافت به بطن فرموده؛ و تمثیل به امیری که به شهری رسد.
# فایدهآ چهارم: تقریر معنی آنچه گفتهاند: «الدولة الاتفاقات الحسنة»؛ بدان طریق که مراد
~~از آن اتفاق استعداد و سعادت و طالع نیک و این امور است، نه آن که ناگاه اتفاقی چند از
~~هرگونه افتد.
# فایدهآ پنجم: تقریر و تمثیل استعداد و سعادت و دولت به حال تخم و زرع کردن و
~~پروردن آن و اختلاف احوال که در این معنی تخمها را باشد؛ و بیان آن که در ابتدا چون
~~پرورند جمله به هم ماننده باشند و بعد از آن آنچه در هر یک ms032 هست ظاهر شود.
# فایده ششم: تقریر آن که کسی را دولت نباشد و اقبال باشد، و به طالع نیک بود و به
~~زمان اقبال برسد، و طالع نبود و در بطن سعید بوده باشد، و در بطن سعید نه و در ازل
~~بوده، و در ابد نیز نه و استعداد داشته.
# فایدهآ هفتم: تقریر آن که توفیق آن باشد که هر یک از این مراتب که حاصل شود
~~استعمال در آن بر وجهی او را میسر گردد که خیر و بهبود او در آن باشد؛ و تمثیل به آلتی
~~نیکو که به دست استادی دهند، و به جامهآ نیکو که به و سایط و آلات بسیار حاصل شده
~~باشد و دور بدو پوشند.
# فایدهآ هشتم: تقریر آن که انواع توفیق نامحصور است، تا هر کس کدام قسم داشته باشد
~~و چه مقدار؛ و مرتبه اعلای آن مخصوص به نبوت است.
# فایدهآ نهم: تمثیل معانی مذکور به حال تخمها و کشتن و پروردن و بار آمدن آن و از
~~آفت نگاه داشتن و فواید آن حاصل شدن و صرف شدن به مصارف نیکو.
# فایدهآ دهم: تمثیل همین معانی مذکور به حال شخصی مستعد پادشاهی و اتفاق امرا بر
~~آن و اختیار زمانی نیک و ظهور کفایت جذب قلوب در او و حصول قبول عموم و صدور

PageV01P071

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0034.png)

~~احکام از او بر وجهی که بماند و نیک نام باشد.
# فایدهآ یازدهم: تقریر آن که فواید توفیق اعتماد را شاید؛ چه، دولت و مال و پادشاهی
~~بسیار به دست آورده باشند، و چون پایدار نبوده بی فایده گشته؛ و آن که دولت تا پایدار
~~است اقبال و سعادت و خیر با او باشند، و چون برگشت برگردند، و امثله آن.
# فایدهآ دوازدهم: تقریر آن که چون به ارادت و مشیت حق تعالی توفیق رفیق دولت گردد
~~در هر چه شروع نمایند منجح آید، و مادام که به نیاز از حق تعالی طلبد ms033 آن دولت بر او
~~پایدار باشد و توفیق رفیق.
# فایدهآ سیزدهم: تقریر کلماتی بر سبیل نصیحت از زبان توفیق با دولت مبتنی بر امر به
~~معروف و نهی از منکر و تحریض بر تحصیل رضای حق تعالی؛ و تمثیل به زره و نور
~~آفتاب. و مخلص آن نصایح آن که چون چنین باشد من و تو و یاران پیشینه با عقل و نفس
~~به هم راضی و مرضی با حضرت حق رویم، و چنان که سعید ازلی آمدیم سعید ابدی
~~باشیم؛ والسلام.
# فایدهآ چهاردهم: تقریر آن که چون گفتهایم که هیچ بنده نداند که حق تعالی او را توفیق
~~آن مقدار داده که اتمام کاری کند یا بعضی یا شروع مجرد، و این ضعیف چون توفیق یافت
~~که این دیباچه را تمام کرد شکر میگزارد و امید می دارد که به حکم (لئن شکرتم
~~لآزیدنکم)1 مهلت و توفیق یابد که تفسیر قرآن به اتمام رسانآد؛ ان شاء الله العزیز؛
~~والسلام.
# فایدهآ اول: خطبه و ذکر سبب شروع و چهار سؤال که رساله مشتمل است بر جواب
~~آن: آن که نفس بعد از مفارقت تا حشر کجا باشد و حال او چگونه؟ آن که چون در نشأت
~~اولی بی بدن نمیتواند بود در آن مدت بی آن چگونه باشد؟ آن که او را در عقبی هیچ

PageV01P072

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0035.png)

~~کمالی غیر از آنچه در دنیا به بدن حاصل شده باشد، باشد یا نه؟ آن که چون این مباحث
~~متعلق است به قیامت و در آن روز آسمان و زمین متبدل خواهد شد تقریر این بر چه وجه
~~توان کرد؟
# فایلهآ دوم: شروع در جواب سؤال اول و ذکر آن که نفس از جای مستغنی است؛ و بیان
~~آن که در نشأت اولی به بدن محتاج بوده تا کمال حاصل کند؛ و بحث آن که انواع کمال
~~نامحصور است، خاصه کمال انسان که بدین عظمت است و جهت مناسبت به او ارزانی
~~داشته ms034 و انسانیت عبارت از نفس با بدن به هم است.
# فایلهآ سوم: تقریر آن که حق تعالی مخلوقات را به ارادت و صفت خود آفریده بر
~~وجهی که به همدیگر احتیاج دارند؛ و مکافات در طبیعت مرکوز گردانیده؛ و آن که
~~احتیاج انسان از آن جهت زیادت است که شرف در او بیش تر است، پس عجب او زیادت
~~باشد؛ احتیاج او نیز زیادت گردانید تا متنبه گردد و مغرور نشود و به کفر و دعوی الؤهیت
~~نینجامد.
# فایدهآ چهارم: تقریر آن که مکافات بیارادت تصور نتوان کرد و آن در شهوت1 و تناسل
~~و توالد و نشو و نما در حیوانات و نباتات مرکوز، تا به واسطهآ آن مکافات میتوانند کرد؛ و
~~شرح و بسط این معانی.
# فایدهآ پنجم: تقریر آن که مکافات مطلقا هم در دنیا و هم در عقبی متصور است، و
~~بقای نوع به دنیا تعلق دارد و جزویات مکافات همین جا منقضی شود؛ اما آنچه کلی
~~است و به نوع اشرف که انسان است متعلق در عقبی باشد، ابدی در بهشت یا دوزخ، و
~~مضرت و منفعت به اختیار صاحب قدرت تواند رسانید.
~~فایدهآ ششم: تقریر آن که احتیاج نفس به بدن جهت وصول به کمال مبرهن است؛ و
~~تمثیل آن به قالب که جهت چیزی سازند؛ و بیان آن که چون بدن را این حق بر نفس ثابت
~~است در عقبی نفس به مکافات آن بدن را به کمال رساند، یعنی مؤبدا با خود میدارد.
~~فایدهآ هفتم: تقریر آن که چون بدن خسیس نفس شریف را به مراتب بزرگ می رساند و
~~آثار آن نفس را مؤبد میماند مجازات او نیز به مثل تواند بود؛ و شرح این معنی که بدن در

PageV01P073

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0036.png)

~~ابتدا ضعیف میباشد و ظهور آثار بتدریج؛ و تمثیل بدن به پلی که مردم مختلف الاحوال
~~بر آن گذرند.
# فایدهآ هشتم: تقریر آن که کمال نفس بی بدن چگونه متصور ms035 باشد، و اقامت دلیل بر آن
~~از گذشتن بر دوزخ و پاک شدن و احوال آن مراتب؛ و ذکر آن که آلت آن کمال آلتی است
~~که هم به آلت بدن حاصل شده؛ و تمثیل آن در محسوسات به آلات صناعات و در
~~معنوی به موسیقی و احوال حواس سلیمه.
# فایلهآ نهم: تقریر آن که هر چند اکثر خلق را تصور افتاده که کمال به واسطهآ بدن باشد،
~~و آن چنان است؛ لکن بعضی مطلقا به واسطهآ بدن فحسب باشد، و بعضی هر چند سبب
~~اول بدن بود لکن سبب ثانی واسطه شده؛ و تمثیل به حال مایه و کسب که مایهآ ثانی شود
~~و نمودار تحصیل احکام از حکام شهری و از وزرا و امرا.
# فایدهآ دهم: تقریر آن که هر چند در این معنی این ادله و براهین کافی است، لکن
~~توضیح را یک دو مثال دیگر میگوییم: اول آن که آنان را که [در] بدو فطرت قسم علوم
~~فطری بیش تر افتاده باشد احتیاج ایشان به بدن کم تر بود؛ دیگر آن که بسیاری علوم به
~~آلتی محتاج باشد و بعد از حصول بیندازند؛ و تمثیل به خیک و سباحت1 و عقد انگشت2
~~و خواب که بینند، و بسط این معانی.
# فایدهآ یازدهم: تقریر آن که چون مقرر شد که بی واسطه بدن کمالی خواهد بود و بر
~~نفس مکافات بدن واجب، باید که هر نفسی بعد از مفارقت مجرد جایی باشد که نمودار
~~آن به مثال خواب بازنموده شد، و اما در رنج و اما در راحت؛ و بیان اختلاف مراتب
~~نفوس در این معنی؛ و تمثیل اختلاف زمان در آنجا به حال تجار در بندرها، و روز حشر
~~به روز موسم.
# فایدهآ دوازدهم: تمثیل آن که مکافات بر چه وجه باشد و احتیاج بدان به چه نوع تواند
~~بود به حال بچه از آن وقت که در مشیمه باشد تا زادن و پرورده شدن و ms036 به بلوغ و کمال
~~رسیدن و احتیاج به سعی مادر و پدر و آن معانی.

PageV01P074

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0037.png)

# فایدهآ سیزدهم: تقریر آن که تعزیت بدن را میدارند، چه نفس نمیمیرد؛ و سبب
~~احترام قبور و بحث رسم بت پرستان در سوزانیدن میت و حکایت شارین و سؤالی که
~~[پادشاه اسلام] -خلد ملکه - در آن باب فرمود و جوابی که روی نمود و عرض افتاد؛ و
~~بیان حکمتی دقیق در آن باب.
# فایدهآ چهاردهم: تقریر آن که مجموع این تمثیلات و احوال که شرح داده شد دال است
~~بر آن که به واسطهآ محافظت نفس بدن را حالتی پیدا شود که قابلیت تغیر در او نماند و
~~مخلد گردد، و حال بدن به تکمیل نفس به جایی رسیده که با نفس عروج کرده؛ و تمثیل به
~~شکر که در آب روان شود، و شرح چگونگی آن حال در عقبی و آن که حال روحانیات بر
~~ضد آن باشد.
# فایدهآ پانزدهم: تقریر آن که ممکن است که نیکویی که نفس از بدن یافت به حکم «عشر
~~امثالها» ده چندان به حکم باری تعالی بکند لایزال؛ و دلیل بر این معنی آن که با هم باشند
~~و پیرنشوند؛ و لطیفهای در آن باب که اگر این معنی در این دنیا بودی هرگز آدمی نمردی؛
~~و تمثیل و استدلال به آن که پیشینگان عمرهای دراز یافتهاند.
# فایدهآ شانزدهم: تقریر آن که چون به اسباب و وجوهی که تقریر رفت نفس تکمیل بدن
~~کند و ایام نشو و نما مایه باشد و به موجب «عشر امثالها» بر آن زیادت گردد ابدا خلل
~~نیابد؛ و در نشو و نما عجایب بسیار است؛ و تمثیل به سم چهاربایان و چیزهای
~~سریع الزوال که با بطئی جمع کنند و مدتی بماند.
# [256] فایدهآ هفدهم: تقریر آن که چون به اسباب مذکوره نفس و بدن متصل گردند
~~تصور ثبات و خلود ایشان لازم باشد، و هر آینه نفوس کامله در نعیم ms037 ابدی و شریره در
~~عذاب جاوید باشند؛ و تمثیل به مصحاح قوی مزاج و ایراد بعضی آیات که در باب حال
~~هر دو طایفه نازل گشته.
~~فایدهآ هجدهم: تقریر آن که اگر چه احوال و سبب و غرض مکافات گفته شد، تنبیه
~~کاملان را مثالی میگوییم؛ و تمثیل به حال ایاز، غلام سلطان محمود، و پوستین کهنه که
~~نگاه میداشت و هر روز بدان نگاه کرده شکر نعمت سلطان میگزارد و هیچ عجب
~~نمی آورد.

PageV01P075

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0038.png)

# فایدهآ نوزدهم: آغاز شروع در جواب سؤال آخرین که خرابی عالم چرا و بر چه وجه
~~تواند بود؛ و تقریر آن که نصوص در این باب کافی است و ملیان جمله بر آن متفق اما
~~جهت سایر فرق به معقول باید گفت؛ و ذکر آن که به تتبع معلوم شده که بتپرستان به
~~قدم مطلق قائل نیستند وطوفان عام را معتقدند.
# فایدهآ بیستم: شروع در بیان این معنی و ذکر آن که به مقدمات محتاج است، و پیشتر
~~آن را بیان میکنیم: اول آن که حق تعالی نفوس را برای چه آفرید و ابطال عالم جهت چه،
~~و شرح آن که صفات او بسیار است و لایزال از هر یک فیضی مناسب صادر گردد
~~مختلف الاحوال و با هم ائتلاف کنند، و مجموع آن مقدورات در علم الهی مقدر بوده از
~~کون و فساد، و جمله به ارادت حق ظاهر گردند.
# فایدهآ بیست [و] یکم: تقریر آن که چون همه به واسطهآ علم و قدرت و ارادت او آفریده
~~شده و از صفات او فایض، نشاید که تصور کنند که فیض نباشد؛ و هیچ دو فیض به همه
~~وجوه به هم نماند تا نقصان قدرت لازم نیاید.
~~قایلهآ بیست [و] دوم: تقریر آن که اشیای مختلفه نامحصور که دایما آفریده میشود
~~بعضی از اول آفرینش تا روز حشر متبدل و متغیر میشوند و بعضی در آن وقت؛ و شرح
~~این معنی به امثله ms038 و نظایر از اختلاف اوضاع فلکی و تبدل عناصر و عنصریات زود و دیر.
# فایدهآ بیست [و] سوم: تقریر آن که احوال مخلوقات که گفته شد کلیات آن نامحصور
~~است و جزویات هر کلی همچنین، و کلیات به وسایط اقرب و جزویات ابعد؛ و بحثی
~~مطول در این باب، و مخلص آن که از این مقدمات لازم آمد که حق تعالی قادر باشد بر
~~آفریدن کلیات.
# فایدهآ بیست [و] چهارم: تقریر آن که بیرون از کلیاتی که در این عالم آفریده بسیار دیگر
~~تصور باید کرد، بل نامتناهی؛ و بیان سبب غلط آنان که در ابتدا و انتهای عالم خلاف
~~کردهاند، و شرح آن که هر چند اشیا که در این عالم آفریده معدود است لکن چون تأمل
~~کنند کلیات و جزویات آن نامحصور باشد، و تخلص به آیت (قل لو کان البحر مدادا)1.

PageV01P076

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0039.png)

# فایدهآ بیست [و] پنجم: تقریر آن که غلط آن جماعت از آن است که عالم را بیزمان
~~تصور کردهاند و جهت قدم فیاض فیض را قدیم دانسته، و لازم نه که همین وضع بوده
~~باشد؛ و تمثیل به ماهی و آدمی و آن که شرف او جهت آن است تا از آیات بینات بداند که
~~عالم خراب گردد و حشر باشد، و آن را ادراک از خواص نفس ناطقه است که از لامکان
~~آمده؛ و مدرکان در ناز و نعیم باشند و منکران در عقوبت و جحیم، و فکر ایشان چون
~~خطاست مخالف نصوص است.
# فایدهآ بیست [و] ششم: تقریر آن که چون مقرر شد که لازم نیست که همین عالم باشد،
~~شاید، بل واجب، که ورای این عالم عالمها باشد مانند طبقات افلاک که حاوی محوی
~~همدیگر[ند]، و لازم نه که به علم هیئت توان دانست، مانند حصر باران.
# فایدهآ بیست [و] هفتم: تقریر آن که به موجبی که گفته شد کلی ثابتتر از جزوی باشد،
~~و بالای هر یک یکی شریفتر و ms039 ثابتتر؛ و تمثیل به سیر کواکب و شرح آن که دیگر
~~جزویات و تغیرات و تبدلات آن بسیار و در چهار قسم منحصر؛ یا همه کس دانند، یا
~~کاملان، یا وجود آن دانند فحسب؛ یا آن نیز ندانند.
# فایده بیست [و] هشتم: تقریر آن که از این معنی معلوم میشود که هر شیء را مقداری
~~معین هست؛ بر بعضی از آن انسان واقف و باقی در علم باری تعالی مقدر و آن را اجلی
~~معین؛ و مقدار زمان کون وجود عالم کلیتر از آن که انسان ادراک آن تواند، و در آیت
~~(قل لو کان البحر مدادا) و آیة (ولو انما فی الارض)2، الآیة، اشارت به آن رفته.
~~فایدهآ بیست [و] نهم: تقریر آن که رسم دنیا نیز چنان است که چون خانهای را خراب
~~کنند و عوض آن سازند عوض بهتر از اولین باشد؛ و تخلص به حال انبیا که خلایق را
~~می کشتند تا صلاح می پذیرفت.
~~فایدهآ سیام: تقریر آن که اگرگویند تمام مبرهن نیست، گوییم مبرهن گشت که پیش از
~~این آفرینش بوده باشد و بعد از این باشد، و کلیات و جزویات مخلوقات را مقداری و
~~زمانی مقدر هست. و تقریرات این ضعیف مناسب آیات و قیاسات عقلی است؛ اگر کسی

PageV01P077

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0040.png)

~~تواند که به دلایل مناسبتر باطل گرداند متابعت آن باید کرد، و الا این جمله را به جان و
~~دل قبول باید کردن.
~~فایدهآ سی [و] یکم: تقریر آن که جهت تفهیم متعلمان چند مثال جزوی ایراد میکنیم:
~~یکی مثل «لکل جدید لذة»؛ دیگر نوبتی سماع که از تکرار آن ملول شوند و یکی دیگر
~~بسازند؛ دیگر حال حقهباز که از هر نوع بازیها کند؛ دیگر حال استادانی که آلتها
~~ساخته باشند و از آن آلتهای لطیفتر سازند.
~~فایدهآ سی [و] دوم: تقریر آن که چون امثلهآ مذکوره معین و محسوس است و فواید آن
~~معلوم و از آن تعجب نمینمایند، چرا ms040 توقع تجدید عالم به نوعی دیگر از قدرت او ندارند
~~و بر این وجه منحصر گردانند؛ خاصه چون خللی در آن نیست، بل متضمن فواید؛ چه
~~حکیم هر چه پستر آفریند هر چند اول نیکو باشد آخرین نیکوتر باشد؛ و تقسیمی عقلی
~~در این باب.
# فایدهآ سی [و] سوم: تقریر آن که بدین دلایل و براهین عقلی و نقلی ثابت و روشن شد
~~که هر کس که تصور نکند که حق تعالی عالم را مبدل گرداند، عجز و نقصان به قدرت و
~~ارادت او نسبت کرده باشد و مخالفت شرع و عقل کرده؛ و لازم آمد که عموم اهل
~~مذاهب را حدوث عالم و حقیت حشر و نشر قبول باید کرد.
# فایدهآ سی [و] چهارم: تقریر آن که هم بدین دلایل ثابت و محقق شد که نفس مجرد را
~~بعد از مفارقت و پیش از قیامت بی بدن کمال حاصل میشود، و قیامت به بدن اولین تعلق
~~دارد، و هر دو را با هم خلود باشد.
# فایدهآ سی [و] پنجم: سؤالی که معارض کند و میگوید: چون میگویی بدن را به واسطهآ
~~نفس کمال حاصل خواهد شد و با هم در آن مخلد باشند، این معنی در حق بهشتیان
~~راست است؛ اما در حق دوزخیان چون در درکات مؤبد میمانند، در آن بدن را از نفس
~~کمالی نرسیده باشد بل خسران و بلایی.
# فایدهآ سی [و] ششم: تقریر جواب سؤال و اعتراض مذکور بر آن وجه که بنیاد سخن ما
~~در اول بر آن بوده که مکافات در طبیعت واجب است؛ چون نفس را به واسطهآ بدن کمال

PageV01P078

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0041.png)

~~حاصل شده باشد او را با خود در نعیم مخلد گرداند؛ و اگر ضلالت حاصل شده باشد و
~~سبب مصاحبت چند روزی او خود گرفتار عذاب الیم کرده، او را نیز ابدا گرفتار گرداند؛
~~نعوذ بالله من ذلک: والسلام.1

PageV01P079

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0042.png)

~~حمد و شکر و سپاس خدای را باید گفت ms041 که سزاوار مطلق اوست؛ چون بنگری هر چه
~~موجود است به همین مشغول است که (و ان من شیء إلا یسبح بحمده)3. صامت ناگویا
~~گویاوار4 در صورت کل لسانه5 به موجودیت خود حامدی فصیح گشته، ناطق هزاردستان
~~به هزار شیوه و زبان گوناگون مادحی بلیغ گشته؛
# هر یک به زبان خود سبق را   تسبیح همی کنند حق را
# انسان به لسان قال ناطق   حیوان به زبان حال صادق
# تسبیح نبات، وآن فزودن   اقرار جماد چیست، بودن

PageV01P080

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0043.png)

# (ویسبح الرعد بحمده والعلائکة من خیفته)1. وجود موجودات از شبنم جود او
~~نتیجهای است، و کون مکونات به نسبت با قدرت او بازیچهای، او مرید [و] وجود هر
~~موجودی مراد؛ و مراد همه او؛ همه او و غیر او هیچ نه؛
# شعر:
# جهان را بلندی و پستی توییندانم چهای هر چه هستی تویی
# لا أحصی ثناء علیک کما آثنیت علی نفسک
# [شعر]:
# مرو را جز او کس نداند ستود چو بستود هم او تواند شنود
# (سبحان ربک رب العزة عما یصفون و سلام علی المرسلین والحمد لله رب العالمین)2.
~~و درود و آفرین بی شمار بر سرور و خاتم انبیا محمد مصطفی - صلی الله علیه و علی آله
~~و اصحابه و عترته الطاهرین اجمعین و سلم تسلیما کثیرا.
# اما بعد؛ این بندهآ ضعیف محتاج [23 الف] ترین خلایق به عفو و رحمت باری تعالی،
~~فضل الله بن ابی الخیربن عالی، الملقب برشید الطبیب الهمدانی - وفقه لما یحبه و یرضاه -
~~میگوید که به حکم این آیت که (الله یفعل ما یشاء) و آیت (یخکم ما یرید) بی آن
~~. که در مبادی احوال این ضعیف در علم قرآن سعی کرده یا بدان مشغول بوده و آن شیوه
~~ورزیده یا اندیشه و تصور کرده که در تفسیر آن شروع کند یا تواند کرد، به چند وجه و
~~قضیه و سبب که متعاقب یاد خواهد کرد حق تعالی چنان خواسته بود که به هنگام میعاد
~~آن ms042 به موجبی که در علم حق تعالی و تقدس کاین بود و ارادت چند سخن او بدان باعث
~~گشته، بتدریج آن معنی مقدر در حرکت آید و به واسطهآ زیان و قلم این ضعیف چند
~~سخن رانده شود؛ و این ضعیف را چه اختیار و چه کند که نکند؟ گردن نهاد و شروع
~~نمود؛

PageV01P081

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0044.png)

~~چه کند بنده که گردن ننهد فرمان را   چه کند گوی که عاجز نشود چوگان را
# (و ربک یخلق ما یشاء و یختار ماکان لهم الخیرة)1. (و ما رمیت إذ رمیت و لکن الله
~~رمی)2. سنگ را در کان به مرور ایام یاقوت و لعل و عقیق، و پنبه دانه را در زیر گل حلهآ
~~شاهدان و کفن شهیدان، و دانهآ برگ توت را بتدریج اطلس، چنان که در نظم و نثر عقلا
~~آمده، کی کند؛
# بجز حکمت و حکم یزدان پاک   که او آفرید از سمک تا سماک
~~استعدادی و خاصیتی که حق سبحانه و تعالی در توت دانه و پنبهدانه به علم قدیم
~~خود معین و مقدر فرموده و آفرید[ه] هر چند این دو دانه یکی بزرگ و یکی کوچک
~~نماید، اما؛
# از دانهآ کوچک درخت بزرگ دراز عمر پربها پیدا شود، و از دانهآ بزرگ درخت کوچک
~~کوتاه عمر کم بها، که (یخرج الحی من المیت ویخرج المیت من الحی)؛ و آن را که بزرگ
~~نماید کوچک کم بهای کوتاه عمر و آن را که کوچک نماید بزرگ پربهای دراز عمر گرداند؛
~~(تؤتی الملک من تشاء بیدک الخیر إنک علی کل شیء قدیر)3. و خیریت هر یک در آن
~~باشد که قدرت او بدان پیوندد. و ارادت و مشیت حق تعالی نباشد تا نباشد چنان که باید؛
# عمر چیز که هست آن چنان میباید وآن چیز که آن چنان نمیباید نیست
# [23 ب] و آن کسان که پنبهدانه و توت را ندیده باشند احوال آن تا نبینند ندانند، که

PageV01P082

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0045.png) ms043

~~امور غیب را حق داند، که (و ما کنا للغیب حافظین)1. و احوال پنبه دانه و توت دانه نابوده
~~و نادیده در علم قدیم او تعالی و تقدس همه بوده و دیده و دانسته. و هیچ کس را سؤال
~~نرسد که چرا این و آن بیافرید؛ (لا یسأل عما یفعل وهم یسألون)2. و هر یک را جهت
~~کاری معین آفریده!
# همه در کار و مایهآ همه موجود؛ و این مایه جهت آن و آن مایه جهت این محال. و با
~~وجود مایه و بایستگی، عدم فیض و آفرینش عبث و ناشایستگی تواند بود. و هر یک از
~~موجودات از پشه و مور تا توتدانه و پنبهدانه به مثال کنزی مخفی آفریده تا همه مظهر
~~صفات او باشند، که «کنت کنزا مخفیا فاخببت آن اعرف فخلقت الخلق لاعرف». و هر یک را
~~از آن خاصیتی و فایدهای جهت هر مصلحتی دون مصلحت و فایدهآ دیگری چنان که باید
~~و شاید او داند وخواهد؛
~~و عین خواستن او عین وجود و بایستگی باشد؛ (یفعل الله ما یشاء)3 و (یخکم ما
~~یرید)4 بدین وجه تواند بود. و احوال و کیفیت کنز مخفی آن کسی5 تواند دانستن که به
~~حسب ارادت و مشیت خویش از خود تعبیه کرده باشد و دیگری آن را ندیده باشد. او را
~~دانستن آن محال تا به وقتی که هر موجودی را ظهور استعداد خود پیداگردد و نمود «کل
~~بیسر کما خلق له» آشکار گردد و عیان گرد[د] و گوید؛
~~در جستن جام جم جهان پیمودم   روزی ننشستم و شبی نغنودم
~~زاستاد چو وصف جام جم بشنودم   خود جام جهاننمای جم من بودم

PageV01P083

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0046.png)

# چون در احوال خود در این قضیه نگه کردم خود را چنان یافتم که در تمثیل آوردهاند
~~که طاؤسی را در چرم خام دوخته بودند؛ آن طاوس در بدن خود نگاه میکرد، آن چرم
~~میدید. به حکم آن که همه جانوران بدن خود را ms044 دوست دارند بدان خرسند و خشنود
~~بود و از حقیقت خود غافل؛ و هر چند جلوهآ طاوس در طبیعت او مرکوز بود لکن بر جلوه
~~کردن قادر نه. تا ناگاه آن چرم را از او باز کردند، و طاوس رنگ و آشکال گوناگون بدن
~~خود دید؛ در جلوه آمد و گفت؛
~~سالها در پی مقصود به جان گردیدیم دوست در خانه و ماگرد جهان گردید
~~(ونحن آقرب الیه من حبل الورید)، (و فی أنقسکم آفلا تبصرون)
# و هر چند این مثال [24 الف] جهت نفس صدیقان که اندک مفارقت کند گفتهاند، لکن
~~حالی در حالت نفس با بدن این ضعیف رأی العین شد و وصف الحال خود یافت. حق
~~تعالی و تقدس لطف و کرم بی دریغ خود به وقت مفارقت نفس از بدن همین صورت و
~~معنی کرامت کناد؛ به حق حقه و سعهآ جوده.
# اکنون میگوییم که حق تعالی قرآن قدیم را به خاتم النبیین - علیه الصلوة والسلام -
~~وحی کرده به عموم خلایق فرستاد، چنان که فرمود: (و لقد اتیناک سبعا من المثانی و
~~القرآن العظیم)3 و او را فرمود که بگوی (و اوحی إلی هذا القرآن لانذرکم به ومن بلغ)
~~و با او خطاب کرده که (و ما آرسلناک الا کافة للناس بشیرا و نذیرا)5 و در حدیث نبوی
~~آمده که «بعثت إلی الآسود و الآخمر». و غرض مطلق از آن فرستادن افاضت رحمت است
~~بر عموم عالمیان؛ چنان که حق تعالی می فرماید که (و ما آرسلناک إلا رحمة للعالمین)6.
~~و زمانی که رسول - علیه الصلوة والسلام - در آن زمان ابلاغ رسالت کرد، و حق تعالی آن

PageV01P084

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0047.png)

~~زمان را مقدار فرموده بود، لاشک بهترین زمانها تواند بود. بدان سبب در زمان عدل آمد،
~~چنان که حضرت رسالت فرموده است: «ؤلدت فی زمن الملک العادل انوشروان»1 و هر
~~چند ظاهر لفظ (حدیث)2 دربادی النظر چنان می نماید که رسول - علیه الصلوة والسلام -
~~افتخارگونه فرموده به ms045 آن که به زمان عدل در وجود آمده، لکن چون تأمل می رود حال
~~برخلاف این است؛ چه او - علیه السلام - عدل را مدح فرموده و بیان فضیلت او کرده به
~~آن که او در زمان عدل به این عالم آمده.
# و تحقیق این معنی چنان است که چون خاتم النبیین - علیه افضل الصلوات و أکمل
~~التحیات - افضل واکمل خلایق بود، اشرفیت او اقتضای آن کرد که در اشرف ازمنه به
~~عالم آید تا زمان مناسب حال او باشد. و چون آن زمان زمان عدل بود که او آمد، لاشک
~~اشرف زمانها بوده باشد. و این لفظ که فرموده جهت بیان فخر عدل است به ولادت او،
~~دون العکس؛
# شعر:
# ما ان مدحت محمدا بمقالتی لکن مدحت مقالتی بمحمد
# و آن زمان افضل را جهت فرستادن قرآن مقدر فرمو[د]ه تا در آن زمان مختار فرستد،
~~تا بدان واسطه خلایق نجات یابند و مستوجب رحمت حق گردند؛ چه هر چند رحمت
~~لایزال فایض است لکن تا خلایق چیزی نکنند که لایق رحمت باشد شامل ایشان نگردد.
~~و مصدق این معنی آیت (و نزل من القرآن ما هو شفاء و رخمة للمؤمنین)3 [24ب]
~~است، که اول ذکر شفا فرمود و بعد از آن رحمت؛ چه، شفا از رنج خلاص یافتن است، و
~~آن به معالجه حاصل شود؛ و معالجهآ شخص عمل صالح است؛ چون عمل نیک کرد شفا
~~یافت و لایق رحمت شد. و شفا یافتن و لایق رحمت شدن عین مؤمنی است، و هر کس
~~که غیر این طریقه پیش گیرد ظالم باشد. و هیچ ظالم بدتر از آن نباشد که ظلم بر خود کند؛
~~چه اگر ظلم بر دیگری کند یمکن که آن مظلوم به نوعی دیگر تدارکی تواند کردن و نیز

PageV01P085

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0048.png)

~~به مظلوم رسد، در دنیا چند روز معدود تواند بودن. لکن ظالم که ظلمی بر خود کند بدان
~~عمل در دنیا و عقبی مبتلا گردد و ms046 عقوبت آن بکشد. و از این جهت در حق چنان کسان
~~(خسر الدنیا و الآخرة) آمده است، و باقی این آیت مذکور، قوله تعالی: (ذلک هو
~~الخسران المبین )3. و آنچه در موضعی دیگر فرموده که (ولایزید الظالمین إلا خسارا)2
~~عین این تقریر و معنی است.
~~بنابر این تقریر چون فرستادن رسول - علیه الصلوة والسلام - و تنزیل قرآن کریم نزد
~~خلق جهت شفا و رحمت و نجات است تا مؤمن گردند، شک نماند که تا بدان تقریر کار
~~نکند و علاج پیش نگیرد مؤمن نگردد. و هر کس که شروع در کاری کند باید که بر احوال
~~و اوقات و ضروریات آن واقف شود تا داند که چه میکند و چگونه باید کرد و به چه وجه
~~آن کار به سر تواند برد؛ و دانستن آن بی توفیق نتواند بود؛
# [مصراع]:
# توفیق عزیز است به هر کس ندهندش
# الا بدان که او را سعادت متنوع بخشیده باشند5. و آن هر دو حق تعالی ندهد الا به
~~کسی که ارادت مقتضی او باشد. و ارادت او نباشد تا چنان برنیاید؛ و ارادت او عین
~~شایستگی هر چیزی باشد بر وفق بایستگی. و شایستگی هر چیزی بی سبب نتواند بود؛
~~لکن عین شایستگی عین اسباب شایستگی و بایستگی باشد. همچون زره همه به هم
~~پیوسته و به یکدیگر متعلق گشته.
# و احوال توفیق و سعادت و ارادت در حالتی که همه به هم میسرگشته باشد یا6 در یک
~~چیزی بعضی از آن میسر گشته و بعضی نه، و ارادت محض و سعادت محض و توفیق
~~محض در اثنای این دیباچه بگوییم. و احوال خیر و شرو چگونگی آن [که] بنیاد نجات و

PageV01P086

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0049.png)

~~ثواب و عقاب و بهشت و دوزخ بر آن است، و آن که ثواب و عقاب بر چه وجه در دنیا و
~~عقبی می رسد همچنین من بعد بگوییم، ان شاء الله تعالی.
# حالیا در این مقدمات میگوییم [25 ms047 الف] که هر کاری که بنده پیش گیرد و در آن
~~شروع کند تمام نگردد و میسر نشود تا ارادت حق سبحانه و تعالی و سعادت شخص و
~~توفیق نباشد؛ بلکه تا از این هر سه قسطی و حظی نباشد شروع نیز محال باشد، تا به اتمام
~~رسیدن چه رسد. و چون چنین باشد از روی حقیقت همه حق کند، و از روی مجاز نسبت
~~آن شخص باشد. لکن شخص نداند که آن نسبت مجازی بر او پایدار خواهد بود تا به
~~اتمام رسد یا نه؛ لکن عاقل داند که حقیقت آن از شخص نیست، بلکه از حق است و او
~~تعالی و تقدس بر آن قادر. و یمکن که اتمام آن کار به واسطهآ شخصی معین مقدر فرماید
~~یا به واسطهآ اشخاص بسیار. و فی نفس الامر چون آن امر و عمل ساخته میگردد در
~~ارادت او و توفیق و سعادت جهت هر کاری که بوده باشد هیچ کم نشده، لکن به حسب
~~تفاوت اشخاص باشد. چنان که اگر پادشاهی خواهد که سرای سازد اگر بر دست یک
~~استاد تمام شود [و] اگر بر دست صد استاد، در ارادت پادشاه به اتمام آن سرای و
~~سعادت سرای و توفیق در اتمام سرای هیچ نقصان نبوده باشد؛ الا در آن استادان که آن
~~سرای1 سازند هر یک مقدار آنچه ساخته باشند و ایشان را میسر شود شروع و نصیب
~~داشته باشند، نسبتهای متفاوت. و اگر بر دست یک استاد تمام گردد همچنین اتمام و
~~اکمال2 آن سرای یک حکم داشته باشد؛ لکن حوالت آن همه به آن استاد باشد، و آن
~~استاد به ارادت و مشیت و سعادت و توفیق مشرفتر بوده باشد از دیگران که هر یک
~~قسمی ساخته باشند. لکن شکل سرای و مایحتاج و آلات و اتمام و اکمال3 آن به هر
~~صورت که استادان مختلف سازند به موجبی باشد که شکل و طرح آن خداوند سرای ms048
~~تعیین کرده و داده باشد. (و فعال لما یرید)3 اشارت بدین معنی است.
~~اکنون بدین مقدمات که گفته شد چون این بندهآ ضعیف نحیف دانست که به ارادت

PageV01P087

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0050.png)

~~باری تعالی و عطیه و توفیق و سعادت او تعالی و تقدس مخصوص گشته، شروع در
~~بعضی تفسیر کلام مجید کرده چند آیت متفرق را تفسیر کرد و در آن اطنابی نمود و چند
~~رساله در هر باب نوشت و آن را به همدیگر مجلدی ساخته نام آن توضیحات رشیدی نهاد.
~~و بعد از آن تمنا کرد که یالیت در تمامت آیات قرآن و تفسیر آن شروع توانستی کردن، و
~~هر یک را تفسیری از جملهآ تفاسیر آن که بینهایت است به قدر فهم خود توانستی کردن.
~~بدان تمنا التجا به حضرت حق تعالی کرد[ه] شروع مینماید.
# [25ب] و چون به موجب آیت (قل لو کان البحر مدادا لکلمات ربی لنفد البحر قبل آن
~~تنفد کلمات ربی ولو جئنا بمثله مدادا)1 و مقتضی حدیث نبوی که «ان للقرآن ظهرا و بطنا و
~~حدا و مطلعا» وحدیث دیگر که «ان للقرآن ظهرا و بطنا و لبطنه بطنا إلی سبعة أبطن»، و در
~~روایتهای دیگر الی...2 ابطن و عشرة ابطن، و زیادت از آن بطن تأمل رود، مجال تفکر در
~~تفسیر قرآن و فسحت تدبر در دقایق معانی آن بینهایت باشد. و چون تشبیه آن [به] بطون
~~فرمود، مفسران هر یک در باب بطون معنیای گفتهاند و شرحی داده؛ و این ضعیف
~~میگوید که از این بطون هفتگانه یا ده گانه یا زیادت هفت مرتبه یا ده مرتبه یا زیادتی
~~معین فحسب تصور نباید کرد، بلکه هر بطنی از آن هزاران مراتب باشد. مانند آن که از
~~بطنی از بطون قبایل چندین شعب برمی خیزد و از هر شعبهای چندین ذریت پیدا
~~می شود، و خصوصا شعبههای3 خواص که ضبط آن کردهاند، مانند شعب نوح و ابراهیم
~~و دیگر انبیا - علیهم السلام ms049 - که چندین هزار ذریت از آن بادید آمدهاند. و جهت این
~~مناسبت به لفظ بطن فرموده نه به عبارتی دیگر مانند مرتبه و غیر آن.
# و آن که هفت بطن فرموده شاید که اشارت به طبقات آسمان کرده باشد؛ و مناسبت
~~آن که همچنان که آسمان بر اکثر ماسوی الله مشتمل و محتویاند بطون قرآن بر همه
~~چیزی محتوی است، چنان که میفرماید: (و لا رطب و لا یابس الا فی کتاب مبین )4، و
~~دیگر که (و کل شیء احصیناه فی امام مبین)5. و چون کلام الله قدیم است و از هفت

PageV01P088

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0051.png)

~~آسمان و هر چه در او است، بلکه از جمیع مخلوقات و مکونات، عالیتر و معظمتر
~~باشد، و از این جهت فرمود که لإن للقرآن ظهرا و بطنا و حدا و مطلعا». و الفاظ حدیث
~~مطابق معنی واقع است، بلکه به حکم «اوتیت جوامع الکلم» [حدیث] بر اصول همهآ معانی
~~مشتمل است، و دقایق حقایق و لطایف اسرار در آن. و آیت (ولو آنما فی الآرض من
~~شجرة اقلام والبحر یمده من بعده سبعة ابحر ما نقدت کلمات الله)1 بر اسرار بی نهایت قرآن
~~و بطون سبعه دلالت میکند.
# و چون در مقدمه شرح داده شد که بنده را با وجود سعادت و توفیق ما2 که حق تعالی
~~به ارادت خود داده باشد اعتماد نباید کردن، [26الف] چه شاید که توفیق در اتمام همه
~~کارها داده باشد و شاید که در یک کار یا در بعضی از کارها نداده بلکه توفیق در3 شروع
~~مجرد داده باشد، بنابر این مقدمه اعتماد نتوان کرد و بر پهلوی فراغت نتوان خفت، و
~~بدان نمودار سعادت و توفیق غلط نباید کردن و مغرور شدن؛ لیکن به هر حال که باشد به
~~قدر امکان و استطاعت در اتمام آن باید کوشیدن و روز و شب به تضرع و نیاز از حضرت
~~بی نیاز درخواست باید کردن و اهمال در آن نورزیدن، ms050 تا بدان مقدار زمان که حق تعالی
~~هر یک را مقرر فرموده و کرامت کرده کاری مناسب آن مقدار زمان میسر گرداند. و چون
~~آن فرصت را غنیمت شمرد و اهمال ننماید از آن غافل نگشته بلکه بدان خشنود و
~~خرسند شده و عمر در رضای حق تعالی به سر برده و تصور کند که؛

PageV01P089

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0052.png)

~~مقتضای (و لین شکرتم لازیدنکم)1 حق تعالی در عمر ایشان افزاید. و آنچه دعاکنند که
~~حق تعالی در عمر فلان برکت کناد از این قبیل است، و راست است و عبث نیست؛ بلکه
~~این معانی تفسیر این آیات تواند بود؛ یکی آیت (من جاء بالحسنة فله عشر آمثالها)3، و
~~دیگر (من عمل صالحا من ذکر آو أنثی و هو مؤمن فلنحیینه حیوة طئبة و لنجزینهم آجرهم
~~بأحسن ما کانوا یعملون)3.
# این جایگه مختصری از آن نموده شد، و بعد از این بشرح و بیان گفته آید. فی الجمله
~~به هر تقدیر که هست سعی باید نمود و استعانت به حضرت حق کرد و مداومت نمود تا
~~حق تعالی میسر گرداند.
~~و چون تفسیر کلام الله نهایتی ندارد چون در آن بحر بیپایان شروع نماید سعی باید
~~کرد تا خود را زود به کناری اندازد، و لاجرم چاره آن دید که طریقهآ ایجاز و اختصار سپرد
~~و در آن مقدار شروع کند و بدان اقدام نماید که حصول آن در زمانی مختصر متصور
~~باشد؛ چه هر آنچه به زمان اندک حاصل شود وثوق بیشتر از آن تواند بود که بر آنچه به
~~زمان دراز حاصل تواند شد.
# و در خاطر آمد که اگر حق تعالی عمر دراز کرامت کند آنچه به زمان مختصر نوشته و
~~تمام شده باشد تمتعی دیگر توقع توان داشت. و اگر حالی به اطناب مشغول گردد و حق
~~تعالی آن قدر عمر که به اتمام آن وفاکند نداده باشد، ناتمام و مهمل بماند. و چون از مرگ
~~به آدمی هیچ ms051 چیز نزدیکتر نیست، و در حدیث [26ب] نبوی4 آمده که «والذی نفسی بیده
~~ما وضعت...5 قی لقمة و...6 انی آحق حتی اشبعها». عکاشه - رضی الله عنه - چون حکایت
~~ذخیره کردن قوت جهت عیال میکرد رسول - علیه الصلوة والسلام - فرمود که «ان عکاشة
~~اطول الآمل». بر وقت حاضر نیز اعتمادی نیست، تا بدان چه رسد که در تفسیر
~~قرآن به زمان کوتاه یا دراز بر سبیل اختصار و غیر اختصار تمام توان کردن یا نه، بلکه یک
~~آیت را تفسیر توان کرد یا نه. لکن علی کل حال به زمان مختصر و تفسیر موجز اعتماد

PageV01P090

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0053.png)

~~زیادت از آن باشد که به زمان بسیار و تفسیر مطول. بدان سبب در ایجاز و اختصار
~~کوشید.
# و چون در احوال دیگر مصنفان و مفسران نظر کرد و از جماعت علما و عقلا تفحص
~~نمود، اکثر آنچه متقدمان ایشان گفته و نبشته بودهاند متأخران مطالعه کرده عبارات و
~~اصطلاحات آن را به نوعی دیگر بر سبیل تقدیم و تأخیر اختلاف ترکیب الفاظ در
~~صورتی و لباسی دیگر پوشانیده مکرر میگفته و نوشتهاند و معانی همه یکی. اندیشه
~~رفت که اگر این ضعیف نیز بر همان طریقه پیش گیرد عظیم دشوار باشد و غرضی زیادت
~~از آن حاصل نگردد و روزگاری بسیار در آن برود، و ممکن که عمر نیز بدان وفا نکند. و
~~نیز هر چه از آن شیوه و نمط گوید و سعی نماید خود ایشان مرتب و نیکو گفتهاند و
~~نوشته؛ از تکرار آن چه فایده؟
~~و چون در مقدمه مقرر شده که معانی و تفسیر کلام الله به تقریر زبان و قلم هیچ کس
~~منقضی نگردد و فسحتی عظیم دارد، اندیشه رفت که سعی نماید تا اگر معنی و وجهی
~~دیگر که مناسب عقل و نقل باشد و در حال بر بدیهه در خاطر آید، بر فور همان مقدار
~~بنویسد و در تطویل و اطناب نکوشد. و چون بی تفاسیر ms052 و سؤال و جواب هر سخنی که
~~علمای اسلام گفتهاند سخن ناتمام و بحث آن بی وجه نماید و انهای1 بعضی معنی و
~~غرض سخن و بعضی بیان اشتقاق وترکیب وتلفیق الفاظ است و بعضی ابحاثی که به
~~نحو و صرف تعلق دارد و بعضی تفاسیر و معانی ظاهر و باطن آن، و همه پسندیده و نیکو
~~و مختار است و اکثر آن واجب که تقریر کند تا تفسیر معلوم گردد، و گفته شد که بر همان
~~ترتیب که علما نوشتهاند نقل میکند و آنچه این ضعیف را در خاطر میآید اضافت آن
~~کرده می نویسد، و از حق تعالی توفیق آن می طلبد که میسر گردد؛ (و ما توفیقی الا بالله
~~علیه توکلت والیه أنیب).
~~[27الف] و چون این ضعیف به هر وقت به طریق محاوره از [آ]نچه در هر باب حق
~~تعالی بدو کرامت کرده بود کلمتی چند از حقایق بعضی معانی در عبارت آوردی،

PageV01P091

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0054.png)

~~جماعت اهل دل را که با این ضعیف پیوند برادری اخروی دارند به سبب عین الرضا و
~~حسن ظنی که بدین ضعیف دارند در چند قضیه آن حقایق معانی که در آن اشتباه و
~~ترددی داشتند التماس نمودند که این ضعیف به قدر فهم خود آن را بیانی کند. هر چند
~~در معانی دقیق و بیان حقایق آن شروع نمودن را فرصتی و فراغتی تمام باید تا آنچه گفته
~~شود پسندیدهآ علما و عقلا باشد، و این توفیق به هر وقت دست ندهد الا وقتی که در آن
~~رضای حق تعالی باشد، بدان صورت که او توفیق کرامت کرده باشد. پس خویشتن را در
~~صدد تصنیف کردن و حل مشکلات که افاضل عصر در آن متردد باشند آوردن مشکل
~~[دست] میدهد، و از آنچه گفتهاند «من صنف فقد استهدف» هراسان [است]؛ چه، این
~~معانی به رأی العین دیده و مشامده کرده که به وقتی بود که تقریر و بیان معقول و ms053 منقول
~~باشد [و] زبان طاعن و حاسد بسته گردد.
# بدان سبب در گفتن و نوشتن آن ترددی داشتم و شروع در آن نمیرفت. چون چند
~~نوبت آن دوستان صادق آن التماس را مکرر کردند و گفتند البته صلاح در آن است که از
~~فکری که تو را در آن ابواب روی نموده باشد کلمهای چند بنویسی؛ چه، ما را از فحوی
~~تقریرات تو گمان افتاده که آنچه بنویسی بیفایده نماند و ما را چیزی دیگر غیر از [آ]نچه
~~داشتهایم از آن معلوم گردد و این معنی از تو ما را یادگاری باشد؛ چون التماس ایشان به
~~طریق حسن الظن دوستانه و از سر اعتماد محض و صدق یافتم، گفتم؛
# و اندیشه رفت که یا لیت چنان بودی که ایشان گمان بردهاند، و از فکر و زبان و قلم این
~~ضعیف حاصل بودی که عزیزی را طبع مایل آن تواند بودن یا در صدد فایدهای آمدی، به
~~نیاز گفت؛
# و خاطر بر آن آسوده گردانید که چون جماعت دوستان بی غرض به جهت دوستی

PageV01P092

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0055.png)

~~می گویند یقین که به واسطهآ نیت صافی و صدق دوستی و ارادت ایشان کلمهای چند گفته
~~شود از فایدهای خالی نباشد؛ چه، بنیاد آفرینش بر ارادت است؛ آنجا که ارادت و عشق
~~در میان آمد سخنان نیکو توان گفتن، چه؛
# شعر: [27 ب]
# گر عشق نبودی و غم عشق نبودی   چندین سخن نغز که گفتی و شنودی
# ور باد نبودی که سر زلف ربودی   رخسارهآ معشوقه به عاشق که نمودی
# از گفت و گوی دوستانهآ عاشقانه سخنان نیکو بادید تواند آمد. از نسیم باد بهاری و
~~اعتدال هوا همهآ انواع درختها آبستن شده گلهای گوناگون بشکفد و بلبلان زبان بسته
~~مست گشته در پرواز و آواز آیند. این ضعیف به حسن اعتقاد و ارادت دوستان عاشقوار
~~خود را در میان انداخت و التجا به حضرت حق تعالی کرده و مغفرت خواسته بر وفق
~~التماس ms054 ایشان به بیان آن معانی دقیق مشغول گشته شروع نمود، و کلمهای چند به قدر
~~استعداد و فهم خود به موجبی که متعاقب تفصیل آن میآید در قلم آورد.
# و چون چنان اتفاق افتاد که این تکلیف با عدم فراغت بود و با وجود کم بضاعتی، و
~~آنچه پیش از این هرگز در کتابت و تصنیف هیچ کتاب شروع نکرده و در آن مهارتی
~~حاصل نشده، مهلت و زمان فرصت آن که فکری تمام به ترتیب تواند کردن نه، بلکه به
~~هر وقت از زمان غیر مرتب از یک لحظه زیادت بدان مشغول نتوانست بود. و چون چنین
~~باشد بسیار افتد که مقدمهای که پیش گفته باشد به واسطهآ تفرقهآ خاطر و نایافتن چنان که
~~باید نتیجه ندهد و آن معنی چنان که حق آن است واضح نگردد. و علمی که در تقریر آن
~~شروع افتاد علم تفسیر کلام الله است که چون خواهند1 که بعضی از حقایق و حکمت آن
~~بدانند تا در آن بحر غوص نکنند و در آن تعمق ننمایند از در و صدف آن چیزی حاصل
~~نشود؛ و ناگاه ناچار در آن افتادم و گفتم؛
~~به دریایی درافتادم که پایانش نمیبینم   به دردی مبتلا گشتم که درمانش نمی دانم

PageV01P093

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0056.png)

# و چون شروع نموده بود چاره نمیداشت (نمی دانست؟)1 الا آن که چاره برد2 و به قدر
~~استطاعت بکوشد. چون حکمت کلام الله و تفسیر آن [به] موجب آیت (قل لو کان البحر
~~مدادا»3 چنان که یاد کرده شد نهایت پذیر نیست، اگر اطنابی رود و مسایل و سخنهای
~~متنوع در میان تفسیر هر آیتی ایراد کند عیب نفرمایند؛ چه، کلام الله مانند سلسله است به
~~هم پیوسته؛ اگر خواهند که فروگشایند یا باز در هم اندازند در همه افراد آن شروع باید
~~کردن، چه به هم پیوسته است. و حکمت باری تعالی چنان که قرآن و تمامت موجودات
~~به هم [28الف] پیوسته، و آیت ms055 مذکوره از این جهت فرموده است. و چون در حکمت آن
~~و حل4 بعضی از آن شروع نمایند به مقدمات و امثال بسیار احتیاج افتد.
# و اگر در خواندن مقدمات پیش از وقوف بر تمامت آن مقدمات و نتایج آن اشکالی
~~روی نماید و انکاری در خاطر آید، سوگند به امانت میدهم که از روی کرم و خلق
~~پسندیده چندان صبر کنند [تا] تمام مطالعه کرده با عقل و انصاف خود رجوع کنند. اگر
~~اشکالی و غلطی محقق روی نماید، از روی لطف آن را اصلاح فرمایند و محمل و تأویل
~~آن اندیشه کنند تا مناسب کرم ایشان باشد.
# و به موجبی که در مقدمه تقریر رفت چون از نوشتن کتاب توضیحات فارغ شده بود و
~~در تفسیر قرآن شروع کرد مناسب چنان دید که چون سؤالات دوستان و جواب آن جمله
~~از حقایق تفاسیر و حکمت و معانی بطون کلام الله است، و معانی و جواب آن نباشد الا
~~در قرآن؛ خود هر چه بنی آدم گوید یا در کتب نویسد پیدا باشد که به کجا رسد، که هیچ
~~کس از کتابی اسرار و حکمتی که در آیات قرآن است فهم نکرده و ندانسته و نتواند
~~دانستن. و به موجبی که حق تعالی فرموده که (لو کان البحر مدادا) 5 لاجرم به همه معانی
~~آن هر کس نتواند رسیدن. هر کس را که حق تعالی توفیق کرامت کرده باشد و از حضرت
~~او مؤید باشد بعضی از آن ادراک کند. و چون حق تعالی بعضی را ادراک تفسیر بطون
~~قرآن کرامت فرموده باشد لاشک آنچه در دیگر کتب حکما و علما نباشد از حکمتهای

PageV01P094

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0057.png)

~~بطون قرآن در حال بر او آشکار کرده، و اندیشد که البته بیان حقایق حکمت و حل
~~مشکلات چون در دیگر کتب ناموجود است نتوان کرد الا از قرآن. لاجرم هر کس را
~~مشکلی افتد در حقایق و دقایق علوم و حکمت، و ms056 از هیچ کس چارهآ حصول آن نباشد،
~~پیش قرآن باید رفت.
# و همچنین هر که را مشقتی یا آرزویی باشد و تمنایی کند که به دست هیچ کس
~~برنیاید، بصدق و نیاز پیش قرآن رود و التجا بدو کند و با او گوید و از او گوید و از او
~~شنود؛ همه حاجتهای او ساخته گردد؛ مانند رنجهای مزمن که ادویهآ آن پیش هر
~~عطاری و هر طبیبی نباشد و از خزاین پادشاهان حاصل شود و از [آانجا باید خواستن. و
~~انواع جاه و منصب و نفایس از هیچ کس حاصل نشود الا از حضرت پادشاهان. هر که
~~بنیاد خدمت و ملازمت کرد او را [28ب] از آن نفایس و جاه و منصب که دیگران را نباشد
~~حاصل گردد، چنان که حق تعالی در قرآن مجید فرموده که ( وننزل من القرآن ما هو شفاء
~~و رحمة للمؤمنین)1. و چون بدین موجب پیش گیرد از کتاب و حکما و عقلا و علما و
~~همهآ خلق مستغنی شود؛
~~بندهآ خاص ملک باش که با داغ ملک روزها ایمنی از شحنه و شبها ز عسس
~~آنچه مردم انواع علوم و حکمت از دیگرکتب می آموزند اگر از قرآن آموزند عالم و
~~حکیم حقیقی گردند و از دنیا [و] عقبی حظی اوفر یابند. و هر چه از حقایق و معانی
~~معلوم کنند چنان باشد که باید. و هر سخن نیز که دیگر علما و عقلا گفته باشند همه در
~~آن مندرج و جزوی باشد از اجزای آن.
~~و اتفاق چنان افتاد که در آن حالت که این تقریرات در قلم میآورد دوستی که با من
~~پیوند برادری اخروی دارد و از جملهآ حکما و علمای متکلم و مؤمنان راهرو است و به
~~انواع فضایل و فنون علم آراسته، حاضر شد و در اثنای محاورات روح افزای که به هر نوع
~~می رفت، بی آن که از این کتاب و مباحث آن سخنی رفته باشد، ms057 در باب توحید از هر نوع

PageV01P095

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0058.png)

~~بحثی کرده می شد؛ تقریر کرد که از سلطان العارفین بایزید بسطامی - قدس الله سره -
~~سؤال کردند که توحید چگونه است؟ در جواب این آیت برخواند که (ان الملوک اذا
~~دخلوا قریة افسدوها وجعلوا اعزة اهلها اذلة و کذلک یفعلون)1، و هیچ کلمه دیگر در بیان
~~توحید و معانی آن نگفته و خاموش شده. و تفسیر و معانی که هر یک از افاضل در آن
~~باب جهت تطبیق معانی این آیت با توحید گفتهاند، و آن که قریه را با بدن نسبت کردهاند
~~و ملوک را با نفس ناطقه، و عقل و روح را به هر نوع دیگر تفاسیر کردهاند و معانی گفته،
~~نقل میکرد. و لاشک هر آنچه افاضل گفتهاند و اندیشیده و تطبیق کرده باشند نیکو و
~~پسندیده باشد؛ لکن بر مقتضای آن که قرآن فسحت تفاسیر نامتناهی دارد، و تفسیر که
~~سلطان العارفین اندیشیده باشد نیکو و پسندیده، [و] هرکس نتواند گفت. و حقیقت آن که
~~تفسیری که او اندیشد از تفاسیر بطون قرآن باشد، و فکر هرکس بدان نرسد الا بنادر. و از
~~علما هر کس که در آن باب تفسیری گفت بر امید آن که یا لیت موافق و مطابق تفسیری
~~بودی که او اندیشیده؛ و آن به عنایت و توفیق ایزدی میسر گردد؛
# این ضعیف نیز به همان تمنا و امید اندیشه کرد که برفور آنچه در خاطر آید در تفسیر
~~این آیت به طریق توحید بر سبیل ایجاز و اختصار بکوشد، تا باشد که به توفیق حق تعالی
~~مناسب تفسیر سلطان العارفین افتد و حق تعالی این ضعیف را بدان مقصود رساند؛ و
~~عاشق وار برفور آغاز کرد، و گفت؛
# تا بنگر[م] آن جان و جهان هست آنجا
# خود را بحیل درافکنم مست آنجا تا بنگر

PageV01P096

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0059.png)

# یا پای رساندم به مقصود و مراد   یا سر بنهم همچو دل از دست آنجا
# و هر ms058 چند هم در این کتاب در رسالهآ علی حده گفتهایم که شرایطی که مفسران را باید
~~که رعایت کنند بسیار است و شرح آن علی حده دادهایم، لکن از آن جمله یکی آن است
~~که مفسر را تا جهد و قدرت باشد باید که چنان تفسیر کند که مطابق الفاظ آیت باشد و
~~لفظ بر معنی و معنی بر لفظ دلالت کند. و چون چنین تفسیر کنند البته خللی واقع نگردد،
~~چه حق تعالی طینت معانی و الفاظ بدین وجه آفریده و آن را به همدیگر حوالت کرده و
~~نسبت داده؛ و هر کس که تطبیق و تلفیق آن دو1 به قدر با هم داند کردن، غلط و نقصان در
~~آن کمتر باشد.
# و از جملهآ معجزات قرآن یکی فصاحت است؛ [دلالت] لفظ بر معنی و معنی بر لفظ2
~~همین3 معنی دارد. و از روی حقیقت معجز قرآن معجزترین معجزات است؛ چه، دیگر
~~انبیا را معجز به انواع بوده و کتب که ایشان آوردهاند همه کتاب خدای تعالی، لکن این
~~معانی قل و دل و فصاحت که قرآن راست دیگر کتب الهی را نبوده. و از آن جهت حق
~~تعالی فرموده که (و إن کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فأتوا بسورة من مثله). و یک
~~رساله از رسایل این کتاب علی حده در بیان فصاحت و اعجاز قرآن است، تمامی شرح
~~این معانی؛ از [آانجا مطالعه باید کردن.
~~و هیچ مخلوقی سخنی که فصاحت تمام، خاصه حقایق قل و دل، به همه وجوه در آن
~~موجود باشد نتواند گفت، لکن سعی کند [و] به قدر وسع بکوشد تا تفسیر کلام الله چنان
~~گوید که لفظ بر معانی و معانی بر لفظ [29ب] دلالت کند. و یقین که سلطان العارفین
~~تفسیری گوید که مقارب شیوهآ این دستور باشد که ذکر رفت. و از فحوای سؤال و جواب
~~به گمان و تخمین قیاس میکند، والعلم عندالله، که سلطان العارفین تفسیری ms059 اندیشیده و
~~فرموده5 باشد که هر تفسیر که دیگران و ما گوییم در آن مندرج باشد؛ چه، توحید هر

PageV01P097

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0060.png)

~~طایفهای مناسب عقل و فهم ایشان تواند بودن، و توحید مطلق آن است که همه
~~موجودات در او محو شوند. و تفسیری که سلطان العارفین اندیشیده اندیشههای مفسران
~~در آن مندرج تواند بود، و لاجرم آن را تفسیری باید گفت که دیگر تفسیرما که استماع
~~افتاد در آن تفسیر مندرج بوده باشد که مناسب آن اتفاق (؟) افتد.
# اکنون تفسیر این آیت که حق تعالی فرموده چون مطلقا موکول فرموده بر بعضی از
~~ملوی عادل یا ظالم یا ملوک که مالک ملک خود باشند1 و از دیه باشند2 یا ملوک که ملک
~~دیگری را مسخر گردانند حمل نشاید کرد؛ چه ملوک مطلق گفت، و بدین تقریر عموم
~~ملوک داخل این حکم باشند. و غرض از آن مطلقا احوال و طبیعت ملوک است نه در همه
~~حالتی بلکه در آن حالت که در دیه روند. و آنچه فرموده که قریه، بر دیهی خاص دلالت
~~نمیکند، بلکه بر هر دیه که باشد؛ چه، غرض از آن تمثیل است. و آنچه آفسدوها فرمود،
~~لفظی مطلق است، بر همه فسادها افتد، و به احوال سکان آنجا تعلق داشته باشد؛ چه
~~متعاقب آن اعزة اهلها می فرماید.
# و چون مطلقا افسدوها فرموده، و افساد متنوع است، و کامل باشد و اضعف محتمل2
~~اسباب؛ بعضی را از سکان دیه به یک نوع و بعضی را به انواع مفسدت رسیده باشد به
~~طریق اختلاف. لکن نشاید که هیچ یک از حکم آفسدوها خارج افتد، الا هر یک را به
~~نوعی و مقداری افساد رسیده باشد. اگر شرح انواع افساد دهند هیچ کس نداند که افساد
~~به چه نوع بوده و هر یک را به کدام نوع و چه مقدار افساد رسیده. اول افسدوها فرمود تا
~~معلوم شود4 [258]5 که همه را حال به فساد میآید. بعد از ms060 آن شرح به فساد آمدن حال
~~بعضی می دهد که بر چه وجه است. میفرماید: «و جعلوا أعزة اهلها اذلة». و از این الفاظ
~~چند چیز معلوم می شود:
# یکی آن که بدین الفاظ معین میگردد که اهل دیه بودهاند.

PageV01P098

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0061.png)

# دیگر آن که عزیز اهل بودهاند.
# دیگر آن که عزیز اهل ایشان را فسادی رسیده خاص، غیر فساد عام که دیگران داخل
~~آن باشند؛ و اگر چه شاید که فساد متنوع به دیگران رسیده باشد که به عزیز قوم نرسیده
~~باشد.
# دیگر آن که عزیز اهل را از تمامت سکان دیه که متنوع توانند بود و از تمامت احوال
~~دیه که هم متنوع باشد ممتاز و مخصوص فرمود تا معلوم شود که چون عزیزتر اهل ذلیل
~~شود، آنان که تبع ایشان باشند خود داخل حکم افسدوها باشند، و نیز چون سروران که
~~عزیز قوم ایشاناند ذلیل شوند دیگران را خود چه اعتبار ماند.
# و از شرح افساد غرض آن است که تا از فساد آن فهم نکنند که ایشان را بکشند یا
~~غارت کنند یا ظلمی بر ایشان رود یا بکلی وجود ایشان باطل کنند؛ چه، بیگناهی هر چه
~~از این معانی با ایشان کنند ظلم باشد؛ الا این آفسدوها بر آن شیوه باشد که چون آفتاب
~~برآید، نور چراغ ننماید و چراغ مطلقا ذلیل غیر ملتفت الیه شود.
# و چون لفظ جمع است جهت آن فرمود تا نپندارند که این قضیه مطلقا با سلیمان است
~~که پیغام پیش بلقیس فرستاد، بلکه به طریق مثال است که مطلقا آفرینش این قضیه بر این
~~وجه است و همه ملوک بدین وجه کنند.
# و همچنان که این معنی از ملوک به طریق مشاهده و معاینه واقع است، چون توحید
~~اندیشند و گویند و وحدت درآید هر چه ماسوی الله باشد بازار همه بشکند و از آن سبب
~~اندیشه و اعتقاد به هر چیزی که بوده باشد تمامت را احوال بر ms061 آن بنماند و مرتبه و عظمت
~~آفتاب و ماه و آسمان و زمین و عرش و کرسی و هر چه در وجود آن را شناسند، در چشم
~~موحدان هیچ اعتبار نداشته باشد، و همه به حضرت حق هر چند موجود باشند خوار و
~~ذلیل نمایند؛ چه، آنچه فرموده که (و جعلوا اعزة اهلها اذلة )1 اشارت بدین معنی است.
~~و غرض از امتیاز و تعریف بدان آن است تا نپندارند که چون لفظ افسدوها فرمود
~~بکلی باطل و ناچیز و متغیر میشوند، الا آن که مادام که ملوک را در دیه تصور کنند این

PageV01P099

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0062.png)

~~معنی به حضور ایشان واقع باشد، و چون ملوک را در دیه تصور نکنند آن معنی اولین
~~برقرار تواند بود، و دلیلی بر حضور ملک لازم میشود.
# همچنین چون راه توحید سپرند وحدت همه مرکبات و امهات را که در آسمان و
~~زمین و ماسوی اللهاند بی اعتبار و ذلیل کند، و هیچ کس و هیچ چیز را رونقی نماند؛ و
~~هرچند برقرار موجود باشند لکن در آن حالت که وحدت درآمد مانند مثال آفتاب و نور
~~چراغ که به استشهاد آوردیم که چون آفتاب برآید هر چند نور آن چراغ فی نفس الامر
~~موجود است لکن نامحسوس و بیاعتبار باشد و در آفتاب محو گشته، هم هست و هم
~~نیست، مانند جزویات که مخلوقاند.
# و احوال دیه و نفس چراغ که واسطهآ نور است و نور بدان متعلق به مثابت آفتاب و
~~وسایط و مخلوقات مانند (اعزة اهلها} خوار و ذلیل شده وهر که بیند گوید چون آفتاب
~~برآمد آن چراغ بردارید. همچنین آفتاب و ماه و آسمانها و ارواح و ملائکه مقرب و
~~تمامت امهات و اشیا که واسطهآ آفرینشاند در وحدت همچنین محو شوند و خوار و
~~ذلیل گردند،
# به تیغ لا الهتا جهان خالی شود سلطان الا الله را
~~آفرینش را همه پی کن به تیغ لا اله
# و آنچه ms062 در عبارت و اصطلاح مشایخ و عارفان در راه وحدت لفظ محو شدن آمده و
~~گفتهاند، و هر طایفه معنی محو شدن بر وجهی دیگر تصور کرده، لاشک همه نیکو
~~اندیشیده باشند؛ لکن آنچه این ضعیف را روی مینماید مناسب این تفسیر، و آن شرح و
~~مثال که گفته شد مناسب می آید؛ و امید می دارد که این تفسیر و معانی که گفته شد
~~بدانچه سلطان العارفین اندیشه فرموده مناسبتی داشته باشد.
~~و حقیقت آن است که اگر نه سلطان العارفین در جواب آن سؤال این آیت خوانده
~~بودی، هیچ کس با سر این معانی و اسرار نیفتادی، و مفسران به وجوه دیگر اندیشه
~~کردندی، همچنان که پیش از این تا غایت گفتهاند و در کتب تفاسیر نوشته. و این ضعیف
~~را نیز کجا مجال و محل آن که خود را در معرض دانایان آرد؛ این قدر که گفت به برکت و

PageV01P100

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0063.png)

~~ارشاد سلطانالعارفین است که از آن سؤال و جواب ادراک کرد؛ و چندین حکماء متقدم و
~~حکمای اسلام متکلم و دیگر اهل ادیان و ملل و هر کس که از جمله عقلاند در باب
~~توحید بحث کردهاند و مانند این آیت که سلطان العارفین - رحمة الله علیه - به جواب از
~~سر وقوف گفته ایشان واقف نشده و نگفتهاند.
# و چون اتفاق چنان افتاد که در وقت اشتغال این ضعیف و کتابت سؤالات که آن
~~برادران اخروی از این ضعیف کرده بودهاند و اجوبه آن و اندیشه و کتابت این ضعیف بر
~~آن که حقایق معانی آن از قرآن بادید باید کردن و از آنجا توان دانستن، و در اثنای آن این
~~سؤال در باب توحید که از سلطان العارفین کردهاند و جواب ایشان بدین آیت داده شد
~~شنید، متعجب و متحیر ماند و گفت: (سبحانک تبت الیک و انا اول المؤمنین)1. ایمانی و
~~اعتقادی درافزود و عزم جزم گشت که مجموع آن سؤالات و جوابها ms063 که بدان مشغول
~~است و حقایق معانی آن از قرآن میتوان گفت هم در دیباچه و فهرست تفسیر قرآن
~~نویسد، و درمان حل مشکلات از قرآن طلب کند؛ چه، حقیقت آن است که هر سخن
~~دقیق از حقایق علوم و حکمت که حکما به زحمت بسیار بادید کرده باشند نشان صحت
~~و حکم بر حقیقت از آن تواند بود که مناسب آیات کلام الله باشد، و یقینا آن کس که مؤید
~~باشد هر معانی که خواهد در آیات قرآن بیابد، و آنچه در قرآن یافت شود در دیگر کتب
~~و اقاویل خلق نتواند بود بلکه محال باشد.
# و هر چند مقرر است که به موجب (و لا رطب و لا یابس الا فی کتاب مبین)2 و آنچه
~~فرمود که «ان للقرآن ظهرا و بطنا»، الحدیث، هر کس را عقل و ادراک به معانی بطون قرآن
~~نرسد و مانند سلطان العارفین بایزید - قدس الله سره - باید تا چنان سؤالی را چنان جوابی
~~از قرآن در حال از سر بصیرت و حقیقت داند گفتن؛ چه به موجبی که تقریر رفته معانی
~~ظهور و بطون قرآن بینهایت است و هر کس را زیادت از مرتبه خود، فهم و ادراک بدان
~~نرسد. و لاشک هر عالمی که مجتهد باشد به مقدار و مرتبه و فهم و ادراک که حق تعالی
~~بدو داده باشد تفسیر کند؛ بعضی از تفاسیر ظهر و بعضی از بطون قرآن، و همه راست و
~~نیکو باشد.

PageV01P101

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0064.png)

# اکنون چون حکایاتی و بحثی که به این معانی نسبت داشت و ناگاه در راه آمد و وارد
~~گشت، نوشته شد، آمدیم باز سر سخن و التماس و سؤالات دوستان؛ و آن شش سؤال
~~3است:
# پرسیدند که چون حق تعالی خیر آفرید شر چرا آفرید، و جهت چه آفرید، و خیر
~~محض و شر محض موجود هست یا نه، و اگر موجود است کدام است، و کسی که خیر
~~کند و کسی ms064 که شر کند و هر روز صد هزاران خیر و شر بلکه نامحصور از او صادر گردد
~~ثواب و عقاب آن بر چه وجه باشد و1 به واسطه یا بی واسطه، و در دنیا است [259] یا در
~~عقبی، و اگر در دنیا است در کدام وقت مناسب باشد و مناسبت این بر چه وجه و از چه
~~سبب، و اگر در عقبی چگونه است و کدام و بر چه وجه است.
~~سؤال دوم: در باب اجر اعمال حسنه و سیئه که بر چه وجه می آیند
# پرسیدند که آنچه می فرماید: (من جاء بالحسنة فله عشر امثالها)2، و در بعضی آیات
~~زیادت نیز آمده، و سیئه مثل آن فرموده و از آن صبر به غیر حساب میفرماید، تحقیق این
~~معانی چگونه باشد.
~~سؤال سوم: در باب حال اجل و درازی عمر و صدقه که رد بلا کند
# پرسیدند که چون فرموده که اجل مقدر است و قطعا پساپیش نشود، و در احادیث
~~آمده که عمر آدمی دراز و کوتاه گردد و صدقه رد بلاکند؛ پس توفیق میان آیات و احادیث
~~چگونه باشد.
~~سؤال چهارم: در باب مسأله جبر و قدر
# پرسیدند که چون بزرگان متقدم و متأخر در آن معانی از هرگونه تقریرات کردهاند و
~~دلایل گفته، و چنان که مقنع و دلپذیر باشد باتمام نرسیده، شرح و بیان حقیقت حال آن
~~چگونه تواند بود.

PageV01P102

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0065.png)

# پرسیدند که چون بعضی مردم از هر طایفه به تناسخ قایلاند و بعضی نیز حشر اجساد
~~را منکر، و میان متکلمان و میان اهل ادیان و ملل با بعضی حکمای متقدم در این باب
~~بحثها افتاده و از هر جانب ادله ایراد کردهاند، چنان که در کتب آمده، اگر آن جماعت را
~~به دلیلی قاطع و تقریری واضح ملزم توان گردانید آن را ایراد باید کرد تا ایشان را زبان
~~بکلی کوتاه گردد.
~~سؤال ششم: در باب استعداد و سعادت و طالع مسعود ms065 و اقبال و دولت و توفیق میان
~~این معانی و نقیضهای آن و فرق میان آن
# پرسیدند که کیفیت هر یک و بیان آن که سعادت با بطن مادر حوالت کرده و فرق میان
~~هر یک بیان میباید کردن به وجهی که مفهوم گردد نه بر وجهی که معما و مبهم و مرموز و
~~متفرق باشد، چنان که دیگران گفتهاند، و تقریر میباید کرد که هر یک جهت چه و بر چه
~~وجه و چگونه است و امتیاز ایشان به چه چیز است.
# این است سؤالاتی که دوستان کردهاند.
# و چون این سؤالات قضایا و بحثهای کلی است و این ضعیف معانی آن از قرآن و
~~برکت شروع تفسیر قرآن یافته بود نخواست که در موضعی دیگر در صورتی علی حده
~~آن را ایراد کند؛ مناسب چنان دید که چون این معانی از برکت تفسیر قرآن بر او منکشف
~~گشته هم در دیباچه تفسیر که می سازد درج گرداند تا مطالعه کنند(گان)1 هم در بادی النظر
~~واقف و مطلع گردند که امثال این حقایق و دقایق از قرآن میتوان یافت و ایشان را تنبیهی
~~باشد بر کیفیت استنباط معانی و فهم آن از الفاظ آیات قرآن.
~~بدان سبب در باب جواب هر سؤالی از این سؤالات ششگانه مذکور رسالهای
~~علی حده ساخت و ضمیم این دیباچه گردانید؛ و دو رسالهآ دیگر، یکی در باب بیان اعجاز
~~قرآن و فصاحت آن و یکی در باب شرایطی که بر مفسر واجب باشد که رعایت آن کند
~~نوشت، جهت آن که این دو معنی از اهم مهمات تفسیر بود. و مجموع این خطبه و دیباچه

PageV01P103

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0066.png)

~~و رسائل را در یک مجلد نوشته نام آن مفتاح التفاسیر کرد؛ و فهرست این رسایل موضوع
~~است بر دو قسم:
~~قسم اول: در بلب آنچه از اهم مهملت تفسیر است، و آن مشتمل است بر دو رساله:
~~رسالهآ اول: در بیان اعجاز قرآن و فصاحت ms066 آن.
~~رسالهآ دوم: در بیان حال مفسران و شرح معانی و تفسیر و تأویل و بیان و ذکر شرایطی
~~که مفسر را رعایت آن باید کرد.
~~قسم دوم: در بلب جولب سؤال دوستان که یاد کرده شد و مشتمل است برشش رساله
~~رسالهآ اول: در باب خیر و شر.
~~رسالهآ دوم: در باب اجر اعمال حسنه و سیئه که بر چه وجه میرسد و اجر صبر.
~~رسالهآ سوم: در باب سبب درازی عمر و حال اجل و صدقه که رد بلاکند.
~~رسالهآ چهارم: در باب جبر و قدر.
~~رسالهآ پنجم: در باب ابطال تناسخ و اثبات حشر اجساد.
~~رسالهآ ششم: در باب بیان استعداد و سعادت و طالع نیک و اقبال و دولت و توفیق و
~~فرق میان این معانی و نقیض هر یک.
~~(و بعد از اتمام کتاب، رسالهای در تفسیر آیت (قل لو کان البحر مدادا)1 نوشته شد؛
~~و چون مناسب این کتاب بود و فرصت آن که در این موضع الحاق شود فوت شد، در آخر
~~کتاب نهاده آمد)2
~~(و بعد از اتمام کتاب، رسالهآ نفایس الأفکار جهت ذیل این رساله ساخته شد و در آخر
~~کتاب نهاده آمد).3
~~و پیش از شروع در کتابت رسائل مذکوره میگوییم: جهت بیان مانند این معانی دقیق
~~و حل مشکلاتی که به نزد بعضی مشتبه گشته و به مقدمات امثال بسیار احتیاج افتد؛ و
~~خواننده چنان که در مقدمه التماس و سپارش رفته باید که بی ملالت و انکار و استعجال

PageV01P104

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0067.png)

# سخن هر چه بد گفتنی گفتهاند بر با
# بر باغ دانش همه رفتهاند
# و کسانی که ایشان معانی مرموز متفرق مطالعه کنند مقابله و موازنه نتوانند کرد و
~~معنی آن چنان که باید ندانند؛ تا حدی که چیزهای محسوس نیز که مشاهده کنند و به
~~رأی العین بینند، مانند جوهر و جوهری، تا مقابل نکنند و با هم ننهند موازنه نتوانند کرد.
# همچنین آن کسان نیز که ms067 عالم باشند و کتب علمای متقدم را اکثر خوانده و بر آن مطلع
~~و واقف گشته و در آن ماهر شده، به سبب آن که ایشان را معانی بعضی مسایل مشکل
~~بتمام واضح نشده باشد، یا به واسطه آن که سخنی در هر کتابی و موضعی متفرق نوشته
~~باشند، تمام موازنه نتوانند کرد مگر وقتی که به کنه آن رسند. مانند آن که پادشاهی که اکثر
~~چیزها و جواهر متنوع ملک و مال او شده باشد و همه در خزانه او مجتمع و موجود؛ تا
~~وقتی که تمامت آن جواهر را حاضر نکردهاند و موازنه نکنند فرق میان آن و قیمت و
~~نسبت هر یک از آن با یکدیگر نتواند کرد. و نیز جواهر و مروارید تا عقد نکنند آن غرض
~~که از عقد حاصل شود از افراد آن حاصل نیاید. لکن چون عقد کنند، هم خاصیت عقد
~~حاصل شود و بدانند و ببینند و هم خاصیت [260] افراد آن نیز در ضمن آن مندرج باشد.
# همچنین سخن و معانی چون متفرق باشد و متفرق دانند، این معانی کلی را آن کسان
~~بدانند که آن را با هم دانند آوردن و عقد کردن. (و کسی با هم آوردن و عقد کردن)1 و
~~مضبوط داشتن، آن تواند که دیده باشد و دانسته؛ چه به مجرد شنیدن دست ندهد؛ و نیز
~~اگر ببیند نه هر شنیده عقد مروارید داند کرد یا بر آن قادر باشد؛ و هر چند عقد کند، چون
~~تمام زیرک و ماهر و واقف نباشد بسیار سهو کند؛ و آنچه بر بالا یا زیر یا میانه عقد باید

PageV01P105

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0068.png)

~~کردن، به خلاف آن نه به جای خود عقد کند و مناسب نیاید.
~~همچنین حقایق معانی را هر کس با هم نتواند آورد، و آن کس که با هم آورد اگر
~~به جای خود با هم نیارد و تقدیم و تأخیری در آن افتد نتیجه و فایده ندهد و غلط ms068 بسیار
~~آورد. و هر کس که خواهد که مانند این معانی حل کند و در مشکلات بر او گشوده گردد
~~باید که به موجبی که گفته شد در بحر معانی و تفسیر قرآن غوص کند. و هر که از سر
~~اعتقاد تمام ضمیر و فکر خود را با آن دهد و طریق وحدت پیش گیرد و نفی همه کند
~~چنان که در مقدمه ذکر رفت، حال او همچنان باشد که کسی راهی نداند و دلیلی او را به
~~آن راه بیرون برد؛ بعد از آن که آن راه دیده باشد چون از آن سر باز گردد بر همه احوال آن
~~راه واقف باشد و جمله برو منکشف گشته، هر چه از او پرسند چون دیده باشد و تقریر
~~کند، راست باشد. و این صفت کسی را تواند بود که سر توحید دانسته باشد و راه وحدت
~~را پاک کرده، چنان که هیچ کلوخی در راه نماند؛ همه واحد را بیند و آموزنده او، جز واحد
~~لمیزل، دیگری نباشد تا سهو و غلط واقع نشود؛ لاجرم هر چه او را آموخته باشد راست
~~باشد و هر چه گوید و کند از او گوید و کند و هر چه بیند و شنود از او بیند و شنود. و این
~~مرتبه بسیاران آرزو کنند و بدان نرسند الا کسانی که به ارادت و رحمت او مخصوص
~~باشند. و این ضعیف از باری تعالی و تقدس رحمت و مغفرت و توفیق مسألت کرده در
~~تقریر این معانی که ذکر رفت در ضمن رسالات مذکوره شروع مینماید. والله الموفق.

PageV01P106

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0070.png)


PageV01P108

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0072.png)

# میگوییم: اعجاز قرآن عظیمتر از همه معجزات است؛ چه، قرآن قدیم است و
~~اعجازی که در او است همواره بوده و خواهد بودن و از صفات لوازم آن است. لاجرم
~~اعجازی ابدی و سرمدی باشد. و دیگر معجزات که به امور محدث تعلق دارد آن را این
~~صفت نتواند بود؛ بلکه جهت ms069 مصلحت دین و ارشاد و دعوت و هدایت خلق حق تعالی
~~فرموده تا به خلق نمایند، و چون غرض حاصل شده دیگر باره فرموده تا آن خرق عادت
~~با قرار اول رفته و اثر آن ناپدید شده. چنان که در باب عصای موسی که مار شده بود که
~~خذها ولاتخف سنعیدها سیرتها الاولی}1؛ و چنان که مرده که عیسی او را زنده گردانید،
~~بعد از آن که مردم او را بدیدند و با ایشان سخن گفت دیگر بار بمرد و هم آنجا در گور
~~رفت؛ و بر تقدیر آن که در آن زمان نمردی بالضرورة عاقبة الامر مآل حال او با مرگ
~~بودی. و همچنان که معجزات رسول - علیه الصلوة والسلام - که غیر قرآن بوده است،
~~مانند انشقاق قمر و سنگریزه که بر دست او تسبیح کرد و گرگ که با او سخن گفت و آب
~~که از میان انگشتان مبارکش روان شد، تمامت بعد از آن که مردم مشاهده کردند جمله با
~~قرار اصل رفت. و فصاحت الفاظ قرآن با معانی نامتناهی که در آن مندرج است عظیم ترو

PageV01P110

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0073.png)

~~اعجاز آن قوی تر از سایر معجزات است؛ و آنچه حق تعالی میفرماید که (و لقد اتیناک
~~سبعا من المثانی والقرآن العظیم)1، و دیگر که (انه لقرآن کریم فی کتاب مکنون لایمسه الا
~~المطهرون تنزیل من رب العالمین)2 و امثال این آیات تمامت مصدق این معنی است که یاد
~~کرده شد.
# و قرآن هر چندان و به هر وجه که عظمت آن تصور کنند عظیم تر از آن باشد.
# و دانستن و فهم کردن اعجاز قرآن بغایت مشکل است؛ چه، پیشتر باید که بر کیفیت
~~احوال چیزی واقف شوند و بدانند تا بعد از آن بر مشکلات آن مطلع توانند شد تا از آن
~~عجز آورند. مثلا نزدیک قلعه نارفته و به در قلعه نارسیده و مشاهدهآ بارو و در آهنین
~~ناکرده و شرح احوال آن ناشنیده، عجز ms070 از دخول آن صورت نبندد. همچنین تا کسی مؤید
~~من عند الله نباشد او را در معانی بطون قرآن و حقایق دقایق آن شروعی نبود. و اعجاز
~~قرآن چنان کسان که مؤید باشند توانند دانستن. و چون دانستن تقریر و تفهیم آن مشکل
~~است به وجوه بسیار، یکی از آن جمله آن که سخن در تقریر سخنی که خلایق از آن عاجز
~~باشند راندن عظیم مشکل است و مجال و فسحت ندارد؛ چه، اگر اعجاز در چیزی باشد
~~که غیر کلام بود کلام را در آن مجال و فسحت باشد و تقریر آسان و با هر کس توان گفتن.
~~و بر تقدیر آن که اگر مقرر را دست دهد که اعجاز قرآن را تقریر کند و در عبارت آرد از
~~بسیاران اندکی تواند گفتن؛ و آن نیز که بگوید، تا مستعدی نباشد که فهم کند و ادراک او
~~بدان رسد فهم نتوان کردن، و آنچه از آن فهم کند عظیم مختصر باشد.
~~و اعجاز قرآن عقلا و دانایان و مقتدایان اقوام فهم توانند کردن؛ چه، آن به حقایق و
~~دقایق معانی تعلق دارد. و چون ایشان فهم کنند غرض حاصل آید؛ چه، وقتی که مقتدا و
~~پیشوا و عقلای هر قومی دانستند و ایمان آوردند دیگران متابعت ایشان کنند. همچنان که
~~در زمان نبی - علیه الصلوة والسلام - واقع گشته که از اعیان عرب یکی که از جمله مقدمان
~~و پیشوایان و عقلای اقوام بود، اعجاز قرآن دریافت و به اختیار خود مسلمان شد. نبی -
~~علیه الصلوة والسلام -این مثل در حق او فرمود که «کل الصید فی جوف الفرا».

PageV01P111

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0074.png)

# و معجزات دیگر جهت عموم خلایق بوده تا همه قادر باشند بر مشاهدهآ آن، و معاینه
~~با ایشان مینموده تا ایمان می آوردهاند و اقرار میکرده. و معجزات قرآن فی نفس الامر
~~خاصیت قرآن است بر وجهی که از آن منفک نتواند بود و از صفات لازمه او. و ms071 فایدهآ آن
~~به خواص قوم رسد و از ایشان به عموم رسد؛ چنان که در قصه آن که به اختیار مسلمان
~~شد تقریر رفت، و چنان که بعضی صحابه از مهاجر و انصار که پیش تر کافر بودند مسلمان
~~شدند و چندان هزار آدمی متابعت ایشان کردند و بعد از آن ایشان چندین هزار آدمی
~~دیگر را [261] مسلمان کردند.
~~و چنان که تقریر رفت معجزات دیگر جهت عاجل و حال بوده، و اعجاز قرآن هم در
~~حال و عاجل و هم در مستقبل و آجل، و احوال و شرح آن به مقدار آنچه این ضعیف را
~~میسر گردد و در فهم گنجد و در تقریر توان آوردن متعاقب در قلم آرد. و به موجبی که در
~~مقدمه گفته شد که فهم و دانستن آن مشکل است و تقریر آن چنان که خواص و عوام را بر
~~آن وقوفی حاصل شود هم مشکل؛ لکن سعی میرود تا به چند وجه تقریر رود که هر
~~کس را بقدر از آن چیزی معلوم شود. لاجرم ضرورت است به وجوه و امثلهآ متنوع گفتن و
~~در آن اطنابی نمودن. فضلای زمان بر بسیار گفتن و مکررگردانیدن و رکاکت سخن او ذیل
~~اغماض پوشند وعیب نفرمایند، چه؛
# بیابان بود و تابستان و آب سرد و استسقا
# اکنون، در تقریر چنین سخنان مشکل به مقدمات و امثال بسیار احتیاج است. و حق
~~تعالی میفرماید که قرآن را به طریق تمثیل تفهیم خلایق فرموده، چنان که میفرماید: (یا
~~اها الناس ضرب مثل فاستمعوا له ان الذین تدعون من دون الله لن یخلقوا ذبابا ولو اجتمعوا له

PageV01P112

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0075.png)

~~و ان یسلبهم الذباب شیئا لا یستنقذوه منه ضعف الطالب والمطلوب) و دیگر که (إن الله
~~لا یستحمی أن یضرب مثلأ ما بعوضة فما فوقها فاما الذین آمنوا فیعلمون انه الحق من ربهم واما
~~الذین کفروا فیقولون ماذا اراد الله بهذا مثلا)2 و دیگر که (و یضرب الله الامثال ms072 للناس لعلهم
~~یتذکرون)3. اکنون به مقتضی این آیات هرکس که از معانی و اعجاز قرآن چیزی فهم کند
~~و خواهد که به فهم دیگران رساند از امثال جلیل و حقیر و سخنان عظیم و رکیک گفتن
~~چاره نباشد، تا باشد که هر کس به قدر استعداد و مرتبه و هوش خود و مناسب آن امثال
~~چیزی بداند.
# بنابر این مقدمات مقدمهای چند میگوییم:
# اول چون تقریر در حقیقت بهترین کلام است، که «خیر الکلام کلام الملک العلام»؛ عقلا
~~به مرور ایام به فکر و بصیرت تمام در باب بهترین سخنان این حد گفتهاند که «خیر الکلام
~~ما قل و دل». لاشک هر کس که در این حد معنیای اندیشیده باشد و مقدار قلت لفظ و
~~مقدار معنی که آن مقدار لفظ ممکن باشد که بر آن دلالت کند تصور آن کرده و عقلای
~~ایشان دیگر باره احتیاط آن کرده و بر آن متفق شده و به غایتی رسانیده که زیادت از آن
~~در تصور هیچ یک از ایشان نیامده باشد؛ چه، فهم نکنند که زیادت از آن معنی در لفظی
~~تواند بود. و مثال آن چنان باشد که کسی گوید که بهترین اشخاص آن باشد که علوم
~~بیشتر داند؛ و دانستن علوم قابل اشد و اضعف است، و غایت آنچه از علم امکان
~~دانستن آن تصور کنند آن است که معهود است و در میان مردم مشهور. چنان که در این
~~زمان و در هر زمانی علمای عصر که بر سر آمده و مشهور و نادر باشند و همه خلق بر
~~استادی ایشان متفق علم را آن مقدار پندارند که ایشان دارند، و ماوراء آن علمی دیگر
~~تصور نکنند، بلکه آن علوم نیز که ایشان دانند از صد یکی تصور نکرده باشند که موجود
~~و ممکن است؛ تا بدان چه رسد که زیادت از آن تصور کنند، بسبب آن که ندانند. و آن
~~عالم کامل نیز که بر سر آمدهآ ms073 زمان باشد اگر زیادت از آن تصور کرده بودی خود دانستی.
~~لاجرم چون بالاتر ایشان انبیا آمدهاند و چیزی دانسته و کرده که در علم و عقل ایشان

PageV01P113

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0076.png)

~~نگنجیده و ایشان از دانستن و کردن آن عاجز آمده و خرق عادت دیده، آن را معجز
~~گفتهاند و خلایق بدان ایمان آوردهاند و بدانچه آن نبی از ایشان در علوم زیادت بوده به
~~واسطهآ آن فضیلت و کمال به پیشوایی او مقر و معترف گشتهاند. و آنچه بعضی منکر
~~ماندهاند جهت آن بوده که چون علم ایشان بدان نمیرسیده که حق و باطل آن فرق کنند
~~توهم میکردهاند که ممکن که سحر باشد.
~~همچنین بدین تقریر و مثال واقع که گفته شد، الفاظ مانند ابدان اشخاص و معانی
~~مانند علوم ایشان است. چون در الفاظ اندک معانی بسیار باشد خیرالکلام بود؛ لکن به
~~موجبی که تقریر رفت که غایت آنچه از علم امکان دانستن آن تصور کنند آن است که
~~معهود باشد و علمای عصر در آن شروع داشته باشند و تصرف کرده، و زیادت از آن فهم
~~نکرده و هر چه ماورای آن بوده و به فهم ایشان نرسیده (آن را)1 خرق عادت دیده باشند
~~و بدان سبب آن را معجز گفتهاند.
# همچنین معانی بسیار که در قلت الفاظ تمامت افاضل و علما عالم هیچ کس مثل آن
~~ندیده و تصور نکرده، چون دریابند خرق عادت بود و مالا کلام معجز باشد. و آنچه هر
~~کس از منکران بر آن انکار کردهاند چون فهم و ادراک ایشان بدان معانی نرسد چگونه
~~اقرار کنند. و معجزات دیگر چون بعضی از آن محسوس و مشاهد بوده بعضی اقرار
~~میکردهاند؛ و منکران چون از علم آن عاجز شده بر سحر حمل کردهاند. و معانی بسیار
~~که در الفاظ اندک قرآن است به موجبی است که هیچ کس آن کثرت معانی در آن مقدار
~~الفاظ قلیل تصور نکرده باشد؛ لاجرم خرق عادت ms074 عموم باشد. و جماعتی از منکران که
~~آن را فهم نکرده باشند، خصوصا که مرئی و محسوس نیست، چون بدانند بعضی ایمان
~~آرند و گویند: (امنا به کل من عند ربنا)؛ و بعضی منکر شوند وگویند: (ان هذا الا سحر
~~مبین)3. و آنان که حق تعالی درون ایشان را به حکم (یفعل الله ما یشاء و یحکم ما
~~یرید}4 به رحمت خود منور گردانیده بعضی از آن فهم کنند. و حق تعالی به حکم این

PageV01P114

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0077.png)

~~آیت که (یؤتی الحکمة من یشاء و من یؤت الحکمة فقد اوتی خیرا کثیرا و ما یذکر الا
~~اولواالالباب)1، ایشان را اولواالالباب گفته؛ و نیز فرموده که (و ما یعلم تأویله الا الله و
~~الراسخون فی العلم).
# اکنون تا جهد باشد سعی باید کردن تا آن معانی بسیار که در الفاظ اندک آیات قرآن
~~هست که در هیچ کلامی دیگر نیامده و موجود نیست تقریر کنند تا زیرکان و مستعدان
~~فهم کنند و بدانند که حق تعالی ایشان را استعداد آموختن علوم داده؛ و این از جمله آن
~~علوم است که اگر مقرری و معلمی باشد که داند و تقریر کند ادراک آن متعذر نیست، و
~~آموزنده مستعد در حال اقرار کند، و به مقتضی این آیت که (تبت الیک و انا اول
~~المؤمنین}3 او را ایمان و اقراری تازه بادید آید و غیر مؤمنان بالضروره ایمان آورند.
# اکنون این ضعیف سعی مینماید تا به قدر فهم و ادراک خود بعضی از فصاحت و
~~دلالت معانی بسیارکه الفاظ اندک آیات قرآن بر آن دلالت میکند بگوید، تا باشد که
~~بعضی از آنچه در کلام ایشان موجود نیست بازیابد و بنویسد؛ تا کسانی که به دل و جان
~~معتقد آناند به حقیقت آن رسیده معتقدتر شوند، و آنان که منکر آناند، و حق تعالی این
~~آیت که (و ان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فأتوا بسورة من مثله)4 در حق ایشان
~~فرموده، ms075 ایشان را ملزم گردانیده باشد؛ که ایشان مثل و مانند آن کلام ندارند [262] و
~~ندیده و نتوانند گفتن؛ چه، عقل و علم آن اقتضا کند که آن معانی را با معانی دیگر موازنه
~~کنند، اگر مانند آن موجود باشد بقرار منکر باشند و الا مقر و ملزم گردند. و مانند آن تقریر
~~و سعی در آن کردن در اسلام لازم است و روشن گردانیدن آن بر علما و اولواالالباب
~~واجب؛ چه، حق تعالی کافران و منکران را به اعجاز قرآن زیادت از آن الزام فرموده که به
~~دیگر معجزات؛ چه، معجزات دیگر که در عهد نبی - علیه الصلوة والسلام - فرموده در
~~زمان حیات او با اهل زمان او بوده، لکن معجزات قرآن آن است که ابدالدهر به حکم (و
~~ان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فأتوا بسورة من مثله) متواتر و متوالی خطاب است با
~~همهآ عالمیان.

PageV01P115

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0078.png)

# و بعد از آن به حکم آیت مذکور دعوت به اعجاز قرآن و الزام منکران نمودن واجب
~~است، و در هر عصری بر علمای آن عهد واجب و لازم که از معانی بینهایت که در الفاظ
~~اندک آیات قرآن مندرج است معانی دقیق را به آن الفاظ موازنه کرده تفهیم خلایق کنند تا
~~معتقدان معتقدتر شده و منکران ملزم گشته معجزات قرآن را بدانند و دین حق قبول
~~کنند. و مصدق این معانی آیت (طه ما انزلنا علیک القرآن لتشقی الا تذکرة لمن یخشی
~~تنزیلا ممن خلق الارض والسموات العلی)1 است. و اشارت بدان تذکره آن است که تا
~~ابدالآبدین هر اشکالی که واقع گردد چون در آن تأمل کنند از آن روشن شود، و آن کسان
~~که فهم نکنند علمای اولواالالباب تفهیم ایشان کنند و مانند تذکره باشد ایشان را تا از آن
~~غافل نگردند و همواره به تلاوت آن مشغول باشند، و تا هر کس از آن چیزی بدانند و
~~سبب نجات ایشان باشد.
~~اکنون این ضعیف ms076 خود را به موجب آن مثل عوام که گفتهاند که «پیلان را نعل
~~میبستند موران پای برداشتند»، موروار امتثال آن امر را شروع کرده در بیان معجزات
~~الفاظ قرآن و آن معانی بسیار که در الفاظ اندک آن مندرج است بر چه وجه است و در
~~کلام هیچ مخلوقی نتواند بودن کلمهای چند میگوید تا منکران از مانند آن معانی بسیار
~~در الفاظ اندک باز نمودن عاجز آیند، هم در این زمان و هم بعد از این، و از آن متنبه گردند
~~و از خواب غفلت بیدار شوند و بیداری ابدی ایشان را کرامت گردد، و من بعد هیچ کس
~~را مجال انکار و معارضه با کلام قرآن نباشد و و ساوس باطل از خیال بیرون کنند و به عجز
~~خود که از آن عاجز گشتهاند اقرار کنند و آیات و الفاظ قرآن را معجز دانند و نجات یابند،
~~ان شاء الله تعالی.
# اکنون میگوییم هر چند معانی این آیت بسیار است و به جای خود تفسیر آن به قدر
~~فهم خود گفته شود، ان شاء الله تعالی، حالیا از معانی آن این قدر که دراین موضع واجب
~~است گفتن و از فحوی آن معلوم میشود آن است که شقی کسی باشد که به قرآن کار
~~نکند و نخواند و باکس نگوید، و تذکره است جهت کسانی که بترسند؛ چه، خالق زمین و

PageV01P116

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0079.png)

~~آسمان، قرآن را جهت آن فرستاد تا حقایق علوم و معارف را که در غریزت ایشان مرکوز
~~است با یاد او دهد. لکن جز اهل علم و خشیت و ترسکاری از آن بهرهمند نشوند؛ پس
~~تذکره ترسکاران باشد، و جهت آن فرمود: (تذکرة لمن یخشی تنزیلا ممن خلق الارض و
~~السموات العلی)1. لاجرم واجب باشد که متابعان و ترسندگان آن همواره بدان کار کنند و
~~بخوانند و با دیگران که ندانند بگویند تا همه را معلوم گردد و از آن محظوظ شوند و
~~بی بهره ms077 نمانند؛ خصوصا علما که بر آن واقفتر باشند و مقتدا و پیشوای مسلمانان باشند
~~معانی و معجزات آن به قدر فهم هر کس تقریر کنند و ارشاد کنند، تا آنان که معتقد آناند
~~معتقدتر گردند و حظ وافر یابند و آنان که منکر آناند و استعداد فهم داشته باشند بشنوند
~~و معلوم کنند و معتقد گردند و دین اسلام قبول کنند و نجات یابند، و آن علما تخلق به
~~اخلاق اله کرده بدان واسطه به صفات مهتدی و مرشد و معلم (نعم المولی ونعم
~~النصیر)2 موصوف و مخصوص و مشرف گردند و از نور اسلام روز به روز عالم منورتر
~~شود، ان شاء الله تعالی.
# اما آنچه تقریر رفت که از این حد که گفتهاند که «خیر الکلام ما قل و دل» بعضی همین
~~قدر تصور کنند که لفظی چند مختصر بر معنی معین ظاهر روشن دلالت کند فحسب تا
~~غایت آن که بر چند معنی دلالت کند مانند تجنیس ناقص و تام و امثال آن.
~~و آنچه معهود چنان است که مردم اهل ظاهر را نظر بر آن باشد که هر سخن که
~~بگویند و بزودی از آن سخن معنی تمام مفهوم گردد و غرض حاصل آید آن را «خیر
~~الکلام» دانند، نه چنان است که ایشان تصور کردهاند؛ چه، چون «خیر الکلام با قل ودل»
~~است آن که کلام اندک بر معانی بسیارتر دلالت کند بهتر باشد؛ و آن چنان سخن نتواند
~~بود الا سخنان قرآن. و هیچ کس خود تصور نکرده که سخنی باشد که بر این وجه تواند
~~بود؛ فکیف3 که چون خود ندانند یا نگویند که معانی قرآن بینهایت است و الفاظ بسیار
~~نه. و معنی آیات قرآن نه بدین وجه است؛ چه، لفظی متناهی و اندک است و معانی
~~نامتناهی و متنوع، چنان که فصاحت و غیر فصاحت یک معنی است.

PageV01P117

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0080.png)

# و هر چند وزن سخن ندارند که همه وزن شعر است، ms078 و نه چنان باشد؛ چه، وزنی
~~دیگر هست الفاظ را، و آن آن است که ثقیل و زشت نباشد و آن وزن به وزن شعر نزدیک
~~باشد والفاظ مستحسن و غیر مستحسن و مستعمل و غیر مستعمل معنیای [دارد] و
~~مسجع و غیر مسجع معنیای. و چون از این جمله بعضی یا همه در آن باشد بهتر باشد. و
~~آن الفاظ یا جهت سؤال یا جهت جواب یا جهت امر یا جهت احوال ماضی یا جهت
~~احوال مستقبل استعمال کنند؛ و اگر بر آن وجه باشد که آن چند نوع را بیشتر فرا گیرد و
~~بر آن تطبیق توان کردن نادرتر باشد. و بر هر یک از آن چون حمل رود معانی تمام کافی
~~در آن باشد؛ چنان که هر کدام که غرض تواند بود در آن مندرج گشته باشد.
# دیگر آنچه در الفاظ مختصر معانی بسیار باشد.
# دیگر آنچه این معانی بسیار بر چند نوع حمل توان کردن.
# دیگر آنچه هر معنی را از آن شعب و فروع باشد که چون هر یک با اصلی برند دقایق
~~و حقایق حکمت در آن مندرج باشد.
# دیگر آن که از هر شعبه و فرعی که معنی آن سخن با آن عاید گشته باشد دیگر باره هر
~~شعبه را شعبهای و هر فرعی را فروعی و همچنین دیگر باره هر شعبه را شعبهای و هر
~~فرعی را فروعی همه به هم پیوسته بر مثال زرهی که آن را کنار پدید نباشد همه به هم
~~پیوسته الی ما لایتناهی. مانند آنچه تصور کنند که بیشه و نیاستانی باشد که اندکی آتش
~~در او زنند؛ اول در آن قدر نی گیرد که در او زنند، بعد از آن سرایت کند و آتش در جوانب
~~آن پراکنده شود، و آن نیستان را نهایت نباشد؛ چندان که تصور کنند آتش زیادت گردد و
~~سرایت آن بیش تر شود. و چون چنین باشد قطعا منقضی نگردد بلکه ms079 زیادتتر و عظیمتر
~~و بیشتر شود. و کلام الله بر این وجه است، و سخنان دیگر مانند آن که آتش در چیزی
~~زنند مختصر مفرد؛ آنچه مستعد باشد آتش آن اندکی کافی باشد مانند الفاظ قلیل، و
~~آنچه مستعد باشد و زود قبول کند و زود بسوزد و زود غرض حاصل شود مانند معانی
~~معین باشد که در حال که الفاظ بشنوند آن معنی معلوم گردد و مطلوب حاصل آید.
# و این حد که گفتهاند [263] که «خیر الکلام ما قل ودل»، قل را نهایت هست لکن دل را

PageV01P118

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0081.png)

~~نهایت نیست؛ چنان که اگر الفاظ اندک باشد کمتر از یک لفظ نتواند بود، لکن دلالت
~~بر معنی نهایت ندارد؛ چنان که چندان که معنی را تصور کنند بالاتر آن معنیای دیگر
~~باشد. و کسانی که این حد گفتهاند که «خیر الکلام ما قل و دل»، این معانی که در آیات
~~قرآن هست تصور نکرده باشند، و نظر ایشان زیادت از آن بوده باشد؛ مانند آن که کسی
~~گوید که فلان کشتیگیر قایم است که تمامت مردم فلان شهر را بیندازد، تا غایت قایمی
~~که مردم اقلیمی را بیندازد، تا غایت آن که عموم نوع انسان را بیندازد. در قایمی زیادت از
~~این تصور نتوان کرد. لکن تصور آن که کشتیگیری قایم باشد که جمیع اصحاب قوا را
~~بیندازد نه؛ چه، قوت مطلق زیادت از جمیع قوای حیوانات و غیر حیوانات باشد؛ چه،
~~قوا از انواع است و عام تر از آنچه به آلات و جوارح باشد؛ مانند قوای طبیعی و قوتی که
~~زمین را بلرزاند که آن را زلزله گویند و غیره. «والقوة والکمال لله» گفتهاند، و قوت الفاظ
~~قرآن به قوت خدای تعالی نسبت داشته باشد. و بدین تقریر هیچ کس از این حد که
~~گفتهاند که «خیر الکلام ما قل و دل» این معانی به موجبی که شرح دادیم در الفاظ کلام الله
~~تصور نکرده باشد، و ms080 اندیشه نکرده که آن حد چنان معانی را شامل تواند بود؛ چه، خود
~~به موجبی که تقریر رفت چنان معانیای را تصور نکرده باشند، تا بدان چه رسد که
~~اندیشه کنند که آن حد شامل آن تواند بود. لکن از معجزات قرآن چنان اتفاق افتاده که آن
~~حد که گفتهاند شامل معانی نامتناهی قرآن میتواند بود؛ چه، کلام چون متناهی و اندک
~~است در وصف آن قل میگویند، و معانی چون نامتناهی است دل دلالت بر آن کند، الی
~~ما لایتناهی؛ چه، مطلقا دل گفت.
~~و بدین تقریر که کرده شد اعجاز قرآن به وجوه بسیار است؛ و چون دانا در آن نظر کند
~~هر روز معجزی دیگر یابد و نادان را از آن حظی زیادت نتواند بود، خصوصا که منکر
~~باشد؛ و مثل عوام در مثل زعفران1 و حمار قضیهای روشن است. و اگر شخصی یاقوت را
~~فی نفس الامر نشناسد انواع آن و قیمت هر یک از آن چه داند و خاصیت و منعفت آن
~~کجا تصور کند، و جوهری2 که آن را شناسد و بر آن واقف باشد اگر کتابی بزرگ بر احوال
~~آن نویسد تواند نوشت.

PageV01P119

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0082.png)

# و معظم ترین و روشن ترین اعجاز قرآن آن است که همهآ عالمیان از فصاحت و تلفیق
~~سخن آن عاجزند. و بعضی کفار که بر فصاحت قادر بودهاند در آن باب سعی نمودهاند و
~~گفت و گوی کرده، عاقبة الامر اعجاز قرآن عجز ایشان بدیشان نموده و عاجز گشتهاند و
~~ترک گرفته و مقر شده مانند1 ....
# و آنچه آن جماعت به دعوی مشغول شدهاند تا شروع نمایند و بعجز بالضروره ترک
~~گیرند هم معجز قرآن است؛ چه، اگر ایشان که بر سرآمدهآ فصحای عرب بودهاند در آن
~~شروع نکرده بودندی و عاجز نگشته، اقوام دیگر که از لغت عرب ایشان را حظی نیست
~~قطعا معنی فصاحت و اعجاز قرآن فهم نکردندی. و آن همچنان باشد که چون
~~کشتیگیری ms081 کشتیگیران ولایتی را که در همه ممالک به کشتیگیری و قایمی بر سر آمده
~~باشند به قایمی بیندازد همه خلق را معلوم شود که هیچ کدام پای او ندارند و همه را
~~معلوم شود که در او آن قوت موجود است، و احتیاج بدان ندارد که به دیگر ولایت رود و
~~با هر یک کشتی گیرد؛ چه، همه در ضمن آن حاصل باشد.
# همچنین چون فصحای عرب در آن باب در وقت انکار و جدل هر تیر که در جعبه
~~داشتند انداختند، و چون از آن عاجز آمدند مسلمان شدند، این اعجاز کفاف است؛ چه،
~~برهان هر علمی چنان که گفته شد با عقلا و دانایان قوم ثابت باید کرد نه با هر فردی از
~~افراد آحاد. و دلیل واضح بر آن آن است که آن جماعت که آن دعوی میکردند و از معانی
~~و الفاظ ظاهر قرآن عاجز شدهاند از معانی بطون قرآن غافل ماندهاند، و در آن باب به
~~عجز اقرار نکرده؛ چه، کسی که اقرار به عجز از چیزی کند باید که دیده باشد یا آنجا
~~رسیده.
# مثلا اگر کوهی بلند باشد که چندین کوه دیگر در جنب آن باشد و شخصی هم در این
~~کوه کوچک از بالا رفتن عاجز ماند، چون بدان کوههای کوچک که در جنب آن کوه باشد
~~فروماند و بر سر کوه نارسیده عاجز آید لفظ عجز او در رسیدن بر سر کوه بلند بلکه بر
~~سر دیگر کوهها گفتن بر تقدیر آنچه در این کوه عاجز شده مستهجن و عبث و بی معنی

PageV01P120

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0083.png)

~~باشد. همچنین چون آن معارضان هیچ یک به معانی ظهر و بطن الفاظ قرآن نرسیده تا
~~فهم کنند که چه مقدار معانی در آن الفاظ مندرج است، کجا عجز خود چنان که هست
~~دانسته باشند یا گمان برده. و اگر معارض منکر گوید که شاید که دانسته باشند، گوییم به
~~دلیل آن ندانسته باشند که آن ms082 جماعت که منکران و مجادلان بودند اعلم قوم (آن)1 زمان
~~بودند، و چون مقر و ملزم گشتند و ایمان آوردند از سر دانش بوده باشد نه از سر نادانی؛
~~و بعد از آن مدت هفتصد و چندین سال است تا ایشان با فرزندان و ذریت خود و تمامت
~~زیرکان و علما و عقلا که در هر عصر بادید آمدهاند روزگار خود در سر تفسیر معانی
~~قرآن کرده و هر روز به نادانی آن مقرتر و معترفترند، و هر یک به زفان حال میگوید2؛
# تا به جایی رسید دانش منکه بدانستهام که نادانم
# و اگر صد هزار سال دیگر تفسیر گویند هنوز به کنه معانی آن نرسند. دلیلی و برهانی
~~واضح تر از این نتواند بود، و مشاهد است، «و لیس الخبر کالمعاینة». و این است سر آنچه
~~حق تعالی در قرآن مجید فرموده که (قل لو کان البحر مدادا لکلمات ربی لنفد البحر قبل ان
~~تنفد کلمات ربی و لو جئنا بمثله مددا)3؛ و اگر چه منکران منکر آن بودند. و این ضعیف
~~در تفسیر (بسم الله الرحمن الرحیم) به برهان ثابت کرده که (اگر)4 تمامت عقلا و علما
~~سالهای بسیار تفسیر (بسم الله الرحمن الرحیم) گویند و خواهند که تمام شود نتوانند و
~~عاجز آیند، تا حدی که اگر بحر مداد گردد به کتابت آن وفا نکند؛ چه، برهان بر آن قایم
~~شده، و اکنون چون تمامت علما اسلام را به مرور ایام تجربت افتاده و در علم آن شروع
~~کرده بضرورت بدین معنی مقر شدهاند؛ و هم ذریت آن کافران و منکراناند که بدان مقر
~~و معترفاند. و مؤمنان و مسلمانان که به تلاوت آن مشغولاند و در تفسیر آن سعی
~~می نمایند چندان که نظر و تأمل میکنند روز به روز معانی عمیق تر و معجزی عظیم تر از
~~آن معلوم میکنند، و میگویند: (سبحانک لا علم لنا الا ما علمتنا انک انت العلیم

PageV01P121

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0084.png)

~~الحکیم)1 ms083 و استغفار کرده می گویند: (سبحانک تبت الیک و انا اول المؤمنین)2.
# و چرا از این معجز غافل باید بودن؛ که اگر کسی شعری غرا که بهترین اشعار باشد و
~~به لحنی و صوتی که خوشترین و بهترین نغم و صوت باشد چند نوبت مکرر بگوید در
~~دل خلق ناخوش شود، و اگر مطربی بدان اعادت کند گویند منسوخ است ترک گیرد و
~~چیزی دیگر بگوید؛ و قرآن چندان که خوانند مردم را خوش تر آید و از آن ملول نگردند.
~~دیگر آنچه برأی العین مشاهد است که چندین هزاران هزار آدمی به فرزندان خود
~~آموزند و خود به خواندن آن مشغول باشند و قرآن را چنان عزیز دارند که مشاهده
~~میرود، و پادشاهان عالم [264] بر سر و چشم نهند. این همه یک از یک عجبتر است و
~~اعجاز از این عظیم تر نتواند بود. و اگر معارض گوید که کتب دیگر اقوام پیش هر یک
~~همین عزت دارد، گوییم تمسک ما تنها به این نیست، و این صفت قوت دیگر اوصاف
~~می دهد. و البته از این صفت ناچار است که باید که البته باشد؛ مانند آنچه قوت نباتی که
~~در نبات هست در حیوان بالضرورة باید (که باشد)3، و حیوان را از آن قوت چاره نیست و
~~از آن عار ندارد؛ و قوت حیوانی که در حیوان است در انسان نیز که اشرف است هست، و
~~بالضرورة باید که باشد و انسان را از آن عار نه که چیزی که در نباتات و حیوان غیرناطق
~~هست باید که در انسان باشد؛ چه، اگر نبودی حیات و نشو و نما نداشتی. انسان را آن دو
~~قسم نیز هست با چند چیز که آن به شرف تعلق دارد، و بدان جمله معانی که با هماند
~~اشرف است.
# و دیگر کتب را با قرآن مشارکت بسیار هست چنان که در حبر4 و قلم و کاغذ و کتابت
~~و جلد و امثال ms084 آن؛ و نه هر آنچه شرکتی با دیگری دارد مانند آن باشد تا آن چیز را از
~~شرکت او نقصانی باشد؛
# شعر:
# نه هر که را به لقب با کسی مشارکت5 است
# شبیه اوست چنان چون یمین شبیه شمال

PageV01P122

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0085.png)

# که دال نیز چو ذال است در کتابت لیک
# به شش صد و نود و شش کم است دال از ذال1
# و تمامت موجودات به صفات باری تعالی موصوفاند هر یک به چیزی.
# اکنون آنچه کتب دیگر چند صفت از صفات قرآن داشته باشند، آن نیز از عظمت
~~قرآن باشد.
# و هر چند آنچه در آن باب گفته شد کفاف است لکن چند وجه دیگر از جزویات آن
~~جهت تأکید یاد کنیم؛ و لاشک هر چه خواهیم گفتن همه داخل آن کلیات است که گفته
~~شد.
# میگوییم: پیش از این به چند روز که اتفاق افتاد و در چند آیت از آیات کلام الله فکری
~~میرفت و آن را تفسیری میکرد، در هر آیت از آن چند معنی یافت که هرگز در ضمیر
~~نیامده بود که مانند آن معانی تواند بود. و آن آن است که در اذهان هر کس چنان متصور
~~باشد که غیر الفاظ مشترکه دیگر الفاظ به هر موضع که بنویسند یک معنی باشد، یا هر
~~حرفی که در لفظی ترکیب کنند یک حکم داشته باشد، یا آیتی متناسب الالفاظ و
~~الحروف والقرائة به هر موضع که بنویسند همان معنی داشته باشد و غیر آن نتواند بود. و
~~چون در تفسیر آیات شروع رفت و به امعان نظر در آن نگریست چنان یافت که هر یک
~~لفظ در هر آیتی معنی دیگر داشت، و هم در آن موضع بر معانی بسیار دلالت میکرد. و
~~همچنین هر حرفی در آن لفظ به هر موضع معنی دیگر و در همان موضع بر معنای
~~مختلف بسیار دلالت میکرد.
# و با وجود اختلافی که مینماید همه مناسب و مطابق غرض ms085 معانی آن است که منزل
~~گشته چنان که باید؛ و حکمتهای عظیم در ضمن آن. و با وجود آن همه حکمت و انواع
~~معانی که بعضی از آن مرا معلوم شده و هزاران هزار چندان تواند بود، هر علم و حکمت
~~که حکمالای] متقدم و متأخر متکلم در کتابی نوشتهاند و روشن نیست و به جایی نرسیده

PageV01P123

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0086.png)

~~در یک آیت قرآن مندرج است، چنان که هیچ دقیقه مهمل نمانده. و از آن جمله از هر یک
~~نموداری بگوید.
~~اول: آیتی که شرح یک بطن از آن معلوم شده؛ چنان که آیت (الست بربکم قالوا
~~بلی)1، تمامت احوال مبدأ و معاد در آن است، چنان که واقع است و مقنع؛ نه چنان که به
~~رموز و اشارات و تأویلات تفسیر کنند، بلکه بر الفاظ آن مرتب، چنان که علی حده تفسیر
~~کردهام و مطالعه کنند.
# دیگر آیتی معین مطابق اللفظ والحرف والقرائة که معلوم شده که به هر موضع دیگر
~~حکمی2 دیگر دارد، مانند (بسم الله الرحمن الرحیم)، که پیش از این در آن تردد
~~داشتهاند، و در تفسیر (بسم الله الرحمن الرحیم} تفسیر کرده شد که مالاکلام در هر
~~موضعی حکم آیتی دیگر و معنی دیگر دارد. و تفسیر و معانی آن در تفسیر (بسم الله
~~الرحمن الرحیم تقریر کرده شده؛ از آنجا مطالعه کنند.
# و الفاظ که گفتیم که غیر مشترک است و در هر موضع حکمی دارد و در آن یک
~~موضع نیز معانی بسیار که مختلف نماید دارد، و همه معانی آن مواضع را شاید و باید، و
~~جهت آن منزل گشته و با عقل مطابق که چنان باید؛ چنان که در تفسیر (بسم الله الرحمن
~~الرحیم} در معنی اشتقاق لفظ الله تقریر کردهایم، و گفته که به موجبی که مفسران در
~~تفسیر آوردهاند و گفته (بیان)3 اشتقاق آن از پنج وجه کردهاند:
# وجه اول آن که از الاه مشتق باشد، یعنی المستحق العبادة، یعنی ms086 مستحق آن باشد که
~~بندگان او را عبادت کنند.
# وجه دوم آن که از وله مشتق است، یعنی عقول در کنه ادراک عظمت او حیراناند.
# وجه سوم آن که مشتق است از لاه، یعنی محتجب است از اوهام.
# وجه چهارم آن که مشتق است از أله، آی4 فزع الیه، یعنی خلق در مصالح خود با او
~~گریزند.

PageV01P124

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0087.png)

# وجه پنجم آن که از الوهیت مشتق باشد، یعنی موجد همه مخلوقات اوست. و چون
~~متقدمان مفسران که برلغت عربی واقف بودهاند و مهارتی تمام داشته از سر تحقیق بدین
~~موجب گفتهاند لاشک مشتق باشد؛ و این ضعیف میگوید که1 این هر پنج معنی اشتقاق
~~در او هست و میباید که از هر پنج مشتق باشد و این معانی همه در او بود و هست. و این
~~پنج معنی را مکرر میکنیم تا نیک مفهوم گردد که در او هست.
~~یکی آن که مستحق عبادت است، به دلیل آنچه فرمود که (و ما خلقت الجن و الانس
~~الا لیعبدون)2.
# دیگر آن که عقول از ادراک کنه عظمت او حیراناند، به دلیل آنچه فرموده که ({و ما
~~قدروا الله حق قدره)3.
# دیگر آن که از اوهام محتجب است که (لا تدرکه الابصار) 4.
# دیگر آن که خلق در حوایج و مهمات خود پناه به او برند، که (ففروا الی الله)5.
~~دیگر آن که موجد و خالق همه اوست که (الله خالق کل شیء) 6.
# لاجرم هر پنج معنی در او هست.
# و اما حروف که در هر موضع معنیای دارد و در یک موضع معانی مختلف، و همه
~~مناسب ولایق تفسیر آیت باشد و مطابق عقل افتد که آن معانی جهت آن موضع میباید و
~~چنان منزل گشته؛ چنان که در آیت (و یسألونک عن الروح}7، آن واو چندین وجه و
~~معانی را محتمل است و ضرورت که همچنان باشد؛ و در رساله تفسیر این آیت که در
~~کتاب توضیحات مندرج است گفتهایم که ms087 این واو، واو ابتدا است که جماعت نحویان آن را
~~استیناف خوانند، و دلالت بر آن میکند که بخشی است غیر متعلق به ماقبل.
~~و به وجهی دیگر بر حسب آن که بر ماقبل دلالتی میکند آن را واو عطف میتوان
~~نهاد؛ چه، آیت ماقبل این است که (قل کل یعمل عل شاکلته فربکم اعلم بمن هو أهدی

PageV01P125

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0088.png)

~~سبیلا}1، یعنی همه اشیا هر یک هر چه میکند بر حسب مناسبت و لایق مشاکلت او
~~میکند. و این آیت تنها جهت انسان نگفته بلکه تمامت ملایکه و عقول و نفوس و عناصر
~~و اجسام در آن حکم داخلاند چنان که از علویات آنچه مناسب ایشان باشد در وجود
~~میآید و از آفتات نور، و از قرب آن حرارت و از بعد آن سرما، و از آب بلت و از آتش
~~خرقت واز خاک یبوست واز هوالطافت و غیره.
# و از هر حیوانی آنچه مانند مزاج و طبیعت او باشد صادر میگردد، و از آلات و
~~جوارح انسان از هر عضوی آنچه لایق و مناسب آن است؛ چنان که از جگر که سرخ است
~~خون سرخ، و از دماغ که در استخوان سفید است مغز سفید، و از انثیین که عصبانی سفید
~~است نطفه سپید، و از انسان آن کس که مستعد نبوت و پادشاهی باشد [265] و آن کس
~~که مستعد علم و دانش باشد، و آن کس که لایق حرفتی از حرفتها باشد آنچه لایق و میسر
~~او باشد از او ظاهر شود؛ که «اعملوا فکل میسر لما خلق له». و چون ارادت حق تعالی بدان
~~چنان بوده و چنان آفریده میفرماید که (قل کل یعمل علی شاکلته)2، تا این معنی مقدر
~~مبین به مثال او مقدر باشد. و لاشک در علم و حکم خدای کاین که هر کس بر این
~~حکمتها واقف نتواند شد، و چون این خطاب شنوند خلق از آن متحیر مانند و خواهان
~~آن باشند ms088 که بدانند که تفاوت این همه از کجا و از چیست؛ و در حال به جواب آن
~~متحیران می فرماید که (فربکم اعلم بمن هو اهدی سبیلا3، یعنی روش هرکس و هر چیز
~~به حسب (استعداد و)4 مناسبت آن چنان که باید آفریده و مقدر کرده و هر کسی به کنه
~~ادراک آن نرسد مگر بعضی مستعدان و کاملان که بقدر از آن چیزی معلوم کردهاند.
~~مجملا جهت عوام میفرماید که (فربکم اعلم بمن هو اهدی سبیلا)5، تا خاموش گردند.
~~و چون همچنین در علم حق تعالی کاین است که جماعت طوایف که امر حق تعالی را
~~معتقد باشند، هر چند این کلام را به جان و دل بشنوند لکن در تحیر آن فرومانند که حق
~~تعالی ظلم نکند و همه به موجب عدل و راستی داده و اشکال و اجسام ما در همه آلات و
~~جوارح و قوت به هم نزدیک است و تفاوت اندک. و این تفاوت در مرتبهآ نبوت و

PageV01P126

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0089.png)

~~پادشاهی و امارت و علم با مرتبهآ ناقص عقلی و گدایی عظیم بسیار است، و لاشک
~~بی تفاوت نباشد، و تفاوت آن از چیزی دیگر باشد غیر بدنی؛ و آن تفاوت از خلاصهای
~~تواند بود که بدن بدان قایم است.
# و چون اکثر خلق از آنچه ابدان بدان قایم است جز روح چیزی دیگر تصور نتوانند
~~کردن، و از بسیار خلق بعضی باشند که برکیفیات ارواح و نفوس واقف نتوانند بود، عموم
~~خلق جز روح و حیات تصور نتوانند کرد؛ و البته واجب که چون این آیت را بشنوند و
~~قبول کنند و در این افکار مذکور افتند تفحص کنند تا این روح که این همه قوت دارد که به
~~واسطهآ او این همه تفاوتها بادید آمده چه چیز است؛ ضرورت همه بپرسند که روح
~~چیست. بدان سبب فرمود که مالاکلام از تو بپرسند که روح چیست. لاجرم بدان تقریر
~~واو (و یسألونک عن الروح)1 ms089 واو عطف باشد؛ و ما این واو را بر چهار وجه تفسیر
~~میکنیم، و هر چهار میشاید و حمل آن بر (هر)2 چهار وجه مناسب و روشن است، و در
~~وجود واقع:
~~وجه اول آن که با او چیزی مضمر نباشد؛ یعنی از تو میپرسند جواب گوی که الروح
~~من امر ربی)3.
# وجه دوم آن که با او اضمار4 معنی شرط کنند، یعنی اگر از تو پرسند جواب گوی که
~~(الروح من امر ربی)5.
# وجه سوم آن که با او اضمار معنی وقت کنند، یعنی هر وقت که از تو پرسند جواب
~~گوی که (الروح من امر ربی)6.
# وجه چهارم آن که با او معنی وجوب سؤال اضمار کنند، یعنی البته از تو بپرسند؛ در
~~جواب گوی که (الروح من امر ربی)7.
~~و در این سه وجه آخرین به اضمار احتیاج است؛ چه، تفسیر دلالت میکند بدان. و در
~~جواز اضمار در تفسیر هیچ خلافی نیست؛ چه، در قرآن مانند آن بسیار است، و از آن

PageV01P127

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0090.png)

~~جمله یکی آن که میفرماید که (و اسأل القریة)1 و تقدیر آن است که إسأل اهل القریة. و
~~این هر چهار تفسیر وارد و ممکن است؛ چه سؤال پرسندگان همه یک نوع نتواند بود، و
~~مراتب احوال ایشان بر طریق تساوی محال؛ لاجرم هر یک به حسب اعتقاد و مذهب و
~~فکر و نیت و دانش خود پرسند؛ بعضی به طریق انکار و بعضی به طریق امتحان، بنابر آن
~~که پندارند که ایشان میدانند و دیگری نمیداند، و بعضی به طریق تحیر و تعجب [که]
~~اکثر اهل خرد را باشد، و بعضی به طریق استفادت تا آنچه نمیداند باشد که بداند. لاجرم
~~این واو به نسبت هر طایفه از پرسندگان معنی دیگر داشته باشد، و بر تمامت اطلاق کردن
~~جایز بل لازم است. و این واو مصدق این دعوی است که هر حرفی را از کلام الله چندان
~~تفسیر و معانی باشد ms090 که در اوهام نگنجد.
# دیگر آنچه به ادب سخن تعلق دارد؛ قوله تعالی: (عفا الله عنک لم اذنت لهم)2؛ عفو
~~را بر عتاب مقدم داشت تا صدمه تفرقه عتاب باطن را از سر جمعیت خود ببرد، و عتابی
~~که دریابد خوشتر از هزار ثنا؛ و قوله تعالی: (لعمرک انهم لفی سکرتهم یعمهون)3. چون
~~از کوری بصیرت کافران در مستی جهل ایشان خبر خواست دادن، سوگند به حیات او
~~مقدم داشت تا نعمت این انس در پهلوی نقمت4 آن وحشت بینند؛ و قوله تعالی: (و کیف
~~تأخذونه و قد افضی بعضکم إلی بعض وأخذن منکم میثاقا غلیظا)5؛ چه، تقریر تمتع زن و
~~شوهر از همدیگر در جمیل تر از این صورت نشاید کرد و در خوبتر از این سخن نتوان
~~آورد. و مانند آن در همه آیات هست و بعضی از آن هرکس تواند دانستن، و اکثر آن که
~~هر کس نتواند دانستن؛ جهت نمودار این قدر تقریر رفت.
# و معجزات قرآن چون عظیم بسیار است کدام یک را تقریر توان کردن؟ «حدث عن
~~البحر و لا حرج». و ما می بینیم که اگر چیزی با عظمت هست که صفات بسیار نادر دارد،
~~پس از کسی بپرسند که در آن چه عظمت دیدی؟ اگر ندیده خود چه گوید مگر دروغی
~~چند، و چون دروغ باشد همه غیر واقع بود و غیر لایق آن چیز؛ و اگر دیده باشد چون

PageV01P128

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0091.png)

~~صفات و عظمت آن بسیار باشد از آن که یک از یک عظیمتر باشد متحیر و متردد ماند، و
~~نداند که کدام یک را زودتر گوید و کدام یک عظیم تر است؛ و چون در موازنهآ اکثر آن
~~تردد داشته باشد در شرح آن شروع نتواند کردن.
# و آنچه گفتهاند که «من عرف الله کل لسانه»؛ کلالت1 لسان را اسباب بسیار هست. یک
~~سبب آن است که شرح داده شد؛ و هر کس که معجزات قرآن را بعضی بداند، از ms091 غایت
~~تحیر در عظمت آن نداند که کدام را گوید؛ و آن کس که نداند آن را چون سخنی چند داند
~~و بیند که خلق گفتهاند، مانند آن کس که یاقوت رمانی و الماس نشناسد و مانند دیگر
~~سنگها شمرد؛ چه، آن نیز هم سنگ است. و حال آن جماعت که قطعا معنی جواهر
~~ندانند و جواهر را ندیده و نشنیده و ندانسته باشند، و نیز آنان که جوهری باشند و دانند،
~~بدان موجب است که گفته شد. لکن جماعتی که نه جوهری باشند و نه تمام جاهل در
~~آن، مانند جماعتی که جوهر بخرند و دوست دارند جهت زیور و حفظ مال، و ایشان
~~او ساط الناس و متابعاناند؛ و به موجبی که شرح داده شد که چون یک مقدم و عاقل قوم
~~معانی و اعجاز قرآن فهم کند و به دین درآید همه متابع او شوند، چنان که آنان که جوهر
~~خریده باشند در تقریر و سخن جوهری نگاه کرده باشند و آن جواهر خریده و معتقد آن
~~شده. و ماوراء همه برهانی عظیمتر بر اعجاز قرآن آن است که پیشوایان و عقلای اقوام
~~بسیار که بر معانی و اعجاز آن واقف شده مسلمان گشتهاند.
# و اگر کسی منکر این سخن شود و گوید که آن اتفاقی بوده و جهت آن که چند کس
~~معدود متابعت نمایند حکم بر جمله نتوان کردن، گوییم مثلا چون ما ولایت ختای
~~ندیدهایم و از آنجا جامه در غایت نیکویی بیارند که استادان بر سر آمده از آن ملک جهت
~~نمودار استادی بافته باشند و در این ملک یکی بهتر از آن ببافند؛ با وجود آن که ما ختای و
~~آن استاد و استادان آنجا را ندیدهایم و ایشان ما را ندیده محقق بدانیم که استاد ما استادتر
~~از همه استادان ختای است. و چون آنجا برند ایشان نیز ما را نادیده بر همین معنی واقف
~~گردند [266] و بدان مقرو معترف شوند. ms092 و به واسطهآ دو شخص و اقرار و التزام ایشان

PageV01P129

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0092.png)

~~حکم بر عموم خلق این ملک و آن ملک توان کردن؛ چه، بر سر آمده ایشاناند و دیگران
~~همه در آن عمل ماتحت ایشان؛ و همچنین تیراندازی که بر سرآمدهآ مملکتی و لشکری
~~باشد چون تیر اندازد [و] مملکتی و لشکری دیگر از او بهتر تیر اندازد و او مقر و ملتزم
~~شود، به واسطهآ اقرار و التزام او آن همه لشکر مقر و ملتزم گردند؛ و بعد از آن به سالهای
~~بسیار چون به نقل به دیگران رسد هیچ کس منکر آن نتواند شدن، و جمله را بر قرار مقر
~~و ملتزم باید بود.
# همچنین در هر عهدی پیش از این و اکنون چندین هزار پیشوایان و عقلای اقوام که
~~معانی و اعجاز قرآن دریافتهاند بدان سبب مسلمان گشته، و هنوز روز به روز این معنی
~~واقع است و خواهد بود. لاجرم ما را در این معنی که اعجاز قرآن به اقوام دیگر نماییم و
~~ثابت گردانیم برهانی معظم و مسکت این معانی است که ذکر رفت؛ و از روی عقل ایشان
~~را انکاری نرسد. و این معنی اعجازی و عظمتی تمام است.
# و حق تعالی اعجاز قرآن تنها نه جهت زمانی و اهل زمانی آفریده، بلکه به موجبی که
~~ذکر کرده شد اعجاز آن ابدی سرمدی است. و اعجاز از جمله صفات لازمه آن است. و
~~هر کس را که فهمی و بصیرتی و توفیقی باشد چندان که در آن نظر و تأمل زیادت کند، و
~~در بحر معانی بطون آن غوص بهتر تواند کردن، از اعجاز آن بیشتر معلوم کند؛ چه،
~~فرموده است که «إن للقرآن ظهرا وبطنا و لبطنه بطنا الی سبعة ابطن»، و به روایتی دیگر الی
~~عشرة ابطن، و چندان که در بطون آن شروع زیادت توانند کرد معانی دقیق و اعجاز آن
~~زیادتتر و عظیم تر باشد. مانند عظمت کنار دریا ms093 تا میان دریا، و کنار آتش تا میان آتش، و
~~طرف معرکه تا میان معرکه، و سرحد ولایت تا میان شهرهای معظم و میان بازار. و انتفاع
~~از تحف و امتعه آن و دانستن و شناختن و خریدن و حاصل کردن آن هر کسی را کجا
~~دست دهد؛ الا آن که بقدر هر یک نظارهای کنند، و آن نیز هم نیکو و بسیار باشد. و کسی
~~که خواهد که از آن بیش تر یابد سعی در تلاوت قرآن و فکر در آن و عمل بدان بیش تر کند
~~تا حق تعالی در حق او کرامت کند، ان شاء الله تعالی.
# و در وقتی که این ضعیف به کتابت اعجاز قرآن و این معانی مذکور مشغول بود،

PageV01P130

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0093.png)

~~دوستی از دوستان در راه با این ضعیف گفت که شنیدم که تو به هر وقت در تفسیر کلام
~~الله سخنی میگویی؛ و جماعت مفسران در تفسیر این آیت که حق تعالی با موسی
~~خطاب فرموده و گفته: (و ما تلک بیمینک یا موسی قال هی عصای اتوکؤأ علیها واهش بها
~~علی غتمی ولی فیها مآرب اخری}1، از هرگونه تفاسیر کردهاند، و بعضی را اشکال روی
~~نموده و سؤال از همدیگر کردهاند که چون حق تعالی علیم و بصیر است به همه اشیا چه
~~حاجت بود او را که از موسی پرسید که چیست به دست تو؟ دیگر چون پرسید که
~~چیست، در جواب همین قدر کافی بود که گفتی عصاست؛ آنچه این همه شرح داده و نیز
~~عصا را اضافت با خود کرده و گفته که عصای من است جمله زیادت از جواب سؤال
~~است. چون مفسران میان همدیگر سؤال کردهاند مرا نیز همین اشکال و سؤال هست. تو
~~آن را چگونه فکر کردهای؟
# این ضعیف پیشتر از آن در آن اندیشه و فکری نکرده بود. هم بر سر اسب فکر کرده
~~آنچه بر فور در خاطر آمد تقریر کرد. و ms094 به موجبی که واقع است و هر آیتی بلکه هر لفظی
~~و حرفی از قرآن معجز است و هر کس بدان نمیتواند رسید، مگر احیانا و بنادر تا که را
~~دست دهد، و روزی که شود؛ اتفاق افتاد که از فحوی آن سؤال و جواب از معانی دقیق آن
~~که جهت تقریر اعجاز و نمودار آن به استشهاد آوردن مناسب بود چیزی دریافت. واجب
~~دید و به غنیمت شمرد آن را نوشتن و اضافت این فصل که در باب (تقریر)2 اعجاز قرآن
~~مینویسیم کردن؛ و آن چنان است که تقریر میرود.
# میگوییم: تفسیر این آیت به وجهی که شرط تفسیر باشد عالمان مجتهد به و جوه کرده
~~باشند؛ و آنچه به نحو و صرف و لغت و اشتقاق لفظ و بیان آن تعلق دارد گفتهاند؛ و بعضی
~~از شأن نزول و حقایق آن هم تقریر کرده، لکن آنچه بدین اشکال و سؤال و جواب و
~~معانی و حقایق آن تعلق دارد بعضی این ضعیف میگوید، و تفسیر آن به وجهی که این
~~ضعیف را در خاطر آمده از تقریر جواب آن سؤال و حل آن اشکال معلوم شود، ان شاء
~~الله تعالی.

PageV01P131

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0094.png)

# اولأ هر سؤال که کنند یا از حاضر تواند بود یا از غایب؛ و آن یا آن باشد که سایل بر آن
~~چیز واقف باشد و داند و آن را شناسد که پرسد، یا بر آن واقف نباشد و نشناسد و نداند و
~~پرسد؛ و مسؤول عنه یا عاقل و کافی و واقف آن چیز باشد یا نباشد. اگر عاقل و واقف آن
~~چیز باشد باید که هر یک را از آن چنان جواب گوید که مناسب اندیشه و ضمیر سایل
~~باشد و غرضی که او را از پرسیدن آن چیز باشد زود حاصل شود، تا زحمت خاطر سایل
~~نباشد و بر آن حمل نرود که مسؤول عنه بر آن واقف است و عمدا به طریق ms095 جدل و
~~بی التفاتی جواب او چنان که معلوم او شده نمی دهد؛ چه، اگر چنین باشد بر بیادبی و
~~انکار و جدل و حماقت و بی التفاتی او حمل کند و از او برنجد.
# و اگر اثر فهم در ناصیه او نبیند و جواب چنان که باید از او نشنود سایل بر آن حمل
~~کند که مسؤول عنه هیچ عقلی و ادراکی و کفایتی ندارد و در چشم او خوار و حقیر گردد.
~~و اگر جواب از سر عقل و بصیرت شنود معتقد عقل و فهم و ادراک و خلق حسن او گردد.
# و این مقدمات و معانی پیش عموم خلق مجرب و معلوم است؛ چه، طبیعت و عقل
~~اقتضای این قضایا و وجوه میکند.
~~و مثال آن چنان است که اگر کسی چیزی معین بیند و داند که شخصی در دست دارد
~~و پرسد که این چیست که در دست داری، باید که مسؤول عنه عقل آن داشته باشد که
~~چون سایل میبیند و میداند که چیست داند که غرض او از پرسیدن یا انکار بر آن است
~~که آن چیز به سببی از اسباب مناسب و لایق نیست که در دست گیرند؛ یا از احوال و
~~کیفیت و خواص آن چیز می پرسد و تفحص مینماید.
~~و این قضایا و معانی و وجوه مسؤول عنه به واسطهآ مراتب و مقتضی احوال و زمان و
~~فحوای امور و مناسب سؤال و حرکات و سکنات تواند دانست؛ و همه را رجوع با عقل
~~تواند بود که از آن عقل هیچ کس بیبهرهای نمانده، و حق تعالی هر بندهای را به قدر
~~استعداد چیزی از آن داده و کرامت فرموده.
# و آن مسؤول عنه چون در جواب سؤال نخواهد که عناد ورزد تکاسل و تجاهل و
~~بی التفاتی را ترک گیرد و بدان وجه جواب دهد که غرض سایل بآسانی حاصل شود، و

PageV01P132

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0095.png)

~~ادب نگاه داشته باشد و ms096 احترام و مراعات خاطر سایل کرده و آن خللهای مذکور که شرح
~~داده شد واقع نگردد؛ چه، اگر کسی چیزی میبیند که شخصی در دست دارد و بر ماهیت
~~آن واقف است و پرسد که این چیست که در دست داری؛ مسؤول عنه اگر واقف آن چیز
~~باشد و به جواب نام آن1 چیز بگوید، همچنان باشد که سایل را به خطاب نابینایی جواب
~~داده باشد و انکار کرده که میبینی چرا میپرسی؛ و بی التفاتی و مجادله و عناد و انکاری
~~در ضمن آن باشد.
# و مجرب و معین است که هر کس که سایل را این جواب دهد اگر به کفایتی و دانشی
~~منسوب باشد جهت مجادله و انکار و عناد و بی التفاتی بدان موجب جواب میدهد؛ و
~~اگر به دانش منسوب نباشد، او را عظیم نادان و جاهل شمرند، و او را هیچ اعتبار ننهند الا
~~آن که انکاری عظیم بر جهل و نادانی او نمایند، و لایق آن که از او چیزی پرسند ندانند، و
~~او را وزنی ننهند.
# اکنون چون این مقدمات معلوم و مقرر گشت، گوییم که چون حق تعالی از موسی -
~~علیه السلام - سؤال فرمود که (و ما تلک بیمینک یا موسی2، و او در جواب گفت: (هی
~~عصای اتوکؤا علیها واهش بها علی غنمی و لی فیها مآرب اخری»3 [267] در حالتی بود که
~~به موجب آیات ماقبل که به موسی ندا فرموده بود که (فلما اتاها نودی}4، و معلوم او
~~گردانیده که نداکننده پروردگار اوست، چنان که فرموده: (یا موسی انی انا ربک}5، و او
~~را ادب آموخته، و فرموده که (فاخلع نعلیک)6؛ و خاصیت آن مواضع که آنجا حق تعالی
~~تجلی کرده بدو گفته، چنان که فرموده: (انک بالوادی المقدس طوی )7، و او را اختیار
~~کرده تا وحی بدو دهد، چنان که فرموده: (و انا اخترتک فاسمع لما یوحی}8؛ و او را
~~محقق گردانیده که حق تعالی است که بیواسطه ms097 با او سخن میگوید، چنان که فرموده:
~~(إننی انا الله لا اله الا انا)9؛ واو را فرموده که مرا عبادت کن، چنان که فرموده: (فاعبدنی

PageV01P133

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0096.png)

~~و اقم الصلوة لذکری)1؛ و او را تنبیه کرد[ه] بدانچه روز قیامت خواهد بودن و مخفی
~~داشتهام، چنان که فرموده: (ان الساعة آتیة اکاد اخفیها}2؛ و فرمود[ه] که میخواهم که تو
~~بهشتی گردی و هر کس که سعی کند، چنان که فرمود: (لتجزی کل نفس بما تسعی)3؛ و
~~نباید که کسی تو را مغرور کند و فریفته گردی و سخن ایشان بشنوی و متابعت هوا کنی و
~~مرتبهآ تو نازل گردد، چنان که فرمود: (فلا یصدنک عنها من لا یؤمن بها واتبع هواه
~~فتردی}4. بعد از آن که این همه ندا و خطاب با موسی - علیه الصلوة والسلام - آمده بود و
~~او را بدین موجب نصایح فرموده و تنبیهات کرده، در عقب آن فرموده که (و ما تلک
~~بیمینک یا موسی قال هی عصای اتوکؤا علیها واهش بها علی غنمی ولی فیها مآرب اخری قال
~~القها یا موسی فالقاها فاذا هی حیة تسعی)5. موسی - علیه الصلوة والسلام - باکمال نبوت و
~~عقل لاشک محقق دانسته که حق تعالی علیم و بصیر است و عصا را میبیند و ماهیت آن
~~میداند؛ پس این سؤال یا به طریق انکاری و بازخواستی تواند بودن یا از احوال و فواید
~~عصا و کیفیت و اغراض آن؛ و اندیشه کرد که پیشتر در جواب آن که دفع انکار و
~~بازخواست را شاید بگویم6 تا منجح و پسندیده آید [و] خود مطلوب باشد، و الا به نوعی
~~که اشارت رود متنبه گردم و امتثال نمایم.
# و چون انکار و بازخواست در این سؤال آن تواند بود که عصای دیگری او چرا ستده
~~گفت: (هی عصای7؛ یا چون مردی جوان و بقوت است و حق تعالی از آلات و جوارح
~~او هیچ از او دریغ نداشته کفران نعمت باشد که به ms098 شیوهآ پیران و معلولان و ناقصان عصا در
~~دست گیرد، گفت: (اتوکوأ علیها» 8؛ یا بازخواست باشد از آنچه9 چه لایق است که بدان
~~عصای بزرگ هر وقت گو سفندان ضعیف حال را که به تو سپردهایم و تو را راعی ایشان
~~گردانیده بزنی؟ از شفقت و محافظت بعید و نالایق است، گفت: (واهش بها علی

PageV01P134

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0097.png)

~~غنمی)1. و این معانی که ذکر رفت همه معقول است؛ چه، بعد از این ندا و خطابهای
~~مذکور و آنچه او را وحی فرموده و وعده به رسالات داده ناگاه چنین سؤالی فرماید، از
~~فحوی آن معلوم توان کردن که در ضمن آن یا بازخواستی یا ارشادی تواند بودن، نه آن که
~~حق تعالی نمیداند که عصاست تا پرسد که ماهیت آن چیست. و موسی - علیه السلام -
~~بیش تر از روی ترس و ادب واجب آن شمرد که دفع بازخواست و ترس و وهم خود کند
~~و بر آن واقف گردد تا اگر چیزی نامستحسن است ترک گیرد، و اگر عذر قبول است واقف
~~گردد، و اگر سؤال جهت آن است تا تعلیمی و ارشادی فرماید هم معلوم گردد و انقیاد
~~نماید؛ چه، قاعده آن است که هر کس را که در یک حالت قضایای مختلف افتد آنچه اهم
~~باشد پیش گیرد و آنچه دفع آن باید کردن اهم را پیشتر دفع کند. و چون این سؤال
~~محتمل قضایای مذکور دید پیشتر آنچه بازخواست را محتمل بود عرض کرد و آنچه
~~محتمل قضایای دیگر دید بازپس داشت، و گفت: (و لی فیها مآرب اخری}2.
# و ما این معنی روشن تر باز گوییم تا نیک مفهوم گردد.
# چون به موجبی که ذکر رفت از موسی - علیه الصلوة والسلام - سؤال رفت که چیست
~~به دست تو، حقیقت دانست که حق تعالی علیم و بصیر است و عصا میبیند و ماهیت آن
~~میداند؛ و محتمل است که جهت بازخواست میفرماید که آن عصا یا از آن ms099 دیگری
~~است و تو خیانت کردهای، یا می فرماید که چون من تو را جوان و قوی مزاج و تن درست
~~آفریدهام، چه لایق باشد که عصایی در دست گیری، یا چه لایق باشد که ناگاه آن عصا را
~~از سر غضب بر گوسفبدی بیزبان بزنی، یا چون تو را این همه وعدهای نیکو دادیم و
~~صاحب وحی گردانیده به رسالت میفرستیم مبادا همچنین بی شفقت که اکنون بر این
~~گوسفندانی و چوبی چنان قوی در دست گرفتهای و این گوسفندان را بدان زنی، با
~~رعایای دیگر همان کنی؛ «کلکم راع و کلکم مسؤول عن رعیته».
~~بدان سبب جوابی داد که آن توهمات از پیش خاطر خودش برخیزد، و معین گردد که
~~کدام بازخواست است که از او میفرماید؛ چه، حقیقت می دانست که حق تعالی واقف و

PageV01P135

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0098.png)

~~مطلع است بر آن همه احوال؛ گفت عصاء من است و هر چند مردی جوانم و مرا قوت و
~~صحت نفس و آلات و جوارح بی نقصان بخشیدهای لکن عادت شبانان چنان است و
~~چنان فرموده نیز که گو سفندان را بر آن وجه رعایت باید کردن که از پای ننشیند تا بر حال
~~ایشان واقف باشد تا نبادا که ددی فرصت یابد و اذیتی بدیشان رسد [و] من دفع او دیر
~~توانم کردن؛ و چون همه روزه میباید ایستادن، بشریت (؟) است، لاشک خسته گردم، بر
~~آن تکیه کنم؛ و چون در عبارت و اصطلاح چنان است که چون اعتماد بر چیزی کنند
~~گویند که بر آن تکیه کرده، و اعتماد و تکیه شبان به دفع دد و دام عصا باشد.
~~و این جایگاه محتمل آن نیز هست که گفته باشد که تکیه من در دفع دد و دام و دفع
~~زحمات بر این عصا است و معاذالله که روا دارم که این عصا بر گوسفندان زنم و
~~بی شفقتی نمایم، بلکه به وقتی که علف نباشد روا ندارم که ms100 گوسفندان را با علف زمین
~~حواله کنم، الا بدین عصا برگ از درخت فروریزانم تا بخورند تا عین شفقت باشد و ایشان
~~را چون رزقی توانم حاصل کردن تقصیر نکرده باشم.
# و غرض از این جوابها آن که اگر این عذرها مسموع و مستحسن نیست یا بازخواستی
~~دیگر هست حق تعالی با او بگوید تا فهم کند و بدان موجب پیش گیرد، نه آن که عیاذبالله
~~تصور کنند که این معانی نیز خدای تعالی ندانسته باشد؛ بلکه جهت حقیقت (و آن که تا)1
~~احوال خود بازداند گفته باشد. و چنان که گفتیم که پیشتر دفع و عرض اسباب
~~بازخواست واجب دانست؛ لکن چون حقیقت نمیدانست که غرض از آن سؤال تنها
~~بازخواست است، و محتمل بود که تعلیم و ارشاد و معانی دیگر تواند بود، آن را بازپس
~~داشت و عرض کرد که تنها نه آن است که این عصا جهت این معانی است که ذکر رفت یا
~~من نمیدانم، بلکه بسیار مآرب2 دیگر در آن هست، حق تعالی کدام یک میفرماید تا بدان
~~موجب مطاوعت نمایم.
# و هر چند حق تعالی آن سؤال جهت آن فرمود تا او را مقر آورد که عصایی در دست
~~دارد، مانند آنچه عادت است که چون خواهند که چیزی عجب با کسی نمایند از او

PageV01P136

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0099.png)

~~پرسند که فلان چیز چیست و نظر کن که من چگونه میکنم. چون بدین طریق از او پرسید
~~و در حال رعایت آدابی که بر او واجب بود به جای آورد و آن آداب در حضرت حق تعالی
~~پسندیده آمد و آن غرض حاصل شد و هیچ جوابی دیگر احتیاج نبود؛ چه، گفتهاند که
~~بالسکوت رضا»؛ به طریق اختصار چنان که پسندید که در ضمن آن بود فرمود: (القها یا
~~موسی)1.
~~و هر چند حکمت حق تعالی در این سؤال آن بود تا او اقرار کند و این معجز بدو
~~نماید، لکن آن بازخواست نیز که ms101 موسی - علیه السلام - اندیشه از آن میکرد ضمنا در آن
~~[268] مندرج بوده تا موسی بر آن حمل کند و از آن معانی به موجبی که متنبه گشت
~~واقف گردد و در عبارت آرد. و چون او را به پیشوایی خلق میفرستاد خواست تا بر آن
~~معانی واقف و مستحضر باشد تا رعایت جمیع آن معانی کند و بر آن موجب که واقف و
~~متنبه گشت و در عبارت آورد او را آن شیوهآ زندگانی ملکه گردد و نصب عین خود
~~گردانیده از آن غافل نشود.
# اشکالی و سؤالی که بعضی مردم را در این آیت روی نموده آن است که در مقدمه
~~ایراد کرده شد؛ و به موجبی که ذکر رفت اتفاق افتاد که دوستی از این ضعیف همان سؤال
~~کرد و این تفسیر در خاطر آمد که تقریر کرده شد.
~~و این معانی مطابق و مناسب این الفاظ است؛ چه، لفظ بر معانی دلالت کند. و دلالت
~~لفظ بر معانی نه آن باشد که مطلقا یک لفظ بر یک معنی دلالت کند؛ چه، معنی دلیل
~~راهنمای است، و از دلالت مشتق است، و تا کسی نباشد که دلالت کند صورت دلالت
~~محال است، و یک دلیل صد هزار آدمی را دلالت تواند کردن، و این همه را حواله با عقل
~~تواند بودن.
~~و این همه معانی که گفته شد اگر مطابق این الفاظ و موافق عقل و مناسب افعال و
~~اعمال و آداب و ترتیب و تدبیر است مسلم باید داشتن، و الا نه. و این تفسیر که این
~~ضعیف گفت یک تفسیر است از جمله تفاسیر که در ضمن این آیت است و از این مقدار

PageV01P137

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0100.png)

~~لفظ این همه معانی1 تقریر کرده شد؛ و هیچ عاقل منکر این معانی نتواند شدن و نتواند
~~گفت که احتمال ندارد یا مناسب لفظ و مناسب این حال و کار نیست و آن فواید که
~~برشمرده شد در آن موجود ms102 نه.
# و هر چه که مناسب و مطابق چیزی باشد حکم نتوان کردن که آن چیزنیست یا نتواند
~~بود، بلکه جهت آن چیز تواند بود؛ چه، تعارف و اثتلاف که نبی - علیه الصلوة والسلام -
~~فرموده عین مناسبت است. و مزاج هر شخصی به حسب مناسبت حال میتواند شد؛
~~چه، به غیر مناسبت ترکیب مزاج محال است، و چون مناسب شد عدم آن همچنین محال.
# اکنون چون تفسیر کلام الله بدین وجه باشد و در این مقدار الفاظ این همه معانی و
~~کلیات امور مندرج بود و در یک اشکال و سؤال که مردم پندارند که معنی بیوجه و
~~نامستحسن است این همه حکمتها و اضعاف آن که ما را معلوم نیست از تفاسیر و
~~حکمتها در آن موجود باشد، این سخن که تواند گفت و کدام خلق باشد که از آن عاجز
~~نیاید؟
# و چون در هر آیتی که نظر کنند، بلکه در هر لفظی، بلکه در هر حرفی، به موجبی که
~~ذکر رفت معانی بسیار مندرج است، اعجازی از این عظیم تر نتواند بود.
# و اعجاز قرآن که تقریر رفت که زیادت از همه معجزات است به وجوه بسیار گفته
~~شده.
~~و یک وجه دیگر آن است که هر چه انسان را در آن تصرف است و پیش انسان
~~محسوس و مرئی، همه متناهی است؛ لاشک اعجاز در آن کمتر و آسان تر باشد از آنچه
~~در نامتناهی باشد. و معانی که مطلقا نامتناهی است و در الفاظ قرآن پوشانیده هم
~~نامتناهی است؛ لاجرم در آن تعجب و اعجاز زیادت تواند بودن. و چون این معانی هر
~~کس درنمییابد عجایب و اعجاز آن نیز از آن جهت کمتر دریابند؛ چه، در محسوسات
~~نیز صناعات که عظیم باریک باشد عقلا و کاملان دانند که آن صنعتی مشکل است و
~~حیرت در آن ایشان را باشد، و پیش عوام قطعا عجب ننماید؛ چه، کیفیت آن (فهم)2

PageV01P138

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0101.png)

~~نکنند. و چیزهای ms103 مختصر که پیش دانایان آسان باشد پیش عوام مشکل نماید.
# همچنین احوال معانی دقیق و عمیق و اعجازی که در معانی باشد هرکس فهم نکند
~~الا کسانی که مؤید باشند به تأیید ربانی، که (و ما یعلم تأویله الا الله والراسخون فی
~~العلم)1. و اعجاز آن که هر کس نتواند دانستن مانند اسرار الهی است که آن سر به هر
~~کس نتوان گفتن الا که لایق آن باشد.
# و اعجازی که لایق باشد که همه آن را دریابند و عوام فهم کنند مانند عصا با مار کردن
~~است که در این آیت مندرج است، و آن خطاب و معجز جهت عموم بوده. و آنچه فرموده
~~و خطاب کرده که (وان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فأتوا بسورة من مثله)3، با علما
~~و حکمای اقوام بوده که حق تعالی بعضی را از ایشان استعداد داده باشد تا به قوت آن
~~استعداد چنان معانی را بدانند؛ مانند طوایف اکابر و اعیان کفار که آن معانی و معجز قرآن
~~دریافتند و به حکم این آیت مسلمان شدند. و هنوز بدین آیت تا سالهای بسیار مسلمان
~~شوند و هم ایشان دیگران را به اسلام درآرند؛ و چنان کسان اولواالالباب توانند بودن و
~~کس را بر آن اعتراضی نرسد که چگونه و بر چه وجه است.
# ایشان به حکم این آیت (یؤتی الحکمة من یشاء ومن یؤت الحکمة فقد اوتی خیرا کثیرا
~~و ما یذکر الا اولواالالباب)3، آن را درتوانند یافت. و آنچه فرمود که (یؤتی الحکمة من
~~یشاء)2، و مؤمن و مسلمان را تعرض نرسانید، تا بدانند که مستعدان هستند و اگر
~~نبودندی این همه صحابه که اول کافر بودند چگونه مسلمان شدندی؟ اشارت (یؤتی
~~الحکمة من یشاء)5 بدیشان و چنان کسان تواند بود. و چون این آیت را تفاسیر بسیار
~~هست، سبب آن که سؤال در این قضایا بود حالیا این قدر گفته شد.
~~و نیز چون اعجاز آن خواست که ms104 تقریر کند اضافت این فصل کرد و گفت: (سبحانک
~~لا علم لنا الا ما علمتنا إنک انت العلیم الحکیم)6

PageV01P139

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0102.png)

~~اما آنچه طایفه مفسران بر چند قسم توانند بود و کدام یک حقیقی باشند که اقوال ایشان
~~صحیح و مستحسن باشد و کدام غیر حقیقی که تفسیر به رأی خویش کنند و سخن ایشان
~~باطل و نامستحسن بود، در توضیح این معانی بهتر آن است که ایشان را به حسب احوال
~~به قسمت عقلی تقسیم کنیم تا فرق میان حق و باطل ظاهر گردد.
# میگوییم که مفسران به حسب احوال خویش از شش قسم بیرون نتوانند1 بود؛ سه
~~قسم آنان که حقیقی باشند و قول ایشان درست و مستحسن، و سه قسم غیر حقیقی که
~~سخن ایشان باطل و نامستحسن باشد.
# اما سه قسم اول:
# یکی آنان که2 حق تعالی در حق ایشان فرموده که (والزاسخون فی العلم)3؛ و راسخان
~~در علم کسانی توانند بود که حق تعالی ایشان را علم فطری لدنی داده باشد، و اگر نیز
~~مطالعه کتب نکرده باشند از حقایق و معانی قرآن که تأویل اشارت بدان است بعضی
~~دانند چنان که مخالف عقل و نقل نباشد؛ به موجبی که مشروح یاد خواهیم کرد.

PageV01P140

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0103.png)

# قسم دوم آنان که بر نصوص و اقاویل مفسران واقف شده باشند و نقل صحیح از کتب
~~آموخته، و هم بدان موجب بیزیادت و نقصان بازتوانند گفت.
# قسم سوم آنان که هم در قسم اول و هم در قسم دوم ماهر باشند؛ و حال این قسم
~~بکمال تر از آن دو قسم باشد و نور علی نور تواند بود.
# اما سه قسم دیگر که نقیض و ضد اقسام سه گانه اولاند و حکم «من فسر القرآن برأیه
~~فقد کفر»، در شأن ایشان تواند بود:
# یکی آناناند که در علم راسخ نباشند و اندرون ایشان به عقل و علم منور نگشته باشد
~~و به رأی خود سخنانی [269] گویند که مخالف ms105 عقل و نقل بود.
# قسم دوم آنان که بر نصوص واقف نباشند و روایات نشنیده، یا بعضی شنیده باشند و
~~بر آن قادر نه که آن را موازنه توانند کرد و از عهده آن بیرون توانند آمد، و به واسطهآ جهل
~~مرکب که ندانند و ندانند که ندانند، روایات نادرست کنند و سخنهای باطل گویند.
# قسم سوم آنان که در هر دو قسم مذکور جاهل باشند و در آن هر دو امر شروع نمایند.
~~و نقصان ایشان زیادت از نقصان دو قسم سابق باشد.
# چون اقسام ششگانه بر شمردیم، این زمان آنچه در باب شرح حال هر قسمی از این
~~اقسام در خاطر آمده ایراد میکنیم.
~~اما در باب قسم اول از سه قسم مفسران حقیقی به طریق اعادت و شرح و بیان آن،
~~میگوییم که چنان مفسر شخصی باشد مؤید من عندالله که از طبع و عقل خود تفاسیر
~~گوید، بر وجهی که چون تتبع کنند سخنهای او مخالف نص و عقل (و روایات)1 نباشد،
~~بلکه هر چه گوید حقایق و لطایف بود و همه مطابق و مناسب آن؛ و او بر نقل و روایات که
~~در کتب مسطور است واقف نباشد.
~~و این معانی ممکن است، بلکه واجب و مستحسن، که سعی نمایند تا هر لطیفه که
~~دست دهد از تفسیر کلام الله بگویند؛ و همچنان که در زمان پیش که هنوز مفسران
~~روایات نکرده بودند جماعتی که من عندالله مؤید بودند آیات قرآن را تفسیرها گفتند تا

PageV01P141

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0104.png)

~~بعد از آن از ایشان مروی شد، اکنون نیز لطایف معانی و تفسیرهای دلپذیر بگویند تا بعد
~~از ایشان روایت میکنند. و از قرآن و معانی آن هر کس را به حسب مرتبه و دانش او
~~فایدهای تواند بود؛ و بعضی آن باشند که از قرآن بجز نام و نقش که به تقلید قبول کرده
~~باشند ندانند؛ و حکیم سنایی در حق ایشان گفته است؛
# که از خورشید ms106 جز گرمی نیابد چشم نابینا
# و هر کس که اندیشه کند که مجرد آن که لغت عرب یا نحو و صرف داند سر معانی و
~~حقایق قرآن او را معلوم شود و بداند، اندیشه او باطل و غلط باشد؛ چه، معانی قرآن و
~~حقایق آن، به معانیای که مؤدی باشد به حقیقت تأویل درتوان یافت. و حق تعالی فرموده
~~که (و ما یعلم تأویله الا الله و الراسخون فی العلم}1؛ و در اول قرآن این آیات معین در این
~~باب فرموده که (الم ذلک الکتاب لاریب فیه هدی للمتقین الذین یؤمنون بالغیب و یقیمون
~~الصلوة ومما رزقناهم ینفقون)2.
# و چون فرموده که در آن هیچ شک نیست و متقیان را در آن مدایت باشد، اگر هر
~~کسی به کنه معانی و حقایق آن توانستی رسیدن نفرمودی که {لاریب فیه هدئ
~~للمتقین)3. و حال متقیان را نیز شرح می فرماید تا نپندارند که هر کس متقی باشد؛
~~میفرماید که متقیان آناناند که به غیب ایمان آرند، و غیب هرکس نداند؛ که (و عنده
~~مفاتح الغیب لایعلمها الا هو}4. ایمان به دین اسلام بسیار کس به زفان آرند، لکن ایمان به
~~دل آوردن و دانستن مرتبهآ بالاتر است.
# و تا ایمان به دل نباشد و دانشی تمام با آن به هم یار نبود، ایمان به غیب و چگونگی
~~آن نیارند؛ چه، غیب احوال عظیم و مشکل و نادر است، و تا کسی را تمییز آن بادید نیاید
~~که مشکل از غیر مشکل باز داند اقرار و ایمان او به مشکل درست نباشد، بلکه خود ایمان
~~و اقرار صورت نبندد؛ مانند آنچه تا استادی بزرگ و مهندس نباشد صناعات باریک و

PageV01P142

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0105.png)

~~نادر که مهندسان ساخته باشند درنیابد، و اگر نیز آن صنعت خویشتن نداند لکن به
~~زیرکی درتواند یافت که آن نادر و عجیب است. و ما بسیار میبینیم که آلات و جامهها که
~~صنعت آن بآسانی است و زراندود آن ms107 زیادت، پیش جماعت جاهلان پسندیدهتر و با
~~قیمتتر از صناعات باریک بسیار مؤنت نماید؛ و چون تجار بدان واقف شدهاند از آن
~~امتعهآ بسیار مؤنت باریک به نزد آن قوم نبرند، چه آن را خریدار نباشند و هر کس قدر و
~~قیمت آن نداند و از ایشان نخرند و زیان کنند.
# همچنین هرکس ایمان به غیب نداند و نتواند آوردن الا متقیان، که چنان که حق تعالی
~~فرموده بر اقامت صلوة صبر و ثبات1 نمایند و بدانچه حق تعالی به ایشان داده قناعت
~~کنند و به زواید التفات نکنند و به زور و حیلت و مکر و خدیعت مال مردم به دست
~~فرونگیرند و مظلمه نبرند و بدانچه حق تعالی به ایشان داده قانع توانند بودن؛ متقیان
~~ایشان باشند. و میفرماید که آن متقیان بر راه راست باشند از حضرت حق تعالی، که
~~(اولئک علی هدئ من ربهم)2؛ و رستگاران ایشاناند، که (و اولئک هم المفلحون)3.
# اکنون حق تعالی میفرماید که هدایت از قرآن بی شک متقیان میتوانند یافت، بدین
~~وجه که گفته شد؛ لاجرم هر کس را نرسد که به هر واسطه و به مجرد آن که عربی و نحو و
~~صرف داند یا از دیگر علوم بهرهای داشته باشد آن را بداند؛ چه، تا حق تعالی بنده را
~~تأیید و توفیق نداده باشد، هرگز متقی نتواند بود.
# اکنون میگوییم که چون به مقتضی این آیت که (لو کان البحر مدادا لکلمات ربی لنفد
~~البحر قبل ان تنفد کلمات ربی ولو جئنا به مثله مددا)3، و آیت (ولو أنما فی الارض من
~~شجرة اقلام والبحر یمده من بعده سبعة ابحر مانفدت کلمات الله )5، و آیت (و عنده مفاتح
~~الغیب لایعلمها الا هو و یعلم ما فی البر والبحر و ما تسقط من ورقة الا یعلمها و لا حبة فی
~~ظلمات الارض ولارطب ولایابس الا فی کتاب مبین)6. و حدیث نبوی که «ان للقرآن ظهرا
~~وبطنا ولبطنه بطنا إلی سبعة ms108 ابطن»، و به روایتی الی عشرة ابطن، تفسیر کلام چندان فسحت

PageV01P143

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0106.png)

~~دارد که اگر صد هزاران هزار آدمی متواتر لایزال همواره تفاسیر متنوع کنند و لطایف
~~گویند هرگز منقضی نگردد، و تفاسیر و معانی ناگفته و نانوشتهآ آن عظیم بسیار باشد.
# و هر معنی و تفسیر که مخالف نصوص و نقل و عقل افتد آن خود معنی و تفسیر
~~نباشد؛ و از معانی و تفسیری که مناسب نصوص و نقل و عقل باشد خود چه نقصان و
~~بی مایگی تا ضرورت شود که به نوعی دیگر غیرواقع و ناموجود و بی مایه سخن گویند، و
~~از انوار حق چه شکایت تا در ظلمات باطل گریزند؟ و چون هدایت همه از حق است، از
~~باطل جزگمراهی چه یابند، کقوله تعالی: (فماذا بعد الحق الا الضلال فانی تصرفون).
# تفسیر و معانی قرآن مایهای دارد که چندان که از آن برگیرند کمی در آن بادید نیاید، و
~~هیچ کس به کنه آن نرسد. و آنچه حق تعالی فرموده که (و ما یعلم تأویله الا الله و
~~الراسخون فی العلم)2، انسان کامل را بشارتی عظیم و مرتبهای عالی است که حق تعالی
~~در علم تأویل او را با خود شرکت داده و اسرار عالم را در او جمع کرده؛
# لیس من الله بمستنکران تجمع العالم فی واحد
# و هر چند چنین است، لکن عاقل باید که از این آیت آن فهم نکند که هر تأویلی و
~~تفسیری که از آن قرآن حق تعالی داند، راسخان در علم نیز بتمام دانند، الا آن که ایشان را
~~آن قدر مدخل داده که از آن تأویلات چیزی شاید که بدانند و ایشان را در آن شروع ما
~~باشد. و مصدق این معنی آیت (و ما أوتیتم من العلم الا قلیلا )3، است؛ و آن که رسول -
~~علیه الصلوة والسلام -که خاتم کمالات انبیا است با وجود کمال علم همواره از حق تعالی
~~علم نافع خواسته و ms109 گفته که «اللهم إنی أسألک علما نافعا»، و ایزد تعالی با او خطاب فرموده
~~که (و قل رب زدنی علما»4. و دیگران را که غیرراسخ باشند آن شروع نتواند بود؛ و آن
~~شروع قابل اشد و اضعف باشد. و لاشک چون [270] مراتب مختلف و عظیم بسیار
~~[است]، به حسب استعداد مرتبه بعضی کم تر بدانند و بعضی بیشتر، و هیچ کس تمام نداند
~~الا حق تعالی؛ چه، معانی و علوم نامتناهی است، هیچ کس به کنه آن نرسیده و نرسد.

PageV01P144

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0107.png)

# و چنان که تقریر رفت که لازم نباشد1 که هر یک از راسخان در علم که تأویل و تفسیر
~~قرآن دانند همه متساوی دانند. همچنین لازم نباشد که هر یک از ایشان همان تأویل و
~~تفسیر دانند و گویند که دیگری دانسته باشد و گفته؛ بلکه اکثر آن باشد که هر یک
~~تفسیری و تأویلی داند غیر آنچه دیگری دانسته. و هر چند گفتهاند که طریق العقل واحد،
~~این واحد را معنی نه آن است که طریق یکی است (بل مراد آن است)2 که مرکز که مقصد
~~است یکی است؛ و طریق اگر چه بسیار باشد، به هر راه که روند چون راست روند به حق
~~پیوندد. و برهان قایم [است] که دو کس را در همه وجوه مرتبه و طریق و سلوک یکی
~~نباشد. و همچنین علم و نجات به همه وجوه متساوی نه، و شکل و طبیعت نیز همچنین؛
~~چه، آن همه را حق تعالی از اشیای نامتناهی آفریده و لایزال بی توقف متواتر و متوالی
~~آفریده میشود، و چندان که آفریده شود در مایهآ آن کمی نتواند بود تا مناسب قدرت او
~~باشد.
# و این دعوی بدان ثابت گردد که هر چه از آن در وجود آید میچ یک از آن در همه
~~وجوه با هم ماننده نباشد، تا کمال قدرت مبرهن شود و آثار آن بر خلق عیان گردد؛
~~چنان که پیش دانا مبرهن ms110 و عیان است؛
# همچنین تأویلات قرآن را نهایتی نیست، و تمام آن نداند الا خدای تعالی.
# و چندان که راسخان در علم بودهاند و باشند و هر یک تفسیری و تأویلی گفته و
~~گویند، هر چند به وجوه بسیار با هم ماننده باشند لکن باید که تفاوتها در آن باشد تا به
~~موجبی که تقریر رفت مناسب اختلاف طرق و مرتبه و طبیعت هر شخص بود. و همه
~~کس همه علوم ندانند و هر یک چیزی از آن دانند؛ چه، همهدان خدای تعالی باشد و
~~بندگان او هر یک چیزی دانند، و هرکس که زیادتتر داند به صفات او تعالی و تقدس

PageV01P145

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0108.png)

# چنین گفت دانا که دانش بسی است   ولکن پراکنده با هر کسی است
# و مناسب این دعوی و معنی در این روزها پادشاه اسلام - خلد ملکه - از این بنده
~~سؤال فرمود که این همه آشکال مختلف انسان هیچ دو به همدیگر نمانند؛ از کجا و از چه
~~و به چه سبب است.
# عرضه داشتم که حق تعالی قادر است بر همه اشیا؛ و از جمله قدرت او یکی آفریدن
~~است. لاجرم چنان مقدر است که لایزال آن فیض آفرینش هست تا هیچ عجزی و نقصانی
~~در آفرینش او نبوده باشد. و مایهآ آن چندان است که از ازل تا ابد چندان که آفریده شود
~~نقصان بدان مایه حوالت نتوان کرد، و الا عجز باشد نه قدرت؛ چه، باید که فرق باشد
~~میان خالق و مخلوق. پادشاهان را هر چند مایهآ خزانه بسیار باشد لکن چون بسیار
~~ببخشند منقطع گردد و تهی شود. و هر چند انواع امتعه که هرکس را آن مقدار مجموع
~~نباشد پادشاهان را در خزاین موجود باشد، لکن بسیاری امتعه از جلیل و حقیر نیز باشد
~~که در خزاین پادشاهان نبود.
# اما هر چند که تصور کنند و به کار باید تمامت در خزانهآ باری تعالی موجود باشد؛
~~موجودی که چندان که از ms111 آن بخش کنند و به هر کس که خواهند که بدهند مناسب دهند و
~~لایق حال هر کس حوالت رود، چنان که مقتضی ارادت و مشیت حق تعالی باشد. و آن
~~نباشد الا که به عدل و راستی لایق حال همه معد و موجود باشد، و در حال که اشارت
~~رود بی توقف معا معا به طریق (کن فیکون)1، لایق هریک آفریده شود و هیچ نقصان با
~~آن مایه راه نیابد؛ چنان که میفرماید: (و إن من شی الا عندنا خزاینه و ما ننزله الا بقدر
~~معلوم)2.
# و هر چند قدرت حق تعالی به موجبی که ذکر رفت هست، لکن اگر در آفرینش آن را
~~بدین موجب اظهار نکردی هیچ کس ندانستی؛ جهت آن این آشکال مختلفه آفریده تا

PageV01P146

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0109.png)

~~همه را این قدرت معلوم گردد.
# و اگر نه آن بودی که میباید که هر حیوانی و نباتی و جمادی از روی نوعیت به
~~همدیگر ماننده باشند تا هر یک از دایرهآ خود بیرون نیفتند، خود هر یک را به همه وجوه
~~شکلی دیگر آفریدی چنان که به همه وجوه به هم نماندندی؛ چنان که میبینیم که انواع
~~بسیار آفریده که هیچ با هم نمیمانند. و هر چند از آن اختلاف نوعی خود معلوم است که
~~مایه آفرینش بینهایت است، لکن دیگر باره در هر نوعی اصناف و اشخاص را چنان
~~آفریده که هیچ یک در همه وجوه با هم نمانند تا نامتناهی در نامتناهی تصور رود و کمال
~~قدرت خود بیشتر آشکارا کرده باشد و خلایق را محقق گردد که به همه وجوه خزاین
~~آفرینش و علوم او نامتناهی است؛ چندان که از آن فیض رود نقصان در آن نیاید. لاجرم
~~هیچ یک به همه وجوه به هم نماند. چون این سخن عرضه افتاد پسندیده فرمود.
# اکنون، بدین تقریر و مقدمات، معانی تفسیر کلام قدیم زیادت از آن تواند بود که به
~~واسطهآ شرح و بیان و تفسیر ms112 مفسران ماضی و حال و مستقبل منقضی گردد.
~~وحق تعالی و رسول - علیه الصلوة والسلام - به موجب نصوص که ذکر رفت اجازت
~~دادهاند، بلکه ترغیب فرموده، تا در آن باب شروع نمایند و سعی کنند، و از تأویلات آن
~~که دقایق و حقایق معانی و بیان و تفسیر آن است هر یک به قدر استعداد خود بادید کنند
~~و بگویند و بنویسند. و اشارت فرموده که آن تأویلات را راسخان در علم دانند، و بر
~~علمای هر عهدی واجب که بدان مشغول باشند، و چنان باید که در همه عهدها از زمان
~~اسلام علما باشند؛ چه، رسول - علیه الصلوة والسلام - فرمود که «علماء امتی کانبیاء
~~بنی اسرائیل». و نشان آن علما و راسخان در علم آن باشند که بی آن که درکتب و مطالعه آن
~~شروع بسیار کرده باشند و روایات راویان شنیده، هر تفسیری که بگویند مخالف نصوص
~~و عقل و نقل نباشد.
~~و این معنی را منکر نتوان شدن1 که کسی که مطالعه کتب نکرده باشد تفسیری نداند
~~کردن که مناسب نصوص و نقل و عقل باشد؛ چه، به وقتی که کتب نبوده هرکس که کتابی

PageV01P147

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0110.png)

~~ساخته به عقل و علم راسخ خود ساخته، و آیت (و الراسخون فی العلم)1، اشارت به
~~چنین کسان است. و چون نزد ما محقق است که کامل ترین نوع انسان خاتم النبیین - علیه
~~افضل الصلوة والسلام - است، و همچنان که خاتم انبیا است خاتم کمالات وعلوم نوع
~~انسان است، و این کمالات بر کتب و مطالعهآ آن موقوف نه، نشاید که منکر شوند و
~~گویند2 که بی کتاب (و خواندن)3 و مطالعهآ آن نشاید که تفسیر کلام الله که مناسب نصوص
~~و عقل و نقل باشد گویند یا دانند. فی الجمله یک قسم از مفسران که گفته شد که میشاید
~~که کسی باشد که از عقل و طبع خود تفسیرات و تأویلات مناسب نقل و عقل بداند و
~~بنویسد، و ms113 لازم نیست که مناسب تمامت منقولات و روایات و نصوص گوید؛ بلی باید که
~~مناقض نصوص ومنقول و روایات نباشد.
# اما در باب قسم دوم از مفسران حقیقی؛ میگوییم که ایشان کسانی باشند که بر
~~نصوص و نقل و روایات واقف گشته تفاسیر مفسران متقدم را مستحضر شده باشند و هم
~~بدان موجب نقل و روایت کنند، لکن از طبع و عقل خود در آن تصرفی و شروعی نداشته
~~باشند؛ و این مرتبهای است که در آن عروجی زیادت نتواند بود.
# و هر چند چنین باشد، کسانی که در مرتبهآ اول باشند بدین مرتبهآ ثانی نرسند؛ چه، هر
~~کس که4 به مجرد علم و عقل خود آن مقدار نتواند دانست که چندین مفسران متنوع هر
~~یک در آن قسم که عقل و علم ایشان بدان محیط گشته و از دیگران اقاویل و روایات یاد
~~داشته گفته باشند؛ و چون مجموع آن شخصی یاد گیرد و هم بدان موجب بازگوید،
~~لاشک از آن راجح تر باشد که یک کس به عقل و فهم خود گوید. لکن ممکن باشد که
~~شرف نفس مفسر قسم اول از آن قسم دوم زیادت بود و وافرتر، اما تفسیر نه؛ چه، آن
~~تفسیر به عموم کاملان و شریفان عهد اسلام [271] تعلق دارد، و آن راوی صحیح القول
~~از ایشان روایت میکند. و هر سخنی که نصی بر صحت آن وارد باشد خود هیچ کس را
~~در آن اشتباهی نتواند بود. و از این جهت رسول - علیه الصلوة والسلام - فرمود که «اذا

PageV01P148

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0111.png)

~~روی عنی حدیث فاعرضوه علی کتاب الله فان وافقه فاقبلوه وإن خالفه فردوه».
# و نقل متواتر و روایات صحیح پیش تمامت عقلا و عموم اهل ادیان و ملل صحتی تمام
~~دارد؛ چه، هر چه چندین هزار آدمی دانسته باشند و بر آن واقف گشته، در آن شبهتی
~~نماند؛ و به حکم آن که در یک قضیه و معامله سخن دو گواه عدل کافی ms114 است، چون
~~چندین هزار آدمی واقف و گواه یک سخن و قضیه باشند و همه بر آن اتفاق کرده، به هیچ
~~وجه ترددی نماند. لاجرم نقل و روایت صحیح را اعتباری هر چه تمامتر هست.
# و اما در باب قسم سوم از اقسام مفسران حقیقی؛ میگوییم که آن کسانی باشند که بر
~~قسم اول و قسم دوم قادر باشند. و این قسم اشرف و اکمل است و نور علی نور تواند بود؛
~~چه درون ایشان هم به علم فطری و هم به علم مکتسبی منور باشد و روز به روز آن نور
~~قوی تر گردد، و این قسم به قوت آن و آن به قوت این، و تأویلات قرآن که دیگر اصناف
~~انسان را در آن شروع نباشد ادراک کنند؛ و آن علم از جمله علم الله تواند بود که آدمی را
~~در آن شروع داده، نه آن علم الله که هیچ انسان را در آن شروع نداده. و بدین تقدیر علم
~~الله سه قسم باشد:
# علمی که بسیاران را در آن شروع بود؛ و علمی که شروع در آن به بعضی خاصان
~~مخصوص باشد؛ و علمی که هیچ کس را در آن شروع نیست.
# اما آن علم که بسیاران را در آن شروع داده به نسبت با علوم دیگر عظیم اندک باشد؛ و
~~آیت (وما اوتیتم من العلم الا قلیلا)1 اشارت بدان است.
~~و اما آنچه خاصان را در آن شروع داده، آن خاصان نیز هر یک اندکی از آن ادراک
~~توانند کرد، هر یک به حسب مرتبه خود؛ بعضی بیش تر و بعضی کمتر. و این قسم علم
~~است که انبیا - علیهم السلام - از حضرت حق تعالی خواستهاند. و آنچه رسول -
~~علیه الصلوة والسلام - در حق ابن عباس دعاکرده که «اللهم فقهه فی الدین وعلمه التأویل»،
~~هم از این علم تواند بود. و هرکس را در علم الله شروع نباشد الا انبیای مرسل را - علیهم
~~السلام - و خصوصا ms115 خاتم النبیین - علیه الصلوة والسلام - که او را از آن قسم بیشتر از

PageV01P149

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0112.png)

~~(همه)1 انبیا بوده؛ چنان که در رسایل دیگر فضیلت او بر دیگر انبیا به ادله عقلی و نقلی
~~بیان کردهایم.
# و حقیقت باید دانستن که هر چند شخص مؤید باشد به تأیید ربانی و علم فطری او را
~~حاصل باشد و بر بعضی تأویلات که حقایق و دقایق معانی است واقف گشته، او و همهآ
~~مفسران دیگر البته محتاج گردند به2 روایت و نقل از متقدمان؛ چه، تفسیرها که همه3
~~مفسران دانسته و گفتهاند همه تفسیر است مانند شأن4 نزول و اشتقاق و نحو و صرف به
~~موجبی که در کتب تفاسیر آمده؛ و چنان که در ماقبل گفته شد همه یک کس نداند. و
~~گفتهاند که علم بسیار است، لکن هر کس چیزی دانند، بعضی کلیات دانند و بعضی
~~جزویات، و بعضی ظهر آن و بعضی بطن، و بعضی بطن بطن، و بعضی بطن بطن بطن، و
~~علی هذا.
# اما آنچه رسول - علیه الصلوة والسلام - فرموده که «من فسر القرآن برأیه فقد کفر»، و
~~روایتی دیگر که «من فسر القرآن برأیه فلیتبوأ مقعده من النار»؛ اگر قایلی گوید که تفسیری که
~~نه به رأی خود کنند نه تفسیر آن شخص باشد؛ چه، تفسیر هر کس آن بود که به رأی و
~~دانش خود کند، و چون حاسد را (سخن و)5 مجال طعن بادید آید در حق هر مفسری دانا
~~و غیردانا آن طعن تواند زدن و گفتن که آن تفسیر به رأی خود کرده؛ جواب گوییم که
~~مفسری که به رأی خود تفسیر کند آن باشد که بیمعنی گوید و تفسیری کند که مناسب
~~لفظ نباشد، یا سند سخن او با تفاسیر و احادیث نرود، و به استشهاد سخن او هیچ آیتی از
~~قرآن و حدیثی از رسول - علیه الصلوة والسلام -یافت نشود، یا روایتی از راویان پیشین در
~~آن باب نباشد. چون از ms116 این جمله یکی در تفسیر او یافت شود تفسیر برأی خود نکرده
~~باشد. و اگر از این جمله که گفته شد هیچ یک در آن موجود نباشد لاشک مخالف تمامت
~~آرا افتد و به مجرد رأی او بوده باشد و کج و ناراست بود؛ چه، به واسطهآ رأی او آرای
~~تمامت علما و نقل و عقل کج نتواند بود.

PageV01P150

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0113.png)

# و اگر معارض گوید که چون رأی شخصی را اعتبار نمینهی چرا اعتماد [به] قول
~~راویان نهادی؛ چه، بالضروره رأی هر یک از راویان رأی او بوده باشد؛ جواب گوییم که ما
~~رأیی که مخالف نص و عقل و رأی راویان باشد که روایت ایشان مطابق نص و عقل است،
~~تنها آن رأی را باطل مینهیم، نه رأی راویان راستگوی را؛ چه، اگر او نیز راویای
~~صحیح رأی باشد قول او را قبول میکنیم؛ و رأی صحیح آن است که یاد کردیم.
# و اگر همان شخص به رأی و فکر خود معنی دیگر انگیزد که دیگران نگفته باشند و
~~مناسب نقل و عقل و آرای دیگران باشد، آن راویای پسندیده باشد. و ضرورت باید1 که
~~مفسر را این قدر تصرف باشد که از خود معانیای انگیزد؛ و حق تعالی و رسول - علیه
~~[الصلوة و] السلام - منع از چنین تفسیر گفتن نفرمودهاند، بلکه مستحسن داشته؛ وفایدهآ
~~متابعت نص و عقل خود معین است، ونص عین عقل و حکمت باشد. و فایدهآ متابعت
~~آرای و اقاویل متقدمان یکی آن است که ایشان متابعت نص و عقل و حکمت محض
~~کردهاند.
~~و ثانیا آن که رأی هر صاحب رأیی که لایق آن باشد که تفسیر قرآن گوید به موجبی که
~~شرح داده شد لاشک به فکر و عقل و دانش خود از معانی و تفسیر قرآن چندان که تواند
~~استنباط کند؛ چه، به موجب آیت (قل لو کان البحر مدادا)2 و حدیث «ان للقرآن ظهرا و
~~بطنا» هر آیتی بلکه هر لفظی ms117 از کلام الله چندان تفسیر و معانی دارد که هر صاحب ذهنی
~~معنی دیگر دریابد، و همهآ آن معانی مطابق و مقوی همدیگر باشند و هرگز منقضی
~~نگردد. و آنچه فرموده که (و ما یعلم تأویله الا الله والراسخون فی العلم}3، و نفرمود که
~~الراسخ فی العلم، دلیل است بر آن که فسحت این علم تأویل تا به جایی است که جمع
~~مجتهدان و عالمان را مجال باشد که در آن باب هر یک فکری کنند و تفسیری و معنیای
~~غریب و لطیفهای گویند؛ لکن باید که مخالف نص و عقل و اقاویل قدما نباشد تا پسندیده
~~و مستحسن افتد؛ و چون خلاف آن باشد، «من فسر القرآن برأیه فقد کفر» در حق آن کس
~~آمده باشد.

PageV01P151

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0114.png)

~~کردیم و شرحی که داده شد احوال ایشان ظاهر و روشن گشت. و مادام که حال و صفات
~~این اقسام اولین نگفته بودیم پیش بعضی مردم مشتبه ماندی؛ چون معلوم شد به تکرار آن
~~احتیاج نداریم.
# این است آنچه در باب احوال مفسران در خاطر آمد.
# و اما تقریر آنچه تفسیر چه باشد و چند نوع است، و تفاوت و فرق میان
# تفسیر و تأویل وشرح و بیان و معنی که بر چه وجه است، و شرایطی
# که بر مفسران حقیقی واجب باشد که رعایت کنند
# و آدابی که لازم بود که نگاه دارند
# در آن باب پیش تر آنچه مفسران گفتهاند و در کتب هر یک نوشته نقل کرده میشود، و
~~کلمهای چند که این ضعیف را در خاطر آمده متعاقب آن ایراد خواهد کرد.
# اما [272] آنچه مفسران در این باب گفتهاند از بعضی کتب تفاسیر که حالی نزد
~~دوستان حاضر بود استخراج کرده شد، و بدین موجب است که در قلم میآید:
~~صاحب کتاب مجمع البیان گفته است که پیش از شروع در تفسیر کلام الله لابد است از
~~معرفت هفت فن از علوم:
~~فن اول: در اعداد آیات ms118 قرآن و فایدهآ معرفت آن. قال رسول الله - صلی الله علیه
~~وسلم: «فاتحة الکتاب سبع آیات احدیهن بسم الله الرحمن الرحیم». و آن که هر سورتی چند
~~آیت است به نزد هر قومی خود به جای خود گفته آید؛ و اما فایدهآ معرفت آن آن است که
~~چون قاری آیات قرآن به انگشت شمارد ثواب او بیشتر باشد؛ چه، دست و زبان او با دل
~~به قرآن مشغول بوده باشد و روز قیامت جهت او گواهی دهد. فایدهآ دیگر آن که چون
~~آیات قرآن می شمارد سهو کمتر افتد. عبدالله بن مسعود روایت میکند که رسول الله -
~~صلی الله علیه وسلم -گفت: «تعاهدوا القرآن فانه وحشی»؛ وهم رسول - علیه الصلوة

PageV01P152

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0115.png)

~~والسلام - فرمود بعضی زنان را که «اعقدن بالانامل فانهن مسؤلات و مستنطقات».
# فن دوم: ذکر اسامی قراء مشهور و روات آن چنان که در کتب قرائات آمده است.
# فن سوم: در ذکر تأویل و تفسیر. گفتهاند که: التفسیر کشف المراد عن اللفظ المشکل، و
~~التأویل رد احد المحتملین إلی ما یطابق الظاهر والفسر البیان.
# و ابوالعباس مبرد گفته است: التفسیر والتأویل والمعنی واحد، و بعضی گفتهاند: التفسیر
~~کشف المغطی والتأویل انتهاء الشيء و مصیره و ما یؤل الیه امره، والمعنی مأخوذ من قولهم و
~~عنیت فلانا ای قصدته و کان المراد بقولهم عنی به کذا ای قصد بالکلام کذا.
# و روایت (است)1 از رسول الله - صلی الله علیه وسلم -که او فرمود: «ان تفسیر القرآن
~~لایجوز الا بالرأی الصحیح والنص الصریح». وهم رسول الله - صلی الله علیه وسلم -
~~فرمود: «من فسر القرآن یرأیه فاصاب الحق فقد اخطأ»؛ و سعید بن المسیب وعبیدة
~~السلمانی و نافع و سالم بن عبدالله و بعضی دیگر از تابعین مکروه داشتهاند در قرآن به
~~رأی خود سخن گفتن، و بعضی روا داشتهاند که در قرآن تفکر و تدبر کنند و از آنجا معانی
~~استنباط کنند، بلکه مندوب داشتهاند؛ چه، حق تعالی علما را ms119 به استنباط مدح کرده
~~است، چنان که می فرماید: (لعلمه الذین یستنبطونه منهم)2؛ و بعضی را به ترک تدبر و
~~تفکر در قرآن مذمت کرده، چنان که فرموده که (افلا یتدبرون القرآن آم علی قلوب
~~اققالها)3؛ و رسول - صلی الله علیه وسلم - فرموده که «ان القرآن دلول ذو وجوه فاحملوه
~~علی احسن الوجوه.
~~و عبدالله بن عباس - رضی الله عنهما - گفته است که تفسیر قرآن بر چهار قسم است:
~~قسم اول تفسیری است که هیچ کس را به جهالت آن معذور ندارند؛ و آن آن است که
~~بر کافه بندگان لازم باشد، یعنی شرایع و دلایل توحید که در قرآن است.
~~قسم دوم تفسیری که آن عرب داند در کلام خود، و آن حقایق لغت است و موضوع
~~کلام عرب.
~~قسم سوم تفسیری که علما دانند، و آن تأویل متشابه و فروع احکام است.

PageV01P153

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0116.png)

# قسم چهارم تفسیری که هیچ کس نداند جز حق تعالی، و آن آن است که جاری مجری
~~غیب است و قیام ساعت.
# و بعضی گفتهاند که بزرگ ترین علوم نحو است؛ چه، معیار کلام عرب نحو است و
~~سقیم از مستقیم نتوان تمیز کرد الا به نحو؛ و هر بیان و شرح که هست بدان احتیاج دارد؛
~~و رسول - صلی الله علیه وسلم - فرمود: «اعربوا القرآن و التمسوا غرائبه».
# و چون ظاهر کلام الله مطابق معنی باشد هر که عربیت و اعراب بداند بر فحوی آن
~~واقف گردد و مراد حق تعالی از آن او را معلوم گردد؛ و آن وقتی باشد که آیت محکم
~~باشد یعنی مجمل نباشد، و محتمل دو معنی یا بیشتر نباشد؛ چنان که حق تعالی
~~می فرماید: (و لا تقتلوا النفس التی حرم الله الا بالحق)1 و دیگر، (وإلهکم إله واحد)2 و
~~قوله تعالی: ({و لا یظلم ربک احدا»3، و مانند آن.
~~و اما آن که محتمل دو معنی یا بیشتر باشد و از ظاهر لفظ آن مراد به ms120 تفصیل معلوم
~~نشود، چنان که میفرماید: (اقاموا الصلوة و آتوا الزکوة)4، و جایی دیگر: (واتوا حقه یوم
~~حصاده}5؛ آن محتاج باشد به بیان رسول - صلی الله علیه و سلم - که به وحی بدو رسیده
~~باشد، تا مبین گرداند به تفصیل اعیان6 صلوات و اعداد رکعات نماز و تقریر تقدیر نصاب
~~در زکوة. و امثال آن بسیار است، و بی نصی و توقیفی ممنوع، و یمکن که حدیث «ان
~~تفسیر القرآن»، الحدیث، محمول باشد بر این معنی.
# و اما چون محتمل دو امر یا بیش تر باشد و جایز که مجموع مراد باشد و دلیلی دلالت
~~کند که مراد از آن جز یک معنی نیست، آن از آیات متشابهات است؛ چه، معنی مراد از آن
~~به غیرمراد متشابه میشود، پس بر آن معنی حمل باید کرد بر وجهی که موافق دلیل
~~باشد. و هر چند لفظ مشترک است میان معانی متعدد، اما روا باشد که گویند مراد از آن
~~فلان وجه است؛ و یمکن که مراد از آن وجهی باشد که آن را تعبیر نتوان کرد الا به قبول

PageV01P154

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0117.png)

~~نبی یا کسی که راسخ باشد در علم؛ و هر یک1 از آن احتمال دارد بر سبیل تفصیل. پس بر
~~این تقدیر بر سبیل قطعی نگوییم بر وجهی از آن، و تقلید هیچ یک نکنیم مگر وقتی که
~~تأویل مجمع علیه باشد.
# فن چهارم: در ذکر اسامی قرآن و معانی آن:
# اسامی قرآن بر سبیل تقریب چهار است: قرآن؛ فرقان؛ کتاب؛ ذکر.
# اما معنی قرآن، خواندن است؛ و معنی فرقان، جدا واکردن، یعنی حق از باطل جدا
~~میکند؛ و معنی کتاب، جمع کردن؛ و معنی ذکر، یاد کردن؛ و آن بر دو وجه گفتهاند:
# یکی یاد کردن حق تعالی بندگان خود را به فرایض و احکام؛ دیگر شرف آن کسانی را
~~که ایمان آوردند بدان و تصدیق کردند آنچه در وی است.
# و خبری مشهور است که رسول - صلی الله ms121 علیه وسلم - می فرماید: «اعطیت مکان
~~التوریة السبع الطول ومکان الانجیل المثانی ومکان الزبور المائین وفصلت بالمفصل». و به
~~روایت واثلة بن الاسقغ واعطیت مکان الانجیل المائین ومکان الزبور المثانی واعطیت فاتحة
~~الکتاب وخواتیم البقرة من تحت العرش لم تعطهانی قبلی واعطانی ربی المفصل نافلة. ومراد
~~از سبع طول سورة البقره و آل عمران والنسا والمائده و الانعام والاعراف والانفال با
~~سورة التوبه [که این دو] در حکم یک سورة است؛ جهت آن که این هر دو را قرینتین
~~خوانند؛ و از اینجاست که بسم الله الرحمن الرحیم در میان این هر دو سوره فاصله نشده
~~است. و بعضی گفتهاند سورة سابعه سورهآ یونس است.
~~اما طول، جمع طولی است؛ وطولی تأنیث اطول است؛ و این سورتها را بدین نامها
~~جهت آن میخوانند که اطول سور قرآناند2. و اما مثانی سورتی چند است بعد از سبع
~~طول؛ اول آن سورة یونس و آخر آن سورة النحل. و مثانی جمع مثنی و مثنی به معنی

PageV01P155

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0118.png)

# و اما مایون سوری باشد که هر یک قرب صد آیت باشد، یا صد یا اندی که [273] بر
~~صد زیادت باشد؛ و آن هفت است؛ اول آن بنی اسرائیل و آخر آن سورة المؤمنین. و
~~بعضی گفتهاند که مائین و مثانی1 بر عکس آن است که یاد کرده آمد؛ و آن که حق تعالی
~~می فرماید: (و لقد آتیناک سبعا من المثانی والقرآن العظیم)، مراد سورة فاتحة الکتاب
~~است، یا همه قرآن یا سبع طول؛ چنان که به جای خود گفته آید، ان شاء الله تعالی. و اما
~~مفصل آن سبع است که بعد از خواتیم می آید.
~~فن پنجم: در قسمی چند از علوم قرآن بر سبیل اجمال؛ چه، هر یک به جای خود
~~مفصل آمده است. از آن جمله یکی آن که قرآن معجز است خارق عادت، و بدان
~~استدلال است بر صدق نبی - صلی الله علیه وسلم - و کلام در او؛ ms122 چه، اعجاز قرآن خود
~~از فصاحت مفرط است یا از نظم مخصوص و اسلوب بدیع، یا خود آن که حق تعالی
~~عزت را صرف گردانیده است از تمکن معارضهآ آن به مثل در نظم و فصاحت. و این معنی
~~مشبع در کتب اصولی آمده است.
# دیگر کلام در زیادت و نقصان آن؛ و اگر چه آن ملایم تفسیر نیست اما زیادت در آن
~~باجماع باطل است. و اما در نقصان آن اختلاف کردهاند، و بعضی گفتهاند که در قرآن
~~تغییر و نقصان واقع شده است. و بعضی گفتهاند که تغییر و نقصان نیفتاده است؛ چه، علم
~~به صحت نقل قرآن متواتر است همچنان که علم به بلدان و حوادث و وقایع بزرگ، و
~~علمای مسلمانان در حفظ و دراست آن جهدی و مبالغهای بغایت نمودهاند تا به حدی که
~~هر اختلاف که در قرآن باشد از لغت و اعراب و قرائت و حروف و آیات آن همه یاد
~~کردهاند. با این همه احتیاط تغییر3 و نقصان چگونه صورت بندد.

PageV01P156

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0119.png)

# دیگر در آن که قرآن در عهد رسول - صلی الله علیه و سلم - مجموع و مؤلف بود یا
~~بعد از آن جمع کردند، خلاف کردهاند؛ و از جانبین دلائل گفته.
# دیگر کلام در ذکر نسخ و ناسخ و منسوخ و حدود و اقسام و شرایط آن، و فرق میان
~~نسخ و بدا، و در آن که نسخ عبارت پیش از فعل آن جایز باشد یا نه، و در آن که حنسخ
~~قرآن به سنت جایز باشد یا نه، و در آن که»1 به چه چیز توان دانست که ناسخ ناسخ
~~است و منسوخ منسوخ. اگر چه این علومی است که به قرآن تعلق دارد؛ لکن در هر یک از
~~این علوم کتب ساختهاند و مستوفی بیان کرده، و در این کتاب نیز هر یک به جای خود به
~~قدر مایحتاج شرح داده آید، إن شاء الله تعالی.
# فن ششم: ms123 در ذکر بعضی اخبار مشهور که در فضل قرآن آمده. انس بن مالک روایت
~~می کند که رسول - صلی الله علیه وسلم - گفت: اهل القرآن اهل الله وخاصته؛ و همچنین
~~فرمود که أفضل القرآن قراءة القرآن؛ و همچنین فرمود: القرآن غنئ لا غنی دونه و لافقر بعده.
~~و عبدالله بن عباس - رضی الله عنه - روایت میکند که رسول - صلی الله علیه و سلم -
~~فرمود: اشرف امتی حملة القرآن. امیرالمؤمنین علی - رضی الله عنه - روایت میکند که
~~رسول - صلی الله علیه و سلم - فرمود: انها ستکون فتن قلت فما المخرج یا رسول الله قال
~~کتاب الله فیه خبر ما قبلکم ونبأ ما بعدکم وحکم ما بینکم. هو الفصل لیس بالهزل. هوالذی لا
~~تریع به الاهوآء ولا یشبع منه العلما ولا یخلق عن کثرة رد و لا ینقضی عجائبه. هوالذی من
~~ترکه من جبار قصمه الله ومن ابتغی الهدی فی غیره اضله الله. هو الحبل المتین والصراط
~~المستقیم. هو الذی من عهد به آجر و من حکم به عدل و من دعی الیه دعی إلی صراط مستقیم.
~~و هم امیرالمؤمین علی - رضی الله عنه - روایت میکند که رسول - صلی الله علیه وسلم -
~~فرمود که من قرأ القرآن حتی یستظهره و یحفظه ادخله الله الجنة و شفعه فی عشرة من اهل بیته
~~کلهم قد وجبت لهم النار. عبدالله بن عمر - رضی الله عنهما - روایت میکند که رسول -
~~صلی الله علیه و سلم - فرمود: یقال لصاحب القرآن اقرأ و ارتق و رتل کما ترتل فی الدنیا فان
~~منزلتک عند آخر آیة تقروها، و رسول - صلی الله علیه وسلم - فرمود: من قرأ القرآن فرآی

PageV01P157

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0120.png)

~~ان احدا اعطی افضل مما اعطی حقر ما عظم الله وعظم ما حقر الله. و رسول - علیه الصلوة و
~~السلام - فرمود: من قرأ القرآن فکانما ادرجت النبوة بین جنبیه الا انه لا یوحی الیه.
~~فن هفتم: در ذکر آنچه مستحب است خوانندگان قرآن را از تحسین الفاظ و تزیین ms124
~~صوت به قرآئت قرآن بر آن. ابن عارف - رضی الله عنه - روایت میکند که رسول - صلی
~~الله علیه وسلم - می فرماید: زینوا القرآن باصواتکم. حدیقه بن الیمان - رضی الله عنه -
~~روایت میکند که رسول - صلی الله علیه وسلم - فرمود: اقراؤا القرآن بلحون العرب و
~~اصواتها و ایاکم و لحون اهل الفسق واهل الکاتبین و سیجیء قوم من بعدی یرجعون بالقرآن
~~ترجیع الغناء والرهبانیة والنوح لاتجاوز حناجرهم قلوبهم مفتونه و قلوب الذین تعجبهم. ابن
~~مسعود - رضی الله عنه - روایت میکند که رسول - صلی الله علیه وسلم - فرمود: ان حسن
~~الصوت زینة القران. و انس مالک - رضی الله عنه - روایت میکند که رسول - صلی الله علیه
~~وسلم - فرمود: ان لکل شیء حلیة و حلیة القرآن الصوت الحسن. و سعد بن ابی وقاص -
~~رضی الله عنه - روایت میکند که رسول - صلی الله علیه وسلم - فرمود: ان القرآن نزل
~~بالحزن فاذا قرأتموه فابکوا1 فان لم تبکوا فتباکوا و تعنوا به فمن لم تبغن بالقرآن فلیس منا2.
~~آنچه حالی از اقوال مفسران از کتب تفاسیر که حاضر بود استخراج کرده شد این
~~است که در قلم آمد. اما آنچه این ضعیف را در خاطز آمده این است که تقریر میکند.
# میگوید: آنچه علما و مفسران در هر باب گفتهاند تمامت نیکو و پسندیده است، و به
~~موجبی که در مقدمه و دیباچه یاد کرده شد احتیاج نیست که این ضعیف آن را مکرر
~~گرداند و از تقریر خود ایراد کند؛ لکن چند کلمه در هر باب که این ضعیف را روی
~~مینماید تقریر میکند.

PageV01P158

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0121.png)

~~لفظی مشهور. اما بیان آن که همه داخل معنی است آن است که هر اخباری و تقریری و
~~استنباطی که از لفظ کنند، به هر وجه از وجوه که باشد، از معانی لفظ خارج نتواند بود؛ و
~~چون الفاظ متناهی و معانی نامتناهی است بالضروره باید که هر لفظی بر معانی بسیار
~~دلالت کند. و چون چنین باشد ضرورت ms125 افتد که هر معنی را از آن معانی به نامی و
~~اصطلاحی مخصوص گردانند تا چون خواهند که در عبارت آورند و بدان تلفظ کنند و
~~تفهیم و تشهیر آن کنند آسان و روشن باشد، و الا از معانی مختلف که در یک لفظ باشد به
~~چه چیز تلفظ توان کردن؟ و هر چند آن را بتدریج و تأنی شرح توان داد و تفهیم توان کرد،
~~لکن هم برگوینده مشکل باشد و هم بر شنونده؛ مانند تیغ [274] که یک لفظ است و تیغ
~~آهن و تیغ درخت و تیغ هر چیز که آن را تیغ تصور توان کرد از آن متصور باشد، و چون
~~تیغ آهن گویند بر یک جنس حمل کنند و آن یک معنی بود از معانی تیغ. و دیگر بار در آن
~~تیغ آهن معانی بسیار دیگر مندرج باشد؛ و جهت هر معنیای از آن تفهیم و بیان و توضیح
~~آن را به حسب اصطلاح اسمی معین مخصوص گردانند تا بدان واسطه آن معنی که در
~~ضمن آن مندرج باشد مفهوم و معلوم گردد. چنان که شمشیر و انواع اسامی شمشیرها و
~~کارد و انواع اسامی کاردها و امثال آن، اگر هر یک را از آن اسمی نبودی و معانی تیغ را به
~~شرح و نشان تفهیم بایستی کرد بآسانی معلوم و مفهوم نگشتی، بلکه بعضی از آن [به]
~~سبب قصور فهم مردم نامفهوم ماندی. و اصطلاحات به حسب وضع و عرف هر قومی و
~~هر ولایتی و هر زمانی بگردد: اما اصطلاح هر قوم و هر ولایت؛ چنان که اکثر مردم
~~فارسی گوی لفظ تیغ را گویند و بر معانی که در ضمن آن باشد مجملا واقف باشند، لکن
~~انواع آلاتی که آن را تیغی باشد بعضی از آن را به اصطلاح هر قومی از پارسی گویان
~~اسمی دیگر گویند اگر چه معانی همه یکی باشد. و اما به حسب زمان؛ چنان که در زمان
~~مغول ms126 پارسی گویان تیغ را بر قرار تیغ گویند، لکن افراد متنوع آن را اکثر به نامی میخوانند
~~که مصطلح مغولان است، و اصطلاح پیشین خود را ترک کرده. و چون بعضی
~~اصطلاحات در میان پارسی گویان نیز به حسب زمان دیگرگون میشود و آن را استعمال
~~به نوعی دیگر میکنند و متغیر و متفاوت می گردانند، چنان که پیش از این در مکاتبات

PageV01P159

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0122.png)

~~مرتبهآ خطاب خداوند بالاتر از مرتبه مخدوم نهاده و اکنون مرتبهآ مخدوم بالاتر از خداوند
~~است؛ و همچنان که لفظ تأویل که در قرآن آمده به1 نوعی دیگر مصطلح و مفهوم عوام
~~گشته و در عبارت و اصطلاح ایشان آن است که چیزی که آن را معنی معین نباشد تأویل
~~کنند، و چنان پندارند که در اسم تأویل نقصانی و عجزی مندرج است؛
# عالم از هر لفظ صد معنی برانگیزد بفهم
# کار جاهل بین که چون تضییع و تعطیل آمدست
# جهل جاهل گر چه بیقیمت کند تأویل را
# یوسف صدیق را رفعت ز تأویل آمدست
# اما «بیان» آن است که میان معانی مجمل وجه تمییزی و فرقی بگویند تا روشن گردد؛
# شعر:
# گر نباشد بیان عیان نشود که کدام است اصل و فرع کدام
# اکنون بدین تقریر و مقدمات معلوم میشود که تفسیر و تأویل و بیان همه در لفظ معنی
~~داخل است. و اما آنچه گفتیم که مشهورتر است آن است که در همه لغات به جای لفظ
~~معنی که ما میگوییم، هر یک لفظی معین گویند و همان یک اسم باشد مخصوص بدان؛
~~و آنچه ما از لفظ معنی تصور میکنیم ایشان همان تصور کنند، لکن اصطلاحات هر قوم به
~~هیچ قوم دیگر نماند؛ چنان که در مثال لغت فارسی گفته شد که اصطلاح فارسی گویان
~~متفاوت است.
~~بنابر این مقدمات میگوییم که هر چند لفظ تفسیر و تأویل را هر یک از روی لغت
~~معنی معین هست، لکن اسلامیان هر یک را ms127 به معنی دیگر غیر آن معنی اصلی اشتقاقی
~~به حسب اصطلاح مخصوص گردانیدهاند؛ و آن در اصطلاح یکی به حسب نص قرآن
~~است که اسلامیان را واجب باشد متابعت آن کردن، و یکی به حسب اصطلاح علمای
~~اسلام. اما آن اصطلاح که به حسب نص است، و آن لفظ تأویل است که حق تعالی

PageV01P160

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0123.png)

~~می فرماید: (و ما یعلم تأویله الا الله والراسخون فی العلم)1، و دیگر که (و یعلمک من
~~تأویل الاحادیث}2. ودر حدیث آمده که رسول - علیه الصلوة والسلام - در حق ابن عباس
~~- رضی الله عنهما - فرموده: اللهم فقهه فی الدین وعلمه التأویل؛ و دیگر با امیرالمؤمنین
~~علی -کرم الله وجهه - خطاب فرموده که انک ستقاتل علی التأویل کما قاتلت علی التنزیل. و
~~از این تقریر چنان معلوم می شود که تأویل معنیای است از جمله معانی الفاظ آیات قران
~~که آن معانی در دیگر الفاظ نباشد، و آن را هر کس درنتواند یافت الا کسانی که مؤید
~~باشند من عندالله که با ایشان اشارت فرموده و گفته که ({و الراسخون فی العلم)3. وهر
~~چند چنین باشد از معنی خارج نیست، بلکه تأویل به موجب نص کلام الله اصطلاحی
~~است که دلالت میکند بر خلاصهآ دقیق و عمیق از معانی کلام الله.
~~و اما آنچه علمای اسلام مصطلح کردهاند، و آن لفظ تفسیر است. چون علما اسلام
~~دیدهاند که معانی دقیق عمیق که در الفاظ قرآن است زیادت از آن است که در دیگر
~~الفاظ، وچون گفتیم که فی نفس الامر لفظ اندک است و معانی بسیار و این معانی زیادت
~~از آن که به اصطلاح نیز معلوم توان کرد؛ چه، معانی که در اصطلاح نیز گنجد هم اندک
~~تواند بود؛ لاجرم آن معانی را تفهیم کردن به شرح و بیان و تقریر بسیار احتیاج باشد؛ و
~~خواستهاند که جهت آن شرح و تقریر معانی آیات قرآن اسمی معین کرده مخصوص و
~~مصطلح گردانند. و نخواستهاند ms128 که آن را معنی قرآن گویند؛ چه، تمامت اشیای جلیل و
~~حقیر و کبیر و صغیر و احوال اسلام و کفر همه داخل معنی باشد، و چون بدان تلفظ کنند
~~همه به هم مشتبه گردد، و در هر باب و جهت هر چه گویند قسمی بوده باشد از معانی، و
~~معنی بر همه اطلاق کرده باشند. بدان سبب خواستهاند که آنچه به معانی حقیقی قرآن
~~تعلق داشته باشد آن را علی حده نامی نهند، و لفظ تفسیر را به آن معنی مخصوص
~~گردانیده. و لفظ تفسیر از جملهآ دیگر الفاظ مانند شرح و بیان و غیره جهت آن اختیار
~~کردهاند که تفسیر معنیای باشد مطابق لفظ، و شرح و بیان ممکن است که معنی[ای]
~~باشد غیرمطابق لفظ؛ و چنان مناسب دیدهاند و دانسته که معانی قرآن که مفسران گویند و

PageV01P161

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0124.png)

~~اندیشند مطابق الفاظ آن باشد، چنان که لفظ بر معنی و معنی بر لفظ دلالت کند. جهت آن
~~لفظ تفسیر بدان مخصوص گردانیدهاند.
# و بدین تقریر تأویل نیز داخل تفسیر باشد؛ چه، گفتیم که تأویل معانی دقیق عمیق
~~است که در دیگر الفاظ نباشد و هر کس آن را نداند الا جماعتی که در علم راسخ باشند. و
~~به موجبی که ما شرح و معنی لفظ تفسیر گفتیم تأویل داخل آن تواند بود با معانی اشتقاقی
~~و نحوی و صرفی و ظاهر معانی به هم. و هر چند لفظ تفسیر را در بسیاری مواضع
~~استعمال کردهاند و میکنند لکن علمای اسلام آن را مطلقا به دانستن و گفتن معانی قرآن
~~چنان که باید و حق آن است و تأویل نیز داخل آن تواند بود و همه مناسب و مطابق الفاظ
~~آن باشد مخصوص و مصطلح گردانیدهاند؛ و آن را نتواند دانستن الا راسخان در علم و
~~جماعت علمای مجتهد. و آن معانی مجمل را به حسب اصطلاح اسلامی نام تفسیر
~~کردهاند، و چنان مفسران مذکور را نام مفسر ms129 کرده. و هر کس که این صفات مذکوره در او
~~نباشد او را مفسر نشاید گفت، و نشاید که او تفسیر گوید؛ و هر معنی از معانی که نه چنان
~~باشد که تقریر رفت آن معنی تفسیر نباشد. «و من فسر القرآن برأیه فقد کفر» در شأن کسانی
~~آمده که این معانی و صفات مذکوره در ایشان نباشد، و چنان معانی که ذکر رفت ادراک
~~نکنند و درنیابند و نگویند. و بدین تقریر این تفسیر اصطلاحی اسلامیان غیر آن تفاسیر
~~دیگر باشد که پیش دیگران مفهوم است؛ و آن تأویل که حق تعالی فرموده هم غیر آن
~~تأویل که اکنون عموم مردم بر آن اصطلاح کردهاند، که اگر کسی قضیهای را عذری
~~مسموع گوید یا اندیشد گویند تأویل مینهد؛ و این اصطلاح غایت بیادبی و گستاخی
~~تواند بود. و آن همچنان است که تاجی زرین که بر سر پادشاهان باشد جمعی نامتمیزان
~~بیادب آن را قفیزی و پیمانهای سازند و معهود گردانند که بجز آن خرید و فروخت در
~~میان ایشان نباشد. و هر چند عظیم بی تمییزی و بیادبی باشد لکن چون معتاد شدند
~~چارهای نباشد الا آن که عقلا از غلط محترز باشند و فراموش نکنند که آن تاج جهت
~~پادشاهان شاید و در اصل تاج بوده و قیمت آن چند و چگونه است و اکنون بی ادبان و
~~بی تمییزان آن را کاری دیگر میفرمایند و بدان معتاد شده و ایشان را از آن بازنمیتوان

PageV01P162

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0125.png)

~~داشت؛ [275] گدایان آن را به وقت احتیاج آلت پیمودن و معیار سازند و پادشاهان که
~~حق آن شناسند آن را به گاه حاجت کار تاج فرمایند.
# همچنین علما معنی تأویل به اصطلاح قرآن دانند و معنی آن بدان موجب گویند، و
~~دیگران در وقت تقریر معانی دیگر چنان که معهود شده و تقریر رفت استعمال کنند.
# این است آنچه در باب توضیح احوال لفظ معنی و لفظ تفسیر و شرح ms130 و بیان در خاطر
~~آمده بود.
# هر چند که از این معانی که در باب اقسام مفسران حقیقی و غیرحقیقی و توضیح
~~الفاظ معنی و تفسیر و تأویل و شرح وبیان تقریر رفت اکثر آن شرایط که بر مفسران
~~رعایت آن واجب باشد معلوم شد؛ لکن چند وجه دیگر هست، و این زمان بیان آن
~~می کنیم و میگوییم:
~~مفسر باید که چند دقیقه را رعایت کند تا سخن او از خلل و ذلل و طعن و انکار مصون
~~و محزوس ماند:
~~اول آن که هر چه گوید باید که موافق کتاب و سنت و اجماع امت باشد.
~~دیگر آن که معنیای که تقریر کند مطابق لفظ باشند تا توان گفت که معنی آن است،
~~والا معنی لفظی دیگر باشد. و به «مطابق لفظ» آن می خواهیم که هم مطابق آن لفظ باشد1
~~و هم مطابق الفاظ دیگر نصوص که مناسب آن بود، تا مؤکدتر باشد؛ و اگر کسی گوید که
~~این معنی مطابق لفظ است هر آینه مردم دانا را حقیقت آن معلوم باشد. و اگر یکی را
~~شبهتی افتد که مطابق هست یا نه، چون نظر کند و مطابقت آن بادیگر الفاظ بیند شبهت او
~~مرتفع گردد. و مثال مطابقت لفظ و معنی تیغ و نیام است، که اگر فرض کنیم که هزار تیغ
~~متفاوت بیارند و یک غلاف باشد قطعا هیچ یک چنان در آن ننشیند که آن یک که جهت
~~آن ساخته باشند؛ و اگر نیز بعضی در آن نشیند و چنان نماید که نیکو بنشست زیرکان
~~ادراک کنند که از آن نیست. و سخن خدای تعالی و رسول - علیه الصلوة والسلام - تمامت

PageV01P163

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0126.png)

~~چنان باشد که در شأن هر چه فرموده باشند مطابق و مناسب آن حال بود، و مانند تیغ در
~~نیام خویش.
# دیگر آن که توفیق و مناسبت آیت با ماقبل و مابعد آن بر و جهی دلپذیر معقول بیان کند
~~چنان ms131 که تناسب روشن گردد.
~~دیگر آن که آن تفسیر که گوید مناسب اقوال حکمای حقیقی باشد؛ و حکمای حقیقی
~~آناناند که به تأیید ربانی حقایق معانی دریافته باشند، نه آنان که ایشان را در عرف حکما
~~میگویند و دانش ایشان مقصور باشد بر کلماتی چند و اصطلاحی که در آن بحث میکنند
~~و از مراد حکمای محقق از آن مصطلاحات غافلاند. وچون حکیم علی الاطلاق باری
~~تعالی است، حکمت محض کلام او باشد. و آنچه حق تعالی فرموده: (یؤتی الحکمة من
~~یشاء ومن یؤت الحکمة فقد اوتی خیرا کثیرا و ما یذکر الا اولواالالباب}1 اشارت به حکمت
~~حقیقی وحکماء حقیقی است که ذکر رفت.
# دیگر چند قضیه که رعایت آن هم بر مفسر واجب است و هم بر تمامت علما و عارفان
~~و اهل سلوک و طریقت و حقیقت و حکما و هرکس که او را به عقل و دانش منسوب توان
~~کردن. و آن آن است که چون حق تعالی از علم و معرفة قسمی به کسی ارزانی داشته
~~باشد در سخن گفتن احتیاط کند، و آنچه با هر کس نتوان گفتن نگوید، و طریقهآ «کلموا
~~الناس علی قدر عقولهم» را رعایت کند، و اسرار الهی را چون جان در میان دل نگاه دارد و
~~افشای آن نکند، که «افشاء سر الربوبیة کفر»، و همواره این بیت را؛
# شعر:
# کی تواند هر دلی اسرار جانان داشتن
~~با خاطر خود میگوید تا گستاخ نشود، و سری که بر آن واقف شده باشد فاش نکند؛
~~چه، بزرگان گفتهاند؛

PageV01P164

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0127.png)

~~سری که عقول از آن برآشفت، ای دل   با بیخبران کجا توان گفت، ای دل
~~ادراک کجا به گنه هر نکته رسد   الماس به خارکی توان سفت، ای دل
# و از مشکلات اسرار که به کنه آن نرسیده باشد و به تخمین و قیاس از آن گمانی برد
~~بالضروره قطعا نتوان گفتن؛ چه، سری که آن را ندانسته باشد آشکارا کرده ms132 باشد و هر آینه
~~کذبی در آن مضمر و مندرج باشد، و ممکن که آن کذب مؤدی شود به نقصان ممدوح. و
~~مثال آن چنان باشد که یکی از جمله معتمدان و خواص پادشاه قضیهای را که اگر نیز واقع
~~بودی اظهار آن نشایستی کردن ناگاه در زبان آرد؛ مانند آن که به دروغ گوید که پادشاه
~~عزیمت دارد که لشکر به فلان ولایت فرستد. و خلل آن چنان باشد که آن آوازه به
~~خصمان او رسد و پیش ایشان آن خبر شایع گردد و متنبه شوند و از آن خللها بادید آید، و
~~در اصل خود دروغ بوده باشد، و آن دو گناه بود. و اگر دروغی باشد که عیبی از آن پادشاه
~~در ضمن آن بود آن خود بتر باشد و سه گناه باشد. لاجرم قطعا نشاید که خبری که
~~مناسب عقل نباشد گویند، تا بدان چه رسد که نادانسته دروغ گویند، خاصه در تفسیر
~~قرآن و آنچه به معنی کلام الله تعلق داشته باشد. و این آیت (و من أظلم ممن افتری علی
~~الله کذبا) و حدیث نبوی که «من کذب علی متعمدا فلیتبوأ مقعده من النار» مصدق این
~~معنی است. و در امکان [باشد] که شخص پندارد که عقل و علم و حکمتی تمام دارد و
~~بدان واسطه بنیاد بر آن سخن نهد؛ و چون عقل و علم تمام نداشته باشد غلط کند. و باید
~~که هر کس بر عقل و علم خود اعتماد نکند؛ چه، ممکن است که فهم نکرده باشد و
~~پندارد که دانسته است. و باید که احتیاط کند و با عقل عقلا و علم علما موازنه کند. بعد از
~~آن احتیاط تمام تر آن باشد که با آیات قرآن موازنه کند؛ اگر مناسب آن سخن در قرآن یابد
~~بحقیقت باید دانستن که حق و راست است. و محقق آن است که امکان ندارد که سخنی
~~معنوی بر اصل تواند بود که در ms133 قرآن نباشد؛ لکن اکثر مردم از آن غافل باشند و موازنه
~~نتوانند کرد، الا کسانی که مؤید باشند من عندالله که ایشان تمامت سخنان علمی معقول

PageV01P165

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0128.png)

~~و درست را نظیر و مثال و حکم در قرآن یابند؛ چنان که حق تعالی میفرماید: (بل هو
~~آیات بینات فی صدور الذین اوتوا العلم)1. و مردم را فواید از آموختن علم و عقل آن باشد
~~که چون آن را بدانند به ادبتر و معتمدتر از دیگران باشند. و چون مفسران و علما و
~~حکما و عقلا بدان شرف منسوباند باید که با حضرت ربوبیت به ادبتر از دیگران
~~باشند، نه آن که گستاخ تر شوند و سخنانی که مؤدی باشد به کفر، یا اگر نیز راست باشد و
~~پیش اکثر مردم کفر و نامعقول نماید، گویند. و چون گفتیم که هیچ معنی کلی نباشد که در
~~قرآن جهت نظیر آن آیتی منزل نگشته باشد، که (و لا رطب و لا یابس الا فی کتاب
~~مبین)2؛ لاجرم اگر کسی سخنی گوید که نظیر آن در قرآن نباشد البته کفر و باطل تواند
~~بود؛ و چرا باید که عاقل و عالم چیزی گوید که مردم منکر او شوند. چون گفتیم که همه
~~معانی را از قرآن توان یافتن، باید که پیش تر سعی نماید که در آیات قرآن و احادیث طلب
~~دارد؛ چون جهت آن معنی که اندیشیده باشد آیتی یا حدیثی یابد بعد از آن بر آن اعتماد
~~کرده بگوید. و مثال آن که حق تعالی عقل و علم به مردم دهد و ایشان بدان نامعتمدی
~~کنند و اسرار الهی با هر کس بگویند تا به حقیقت چنان بدانند و سخنان بیهودهآ کفر و
~~نامعقول که نقل بدان وارد نباشد گویند چنان باشد که پادشاهی یکی را معتمد و صاحب
~~سر خود گرداند و در حق او انواع عاطفت و مرحمت و انعام فرماید و او گستاخ شود و
~~چیزها که مضرت ms134 آن به پادشاه عاید گردد کند و سخنهای بیهوده در حق پادشاه یا
~~فرزندان او گوید. و سنایی در این معنی گفته است؛

PageV01P166

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0129.png)

~~باید که معقول باشد و مناسب منقول. و علما و عارفان و سالکان و حکما را و هرکس که
~~به دانش و عقل منسوب باشد و خواهد که از معانی دقیق عمیق شرحی دهد و سخنی
~~گوید همین طریق مذکور را رعایت باید کردن، و یقین باید دانستن که هر چه ایشان
~~خواهند که بگویند چون به موجب مذکور پیش گیرند اکثر حقایق را معانی تقریر توان
~~کردن و به فهم هر کس به وجهی دیگر چنان توان نشاندن که معلوم ایشان شود و انکار
~~بادید نیاید تا مؤدی به اعتقادات فاسد نشود و نزد دانایان پسندیده و مستحسن باشد؛
~~والسلام.

PageV01P167

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0130.png)


PageV01P168

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0132.png)

~~اما احوال خیر و شر و و جود و کیفیت آن و بعضی اقسام و انواع مراتب آن که بنیاد ثواب و
~~عقاب وبهشت و دوزخ بر آن است.
# واجب که هر کس از این احوال به قدر وسع و طاقت و فهم خود چیزی بداند و در آن
~~اندیشه کند، و سعی نماید تا در خیر که موجب نجات است بکوشند و از شر که موجب
~~هلاکت است بپرهیزند، و «التعظیم لامر الله والشفقة علی خلق الله» شعار خود سازند و
~~خدای پرستی پیشه کنند، تا از بدکرداری بترسند و از آن احتراز نمایند. و کسانی که ایشان
~~را عقل و علم نباشد که به کنه معانی و حقایق اشیا رسند و به مختصرات مشغول گشته
~~باشند و موازنهآ معانی آیات کلام الله نتوانند کردن و خود را سرگردان کرده، این قدر
~~اندیشه کنند که تمامت اصناف انسان علی اختلاف طبقاتهم و مراتبهم و ادیانهم و مللهم
~~در آنچه تن خود را دوست دارند هیچ شکی ندارند و هیچ یک نخواهند که اذیتی و المی
~~به تن او رسد، ms135 و چون خواهند که از آن اذیت و الم و زحمت ایمن باشند از اندیشه آن که
~~المی و زحمتی به کسی رسانند محترز شوند؛ چه، حقیقت باید دانستن که هر کس که
~~بدان مشغول گردد او را منتظر باید بودن که مکافات آن با او کنند و او از آن ایمن نتواند
~~بود. و علاج و درمان آنچه تن او از اذیت و زحمت ایمن ماند آن است که خود با کسی این
~~معنی نیندیشد و نکند. و بدین تقریر و مقدمات هیچ کس را هیچ اعتراض نتواند بود و

PageV01P170

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0133.png)

~~موافق ومطابق و مناسب عقل و نقل است. لاجرم ترس خدای تعالی پیشه باید کردن و از
~~ایذا احتراز نمودن. و آنچه فردوسی گفته؛
# عین این معنی است.
# اکنون در احوال خیر و شر شروع کرده میگوییم که در تمامت ادیان و ملل و به نزد
~~اصناف انسان مقرر است و روشن که خیری و شری هست، و هر کس که خیر کند
~~مکافات او خیر باشد و هر کس که شرکند مکافات او شر باشد؛ اما ظهور مکافات در
~~دیری و زودی متفاوت باشد. و حق تعالی در باب مکافات نیکی و بدی آیات بسیار
~~فرموده، از آن جمله آیت (فمن یعمل مثقال ذرة خیرا یره و من یعمل مثقال ذرة شرا یره)1،
~~و آیت (إن أحسنتم أحسنتم لأنفسکم وإن أسأتم فلها) وآیت (من عمل صالحأ فلنفسه و
~~من أساء فعلیها}3. وچون در آیتی فرموده: (ما اصابک من حسنة فمن الله و ما اصابک من
~~سیئة فمن نفسک}2، بعضی مردم را حکم این آیت آخرین و از آن آیات پیشین متناقض
~~نماید. و جهت آن که در آیات پیشینه هر دو عمل را حوالت به نفس شخص کرده و در این
~~آیت حوالت عمل خیر به حق تعالی کرده و حوالت عمل شر به نفس شخص، و آیت
~~(قل کل من عندالله) 5 همچنین مقوی توهم ms136 آن تناقض می شود؛ و موسی - علیه السلام -
~~از غایت حیرت در آن گستاخی کرده و گفته: (ان هی الا فتنتک»6. اما بیان و تقریر آن بر
~~این وجه است که آنچه فرموده که (قل کل من عندالله) لاشک بدان وجه که همه او
~~آفریده همه از حضرت او باشد و تمامت به او عاید بود. و چون محقق است که تا شر
~~تصور نکنند وجود خیر معلوم نگردد، و تا شب تصور نکنند فرق روز از شب نتوان کرد،
~~و تا نشیب نیندیشند فرازنتوان اندیشید؛ چه، در آفرینش خود این اشیا متخالف ضرورت
~~است، بلکه معرفت وجود هر چیز از آن جهت که ضدی دارد، بی ضد او محال تواند بود

PageV01P171

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0134.png)

# و عین لفظ ضد و نقیض خود دلالت میکند بر وجودی دیگر. و چون تصور وجود هر
~~چیزی لازم تصور نقیض خویش است، و نشاید که نه چنین باشد؛ لاشک در وجود هر
~~یک از آن اشیای متناقض فایدهای تصور باید کرد، و آن را خاصیتی تواند بود، تا در
~~آفرینش هیچ وجودی عبث لازم نیاید؛ چه، برهان قایم است که هیچ چیز عبث نیست.
~~چنان که حق تعالی در قرآن مجید می فرماید: (افحسبتم انما خلقناکم عبثا)1. و از این
~~معنی که تقریر رفت معلوم می شود که اکثر اشیا که مردم آن را شر می شمرند هر یک از
~~فایدهای خالی نتواند بود. و هیچ برهانی ما را از تجربه و معاینه واضحتر نیست، و آنچه
~~تقریر رفت تمامت مجرب و مشاهد است. و نیز بعضی شر آن است که شخص تصور کند
~~که آن شر است، و نباشد؛ چنان که حق تعالی فرموده که (عسی ان تکرهوا شیئا و هو خیر
~~لکم و عسی ان تحبوا شیئا و هو شر لکم}2. و جهت این معنی گفتهاند؛
~~بسا لطیفه که در ضمن نامرادیهاست   خدای مصلحت کار بنده به داند
# ای بسا کانچ دوستش داری ms137   همه شر است و خیر پنداری
# هست پنهان اگر کنی ادراک   حتیش در نوش و زهر در تریاک»»3
~~و هم در این معنی است؛
# زین راز چو آگاه نهای ای درویش   از خستگیای اگر دلت گردد ریش
# آن را بخداوندی او بازگذار   کو به داند مصلحت بندهآ خویش

PageV01P172

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0135.png)

# و هر چه خدای تعالی به بندهآ خود دهد و جهت سرانجام او مقدر فرموده صلاح او در
~~آن تواند بود؛ و هر رنجی و دردی و بلایی که بنده بدان مبتلاگردد علاج و صلاح او در آن
~~بوده باشد؛
# هم جهت این معنی گفتهاند. و خشم خدای تعالی در حق بنده بر سبیل تأدیب و تقویم
~~بود. لاجرم آنچه بنده رنج و عذاب شمرده باشد علاج او بوده [277] باشد. و آنچه کسی
~~را دعا کنند که سرانجام او به خیر باد، آن سخن مجازی است؛ چه، سرانجام هیچ کس
~~نتواند بود الا آنچه خیر او در آن باشد. و هر چند آن عذاب نماید لکن علاج او در آن بوده
~~باشد؛ چه، حق تعالی نفرماید و نکند الا عدل و راستی. و رستگاری بنده از راستی کردن
~~و راستی پروراندن باشد. و مثال آن چنان است که چون از دور نظاره کنند که طبیبی
~~بیماران مختلف المرض والاحوال را علاج کند؛ بعضی را شربت شیرین وبعضی را تلخ
~~و ترش و بعضی را گرم و بعضی را سرد دهد، و بعضی را مسهل و بعضی را قابض و
~~بعضی را مرهم نهد، و بعضی را داغ کند، و بعضی را از جراحات گوشت فضله برند و
~~بعضی را میل گرم کرده به شقیقه فرو برند که سل1 میبندیم، و بعضی را سوراخ در شکم
~~کنند که بزک میکنیم؛ و بعضی را جلاب و اغذیه لطیف و عطر دهند؛ و همه عین شفقت
~~و علاج است به حسب مرض هر یک. و آن نظاره کننده که معانی آن نداند بعضی ms138 را
~~شفقت و رحمت و لطف شناسد و بعضی را بی رحمتی و عذاب و خشم شمرد، و نه
~~چنان باشد. و این مثل که گفتهاند که؛

PageV01P173

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0136.png)

# تهدی الأمور بأهل الرأی ما صلحت   و ان تولت فبالأشرار تنقاد
# جهت این معنی است. لاجرم حق تعالی که آفریننده و رحمت کنندهآ همه است هر چه
~~با بنده کند و سرانجام هر یکی که مقدر فرموده مناسب اعمال هر یک و علاج هر یک
~~باشد، و رحمت مطلق آن است؛ چه، اگر به خلاف آن فرماید غیر رحمت و شفقت باشد.
~~آنچه مستسقی را آب دهند تا بدان سبب بمیرد نه از شفقت باشد، و آنچه از دیگر آب
~~دریغ دارند تا به تشنگی بمیرد همچنین نه از شفقت باشد. و شری که در او هیچ فایده
~~تصور نتوان کرد نیست؛ چه، اگر فایده شر همین مقدار تصور کنند فحسب که خیر بدان
~~ممتاز گشته فایدهای عظیم داشته باشد.
# و شر بر چهار قسم است:
# قسم اول: آنچه شخص آن را دوست ندارد و طبیعت او از آن متنفر و متأذی گردد، لکن
~~منفعت او در آن باشد، مانند رنجور را داغ کردن و ادویه تلخ دادن و جراحت را شکافتن و
~~امثال آن چنان که گفتیم. و آن قسم آن است که حق تعالی فرموده که (عسی ان تکرهوا
~~شیئا و هو خیر لکم2. و لفظ عسی جهت آن گفته که نه چنان پندارند و نه چنان باشد.
# قسم دوم: آن که شخص آن را دوست دارد و او را مضر باشد، مانند مستسقی که آب را
~~دوست دارد و او را از آن زیان رسد. و این قسم آن است که (عسی ان تحبوا شیئا و هو شر
~~لکم)3.
# قسم سوم: آن که شر آن موقوف قضایا باشد و آن قضایا بر چند وجه است: قضیهآ
~~زمان؛ قضیهآ مکان؛ قضیهآ نوع؛ قضیهآ نسبت؛ قضیهآ بعض.

PageV01P174

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0137.png)

# قضیهآ ms139 زمان: و آن چند قسم است؛ یکی به حسب سن، چنان که پیری و جوانی؛ و یکی
~~به حسب فصول سال، چنان که زمستان و تابستان؛ و یکی به حسب ادوار. و علی الجملة
~~به حسب هر جزوی از اجزای زمان قسمی تصور توان کرد که در آن تفاوتی باشد که هر
~~چه در جزوی از آن مناسب باشد در جزوی دیگر غیرمناسب بود. و امثله این اقسام قضیهآ
~~زمان بدین موجب است: اما به حسب سن، چنان که بعضی چیزها پیران را زیان دارد و
~~جوانان را سود، و علی البدل. اما به حسب فصول سال، مانند آن که در تابستان شعاع
~~آفتاب تن مردم را موذی1 باشد و در زمستان نه. اما به حسب ادوار، چنان که در هر دوری
~~طبیعتی دیگر باشد و هر که با آن طبیعت نسازد او را خلل باشد، چنان که گفتهاند؛
# و اما به حسب جزوی از اجزای زمان، که در آن تفاوت باشد، لاشک اقتضایی کند
~~دون اقتضای جزوی دیگر. و امثلهآ آن بسیار است و احتیاج به شرح آن نیست.
~~و قضیهآ مکان، چنان که در ولایتی غذایی و دارویی نافع باشد و در ولایتی دیگر مضر.
# و قضیهآ نوع، چنان که حیوانات بحر و بر به نسبت با خشک و تر.
# و قضیهآ صنفی، چنان که خلل طایفهای فایدهآ طایفهای دیگر باشد، چنان که گفتهاند؛
~~و قضیهآ بعض، چنان که برکندن گیایی فایدهآ گیایی دیگر باشد که با او رسته، و بریدن
~~شاخی چند سبب قوت شاخهای دیگر، و نقصان حسی سبب زیادت حسی دیگر؛
~~چنان که خلل چشمی سبب وفور نور چشمی دیگر.

PageV01P175

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0138.png)

# و قسم چهارم آن است که مالا کلام شر باشد، چنان که شریر احتیاط کند و فرصت
~~گوش دارد تا هر چه کند به وجهی کند و در وقتی قضیهای پیش گیرد که به هیچ وجه از
~~وجوه ملایم و مناسب و متضمن ms140 مصلحت هیچ کس و هیچ چیز نباشد، و نظر بر شر مطلق
~~و قصد شخص دارد. و اگر چه آن شریر آن شر میرساند و مردم را معذب میگرداند؛
~~لکن شر مطلق آن است که با خود کرده باشد، و از آن غافل که شریر با هیچ کس [آن] شر
~~نتواند کردن که با خود کرده و میکند؛ چه، در دنیا بدنام و در عقبی تا ابدالآبدین در دوزخ
~~گرفتار شود، و از شر خود که کرده باشد خلاص نیاید. و آیت (و لا یحیق المکر السیء
~~الا بأهله)1، مصدق این معنی است.
# و بدین وجوه و مقدمات مذکوره معلوم شد که وجود خیر و شر بر چه وجه است، و
~~وجود آن هر دو فی نفس الامر واقع. اکنون آنچه مکافات آن خیر و شر چرا بعضی در دنیا
~~میرسد و بعضی به عقبی حوالت است، و آنچه مکافات آن نیز که در دنیا میباشد
~~مشاهده می رود که بعضی عن قریب میرسد و بعضی مهمل میماند، و بسیار صلحا
~~باشند که به رنجها و مشقتها مبتلاگردند و بسیار فاسقان باشند که تن درست در نعمت
~~و آسایش به سر برند؛ این معانی چگونه است. و نیز آن که مکافات افعال خلایق، که هر
~~روز بلکه هر لحظه صد هزاران هزار افعال خیر و شر در وجود می آید، حق تعالی به
~~واسطه میفرماید یا بیواسطه؛ و اگر به واسطه می فرماید واسطهآ آن کیست و چیست و
~~بر چه وجه است؛ و آنچه به واسطهآ خیر و شر و افعال و اعمال و اقوال حسنه و سیئه عمر
~~دراز و کوتاه گردد، و آنچه در آن باب آیات و احادیث آمده که مخالف مینماید و بر چه
~~وجه است؛ گوییم: در این معانی بعضی مردم از غایت حیرت و تفاوتی که توهم کردهاند
~~که در آن نیست و ضبط آن نمیتوانند کرد، حمل بر آن کردهاند که حق ms141 تعالی به دنیا
~~التفاتی ندارد؛ و بعضی در هر نوع در هر یک از آن تأویلی نهاده؛ و بعضی حوالت همه به
~~عقبی کرده؛ و هر یک به حسب دانش و میل خود در آن باب اندیشهها کرده و سخنها
~~گفته و گمانها برده. لکن آنچه حقیقت آن تواند بود آن است که حق تعالی فرموده، به

PageV01P176

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0139.png)

~~موجبی که در مقدمه به استشهاد آورده شد که (فمن یعمل مثقال ذرة خیرا یره و من یعمل
~~مثقال ذرة شرا یره)1، نشاید که هیچ قضیه از آن مهمل ماند تا مناقض حکم این آیت
~~نباشد. و نیز اگر مهمل ماند عدل نباشد، و حق تعالی همه چیز به عدل و راستی و مناسب
~~عمل هر یک کند. و هر عمل که از شخص در وجود آمده و میآید و خواهد آمدن همه
~~او، تعالی و تقدس، فرموده. و کردار آنان که کار به حکم فرماینده کرده باشند جز واسطه
~~و آلتی نبوده باشد، و کنندهآ مطلق فرماینده است. و بدین تقریر قدرت در فرمودن زیادت
~~از آن است که در کردن. و در عین فرمودن واسطه و آلتی متصور و مضمر است؛ [278]
~~چه، اگر واسطه و آلت تصور نکنند نفاذ فرمان به چه و بر که تواند بود؟ فرمان پادشاهان
~~را باشد؛ و هر پادشاهی که فرمان او نافذتر پادشاهی او معظمتر. و فرمان حقیقی نافذ از
~~آن پادشاه پادشاهان تواند بود، تعالی و تقدس. اگر پادشاهی همهآ کارها به نفس خود کند
~~آن قدرت نداشته باشد که فرمان فرماید تا به فرمان او میکنند. و هر چه به فرمان او کنند
~~او کرده و فرموده باشد؛ چه، اکثر امور کلی و جزوی دنیا به پادشاهان تعلق داشته باشد. و
~~پادشاهان را نائبان باشند که اسپان خاص را جو و کاه دهند، و بر سر ایشان امیر آخری
~~باشد که به فرمان او به اوقات مختلف به حسب احوال هر ms142 چهارپایی (را)2 مقداری معین
~~جو دهند؛ و نائبی دیگر که به هر وقت قضیم3 و مایحتاج اطلاق کند و مرتب دارد. و در
~~هر شهری و هر ولایتی آن پادشاه را چهاربایان باشند، و بدین موجب ایشان را علف
~~دهند؛ و همه به امر و حکم پادشاه از مال پادشاه داده باشند. و اگر گویند پادشاه داده
~~راست و درست باشد؛ اما آنچه احتیاج باشد «که پادشاه »4 یک یک هر5 اسب را جو
~~دهد و توبره بر سر کند، آن نه صفت پادشاهی باشد؛ آن صفت سایسی و آستر بندگی6
~~باشد، و قدرت و عظمت را در آن مدخلی نه.
# دیگر به یک فرمان پادشاه صد هزار لشکر سوار شوند، و همه هر یک موضع خود در

PageV01P177

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0140.png)

~~میمنه و میسره و قلب دانند و [به] همه آلات ساز و عدة حرب چنان که پادشاه فرموده
~~باشد واقف باشند که کدام به کار میباید و با خود برگیرند، و بدان موجب که یک نوبت
~~تدبیر و ترتیب ایشان فرموده باشد پیش گیرند، و تمامت چهارپایان خود را علف و علیق
~~به هر وقتی چنان که مناسب آن باشد دهند، و تمامت احوال و افعال که بدان لشکر
~~مخصوص باشد به موجبی که پادشاه فرموده و تقریر کرده مرتب دارند و اوامر و نواهی و
~~بندگی پادشاه به جای میآرند؛ و تمامت آن پادشاه مرتب گردانیده و فرموده باشد.
# و حق تعالی نمودار آفرینش و قدرت خود در جمیع موجودات، در هر یک بعضی به
~~نسبت قطره با دریا یا به مثابت بویی از آن، باز نموده؛ و داغ و نشان قدرت او تعالی و
~~تقدس بر همه نهاده؛ تا همه به قدرت و صنع او موصوف گردند. و احوال پادشاهان که
~~جهت مثال قدرت و عظمت او تعالی و تقدس گفته شد همان نمودار صنع و قدرت است
~~که تقریر رفت. و آنچه پادشاه را ظل الله فی ms143 الارض فرموده یعنی چون او از بسیار اصناف
~~انسان اشرف است نمودار قدرت و صنع در او بیش تر باشد؛ چه، هر چه اشرف است از
~~صنع و قدرت و شبه صفات ایزدی در او بیشتر باشد، و فرمان او نافذتر، و رجوع اموربا
~~او بیشتر، و کارهای بسیار راند و نیز فرماید و به فرمان او کنند؛ و امور او همه مرتب و
~~ساخته و مهیا، به واسطهآ نفاذ امر، و او مستغنی از مباشرت آن کارها. و رسول - صلی الله
~~علیه وسلم - فرموده که «فرغ ربک عن آربع: الخلق والخلق والرزق والآجل».
~~بنابر این مقدمات همه مکافات خیرها و شرها تا وزن مثقال ذرهای حق تعالی کرده و
~~فرموده است، لکن به واسطه.
# و اما بیان احوال و واسطهآ مکافات خیر و شر که آفریده و به هر یک فرموده و در هر
~~یک مقدر گردانیده، مثال آن تقریر کنیم.
# اول بباید دانستن که همچنان که در همه وجوه دو چیز به همدیگر نمانند و مختلف
~~الاحوال باشند، لاشک باید که مکافات آن نیز مختلف الاخوال باشد؛ و آن مکافات همه
~~درکم و کیف مختلف الاحوال باشد، به حسب قلت و کثرت و ضعف و شدت و قوت1 و

PageV01P178

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0141.png)

~~لاقوت؛ و سبب اختلاف ثواب و عقاب و راحت و عذاب تواند بود.
# و اما آنچه در زمان و مکان گفتیم معنی آن بر دو وجه است: یکی آن که به خاصیت
~~زمان تعلق دارد، مانند آن که هر زمانی را و هر موضعی را خاصیتی باشد؛ چنان که یک
~~عمل از خیر و شر در زمانی مؤثرتر افتد که در زمانی دیگر، و در موضعی مؤثرتر از
~~موضعی دیگر باشد. عملی از خیر و شر که در حرمین و مسجد اقصی و عرفه و دیگر
~~مواضع متبرکه کنند مؤثرتر باشد از آن که در دیگر مواضع کنند. و (همچنین)1 دعایی که
~~در ساعت روز جمعه افتد ms144 یا در لیلة القدر و ماه رمضان و شب برات و دیگر اوقات متبرکه
~~کنند به اجابت نزدیکتر از آن باشد که در سایر اوقات. و از این جهت است که انبیا و اولیا
~~جهت هر روزی و هر وقتی و هر کاری و هر حاجتی علی حده دعوات معین کردهاند، تا
~~جهت آن میخوانند تا خاصیت میدهد. و لاشک در آن دعوات خاصیتی معین باشد که
~~ایشان دانسته باشند و تجربه کرده، تا جهت هر کاری معین گردانیده باشند. و همچنین
~~مناسب هر زمانی و هر وقتی تا جهت ازمان مختلفه معین کرده باشند.
# و آنچه گفته شد که هر دعایی را به خیرو شراثری و خاصیتی است، آن آثار و خواص
~~به چند وجه و چند نوع تواند بود بدین موجب:
~~اول خاصیتی که در نفس آن دعا باشد و به الفاظ و معانی آن تعلق دارد، مثل دعاهای
~~مروی از رسول - علیه الصلوة والسلام -.
~~دیگر خاصیتی که به زمان تعلق دارد؛ چنان که آن دعا به زمانی مستجابتر از زمانی
~~دیگر باشد، مانند داروی مسهل که به وقت نضج خلط دهند یا به وقتی که هوا معتدل
~~باشد اسهال بهتر کند و نافع تر باشد. و آنچ رسول - علیه الصلوة والسلام - (فرموده)2 که
~~دعا در روز عرفه مستجاب باشد. و آنچه فرموده که در روز جمعه ساعتی است که هر که
~~دعا در آن ساعت کند مقبول افتد، هم از این قسم است.
# دیگر خاصیت نفس و دهان شخص؛ چنان که دعایی چون شخصی زاهد عابد و

PageV01P179

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0142.png)

~~بنیاز1 خواند مستجابتر باشد از همان دعا چون غیر او خواند؛ مثل علاجی که طبیبی
~~حاذق کند با غیر حاذق. و اگر تمامت این اقسام خواص جمع شده باشد در شخصی
~~جامع، و دعا کند اثر آن با عظمتتر باشد؛ مانند طبیبی حاذق زاهد صالح مبارک دست و
~~قدم، و داروی نیکو اختیار کند، و در فصلی موافق ms145 به وقت نضج اخلاط دهد، هر آینه اثر
~~آن زیادت باشد.
# دیگر خاصیت آنچه آن شخص که دعا جهت او کنند به خیر یا به شر، او لایق و
~~مستوجب آن دعا باشد؛ چنان که یکی از صحابه از رسول - صلوات الله علیه -
~~درخواست کرد که او را دعا کند تا حق -جل و علا - محبت خود او را کرامت کند؛ فرمود:
~~«اعنی بکثرة السجود»؛ یعنی مرا یاری ده به بسیاری سجود، تا از بسیاری سجود شایسته
~~قربت شوی، و به شایستگی قربت سزاوار مقام محبت گردی و دعا در تو مقبول گردد.
~~و اما در قسم دعای بد؛ تا نوح - علیه السلام - را روشن نشد که نسل امت او همه کافر
~~و فاجر خواهند بود و جز گمراهی از ایشان واقع نخواهد شد و دعای بد را سزاوارند،
~~نگفت که (رب لاتذر علی الارض من الکافرین دیارأ انک إن تذزهم یضلوا عبادک و لا
~~یلدوا الا فاجرا کفارا )2. و آن معنی مانند قابلیت است و آن وضع الشیء فی موضعه بوده
~~باشد، و لاشک اثر آن زیادت بود. و اگر قابلیت آن ندارد، یا هیچ اثر نکند یا اگر کند اندک
~~کند؛ مانند آنچه آهن برنده است، چون پولادی نیکو اختیار کنند برندهتر باشد، و چون
~~تیز کنند برندهتر، و بر هر چه زنند اثر کند خصوصا چیزی که مستعد بریدن باشد. و اما
~~آنچه مستعد بریدن نباشد، مانند چیزهای صلب3، اگر نیز اثری کند اندک کند؛ و ممکن
~~باشد که آن پولاد نیز از استعمال بدان صلب بشکند یا خلل پذیر گردد یا کند شود. و اگر
~~بر الماس استعمال کنند خود قطعا اثری نکند، و پولاد متأثر و شکسته گردد؛
# چو نبود قابلیت آتش تیز   همی کند آید4 از طلق و سمندر

PageV01P180

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0143.png)

# اکنون چون تقریر کرده شد که هر دعایی، بلکه هر کلمهای، را خاصیتی است؛ بنابر
~~این مقدمات لاشک مردم منتظر ظهور خاصیت هر ms146 سخنی و دعایی باشند؛ و چون اتفاق
~~افتد که اثر آن دعا ظاهر نگردد تعجب نمایند و پندارند که آن را اثری نیست، و اعتقادات
~~هر یک در آن باب مختلف گردد، و آن را بنیادی و اعتباری ننهند، و نزد ایشان مهمل
~~نماید؛ و از آن اندیشه نکنند و ندانند که ممکن نیست که دعایی، بلکه کلمهای، بیاثر
~~تواند بود؛ لکن آنچه اثر آن کم و بیش است، که یک وجه این است، و وجه دیگر آن که
~~گفته شد که ظهور خاصیت و اثر بعضی پیش تر بود [279] و از آن بعضی پستر. و چگونه
~~شاید که کسی دعا را، بلکه سخن را، اثری تمام تصور نکند؟ دشنامی که به کسی دهند
~~چون تأثیر آن معجل است او را چنان سخت می آید که وجود او متغیر میشود، تا غایتی
~~که از حال خود میگردد، چنان که گویا نه آن شخص است؛ و به جایی انجامد که به
~~فتنههای بزرگ مؤدی شود، و مدتهای مدید اثر آن بماند و روز به روز زیادت گردد. و از
~~این جهت گفتهاند؛
# آن را که گزدسگ خطرناک   چون مرهم هست نیستش باک
# وآن را که زبان آدمی خست
# نتوان به هزار مرهمش بست
~~بر این قیاس توان دانستن که دعاها و سخنان دیگر را خاصیت بر چه وجه باشد،
~~بعضی عاجلا و بعضی آجلا، به حسب اختلاف مراتب هر یک؛ و این معانی مصدق آن
~~معانی است که گفته شد.
~~و معنی دیگر آن است که مکافات آن اعمال خیر و شر را بعضی خاصیت آن باشد که

PageV01P181

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0144.png)

~~در دنیا باشد، بعضی دیرتر و بعضی زودتر. به اوقات و ازمنه مختلفه؛ و بعضی در عقبی
~~باشد. و مراتب و تفاوت احوال آن نامحصور است، و مثال بعضی از آن بر سبیل اختصار
~~گفته می شود. آنان که مقربان و خواصاند زود از ایشان بازخواست رود تا زود از آن ms147 گناه
~~پاک شوند؛ و آن شفقت و رحمت زیادت از دیگر اشفاق باشد که به دیگر وجوه یاد کرده
~~شود. و آن مانند آن است که کسی را فرزندی مقبل باشد؛ به اندک حرکتی نامتناسب که از
~~او صادر می شود زود زود از او بازخواست میکند؛ و چون دلبستگی به حال او دارد در
~~بازخواست و تأدیب و ارشاد او اهمال ننماید تا زود متنبه شود و مؤدب گردد؛ و آنان که
~~دورتر باشند به هر گناهی به ایشان التفات نرود. و آنچه فرموده که «المخلصون علی خطر
~~عظیم»، و دیگر که «حسنات الابرار سیئات المقربین»، اشارت بدین معنی است. و چون
~~بندگان دور باشند و ایشان را زیادت اعتباری نه، گناهان ایشان که روز به روز صادر شود
~~مضبوط گردد تا چون جمع شود به مقدار آن گناهان مؤاخذت فرمایند؛ تا ایشان را بر سر
~~بازارها چوبهای بسیار زنند و عقوبتهای متنوع کنند، و آن را که باید کشتن بکشند؛
~~چنان که در کلام مجید آمده که (انما نملی لهم لیزدادوا اثما و لهم عذاب مهین)1. و چون
~~آن طایفه را زود در روز به گناه مؤاخذ نگردانند بر آن حمل نباید کردن که او را معذور
~~داشتهاند یا مشکور است؛ بلکه چون از او بازخواستی بزودی نرود [حمل] بر بیالتفاتی
~~بدو و بدانچه عقوبت او سختتر خواهد بودن باید کرد. و مثال این معانی در این صور
~~بگوییم تا از آن هم اصول معانی آن و هم نمودار که گفته باشیم به و ضوح پیوندد.
# میگوییم: به حکم آن که رسول - علیه الصلوة والسلام - فرموده که «ما انزل الله داء الا و
~~انزل معه دواء»، در آن شک نیست و مشاهده میرود که با وجود آن که تمامت صفحات
~~زمینها از عناصر مرکب شده هر زمینی را علی حده خاصیتی است؛ جهت آن که در
~~زمینی چندین نبات (متنوع)2 رسته و میروید غیر نباتهایی که در دیگر ms148 زمینها باشد، و
~~خاصیتی و فایدهای به هر گیاهی و نباتی و دارویی منسوب شده دون گیاهی و نباتی
~~دیگر؛ و ممکن نباشد که زمین ترک خاصیت خود تواند کرد الا به موجبی که حق تعالی بر

PageV01P182

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0145.png)

~~مقتضی ارادت و مشیت خود در هر زمینی و هر نباتی خاصیتی دون خاصیت غیری مقدر
~~فرموده که (یفعل الله ما یشاء)1، و: (یحکم ما یرید)2. به حسب خاصیت به حکم
~~باری تعالی و قدرت او افعال و خواص مختلفه هم در کم و کیف و هم در مکان و زمان از
~~او صادر میگردد؛ مثلأ چنان که محموده اسهال کند و طباشیر قبض کند و بعضی ادویه
~~تفریح کند و بعضی حرارت انگیزد و بعضی برودت و بعضی رطوبت و بعضی یبوست، و
~~بعضی از آن ادویه به حسب هر ولایتی قویتر و ضعیفتر باشد و چون آن را تناول کنند
~~به حسب هوای هر ولایت و حسب هر فصل و حسب هر سن و حسب هر شخص در
~~عمل آن تفاوتها باشد؛ و از آن مسهلات بعضی زودتر اسهال کند مانند محموده که
~~سریعالعمل است، و غاریقون و خیار چنبر با وجود آن که مسهلاند دیرتر اسهال کنند؛ و
~~انواع سموم قواتل با وجود آن که هم سماند، و بعضی آن باشد که زودتر و بعضی دیرتر
~~هلاک کنند، مثلأ سم افعی به واسطه آن که سریع النفوذ است فی الحال اثر کند و سم
~~کلب کلب2 تا چهل روز و بعضی تا شش ماه. و اطبا در کتب آوردهاند که بعد از چندین
~~سال دیدهاند که کسی که کلب کلب او را گزیده بود از آب ترسیده و مرده است؛ و اگر نه
~~آن بودی که از آب می ترسید و میمرد، که دانستی که آن شخص به سبب گزیدن آن کلب
~~کلب میمیرد؟ همچنین آدمی که گناهی کرده باشد اگر بعد از مدتی عقوبتی مییابد با سر ms149
~~رشتهآ آن نمیتواند رفت که از کدام گناه و در کدام وقت بوده؛ خصوصا که همواره خیر و
~~شر از او صادر است و بعضی در مقابل همدیگرند، و هر یک از آن محمتل راجحی و
~~مرجوحی است، و ممکن نیست که بدان سبب اثر آن ظاهر نگردد.
~~و آنچه حق تعالی می فرماید: (اولئک یبدل الله سیئاتهم حسنات)4 و رسول - علیه
~~الصلوة والسلام - فرموده: اتبع السیئة الحسنة تمحها مصدق این معنی است. و آنچه در
~~حدیث صحیح آمده که در آخر زمان هرگناه که مجرمان کنند جزای آن زود بدیشان رسد

PageV01P183

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0146.png)

~~دال است بر این معنی؛ چه، حقیقت این اشارت آن گفتهاند که در آخر زمان سیئات بسیار
~~و عظیم کنند و حسنات اندک و حقیر، و قوت حسنات چندان نباشد که صارف سیئات
~~شود و سیئات قوت گیرد و جزا که عبارت از استحقاق هر عملی است به میزان حق
~~بی درنگ بدو رسد. و چنان که رنجی که از غذاهای بد تولد کند نتوان دانست که اصل آن
~~رنج از کدام غذا بوده است و ممد و متمم آن کدام، «همچنین جزا که رسد نتوان دانست
~~که اصل او کدام گناه بوده است و ممد و متمم آن کدام »1؛ چه، ما میبینیم که اگر آدمی
~~غذاهایی زیان کار میخورد بعد از مدتها که اخلاط از آن جمع میشود رنجهای
~~مختلف از آن بادید می آید، و هر کسی نداند که آن رنج از کدام غذا که در کدام وقت
~~خورده بادید آمده؛ چه، ضبط غذای صالح و غذای غیرصالح و آنچه در کدام زمان
~~زیادت خورده و در کدام زمان اندک خورده نکرده باشند. و ممکن باشد که چون غذایی
~~مضر خورده غذایی دیگر نافع که دفع مضرت آن کند خورده باشند، یا چند روز دیگر
~~تدارک آن به اسباب بسیار رفته باشد؛ مانند آن که تقلیل غذا و جوع اتفاق افتاده باشد یا
~~حرکات ms150 عنیف کرده و آن اخلاط به طریق عرق و تحلیل مندفع گشته و آن رنج و خلط که
~~متوقع بود که از آن غذاهای غیرصالح حاصل شود ظاهر نگردد. و اگر به موجب مذکور
~~تدارک نرفته باشد و رنج متوقع ظاهر گردد چنان که گفتیم نداند که سبب آن از کدام یک
~~از غذاهای پیشینه است، بلکه سبب آن عن قریب تصور کنند و از غذاها که در آن یک دو
~~روز خورده باشد؛ و چون با خود اندیشه و موازنه کند و در آن چند روز سوء التدبیری
~~نرفته باشد متحیر ماند و راه با سر آن کماینبغی نبرد.
# دیگر آنچه گفتیم و تقریر رفت که حق تعالی در هر زمینی خاصیتی مقدر فرموده تا
~~سبب رستن و و جود نباتی و دارویی شود و هر دارویی را خاصیتی داده متفاوت الاحوال
~~بدان موجب که تقریر رفت، و نمی شاید که هیچ زمینی و هیچ دارویی باشد که آن را
~~خاصیتی دون خاصیت دیگر علی اختلاف الاحوال نباشد، و آن زمین از چهار عناصر
~~مرکب است و بدن انسان نیز از چهار عناصر مرکب است به زیادتی چندین روحانیات

PageV01P184

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0147.png)

~~شریف که بدان پیوسته، و تشریف (علم آدم الاسماء کلها)1 که فریشتگان بر آن حسد
~~بردهاند و بدان سبب ایشان ساجد و انسان مسجود گشته بدان پیوسته، و حق تعالی
~~می فرماید: «خمرت طینة آدم بیدی اربعین صباحا» و می فرماید: (فاذا سویته و نفخت فیه
~~من روحی)2، وفرمود که (ولقد کرمنا بنی آدم وحملناهم فیی البر والبحر و رزقناهم من
~~الطیبات و فضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا)3 [285] و او را شرف ناطقیت داده،
~~لاشک چنین سرشتی و ترکیبی و تألیفی کم از آن ترکیب عناصر زمین نباشد، و ثمرهآ آن را
~~خاصیت کم تر از تمرهآ زمین نتواند بود. و همچنان که حوالت نبات و ادویه با زمین
~~فرموده، حوالت خیر و شر با انسان فرموده؛ ms151 و همچنان که منفعت و مضرت به اختلاف
~~احوال به حسب کم و کیف و زمان و مکان، چنان که شرح داده شد، به ادویه حوالت
~~کرده، همچنین با عمل هر شخص فرموده که آن عمل به مثابت ثمرهآ زمین است. و
~~همچنان که ممکن نباشد سقمونیا و دیگر ادویه ترک خاصیت خود تواند کرد الا چنان که
~~حق تعالی آن خاصیت بدو داده و همواره از او در وجود می آید، و آفرینندهآ سقمونیا و
~~دهندهآ خاصیت اوست تعالی و تقدس؛ و هیچ کس و هیچ چیز را «در آن مدخل و شروع
~~نه جز آنچه قدرت بر آن نهاده، که هیچ کس و هیچ چیز را»4 در آن خاصیت تصرف
~~نباشد بلکه به قدرت و آفرینش او تعالی و تقدس مخصوص باشد، مانند آن که سقمونیا
~~را مجال آن که از خاصیت تجاوز نماید نیست بلکه تمامت ادویه در خواص خود
~~مجبول5اند؛ همچنین تمامت خیر و شر و هر عمل از اعمال و هر قول از اقوال بلکه هر
~~حرکت از حرکات و هر لفظی از انسان در وجود آید بی خاصیتی نتواند بود، و هر یک بر
~~آن خاصیت خود مجبول و در حال بر کتب اعمال نوشته شود. و خاصیتی که در او هست
~~که آن مقتضی مکافات است به حسب کم و کیف و حسب زمان و مکان، چنان که در مثال
~~که گفته شد روشن است، در آن مرکوز باشد و هر یک بر آن مجبول؛ و آن خاصیت البته

PageV01P185

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0148.png)

~~از آن ظاهر گردد، مگر وقتی که خیری در مقابله شری از آنچه کرده و گفته باشد آمده
~~باشد؛ مانند مثال اغذیه مضر و اخلاط فاسد و قمع آن به چند وجه که شرح داده شد.
~~و هر چند چنان که گفته آمد بعضی ادویه را منفعت و مضرت و تأثیر زود باشد و
~~بعضی را دیرتر، همچنین اعمال صالحه و غیرصالحه ms152 را همین سبیل است؛ لکن چون
~~علاج کنند، هر چند اثر ادویه در روز هست، اما در بعضی امراض تا مدتی ادویه تمام
~~تناول نکنند صحت و برء تمام توقع نتوان داشت، و شدت مرض و بأس نیز حاصل نیاید.
# همچنین هر چند اعمال خیر و شر را خاصیت آن است که در دنیا به اوقات و ازمنهآ
~~مختلفه ثواب و عقاب آن ظاهر گردد، لکن اثر تمام کلی آن در عقبی باشد و حساب
~~اعمال آنجا به اتمام رسد؛ چنان که حق تعالی فرموده: (و نضع الموازین القسط لیوم القیامة
~~فلا تظلم نفس شیئا وان کان مثقال حبة من خردل اتینا بها و کفی بنا حاسبین)1. و تقریر و
~~بیان و توضیح [و] تفسیر این آیت چنان است که حق تعالی انسان را اشرف و افضل
~~مخلوقات آفریده، به دلیل آیت (و لقد کرمنا» و دیگر آیات که ذکر کرده شد، و قرآن و
~~رسول را فرستاده تا هر چه نیکویی باشد میکنند و از آنچه بدی باشد میپرهیزند؛ و
~~چون به واسطهآ شیطنت که در او مرکوز است و استیلای آن به هر وقت پای از جاده بیرون
~~نهند و بر مقتضی هوای خود کار کنند، و آنچه حق تعالی فرموده که بکنند نکنند و آنچه
~~فرموده که نکنند بکنند؛ لاجرم بعضی که دانند و تقصیر نمایند گناه کار و دوزخی باشند و
~~آنان که دانند و از بد پرهیزند بهشتی گردند.
# و آنچه فرموده که ({ما اصابک من حسنة فمن الله و ما اصابک من سیئة فمن نفسک)2،
~~چون به جهت آن که به عقب آن فرموده که (قل کل من عندالله 3، و میان هر دو سخن
~~منافاتی مینماید، مفسران در تفسیر آن متحیرند.
# میگوییم آفرینندهآ همه اوست، و در آن شکی نه، لکن فرموده که این بکن و آن نکن.
~~پس هر کس که به فرمان حق کند او کرده باشد، و اگر بجز فرمان حق ms153 تعالی کرده باشد او
~~نکرده باشد. و چون اضافت بدی و نیکی به خدای تعالی بدین موجب است که تقریر

PageV01P186

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0149.png)

~~رفت، و هر نیکی که آدمی کند به فرمان حق تعالی و تقدس باشد، لاجرم حق عز و علا
~~کرده باشد، و آدمی بدان سبب نجات یافته به حضرت عزت پیوندد. و هر بد که آدمی
~~کند بیفرمان حق تعالی کرده باشد و به واسطهآ شیطان و هوای نفس خود؛ لاجرم هم
~~شیطان و هم گناه کاربا هم در دوزخ و عذاب بمانند. و (نقیض له شیطانا فهو له قرین)1
~~مصداق این تقریر است؛ وآیت (فکبکبوا فیها هم و الغاوون و جنود ابلیس اجمعون)
~~اشارت به این معنی است.
# و چون جبلت و طبیعت و احوال آدمی بدین موجب است که ذکر رفت، به هر وقت
~~میل به فرمان حق تعالی کرده عملی صالح کند و او را اجری حاصل آید و وقتی دیگر میل
~~به شیطان و هوای نفس خود کند و گناهی اندوزد؛ و لایزال در این دو معامله دست
~~تصرف دارد، و خویشتن ضبط نیکی و بدی و موازنه آن نتواند کرد تا به دیگری چه رسد.
~~و کجا ضبط توان کرد، و که داند که عاقبت کار هر یک چگونه خواهد بودن؟
# و تمثیل آن معاملات و عواقب آن به صورت احوال تجار توان کرد. و مثالی بغایت
~~مناسب است. و آن چنان باشد که تجار به شرکت یا تنها به سفر دور و نزدیک روند؛ و
~~چندگاه3 ایشان را اخراجات متنوع افتد و مکسبی نباشد، و چندگاه دیگر کسبی کنند و
~~خرج کمتر، و هر آینه مایه داشته باشند. و به وقتی که از سفر بازآیند و به مقام رسند
~~حساب معامله خویش بکنند، و خرج از مکسب موضوع دارند، و آنچه بازماند مکسب
~~آن بوده باشد. و اگر چیزی بازنماند خسران کرده باشد و عین بی سعادتی باشد و مفلسی.
~~و آن ms154 حساب نتوان کردن الا وقتی که به خانه و وطن رسند و سود و زیان راه منقطع گردد؛
~~چه پیش از رسیدن به خانه هنوز وقوع آن هر دو قسم متوقع باشد؛ لاجرم حساب تمام
~~نشود. و تمامت معاملات و دفاتر حساب همچنین است؛ و معامله آدمی در این دنیا و
~~کسب خیر و شرروز به روز بلکه لحظه به لحظه متوقع است، و چون به اصل رسند میزان
~~قسط هر یک پیش او نهاده شود، که (و نضع الموازین القسط لیوم القیمة)، وقوله تعالی:

PageV01P187

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0150.png)

~~(کفی بنفسک الیوم حسیبا ) و قوله تعالی (الینا مرجعکم فننبیکم بما کنتم تعملون)2. و
~~قیامت هر یک روز وفات اوست، که «من مات فقد قام قیامته». و چنان که تجار را در سفر
~~دور خرج و کسب زیادت تواند بودن و حساب بیشتر، و در سفر نزدیک برعکس؛ حال
~~عمر دراز و کوتاه را هم بدین نسبت قیاس باید کرد. لکن به حسب کثرت و قلت مایه نیز
~~کسب متفاوت گردد.
# آنچه بر فور در باب خیر و شر و احوال آن در خاطر آمد این است که نوشته شد؛ و
~~(العلم عند الله تعالی)3.

PageV01P188

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0152.png)

~~میگوییم که آنچه حق تعالی فرموده: (من جاء بالحسنة فله عشر امثالها و من جاء بالسیئة
~~فلا یجزا الا مثلها)1، و آن که فرموده که (مثل الذین ینفقون اموالهم فی سبیل الله کمثل حبة
~~انبتت سبع سنابل فی کل سنبلة مائة حبة والله یضاعف لمن یشاء والله واسع علیم)2. (من ذا
~~الذی یقرض الله قرضا حسنا فیضاعفه له و له اجر کریم}3 جمله اقتضای آن میکند که اجر
~~اعمال حسنه بزیادت از آن می دهد به مقادیر مختلفه. و هم در این معنی حدیث صحیح
~~آمده: «من هم بحسنة فلم یعملها کتب له حسنة واحدة فان عملها کتب له عشر حسنات. و من
~~هم بسیئة فلم یعملها لم یکتب علیه شیئا فان عملها کتب [281] علیه سیئة ms155 واحدة.
# و اگر سؤال کنند که چرا جزای اعمال حسنه (اضعاف او میدهد)4، و آنچه مضاعف
~~می دهد چرا نه بر یک وجه می دهد، و موهبت آن مختلف العدد و الاحوال میباشد، و از
~~آن اعمال سیئه چرا مثل عمل میباشد و زیادت و نقصان در آن واقع نمیشود؛ میگوییم
~~که هر چند این آیات مفسران تفسیر کردهاند، و تمامت نیکو گفتهاند و خوب اندیشیده؛
~~اما ضعیف را آنچه در خاطر می آید علی سبیل الایجاز والاختصار و در موضع بیان آن

PageV01P190

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0153.png)

~~ضرورت است میگوید تا غرض از آن معانی حاصل شود؛ و چون امیدوار و وانق است
~~که تفسیر قرآن از اول آغاز کرده شود، اگر توفیق رفیق گردد چون بدین آیات رسد در آن
~~موضع آنچه دست دهد و آن قدر که ممکن باشد بر حسب ادراک و فکر خویش در
~~تفسیر آن بکوشد و تقریر کند؛ ان شاءالله العزیز.
# و چون حالیا در تقریر بعضی از آن معانی شروع خواهد رفت، تا در مقدمه معنیای و
~~تفسیری چند که غرض از این بحث آن است گفته نشود اشتباهی که هر کس را در آن
~~روی نموده مرتفع نگردد؛ چه، غرض از این بحث مالاکلام در ضمن آن تفسیر مندرج
~~تواند بود؛ و بعضی که از آن معانی و تقریر غافل باشند ایشان را اشتباه روی نماید، و هر
~~کس که بر بعضی تفسیر قرآن واقف باشد قطعا او را هیچ شبهت نماند. و چون در عرض
~~این معانی و حقیقت این بحث اندیشه رفت اولی چنان دید که اول به بیان تفسیر آیت (ما
~~اصابک من حسنة فمن الله وما اصابک من سیئة فمن نفسک)1، و آیت (قل کل من
~~عندالله}2 مشغول گردد، و در مقدمه تفسیر آن بکند، تا جواب کسانی که معانی آن مطابق
~~یکدیگر نمیتوانند کرد و از این ضعیف حقیقت آن سؤال کردهاند گفته باشد. و چون
~~بنابر این مقدمات ms156 که گفتیم بیان و معانی این آیات در این بحث مناسب بل دربایست بود،
~~حالیا تقریر آن میکند و بر عقب به تفسیر دیگر آیات مشغول خواهد شد.
# و تقریر آن است که آنچه حق تعالی در آیت (ما اصابک من حسنة فمن الله و ما
~~اصابک من سیئة فمن نفسک)2، حسنه را حواله با خویشتن و سیئه را با نفس شخص
~~کرده، جهت آن که کردن حق تعالی فرمودن است، و فرموده که حسنه کنند و سیئه نکنند؛
~~چه، هر چه به فرمان او کنند او کرده باشد و هر چه به فرمان او نکنند و از حکم او تجاوز
~~نمایند، به فرمان او نکرده باشند، شخص خویشتن کرده باشد. چنان که آن کس که زکوة
~~میدهد به فرمان حق تعالی میدهد که او فرموده که زکوة بدهند؛ و آن کس که اسراف
~~میکند یا به زور و زجر از مردم چیزی میستاند خود میکند، چه خلاف حکم خدای
~~تعالی کرده باشد، جهت آن که او فرموده که امثال این حرکات نکنند. و همچنین فرموده

PageV01P191

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0154.png)

~~که هیچ کس را نکشند بیگناه، و چون گناهی از وی در وجود آید که کشتن بر آن واجب
~~باشد بکشند. در حق یک شخص هم کشتن و هم ناکشتن فرموده، و فرموده که اگر آن
~~کس را که گناه نباشد بکشند قاتل او را به حکم (و لکم فی القصاص حیوة یا اولی
~~الالباب}1 بباید کشت.
# پس معلوم می شود که هر چه او فرموده باشد از او باشد و هر آنچه او فرموده باشد که
~~نکنند و بر خلاف فرمان او بکنند از نفس ایشان باشد؛ چنان که اگر پادشاهی فرماید که
~~شخصی را به قتل آرند آن کس که فرمان پادشاه را امتثال نماید و آن شخص را به قتل آرد
~~پادشاه از او خشنود شود و حرکت او پسندیده دارد، و هیچ آفریدهآ دیگر نیز از وی
~~بازخواست ms157 نتواند کرد؛ چه، او در آن فعل بی اختیار و مأمور بوده باشد، بلکه اگر در آن
~~کار تقصیر نماید و تأخیر کند پادشاه بر وی خشم گیرد و خلق او را ملامت کنند. و چون در
~~صورتی که پادشاه به قتل کسی حکم کند امتثال آن ضروری باشد و اگر امتثال نکنند
~~مؤاخذ و معاقب گردند، و در صورتی که پادشاه معین فرموده باشد که قتل نکنند و بر
~~خلاف حکم او قتل کنند یقین که عذاب و مؤاخذت آن از حد بیرون باشد؛ چه، با آن که
~~بر جرأتی مذموم اقدام نموده باشند و مرتکب افعال سیئه شده، مطاوعت پادشاه نیز
~~ننموده باشند و خلاف امر و حکم او کرده، و بدان سبب گناه و جرم زیادت شده. و
~~همچنین آنچه فرموده که (قل کل من عند الله)2 چون خیر و شر و حسنه و سیئه همه او
~~آفریده و آفرینندهآ همه اوست، لاشک از روی آفرینش باید گفت که همه از نزد اوست.
# اما او سیئه را نه جهت آن آفریده (که)3 مردم همه روزه بدان مشغول شوند؛ او خیر و
~~شر و حسنه و سیئه را آفریده و فرموده که حسنه کنند و سیئه نکنند. پس از روی آفرینش
~~از او باشد. و از آن روی که فرموده که سیئه نکنند، هر کس که کند از نفس او باشد نه از
~~حق تعالی. و کیفیت رسیدن خیر و شر به واسطهآ اعمال حسنه و سیئه به موجبی است که
~~در رسالهآ خیر و شریاد کردهایم، و گفته که [چنان که] هر گیاهی و هر دارویی را خاصیتی

PageV01P192

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0155.png)

~~معین مقدر هست، هر سخنی و هر علمی را از حسنه و سیئه خاصیتی معین مقدر هست،
~~و آن خاصیت قطعا از آن مرتفع نتوان گردانید و البته و اصلا در آن مرکوز باشد و مقدر
~~بود. و مصدق این معنی آیت (فمن یعمل مثقال ذرة خیرا ms158 یره و من یعمل مثقال ذرة شرأ
~~یره}1 است. و هر چند این تقریر مقوی سؤالی است که در مقدمه رفته است، یعنی چرا
~~اجر اعمال حسنه با اضعاف اضعاف می رسد و چرا اعمال سیئه مثل اعمال می رسد، و
~~جزا و مکافات هر دو متساوی نیست؛ اما هم2 در رسالهآ خیر و شر گفتهایم که هر چند هر
~~دارویی را خاصیتی ذاتی هست که هرگز از آن منفک نشود، اما بعضی از قوای آن خواص
~~قوی تر است و بعضی ضعیفتر؛ چنانچه بعضی از آن داروها به یک رنج معین سود
~~داشته باشد و بعضی به رنجهای بسیار. و همچنین اعمال حسنه را شاید که خاصیتی چند
~~باشد که سیئه را نبود. و جواب اصلی و حقیقی آن است که لاشک حسنه و سیئه را هر
~~یک خاصیتی علی الانفراد باشد، اما خاصیت آنچه به فرمان حق تعالی کنند و رضای او
~~در آن گوش دارند زیادت تواند بود؛ چه، در مقدمه گفتیم که حسنه را و سیئه را هر یک
~~خاصیتی ذاتی باشد و چون حسنه را خاصیتی ذاتی باشد، ضرورتا فرمان برداری حق
~~تعالی را نیز خاصیتی علیحده تواند بود، و آن خاصیت بالحقیقة زیادت از خاصیت عمل
~~مجرد است. و آن کس که حسنه کند اجر خاصیت حسنه علی حده و اجر خاصیت
~~فرمان برداری حق تعالی که از همه معظم تر تواند بود بیابد.
# و مثال آن چنان باشد که اگر شخصی متاعی بخرد به یک دینار و در حال بازفروشد،
~~چون زیان کند زیان آن زیادت از یک دینار نتواند بود لکن ممکن است که یکی در دو سه
~~سود کند. و اگر امیری یا پادشاهی به کسی فرموده باشد که چیزی جهت او بخرد، چون
~~بخرد و پسندیده افتد ممکن که به اضعاف آن عوض بدهد به چند وجه که ذکر خواهد
~~رفت؛ یکی جهت بها و یکی جهت پسند داشت و ms159 یکی جهت فرمان برداری بدهد. هر
~~آنچه زیادت داده باشد لاشک جهت پسند داشت و جهت فرمان برداری داده باشد، و الا
~~چون بها گفتیم ضرورت آن مقدار تواند بود که آن چیز ارزد و زیادت و نقصان در آن

PageV01P193

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0156.png)

~~صورت نبندد. و آن عوض مختلف تواند بود به حسب نیت و عمل آن شخص؛ چه،
~~معاینه مشاهده میافتد [که] هر کس که از جهت پادشاهی کاری پسندیده بکند پادشاه به
~~حسب کار که کرده باشد او را نواخت و نوازش به اضعاف (اضعاف)1 بفرماید و مرتبهآ او
~~عالی گرداند؛ و اگر کسی کاری ناشایست و ناپسندیده کرده باشد تفحص نموده به مقدار
~~جرم و گناه او، او را عقوبت و ملامت فرماید، بلکه یمکن که به واسطهآ شفاعت یا حقوق
~~گذشته عفو کند به موجب آیت (من عمل صالحا من ذکر أو انثی وهو مؤمن فلنحیینه حیوة
~~طیبة و لنجزینهم اجرهم باحسن ماکانوا یعملون)2. و همچنان که پیش از این گفته ایم که هر
~~حرکتی و هر سخنی را خاصیتی علی حده است، هر ساعتی [282] و هر روزی و هر
~~ماهی و هر سالی را خاصیتی و فایدهای معین هست. و در این معنی به تقریر و بیان
~~احتیاج نیست؛ چه، همواره اهل نجوم بدین بحث مشغولاند و تمامت تقویمها بر این
~~معنی دلالت میکند. اما هیچ آفریده به موجبی که هم در این رسایل گفته شد خواص آن
~~مانند انبیا نتواند دانست، و از انبیا هیچ کدام مانند خاتم النبیین - علیه الصلوة والسلام -
~~ندانند. و کماهی و حقیقت هر یک از آن حق تعالی که عالم السر و الخفیات است تواند
~~دانست؛ چنانچه در حق شب قدر سورة (انا انزلناه فی لیلة القدر)3 فرموده. وبا وجود
~~این همه معانی که ذکر رفت و این ارشادها که حق تعالی بندگان خویش را فرموده و
~~می فرماید، معتقدان دین را تردد بازدید می آید و بر ایشان مشتبه ms160 میشود، و نامعتقدان را
~~کفر و ضلالت زیادت میگردد. و حقیقت آن که بندهآ ضعیف مسکین در میان چندین
~~انواع آفرینش و معانی نامتناهی چگونه حیران نشود، و عقل از این جمله به کنه و ادراک
~~کدام رسد؟ چه، انواع این معانی و حقایق مانند زنجیری است به هم پیوسته، و اطراف آن
~~نامتناهی، و هر حلقه از آن به شکلی غریب خلاف شکلی دیگر ساخته. و یکی از افاضل
~~علما در این معنی نیکو گفته است که؛
# حلقهای بس باشد این دیوانه را   این همه زنجیر در زنجیر چیست

PageV01P194

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0157.png)

# و این معانی بر وجهی است که چندان که زیادت بدانند نادانتر باشند؛ چنان که
~~موسی - علیه السلام - از روی عجز مناجات کرده و گفته که ( سبحانک تبت الیک و انا اول
~~المؤمنین)1؛ و همچنین نوبتی دیگر از سر تحیر در عظمت باری تعالی و انواع آفرینش
~~نامتناهی او که تمامت به همدیگر مقید کرده و در هم انداخته نظر کرده و از غایت
~~گستاخی گفته که (ان هی الا فتنتک تضل بها من تشاء و تهدی من تشاء}2. و از میان معانی
~~که اجر حسنه اضعاف اضعاف عمل باشد درازی عمر، و آنچه پیش همه کس مصطلح
~~است که گویند که در عمر برکت باشد، معلوم میگردد. و هر چند برکت را سببی معین
~~تواند بود؛ چه، بی سبب ممکن نباشد؛ اما چنانچه هر چیزی که بر سبب آن واقف
~~نگشتهاند آن را خاصیت گفتهاند، از آن درازی عمر نیز چون سبب آن ندانستهاند برکت
~~خواندهاند. و اگرچه در رسالهای که جهت کیفیت و حقیقت اجل ساختهایم این معنی
~~مستوفی گفتهایم، اما در این موضع نیز بقدر شمهای گفتن لازم بود تا معلوم شود که اگر
~~کسی حسنه جهت درازی عمر کند و حق تعالی پسندیده دارد لاشک به حکم {من جاء
~~بالحسنة فله عشر امثالها}3، عشر آن که نیت داشته باشد بیابد؛ و چون نیت او ms161 در اعمال
~~حسنه جهت درازی عمر او بوده باشد باید که در عمر او برکت بادید آید، خصوصا چون
~~احادیث نبوی به موجبی که در مقدمه یاد کرده شد آنچه در باب درازی عمر وارد شده و
~~بیان و تفسیر آن به جای خویش در مقدمه گفتیم.
# و چون این معانی معلوم شد اکنون بیان آن که چرا اجر اعمال حسنه بعضی را عشر
~~امثالها فرموده و بعضی را زیادت و بعضی را به غیرحساب؛ و آن زیادت به انواع مختلفه
~~آمده، بعضی را به موجب نص (مثل الذین ینفقون اموالهم فی سبیل الله کمثل حبة انبتت سبع
~~سنابل فی کل سنبلة مائة حبة والله یضاعف لمن یشاء والله واسع علیم) یکی را هفصد
~~آمده، و بعضی را به موجب آیت (ان الله لا یظلم مثقال ذرة وان تک حسنة یضاعفها و
~~یؤت من لدنه اجرا عظیما)5، و آیت (من ذا الذی یقرض الله قرضا حسنا فیضاعفه له و له
~~اجر کریم)6.

PageV01P195

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0158.png)

# اما اول آن که چرا اجر بعضی را هفصد فرموده و بعضی را اضعاف آن، که چون هر
~~حکمی که حق تعالی فرماید باید که به استحقاق مناسب مقدار هر عملی باشد تا موجب
~~عدل محض و راستی تواند بود؛ و چون اعمال متفاوت است لاشک باید که به حسب هر
~~عملی اجری مناسب آن عمل ارزانی فرماید. و عملی که حسنه فحسب باشد، چنان که
~~اگر کسی یک تا نان به درویشی دهد حسنه باشد و مقتضی (ان الحسنات یذهبن
~~السیئات}1، باید که آن مقدار سیئه که ده چندان باشد آن عمل حسنه ببرد؛ چه، فرموده
~~که (من جاء بالحسنة فله عشر امثالها)، و در این باب فرموده که (مثل الذین ینفقون
~~اموالهم فی سبیل الله کمثل حبة انبتت سبع سنابل فی کل سنبلة مائة حبة والله یضاعف لمن
~~یشاء والله واسع علیم»2، هر آینه آن کس که مال خود نفقه کند در سبیل حق ms162 اجر او بالاتر
~~از آن تواند بود که یک درم یا دیناری زر مثلأ به محتاجی دهد؛ چه، آن کسان که حسنه
~~کنند بسیار باشند، لکن آن کس که مال خود فی سبیل الله نفقه کند از صد هزار یکی تواند
~~بود و اجر آن لاشک مناسب چنان صدقی و نیتی باشد. و آن عمل بدان کجا ماننده باشد
~~که کسی زکاتی یا صدقهای کم و بیش بدهد. و این معنی بس ظاهر و روشن است؛ چه،
~~اگر کسی از آنچه دارد اسبی یا جامهای پیشکش پادشاهی یا امیری کند بدان چه نسبت
~~داشته باشد که هر چه او را بود تمامت پیشکش کند، خصوصا در حالتی که پادشاه به عزم
~~جهاد و غزا برنشسته باشد و آن اموال و پیشکشها که او از مرکوب و ملبوس و مأکول
~~متواتر به حضرت آورد موجب مدد لشکر پادشاه شود. و آن کس که این اندیشه و دل و
~~دستگاه و همت داشته باشد کم تواند بود؛ و کسانی که بدین وجه کرده باشند پیش
~~پادشاهان عظیم معتبر گردند و در عوض آن ولایات و اقطاع از پادشاه بیابند و ذکر جمیل
~~ایشان در میان خلق بماند.
# و تفسیر آیت (من ذا الذی یقرض الله قرضا حسنا فیضاعفه له و له اجر کریم)3، از
~~شرح آیت پیشین معلوم میگردد؛ چه، هر کس کم و بیش حسنهای کند. و بعضی حسنات
~~آن است که شرعا واجب باشد که کنند و از آن غرض متفاوت باشد؛ شاید که شخصی را

PageV01P196

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0159.png)

~~خود همان مقدار مال باشد که جهت شفقت و مدد خلق حسبة لله به اسم قرض حسنه
~~بدهد، یا آن که زیادت داشته باشد و اکثر مال خود بدهد. و چنین مردم را در میان بسیار
~~خلق اندک توان یافت، و کم کسی را این صدق و قوت دل و شفقت تواند بود. لاجرم این
~~عمل از عمل مجرد حسنه زیادت باشد. ms163 و هم بر این قیاس، به تفاوت اعمال، اجر نیز
~~متفاوت باشد؛ به موجبی که آیات به حکم آن نازل گشت.
# اما بیان آن که اجر صابران چرا به غیرحساب فرمود، میگوییم که آنچه صابران را اجر
~~به غیرحساب فرموده، لاشک چون اجر به غیرحساب باشد آن اجر زیادت از دیگر
~~اجرهای معین بود که در باب هر یک آیتی منزل گشته. و آیتی که در باب اجر صبر به
~~غیرحساب فرموده این است که (انما یوفی الصابرون اجرهم بغیر حساب)1. و آیات دیگر
~~که در انواع فضیلت صبر فرموده بدین موجب است که (یا ایها الذین امنوا استعینوا بالصبر
~~والصلوة ان الله مع الصابرین ولا تقولوا لمن یقتل فی سبیل الله اموات بل احیاء ولکن
~~لاتشعرون ولنبلونکم بشیء من الخوف والجوع ونقص من الاموال والانفس والثمرات و
~~بشرالصابرین الذین اذا اصابتهم مصیبة قالوا انا لله و انا الیه راجعون اولئک علیهم صلوات من
~~ربهم و رحمة و اولئک هم المهتدون)2. و دیگر که (کم من فئة قلیلة غلبت فئة کثیرة باذن الله
~~والله مع الصابرین)3. و دیگر آن که (والصابرین فی البأساء والضراء وحین البأس اولئک
~~الذین صدقوا واولئک هم المتقون)4. و دیگر که (الذین یقولون ربنا إننا آمنا فاغفرلنا ذنوبنا
~~وقنا عذاب النار. الصابرین والصادقین والقانتین والمنفقین والمستغفرین بالاسحار)5. و
~~دیگر آن که (یا ایها الذین امنوا اصبروا[283] و صابروا و رابطوا واتقوا الله لعلکم تفلحون)6.
~~و دیگر آن که (واصبر نفسک مع الذین یدعون ربهم بالغداة والعشی یریدون وجهه)7. و
~~دیگر آن که (فاصبر ان وعدالله حق و لا یستخفنک الذین لایوقنون)8. و دیگر آن که (و
~~لمن صبر و غفر إن ذلک لمن عزم الامور)9 و دیگر آن که (فاصبر کما صبر اولواالعزم من

PageV01P197

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0160.png)

~~الرسل ولا تستعجل لهم کانهم یوم یرون ما یوعدون لم یلبثوا الا ساعة من نهار بلاغ فهل یهلک
~~الا القوم الفاسقون)1. و دیگر آن که (واصبر و ما صبرک الا ms164 بالله و لا تحزن علیهم و لاتک
~~فی ضیق مما یمکرون ان الله مع الذین أتقوا والذین هم محسنون}2. و در حق ایوب بر سبیل
~~مدح فرموده که (انا وجدناه صابرا نعم العبد انه اواب) ورسول - علیه الصلوة والسلام -
~~فرموده: «الصبر نصف الایمان»، واز امیرالمؤمنین علی - کرم الله وجهه - پرسیدند که «ما
~~الشجاعه؟» جواب داد که «صبر ساعة». و در تعریف صبر، بزرگان هر یک حدی گفتهاند؛
~~چنان که «الصبر حبس النفس عن الشکوی الی غیرالله»، وچنان که «الصبر حبس النفس علی
~~المکاره». واز روی تحقیق، تعریف صبر و احوال و اقسام آن در این آیات قرآن و حدیث
~~رسول - علیه الصلوة والسلام - که نوشته شد واضح مشروح و مفهوم و معلوم است، و
~~مرتبهآ صبر و صابران بغایت عظیم نهاده؛ و با وجود آن که از ارکان دین بعد از ایمان از نماز
~~معظم تر رکنی نیست و حق تعالی در باب نماز فرموده که (ان الصلوة کانت علی المؤمنین
~~کتابا موقوتا )4، و دیگر که (ان الصلوة تنهی عن الفحشاء و المنکر)5، و رسول - علیه
~~الصلوة والسلام - در نفس آخرین فرمود که «الصلوة و مما ملکت ایمانکم»، و دیگر فرموده
~~که «أرآیتم لو ان نهرا بباب أحدکم یغتسل فیه کل یوم خمس مرات هل یبقی من دونه شیء?
~~قالوا لا. قال کذلک الصلوات الخمس یمحوا الله بهن الخطایا».
# و صبر را بر نماز مقدم داشته آنجا که فرموده که (یا ایها الذین آمنوا استعینوا بالصبر و
~~الصلوة}6 و وجه این تقدیم آن است که نماز بر صبر کردن موقوف است؛ چه، بی صبر
~~کردن بر ترک فحشا و منکر نماز مقبول نباشد، کقوله تعالی: (ان الصلوة تنهی عن الفحشاء
~~و المنکر)7. و با آن که صبر را مقدم داشت، بعد از آن فرمود که (ان الله مع الصابرین)8
~~تأکید این معنی را؛ چه، صلوة مناجات با رب است و مناجات بی معیت نباشد و معیت بر
~~صبر موقوف است. ms165

PageV01P198

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0161.png)

# و این آیت را هر چند تفسیر بسیار است، لکن آنچه بدین موضع تعلق دارد و غرض
~~آن است یاد کنیم. و پیشتر چند مقدمه که ضروری است تقریر باید کرد.
# میگوییم که لفظ صبر بر معانی بسیار دلالت میکند؛ چه، آن لفظی عام است مشتمل
~~بر معانی بسیار، و منقسم است به چند قسم. و چنان که گفته شد از این آیات مذکوره
~~چون در آن تأمل کنند اقسام آن معلوم میشود؛ و نماز کردن و مداومت بر آن نمودن و
~~فوت ناکردن به صبر محتاج باشد، و تا صبری و ثباتی نباشد نمازنتوان گزارد، بلکه جهت
~~نماز چند نوع صبر باید. یکی آن که صبر کند تا خود را از دیگر امور که به لذات نفسانی و
~~غیرها تعلق دارد بازدارد تا متوجه اداء نماز تواند شد. دیگر آن که صبر و تحمل بر وضوو
~~غسل در احوال مختلفه تواند. دیگر آن که چون نماز گزارد سعی نماید و صبر کند تا فکر
~~خود را به دیگر چیزها مشغول نگرداند. دیگر آن که صبر کند و بتأنی نماز گزارد و در
~~خواندن تعجیل نکند و تعدیل ارکان به جای آرد. و چون بدین موجب باشد لاشک نماز
~~نیز امری باشد که به صبر حاصل شود. و از این جهت در ابتدای آیت که به امر
~~نمازگزاردن تعلق داشت فرمود که (استعینوا بالصبر و الصلوة}1، و بعد از آن آن را داخل
~~صبر و بر صبر موقوف گردانید و فرمود که (إن الله مع الصابرین}2. و معنی صبر عام تر از
~~آن است که بعضی مردم هر یک به نوعی تصور کرده، با آن که شاید که بعضی اقسام و
~~احوال آن را دانند و بعضی از آن غافل مانده؛ چه، هر چند لفظ صبر یکی است لکن بر
~~احوال و معانی و اقسام بسیار دلالت میکند، بعضی عام و بعضی خاص. اما صبر عام
~~چنان که ms166 هر کس را که حالی غیر ملایم طبع واقع گردد و او را زحمت رسد بر آن صبر
~~کند، و این صبر شامل تواند بود اصناف خلایق را علی اختلاف طبقاتهم و مراتبهم. و اما
~~صبر خاص چنان که در احوال نماز یاد کردیم، و هر طایفه که در ملت و مذهب ایشان
~~نماز نباشد و آن را بر خود واجب ندانند ایشان را بدان صبر احتیاج نباشد.
~~و اقسام صبر آنچه حالی در خاطر آمد بگوییم.
~~یک قسم آن است که صبر کند بر امتثال اوامر و نواهی حق تعالی. اما آنچه به امر تعلق

PageV01P199

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0162.png)

~~دارد مانند نماز و روزه و زکوة و حج و صدقه و امثال آن. و اما آنچه به نهی تعلق دارد
~~مانند آن که صبر کند و از حرام اجتناب نماید.
# و قسمی دیگر آن که صبر نماید بر کار جهاد و غزا تا به حدی که جان خود را دریغ
~~ندارد؛ تا از جملهآ آنان گردد که در حق ایشان این آیت آمده که (و لا تقولوا لمن یقتل فی
~~سبیل الله اموات بل احیاء}1 و دیگر که (و لا تحسبن الذین قتلوا فی سبیل الله امواتا بل
~~احیاء عند ربهم یرزقون فرحین بما آتاهم الله من فضله و یستبشرون بالذین لم یلحقوا بهم من
~~خلفهم ألا خوف علیهم و لا هم یحزنون}2. و حق تعالی جهت این معنی و دیگر وجوه و
~~احوال که صبر بر آن واجب است، مانند خوف و گرسنگی و تلف مال و نفس و فرزند،
~~یک آیت منزل فرموده که (و لنبلونکم بشیء من الخوف والجوع و نقص من الاموال و
~~الانفس والثمرات و بشر الصابرین الذین اذا اصابتهم مصیبة قالوا انا لله وانا الیه راجعون)3.
# و قسمی دیگر از صبر آن باشد که موقوف بود بر صبر دیگری؛ چنان که در قضیهای که
~~معارض شخص صبر کند و او را نیز صبر باید کرد ms167 تا صبر او بر آن خصم زیادت گردد،
~~مانند آن که خصم که در مقابله شخص ایستاده بر سبیل شجاعت مصابرت نماید و او نیز
~~باید که در آن حال مصابرت نماید تا وقتی که صبر او بر صبر خصم راجح گردد؛ بعد از آن
~~منحج باشد، و الا صبر او که کرده باشد فایده ندهد. و این آیت که (یا ایها الذین امنوا
~~اصبروا و صابروا و رابطوا واتقوا الله لعلکم تفلحون)4 در شأن ایشان آمده و مصدق این
~~معنی است.
# و قسمی دیگر از صبر آن است که هر چه از شخص صادر شود باید که در حد اعتدال
~~بود، و بر آن قادر باشد که از حد اعتدال تجاوز ننماید؛ چه، هر چه از حد اعتدال درگذرد
~~اسراف باشد. و محافظت حد اعتدال بی صبر محال بود؛ چنان که حق تعالی با رسول -
~~علیه الصلوة والسلام - خطاب فرموده که (فاستقم کما امرت)5. و هر امری را از حد
~~اعتدال درگذرانیدن و اسراف کردن به همه وجوه بی صبری است. و مصدق این معنی آن

PageV01P200

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0163.png)

~~که همچنان که جهت صابران و اجر ایشان آیات بسیار آمده در باب مسرفان و عذاب
~~ایشان نیز آیات بسیار آمده؛ چنان که فرموده: (کلوا واشربوا و لا تسرفوا انه لا یحب
~~المسرفین)1؛ و در حق فرعون فرموده: (انه کان عالیا من المسرفین)2؛ و دیگر هم در
~~حق او که (ان الله3 لایهدی من هو مسرف کذاب)4؛ و دیگر که (فاتقوا الله واطیعون لا
~~تطیعوا امر المسرفین)5.
# و قسم دیگر از صبر آن است [284] که چون کسی را جاهی و مالی دست دهد تکبر و
~~عجب در سر نگیرد و مزاج احوال خود بر خود متغیر نگرداندو بر طریقهآ قارون زندگانی
~~پیش نگیرد تا آن جاه و مال برو بشولیده6 نگردد؛ چه، حق تعالی فرموده که (ان الله لا
~~یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم)7 و دیگر که (ان الله ms168 لا یحب من کان مختالا فخورا}8.
~~و در حق قارون فرموده که (ان قارون کان من قوم موسی فبغی علیه واتیناه من الکنوز ما ان
~~مفاتحه لتنوا بالعصبة اولی القوة اذ قال له قومه لا تفرح ان الله لا یحب الفرحین. وابتغ فیما اتاک
~~الله الدار الاخرة ولا تنس نصیبک من الدنیا وأحسن کما احسن الله الیک ولا تبغ الفساد فی
~~الارض ان الله لا یحب المفسدین قال انما اوتیته علی علم عندی اولم یعلم ان الله قد اهلک من
~~قبله من القرون من هو اشد منه قوة واکثر جمعا و لا یسئل عن ذنوبهم المجرمون. فخرج علی
~~قوم فی زینته قال الذین یریدون الحیوة الدنیا یالیت لنا مثل ما اوتی قارون انه لذو حظ عظیم. و
~~قال الذین اوتوا العلم ویلکم ثواب الله خیر لمن امن وعمل صالحا و لا یلقیها الا الصابرون.
~~فخسفنا به وبداره الارض فما کان له من فئة ینصرونه من دون الله و ما کان من المنتصرین. و
~~اصبح الذین تمنوا مکانه بالامس یقولون و یکان الله یبسط الرزق لمن یشاء من عباده ویقدر
~~لولا ان من الله علینا لخسف بنا و یکانه لا یفلح الکافرون)9. و با وجود کمال و مرتبت و
~~نبوت رسول - علیه الصلوة والسلام والتحیة -حق تعالی بر سبیل تنبیه با او خطاب فرمود
~~که (و لا تمش فی الارض مرحأ انک لن تخرق الارض ولن تبلغ الجبال طولا)10. و

PageV01P201

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0164.png)

~~همچنان که در بلاها و هر چه غیر ملایم طبع باشد صبر مستحسن است؛ اگر کسی را
~~جاهی و مالی زیادت حاصل شود، بر آن صبر کردن تا پای از جاده بیرون ننهد و بدان
~~مغرور نگردد واجب است؛ چه، حق تعالی می فرماید که (فلا تغرنکم الحیوة الدنیا ولا
~~یغرنکم بالله الغرور}1. و شافعی گوید - رحمة الله علیه -؛
# شعر:
# وأد زکوة الجاه واعلم بانها   کمثل زکوة المال تم نصابها
# و کسانی که در بلاها و محنها (کذا) و ms169 زحمات صبر نتوانند کرد نقصان ایشان همان
~~باشد که ایشان را اجر مصابرت حاصل نشود. لکن آن کسان که پای از جادهآ استقامت که
~~حد اعتدال است بیرون نهند یا به مال و جاه مغرور گردند وصف اسراف و صورت حال
~~فرعونی و قارونی در ایشان بادید آید؛ با وجود آن که از اجر صبر محروم مانند به انواع
~~عقوبات چنان که حق تعالی جهت هر یک آیات منزل فرموده معاقب گردند: (و مأویهم
~~النار و لبئس2 المصیر 3. لاجرم صبر بر آن کردن واحبتر است از صبر بر بلاها و عذابها؛
~~چه، به واسطهآ آن غرور خود را و خلایق بسیار را در معرض هلاک اندازند. و عاقل مطلق
~~کسی را توان گفت که به لذتی از لذات دنیا شادمان نگردد، و به مصیبتی از مصایب دنیا
~~اندوهگین نشود. و حق تعالی در این معنی میفرماید که (لکیلا تأسوا علی مافاتکم و
~~لاتفرحوا بما اتاکم والله لا یحب کل مختال فخور)3. و مرتبهآ صابر به جایی برسد که
~~بحقیقت بداند که هر چه وارد گردد و از خوشی و ناخوشی بدو رسد همه علاج خود
~~داند؛ و چون او را محقق باشد که طبیب حاذق است و امکان آن که در علاج خطا کند
~~نیست در تمامت علاج ها شفای خود تصور کند. لاجرم او را ناخوشی از خوشی
~~خوشتر آید؛ چه، در ناخوشی علاج و شفا تصور کرده باشد، و این مصراع وصف حال
~~او گردد؛

PageV01P202

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0165.png)

# بلکه آن مرتبه از معنی مصراع مذکور عالیتر باشد، و چنان بود که شاعر گوید؛
# و چون او را این معنی ملکه گردد جز تسلیم و رضا هیچ تصوری دیگر نتواند بود، و
~~به جای حزن و ناله و ضجرت و تأسف در زبان او جز شکر و در دل او جز رضا و راحت
~~چیزی دیگر متصور نگردد؛ و یگانهآ وقت زین الدین نسایی - رحمة الله علیه - اشارت
~~بدین مقام ms170 میفرماید؛
~~پیش ازینم غم از آن بود که باشم دلتنگ وین زمانم غم از آن است که باشم دلشاد
# و دیگران چنان پندارند که او از آن متأذی است، و لکن او با آن خوش و بدان خرسند؛
~~مانند حربا1 که در شدت حرارت آفتاب قوی حال باشد و چندان که حرارت آفتاب
~~قوی تر او برابر آفتاب عاشق وار در غایت نیکوحالی، و از غیبت آفتاب در غایت ضعف و
~~بدحالی. و آنچه حق تعالی بندگان مقبل سعید را به مختصر گناهان ایشان در دنیا زود
~~معاقب گرداند تا از آن زود خلاص یابند و علاج پذیرند و ناجی گردند از این جهت باشد.
~~و به موجبی که تقریر رفت حق تعالی جهت صابران اجر به غیر حساب فرموده و آن را
~~زیادت از دیگر اعمال نهاده؛ و این معنی جهت آن است که آن همه معانی که گفته شد
~~تمامت صفت صابران است و هیچ یک از آن افعال و اعمال مذکوره بی صبر صورت
~~نپذیرد. و مصدق این معانی حدیث نبوی است که «لایمان نصفان؛ نصف صبر و نصف
~~شکر».
~~و وجهی دیگر از آنچه اجر صبر به غیر حساب و زیادت از دیگر اعمال فرموده آن
~~است که چون دیگر اعمال هر یک را اجری معین فرموده؛ بعضی را یکی ده، چنان که

PageV01P203

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0166.png)

~~(من جاء بالحسنة فله عشر امثالها)1؛ و بعضی را یکی هفصد2، چنان که (مثل الذین
~~ینفقون اموالهم فی سبیل الله کمثل حبة انبتت سبع سنابل فی کل سنبلة مائة حبة)، و بعضی
~~را ضعف آن، چنان که (و الله یضاعف لمن یشاء}4. و نماز و روزه و حج و دیگر عبادات
~~هر یک را اجری معین در احادیث آمده، و اجر صبر به غیر حساب فرموده که (انما یوفی
~~الصابرون اجرهم بغیر حساب}5. و از لفظ «بغیر حساب» دو معنی متصور است؛ یکی آن
~~که زیادت از دیگرها باشد؛ و چون ms171 صبر قابل اشد و اضعف است و اقسام صبر نیز متنوع
~~و متفاوت، چنان که بر شمردیم و آیات بدان ناطق، لاشک هر قسمی از اقسام صبر را و هر
~~صابری را به مقدار صبر و اجتهاد از آن اجر به غیر حساب لایق و مناسب آن قسم و
~~مناسب مرتبهآ آن صابر نصیبی باشد تا موافق عقل و مقتضی عدل و رحمت باشد. و هر
~~چند آن فرق باشد، در اجر به غیر حساب هر یک را از اجر به غیر حساب مناسب
~~مصابرت او اجری به غیر حساب دهند. و معنی دیگر آن که اجر صبر به غیر حساب و
~~زیادت از دیگر اجرها فرموده جهت آن است که هیچ عملی از اعمال حسنه که اجر آن
~~مختلف الاحوال فرموده نیست که داخل صبر نباشد؛ و چون خواهند که به جای آرند بی
~~صبر صورت نپذیرد، چنان که در ماقبل شرح دادیم. و چون تمامت آن افعال و اعمال
~~داخل صبر است و بسیار چیزهای دیگر داخل صبر میباشد، لاجرم اجر آن به غیر
~~حساب فرموده.
~~و در باب آن که عطیه به غیر حساب جهت صبر فرموده چگونه و بر چه وجه تصور
~~باید کردن مثالی بگوییم تا در خاطرها نیکو بنشیند و روشن و واضح گردد. و آن (به
~~مثال)6 چنان است که هرکس که در راه جهاد و غزا سفر کند و به مال و مرکب و مایحتاج
~~خود متقلد آن کار شود، لاشک در راه حق مال خود صرف کرده باشد، و آن حسنه باشد؛
~~وآیت (من جاء بالحسنة فله عشر امثالها) در شأن او وارد. و چون به نیاز بدان قیام نماید،

PageV01P204

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0167.png)

~~درنماز و طاعات و ذکر و نیت راست بیفزاید و همواره به عبادت و نیکوخلقی مشغول
~~باشد، [285] دیگر حسنات که برشمردیم همه به جای آورده باشد، و آیات مذکوره در
~~شأن او وارد و به زیادتی صبر بر مشقت ms172 سفر و صبر بر فزع و گرسنگی و انواع عذاب و
~~زحمات و ترک سر و جان گرفته و در راه حق خود را فدا کرده و در خاطر (انا لله و انا الیه
~~راجعون)1 برخوانده و بر آن مصابرت نموده، در راه تعلل نکند و به هیچ بهانه بازنماند و
~~از سر جد و رغبت بی کراهت برود، و چون در مقابلهآ خصم آید و با وجود صبر خصم که
~~برابر او ایستاده باشد مصابرت نماید تا صبر او بر صبر خصم زیادت گردد. و چون چنین
~~باشد احکام تمامت این آیات مناسب حال او بوده باشد که فرموده: (و لا تقولوا لمن ییقتل
~~فی سبیل الله اموات بل احیاء ولکن لا تشعرون. ولنبلونکم بشیء من الخوف والجوع ونقص
~~من الاموال والانفس والثمرات. وبشر الصابرین الذین اذا اصابتهم مصیبة قالوا انا لله وانا الیه
~~راجعون. اولئک علیهم صلوات من ربهم و رحمة واولئک هم المهتدین)2. و همچنین احکام
~~دیگر آیات که به صبر تعلق دارد همه مناسب حال چنین غازیان مجاهد راست دل تواند
~~بود که مثال آوردیم.
# و هر چند عادت است که به حکم پادشاهان لشکریان را بیاختیار به لشکر فرستند،
~~لکن تفاوت شخصی مجاهد باشد و بیصبری ننماید و فزع به خود راه ندهد و بدان همه
~~حالات راضی باشد. و بدان واسطه چون همراهان و لشکریان از او آن حال مشاهده کنند
~~به وقت مراجعت صبر و مصابرت او که دیده باشند در حضرت پادشاه عرض دارند، و
~~بدان سبب از میان همه لشکریان ذکر او کنند؛ و پادشاه او را بنوازد و به غیر از جامگی و
~~علوفه معین که در حساب و دفتر آمده باشد در حق او انعام تمام فرماید، و مرتبهآ او را از
~~آنچه بوده باشد عالیتر گرداند بر وجهی که داخل هیچ دفتری و حسابی دیگر که جهت
~~جماعت لشکریان از امرای هزاره و صده و دهه و غیرهم ms173 علی اختلاف طبقاتهم و
~~مراتبهم معین گشته باشد نباشد، بلکه جهت آن شخص که آن مصابرت نموده انعامات به
~~غیر حساب ارزانی دارد. و لاشک در آن غزا و جهاد صابران مجاهد بسیار بوده باشند و

PageV01P205

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0168.png)

~~صفت هر یک به نوعی تقریر کنند و از آن انعام به غیر حساب به حسب تفاوت مراتب
~~نصیبی دهند؛ لکن همه به غیر حساب باشد، و آن لشکریان دیگر که آن صبر و مصابرت
~~ننموده باشند از آن انعام محروم مانند و از دور نگاه کنند و پشیمانی برند که ما نیز چرا آن
~~صبر و مصابرت ننمودیم. و چون آن انعام به غیر حساب در حق صابران فرمایند این آیت
~~در شأن ایشان وارد باشد که (ان الله اشتری من المؤمنین انفسهم واموالهم بان لهم الجنة}1.
~~و جماعت لشکریان دیگر علی اختلاف طبقاتهم و مراتبهم هر یک را به حسب مرتبه
~~اجرائی2 و مشاهرهای معین است بر دفاتر ثبت کرده؛ لاجرم به غیر حساب نباشد؛ مانند
~~اجر اعمال مختلفه که جهت هر یک اجری علی حده معین فرموده و در باب هر یک آیتی
~~منزل گشته چنان که ذکر رفت. و آنچه به آن صابر مصابر دهند چنان که شرح داده شد در
~~هیچ دفتر نباشد، و معین نیز نه که چند دهند و به هر مصابری چه مقدار و چه چیز دهند،
~~الا آن که به غیر حساب در خاطر پادشاه آید و در حق هر مصابری انعامی مالی و جاهی
~~فرماید مناسب مصابرت او، چنان که او و فرزندان او عاجلا و آجلا از آن تمتع یابند.
# و چنان که گفته شد تمامت آیات که در باب صبر آمده مناسب احوال این مثال غازی
~~مجاهد صابر مصابر میباشد، و احوال او در آن آیات مندرج و مناسب و موازی عقل و
~~تجربه که به رأی العین می بینیم؛ «و لیس الخبر کالمعاینة». وحق تعالی مؤمنان را به شرط ms174
~~صبر وعدهآ غلبه فرموده که (یا ایها النبی حرض المؤمنین علی القتال ان یکن منکم عشرون
~~صابرون یغلبوا مائتین وان یکن منکم مائة یغلبوا الفا من الذین کفروا بانهم قوم لا یفقهون. الان
~~خفف الله عنکم وعلم ان فیکم ضعفا فان یکن منکم مائة صابرة یغلبوا مائتین وان یکن منکم
~~الف یغلبوا الفین باذن الله والله مع الصابرین)3. و جهت ترغیب بندگان بر جهاد می فرماید
~~که (ان الله اشتری من المؤمنین انفسهم واموالهم بان لهم الجنة یقاتلون فی سبیل الله فیقتلون و
~~یقتلون وعدا علیه حقا فی التوریة و الانجیل والقرآن و من اوفی بعهده من الله فاستبشروا
~~ببیعکم الذی بایعتم به و ذلک هو الفوز العظیم)2.

PageV01P206

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0169.png)

# بیان تفاوت اجر صبر و ثواب صابران با دیگر اعمال حسنه به موجبی که حق تعالی
~~فرموده آنچه در خاطر این ضعیف آمد و بر فور نوشت این است. ان شاءالله تعالی
~~پسندیده افتد و بر سهوی و خللی که رفته باشد مغفرت یابد؛ (انه هو الغفور الرحیم)1.
# **
# و اتفاق چنان افتاد که چون این ضعیف به نوشتن این معانی مشغول بود پادشاه اسلام
~~- خلد الله ملکه - با نزدیکان و مقربان حضرت بر سبیل ارشاد در باب سخاوت فرمود که
~~تصور شما آن است که سخاوت آن باشد که زر و جامه و انواع قماشات به هرکس دهم،
~~و غایت جوانمردی آن تصور میکنید که هر چه در خزانه موجود است از زر و نقود و
~~اجناس ببخشم و تا حدی که آن را نیز که پوشیده باشم ببخشم. غایت جوانمردی این را
~~تصور کنید! و مرا اندیشه آن است که نه چنین باشد؛ چه، هر چه به غیر محل و استحقاق
~~دهند اسراف و تبذیر و تلف مال باشد و خللهای دیگر بسیار در ضمن آن. و در وقتی که
~~به محل استحقاق دهند شرط آن است که همچنان که از مال احسان میکنند از جاه نیز
~~احسان کنند، ms175 و در تمامت افعال طریق احسان سپرند، مانند عفو در تمامت گناهان مردم
~~چنان که به خللهای دیگر سرایت نکند و خود را از غضب و شهوت و حرص و طمع و
~~عجب و تکبر و تجبر و هر عملی و قولی که از آدم صادر تواند شدن خود را نگاه دارند، تا
~~در آن جوانمردی کرده در رضای حق کوشند. و با خلایق مسامحه کنند و بدانچه مقدور
~~باشد و دانند که به خللهای کلی سرایت نمیکند از سر آن درگذرند و رضای خالق و
~~خلایق نگاه دارند. جوانمردی تمام آن تواند بود. و بعد از آن که این معنی را با مقربان و
~~ملازمان حضرت فرموده بود با این بنده دولت آن را اعادت فرمود. و بر مقتضی کلام
~~الملوک ملوک الکلام این سخن را مصدق این معانی یافت که در باب صبر شرح می دادیم.
~~بدان سبب اضافت آن کرده شد؛ چه، این معانی همه آن است که آیات قرآن بدان ناطق و
~~صادق است؛ چه، نقص مال و مصابرت بر آن که عجب و تکبر و تجبر نکنند و صبر بر
~~عفو و تجاوز از گناهان جهت حق و صبر بر نماز که عبارت است از بندگی و نیاز و صبر بر

PageV01P207

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0170.png)

~~محو سیئات به حسنات هر یک قسمی از اقسام صبر است که دولت آخرت و نعیم بهشت
~~ثمرهآ آن خواهد بود. و این معانی همه در این آیت محصور است؛ قوله تعالی: (و الذین
~~صبروا ابتغاء وجه ربهم واقاموا الصلوة وانفقوا مما رزقناهم سرا وعلانیة و یدرؤن بالحسنة
~~السیئة اولئک لهم عقیی الدار جنات عدن یدخلونها و من صلح من آبائهم وازواجهم و ذریاتهم
~~والملائکة یدخلون علیهم من کل باب سلام علیکم بما صبرتم فنعم عقبی الدار)1. وچون
~~نیک تأمل کنند تمامت اقسام صبر که برشمردیم مجملا داخل این معانی است. حق تعالی
~~این پادشاه اسلام را به منتهی امانی دو جهانی ms176 برساناد و صدق ایمانش که اظهر من
~~الشمس است روز به روز زیادت گرداناد؛ به منه و لطفه.

PageV01P208

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0172.png)

~~میگوییم که در این بحث که عمر درازتر و کوتاه تر گردد یا نه میان تمامت ادیان و ملل و
~~اقوام مختلف گاهی بدین وجه و گاهی بدان وجه در زبان مردم بوده و هست. و چون
~~امری بدین وجه باشد لاشک از تردد و حیرت خالی نتواند بود، با آن که بعضی که
~~حقیقت آن دانسته باشند بر وجهی و بعضی که ندانسته بر وجهی دیگر گفته باشند. و
~~چون چنین باشد بهترین وجهی آن تواند بود که از آیات قرآن که در آن باب منزل گشته
~~تفحص رود و تفسیر آن بر وجهی که حکم آیات که در آن باب نازل گشته با همدیگر
~~متناقض ننماید بیان کنند تا حقیقت آن واضح گردد.
~~و چون این آیت که (و لکل امة اجل فاذا جآء اجلهم لایستأخرون ساعة و لا
~~یستقدمون)1 و آیت (هو الذی خلقکم من طین ثم قضی اجلا واجل مسمی عنده ثم انتم
~~تمترون}2 در آن باب نازل گشته ابتدا بدان کرده تقریر میکنیم؛ و میگوییم که اول بباید
~~دانست که معنی اجل و حکم بر آن بسیار است، و از آیات قرآن مجید و احادیث نبوی که
~~در آن باب به هر موضوع نازل و وارد گشته این معنی مفهوم میگردد. و این معنی چنان
~~است که در این آیت که فرموده که (و لککل امة اجل فاذا جاء اجلهم لایستأخرون ساعة و لا
~~یستقدمون)3، اشارت به لفظ امت نه تنها به انسان است؛ چه ملاثکه و انسان و تمامت

PageV01P210

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0173.png)

~~اصناف دیگر حیوانات داخل این حکماند، و لفظ امت به انسان مجرد تعلق ندارد. و این
~~آیت که (و ما من دابة فی الارض و لا طایر یطیر بجناحیه الا امم امثالکم}1، واین حدیث
~~که نبی - علیه الصلوة والسلام - در حق موسی - علیه ms177 السلام - فرموده که «ان الملائکة
~~سبعون الف امة کل امة سبعون الف»، الحدیث. واین حدیث دیگر که نبی - علیه الصلوة
~~والسلام - در حق کلاب فرموده که «لو لا ان الکلب امة لامرتکم بقتلها الا فاقتلوا الاسود
~~منها»، مصدق این معنی است. و چون این حدیث در اینجا به استشهاد می آورد تأمل نمود
~~تا در این حکم که فرموده چه حکمت تواند بود؛ چه در آن شک نه که حدیث نبوی
~~تمامت مشتمل بر حکمت و معانی دقیق معقول باشد و یقین که جماعت مطالعه کنندگان
~~را نیز در آن تفکر افتد که تا آن حکمت چیست، نخواست که از آن بگذرد؛ و خواست که
~~چند کلمه که برفور از معنی آن در خاطر آمده بگوید. و آنچه فرموده که «لو لا ان الکلب
~~امة» یعنی هر جنس از اجناس که آفریده شده ضرورت و واجب بوده که آفریده شود؛
~~«چه جهت آن فیض مصدر صفتی تواند بود از فیضان صفات صنع حق تعالی که بعضی
~~بدان تعلق داشته باشد. و اگر آفریده نشود آن یک قسم فیض مهمل مانده باشد و عبث
~~لازم آید؛ لاجرم واجب شود که آفریده شود»2 تا به مقتضی حکمت باری تعالی بوده
~~باشد. و در علم او تعالی و تقدس معلوم و مقرر بوده، و الا آفریده نشدی. و چون بر این
~~وجه باشد در صدد و عدد امت باشد. و اگر قائلی گوید که چون بر این وجه است چرا
~~نجس است و این حکم کشتن بر آن فرموده؛ گوییم مقرر آن است که آفریننده خیر و شر
~~هر دو اوست تعالی و تقدس، و خیر و شر انواع نامحصور است، و هر چه آفریده شده از
~~این دو وجه خارج نیفتد؛ در مقابله هر خیری شری آفریده؛ چه، فرموده: (قل کل من
~~عندالله)3. و اگر آفریننده خیر و شر که همه موجودات همان تواند بود تمامت به آفرینش
~~او حوالت نکنند، آفریننده ms178 دیگر را تصور باید کردن که به خلاف آفرینش او در مقابله
~~خیر، شر می آفریند؛ و این معنی شرک محض است.

PageV01P211

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0174.png)

# و چون هر چیزی که مرتبه اعلی باشد در مقابله آن مرتبه ادنی بود و الا مرتبه اعلی
~~متصور نبودی؛ چنان که اگر شب نبودی روز متصور نبودی و تا سرازیر نبودی سربالا
~~متصور نبودی و تا مرتبهآ ادنی و شریران نبودی مرتبهآ انبیا متصور نگشتی؛ و همچنین تا
~~مرتبهآ شریری در غایت کمال نبودی، که اگر از آن مرتبه درگذرد از دایرهآ انسانیت
~~درگذرد، مرتبه خاتم النبیین - علیه افضل الصلوات و اکمل التحیات - که ماوراء آن کمالیت
~~انسان نیست متصور نبودی. و این بحث مستوفی در رسالهآ خیر و شر گفتهایم، از آنجا
~~مطالعه باید کردن. و اگر خیر و شر و مراتب اعلی و ادنی هر دو در برابر هم آفریده
~~نشدی، لفظ و معنی امر و نهی نبودی و صفات امر و نهی باری تعالی مهمل ماندی و
~~عبث لازم آمدی و حکم این آیت که (ما اصابک من حسنة فمن الله و ما اصابک من سیئة
~~فمن نفسک) 1 معطل بودی؛ و نشاید که چنین باشد، تعالی عن ذلک علوا کبیرا.
# و معنی مختصر این آیت آن است که به حکم آن که فرموده که (قل کل من
~~عندالله2؛ هر چند خیر و شر حق تعالی آفریده لکن فرموده که خیر کنند و از شر
~~بپرهیزند؛ هر کس که خیر کند به امر باری تعالی کرده باشد، و آن کس که شر کند بی امر
~~حق تعالی کرده باشد؛ لاجرم به نفس شخص حوالت بود. و هر چند مضاف الیه که نفس
~~است از دایرهآ آفرینش بیرون نیست لکن واسطهآ آن شده، و آن بحث نیز مستوفی در
~~تفسیر این آیت علی حده در رسالهآ خیر و شر گفته شده. و آنچه فرموده که «الامرتکم
~~بقتلها» یعنی چون آدمی که شریفتر حیوانات ms179 بلکه شریفتر مخلوقاتاند چون در
~~ایشان مفسدتی بادید آید واجب القتل باشند، و قتل ایشان بر پادشاهان واجبتر که بر
~~دیگران، و بر پیغامبران واجبتر که بر پادشاه؛ چه، بر پادشاهان جهت اصلاح ملک شرعا
~~روا باشد، بلک واجب و لازم فرموده که سیاست کنند، و همچنین در دفع قصاد و اعدا
~~لشکرها برنشانند و تا سعی باشد دفع و قتل ایشان کنند؛ و تا حدی باشد که اگر دیگری
~~نیز قاصد ایشان شده به علت آن که پیش دستی کنند از جوانب لشکرها برنشانند و
~~شبیخون بر پادشاهان و ممالک ایشان که از جوانب ایشان باشد برند و قتل و غارت و

PageV01P212

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0175.png)

~~تاراج کنند؛ و بر پیغمبران واجب و لازم که آن اقسام مذکور که تعلق به نظام حال عالم دارد
~~به جای آرند و کار دنیا و عقبای خلایق را به اصلاح آورند. و هر قوم که ایشان را
~~صلاحیت دین باشد به حکم این آیت که (قاتلوا1 المشرکین کافة )2 چنان اقوام را که
~~استعداد قبول دین و نصیحت نداشته باشند تمامت بکشند. و در این باب این آیت منزل
~~گشته و بر دست خاتم النبیین فرستاده که (لقد ارسلنا رسلنا بالبینات و انزلنا معهم الکتاب و
~~المیزان لیقوم الناس بالقسط وانزلنا الحدید فیه باس شدید و منافع للناس}3. و چون حال بر
~~این وجه باشد و جهت دفع فتنه و فساد و جهت مصالح دنیا و عقبی این همه قتل واجب
~~گشته، بالضرورة حیوانات موذی را (مطلقا)4 باید کشتن؛ و حکم بر آن نافذ است، چنان که
~~فرموده که «اقتلوا الاسودین» یعنی مار و کژدم؛ بلکه در جواز قتل آدمی موذی5 قیاس بر
~~ایذای طبع کردهاند وگفته: «قتل الموذی طبعا واجب عقلا و شرعا قیاسا علی العقرب و
~~الافعی». و آنچه در آن ایذا به کمال نباشد و اصلاح و تدارک ممکن باشد، به وعد و وعید
~~و مصالح و اصلاح خود تدارک رفته ms180 است؛ چنان که حق تعالی فرموده: (و جادلهم بالتی
~~هی احسن)6، و دیگر که (و ان طائفتان من المؤمنین اقتتلوا فاصلحوا بینهما فان بغت
~~احدیهما علی الاخری فقاتلوا التی تبغی حتی تفیء الی امر الله)7
~~اکنون سگ از آن قسم است که موذی است، لکن ایذاء آن بکمال نه مانند مارو کژدم،
~~و او را چند خصلت نیک هست، لکن بدی او از خصلت نیک او زیادت است؛ چه، با
~~وجود صفات غضب و درندگی که در او است نجس است، و از گوشت و پوست او
~~غرض و فایده نه، و ممکن که دیوانه شود و از مار و کژدم موذی تر گردد. و گفتیم که در
~~شرع روا داشته و عرفا و عادتا مقرر که پادشاهان پیش از آن که خصم در حرکت آید
~~پیش دستی کنند و لشکر بر سر دشمن برند [287] و قتل و غارت و تاراج کنند، جهت آن
~~که مبادا که روزی خصم پیش دستی کند و این معنی او با او کند.

PageV01P213

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0176.png)

# اکنون بدین مقدمات و وجوه در باب سگ فرموده که «لامرتکم بقتلها»، و عذر
~~نافرمودن آن است که در مقدمه یاد کرده شد. اما آنچه فرموده که «الا فاقتلوا الاسود منها»
~~می فرماید که چون این هر دو قسم و قضایای مذکوره که شرح دادیم رعایت کردن بر من
~~که نبیام واجب است، و اگر بیکبارگی به واسطهای قضیهآ اولی مهمل گذارم به حکم
~~قضیهآ دوم مهمل ماند، و اگر قضیهآ دوم را حکم فرماییم رعایت قضیه اولی نکرده باشیم؛
~~لاجرم «خیر الامور اوسطها» را رعایت نمودن اولی دانسته، و در بعضی از آن که شر بدو
~~نسبت داشته باشد این حکم فرموده تا رعایت هر دو فرموده باشد. چنان که چون در مار
~~و کژدم و موش و حدأت1 و سگ گزنده شر محض موجود است مطلقا فرمود که ایشان را
~~هر کجا یابند بکشند به موجبی که ms181 در احادیث صحیحین آمده که «خمس من الدواب کلهن
~~فاسق یقتلن فی الحرم؛ الغراب والحدأة والعقرب والفارة والکلب العقور»2. و به جهت این
~~نوع سیاه را از کلب شریرتر نهاده که3 سیاه صفت ظلمت دارد و ضد نور است، و در
~~عرف و اصطلاح آن است که مردم بد جاهل را گویند درون دل فلان کس سیاه است، و
~~آوردهاند که رنگ دوزخیان سیاه باشد. و هم از این جهت است که مار و کژدم را با آن که
~~لازم نیست4 جمله سیاه باشند اسودین خواند و فرمود که «علیکم بقتل الاسودین». و در
~~اکثر احوال رنگ دلالت میکند بر معانی. و نیز شر و بدی سگ که به مردم رسد اکثر
~~صفت گزیدن است؛ چون مردم او را بینند از او احتراز کنند، و در شب او را زیادت میسر
~~گردد که مردم را ناگاه بگزد، خصوصا که سیاه باشد و مناسبت ظلمت شب او را نتوان
~~دیدن تا از او احتراز کنند. لاجرم ایذای او زیادت متصور باشد. و چون جهت رعایت آن
~~هر دو قسم که یاد کرده شد واجب که بر بعضی از ایشان حکم راند تا مناسب حکم باری
~~تعالی باشد که به انبیا - علیهم السلام - خصوصا به خاتم - علیه الصلوة والسلام -
~~مخصوص فرموده؛ چه، دیگر انبیا را به همه خلایق نفرستاده، و به حکم آن که «عثت الی

PageV01P214

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0177.png)

~~الاسود والاحمر» او را جهت اصلاح همه خلایق فرستاده، لاجرم این حکم بر او واجبتر
~~از دیگر انبیا باشد تا مناسب امر حق و عدل و راستی باشد.
# و چون امت بر این انواع مشتمل است و اشارت به عموم این انواع است ضرورتا
~~تفسیر و معنی و حکم آن بر چند وجه تواند بود: یکی آن که هر امتی را از امم، اجلی و
~~عمری مسمی و معین باشد که جهت او آفریده باشد، و کم و بیش در آن صورت نبندد و ms182
~~اجل و عمر هیچ نوع به نوعی دیگر نرسد و نماند. و اختلاف در آن بر چند وجه باشد؛
~~بعضی به حسب نوع، و بعضی به حسب صنف، و بعضی به حسب شخص.
# اما به حسب نوع، چنان که انسان را عمر و اجل به ملائکه نرسد. و اگر چه ملائکه از
~~جمله عقولاند اما به حکم این آیت که (کل شی هالک الا وجهه)1 ایشان را نیز اجلی
~~معین باشد، و لکن هیچ حیوان را آن مقدار عمر نباشد که ملائکه را. و از انواع حیوانات
~~انسان را عمر درازتر از اکثر انواع دیگر حیوانات باشد. و بعضی گفتهاند که فیل و زاغ و
~~مار عظیم درازعمر باشد، و مطلق اکثر انواع شتر درازعمرتر از اسب و اکثر اسب
~~دراز عمرتر از گوسفند و اکثر گوسفند دراز عمرتر از بعضی کرمها و مگس و پشه باشد.
# اما به حسب صنف، چنان که مشهور است که اکثر اهل هند مطلقا درازعمرتر از
~~اصناف مردم دیگر بلاد باشند و محروران2 دراز عمرتر از مبرودان، به موجبی که حدیث
~~نبوی در آن باب وارد گشته که «بشر المحرورین بطول اعمارهم و المبرودین بصحة اندامهم»؛
~~و اطبا و حکما هم بدین معنی قائلاند.
# اما به حسب شخص، چنان که صحیح مزاج سلیم اعضا درازعمرتر از ضعیف ترکیب
~~سقیم مزاج باشد.
# اکنون بدین تقریر و مقدمات که گفته شد اجل هیچ امتی با امت دیگر مناسبت نداشته
~~باشد، و اجل هر امتی از امتها منحصر باشد به مقداری و زمانی که تفاوت بسیار دارد؛
~~چنان که گفته شد و معلوم و مشاهد است. اما حکم این آیت که (هو الذی خلقکم من طین
~~ثم قضی اجلا و اجل مسمی عنده ثم انتم تمترون)3 هر چند داخل همان حکم و آیت است

PageV01P215

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0178.png)

~~لکن تنها به انسان تعلق دارد و خطاب با ایشان فرموده. و معنی و تفسیر این آیت و آیت
~~اولین و ms183 هر آیت که در این باب نازل گشته و تحقیق بحثی و شبهتی که میان این آیات و
~~آیات و احادیث دیگر که در باب درازی و کوتاهی عمر آمده افتاده به موجبی است که
~~متعاقب خواهیم گفتن. و آن بر وجهی است که بعضی میگویند که اگر در باب درازی عمر
~~احتیاط کردن و به هر وجه محافظت صحت بدن نمودن اعتبار نداشتی بایستی که هیچ
~~عاقل از اشیاء مضر و چیزها که موجب هلاک باشد اجتناب ننمودی، و احادیث صحیح
~~نبوی نیز بدین موجب که «الصدقة ترد البلاء و لا ترد القضاء إلا الدعاء ولا تزید فی العمر إلا
~~البر. و صلة الرحم تزید فی العمر. و آن الصدقة والبلاء لیعتلجان بین السماء و الآرض. وصدقة
~~السر تطفئ غضب الرب. و من احب ان یبسط له رزقه1 و ینسا فی اثره فلیصل رحمه» وارد
~~نگشته بودی، و حدیث مجید نیز بدین موجب که (یمحوا الله ما یشاء و یثبت و عنده ام
~~الکتاب}2 نازل نشده بودی.
# و این معنی که صدقه و اعمال حسنه دفع بلا کند و عمر زیادت گرداند نزد تمامت
~~ادیان و ملل مقرر است، و در تورات و انجیل و زبور و صحف دیگر انبیا این معنی به مبالغه
~~و تأکید تمام آمده، و در تورات خود صریح آمده که صدقه از مرگ برهاند و حسنات عمر
~~دراز کند در زمینی که حق تعالی به تو داده. و این معنی که به زمین مخصوص گردانیده
~~همانا جهت آن باشد تا هیچ کس به تأویل مشغول نشود. و علما و اولیای اسلام سخنان
~~بسیار که مناسب آن است که اعمال حسنه را در درازی عمر فایدهای و اثری تمام هست
~~گفتهاند، و اکثر مردم آن را اعتبار کردهاند و بنیاد بر آن نهاده. و نیز به رأی العین مشاهده
~~میافتد که اگر کسی بدی میکند او را میکشند و عمر او به واسطهآ حرکت بد ms184 کوتاه
~~میشود، و اگر کسی نیکی میکند و بر اعمال حسنه اقدام مینماید از قتل و قصاص که در
~~شرایع واجب است ایمن میماند. و نقل متواتر میان هر قومی و هر مذهبی که علی
~~الانفراد میان ایشان معتبر و معول علیه است، و اگر نقل متواتر بر وجهی باشد که همه
~~اقوام و اهل ملل و مذاهب و مجموع اصناف انسان بدان قائل باشند قویتر و معظمتر

PageV01P216

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0179.png)

~~تواند بود. و نقل متواتر ممکن است که معقول باشد و ممکن که منقول. اگر با و جود چنین
~~نقل متواتر معتبر و معول علیه که گفته شد مقتضی عقل و همت و تجربه عموم نوع انسان
~~آن باشد که از چیزی که خطرناک باشد تحاشی باید نمود و احتیاط باید کرد تا بدان
~~واسطه از زحمتی که در آن خطر جان باشد خلاص یابند، و اگر آن احتیاط نمیکنند غالب
~~ظن آن که از آن معرض خلاص نیابند و هلاک شوند، آن احتیاط واجب و لازم باشد. و
~~سایر حیوانات نیز در این با ما مشارکاند و به حسی که حق تعالی به ایشان داده این معنی
~~را درمییابند و آن احتیاط میکنند. و بنیاد حال همه خلایق بدین معنی است و تمامت
~~بدان قائل و فاعلاند. چون چنین باشد هم در آن حالت انکار آن کردن و گفتن که در آن
~~ترددی و شکی هست، در یک حالت در چنین امری معظم شتی1 و نقیض گفتن،
~~خصوصا که [از] ابتدای آفرینش آدم تا اکنون این تجربه کردهاند و بدین واسطه احتیاط
~~بلیغ به موجب مذکور بر خود واجب دانسته، از عقل دور باشد که فی الحال به ابطال آن
~~حکم کنند و بدان التفات ننمایند. و اگر خواهند که به وجهی دیگر تقریر کنند پیشتر
~~احتیاط در آن باب از پیش بر باید گرفت و از آن اندیشه نکرد. کسی که قوت دل داشته
~~باشد که بدان صبر ms185 کند و التفات بر آن ننماید او را زیبد که آن زحمت بدو نرسد و بلا
~~پیرامن او نتواند گردید. و چنان مرتبه هر کس را نتواند بود، الا بنادر کسانی را باشد که
~~روی از سوی الله نگردانیده باشند؛ مانند امیرالمؤمنی عمر - رضی الله عنه - که چون
~~شیشه زهر به وی دادند آن را بیباک و بی تحاشی درکشید و در وی هیچ اثر نکرد. و
~~حکیم سنایی [288] در وصف چنان کسان میگوید که؛
~~و چون معلوم و مقرر شد که صدقه و اعمال حسنه موجب رد بلاو درازی عمر است

PageV01P217

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0180.png)

~~و از آن این فایده حاصل می شود، بباید دانست که مردم را به واسطهآ آیت (و لکل امة
~~اجل فاذا جاء اجلهم لایستأخرون ساعة و لایستقدمون)1 ترددی و شبهتی بازدید می آید. و
~~حقیقت آن که نشاید که حکم چنین آیتی که صریحا در باب اجل آمده منسوخ شمرند و
~~اعتبار ننهند، و چون اعتبار کنند حکم آیات و احادیث و سخنانی که در آن باب آمده که
~~صدقه و اعمال حسنه در رد بلا و درازی عمر فایده میدهد باطل باشد. پس یقین حاصل
~~که در این آیت چنان که در تمامت آیات قرآن حکمتی عمیق و معنیای دقیق تواند بود؛
~~سعی باید نمود و جهد باید کرد تا معنیای که حقیقت آن باشد و از آن اشتباه مرتفع گردد
~~دریابند؛ چه، خللی که در این معانی بلکه در تمامت معانی علوم بازدید میآید از قصور
~~عقل شوریده میافتد نه از قصور معنی آیت و حدیث. مانند روزکور که نور آفتاب نبیند و
~~نقصان آن از چشم او نه از نور آفتاب افتاده باشد، و به علاج چشم مشغول باید شد نه به
~~علاج نور آفتاب. در این صورت نیز معالجت عقل و تدارک فهم باید کرد نه تدارک (و
~~تأویل)2 لفظ آیت و حدیث تا حقیقت آن درتوانند یافت. و چون حقیقت آن ms186 دریافته باشند
~~و دانند و از سر حیرت گویند همه کس را نقلا و عقلا قبول باید کرد؛ چه، هیچ آفریده
~~برمنقولی که موافق معقول باشد انکار نتواند کرد و اعتراض نتواند نمود. و چون این بحث
~~به هر کس که جان دارد و جان سپارد تعلق دارد و دیگران بدان واقف نگشتهاند، همه را
~~در آن حیرتی هست و به همه حال رفع آن حیرت کردن واجب است و موجب ثواب.
# و چون آنچه این ضعیف را روی نموده تقریر خواهد کرد ضرورت میگردد که چند
~~مقدمهآ منقول و معقول جهت آسانی تفهیم آن معانی بگوید تا، إن شاء الله تعالی، مشکل
~~آن واضح گردد. و در تنقیح و تحقیق این مسایل اول چیزی که واجب است آن است که
~~تقریر کنیم که لفظ اجل چیست و جهت چه گفتهاند و در کجا استعمال کنند و لفظی
~~مشترک است یا خاص و در یک معنی گویند یا جهت معانی بسیار و در احوال و مکان
~~فحسب استعمال کنند یا در احوالی نیز که پیش از آفرینش زمان و مکان بوده استعمال
~~کنند و معنی و علمی که از آن حاصل آید از مجرد لفظ آن حاصل می شود یا به اشتراک

PageV01P218

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0181.png)

~~دیگر الفاظ؛ چه، چون این مقدمات تقریر رود و روشن گردد و معنی اجل معلوم شود
~~حقیقت احوال اجل و کیفیت آن چنان که حق تعالی فرموده و حق آن است و میباید در
~~تقریر آن معانی بالعرض به طریق التزام معلوم و مفهوم گردد و اشتباه مذکور از خاطر
~~مرتفع شود، و از فحوی آن بزیادتی بسیار معانی دیگر ظاهر آید و روشناییها به دل و
~~درون رسد؛ إن شاء الله العزیز.
# اکنون در معنی لفظ اجل میگوییم که هر چند تصور مردم به واسطهآ کثرت استعمال،
~~آن است که اجل خاص جهت آن گویند که کسی را وفات رسد، اما از روی حقیقت به ms187
~~موجبی که نص (خلق السموات والارض بالحق یکور اللیل علی النهار ویکور النهار علی
~~اللیل و سخر الشمس والقمر کل یجری لأجل مسمی)1 بدان وارد شده، وهمچنین نص:
~~و لا تعزموا عقدة النکاح حتی یبلغ الکتاب اجله)2 وآیت (یا ایها الذین امنوا اذا تداینتم
~~ین إلی اجل مسمی فاکتبوه)3 بدان نازل گشته، اجل آن است که چون میعاد قضیه یا
~~کاری یا چیزی در رسد وقوع آن یک ساعت پستر یا پیشتر نتواند بود. و هیچ کس را
~~مالاکلام بدین تقریر نقلا و عقلا اعتراضی نرسد ونباشد. و معنی ای که حقیقت لفظ
~~(اجل)4 آن است لازم نیست که جهت یک شیی5 معین گویند و جهت دیگر اشیا نگویند،
~~بلکه در جمیع اشیا که احتمال میعادی داشته باشد باید گفت و شاید گفت؛ چه وجود
~~اجل بی میعادی محال است، و آنچه احتمال میعاد نداشته باشد جز واجب الوجود و
~~صفات او هیچ چیز دیگر نتواند بود. پس لاجرم همهآ مخلوقات را میعادی بوده باشد و هر
~~میعادی را اجلی لازم باشد؛ چه، وجود و عدم مخلوق بی میعادی محال است.
~~و از این تقریر لازم می آید که میعاد و اجل هم در وقتی که هنوز آفرینش نبوده باشد
~~توان گفت و هم در وقتی که آفرینش بوده باشد توان گفت. اما آنچه پیش از آفرینش توان
~~گفت میعاد اجل خلقت اولی است؛ چه، پیش از آن که مخلوقات را آفرید آفرینش ایشان
~~در علم او مقدر بوده باشد که مخلوقاتی بدین وجه و صفت خواهد آفرید. و بعد از آن به

PageV01P219

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0182.png)

~~حکم (انما امره اذا اراد شیئا ان یقول له کن فیکون)1، چون ارادت آفرینش و تکوین نفاذ
~~یافته باشد مخلوق گردانیده باشد؛ چه، ارادت او به خلقت چیزی عین آفرینش آن چیز
~~باشد. پس اؤلی که در علم مجرد بوده باشد و هنوز مخلوق نگردانیده میعاد باشد، و آن
~~زمان که ارادت خلقت که عین ms188 آفرینش است بادید آمده باشد اجل آن باشد؛ پس لازم آید
~~که پیش از آفرینش هم میعاد و هم اجل بوده باشد.
# اما آنچه بعد از آفرینش توان گفت بر سه قسم باشد:
# قسم اول: و آن تعلق به مبدا دارد؛ و آن قسم بر دو وجه است: وجه اول آن که هنوز به
~~بدن نپیوسته باشد؛ مانند روح که مخلوق بود و تعارف و تناکر و اختلاف و ائتلاف کرده به
~~موجبی که در حدیث نبوی آمده که «الارواح جنود مجندة فما تعارف منها ائتلف و ما تناکر
~~منها اختلف»، و آن تعارف و تناکر و انتلاف و اختلاف را میعادی و اجلی معین مقدر بوده
~~باشد. وجه دوم آن که چون روح به بدن پیوندد و یقین حاصل که چون به بدن خواهد
~~پیوست آن را میعادی و اجلی معین و مقدر بوده باشد.
# قسم دوم: و آن تعلق به حال دارد، و آن قسم نیز بر دو وجه است: وجه اول آن که چون
~~موجود شد از ابتدای آن که در گهواره رود تا غایت آن که به حال وفات رسد تمامت
~~احوال و اعمال او را علی الانفراد میعادی و اجلی معین باشد. و آن بغایت بسیار تواند
~~بود. وجه دوم میعاد عمر شخص و اجل (معین)2 او.
# قسم سوم: آن که تعلق به میعاد دارد، و آن نیز بر دو وجه باشد: وجه اول میعاد حشر
~~جسد و اجل معین او؛ وجه دوم: میعاد دخول او در بهشت یا در دوزخ و اجل معین آن. و
~~هم بدان موجب که تقریر رفته است حیوانات و نباتات و جمادات را، بلکه جمیع
~~موجودات را، بر وجهی که گفته شد هر یک را اجلی و میعادی معین باشد. و از این تقریر
~~مقرر و معین می شود که میعاد و اجل نه خاص جهت یک چیز و یک امر است، بلکه
~~جهت تمامت اشیاء و امور علی ms189 سبیل الاختلاف والاحوال معین است. و چون چنین
~~باشد تمامت مخلوقات داخل حکم میعاد و اجل باشد؛ و هر چیز که داخل میعاد اولین که

PageV01P220

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0183.png)

~~خلقت آن چیز است باشد او را اجلی معین بوده باشد؛ چه، در مقدمه تقریر رفت که
~~معنی اجل رسیدن میعاد است و آیاتی که در ماقبل یاد کرده شد مقوی این معنی است، و
~~آیت (والسماء ذات البروج والیوم الموعود)1، نیز هم اشارت به این معنی است.
# و بدین دلیل که گفتیم (هر)2 چیز که از عالم علوی به عالم سفلی آید ضرورت گردد
~~که آن را موعدی و اجلی باشد، و به وقت بازگشتن همچنین بود. و مثال آن چنان است که
~~کسی که عزیمت شهری کند، تا در آنجا رود او را موعدی معین متصور باشد که آنجا
~~رسد؛ و اجل آن موعد آن ساعت باشد که به شهر رسد، که «الامور مرهونة باوقاتها». و
~~وقت بیرون رفتن از آن شهر هم موعدی و اجلی داشته باشد. تمثیل عزیمت شهر کردن و
~~به شهر رسیدن به مثال نفوس و ارواح است که به بدن پیوندد، و تمثیل بازگشتن و بیرون
~~رفتن مثل مفارقت روح از بدن. و هر چند تصور مردم به موجبی که در مقدمه گفته شد آن
~~است که اجل مخصوص است به وفات شخص و انقطاع زمان حیات ؛ اما این معنی به
~~واسطهآ کثرت استعمال اصطلاح شده، والا حقیقت معنی اجل این است که گفته شد. و
~~چون مقرر گشت که تمامت مخلوقات داخل موعد و اجلاند، لازم آید که هر چیز که
~~داخل موعد و اجل اولین باشد که آن خلقت است، از موعد و اجل آخرین که فناست
~~خارج نیفتد؛ و ممکن که به دیر و زود فنا گردد، بلکه واجب باشد که فنا گردد، الا
~~ماشاءالله.
~~[28] و آیت (کل من علیها فان و یبقی وجه ربک ذوالجلال والاکرام) و آیت (کل
~~شیء هالک الا ms190 وجهه)4 اشارت به این معانی است. و موعود و میعاد و اجل هر کسی و
~~هر چیزی لازم نیست که تمامت به هم مشابه و ماننده باشد؛ چه، مراتب و انواع آن
~~همچون مراتب و انواع مخلوقات متفاوت و مختلف باشد. چنان که اگر گویند همه
~~حیوانات را مسکنی معین باشد راست گویند و از روی حقیقت مسکن همه یکی باشد؛
~~اما به حسب جنسیت و نوعیت و صنفیت و شخصیت بگردد5، و هر یک بر وجهی و

PageV01P221

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0184.png)

~~نمطی دیگر باشد. مسکن سباع به نوعی دیگر، و از آن طیور به نوعی دیگر، و از آن
~~انسان به طریقی دیگر خلاف این هر دو؛ و از آن انسان نیز میان مسکن صحرانشین و
~~دیهنشین تفاوت باشد، و میان دیه نشین و شهرنشین تفاوت، و علی هذا به حسب هر یک
~~تفاوتی بقدر بازدید آید. و از آن لباس نیز همچنین در لباس هر قوم از مردم و پوست و پر
~~هر نوع و هر صنف از حیوانات اختلاف تمام باشد، و بعضی از نادانان تمامت آنها را یکی
~~شمرند و همه را لباس خوانند. و همچنین لفظ ملک والفاظ (والراسخون فی العلم}1؛ که
~~صحه را (ملکه)2 مصحاح گویند، و کسی (که چیزی)3 خوانده باشد و حقیقت آن در خاطر
~~مخمر گردانیده گویند او را ملکه شده، و زردی که در زر موجود است هم ملکه است. و
~~یمکن که بعضی از چیزها که ملکه چیزی دیگر شده باشد به واسطهآ اسبابی عارضی
~~مرتفع گردد؛ و یمکن که به هیچ وجه مرتفع نتواند شدن. آنچه مرتفع تواند شد، مانند
~~نسیان و اختلاط ذهن که بر عالمی که او را علمی ملکه شده باشد غالب گردد؛ و آنچه
~~مرتفع نتواند شد مانند زردی زر که به هیچ صبغ و هیچ طریق مادام که زر موجود باشد
~~مرتفع نگردد.
# و راسخ در علم کسی باشد که حقیقت علم کما ینبغی معلوم ms191 کرده باشد. و اگر چه
~~علما بسیار باشند، لکن همه راسخ نباشند؛ و هر کس که یک علم داند داخل علما باشد
~~اما داخل راسخون نباشد، جهت آن که علوم نامتناهی است و شخص متناهی، و متناهی
~~بر نامتناهی قادر نتواند شد. و نیز حق تعالی: (الراسخون فی العلم)3. فرموده، نه فی
~~العلوم. ومانند این اسم واین الفاظ که ذکر رفت بسیار است، و لازم نیست که هرکس که
~~به یکی از آن الفاظ تلفظ کند و در عبارت آرد شرح تمامت اقسام آن بدهد و معنی هر یک
~~تقریر کند؛ بلکه اقسام و معانی مختلف آن که به وجوه دیگر آمده اصحاب عقل و اذهان
~~غلط نکنند و هر یک به جای خود فهم کنند و بدانند، و ایشان را هیچ شبهت نماند و
~~تناقض ننماید. و این لفظ و اسم موعد و اجل از آن جمله است که اقسام و معانی آن بسیار
~~و به وجوه مختلفه آمده و تمامت مخلوقات را شامل است و مشاهد و معاین، و هیچ به

PageV01P222

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0185.png)

~~هم ماننده نیست، و احوال آن به انواع متفاوت و مختلف است نه به یک نوع معین، و در
~~قرآن مجید بعضی به طریق ارشاد و بعضی به طریق وعد و وعید و تنبیه و بعضی به طریق
~~تمثیل و بعضی به طریق کیفیت و بعضی به طریق انکار فرموده. و عاقل باید که معنی و
~~غرض آن هر یک به جای خود فهم کند، و همچنان که در صورت اسم جای و مسکن و
~~انواع لباس و پوست انسان و دیگر حیوانات گفته شد غلط نکند و از حقیقت معنی هر
~~یک چیزی دیگر تصور ننماید. چنان که اگر پادشاهی شخصی را فرماید که برود و
~~خانهای بیارد، داند که خانهآ صحرانشینان که بار توان کرد فرموده نه خانهآ شهریان که به
~~گل و آجر ساخته باشند، تا در نقل و تحویل آن متحیر ms192 و عاجز نشود. و همچنین اگر
~~فرماید که لباسی بیارد، لباس آدمی از پوست دیگر حیوانات فرق تواند کرد، و تصور
~~نکند که چون پوست نیز بر حیوان پوشیده است و به لباس میماند از جمله لباس باشد،
~~تا به عوض لباس که لایق پادشاه باشد یا جهت شخصی دیگر خواسته باشد پوستین
~~دباغت نایافته بیارد، و امثال این غلط ها نکند. و همچنین اگر گویند فلان کس را فلان چیز
~~ملکه است یا مصحاح را صحت ملکه است، به واسطهآ آن که زردی نیز در زر ملکه و آن
~~بر وجهی است که مادام که زر موجود باشد آن زردی موجود باشد و به هیچ وجه و سبب
~~مرتفع نگردد، و به مجرد آن که هر دو را ملکه گویند، هم مصحاح را صحت و هم زر را
~~زردی، گمان نبرد که صحت قطعا از مصحاح به هیچ و جه مرتفع نگردد و هیچ ملکه دیگر
~~باطل نشود؛ و همچنین گمان نبرد که تمامت علما متساوی باشند و رسوخ همه کس در
~~علم متساوی باشد.
# اکنون بدین مقدمات که گفتیم معلوم و محقق است که موعد و اجل مخلوقات به انواع
~~وجوه و معانی و ساعات و مقدار مختلفه است، و نشاید که آن اختلاف درساعات و
~~مقدار و اوقات مجرد تصور کنند؛ چه، در بدء فطرت جمیع اشیا را پیش [از] خلقت هر
~~یک موعدی و اجلی معین بوده. و چون چنین بوده چگونه شاید که تفاوت و اختلاف آن
~~تنها در ساعات و مقدار تصور کنند؛ بلکه اختلاف و تفاوت آن به وجوه بسیار متنوع
~~است، و همه معاین و مشاهد است. و عجب آن که مردم در آن مینگرند و غلط می کنند.

PageV01P223

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0186.png)

~~و حق تعالی - عز شأنه - و نبی - علیه الصلوة والسلام - جهت ارشاد و تعلیم و تنبیه و
~~هدایت خلق آیات و احادیث بسیار به هر موضعی چنان که مناسب آن حال ms193 و آن موضع
~~است فرمودهاند، با وجود آن نیز غلط میکنند؛ چنانچه در این آیات و احادیث که به
~~تفسیر آن مشغولیم غلط کردهاند. و با وجود آن که مواعید و آجال جمیع مخلوقات علی
~~سبیل الاجمال در مقدمه گفته شد در این جای نیز بعضی از آن اقسام و معانی تقریر رود تا
~~حقیقت آن معلوم و محقق گردد و هیچ شبهت باقی نماند.
# میگوییم که میعاد و اجل بر دو وجه است؛ بعضی آن که مستقل باشد به خود و معین
~~هم در علم و هم در زمان، و تغییر و تبدیل و تقدیم و تأخیر در آن عین محال باشد،
~~چنان که فصول اربعه سال که مدت هر فصلی و میعاد هر یک قریب سه ماه باشد یعنی از
~~ابتدای آن فصل تا موعد انتقال آفتاب از برجی به برجی دیگر، و اجل آن فصل در
~~ساعات آخرین آن مدت باشد که آخر ساعات آن فصل بود. و آن میعادی است و اجلی
~~به خود مستقل هم در علم و هم در زمان که امکان ندارد که به هیچ وجه و سبب در آن کم
~~و بیش و تقدیم و تأخیر تواند بود تا دیگری را در آن مدخل باشد. و سبب آن چیزی دیگر
~~متصور نیست الا آن که آفریننده - جل جلاله - چنین آفریده که (یفعل الله ما یشاء)1 و
~~( یحکم ما یرید}2. و بعضی دیگر آن که غیرمستقل باشد به خود اما معین باشد هم در
~~علم و هم در زمان، چنان که شدت گرما را در تابستان و شدت سرما را در زمستان و
~~کثرت ابر و باران را در بهار و پاییز میعاد و اجل است و اینها بدین فصول و اوقات واقع
~~می شود، بلکه هر روز و هر ساعت را میعادی و اجلی است؛ چه، برهان قایم و محسوس
~~و معلوم است که ساعت به ساعت به حسب سیر تفاوتی میکند ms194 و بدان سبب اوقات
~~میگردد. و هر چه تفاوت کند و به حسب تفاوت گردد، هر تفاوتی را میعادی و اجلی
~~دیگر باشد.
# و بدین تقریر مبرهن و معلوم گشت که اقسام و انواع میعاد و اجل به و جوه بسیار است
~~و نامحصور، و آجال مسمی که حق تعالی فرموده این است که مالاکلام هر چیزی را اجلی

PageV01P224

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0187.png)

~~معین مناسب و لایق آن باشد که دیگری را به خلاف آن تواند بود؛ چه، قطعا نشاید که دو
~~چیز مخالف را اجل مناسب و موافق باشد. و حق تعالی تا این غایت تنبیه فرموده و مردم
~~فهم نکردهاند و جهت تفهیم و تنبیه خلق به انواع مختلفه در مواضع بسیار به طریق تمثیل
~~و غیره آیات فرموده تا معنی آن زودتر فهم کنند. و مصداق این تقریر این آیت است که
~~(ضرب الله مثلأ)1 و دیگر که (ویضرب الله الامثال للناس لعلهم یتذکرون2)3 و دیگر که
~~(ان الله لایستحیی ان یضرب مثلأ ما بعوضة فما فوقها)4. با وجود این آیات غلط کردهاند و
~~تردد و تحیر آورده. و حقیقت آن که این معنی عجب نمیتوان داشتن؛ چه، فکر هر کسی
~~به انواع آفرینش کجا تواند رسید، و چندان که دانش [بیش تر] باشد حیرت و اقرار به
~~نادانی زیادت باشد. اما در میعاد و اجل فصول سال [که] یاد کرده شد یمکن که به اسباب
~~و عوارض اختلاف بازدید آید و اجل آن واقع نشود، چنان که میعاد و اجل شدت گرما به
~~واسطهآ باد یا باران یا حرکت هوا و غیر ذلک بگردد و در این وقت شدت گرما به موعد
~~خویش واقع نشود، و باز به اسباب و عوارض دیگر مثل جستن سموم و گرفتگی هوا و
~~غیرهما پیشتر یا پستر از آن موعد شدت گرما بازدید آید و به خلاف طبیعت و قیاس و
~~میعاد واقع گردد؛ چه، و سایط را در آن اثر ظاهر ms195 است و بدان سبب در میعاد و اجل تقدیم
~~و تأخیر بازدید می آید. و همچنین در اوقاتی که میعاد باران [295] باشد به واسطهآ اسباب
~~متنوع ابر بازدید نیاید، و چون بازدید آید یمکن که به اسباب و عوارض دیگر مثل
~~حرارت آفتاب و غیره متحلل شود یا بادی بازدید آید و متفرق گرداند، و بدان واسطه در
~~میعاد و اجل باران تقدیم و تأخیر بازدید آید. و همچنین در موعد شدت سرما یمکن که
~~هم بدین موجب که یاد کرده شد تقدیم و تأخیری بازدید آید. و هیچ کس از عاقل و
~~جاهل، دین دار و غیر دین دار، مانند این تأثیرات و اختلافات و حالات را انکار نتواند
~~کرد؛ بلکه تمامت منتظر میعاد و اجل هر وعده باشند و پیوسته به حساب و احتیاط و
~~اندیشه آن مشغول باشند. لکن هر کس اجل هر چیزی که مناسب آنچه موافق طبع او

PageV01P225

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0188.png)

~~نباشد خواهد که واقع نگردد، و آنچه موافق طبع او باشد و بدان مایل بود خواهد که پیش
~~از میعاد و اجل آن واقع شود. و چون مانند این تقدیم و تأخیرها در میعاد و اجل به واسطهآ
~~عوارض و اسباب بسیار بادید میآید و مردم آن را مشاهده میکنند لاجرم توقع میدارند
~~که بر خلاف عادت در تابستان میعاد و اجل شدت گرما واقع نگردد و بادهای خنک آید و
~~باران بارد، و در زمستان توقع می دارند که شدت سرما واقع نشود و حرارت غالب گردد،
~~و امثال آن. و اگر این اختلافات در میعاد و اجل ندیده بودندی قطعا این و توقع1
~~نداشتندی و تصور نکردندی.
# اکنون معلوم شد که میعاد و اجل فصول سال بر دو وجه است: یکی مستقل به خود و
~~معین در زمان و علم؛ و دیگر غیر مستقل به خود و همچنین معین در علم و زمان. اول
~~مانند اجل ساعت آخر فصل سال و انتقال آفتاب ms196 از برجی به برجی دیگر؛ و دوم مانند
~~سرما و گرما و باران، که آن را به واسطهآ سیر آفتاب روز به روز بلکه ساعت به ساعت
~~میعادی و اجلی معین هست و حساب آن اصحاب هیأت کردهاند و منجمان نوشته و
~~دانسته و اکثر مردم آن میعاد اجل دانند و معلوم داشته باشند. لکن در آنچه اجل آن واقع
~~گردد یا نه و تأثیر آن بازدید آید یا نه مستقل نیست؛ چه، به اسباب بسیار چنان که شرح
~~داده شد مختلف میگردد.
# و مواعید و آجال و امور و احوال و اعمال و معاملات انسان که در دنیا هست (غلط)2
~~عظیم بسیار تواند بود، و وقوع آن هم بدین موجب که در فصول سال گفته شد متفاوت و
~~مختلف باشد و بعضی مستقل و بعضی غیر مستقل بود. مثال قسم اول که تعلق به احوال
~~انسان داشته باشد مانند آن که شخصی عزیمت سفر کند و زن خود تعلیق کند به شرط آن
~~که اگر به موعد یکسال باز نیاید زن او ازوی مطلقه باشد. و چون این موعد معین گردانیده
~~باشد و سوگند خورده میعاد آن هم در علم و هم در زمان معین باشد و به خود مستقل
~~بود؛ چنان که قطعا تقدیم و تأخیر در آن به هیچ وجه صورت نبندد. و مثال قسم دوم مانند

PageV01P226

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0189.png)

~~تب ربع1 که میعاد و اجل آن هم در علم و هم در زمان معین است، لکن باشد که واقع
~~شود و باشد که نشود و صحت یابد. اما موعد و اجل فنا در علم فحسب معین باشد و در
~~زمان نباشد؛ چه، هر کس علم به آن داشته باشد که البته خواهد مرد و میباید رفت. اما
~~نداند که کی و چه وقت، و با آن که دانند اکثر اوقات از آن غافل باشند. و قطعا کس نداند
~~که کی خواهد مرد الا ماشاء الله. و به ms197 براهین و دلایل عقلی و نقلی که گفته شد لازم میآید
~~و معلوم میگردد که مستقل نیز نیست. و اصطلاح مستقل و معین، هم در علم و هم در
~~زمان، به موجبی که در مقدمه گفته شد صفتی و اصطلاحی است که اکنون جهت تعریف
~~وبیان این معانی مقرر این رساله وضع کرده است؛ و به حکم «الامشاحة فی الاصطلاحات»
~~به وضع این اصطلاح هیچ کس را اعتراض نرسد؛ خاصه2 آن که بدین مقدمات که گفته
~~شد واضح میشود که همچنان که در میعاد و اجل شدت سرما و گرما و بارندگی و غیره
~~که به فصول سال تعلق دارد به واسطهآ اسباب و عوارض تقدیم و تأخیر ممکن است، در
~~میعاد واجل عمر شخص نیز به واسطهآ صدقه واعمال حسنه و فساد و اعمال سیئه به
~~موجبی که آیات و احادیث به ذکر آن ناطق است و معاینه و مشاهده میافتد تقدیم2 و
~~تأخیر ممکن است. و همچنان که مردم در فصول سال به وقت و بیوقت سرما و گرما و
~~باران و غیره و وقوع هر یک از آن بغیر وقت و موعد خویش توقع دارند، و به واسطهآ
~~اسباب و عوارض مقصود ایشان حاصل میشود و میعاد و اجل آن میگردد، در میعاد و
~~اجل فنا نیز به واسطهآ اعمال حسنه و اعمال سیئه و تدبیر بدن و صحت نفس و تقصیر در
~~آن و افراط در اکل و شرب همین توقع دارند.
# و همچنین چنان که در موعد4 تب ربع به واسطهآ معالجت و مداوات مردم را تغییر و
~~تبدیل و تقدیم و تأخیر وعده توقع میباشد، در این صورت نیز توقع میباشد. و چون
~~فواید آن معاینه میبینند و اثر آن ظاهرا مشاهده میکنند همواره در تدبیر احوال بدن و
~~نفس و چیزهایی که بر بقای آن دلالت کند سعی مینمایند. و چون گفتهاند که «لیس الخبر

PageV01P227

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0190.png)

~~کالمعاینة»، چون فواید آن معاینه میبینند ms198 لاشک اصناف انسان همواره بدان مشغول
~~میباشند، بلکه تمامت حیوانات به قدر وسع و استعداد خویش هر یک تدبیر احوال
~~خود میکنند و دفع بلا و اذیت از خود مینمایند. تا غایتی که انبیا نیز در حال محاربت
~~زره و جوشن پوشیدهاند و آن را دفع بلا دانسته، خصوص خاتم النبیین - علیه الصلوة
~~والسلام - و اصحاب او. و داود - علیه السلام - را ساختن زره پیشه بود، و آیت قرآن بدان
~~وارد است که (و علمناه صنعة لبوس)1 و دیگر که (والنا له الحدید أن اعمل سابغات و
~~قدر فی السرد)2. اهل عالم بلکه سایر حیوانات نیز به تدبیر مصالح بدن و رعایت بقای آن
~~و دفع مضرت و خوف وقوع مرگ بیهنگام و بیوقت مشغولاند، و از آن خایف. چگونه
~~توان گفت که تمامت احتیاط و تدبیر خلایق عالم از انسان و دیگر حیوان باطل و عبث
~~است. و با وجود این دلایل و براهین قطعی که ظاهرا مشاهده میافتد حق تعالی به
~~واسطهآ رحمتی و شفقتی که با خلق دارد چندین انبیا و کتب فرستاده، و باز رسول - علیه
~~الصلوة والسلام - و قرآن را فرستاده و در آنجا فرموده که (و ننزل من القرآن ما هو شفاء و
~~رحمة للمؤمنین»3. و تمامت این آیات را جهت دفع شبهت و غلط فرموده، و به غیر از این
~~در اکثر مواضع هر جا که دانسته که مردم را شبهت افتد جهت ارشاد و تنبیه آیات معین
~~روشن فرموده؛ و با وجود این همه هنوز در حیرت و اشتباه گرفتار میشوند؛
# شعر:
# یک معنی را به صد عبارت گفتند
# تو گوش سخن شنو نداری ور نهیک معنی را به صد عبارد
# و قطعا نشاید که به واسطهآ آن که در آیتی کسی را شبهتی باشد و معنی آن ندانسته بود

PageV01P228

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0191.png)

~~لایستقدمون)1 و آیت (هو الذی خلقکم من طین ثم قضی اجلا واجل مسمی عنده ثم انتم
~~تمترون}2. فرموده، اگر چه ms199 در قرآن امثال این آیت (ما ننسخ من آیة او ننسها نأت بخیر
~~منها او مثلها}3 جای جای آمده باشد، لکن چون در آنچه کدام آیت منسوخ است هیچ
~~آیت معین صریح نیامده، و رسول - علیه الصلوة والسلام - و صحابه کبار او معین
~~نکردهاند و مفرد نگردانیده، هیچ آیت معین را منسوخ نتوان شمرد. و چون آیتی را
~~بعضی از علما در آن بحث کردهاند و گفته که منسوخ باشد هم نمیتوان گفت قطعا که
~~منسوخ است، و حکم جزم در آن تعذری دارد، چگونه آیتی را که هرگز هیچ آفریده در
~~باب نسخ در آن سخنی نگفته باشد و تصور نکرده، منسوخ توان شمرد یا متناقض تصور
~~توان کرد؟ هر کس که معنی این آیت بل تمامت آیات قرآن فهم نکند و بدان واسطه او را
~~اشتباه بادید آید و تناقض پندارد، باید که نقصان آن از تصور فهم و ادراک خود تصور کند،
~~نه از فتور معنی آیات و احادیث؛ و یقین داند که معانی دقیق بسیار و حکمتهای
~~بی شمار در آن مندرج باشد.
# و هر چند معانی که گفتیم کافی است اما جهت توضیح تفسیری دیگر میکنیم.
~~میگوییم که حق تعالی به رحمت بی دریغ خود میفرماید که خویشتن را دریاب و بدان
~~که آن لحظه که اجل دررسد یک ساعت پس و پیش نشود و فرصت و مجال آن ندهد که
~~تو به اعمال حسنه مشغول شوی؛
~~وقت هر کار نگه دار که نافع نبود   نوش دارو که پس از مرگ به سهراب دهند

PageV01P229

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0192.png)

# و چون هیچ کس زمان اجل خود نداند لاجرم دم به دم منتظر اجل باید بود. و به حکم
~~آیت مذکور و تنبیهی که فرموده و آیاتی و احادیثی که در باب دفع بلا و درازی عمر وارد
~~گشته همه کس را واجب باشد که به اعمال حسنه و زکوة و صدقه مشغول گردد و قطعا در
~~آن تأخیر ms200 ننماید و اهمال نکند تا موجب دفع بلا و درازی عمر شود. و آنچه نبی - علیه
~~الصلوة والسلام - فرموده که «خیر البر اعجله»، مصدق این معنی است، و جهت آن فرموده
~~که در آن تعجیل کنند. و از جملهآ حکمتهای باری تعالی - عز شأنه - در آنچه هیچ کس اجل
~~خود نداند یکی آن است که مردم را ضرورت است که همواره اعمال حسنه کنند و صدقه
~~دهند و در آن تعجیل نمایند و یک لحظه از آن غافل نباشند تا هر چه نیت داشته باشند
~~ایشان را اضعاف آن حاصل شود؛ و همچنین همواره شکر میگزارند، خصوصا در
~~چیزهایی که بدان خرسندتر و مراد ایشان در حصول آن بیشتر باشد، و آن عطیهآ عمر
~~است. و لاشک چون در آن چیز و جهت آن چیز (نیز)1 شکر گزارد و صدقه دهد و اعمال
~~حسنه کند زیادت گردد، که (و لئن شکرتم لازیدنکم»2. و چون حق تعالی قرآن را و
~~رسول را - علیه الصلوة والسلام - جهت رحمت محض و هدایت و نجات خلق فرستاده
~~این آیت نیز که (اذا جاء اجلهم لا یستأخرون ساعة و لا یستقدمون)3 جهت شفقت و
~~رحمت و تنبیه خلق فرموده باشد تا از اجل غافل نگردند و چنان که گفتم یک لحظه از
~~اعمال حسنه و شکر و صدقات خالی نباشند، و به ازای آن همه از عمر دراز که کمال بدان
~~حاصل شود در دنیا بهره مند و در عقبی بدان نجات یابند.
# و حق تعالی در حق بندگان خود همه نیکویی خواسته و ایشان را تنبه و ارشاد فرموده
~~و قرآن خاص جهت رحمت و هدایت و نجات خلق فرستاده، چنان که در ماقبل آیاتی که
~~بدان معنی وارد است یاد کرده شد. و آنچه فرموده که (یرید الله بکم الیسر و لایرید بکم
~~العسر)4، مقوی این معنی است. و همچنین آیت (ما اصابک من حسنة فمن الله و ما
~~اصابک من سیئة فمن ms201 نفسک)5، که تفسیر آن متعاقب در رسالهآ دیگر خواهد آمد، مصدق

PageV01P230

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0193.png)

~~و مقوی این معنی است؛ چه، حق تعالی خود را از شبهت آن که در حق او تصور کنند که
~~غیر نیکویی چیزی دیگر در حق بندگان خواسته باشد و خواهد یا بدان راضی باشد مبرا
~~میگرداند تا غایتی که ایشان را از بدی کردن، که ضرورتا به حکم «المکافات فی الطبیعة
~~واجبة» مکافات آن بزودی برسد، منع میکند. و آنچه مردم ندانستهاند که بدی کدام است
~~ایشان را بدان تنبیه فرموده و آیت (اذا جاء اجلهم لایستأخرون ساعة و لا یستقدمون)
~~همچنین جهت تنبیه فرموده تا به موجبی که یاد کرده شد فرصت نگاه دارند و تدارکی که
~~ممکن باشد پیشتر به جای آرند؛ چه، گفتهاند که «انتهزوا الفرص فان الفرص تمر مر
~~السحاب». در وقتی که دشمن برسد مجال آن که جوشن بپوشند و ساز و عدة ترتیب کنند
~~نباشد؛ ساز و عدة پیشتر ترتیب باید کرد تا دفع تیر بلا توان کرد. و این مجموع که گفته
~~شد، خواه اعمال حسنه و زکوة و صدقه و غیره و خواه درازی و کوتاهی عمر و عواقب
~~امور و میعاد عمر و اجل هر کس، در علم خدای تعالی کاین باشد.
# و هر چند از این مقدمات و تقریر تفسیر این آیات و احادیث معلوم و مفهوم شد، اما
~~جهت توضیح و تأکید مثالی روشنتر بگوییم. و آن مثال چنان است که تصور باید کرد که
~~کسی در میان دریا باشد؛ مالاکلام آن کس که کشتی ساخته باشد داند که جهت چه
~~مقصود و چه کار ساخته، و چون ساخته باشد اگر مقصودی از آن حاصل شود و اگر
~~نشود باطل شدن (صورت)2 کشتی به دیری و زودی به انواع مختلفه ممکن و متوقع
~~است: یکی به اسباب متنوع شاید که غرق شود. دیگر آن که به وجوه بسیار شاید که
~~شکسته گردد، و چون شکسته ms202 گشت ممکن که غرق شود و ممکن که چنان بشکند که
~~پاره پاره گردد و پارهای آن هر یک به طرفی افتد و غرق نشود. و اگر از این معانی خلاص
~~یابد از آنچه پوسیده گردد و از آن فایدهای که از کشتی حاصل شود حاصل نیاید چاره
~~نداشته باشد. و در این قسم که قطعا پوسیده نگردد هیچ کس را مجال تصرف نیست و
~~مقدور هیچ آفریده نه؛ لکن آنچه محافظت نمایند تا دیرتر پوسیده شود، به علمی و آلتی
~~که حق تعالی به بنده آموخته محافظتی تواند نمود و در آن تصرفی تواند کرد. و در آنچه

PageV01P231

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0194.png)

~~به اسباب بسیار غرق نشود (یا نشکند)1 احتمال تصرف بیش تر است. و ممکن و مشاهد
~~است که بسیار کشتی باشد که بطلان آن به واسطهآ پوسیدن باشد نه به واسطهآ شکستن و
~~غرق شدن. لاجرم در همه حالات محافظت را اثر بیشتر بود، و اجل هر یک از آن در
~~وقتی باشد که از غایت خلل بی درمان شود و قطعا امکان مرمت نداشته باشد. اما اگر
~~پیش از آن که بغایت خلل پذیر و بی درمان شود تداری اندیشند و محافظت (نمایند)2 و
~~درمانی (کنند)3 خود بدان (اجل)4 نرسد. و چون از غایت خلل به جایی رسد که درمان
~~نپذیرد مالا کلام تصرف در آن نتوان نمود و اجل آن بدان واقع شود.
# و چون بدین وجه تفسیر این آیات کنند هیچ تناقض در معانی این آیات بازدید نیاید و
~~میچ اشتباه نماند. و خود واقع آن است که حق تعالی در همه اشیا مثال آن برابر نظر ما
~~نهاده. به واسطه آن که بعضی از قصور فهم معانی آن را فهم نتوانند کرد و آن را با دیگر
~~آیات و دیگر معانی (موازنه)5 ندانند، اشتباه و حیرت در خاطر مردم نباید گذاشت و
~~معانی آن تقریر باید کرد تا شبهت مرتفع گردد. واجب آن است که ms203 معلم و مفسر همه
~~معانی و قضایا را بر وجهی گوید که به فهم همه کس رسد، تا به واسطهآ قصور فهم مردم
~~در آن خللی بازدید نیاید و به سبب تصور تناقض در معنی قرآن آثم نشوند. چنان که حق
~~تعالی [که] فرموده که (ان الانسان لفی خسر)6 نه آن است که همه انسان در همه حالات
~~در خسران باشند، الا آن که خسران در ایشان ممکن است؛ و آن صورتی باشد که [از]
~~ایمان و عمل صالح بی بهره افتد. و جهت این معنی استثنا فرمود که (الا الذین آمنوا و
~~عملوا الصالحات)7. و چون استعداد فجور در او مقدم است بر استعداد تقوی، معنی
~~خسران در او متمکن باشد؛ چون تدارک پذیرد به کمال کرامت خود پیوندد. پس سعی

PageV01P232

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0195.png)

~~باید نمود تا آن معنی نقصان پذیرد؛ چه، انسان را به تشریف {و لقد کرمنا بنی آدم1
~~مخصوص و مشرف فرموده و مسجود ملائکه ساخته، چگونه بر خلاف آن تصور شاید
~~کرد. بر مقتضی این مقدمات هر کس که خواهد که عمر او دراز گردد و از بلاها ایمن ماند
~~باید که چنان که حق تعالی و رسول - صلوات الله علیه - فرمودهاند و مناسب رأی علما و
~~عموم خلق عالم افتاده پیش گیرند، و همچنان که علاج اطبا در هر رنجی تفاوتی دارد به
~~حسب علم و تدبیر هر یک، و هیچ یک مانند طبیب حاذق نتواند بود، و علاج طبیب
~~حاذق مؤثرتر باشد با آن که فیض علوم همه از حضرت باری تعالی باشد، اما تفاوت به
~~حسب استعداد هر یک بادید آید.
~~همچنین علاجی نیز که در باب درازی عمر و دفع بلاها که تمامت عقلا و خلق عالم به
~~تجربه معلوم کردهاند، اگر چه همه را از آن منفعتی باشد و از آن هر کس به قدر مرتبه و
~~سعی فایده یابد، اما هیچ کدام بدان نرسد که حق تعالی بر دست و ms204 زبان انبیای مرسل
~~خصوص خاتم النبیین فرموده و فرستاده باشد؛ چه، معالجهآ جمیع رنجهای دنیوی و
~~اخروی باشد و فایدهآ آن دینا و دنیا (کذا) سرمدی باقی ماند. و هر چند غرض از آیات و
~~احادیث آن است (که بدان عمل کنند)2 تا موجب نجات و رد بلا و درازی عمر باشد و
~~(لاشک)3 اکثر خاصیت آن در عمل باشد، دیگر در تلاوت و تکرار آن نیز4 خاصیتی
~~باشد؛ چه، اگر چه خاصیت ادویه وقتی تواند بود که بخورند، لکن بر تن مالیدن و طلا
~~کردن (را)5 نیز هم خاصیتی (هست)6. و همچنین خاصیت قرآن بینهایت تواند بود، و از
~~آن جمله آنچه معلوم است آن است که خود مصحف در خانه نگاه دارند و دانند که دارند
~~و اگر نیز بدانند که دارند و داشته باشند و آنچه نخوانند و آنچه بسیار خوانند و آنچه
~~خاصیت هر آیتی دانند که به کدام وقت باید خواند تمامت اینها را اثری و فایدهای باشد.
~~اما اثر و فایدهآ آن خواص قابل اشد و اضعف باشد؛ به هر حال و در هیچ وقت از خاصیت
~~خالی نتواند بود.

PageV01P233

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0196.png)

# اما به موجبی که گفتیم آن خاصیت مختلف باشد: اول خاصیتی که در نفس آن دعا
~~باشد و به الفاظ آن تعلق دارد. دیگر خاصیتی که به زمان تعلق دارد، چنان که [292] آن
~~دعا در زمانی مستجاب تر از زمانی دیگر باشد، مانند داروی مسهل که به وقت نضج خلط
~~دهند یا به وقتی که هوا معتدل باشد اسهال بهتر کند و نافع تر باشد. دیگر خاصیت [نفس]
~~و دهان شخص، چنان که دعایی چون شخصی عابد زاهد بنیاز1 خواند مستجابتر باشد
~~از همان دعا چون غیر او خواند؛ مثل علاجی که طبیبی حاذق کند یا غیر حاذق. و اگر
~~تمامت این اقسام خواص جمع شده در شخصی باشد و دعا کند اثر آن عظیم تر باشد،
~~مانند طبیبی حاذق زاهد صالح ms205 مبارک دست و قدم و داروی نیکو اختیار کند و در فصلی
~~موافق به وقت نضج اخلاط دهد هر آینه اثر آن زیادت باشد. دیگر خاصیت آنچه آن
~~شخص که دعا جهت او کنند به خیر یا به شرلایق و مستوجب آن دعا باشد، و آن معنی
~~مانند قابلیت است و آن «وضع الشیء فی غیر موضعه» (بوده)2 باشد و لاشک اثر آن
~~زیادت بود. و اگر قابلیت آن ندارد، یا هیچ اثر نکند، و اگر کند اندک کند. مانند آنچه آهن
~~برنده است؛ چون پولادی نیکو اختیار کنند برندهتر باشد، و چون تیز کنند برندهتر و بر
~~هر چه زنند اثر کند خصوصا چیزی که مستعد بریدن باشد. و آنچه مستعد بریدن نباشد
~~مانند چیزهای (صلب)3 اگر نیز اثری کند اندک کند، و ممکن باشد که آن پولاد نیز از
~~استعمال بدان صلب بشکند یا خلل پذیرد یا کند شود، و چون بر الماس استعمال کنند
~~قطعا اثری نکند و پولاد متأثر و شکسته گردد؛
# هر آن کو پف کند سبلت بسوزد
# چراغی را که ایزد برفروزد هر آن کو پف
# اکنون چون تقریر کرده شد که هر دعایی بلکه هر کلمهای را خاصیتی است، بدین
~~مقدمات لاشک مردم منتظر ظهور خاصیت هر سخنی و هر دعایی باشند؛ و چون اتفاق

PageV01P234

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0197.png)

~~افتد که اثر آن ظاهر نگردد1 تعجب نمایند و پندارند که آن را اثری نیست و اعتقادات هر
~~یک در آن باب مختلف گردد و آن را بنیادی و اعتباری ننهند و نزد ایشان مهمل نماید. و از
~~آن اندیشه نکنند و ندانند که ممکن نیست که دعایی بلکه کلمهای بی اثر تواند بود. لکن
~~آنچه اثر آن کم و بیش است یک وجه این است، و وجهی دیگر آنچه گفته شد که ظهور
~~خاصیت و اثر بعضی پیش تر بود و از آن بعضی پس تر. چگونه شاید که کسی دعا را، بلکه
~~سخنی را، ms206 اثری تمام تصور نکند. دشنامی که به کسی دهند چون تأثیر آن عاجلا است
~~شخص را چنان سخت میآید که و جود او بکلی متغیر میگردد تا غایتی که بکلی از حال
~~خود بمیگردد2، چنان که گوییا نه آن شخص است، و به جایی انجامد که به فتنههای
~~بزرگ مؤدی شود و مدتهای مدید اثر آن بماند و روز به روز زیادت گردد. و از این جهت
~~گفتهاند که؛
~~بر این قیاس توان دانستن که دعاها و سخنان دیگر را خاصیت بر چه وجه باشد،
~~بعضی عاجلا و بعضی آجلا و به حسب اختلاف مراتب هر یک. اما آنچه جهت مر کاری
~~و هر مصلحتی کدام آیت و کدام دعا مستجابتر و لایق تر باشد حق تعالی آن اسرار را به
~~انبیای مرسل خصوصا خاتم النبیین - علیه الصلوة والسلام - گفته باشد و بعضی از ایشان
~~خود به نور اندرون دریافته باشند، و چنان که ایشان معین گردانیدهاند و دعوات هر
~~چیزی علی حده مبین کرده هم بدان موجب تواند بود. و بر همگنان واجب (باشد)3 که آن
~~را به دل و جان قبول کنند تا به واسطهآ خواندن آن و با وجود نگاه داشتن و کار بر آن کردن
~~از بعضی بلاها که در راه باشد ایمن گردند، هم در دنیا و هم در آخرت.
# و دیگر آن که فایدهآ هر یک از دعاها و عمل کردن بدان و خواندن و با خود نگاه
~~داشتن چگونه باشد، در رسالهآ خیر و شر تمام گفتهایم و پیش از این تقریر نیز هم در آن

PageV01P235

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0198.png)

~~باب ذکری کرده. و حقیقت آن که ممکن نباشد که یک کلمه یا یک حرف و یک حرکت را
~~خاصیتی معین نباشد؛ مانند آن که ممکن نیست که هیچ گیاهی از فایده و خاصیتی و
~~قوتی خالی ماند. و یقین آن که خاصیت اعمال و افعال و حرکت و سکون انسان که اشرف
~~است از ms207 نتیجهآ زمین که اخس است کمتر نتواند بود؛ و چون حرکات و افعال و اقوال انسان
~~از خواص اوست وگیاه و علف از نتایج زمین، بالضرورة حرکات و افعال و اقوال انسان
~~فی نفس الامر اعظم و اشرف از علف باشد که اثر نتایج زمین است. جهت آن که آنچه از
~~نتایج زمین است فواید و اثر و خاصیت آن به دنیا تعلق دارد و آنچه از خاصیت انسان
~~(است)1 هم به دنیا و به معظمات امور و هم در عقبی به ثواب و عقاب تعلق دارد. و هیچ از
~~مجموع خواص مذکور در همه وجوه به هم ماننده نباشد و هر یک به خاصیت خویش
~~خرسند و شادمان باشند، که (کل حزب بما لدیهم فرحون}2. و این کلمه جهت آن است
~~تا عظمت باری تعالی زیادت متصور باشد؛ چه، پادشاهی را که اموال و امتعه زیادت از
~~دیگران باشد بدان تفاخر کند و چون بشمارند چند چیز معدود مختصر داشته باشد، و
~~صانعی که پادشاه همه پادشاهان است و به قدرت خویش چندین نامتناهی آفریده و از
~~هر نامتناهی چندین نامتناهی دیگر موجود گردانید؛ و جهت آن که تا عباد او آن را فهم
~~کنند بسیار اشیای نامتناهی نیز آفریده، چنان که انواع آن در حد و عد و حصر انسان نیاید؛
~~و جهت آن که هر یکی را به شکلی و مزاجی و خاصیتی جدا آفریده، چنان که هیچ کدام
~~از شکل و خاصیت خویش عار ندارند و بدان راضی و راغب باشند و قطعا بدان معنی
~~رخصت و رضا ندهند که و جود او باطل شود و او دیگری گردد؛ چنان که فرموده که ( کل
~~حزب بما لدیهم فرحون)3؛ (سبحان ربک رب العزة عما یصفون وسلام علی المرسلین و
~~الحمد لله رب العالمین)3.

PageV01P236

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0200.png)

~~پیش تر اصل مسأله و محل بحث را تقریر باید کرد تا هر سخن که در آن باب ایراد کرده
~~شود بر ms208 بنیاد و قاعدهآ راست باشد و به فهم شنونده و مطالعه کننده زودتر و بهتر رسد. و
~~چون تأمل رفت در این قضیه تا مذاهب طوایف متکلمان و جمع حکما که در آن خلاف
~~کردهاند تقریر نمیرود، اصل مسأله و محل بحث کما ینبغی واضح و روشن نمی شود.
~~بدان سبب آنچه در کتب کلامی از ایشان نقل کردهاند از معتقد و دلایل بر سبیل ایجاز در
~~مقدمه ایراد میرود، و بعد از آن در توضیحی و بیانی که این ضعیف را روی نموده شروع
~~خواهد رفت؛ والله تعالی ولی العصمة والتوفیق.
# مقدمه در تقریر مذاهب و اقوال طوایف متکلمان و حکما در مسأله مذکوره
# و ذکر متمسکات ایشان بر سبیل ایجاز منقول از کتب کلامی
# عموم متکلمان متقدم و متأخر را در این مسأله با همدیگر خلاف است؛ و جمع حکما
~~را مذهبی است علی حده موافق مذهب بعضی متکلمان. و تقریر آن اقوال بر این جملت
~~است:
# مقتدای اهل سنت و جماعت شیخ ابوالحسن اشعری - رحمة الله علیه - بر آن است
~~که افعال بندگان تمامت آفریده حق است و واقع به قدرت او. و جمهور معتزله میگویند

PageV01P238

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0201.png)

~~که بنده مؤجد فعل خود است به اختیار خویش. و استاد ابواسحق اسفراینی بر آن است
~~که مؤثر در فعل مجموع قدرتین است، یعنی قدرت حق تعالی و قدرت بنده هر دو. و
~~قاضی عبدالجبار گفته است که اصل فعل واقع به قدرت حق است اما کونها طاعة و کونها
~~معصیة به قدرت بنده. وامام الحرمین - رحمة الله علیه - از اهل سنت وجماعت و
~~ابوالحسن بصری از معتزله بر آناند که افعال بنده واقع است به قدرت حق تعالی در بنده؛
~~و این قول موافق مذهب حکما است، اما تمسک شیخ ابوالحسن از روی منقول به آیاتی
~~است که به آن معنی ناطق است، مثل (و الله خلقکم و ما [293] تعملون)1 و دیگر که
~~(الله خالق کل شیء) دیگر ms209 که (من یشاء الله یضلله و من یشاء یجعله علی صراط
~~مستقیم)3. و امثال آن بسیار است.
# و از روی معقول به چند وجه: یکی آن که بنده در حال ایقاع فعل اگر بر ترک قادر
~~نباشد مجبور بود و اگر بر آن قادر باشد ترجیح جانب فعل را مرجحی باید که نه از بنده
~~باشد، و الا همان بحث در آن مرجح باز[دید] آید و به تسلسل انجامد؛ و چون چنین بود
~~بنده بر هر دو تقدیر مجبور بود.
# وجه دیگر آن که اگر ایجاد فعل بنده به اختیار او بودی به تفاصیل آن عالم بودی و
~~کمیت حرکات و سکنات در هر فعل دانستی بلکه بر سکنات متخلله در میان حرکت
~~بطئیه وقوف داشتی و حیزهای آن را شناختی، و بالبدیهة معلوم است که چنین نیست؛
~~پس در ایجاد فعل مختار نباشد، و هوالمطلوب.
# وجه دیگر آن که اگرگوییم بنده مختار است و فرض کنیم که اختیاری کند و آن اختیار
~~مناقض مراد حق تعالی افتد در آن صورت لازم آید که هر دو واقع شود یا هیچ دو واقع
~~نشود یا یکی از آن واقع شود بلامرجح، و جمله بهاتفاق محال است، و هر چه از آن محال
~~لازم آید محال باشد؛ پس اختیار بنده محال باشد، و هوالمطلوب.
# اما تمسک معتزله از منقول اولا به آیاتی است که در آن نسبت و اضافت فعل به بنده

PageV01P239

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0202.png)

~~فرموده است و به مشیت انسان معلق گردانیده، چنان که میفرماید که (فویل للذین
~~یکتبون الکتاب بآیدیهم ثم یقولون هذا من عندالله )1، و دیگر آن که (ان یتبعون الا الظن).
~~دیگر آن که (حتی یغیروا ما بانفسهم)3، و دیگر: (بل سولت لکم انفسکم)4 و دیگر:
~~(من یعمل سوء یجز به)5 و دیگر که (کل امری بما کسب رهین)6 و دیگر: (فمن شاه
~~فلیؤمن و من شاء فلیکفر)7 و دیگر: (اعملوا ما شئتم)8 و دیگر: (فمن شاء ان یتقدم ms210 او
~~یتأخر)9، و دیگر: (فمن شآء ذکره10. و امثال آن بسیار است و اهل سنت این آیات را به
~~آیاتی که ذکر رفت که متمسک ایشان است معارضه کردهاند، و ثانیا به آیاتی که مشتمل
~~است بر وعد و وعید و مدح و ذم و ثواب و عقاب و امثال آن نامحصور؛ و جواب آن چنان
~~گفتهاند که سعادت و شقاوت شخص پیش از وجود او مکتوب است، و اعمال صالحه و
~~سیئه امارات آن. و صواب و عقاب از آن روی بر اعمال مترتب میشود که آنها معرفات
~~آناند، نه از آن روی که موجبات آناند، و ثالثا به آیاتی که دال است بر اعتراف انبیا -
~~علیهم السلام - به گناه خویش، چنان که حق تعالی میی فرماید؛ حکایة عن آدم - علیهم
~~السلام: (ربنا ظلمنا انفسنا)11، و عن یوسف: (سبحانک انی کنت من الظالمین)12، و
~~عن موسی: {رب انی ظلمت نفسی)13. و این آیات را معارضه کردهاند به آنچه حق تعالی
~~حکایت از موسی می فرماید: (ان هی الا فتنتک تضل بها من تشاء و تهدی من تشاء)14، و
~~نظایر آن که در قرآن به بسیاری مواضع آمده، و رابعا به آیاتی که دال است بر آن که افعال
~~او تعالی و تقدس متصف نمی شود به صفات افعال بنده مانند ظلم و اختلاف و تفاوت؛
~~چنان که می فرماید: (ان الله لا یظلم مثقال ذرة)15، و دیگر: (وما ربک بظلام للعبید) 16،
~~و دیگر که (و ما ظلمناهم)17، و چنان که فرموده: (و لو کان من عند غیر الله لوجدوا فیه

PageV01P240

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0203.png)

~~اختلافا کثیرا)1، و چنان که فرموده: (ماتری فی خلق الرحمن من تفاوت)2. وچون
~~این صفات در افعال حق تعالی مدخل ندارد و در آن بنده دارد، بضرورت فعل بنده فعل
~~حق نباشد، و هو المطلوب.
~~و در جواب تمسک به این آیات گفتهاند که کون الفعل ظلما اعتباری است که بعضی
~~افعال را عارض میشود به نسبت ms211 با بنده از بهر قصور ملک و استحقاق او؛ و این معنی
~~مانع آن نباشد که اصل فعل از حق تعالی صادر گردد مجرد از این اعتبار. و اما نفی
~~اختلاف و تفاوت مخصوص است به قرآن و به خلق سماوات به دلیل سیاق آیت.
# این است معظم ادله و معارضات و جوابات جمهور متقدمان اهل سنت و جماعت و
~~اهل اعتزال، که در اصل این مسأله مطلقا معارض یکدیگرند. و اما ادلهآ دیگر مذاهب و
~~اقوال که تقریر رفت، چون هر یک به بعضی از آنچه مذهب این دو طایفه (است)2
~~قائلاند، بعضی از این ادله باشد که ذکر کرده شد و جواب همان جواب. و اما متأخران
~~اصحاب اهل سنت وجماعت چون خواجه امام حجة الاسلام غزالی و مولانا فخرالدین
~~رازی و دیگر ایمة بزرگوار که معاصر ایشان بودند - رحمهم الله - چون نظر و تأمل کردند
~~و به بدیههآ عقل میان احوال آدمی و جماعات فرقی هر چه تمام تر یافتند و براهین قاطعه
~~را قایم دیدند (بر)4 آن که اضافت فعل مطلقا به اختیار بنده نمیتوان کرد، خواستند که
~~جمع بین المعنیین کنند وگفتند وقوع احوال (افعال؟)5 بنده به قدرت حق تعالی است به
~~کسب بنده؛ یعنی چون بنده عزم مصمم گرداند حق تعالی فعل را در او بیافریند. غایت و
~~نهایت خوض متکلمان در تحقیق این مسأله این است که تقریر رفت. و مع هذا محققان
~~ایشان این قول جمع بین المعنیین را نیز مشکل دانستهاند و گفته که از جهت صعوبت این
~~مقام سلف بر مناظران در این بحث انکار کردهاند.

PageV01P241

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0204.png)

~~مسأله اطلاع حاصل آمد این ضعیف آنچه او را در این باب روی نموده ایراد میکند. و
~~میگوید هیچ شکی نیست که قدرت و ارادت ازلی بحقیقت از آن حق تعالی است، و
~~خالق و فاعل بحقیقت او - عز شأنه -و هر قدرت و ارادت که در بندگان خود آفریده باشد
~~و ms212 بدان واسطه فعلی از ایشان صادر گردد بالحقیقة آن قدرت و ارادت نیز از آن حق تعالی
~~باشد. و مثال این معنی چنان است که خواجهای را غلامی باشد و آن غلام را غلامی؛ اگر
~~کسی گوید غلام آن غلام، غلام خواجه است راست باشد، و اگر گویند غلام غلام خواجه
~~است هم راست بود؛ و حقیقت هر دو عبارت یکی و اگر چه مختلفاند و متنوع. اینجا
~~نیز اگر فعل بنده را با قدرت و ارادهآ حق تعالی نسبت کنند راست باشد، و حق خود آن
~~است، و اگر با قدرت و ارادت بنده حوالت رود هم درست و راست؛ و در حقیقت معنی
~~هر دو نسبت یکی تواند بود، چه هر چه به قدرت مخلوق حق تعالی نسبت کنند بالحقیقة
~~آن را نسبت کرده باشند به قدرت و ارادت حق تعالی.
# هر چند این مقدار و نمودار تحقیق این معنی را کافی است، لکن جهت زیادت
~~توضیح و بیان گفته میشود که سر آن که چون حق تعالی قادر برکمال است چیزهای
~~بسیار را بواسطه بیافرید، بعضی به و سایط اندک و بعضی به و سایط بیش تر؛ بعضی قریب
~~و بعضی بعید؛ چنان که حرارت و برودت و درازی و کوتاهی شب و روز را به قرب و بعد
~~و اختلاف مدار آفتاب حوالت کرد و بدان پیدا گردانید و به ذات خویش آن را ابداع نکرد،
~~سری بغایت دقیق است. و هر آینه در ضمن آن حکمتها و فایدههای بسیار تواند بود. از
~~آن جمله دو فایده که واضح تر است تقریر میرود. میگوییم:
# فایدهآ اول در آن که حق تعالی بعضی اشیا را به و سایط آفریده آن است تا عظمت و
~~کبریا و کمال قدرت و پادشاهی او ظاهرتر باشد؛ چه، معهود آن است که پادشاهان
~~بیش تر کارها به بندگان و ملازمان و متعلقان فرمایند، و هر چند بر همه قادر باشند لکن ms213 به
~~نفس خویش در آن شروع نکنند. مثلا اگر پادشاهی بزرگ بر اهل طرفی از اطراف
~~مملکت خشم گیرد و خواهد که ایشان را تعریکی1 فرماید و با جاده مطاوعت بیاورد، اگر

PageV01P242

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0205.png)

~~غلامی را از سر اندک التفاتی اشارت راند تا بدان مصلحت قیام نماید و آن غلام بر وفق
~~فرمان برود و آن کار ساخته گرداند عظمت پادشاهی و کمال قدرت و نفاذ فرمان او در
~~نظر اهل عالم در آن صورت بیشتر باشد، تا1 در آن که به نفس خود کند [294] و به
~~خویشتن آن مهم را به کفایت رساند؛ بلکه در آن صورت که غلام را فرستاده باشد
~~عالمیان گویند که کاری بدان دشواری و صعوبت به اندک اشارتی که پادشاه به فلان غلام
~~فرمود ساخته گشت و از آن تعجب نموده هیبت و عظمت و کمال قدرت او در دلها
~~مقررتر گردد و قویتر شود. و مثالی دیگر آن است که هر آینه یادشاهان را اسبان و
~~استران باشند و جهت ترتیب قضیم2 و علیق ایشان امیرآخران3 و مشرفان اصطبل و
~~آخرا سالاران و سایسان را نصب فرموده باشند تا هر یک به حسب مرتبه به بعضی از
~~ترتیب آن مهم قیام نمایند و تمامت به فرمان او کرده باشند. و حرمت و عظمت در آن
~~صورت حاصل است؛ و اگر پادشاه به نفس خود مباشر آن کار گردد، از آن مذلت و
~~بی وقعی او لازم آید؛ بلکه آن نسبت حمالی باشد نه نسبت پادشاهی و صاحب قدرتی.
~~پس معلوم میشود که آنچه حق تعالی بعضی اشیا را به قدرت بندگان حوالت فرموده
~~تنبیه باشد بر کمال قدرت و رفعت و عظمت باری تعالی و تنزیه و تقدیس او از نسبت
~~اموری که سزای آن حضرت نباشد: ([سبحانه و] تعالی عما یقولون علوا کبیرا)5.
# و فایدهآ دوم این سر آن است که طایفهای پندارند که کمال قدرت قادر در آن باشد که
~~تمامت ms214 کارها به ذات خویش سازد. و این تصور خطا است؛ چه، این معنی عین نقصان
~~تواند بود؛ جهت آن که چون قادر را آن صفت نیز باشد که صفت قادری به غیری تواند
~~بخشید، او را دو کمال باشد؛ یکی حصول قدرت حقیقی که خود دارد، و دیگر قوت
~~افاضت آن صفت بر غیر. و در آن صورت که قادر به قدرت ذاتی خود ایجاد مقدور کند
~~همان (یک) وکمال است، مادام که در ذات اوست و از او تعدی نمیکند. و در صورتی که

PageV01P243

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0206.png)

~~غیر در میان است آنها که ارباب عقل و بصیرت باشند دانند که تأثیر و ایجاد بالحقیقة از
~~آن قادر حقیقی است نه از آن قادر مجازی که واسطه گشته؛ و فایدهآ آن که او واسطه شده
~~آن است تا اهل بصیرت بدانند که قادر حقیقی چنان که بر اصل مقدور قادر است بر
~~آفریدن قادری دیگر بر آن مقدور هم قادر است. و از اینجاست که موحد هر چه میبیند
~~از قادر حقیقی میبیند و غیر را در میان نمیبیند. و آنچه حق تعالی فرموده است که (قل
~~کل من عندالله فمال هولاء القوم لایکادون یفقهون حدیثا)1، بیان این مقام است. و آنچه
~~گفتهاند؛
# ففی کل شی له آیة   تدل علی انه واحد
~~و آنچه فردوسی طوسی میگوید؛
# شعر:
# جهان را بلندی و پستی تویی   ندانم چهای هر چه هستی تویی
~~و آنچه صاحب دلی به نظم آورده؛
# شعر:
# در آخر شب روشنیای پیدا شد چون نیک بدیدم رخ او بود نه صبع
~~تمامت عین این معانی است که ذکر رفت. و علامات آنچه آن را بی واسطه آفریده آن
~~است که دراز عمرتر و ثابتتر باشد، و آنچه به واسطه آفریده بر خلاف آن، چنان که
~~گفتهاند؛
# شعر:
# باقی است چرخ کردهآ یزدان و شخص تو
# فانی است زان که کردهآ این بی خرد رخاست2
~~و چون نیک تأمل رود از ms215 راه حقیقت میان ارباب مذاهب هیچ خلافی نیست؛ تفاوت
~~همین مقدار است که بعضی به و سایط نظر میکنند و بعضی نه. و آنان که به و سایط نظر

PageV01P244

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0207.png)

~~کنند دانند که و سایط و قدرت ایشان نیز آفریده و بخشیده حق - عز شأنه - است، و قادر و
~~خالق وفاعل علی الاطلاق حق تعالی را می شناسند. و آنان که به وسایط التفات ندارند
~~خود بر جادهآ توحید مستقیماند و به هیچ وجه غیر او نمیبینند، و میگویند؛
# نی که مثال کثرت عالم چیستنقش دومین که چشم احول بیند
# و یقین حاصل که اگر عموم خلق عالم از اهل ادیان وملل مختلف جمع شوند و
~~خواص ایشان با یکدیگر از راه انصاف درآیند و در این معنی نیکو تأمل کنند تمامت دانند
~~و واقف و مطلع باشند که فاعل علی الاطلاق و قادر بر جمیع ممکنات از افعال بندگان و
~~غیر آن باری تعالی و تقدس تواند بود نه غیر، و نظر واسطه بینان1 چنان که گفته شد حکم
~~دیدهآ احول باشد که یکی را دو بینند. و صاحب ذوقی گفته است؛

PageV01P245

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0208.png)

~~وقت که مأموری بر وفق فرمان آمر کار به جای آورد در عرف گویند که کار آمر ساخت، و
~~اگر مأمور بر خلاف فرموده آمر کار گزارد نسبت آن فعل به فاعل کنند نه به فرماینده. و
~~مثال این معنی در احوال پادشاهان بغایت واضح و روشن است؛ چه، اگر پادشاهی یکی
~~از معتمدان خویش را فرماید که فلان ولایت که خراب شده است معمور گردان و
~~خللهای آن را به صلاح بازآر، اگر آن معتمد که بدان کار مأمور شده امتثال فرمان کند و آن
~~ولایت را معمور گرداند عالمیان گویند که فلان پادشاه فلان ولایت را معمور کرد؛ نام
~~معتمد او که فاعل آن عمارت است اصلا در میان نباشد. و اگر دیگری را بر سر ولایتی
~~معمور حاکم گرداند و او ms216 را دست مطلق دارد و سپارش فرماید تا عدل و راستی کند، و او
~~بر خلاف فرموده در پیش گیرد و آن ولایت را خراب گرداند، هر چند به قوت حکم
~~پادشاه کرده باشد لکن هیچ آفریده نسبت آن ظلم مطلق به پادشاه نکند، و تمامت مردم
~~حوالت آن خلل به آن مأمور مقصر کنند که خلاف فرمان کرده باشد. اینجا نیز چون جمله
~~حسنات فرمودهآ حق تعالی است هر وقت که بندهآ مأمور آن را در عمل آرد نسبت آن به
~~آمر باشد. و چون سیئات را در عمل آرد نسبت آن به فاعل باید کرد که از او صادر شده،
~~به موجب عرف مذکور؛ از جهت آن که سیئات آمر نفرموده، فاعل به خودی خود کرده
~~است.
# و چون قرآن مجید جهت عموم خلایق منزل گشته در عبارات آن عرف اقوام را
~~رعایت فرموده تا سیاق سخن هم بر منهج مصطلح ایشان باشد و از فهم و ادراک ایشان
~~دور نیفتد. و کسانی که در چنین بحثی دقیق و عمیق سخن گویند یا به منقول گویند یا به
~~معقول؛ اما آنان که به منقول گویند باید که آیتی را معتقد و آیتی را نامعتقد نباشند، و آیتی
~~را دستور نسازند و ده آیت را حکم باطل و مهمل بگذارند. و چون شخص معتقد تمامت
~~قرآن باشد که در هر باب منزل گشته اگر بعضی آیات او را مشتبه نماید حقیقت داند که آن
~~اشتباه از ذهن اوست نه از حکم باری تعالی، و عین آنچه ایشان را اشتباه نموده باشد
~~حکمتهای عظیم در ضمن آن باشد. پس باید که تتبع آن کنند تا حق تعالی به نور هدایت
~~خود در فیض بر ایشان بگشاید و معلوم ایشان گرداند. آنان که به معقول خواهند که تقریر

PageV01P246

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0209.png)

~~کنند یا معتقد منقول باشند یا نباشند؛ به هر حال که باشند باید که مناسب عقل باشد،
~~و عاقل چیزی که ms217 مشاهده کند و مجرب همه عالمیان باشد و همه در چیزی متفق الکلمه
~~و متفق العمل باشند باید که به واسطهآ اشتباهی که او را روی نماید بنیاد بر آن ننهد و تتبع
~~آن بکند تا سبب اشتباه بداند. چنان که همه عالمیان را عادت است که جهت حرب ساز و
~~عدة و جهت دفع بلا جوشن و زره و خود و امثال آن بسازند، و خود را از بلاها و تهلکه
~~نگاه دارند، و تا حدی که جمعی حیوانات نیز در این قسم مشارک باشند. و با وجود آن که
~~این همه نیز دانند و در آن باب سعی نمایند، دانند و گویند که آفرینندهآ همه یکی است و
~~قادر و صانع او است - تعالی و تقدس. و چون همه به اتفاق بر این دو سخن باشند باید که
~~عاقل حکم نکند که «هر دو کز است یا یکی راست و یکی کژ؛ بلکه چون این قسم هم
~~ایشان میگویند که قسم»1 دیگر میگویند، لاجرم اگر آن راست باشد آن نیز راست
~~باشد، و اگر کژ هر دو کژ باشد. و چون چنین اندیشه کنند واجب2 گردد که قضیهای و
~~وجهی اندیشند که میان آن هر دو امر تواند بود. و هرکس که موازنهآ آن نکند یا از آن غافل
~~باشد حال او همچنان باشد که پادشاهی جهت بندگان خود انواع تشریفها فرستد
~~[295] و با وجود آن که متنوع باشند لباس اقوام مختلف باشد، و چون کسی ندیده و
~~ندانسته باشد نداند که که هر یک جهت کیست و جهت چیست، چنان که لباس
~~دانشمندان از لباس ترکان و لباس ترکان از لباس اعراب باز نشناسد و نیم جبه از جامهآ
~~کودکان باز نشناسد. لاجرم قال و قیل و زحمت در میان آید و این به جای آن و آن به جای
~~این3 استعمال کنند؛ و اگر بنادر کسی نیز داند و با ایشان گوید دشوار قبول کنند. همچنین ms218
~~ادویه که هر یک جهت رنجی به کار باید و مع هذا جهت پیران و جهت جوانان و جهت
~~طفلان و جهت زنان هر یک خصوصیتی داشته باشد، و هر یک به جای خود شرح داده؛
~~اگر کسی تفاوت آن بازنداند، و همچنان که میبینیم که اکثر اطبای غیر حاذق که بر آن
~~نیک واقف نباشند هم در رنج و هم در ادویه غلط کنند. و از این جهت گفتهاند که نیم
~~طبیب جان برد و نیم فقیه دین.

PageV01P247

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0210.png)

# اکنون ضرورت آن باشد و انصاف چنان که هر آیتی را از آیات قرآن که، هر یک طایفه
~~تمسک به آیتی ساختهاند و دیگری در جواب آن دیگر بار تمسک ساخته، تفسیر آن
~~بداند و بگوید، چنان که مناسب آن حکم باشد و معارض حکم آیت دیگر نتواند بود. آن
~~آیات حکم ناسخ و منسوخ ندارد تا بر آن حمل کنند. و چنان سازند که هر یک به جای
~~خود معتبر که حق تعالی در آن آیت جهت آن چیز که نازل گشته معلوم کنند1 و بدانند تا
~~هیچ یک معارض و منافی همدیگر نشود و همه حق و راست شمرند، و معنی که ایشان را
~~باید حاصل گردد. مانند نجاری که آلات بسیار جهت هر چیز ساخته باشد، بعضی جهت
~~تخت و بعضی جهت در و بعضی جهت نردبان و بعضی جهت داربزین2 و بعضی جهت
~~روشن سرای3، و آن همه در سرای به کار باید و هیچ به همدیگر نماند خصوصا که
~~هیچ یک با هم نبرده باشند و ترکیب نکرده. آن کس که کیفیت ترکیب آن و سرای و کیفیت
~~آن داند همه با هم برد و غرض حاصل شود. و آن کس که سرای شنیده باشد و بعضی از
~~صفات آن معلوم کرده و تمام ندیده و آن آلات را با هم زده و ساخته ندانسته و ندیده،
~~همه روزه در آن نگرد، و هر ms219 چند معتقد آن استادان و آلات باشد لکن در آن متحیر باشد
~~و هر لحظه چیزی بر او مشتبه شود و متناقض نماید و پریشان و سرگردان باشد.
~~و در آن شک نیست که موازنهآ معانی کردن عظیم مشکل است خصوصا معانی دقیق و
~~عمیق، و خصوصا که بسیار معانی آن باشد که در تحت عبارت نیامده باشد و گفته نشده
~~و اگر نیز گفته شده مرموز و معما باشد، و بعضی آن باشد که هرکس فهم نکند بلکه از آن
~~سرگردان تر گردد و بر وجهی دیگر روی نماید. و مصدق این معنی آن است که کسانی را
~~که دعوی قرآن خوانی و قرآن دانی است و از معقول و حکمت بازمیگویند آن همه آیات
~~قرآن مشتمل بر این معانی میبینند و غلط میکنند و آن همه بحث و ماجرا میان ایشان
~~است؛ کسانی دیگر که از آن خالی باشند به طریق اولی که ندانند و سرگردان شوند. و این

PageV01P248

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0211.png)

~~معنی کسانی دانند که راه توحید سپرده باشند و و حدت دانسته تا ماسوی الله را بدانند. و
~~تا سالوس و معثره1 از راه بر ندارند به وحدت نرسند. هر که معثره از راه پاک کرد و به
~~وحدت رسید چون بازگردد هر چه در راه است دیده باشد و راه شناسد، و اخباری که از
~~دیده کند درست باشد و بر آن اعتراضی و اشتباهی نه، و داند که هر چه در آن راه و در آن
~~حضرت است هر یک چه کار و چه مقدار و چه و سیلت و چه اعتبار دارند و بر او مشتبه
~~نگردد. و هر کس که به موجب مذکور به وحدت نرسیده و راه وحدت نسپرده، هر چه
~~گوید تخمین و خیال باشد و درست نشود و بر او بغایت مشکل و متعذر باشد. و هیچ
~~سخنی نباشد که آن را چند روی نباشد و به هر موضعی که ms220 بگویند معنی دیگر دهد و
~~جایی لایق و مستحسن گویند و جایی نامستحسن، و به هر موضعی غرضی دون
~~(غرض)2 موضع دیگر تواند بود؛ عاقل باید که در آن موضع نگرد و آنچه بدان موضع
~~تعلق دارد از آن فهم کند و تفسیر و معنی آن سخن مناسب آن گوید.
# اکنون این ضعیف به قدر فهم خود از اسرار و حقایق معانیای چند که پیش از این هر
~~کس آن را ظاهر نکرده و واضح و روشن نگردانیده و در کتب ننوشته، و اگر نیز نوشته
~~شاید که معانی آن متفرق و معما و مرموز باشد از آن جهت مخفی مانده، و آن تمامت
~~آلات و معانی حقیقی آن بحث است، آن را در چند رساله که بعضی ماقبل و بعضی مابعد
~~این رساله نوشته و مشروح و مبین و واضح گردانیده گفته و نوشته است. و چون آن
~~جایگه نوشته این جایگه مکرر نکرد؛ مانند رسالهآ خیر و شر و رسالهآ اجر اعمال. و اکثر
~~آیات نیز که بدان معانی تعلق دارد و پیش ایشان مشتبه گشته تفسیر آن بعضی به قدر وسع
~~در این رسالات نوشته و روشن گردانیده شده. جماعت بزرگان و منصفان عالم عاقل
~~چون آن را در مطالعه آرند و در خاطر خود ضبط کرده چنان که شرط آن است هر یک با
~~هم مقابله کنند، در این بحث ایشان را هیچ اشتباهی و ترددی نماند؛ چه، حق تعالی همه
~~[را] چنان که بایسته است آفریده و مثال آن برابر خلق نهاده، و این بیت مناسب آن است؛

PageV01P249

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0212.png)

# هر آن نقشی که بر صحرا نهادیم   تو زیبا بین که ما زیبا نهادیم
# این است آنچه در این باب روی نمود.
# و اما حدیثی که ابوهریره - رضی الله عنه - روایت کرده که «خرج علینا رسول الله -
~~صلی الله علیه والسلام - و نحن نتنازع فی القدر. فغضب حتی احمر وجهه فقال ابهذا امرتم ام
~~بهذا ms221 أرسلت الیکم انما هلک من کان قبلکم حین تنازعوا فی هذا الامر عزمت علیکم1 ان
~~لاتنازعوا فیه» محتمل چند وجه است:
# یکی آن که امکان دارد که آن طایفه که در آن مجلس حاضر بوده باشند استعداد
~~تحقیق این مسأله نداشته باشند و بحث ایشان مفضی2 بوده به اخفای حق و اظهار ضلال.
~~لاجرم رسول - علیه الصلوة والسلام - ایشان را از آن بحث منع فرموده باشد.
# وجه دیگر آن که در آن وقت اول ظهور اسلام بوده باشد، و اگر در امثال چنان بحثها
~~رخصت فرمودی جمهور عوام بلکه بیشتر مردم با وجود ضعف عقل و سوء فهم در
~~مواضع مشکل افتادندی و طریق خلاص ندانستندی، و بدان سبب خللهای کلی در دین و
~~ملت پیدا شدی. و بدان واسطه صاحب شریعت - علیه الصلوة والسلام - از آن نهی
~~فرمود. و قرینهآ این معنی هم در این حدیث موجود است آنجا که فرمود که «انما هلک من
~~کان قبلکم حین تنازعوا فی هذا الامر».
# وجه سوم آن که چون حقیقت این مسأله واضح و روشن است تمامت اهل ادیان و ملل
~~از خاص و عام میدانند که بازگشت همه با حضرت حق تعالی است و خالق و فاعل
~~بحقیقت اوست، و اگر نه فیض او بودی هیچ ممکنی وجود نداشتی فضلا عن التأثیر و
~~غیره من الخواص. و چون چنین است در آن بحث فایدهای نباشد، و امکان دارد که از
~~بحث و نزاع آنچه روشن و حق است در حجاب خفا و شبهت آید و از آن فسادها تولد
~~کند وخللها ظاهر گردد. از آن جهت رسول - علیه الصلوة والسلام - منع فرمود و رخصت
~~نداد که در آن بحث کنند. ظاهر حال این اقتضا میکند، و العلم عند الله، والسلام.

PageV01P250

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0214.png)

~~اهل تناسخ اعتقاد دارند به قدم نفوس، و آنچه هر نفسی که از بدن مفارقت کند بی تأخیر
~~به بدنی دیگر غیر آن بدن که دارد تعلق گیرد ms222 به حسب افعال و اعمال شخص و مناسب آن
~~عمل؛ تا به حدی که میگویند هر نفس که مرتبهآ او با کم آید به ابدان خسیس تعلق گیرد تا
~~غایتی که به ابدان حیوانات خسیس نیز تعلق گیرد تا به مرتبهآ پشه رسد. و هر نفس که
~~کمال حاصل میکند به بدنی که اشرف از بدن او باشد تعلق گیرد؛ و همچنین در هر
~~طوری چندان که کمالی حاصل کند [296] به بدنی که اشرف باشد تعلق گیرد تا به مرتبهآ
~~پادشاهان و انبیا رسد. و مذهب مسلمانان و سایر اهل کتاب آن است که نفوس قدیم
~~نیست و محدث است و حشر اجساد مالاکلام خواهد بودن لکن به همان بدن که از آن
~~مفارقت کرده باشد، و آن کسان که عمل نیکو کرده باشند به بهشت روند و آن کسان که
~~عمل بد کرده باشند به دوزخ روند؛ چنان که میفرماید که (فریق فی الجنة و فریق فی
~~السعیر)1. و میان ایشان مجادله و بحثهای بسیار هست؛ و حکمای متکلم و علمای
~~اسلام از سر بصیرت در غایت نیکویی آن معانی را بشرح در کتب نوشتهاند و در آن

PageV01P252

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0215.png)

~~شروع نمیرود، چه احتیاج به گفتن من نباشد و چون من بگویم مکرر باشد و نیز مطول
~~گردد، و چون از آن جایگه مطالعه کنند غرض حاصل گردد.
~~اما آنچه این ضعیف1 در بطلان (دعوی)2 اهل تناسخ و منکران حشر اجساد میگوید
~~این است:
# اول در بطلان آنچه گفتهاند که نفس قدیم است، در رسالهآ تقسیم موجودات که در
~~کتاب توضیحات رشیدی مندرج است برهان قایم کردهایم و این جایگه نیز علی سبیل
~~الاجمال والاختصار بگوییم، و آن چنان است که گفتهایم و مقرر و مبرهن گردانیده که
~~نفوس مؤلفاند؛ و هر چه مؤلف باشد در و جود محتاج به غیر باشد یعنی به مفرداتی که
~~از آن مؤلف شود؛ و هر چه در وجود محتاج به غیر باشد ms223 البته محدث باشد و قدیم نبود،
~~چه آن غیر ایجاد او حالة الوجود نکرده باشد، چه تحصیل حاصل بود؛ پس در حالت
~~لاوجود کرده باشد و مسبوق بالقدم بود که محدث عبارت از آن است. و برهان (بر آن)2
~~که نفس ناطقه باید که مؤلف باشد از ذوات مفردات روحانی و نشاید که یک چیز بود آن
~~است که از او افعالی و احوالی و صفاتی مختلف می بینیم. و اگر معارض گوید که ممکن
~~است که یک چیز را خواص بسیار باشد و بدان سبب افعال و احوال و صفات مختلف از
~~او در وجود آید، گوییم: همچنین شاید به شرط آن که آن خواص و افعال و احوال که در
~~نفس ناطقه است مخصوص بودی بدو و بعضی از آن در دیگری نبودی. و چون میبینیم
~~که از آن خواص و احوال و (افعال و)4 صفات [که] در نفس ناطقه هست، بعضی در
~~جمادات هست چنان که آنچه در جمادات هست در نباتات نیز هست به زیادت چند چیز
~~که آن نیز در انسان هست، و آنچه در نباتات هست در حیوانات غیرناطق نیز هست به
~~زیادت چند چیز که آن نیز در انسان هست، و آنچه در حیوان هست در انسان نیز هست
~~به چند چیز دیگر زیادت. و چون در لازم اختلاف افتد، به اتفاق جمله عقلا اختلاف لازم

PageV01P253

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0216.png)

~~دلیل اختلاف ملزومات است. لاجرم باید که ذوات روحانی و صفات جوهری نفس
~~ناطقه متعدد باشد و از آن جمله مولف.
# و صفات جوهری اصطلاحی است که ما کردهایم و مقصود آن است که صفات
~~علویات و روحانیات باشد. و باید که از مفردات افراد انسان آنچه اخس است در
~~جمادات باشد، و مفردی چند دیگر از آن شریفتر با آن اضافت شده و مؤلف گشته تا
~~نباتات شود، و مفردی چند دیگر شریفتر با آن اضافت گشته و مؤلف شده تا حیوانات
~~باشند، و ms224 مفردی چند دیگر شریفتر با آن مضاف شده و مؤلف گشته تا انسان باشد. و
~~آن مجموع بدین نام نفس ناطقه موسوم شده. و رسول - علیه الصلوة والسلام -چون (بر
~~حقایق اشیا)1 اطلاع داشته اشارت بدین معنی کرده و فرموده که «الارواح جنود مجندة فما
~~تعارف منها ائتلف و ما تناکر منها اختلف» تا همگنان را معلوم شود که ارواح در ابتدا مفردند
~~و تألیف پذیرند و مؤتلف شوند. و در تحقیق معنی این حدیث رسالهآ علی حده ساخته ایم
~~و در کتاب توضیحات رشیدی مندرج است.
# و نیز حقیقت آن است که اگر از چندین ذوات مفرد و صفات جوهری که در انسان
~~هست یکی کم باشد یا زیادت، نفس انسان نتواند بود. لاجرم انسان اسم علم آن مجموع
~~است و انسانیت قایم به نفس ناطقه که آن مجموع است. و چون مقرر و مبرهن گشت که
~~نفس ناطقه از چند روحانیات معین مؤلف است، و اگر یکی از آن روحانیات کم یا بیش
~~باشد آن مجموع نه نفس ناطقه باشد، و چون نفس ناطقه حاصل شد به واسطهآ نقصان
~~مراتب آن ممکن نگردد که از نوعیت خود بیرون رود، تا مادام که وجود او باشد، نوعیت
~~او متصور است در اختلاف مراتب او از مرتبهآ ادنی تا مرتبهآ اعلی. و این تقریر مناسب
~~سخن تمامت حکماست که گفتهاند که قلب حقایق محال است. لاجرم آنچه بعضی اهل
~~تناسخ تصور کردهاند که نفس انسان چون ناقص گردد به جایی رسد که نفس حیوانات
~~گردد محال است.
# اما آنچه گویند که نفس به سالهای بسیار پیشتر از آن بوده که به بدن پیوسته، گوییم:

PageV01P254

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0217.png)

~~چون برهان قایم کردهایم که او مؤلف است از افراد ذوات روحانی، لاشک ذوات مفرد بر
~~او متقدم بوده باشد. و چون عقل که مؤلف است آفرینش او پیش تر از نفس است، به دلیل
~~«اول ما خلق الله العقل» وبه دلیل آن که ms225 ملائکه که از جمله عقولاند پیش از نفس ناطقه
~~بودهاند، چه به وقت ایجاد آدم - علیه السلام -خطاب (انی جاعل فی الارض خلیفة)1 با
~~ایشان رفته، این معنی نیز دلیل است بر حدوث نفس. اکنون با وجود آن که قدیم نبوده، و
~~زمانهای بسیار پس از تمامت ذوات مفردات و مؤلفات روحانی که او از آن مؤلف گشته
~~بوده باشد لاجرم قدیم باشد، و نه پیشتر از دیگر مخلوقات باشد. و آنچه میفرماید:
~~«خلق الله الارواح قبل الاجساد بالفی عام» مؤکد این معنی است، جهت آن که ارواح از
~~افراد نفس ناطقه است و نفس ناطقه مطلقا عبارت از آن است که به بدن انسان تعلق گیرد
~~و نام او حیوان ناطق و انسان گردد و آن بدن آلت علم اسما و کتابت او گردد، و هر یک از
~~افراد ذوات آن روحانیات و صفات جوهری آن مناسب آلتی از آن بدن مؤلف شده باشد،
~~و مهمل ماندن آن عبث باشد.
# و چون قدم آن باطل شد به اتفاق حدوث آن با حدوث بدن باشد؛ چه، هر کس که
~~قائل است به حدوث نفس قول و مذهب او آن است که نفس آن زمان حادث میشود که
~~بدن حادث میشود. و در این معنی نزاعی و مخالفتی ندارند. و چون چنین باشد لاجرم
~~نفس پیش تر به بدنی دیگر متعلق نبوده باشد، و آیت (فاذا سویته و نفخت فیه من روحی
~~فقعوا له ساجدین)2، مصدق این معنی است که تقریر رفت. و آن که فیما بعد نیز به بدنی
~~دیگر متعلق نشود هم بدین طریق و هم به وجهی دیگر که متعاقب مشروح مینویسیم
~~1واضح و روشن و مبرهن میگردانیم. و آن چنان است که اهل تناسخ تقریر میکنند که
~~نفس بعد از مفارقت از بدن به ابدان دیگر حلول میکند؛ و جماعت دهریان و دیگر
~~منکران حشر اجساد مطلقا میگویند که فیما بعد به بدن متعلق نشود و زنده ms226 نگردد. در
~~جواب ایشان میگوییم که چون تقریر اهل تناسخ بر آن جملت است که نفس قدیم است،
~~و از ابتدا باز به هر بدنی حلول کرده تا اکنون و من بعد بر همان قرار تصور کردهاند، چون

PageV01P255

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0218.png)

~~در این وقت ما برهان قایم کردیم که نفس نشاید که قدیم باشد و آن دعوی به برهان
~~مرتفع گشت، و چون نفس موجود نبوده باشد چگونه نابوده به بدن حلول کند. لاشک
~~تصور ایشان محال باشد.
# و آنچه گفته آمد در جواب ایشان کافی است، لکن به وجوه دیگر جهت تأکید و
~~توضیح آن و جهت اثبات حشر اجساد به همین بدن تقریرات روشن به ادله و امثلهآ
~~واضحه ایراد کنیم و این دعاوی ایشان را به انواع تقریرات باطل گردانیم تا انواع و ساوس
~~و خیالات که ایشان را زحمت می دهد و به مرور ایام در دماغ ایشان مستحکم شده بکلی
~~دماغ ایشان از آن پاک گردد، و چون دلایل قاطع شنیده باشند و معلوم کرده ناچار ملزم
~~گردند. و اگر در آن باب اطنابی رود بزرگان عیب نفرمایند؛ چه، گناه کاری به یک سنگ
~~توان کشتن لکن چون گناه زیادت و شنیع گردد سنگسار فرمودهاند؛ و چون دشمن عظیم
~~را خواهند که به دست آرند از بیم آن که مبادا که بجهد، لشکر به اضعاف آنچه باید چند
~~صف حلقه کنند تا نتوانند جستن، و چون رنج از حرارتی قوی باشد و ممکن که به یک
~~شربت مبرد مرتفع گردد جهت احتیاط چند مبرد با هم ترکیب کنند. چنین جهلی که
~~چندین هزار هزار آدمی از چندین هزار سال باز در دماغ [297] گرفتهاند تا به انواع با
~~ایشان تقریر نکنند آن زنگ از دماغ ایشان زدوده نگردد؛ چه، با وجود آن که بشنوند به
~~سبب تقلید ترک نگیرند مگر بعضی مستعدان و عقلای ایشان که طریق بحث دانند و
~~بحقیقت فهم کنند، در ایشان اثری کند. ms227
# اکنون آنچه گفتهاند که نفس به بدن دیگر حلول کند و مطلقا در این بدن حلول کردن
~~نشاید، و چند وجه برانگیخته میگویند محال است، و جماعتی که بر اسرار حکمت الهی
~~وقوف ندارند متردد میگردند تا به حدی که پیش حکمای متقدم و جماعت اطبا نیز
~~سخن ایشان مقبول افتاده و جواب ایشان چنان که مسکت1 باشد و عقل قبول کند هرکس
~~را میسر نشده؛ چه، ایشان میگویند هم در دنیا مشاهد و معاینه است که بدنی که پارسال

PageV01P256

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0219.png)

~~بود امسال نه آن بدن تواند بود، چه طعام خوردن جهت بدل مایتحلل1 است، و پیشتر
~~تحلیل (است)2 بعد از آن بدل آن. تا چیزی از بدن کم نمیشود به عوض آن محتاج
~~نمیگردد. و چنان که مشاهده میکنیم اگر تحلیل نبودی و این همه اغذیه که تناول میرود
~~اضافت بدن شدی بدن به سالها بغایت بزرگ گشتی. و آنچه، همه عالمیان میبینند (و
~~دانند)3 آن است که شخص رنجور می شود و اکثر بدن او متحلل میگردد و تمام لاغر
~~می شود و دیگر باره فربه میگردد. و میبینند که به هر مویی که کسی بتراشید مویی دیگر
~~غیر آن موی اولین میروید، و در هر سالی چند نوبت تمامت ناخن آدمی متبدل
~~میگردد. و چون چنین باشد چه امکان دارد که به همان بدن زنده شوند؟
# جوابی که این ضعیف را روی نموده: میگوید که در این قضیه تحلیل که میگویند
~~هیچ کس منکر نیست و همچنان است؛ لکن بدل مایتحلل وقتی تواند بود که نفس و روح
~~با بدن است، و چون مفارقت کرد بدل مایتحلل محال است. و عجب آن که عموم خلق
~~مرگ را حق میدانند و یقین دانند4 که تمامت معاملات و سود و زیان دنیوی به جای
~~میگذارند و بدان سبب حزین و متأسفاند و چارهآ آن نمیدانند، و با وجود این معنی از
~~آن غافلاند که بدل مایتحلل بعد از ms228 مفارقت نفس و روح از بدن نتواند بود، و مرگ
~~بالحقیقة آن است؛ چه5 گفتهاند مرگ عبارت از تعطل حواس ظاهر و باطن است و
~~بایستی که از این حزن و تأسف خود با حال گذاشتن هر چه به مدت عمر جهت لذات و
~~هوسهای خود به دست آوردهاند نپرداختندی. معلوم نیست تا چگونه غافل شدهاند و بر
~~آن قیاس نمیتوانند کرد. بندار رازی6 - رحمة الله - میگوید،
# کیه اده دشت آوری لانه بندی   کیانش لو سر نهی بیا بهر دی

PageV01P257

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0220.png)

# و چون نفس از بدن مفارق گشت و بدل مایتحلل که ایشان تصور کردهاند محال است،
~~آنچه تصور کنند که از بدن ایشان تحلیل بیبدل بقرار هست هم مسلم است، لکن مر
~~جزوی با مرکز خود می رود؛ و قطعا هیچ تلفی و نقصانی در هر جزوی از اجزای آن نتواند
~~بود الا آن که هر یک با مرکز خود روند. و مصدق این معنی و اشارت بدان این آیت است
~~که حق تعالی فرموده که (ان الله یامرکم ان توؤدوا الامانات الی اهلها)1. بدین تقریر قضیه
~~بدل مایتحلل بعد از مفارقت باطل است. و گوییم که آن بدن که در آن حالت که نفس از او
~~مفارقت میکند و بدل مایتحلل در او مدخل ندارد و هر جزوی از اجزاء آن با عنصر خود
~~میپیوندد، بر همان طریق که از اول که بدن او نبود و جهت بدن او اجتماع آن مقدار
~~عناصر از آنچه لایق بدن او بود که حق تعالی به اراده و قدرت خود مجتمع گردانیده که
~~«خمرت طینة آدم بیدی اربعین صباحا» در شأن او آمده، دیگر بار مجتمع شود و بدن او
~~گردد.
~~و اگر تعجب دارند که همان اجزای بدن او که با عناصر پیوسته شده دیگر باره بر چه
~~وجه اتفاق افتد که همان اجزا با هم متصل و مجتمع گردد، گوییم که آن عجبتر باشد که
~~همان اجزا دیگر ms229 بار جهت بدن آن نفس مجتمع نشود و به عوض آن اجزای دیگر مجتمع
~~شود؛ چه، طبیعت عالم چنان است که هر چیز که معد و معین باشد (از)2 آن چیز چیزی
~~ساختن آسان تر بود از آنچه از چیزی غیر معین سازند؛ چه، تمامت حکما و (عقلا)3 و
~~طبیعیان علی اختلاف مراتبهم و مللهم و ادیانهم برهان قایم کردهاند که نشاید که دو چیز
~~در همه وجوه با هم مانده [باشد] یا دو چیز را یکی تصور کنند یا مزاج و ترکیب دو چیز
~~در همه وجوه ماننده تواند بود. و هر نفسی و هر بدنی را استعدادی خاص دون استعداد
~~دیگری باشد و اجزای عناصر جهت هر بدنی لایق افتاده و نفسی که لایق آن باشد بدو
~~متعلق گشته و هر دو مستعد قبول یکدیگر شده. و هر مزاجی را دو طرف افراط و تفریط
~~باشد که در کم و کیف در آن منحصر باشد؛ اگر در آن مقدار به کم و کیف درگذرد مزاج

PageV01P258

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0221.png)

~~دیگری باشد غیر او. نشاید که غیر آن معین مذکور اجزای مختلف از عناصر محل آن
~~نفس شود؛ همچنان که آن نفس مفارق معین و مستعد است تا روز نفخ صور که اسرافیل
~~صور دردمد، چنان که حق تعالی فرموده: (و نفخ فی الصور فصعق من فی السموات و من
~~فی الارض الا من شاء الله ثم نفخ فیه اخری فاذاهم قیام ینظرون}1، نفوس به همان ابدان
~~حلول کنند و زنده گردند. و چون نفس متبدل نمیتواند شدن و بر همان قرار است، هر
~~جزوی از اجزاء عناصر که پیش از آن بدن او بوده متبدل نمیتواند شدن؛ و بالضرورة باید
~~که همان باشد تا مناسب همدیگر بوده باشند و آن خللها که شرح داده شد واقع نگردد.
# و بدین تقریر اگر معارض گوید که آنچه تقریر کردی که بعد از مفارقت بدن بدل
~~مایتحلل نیست راست است، لکن از روز ms230 ولادت تا آخر عمر هر یک چندین نوبت بدن او
~~به واسطهآ بدل مایتحلل متبدل شده و هر تحلیل که از او باشد لاشک به مرکز خود پیوسته
~~و موجود باشد. و چون تقریر کردی که سبب مناسبت باید که همان نفس به همان اجزای
~~عناصر پیوندد که در بدء فطرت حلول کرده، بدن اولین اوست که متحلل شده و چندین
~~نوبت بدن او متبدل گشته؛ لاجرم در کم و کیف بسیار تفاوت باشد و از مقدار بدن اولین و
~~آخرین نیز بسیار زیادت باشد. جواب گوییم که دو طرف افراط و تفریط هر مزاجی را
~~شرط است، و فسحت آن دارد که تفاوتی باشد و از حیز خود بیرون نرفته باشد.
# و وجهی دیگر آن که هر کدام جزو از اجزای اولین و آخرین که تصور کنند که جمع
~~شود بدن او بوده باشد و بجز بدن او تصور نکرده باشند، و همه یک حکم دارد.
# دیگر، اگر تصور کنند که بستویی2 شراب حماض3 در آب حل کنند؛ هر چند زیادت
~~شد لکن همان شراب حماض باشد، و احتمال آن دارد که به اضعاف آن آب با آن
~~درآمیزند و هنوز شیرین باشد و اسم شراب حماض از او مرتفع نشود و همان خاصیت و
~~طبیعت در آن باقی باشد. لکن اگر آب جدا برابر شراب حماض نهند هر دو را به قرار دو

PageV01P259

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0222.png)

~~اسم و دو خاصیت باشد و به همدیگر نسبتی نداشته باشند؛ و مانند آنچه گفتهاند که!
# گلی خوشبوی در حمام روزی   رسید از دست محبوبی به دستم
# بپرسیدم که مشکی یا عبیری   که از بوی دل آویز تو مستم
# بگفتا من گلی ناچیز بودم   ولکن مدتی باگل نشستم
# کمال همنشین در من اثر کرد   وگرنه من همان خاکم که هستم
~~و در آن شک نیست که چون چیزی با چیزی بیامیزند که قوت یکی غالب باشد آن
~~دیگر را مناسب خود گرداند «چنان ms231 که چیزهای تلخ و شیرین که در سرکه نهند بعد از
~~مدتی سرکه طعم و قوت آن مناسب خود گرداند »1. و در ختای و بعضی ولایات که کان
~~نمک نیست اگر ده من نمک میکارند و آب می دهند به اضعاف آن حاصل میشود؛ و
~~سبب آن است که آن جزوی از زمین را مناسب خود میگرداند. و همچنین نفس هر
~~غذایی را که بخورند مناسب بدن خود کند، و تا چنین نکند بدل مایتحلل بدن او را نشاید.
~~و اطبا گفتهاند که «الغذاء اشبه شیء بالمغذی». باید که مطلق همچنان گرداند که مناسب
~~احوال او در آن زمان باشد.
~~و بدین مقدمات بدن هر شخص به وقت مفارقت نفس از او و آنچه پیش از آن متحلل
~~شده باشد تمامت اجزای بدن او باشد که در هر زمانی مناسب احوال نفس او در آن زمان
~~باشد.
~~و اگر معارض گوید که تقریر کردی که در اول نفس به بدن میپیوندد، مناسب هر
~~نفسی دون نفسی دیگر بدنی معین مناسب و لایق آن میباید؛ و آن معنی مسلم داشتیم.

PageV01P260

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0223.png)

~~اکنون بدین تقریر چون [298] کمال حاصل کرد، بدنی که در اول بود مناسب آن کمالیت
~~نباشد؛ پس باید که به بدنی دیگر که لایق آن کمالیت آخرین باشد بپیوندد تا مناسب و
~~لایق بوده باشد. جواب گوییم که پیشتر تقریر کردیم که حشر ابدان به بدن آخرین 1
~~خواهد بودن که نفس از او مفارقت کند؛ لاشک در آن حال مناسب آن بوده باشد. و دیگر
~~آن که تقریر رفت که بدل مایتحلل هر زمانی که در بدن شخص بادید آید نفس آن بدن را
~~مناسب احوال خود گرداند؛ و بالضروره چنین باید تا مناسب بدل مایتحلل بدن او تواند
~~بود. حکمت باری تعالی در بدل مایتحلل یکی این معنی است تا هر زمانی بدن او
~~مناسب کمال و احوال نفس او باشد؛ چه، یک لحظه وجود بی مناسبت1 ms232 محال است.
# و هر چند جواب ایشان به انواع گفته شد لکن از این بحث و مقدمات هم لازم میآید
~~که قطعا نشاید که نفس انسان به بدن حیوانی دیگر تعلق گیرد. و نیز در زمان مفارقت او
~~بدنی که مناسب احوال او بود بدن انسان بود نه بدن حیوان غیرناطق؛ چه، اگر ممکن
~~بودی که نفس آن شخص به مرتبهآ حیوان غیرناطق رسد بدن او نیز بایستی که بتدرج
~~صورت بدن آن حیوان میپذیرفتی. و چون محسوس و مشاهد است که چنین نیست
~~بطلان آن دعوی دیگر از آن ایشان هم معلوم شد. و اگر معارض گوید که چون تقریر رفت
~~که ابدان به بدل مایتحلل محتاج است و ابدان بتدریج متبدل میگردند، و چندان که
~~شخص مسن تر اجزای بدن او که متحلل گشته بهادبتر باشد، و به وقت حشر هر بدنی
~~که آن را مناسبتر باشد نفس بدان بدن حلول کند. اکنون، حال آن اجزاء بدن او که2
~~پیشتر بتدریج متحلل گشته و شاید که به اضعاف (آن)3 باشد چگونه تواند بود؟ گوییم
~~احوال کمالات انسان و اجر و ثواب و عقاب او در زمان عمر او متفاوت است؛ و هر چه از
~~او صادر شده موازنه رود، چنان که حق تعالی فرموده که (و نضع الموازین القسط لیوم
~~القیمة }3. و چون میزان احوال او روشن گشت، از اجزاء بدن او آنچه لایق آن میزان باشد

PageV01P261

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0224.png)

~~مهیا گردد؛ و همچنان که از تمامت اعمال خیر و شر [و] کمال و نقصان او که موازنه
~~میرود آنچه (غالب)1 میآید اعتبار آن راست، از اجزای بدن او نیز آنچه مناسب بدن
~~اوست معد و مرتب باشد بر آن، تا مناسب آن بوده باشد؛ چه مناسبت او بر دو وجه
~~است: یکی آن که در اصل همه اجزای آن مناسب او بوده، و ثانیا آن که هر جزوی از
~~اجزای آن در هر زمانی مناسب هر عملی از ms233 اعمال آن تواند بودن. لاجرم باید که از آن
~~جمله [که] مناسب اعمال او بعد از موازنه غالب آمده باشد بدن او باشد.
~~و آنچه حق تعالی در قرآن مجید فرموده که (و هو الذی یبدؤا الخلق ثم یعیده وهو
~~اهون علیه}2، هر چند آن را تفاسیر به انواع کردهاند، و اهون علیه که فرموده که آسانتر
~~باشد آن را تفاسیر به وجوه هست؛ اما آنچه در این مقام میباید آن است که چیزی که در
~~اصل مناسب نبوده باشد مناسب شدن آن را سببی و وجهی باید. دیگر آن که از ماده
~~بسیار که مناسبت داشته باشد چیزی ساختن آسانتر باشد از آن که از چیزی اندک. و
~~مثال آن چنان باشد که چون کسی را چند سرای باشد و خراب گردد و خواهد که
~~دیگرباره سرای سازد چون آلات آن معین و معد باشد آسانتر از آن توان ساخت که
~~مرتب و معین نباشد. و چون مرتب و معین باشد از چند سرای خراب شده یک سرای
~~ساختن آسانتر باشد؛ و خصوصا که هر آلتی معین باشد که از آن کدام موضع و لایق
~~کدام موضع است؛ به اندک زمانی بآسانی میسر گردد. و چون خواهد که سرای نیکو
~~بی عیب پاکیزه3 و نادر افتد و بنیادی تمام محکم و نیکو بود. و اگر خواهد که از آن همه
~~سرایها یک سرای بزرگ بسازند نیکو نیاید و معیوب و ناشایسته و زشت بود، لکن سرای
~~بزرگ باشد. و آنچه رسول - علیه الصلوة والسلام - در حق بهشتیان فرموده که «یدخل اهل
~~الجنة جردا مردا مکحلین آبناء ثلثین او تلثة و ثلثین سنة». و دیگر فرموده که «اهل الجنة جرد
~~مرد کحلی4 لایفنی شبابهم و لایبلی ثیابهم». و دیگر فرموده: «من مات من اهل الجنة من

PageV01P262

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0225.png)

~~صغیر أو کبیر یردون إلی ثلث و ثلثین حسنة »1 فی الجنة لایردون علیها ابدا». و در حق
~~دوزخیان می فرماید: «ما ms234 بین منکبی الکافر فی النار مسیرة ثلثة ایام للراکب المسرع». و دیگر
~~فرموده که «ضرس الکافر مثل احد و غلظ جلده مسیره ثلثه حایام »2». و دیگر فرموده که
~~«ضرس الکافر یوم القیامة مثل احد و فخده البیضاء ومقعده من النار مسیره ثلث [ایام] مثل
~~الربدة». و دیگر فرموده که «ان غلظ جلد الکافر اثتان وآربعون ذراعا و ان ضرسه مثل احد و
~~ان مجلسه من جهنم ما بین مکة و المدینة». و دیگر فرموده که «ان الکافر لیسحب لسانه
~~الفرسخ و الفرسخین یتوطأه الناس».
# و هر چند چند حدیث نبوی را معانی بسیار باشد و هر سخنی اشارتی به چیزی، لکن
~~حالیا در این موضع که سخن در آن میرود این احادیث مناسب آن تقریر مینماید که
~~پیشتر کرده شد؛ چه، عمل بهشتی مناسب بهترین اجزای آن ابدان تواند بودن. و چون
~~غایت کمال انسان سی سالگی و سی و سه سالگی است و آلات آن اجزای بدن بسیار،
~~احتیاج بدان نیست که اول به واسطهآ مادهای اندک کوچک و ناتمام باشد و بتدریج بزرگ
~~گردد تا آنچه در فطرت اوست و آن را جبلی میگویند بتدریج به واسطهآ آلات بدن و به
~~تجربه و آموختن علوم که حاصل میکنند به کمال رسد؛ چه، بهشتی علم و کمال با خود
~~دارد و اجزاء بدن به اضعاف آنچه دربایست است هست؛ آنچه خلاصه باشد مناسب
~~نفس کامل او مهیا گردد و بدان پیوندد. لاجرم در غایت کمال عقل و اعتدال مزاج و قوت
~~و خوبی و جوانی باشد، تا هم به عقل و علم بکمال و هم به بدن بکمال بوده باشد. و
~~چون بنیاد محکم از خلاصهآ آلات مهیا گردد خلل و نقصان نتواند پذیرفت. و از آن
~~دوزخیان به خلاف آن باشد؛ چه، تمامت اجزای بدن ایشان با عقوبت آمیخته باشد و
~~ملایم افعال و اعمال و احوال ایشان گشته و از آن هیچ گزیده نشود و تمامت بقرار ms235 بدن
~~ایشان گردد، و ایشان جهت عذاب همواره در آن ابدان باشند به موجبی که یاد کرده شد،
~~چنان که حق تعالی میفرماید که ( کلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غیرها لیذوقوا

PageV01P263

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0226.png)

~~العذاب)1.
# و حشر، که عبارت از آن است که دیگرباره نفس با بدن اعاده کند، عجب نباید
~~داشتن؛ چه، از ابتدا که نبوده و شده جای تعجب بیشتر است و به استبعاد نزدیکتر؛
~~چنان که حق تعالی می فرماید که (هو الذی یبداء الخلق ثم یعیده وهو اهون علیه)2 و جای
~~دیگر فرموده که (آفعیینا بالخلق الاول بل هم فی لبس من خلق جدید).
# و از تفسیر این آیات آنچه تقریر رفت واضح میشود. و بیان آن چنان است که پیشتر
~~آنچه خلاصهآ انسانیت است آفریده شده، و آن نفس ناطقه است که آن مؤلف است از
~~چندین ذوات روحانیات و صفات جوهری آن. و در هیچ مخلوق دیگر چندان ذوات و
~~صفات نیست؛ و بعد از مفارقت بدن چنان که گفته شد باقی خواهد بود، و در نشأت ثانی
~~به ابداع آن احتیاجی نه. و طینت آدم که پیش از ایجاد تخمیر نیافته بود به ید قدرت
~~خویش در جبل طور مخمر گردانیده که «خمرت طینة آدم بیدی اربعین صباحا». و هر
~~صباحی از آن حمل میتوان کرد بر هزار سال؛ چه، میفرماید که (ان یومأ عند ربک کالف
~~سنة مما تعدون4 و آن تخمیر بدان مقدار زمان مطول مقدر گشته. و به وقت آفریدن
~~انسان با ملائکه خطاب (انی جاعل فی الارض خلیفة)5 رفته وایشان به سؤال وجواب
~~منکرانه اشتغال نمودهاند، و مأمور گشتن ایشان به سجده آدم و آن قضایا تمامت به
~~واسطهآ ابداع آدم بود؛ و در نشأت ثانی به هیچ کدام از آن احتیاج نه. لاجرم از نشأت اولی
~~اهون6 و اسهل باشد. [299] و چنان باید که عموم اهل اسلام این معنی محقق شمرند و
~~وقوع آن مالا کلام دانند و به ms236 مواعیدی که بدان حوالت است امیدوار تمام باشند. و بدین
~~تقریر که از جهت نفس ناطقه و بقای آن کرده آمد و احوال آن مبین گشت سخن اصحاب
~~تناسخ بکلی قطع می شود.
~~و وجهی دیگر در آنچه نفس را به بدن پیوستن در نوبت دوم آسانتر باشد از اول آن
~~است که چون پیش از آن که نفس بدان پیوسته آشناییای با هم نداشتهاند؛ چون الفت و

PageV01P264

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0227.png)

~~آشنایی بادید آمد استعداد جذب یکدیگر مانند آنچه «العادة طبیعة ثانیة» گفتهاند حاصل
~~آمده باشد، و مانند کبوتری باشد به برج آموخته که چون پرواز کند هیچ جای و به هیچ
~~نزهتگاهی و بر هیچ کوشکی و ایوانی و برجی و به دیگر کبوتران میل نکند تا بدان برج
~~که عادت کرده و چند روز آنجا بوده رود. چنان که رسول - علیه الصلوة والسلام - فرموده
~~که «حب الوطن من الایمان»؛ وگفتهاند: «شبه الشیء متجذب الیه»؛ و شاعرگوید که؛
# شعر:
~~چنان به دام تو الفت گرفت مرغ دلم   که یاد می نکند عهد آشیان بی دوست
# و لاشک نفس ناطقه را شعور و تمیز زیادت از کبوتر تواند بود. و جمادات عناصر
~~(را)1 نیز که تقریر رفت به میل طبیعی میبینیم که هرگز غلط نکند و ترک نگیرد. و بدین
~~مقدمات که گفته شد واجب آن است که همان اجزای بدن از آن هر یک که باشد2 جمع
~~شود تا محل آن نفس و لایق و مناسب او باشد و بدان زنده گردد.
# و هر چند این دلایل که گفتیم در جواب ایشان کافی است، لکن ممکن که در عقل
~~معارض نگنجد و اشتباه و انکار بقرار بماند، به دو وجه: یکی آن که چون معارض باشد،
~~به موجبی که گفتهاند؛
# و عین الرضا عن کل عیب کلیلة   و لکن عین السخط تبدی المساویا3

PageV01P265

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0228.png)

# معارض را عین سخط1 البته باشد و او را از راه حق و راستی بازدارد. ms237 دیگر آن که
~~تعجب نماید و مستبعد دارد که اجزای عناصر که متحلل شد و هر یک با مرکز و مصدر
~~خود رفت، و مصدر آن عظیم بسیار نامحصور است، همانند قطرهای که در دریا اندازند
~~آن را از آنجا چگونه جدا توان کرد. واجب می شود که آن توهم را چنان از خاطر معارض
~~برگیریم که ملزم گردد. و اگر معارض را ملزم بکنیم و به طریق اعتقاد درست (تصور)2
~~باید کردن؛ ما خود همه مسلمانان معتقدیم و احتیاج بدان نه که شرح آن گوییم؛ بلکه
~~جهت معارضان میباید گفتن تا اگر ممکن باشد که یکی از ایشان خواهد که به واسطهآ
~~تقریر خود بعضی مسلمانان را نیز گمراه کند دست آویز ایشان نمانده باشد و هیچ
~~مسلمانی را متردد نتواند گردانید. و جماعتی از ایشان نیز که عقل و فهم و ادراک معانی
~~داشته باشند چون بشنوند و حق تعالی درون ایشان منور گرداند ترک آن مذهب باطل
~~گیرند تا نجات یابند. هر کس را که اعتقاد به حشر نباشد یا بر وجهی دیگر که غیر مناسب
~~شرع است تصور کند، او را نجات نباشد. و چون این معنی امری معظم است و از بحثهای
~~مشکل و علما و حکمای اسلام متکلم از آن بحثها کرده و انواع آن وساوس را از خاطر
~~برداشتن ضروری است و موجب نجات اقوام بسیار، چون در آن باب تطویلی کنم بزرگان
~~روزگار عیب نفرمایند. و آنچه گفتهاند: «خیر الکلام ما قل و دل»، اگر کسی چنان تواند
~~گفتن و از آن توان دانستن، بهتر از آن چه باشد؟ لکن من چنان نتوانم گفتن، و جماعتی که
~~من جهت دفع وساوس ایشان می نویسم از آن «خیر الکلام» چیزی فهم نتوانند کردن؛
# شعر:
# آنجا که تویی من آمدن نتوانم   وآنجا که منم تو خود نیایی، دانم

PageV01P266

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0229.png)

~~(آفریده)1 تا از آن بدانند، لکن از آن غافلاند، چنان که میفرماید که (و ms238 کاین من آیة فی
~~السموات والارض یمرون علیها وهم عنها معرضون)2. و شاعر گوید؛
# شعر:
# هر آن نقشی که بر صحرا نهادیم   تو زیبا بین که ما زیبا نهادیم
# در نور آفتاب به واسطهآ آن که کسی روزکور باشد چه نقصان تواند بود؟ و آفتاب بخل
~~نمیورزد تا از چشم او محجوب شود بلکه نور آفتاب جهت رؤیت خاص و عام متساوی
~~است؛ هر نقصان و عیب که باشد از چشم روزکور باشد؛
# شعر:
# نور خورشید در جهان فاش است   آفت از ضعف چشم خفاش است
~~و آنچه در کلام مجید فرمود که (تراهم ینظرون الیک و هم لایبصرون»3 و آنچه فرمود
~~که (ام لهم اعین یبصرون بها)4 دلالت میکند بر آنچه مبصر در نفس خویش بکمال است
~~و باصرهآ ناقص، که نور بینایی ندارد.
~~اکنون آنچه عجب می دارند که بر چه وجه و چگونه میسر شود که آن اجزای عناصر
~~که بدن شخص بوده به عینها دیگرباره جمع شود، و چون ندیده باشد لاشک پیش او
~~عجب نماید. لکن بسیار چیزهای عجب هست که میبینیم و چون اسباب آن معلوم است
~~عجب (داریم)5:
~~اول یکی میل عناصر هر یک به مرکز خود در جهات مختلف: بخار و آتش به بالا میل
~~دارند و ایشان را از آن طبیعت باز نتوان داشت. و بخار که به اسباب معلومه باران شد
~~ممکن نباشد که در هوا یک لحظه قرار تواند گرفتن، و امثال آن.
~~دیگر حق تعالی علمی به انسان داده که آن را علم اسما و کتابت گویند که بالقوة در
~~اوست و از جملهآ خواص او گشته، و صد هزاران هزار آدمی که از علویات و سفلیات

PageV01P267

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0230.png)

~~مرکباند و در عالم پراکنده به خاصیت آن کتابت که در اوست چیزی نویسد. و شخصی
~~را از ختای یا از هندوستان و اقصای عالم طلب دارد و او بدان آشنایی و مناسبت و تعلق
~~که بدو دارد آن ms239 حال بداند و یمکن که بیاید. و اگر پادشاهی باشد به یک اشارت او به هر
~~ملکی از ممالک که بفرستد لشکرها برنشینند. و ملاتکه مقرب از این معانی (عاجزند)1
~~و در آن متحیر بوده، و جهت آن ایشان ساجد و آدم مسجود گشته، و هنوز نیاموختهاند. و
~~چون ملائکهآ روحانی در آن متحیرند و نمیدانند، با وجود آن که از آنچه در ملائکه
~~هست از روحانیات بعضی در انسان نیز هست، لکن به سبب تفاوتی چند که میان انسان و
~~ملائکه هست احوال ایشان متفاوت است و هر یک بر چیزی دیگر قادرند2. و همچنین
~~حیوانات و نباتات و جمادات هر یک را خاصیتی دیگر است. مثلا اگر کسی داروی
~~مسهل ندانستی، اسهال آن3 و آن که بی آن که دست و پای و آلتی دارد به خاصیتی که او
~~راست خلط از عروق میکشد عجبتر از آن است که نفس ناطقه با وجود قدرت و شرف
~~و یار و اعوان مانند عقل و روح و قوا و مؤانست و عادت که با اجزای بدن خود کرده قادر
~~باشد بر آنچه او را به خاصیتی که در اوست تواند کشیدن. و سقمونیا را از این همه احوال
~~که برشمردیم هیچ یک نیست و هم جنس اخلاط نیز نه، و بی آن که در معده هضم شود یا
~~در عروق گذری کند در حال که بخورند به خاصیتی که حق تعالی بدو داده از تمامت
~~اقصای بدن اخلاط بکشد. و هر مسهلی نیز همچنین؛ لکن هر یک را خاصیتی باشد دون
~~خاصیت دیگری. و این معنی به معاینه مشاهد و معاین و مجرب است و متصور. و
~~خاصیتی که در مغناطیس است که آهن میکشد و خاصیت زیبق که زر در او حل شود و
~~زر که از معادن بیرون آید بدان جمع توان کردن، همچنین؛ و عاقل چون چیزی که واقع
~~است و او آن را نمی داند و ms240 پیش او عجب نماید، چون مشاهده میکند لاشک ناچار
~~وجود آن قبول میکند. اگر کسی چیزی دیگر تقریر کند که مانند آن تواند بودن باید که
~~انکار نکند؛ چه، آنچه دیده و معنی آن بدانسته قبول آن به واسطهآ دیدن است؛ همچنین

PageV01P268

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0231.png)

~~آنچه ندیده باشد نباید گفتن که ناممکن است. چنان که نطفه که به نسبت با شخص
~~مانند مختصر خلطی یا برازی1 است؛ و در اخلاط دیگر خواص دون خواص هر یک
~~هست؛ و آن نطفه (را)2 خاصیت آن که چون به رحم رسد و پرورش یابد نفس ناطقه و
~~چندین روحانیات [355] و قوا بدان پیوندد. و از رحم تا آنجا که نفوس باشد فرسنگ و
~~قرب و بعد درنگنجد. اگر اجزای بدن شخص و نفس او را خاصیتی باشد که میل یکدیگر
~~کند چرا مستبعد باید دانستن و ناممکن شمردن؟ بلکه استبعاد و انکار چنین امور از عدم
~~هدایت زایذ، چنان که در قرآن مجید فرموده: (و اذ لم یهتدوا به فسیقولون هذا افک
~~قدیم)3.
~~و چون این معانی به طریق معقول و منقول و تمثیل تقریر رفت به طریق شرع نیز مثلی
~~چنان که مناسب عقل باشد بگوییم تا به هیچ وجه انکار و اصرار را در آن مجال نماند. و
~~رخصت این تمثیل از آن یافت که در قرآن مجید حکایات بسیار بر سبیل ضرب المثل
~~آمده، چنان که می فرماید: (ان الله لا یستحیی أن یضرب مثلا ما بعوضة فما فوقها)3، و
~~دیگر که (و یضرب الله الامثال للناس لعلهم یتذکرون)5، و دیگر که (یا ایها الناس ضرب
~~مثل فاستمعوا له ان الذین تدعون من دون الله لن یخلقوا ذبابا ولو اجتمعوا له وان یسلبهم
~~الذباب شیئا لا یستنقذوه منه ضعف الطالب والمطلوب)6. و امثال آن بسیار است وذکر آن به
~~تطویل انجامد.
# و آن مثل حکایتی است که در خاطر من آمده و برفور به طریق استنباط ایراد کرده
~~میشود. و آن ms241 این است که چون به مقتضی حدیث نبوی که فرموده که «بعثت الی الاسود و
~~الاحمر»، قوت معجز و نبوت مصطفوی در اقطار عالم شایع گشت، و پیش از این در
~~ولایات چین و ماچین و هند و زنگبار و حبشه و افرنج در اکثر شهرها مسلمانان بازدید
~~آمدند و غیرت و حمیت و عصبیت ایشان را باعث شد بر آن که ایشان را جمعیتی تمام
~~باشد تا زبون کافران نگردند و نماز ایشان به جماعت و مساجد ایشان با رونق باشد، با

PageV01P269

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0232.png)

~~همدیگر مشورت کردند که حق تعالی فرموده که (ان الله یأمرکم ان تؤدوا الامانات الی
~~اهلها)1 و در طریق دین محمدی معلوم که هرکس که چیزی از آن کسی در ذمت او باشد
~~باید که به طریق شرع ادا کند و از مظلمه بیرون آید؛ و اگر کسی حقوق ثابت کرده باشد از
~~راه شفقت و دین داری بدل و مکافات آن باید2؛ و کسانی که نعمت ما خوردهاند از نعمت
~~ما فرزندان بسیار در وجود آمده، هر چند فرزندان ایشاناند لکن حقوق نعمت ما در
~~ذمت دارند و از مروت دین اسلام چنان سزد که جهت گزاردن آن حقوق بعضی از آن
~~فرزندان بفرستند تا مدد دین اسلام کنند، و ما را مالاکلام حقی هست. هر چند حقوق ما
~~بر دیگر اقوام نیز هست، لکن ما را جهت نصرت و مدد دین میباید. اکنون چاره آن باشد
~~که به بلاد اسلام رویم و آن دعوی کرده به موجب شرع مطهر حقوقی که ما را در ذمت
~~تجار است ثابت گردانیم و از فرزندان مسلمانان جهت مدد خود از خلفا التماس کنیم.
# هم در آن زمان علما و عقلای ایشان بدین عزم به دارالخلافة آمدند و آن حال عرض
~~داشتند، و تقریر کردند که چون خلیفه به جای نبی -علیه الصلوة والسلام - نشسته است
~~قوت و مدد اسلام او را باید دادن. و به مقتضای ms242 (یا داود انا جعلناک خلیفة فی الارض
~~فاحکم بین الناس بالحق و لا تتبع الهوی»3 با خلیفه گفتند که داد ما میباید دادن و فرمودن
~~تا جماعت مسلمانان که ما را حق نعمت در ذمت ایشان است و فرزندان ایشان از نعمت
~~ما در وجود آمدهاند هر چند ما به فرزندی ایشان دعوی نمیکنیم لکن اگر به موجب
~~مذکور حقی داشته باشیم آن فرزندان را با ما به هم آنجا فرستند تا قوت اسلام باشند.
~~خلیفه فرمود که اگر شما این حق نعمت و آنچه آن فرزندان ممکن میتواند بود که نعمت
~~شما سببی از اسباب وجود ایشان باشد ثابت کنید تا من حکم کنم که جهت مدد شما با
~~شما بیایند و نصرت دین کنند. و فرمود تا پیش قاضی القضاة روند و خصمان ایشان را که
~~ایشان طلب دارند حاضر کنند.
# ایشان تمامت تجار و کسانی [را] که به ولایت ایشان رفته بودند نام بر کاغذی نوشتند
~~و همه را پیش قاضی با فرزندان حاضر گردانیدند و دعوی کردند که به واسطهآ نعمت ما

PageV01P270

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0233.png)

~~که این تجار و این جماعت آنجا خوردهاند یا با خود آورده این فرزندان ایشان از آن نطفه
~~در وجود آمدهاند که از آن غذا حاصل شده. بعضی فرزندان خود آنجا در شکم مادر
~~بودند که آمدند و بعضی در راه و بعضی در بغدآد هم از نعمت ما که از آنجا آورده تناول
~~کردهاند. آن تجار گفتند که ما انواع نعمتها خورده باشیم؛ چه واجب است که از نعمت
~~شما باشد؟ جواب دادند که به چه توان دانستن که از نعمت ما نیست؟ اول هر چه در
~~هندوستان تناول کردهاند بتمامت نعمت ما بود؛ در آن چه سخن دارید. و آنچه در راه و
~~بغداد تناول کرده هم غلامان و همراهان شما گواهند که بیش تر از آن میخوردهاید؛ و اگر
~~چه از دیگر طعامها نیز خوردهاید. و ما دعوی داریم ms243 که ما (را آن)1 دعوی میرسد.
# حوضی آب بزرگ در خانهآ قاضی بود. یکی از آن هندوان مسلمان کوزهای آب بیرون
~~آورد و پیش قاضی به گواهی عدول صادقالقول ثابت کرد که آن کوزه با آب به هم از آن
~~اوست، و در حال قدری از آب کوزهآ خود در آن حوض ریخت و بر قاضی دعوی کرد که
~~هر چند این حوض آب از آن تو است لکن به جهت آن قدر (آب)2 که از آن من بود و در
~~اینجا ریختم مرا حقی در جمیع اجزای این آب هست؛ قاضی چه میفرماید؟ مرا این
~~دعوی می(رسد) یا نه؟ همچنین اگر خود همان باشد که از ادویهآ گرم و توابل2 و اشربه و
~~نقل که از بهر خانهها از ولایت ما آورده و به هر وقت اندکی خورده و با دیگر غذاها که
~~خورده و اخلاطی که از آن (حاصل است)4 ممتزج گشته، مرا این دعوی میرسد. و
~~گواهی و بینتی دیگر دارم که چندین فرزندان دارند و بعضی سیاه چرده5 و بعضی
~~سرخ پوست و بعضی ترک شکل و ترک چشماند. آنچه سیاه چردهاند به ما نسبت بیشتر
~~دارند، و نسبت آن به مثابت آن قطرهآ آب است که در حوض ریختم تا در جزوی از اجزای
~~آب حوض به طریق اشاعت مرا دعوی رسد و کس تکذیب آن نتواند کردن. همچنین
~~دعوی میکنم که چون دریای هندوستان به بغداد نزدیک تر است ابری و بخاری که از
~~آنجا برمی خیزد در ولایت بغداد می ریزد و اکثرباران از آن است و از آن تمامت نعمتهای

PageV01P271

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0234.png)

~~بغداد پرورش مییابد؛ و این معنی را هیچ کس انکار نتواند کردن.
# قاضی با نواب خود گفت مصلحت در آن است که حکایت (ایشان)1 زود با خلیفه
~~بگوییم؛ چه، بدین موجب که تقریر ایشان است بر خلیفه و ما و عموم خلق بغداد دعوی
~~آغاز نهادند و دعاوی عجب میکنند ms244 و همه را در میان میکشند و آلوده میکنند.
# مردی عاقل تر که در میان هندوان بود گفت: هر کس که خواهد که بدین معنی آلوده
~~نگردد و این دعاوی با او نتوان کردن زندگانی بر آن وجه کند که پیش از این بعضی مشایخ
~~بزرگ کردهاند؛ و شیخی که من مرید اویم2 متابعت آن مشایخ میکند. قاضی سؤال کرد
~~که زندگانی آن مشایخ بر چه وجه بوده و کدام طایفهاند، و شیخ تو که متابعت ایشان
~~میکند چگونه است. تقریر کرد که شیخ من هیچ چیز که دیگری را در (آن)3 حقی یا
~~رنجی رسد نخورد و به آلتی که نه ملک و مال او باشد کاری نکند تا منت آدمی2 دیگر در
~~ذمت او نباشد، الا آن که به دست خود بورزد و بسازد و بپزد به آلتی که ملک و مال او
~~باشد. و از آن نیز که حاصل کند دو دانگ خود بخورد و دو دانگ به قوت فرزندان و
~~ضیافت مردم کند و دو دانگ زکات دارد؛ و از مایه و تخم هیچ نخورد الا از ریع. و از شیخ
~~خود بکرات التماس نمودم که چون من مرید توام میخواهم که واقف شوم که طعامهای
~~پاک که مردم با نماز و طهارت میپزند و می سازند و به دل خوش پیش تو می آرند چرا
~~نمیخوری، و نیز شنیدهام که بعضی مشایخ از روی مروت اگر نیز سیر باشند از ضیافت
~~دوستان بخورند، و نیز اگر روزهآ غیر فریضه داشته باشند و به خانه دوستی رسند مروت
~~آن دانند که روزه بگشایند و موافقت کنند، لکن از لقمهآ حرام احتراز نمایند؛ و یقین
~~می دارم که چون تو شیخی عالم عاقل عارف نیکونام پاکزندگانیای هر چه تو کنی نیکو
~~باشد. اگر مرا از این اسرار اعلام کنی ثوابی باشد تا زحمت از خاطر من مرتفع گردد.
~~[351]) شیخ جواب داد که مشایخ را طرق بسیار است ms245 و هر کس را مرتبهای
~~مخصوص. چون هر یک در آن مرتبهآ خود صادق باشند نیکو باشد و بآهستگی از آن

PageV01P272

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0235.png)

~~مرتبه عروج توانند کردن. و شنیدم که ابراهیم ادهم از ...1 سؤال کرد و گفت که «عادت
~~شهر شما و شما چیست». گفت: «اذا وجدنا أکلنا و الا صبرنا». ابراهیم جواب داد که «هکذا
~~عادة کلابنا فی بلخ». پرسید که «عادت شما چیست؟» گفت: «اذا وجدنا آثرنا والا شکرنا».
~~و لاشک ایشان (هر دو)2 از مشایخ بودهاند؛ لکن به حکم آن که {و فوق کل ذی علم
~~علیم)3، هرکس را مرتبهای باشد. و شرایع و نصوص کلام الهی است که در آن تصرف
~~نتوان کرد؛ لکن در تقوی هرکس را که توفیق باشد و زیادت تواند کوشید بهتر باشد، که
~~(ان اکرمکم عندالله اتقاکم}4. هرکس که در صنعتی وکاری مکسبی کند، و به ترتیب و
~~وجهی حلال کند، نیکو باشد. و لاشک چون در آن مکسبی بیند به قدر وسع تمام جهت
~~آن بکوشد و آن طریق نگاه دارد. لکن اگر تجارتی دیگر که خوف و زحمت و خطر در آن
~~کم ترو مکسب بیشتر و حلالتر و عواقب آن محمودتر باشد بداند و ببیند و بر کردن آن
~~قادر شود آن تجارت اولین با وجود آن که نیکو باشد ترک گیرد.
# اکنون آنچه تو گفتی مانند آن معامله و تجارت اولین است و آنچه من میگویم مانند
~~تجارت آخرین. و همه تجارت است و نیکو است؛ لکن آن تجارت آخرین بهتر است و
~~من آن را اختیار کردهام. و بهتر از آن نیز بسیار بسیار باشد لکن نصیبهآ من حق تعالی این
~~مقدار فرموده.
# اما کیفیت و تقریر آن که گفته شد که بهترین آن تجارت آن است که من میکنم بر این
~~وجه است که به حکم «تخلقوا بآخلاق الله» هر چند انسان تخلق به خلق حق تعالی زیادت
~~تواند کردن مرتبهآ او اعلی باشد. ms246 و از جملهآ صفات حق تعالی آن که رزاق و غنی است. هر
~~بنده که بدان صفات موصوف گردد و صفت رزاقی و غنا بیش داشته باشد بهتر بود. و
~~بنده را خود چه مقدار رزاقی دست (دهد)5 همان کفاف باشد که صفت رزاقی در او
~~باشد؛ و تا جهد باشد احتیاج به قدر وسع از خود دور دارد. و گفتهاند: «الشرف ان
~~لایمر بک احد الا ناله رفدک و لا تمر باحد الا رفعت نفسک عن رفده». و نیز گفتهاند: «الشرف

PageV01P273

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0236.png)

~~ان تکون بمالک متبرعا و عن مال غیرک متورعا». اما آنچه دو دانگ تناول میکنم آن
~~است که بدن به قوت ضروری محتاج است؛ و دو دانگ که اضافت میکنم و به عیال
~~میدهم عوض آن است که پدر من و دیگر دوستان پیش از این به خورد من دادهاند؛ و آن
~~قرض واجب است که ادا کنم، تا همچنان که ایشان سبب قوت من بودند من نیز سبب
~~قوت دیگری شده باشم؛ و دو دانگ که نگاه می دارم جهت آن است تا اگر رنجوری
~~حادث شود یا اگر فرزندی و عیالی دیگر درافزاید یا آفتی سماوی یا ارضی برسد و از
~~ارتفاع (و مال)1 آن محقر که به دست خود می سازم چیزی باکم آید2 محتاج نگردم که
~~مایهآ تخم بخرج کنم؛ چه، این همه احتراز از آن است تا محتاج دیگری نگردم؛ چه،
~~احتیاج مرتبهای نازل است. و آنچه رسول - علیه الصلوة والسلام - فرموده که «لا رهبانیة
~~فی الاسلام»، هر چند معانی بسیار دارد و جهت بقای نوع انسان واجب، و آن معنیای
~~است که عموم را شامل بود، لکن معنی خاص دارد که هرکس که در و جود آمده آفرینندهآ
~~(او)2 خدای تعالی است و سبب او پدر و مادر؛ و آنچه عقوق گناهی بزرگ است از این
~~جهت است. و چون پسر در وجود محتاج پدر و مادر گشته باید که ms247 او نیز سبب وجود
~~دیگری شود تا آن قرض از گردن او بیفتد، و آنچه او به دیگری محتاج بود دیگران نیز بدو
~~محتاج شوند. و آنچه اگر کسی وفات مییابد و قرضی در ذمت او میماند آن را مظلمه
~~میگویند که گردن او مانده است، همچنین کسی که در عوض وجود خود جهد ننماید و
~~آن قرض نگزارد مظلمهآ بزرگ معنوی آن تواند بود.
# یکی از مجردان را که هرگز نکاح نکرده بود در وقت وفات بغایت منقبض یافتند.
~~پرسیدند که سبب چیست، گفت: سلسلهای دیدم از آدم به من متصل شده و اکنون به
~~سبب من آن سلسله منقطع می شود. بدین تقریر و مقدمات که رفت چون عوض آنچه
~~پدر شخص سبب وجود او گشته باز میباید گزاردن و چنان شدن که او نیز سبب و جود
~~دیگری شود؛ چه، بی پدر و مادر و جود میسر نشود؛ و چون امری ضروری است عوض

PageV01P274

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0237.png)

~~آن1 به موجبی که ذکر رفت میباید گزاردن، که (ان الله یأمرکم ان تؤدوا الامانات الی
~~اهلها}2. اکنون اگر چیزی که سبب وجود شخص باشد و از آن احتراز توان کردن و میسر
~~گردد، بالضرورة از آن اجتناب باید نمود؛ و آن غذاست که حق و مال دیگری است و به
~~سعی دیگری حاصل شده. چون من از آن بخورم عبادتی که کنم به قوت آن غذای غیری
~~باشد و انکاری که کنم همچنین و فرزندی که در و جود آید هم از آن غذا باشد. و هر چند
~~حرامزاده کسی را گویند که مادر او خطا کرده باشد، و اگر پدر او خطای کرده باشد او را
~~حرامزاده نگویند؛ (لکن)3 اگر پدر او نیز معصوم بوده باشد بهتر؛ و چون نطفهآ او از لقمهآ
~~حلال باشد [و] هیچ کس را در آن حقی نباشد بهتر. و نسل طاهر تام من کل الوجوه آن
~~تواند بود. و الا اگر آن کس ms248 که غذای او خورده باشد برابر ایستد و چنان که معهود است
~~بگوید که فلان کس بندهی نعمتپروردهآ من است و فلان کس را؛
# [مصراع]:
# گربکاوی تا به مغز استخوانش از نان ماست
~~و فرزندان او نیز به نعمت من پرورده4 شدهاند. و هر چند چنین است لکن آنچه در غذا
~~ناخوردن همدیگر مبالغه نرفته5 از آن جهت است که انسان مدنی است به طبع و همه به
~~همدیگر محتاج؛ اگر انفراد جویند امور مهمل ماند. و هر کس را آن معنی میسر نشود؛
~~لاجرم از این اصطلاح که فلان غذای من خورده و به سبب غذای من فرزندان او در وجود
~~آمده نگفتهاند تا این خلل واقع نگردد. چه، اگر نه سبب این خلل بودی، و حق تعالی
~~فرموده که (یرید الله بکم الیسر و لایرید بکم العسر)6، آنچه میگویند که فلان را مغز
~~استخوان از نعمت ماست بدین تقریر نطفهآ او نیز از لقمه7 او باشد بلا کلام، و سبب وجود
~~فرزندان او از روی توالد و تناسل پدر و مادر و از روی مادهآ نطفه از آن شخص ولی نعمت
~~باشد.

PageV01P275

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0238.png)

# و اگر کسی تواند کردن که آن نطفهآ او از ولی نعمت دیگر نباشد و توکل و اعتماد به
~~رحمت حق کرده خود را محتاج جز بدو نداند - تعالی و تقدس -و لقمهای که به تندرستی
~~که حق تعالی بدو کرامت کرده حاصل کند، اسباب آن همه از حق شناسد و بیند، و تا
~~مجال سعی باشد از وسایطی که از آن مستغنی تواند بود خود را مستغنی دارد تا حق
~~تعالی توفیق رفیق گرداند، بهتر از آن باشد که محتاج دیگری شود و آن خللها در ضمن آن
~~باشد، و نیز تخلق به اخلاق باری تعالی کرده باشد. و آن راه خاصان تواند1 بود، و آن
~~کسان را حق تعالی مؤید و موفق گرانیده.
# چون این سخنان از شیخ خود بشنیدم [و] (همه)2 ms249 نیکو و دلپذیر بود گفتم چنین طریقی
~~در تقوی هر کس را دست ندهد؛ لکن هیچ شایبه دیگر که کسی را یا چیزی را در آن باب
~~بر تو و فرزندان تو منتی باشد مانده است یا نه. گفت بسیار؛ و چندان راه که در سیر و
~~سلوک سپردهام صد هزار هزار چندان مانده. حق تعالی همین قدر به من کرامت فرموده و
~~مقدر کرده، «و کل میسر لما خلق له». اکنون ای قاضی القضاة مسلمانان؛ کسی که این همه
~~احتیاط کند و احوال بر آن جمله باشد که تقریر رفت و هنوز در زیر بار منت خلق باشد،
~~حو هرکس که با وی منتی داشته باشد مانند قرضی باشد بر او، و شریعت و نام نیک»
~~اقتضای آن کند که قرض بگزارد؛ چون تو را این قضیه و دعوی که ما کردیم و می کنیم
~~دشوار می آید، و می دانی که شنیدن آن نیز تحمل کردن دشوار است، باری طریقهآ مشایخ
~~بزرگ و شیخ من که طریقهآ ایشان میورزد (به موجبی که تقریر رفت)4 پیش باید گرفت.
~~چون قاضی تقریر و بحث ایشان بشنید بدیشان ملتفتتر گشت و گفت آنچه طریقهآ
~~شرع است معلوم است، و آنچه طریق عادت و عرف و رسم و آیین پادشاهی است خلیفه
~~حکم فرماید من عرض دارم. اگر بینتی دیگر دارید بگویید تا سخن تمام گردد. گفتند مارا
~~از هر گونه گواه و بینت و نشانها[ی] این دعوی هست؛ [302] اگر قاضی القضاة اجازت
~~فرماید عرض داریم. قاضی پرسید که چه بینت و نشان است. در حال از آن پسران

PageV01P276

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0239.png)

~~ترک چهره یکی را پیش کشیدند که بر عارض او خالی سیاه بود، و گفت این خال سیاه بر
~~روی ترک سپیدپوست غریب است و بدو نسبتی ندارد و از ولایت ماست؛ و حق تعالی
~~جهت روی سپیدی و تصدیق قول ما این خال سیاه بر روی او آفریده. قاضی لطیف ms250 طبع
~~بود؛ در حال این بیت برخواند؛
# غریبی سخت محبوب اوفتادست   به ترکستان رویش خال هندو
# و چون آوازهآ مسلمانان هند به دیگر بلاد کفر که آنجا نیز مسلمانان بودند رسیده و
~~التماس و احوال هندوان به نزد ایشان معلوم گشته بود ایشان نیز از جوانب عزیمت کرده
~~همان روز که این بحث و مقالات پیش قاضی میرفت برسیدند و بر همان وجه دعوی
~~کردند، و گفتند احوال و التماس و قضیهآ دعوی ما نیز همین است که اهل هند گفتند؛ لکن
~~در این بینت و نشان و گواه که ایشان به خال کردند، از آن ما به نوعی دیگر است که
~~مناسب باشد. اهل چین و ماچین ترک پسران را پیش کشیدند و گفتند ای قاضی مسلمانان
~~آب و هوای شما کجا اقتضای این شکل کرده و چشمهای تنگ و رویهای ساده و روی
~~ترک اینجا از کجا تواند بودن؛ به وجوه بسیار به ما تعلق دارد. قاضی در حال گفت:
# ای بسا بیخ که در چین و ختن کنده شود   تا چو تو مهرگیاهی به خراسان آرند
~~چون دعاوی و بحث و سخنان ایشان ممکن بود و محتمل صدق و کذب، و گواه معین در
~~این (معنی)1 محال؛ چه، این قضیهای است که هیچ کس بر صدق و کذب آن مطلقا گواهی
~~نتواند داد و وقوف بر حقیقت آن متعذر، و اگر نیز گواهی گواهی دهد قضات مجتهد
~~صایب فکر چون محقق دانند که آن شهادت مطلق عقلا محال است باید که آن گواهی
~~قبول نکنند؛ چه، بر چیزی غیر معین چگونه شاید که کسی گواهی دهد. و شرعا سوگند
~~بر مدعی علیه باشد؛ او نیز چگونه سوگند خورد بر چیزی که حقیقت آن نداند، و ممکن
~~است که حق به دست خصم باشد، این ماجری و حکایت گواهی خال و بیتی که قاضی

PageV01P277

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0240.png)

~~در آن حال خوانده بود به خدمت خلیفه بردند و عرضه داشتند. ms251
# خلیفه آن بحث و دعوی مشروع عاقلانهآ محققانه که ایشان کرده بودند و آب ریختن
~~در حوض و شعری که قاضی جهت خال سیاه خوانده [بود] پسندیده داشت، و از آن
~~بخندید و تعجب نمود، و فرمود که چون ایشان به فرزندی خود دعوی نمیکنند و به
~~واسطهآ حقوقی که دارند دست آویزی کردهاند تا بدان واسطه تقویت دین ورزند و در
~~هندوستان نصرت دین کنند، در آن هیچ خللی نیست، بلکه فایدهآ دین در آن است. و
~~فرزندان ایشان که آنجا روند به واسطهآ ایشان نصرت دین حاصل میشود؛ و نیز این
~~دعوی و قضیه که پیش ما رفت و ما قبول کردیم ممکن که هندوان و دیگر اقوام بیاموزند و
~~بدانند و ایشان نیز این حقوق و دعوی مسلم دارند و میان ایشان نیز شایع گردد و تشبه به
~~ما کنند، وبر مقتضی آیت (نصر من الله و فتح قریب وبشر المؤمنین)1 ایشان نیز از
~~فرزندان خود بسیار کسان را بدین مسلمانان سپارند تا راه راست یافته باشند و نصرت
~~دین کرده. به حکم آن که (و کان حقا علینا نصر المؤمنین}2 بر ما واجب است نصرت
~~دین دادن. آنگاه فرمود تا حجتی از ایشان بستدند که به فرزندی مطلق ایشان دعوی
~~نکنند، و بدان حقوق که ایشان دعوی کردند و جهت نصرت دین اسلام ایشان را با آن
~~هندوان مسلمان روانه گردانیدند.
# اکنون چون در آن وقت که انسان در وجود می آید و جود او بدین وجوه که تقریر رفت
~~ممکن است و آن را انکار نتوان کردن، بعد از این به وقت زنده شدن و حشر اجساد اگر ما
~~گوییم که در تمامت اجزای دریا دعوی داریم و هر قطره که از آن برگیرند گوییم که ممکن
~~که در آن قسمی از بدن فلان شخص باشد نشاید گفتن که ناممکن است. فکیف که این
~~همه معانی و قضایا که تقریر رفت واقع است. و این ms252 ضعیف را در این حالت در خاطر آمد
~~که دعوی مور و پای ملخ که در دریا انداخته مانند این دعوی است؛ چه، به واسطهآ پای
~~ملخ که در دریا انداخته بود دعوی کرده که طعم آن به همه دریا رسیده و همه شوربا گشته
~~و بر همه دریا به واسطهآ پای ملخی دعوی شوربایی کرده و سلیمان - علیه السلام - آن

PageV01P278

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0241.png)

~~دعوی قبول کرده.
# این است آنچه در باب جواب سؤال (اهل)1 تناسخ در خاطر آمد. و چون مطول است
~~و حکایات در آن ثبت گشته و هیچ یک از فواید خالی نیست ان شاءالله پسندیده حق
~~باشد و به زلل و سهوی که رفته عفو و مغفرت کرامت کند؛ به منه و سعة جوده.

PageV01P279

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0242.png)

~~اولا بباید دانست که معنی استعداد و سعادت و طالع نیک و اقبال و دولت و توفیق
~~چیست، و بعد آن معلوم کردن که فرق و تفاوت میان این معانی و امتیاز ایشان از یکدیگر
~~به چه چیز است و هر یک جهت چه و بر چه وجه و چگونه. و از بیان این امور لازم آید که
~~نقیض هر یک از آن معلوم گردد، و بضدها تتبین الآشیاء.
# و به حکم این مقدمه میگوییم که متقدمان حکما و علما در باب هر یک از این کلمات
~~لاشک چیزی گفته باشند و هر یک را تعریفی کرده؛ چنان که چون از بعضی پرسیدهاند
~~که «ماالدولة» در جواب گفته است که «الاتفاقات الحسنة» و چنانکه گفتهاند: «الاستعداد
~~للامر التهیو1آ له».2
~~و اما آنچه این ضعیف را روی نموده: میگوید که استعداد مرتبهآ اول آفرینش تواند
~~بود؛ چه، هر چیزی را به قدر خود در وجود خود استعدادی خاص باشد دون استعداد
~~دیگری، چنان که گویند فلان کس استعداد فلان کار دارد و مستعد فلان چیز است. و
~~استعداد اعم تواند بود از سعادت و طالع نیک و اقبال و دولت؛ چه، هیچ ms253 چیز بی استعداد

PageV01P280

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0243.png)

~~چیزی نتواند بودن. و چون از روی لغت معنی استعداد چنین گفتهاند که «الاستعداد للامر
~~التهیؤ له»، لاجرم هیچ چیزی نباشد که جهت چیزی مهیا و آماده نباشد دون چیزی دیگر؛
~~و مثال آن فیما بعد بگوییم.
# و همچنین سعادت اعم است از اقبال، و اقبال اعم است از دولت؛ جهت آن که
~~سعادت امری است که در ازل به واسطهآ عنایت و ارادهآ حق تعالی کرامت رفته، و ارادهآ
~~حق چنان که باید باشد، چه عین اراده او عین شایستگی و بایستگی است. و آنچه رسول
~~- علیه الصلوة والسلام - فرموده که االسعید من سعد فی بطن امه» اشارت به این معنی است.
~~و جهت تفهیم عموم حوالت با بطن مادر کرده چنان که فیما بعد تحقیق آن خواهیم کرد. و
~~لفظ اقبال وقتی استعمال میکنند که از آن سعادت که در او موجود و مقدر و مرکوز است
~~در دنیا به ظهور میپیوندد؛ و از کودکان احوال زیرکی معلوم (و مشاهد)1 میگردد و
~~میگویند اقبالی دارد. و اقبال روی فراکاری آوردن است، و اینجا اقبال عبارت است از
~~روی فراکاری نیک آوردن؛ و صاحب اقبال را مقبل گویند، و ادبار ضد اقبال است؛ و آن
~~که روی به کار نیک آورد اشارت به دولت است. و اگر اتفاق افتاد و آن کودک [که] مقبل
~~است عمری یافت و آثار دولت بادید آمد لفظ و اسم دولت بر احوال او اطلاق کنند، و اگر
~~آن معانی که دولت صفت آن است از او صادر نشود اسم دولت بر او اطلاق نکنند و
~~دولت نیز حاصل نشده باشد. لکن همه کودکان را که زیرک باشند گویند که مستعد و
~~مقبل است یعنی روی در بهی دارد که بهتر شود.
# و هر چند سعید را حوالت به بطن مادر کرده، نگفته که بیرون از آنچه سعید در بطن
~~مادر باشد سعیدی دیگر نشاید که باشد؛ و به ms254 مجرد آنچه گویند که سعید در بطن مادر
~~باشد لازم نیاید که سعیدی دیگر نباشد یا پیش از آن سعادتی نداشته باشد، [353] لکن
~~اگرگویند که چون به بطن مادر آمد سعیدتر شده باشد شاید. و مصدق آنچه پیش از آن
~~که به بطن رسد سعید بوده باشد و دلیل واضح بر آن آن است که - نبی علیه الصلوة
~~والسلام - میفرماید که «کنت نبیأ و آدم بین المآء و الطین»؛ چه، با سعادت ترو سعیدتر از

PageV01P281

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0244.png)

~~مرتبهآ نبوت چیزی نتواند بود، و اگر پیش از بطن سعادت نبودی نبوت چگونه بودی؟ و
~~چون هرکس پیش از بطن وجود نفس ایشان تصور نمیتوانند کردن و در بطن تصور
~~میتوانند کردن و خواستهاند که بدانند که مالا کلام سعادت با نفس انسان که پیش از
~~ولادت است هست، حوالت با بطن کرده. و مع هذا لازم نمیآید که پیش از بطن سعادت
~~تیوده باشد؛ بلکه بدین حدیث که گفته شد واجب است که سعادت پیش از بطن نیز بوده
~~باشد. و نیز اگر سعادت ازلی نبوده، این همه تفاوت انسان در مراتب از کجا بودی.
# و مثال این حال چنان باشد که چون امیری بزرگ به شهری رسد و در خانهای فروآید؛
~~اگرگویند فلان (کس)1 که در فلان خانه فروآمده امیر است و دیگران امیر نیستند لازم
~~نیست که آن وقت که در آن خانه است امیر باشد و پیش از آن امیر نبوده؛ چه، شاید که
~~پیش از آن نیز امیر بوده باشد؛ بلکه [اگر] تا پیش از آن نیز امیر نبوده باشد به چه واسطه و
~~به چه سبب او را در خانه و در موضعی که لایق امرا باشد فروآرند. چون حق تعالی
~~سعادت داده باشد آن سعید را در بطن کسی فروآرد که از آن بطن سعادت و اقبال و
~~دولت بآسانی تواند یافتن. مانند آنچه چون مقدر چنان باشد که پادشاهی آفریده شود، و
~~لاشک تا ms255 سعید آفریده نشود لایق پادشاهی نباشد، چون در بطن خاتون پادشاهی یا
~~دخترپاد شاهی فروآید آسانتر و مناسبتر از آن باشد که در بطن گدایی. و هر چند اتفاق
~~افتد که سعدا از بطن گدایان بادید آیند لکن آن بنادر باشد، و بر نادر حکم نتوان کردن الا
~~براکثر. فیالجملة در این مثال که گفتیم تا امارت و سعادت پیش از آن نبوده باشد در
~~خانهای که لایق امرا باشد و در بطنی که لایق سعدا باشد او را فرونیارند، و الا عدل
~~نیاشد.
~~وآنچه گفته اند که لالتعادة الاتفاقات الحسنة»، فی نفس الامر راست است؛ چه، اگر در
~~ازل عنایت و ارادت حق تعالی اتفاق نیفتادی حبدان واسطه استعداد و سعادت اتفاق
~~پنادی»2، و تا در بطن سعدا ایفاق نیفتادی به طالع نیک متولد گشتن اتفاق نیفتادی، وتا

PageV01P282

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0245.png)

~~به طالع نیک اتفاق نیفتادی اقبال روی نمودن اتفاق نیفتادی و بعد از آن دولت اتفاق
~~نیفتادی. و آنچه گفتهاند: «السعادة الاتفاقات الحسنة» بر سبیل اجمال و معما گفتهاند؛ و هر
~~کس راه با سر آن نبرد، به طریق کوتاهنظری چنان پندارند که ناگاه بی سببی حالتی اتفاق
~~افتاده و دولت از این اتفاق بادید آمد. و بدین وجه این معنی اندیشیدن ناپسندیده است.
# و مثال استعداد و سعادت و دولت چنان است که هر تخمی که تصور کنند استعداد آن
~~دارد که او را بکارند و بپرورند، و سعادت آن است که بعضی تخم نیکوتر است و بعضی
~~بدتر که چون آن را بکارند درختی یا گیاهی از آن بادید آید هر یک به نوعی و شکلی؛
~~آنچه سعادت دارد نیکوتر و آنچه سعادت کمتر دارد کمتر. و آن استعداد و سعادت حق
~~تعالی به اراده و مشیت خود بدو ارزانی داشته و در او و با او به هم کشیء واحد موجود
~~شده. اگر او را بکارند و اگر نکارند بلاکلام در او موجود است. و تخم ms256 دانهآ توت و
~~خشخاش در بزرگی و کوچکی و تخمی و هیأت به هم میمانند و هیچ کس که آن را
~~نشناسد نداند و تصور نکند که چون بکارند از کدام یک درختی بزرگ و از کدام یک
~~گیاهی کوچک بادید آید. و بسیار حبوب باشد که بزرگتر از دانهآ توت باشد، (مانند
~~تخم)1 خربزه و هندوانه و گشنیز و پنبهدانه و امثال آن، و چون کسی ندیده باشد و بر
~~احوال آن واقف نگشته پندارد که درختی که از آن دانهآ بزرگتر روید بزرگتر از آن باشد
~~که از دانهآ توت، و چنین نیست؛ سبب آن که آن استعداد و سعادت ندارد. و آن انواع را
~~هیچ یک قدرت آن که استعداد و سعادت خود زیادت و کم کند یا به استعداد و سعادت
~~تخمی دیگر متبدل گردد ممکن نباشد؛ همین قدر ممکن است که چون بکارند اگر به
~~اسباب خارجی مثل زبل2 دادن و بیل زدن و آب به وقت دادن مراعات کنند هم در آن
~~جنس خود قوی حالتر شود.
# همچنین تصرف و سعی آدمی در همه احوال به همین نسبت تصور باید کردن
~~فحسب؛ چه، آدمی را زیادت از این تصرفی در هیچ امری نیست، و آن استعداد مالا کلام
~~در آن تخمها هر یک دون استعداد دیگری هست، اگر بکارند و اگر نکارند. همچنان که

PageV01P283

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0246.png)

~~این سعید در بطن سعید است و به طالع مناسب متولد میشود، آن تخم مستعد را
~~سعادت آن است که در دست معماری باشد که او زمان (موسم)1 کشتن هر تخمی داند تا
~~در آن موسم و زمان بکارد، نه پستر و نه پیشتر، تا از سرما و گرما متأذی نگردد. و چون
~~آن تخم بروید لاشک در حالت کوچکی شاخ و برگ همه به یکدیگر متقارب باشد؛ چه،
~~هنوز نشو و نمای تمام نیافته باشد تا تفاوت آن معلوم گردد. و چون روزی چند بگذرد
~~آنچه تخم ms257 درخت باشد ساق و شاخهای آن چوب شود و آنچه گیا باشد ساق و شاخ آن
~~به شکل گیا باشد؛ و آشکال متفاوت چون بینند که یکی از این بلندتر و قوی حالتر
~~میشود و روی به اقبال دارد گویند که مقبل است، و دیگرها که غیر آن باشد به خلاف آن
~~حکم کنند. و بعد از آن چون بزرگتر شود و ثمرهآ هر یک بادید آید به هر کدام که درخت
~~آن بزرگتر شود و ثمرهآ آن عظیم تر [و] بهتر باشد معلوم گردد که تفاوت آن درختها با
~~یکدیگر چیست؛
# نشنیدهای که زیر چناری کدوبنی
# بررست و بردوید بدو بر به روز بیست
# پس با چنار گفت که چند است عمر تو
# گفت از دویست سال فزون عمر [من] بسیست
# گفتا به بیست روز من از تو فزون شدم
# گویی که در نهاد تو این کاهلی ز چیست
# گفتا چو بر من و تو وزد باد مهرگان
# آنگه شود پدید که از ما دو، مرد کیست
~~و آنچه معظم تر باشد پیش خداوند باغ معظم تر باشد.
~~همچنین دولت شخص به وقتی باشد که استعداد و سعادت و طالع نیک و اقبال همه
~~متفق شوند، و همه میسر گردد، و آنچه در اول در او مرکوز و مقدر بوده باشد به ظهور

PageV01P284

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0247.png)

~~پیوندد؛ مانند آن که درخت توت برگ توت بدهد و ابریشم بگیرند و خشخاش به بار آید
~~و تخم آن بگیرند، و بزرگی و کوچکی هر یک و عیار و مقدار هر یک ظاهر گردد، و
~~منفعت هر یک بادید آید؛ لاشک آن اسم بر آن اطلاق کنند. و حال دولت به همین سبیل
~~است، چنان که شرح داده شد. و هر چند اسم دولت در وجود هست لکن دولت هر
~~شخصی تا از او ظاهر نشود و در کار نیاید دولت او پیش خلق ظاهر نتواند شد. و بدین
~~تقریر شاید که کسی ms258 را دولت نباشد و اقبال باشد و به طالع نیک در وجود آمده باشد و
~~بدان زمان و مرتبه نرسد که اقبال از او ظاهر شود، و طالع نیک نباشد و در بطن مادر
~~سعید باشد و در بطن مادر سعید نباشد، و در ازل سعید باشد و در ازل سعید نباشد و
~~استعداد داشته باشد. و هر کدام از این مراتب که اعلی است اعم است.
~~و از این تقریر چنان لازم آید که هر کس را که دولت روی نمود پیش تر از آن هم مقبل
~~بوده باشد و هم به طالع نیک در وجود آمده و هم در بطن مادر سعید بوده و هم در ازل
~~سعادت داشته و هم استعداد آن همه مراتب مذکور داشته، و توفیق آن باشد که از این
~~مراتب هر یک که برشمردیم چون اتفاق افتاد و حاصل شد استعمال و تصرف در آن به
~~وجهی او را میسر گردد و دست دهد که خیر و بهبود در آن باشد؛ همچنان که آلتی نیکو
~~که به دست استادی دهند؛ مناسب آن آلت جای معد و لایق بیند که آن را به وجهی نیکو
~~به کار برد. از آن کار فواید بالعرض برخیزد و بر او پایدار باشد. یا جامهای نفیس که به
~~و سایط آلات و ادوات بسیار حاصل کرده باشند و مدتی در تمنی و آرزوی آن بوده تا
~~میسر و حاصل و موجود گشت و آن دولت او را دست داد، و توفیق آن داشته باشد که
~~خیاطی نیکو که آن را به زیان نبرد حاضر شود و آن را نیکو بدوزد، و در موضعی پوشد و
~~به وجهی پوشد که زود چرکین نشود و در اوقات و روزها پوشد که مناسب و لایق باشد،
~~و بدان وقت که آن را پوشد توفیق آن که به تن درستی و صحت و دوست کامی و
~~خوش دلی پوشد داشته باشد، و ms259 دزد نبرد و از وی بزور نگیرند و امثال آن. این همه توفیق
~~است. و توفیق از روی لغت سازوار گردانیدن است.
~~و این معانی که برشمردیم بعضی اختیاری است و بعضی غیراختیاری؛ چه، هیچ یک

PageV01P285

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0248.png)

~~از آن [304] به تحصیل جامهآ نفیس که به مثابت حصول دولت است تعلق ندارد؛ چه، آن
~~بعد از حصول جامه است. و این معانی که برشمردیم هر صاحب دولتی را دست ندهد الا
~~کسی را که توفیق رفیق گردد. و انواع توفیق بسیار نامحصور است؛ آن کس را که توفیق
~~باشد، تا از کدام قسم و از کدام چیز توفیق داشته باشد؛ چه، هر کاری را علی حده توفیقی
~~است، و از آن توفیق نیز تا چه مقدار روزی هر کس شود. و اما آنچه انواع توفیق دست
~~دهد (آن)1 نور علی نور باشد. و در این باب گفتهاند که؛
# و مراتب توفیق نامحصور است، و بالای هر توفیقی توفیقی دیگر تواند بود. و اگر نه
~~چنین بودی در باب تعیین و تمییز توفیقی که به مرتبهآ نبوت تعلق دارد نفرمودی که (و ما
~~توفیقی الا بالله علیه توکلت و الیه أنیب)2. و کسانی که موفق باشند بعضی از آن ایشان را
~~میسر گشته؛ چنان که رسول - علیه الصلوة والسلام - فرموده: «اعملوا ماشئتم فکل میسر لما
~~خلق له». و چون این بحثی و سخنی عمیق دقیق است مثال آن در تخم و کشتن آن به
~~موجبی که تقریر رفت به وجهی دیگر مکرر میکنیم تا روشنتر شود.
# می گوییم که استعداد آن است که در هر تخمی استعداد کشتن هست، و سعادت آن
~~است که هر تخمی را خاصیتی داده؛ و خاصیت تخم توت [آن] که درختی شود و تخم
~~خشخاش آن که گیایی شود. هر چند هر دو را سعادت آن چیز هست، لکن سعادت دانه
~~توت (را)3 تا که درخت توت می شود با دانه خشخاش که گیایی چه نسبت ms260 تواند بود؟ و
~~طالع نیکو آن است که احتیاط به جای آرند و وقتی و زمانی اختیار کنند که موافق کشتن
~~آن باشد تا زود و آسان بروید. و اقبال آن است که چون بروید نشو و نمای بعضی (از آن)3
~~قوی حال تراز بعضی دیگر باشد، به سبب استعداد و سعادتی که در او باشد آن اقتضاکند

PageV01P286

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0249.png)

~~و از وی ظاهر گردد، و کسانی که بینند از اقبال آن واقف شوند و بر آن مطلع گردند. و
~~دولت آن است که آفتی بدان نرسد تا آن درخت مقبل و بزرگ شود و به بار آید و ثمرهآ
~~(آن)1 ظاهر شود. و توفیق آن است که بعد از آن که به بار آید مدتها بارآور باشد و ثمرهآ آن
~~حاصل گردد، و آن ثمره را آفت نرسد و مرتب و مهیا باشد و به قیمت نیک فروخته شود
~~و در وجههای نیکو و حسنه صرف شود.
# و مثال دیگر جهت توضیح بگوییم: شخصی که فی نفس الامر لایق پادشاهی باشد آن
~~لایقیت استعداد است. و آنچه تمامت امرا و ارکان دولت با او یکی باشند آن سعادت
~~است. و آنچه آن امرای نیکخواه احتیاط و اختیار کنند تا فرصتی و زمانی و وقتی بادید
~~کنند که اعتماد آن داشته باشند که چون بدان وقت و فرصت کار پادشاهی او آغاز کنند آن
~~کار به زیان نرود و متمشی گردد تا او را به پادشاهی بنشانند، طالع نیک آن باشد. و آنچه
~~او را کفایت آن بادید آید که مراعات امرا و جذب خواطر کند و ادراک او در پادشاهی افتد
~~و میل بدان کند و از رسوم پادشاهان تفحص کند و آثار پادشاهی از جبین او لایح گردد،
~~آن اقبال باشد. و آنچه او را قبول تمام بادید آید و عموم خلق به اتفاق او را به پادشاهی
~~بنشانند و اسم پادشاهی بر او اطلاق رود و در ms261 پادشاهی متمکن شود، آن را دولت گویند.
~~و چون پادشاه شد آنچه اوامر و نواهی به وجهی (از او)2 صادر شود که پادشاهی بر او
~~بماند و نیکنام گردد و خلق مرید و معتقد و هوادار او گردند و کارهای پسندیدهآ
~~پادشاهانه از او صادر شود و به خوش دلی به سر تواند برد و عمری تمام در پادشاهی
~~بیابد و بنیادهای نیکو نهد و خیرات کند و بعد از او پادشاهی به فرزندان او بماند، و امثال
~~آن که بسیار است، این همه توفیق باشد. و فوایدی که از توفیق حاصل شود اعتماد را
~~شاید و بنیاد بر آن توان نهادن؛ چه، دولت و پادشاهی و مال هر کس به دست آورده
~~باشد، و چون پایدار نبوده بی فایده گشته؛ و گفتهاند؛
# مال را هر کسی به دست آرد   سخن اندر نگاه داشتن است

PageV01P287

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0250.png)

~~و ترکان نیز همین معنی را نظم کردهاند:
# از اوغلنکا قز غانماق استان ترور   ولیکن کودازما کدا حیران ترور
~~دولت تا پایدار است همه با او موافقت و مساعدت و متابعت کنند، و هر چه
~~صاحب دولت گوید و کند خوب و خوش نماید، و اقبال و سعادت و طالع نیک و عقل
~~همه با او باشد. و این دو بیت مناسب این سخن گفتهاند که؛
# خرد در گوش دولت گفت روزی   که میخواهم که با من یار باشی
# جوابش داد دولت گفت کانجا   که من باشم تو خود ناچار باشی
~~و چون دولت برگردد اقبال و سعادت و طالع و عقل و مانند آن همه از وی برگردند، و
~~همه هنرهای او عیب نماید، بلکه هر چه کند کژکند و هر چه بیند کژ بیند و هر چه گوید
~~غلط گوید و هر چه شنود غلط شنود. و حدیث نبوی که «ذا جاء القضا عمی البصر» بدین
~~معنی وارد گشته؛ و تمامت خلق او را به چشم خواری و حقارت نگرند و ms262 همه هنرهای او
~~در دل و چشم خلق منعکس نماید و بدان هنرها هر چه کند منجح نیاید؛
# دیگر:
~~هرآنک او را اقبال همعنان نبود   بود هر آنچ نماید به خلق نامعقول
~~شجاعتش همه دیوانگی، فصاحت حشو   عطا فساد وکریمی بلا و فضل فضول

PageV01P288

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0251.png)

# و چون به ارادت و مشیت باری تعالی و تقدس توفیق با دولت رفیق گردد به موافقت و
~~یاری او در هر چه شروع نماید منجح آید؛ و مادام که صاحب دولت صدق و رزد و به نیاز
~~از حضرت بی نیاز تعالی و تقدس معاونت طلبد و همه از او بیند و از او خواهد و پناه با
~~حضرت او برد، آن دولت بر او پایدار باشد و آن توفیق او را رفیق؛ چنان که رسول - علیه
~~الصلوة والسلام - فرمود1: «من کان لله کان الله له». و چون داند که یاری او از باری تعالی
~~است گوید؛
~~و توفیق با او به هم موافق و همراز و دمساز باشد، و نصیحت او کند، و گوید: «ای
~~دولت اگر خطا نکنی و به اعمال سیئه مشغول نگردی اقبال و سعادت و طالع نیک با تو
~~باشد و من نیز به اراده و مشیت باری تعالی با تو هم رفیق و یار غار شدم؛ من جایی توانم
~~بودن که اعمال حسنه کنند و رضای حق باشد، و جایی که اعمال حسنه و رضا و ارادت
~~حق نباشد وجود من آنجا محال است؛ جهت آن که وجود من به پرتو رضا و اراده حق
~~قایم است همچنان که ذره از نور آفتاب، که هر کجا نور آفتاب باشد ذره آنجا باشد، و بی
~~نور آفتاب ذره روی ننماید؛ و این بیت مناسب حال من گفتهاند؛

PageV01P289

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0252.png)

# همچنین هر کجا که پرتو نور رحمت باری تعالی بتابد من که توفیقم ذرهوار آنجا باشم.
~~ای دولت و ای یار عزیز، همواره در رضای حق برابر پرتو نور ms263 او باش تا من نیز با تو به هم
~~باشم و با همدیگر و با یاران پیشین دیگر که داری با اقبال و طالع نیک و سعادت و عقل و
~~نفس با حضرت حق رویم راضی و مرضی؛ چنان که حق تعالی میفرماید که (یا ایتها
~~النفس المطمئنة. ارجعی الی ربک راضیة مرضیة. فادخلی فی عبادی. وادخلی جنتی)1. و
~~چون سعی نماییم و به همدیگر راضی و مرضی بازگردیم، همچنان که سعید ازلی آمدیم
~~سعید ابدی شویم؛ والا از هم متفرق شویم و ناچیز گردیم و قضیه برعکس باشد؛
~~فهلوی2:
# از باویانمان گویی روایی   بمایی خور و زن بیبشمایی
# ور نه هر زندمان با لاله این دشت   وا ای نچ واذران دیم اچ سیایی»3
~~و چون در مقدمه گفته ایم که هیچ بنده را معلوم نباشد که خدای تعالی و تقدس توفیق
~~شخص آن مقدار داده که اتمام کاری کند یا بعضی از آن، یا خود توفیق شروع مجرد داده،
~~چون این ضعیف را توفیق شروع داد تا دیباچه و فهرست تمام کرد شکر حق تعالی جهت
~~آن توفیق و عمری که داده بود تا بدان وفا کرد گزارد. و امید به فضل حق تعالی دارد که به
~~واسطه و برکت تفسیر قرآن و شکری که دم به دم این ضعیف به قدر عقل و کوشش خود
~~میکند و بدان مقراست فایده و انعام (لئن شکرتم لازیدنکم)4 کرامت فرماید، و چندان
~~مهلت در عمر و توفیق ارزانی دارد که تفسیر قرآن را به تمام رساند و ریزه چین خوان
~~اهل القرآن اهل الله وخاصته» گرداند.
# و اکنون از دیباچه و فهرست فارغ شده در تفسیر قرآن شروع مینماید. (و ما توفیقی
~~الا بالله علیه توکلت و الیه انیب)5.

PageV01P290

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0254.png)


PageV01P292

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0256.png)

# بعد از حمد و سپاس بیحد قادر مطلق و حکیم به حق را جل جلاله و درود و سلام بر
~~سرور و خاتم انبیاء محمد مصطفی - علیه افضل ms264 الصلوات واکمل التحیات.
# چنین گوید مقرر این کلمات اضعف عبادالله تعالی و احوجهم الی رحمته فضل الله
~~بن ابی الخیر بن عالی المشتهر بالرشید الطبیب، ختم الله عاقبته بالحسنی، که چون از
~~تصنیف کتاب مفتاح التفاسیر که مشتمل است بر رسایل بسیار و از آن جمله یکی رساله2آ
~~ابطال مذهب تناسخ و اثبات حشر اجساد است که به ادله و براهین قاطعه با اهل تناسخ و
~~حکمای ماتقدم و دیگران که منکران دیناند هم بر مقتضی مذهب و معتقد ایشان با
~~ایشان ثابت کرده فارغ شد؛ مسألهای چند دیگر که از مسایل مشکل بود3 و تتمهآ مباحث
~~اول و بدان معنی تعلق داشت و جماعت دوستان بر سبیل معارضه و مباحثه سؤال کردند،

PageV01P294

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0257.png)

~~واجب دید در بیان آوردن و ذیل آن رساله ساختن تا آن اشکالها زود به فهم رسد و انواع
~~شبهت مرتفع شود. و این رساله را نفایس الأفکار فی تتمة الاسرار نام نهاد.
# و همچنین چون در کتاب سلطانیه که از مصنفات این ضعیف است بحثی و تقریری
~~چند رفته در باب آن که ابدان انسان در بهشت و دوزخ چگونه مؤبد و مخلد ماند و ثواب
~~و عقاب و کمال نفس در آنجا بر چه وجه باشد، و تفسیر آیاتی که در قرآن مجید در آن
~~معانی منزل گشته و احکام آن مشتبه مینماید بر کدام وجه باید گفت و چگونه مطابق1
~~باید کرد، و این بحث و تقریر نیز2 (بدان)3 تعلق دارد و بعضی از اسرار و رموز آن
~~(معانی4 است)5 که در ضمن آن مندرج است، ذیل کتاب سلطانیه ساختن و در آخر آن
~~نوشتن هم واجب دید تا حقیقت آن مباحث شریف و اسرار6 بدین رساله تمام شود و
~~واضح و مبین گردد.
# و آن اسؤله و معارضات این است که معارض سؤال کند که چون در رسالهآ ابطال
~~تناسخ و اثبات حشر اجساد بیان کردهای که نفوس انسان هر یک ms265 علی حده بعد از مفارقت
~~- بدن واجب است که به بدن تعلق گیرد و تعلق او به همان بدن باشد، و مقید میگردانی که
~~آن تعلق در روز حشر خواهد بود، پس نفسی که از بدن مفارقت کند بعد از مفارقت تا روز
~~حشر که باز به بدن تعلق گیرد کجا باشد، و احوال او چگونه بود.
# دیگر آن که7 نفس در نشأت اولی8 نمیشاید که بی بدن باشد؛ بعد از مفارقت بدن تا
~~روز حشر بی بدن وجود او9 چگونه تصور توان کرد.
# دیگر آن که نفس را بی بدن مطلقا بعد از مفارقت کمالی دیگر غیر آنچه در دنیا به
~~واسطهآ بدن حاصل کرده باشد10 تصور توان کرد یا نه. و اگر توان کرد به وقتی که از بدن
~~مفارقت کرده باشد و تا روز حشر به بدن نپیوندد، و تصور چنان11 کنند که مجرد باشد،

PageV01P295

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0258.png)

~~در وقت تجرید او را در بهشت یا در دوزخ کمالی و ترقی یا ثوابی و عقابی تواند بود یا نه.
# دیگر آن که چون این مباحث و تقریر متعلق است به روز قیامت، و در آن روز آسمان و
~~زمین متبدل شود، بیان و تقریر آن1 بر چه وجه توان کرد و آن معنی چگونه ثابت و مبرهن
~~توان گردانید تا اگر ضرورت افتد خصم را بدان ملزم توان گردانید.
# و هر چند در جواب این مسایل علمای اسلام سخنان نیکو و پسندیده گفته باشند و
~~بحقیقت چنان تواند بود2؛ اما آنچه این ضعیف را در خاطر آمده و به قدر فهم خویش
~~دانسته تقریر میکند. إن شاء الله پسندیده افتد.
# اما جواب سؤال اول و دوم و سوم3 که نفس بعد از مفارقت بدن تا روز حشر کجا باشد
~~و احوال او چگونه بود و در آن حال او را کمالی باشد یا نه4.
# می گوییم که او از جا مستغنی است؛ زیرا که جای و مکان5 از ms266 خواص اجسام تواند
~~بود، و به برهان ثابت شده که او جسم و جسمانی نیست؛ پس او را جای و مکان نبود. و
~~اما آن که حال او چگونه باشد؛ میگوییم که نفس مطلقا در نشأت اولی محتاج بوده است
~~به بدن تا بدان واسطه کمال حاصل کند؛ چنان که این معنی به براهین عقلی و نقلی ثابت
~~گشته و در آن ترددی نمانده. و حقیقت آن که کمالی که به واسطهآ بدن متصور است به
~~هیچ چیز دیگر متصور نگردد. و اگر چه کمالات دیگر به انواع بسیار هست لکن نشاید
~~گفتن که چرا کمال انسان نیز بدان نوع نفرموده؛ چه، اگر به نوعی دیگر فرموده بودی نوع
~~انسان اصلا مفقود بودی. و هر چند انواع کمالات نامحصور تواند بود لکن نشاید که هیچ
~~نوع کمالی از کمالات واجب باشد که موجود نگردد؛ چه، تصور6 ممکن الوجود در محل
~~ناممکن تصوری محال باشد، و نیز در فیض الهی فرض عدم فیضان هم محال.
# و اگر چنانچه کمتر کمالی از کمالات نوع مفقود شود موجب نقصان قدرت باشد و
~~خلل در آفرینش حق تعالی بادید آید؛ خصوصا کمالی بدین عظیمی که نوع انسان راست

PageV01P296

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0259.png)

~~که حق تعالی در شأن ایشان فرموده که (و لقد کرمنا بنی آدم و حملناهم فی البر و البحر و
~~رزقناهم من الطیبات وفضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا}1. و حقیقت آن که وجود این
~~نوع کمال که شرف آن تا این غایت است واجب تواند بود. و (آن)2 کمال چون مناسب
~~نوع انسان بوده لاجرم به حسب مناسبت بدو ارزانی فرموده؛ چه، بی (مناسبت)2 مطلقا
~~وجود شیء از حکیم مطلق محال باشد. و انسانیت مجموع آن نفس است با بدن به هم؛
~~و4 بی تعلق نفس به بدن و وجود هر دو با هم کون و اسم انسانیت محال تواند بود. و
~~چون5 بدین وجه انسان در وجود آمده، و هر چند حق ms267 تعالی تمامت مخلوقات را به
~~ارادهآ 6 خود و به7 صفات خود آفریده و فرموده8: «کنت کنزا مخفیا فاحببت ان اعرف
~~فخلقت الخلق لاعرف» تا همه مظهر صفات حق باشند9، لکن بر وجهی آفریده که اگر0
~~احوال آن بعضی مشاهده میکنیم و بغایت واضح و روشن است که مخلوقات را چنان
~~آفریده که هر یک را به دیگری احتیاج باشد تا بی احتیاج11 مطلق بحقیقت ذات حقیقی
~~او12 باشد و بس، و احتیاج بیارادت هم محال باشد. و اگر چه13 ارادت اعم است از
~~ارادت مشهور، لاجرم (صفت)14 ارادت نیز در هر یکی آفریده تا همه مرید و مراد
~~یکدیگر باشند. «و هیچ ممکنی را بی آن که محتاج باشد به دیگری تصور نتوان کرد؛ و
~~اگر کسی تصور کند کفر و شرک مطلق باشد »15 و از برهان عقلی خارج افتد.
# و چون همه را به وجهی به یکدیگر محتاج آفریده، مکافات نیز در طبیعت تمامت
~~مخلوقات مرکوز گردانیده؛ چنان که گفتهاند: «المکافات فی الطبیعة واجبة». و این 16 معاینه
~~مشاهده میافتد؛ «و لیس الخبر کالمعاینه». و مشاهده مکافات بس ظاهر و آسان است؛
~~چه، مکافات بعد از آن باشد که دیگری منفعتی و 17 مضرتی به شخصی دیگر رسانیده1

PageV01P297

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0260.png)

~~یا ثوابی و عقابی بدو عاید گردانده1، و بعد از آن آن2 شخص به مکافات و مجازات
~~آن به خیر یا به شر برخاسته3. و این معنی در حیوانات ظاهر و روشن است و در انسان
~~بکمال تر است. و در نباتات و اشجار نیز این معنی موجود است لکن ضعیف(تر)4 از
~~آنچه در حیوانات است، و از آن دیگر حیوانات ضعیفتر از آنچه در انسان است. و
~~حکمت باری تعالی در این معنی آن که چون اسباب عجب و تکبر در اشرف زیادت
~~است احتیاج اشرف نیز به دیگران زیادت باشد، تا در هر احتیاجی عجزی از آن خود
~~بیند5 و بدان واسطه در مقابلهآ هر ms268 کمالی در خود عجزی یابد و به کمال خود مغرور نشود
~~و کافر نگردد. و با وجود این همه عجز، عجب و نخوت آدمی به جایی رسیده که حق
~~تعالی در حق ایشان فرموده که (ان الانسان لیطغی ان رءاه استغنی)6، و [308] جایی دیگر
~~فرموده که (ان الانسان لفی خسر)7، و در صورتی8 دیگر فرموده که (ان الانسان لظلوم
~~کفار)9. و اکثر اوقات از مرگ غافل باشند، و اگر اندک کاری پسندیده از او صادر گرددیا
~~چیزی بداند گوید که من چنین و چنان کردم و این و آن دانستم، و قطعا (و اصلا)10
~~پروردگار11 آموزاننده12 و توفیق دهندهآ خود را یاد نیارد و نام نبرد؛ بل تا غایتی غافل13 که
~~اگر بدی کند یا اندیشد نیندیشد که مالا کلام آن را مکافاتی و مجازاتی باشد.
# و سر حکمت ایزدی از اینجا معلوم شود14 که اگر به موجبی که تقریر رفت نوع انسان
~~در تحت هر چیزی و هر کمالی از آن خود عجزی مندرج نیافتی و در ازای هر بدی
~~مکافاتی تصور نکردی با آن که افراد او اکثر اوقات غافلاند، غرور و غلفت ایشان زیادت
~~شدی، و قطعا آنچه احیانا15 خدا16 را یاد میکنند17 یا به عجز خود معترف میگردند18
~~و از مکافات متنبه می شوند19 هرگز یاد حق نکردندی20 و به عجز و ضعف خود معترف

PageV01P298

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0261.png)

~~نشدندی1؛ بل به حدی رسیدی که از غایت غرور و نخوت بعضی که قویتر بودندی2
~~و جاهلتر دعوی خدایی کردندی3.
# و در همه حالی و به همه معنی اعتراف (به عجز)4 و مکافات بیاراده تصور نتوان
~~کرد5. اراده در روح و توالد و تناسل در حیوانات و قوت نشو و نما در نباتات موجود و
~~مرکوز است، و به واسطهآ آن مکافات میتوانند کرد. و غرض از مکافات چنان که شرح
~~داده شد احتیاج مطلق است به یکدیگر، هر یک را به حسب مناسبت و تفاوت با
~~دیگری، تا ms269 بی احتیاج و بییار و بی همتا6 و بی معاون او باشد و بس تعالی و تقدس. و از
~~مکافات و مجازات بالعرض نیز بقای نوع7 حاصل میشود و بدان واسطه بازار دنیا به
~~موجبی که حق تعالی آن را ابتدایی و انتهایی معین و مقدر8 فرموده و آن از اول خلقت
~~عالم تا روز موعود است گردان و روان باشد.
# و حکمت ارادت که حق تعالی به انسان و دیگر حیوانات و نباتات داده، هر یک را به
~~حسب مرتبه وپایهآ الاقوی فالاقوی والاوسط فالاوسط والادنی فالادنی، آن است که
~~ایشان را رشتهآ احتیاج به یکدیگر متصل باشد و در تحت آن احتیاج عجز متصور بود. و
~~این معنی داغ عبودیت باشد بر جبین همه، و مکافات طبیعت و بقای نوع نیز در ضمن آن
~~مندرج باشد؛ چنان که در انسان ارادت شهوت موجود است تا بدان تحمل مؤنت زوج و
~~اطفال خود میکند، و با ایشان مکافات پدر9 خود که سبب وجود او بوده باشد میکند؛ و
~~بقای نوع نیز در ضمن آن داخل باشد. و هر فعلی10 که بدان واسطه از وی در وجود آید
~~احتیاجی و مکافاتی دیگر در ضمن آن مندرج تواند بود. و در دیگر حیوانات نیز بعضی از
~~آن موجود است به موجبی که مشاهده میرود. و در نباتات و اشجار ارادت نشو و نما

PageV01P299

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0262.png)

~~موجود است؛ چنان که بیخ و تخم و شاخ را چون بفشانند و1 بنشانند یکی دیگر از آن
~~حاصل شود. چه، اگر نه مکافات طبیعت بودی خود ثمره و تخم نبودی. و آن را که تخم
~~نباشد طبیعت شاخ او چنان است که چون بنشانند بگیرد و درخت شود. و این همه
~~صنایع ربانی جهت آن معنی2 است که ذکر رفت و در آن ترددی نماند.
# و مکافات مطلق هم در این عالم و هم در آن عالم متصور است، و بقای نوع به توالد و ms270
~~تناسل و احوال دنیا تعلق دارد؛ تا3 روز موعود که آن منقضی شود و مکافات و مجازات
~~و4 مختصرات و جزویات هم در دنیا منقضی شود، چنان که میبینیم. اما مکافات آنچه
~~کلی است و در این عالم منقضی نمیگردد به انسان تعلق دارد که نوع اشرف و اکمل است
~~و در ماقبل شرح آن گفتهایم، و آن مکافاتی ابدی است در بهشت یا5 دوزخ. و فایده و
~~مضرت به قصد و اختیار کسی تواند رسانید که قادر باشد بر آن؛ چه6، با عدم قدرت آن
~~معنی محال تواند بود. و مکافات نیز با وجود آن که گفتیم که بعد از آن باشد، لکن آن نیز
~~بر همین7 موجب بر وقت قادر شدن بر آن تواند بود. و احتیاج نفس به بدن تا به مدد آن به
~~کمال رسد مبرهن است. و مثال آن قالب چیزی است که تا آن قالب نباشد آن چیز نتوان
~~ساخت، و چون آن چیز ساخته شده باشد قالب جهت آن چیز به کار نیاید؛ چه، تحصیل
~~حاصل شده باشد. و در این معنی حکمای ماتقدم به نظم آوردهاند؛
# [شعر:]
# هرجا که عمارتی9 نو آغاز کنند   در بستن طاق آن خوی10 ساز کنند
# طاق جانرا که تن درو خو بستند   چون طاق تمام گشت خو باز کنند

PageV01P300

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0263.png)

# ترکیب نبات مصر چون حاصل شد   قناد سبک شیشه شامی بشکست
# و اگرچه قالب بعد از حصول مقصود و وجود آن چیز که مطلوب بوده باشد به کار
~~نیاید، لکن آن را و اجزای آن را نگاه باید داشت؛ چه، به کار آمدنی اسنت. و آن چیز که
~~بدان قالب ساخته باشند بعد از آن هم1 از آن چیز»2 به همان موجب چیزهای دیگر توان
~~ساخت بی قالب3. هرچند در نشأت اولی نفس به واسطهآ بدن به کمال میتوانست رسید و
~~بدان محتاج بود، لکن در نشأت ثانی بدن به نفس محتاج است نه نفس به ms271 بدن؛ و کمال
~~بدن روز قیامت به نفس است، نه کمال نفس به بدن. و به موجبی که پیش از این به برهان
~~قایم کردهایم در رسالهآ حشر اجساد و گفته که واجب است که همان نفس به همان بدن
~~تعلق گیرد، بالضرورة هم بدان موجب واقع بود، لکن در آن حالت عزت و کمال بدن به
~~نفس خواهد بود نه کمال نفس به بدن. و نفس را کمال از علم کسبی که4 حاصل کرده
~~باشد خواهد بود. جهت حقوقی که بدن5 بر نفس ثاب کرده نفس بدن را به مکافات و
~~مجازات آن حقوق به کمال میرساند؛ کمالی که پیش از آن او را نبوده. و آن کمالیت6 آن
~~است که آن را مؤبد با خود میدارد، و به لذات میرساند. و چون به بدن خسیس نفس
~~شریف را کمال حاصل میشود و او را به جایی می رساند که به مراتب بزرگ میرسد7 و
~~آثار آن کمال نفس را مؤبد میماند، لاشک مکافات آن زیادت اگر8 نباشد کمتر خود
~~نخواهد بود؛ چه، باید که مکافات و معاوضه9 به مثل باشد. و این معنی بر نفس آسانتر
~~است که بر بدن؛ چه، در وقتی که نفس ضعیف بود و هنوز کمال نیافته باشد10 و کودک
~~بود احوال او معین میباشد، و چون بزرگ و می شود و به کمال میرسد تفاوت آن بسیار

PageV01P301

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0264.png)

~~میباشد. و ظاهر و1 مصدق و مبرهن این سخن آن است که هر چند نفوس انبیا و اولیا
~~و پادشاهان کامل و علما و افاضل به نسبت با نفوس عوام در اصل فطرت عظیم متفاوت
~~میباشد، لکن در زمان طفولیت آن تفاوت را زیادت2 ظهوری نمیباشد3؛ همه در احتیاج
~~یک صفت دارند و در پرورده شدن ایشان به شیر و محتاج بودن به دایگان متساوی و در
~~تحت نادانی مندرج اند، چنان که حق تعالی فرمود {و الله اخرجکم من بطون امهاتکم
~~لاتعلمون شیئا ms272 »4، و در آنچه سخن نتوانند گفت5 و آداب را رعایت نتوانند کرد6 مشترک.
~~و فحوی اشارت «الصبی صبی و لو کان نبیا» عبارتی است از این معنی. و اگرچه این تفاوت
~~در زمان طفولیت ظاهر نمی شود، اما بعد از سن تمیز7 از روی استعدادی که در اصل
~~بوده باشد به واسطهآ بدن هر یک را در آن8 ازمان مختلفه تفاوت در مرتبهآ کمال به ظهور
~~میپیوندد. و احوال بدن در این صورت همچنان است که پلی بر سر آبی بسته باشند و
~~پاد(شاه)9 و گدا هر کدام که آنجا رسند بدان پل محتاج باشند و10 بدان قدر که بر آن
~~بگذرند حقوق پل مطلقا بر همه واجب شود؛ اما آن جماعت در مرتبهآ سعادت و شقاوت
~~و بزرگی و عظمت و صغر و حقارت متفاوت باشند. و چون پادشاهان و امرا و مردم
~~صاحب ثروت را مال و خزانه11 و تبع زیادت از دیگران باشد و اتباع ایشان بیشتر بدان
~~پل12 گذشته باشند لاجرم به واسطهآ پل اغراض ایشان زیادت حاصل شده بود 12 حو از
~~آن جهت حقوق پل بر ایشان بیشتر باشد »14. و این معنی به جایی رسد که جهت
~~شکرانهآ آن که بسلامت از آنجا بگذرند پلها سازند از خاصه خود و به عمارت و آبادانی
~~پلهای دیگر مایل باشند.
# و چون این معنی معلوم گشت اکنون15 آنچه نفس را بیبدن کمال چگونه متصور
~~باشد بیان و تقریر کنیم، تا چون این معنی مقرر و مبرهن شود بعد از آن به تقریر کمال بدن

PageV01P302

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0265.png)

~~به نفس و کیفیت محافظت و تکمیل آن مشغول شویم.
# میگوییم اول آن است که هر یک از انسان کامل و ناقص را1 گذر بر دوزخ است، و در
~~مذهب ما چنین است؛ چنان که فرموده2: (و ان منکم الا واردها کان علی ربک حتما
~~مقضیا}3. و لاشک چنین تواند بود4؛ چه، جماعتی که محتاج بدان نباشند که از ایشان ms273 به
~~هیچ وجه پرسشی باشد5 عظیم کم توانند بود، و عین بازخواست و پرسش هر یک
~~دوزخ او باشد؛ و چون از آنجا خلاصی یابد و پاک شود کامل شده باشد بعد از مفارقت
~~بدن. و آن جماعت را6 هر یک به حسب افعال و اعمال او مرتبهآ کمالی7 باشد، و آن
~~مراتب عظیم بسیار است8؛ لاجرم بعضی را همین مقدار کمال باشد که از دوزخ خود
~~خلاص یافته باشد و به بهشت [309] خود رسیده؛ چنان که حق تعالی میفرماید: {فمن
~~زخزح عن النار و ادخل الجنة فقد فاز}9. و شخصی که مرتبهآ او از دیگران اعلی باشد اگر
~~تصور کند که به بهشت ماتحت رسد عین دوزخ او باشد، و تمامت مراتب هم بر این
~~قیاس، چنان که نبی - علیه الصلوة والسلام - فرموده10: «حسنات الآبرار سیئات المقربین». و
~~مرتبهای که آن کسان را در کمالیت بعد از مفارقت خواهد بود، در آن کمالیت همه با هم
~~مشارکاند، و آلت آن کمال آلتی است که هم به واسطهآ آلت حاصل کرده.
~~و مثال آن بگوییم تا روشن گردد. و آن چنان است که آلات زرگری به واسطهآ آلات
~~آهنگری حاصل گشته باشد، و همچنین بسیار آلات صناعات به آهن حاصل گردد، و
~~علی هذا فقس. و اگر خواهند که در معنوی تصور کنند آن چنان است که انسان که طبیعت
~~آن داشته باشد که موسیقی بیاموزد او را هیچ آلتی محسوس زیادت از دیگران نیست که
~~طبع آن نداشته باشند، و هر کس که طبع آن داشته باشد او را دست ندهد11 که خویشتن
~~موسیقی تصنیف کند «مانند آن دیگر که موسیقی داند »12، و آن که تصنیف کند او آلتی

PageV01P303

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0266.png)

~~دیگر محسوس زیادت از دیگران ندارد؛ و بی سببی و آلتی نیز محال باشد. لاجرم او را
~~آلتی و سببی نامحسوس هست؛ که اگر نه چنین بودی بایستی که همه آدمیان در آن
~~مشارکت داشتندی همچنان که در ms274 دیگر آلات و حواس، که هر که را چشم و گوش باشد
~~بیند و شنود و هر که را دست و پای باشد حرکت کند و علی هذا. اگر1 از این معانی2
~~کسانی که ایشان را «استعداد ما3 باشد »4 و اشعار بسیار بخوانند ایشان را از ممارست
~~آن طبع شعر بادید آید و از استعداد موسیقی و ممارست آن به جایی رسد که تصنیف
~~کنند؛ و چون چنین باشد تصنیف کردن به واسطهآ طبع موسیقی و آلت حاصل شده باشد
~~نه آلتی مفرد، و آن صاحب تصنیف را حاجت نباشد که به واسطهآ آن آلت اولین یا از آنچه
~~آموخته باشد تصنیف کند، الا آن که او را تصنیف کردن ملکه شده5 و بر آن ماهر گشته. و
~~هر چند چنین باشد سبب اول آن طبع موسیقی و ممارست بوده باشد.
# و مثال دیگر مخصوص به احوال نفس و بدن6 آن که اولأ حواس سلیمهآ نفس را حق
~~تعالی کرامت فرمود7 به واسطهآ بدن تا بدان احساس کرد8 و چیزها از طریق حواس او را
~~معلوم شد9 و این معنی مکرر گشت و نفس را دانستن ملکه شد. بعد از آن نفس را در
~~دانستن حکمیات به حواس احتیاج نماند؛ و این معنی در کاملان قویتر و در ناقصان
~~ضعیف تر باشد10؛ چه، ایشان از مدرکات حس برنگذشته11 و در معقولات شروع نکرده
~~تا ملکه12 نگشته. چون13 آن نفس کامل مفارقت کند آن کمالات او را حاصل شود بی بدن
~~و آلات بدنی، و اگرچه در اصل به آلات بدن14 حاصل شده. و همچنین هر کس که به
~~واسطهآ آلات بدن خیر و کارهای نیکو15 ملکه کرده باشد در آن عالم بی واسطهآ آلات16
~~بدن همان خیرات که او را ملکه شده در ذات او باشد و از او صادر میگردد بر وجهی که

PageV01P304

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0267.png)

~~مناسب حال آن عالم باشد؛ و به سبب آن کمال که او را ms275 حاصل شده و ملکه گشته1 در
~~حق او دم به دم مواهب رحمانی نورانی فایض می شود؛ «اللهم اجعلنا منهم واحشرنا فی
~~زمرتهم».
# و هر چند اکثر خلق را چنان تصور افتاده که کمال به واسطهآ بدن است، و راست
~~است، لکن بعضی «آن است که مطلقا »2 به واسطهآ بدن است فحسب؛ چنان که علومی
~~که به واسطهآ حواس حاصل می شود، و لذات جسمانی هم از این قبیل است؛ و بعضی آن
~~است که هر چند سبب اول آن بدن است لکن سبب ثانی واسطه شده. و هیچ کسبی
~~بی مایه نتوان کردن و کسب عین مایه نباشد، لکن آن کسب مایهآ ثانی تواند گشتن؛ و
~~مالاکلام سبب مایهآ ثانی مایهآ اول باشد، لکن به جایی رسد که بی مایهآ اول آن3 مایهآ ثانی
~~مایه4آ کسبهای دیگر گردد5. چنان که نفس به واسطهآ حواس علوم عقلی حاصل کند و آن
~~علوم عقلی که از حواس حاصل کرده باشد6 مایهآ علوم دیگر گردد، و آن7 زمان که از بدن
~~مفارق8 شد به آن مایهآ ثانی اکتساب کمالات کند، و آن را نهایت نباشد9. و لذات عقلی از
~~این قبیل تواند بود. و اگرگویند از همان مایه است راست باشد؛ لکن مایهآ دیگر آمده10 از
~~مایهآ اولین مستغنی گشته. و مثال این چنان است که چون محتاجی مکتوبی11 و مثالی از
~~حکام شهری بستاند. و چون هم در آن باب از وزرا و حکام اصل فرمانی حاصل کند؛ هر
~~چند آن کار معین به واسطهآ آن امثله12 حاصل شده باشد، لکن چون اقوی و اشرف از آن
~~حاصل گردد بدان مکتوبات اولین احتیاجی نماند. اگر تلف شود در کار او خللی نیاید؛
~~چه، آلتی اشرف بدان واسطه حاصل کرده باشد. و غرض از اتصال روح به بدن تحصیل
~~کمال است، لکن 12 نه تنها کمال اولین14 که شرح دادیم15 بلکه کمال ثانی؛ چه، کمال ثانی

PageV01P305

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0268.png)

~~جاودانه است و ms276 اگرچه1 از کمال اول حاصل می شود.
# اکنون نباید که از این معانی غافل مانند. و اکثر مخلوقات که حق تعالی آفریده بدین
~~وجه است، و در یک خاصیتی معین دارد و به تبعیت آن خاصیت اولین خواص دیگر از
~~آن حاصل می شود2 به وجوه بسیار. چنان که انگور که خاصیتی معین دارد و به هر سببی
~~از اسباب چیزی دیگر شود و خاصیتی دیگر گیرد. و تفصیل و3 شرح آن بسیار است. و
~~ظاهر آنچه مختصرات4 و محسوسات است بدین وجه است. کلیات5 به واسطهآ آن که
~~نامحسوس است و هر کس را در دانش آن شروع نیست این معانی از آن فهم نکنند و از
~~آن غافل مانده باشند، لکن هم بر این طریق باشد و بدان موجب تصور باید کردن؛ چه،
~~ترقی نفس انسان از آدون6 به اعلی است و آلت ادون عین آلت اعلی و مقیاس همه بر یک
~~نهج، لکن دانستن آن معقولات بعد از دانستن محسوسات تواند بود. و از اینجاست که
~~گفتهاند: «من فقد حسا فقد فقد علما» و حکیم سنایی گوید؛
# شعر:
~~ز راه جان توان آمد به صحرای خرد ورنه   به معنی کی رسد مردم گذر ناکرده در7 اسما
# و هر چند در این معنی این تقریر و ادله و براهین کفاف است، لکن جهت توضیح چند
~~وجه و مثال دیگر گفته می شود.
# اول آن که مستعدانی که در بدء فطرت ایشان را قسم علوم فطری بیش تر افتاده باشد،
~~هر چند به بدن محتاج باشند تا آن کمالات8 به ظهور پیوندد و دیگر کمالات نیز که در
~~کسب آن به بدن محتاج است حاصل شود، لکن احتیاج ایشان به نسبت با دیگران که آن
~~استعداد نداشته باشند عظیم اندک تواند بود. و چون چنین باشد اگر در همه9 کمالی
~~احتیاج به بدن بودی و بی بدن هیچ کمال10 متصور نشدی وجود استعدادی بدان عظیمی

PageV01P306

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0269.png)

~~بی سعی ms277 بسیار چگونه1 حاصل شدی. پس سببی دیگر بغایت معظم به مشارکت بدن
~~یافتیم که موجود بوده، و تفاوت آن سبب عظیم بسیار و وجود آن ممکن.
# دیگر آن که بسیار علوم میبینیم که تحصیل آن به آلتی محتاج میشود که آن آلت
~~مطلقا به مثابت بدن انسان میباشد در آن کار. مثل آنکه کسی علم سباحت2 نداند و
~~خواهد که بیاموزد؛ «خیکی پر باد کرده بر شکم بندد تا وقتی که بیاموزد »2، و چون
~~آموخته باشد از آن خیک مستغنی شود. و در حالت آموختن، خیک به مثابت عضوی از
~~اعضای آن کس باشد.
# دیگر آن که جماعتی که خط آموزند در حال آموختن به قلم و انگشت محتاج باشند4!
~~و چون آموخته باشند از قلم و انگشت در علم آن فارغ گردند و مستغنی شوند، و ایشان
~~را در علم خط و دانستن حقیقت آن به قلم و انگشت احتیاج نیفتد. و همچنین مثل کودک
~~خرد که در حرکت آمده باشد و به پای نتواند رفت5 و خرکی از چوب بسازند تا به
~~معاونت آن به پای رفتن بیاموزد، و چون آموخته باشد و بر آن قادر شده از آن مستغنی
~~شود و بیش بدان احتیاج نداشته باشد.
# دیگر آن که جماعت6 که عقد انگشت7 می آموزند در اول حال به عقد محتاج

PageV01P307

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0270.png)

~~میباشند بلکه آن نیز بدشواری میتوانند گرفت. و چون ایشان را آن کار ملکه شود
~~بی حرکت انگشتان و رعایت عقد به انگشت به مجرد آن که تصور عقد انگشت و صورت
~~و شکل آن در خاطر کنند1 عقد برتوانند2 گرفت. و چون این معنی نیز ملکه شود و مدتی
~~مداومت نمایند چنان3 استاد و ماهر و قادر شوند که4 بی آن که تصور شکل انگشت و
~~عقد کنند در ضمیر خود هر چند حساب که خواهند عقد توانند کرد و حساب آن نگاه
~~توانند داشت، و به تصور انگشت و حرکت آن هیچ ms278 احتیاج نداشته باشند. «و همچنین
~~جماعتی از شعرای غیرذوقی که شعر بی عروض نتوانند گفت چون در آن کار مداومت و
~~مبالغت نمایند در آخر حال از عروض مستغنی شوند، و ایشان را آن قسم چنان ملکه
~~شود که به عروض و رعایت آن هیچ احتیاج نداشته باشند.»5
# و خواب دیدن عموم خلایق را دلیلی6 قاطع است بر این معنی. و حق تعالی این حالت
~~جهت آن بخشیده تا از این معنی غافل نشوند و مردم را معلوم شود که بی آلات و جوارح
~~بدن7 که بدان حرکت کنند حالات بسیار میتوان دید و اثر ذوق و محبت درمیتوان یافت.
~~و دلیلی قوی تر آن که دیدن خواب به آلات و جوارح بدن هیچ تعلق [310] ندارد، که آنچه
~~به اندک زمانی در خواب ببینند در بیداری به اضعاف مضاعفهآ آن زمان نتوان دید؛ چه،
~~اگر به آلات بدن محتاج بودی آلات و جوارح در حالت بیداری قوی حالتر و قادرتر
~~باشد، بایستی که زیادتتر و زودتر آن حالات مشاهده توانستی کرد. و این معنی خلاف
~~واقع است. پس معلوم میشود که خواب دیدن به آلات بدن زیادت تعلقی ندارد. و حال

PageV01P308

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0271.png)

~~خواب که اکثر آن به نفس تعلق دارد به جایی رسیده که زمان را نیز1 در آن مدخل2
~~نیست؛ چنانچه از عالم کون و فساد و زمان که متعلق است بدان عروج میکند و به جایی
~~میرسد که بعد از مفارقت بدن جای او خواهد بود، و صد هزاران هزار2 عالم کون و
~~فساد در جنب آن ناچیز و بیوجود تواند بود. و نشانهآ این آن است که به یک زمان چندان
~~حالات غریب متنوع بیند4 که در بیداری که عالم کون و فساد را در آن شرکت0 باشد
~~سالهای مدید عشر معشار6 آن نتوانند7 دید. و خواب انبیا و اولیا راستتر و قوی تر از
~~بیداری دیگران میباشد؛ چنانچه احوال ده ساله به یک طرفةالعین میبینند ms279 و از پیش1
~~خبر بازمی دهند.
~~و دلیل بر آن که علم بی آن که محتاج باشد به بدن موجود باشد بی بدن9 آن است که
~~میبینیم که اطفال که ایشان را همان بدن است که دیگران را و چیزی نیاموخته و تجربه
~~نکردهاند بر هیچ علم واقف نیستند؛ و چون آموخته باشند ایشان را هر چند به آلات و
~~جوارح بدن آموختن آن میسر باشد لکن در آموختن آن چیزها ایشان را نوبتی دیگر به
~~همان بدن احتیاج نمیباشد.10
~~و اگر معارض گوید که آنچه11 آموختهاند ایشان را ملکه شده هم به واسطهآ دل و دماغ و
~~حواس آن معانی در خاطر ایشان مضبوط مانده، پس چگونه توان گفت که به بدن احتیاج
~~نداشته باشد.2
# جواب گوییم که13 حالیا ثابت کردیم که احتیاج آموختن نماند، و بعضی بکلی خود از
~~آن مستغنی است. و آنچه بدن را با آن شایبة مایی14 باشد، چون از آنچه مشکلتر مستغنی
~~گشت چرا نشاید که از شایبهای که مانده باشد مستغنی گردد؛ خصوصا چون آنچه
~~آموخته و ملکه شده کارکنان نفس آن را ضبط کردهاند و آموخته؛ و آن کارکنان با نفس به

PageV01P309

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0272.png)

~~هم کشیء واحدند1 و بعد از مفارقت بدن همچنین با نفس باشند2. و بدن (را)3 به
~~موجبی که گفته شد در آن مدخلی اندک است، و هر چه از علم و دانش و خیر و شر نفس
~~را حاصل شد و ملکه گشت4 از او جدا نخواهد شد. و حدیث «کما تعیشون تموتون و کما
~~تموتون تعیشون» مصدق این معنی است. و چون مقرر شد که بعد از مفارقت بدن مالا کلام
~~کمالی باشد و آن کمال اضعاف آن باشد که در دنیا به واسطهآ بدن بوده، معین گشت که
~~بیواسطهآ بدن کمالی خواهد بود، و نیز معین شد که بر نفس به طریق مکافات واجب
~~است که همچنان که به و اسطهآ بدن او را کمالی بوده ms280 بدن را نیز به واسطه او کمالی حاصل
~~شود و بدان سبب نفس محافظت او کند. و بدین دلیل باید که هر نفسی5 بعد از مفارقت
~~بدن مجرد و بی بدن باشد و در جایی بود که نموداری از آن در صورت خواب دیدن
~~بازنمودیم، و گفتیم6 آنچه میبیند خارج از زمان میتواند بود، فکیف چون نفس از بدن
~~مفارقت کرده باشد و مجرد گشته؛ و در آنجا که شرح داده شد تفاوت مراتب عظیم بسیار
~~تواند بود، و از غایت فسحت بر هیچ یک تنگ نیاید، و هر یک به قدر مرتبهآ خویش کسبی
~~کنند7؛ آنان که بدی کرده باشند یا کافر باشند عذاب گور میکشند تا روز حشر که به
~~درکات دوزخ رسند، و آنان که مؤمن و نیکو کردار8 (باشند)9 به حسب مرتبه و قدر پایهآ
~~خویش هر یک کسبی میکنند تا روز حشر دررسد. و همه ایشان مشتاق ابدان خود باشند
~~تا به موجبی که حق تعالی حکم کرده و طبیعت مکافات تمامت را ارزانی داشته بجای
~~آرند. و آنچه پیغامبر - علیه الصلوة و السلام - فرموده که «القبر10 روضة من ریاض الجنه آو
~~حفرة من حفر النیران»11، این معنی است.
# و اگر معارض گوید که چون مفارقت نفوس از ابدان و مردن12 انسان13 از ابتدای زمان

PageV01P310

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0273.png)

~~آدم تا آخرالزمان عظیم متفاوت تواند بود؛ احوال شر و خیر ایشان در روز آخرت بر
~~چه وجه تواند بود. گوییم که هر چند در آن1 کلمهای چند گفته شد، لکن جهت توضیح به
~~وجهی دیگر بیان کنیم و مثالی روشن تر از آن بگوییم. و آن چنان است که تجار که عزیمت
~~هندوستان کنند ایشان را در هر سالی موسمی معین است که در کشتی نشینند و هر یک
~~جهت معامله2 هندوستان قماشات متنوع بخرند، از نفیس و خسیس، اندک و بسیار،
~~مختلف الحال والمقدار. به حسب اختلاف ازمنه3 هر یک علی حده حبنهند ونگاه
~~دارند »4؛ و ms281 چون موسم دررسد اگرچه5 مایه که داشته باشند به بهای اقمشه داده باشند،
~~لکن آنجا نیز بیکار ننشینند و هر یک بقدر معاملهای شریف و خسیس میکنند. آنان که
~~مال زیادت داشته باشند، و بیرون از آن که به بهای قماش داده باشند ایشان را چیزی
~~دیگر باشد، کارهای شریف با فایده کنند؛ و دیگران که چیزی دیگر نداشته باشند
~~کارهای خسیس کنند، و بعضی گرسنگی نیز6 کشند و به گدایی نیز روند. و چون روز
~~موسم درآید همه به یک روز در کشتی نشینند و روانه شوند؛ و آنان که سالی پیش تر آمده
~~باشند و آنان که یک لحظه پیش تر آمده باشند همه با هم در کشتی نشینند، و هیچ یک در
~~آن بندرگاه بیکار نبوده باشند. همچنین احوال نفوس کامله و غیرکامله و آن که پیشتر
~~گذشته7 و آن که پستر گذشته8 مانند آن تجار و متاعهاست که جهت تجارت خریده
~~باشند و هر یک حاصل کرده، و مانند آشغالی که آنجا بدان مشغول بوده باشند تا روز
~~میعاد، و آنچه پیشتر و پستر آمده باشد و رفته همه را روز میعاد یکی تواند بود به
~~موجبی که شرح داده شد.
# و مثال آن که مکافات بر چه9 واجب باشد و احتیاج بدان به چه نوع تواند بود، اگرچه
~~یک نوبت گفتهایم، اما جهت توضیح به وجهی دیگر گفته میشود. و آن چنان است که
~~میبینیم که بچه10 از اول11 در مرتبهای است که به مشیمه12 و خونی زیادت که بدن مادر

PageV01P311

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0274.png)

~~را بدان احتیاج نیست، بلکه اگر از او مندفع نشود بدان و اسطه رنجور گردد، محتاج است
~~و مادرش که در شکم دارد از آن فارغ که او را مراعاتی باید کرد، و نفس بچه بدان محتاج
~~(است)1؛ چه، در مبداء صورت کمال او و پروردن و بزرگ شدن او و استعداد بدن او مر
~~نفس را بدان چیز محتاج میباشد. و ms282 بعد از آن (چون)2 کمال یافت و در و جود آمد به شیر
~~مادر محتاج میگردد3 و بدان پرورده میشود4 و کمال او در آن متصور است؛ چه، حیات
~~او بدان قایم است، و تا حیات نباشد تحصیل کمال متصور نباشد. و بعد از آن او را تربیت
~~میکنند و می پرورند تا بزرگ می شود5 و او را علم و آداب می آموزانند6. و مکافات پدر و
~~مادر به نیکویی کردن بدین سبب واجبتر از همه چیزها (است)7، و اگر کسی عقوق
~~بسیار میکند در همه مذهبی مذموم و ناپسندیده میباشد و مرتکب کبایر معاصی شده
~~باشد. غرض آن که بدن هر شخصی بدو نزدیک تر از پدر و مادر تواند بود، و حقوق بدن
~~بر وی ثابتتر؛ و از این جهت است که هر کس که قصد خود کند (خسر الدنیا و
~~الاخرة} 8 باشد.
# و تعزیت مرده که9 می دارند تعزیت بدن است؛ چه، نفس نمرده و پیش همه کس
~~معنی کلی در تعزیت معنوی این است. و آنچه بر مقتضی «تحترم القبور لمن فی القبر»10
~~احترام قبور واجب است، و قبور مردم نیکو را زیارت کنند؛ و به جایی رسیده که زیارت
~~انبیا و اولیا را از جمله عبادات میدانند، بل بعضی را مقابل حج میشمارند، مقوی این
~~معنی است. و حال عزت داشت بدن به جایی رسیده که بتپرستان صورتپرست
~~شدهاند. و عبادات اکثر بت پرستان11 این است که چون میمیرند ابدان ایشان را
~~می سوزانند؛ و اگرچه آن معنی صورت و شعار کفر است و عین گمراهی است، لکن

PageV01P312

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0275.png)

~~ایشان را نظر بر آن است که مبادا که از بدن ایشان کرم متولد شود و آن را کژدم یا مار1 یا
~~موش بخورد. عزت در آن تصور کردهاند که بسوزانند تا از آن مصون ماند2؛ بعد از آن
~~خاکستر سوخته را نگاه میدارند و موضعی از برای آن به شیوهآ دیگر3 گنبدها ms283 و مقبرهها4
~~می سازند و آن خاکستر را در آنجا5 عزیز و محفوظ می دارند. و از اینجا6 معلوم شود که
~~نزد کافران نیز همین مکافات عزیز داشت بدن واجب است و مقرر. و در این موضع
~~حکایتی وارد شده؛ و به جهت آن که لطیفهای است و بدین بحث تعلق دارد و سری است
~~مناسب و لایق آن که علما و عقلا واقف آن گردند گفته می شود. و آن چنان است که
~~حپادشاه اسلام»7- خلد8 ملکه - حروزی فرمود که من پیش »9 از این به واسطهآ متابعت
~~پدر نیکوی خود چند روزی به طریق بتپرستان [311] میزیستم و بر بعضی احوال
~~ایشان واقف شدهام. و از آن جمله یکی آن است که چون عموم بت پرستان را می سوزانند
~~هر کس که در میان ایشان به نیک مردی و کمال شهرت دارد در میان خاکستر او چیزی
~~مییابند به مقدار نخودی، بعضی بزرگتر و بعضی خردتر. و بزرگی و خردی آن10 و ثقل
~~و خفت اوزان11 آن به مرتبهآ شخص تعلق دارد. و آن چیز عظیم صلب باشد و آن را
~~شارین خوانند و بغایت نادر و کم افتد، و پیش ایشان12 عظیم عزیز باشد، چنان که از همهآ
~~جواهر عزیزتر و شریفتر13 دارند. و معتقد ایشان آن است که هر کس که آن را با خود
~~دارد انواع فواید به وی رسد. و باید که آن کس پاک باشد و آن را بغایت گرامی دارد12. و
~~چون بدین وجه باشد آن شارین بچه کند و زیادت گردد؛ و این معنی ایشان را مجرب
~~است. و پدر نیکوی مرا دو سه عدد از آن بود؛ و هر چند در این وقت معتقد ما نیست،
~~لکن من دیدهام و آن را بدان وجه امتحان کرده که قطعا آتش و آهن و هیچ چیز در آن کار

PageV01P313

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0276.png)

~~نمیکند، و تا حدی است1 که الماس را در آن هم اثر2 نیست. ms284 و قیمت آن عظیم بسیار
~~میباشد. اکنون میخواهم3 که حقیقت آن که چگونه است که اهل اسلام را مثل آن چیز
~~نمیباشد بدانیم؛ و تو در آن باب همانا چیزی دانی تقریر آن بکن تا حضرت ما را معلوم
~~شود4؛ چه، مشکل می نماید.
# جواب آن عرضه داشتم که چون حپادشاه اسلام »5- خلد ملکه - تجربه فرموده و پدر
~~نیکوی او که پادشاه و دانا بود (آن را)6 حاصل کرده و خریده، لاشک تا تجربهآ آن نکرده
~~باشند7 نخریده باشند8 و قبول نفرموده9. و نیز چیزی که محسوس باشد اگر کسی منکر
~~آن گردد انکار حس کرده باشد، و اگر دیگری گوید که ما را جنس این چیز هست باید که
~~با میان آورد و بنماید که آن صفات دارد یا نه. پس لاجرم نه انکار آن توان کرد و نه توان
~~گفت10 که ما را مثل آن چیزی هست. اما نتوان گفت که در ابدان مسلمانان این خاصیت
~~نیست؛ جهت آن که چون عادت نبوده11 که ابدان مسلمانان را سوزانند امتحان نکردهاند و
~~بدان واسطه نیافته. و اگر چنانچه عادت بودی و سوزانیدندی شایستی که در خاکستر
~~ابدان مسلمانان از آن زیادتتر و بهتر یافت شدی12. و اگر جماعت بت پرستان این را
~~مسلم ندارند و گویند که چون مسلمانان و دیگر اهل کتاب را هرگز13 نسوزاندهاند14 و
~~نیافته15 چگونه توان گفت که در خاکستر ایشان مثل چنین چیزی حاصل شود و توان دید؛
~~و گویند که اگر خواهند که ما قبول کنیم بدین شیوه بباید سوزانید و با ما نمود تا16 قبول
~~کنیم.
~~و ما را17 جهت الزام ایشان نشاید که بر چنین حرکتی اقدام نماییم. به جواب مشغول
~~شویم و گوییم که اگر مذهب شما آن است که در میان ابدان کاملان شما جرمی چند

PageV01P314

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0277.png)

~~نخودی هست که هیچ چیز در آن کار نکند، ما میگوییم که ابدان کاملان ما به جایی
~~رسیده که در جمیع ms285 ابدان ایشان به هیچ چیز تا به موی سر و موی اندام آتش کار نکرده؛
~~چنان که ابراهیم - علیه السلام - را چون نمرود به آتش خواست انداخت موضعی را از
~~آتش بسیار چنان کرد که از دوزخ سوزانتر و تفسیدهتر1 بود، و اگر خروارها آهن در آنجا
~~انداختندی فی الحال گداخته شدی، و ابراهیم را - علیه السلام - در میان آن انداخت. و
~~قطعا (در)2 موی و جامه و مصلی که با وی بود نیز اثر نکرد. و همچنین بختنصر چون بر
~~بیتالمقدس دست یافت از جمله بنی اسرائیل هشائیل3 و عزریا و حننیا4 را در آتشی
~~مانند آن انداخت و خویشتن بر بام قصر خود تفرج ایشان میکرد. و ایشان را دید که در
~~میان آتش طواف میکردند و بدان واسطه ایمان آورد و ایشان را عزیز و محترم گردانید. و
~~همچنین به غیر از ایشان بسیار کس از مشایخ اسلام بوده که در آتش رفتهاند و آتش نیز
~~خورده و در ایشان هیچ اثر نکرده. و این معنی که ذکر رفت اکثر فرق دیدهاند و مشاهده
~~کرده. پس معلوم می شود که ما را هم از این نوع چیزها5 قوی تر بوده و هست.
~~و چون این جواب برفور در خاطر آمد و به عز عرض رسانیده شد و6 پسندیده
~~داشت، و بعد از آن که این معنی در خاطر آمده بود و گفته، این وجه دیگر روی نمود که
~~حق تعالی خواسته که جماعت کفار را که [اهل] تناسخاند7 تنبیه کند بدانچه8 ابدان ایشان
~~می شاید که مؤبد و مخلد باشد؛ و بدان واسطه ایشان را بر آن داشته که ابدان آدمی
~~می سوزانند و در آنجا چیزی مییابند که قطعا آتش در آن کار نمیکند و ایشان از آن متنبه
~~نمیگردند. و خود فی نفس الامر آن معنی را بر کمال حمل نمیتوان کرد، چه ما میبینیم
~~که از عفونت هوا و اصطکاک آن به قوت حرارت ms286 چیزی بادید می آید که همان طبیعت

PageV01P315

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0278.png)

~~شارین دارد و عظیم صلب است و آتش در آن اثر نمیکند. و همچنین سفال و امثال آن که
~~از خاک است چندان که به آتش بیش تر می سوزانند صلبتر و سختتر میشود. و علف
~~مرغزار که با خاک به هم میسوزانند از آن چارو1 حاصل میشود که چون آن را سالهای
~~بسیار استعمال کنند ثابت باشد، و چندان که روزگار بر آن2 زیادت گذرد و در میان نم
~~بیش تر باشد مستحکمتر شود. پس اگر از3 خاکستر ابدان جماعتی که می سوزانند چیزی
~~حاصل شود بر کمال حمل کردن واجب نباشد؛ چه، سنگ مثانه که بغایت صلب میباشد
~~چون ظاهر می شود موجب نقصان میباشد نه موجب کمال.
# و مجموع این تمثیلات و احوال که شرح داده شد دلالت میکند بر آن که ممکن است
~~که به واسطهآ محافظتی که نفس بدن (را)4 کند و خواهد که او را به کمال رساند بدن را
~~حالتی «پیدا شود »5 که قابلیت انفعال و تغیر در او نماند و به تقدیری که ایزد مقدر
~~فرموده مخلد گردد. و احوال بدن به واسطهآ تکمیل نفس مر او را به جایی رسیده که در
~~بعضی صور بدن چون نفس قوی شده6 با او عروج کرده و نفس او را جهت عزت داشت
~~با خود برده. و نفس قوی کامل به جایی رساند بدن را که چنان کامل شود که با او به مثابت
~~شکری باشد در آب گداخته. و عزیزی در این معنی گفته؛
~~سری که مرا ز جسم و جان داشت نهان   بی جسمی و بیجانی من کرد عیان
~~ترکیبم اگر ز جسم و جان بود کنون   جانم همه دلبر است و جسمم همه جان
# و به موجبی که تقریر رفت چون هر جسمی را و هر نفسی را با هم حشر کنند،
~~همچنان که بدن نفس را مدد کرده و او ms287 را به کمال رسانیده نفس بدن را تربیت کند و از
~~کمالاتی که پیشتر حاصل کرده باشد و آنچه بعد از آن حاصل کند بدن را محظوظ و

PageV01P316

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0279.png)

~~بهره مند دارد، و همچنان که در دنیا یک چیز و یک شخص بوده باشند آنجا نیز بدان وجه
~~میباشد. اما همین قدر تفاوت باشد که در دنیا نفس حبه واسطهآ بدن کمال حاصل کرده
~~باشد، و در عقبی بدن را کمال»1 به واسطهآ نفس باشد، و سعادت ابدی و راحت و
~~آسایش به واسطهآ نفس و کمال او یابد. و احوال روحانیات و ابدان ایشان عکس و ضد این
~~معانی باشد. و بدین2 سبب در این باب احتیاج به شرحی دیگر نیست؛ «که «و بضدها
~~تتبین الاشیاء»»3. و این قدر کمال که نفس از بدن یافته مکافات آن به حکم ({من جاء
~~بالحسنة فله عشر امثالها}4 ده چندان نیکویی به حکم باری تعالی لایزال بکند. وچون
~~ممکن است که نفس شریف را حبه واسطهآ بدن خسیس کمالی حاصل شود که احوال و
~~صفات او ابدی باشد، پس به طریق اولی که ممکن باشد که بدن را به واسطهآ همان نفس
~~شریف »5 که بر وی به مکافات خدمت بدن ده چندان6 خدمت واجب شده باشد و به
~~تربیت7 مشغول گشته کمالی چنان حاصل گردد که با نفس به هم مؤبد ماند و پیر نگردد و
~~شکسته و رنجور نشود و لذت به وجهی یابد که از آن ملول و متنفر نگردد.
~~و آنچه بدن پیر و شکسته و رنجور نشود به موجبی است که آیات قرآن و احادیث
~~بدان وارد و نازل شده، و صفات بهشتیان همه بدان موجب باشد «که تقریر رفت. و آنچه
~~گفته شد که مکافات آن عشر امثالها باشد »8 از آنجا لطیفهای لازم میآید که اگر نظیر آن
~~در این دنیا بودی هرگز آدمی نمردی. و آن چنان است که ابدان آدمی را در ms288 حال طفولیت
~~غذایی که میخورد هم بدل مایتحلل9 میشود و هم سبب نشو و نما میگردد و قطعا
~~نقصان و کم و کاست بدان راه نمییابد، بلکه روز بروز قوت نشو و نما زیادت میشود. و
~~این معنی که ذکر رفت معاینه10 مشاهده میافتد و میبینیم که چند سال متواتر بر این11

PageV01P317

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0280.png)

~~وجه میباشد. چرا تصور نتوان کرد که هم در این معنی صورتی افتد که لایزال چنان
~~باشد؛ خصوص چون به نقل متواتر رسیده که پیش از این مردم را قریب هزار سال1 کم
~~یا بیش عمر میبوده2، و این مقدار زمان که عمر او بدین عصر است در آن وقت کم تر از
~~زمان نشو و نمای ایشان بوده باشد. و این معنی که ذکر رفت ممکن است نه ناممکن و
~~محال؛ چه، سبب و علت آن ممکن و متصور است نه ناممکن و نامتصور. و آنچه در این
~~زمان اکثر عمرها کوتاه است آن را سببی چند هست؛ و تقریر در تطویل آن بحث در اینجا
~~مناسب نه.
# و چون به موجبی که تقریر رفت به اسباب و وجوهی3 [312] که گفته شد4 نفس
~~تکمیل بدن کند، و به حکم آیت (من جاء بالحسنة فله عشر امثالها)5، مکافات او ده
~~چندان بر خود واجب شمرد؛ آن ایام که جهت نشو بدن معین6 است مایهای7 باشد، و
~~روز به روز بنسبت (عشر امثالها) بر آن مایه زیادت شود، الی ما لانهایة له. لاجرم واجب
~~گردد که هرگز هیچ خللی8 بدو راه نیاید. و در احوال نشو و نما چیزهای عجب هست؛
~~چنان که میبینیم که اگر آهن و سنگ [را] که بغایت صلباند روزگاری دراز استعمال
~~میکنند سوده می شود و زود نقصان در آن ظاهر میگردد، و حیوانات و چهارپایان که در
~~صحراها میگردند هر چند سم ایشان سوده میشود عوض آن به طریق نشو و نما بادید
~~می آید. و اگر تصور کنند که آن ms289 چهارپای9 نمردی هرگز سم او10 بکلی سوده نگشتی و
~~آنچه سوده شدی عوض آن به طریق نشو و نما بادید آمدی11، و به واسطهآ پیری
~~چهارپای و درازی مدت عمر نشو و نمای آن سم که موجب بدل مایتحلل حبودی مفقود
~~نشدی. و همچنین این معنی در تمامت ابدانی که به بدل مایتحلل محتاج »12 است واقع
~~است و مشاهده می رود.

PageV01P318

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0281.png)

# دیگر مجرب است و مشاهده میکنیم که هر چیز که آن سریع الزوال است چون با
~~چیزی دیگر که بطئی الزوال است مختلط میگردد مدتی پایدار میشود، و بطئی الزوال
~~سریع الزوال را نگاه میدارد؛ چنان که تا قوت بطئی الزوال باطل «نگردد سریع الزوال
~~باطل »1 نشود بلکه سریع الزوال به واسطهآ مصاحبت بطئی الزوال شود [و] با بطئی
~~الزوال کشیء واحد گردد. مانند سبزیها و خیار و امثال آن که به یک روز شکل و قوت آن
~~متغیر میگردد2، و چون آن را در سرکه یا در نمک مینهند مادام که قوت سرکه و نمک
~~باقی [است] طعم و قوت آن چیزها متغیر نمی شود و به طول زمان چنان با هم آمیخته
~~می شود که فرق میان ایشان نمیماند3 و کشیء واحد میشوند4. و چون انواع سبزیها که
~~دوام و ثبات آن اندک (زمانی)5 میباشد6 به واسطهآ آن که با چیزی بطئی الزوال که آن نیز
~~زوال پذیر میباشد و به سالی چند معدود باطل و زایل میشود آمیخته میگردد، بطئی
~~الزوال می شود و آن را دوامی و ثباتی بادید میآید؛ پس به طریق اولی که بدن انسانی، که
~~هر چند سریع الزوال است اما بنسبت با سبزیها که گفتیم عظیم بطئی الزوال تواند (بود)7،
~~چون با نفس که چیزی ابدی است و لایزال موجود مختلط شود و نفس خواهد که8
~~مکافات حقی که بدن را بر وی واجب شده به خوبتر وجهی بکند، به واسطهآ تربیت
~~نفس و اثر قوت او ms290 پایدار ماند. و قوت نفس کامل9 که بر او10 مکافات بدن واجب گشته در
~~این قضیه کم تر از قوت نمک و سرکه11 نتواند بود، خصوص چون نفس را با بدن هم
~~مجاورت به موجب مذکور هست و هم مکافات بدن به حکم (من جاء بالحسنة فله عشر

PageV01P319

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0282.png)

~~امثالها}1 بر وی واجب2، مکافات حسنه در همه حالی3 به حکم باری تعالی و تقدس
~~ده چندان واجب شده.
# و چون به اسبابی که ذکر رفت نفس و بدن با هم متصل گردند چگونه تمکن و ثبات و
~~خلود آن متصور نگردد؛ بلکه تصور آن واجب و لازم باشد. و چون تصور خلود و ابدیت
~~واجب باشد هر آینه نفوس کامله را بی المی4 لذات و نعیم جنت ابدی باشد، و نفوس
~~شریره را عذاب و عقاب هم پایدار و ابدی باشد؛ چه، معاینه مشاهده میافتد که اگر در
~~دنیا بدنی مصحاح قوی مزاج میباشد رنج و غضب و تردد در او کمتر اثر میکند و اکثر
~~اوقات در خوشدلی میباشد، و مر کس را که بدن بدین موجب قوی و صحیح میافتد
~~کم تر رنجور میشود و ملالت و تعب و غضب و تغیر در او کم تر بادید میآید و بیشتر
~~اوقات در ناز و نعیم میگذراند؛ چنان که حق تعالی در این5 باب (در حق بهشتیان فرموده
~~که)6 (ان الذین آمنوا وعملوا الصالحات کانت لهم جنات الفردوس نزلا خالدین فیها لایبغون
~~عنها حولا )7، و دیگر8 که (و اصحاب الیمین ما اصحاب الیمین فی سدر مخضود وطلح
~~منضود و ظل ممدود و ماء مسکوب و فاکهة کثیرة لامقطوعة ولاممنوعة )9، و در حق
~~دوزخیان می فرماید: (فاما الذین شقوا ففی النار لهم فیها زفیرو شهیق خالدین فیها ما دامت
~~السموات والارض 10 و دیگر11 که ({واصحاب الشمال ما اصحاب الشمال فی سموم و
~~حمیم وظل من یحموم لابارد ولاکریم)12.
# و اگر چه احوال و سبب و غرض مکافات گفته ms291 شد و حاجت به تطویل نیست، لکن
~~جهت آن که تا کاملان خود را فراموش نکنند و نپندارند که آن کمال ایشان حاصل کردهاند
~~مثالی محسوس گفته میشود. و مثال آن آن است13 که ایاز غلام سلطان محمود

PageV01P320

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0283.png)

~~سبکتکین که از حضرت سلطان عزت و جاه و مرتبت یافته بود و از جمله امرای بزرگ
~~گشته جهت آن که تا خود فراموش نکند و آن فراموشی موجب هلاکت او نشود و کبر و
~~نخوت در او بادید نیاید پوستین کهنه اولین خود را که به مثابت بدن او بود نگاه
~~می داشت. و جهت آن که گفتهاند الناس لباس1 هر روز آن را میدید و در آن نگاه میکرد
~~تا خود را فراموش نکند حو به لباس مغرور نگردد. و نیز چون آن پوستین بر او حقوق
~~داشت بر آن سلام میکرد تا رعایت مکافات »2 و مجازات که در طبیعت مرکوز است و
~~پیش اهل علم و تمییز و انصاف3 پسندیده کرده باشد؛
# شعر4:
# تو ایازی پوستین را یاد دارتا نمانی دور از محمود خویش
# و چون این طریق شیوهآ محمود بوده5 هر آینه به طریق کمال او بازمیگویند و در کتب
~~نوشتهاند و شنوندگان و خوانندگان نیز از آن فایده مند میشوند. همچنین به موجبی که
~~گفته شد حق تعالی بر همه نفوس واجب کرده که ابدان خود را که بر ایشان حقوق ثابت
~~کردهاند مکافات کنند، و چندان که آنرا در عقبی بینند با آن که دانند که ایشان را بدان هیچ
~~احتیاج نیست عزت آن نگاه می دارند، و آن احوال گذشته نصبالعین ایشان باشد تا دایما
~~شکر گزارند و خود را فراموش نکنند و همواره با خبر باشند و بر شکر و ذکر و تسبیح
~~مداومت نمایند. و هر چند اسباب آن که در بهشت گناه از آدمی صادر نگردد بسیار است
~~و اگر به شرح مشغول شویم به تطویل انجامد، اما یک ms292 سبب از اسباب معظم آن تنبه بر
~~احوال آن تواند بود؛ چه، بر وجهی که گفته شد اگر ایاز پوستین گذشته6آ خود نگاه
~~نداشتی و هر روز بر آن سلام نکردی او را از حال7 اول خود انتباه نبودی و حق نعمت
~~سلطان ندانستی، و از حضرت سلطان به واسطهآ شکری که میکرد و خود را
~~بازمی شناخت انواع نوازش و مکرمتها نیافتی، بلکه اگر خزانهای8 جمع کردی و در آنجا

PageV01P321

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0284.png)

~~کلاهی مرصع که سلطان بخشیده بودی بنهادی و بر آن سلام کردی موجب ضلالت و
~~غرور او گشتی، و چنان که فرعون را ریش مرصع وبال او شد وبال حال شدی، چنان که
~~گفتهاند؛
# فرعون و عذاب ابد و ریش مرصع موسی و کلیم الله و چوبی و شب
# و چون او خود را شناخت و هر روز خویشتن را در حالت فلاکت اولین در «خیال »2
~~میآورد، شکر نعمت سلطان میگزارد و در نیکو خدمتی میکوشید. حال نفس نیز
~~همچنین است. اگر نفس از احوال اولین خود که هنوز کمال نیافته بود و به معاونت بدن
~~محتاج بوده3 انتباه نیافتی مستوجب چنین مکرمت و مرحمت نشدی. و از راه حقیقت
~~این معنی از نتایج عدل و تقوی تواند بود و متقیان بدین صفات موصوف باشند، چنان که
~~در قرآن مجید آمده4: (ان المتقین فی جنات و عیون)5 و همچنین آمده6: (کلوا واشربوا
~~هنیا بما کنتم تعملون)7.
# اما جواب سؤال آخر8 که اگر معارض گوید که آنچه در باب احوال نفس بعد از مفارقت
~~گفتی مسلم داشتم؛ اما چون حق تعالی چندین هزار سال است تا آسمانها و زمینها آفریده
~~و احوال آن چنان که مشاهده میرود مضبوط و مرتب است و همه چنان که میباید، و
~~نشاید که هیچ کس را بر آن طعنی و اعتراضی رسد؛ چه، همه بر منهاج حق و راستی
~~است و لایق آن آفریده که چندین ادوار نامعدود بر آن گذشته ms293 و تا غایت مناسب و سزاوار
~~آن بوده که موجود باشد؛ اکنون چرا و به چه سبب شاید که این [313] همه باطل و متبدل
~~گردد، خصوص چون این همه آفریده حق و مظهر صفات اواند.
# میگوییم که اگرچه این بحثی شریف و مشکل است و هرکس را به گنه و اسرار آن
~~رسیدن بآسانی متعذر باشد، و آن کس را که در آن باب و قوفی و مدخلی باشد مناسب آن

PageV01P322

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0285.png)

~~بود که در این باب رسالهآ مبسوط و مطول بسازد تا بعضی از آن حقایق و شمهای از آن
~~دقایق معلوم گردد؛ اما چون در این موضع این سؤال وارد شده، با آن که مباحثی که تعلق
~~به احوال نفس و بدن و حشر و خلود آن دارد و احوال بطلان تناسخ و اثبات حشر اجساد
~~در رسالهآ ماقبل یاد کرده شده1 و همه با هم مرتب گردانیده، بتجدید چون در تألیف این
~~رساله شروع رفته است2 در آن معنی بر سبیل تمثیل جهت تفهیم و آسانی نکتهای چند
~~گفته میشود. و دلیلی معظمتر بر این معنی آیات قرآن تواند بود، و اهل اسلام و سایر
~~عالمیان3 را واجب و لازم باشد که اعتماد بر آن کنند و آن را معتقد خویش سازند؛ چه،
~~هیچ کس از اهل کتاب منکر آن نتوانند شد، سبب آن که معتقد ایشان نیز همین است و
~~سخن ایشان همه4 مناسب معانی آیات5 قرآن است. و حقیقت آن که هر چه حق سبحانه
~~و تعالی به زبان یکی از انبیا فرستاده باشد همچنان تواند بود، خصوص آنچه به زبان
~~تمامت انبیا فرستاده باشد و فرموده. و تمامت انبیا در حدوث عالم و قیام قیامت و حشر و
~~نشر متفق الکلمهاند و هیچ «کدام در آن »6 ترددی ندارند.
~~اما اگر جماعت بت پرستان یا جماعتی دیگر که به انبیا و کتب ربانی اعتقاد نداشته
~~باشند منکر شوند، ضرورت گردد که با ایشان ms294 معقول بحث رود و به دلایل و براهین
~~عقلی ثابت گردانیده شود. و این ضعیف را بکرات اتفاق افتاده و با کسانی که ایشان به
~~حکمت و دانش و پیشوایی بتپرستان مشهور بودند و بر شیوه و اسرار و حقایق و دقایق
~~رموزی که معتقد ایشان است واقف (شده)7 بحث کرده؛ و جهت آن که به تألیف و
~~تصنیف جامع التواریخ مشغول8 بود میخواست که بر احوال ایشان واقف شود، و بدان
~~واسطه همواره استخبار احوال و حکایات و اصول معتقدات9 ایشان میکرده، و در اثنای
~~آن به طریق معقول با ایشان در هر باب بحثی10 می رفته. و چون ایشان مردم (حکیم و)11

PageV01P323

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0286.png)

~~لطیف1 طبع بودند و سخن معقول قبول میکردند و میگفتند از فحوی سخن ایشان
~~معلوم کرده که مذهب ایشان نیز نه آن است که عالم را مطلقا قدیم میگویند، و قدم قدم و
~~ازل مطلق پیش ایشان نیز محال است؛ اما میگویند که سالهای بسیار نامعدود باقی
~~خواهد بود. و اگرچه2 طوفان نوح معتقد ایشان نیست و بدان قائل نیستند، اما به طوفان
~~کلی و قیامت3 قائل و مقرند.
# و بدین تقدیر4 مقرر می شود که اکثر (اهل)5 عالم را اعتقاد آن است که این عالم را
~~آخری و زوالی6 خواهد بود. و هر چند در این معنی به موجبی که گفته شد تمامت انبیا7
~~خصوصا خاتم النبیین - علیه الصلوة و السلام - سخنان بسیار فرمودهاند و آیات قرآن نیز
~~بدان ناطق است، و علما و حکمای متقدم8 و متأخر نیز هر یک در آن بحثی کردهاند و
~~تمامت نیکو و پسندیده باشد، و همه مقوی فرموده9آ قرآن و سخن انبیا - علیهم السلام -،
~~اما آنچه این ضعیف را نیز در خاطر آمده در جواب آن سؤال که در ماقبل ذکر رفت
~~میگوید؛ ان شاء الله پسندیده علمای اولواالالباب باشد و به رضای حق تعالی مقرون
~~گردد. و چون10 تقریر این بحث به مقدمات بسیار محتاج ms295 است تا بعد از آن نتیجه دهد،
~~ابتدا11 بیان مقدمات خواهد کرد:
# اول آن که حق تعالی نفوس را برای چه آفریده است و غرض از آن چه بوده و عاقبت
~~و زوال آن و ابطال جهت چه چیز تواند بود.
# میگوییم که چون صفات حق تعالی بسیار است؛ از ایجابی مانند حیات و علم و
~~قدرت و ارادت و بقا و سمع و بصر و تکلم، و از سلبی مانند آن که جوهر نیست و عرض
~~نیست و جسم نیست و در زمان نیست و در مکان نیست و ابتدا و انتها ندارد، و لایزال از

PageV01P324

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0287.png)

~~هر صفتی از آن صفات فیضی که مناسب آن صفت باشد فایض میگردد و نشاید که هیچ
~~طرفة العینی بی فیض باشد، و لایزال آن فیضها که بر سبیل اختلاف در وجود می آیند در
~~حال که فایض میشود1 با همدیگر ائتلاف و اتصال مییابند؛ و احوال ائتلاف و برهان بر
~~آن در تقسیم موجودات و در رسالهآ عقل و علم و در رسالهآ شرح الارواح جنود مجندة بشرح و
~~بیان گفتهایم و مبرهن کرده، از آنجا مطالعه کنند. و آن مجموع در علم قدیم باری تعالی
~~کاین و2 معلوم و مقدر بوده، چنان که آیت (و ان من شیء الا عندنا خزائنه و ما ننزله الا
~~بقدر معلوم)3 در آن باب منزل شده؛ و حال هر یک از آن مخلوقات و مقدورات و
~~معلومات که مخلوق و ظاهر شدهاند، و آنچه از هر یک از آن مخلوقات دیگرباره چند
~~چیز بادید آید4 و اسباب کدام چیز دیگر توانند شد، و مقدار قدرت و قوت و بقا و اجل
~~هر یک که چند و چگونه باشد، و آنچه مقدار کمال کلیات و جزویات5 که مر یک چه
~~مقدار و چند بود، و حال تغیر و خرق آسمانها و زمین و آنچه بعد از حشر چون به حکم
~~آیت6 (یوم نطوی السماء ms296 کطی السجل للکتب)، آسمانها منطوی و صور آن ناچیز شود،
~~و حال هر یک از آن چگونه باشد، تمامت در علم باری تعالی مقدر و کاین و معلوم8 بوده.
# و اگرچه باری تعالی از علمی و9 فکری که ما10 تصور کنیم منزه و مقدس است، لکن
~~علم و عمل و آفرینش حقیقی او را باشد و او را سزد؛ و در آن هیچ ترددی (متصور)11 نه،
~~و جمله آن12 مقدورات به اراده حق تعالی ظاهر گردند به موجبی که فرموده: «کنت کنزا
~~مخفیا فاحببت ان اعرف فخلقت الخلق لاعرف». وچون این همه به واسطهآ علم وقدرت و
~~ارادت او آفریده شده و موجود گشته و از صفات او فایض شده هرگز نشاید که تصور
~~کنند که وقتی باشد که فیض او فایض نگردد؛ لکن هیچ فیض در همه وجوه به فیضی دیگر

PageV01P325

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0288.png)

~~نماند، بلکه هیچ چیز من جمیع الوجوه به چیزی دیگر نمانده باشد؛ چه، اگر دو چیز به
~~همه وجهی مشابه یکدیگر باشند و ممیزی نباشد که احدهما را1 فرق کند از آخر، آن دو
~~نباشد2 بلکه یکی تواند بود. و از اینجاست که حکما گفتهاند که اجتماع المثلین محال. و
~~نیز اگر بعضی3 به هم ماننده بودی موجب خلل و نقصان قدرت بودی؛ چه، قدرت
~~بکمال چنان باشد که به هیچ وجه بدان محتاج نشود که به واسطهآ نقصان یا عدم مایهآ
~~خلقت یا عجز در اظهار غرائب متنوعات2 دو چیز مماثآل در همه وجوه آفریده گردد. و
~~این معنی در رسالات دیگر مشبع گفتهایم.
# و اشیای مخلتفه نامحصور که دایما آفریده میشود بعضی آن است که از ابتدای
~~آفرینش تا روز حشر «متبدل و5 متغیر میشود، و بعضی آن است که در روز حشر متغیر
~~میگردد. اما آنچه از ابتدای آفرینش تا روز حشر»6 متغیر میشود آن است که مشناهده
~~میرود در7 اوضاع سماویات و احوال ارضیات که لایزال در تغیر و زوالاند، بعضی
~~پیشتر ms297 و زودتر و بعضی پستر و دیرتر. در اوضاع سماویات مانند سیر ماه و سیر زحل و
~~کواکب ثابته، و در تأثیرات آن مانند طبیعت قمر و آفتاب به هر برجی و مانند شعاع و نور
~~آن8 به هر منزلی حو درجهای و مانند ممازجات ایشان و ممازجات و طبیعت»9 دیگر
~~کواکب علی سبیل الاختلاف. و در احوال ارضیات مانند تبدیل و تبدل هر یک از عناصر
~~به یکدگر مثل بودن آب با خاک و آب با هوا و هوابا آتش، و برخلاف این مثل آتش با هوا
~~و هوا با آب و آب باگل و سنگ. و در ارضیات تغیر احوال بیشتر مشاهده میافتد؛ چه،
~~لایزال اشیاء متنوع متولد می شود و باز متلاشی میگردد، اما به نوعی که گفتیم10 تغییر و
~~تبدل (آن)11 بعضی دیرتر و پستر و بعضی زودتر و پیشتر میشود. از معادن آنچه دیرتر

PageV01P326

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0289.png)

~~متغیر می شود مانند یاقوت و الماس و آنچه زودتر میشود مثل1 زیبق و امثال آن. و از
~~حیوانات آنچه دیرتر ترکیب آن باطل میگردد مانند فیل و مار و زاغ و آنچه زودتر
~~میشود2 مانند مگس و پشه و غیره. و در نباتات مانند این تغیر23 بسیار است و به شرح
~~احتیاج نیست.
# حاما آنچه در روز قیامت متغیر میگردد آسمان و زمین است، چنان که حق تعالی
~~می فرماید: (یوم تبدل الارض غیر الارض}4. {والسموات مطویات بیمینه)6-5.
# اکنون بباید دانست که این احوال مخلوقات که ذکر رفت تمامت کلیات آن نامحصور
~~است و جزویاتی که در تحت هر کلی از آن مندرج است هم نامحصور؛ و کلیات به
~~وسایط اقرب وجزویات به وسایط ابعد آفریده شده، و هر چه اقرب اشرف و هر چه
~~ابعد اخس است. و چون چنین باشد حپس هر چه به و سایط آسمان و زمین که از جمله
~~اصول کلیاتاند موجود گشته باشند و در تحت ایشان بود جزویات ایشان تواند بود، ms298 و
~~کلی و اصل هر چه بدین عالم سفلی تعلق داشته باشد ایشان باشند»7. پس اگر [314])
~~علم و قدرت و ارادت باری تعالی همان مقدار تصور کنند، و تمامت آنها را محصور دانند
~~در آن که همان مقدار کلیات مذکور است فحسب و قادر بر کلیات مانند آن بل بهتر از آن
~~نباشد، عجز و نقصان به علم و قدرت و ارادت او حواله کرده باشد و آفرینش و قدرت و
~~سایر صفات او را متناهی گمان برده؛ و این8 معنی به اتفاق فرق به موجبی که برهان و
~~دلایل قاطعه بدان ناطق است خلاف واقع و معتقد خلایق است. و قطعا نشاید که عجز و
~~قصور به صفتی از اوصاف او تعالی نعماوه9 حواله رود. و باید که همچنان که تمامت

PageV01P327

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0290.png)

~~مخلوقات و مکونات در علم و قدرت او کاین بوده1، بر ایجاد و تکوین کلیات و جزویات
~~«آن قادر باشد؛ به نوعی که هیچ از آن به دیگری ماننده نباشد و جزویات»2 هر کلی
~~مناسب آن کلی باشد، به خلاف جزویات کلی دیگر؛ چه، کلی را بی جزوی و جزوی را
~~بی کلی تصور3 کردن محال باشد، و هیچ دو کلی و دو4 جزوی به همه وجوه ماننده
~~نباشد.
# و بدین دلایل5 و تقریر و مقدمات لازم آمد6 که حق تعالی قادر باشد بر آفریدن کلیات
~~دیگر7 بیرون از این کلیات که در این عالم آفریده و غلطی که بعضی را افتاده و به هر نوع
~~در باب ابتدای عالم و انتهای آن اختلافها کرده8 و تصورات فاسد باطل بسته جهت آن
~~است که حالتی که غیر زمانی باشد تصور نکردهاند. و در آن شک نیست که این قضیه
~~جای حیرت و تردد بسیاران تواند بود؛ چه، مدتهاست تا مدار عالم بر سر آفتاب و روز و
~~شب و این وضع که مشاهد و معاین9 است10 میبینند11 و از گذشتگان اسلاف خویش
~~می شنوند، و بدان ms299 واسطه احوال این عالم بر وجهی دیگر به خلاف این تصور کردن
~~غریب نماید. و نیز هر چه آفریده و پدید آورده اوست و باشد و خواهد بود، حهمچنان
~~باید و خواهد بود»12؛ و نشاید که به خلاف آن باشد. لکن چون عقلابا عقل رجوع کنند
~~به این دلایل13 و براهین که گفته شد مسلم دارند و خود نیز بحقیقت دانند که نشاید که
~~علم و قدرت و ارادت و آفرینش باری تعالی را متناهی تصور کنند و منحصر گردانند به
~~آفریدن چند چیز معدود. و هر چند این چند چیز که در عالم آفریده و ما آن را اشیای
~~معدوده 14 گفتیم کلیات محصور و جزویات کلیات نامحصور است. و هر جزوی «به
~~نسبت با ماتحت خود کلی باشد، و در تحت آن همچنین جزویات»15 بسیار، و همه

PageV01P328

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0291.png)

~~نامعدود و نامحصور است تا به اشخاصی میرسد که آن هم نامحصور تواند1 بود.
# و کلیات و جزویات2 عالم نامحصور است و تمامت در تحت اشیای بسیار و مشتمل
~~بر چیزهای بسیارند همه نامعدود و نامحصور3، و عظمت و بسیاری آن زیادت از آن
~~است که هر کس حصر تواند کرد یا ادراک به کنه آن رسد؛ اما به نسبت با علم باری تعالی
~~میگوییم که اشیا معدودند، و آن را در جنب کمال و علم و قدرت او وزنی نمینهیم، و الا
~~کثرت آن تا غایتی است که جز باری تعالی بر حصر4 کمیت آن قادر نباشد؛ چنانچه در
~~قرآن قدیم فرموده که (قل لو کان البحر مدادا لکلمات ربی لنفد البحر قبل ان تنفد کلمات
~~ربی و لو جئنا بمثله مددا5. و در آیتی دیگر فرموده که6 (و لو أنما فی الارض من شجرة
~~اقلام والبحر یمده من بعده سبعة ابحر مانفدت کلمات الله}7. و اگرچه تفسیر و معانی این
~~آیت8 بغایت بسیار است، و این ضعیف در آن باب رسالهآ علی حده ساخته است9، لکن
~~آنچه ms300 در این موضع10 غرض است11 آن است که حکم آیت اولین جهت12 مقدورات و
~~مخلوقات و متجددات و متولدات زمین فرموده و بر کیفیت و حکایت آن دلالت کند، و
~~حکم آیت دومین جهت اوضاع و تأثیرات آسمان و بعضی احوال زمین فرموده. چنان که
~~معین است که بسیاری احوال زمین و آسمان و کثرت و اختلاف13 اوضاع و حرکات و
~~تولدات و تأثیرات و ممازجات و هر حالی که بدان تعلق دارد آن مقدار باشد که اگر یک
~~بحر (که)14 در آیت اولین15 فرموده با هفت بحر دیگر که در آیت دوم فرموده مداد گردد
~~و آن معانی و حکایات16 را بدان بنویسند سپری شود و سخن منقطع نگردد17 و نفاد
~~نپذیرد18؛ چه، احوال و اختلاف19 اوضاع و حرکات و تولدات آن متناهی20 است، و

PageV01P329

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0292.png)

~~غایت کثرت آن به همین مقدار مقدر فرموده و زیادت از این نتواند بود، به خلاف کلمات
~~الله که آن نامتناهی است و هرگز منتهی نگردد؛ چه، کلمات الله مقدورات و معلومات و
~~امر حق تعالی است، و مادام که فیض علم باری تعالی متصور است کلمات الله نیز متصور
~~است؛ و چون ذات و صفات و فیض صفات او دایم و باقی و نامتناهی است کلمات الله
~~نیز دایم و باقی و نامتناهی باشد.
# و چون حق تعالی به موجبی که تقریر رفت مقدار آفرینش عالم به مقتضی وضع ادوار
~~و بنابر گردش افلاک آفریده و مدت آن به دوام آنها باز بسته، هر آینه چون دوام آنها
~~منقضی شود به حکم آیت (یوم نطوی السماء کطی السجل للکتب کما بدأنا اول خلق
~~نعیده)1 و آیت (یوم تبدل الارض غیر الارض والسموات و برزوا لله الواحد القهار)2 و
~~آیت (کل شیء هالک الا وجهه) وآیت (اذا السماء انفطرت واذا الکواکب انتثرت)،
~~آسمانها متغیر و متبدل بل ناچیز و معدوم شود. و اگرچه بعضی از حکما5 عالم را قدیم
~~نهادهاند اما غلط ms301 ایشان از آن است که عالم را مطلقا بی زمان تصور نکردهاند و گمان نبرده
~~که بی زمان عالم تواند بود. و چون این تصور نکرده باشند لاشک در غلط افتند و گمان
~~برند که قدیم است؛ «چه6، ذات و صفات باری تعالی به همه مذاهب قدیم است »7، و
~~این معنی به براهین مبرهن گشته؛ و چون قدیم باشد لایزال صفات قدیم او بی فیض نبوده
~~باشند. و چون همواره از صفات او (فیض)8 فایض بوده باشد لاجرم باید که وضعی و
~~عالمی موجود بوده باشد «از فیض صفات او. اما میگوییم که لازم نیست که چنین9
~~وضع و چنین10 عالم بوده باشد»11؛ چه، شاید که وضع و عالمی دیگر بوده باشد. لکن
~~واجب نیست که هیچ عالمی دیگر بیوضع زمان و شب و روزنتواند بود؛ چه، هر کس که

PageV01P330

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0293.png)

~~به برهان معلوم کرده باشد و صفات باری تعالی «(نامتناهی)1 تصور کرده چگونه شاید
~~که فیض صفات باری تعالی »2 و تقدس در یک وجه معین منحصر گرداند و او را قادر
~~نداند بر آفریدن وضعی و وجهی دیگر به مجرد آن که او ندیده باشد و تصور نکرده که به
~~غیر این وضع وضعی دیگر تواند بود.
# و حال مخلوقات و احوال که بدین عالم تعلق دارد میبینیم که هیچ یک از آن
~~مخلوقات احوال یکدیگر را که موجود است معلوم نمیتوانند کرد؛ چگونه توان گفت که
~~وضعی که خارج از وضع این عالم افتاده باشد تصور توانند کرد و فکر ایشان بدان رسد؟
~~و مثال این چنان است که ماهی خود را بر3 خشک و آدمی خود را در زیر آب زنده
~~حتصور نتواند کرد »4؛ و همچنین چهاریای خود را پرنده بر هوا5 و مرغ خود را به
~~چهارپای رونده بر زمین تصور نتواند کرد. «و هیچ آفریده پس پشت خود به چشم سر
~~نتواند دید و تصور6 نتواند کرد »7. و بعضی حیوانات که اکثر بدن ms302 ایشان متحجر است از
~~بدن گوشتین دیگر حیوانات چه خبر داشته باشند؟ پس بدین مثال که آوردیم چون حق
~~تعالی عالم را بدین وضع آفریده و این هیأت داده و بنیاد آن بر گردش آسمان و طلوع و
~~غروب آفتاب و دیگر کواکب نهاده، چگونه توان گفت که مخلوقاتی که در این عالم باشند
~~وضع و کیفیت عالمی دیگر به خلاف این که میبینند تصور توانند8 کرد.
# اما هر چند9 بر این وجه است لکن حق تعالی نوع انسان را به خلعت ({و لقد کرمنا
~~بنی آدم»10 مشرف فرموده و آدم را که یکی از کاملان نوع انسان بوده مرتبهای بخشیده که
~~بر ملائکه سجود او واجب گردانیده و او را به تشریف (و علم آدم الاسماء کلها)11 مکرم
~~کرده؛ و12 باید که کاملان ایشان به موجب آیات بینات کلام ربانی از این معنی متنبه گردند

PageV01P331

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0294.png)

~~و تتبع قرآن کنند تا بر حقیقت اشیا وقوف یابند و از اسرار الهی باخبر گردند و حقیقت
~~بعضی اشیا معلوم کنند و حال قیامت و حشر و نشر به براهین معقوله بفهم ایشان رسد و
~~ایمان قلبی ایشان را حاصل گردد، و بدانند که هم پیش از این ممکن است که عالمی دیگر
~~به1 وضعی دیگر و وجهی خلاف این وجه بوده باشد و هم بعد از این ممکن که وضعی
~~و هیأتی دیگر بادید آید، و ابتدای (این)2 عالم آن وقت بوده که وضع و هیأت اولین باطل
~~شده و این آسمانها و زمین موجود گشته و انتهای [آن] آن روز باشد که3 به حکم آیت
~~(یوم نطوی السماء کطی السجل للکتب)، آسمانها منطوی و منهدم شود و5 وجهی و
~~نوعی بهتر از این بیافریند.
# و جماعتی که با وجود این همه دلایل منکر این معنی شوند از طینت آدمی و حال
~~انسان که نوع اشرف است6 غافل توانند بود؛ چه، ما7 مشاهده میکنیم که مردی که عالم
~~و عاقل ms303 و کافی و صاحبذهن باشد چندان حکایات غریب به یک طرفة العین بیندیشد
~~که اگر به واسطهآ زمان حاصل کند [315] به سالها نتواند8 بل به عمرهای بعید که زیادت
~~از صد هزار سال باشد. و آن خاصیت سعی9 نفس ناطقه باشد که از جایی آمده که آنجا
~~زمان و مکان نبوده. و جماعتی که این معانی دریابند و حقیقت آن بدانند در بهشت و نازو
~~نعیم ابد10 مؤبد و مخلد11 مانند.
# و بدین تقریر نشاید که قطعا اندیشه کنند که حق12 تعالی پیش از این غیر این عالم
~~عالمی دیگر نیافریده یا بعد از این نیافریند؛ چه، همچنان که عالم و کلیات و جزویات آن
~~را و آنچه فراخور آن بود به حکم ««کنت کنزا مخفیا وراء سرادقات الغیب فاردت ان اعرف
~~فخلقت الخلق لاعرف» »13 جهت اظهار صفات خود آفریده، صفت قدرت او اقتضای آن

PageV01P332

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0295.png)

~~کند که کلیاتی و جزویاتی که غیر این کلیات و جزویات1 باشد بیافریند تا قادر بر کمال
~~باشد؛ و الا قدرت او متناهی و منحصر2 تصور افتد. و جماعتی که این معانی ندانستهاند
~~و فکر ایشان به حقیقت این حال نرسیده و بنیاد آفرینش به همین آفرینش معین نهادهاند و
~~تصور عالم همین عالم زمانی کرده، جهت آن که اندیشه ایشان خطا و نه بر اصل بوده و
~~سخن و بحث و دعوی ایشان مخالف سخن باری تعالی و احادیث انبیا است. و تقدیر
~~ایزدی بر آن وجه است که زمان و عمر و ثبات کلیات بیش تر از جزویات باشد، چنان که
~~معلوم و مشاهد است و به حکم (و فوق کل ذی علم علیم)3 بالای هر کلی کلی باشد تا
~~به جنس اعلی رسد. و چون این (معنی)4 مقررگشت و معلوم شد5 که لازم نیست که عالم
~~همین عالم زمانی باشد، تصور چنان باید کرد که شاید، بلکه واجب باشد، که ورای این
~~عالم عالمها باشد که هر عالمی را ms304 از آن با این عالم همان نسبت باشد که هر فلکی را با
~~فلکی دیگر که حاوی آن شده باشد و آن محوی او گشته.
# و اگر چه ما این معنی ادراک نکردهایم، اما بنابر آن که ما ادراک نکردهایم عجب نباید6
~~داشت؛ بل عجب از آن باید داشت که ادراک کردهایم؛ چه7، قوت ادراک متفاوت است،
~~و در تفاوت ادراک فرق میان ادراک صاحب هیأت8 و غیر او تصور باید کرد تا تفاوت میان
~~ذهن دراک و غیردراک بادید آید. و با آن که صاحب (هیأت)9 عظیم تیزذهن و بغایت
~~مدرک تواند بود و بعضی سیر افلاک و کواکب و اختلاف آن ادراک کرده، اگر خواهد که
~~قطرات باران یکروزه حصر کند و ذهن او به درک آن رسد نتواند، و از آن عاجز آید؛
~~فکیف قطرات باران یکساله آن موضع، فکیف یکساله تمامت عالم، فکیف قطرات باران
~~همه ساله تمامت عالم از ابتدای آفرینش جهان تا غایت انقضای آن. و10 چون حصر
~~قطرات باران که چیزی مرئی و معاینه است درنتواند11 یافت، پس چگونه چیزهایی که

PageV01P333

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0296.png)

~~ورای افلاک و بالای این عالم محسوس باشد درتواند یافت. و چون درنتواند1 یافت چرا
~~باید که منکر باشد و از وجود آن تعجب نماید. و از راه معنی خود واجب است که
~~درنتواند2 یافت تا آفرینش باری تعالی متناهی تصور نکرده باشد. و فحوی آیت (و ما
~~اوتیتم من العلم الا قلیلا}3 اشارت بدین معنی است.
# پس بدین تقریر که کرده شد (نشاید)4 که چنان تصور کنند که آفرینش حق تعالی
~~همین عالم است که ما در آنیم و بقدر هر کسی را در آن تصرفی و مدخلی هست. به وجه
~~قابل واجب چنان باشد که به غیر از این کلیات و جزویات [کلیات و جزویات] دیگر
~~باشد، و الا همان عجز و نقصان که بکرات ذکر رفت لازم آید؛ و نشاید که قادر را عاجز
~~گویند، و اگر ms305 گویند محال باشد. و به موجبی که گفته شد کلی به نسبت با جزوی ثابتتر
~~باشد، و از روی ثبات شریفتر و تبدل آن دیرتر بود5. و بر همین قیاس هر کلی که بالاتر
~~کلی دیگر باشد از آن ثابتتر و شریفتر تواند بود. و این معنی بس ظاهر و روشن است.
~~و از آن جمله یکی احوال سیر کواکب است، که سیر قمر به نسبت با سیر عطارد که بالای
~~اوست سریع تر است و سیر عطارد بطئی تر؛ و همچنین تمامت کواکب که فروترند سیر
~~ایشان به نسبت با سیر مافوق خویش سریعتر است، تا به فلک البروج میرسد که سیر
~~کواکب آنجا بغایت بطئی میباشد و به مرور زمان6 درمیتوان یافت. و آنچه از آن جمله
~~معلوم شده است و به قوت علم معلوم7 (و مفهوم)8 گشته که سیر و حرکت (هر یک)9 به
~~مقداری معین است. و مقدار احوال و اوضاع و تأثیرات دیگر جزویات و تغیرات و
~~تبدلات آن عظیم بسیار است، و آن منحصر است در چهار قسم: یک قسم آن است که
~~فهم همه کس بدان رسیده و میرسد؛ و قسم دیگر آن که مردم کامل بدان رسیده و ادراک

PageV01P334

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0297.png)

~~دیگران از آن قاصر است؛ و قسم دیگر آن است که مردم را معلوم است که مثل آن احوال
~~و تغیراتی موجود است و میباید که باشد، اما از کیفیت آن غافلاند؛ و قسم دیگر آن که
~~از وجود آن اصلا غافلاند و نمیدانند که مثل آن وضعی و اختلافی خود تواند بود یا
~~هست. و معنی آیت ({و ما اوتیتم من العلم الا قلیلا)1 از اینجا معلوم می شود.
# و همچنین از این معنی معلوم میگردد که تمامت اشیا را مقداری معین هست، و
~~انسان بر بعضی واقف گشته و باقی در علم باری تعالی مقدر است. و به حکم آیت {وان
~~من شیء الا عندنا خزائنه و ما ننزله ms306 الا بقدر معلوم}2، تمامت در علم باری، تعالی کبریاؤه،
~~کاین بوده. و بر مقتضی ({و لکل امة اجل)3، معلوم و محقق می شود که اجل هر یک
~~مقدار زمان اوست، چنان که در رسالهآ اجل از جمله رسایل کتاب مفتاح التفاسیر نوشته ایم و
~~ثبت کرده. و هر چند مقدار بعضی از کلیات کاملان دریافتهاند، اما مقدار زمان کون و
~~وجود این عالم و مدت آن کلیتر از آن است که ادراک انسان به کنه آن تواند رسید، و
~~دانستن مقدار آن بحقیقت جز در خزاین علوم ربانی نتواند بود، که فرموده: (و ان من
~~شیء الا عندنا خزائنه}4. و مقدار آن چنان است که شرح آن حواله به کتابت مداد بحر5
~~فرموده به موجبی که در ماقبل یاد کرده شد. و از احوال این عالم هیچ چیز کلی تر از وجود
~~مطلق عالم نتواند بود؛ و بدین سبب لاجرم مدت و مقدار آن زیادت از مدت و مقدار
~~چیزهایی6 باشد که در اوست. و هر آینه اول و آخر آن در علم باری تعالی معلوم و مقدر7
~~باشد؛ بلی این قدر معلوم است که اول این عالم ابتدای آفرینش آسمانها و زمین بوده
~~باشد و آخر آن روز حشر تواند بود، اما مقدار آن به موجبی که آیات بینات در آن باب
~~نازل شده و در ماقبل شرح دادهایم چون بحرها مداد گردد و بدان مقدورات و اوضاع و
~~تأثیرات8 و اختلافات آن بنویسند و وقتی که مداد سپری گردد آن نیز منتهی گردد.9
# و اگر معارض گوید که این مقدار که گفتی تمام مبرهن نیست، جواب گوییم که حالیا

PageV01P335

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0298.png)

~~مبرهن و محقق گشت که البته باید که پیش از این عالم آفرینشی حبوده باشد و آن را
~~ابتدایی و انتهایی بوده و بعد از این واجب که آفرینشی»1 دیگر باشد و همه مخلوقات از
~~کلیات و جزویات آن را مقداری و زمانی مقدر بوده باشد؛ چه، ms307 وجود مخلوقات بی مقدار
~~معین محال تواند بود. و این ضعیف به تقریراتی که کرد و میکند آیات بینات به استشهاد
~~می آرد2، و تمامت مناسب است و در آن باب وارد. و این معنی را ناممکن نتوان گفت
~~بلکه تمامت مطابق3 قیاس عقلی4 است؛ اگر کسی به طریق بحث به دلایل عقلی و نقلی
~~ابطال این دعاوی تواند کرد یا به وجهی5 دیگر که با عقل و نقل موافق تر و مطابق تر از این
~~باشد در عبارت تواند آورد شاید که این دلایل را باطل کنند و متابعت آن نمایند، والا باید
~~که این معانی (را)6 به جان و دل تلقی کنند. و هر چند این براهین و ادله در آن باب کافی
~~است و احتیاج به هیچ شرحی7 دیگر ندارد، اما جهت تفهیم متعلمان چند مثال جزوی
~~ایراد می کنیم.
# و یکی از آن جمله آن است که مثل «و لکل جدید لذة» قضیه مشهور است؛ و چون
~~تمامت مخلوقات مظهر صفات حق است و در ایجاد و خلق هر یک ارادتی دارد، هر آینه
~~آن ارادت همواره موجود باشد و نشاید که زایل شود؛ چه، زوال در صفات حقیقی باری
~~تعالی جایز نشاید داشت. و چون در ایجاد جزویات ارادت متصور است در ایجاد کلیات
~~به طریق اولی که متصور باشد، بل ارادت آن اقوی تواند بود. و چون چنین باشد چندان
~~که کلیات را تغییر و تبدیل زیادت فرماید ارادت بیشتر متصور بود. و تصور نشاید کرد که
~~آنچه ما8 میگوییم که حق تعالی چون چیزی را آفریند او را - تعالی و تقدس - ارادتی
~~بنوعی بادید آید که پیش از آن نبوده باشد؛ چه، حق تعالی را در ازل به خلقت تمامت
~~مخلوقات ارادت بوده باشد و ارادت چنان بود که فلان چیز را فلان وقت مخلوق گرداند.
~~و چون وعدهآ [316] آن دررسد ارادتی که در ازل بوده باشد اقتضای آن کند که آن چیز ms308 را

PageV01P336

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0299.png)

~~بیافریند. و اگر چه آن ازلی بوده باشد اما اثر آن در آن وقت ظاهر گشته باشد و گوییا که آن
~~ارادت در آن وقت بادید آمده. و چون مخلوقات مظهر صفات حق (تعالی)1اند و اکثر
~~فیض صفات حق تعالی در انسان یافت میشود این معنی در حق انسان میگویند که «اول
~~الفکر آخر العمل» فیضی است که از این حقیقت فایض گشته. و از تجدید و تبدیل، بطلان و
~~عدم2 ماهیت آن چیز لازم نیاید، بلکه باید که ماهیت بکلی معدوم نگردد تا بعد از آن
~~صورت تبدیل تصور توان کرد. و نیز چون مخلوقات، خصوص مطلق عالم، از فیض
~~(صفات)3 او تعالی و تقدس بادید آمده نشاید که بکلی معدوم گرداند تا مناسب و لایق
~~رحمت او تواند بود. و آنچه فرموده که ({کل شیء هالک) 4 بر عدم کلی دلالت قاطعه
~~ندارد؛ چه، بودن اجزا و بطلان صور5 عین هلاک است. پس حکمت او اقتضای آن کند6
~~که متبدل و متجدد گرداند و از آن وضع و هیأت به وضعی و هیأتی دیگر بازآورد، تا هم
~~موجب اظهار رحمت وهم سبب فیض قدرت او باشد. و آیت (یوم تبدل الارض غیر
~~الارض والسموات) 7 مقوی این معنی است.
~~و بدین مقدمات و نظایر و دلایل که تقریر کرده شد (حقیقت)8 معنی این آیت مذکوره
~~واضح و روشن گشت، و محقق شد که تبدل زمین و آسمان خواهد بود؛ و عاقل نشاید که
~~مستبعد دارد که حق تعالی این دنیا را باطل گرداند و به نوعی دیگر بیافریند، و گوید که
~~چون این عالم خوش و نیکو و مرتب است چگونه شاید که باطل گردد و عوض آن چرا
~~باید که بادید آید؛ چه، آن قادر که این عالم را آفریده قادر است بر آن که بهتر و نیکوتر از
~~این بیافریند چنان که به نظم آوردهاند9.
# و مثال این در عالم محسوس بسیار یافته ms309 میشود. چنان که شخصی صاحب طبع مثلا

PageV01P337

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0300.png)

~~که در علم موسیقی ماهر و صاحب تصنیف باشد، از اختراع خاطر خویش قولی و
~~عملی خوب و موزون داخل در دایره اصول بسازد و تصنیف کند، چنان که مستمعان را از
~~آن ذوق و خوشی بادید آید و هر کس به شنیدن آن میل کنند. و اگر چه مانند آن که1 در
~~مأکول و مشروب باشد2 در استماع (آن)3 هیچ چیز تصور نتوان کرد که موجب امتلای
~~مزاج باشد، اما به واسطهآ کثرت استماع طباع از آن ملول گردد و پیش گوینده و شنونده
~~منسوخ شود و تمامت خواهان آن شوند که از نو یکی که خلاف آن باشد بشنوند. و چون
~~آن را ترک گیرند و یکی دیگر بسازند چند گاه تمامت خاطرها مایل آن باشد، و بعد از آن
~~نیز همچنین به واسطهآ کثرت استماع آن هم منسوخ شود و به دیگری میل کنند. و همواره
~~این معنی در طبیعت مردم واقع باشد و هرگز مرتفع نگردد.
# حو چون امثال این معنی در عالم محسوس در قضایای جزوی بسیار مشاهده میافتد
~~و روا می دارند»4 و مستعبد نیست، اگر حق تعالی که قادر و مرید حقیقی است و
~~مخلوقات تمامت مظهر صفات اواند قدرتی و ارادتی دیگر نماید به نوی، چرا تعجب
~~باید نمود و مستبعد داشت؛ بتخصیص چون این معنی که در انسان است از صفات
~~اوست و بدان واسطه نیز انسان از چیزهای متجدد لذت مییابد. دیگر آن که چون
~~حقه بازی بازی کند هر وقت که از یک نوع بازی غریب فارغ شود از او توقع داشته باشند
~~که بازی دیگر غیر آن کند5 که آن بهتر و عجبتر از بازی اول باشد؛ و اگر نکند یا نتواند او
~~را استاد ندانند؛ و وقتی او را استاد و چابک دست خوانند که انواع بازیهایی که هیچ یک
~~به دیگری نماند تواند کرد، و الا او ms310 را در آن علم قادر ندانند و کامل نشناسند. و چون در
~~امثال چنین قضایای مختصر توقع تجدید صنعت میدارند، چرا از تجدید خلقت خلق که
~~صنع حق6 است استبعاد مینمایند و تعجب میکنند.
# دیگر آن که استادانی که در صنعت کاملاند میبینیم که آلت ساختهآ کهنه شده را
~~می شکنند و آلتی دیگر از نو میسازند که به همه وجوه غیر آن و بهتر از آن میباشد، و

PageV01P338

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0301.png)

~~در ماهیت و صورت هیچ بدان آلت ماننده نمیباشد. در ماهیت چنان که آلتی زرین که
~~نقره و مس با آن آمیخته باشد بشکنند و نقره و مس از آن بیرون کنند و طلا حایز گردانند
~~و طلایی چند دیگر با آن اضافت کرده چیزی دیگر به شکلی خوبتر از آلت اولین
~~بسازند؛ و آن چیز هم خوبتر باشد و هم پاکتر و هم به واسطهآ طلای دیگر که اضافت
~~کرده باشند ثابتتر و محکم تر بود.
# دیگر آن که میبینیم که چهارفصل سال بهار و پاییز و تابستان و زمستان متناقض و
~~مخالف یکدیگرند، و در هر فصلی طبیعت هوا به نوعی دیگر میشود، و میشاید و
~~مستبعد نمی دارند.
# و چون این امثله که تقریر کرده شد تمامت محسوس و معین است و به رأی العین
~~مشاهده میافتد و جایز میدارند و تعجب نمینمایند، چگونه شاید که منکر آن شوند که
~~صانع مطلق و قادر بحق پیش از این عالمی آفریده باشد یا بعد از این بیافریند، و چرا توقع
~~تجدید عالم به نوعی دیگر از قدرت او ندارند و بدین یک وضع منحصر گردانند و گویند
~~که این عالم و مافیها نشاید که متغیر و متبدل شود و عالمی غیر این عالم آفریده شود؛
~~خصوص چون بدین وجه خللی در آن متصور نیست، بلکه همه موجب فایده است، و
~~اگر چه غیر این عالم باشد. جهت آن که نشاید که کامل چیزی نیکو باطل گرداند و ms311 یکی
~~دیگر به عوض آن بسازد «که کمتر از آن باشد؛ بلکه باید که هر چه به عوض آن
~~بسازد »1 البته خوشتر و نیکوتر از آن باشد؛ چه، صانع بی چون البته باید که هر چه
~~آفریند به عوض یکی که اول آفریده باشد بهتر باشد، نه از آن روی که آنچه اول آفریده
~~باشد نیکو نباشد یا آن وقت قادر نباشد بر آفریدن مثل آن، اما حکمت اقتضای آن کند که
~~چون یکی را باطل کنند و به عوض آن یکی دیگر سازند البته آنچه در آخر سازند بهتر
~~باشد. و نیز به قسمت عقلی آفرینش در نوبت دوم یا آن باشد که بهتر از اول باشد یا آن که
~~کم تر یا آن که مساوی. اگر کم تر از آن باشد نشان ضعف در قدرت باشد، و اگر مساوی
~~اول باشد و همچنان بؤد که بود پس هیچ فایده در آفریدن دوم و باطل کردن اول تصور

PageV01P339

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0302.png)

~~نتوان کردن، و اگر بهتر و نیکوتر باشد دلیل قدرت و تصور فایده تواند بود.
# و بدین تقسیم که کرده شد البته باید که آفرینش دوم بهتر از آفرینش اول باشد،
~~خصوص چون گفتیم که انسان را جهت کمال آفریده و در دنیا خلایق را توفیق آن که به
~~کمال رسند بخشیده، و چندین مزارران)1 هزار2 «که حصر آن در وهم نیاید مردم »3
~~کامل برخاستهاند و درگذشته، و بدان واسطه لازم باشد که در عالمی که از نو آفریند
~~کاملان بیش تر باشند. و مصدق این معنی [که] آنچه از پستر آفریده شود بهتر از آن باشد
~~که در اول، از قرآن مجید این آیت است که بشارت می دهد مؤمنان را با آن که در بهشت
~~جاودانه خواهند بود در ناز و نعیم، و نعمتهای آنجا مشابه نعمتهای این جهان باشد، لکن
~~بر سبیل دوام و خلود. و هی قوله تعالی: (و بشر الذین آمنوا وعملوا ms312 الصالحات ان لهم
~~جنات تجری من تحتها الانهار کلما رزقوا منها من ثمرة رزقا قالوا هذا الذی رزقنا من قبل و
~~اتوا به متشابها و لهم فیها ازواج مطهرة وهم فیها خالدون)4.
# و به غیر از این دلایل که گفته شد و امثالی که ذکر رفت عادت و رسم دنیا نیز همه بر
~~آن وجه است که چون خانهای خراب کنند و عوض آن سازند عوض5 بهتر از آن6
~~(خانهٔ‌)7 اولین باشد، و الا خانه را خراب نکنند.
# و این معنی تا غایتی رسیده که پیش از این چون مزاج خلایق به زیان آمده بود حق
~~تعالی انبیا را فرمود تا تمامت را میکشتند و کششهای عظیم میکردند و بدان واسطه
~~اصلاح می پذیرفت. و چون تمامت صادرات و واردات و مخلوقات مظهر صفات حقاند8
~~هر یک9 به و جهی دیگر، آن کس که دیده بصیرت و معرفت حقیقی داشته باشد داند که
~~هر یک در عوض کدام چیز آفریده و چگونه است.
# اکنون بدین دلایل و براهین عقلی و نقلی که گفتیم ثابت گشت و روشن شد که هر کس

PageV01P340

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0303.png)

~~که تصور نکند که حق تعالی عالم را مبدل گردانیده از نو خواهد [317] آفرید عجز و
~~نقصان به قدرت و ارادت حق تعالی حوالت کرده باشد و صفات او را متناهی تصور
~~نموده و اندیشه و تصور او از نقل و شرع1 و براهین عقل خارج افتاده2 و مطلقا خلاف
~~همه مذاهب کرده باشد. و بالضرورة از این تقریر لازم آید که باتفاق عموم اهل مذاهب3
~~حدوث عالم (و)4 قیام قیامت و حشر و نشر اجساد قبول باید کرد و معتقد آن معانی شد،
~~تا هم موجب نجات ایشان باشد و هم ادراک معانی دقیق کرده باشند.
# و همچنین هم5 از این تقریر و بیان ثابت و محقق شد که نفس مجرد را بعد از
~~مفارقت6 و پیش از آن که وعدهآ قیامت دررسد و به تقدیر ms313 ربانی به بدن اولین خود7 تعلق
~~گیرد به استقلال خود بی واسطهآ معاونت بدن کمالی حاصل میشود و عروجی میکند. و
~~بعد از آن چون قیامت دررسد به حکم ایزدی به بدن اولین خود8 تعلق گیرد و باز به همان
~~کالبد پیوندد؛ و چون به بدن پیوسته باشد هر دو را با هم خلود و پایداری خواهد بود؛ و
~~بدان واسطه بدن را نیز کمالی از صحبت نفس حاصل و مهیا خواهد شد و آن کمال خلود
~~و پایداری اوست، و خلود ابدان با نفس به هم واجب و لازم است، مؤمنان را9 در بهشت
~~و جنات عدن و کافران را در دوزخ و زقوم. چنان که آیات بدان نازل10 است؛ در حق
~~مؤمنان بدین وجه (ان الذین امنوا وعملوا الصالحات کانت لهم جنات الفردوس نزلا خالدین
~~فیها لایبغون عنها حولا)11؛ و در حق کافران بدین وجه (ان الذین کفروا بایاتنا سوف
~~نصلیهم نارا کلما نضجت جلودهم بدلناهم جلودا غیرها لیذوقوا العذاب ان الله کان عزیزا
~~حکیما)12

PageV01P341

![image file](./0718RashidDinTabib.MiftahTafasir_0304.png)

# و اگر معارضی سؤال کند که چون تو میگویی که بدن را به واسطهآ نفس کمالی حاصل
~~خواهد شد، و کمال او آن است که با نفس به هم مخلد ماند؛ و این معنی در حق مؤمنان
~~تنها1 نتوان گفت؛ چه، اگر این مسأله را مسلم دارند که نفس به بدن تعلق گیرد البته تمامت
~~نفوس به بدن تعلق گیرد نه آن که بعضی تعلق گیرد و بعضی نه. و چون چنین باشد نفوس
~~کافران چون به بدن تعلق گیرد بدن2 با نفس به هم جاودان در درکات دوزخ بماند؛ و چون
~~بدن انسان در درکات دوزخ جاودان بماند بدن را از نفس کمالی حاصل نشده3 باشد، و از
~~آن خلود جز خسران او را فایده نبود.
# جواب گوییم که بنیاد سخن ما در اول بر آن معنی بوده که مکافات در طبیعت واجب
~~است؛ و چون نفس را به واسطهآ ms314 بدن کمالی حاصل شده باشد او را با خود مخلد گرداند
~~حتا در جنات4 نعیم با وی مشارک باشد5. و هر وقت که نفس بدن را به واسطهآ مکافات با
~~خود مخلد گرداند »6، هر آینه نفسی را که به واسطهآ بدن ضلالت و گمراهی حاصل شده
~~باشد و سبب مصاحبت چند روزه او را گرفتار عذاب الیم گردانیده از راه مکافات واجب
~~گردد که بدن خویش را با خود مخلد گرداند تا چنانچه او به و اسطهآ وی در عذاب گرفتار
~~شده او را نیز ابداگرفتار گرداند، و چنانچه در روز ضلالت و گمراهی7 با هم بودند هنگام
~~عذاب و عقوبت نیز با هم باشند.
~~این است آنچه در جواب سؤالات که بر سبیل معارضه ایراد کنند توان گفت. ان شاء
~~الله پسندیدهآ علما و حکما افتد و به رضای ریانی مقرون شود. و الحمد لله الذی لایخلف
~~وعده؛ والصلوة علی من لانبی بعده1.
# فی رابع عشرین من شهر الحرام ذی القعدة سنة ثمان و سبعمائة؛ و سلم.

PageV01P342 ms315