######OpenITI#

#META# Creator: escriptorium
#META# Created: 2025-02-14T13:56:03.506931+00:00
#META# LastChange: 2025-02-14T13:56:03.506961+00:00
#META# transcription layer pk: 12781
#META# transcription layer name: kraken:all_arabic_scripts
#META# avg transcription confidence: 0.9718501968807516

#META#Header#End#

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0050.png)

# بسم الله الرحمن الرحیم
# حمد بی حد و سپاس بی قیاس مر حضرت جلال خداوندی را که از غایت
# ~~لطف1 و احسان خلعت وجود انسان را به طراز اعزاز «و لقد کرهنا بنی آدم»2
~~و
# ~~منشور کرامت او را به طغرای «و فضلناهم علی کثیر ممن خلقنا تفضیلا»3
~~تو...
# ~~داشت و نفوس نفیس بشری را که اشرف جملهآ کائنات و زبده و زمرهآ مکوانات
# ~~است]* به مدد مادهآ روح قدس و فیض نور عقل مخزن اسرار عالم محسوس و
~~مطلع
# ~~انوار بدایع و غرایب ملک و ملکوت ساخت.
# شعر [ظهیر فاریابی]:
# چنان نگاشت بر الواح نفس [صورت علم]
### | که خیره ماند درو دیدهآ اولوالابصار6
# خداوندی که نقاش کرم او به شنگرف ... از طرف شرف صد هزاران پیکر
# ~~عالی منظر بر صف صفهآ این سقف مینارنگ 7 پدید آورد. آفرینندهای که از
~~ترکیب
# ~~«کاف» و «نون»، آیت وجود هستی بنگاشت ... صنع بیچون رایت حدوث
# ~~برافراشت. بصیری که از لوح آحداق در سواد آطباق8 و خفیات سرایر ضمایر
~~بداند
# ~~«یعلم خاینة [2]9 الآعین و ما تخعی الصدر»10 علیمی که آفتاب جهانتاب سر
~~از
# ~~گریبان مشرق بی حکم او برنیارد و ماه منور از طارم چرخ مدور ... او
~~برنیاید.
### | شمعر
# آنک بیامر او نیارد تافت %~% ماه از برج و آفتاب از اوج1
# نبود ساکن و نیارامد %~% جز به فرمانش هفت بحر از موج PageV01P047
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0051.png)

# ~~آنکه قصر قیصر... به ضیاء مهر روشن چهر روشن گرداند و منظر نظر شاه شام
~~را به
# ~~ظلام... شبه تاریک کند.
### | شعر
# صبح را تاب آفتاب دهد %~% شام را ظلمت حجاب دهد1
# ~~کردگاری که نسیم سحری در زلف بنفشهآ طری بیامر او گرهی نزند2 و... بال
~~بر آب
# ~~زلال بی فرمان او زرهی نپوشد. بی غمی گریه در دیدهآ ابر [ترکیب نماید و
~~بی]
# ~~شادی خنده در لب برق ترتیب فرماید.
### | شعر
# هیبتش خاک را کند ساکن %~% قدرتش .....................
# که در آرد به گریه دیدهآ او %~% که ms001 لب برق را بخنداند
# ~~... که فتوحات نسیم آن جان عالم و عالم جان را معطر گرداند و صلات
~~صلوات
# ~~نامیات که نفحات شمیم آن دل جان و جان دل را معنبر کند.
### | شعر [ابوالعلا]
# سلام کما مر النسیم بسحخرة %~% رخاء علی الآزهار غب عهاد
# ~~[3] بر روضهآ طیبه و تربت مطهره و مرقد معظم و مشهد منور عنفوان3
~~صحیفهآ
# ~~رسالت و سلطان و سادهآ سیادت، صدر جریدهآ اولیا و فذلک جمع انبیا محمل
~~عقد
# ~~اصطفا، واسطهآ عقد انبیا، محمد مصطفی که نتیجهآ مقدمات آفرینش وخلاصهآ
~~عالم
# ~~علم ودانش است.
### | شعر
# عن فضله نطق الکتاب و بشرت %~% بقدومه التوریة والانجیل
### | شعر [خاقانی]
# # هادی مهدی غلام، آمر4 صادق کلام %~% خسروهشتم بهشت، شحنهآ چارم کتاب
# # باژستان ملوک، تاج ده انبیا %~% کز در او یافت عقل خط امان از عقاب
# # مرشد خلق آنکه5 کرد از اثر زخم تیغ %~% رایت شاهان نگون، گردهآ شیران
~~کباب
# ~~نبی [ی] که حکمهآ حکم او دهانها و زبانهای فصحای عرب و عجم را ببست که
~~«آنا PageV01P048
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0052.png)

# ~~افصح العرب و العجم» و درود وتسلیم ورضوان و نعیم ملازم ارواح واشباح
~~اولاد
# ~~و اصحاب واحباب او -که والیان ولایت هدایت و ستارگان فلک دلالت و
~~راعیان
# ~~حق دین و حامیان دین حقاند - باد.
# اما بعد   چنین گوید مؤلف این کتاب، العبدالضعیف سیف ابن محمد بن
# ~~یعقوب الهروی، رزقه الله علما نافعا و عملا رافعا، که در علم اخلاق
~~نسخهای که
# ~~موسوم است به «مجموعهآ غیاثی» پرداخته بودم و تألیف آن را واسطهآ [4]
~~عرض
# ~~خود ساخته، بر موجب «العاقل ابن الوقت» بهترین وقتی از اوقات و شریف
~~ترین
# ~~ساعتی از ساعات متوجه درگاه فلکسای و بارگاه جهان آسای خداوند برحق و
# ~~مخدوم مطلق، الملک الاعظم الاعلم، شاهنشاه الاکرم الاحکم، ضل الله فی
# ~~الخافقین، سلطان الحاج والحرمین، مغیث الامة الزاهره، نصیرالملة
~~الباهره، مظهر
# ~~کلمة الله العلیا، محرز مناقبالدین والدنیا، المنصور من السماء، المظفر
~~علی
# ~~الاعداء، قامع المعاندین والطغاة، قالع المتمردین والبغاة، معین ms002 اهل
~~الرشد، البرره،
# ~~مهین زمرة الفسق والفجره، رفیع شام المجد والغارب، اعدل ملوک المغارب و
# ~~المشارق صاحب آیات المجد و الکمالات، ناصب رایات العب و السعادات،
# ~~جمشید العهد والزمان، نشانهآ اشارت «ان الله یأمر بالعدل و الاحسان»1
~~المخصوص
# ~~بغایت عنایت ربالعالمین، ملک غازی، حاجی عالم زاهد، غیاث الحق والدین،
# ~~شمس الاسلام والمسلمین ابوالفتح محمد بن محمد بن محمد بن ابی بکر کرت.2
### | شعر [ظهیر]
# # آنک در اطراف ملکش از ره طاعت4 %~% خسرو انجم کمینه قلعهنشین است
~~PageV01P049
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0053.png)

# # وانک ز بهر نثار موکب قدرتش %~% دامن افلاک پر ز در ثمین است
# # راتب یک روزه است1 بخشش او را %~% آنچه که سرمایهآ 2شهور [و] سنین
~~است[5]
# # شخص سعادت روا بود کسه ندارد %~% پای ز درگاه او که حصن حصین است
# معالم کرم به انعام عام او بیدا و روشن کشته ولطایف عواطف واصناف
# ~~الطاف او دریارهآ اهل فضل و هنر از حد تقریر و تحریر درگذشته.
### | شعر [مختاری]3
# کرمش خلق را توانگر کرد %~% لطف او عالمی مسخر کرد
# کمترین بندهای ز درگه او %~% حلقه در گوش چرخ اخضر کرد
# ~~احرار روزگار نطاق طاقت به عبدیت جناب والایش بر میان روان بستهاند و
~~عباد
# ~~نامدار به امید حریت «من عذاب الله و عقابه» زبان جان به مدح دعای او
~~گشاده.
### | شعر
# فلا حر إلا و هو عبد لفضله %~% و لا عبد الا و هو حر برفده
# ~~عدلش به غایتی رسیده که باز بلند پرواز با کبک در یک آشیان همراز گشته
~~و سپاه
# ~~شاه ستمکاری به کلی در اقطار و اکناف کیهان منهزم شده.
### | شعر [خاقانی]
# عدل او زهرهآ ستم بشکافت %~% بذل او سینهآ کرم بشکافت
# ظلم را چون هدف جگر بدرید %~% بخل راچونهدف شکم بشکافت
# تسیغش از بهر قتل نسل عدو %~% رحم مادر عدم بشکافت
# ~~آثار مآثر و مفاخر او طراز تواریخ ملوک و سلاطین شده و انوار انصاف و
~~انتصاف او
# ~~نام نوشروان وصیت ابن سبکتکین در طی نسیان آورده. ms003

PageV01P050

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0054.png)

### | شعر [ازرقی]
# # ز کوشش وکرم و عدل او مرفه شد %~% روان حاتم طائی وجان رستم زال
# # یبستاز بی حکمش میان زمین و زمان %~% کشاد از بی حلمش زبان نسا و رجال
# ~~لازالت رایات دؤلته منصوبة2 علی قمة القبة الخضراء وآیات عزته مکتوبه
~~[6] علی
# ~~جبهة زهرة الزهراء کشتم و در مقام عبودیث زمین بوس خدمت به جای آوردم و
~~آن
# ~~کتاب را عرض کردم.3 به فضل ملک متعادل در حال به دررغرر قبول مرصع و به
# ~~زیور انور وصول مزین شد و از آنجا که فرط ملکی و وفور تربیت ملکی
~~خداوند ملک
# ~~اعظم اعدل اعلم، خلد ملکه بود، من بندهآ کمتر را به نظر تلطف پادشاهانه
~~ملحوظ و
# ~~به انواع تلطف ملکانه مخصوص گردانید.
# ~~1. متن. ازرکی. ابوبکر رینالدین ریفل اخایل) بن اسماعیل وراق، از شعرای
~~سدهآ پنجم PageV01P051
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0055.png)

### | شعر
# این نه حد چو من وصد چو من غمخوار است
### | لیک لطف وکرم شاه جهان بسیار است
# ~~بعد از آن فرمان اعلی، لازال عالیا، به نفاذ پیوست که خطهآ معموره و
~~بلدهآ محروسهآ
# ~~هرات، صانها الله عن العاهات و الآفات، که از امهات بلاد خراسان است،
~~بلک کعبهآ
# ~~ثانی و بغداد مسلمانی،
# شعر الواحد من الشعراء]
# ~~گر کسی پرسد تراکز شهرها خوشتر کدام؟
# گر جواب راست خواهی گفت او را، گو: هری
# ~~همچو بحریست این جهان، دروی خراسان چون صدف 1
# در میان آن صدف، شهر هری چون گوهری
# ~~از عصر پادشاه چنگیزخان تاریخ نامهای ندارد و چون در جنب تواریخ واقعات
~~و
# ~~حوادث بلدان وامصار خراسان شهر هرات کیفیت عن المکروهات و البلیات اکثر
# ~~الحادثات والواقعات است، به واسطهآ آنکه شهرا بعد شهر وسنة بعد سنة [7]
# ~~عسا کیر اقالیم در نواحی و اطراف آن جمع میشوند، وصافان سخن آرای و
~~سیاحان
# ~~جهان پیمای چون از کلی احوال که در وی به ظهور می بیوندد خبر ندارند و
~~بر
# ~~تواریخ آن عالم نیستند، در مجالس سلاطین و ملوک ms004 آفاق و محافل مشاهیر و
# ~~جماهیر خراسان وعراق ومیان عامهآ رعایا وکافهآ برایا به دروغ خود را
~~فروغ
# ~~می دهند ودر ورطهآ الکاذب ملعون میافتند، بر موجب «نعم الرجل الصادق»
~~بر
# ~~وجه راستی اسامی و سیر تواریخ ملوک و امرا و صواحب و حکام که از عهد
~~پادشاه
# ~~چنگیزخان تا امروز در خطهآ هرات حمیت عن الآفات بودهاند و به مضافات او
# ~~رسیده، در کتابت آور و به آیات ربانی و احادیث نبوی و آثار و امثال
~~موشح و متحلی
# ~~گردان و به زیور اشعار تازی و بارسی مزین کن.
# و چون من بندهآ اضعف بدین حکم جهانآمطاع محکم شدم و بدین امر
# ~~واجبالامتثال مأمور گشتم، بار دیگر زمین خدمت به لت عزت ببوسیدم و
~~گفتم: PageV01P052
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0056.png)

### | شعر [فرخی]
# ~~تا جهان آباد باشد، خسرو دین شاه باد
### | بایهآ تخت جلالش بر فراز ماه باد
# ~~از ره قدر و جلالت، شاه را در روز بار
### | ثه سپهر و هفت کشور، خیمه و خرگاه باد
# ~~مونس و یار وندیم و رهنمای شهریار
### | تا ابد ملک و جلال و عز و قدر و جاه باد
# ~~گاه عزم و وقت حزم و روز رزم، از کردگار
### | نصرت و فتح و ظفر مرشاه را همراه باد
# ~~هر چند خود را مرتبهآ آن نمیدانم و درجهآ آن نمیشناسم که با وجود چندین
~~فضلاء
# ~~سحرپرداز و عقلاء سخن ساز و منشیان دقیقه بین و سخن [8] شناسان با
~~تمکین که
# ~~منتسبان عتبهآ علیا و ملتزمین سدهآ والای آن جناب1 جنات حیاتاند، در
~~چنین امر
# ~~عظیم تقدیم نمایم،
### | شعر [تاجی]
# # کلام من به چه ارزد درآن جناب شریف %~% که دون صف نعال است موقف حسان*
# ~~اما منوچهری در تمهید عذر این معنی خوش فرموده است:
### | شعر [منوچهری]
# ~~هر که را شاه جهان بردارد و بنوازدش
### | در سخن گر قطره باشد، چو صد دریا شود
# ~~آن نمیبینی که در باغ و چمن از خارها
### | در بهاران ز ابر نیسانی ms005 چه گل پیدا شود؟
# ~~بنابرین ابواب در تألیف این کتاب بر موجب «المأمور معذور» شروع کردم و
~~به عون
# ~~فیض فضل ربانی و به یمن عاطفت ملک ملوک الاسلام، خلد الله ملکه و جلاله
~~و PageV01P053
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0057.png)

# ~~قرن بالخلود قدره و إقباله، تاریخ شهر هرات را از شهور سنهآ ثمان عشر
~~وستمایة [=
# ~~618]که خرابی وی و به قتل رسیدن سکانش درین سال بوده است در عهد پادشاه
# ~~چنگیزخان تا شهور سنهآ ...1 نوشتم و آنچه محقق و مصدق بود و از خلاف و
~~زور
# ~~دور، درین کتاب آوردم. و چون شانزده سال شهر هرات خراب بود و ملکی و
# ~~حاکمی به عمارت وامارت او نیامد، از شهور سنهآ اربع وثلاثین [وستمائه =
~~634]
# ~~سال را بر ترتیب نهادم و بیش از ذکرها دو ذکر ثبت کردم.2
# ~~ذکر اول   در معنی آنک شهر هرات را که بنا کرد؟
# ~~ذکر دوم   در باز نمودن احادیثی که رسول، علیه افضل الصلوات، در حق
~~هرات
# ~~فرمودهاند. واین «تاریخ نامه» را بر چهارصد ذکر ختم کردم، و الله
~~المعین2 علی
# ~~اتمامه و الموفق بحسن نظامه. [9] PageV01P054
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0058.png)

### | فهرست ذ کرها
# ~~ذکر اول: در بیان آنک شهر هرات را که ساخته
~~است......................... 63
# ~~ذکر دوم: در بیان احادیثی که رسول صلی الله علیه و سلم، در باب هرات
~~فرموده
# است. ....... .. . ..
# ~~ذکر نهم: در خرابی شهر هرا بار دوم..........
# ~~ذکر دوازدهم: در بیان مشورت پادشاه قاان با آمرا جهت همارت شهر هرات.
~~... 131
# ~~ذکر چهاردهم: در وفات امیر عزالدین و رف چشر او امیر محمد به ترکستان.
~~... 150
# ~~ذکر پانزدهم: در حکومت خرلع و امیر محمد عراندین در شهر هرات. 000000.
~~154
# ~~ذکر بیستم: در وفات تنمس اندین ماخمد بی ملک مجدالدین کالیوینی. ....
# ~~ذکر بیست و یکم: در نسب بزرگوار ملک مغفور شمس الحق والدین کرت. ....

PageV01P055

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0059.png)

# ~~دگر بیست و سوم. در وضی کردن ملک رکن آدین ملک شمسالدین را. ..... 187
# ~~ذکر بیست وچهارم: جلوس مل سمس اندین به ms006 جای مل رکن الدین خیسار. . 190
# ~~ذکر بیست و پنجم: در بند افتادن ملک شمسالدین ولاص او. ........
# ~~ذکر بیست و ششم: در رفتن ملک شمس الدین بیش شوقاآن و مراجعت او. ..
# ~~ذکر بیست و هفتم: در حکایت به قتل رسیدل صیاءالمت مرف الدین بتکجی. .
~~205
# ~~ذکر بیست و هشتم: در قتل ملک سیفالدین غرجستالی. .........
# # ذکر بیست و نهم: در رفتن ملک شمسالدین به افتانستان. %~% 12
# ~~ذکر سیام: در چوب زدن ملک شمسالدین ایاجی بن قنقردای را. ..
# ~~ذکر سی و یکم: در فرستادن ملک سمساندین جاهورا به افغانستان. .
# ~~ذکر سی و دوم: در آمدن ملک تاج الدین درد بیش ملک شمس الدی
# ~~ذکر سی و پنجم: در فتح حضتار هیراوبفتل رشیدن شعیب افغان..
# ~~ذ کر سی و ششم: در فتح حصار دوکی و بهخل رسیدن سندان افغان.
# ~~ذکر سی و هفتم: در حکایت قتل ایفه دردان افعانی.
# ~~ذکر سی و هشتم: در فتح حصار سجی. ..
# ~~دکر سی و نهم: در قتل ملک علی بن مسعود ملک شهر5 سجستان. .
# ~~دکر چکام. در منع خردن ما م ایین بستکین ر آز سلاح بستن..
# ~~ذکر چهل و یکم. رف منات منمشن الدین بمضره فلفهآ بکر. .........
# ~~ذکر چهل و سوم: در گریختن ملک تاجالدین گرد از6 پیش ملک شمسالدین
~~PageV01P056
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0060.png)

# ~~ذکر چهل و پنجم: در حکایت ملگ مرگتای سحنه هراک و ملک تاج الدین خار1.
~~301
# ~~ذکر چهل و ششم: در حکایت قتل ملک تاج اذینز.00000000000...
# ~~ذکر چهل و هفتم: در آمدن امرا به هراک به جهت فرخانه ساختن. ...
# ~~ذکر چهل و هشتم: در چوب خوردن مرکتای شخرات. ... .. .....
# ~~ذکر چهل و نهم: در رفتن ملک شمسالدین بهآ دربندبا کو وصفت جنگ او.
# ~~ذکر پنجاهم: در مسخر گردانیدن ملک شمس الدین مردم تیراه را. .........
# ~~ذکر پنجاه و یکم: در آمدن شاهزاده براق از ماوراءالنهر به خراسان. ...
# ~~ذکر پنجاه و دوم: در حرب پادشاه ابقا با شاهزاده براق و فتح پادشاه
~~ابقا.
# ~~ذکر پنجاه و سوم: ms007 در حکومت ملک بلبان آ دزفرآت. .......
# ~~ذکر پنجاه و چهارم: در حکومت، ملک ترک در هرات. ..000....
# ~~ذکر پنجاه و پنجم: در آمدن ملک بهاءالدین به سهرفرات به حکومت. ..
# ~~ذکر پنجاه وششم: در آمدن امراء به شمارهتق رآت.........
# ~~ذکر پنجاه و هفتم: در نیکویی حال خلق هرا...............
# ~~ذکر پنجاه و هشتم: در ایلچی فرستادن ابفاخان ترد منک شمسالدین. .
# ~~ذکر پنجاه ونهم: در رفتن ملک شمسالدین بهآ عرأق. ........
# ~~ذکر شستم: در وفات ملک شمسالدین. .......
# ~~ذکر شست و یکم: در جلوس ملک شمسالدین کهین به جای پدر خود ملک
# شمسالدین بزرگ. .
# ~~ذکر شست و سوم: در رفتن ملک شمسالدین کهین به قلعهآ محروسهآ خیسار. .
# ~~ذکر شست و چهارم: در رفتن ملک شمس الدین به مخاصرهآ قلعهٔ‌ قندهار. ...
# ~~ذکر شست و پنجم: در تربیت و عدل ملگ شسمس الدین کهین در باب مردم هرات.
~~394
# کزا* PageV01P057
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0061.png)

# ~~ذکر شست وهشتم: در مخالفت هندو نوین1 با آمرای بادغیس. ........
# ~~ذکر شست و نهم: در گرفتن ملک شمساندین تهین هندو نوین را. .
# ~~ذکر هفتادم: در خلعت فرستادن ارغونخان به جهت ملک شمسالدین کهین.
# ~~ذکر هفتاد و یکم: در پریشانی و جلاء مردم هرات. [6] ....
# ~~ذکر هفتاد و دوم: در آمدن ایاجی نکودری به مهر هرات و غارت خلق
# ~~ذکر هفتاد و سوم: در صفت خرابی شهر هرات......
# ~~ذکر هفتاد و چهارم: در آمدن امیر نوروز به جهت عمارت شهر هرات.
# ~~ذکر هفتاد و پنجم: در نامه نوشتن امیر نوروز به تک شمس الدین کهین.
# ~~ذکر هفتاد و ششم: در جواب نامهآ امیر نوروز از ملک شمسالدین کهین. ...
# ~~ذکر هفتاد و هشتم: در رفتن ملک مرحوم فخرالدین به خواف و فراه. ..
# ~~ذکر هفتاد و نهم: در آمدن شاهزاده دوا به خراسان و گرفتن ملک خراندین
# برکت را.00..0...... %~% ..  . . . . . . . . .
# ~~ذکر هشتادم: در حرب پادشاه ازاده] دوابن برانبخکق کوسویه و فوشنج.
# ~~ذکرهشتاد و یکم: در بند افتادن ملک فخرالدین و حلاص او. .......
# ~~ذکر هشتاد و دوم: در حکایت تخلف امیر نوروز ms008 وشل و در شهر هرات2 .
# ~~ذکر هشتاد و سوم: در حکومت ملک فخرالدین بعد ازل آمیر نوروز. ... ....
# ~~ذکر هشتاد و چهارم: در آمدن اولجایتو سلطان به مخاصره سهرهرات ومراجعت
~~او. 454
# ~~ذکر هشتاد پنجم: در عماراتی که ملک فخرالدین دز منهر هرات کرد. .....
# ~~ذکر هشتاد و ششم: در امر معروف و نهی منکر که ملک فرالدین در شهر هرات
# فرمود. ............
# ~~ذکر هشتاد و هفتم. در رفتن ملک فرالدین بهاسفرار و حکایت ابوسعید نهی.
# ~~ذکر نودم: در آسایش و رفاهیت خلق هرت....
# ~~دکر نود و یکم: در وفات ملک مروم شنمس الدین طاب ثراة. ......

PageV01P058

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0062.png)

# # ذکر نود و دوم: در آمدن دانشمند بهادر به محاصرهآ شهر هرات. %~% 283
# ~~ذکر نود و سوم: در قتل دانشمند بهادر و حکومت جمالالدین محمد سام.
~~...0. 498
# ~~ذکر نود و چهارم: در آمدن بولجای بن دانشمند بهادر به محاصرهآ هرات.
~~000.0.. 522
# ~~ذکر نود و پنجم: در وفات ملک فخرالدین.
~~....00000000000000000000.00000.. 528
# ~~ذکر نود و ششم: در قتل پهلوان یاراحمد1 و قتل محمود فهاد.
~~.........0000000 541
# ~~ذکر نود و هفتم: در صفت قحط و قتل جمالالدین محمد سام و خرابی هرات. 0.
~~547
# ~~ذکر نود وهشتم: در صفت خصایل و فضایل ملک غیاثالدین. ......... ... ..
~~555
# ~~ذکر نود و نهم: در رفتن ملک غیاثالدین به عراق کرت اول.
~~................. 561
# # ذکر صدم: در حکومت ملک غیاثالدین در خطهآ هرات. .......... %~% ..87
# ~~ذکر صد و یکم: در رفتن ملک غیاثالدین به قلعهآ خیسار.
~~............0...... 576
# ~~ذکر صد و دوم: در آسایش و فراغت خاطر اهل هرات........000000.0.000.
~~581
# ~~ذکر صد و سوم: در بد گفتن امرا از ملک غیاثالدین پیش اولجایتو سلطان.
~~..... 582
# ~~ذکر صد و چهارم: در رفتن ملک غیاثالدین به عراق کرت دوم.
~~0............. 590
# ~~ذکر صد و پنجم: در جور وتعدی محمد دولدای و بوجای در شهر هرات. . . ...
~~601
# ~~ذکر صد و ششم: در رفتن لشگر خراسان به تکیناباد2 به حرب شاهزاده داود
# خواحه. .. .. . . .. . . .. . ... . .. . . . . . .. . . .. . . .. ...
~~....... .. .. . .. ... .. 604
# ~~ذکرصد وهفتم: در وفات ملک علاءالدین... ms009 . . ................... ...
~~..... 606
# ~~ذکر صد و هشتم: در حرب لشگر خراسان با لشگر ماوراءالنهر و انهزام لشگر
# خراسان. ..
# ~~ذکر صد و نهم: در فرستادن ملک غیاثالدین مولاناصدرالدین را به قضای
~~هرات. 617
# # ذکر صد و دهم: در نواخت اولجایتو سلطان ملک غیاثالدین را.. %~% 12
# ~~ذکر صد و یازدهم: در آمدن ملک غیاثالدین از عراق به خطهآ هرات.
~~......... 628
# ~~ذکر صد و دوازدهم: در قتل بولجای بن دانشمند بهادر و انهزام لشگر
~~خراسان. .. 634
# ~~ذکر صد و سیزدهم: در حرب ملک غیاثالدین با آوجی بلا3 و انهزام او.
~~...... 643
# ~~ذکر صد و چهاردهم: درحکایت شاهزاده یسور و تخلف او باپادشاه[زاده]
~~کپک4... 646 PageV01P059
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0063.png)

# ~~ذکر صد و پانزدهم: در صفت جوزی که امیر یساول1 با خلق هرات کرد.
~~.000.0. 654
# ~~ذکر صد و شانزدهم: در رفتن امیر یساول بیش شاهزاده یسور و قتل امیر
~~یساول. 655
# ~~ذکر صد و هفدهم: درعهدنامههایی که سلطان ابوسعید ویسور به یکدیگر
~~فرستادند.663
# ~~ذکر صد و هجدهم: در تخلف کردن شاهزاده متقان2 و امرا با بکتوت3.
~~........ 673
# ~~ذکر صد و نوزدهم: در رفتن شاهزاده یسور به شهر سجستان و مراجعت او. ...
~~677
# ~~ذکر صد و بیستم: در نامهای که ملک غیاثالدین به امرای خراسان نوشت.
~~.... 681
# ~~ذکر صد و بیست و یکم: در نامههایی که شاهزاده یسور و ملک غیاثالدین
# به هم نوشتند................. .. ... . . . . %~% 0..... %~% 3
# ~~ذکر صد و بیست و دوم: در رفتن شاهزاده یسور به مازندران و صفت خرابی که
# لشگر [او]کرد. .............. %~% .......0....690
# ~~ذکر صد و بیست و سوم: در لشگر فرستادن ملک غیاثالدین به بادغیس و
~~گرفتاری
# خیل خانهآ بوجای... .. ..... . .. ..... . .......694
# ~~ذکر صد و بیست و چهارم: در حرب لشگر ملک غیاثالدین با مبارک شاه
# بوجای.................................................... %~% ..695
# ~~ذکر صد و بیست و پنجم: در حرب لشگر ملک غیاثالدین با سلطان [و]
# بکتوت.........................
# ~~ذکر صد و بیست و ششم: در حرب شاهزاده یسور با ملک غیاثالدین. . ......
~~710
# ~~ذکر صد و بیست و هفتم: در تخلف ملک قطبالدین اسفزار ms010 با ملک غیاثالدین.
~~717
# ~~ذکر صد و بیست و هشتم: در حرب ملک غیاثالدین با ملک ینالتکین2 و
# گر فتاری فراهیان..:0....... .... .... . . . .. . . .. . . . . . . . .
# . .. . . ... %~% 725
# ~~ذکر صد و بیست و نهم: در فتح ملک غیاثالدین بر ملک قطبالدین اسفزار و
# زوال دولت ملک قطبالدین اسفزاری. .........................
# ~~ذکر صد و سیام: در عماراتی5 که ملک عیاتاندین در منهر هرات کرد. ......
~~742
# ~~ذکر صد وسی و یکم: در فتح حصار رژه بر دست تشکر ملک غیاثالدین. ..0.
~~746 PageV01P060
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0064.png)

# ~~ذکر صد و سی و دوم: در فتح حصار نیازآباد بر دست لشگر ملک غیاثالدین.
~~%~% 750
# ~~ذکر صد و سی و سوم: در حرب ملک غیاثالدین با خواجه محمد خوافی در
# هابه تاراد ابببپببب پپپببب.........755
# ~~ذکر صد و سی و چهارم: در رفتن ملک غیاثالدین با لشگر خراسان به حرب
# سور و قتل یسور. ...... ................ ... سس 760
# ~~ذکر صد و سی و پتجم: در فتح حصار تولک بر دست ملک غیاثالدین. ..00...
~~764
# ~~ذکر صد و سی و ششم: در رفتن ملک غیاثالدین به حج. [24] ..000000......
~~768
# ~~ذکر صد و سی و هفتم: در حکومت ملکزاده شمسالدین در هرات. ... ......
~~774
# ~~ذکر صد و سی و هشتم: در لشگر فرستادن ملک شمسالدین به فراه. ..000000.
~~777
# در باز نمودن آنک شهر هرات، صانها الله عن الآفات، را که ساخت و
# ~~احادیثی که در باب هرات از رسول، علیه افضل الصلوات واکمل التحیات، نقل
# ~~کردهاند و خرابی بلاد خراسان در عهد پادشاه چنگیزخان و تواریخ طایفهای
~~که
# ~~بیش از ملوک اسلام غور در هرات حکو [مت کر]* آدهاند و این قسم مشتمل
~~است
# ~~[بر بیست ذکر]4: [25].

PageV01P061

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0065.png)
~~PageV01P062
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0066.png)

### | کراول
# در بیان آن که شهر هرات را،
# صینت عن الآفات، که ساخته است
# بعد از حمد حضرت ربوبیت رب الارباب، چنین میگوید بندهآ ضعیف،
# ~~مؤلف این کتاب، که در «تاریخ نامهآ هرات» صانها الله عن البلیات
~~والآفات - که از
# ~~مؤلفات شیخ مرحوم مغفور سعید سدید ثقةالدین عبدالرحمن عبد الجبار فامی
# ~~است - آورده ms011 است که نقل است از پیران بینفاق و راویان بی خلاف و شقاق
~~که
# ~~ایشان گفتند به اتفاق که در خراسان اول شهری1 که بناکردهاند خطهآ فوشنگ
~~است و
# ~~او را پشنگ بن افراسیاب بن نمرود بن کنعان بنا افکند، و بعضی میگویند
~~که بانی او
# ~~هوشنگ بوده است.
### | شعر [ربیعی]2
# # شنیدم ز دانشپژوهی براز %~% که بد مؤبد و بخرد و کارساز
# # ککه هوشنگ پوشنگ را ساخته است %~% چو خرم بهشتش برآراسته است
# # همه باغ و راغش پر از بوی و رنگ %~% به آرایش او را ز فردوس ننگ
# # به هر گوشه کاخی و کاشانهای %~% بهشت برین پیشش افسانهای
# # در و دشت او سبز و آب روان %~% به هر سوی سرو [و]گل و ارغوان
# # چب و راستش باغ و بستان وکشت %~% به صد پایه بهتر ز خرم بهشت
# # بر خاک او مشک را ارز، نی %~% به گیتی ازو خوبتر مرز، نی
# اسکندر که معروف است به بخت النصر،3 شهر قندز4 را بناکرد بیش از شهر
~~PageV01P063
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0067.png)

# ~~هرات به پانصد سال، و شهر هرات را اردشیر بابکان و بهمن ابن اسفندیار
~~بنا
# ~~کردهاند. [26) و شیخ مرحوم مذکور در «تاریخ نامه»ی خود بنای هرات را به
~~هشت
# ~~نوع آورده است:
# اول آن که میگوید بنای شهر هرات در عهد طهمورث بنهوشنگ بن فرست1
# ~~بن کیومرث بود، و چون طهمورث در نعمت و ناز عمر دراز یافت و ایام سلطنت
~~و
# ~~استیلا و هنگام عظمت و استعلای او از حد درگذشت و ملوک و لشکرکشان
~~اقالیم
# ~~سبعه رقم انقیاد و امتثال امر و نهی او بر صحیفهآ جان کشیدند و اعادی و
~~منازعان
# ~~مملکت او سر جباری و قهاری بر خط تخشع و تذلیل1 نهادند و در آخر عمر
~~ابلیس
# ~~خسیس او را در دام تلبیس انداخت و به دعوی بار خدائی دعوت کرد و به سوی
# ~~دبدبهآ «آنا ربکم الأعلی»3 راه نمود، طهمورث به وساوس و القاء آن خناس
~~بر
# ~~وسواس، ms012 به تعدی و ستمکاری، رعیت را به اسم باح و خراج گران مجحف 4 و
# ~~مستأصل گردانید و خداوندان دولت و نعمت ازو مقل الحال و مضطرب شدند.
### | شعر [فردوسی]
# نگر تا نیاری به بیداد دست %~% که آباد گردد ز بیدادآ بست
# کسی کو بجوید همی دستگاه %~% خرد باید وگتج و رای و سپاه
# هر آن کس که بر تختشاهی نشست %~% میان بسته باید، گشاده دو دست
# اگر پشه از شاه بیند ستم %~% روانش به دوزخ بماند دژم
# اگر شاه بیداد جوید همه %~% پراکنده از گرگی گردد رمه
# و از اموال آنام وحق الایتام خزینهها مشحون به در مکنون چون کنوز قارون
# ~~واژون ملعون نکون جمع کرد و به واسطهآ دور جور، بی غور او، قطان بلدان
~~و سکان
# ~~آهصار ازو متنفر شدند و به آن کارهای نابسندیدهآ او انکارها ظاهر کردند
~~[27] و مقام
# ~~اصلی رفاهیت و سلوت را به مسافات بر آفات و مسالک بر مهالک بدل
~~گردانیدند و
# ~~هر یک ازکثرت تحمل خواری جلاء وطن اختیار کردند و گفت [ند]:
~~PageV01P064
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0068.png)

# شعر [مولانا فخرالدین رازی]1
# پایم شکسته نیست به جائی روم کزو %~% هر دم نسیم مشک تتاری به من رسد
# ساکن چرا شوم به زمینی و خطهای %~% کزبودنش مذلت و خواری به من رسد
# ~~اکثر حشم و خدم او به اطراف و اکناف جهان متفرق شدند و قریب پنج هزار
~~از
# ~~صحرانشینان قندهار به حد ود کابل رفتند و چندگاه آنجا ساکن بودند. و
~~چون در آن
# ~~موضع به جای عشرت غسرت یافتند و طباع ایشان با آب و هوای آن مکان
~~امتزاجی
# ~~نیذیرفت، به ولایت غور در آمدند و از غور نیز به سبب بی خصبی نعمت و
~~مضیق
# ~~اما کن، نقل کردند و به موضعی آمدند که آن را «أوبه»2 خوانند. و مدتی
~~آنجا بودند و
# ~~عمارتهای دلپذیر و بناهای بلند شکوهمند ساختند، و وضیع و شریف را نعمت
# ~~بی حد حاصل شد و همه ms013 متمول و خداوند مال گشتند.
# بعد از آن میان ایشان منازعت و عداوت هر چه تمام تر حادث شد، به واسطهآ
# ~~دختری که بکارتش را در صحرا شخصی از اشراف زایل گردانید و آن دختر از
~~آن
# ~~شخص حمل گرفت. چون مشایخ و اعیان آن قوم را از آن حال فضیحه و حادثهآ
# ~~شنیعه خبر شد، اظهار و اشتهار آن معنی را بغایت مستکره و مستقبح شمردند
~~و از PageV01P065
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0069.png)

# ~~برای صلاح و نجاح [و]23 فلاح جانبین، خواستند که آن دختر را بدان شخص
~~دهند تا
# ~~آتش فتنه انطفا بذیرد. اقارب و قبایل آن شخص از آن معنی ابا کردند و
~~گفتند که «آن
# ~~دختر اصل و نسب ندارد و ما اصلی و گوهریم». بدین واسطه میان قوم دختر و
~~قوم
# ~~آن شخص مخاصمت و مجادلت [228 ظاهر گشت و هر روز وحشت و دهشت میان
# ~~ایشان بیشتر میشد، تا کار به چائی رسید که با هم به محاربت و مقاتلت
~~بیرون
# ~~آمدند و بسیاری را از یکدیگر به قتل رسانیدند، و آخرالامر یک قوم غالب
~~و قادر
# ~~شدند و قوم دیگر که مغلوب و منهزم گشتند از اوبه بیرون آمدند و به شط
~~وادی به
# ~~موضعی که آن [را] کواشان علویان خوانند، نزول کردند و چند سال آنجا
~~ساکن
# ~~بودند.
# و آن قوم که بر ایشان دست تحکم و غلبه داشتند، هر سال بیامدندی و از
# ~~حواشی و مواشی ایشان آنچه گزین و بهین و ثمین و سمین بودی، به جبر و
~~تعدی به
# ~~اسم خراج بگرفتندی. و چون ایشان را پناه متین و جایگاه حصین نبود، به
~~عجز و
# ~~اضطرار رضا می بایست داد. برین گونه که ذکر رفت زندگی میکردند تا به
~~مرؤر اعوام
# ~~و گرؤر شهور، اولاد و احفاد ایشان بسیار شد و اتباع و اشیاع بی
~~شمارگشت. و در
# ~~میان این طایفه زنی بود در غایت خسن و جمال و نهایت لطف و دلال. ms014 نور
~~روی دل
# ~~آرای روح افزای او، جرم مهر روشن چهر را ضیا بخشیدی و نسیم زلف عنبربار
# ~~مشک آسای او، دماغ باد صبا را معطر و معنبر [ساختی].
### | شعر [انوری]
# # روئی، چگونه روئی؟ روئی چو آفتاب %~% زلفی، چگونه زلفی؟ هرحلقهای
~~چوتابی
# # هر برتوی ز رویش در چشم عقل نوری %~% هر حلقهای ز زلفش در حلق جان
~~طنابی
# # گر عکس عارض او بر صحن عالم افتد %~% گردد ز سایهآ او هر ذره
~~آفتابی[29]
# ~~و به حیلت زهد و عفت آراسته و به اوصاف نیکونامی و پاکدامنی شایستهآ
~~مدایح و
# ~~محامد، و به اصل خوب وطینت باک ملکة الملکات اقالیم ربع مسکون.
### | شعر [ابیوردی]2
# لها2 بیت رفیع السمک ضخم %~% ه تزهی اذا انتسبت آباها PageV01P066
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0070.png)

# ~~نام او شمیره بنت جمان افریدون1 از فرزندان کیومرث. و این جماعت
~~فرمانبردار او
# ~~بودند و او در حق قوم خود نیکی و لطف مبذول داشتی و هر چه از اشفاق و
~~احسان
# ~~متصور بودی در حق رعیت به جای آوردی.
# روزی مجمعی ساخت و با آن جمع گفت که «تا چند خواری خراجگذاری
# ~~کشیم و نفایس گنوز و نقود و غرایب اموال بدان قوم دهیم؟ اگر چنانکه شما
~~از تدبیر
# ~~و رأی من تجاوز و عدول ننمایید، من به اندک روزگاری خود را و شما را از
~~تیه این
# ~~مسکنت1 و باژ دادن بدر آرم». ان قوم به یک بار شرایط خدمتکاری و طاعت
# ~~فرمانبرداری به جای آوردند و گفتند:
### | شعر [خاقانی]
# ای شاهزاده بانوی ایران به هفت جد
### | اقلیم جاری از تو جو فردوس هشتم است
# خود خاتم بزرگ سلیمان به دست تست
### | کانگشت کوچکین تو دریای قلزم است PageV01P067
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0071.png)

# بر آستان جاه تو ای بانوی جهان
### | هر دم ظفر بیابی و دولت دمادم است
# در عصمت و جلالت و اقبال وکام ونام
### | بادت حیاتتاکهجهاناست ومردم است
# ~~بندگان چون فرض وقرض لازم و واجب است وبر حسب «قالوا نحن أوتوا قوة و ms015
# ~~اؤلوا بأس شدید و الآمر الیک فانظری ماذا تأمرین»1 ما که ارباب قوت
~~واصحات
# ~~ثروتایم، به هر جه فرماید و مصلحت بیند، بر آن اقدام نماییم.
# شمیره از جواب باصواب آن گروه خوش دل شد و گفت: «ای قوم، مصلحت
# ~~آن است که به تدریج و آهستگی در این نواحی حصاری سازیم، چنانکه حصانت
~~او
# ~~ما را مانعی باشد از نزول حوادث و دافعی گردد از توارد زحمات. و این
~~کار وقتی
# ~~میسر گردد که چهار ساله خراج و مال قراری بدان قوم رسانیم تا چون ایشان
~~در این
# ~~چهار سال به طلب مال نیایند ما را تمکن و مجال آن باشد که عمارتی
~~کنیم».
# چون بر این اندیشه متفق شدند - و والی آن قوم را هیاطله2 نام بود - شمیره
# ~~مکتوبی نوشت بدو که «هر سال حاجبان و غلامان شما می آیند و در ذهاب
~~وایاب
# ~~زحمت می یابند و ما نیز به واسطهآ آنکه از فرستادن تحف و غرایب مقصریم
~~و آنچه
# ~~که لایق و رایق آن حضرت باشد در این حدود متعذرست، از آن معنی شرمسار
# ~~می باشیم. اکنون می خواهیم که چهار ساله مال قراری به خدمت فرستیم تا
~~ما را و
# ~~شما را تشاغل و دل نگرانی کمتر باشد».
# چون مکتوب شمیره به هیاطله رسید آن معنی را غنیمت بزرگ شمرد و ملک
~~PageV01P068
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0072.png)

# ~~فرحون بن کوفان نون1 را که از ابنای هوشنگ بود بفرستاد تا خراج چهار
~~ساله از
# ~~شمیره بستاند و به خزینه هیاطله رساند. شمیره چون به لطائف الحیل دست
~~تعدی
# ~~و حیف قوم هیاطله را از سر خود کوتاه گردانید، به بهترین ساعتی از
~~ساعات حصار
# ~~شمیران را که بر شمال هرات است، متصل خندق بنا افکند و دیواری بس بلند
~~و
# ~~خاک [31 اریزی شکوهمند گرد او ساخت و دیواری شایگان مقدار سه فرسنگ بنا
# ~~کرد و بر هر فرسنگی دری از آهن بنهاد و از حراس بر هر دری ms016 بوابی را با
~~ده مرد
# ~~نصب فرمود.
# و بعد از چهار سال نواب و عاملان هیاطله به طلب خراج آمدند. چون آن
# ~~دیوار شایگان و حصار محکم بدیدند، بازگشتند و هیاطله را از آنچه مشاهده
~~کرده
# ~~بودند اعلام کرد[ند]. هیاطله دیگر کسی نزد ایشان نفرستاد و خراج و باج
~~نخواست.
# ~~و آن جماعت سالها در شمیران بماندند تا عهد منوچهر. و از تزاحم و کثرت
~~خلق
# ~~عدد ایشان بی حساب کشت. و در آن وقت ملک ایشان خرنوش بود، از فرزندان
# ~~سهم نریمان. نزدیک سهم آمدند و گفتند که ملک عادل باذل کامل، رعیت نواز
# ~~عدوبند، جهان بخش دوستنواز را در رفعت هر جه تمامتر و حشمت هر جه با
# ~~نظام تر زندگانی جاودانی و بقا بی فنا باد.
# شعر [سیف اسفزاری]
# شاهد بخت در وفای تو باد %~% مسند جاه تکیه گاه تو باد
# تکمهآ زرنگار شقهآ روز %~% بر زه کبریای تو باد
# باسبان سرای پردهآ جان %~% پردهدار در سرای تو باد
# از پی دفع جسم زخم زمان %~% کار کروبیان دعای تو باد
# متتهای مقاصد آمال %~% تا ابد روضهآ فتای تو باد
# شعر [رشید وطواط]
# بقیت ممتعا بالملک تسمو %~% من العلیا إلی اعلی المراتب
# ~~بعد از آن عرضه داشت که «حاجت ما بندگان به حضرت خداوند آن است که
# ~~نزدیک شاهنشاه2 مکتوبی نویسد و از وی اجازت خواهد تا شهری بنا کنیم که
~~در PageV01P069
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0073.png)

# ~~این مکان تنگ به جان آمدهایم». خرنوش نامهای نوشت به شاهنشاه و آنچه
~~رعیت
# ~~درخواست کرده بودند او نیز درخواست کرد. بعد از یک ماه [32] و نیم
~~نامهآ او را
# ~~جواب آمد متضمن اجابت واجازت. و این حالت در عهد موسی عمران1، علیه
# ~~صلوات الرحمن، بود.
# خرنوش قصد بنای شهر کرد و ابواب خزاین بگشاد و استادان رازه و بناآن
# ~~ماهر و معماران کافی مهندس را مال بسیار داد تا بر طالع ستودهآ شهر
~~قندز را بنا
# ~~نهادند و بارهای عظیم کرد او در ms017 کشیدند و بر چهار طرف او چهار کوشک
~~عالی
# ~~برآوردند و دو در باز کردند. یکی از جانب شمال و دیگری بر طرف جنوب، و
~~چنان
# ~~ساختند که حصار شمیران در قندز در آمد و یک رکن رکین قندز شد. و عرض
~~دیوار
# ~~سی گز نهادند و بالاش به پنجاه گز و بر روی برجها نصف کردند و گرد وی
~~خندقی
# ~~ژرف بکندند و آب در وی جاری گردانید [ند] و در وی دو بنیاد کردند. یکی
~~از بیرون
# ~~و دیگری از اندرون و جملهآ بنیاد و بارو را بر دویست و پنجاه گزی
~~بنهادند و در
# ~~اندرون قندز میدانی ساختند بس بزرگ.
# دوازده سال و نیم در عمارت او روزگار بردند تا تمام شد. شهری آمد به
# ~~غایت حصین و ارکان و آبراج او در غایت بلندی و محکمی.
### | شعر [ادیب صابر]2
# رکن هایش همه با رأس جبل هم پهلو
### | برجهایش همه با اوج سما همدستان PageV01P070
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0074.png)

# ~~خاکریزش زشکوهی و بزرگی چون کوه
### | خندقش مغرق و بس ژرف جو بحر عمان
# ~~کمترین کنگره از منظر او بر جوزا
### | پس ترین بارهای از بارهآ او بر سرطان
# ~~[33)قصرهایش همه چون روضهآ رضوان خرم
### | حجرهایش همه چون خلد برین آبادان
# ~~باد او خوش نفس و روح فزا همچو صبا
### | آب او عذب و کوارنده چو آب حیوان
# ~~آن قوم از حصار شمیران به قندز تحویل کردند در عهد پادشاه بهمن بن
~~اسفندیار بن
# ~~گشتاسب. و رعایا به واسطهآ آنکه به سعی او شهر قندز معمور کشت، دعای
~~فراوان و
# ~~سپاس بی قیاس خواندند و با هم2 مبارک باد گفتند:
### | شعر [انوری]
# ~~این همایون مقصد دنیا3 و دین، معمور باد
### | ساحتش چونبیت معمور از حوادث دور باد
# ~~از سر جاروب فراشان او هر بامداد
### | سقف گردون بر غبار بیضهآ کافور باد
# ~~چار ارکانش4 که از هر چار ارکان برترند
### | ازجمالت5 جاودان چون نه فلک معمور6 باد
# ~~حظ موفوراست الحق این عمارترا ms018 ز حق7
### | حظ برخورداری صاحب ازو موفور باد
# ~~در حریم او خواص کعبه هست از ایمنی
### | در اساس8 استوار او اساس9 طور باد
# ~~و سالیان بیکران در قندز به سر بردند و قندز نیز بر ایشان تنگ آمد و در
~~آن [34] وقت
# ~~ملک ایشان ارغاغوش بود. از او درخواست کردند که از پادشاه وقت اجازتی
~~PageV01P071
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0075.png)

# ~~حاصل کن تا شهری بزرگتر از قندز بسازیم که اماکن و مساکن قندز ما را
~~وفا نمیکند.
# ~~ملک ارغاغوش از پادشاه وقت اجازت طلبید.
# و در بعضی کتب چنین خواندهام که آن پادشاه بهمن بود. حکم شد که
# ~~بیتالمال عمارت چنین شهری را تحمل نکند. اگر چنانک رعیت از مال خود
# ~~می سازند، اجازت است. چون حکم به شکان قندز رسید، گفتند که ما آن را از
~~مال
# ~~خود می سازیم و به امداد و معاونت پادشاه زمان طمعی نداریم فرمان شد که
~~شهری
# ~~چنانک دلخواه ایشان باشد، بسازند. ملک ارغاغوش مهندسان و مساحان را جمع
# ~~کرد تا تقدیر گرفتند که هر روز چه مقدار مرد به کار عمارت مشغول باشد.
~~هر روز را
# ~~شانزده هزار مرد بر آوردند. هر طرفی را چهار هزار مرد و چهارصد استاد
~~چرب
# ~~دست سریع العمل رسید.
# چون خواستند که اساس شهر بنهند اهل نجوم را که مطلعان اسرار سماوی و
# ~~مفتشان آثار علوی و دقیقه بینان فلک البروج و منطقه کشایان معدل
~~النهاراند، طلب
# ~~داشتند تا در آن وقت و ساعت که اسد با زحل در وسط السما باشد چنانک نیر
# ~~اعظم که خداوند اوست از اتصال و انفصال منحوس و مذموم مجرد بود و به
~~نظرات
# ~~مسعوده قوی و محفوظ اساس شهر بنهند. منجمان [ااسطرلابها در دست و تقویم
~~ها
# ~~در نظر مترقب بایستادند و همهآ خلق خشتها برگرفتند و منتظر بایستادند
~~تا چون
# ~~بکویند که وقت در رسید، به یک بار از چهار طرف خشت بیندازند.
# در این میان عورتی نان می پخت. ناگاه ms019 غافل شد. کودکی نانی چند از بیش
# ~~عورت در ربود. عورت از آنجا که ناقص عقلی او بود، فریاد برآورد که «ای
~~کودک
# ~~بینداز» رازکان پنداشتند که آن قول منجمان است. به یک بار شانزده هزار
~~مرد
# ~~خشتها بینداختند و در آن ساعت طلوع ثور بود. [35] ملک ارغاغوش را از آن
# ~~معنی خاطر متردد گشت. از منجمان پرسید که «احوال این طالع چون باشد؟»
# ~~گفتنل:
# ای ملک، چون خداوند ثور زهره است، مردم این شهر همه عشرت دوست
# ~~باشند والحان ایشان خوب شاد. وچون مریخ ناظر طالع است، همه دلیر وجنگی
# ~~بغرند و حرب و قتل را دوست دارند و ابنای ایشان از خوردکی باز با دل1 و
~~زهره PageV01P072
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0076.png)

# ~~باشند. و در این شهر بسیاری از پادشاهان و لشکرکشان را به قتل رسانند.
~~و چون
# ~~بیتالمال برج بادیست، مال در دست خلق این شهر قرار نگیرد، و بیشتر
~~درویش
# ~~حال باشند و سخاوت و نان دادن را دوست دارند، و غربا و اهل حرفه را این
~~شهر
# ~~سازوار باشد، و اولیاء علماء بزرگ و زهاد و عباد نامدار در این شهر
~~مقام سازند و به
# ~~واسطهآ اعتدال هوا و عذوبت آب او هرکس که بدین شهر درآید، بدان نیت که
~~ده
# ~~روز در وی متوطن باشد، ماهها و سالها در وی بماند. و هرکس که در خرابی
~~این
# ~~شهر و تفرق خلق او کوشد، به زودی برافتد و دولتش به انجام رسد.
# ملک ارغاغوش را از آن حکایت خاطر مجموع گشت و بفرمود تا خلق به کار
# ~~عمارت قیام نمایند. این شانزده هزار مرد هشت سال در بنای او کردند تا
~~به بالا
# ~~رسید. چهار سال دست از کار برداشتند تا بنا خشک شد و آنچه نشستنی بود،
# ~~بنشست. آنگاه به کار عمارت بالا قیام نمودند. هشت سال دیگر ببایست تا
~~دیوار او
# ~~تمام کردند. شهر را به هزار گزی نهادند و دیوار و بارهآ او را بر ms020 دویست
~~و یازده گزی و
# ~~دیواری که محیط است بر قندز و هرات، وضع او دوازده هزار و صد و هشتاد و
~~سه
# ~~گزی و بالای دیوار بارو چهل و پنج گز کردند و پهنا صد و ده گز و بر وی
~~برجهای
# ~~چهار سو نصب کردند و بر هر برجی صورت صلیبی بساختند جهت آنکه پادشاه
# ~~وقت ترسا بود. و از بیرون و درون دو دیوار برآوردند هر یک در عرض بیست
~~گز
# ~~[36] و فرجه میان هر دو دیوار ده گز و گرد وی خاکریزی ساختند بس عظیم و
# ~~خندقی کندند بغایت عمیق؛ چنانک بندهآ ضعیف مؤلف کتاب گوید در صفت شهر
# ~~هرات، صانها الله عن الآفات:
### | شعر [مؤلف]
# یکی تند دز بود بر روی خاک %~% به بیش اندرون خندقی ژرف ناک
# درو غوک و ماهی به بری به بر %~% خروشان شب و روز همچو هژبر
# از این سوی دز تا بدان سوی آب %~% سه ره چار صد کز بدی کامیاب
# ز دوری تهش همچنان دور بود %~% که ماهی و کاو زمین مینمود
# ~~و چهار دروازه بازکردند و هر یکی را نامی نهادند. اول دروازهآ فیروز
~~آباد. دوم دروازه
# ~~سرا. سیوم دروازهآ خوش. چهارم دروازهآ قندز.1 بدین صفت شهری که از
~~اقصای PageV01P073
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0077.png)

# ~~خاور تا انتهای باختر کسی مثل آن ندید و نشنید، راست کردند.
### | شعر [مؤلف]
# ~~خاکش ز مشک آذفر و گل از عبیرتر
### | هر خشت ازو نمونهآ جام جهان نمای
# ~~آبش چو آبکوثر و یادش نسیم صبح
### | طیب شمال او چو صبا روح جانفزای
# ~~چون آسمان بزرگ و چو فردوس روح بخش
### | چون دین بلند قدر و چو دنیاست دلربایآ
# ~~هم مأمن خلایق وهم مسکن طرب
### | هم منزل مبارک و هم جای دلگشای
# ~~گلزارهای او همه خوب و عبیر بیز
### | گلزارهای او همه گل بوی و مشک سایآ
# ~~[37]در راغهای او زده سنبل دورویه1 صف
### | در باغهای او شده بلبل غزلسرای PageV01P074
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0078.png)

# ~~چون برجهای چرخ1 ms021 برو طارم و رواق
### | چون قصرهایخلد درو حجره و سرای
# ~~شهری که کمترینه سرائی ز منظرش
### | آمد بهاوقیمت صد چین و صد خطای2
# ~~شهری که نیست مثل و شبیهش به محکمی
### | در جملهآ ممالک فغفور و ملک رای2
# ~~شهری که هست بارهآ او پارهای ز کوه
### | بیهیج شک و شبهت و بیهیج ظن و رای
# ~~شهری که در نواحی گرداب خندقش
### | دارند صد هزار نهنگان مقام و جای
# ~~شهری که رفته صیت بزرگی و قدر او
### | از شرق تا به مغرب و از غرب تا خطای
# ~~شهری که هست آب و هوا و صفای او
### | نور و سرور سینهآ هر شاه و هرگدای
# ~~شهری که پیک وهم نبیند نظیر او
### | گر کل بحر درآرد به شیب پای
# ~~شهری که گفت هاتف غیبی که «ای ظفر!
### | در وی در آی و تا به قیامت درو بپای
# ~~(38) شهری که هست روز وغا ساکنان او
### | گردان کار دیده و مردان پیشوای
# ~~شهریکه هست دشمنوبدخواه و حاسدش
### | دایم ندیم ناله و فریاد و وای و های
# ~~شهری که هست فرخ و میمون [و] نیک فال
### | چون ظل پادشاهی و چون سایهآ همای PageV01P075
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0079.png)

# ~~بیلقهری که بود و هست و بود تا به روز حشر
### | از حادثات در کنف رحمت خدای
# دوم، آنکه روایت است که شهر هرات و قندز در اصل گذر آبی بود و ممر
# ~~اینده و رونده، و بر اطراف و نواحی او فراز و نشیب بی حساب و چراکاه
~~گرگان و
# ~~کوران.
### | شعر [اسدی]
# تو گفتی وطنگاه دیو است این %~% و یا وادی پر غریوست این
# درو در دی و تیرماه1 و تموز %~% فغان پلنگان بد و بانگ یوز
# به جای گل و لاله و باغ و رز %~% درو خار و نی بودوبس شوره گز
# ~~و کاروانیان چون از درهآ دو برادران بیرون آمدندی به نخجیرستان منزل
~~کردندی و در
# ~~نواحی شهر هرات، صینت عن الآفات، هیچ جا معمور نبود، ms022 الأ قصبهآ أوبه، و
~~در
# ~~آنجا طایفهای از صحرانشینان وطن ساخته بودند و مدتی آنجا ساکن شده به
~~واسطهآ
# ~~عورتی، چنانک ذکر او به تقریر پیوست، میان ایشان اختلاف بیدا شد. گروهی
# ~~مفارقت لازم دیدند واز قصبهآ اوبه بیرون آمدند و به موضعی که آن را
~~کواشان
# ~~علویان خوانند، ساکن شدند و بعد از چند سال از کواشان علویان نیز تحویل
~~کردند
# ~~و نزدیک درهآ دو برادران 2 [39] آمدند و در خیابان ا مقام ساختند. و
~~چون کاروان از
# ~~درهآ دو برادران بیرون آمدی، ایشان پیشباز رفتندی و طعام واغنام بدیشان
# ~~فروختندی، و آنچه که دلخواه ایشان بودی بخریدندی.
# برین نسق چند سال بر آنجا به سر بردند و چون نشو و نما یافتند و انبوه
# ~~شدند، همه یکدل و یک عزم گشتند به ساختن حصاری که پناه به آنجاه برند.
# ~~طایفهای از اشراف و صدور و جماعتی از اعیان و بدور را نزد همای چهرآزاد
~~- که او PageV01P076
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0080.png)

# ~~را شمیران خواندندی و عرب او را شمیره گفتی، و او دختر بهمن بن
~~اسفندیار بود و
# ~~دارالملکش1 خطهآ باک بلخ2 -فرستادند و از او اجازت خواست [ند]. شمیره
~~ایشان را
# ~~اجازت داد و گفت که «چون آن حصار تمام شود او را به نام من مسمی
~~گردانید». آن
# ~~جماعت به حکم همای چهرآزاد حصار شمیران را بساختند و بعد از آن به صد
~~سال
# ~~یا پنجاه سال شهر قندز را بساختند. دوازده سال در عمارت او کردند تا
~~تمام شد.
# ~~بعد از قندز به چند سال، دارابن دارا بنای هرات آغاز کرد. هنوز بنای
~~شهر آخر نشده
# ~~بود که دارا [را] با اسکندر رومی حرب شد و اسکندر به عون خالق اکبر،
~~دارابن دارا
# ~~به قتل رساند.
# شعر آخواجه وجیه]
# ملک افریدون نماند و جام جم از دست شد
### | دار دارا بر شکست و بر شکست آن دارو گیر
# ~~تخت مملکت و تاج سلطنت، اسکندر را مسلم شد. عمارت ms023 هرات را [او] تمام
~~کرد
# ~~و برجها ساخت بر هیئت صلیب مربع. و بعد از آن که دولت اسکندر سپری شد و
# ~~خزاین مملوه و عساکر منصورهآ او درربع مسکون چون ذرایر و نمال پریشان
~~گشت و
# ~~ملک از سکندریان به ملوک عجم نقل کرد، اشک [40] بن دارا3 که از جملهآ
~~ملوک
# ~~طوایف بود و مخصوص به خطهآ هرات و مخیم او دروازهآ خوش4 برجها را که
~~PageV01P077
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0081.png)

# ~~اسکندر ساخته بود بپوشانید و بر روی هر برجی، برجی مدور بنا کرد تا
~~آثار بنای
# ~~سکندر مدروس شد و در باره دیواری در افزود، وخندق را ژرف ترگردانید، و
# ~~دروازهها را از سمت راست بگردانید.
# سیم، روایتی است که بعد از طوفان نوح، صلوات الله علیه، اول بنائی که در
# ~~خخراسان کردهاند حصار شمیران است و هرات نام دختر ضحاک است. شهر هرات
~~را
# ~~او بنا کرد. اول قصبهآ اوبهآ را ساخت، بعد از آن شهر هرات را و بادغیس
~~را جوغن1 بنا
# ~~کرده. و او از فرزندان فرودبن سیاوش بن کیکاوس بود.
# چهارم، چنین روایت است که اسکندر با مادر خود مشورت کرد تا به هرات
# ~~آید و آنجا شهر بزرگ و حصن حصین بناکند. و غیر شهر قندز در آن نواحی
~~آبادانی
# ~~نبود و دائم ترکان اهل قندز را بزدند[ی] و غلمان و مواشی ایشان ببردندی
~~و مردم
# ~~قندز از آن معنی بغایت در زحمت بودندی و دست تعدی ترکان را از سر خود
~~کوتاه
# ~~نمی توانستند؛ چه، ترکان بسیار بودند و تهور و تجلد تمام داشتند.
~~اسکندر را مادر
# ~~اجابت داد، بدین شرط که یک سال بیش مقام نکند. اسکندر چون به شهر قندز
# ~~رسید بنای هرات آغاز کرد. خلق هرات به یکبار غلو کردند و بیش اسکندر
~~آمدند و
# ~~زبان ثنا بگشادا[ند) و گفت اندا:
### | شعر [انوری]
# # ای ملک! ترا عرصهآ عالم سر کوئی %~% وز ملک تو تاملک سلیمان سرموئی[41]
# # بی موکب جاه تو فلک بیهآده ms024 تازی2 %~% بی حجت عدل تو ستم بیهده گوئی
# # تو سایهآ یزدانی و بی حکم تو کس را %~% از سایهآ خور[شید] نه رنگی و نه
~~بوئی
# # جز رحمت وانصاف تو همخانه نباشد2 %~% هر صادر [و] وارد که در آیند به
~~کوئی
# ~~بعد از سپاس و دعا عرضه داشتند که ما بندگان به ساختن این شهر راضی
~~نیستیم و
# ~~در این عمارت شکوهمند معاون پادشاه جهانگیر نخواهیم بود. اسکندر از آن
~~معنی PageV01P078
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0082.png)

# ~~دلتنگ شد و سکونت او دو سال درکشید. مادر اسکندر به اسکندر مکتوب نوشت
# ~~و او را طلب داشت. چون نامه به اسکندر رسید پریشان خاطر کشت.
# و چنین گویند که در آن ساعت چتر شاهی و شادروان1 پادشاهی بر دروازهآ
# ~~خوش برافراشته بود. چون نامهآ مادر بدو رسید، متغیر شد و از آن که مادر
~~در
# ~~مراجعت او مبالغت تمام کرده بود، ناخوشش آمد و آن دروازه را دروازهآ
~~خشک نام
# ~~نهاد. و این معنی صحیح نیست، به جهت آن که ملوک هرگز از برای تفأل و
~~مبارکی
# ~~چیزی را به بدی موسوم نگردانند. دیگر آن که هیج جانب شهر هرات آن نزهت
~~و
# ~~صفا ندارد که طرف دروازهآ خوش، خاصه که جانب شرقی است و جمله بزرگان در
# ~~کتاب خود و شعرای ما تقدم در اشعار خویش دروازهآ خوش گفتهاند نه
~~دروازهٔ‌
# ~~خشک.
# القصه اسکندر در جواب نامهآ مادر نوشت که «آمدن من به خدمت از آن در
# ~~تراخی و توقف افتاد که خلق این ولایت فرمان [42] من نمی کنند و به
~~ساختن شهر
# ~~هرات راضی نیستند و من نمی خواهم که به زجر و قهر مردم این حدود را
~~کارفرمایم؛
# ~~جه، این معنی نام نیک و سیر ستودهآ مرا به جور و تعدی مشهور گرداند و
~~برحسب
# ~~«آلبغیة سایق الی الشین و الحین» ایام حیات فانی ما به لیالی ممات
~~جاودانی بدل
# ~~کرد[د]».
# مادر اسکندر در جواب نوشت که «ای فرزند، از هر رهگذر آن ms025 شهر قدری
# ~~خاک نزد من فرست تا از رایحه و لون و طعم و وزن او تدبیری اندیشم که
~~صلاح و
# ~~نجاح تو در آن باشد». اسکندر یک انبان خاک بیش مادر فرستاد. مادر
~~اسکندر خاکی
# ~~دید پر انواع؛ بعضی درشت و بعضی نرم، بعضی سفید و بعضی سیاه. گفت: «هر
# ~~آینه که در این خاک سری تعبیه است». بفرمود تا آن خاک را در زیر فراش و
# ~~جامههای گستردنی بپراکندند و جماهیر و مشاهیر و اعیان روم را طلب داشت
~~و بر
# ~~آن فرش نشاند. بعد از آن مادر اسکندر روی به سوی ایشان کرد و گفت
~~«بدانید که
# ~~اسکندر شهر هرات را بنا میکند. مکتوبی نوشته و از شما مدد خواسته. چه
# ~~میگوئید؟ که ساختن چنان شهری اسکندر را مصلحت هست یا نی؟» جمله به
# ~~یکبار زبان به نشر ستایش بگشادند و گفت [ند:] PageV01P079
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0083.png)

### | شعر [انوری]
# ای به گوهر تا به آدم پادشاه %~% در پناه اعتقادت ملک شاه
# ستر میمونت حریم ایزدست %~% کندرو جز کبریا را نیست راه
# از سیاست آسمان بندد تتق %~% گرچه در اندیشه سازی جایکاه
# ناوک عصمت بدوزد چشم روز %~% گر کند در سایهآ جترت نکاه
# پیش مهرت چاوشان بیرون کنند %~% آفتاب و ماه را از شاهراه
# آسمان سرگشته کی ماندی اگر %~% با ثبات دولتت کردی پناه
# ~~بعد از آن گفتند که «ای ملکهآ روزگار و ای بانوی نامدار، بنا کردن آن
~~شهر از مصلحت
# ~~بعید می نماید؛ چه، آن ولایت سرحد است و به واسطهآ [43] بادغیس 1که در
~~جوار
# ~~اوست بیشتر ایام در آن سرزمین ظهور فتنه و مرور جیوش باشد و به سبب
~~حصانت
# ~~شهر هرات سکان آن دیار ملکی را کردن ننهند».
# طایفهای گفتند «ای ملکة الملکوت ربع مسکون، هرچه خداوند ومخدوم
# ~~جهان وجهانیان، خدیو و شاهنشه کیهان، مطاع اعاظم جباران عالم کون
~~وفساد،
# ~~دیهیم ستان قهاران، فریدون وش قبادنژاد، ابوالمظفر فرمانفرمای خافقین،
~~پادشاه
# ~~ذوالقرنین سازد و بردازد، ازلب خردمندی ms026 بود و از محض درایت و هوشمندی.
~~اگر
# ~~خداوند بانوی روزگار فرمان اعلی فرماید، ما بندگان به بندگی جهان پناه
~~اسکندر
# ~~رویم». مادر اسکندر گفت که «امروز باز گردید PageV01P080
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0084.png)

# شعر اخاکافی]1
# په وقتی که خورشید سر بر زند %~% دم نای شاهی ز خاور زند
# ~~بازآئید تا آنچه صواب است بر آن مقرر گردانیم».
# چون خلق برفتند، مادر اسکندر فرمود تا آن خاکها را بروفتند و باز در
~~انبان
# ~~کردند. روز دیگر که زعما و رؤسا و اکابر مملکت او حاضر شدند همان سخن
~~را که
# ~~دی گفته بود، بازراند. خضار و نظار همه به یکبار به اتفاق گفتند که
~~«اسکندر، ستوده
# ~~کاری پیش گرفته است و ما همه بندگان از پیر و جوان در ساختن هرات مد
~~دکار
# ~~وییم.
# مادر اسکندر روز دیگر مکتوب نوشت به اسکندر که «اما بعد، بدان که ای
# ~~فرزند که از آن خاک که به من فرستادی چون عالم تاب بر من روشن و پیدا
~~شد که
# ~~مردم آن ولایت بغایت منقلب رأی و پریشان خاطر باشند. می باید که به گفت
~~ایشان
# ~~کار نکند و از ایشان مدد نطلبد2 و در ساختن هرات با ایشان مشورت نکند و
~~هیچ
# ~~تردد و حزن بر خاطر خود نگذارد و معنی و لا عمارة الا بالعدل و السیاسة
~~را رعایت
# ~~واجب شمرد».
# چون نامه به اسکندر رسید [44] خوش دل گشت و ابواب خزاین بگشاد و
# ~~مال بیاندازه بذل کرد و عمارت شهر هرات را به اتمال رسانید. و چنین
~~روایت
# ~~است که هم در آن روز که نامهآ مادر اسکندر رسید هزار و هفتصد نفر مردم
~~را به اسم
# ~~سیاست هلاک کرد. بعضی را به زخم چوب بکشت و بعضی را در دیوار باره
~~گرفت.
# ~~و چون شهر تمام ساخته شد، از تمامت ولایت خراسان و عراق از هر بلدی
# ~~طایفهای را به هرات آورد.
# بنجم، آنک روایت است که شهر هرات را در عهد ms027 نمرود بن کنعان ساختهاند.
# ~~و هرات نام ملکی است از ملوک خراسان.
# ششم3، روایت است که اسکندر صندوقی یافت که در آنجا خطوط بنای
# ~~هرات بود که حواری عیسی، علیه صلوة الرحمن، برکشیده بودند بعد از بنای
~~اول،
# ~~و سبب مشورت کردن آن را عیسی، علیه السلام، به رهبانان باز نموده. چون
~~PageV01P081
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0085.png)

# ~~اصحاب عیسی، علیه السلام، متفرق شدند، چهار تن از ایشان به هرات
~~افتادند.
# ~~چند سال در هرات بودند و بر خلق مستولی شدند و میخواستند که هرات را به
# ~~حال عمارت بازآورند؛ چه، هرات در این وقت خراب بود و اندک خلقی در وی
# ~~ساکن نمیتوانستند شد. چون اسکندر به هرات آمد ایشان را بنواخت و آن
~~خطوط
# ~~را که در صندوق یافته بود بدیشان نمود. بعد از آن هرات را آبادان کرد.
# هفتم1، روایت است که هرات را ذوالقرنین ساخته است که حق تعالی او را
# ~~در کلام مجید خود یاد فرموده است.
# هشتم، روایت است که دیوار بارهآ هرات2 را سه کس ساخته است. سیاوش
# ~~بن کیکاوس دیوار اندرون بساخت و اسکندر دیوار بیرون و دارابن دارا برج
~~ها را
# ~~مدور گردانید.3 و بنده، مؤلف کتاب، از مولانا مرحوم ناصرالدین چشتی
~~چنین
# ~~شنوده که ایشان فرمودند که «من در تاریخی از تواریخ [45] خراسان چنین
~~یافتم که
# ~~شهر هرات را پیغمبری به وحی ساخته است و جبرئیل، علیه السلام، وضع آن
~~تعلیم
# ~~داده».
# دیگر روایت است که در قدیم در شهر هرات هشتصد مسجد بود و شست
# ~~هزار و چهارصد سرای و سی هزار حجره و دوکان، و صد و بیست و دو حوض،
# ~~پنجاه و پنج حمام و نودخان. و در قندز دو هزار و پانصد سرای بود و نهصد
~~حجره و
# ~~دوکان و هشتاد مسجد و چهل حوض و هژده حمام و سی و پنج خان. و السلام،
~~این
# ~~بود تمامی حکایت بنای هرات.4 PageV01P082
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0086.png)

# در بیان احادیثی که رسول،
# علیه السلام، ms028 در باب هرات فرموده است
# وهب بن وهب القرشی روایت کند از جعفربن محمدبن علی بن الحسن از
# ~~یدران خود، رضی الله عنهم اجمعین، که رسول گفت، علیه السلام - لفظ
~~الحدیث
# ~~«إن لله تعالی بخراسان مدینة یقال لها هرات کثیرة ثمارها غزیرة انهارها
~~تجری البرکة
# ~~علی کل بابها ملک شاهر سیفه یدفع البلاء عن اهلها إلی یوم القیمة
~~رجالها مؤمنون و
# ~~نساءها مؤمنات قد بارک علیها ابراهیم و اسمعیل و اسحق و خضر و الیاس
~~بناها
# ~~ذوالقرنین رباطا1 لآهلها الظاعن عنها فی سبیل الله و المرابط کالذی یحج
~~حجة
# ~~مبرورة وان شهداءها تبعث یؤم القیمة تزاحمون شهداء بدر و الذی نفسی
~~[46] بیده
# ~~إن الصلوة فیها خیر من ألف صلوة فیها سواها».
# ترجمه: زبدهآ موجودات و خلاصهآ کاینات، رسول ثقلین، صاحب قاب
# ~~قوسین، سیدالمرسلین، حبیب رب العالمین، صدر صفهآ صفا، محمد مصطفی،
# ~~علیه افضل الصلوة واکمل التحیات، چنین می فرماید که «به درستی درست و
# ~~راستی راست که حق تعالی را شهری است در خراسان که آن را هرات گویند.
# ~~میوههای آن شهر فراوان باشد، جویهای آن بر آب و به خیر و برکت روان. بر
~~هر
# ~~دری از درهای آن فرشتهای است تیغ برهنه در دست، بلا را از اهل آن شهر
~~باز PageV01P083
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0087.png)

# ~~می دارد. تا به روز قیامت مردان ایشان مؤمناناند و عورات ایشان مؤمنات.
~~دعای
# ~~برکت کرده است بر آن شهر ابراهیم و اسمعیل و [اسحق] و خضر و الیاس،
~~صلوات
# ~~الله علیهم اجمعین. ذوالقرنین آن را بناکرده است، تا ثغری1 باشد اهل او
~~را. هرکه
# ~~از آن شهر در راه خدای عز و جل رحلت کننده باشد و یا به نیت غزو2 بیرون
~~رود،
# ~~همچنان باشد که هر روز حجی پذیرفته میگذارد. و شهیدان آن شهر را روز
~~قیامت
# ~~برانگیزانند و مزاحمت 3 کنند روز قیامت با شهداء بدر. و به حق آنک جان
~~من 4 به
# ~~فرمان اوست که یک نماز در آن شهر ms029 بهتر است از هزار نماز که نه در آن
~~شهرست».
# ابوالعباس المعمری روایت کند از ابوالحسن علی بن سهل بن احمدبن
# ~~عبدالله الشیبانی از جد خود، واو از جد خود عبدالحمید بن ریاح الخزری،
~~واو از
# ~~ابوامامة الباهلی، واو از حذیفة بن الیمان، واو از رسول، علیه السلام،
~~که گفت - لفظ
# ~~الحدیث «خیر الخراسان هرات طیبة ثمارها وماءها وهواءها [47] قد بارک
~~علیها
# ~~سبعون نبیا).
# ترجمه: آفتاب آسمان شریعت و سلطان جهان حقیقت، فرمانفرمای اقالیم
# ~~ایمان، پیغمبر آخرالزمان، برگزیدهآ حضرت اله، محمد رسول الله، صلی الله
~~علیه و
# ~~علی آله واصحابه اجمعین، چنین میفرماید که «بهتر خراسان هرات است.
~~میوهها
# ~~و آب و هوای او خوش است5، و بر وی دعای برکت کردهاند هفتاد پیغمبر
~~دیگر».
# روایت کردهاند از احمدبن عبدالله، از محمدبن کثیر القرشی، از کلبی، از
# ~~ابوصالح، از عبدالله بن عباس، رضی الله عنهما، از رسول، علیه السلام که
~~او فرمود -
# ~~لفظ الحدیث «لما عرج بی6 إلی السماء آرانی جبرئیل بقاع الآرض شرقها و
~~غربها
# ~~فرایت بقعة [فیها] عمود من نور فقلتة یا جبرئیل ما هذه البقعة فقال هذا
~~البلد هراة و
# ~~النور فی موضع یدفن فیه بعض آولادک.
# ترجمه: رسول عرب و عجم، صاحب یثرب وحرم، شفیع المذنبین، سید
# ~~الانبیاء والمرسلین، مشکل گشای انا افصح، فرمانروای آنا املح، سلطان
~~تختکاه
# ~~رسالت، جمشید بارگاه هدایت، ختم الانبیا، محمد مصطفی، علیه السلام
~~والتحیة، PageV01P084
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0088.png)

# ~~چنین فرمود که «چون مرا بر آسمان بردند، جبرئیل، صلوات الله علیه،
~~بقعههای
# ~~زمین در مشرق و مغرب به من می نمود و بر من عرضه میداشت. بقعهای دیدم
~~در
# ~~وی عمودی از نور. گفتم: ای جبرئیل این جه بقعه است؟ گفت: این شهر هرات
# ~~است و آن نور در موضعی است که بعضی از فرزندان ترا آنجا دفن خواهند
~~کرد؛
# ~~یعنی مزار مسرق».1
# دیگر چنین روایت کردهاند از ابوعلی بن رزین، از احمدبن عبدالله، از بکرین
# ~~محرز، از مبارک بن ...2 از امیر [48] المؤمنین ms030 علی، رضی الله عنه، که
~~او گفت که
# ~~رسول، صلی الله علیه وسلم، فرموده است - لفظ الحدیث «إن لله بخراسان
~~مدینة
# ~~یقال لها هراة طیبة هواءها و مترعة آنهارها، صلی علیها، اخی ذوالقرنین
~~والیاس و
# ~~الخضر لایقدر علیها احد إلا بالستلم ابدا ینظر الله تعالی إلیها کل یوم
~~نظرة یغفر بها
# ~~من یرید و یعفو عمن یشاء».
# ترجمه: مشرف تشریف شریف لولاک، مبجل مسبحان صوامع افلاک،
# ~~بیشوای شهسواران میدان رسالت، رهنمای متحیران بیداء ضلالت، مشید ارکان
# ~~دین، رسول رب العالمین، صلوات الرحمن علیه، چنین می فر[مود]که «به
~~درستی
# ~~که خدای عز و جل را به خراسان شهری است که آن را هرات گویند؛ با هوای
~~خوش
# ~~و جویهای پر آب، و بر وی درود و تحیت گفته است [برادرم]* ذوالقرنین و
~~الیاس
# ~~و خضر. هیچ آفریده برو قادر نشود و هرگز فتح نشود جز به آشتی. هر روز
~~خدای عز
# ~~و جل به نظر عنایت بدان شهر نگرد و بیامرزد هر که را خواهد و عفو کند
~~از هرکه
# ~~خواهد».
# دیگر چنین روایت کردهاند از خالدبن هیاج، و او از پدر خود، و او از
~~جعفربن
# ~~الزبیر، و او از ابوامامه که رسول الله، صلوات الله علیه و سلامه،
~~عایشه را گفت که
# ~~«اگر بعد از وفات من سفری کنی، بر تو بادا که به خراسان روی و در
~~خراسان به
# ~~شهری مقام کنی که او را هرات گویند که بهتر خراسان هرات است. آب و هوای
~~او
# ~~خوش و سازوار است و در جوار او شهداء بسیار آسودهاند، و هر کس که در
~~PageV01P085
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0089.png)

# ~~وی ساکن باشد از عاهات و آفات رسته باشد، و هر آنک قصد خرابی او کند در
~~دنیا
# ~~به بلاهای گوناگون گرفتار شود و در آخرت مستوجب عذاب و عقاب حق تعالی
# ~~باشد.
# دیگر روایت است که رسول، علیه السلام [49] فرمود که در خراسان شهری
# ~~است که آن را هرات گویند. در نواحی او ms031 شهر دیگر است که او را فوشنج1
~~خوانند.
# ~~در یک فرسنگی فوشنج رباطی است که ابراهیم خلیل و اسمعیل، علیهماالسلام،
# ~~بدانجا رسیدهاند و بر آن ولایت دعای خیر و برکت کرده. بر شما باد که
~~چون به
# ~~خراسان روید وبدان موضع که ابراهیم واسمعیل، صلوات الرحمن علیهما،
# ~~رسیدهاند، گذرکنید. و در شهرهای خراسان اگر ساکن شوید، در هرات مقام
~~کنید که
# ~~بهتر خراسان است.
# ~~یوسک» را آز جمله کارهای هوشنک، از ساهان پیشدادیان، دانسته و گفته:
# شنیدم ز دانش پژوهی براز %~% که بد بخرد و مؤبد و کارساز
# که هو شنگ پوشنگ را ساخته است %~% چو خرم بهشتش بر آراسته است
# همه باغ و راغش پر از بوی و رنگ %~% به آرایش او را ز فردوس ننگ
# به هر گوشه کاخی و کاشانهای %~% بهشت برین پیشش افسانهای
# در و دشت او سبز و آب روان %~% به هر سوی سرو وگل و ارغوان
# چپ و راستش باغ وبستان وگشت %~% به صد پایه بهتر ز خرم بهشت
# بر خاک او مشک را ارز نی %~% به گیتی ازو خوبتر مرزنی PageV01P086
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0090.png)

### | ذکر سیم،
# در آمدن شاهزاده تولی خان
# بن چنگیزخان به خرابی خراسان
# بعد از سپاس بی قیاس ملکالملوک برحق، ثنای بیمنتهای ربالارباب
# ~~مطلق،
# شعر [فردوسی]
# جهان آفرین کردگار جهان %~% که چرخ آفرید و زمین و زمان
# ~~چنین میگوید بندهآ ضعیف، مؤلف این تاریخ نامه که در تواریخ متقدمان
~~مسطور و
# ~~مذکور دیدم و از پیران سخندان معروف [و] مشهور شنیدم که از ابناء
~~پادشاه
# ~~چنگیزخان چهار تن بر سر آمده و نامدار بودند. اول توشی، دوم جغتای، سوم
# ~~اوکتای، چهارم تولی1. و تولی را که از همه به سال خردتر بود و به حال
~~بزرگتر،
# ~~پادشاه چنگیزخان از همه پسران دوستر و بیشتر داشتی و به جانب او التفات
~~بیشتر
# ~~کردی و شاهزاده تولیخان به واسطهآ رجولیت و مردانگی و فروست1 و
~~فرزانگی،
# ~~دایم در نظر پدر عزیز و مکرم بودی. ms032
# بعد از آن که پادشاه چنگیزخان از آب آمویه3 بگذشت و سی و هفت روز
# ~~متعاقب با خلق شهر بلخ حرب کرد و بسیاری از گماة بارگاه درگاه و آبطال
~~رجال سپاه PageV01P087
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0091.png)

# ~~تومکای پسر جغتای در بامیان به قتل رسید و پادشاه [50] چنگیزخان نیز در
~~بامیان1
# ~~رنجورشد تمام مردم بامیان رابکشت و خصون بنده و مرجق 2 و فاریاب را
~~خراب کرد.
# چون دل از کار آن دیار فارغ گردانید و مخالفان و منازعان ملک خود را به
~~زیر
# ~~تیغ در آورد و ناصحان و موافقان مملکت خویش را به تربیت وافره و حسن
~~عاطفت
# ~~پادشاهی متواصل گرداند، روزی از روزها بر تخت بخت شاهی برآمد و از ماه
~~تا
# ~~ماهی شادروان شاهنشاهی برافراشت و از یمین و یسار ابناء نامدار او صف
# ~~برکشیدند و فرماندهان تاج و سریر و قهرمانان جهانگیر دست در کمر خدمت
~~زده در
# ~~مقابل تخت او بایستادند و از هیبت و شکوه او هیچ آفریده را از
~~شاهزادگان و ملوک
# ~~جهان زهره و توان آن نبود که بی فرمان او یک دم زدی و یا از مقام خدمت
~~یک قدم
# ~~برداشتی.
# شعر [مسعود نوکی]
# جهانداری که از خوفش بلرزد شیر در بیشه
### | شهنشاهی که از سهمش شود فیل دمان بیجان
# در آید از نهیب او جهان در چشمهآ سوزن
### | بماند از شکوه او سپهر از گردش دوران
# ~~بعد از آن که هر پسری را به سر حدی نامزد کرد و هر زمینی را به نوئینی
~~داد و هر PageV01P088
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0092.png)

# ~~دیاری را به شهر یاری سپرد، تولی خان را بیش خواند و گفت ای فرزند
~~دلبند، ترا با
# ~~هشتاد هزار سوار جرار نامدار به خراسان می فرستم تا بلاد و دیار مسلمان
~~[ان] را
# ~~بگیری و قلاع و بقاع خراسان را بگشائی و به زخم تیغ آتشبار آبدار، در
~~آن دیار از
# ~~دیار آثار نگذاری.
### | شعر [نصیر آملی]
# ز جیحون تا با صفاهان1 ms033 بریزی خون بدخواهان
### | ببندی باهوی شاهان به روز رزم وکین توزی
# ~~[51] و زنهار که بیدار و هشیار باشی و بر تاژیکان2 اعتماد نکنی، خاصه
~~بر
# ~~خراسانیان که در اقالیم جهان به دلیری و کین خواستن و شب روی و کمین
~~ساختن بر
# ~~سر آمدهاند.
### | شعر [متنبی]
# قوم بلوغ الغلام عندهم %~% طعن نحور الکماة لاالحلم
# إن برقو فالحتوف لحاضرة %~% او تطقو فالصواب و الحکم
# ~~و از عهد مهد کیومرث که اولین پادشاه عالم و نخستین فرمانفرمای بنی آدم
~~است تا
# ~~این دم در هیج طرفی از اطراف ربع مسکون آن فتنه و شبخون نبوده است که
~~در
# ~~خراسان مسلم شدن آن دیار به قتل صغار و کبار و قلع قلعه و حصار است.
# شعر [حمید سیمکش]
# در جهان، آن زمان سرافرازی %~% که بکل خصم را براندازی PageV01P089
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0093.png)

# ~~بعد از آن از بهادران کار دیده و صفدران قوی حال ده تن را برگزید و گفت
~~با فرزند
# ~~تولی به ملک خراسان آسان نه هراسان لشکر کشید و شهرهائی که پر ذخیره و
~~اموال
# ~~بود و قلعههائی را که بر جبال فلک را سیات بود و حصارهائی را که در
~~استواری با
# ~~فلک زنگاری برابری کند و مواضعی را که موانعی داشته باشد، به زخم گرز و
~~کوپال
# ~~و دربندان ماه و سال و حرب روز به روز و تاخت متعاقب فتح کنید و خلق هر
~~شهر
# ~~که بر خلاف حکم عالی ما روند و در سلک عبید عتبهآ درگاه عالی ما منخرط
~~1
# ~~نگردند، چون آن شهر فتح شود از بچهآ گهواره تا پیر صد ساله را به قتل
~~رسانید، و اگر
# ~~ولایتی با شما ایل شود بدان مغرور و فریفته مشوید. طایفهای را که دلیر
~~و مفتن
# ~~باشند و در مبارزت و مبادرت روزگار برده و از دایهآ شمشیر شیرخورده و
~~در سایهآ
# ~~تیغ وتیر پرورده شده، [51]
### | شعر اخاکانی]
# سرورانی که به شمشیر بلا انگیزند %~% پیش آیند گه کشتن و ms034 پس نگریزند
# ~~به قتل رسانید و باقی مردم رعیت را بگذارید و در آن شهر ملکی و
~~باشقاقی2 از امنا
# ~~نصب کنید. وباید که همه را به اتفاق، بینفاق، کشش دل بر کوشش و کشش
~~باشد
# ~~نه بر خورش و پوشش.
# امرای عظام عساکر و اکابر وزرای ممالک زمین خدمت ببوسیدند و ثنای
# ~~پادشاه چنگیزخان را بر زبان جاری گرداندند و گفتند:
### | شعر [انوری]
# ای جهان را ایمنی از دولت چنگیزخان
### | جاودان منصور بادا رایت چنگیزخان
# نعمت انصاف عالم را ز عدل عام اوست
### | کیست آنکو نیست اندر نعمت چنگیزخان؟
# خسروان دل بر قرار ملک آن کاهی نهند
### | کاوردشان آسمان در بیعت چنگیزخان PageV01P090
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0094.png)

# ~~هفت کشور زیر فرمان کرد و نوبتهم سه زد
### | صبر کن تا بیخ گردد نوبت چنگیزخان
# ~~چرخ را گفتم: دلیری میکنی در کارها
### | گفت: از خود نی، ولی از دولت چنگیزخان
# ~~بعد از آن پادشاه چنگیزخان بفرمود تا ابواب خزاین پر جواهر و لآلی که
~~در
# ~~یام و لیالی1 جمع کرده بودند بگشادند و لشکر را به زر و سیم قوی حال
~~گردانید.
# ~~روز دیگر که خسرو نیلی حصار با عالم نورانی سر از کوهسار مشرق برزد و
~~لشکر
# ~~چون دیو خدیو زنگبار به یکبار منهزم شد و ابناء [53] گیتی از خزانهآ «و
~~جعلنا النهار
# ~~معاشا»2 با نوا و غنا گشتند، شاهزاده تولی خان به فرمان پدر با آن لشکر
~~گران،
### | شعر [اسدی]
# # چو دریای جوشان و چرخ بلند %~% چو رعد خروشان و ابر نژند
# # چو کوهی که یکسر ز آهن بود %~% چو دشتی که بر تیغ وجوشن بود
# ~~در اواسط ربیع الاول سنهآ ثمان عشر وستمایه [= 618] از حدود طالقان
~~لشکر به
# ~~طرف مرو برد.

PageV01P091

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0095.png)

### | ذکر چهارم
# در خراب کردن شاهزاده
# نولی خان شهر مرورا وقتل1خلق مرو
# راوی چنین تقریر کرد که به حکم سلطان مرحوم جلال الدین خوارزمشاه2 در
# ~~شهر مرو مجیرالملک حاکم بود. و او مردی بود آراسته به فضل موفور ms035 و ادب
~~مشهور
# ~~و قدری رفیع و عزی منیع و مستظطهر مال بسیار و دانش بی شمار و موصوف به
~~رأی
# ~~رزین وحزم متین و معروف به کمال دها و خلق مرو به واسطهآ رأفت و تربیتش
~~همه
# ~~مطیع و منقاد او. و در آن وقت در مرو نود هزار مردجنگی در قلم آمده
~~بود.
# چون مجیرالملک از آمدن شاهزاده تولی خان خبر یافت، کار محاربت را
# ~~بساخت و خزینهآ سلطان را بر مردم سپاهی قسمت کرد. بعد از سه روز
~~شاهزاده
# ~~تولی خان بر در شهر مرو آمد و شش روزگرد شهر مرو میگشت و از حصانت برج
~~و
# ~~بارو و رفعت شرفاتش تعجب مینمود و [با] پادشاهزادگان و امراء سپاهش
~~میگفت
# ~~که «این شهر بغایت محکم است و در وی مرد سپاهی بی حد و اندازه. نه
~~همانا که به
# ~~تیسیر فتحی روی نماید1.
# و چنین آوردهاند در کتب که شهر مرو باروی بستی داشت که از شرفات
# ~~قصوراو [54] سنبلهآ فلک بتوانستی جید، و زمزمهآ ملک بتوانستی شنید، و
~~پیرامن آن
# ~~خندق بعید قعری کشیده که اگر کلنگی بر قصر او زدندی سر از آن سوی کرهآ
~~زمین
# ~~بیرون کردی. روز هفتم.
### | شعر [فردوسی]
# که خورشید تابان ز چرخ بلند %~% همی خواست افکند رخشان کمند
# ~~شاهزاده تولی خان بر هر طرف شهر ده هزار مرد جنگی نصب گردانید و بفرمود
~~تا
# ~~رایات چنگیزخانی علامات او را در مقابل دروازهآ شهرستان برافراشتند و
~~لشکر
# ~~چون دایره پیرامن نقطه نقطهآ آن شهر درآمدند3 و از خاک و خاشاک و تنهآ
~~اشجاری PageV01P092
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0096.png)

# ~~که در آن حوالی و نواحی بود غور خندق شهر را بینباشتند، چنانک پیاده و
~~سوار
# ~~آسان به پای باره میرفت. مردم سپاهی مرو از دروازهها بیرون آمدند و آتش
~~حرب
# ~~را در التهاب آورد[ند] و در یک ساعت قرب هزار تن از سپاه شاهزاده تولی
~~خان را به
# ~~قتل رساند[ند]. شاهزاده تولی خان چون بسالت و ms036 تهور مرویان مشاهده کرد،
~~در
# ~~غضب رفت و از میان سپاه بیرون راند و آهنگ جنگ کرد.
# شعر [ربیعی فوشنجی]
# یکی برخروشید چون پیل مست %~% سپر بر سر آورد و بنمود دست
# برآورد شمشیر تیز از میان %~% وزان بس چنین گفت با سروران
# که هر کس که امروز از زخم تیغ %~% بدرد دل دشمنان بیدریغ
# کسی را که یابد ببرد سرش %~% به خاک اندر آرد سر و مغفرش
# به سیم و به زر بینیازش کنم %~% به ایران زمین سرفرازش کنم
# بسی هدیه پیشکش سازمش %~% به در گرانمایه بتوازمش
# بگفت این وآمد چو دریابه جوش %~% زلشکر برآمد به یک رهخروش [55]
# ~~به یکباره بیست هزار مرد نامدار از پیاده و سوار بر مرویان حمله کردند
~~و بسیاری را
# ~~به قتل آوردند. و بیست و دو روز بدین صفت آتش حرب و ضرب در التهاب بود
~~و
# ~~آعلام قتل و فتل در اهتزاز و دلهای مبارزان در اضطراب و رایهای بد دلان
~~در
# ~~انقلاب، و خلقی نامحدود مجروح گشت.
# مجیرالملک دانست که هر چند که بخواهد کو شید، خصم غالب خواهد آمد.
# ~~روز بیست و سیم امام جمالالدین را که از کبار ائمهآ مرو بود و پروردهآ
~~نعمت سلطان
# ~~مرحوم جلال الدین محمد خوارزمشاه، پیش شاهزاده تولی خان فرستاد و
~~زینهار
# ~~خواست و در التماس عفو و اغماض تضرع هر چه تمامتر عرضه داشت و گفت
# ~~«مبلغ هزار دینار و سی هزار خروار غله و صد سر اسب راهوار و صد نفر
~~برده از ترک
# ~~و هند و به لشکر پادشاهزادهآ جهان میدهم، ما را به جان امان دهد و این
~~شهر را
# ~~خراب نکند و سر ما بندگان ملکی و شحنهای نصب گرداند تا هر سال به اضعاف
# ~~آنچه که نواب شاهزادهآ جهانگیر تعیین فرمایند، برسانیم».
# روز دیگر امام جمالالدین با ده تن از فقها و شیوخ شهر با نعمت بیاندازه
~~PageV01P093
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0097.png)

# ~~پیش شاهزاده تولی خان رفت. تولی خان او را ms037 بنواخت و به تشریف خاص
# ~~اختصاص فرمود و مصاحبان او را خلعت فاخر پوشانید. روز دیگر امام جمال
~~الدین
# ~~به شهر در آمد و مجیرالملک و اکابر و مشاهیر مرو راگفت که «مصلحت در
~~ایل شدن
# ~~است، که شاهزاده تولی خان را بر سر عفو و صفح دیدم و ماحی زلات و
~~جرایم».
# ~~مجیرالملک با ده تن از شهر بیرون رفت، بدان امید که شاهزاده تولی خان
~~در باب او
# ~~عفو و اغماض و عاطفت شاهنشاهی مبذول دارد. چون به درگاه شاهزاده تولی
~~خان
# ~~رسید، امرا او را بازداشتند و گفتند «سیصد هزار دینار جهت [56] پیشکش
~~پادشاه و
# ~~صد هزار دینار از برای ما که امرای سیاه و کارگذاران درگاهایم بر
~~متولیان و معروفان
# ~~شهر مرو حواله کن تا از خدمت پادشاهزادهآ جهان، تولی خان، از برای تو
~~خط امان
# ~~بستانیم». و بر آنچه گفتند به مذهب خود قسم غلیظ بر زبان راند [ند].
# مجیرالملک فی الحال چهارصد خواجهآ معتبر نامدار را نسخه کرد تا آن
# ~~چهارصد هزار دینار را بدهند. مغولان آن نامبردگان را از شهر بیرون می
~~آوردند و
# ~~شکنجههای عظیم میکردند و نقود [و] اموال و نفایس میستاند اند]، چندان
~~مال از
# ~~ایشان بستاندند که گفتی سر «و اخرجت الارض آثقالها»1 به ظهور پیوست.
~~بعد از دو
# ~~روز که قرب ده هزار آدمی را به شکنجه هلاک کردند، شاهزاده تولی خان
# ~~مجیرالملک را مثله کرد و ملازمان و مصاحبان او را به قتل رسانید و
~~فرمان فرمود که
# ~~شهر مرو را خراب کنند و کل خلق را بکشند.
# سپاه کینه خواه بر کنار او به شهر درآمدند و کل خلق را از خاص و عام، و
~~کرام
# ~~و لئام، وخواجه وغلام، ومبارز وعاجز، وشریف وفضیح، وبخیل وشحیح، و
# ~~عامی ونامی، وعاقل وغافل، و فاضل2 و باطل، و حاجی و ناجی، و موافق و
# ~~منافق، و مرشد و مفسد، و عابد و عاند به صحرا بیرون آوردند و ms038 چهار روز
~~مردان را
# ~~از زنان جدا کردند و چهل تن را از صناع چون سیاف و حداد و سراج و قواس
~~به
# ~~جان امان دادند و باقی تمامت خلق را به قتل آوردند.
# و در تواریخ چنین مذکور و مسطور است که هر تن را از لشکریان شاهزاده
# ~~تولی خان دویست و ده نفر از مردم مرو رسیده بود که به قتل میبایست
~~آورد. بعد از
# ~~پنج روز که تمامت خلق مرو را بکشتند، شاهزاده تولی خان از شهر مرو برفت
~~و عنان PageV01P094
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0098.png)

# ~~عزیمت بر سمت شهر نیشابور تاخت. چون دو منزل برفت دو هزار سوار [57] را
# ~~نامزد کرد تا باز به شهر مرو روند و کسی را که یابند به قتل رسانند.
~~قرب ده هزار
# ~~آدمی که از جاهها و سوراخها بیرون آمده بودند همه را بکشتند.
# و در تاریخ علائی1 چنین آورده است که سیزده شبانه روز کشتگان را شمار
# ~~کردند، بی مجهول و غریب، هزار هزار و سیصد هزار و کسری در قلم آمد.1 حق
# ~~تعالی ارواح مقدسهآ ایشان را در فرادیس چنان مأوی دهاد و به کرم عمیم و
~~لطف
# ~~جسیم خود زلآت و جنایات هر یک محو گرداناد، بالنبی و آله و اصحابه.
# هر چند ذکر تواریخ شهر مرو و نیشابور و مواضعی دیگر با ذکر تواریخ شهر
# ~~هرات نسبتی ندارد، اما بندهآ ضعیف، مؤلف این کتاب، چند کتب [که] در
~~تواریخ
# ~~احوال خراسان مطالعه کرد، در همه مسطور دید که هر یک از مصنفان و
~~مؤلفان در
# ~~بازنمودن تواریخ شهر خود تطویل تمام و شرح و بسط عظیم به جای آورده
~~بودند و
# ~~تواریخ شهر هرات را به رمزی بسنده کرده. بندهآ ضعیف بیش از قصص هرات،
# ~~حکایات مرو و نیشابور را که از امهات بلاد خراسان است در قلم آورد تا
~~ارباب خرد
# ~~و اصحاب تمیز بدانند که بندهآ اضعف را در سخن گذاری و تألیف حکایات
~~بخلی
# ~~نیست، خاصه ms039 که مأمور است بدان که حضرت علیا، ملک ملوک اسلام، شهریار
~~انام
# ~~فی الایام، ظل الله فی الارض، القایم بالنفل والفرض، مفخر زوار یثرب
~~وحرم،
# ~~شاهنشاه دیار عجم، غیاث الحق والدین، المخصوص بمواهب رب العالمین، خلد
# ~~الله ملکه و سلطانآه و اظهر حجته و بژهانه، فرمودهاند که چون به قصهای
~~رسی از
# ~~قصص خراسان، چندانک امکان دارد به وجه راستی آن قصه را بپرداز و به
~~زینت
# ~~فصاحت زیب ده. [58] PageV01P095
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0099.png)

### | ذ کر پنجم
# در خراب کردن شاهزاده تولی خان
# شهر نیشابور را و قتل خلق نیشابور
# چنین شنودم از راویان فرخنده رای و چنین خواندم در «تاریخ جهانگشای»
# ~~که چون شاهزاده تولی خان شهر مرو را خراب کرد و کل خلق او را به قتل
~~رسانید، از
# ~~غنایم به صندوقها و به گردونها سیم و زر و به خرمنها لطایف بحر و بر و
~~به
# ~~خروارها جامههای رنگارنگ پرکار و به انبارها نعمتهای خوشگوار با چندین
# ~~غرایب و بدایع که معادن و ابحار از آن متحیر شده بودند و نجوم فلک در
~~او متفکر،
# ~~پیش پادشاه چنگیزخان فرستاد. پس روی به شاهزادگان و امرای سیاه کرد و
~~گفت
# ~~[حکم یرلیغ1 جهانگشای پدر بزرگوار من آن است که چون خلق شهر نیشابور
# ~~تغارجار2 را به قتل رسانیدهاند و چنین جسارت عظیم و جرأت قوی نموده، به
~~خون
# ~~او باید که هیچ آفریده را در شهر نیشابور زنده نگذارند و دیوار بست او
~~را پست کنند.
# ~~بر ما واجب و لازم است که فرمان بزرگ آن پادشاه عالمگیر به جای آوریم».
# شاهزادگان و امرای جیوش و صواحب و مشاهیر سپاه بر شاهزاده تولی خان
# ~~آفرین فراوان خواندند و گفتند که «هر چه حکم یرلیغ پادشاهزادهآ جهانگیر
~~باشد بر
# ~~آن موجب نطاق انقیاد بر میان بندیم و به خون تغارجار در این دیار دیار
~~نگذاریم».
# راوی گفت که سبب قتل تغارجار آن بود که بیش از آمدن شاهزاده تولی خان
# ~~به ms040 خراسان، پادشاه چنگیزخان بمه بهادر3 و شنتای را لبا تغارجا] با سی
~~هزار سوار
# ~~[59] بر سبیل مقدمهآ لشکر به طلب سلطان جلالالدین فرستاده چون بمه
~~بهادر و PageV01P096
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0100.png)

# ~~سنتای از آب آمویه بگذشتند، به هر شهری که میرسیدند به اسم ماحضری
~~ترغوی
# ~~طلب می داشتند. از هر مکان که طایفهای پیش ایشان می آمدند و اندک خدمتی
# ~~میکرد[ند] به دلخوشی از آنجا می گذشتند و از هر بلد1 که چیزی بدیشان
~~نمی رسید
# ~~و به استقبال ایشان بیرون نمی آمدند اگر بر آن بلد و بقعه قدرت داشتندی
~~تمامت
# ~~خلق آنجا را بکشتندی و اگر از فتح آن عاجز و قاصر بودندی، آن موضع را
~~پس
# ~~پشت کردندی و گفتندی که به هنگام مراجعت کینهآ خود از این شهر بخواهیم.
# چون به چند فرسنگی نیشابور رسیدند سواری چند به شهر فرستادند. در آن
# ~~وقت در شهر نیشابور به حکم سلطان جلال الدین، شرفالدین امیر مجلس2 حاکم
# ~~بود. فرستادگان بمه بهادر و سنتای را هیچ نداد و خایب و خایف بازگرداند
~~و گفت:
# ~~«نعوذ بالله که من لشکر کفار را انقیاد نمایم ومالی بدیشان دهم! اگر
~~حرب میکنند،
# ~~اینک با صد هزار مرد مبارز نیشابوری مستعد حروب و ضروب گشتهام». از این
~~نوع
# ~~سخن چند زهرآلود به بمه بهادر و سنتای فرستاد.
# روز دیگر بمه بهادر و سنتای خواستند که از نیشابور بگذرند، تغارجار که
# ~~داماد پادشاه چنگیزخان بود گفت «یک امروز مقام کنید تا من شهر نیشابور
~~را گرد
# ~~پیچ کنم و مواشی ای] که در این حوالی بود برانم». بمه بهادر و سنتای
~~گفتند که
# ~~«مصلحت ما در رفتن است؛ چه، کار کلی در پیش داریم و این کار جزویست».
# ~~تغارجار قبول نکرد و با ده هزار سوار از چهار طرف شهر در آمد و اکثر
~~مواشی ایشان
# ~~را بگرفت. نیشابوریان به جنگ بیرون آمدند و آن روز تا نماز دیگر حرب
~~کردند و از
# ~~طرفین قریب به ms041 هزار مرد نامدار به قتل پیوست. به وقت مراجعت قضا را
~~تیری بر
# ~~تیغارجار آمد و هم بدان زخم بمرد. نیشابوریان را بعد از پنج روز خبر شد
~~که داماد
# ~~[60] پادشاه چنگیزخان را کشتهاند.
# از آن واقعهآ مهیب خایف شدند و گفتند که مرث بعد ما را بر عساکر پادشاه
# ~~چنگیزخان اعتماد نماند و به هیج حیلت و تدبیر با ایشان سر به صلح در
~~نتوانیم
# ~~آورد؛ چه، اگر بر ما دست یابند یک تن از ما را زنده نگذارند. چون حال
~~برین نهج
# ~~خواهد بود، باری همه تا جان داریم بکوشیم تا هم از زمرهآ غزاة باشیم و
~~هم از جملهآ
# ~~شهداء.

PageV01P097

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0101.png)

# و در وقت شاهزاده تولی خان چون خبر واقعهآ مرو به نیشابور رسیده بود،
# ~~شرفالدین امیر مجلس شب و روز در کار ترتیب مصاف با اعیان و اشراف و
~~صدور
# ~~و بدور نیشابور به سر می برد تا آن روزگار که شاهزاده تولی خان با
~~سپاهی چون مور و
# ~~ملخ بی عدد و چون ریگ بیابان بیپایان و چون ذرات خاک بی حساب،
### | شعر [نظامی]
# همه سرور وپر دل و هوشمند %~% همه با کمین و کمان و کمند
# همه شیرزور1 وهمه فیل تن %~% همه نیزهباز و همه تیغزن
# ~~به نیشابور رسید و سه هزار چرخ انداز و صد منجنیق و عراده و هزار خرک و
~~چهار
# ~~هزار نردبان و هزار و هفتصد نفطانداز آ. و با وجود آن همه احجار جبال
~~نیشابور دو
# ~~هزار و پانصد خروار سنگ با خود آورده بود. چهارشنبه منتصف ربیع الآخر
~~سنهآ
# ~~مذکور شاهزاده تولی خان فرمان فرمود تا از چهار طرف شهر نیشابور تمامت
~~سپاه
# ~~صف برکشیدند.
### | شعر
# ز پری لشکر بجنبید دشت %~% رخ روز روشن شب تیره گشت
# خروشید و نالید زرینه خم %~% بر آمد ز دز نالهآ گاودم
# ز هامون سوی دز بیامد سپاه %~% شد از گرد خورشید تابان سیاه
# سپه مسیمنه مسیره برکشید %~% چنان شد که ms042 کش رویهامون ندید[61]
# شرفالدین امیر مجلس بر هر دروازه دوازده هزار مرد سرافراز تیراند از
~~تعیین
# ~~کرده بود. هشت روز از جانبین لشکرها با هم در مقاتلت و منازعت به سر
~~بردند و از
# ~~هر دو طرف خلقی نامعدود به فنا رسید و چند امیر مبارز از امرای سپاه
~~شاهزاده
# ~~تولی خان به قتل پیوست. بعد از هشت روز شرفالدین امیر مجلس به اتفاق
~~ائمه و
# ~~جماهیر شهر قاضی ممالک خراسان مولانا رکن الدین علی بن ابراهیم المغیثی
~~را
# ~~بیش شاهزاده تولی خان فرستاد و رعیتی و خراجگذاری را التزام نمود.
# شاهزاده تولی خان آن معنی را اجابت نکرد و مولانا رکن الدین مغیثی را
# ~~اجازت مراجعت نفرمود. روز دیگر بعد از صلوة جمعه بر حوالی شهر بگشت و
# ~~سپاه کینه خواه را بر حرب تحریص گردانید و گفت «چنان خواهم که به فر
~~دولت PageV01P098
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0102.png)

# ~~روزافزون پادشاه جهانگیر چنگیزخان امشب این شهر را گرفته باشید و از
~~خون
# ~~جیحون کرده». عساکر به یکباره حمله کردند و مجانیق و خرکها پیش بردند و
# ~~نفاطان قارورههای نفط انداختن گرفتند و از فراز و نشیب نعرهآ دار و گیر
~~و غلغلهآ وای
# ~~و های برخاست. و در آن شب دیجور مبارزان با هم در ممارات و مبارات
~~آمدند. به
# ~~وقت آن که خورشید درخشنده تاج رخشنده بر سر نهاد و شهریار فلک خنجر
# ~~جهان افروز از نیام ظلام برکشید،
### | شعر [امامی]
# کرد روشن ربع مسکون را سراسر آفتاب
### | چون که خنجر برکشید از سوی خاور آفتاب
# ~~سپاه کفار خندق شهر را انباشته بودند و دیوار بارو را قرب هفتاد جای
~~سوراخ کرده و
# ~~ده هزار مغول نامدار رزمجوی خونخوار بر شرفات بارو برآمده. نیشابوریان
~~از برای
# ~~حفظ فرزندان و دلبندان خود دست از جنگ باز نمی داشتند و پای از منازعت
~~پس
# ~~نمیکشید [ند]. باوجود آنکه لشکر به وسط شهر درآمد به جان میکوشیدند و
~~جام
# ~~شهادت مینوشید [ند]. وشرفالدین امیر ms043 [62] مجلس چون شیر خشم الود و هژبر
# ~~آشفته با هزار مرد دلاور کاردیده بر سر1 چهارسوی شهر با آن ملاعین حرب
~~میکرد
# ~~و به هر زخم تیغ بیدینی را به دوزخ میفرستاد، و دمبدم از یمین و یسار و
~~کوجه و
# ~~بازار میتاخت و بانگ بر مبارزان و صفدران نیشابور میزد و ایشان را بر
~~حرب و
# ~~ضرب حریص میگردانید، و نیشابوریان فوج فوج و فرد و زوج با تیغهای مسلول
~~و
# ~~خنجرهای مصقول بر تولی خانیان حمله میاوردند و در هر حمله و هر صدمه
# ~~طایفهای را از ایشان به قتل میرساند [ند].
# برین نوع جنگ میکردند تا آخرالامر فزع چنگیزخانیان قلب و جناح
# ~~نیشابوریان را قلب گردانید و رعب آن لشکر که نمونهآ محشر اکبر بود،
~~قدرت و قوت
# ~~خراسانیان را به ضعف و وهن بدل کرد. روز شنبه به هنگام زوال، شاهزادهآ
~~تولی خان
# ~~شهر نیشابور را بگرفت و لشکر را فرمان داد تا دست به قتل به نهب
~~برآوردند.
# ~~خاتون تغارجار با ده هزار سوار در شهر درآمد و هر که را مییافت، میکشت.
~~از روز
# ~~شنبه تا چاشتگاه چهارشنبه کشش کردند و از جمله خلق نیشابور، غیر چهار
~~PageV01P099
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0103.png)

# ~~کمانگیر، هیچ آفریدهآ دیگر را زنده نگذاشتند و سگان و گربکان را نیز
~~بکشتند و
# ~~باروی شهر را بکوفتند و طاق و رواق و صروح2 و بروج را پست کرد[ند] و
~~مناظر و
# ~~دیار و قصور و حصار نیشابور را با زمین متساوی گردانید و هفت شبانه روز
~~آب درو
# ~~بست و جو مزروع گردانید.
### | شعر [مرامی]
# ~~وطن گاهی که از خاکش همه عیش و طرب خیزد
### | بیا تا این زمان در وی غمان بیکران بینی
# ~~مقامی را که از نغمات بلبل پر ز غلغل بود
### | بیا تا این زمان او را پر از آه و فغان بینی
# ~~[63 انهاز وی از خداوندان و مخدومان اثر یابی
### | نه در وی از عزیزان و خردمندان نشان ms044 بینی
# و در «تاریخ خراسان»2 چنین آورده است که خلق کشتهآ نیشابور را دوازده روز
~~PageV01P100
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0104.png)

# ~~شمار کردند هزار هزار و هفتصد [و] چهل و هفت هزار مرد بی عورت و اطفال
~~در
# ~~قلم آمد. علیهم المغفرة والرضوان.

PageV01P101

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0105.png)

### | ذکر ششه
# در خراب کردن شاهزاده
# تولی خان حصار کووکورینانر
# راوی چنین تقریر کرد چون شاهزاده تولی خان شهر نیشابور را خراب کرد و
# ~~به خون تغارجار خون چندین هزار مؤمن و مؤمنه را بریخت، لشکر به طرف
~~هرات
# ~~کشید. چون به حدود بادغیس رسید، پیش او عرضه داشتند که در این نواحی
# ~~موضعی است که آن را «کو» و «کورینان» خوانند. حصاری دارد در غایت حصانت
~~و
# ~~استواری و نهایت تندی و بلندی و بیتاژیک سه هزار مرد از پیادگان لشکر
# ~~جمال الدین شورجه - که از لشکرکشان سلطان جلال الدین است - در آن حصار
~~ساکن
# ~~شدهاند و آنچه مایحتاج حصارداری باشد به مرور ایام و کرور اعوام جمع
~~کرده و
# ~~جانب حزم و تیقط را قبل الواقعه نگاه داشته و پشت حصار را چون شکم انار
~~از
# ~~اسلحه و مردان سپاهی آکنده.
# چون شاهزاده تولی خان صفت آن حصار از واصفین آن دیار بشنود، تمنای
# ~~فتح آن در دل او متمکن شد. روزی دیگر با تمامی لشکر به پای آن حصار
~~آمد.
# ~~حصاری دید بغایت حصین وارکان او بس رکین. برج های او با درجات سماوات
# ~~برابر و خاکریز باشکوه او صد [64] چو البرزکوه، واصول قواعد ممهدش در
~~تحت
# ~~ثری و فروع بروج مشیدش برهامهآ ثریا.
### | شعر احماسی]
# رسا اصله تحت الثری و سمابه %~% الی النجم فرع لاینال طویل
# ~~بعد از آن به دور روز، بفرمود تا سپاه کینه خواه او از جوانب حصار در
~~آمدند. و در آن
# ~~حصار شیخی بود بس زاهد و عباد و چهل سال ریاضت کشیده و از شریعت قدم در
# ~~سبیل طریقت نهاده و به واسطهآ جذبات رحمانی از محل طریقت، به ms045 مرتبهآ
~~حقیقت
# ~~نقل کرده،
### | شعر [لشاعر]
# در شریعت بایزید و در طریقت بوسعید
### | در حقیقت چون جنید و در کرامت چون حبیب PageV01P102
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0106.png)

# ~~و او را خواجه کورینان گفتندی. به نفس خود با کفار حرب در پیوست و
~~ساکنان
# ~~حصار را بر محاربت و مقاومت حریص گردانید و آیات حسنات درجات غزاة را
~~بر
# ~~ایشان خواند و مقامات مقام دارالسلام شهدا را به سمع هر یک رساند. مردم
~~حصار
# ~~همه یکدل متوجه حرب شدند و بر حسب «لا یجمع الکافر قاتله فی النار» جان
# ~~شیرین در می باختند و تیر و سنگ در روی دشمن میانداختند. برین منوال
~~هشت
# ~~شبانه روز از درون و بیرون حرب و شبیخون بود. روز دهم شاهزاده تولی خان
~~با
# ~~تمامی سپاه،
### | شعر [ربیعی]
# به گاهی که خورشید سر بر زدی %~% دم نای شاهی ز خاور زدی
# ~~پیش رفت و بفرمود تا اعلام خاص او را در مقابل حصار نصب کردند. لشکریان
# ~~چون اقدام و جلادت شاهزاده تولی خان را مشاهده کردند،
### | شعر
# به یکبار شمشیرها از میان %~% کشیدند و مانند شیر ژیان
# همه از بی رزم کوشان شدند %~% چو میغ بهاری خروشان شدند
# ~~در یک ساعت حصار را بگرفتند و خواجه کورینان را با تمامت [65] خلق آنجا
~~از
# ~~جوان و پیر تا طفل در شیر را بکشتند و دیوارها[ی] حصار را فرو گرفتند و
~~سراها را با
# ~~زمین متساوی گرداند [ند].

PageV01P103

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0107.png)

### | ذکر هفتم
# در خراب کودن لشکر شاهزاده
# قولی خان حصار توی وکوسویه را
# چون شاهزاده تولی خان حصار کو و کورینان را فتح کرد و به زخم تیغ
# ~~جان ستان و سنان آتش سان ارواح اشباح مردم آنجا را از عالم سفلی به
~~عالم علوی
# ~~فرستاد، از بادغیس عزیمت هرات کرد و به هنگام سوار شدن پرسید که ازینجا
~~تا
# ~~شهر هرات چند فرسنگ1 است و در بیش از مواضع و اماکن چه جایهاست؟ گفتند
# ~~که در این برابر که ms046 رایات2 همایون پادشاهزادهآ جهانیان برافروختهاند،
~~حصار توی
# ~~فوشنج3 است و بعد از وی حصار کوسویه.
# شاهزاده تولی خان دو امیر را که یکی را بکوج اوقی1 خواندندی و دیگری را
# ~~تربی توقتین، با ده هزار سوار به گرفتن آن دو حصار نامزد کرد و فرمود
~~که اگر خلق
# ~~این حصارها ایل شوند ایشان را کوچ کنند و به طرف ماوراءالنهر فرستند و
~~اگر به
# ~~ایلی سر در نیارند، بعد از فتح تمامت خلق هر دو حصن را به قتل رسانند.
~~بکوج
# ~~اوقی و تربی توقتین روز دیگر به پای حصار توی آمدند. پنج روز حرب
~~کردند. قرب
# ~~هزار مغول نامدار خنجرگذار به قتل رسید و هزار دیگر مجروح گشت. روز ششم
~~به
# ~~وقت نیمروز حصار را بگرفتند و غیر امیر فخرالدین و امیر محمود -که
# ~~جانورداران سلطان جلال الدین بودند - و دو کس دیگر را از اشراف کوسویه
~~[66]که
# ~~به واسطهآ مهمی به حصار توی آمده بودند، باقی کل خلق حصار توی5 را
~~بکشتند و
# ~~حصار را فرو کوفتند. و راوی چنین گفت که هشت هزار کس را از مردم توی به
~~قتل
# ~~آوردند.
# و چون از کار حصار توی دل فارغ کرد، روز دیگر به وقت طلوع نیر اعظم به
# ~~پای حصار کوسویه آمدند. رعایای کوسویه چون اشراف کوسویه را بدیدند، ایل
~~PageV01P104
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0108.png)

# ~~شدند. بکوج اوقی و تربی از ایشان مال فاخر بستاندند و همه را به جانب
# ~~ماوراءالنهر فرستادند و دیوار حصار را با زمین متساوی گردانیدند. و بعد
~~از پانزده
# ~~روز با غنیمت بی حد و اسیران ماه خد سرؤ قد بیش شاهزاده تولی خان بن
# ~~جنگیزخان آمدند.

PageV01P105

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0109.png)

# در خرابی هرات، صانها
# لله عن البلیات، باراول
# چنین شنودم از راویان ستوده صفات و از پیران شهر معمورهآ هرات، صانها
# ~~لله عن الآفات، که چون شاهزاده تولی خان با سپاه گران به مرغزار بشوران
~~رسید،
# ~~ایلچی [ی] زنبور نام به هرات فرستاد و گفت ملک ms047 و امیر و قاضی و خطیب و
# ~~معروفان و مشهوران هرات باید که پیش رایات همایون و موکب میمون ما
~~بیرون
# ~~آیند تا از سخط جهانسوز و قهر زهره آسای ما سالم مانند.
# و در آن وقت از حکم سلطان جلالالدین در هرات ملکی بود موصوف به
# ~~آئین رعیت نوازی و منعوت به روش داد و عدل. هنگام وغا چون شیر شرزه و
~~کاه
# ~~سخط چون دریای مواج،
# شعر [سیف اسفراینی]
# آن که چون رمح او قدم برداشت %~% جان رستم ره عدم برداشت
# تیغ عدلش چو در میان آمد %~% از میان صورت ستم برداشت [67]
# در صف رزم او طراز ظفر %~% نقش از بازوی علم برداشت
### | شعر ارشید وطواط)
# آبو الهیجاء فی الهیجاء لیت %~% هصور یفرش الآفداء سیفه
# هو الملک الذی فی کل خال %~% یکرم جاره و یعز ضیفهآ
# ~~او را ملک شمسالدین محمد جوزجانی گفتند. چون خبر وصول شاهزاده تولی خان
# ~~با سپاه بی حد به ملک شمسالدین محمد رسید، کار حرب را بساخت و از جوانث
# ~~رایات اسلام را برافراشت و بر هر دروازه مرد با آوازهای تعیین کرد و
~~هرگذری را به
# ~~سروری سپرد و هر مسکنی را به تهمنتی داد.
# و در تواریخ چنین خواندم که در آن وقت در هرات صد و نود هزار مرد
# ~~سپاهی در قلم آمده بود. چون ایلچیان شاهزاده تولی خان به هرات در آمدند
~~و
# ~~سخنان شاهزاده تولی را به ملک شمسالدین محمد رسانیدند، ملک شمسالدین
# ~~برفور ایشان را به قتل آورد و گفت «هرگز آن روز مبادکه من مسخر و مأمور
~~کفار PageV01P106
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0110.png)

# ~~کردم». روز دیگر که خبر قتل ایلچیان به شاهزاده تولی خان رسید، در غضب
~~رفت و
# ~~فرمان فرمود که لشکر یکسر از جوانب شهر حمله آرند و هر تاژیک هروی که
~~در
# ~~دست ایشان گرفتار گردد، زنده نگذارند. سپاه کینه خواه بر کناه او چون
~~ابر سیاه از
# ~~اطراف شهر در آمدند. ملک شمس الدین محمد ms048 جوزجانی به حکم کلام ربانی که
# ~~طعن و ضرب حریص میگردانید و بر قتل و فتل آن جماعت بر عداوت رغبت
# ~~میافزود. و سکان شهر هرات از برای دفع هوان و ابقاء عرض و حفظ اولاد و
~~اموال
# ~~خود از سر جان عزیز برخاسته بودند و با آن طایفهآ بد دین مقابله میشدند
~~و
# ~~مقاتلت می کرد[ند] و سپاه کفار ساعت به ساعت از بیرون [68] حمله
~~میاوردند و
# ~~چون کوه خود را گروه گروه پیش میانداختند و محاربت و مبارزت مینمود[ند]
# از جانبین جنگ چنان شد که پنداشتی که رستخیز در گریز و یا فلک گردنده
# ~~در أفت وخیز است، و از ارتفاع افواج امواج بحار خون گردنکشان رستم وشان
# ~~چهرهآ نیلوفری چرخ چنبری نه دری ارغوانی.
### | شعر [دقیقی])
# تو گفتی که از خون گردنکشان %~% همی غرق خواهد شدن آسمان
# ~~آن روز از طرفین قرب سی هزار کس از دیندار و کفار به درجات نعیم و
~~درکات
# ~~جحیم مقیم شدند و از معتبران و اکابر درگاه شاهزاده تولی خان هزار و
~~هفتصد بهادر
# ~~نامدار به قتل رسید. هفت شبانروز برین نوع از هر دو جانب با هم حربی
~~کردند که
# ~~اگر رستم دستان که نتیجهآ سام نریمان است، آن حالت با فزع را که از
~~ظهور قیام
# ~~قیامت خبری داد مشاهده کردی، در حال گفتی:
### | شعر (اسدی]
# بدین سان زد و گیر نام آوران %~% نه دیدم، نه بشنیدم از سروران
# ~~روز هشتم که آفتاب جهانتاب لشکر شعاع را در میدان مطالع کشید، از
~~جانبین
### | شعر [نظامی]
# خروش کوس و بانگ نایآ برخاست %~% زمین چون آسمان از جای برخاست
# سپهداران علم بالا کشیدند %~% دلیران رخت بر صحرا کشیدند PageV01P107
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0111.png)

# ~~عساکر شاهزاده تولی خان به دروازهها نزدیک رسیدند و به یکبار گرزهای
~~گاؤسار و
# ~~خنجرهای آبدار برآوردند و بر خلق شهر حمله کرداند]. لشکر اسلام گروه
~~گروه،
# ~~صدگان و دویستگان، بیرون می آمدند و با سپاه کفار بر می آویختند و ms049
~~عاقبت الامر
# ~~طایفهای بی روح میشدند و قومی مجروح باز میگشتند. [69] ملک شمسالدین
# ~~جوزجانی در آن روز بر آفت از غایت بسالت،
### | شعر [روحی]
# ~~همی کوشید چون شیر و همی غرید چون تندر
### | همی جوشید چون بحر و همیکوشید چون گردون
# ~~و به هر طرف که حمله میآورد کفار چون رمه از گرگ و آهو از شیر، از پیش
~~زخم
# ~~شمشیر او میگریختند، و این معنی بر زبان جاری داشت:
### | نظم [عنصری]
# باچنین کس که تواند که برابر گردد؟ %~% گر همه فیل دمان یا که غضنفر گردد
# ~~از قضا را زخمی گران بدو رسید و هم بدان زخم جان به قابض الارواح تسلیم
~~کرد.
# ~~چون شاه با جاه بساط بسیط شهر هرات از اسب دولت و رفعت ییاده گشت،
~~فیلان
# ~~جنگی چون فرزین رخ به سوی کژروی آوردند. بعضی از اکابر و جماهیر شهر
~~گفتند
# ~~که با شاهزاده تولی خان ایل میشویم، و قومی گفتند که حرب میکنیم.
~~اختلاف و
# ~~دو گروهی در میان خلق هرات ظاهر و آثار قهر قهار مجید از عالم علیاء
~~«ان بطش
# ~~ربک لشدید»1 به ظهور پیوست و آفتاب اقبال خطهآ هرات از برج شرف و کمال
~~به
# ~~خانهآ هبوط و وبال و درجهآ زوال تحویل کرد و ساکنان صوامع جبروت ندای
# ~~«الشهداء من جلساء الآنبیاء فی الجنة» به گوش هوش سکان هرات فرو
~~خواندند.
# القصه، به تقدیر حیی که هرگز نمیرد و زندهای که نیستی نپذیرد، شاهزاده
# ~~تولی خان شهر هرات را از نهج صلح فتح گردانید و فرمود تا تمامت خلق را
~~به چهار
# ~~بخش کردند و هر بخش را به دروازهای بیرون بردند و به قتل رساند [ند].
~~در هرگامی
# ~~نیکونامی را سر بریدند، و در هر قدمی رستمی را بکشتند، و در هر جوئی
~~دلجوئی را
# ~~گردن زدند، و در هر باغی چشم و چراغی را ناچیز کردند، و در شیب هر بنهآ
~~خاری
# ~~گلعذاری را بسوختند، و در هر چاهی ms050 خون صاحب چاهی بریختند، و بر هر سنگی
~~PageV01P108
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0112.png)

# ~~سرهنگی را سرکوفتند.
### | شعر [مؤلف]
# در و دشت از کشته چون پشته بود %~% به هر گام صد نامور کشته بود[70]
# سر بیتنه از فراز و نشیب %~% فتاده به سان دوال و رکیب
# ز خون کشته بد روی گیتی چو لعل %~% همه مغز سر بود در شیب نعل
# چه مایه دلیران فرخنده رای %~% که اقتاده بودند بی دست و پای
# به هر گوشه صد دلبر نازنین %~% نهاده به خواری جبین بر زمین
# به هرگام نام آوری بیروان %~% فتاده ز زخم عمود گران
# از خون، خندق شهر در موج وجوش %~% همه دشت پر دست و بازو و دوش
# در تاریخ سراج منهاج1 چنین مذکور و مسطور است که بر هر طرف شهر
# ~~ششصد هزار آدمی را به قتل رساندند و قرب صد هزار دختر چهارده ساله به
~~اسیری
# ~~گرفت. و آن روز تا نماز خفتن کشش کرد. بعد از نماز خفتن، شاهزاده تولی
~~خان
# ~~فرمان فرمود که بیش کسی را به قتل نرسانند از خلق هرات. هنوز قرب دویست
~~هزار
# ~~باقی مانده بودند. اما اصح آن است که از بیرون شهر هرات چون مولاناء
~~مرحوم
# ~~شیخ الاسلام خواجه ناصرالدین چشتی و امیرکبیر محمودبن خلیل2 ابن
# ~~حسام الدین الب حاجب و خواجه ابوبکر خنبهای شنودم که ایشان گفتند که ما
~~از
# ~~پدران خویش که در وقت شاهزاده تولی خان در هرات بودهاند چنین سماع
~~داریم که
# ~~شاهزاده تولی خان در مقابل دروازهآ فیروزآباد صف کشیده بود. بعد از هفت
~~روز که
# ~~از طرفین مرد بی حد به قتل پیوست، شاهزاده تولی خان با سوار دویست پیش
~~راند.
# ~~چون به لب خندق رسید، بایستاد و خود از سر برگرفت و گفت «ای هرویان!
~~بدانید
# ~~که منم در شرف صدف دریای گهر بخشی چنگیزخانی و شهرهآ دوحهآ باغ اقبال
# ~~جهانبانی، خاقان عهد و افراسیاب زمان، شاهزادهآ پادشاه نژاد، تولی خان
~~بن پادشاه، PageV01P109
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0113.png)

# ~~جهان ms051 پناه انجم سیاه، چنگیزخان. [71]
# شعر [رشید وطواط]
# نا الملک الذی فی کل حال %~% صوارمه مفاتیح البلاد
### | شعر انظامی]
# منم آن که فرخاش کار من است %~% به رزم اندرون بخت یار من است
# نهیبم همه دشت را خون کند %~% شکوهم همه کوهآ هامون کند
# چو شمشیر من برفروزد همی %~% زمین آسمان را بسوزد همی
# ستان من از ابر خون آورد %~% نهنگان ز دریا برون آورد
# ز سم سمندم بتابل هزبر %~% ز زخم کمندم بپرهیزد ابر
# ز شمشیر من شیر بیجان شود %~% ز کوپال من فیل بیجان شود
# گذر یابد از سنگ پیکان من %~% که باد آفرین بر تن و جان من
# ~~گر می خواهید که همه به جان امان یابید و خرمن حیات اوقات خوش شما از
# ~~ججمرات آفات کین کش ما نسوزد و نهاد و بنیاد صحراوات و جبال این بلاد
~~از قلع و
# ~~استیصال محفوظ ماند، دست از محاربت بازدارید و پای از مبارزت پس کشید و
# ~~روی به سوی طاعت دارید و انقیاد آرید و به ضعف آنچه هر سال از متوجهات
~~این
# ~~ولایت به عمال سلطان جلال الدین می رساندهاند، به نواب ما رسانید تا
~~شما را از
# ~~تربیت شاهنشاهی و مکرمت پادشاهی ما برخورداری موفور حاصل آید.»
# و بر آنچه که گفت سوگندهای سخت یاد کرد. چون خلق شهر هرات از لفظ
# ~~شاهزاده تولی خان آن بیمان بشنودند، همه مایل و راغب صلح گشتند. اول
~~عزالدین
# ~~مقدم هروی که به حکم سلطان جلال الدین والی جامهبافان بود، با صد جامه
~~باف
# ~~هریک با نه تا جامهآ قیمتی بیش شاهزاده تولی خان رفت و بعد از وی،
~~تمامت اعیان
# ~~و سروران هرات از شهر بیرون رفتند. شاهزاده دوازده هزار تن را که از
~~متعلقان
# ~~سلطان جلالالدین بود[ند] به قتل رساند و باقی خلق را به هیچ زحمتی
~~متألم
# ~~نگرداند و ملک ابوبکر مرجقی را در هرات نصب گردانید و از مقربان درگاه
~~[72]
# ~~خود مغولی منکتای نام را ms052 به شحنگی نامزد فرمود و بعد از هشت روز مظفر و
# ~~منصور با غنیمت بی قیاس مراجعت نمود.

PageV01P110

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0114.png)

### | ذ کرنهم
# در خرابی شهر هرات،
# صانها الله عن الآفات، باردو
# ثقات هرات چنین روایت کردند که چون شاهزاده از هرات برفت، ملک
# ~~ابو بکر مرجقی و منکتای شحنه به مفاتیح تربیت و شفقت ابواب معدلت و
~~مبرت بر
# ~~خلق بگشادند و آئین نیکونامی و رعیت بروری را به یمن حسن زندگانی خود
~~مجدد
# ~~گردانید ا[ند] و مردم بلدهآ هرات بواسطهآ صفای عقیدت و خجستگی نیت ملک
~~و
# ~~شحنه فارغالبال و آسوده حال به زراعت و عمارت ولایت قیام نمودند و بعد
~~از چند
# ~~گاه اسلحه و ساز نبرد بی حساب راست کردند و گفتند که «ما آلت و عدت روز
~~جنگ
# ~~در جنگ می آریم تا اگر وقتی رایات همایون چنگیزخانی به طرفی در اهتزاز
~~آید و
# ~~شاهباز میمون بال عزم حزم خسروانی به جائی برواز کند و از تاجیک جریگ
~~طلبد،
# ~~ما بندگان ازین سرحد با مردم بی عد و کثرت اهبت بر معاونان دیگر ولایت
~~سبقت
# ~~گیریم و جانهای خود را که بخشیدهآ شاهزادهآ جهان تولی خان است، در روز
~~حرب و
# ~~ضرب بذل کنیم». ملک ابوبکر و منکتای قول هرویان را استوار میداشتند و
~~بر آنچه
# ~~می گفتند، اعتماد میکرد[ند].
# اکنون آمدیم به حکایت آنکه به چه واسطه شهر هرات را بار دوم خراب
# ~~کردند و خلق او را به قتل رساند. درین معنی ثقات هرات را خلاف است.
~~بعضی
# ~~چنین میگویند که چون مردم شهر هرات را قوت و مکنت و ذخیرهآ بی [73]
~~اندازه
# ~~حاصل شد باتفاق یکدیگر روزی فرصتی نگاه داشتند و ملک ابوبکر و منکتای
~~را در
# ~~مسجد جامع به قتل رساندند.
# و در تاریخ سراج منهاج آورده است که سبب خرابی شهر هرات کرت دوم آن
# ~~بود که چون سلطان جلالالدین لشکر پادشاه چنگیزخان را در حدود پروان1
~~میان PageV01P111
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0115.png)

# ~~بامیان ms053 و غزنین منهزم گردانید، چون آوازهآ این فتح به خراسان رسید در
~~هر شهر که از
# ~~دست چنگیزخانیان ملکی و شحنهای و عاملی بود همه را به قتل رسانیدند،
~~بدان
# ~~امید که پیش پادشاه چنگیزخان با سلطان جلالالدین مقاتله نتواند شد.
# اما آصح آن است که از خواجه ابوبکر خنبهای شنیدم که او گفت که پیش از
# ~~آنکه شاهزاده تولی خان هرات را فتح کرد دو بار سپاه پادشاه چنگیزخان
~~حصار
# ~~کالیوین را محاصره کردند بر فتح آن دست نیافتند؛ چه، حصار کالیوین
### | شعر [فردوسی]
# ز تندی چنان بودی ای هوشمند %~% که سودی سرش بر سپهر بلند
# به روز آمدی خور پدید از سرش %~% به شب ماه پیدا شدی در برش
# به پهتای دیوار او بر سوار %~% برفتی به تندی برابر چهار
# ~~چون جیوش چنگیزخانی از فتح آن عاجز آمدند، باز گشتند. بعد از فتح هرات
~~به
# ~~چند روز خبر به حصار کالیوین رسید که هرویان سلاح از درع و رماح می
~~سازند و
# ~~میگویند که هر چه گاه که ما را به چریک شهری یا حصاری نامزد گردانند،
### | شعر [نظامی]
# بکوشیم بر سانت زنده پیل %~% بجوشیم مانند دریای نیل
# ~~رؤوس و اکابر و وجوه و مفاخر کالیوین1 با هم گفتند که تدارک این کار
~~چیست؟ هر
# ~~آینه که چون عذار بهار و چهرهآ روز فیروز نوروز ظاهر شود و نقاش ربیع
~~صد هزار
# ~~پیکر بدیع در باغ و راغ چون شمع و جراغ به قلم حکمت و رقم صنعت بنگارد
~~[74]
### | شعر [مؤلف]
# بر آنم که چون بشکفد گل به باغ %~% درخشنده گردد چمن چون جراغ
# دهان گل از خنده زرین شود %~% سر زلف سنبل پر از چین شود
# جهان باز گردد چو باغ ارم %~% هوا مشک افشان شود صبحدم
# ز رخشانی چهر زرینه طشت %~% بر زوایای مستان شود
# لب جوی دلجوی گردد ز سرو %~% چو بلبل بتالند کبک و تذرو
# ~~عسا کر اطراف خراسان و جیوش اکناف ترکستان به ms054 پای آن حصار جمع خواهند
~~شد
# ~~و کلی مرد سپاهی شهر هرات به معاونت ایشان خواهند آمد. همه بر این
~~اندیشه PageV01P112
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0116.png)

# ~~متفق و برین رأی مجتمع شدند که طایفهای را از عیاران کربز1 از این دز2
~~نامزد باید
# ~~کرد تا به اسم تجارت به شهر هرات درآیند و فرصتی نگاه دارند و ملک
~~ابوبکر و
# ~~منکتای را به قتل رسانند تا چنگیزخان را بر هرویان اعتماد نماند، و
~~همچنان که ما با
# ~~ایشان حرب میکنیم و به هیچ نوع سر به صلح و انقیاد در نمیآریم، هرویان
~~نیز
# ~~متمرد باشند.
# بعد از آن ازکار دیدگان صف شکن هشتاد تن را اختیار کردند و صاحب نامی
# ~~را که در مبارزت و مردانگی آیتی بود، بر سر ایشان مهتر گردانید [ند] و
~~نخست
# ~~مکتوبی نوشتند به ملک ابوبکر و منکتای که «ما بندگان پادشاهیم. می
~~خواهیم که
# ~~روی به بندگی آرایم. امیدواریم که به خدمت شاهزاده تولی خان احوال ما
~~بندگان
# ~~عرضه دارند و خط امان به جهت ما بستانند تا چون گناه [75] ما ببخشند و
~~باکمال
# ~~قدرت از سر سیاست پادشاهانه برخیزند، همه از کالیوین به شهر هرات آئیم
~~و
# ~~حصار را به معتمدان شما تسلیم کنیم». از این نوع مکتوبی مشحون به فریب
~~و فسون
# ~~به هرات فرستادند.
# چون مکتوب به ملک ابوبکر و منکتای رسید خوشدل شدند و در جواب
# ~~نوشتند که «خاطر مجموع دارید واندیشه به خود راه مدهید. هم در این چند
~~روز
# ~~عهدنامهآ شاهزادهآ جهانگیر تولی خان به شما رسانیم. اکنون باید که دست
~~از جنگ
# ~~کوتاه کنید و معنی السلام خیر من الحرب دریابید ومردم را اجازت دهید تا
~~بدین
# ~~طرف آیند و سودا و معامله کنند و از شهر هرات نیز تجار بدان حصار
~~روند». بعد از
# ~~آن بر موجب «الهدیة تثبت المحبة» به اسم هدیه از برای هر یک از اکابر و
~~اعیان
# ~~کالیوین نامهای و جامهای فرستادند.
# چون قاصد باز ms055 آمد و مکتوبات و جامهها به کالیوینیان رساند، همه مبتهج و
# ~~خرم شدند و بدان عطیت و تربیت، حق تعالی را سجدات شکر به جای آوردند.
### | شعر ادقیقی]
# دگر روز چون شاه چرخ کبود %~% ز کهسار سر بر زد و رخ نمود
# جهان زینت روشنی بازیافت %~% سپاه حبش رخ ز رومی بتافت
# شب تیره چون تیر بران بجست %~% بر آمد شه روز تیغی به دست PageV01P113
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0117.png)

# ~~کالیوینیان صاحب را با آن هشتاد عیار نامدار بر شیوهآ تجار به هرات
~~فرستادند. چون
# ~~صاحب و عیاران به هرات رسیدند متفرق شدند و اسلحه و ساز نبردی که با
~~خود
# ~~همراه داشتند در بارادانها نهادند1 و پنجگان و دهگان از دروازهها در
~~آمدند و به
# ~~زودی اجناس و اقمشه[ای] که داشتند بفروختند و بعد از نه روز فرصتی نگاه
# ~~داشتند، منکتای شحنه را در پای حصار شهر و ملک ابوبکر را در میان بازار
~~بکشتند.
# ~~خروش و جوش از شهر برخاست و خلق شهر هرات با سلاح تمام از در و بام
~~نعره
### | شعر [شاعر]
# عشاق ترا بهانه [ای] بس باشد %~% مستان ترا ترانه [ای] بس باشد
# ~~برآوردند و از حشم و خدم ملک ابوبکر و منکتای هر کس را که یافتند به
~~قتل
# ~~رساندند و ملک مبارزالدین سبزواری2 را که از حصار فیروزکوه به هرات
~~آمده بود به
# ~~ملکی نصب کردند و رئیسی ولایت را به خواجه فخرالدین عبدالرحمن عبرانی3
~~که
# ~~مرد[ی] جلد و مبارز کاردیده بود مفوض گردانیدند و همه یک عزم دل بر رزم
# ~~نهاداند].
# راوی چنین گفت که چون خبر به قتل رسیدن ملک ابوبکر و منکتای به سمع
# ~~پادشاه چنگیزخان رساندند، در غضب رفت و از سر تندی گفت:
### | شعر [ربیعی]
# گرم زندگانی بود روز چند %~% رسانم به بدخواه رنج وگزند
# بدرم به خنجر دل بد سگال %~% گر ایدونک باشد همه پور زال
# ~~روز دیگر ایلجیکدای نویین را با هشتاد هزار مرد جنگی از سی فرسنگی
~~غزنین ms056 به
# ~~هرات نامزد کرد و گفت «خلق کشته باز زنده شدهاند. درین نوبت باید که
~~مردم را سر
# ~~از بدن جدا کنید و ساکنان هرات را به کل به قتل رسانید».
# ایلجیکدای به حکم پادشاه چنگیزخان در شوال سنهآ ثمان عشر و ستمائه
# ~~=618] به رودخانهآ هرات فرود آمد و فرمود که سپاه باید که در این یک
~~ماه کار
# ~~کارزار و عدت روزگار ترتیب دهند. و از موضعی که در حکم چنگیزخانیان بود
~~PageV01P114
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0118.png)

# ~~مرد و ساز نبرد طلبید. به اندک روزگاری از حدود [77] خراسان و نواحی
~~جبال
# ~~ترکستان و شبورغان1 تا افغانستان قرب بنجاه هزار مرد از بیاده و سوار
~~به هرات
# ~~آمدند و در شهر ملک مبارزالدین و خواجه فخرالدین و دیگر اعیان و اکابر
~~مستعد
# ~~حرب شدند و با هم عهد و میثاق بستند که به هیچ سبب از اسباب کسی از
~~ارباب و
# ~~اصحاب وتنی از شیخ وشاب خلاف ننماید وبر موجب «قاتلوا2 المشرکین کافة»3
# ~~تا جان دارد با زمرهآ ملاعین و فرقهآ بیدین بکوشند، و چون گرت اول
~~دورنگی و
# ~~بی سنگی ظاهر نکنند.
# ایلجیکدای نویین بعد از یک ماه دروازهها را بر امرای سپاه بخش کرد و بر
~~هر
# ~~جانب شهر سی هزار مرد بفرستاد و حکم فرمود که «هر که در جنگ و آهنگ
~~فتور و
# ~~کاهلی وقصور و بددلی بیداگرداند، به زخم تیغجهان بر وی چون شب دیجور
# ~~گردانم، و آنک در محاربت مبادرت نماید و در معنی الاقدام قتال تأمل
~~نکند و پیش
# ~~از موت وفوت صیت صوت
### | شعر
# مائیم که کر سر برود غم نخوریم %~% بی خون عدو ز آب یک دم نخوریم
# ~~به گوش هوش همگنان رساند، به تشریف خاص ما مخصوص گردد و به صفات
# ~~پیشوائی موصوف شود». چون کار سپاه بدین احکام و مواعید مقرر گشت، روز
# ~~دیگر ایلجیکدای با چندان سپاه کینه خواه
### | شعر [مؤید نسفی]
# همه دلاور و رزم آزمای و خون آشام
### | همه ms057 مبارز و نیزه گذار و تیرانداز
# همه چو رستم و چون سام کین کش و جنگی
### | چو کیو و چو گودرز پر دل و جانباز
# ~~از چهار طرف شهر جنگ در پیوست و مبارزان هرات قدم ثبات بنمودند [78] و
~~بر
# ~~امید درک درجات و سعادات و نیل مبرات و حسنات و محو خطیات و سیئات از
# ~~دروازهها با نیزهها بیرون آمدند و جمله حمله کردند و به یک بار با
~~چندین هزار کافر PageV01P115
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0119.png)

# ~~ملعون در آویخت [ند] و از هر دو طرف نایرهآ حرب در زبانه زدن آمد و
~~دریای ضرب
# ~~در جوش و مواجی؛ چنانک خنجرها بر حنجرهها راه یافت و نیزهها از سینهها
~~گذر
# ~~کرد، و بالها ازکوبالها کوفته شد و بزرها1 از خون معقد گرهها پدید شد،
~~و
# ~~جوشنها در بدنها به جوش آمد و خود از سر مرد پرکین به زخم عمود آهنین
~~چون
# ~~نان کاورسی از هم فروریخت. شعر [مؤید نسفی]
# ~~زبان تشنه اندر کام همچون نعل در آتش
# به زیر خود مغز سوده همچون سرمه در هاون
# ~~زمین در نالش و جنبش ز زخم گرز کوه آسا
# فلک در تابش و رخشش ز عکس تیغ شیراوژن
# ~~همی جوشید خون از حلقهآ تنگ زره بیرون
# بر آنگونه که آب نار بالائی به پرویزن
# ~~همه شیب و همه بالا بر اسب وخنجر و زوبین
# همه دشت و همه صحرا پر از دست و سر و گردن
# ~~یکی چون بهمن و قارن2، دگر چون رستم دستان
# یکی چون طوس وچونگرکین، دگرچون گیووچون بیژن
# ~~یکی در گشتن مردان، دگر در گشتن میدان
# یکی در آه3 و در افغان، دگر در ناله و شیون
# ~~جهان در ورطهآ هایل، زمان در موقف حیرت
# قضادرسعی خونریزی، اجل در کار جان بردن
# ~~(79] ملک مبارزالدین وخواجه فخرالدین عبدالرحمن، مصطفی صفت «و من
# ~~یتوکل علی الله فهو حسبة» برمی خواندند و علی وار لبلوغ الآمال فی وکوب
# ~~الآهوال»5 را در بیش نظر ms058 میداشتند و با اعادی محاربت میکرد و روؤس
~~متجنده و
# ~~اعاظم سپاه را دل میداد، و مبارزان و صفدران را کنوز جواهر و تخوت
~~آثواب PageV01P116
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0120.png)

# ~~میبخشید، و سروران لشکر و پردلان نامور هر دم از سر قهر جام زهر درکام
~~دشمنان
# ~~و حلق کافران می ریختند.   شعر [ابوالعلاء]1
# یصیدون الفوارس کل یوم %~% کما تتصتد الأسد العقادا
# ~~و از آظافیر بلا و خطر و مخالب عنا و شر هیچ اندیشه نمیکردند. و در
~~چنین حالت
# ~~سخت ووقت مفزع، چون سمندر از آتش و سندان از تیر و بحر از قطره و شمس
~~از
# ~~ذره و فیل از پشه از آن کفار تیز خشم جنگجوی تندخوی باک نمیداشتند، و
~~از
# ~~رخشیدن شمشیرهای بران ولمعان زوبینهای در افشان نور چشمهآ خورشید را
# ~~پوشاندند، و از بیرون سپاه کینه خواه ایلجیکدای نویین به زخم سنگ
~~منجینق سر
# ~~«دکت الآرض دکا دکا»2 ظاهر میگردانیدند، و از تعاقب تیرانداختن و ناوک
~~زدن
# ~~شرفات بروج بارو را نیستان میساختند، و از تواتر آتش نفط که چون تقاطر
~~باران
# ~~می ریخت از یمین و یسار شهر درکات هاویه و نیران جحیم را به ظهور می
~~آورد[ند].
# ~~تا شب بر این گونه حرب بی دریغ و زخم تیغ بود. هر دو فریق بدین طریق که
~~به ذکر
# ~~پیوست شش ماه و هفده روز با هم در محاربت و مقارعت بودند و هیچ یک بر
# ~~دیگری مظفر و فیروز و منصور و بهروز نمی شد اند].
# در ماه هشتم در شهور سنهآ تسع عشر و ستمائه [= 619] ایلجیکدای
~~PageV01P117
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0121.png)

# ~~حربهای عظیم کرد، چنانک در هر جنگ قرب پنج هزار تن از عسکر او به قتل
# ~~رسید و خرک بسیار آنجا که برخرلغ [79] است بنهادند و دیوارهآ باره را
~~سوراخها
# ~~کردند. بارهآ دیوار از باره به مقدار پنجاه گز جدا شد و بر آن خرکها
~~آمد و چهارصد
# ~~مغول نامدار در زیر آن دیوار بماندند، چنانک یک کس جان ms059 بیرون نتوانست
~~برد. بعد
# ~~از این حالت به سه روز، در شهر دو گروهی پیدا شد و مردم به واسطهآ آنک
~~ذخیره
# ~~نداشتند و روز به روز مدد ایلجیکدای بیش میشد، مایل صلح گشتند. روز
~~آدینه در
# ~~ماه جمادی الاول از قضای ربانی و تقدیر یزدانی ایلجیکدای نویین لعین از
~~جانب
# ~~برج خاک برسر - که خلقش بغلط برج خاکستر میخوانند - شهر هرات را بگرفت
~~و
# ~~بفرمود تا خلقش را اززن و مرد به قتل رسانند.
# به حکم ایلجیکدای نویین لعین لشکریان جویهای خون از درون و بیرون
# ~~روان کردند و خلق را از جوان و پیر و صغیر و کبیر به قتل رسانید [ند] و
~~هیچ سری را
# ~~بر تن و بدنی را با سر نگذاشتند، و تمامت بناها و سراهای شهر را فرو
~~کوفتند و
# ~~خندق را بینباشتند، و شرفات و آبراج و بارو را خراب کردند. هفت1 روز جز
~~به
# ~~کشتن و سوختن و کندن و خون ریختن، به کار دیگر قیام ننمودند.
# القصه، بدین سان شهر هرات از آفات زمان و عاهات دوران ویران گشت و
# ~~افزون از هزار هزار و ششصد هزار و کسری از خلق هراة شهید شدند. حق
~~تعالی به
# ~~کرم و مغفرت و مرحمت خود ارواح شهدای شهر هرات را در «جنات تجری من
# ~~تحتها الآنهار خالدین فیها ذلک الفوز العظیم» در مقام «فی مقعد صدق عند
~~ملیک
# ~~مقتدر»3 آسوده و مقیم داراد و جانهای خاکسار مشرکان بد دین برکین را
~~«فی نار
# ~~جهنم خالدین فیها أولئک هم شر البریة»4 به سلسلةآ «ثم سلسلة ذرعها
~~سبعون
# ~~ذراعا»5 مسلسل ومحزون، به حق نبیه المختار و آله الاخیار.

PageV01P118

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0122.png)

### | ذ کر دهم
# در حکایت خطیب
# جغرتان وعیاران شهر هرات
# چنین شنودم از راویان هرات که چون ایلجیکدای نویین لعین خطهآ پاک
# ~~هرات را - که از مشایخ کبار و احبار آخیار و علمای اسلام و کرمان انام
~~و عقلاء ایام
# ~~چون بغداد آباد بود و ms060 چون کعبهآ معظم مکرم - برانداخت و زمینی را که
~~خاک
# ~~عنبر آگین او با مشک تبتی مقابلی میکرد از خون چندین هزار مسلمان
~~پاکدین
# ~~آغشته گردانید و نزهتگاهی را که ریاحین بساتین او بر گلشن روشن فردوس
~~اعلی و
# ~~کواکب ثواقب 1 گنبد خضرا طعنه میزد چون خارستان و صحرای کهستان کرد و
# ~~دارالملکی را که زنده فیلان توانا و نهنگان دریا و شیر و اژدها درگوه و
~~هامون او گذر2
# ~~نتوانستی کرد، پناه و جایگاه گرگ و روباه ساخت،
### | شعر [معزی]
# ~~جایی که بود آن دلستان با دوستان در بوستان
### | شد گرگ و روبه را مکان، شد جغد و کرکس را وطن
# ~~بر جای رطل و جام مئ کوران نهادستند بی
### | بر جای بانگ و جنگ نی، آواز زاغ است و زغن
# ~~ابر است بر جای قمر، سنگ است بر جای کمر
### | زهر است بر جای شکر، خارست بر جای سمن
# ~~بعد از هشت روز لشکر به طرف کالیوین3 برد و از غنایم و اسیران هرات
~~آنچه که
# ~~لایق پادشاه چنگیزخان بود با چندین هزار دختران ماه عذار که به حسن
~~رخسار با
# ~~حسناء «و کواعب اترابا»4 برابری میکرد[ند]، بفرستاد. چون به قصبهآ اؤبه
~~[82]
# ~~رسید دو هزار سوار باز گردانید و گفت «به شهر هرات5 روید و از گریختگان
~~و
# ~~متواریان کسی را که بیابید به قتل رسانید». آن سواران به هرات آمدند و
~~دو روز در PageV01P119
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0123.png)

# ~~شهر مقام کردند و قرب دو هزار آدمی دیگر را به قتل آوردند، و روز سیم
~~مراجعت
# ~~نمودند.
# راوی چنین گوید که در آن روزهای قتل و نهب مولانا شرفالدین خطیب
# ~~جغرتان و فخر حداد واصیل معدل وشهاب کریم وخواجه سور و رشید برجی2 و
# ~~شمس دباج و حمزه1 فوشنجی و مجید عصار و عماد مالانی و محمود سابق و
# ~~زین الدین خنبهای1 و علمشاه بریانی و امیران سربز وداود نجیب و
~~حسامالدین
# ~~نظیره5 این شانزده تن در کلهآ کوه ms061 کمری را که ممر منیع و گذری صعب داشت
~~مفر و
# ~~مقر خود ساخته بودند و تمیمهآ «ففروا الی الله»6 در جید رجا انداخته
~~بعد از آن که
# ~~در شهر هرات از مسلمان آثار و از کافران دیار نماند، از کلهآ کوه
~~شرفالدین خطیب
# ~~جغرتان و آن جماعت که ذکر ایشان به تقریر پیوست،
### | شعر [جمال]
# همه با ناله و زاری، همه با چشم پر از نم
### | همه با خاطر غمگین، همه با سینهآ پر غم
# ~~در شهر آمدند، در هر قدمی صنمی دیدند کشته و در هر خانهای جانانهای
~~یافتند
# ~~مرده.
### | شعر
# هر قدم از کشته گشته پشتهای %~% شیب هر خاری فتاده کشتهای
# موج خون بر اوج نه گردون شده %~% قصر وطارم سربسر هامون شده
# ~~بعضی را برادران در خاک و خون غلطیده و گروهی را اقارب بی جان و پیچان
~~شده و
# ~~طایفه ای را فرزندان به قتل رسیده و زمرهای را احبا به دست کفار [83]
~~اسیر گشته.
# ~~بیست روز جز به ناله و زاری به کار دیگر قیام ننمودند و هر زمان از سر
~~درد و سوز
# ~~گفتند:
### | لواحد من الشعرا]
# یا حسرتی من فراق قوم %~% کانوا هم الکهف و الحصون PageV01P120
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0124.png)

# و المزن و الأسد و الرواسی %~% و الأمن و الخفص و السکون
# ~~بعد از بیست روز در بیرون شهر برطرف شرقی در جوار درب خوش حمام
# ~~شرف الزمان را مسکن خود ساختند، و چون چهل تن شدند به شهر آمدند و در
# ~~مسجد جامع در گنبد سلطان مغفور غیاث الحق والدین، روح الله روحه و زاد
~~فی
# ~~الفردوس فتوحه، ساکن شدند و سر تسلیم و رضا بر خط قضای ربانی نهاد[ند]
~~و به
# ~~شیون و زاری و خون جگر روزگار میکرد. [ند]
# چون از این حالت دو ماه و نیم بگذشت روزی به اتفاق در مزار و قرار خود بر
# ~~موجب حدیث صحیح رسول، علیه السلام، که «لن یهلک إمرء بعد مشورة» به
~~تدبیر ms062
# ~~و تفکر مشغول کشتند. بعضی گفتند که ثبات ما در هرات بر امید نجات از
~~عین آفات
# ~~و محض بلیات است؛ چه، در این ولایت نه مردم است نه گندم، نی خووش و
# ~~پوشش. کوشش و جوشش ما به اندک روزگاری فتور و قصور بذیرد و یمکن که از
# ~~عساکر چنگیزخانی طایفهای بدین طرف حکومت کنند و چون ما را بیابند به
~~جان
# ~~امان ندهند. امروزکه راهها امن و فرصت حاصل است که «الفرصة تمر مر
# ~~السحاب»1 بر موجب «تسافروا تصحوا اغتنموا 2»3 عزیمت سفر مصمم گردانیم و
# ~~بیش از آنکه زحمتی به ما لاحق شود، ازین شهربرویم و ترک محبت زادوبود
~~خود گیریم.
### | شعر [شاعر]
# مباش مرتهن زاد و بود خود ز خسی
### | اسیر خانهآ عطلت مشو ز بیهوسی
# [84] که در سرای غریبی ودرزمین کسان
### | پدید آید از مرد، ناکسی و کسی
# که بیرفیق و حریفی نمانی از عالم
### | به هرمکان که روی و به هرزمین که رسی
### | متوکل عیاض]
# تلقی بکل بلاد إن حللت بها %~% اهلا باهل و جیرانا بجیران PageV01P121
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0125.png)

# ~~قو می گفتند که این اندیشه صواب نیست، جهت آنکه خراسان خراب است و از
# ~~اینجا تا مازندران کسی را امکان سکونت و مجال توطن نیست «السفر قطعة من
# ~~السقر»1 حدیث صحیح است، خاصه در اقلیمی که نیمی ازو جای شیران و گرگان
# ~~است وباقی خراب و ویران. مصلحت در آن است که بر موجب «سکنوا و لا
# ~~تنفروا»1 با هم در این شهر آرام گیریم و به هر چه که شرفالدین خطیب -
~~که به دانش
# ~~و بینش اعقل ارباب است و به کیاست و فراست آکیس اصحاب - فرماید و بر آن
# ~~اقدام نماید، یکدل باشیم. شرفالدین خطیب و یاران را این رأی پسندیده
~~افتاد. از
# ~~برای اطمینان خاطر و تسکین دلها با هم عهدی کردند محکم، بر این گونه:
### | شعر [ابن حسام]3
# به یزدان، که دادار دارنده اوست %~% به داور، که صورت نگارنده اوست
# به ms063 ذاتی که گردان سپهر آفرید %~% درو صورتا ماه و مهر آفرید
# به پیغامبر و آسمان و شروش %~% به جان و دل و رای و تدبیر و هوش
# به کیوان و برجیس و بهرام [و] خور5 %~% به ناهید و تیر و به دور قمر
# به قطب سهیل و سماک و شهاب %~% به باد و به خاک و به آتش به آب [85]
# ~~بالله الرحمن الرحیم، لا إله الا هو الحی القیوم، وبدان خدائی که عالم
~~السر و
# ~~الخفیات است، وبدان جباری که «و أوفوا بعهد الله اذا غاهدتم»6 کلام حق
~~وفرمان
# ~~مطلق اوست، و بدان قهاری که بطش او شدید است و قهر او مهلک هر جبار
~~عیند، PageV01P122
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0126.png)

### | شعر
# ~~بدان خدای که ذرات آسمان و زمین
### | همی کنند به باکی ذات او اقرار
# ~~بدان کریم که حصر نعمتش طلبی
### | شمارآن نتوان کرد تا به روز شمار
# ~~بدان حکیم که آراست باغ فکرت را1
### | به خسن [و] قامت چون سرو و روی چون گلنار
# ~~به مبدعی که در اجزای خاک تعبیه کرد
### | دل خدای شناس و زبان شکر گذار
# ~~بدان لطیف که چون باد خاکساری را
### | کند مبشر امداد لطف در اشجار
# ~~بدان زلال هیبت که در شبانگه عمر
### | کند ز مستی غفلت نفوس را هشیار
# ~~بدان منادی عزت که در سحرگه حشر
### | کند ز خواب عدم کاینات را بیدار
# ~~که با هم خلاف نکنیم و آنچه از اوامر و نواهی شرفالدین خطیب فرماید
~~برویم و از
# ~~شین [و] و مین وقبح خلاف و عیب نقض ایمان و نقص نکث [86] میثاق و بیمان
# ~~احتراز واجتناب واجب شمریم و در حفظ این عهود ورعایت این قسم تا جان
# ~~باشد، بکوشیم.
### | شعر [اسدی]
# # که پیمان شکستن گناهیست زشت %~% نه نام نکوئی، امید بهشت
# # گرفتار بودن به هر دو سرای %~% نه این است روی و نه آن است رأی
# ~~چون بر این منوال میان ایشان عهد مؤکد به ظهور پیوست، شرفالدین خطیب
~~گفت
# ~~که ms064 «ای اصحاب مصلحت، کار ما آن است که بیش از آن که توشهآ ما سپری شود
~~به
# ~~هر طرف مردای] چند عیارپیشه که از شیر بیشه اندیشه نداشته باشد بروند و
~~از
# ~~طعام واغنام چیزی به دست آرند». عیاران جمله بر پای خاستند و بعد از
~~اداء PageV01P123
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0127.png)

# ~~خدمت و نشر محمدت، گفتند: شعر [ظهیر]
# سر افاضل عالم، جهان علم وهنر
### | توئی که نیست ترا در جهان عدیل و نظیر
# به هر مهم که ضمیر تو خلوتی سازد
### | درون پرده نگنجد مدبر تقدیر
# به هر مقام که قدرت به صدر بنشیند
### | ز آستانه تیاید گذر سپهر اثیر
### | ورشید وطواط]
# # آیا من به رکن الفضایل ثابت %~% و یا من به غصضن الفواصل ناضر
# # بقیت رغید البال ما لاح کوکب %~% و عشت حمید الحال ما ناح طایر
# ~~روز دیگر فخر آهنگر با ده تن از عیاران به جانب قهستان رفت، و رشید
~~برجی به
# ~~جانب غور، واصیل معدل به طرف کالیوین، و شرفالدین خطیب با بیست تن در
# ~~مسجد جامع ساکن شد و هر روز کاهدانها را پاک میکردند [87] و از آن
~~دانهای
# ~~اول شرفالدین خطیب و اصجاب او به لحوم مردم و کلاب، روزگار میکردند.
# ~~و از مولاناء مرحوم خواجه ناصرالملة والدین چشتی، طیب الله رمسه، چنین
# ~~شنودم که او گفت از حدود بلخ1 تا حد دامغان یک سال پیوسته خلق گوشت
~~آدمی
# ~~و سگ و گربه میخوردند؛ چه، چنگیزخانیان جمله انبارها را سوخته بودند.
# ~~و نیز چنین تقریر کرد که سبب توبهآ شیخ بزرگوار مغفور، سالک راه ربانی،
# ~~خواجهآ غلوه،2 قدس الله روحه، در آن سال بود و خواجهآ غلوه را احمد بن
~~محمد
# ~~قواس3 گفتندی. او با هفت تن در کوهپایههای غور و تولک به سر می برد و
~~هر روز PageV01P124
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0128.png)

# ~~یک تن از ایشان به طلب قوت بیرون رفتی و آنچه به دست او آمدی از آدمی و
# ~~خروسک و شغال و موش و طیور ms065 زنده و مرده، به سر وقت یاران آوردی.
# چهار ماه برین نسق که به ذکر پیوست به سر بردند. روزی نوبت خواجه غلوه
# ~~بود. از پیش یاران بیرون آمد. چون چند فرسنگ برفت، ناگاه در میان راه
~~پیری را دید
# ~~که بر خری نشسته بود و به طرف اسفزار میرفت. خواجهآ غلوه به تعجیل تمام
~~روی
# ~~به سوی آن بیر آورد. چون بدو رسید شمشیر از میان برکشید و به غضب هر چه
# ~~تمام تر بانگ بر آن پیر زد1 و گفت: «ازین دراز گوش فرود آی، و الا بدین
~~تیغ آبدار
# ~~آتش گردار سرت را از بدن بیندازم». پیرگفت «ای پهلوان، از این دراز گوش
~~لاشه چه
# ~~خواهی کرد؟» خواجه غلوه گفت که «ما ده تنیم2 و امروز سه روز است که هیچ
# ~~نخوردهایم. دراز گوش را طعام خود خواهیم ساخت». پیرگفت که «ای پهلوان،
~~مگر
# ~~حدیث رسول، علیه السلام، که می فرماید: آلا ان لحوم الحمر الآهلیة حرام
~~إلی یؤم
# ~~القیمة به تو نرسیده است ویا خود شنیدهای و بدان [88] عمل نمی کنی؟»
~~خواجه
# ~~غلوه گفت: «بلی، رسیده است، اما بر موجب «الضرورات تبیح المحظورات»3 به
# ~~نا کام بدین کار شروع کردهام.» پیر دست در آستین کرد و بدرهای زر سرخ
~~بیرون آورد
# ~~و خواجهآ غلوه را گفت که: «ای پهلوان، این بدرهآ زر را از من قبول کن و
~~دست از این
# ~~درازگوش لاغر پیر لاشه بدار.» خواجه غلوه گفت «ای پیر، مرا ازین بدره
~~هیچ
# ~~نگشاید؛ چه، گرسنه را خوردنی باید نه زر و گوهر». پیرگفت که «ای
~~پهلوان، از برای
# ~~رضای حق تعالی را که بر پیری و ضعیفی من ببخشای و این دراز گوش را از
~~من
# ~~مستان و به قول رسول عربی، صلوات الله علیه، که می فرماید: البرکة مع
~~اکابرکم، و
# ~~جایی دیگر میفرماید: علیه السلام: الشیخ فی قومه کالنبی فی امته، عمل
~~کن».
### | شعر [شاعر]
# گرامی دار پیران کهن را %~% که ms066 در پیری بدانی این سخن را
# ~~خواجه غلوه گفت: «ای پیر، حدیث صحیح لیس منا من لم یوقر الکبیر، یاد
~~دارم و بر
# ~~معنی ما اکرم شاب شیخا لسنه إلا قبض الله له عند سنه من یکرمه، واقفم.
~~اما
# ~~ضرورت است و ازین است که گفتهاند: PageV01P125
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0129.png)

### | مصرع
# «در شرع کارهای ضروری بود روا»
# ~~پیر مضطر و بیچاره گشت. بار دیگر به تلطف و تعطف روی به جانب خواجه
~~غلوه
# ~~کرد وگفت: «ای پهلوان، از سخط حق تعالی بترس و برین پیر ضعیف نحیف حیف
# ~~مکن». خواجه غلوه در غضب رفت و آهنگ آن کرد که پیر را از پشت دراز گوش
# ~~بیندازد. چون دست دراز کرد و پای پیر را بگرفت، هاتفی در سر او نداکرد
~~که «ای
# ~~بنده، دلیری مکن و خاطر آن [89] پیر ضعیف را میازار». خواجه غلوه
~~نعرهای بزد و
# ~~پای پیر را ببوسید و گفت «ای پدر عزیز، خاطر مبارک با من خوش کن که
~~ابلیس لعین
# ~~مرا در دام تلبیس خود گرفتار کرده بود، اما بحمدالله تعالی که جذبهای
~~از جذبات
# ~~عالم روحانی مرا از دام آن بدنام رجیم خلاصی داد».
# بعد از آن خواجه غلوه را کار بالا گرفت و از زمرهآ اولیا و اصفیا گشت. و
~~در
# ~~.مقامات او چنین خواندم که دوازده هزار جن آ مطیع و منقاد او شدند.
# القصه در آن وقت در هرات و مضافات، او بدین نوع زندگانی میکردند. یک
# ~~سال برین گونه که ذکر رفت عیاران در شهر هرات به سر بردند. سال دوم
~~شرار نار
# ~~قحط به جرم چرخ اثیر رسید و سحاب بی آب چون مادر بی شفقت شیر از اطفال
# ~~زمین باز گرفت، و از بی مشاطکی نم هوا و دم صبا نوعروسان جن و گلشن در
# ~~حجاب حجرات غیب پایبند ماندند، و سپاهیان نشو و نما از بی آبی
~~فیلبانان2 ابر
# ~~غرنده وتیغ کشان برق رخشنده مستور و بی نور شدند. ms067
### | شعر [رشید وطواط]
# فامحلت الدنیا فلا الترب معشب %~% و لا العود مخضر و لا القطر نازل
# ~~و جیاد جوع از نهاد ساکنان بلاد خراسان فریاد «ربنا آنزل علینا مائدة
~~من السماء» بر
# ~~آورد[ند] و کار عسرت به جائی انجامید که کس نام کندم نمیشنود، مگر در
~~قصهآ آدم
# ~~و روی جو نمیدید، الا در ترازوی صرافان. و از غایت گرسنگی، مردم فرزند
~~دلبند
# ~~خود را چون جگربند گوسفند میخورد.
# شرفالدین خطیب، عیاران را گفت که بیش از آنکه حملات صلابت
# ~~مجاعت بر قوای بدنیهآ ما قادر شوند و جگرگوشگان ما فریاد «الجوع مهلک
~~PageV01P126
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0130.png)

# ~~النفوس»1 برآرند، به طرفی حرکت کنیم واز جو وگندم - که سبب معیشت مردم
# ~~است - قدری به دست آریم. روز دیگر عیاران چهار فرقه شدند. [90] قومی در
~~شهر
# ~~بایستادند. رشید برجی آ با طایفهای به جانب ابیورد و مرو رفت، و شمس
~~دباج با
# ~~قومی به طرف خواف، و شرفالدین خطیب با گروهی متوجه غرجستان شد.
# و در آن سال لشگر شاهزاده تولی خان قلاع غرجستان را در محاصره داشت.
# ~~شبی با عیاران چون شیر خادر و عقاب کاسر و مرگ کامن بر کلهآ اسب آن
~~لشکر زد و
# ~~قرب به پنجاه اسب براند و بعد از پنج روز به هرات آورد. و رشید برجی را
~~در
# ~~نواحی مرو با کاروانی مقابل افتاد. بعد از جنگ بسیار، خروار ده غله از
~~کاروانیان
# ~~بگرفت. و بر این گونه که به ذکر پیوست سال دوم را منقضی گردانیدند و در
~~سال
# ~~سیم کاروانی از مصر به خطا می رفت. در حدود بیابان کرمان عیاران شهر
~~هرات آن
# ~~کاروان را بزدند و قرب پنجاه تن از مبارزان کاروانی را به قتل رسانید
~~[ند] و هنگام
# ~~قسمت آن غنایم مردی را پنج خروار شکر و نبات و یک خروار جامه از
~~ابریشمینه و
# ~~نرمینه رسید. شرفالدین خطیب و عیاران در آن سال در هرات از خوردن شکر و
# ~~نیات حیات ms068 تازه و قوت بی اندازه یافتند و همه رابه جای پایتابهآ پشمین
~~جامهآ
# ~~مصری بود. و آن جماعت را امروز «شکرخواران» می خوانند. و در سال چهارم
# ~~طایفهای را با متاع بسیار از ثیاب مصریه و تحف ششتری به خطهآ مرو
~~فرستادند تا
# ~~غله آوردند.
# چهار سال برین گونه که به تقریر پیوست به سر بردند. و در این چهار سال در
# ~~شهر اندک جائی که معمور مانده بود به واسطهآ نزول باران و تراکم برف
~~ویران گشت
# ~~و شهر چنان مهیب و موحش و موضع خوف و دهشت شد که گفتی که در هر مقام
# ~~دیویست و یا در هر کام غریوی. [91]
### | شعر [ربیعی]
# از هر گونه آوای شیر ژیان %~% همی رفت بالاتر از آسمان
# به هر گام گفتی یکی اهرمن %~% کمین کرده از بهر خون ریختن
# به شهر اندرون از تشیب و فراز %~% همه گرگ بود و گوزن و گراز PageV01P127
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0131.png)

### | ذ کر یازدهم
# در حکایت قنقلیان و
# فتل ایشان در مسجد جامع هرات
# چنین شنودم از راویان معتبر با خبر و از ناقلان با دها و ذکا که چون به
~~حکم
# ~~یرلیغ چنگیزخان، جور ماغون از آب آمویه عبره1 کرد و در اماکن و مساکن
~~خراسان
# ~~و عراق بلاد و قلاع و حصونی را که از قلع و استیصال و قتل و نهب لشکر
~~شاهزاده
# ~~تولی خان ایمن مانده بود، اکثر را به مراعات و تلطف مسخرکرد و باقی را
~~به حرب و
# ~~ضرب و قهر و قسر و در بندان و زخم احجار مجانیق مستأصل و مقهور
~~گردانید. در
# ~~این وقت از لشکر سلطان جلال الدین طایفهای که ایستان را قنقلیان
~~اگفتندی، قرب
# ~~ده هزار تن در جبال طوس و نیشابور مانده بودند وبر سر ایشان به حکم
~~سلطان
# ~~جلالالدین دو تن را یکی قراجه نام و دیگری یغان سنقور2 حکم امارت و
~~ریاست
# ~~بود [92] و این هر دو نامبرده با آن دههزار مرد قنقلی ms069 در راه ایلچیان
~~شاهزادگان
# ~~چنگیزخان را می گرفتند و به قتل میآورد[ند].
# و چون جورماغون به کار محاصرهآ قلاع و بقاع مشغول بود، به دفع قراجه و
# ~~یغان سنقور قیام نمیتوانست نمود و قنقلیان دلیرتر میشدند. امیر جنتمور4
~~نام به
# ~~مدد جورماغون آمده بود. جورماغون او را به طلب قنقلیان فرستاد. سه کرت
# ~~جنتمور لشکر کشید و بر قنقلیان ظفر نیافت؛ چه، قنقلیان در جایگاههای
~~استوار و
# ~~بناهای استوار و محکم قرار گرفته بود[ند] و فرار به قلال جبال برده.
~~بعد از چند ماه
# ~~خبر تمرد و تغلب قنقلیان و مشوشی اهل خراسان و ظهور فتن رنود و اوباش
~~به
# ~~پادشاه قاآن بزرگ رسید. در غضب رفت. بعد از چندگاه که با وزراء و ارباب
~~تدابیر
# ~~مشورت کرد، فرمان فرمود که از امرای نامدار جنگی یکی را نامزد گردانید
~~تا برود و
# ~~قنقلیان را متفرق گرداند.

PageV01P128

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0132.png)

# امرا و وزرا طاهر بهادر1 را که در حدود بادغیس بود، تعیین کردند2 که برود
~~و
# ~~قراجه و یغان سنقور را گردن بسته به درگاه پادشاه فرستد و در دیار
~~خراسان از گروه
# ~~طغیان و طایفهآ دزدان دیار نگذارد و آب بر منازل و مساکن خراسانیان
~~بندد، چنانک
# ~~از آن اثر و طلل نماند. طاهر بهادر به حکم قآن،
### | شعر [نوکی]
# باسپاهی همه چوان] شیر ژیان سرکش و تند
### | با گروهی همه چون فیل دمان پر دل و مست
# ~~از بادغیس برنشست. چون به حدود سرخس رسید، خبر یافت که قراجه و یغان
# ~~سنقور بگریختند. و سبب هزیمت ایشان آن بود که با جنتمور [93] امیری
~~کلبات3
# ~~نام از خوارزم آمده بود. چون جنتمور سه نوبت به طلب قنقلیان لشکر کشید
~~و ایشان
# ~~را به دست نتوانست آورد، کلبات را با ده هزار مرد به حرب ایشان فرستاد.
~~کلبات
# ~~چون شیر آشفته و فیل مست روی به سوی قنقلیان آورد. در حدود سبزوار با
~~قراجه
# ~~و یغان سنقور مقابل شد. بعد از آن ms070 که سه روز حرب کرد و دو هزار مرد از
~~سپاه او به
# ~~قتل رسید، بر قنقلیان ظفر یافت. قراجه به طرف سجستان3 رفت ویغان سنقور
~~به
# ~~طرف قهستان، وسه هزار تن از لشکریان ایشان پناه به شهر هرات آوردند.
~~کلبات
# ~~چهار هزار سوار متعاقب ایشان بفرستاد.
# چون به شهر هرات رسیدند، قنقلیان به مسجد جامع در آمدند و عیاران پیش
# ~~از آمدن قنقلیان به همراه به آزاب5 رفته بودند. آن چهار هزار سوار
~~کلباتی سه روز PageV01P129
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0133.png)

### | تأریخ هرات
# ~~جنگ کردند و بسیاری از ایشان به قتل رسید، تا بر قنقلیان ظفر یافتند و
~~همه را در
# ~~مسجد جامع هرات بکشتند، و روز دیگر مظفر و کامیاب با غنیمت بی حساب و
# ~~اسیران چون ماه و آفتاب مراجعت نمود.
# القصه، از شهور سنهآ تسع عشر وستمائه1 [= 619] تا شهور سنهآ اربع و ثلثین
# ~~و ستمائه [- 634] شهر هرات خراب بود، چنانک در این پانزده سال غیر عیار
~~چند
# ~~که گاهی در هرات بودند و گاهی در کوهپایهها، هیچ آفریدهای دیگر نبود.
~~بعد از
# ~~این، بعون الله المنان ویمن تربیت ملک ملوک خراسان، سلطان الحاج
~~والزایرین،
# ~~ظل الله فی الارضین، غیاث الحق والدین، خلد الله ملکه، سال تواریخ را
~~بر ترتیب
# ~~در قلم آرم و آنچه از تواریخ ملوک و امرائی که به هرات رسیدهاند و در
~~هرات بوده،
# ~~نویسم ان شاء الله تعالی. [94] PageV01P130
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0134.png)

### | ذکر دوازدهم
# در مشورت پادشاه قا آن
# امرا جهت عمارت شهر هرات
# چون شهور سنهآ اربع و ثلاثین و ستمائه [-634] در آمد ثقات روات چنین
# ~~گفتند که در این سال به تقدیر ملک بی عزل و قادر بی عجز، و صانع بی علل
~~و حاکم
# ~~بی وزیر و مشیر، وحی بیموت و متکلم بیحرف وصوت، و وهاب بی غرض و
# ~~عوض، وقهار بی فتور و قصور،
# شعر [مؤلف کتاب]
# # خدای عز و جل، کردگار باینده %~% که قادراست وقدیم و رحیم [وابخشنده
# # بزرگ بار خدائی که ms071 آفرید به صنع %~% زمین و دور ز ماه و سپهر کردنده
# # وی است خالق بی مثل وماهمه مخلوق %~% وی است مالک بر حق و ما همه بنده
# # زخوان قسمتاو هیچ تن نشد محروم %~% زجن وانس و ز وحش و زطیر و پرنده
# # هزار سال اگر شکر نعمتش گویی %~% ز حق ذرهای باشی هنوز شرمنده
# # فرستد از بی احیاء مرده باران را %~% ز ابر وبرق درخشان و رعد غرنده
# ~~خطهآ هرات، صانها الله عن الآفات والبلیات، اندک عمارتی پذیرفت. و
~~واسطه آن
# ~~بود که پادشاه اکتای - که او را قاآن بزرگ خوانند - پادشاهی بود عادل و
~~باذل و
# ~~مسلمانان را بغایت دوست داشتی و اگر کافری مؤمنی را برنجانیدی، او را
~~بزدی و
# ~~مصادره کردی. و در باب عنایت و رعایت او [95] در حق اهل اسلام کتابها
# ~~ساختهاند. یک حکایت از آن کتب، بنده مؤلف این کتاب یادداشت در این ذکر
~~درج
# ~~کرد تا خداوندان ملک و خدیوان عالم را تنبیهی بود و بدانند که پادشاهان
~~بی دین در
# ~~باب اهل اسلام به جه صفت مشفق و متلطف بودهاند و نعمت خود به زیردستان
# ~~رسانده.
### | حکایت
# چنین خواندهام در کتابی که موسوم است به «اخلاق خانی» که از ابنای
# ~~چنگیزخان هیچ کدام چنان مسلمان دوست نبود که پادشاه اکتای که او را
~~قاآن بزرگ PageV01P131
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0135.png)

# ~~می خوانند و هیچ یک مسلمانان را چنان دشمن نداشتی که جغتای. و دشمنی او
~~در
# ~~حق اهل اسلام تا غایتی بود که هرکس که خبر بد و بردی که امروز فلان
~~مسلمانان را
# ~~به جهت گناهی به قتل رساندند، یک بالش زر بدو بخشیدی. چون پادشاهی بر
# ~~اکتای مقرر گشت، ابواب معدلت و تربیت بر خلایق بگشاد و به انوار انصاف
~~و
# ~~انتصاف، اطراف بحر و بر را آرایش داد و به محاسن کمال عدل و بذل، اقطار
~~شرق و
# ~~غرب را جمال بخشید واز طیب هوای فراغ و رفاهیت روضهآ خاطرهای رعایا را ms072
# ~~معطر گرداند و از نفحات نسیم امن و امان، گلشن جانهای بندگان خدای عز و
~~جل
# ~~را معنبر کرد.
### | شعر
# ز عدل فتنه شکارش زمانه ایمن شد %~% ز خلق نافه گشایش جهان معطر گشت
# ~~فرمان فرمود که در هیچ بلد از بلاد ترکستان2 و در هیچ خطه از خطط
~~خراسان
# ~~مسلمانان را از عمارت مساجد و مدارس و رباطات و ابنیهآ خیر منع نکنند و
~~بر
# ~~مقتضی «لکم دینکم ولی دین»3 هر کس بر دین خود رود واهل اسلام را حرمت
# ~~دارند و قرب صد هزار دینار زر سرخ و دو هزار تا [96] جامه نزد مشایخ و
~~علماء دین
# ~~فرستاد.
# شاهزاده جغتای از این معنی بغایت در رنج شد. مقربان درگاه خود را طلب
# ~~داشت و گفت «بدانید که برادرم اکتای مسلمانان را دوست میدارد و برخلاف
# ~~مذهب و سیرت پدر و اخوان و اقارب خود میرود. اگر بدین نسق مسلمانان را
~~نیکو PageV01P132
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0136.png)

# ~~خواهد داشت و در استمالت ایشان اجتهاد خواهد نمود، به اندک روزگاری
# ~~مسلمانان غالب شوند وملک از دست ما بیرون رود. اکنون چه مصلحت می بینید
~~و
# ~~تدبیر این کار چیست؟» امرای لشکر و وجوه سپاه او یکسر زمین خدمت به لب
# ~~عزت مقبل داده، زبان بگشادند و گفتند:
# شعر [مؤلف کتاب]
# ~~ایابزرگ خدیوی که آسمان سر قدر
### | بر آستان تو از بهر احتشام آرد
# ~~ز صیت هیبت عدل تو دور از آن سان شد
### | که باز خط امان از بر حمام آرد
# ~~به روز صید و وغا سبز خنک گردون را
### | نهیب قدر تو در زین و در لگام آرد
# ~~سمند رخش وشرات گاه سیردر یکدم
### | تمام عرصهآ آفاق زیرگام آرد
# ~~کمین شجاع سپاهت به زور سربنجه
### | ز کام شیر و دهان نهنگ کام آرد
# ~~خیال نوک سنان تو بر تن اعدا
### | هزار چشمهآ خونین ز هر مشام آراد
# ~~از بهر لشکر منصور تو قضا جو قدر
### | زعرش و هفت فلک خرگه و خیام ms073 آرد
# ~~[97) بعد از آن عرضه داشتند که «مصلحت در آن است که برادر را در خلوت
# ~~نصیحت کنی. باشد که سخن تو بشنود و ترک محبت تاژیکان گیرد».
# ~~شاهزاده جغتای نماز شامی پیش پادشاه اکتای آمد و از سر خشم تمام و
# ~~غلظت هر چه عظیم تر روی به سوی اکتای کرد و گفت «ای برادر،
### | شعر
# # همه کارت از یکدگر آبتر است1 %~% ترا شهر یاری چه اندر خور است؟
# ~~این چه محبت است که با تاژیکان پیش گرفتهای و خلاف مواعظ و مذاهب
~~PageV01P133
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0137.png)

# ~~پدربزرگ کردهای؟ سخن من بنده بشنو و تاژیکان را سرکوفته دار و در اظهار
~~و اشتهار
# ~~رونق دین ایشان مکوش».
# بادشاه اکتای در جواب هیچ نگفت و بدان تندی و خشونت شاهزاده جغتای
# ~~متغیر نشد. شاهزاده جغتای برنجید و از پیش برادر بیرون آمد وگفت
~~«مسلمانان
# ~~برادر مرا به جادوئی و فریب به کل از مذهب پدربزرگ ما بگرداندهاند!»
# چند ماه در قهر و غصه روزگار گذراند. تا روزی پیری را که چند سال در
# ~~خدمت چنگیزخان به سر برده بود، طلب داشت و در خلوت او راگفت که «ای پیر
# ~~عزیز و ای یادگار پدربزرگوار، مبلغ پنج هزار1 دینار به تو میدهم، بدین
~~شرط که فردا
# ~~پیش برادرم اکتای روی و بگوئی که دوش پادشاه چنگیزخان را در خواب دیدم.
~~مرا
# ~~گفت که پسرم اکتای را بگوی که تاژیکان باز بدی میاندیشند و در خاطر
~~دارند که
# ~~خروج کنند و ملک از تو بستانند. میباید که به اطراف و اکناف جهان لشکر
~~فرستی
# ~~تا بار دیگر تاژیکان را به قتل رسانند و مساجد و مدارس و رباطات و
~~قنطرات ایشان
# ~~را خراب گردانند تا پادشاهی در خاندان فرزندان تو بماند، و الآ زود
~~باشد که
# ~~تاژیکان غوغا کنند و ملک از دست تو بیرون رود». پیر گفت «فرمانبرم و
~~این کار را
# ~~چنان بپردازم که دلخواه دوستان و جانکاه دشمنان پادشاهزادهآ عالم
~~باشد». ms074
# پیر [را] بر [98] موجب «یهرم ابن بنی آدم و یشب معه اثنان الحریض علی
# ~~المال و الحرص فی العمر»2 جذبات حرص در ربود. روز دیگر
### | شعر [ظهیر)
# چون برفراخت خسرو سیارگان علم %~% در خاک پست کشت سراپردهآ ظلم
# ~~پیر پیش پادشاه اکتای آمد. اکتای او را به اعزاز هر چه تمامتر بنواخت و
~~بر دست
# ~~راست شاهزادگان بنشاند و گفت «ای یادگار پدربزرگ ما، به چه حاجت قدم
~~رنجه
# ~~کردهای ؟» پیر نخست پادشاه اکتای را بستود و از داد و عدل و بذل و کرم
~~او بسیاری
# ~~بر زبان راند و گفت:
### | شعر [ازرقی]
# ایا شهی که به هنگام کین رسول اجل
### | ز خنجر تو پرد روزنامهآ آجال PageV01P134
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0138.png)

# سپهر چنبری از خدمت تو جوید نام
### | سعود مشتری از سیرت تو گیرد فال
# به روز حرب مجوف کنی زیک فرسنگ
### | به تیر در زره تنگ حلقه نقطهآ خال
# مگر که در ازل ای شاه حکم رزق و اجل
### | نگین و تیغ ترا داده ایزد متعال
# ~~یعد از آن عرضه داشت که «حکم یرلیغ پادشاه جهانگیر چنگیزخان آوردهام.
~~اگر
# ~~اجازت باشد به سمع اشرف پادشاه جهان رسانم». اکتای در حال از تخت فرود
~~آمد
# ~~و پیر را گفت «بر تخت برآی و حکم یرلیغ برسان». پیر مزور مدبر بر تخت
~~برآمد. اول
# ~~پادشاه چنگیزخان را بستود. بعد از آن گفت «ای شاهزادهآ جهان، اکتای خان
~~بدان که
### | شعر [ظهیر]
# دوش در وقت آن که ظل زمین %~% کرد بر موکب شعاع کمین [99]
# ~~پادشاه چنگیزخان را در وقعه دیدم، مرا گفت: سلام من به اکتای رسان و
~~بگوی که
# ~~در ممالک تو تاژیک بسیار شد. می باید که بفرمائی تا عساکری که در فرمان
~~توأند
# ~~یک بار دیگر در جهان کشش کنند و دانشمندان و علویان و ارباب دین محمدی
~~را به
# ~~کل به قتل رسانند که ملک بر تو و بر فرزندان تو قرارگیرد و از خاندان و
~~دودمان تو
# ~~نقل ms075 نکند».
# پادشاه اکتای از وفور کمال کیاست دانست که آن پیر دروغ میگوید و جغتای
# ~~آن موجب به تقدیم رسانم. اکنون ای پیر عزیز، روز پنج مهمان باش تا
~~شاهزادگان و
# ~~امراء مجیوش جمع شوند. بعد از آن به کار قتل و فتل تاژیکان پردازیم».
~~پیر را در
# ~~جوار تختگاه خود وثاقی تعیین فرمود.
# چون از اطراف و اکناف ممالک پادشاه اکتای شاهزادگان و نوئینان سپاه و
# ~~ملوک بلاد جمع گشتند، پادشاه اکتای پیر را طلب داشت و گفت «حکم یرلیغ
# ~~پدربزرگ من به استماع1 حضار و نظار برسان». پیر برنهج2 اول بر تخت
~~اکتای برآمد
# ~~و همان سخن که پیش گفته بود بگفت. پادشاهزادگان و امرا و وزرا [و] وجوه
~~سپاه و PageV01P135
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0139.png)

# ~~رؤوس درگاه به یک بار سجود کردند و گفتند که «همچنان که حکم اعلی
~~پادشاه
# ~~چنگیزخان در وقت حیات بر سر ما بندگان نافذ بوده است، هنگام ممات نیز
~~نافذ
# ~~است». پادشاه اکتای روی به سوی شاهزادگان و اعیان عساکر کرد و گفت «این
~~پیر
# ~~حکم یرلیغ پدربزرگ من رسانید. چه مصلحت میبینید؟» شاهزادگان و امرای
~~سپاه
# ~~زبان به ثنا و مدح او بگشود[ند] و گفتند:
### | شعر امجد همگر]1
# ~~ایا شهی که کف کان زر بخشت2
### | کمند در سر گردون کامران3 انداخت
# ~~[100 ]توئی که قصهآ شمشیر وحرب ومردی تو4
### | حدیث رستم دستان ز داستان انداخت
# ~~حکایت تو چنان شد به گرد هفت اقلیم
### | که ازجریدهآ شهنامه، هفتخوان انداخت
# ~~در آن مصاف که تیغ تو میزبانی کرد
### | سباع را5 به دو نوبت زکشته خوان انداخت
# ~~در آن مقام که قدر تو صدر شد، گردون
### | به صد شفاعت خود را در آستان انداخت
# ~~به عهد عدل تو مه بر فلک به گوشهآ چشم
### | نظر نیارد بر گوشهای6 کتان انداخت
# ~~شد از نزول حوادث چو آسمان ایمن
### | بر آن دیار 7 که حفظ8 تو سایبان انداخت
# ~~به آب چشمهآ حیوان بشست دامن عمر
### | هر آنک بر در ms076 تو خاک بر دهان انداخت PageV01P136
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0140.png)

# ~~هر چه پادشاه جهان و شاهنشاه زمان فرماید بندگان بر آن موجب بروند.
~~پادشاه
# ~~اکتای گفت «این پیر میگوید که من چنین خوابی دیدهام. در حضور شما با او
~~گفت و
# ~~شنودی بکنم. اگر این خواب او راست بود، بر موجب حکم یرلیغ پدربزرگ خود
# ~~بروم، والآکه دروغ باشد، این پیر طماع کذاب را مالشی بدهم، چنانک عبرت
# ~~جهانیان بود».
# شاهزادگان گفتند مصلحت در این است که صدق و کذب این خواب به
# ~~تحقیق بیوندد؛ چه، [101] خرابی عالم و خون چندین هزار آدمی متعلق این
~~خواب
# ~~است. بعد از آن پادشاه اکتای روی به جانب پیر آورد و گفت «ای پیر عزیز،
~~تو مغولی
# ~~میدانی یا ترکی، یا هر دو؟» پیر گفت «ای پادشاه جهان، من ترکی میدانم،
~~نه
# ~~مغولی».
# پادشاه اکتای از امرا پرسید که «پدربزرگ من زبان مغولی میدانست و ترکی
# ~~نه». بعد از آن پیر را گفت که «چون پدر من مغولی میدانست و ترکی نه، و
~~تو ترکی
# ~~میدانی و مغولی نه، پس به کدام زبان با پدربزرگ من سخن گفتی و چه
~~دانستی که
# ~~او چه گفت و چه فرمود؟» پیر در جواب هیچ نگفت و از خجالت سر در پیش
~~افکند.
# ~~پادشاه اکتای و شاهزادگان و تمامت امرای لشکر و ملوک اقالیم را معلوم
~~گشت که
# ~~پیر دروغ میگوید. پادشاه اکتای حکم کرد که «این پیر پر تزویر بی عقل
~~خراص را به
# ~~قتل رسانید تا هیچ آفریده من بعد از پیر و جوان در حضرت سلاطین و ملوک
~~روزگار
# ~~دروغ نگوید».
# شاهزاده جغتای از برادر1 درخواست کرد و گفت که «این پیر را که یادگار
# ~~پدربزرگ ماست و سالها در خدمت او به سر برده، به من بخش و از سر گناه
~~او
# ~~درگذر. قلم عفو بر جریدهآ خطای او کش». پادشاه اکتای پیر را به برادر
~~بخشید. و این
# ~~حکایت میان خلق تاریخی شد.
# و ms077 خواجه رشیدالدوله در تاریخ نامه که موسوم است به «تاریخ غازانی» آورده
# ~~است که پادشاه چنگیزخان در عهد دولت خود حکم کرده بود که اگر کسی برهنه
~~در
# ~~آب رود او را به قتل رسانند. روزی جغتای و اکتای به اسم شکار سوار شده
~~بودند.

PageV01P137

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0141.png)

# ~~چون به دیهی رسیدند، پادشاه اکتای شخصی را دید که برهنه در آب رفته بود
~~و سر
# ~~میشست. یکی را از وزرا پیش خواند و گفت «به زودی نزد آن تاژیک رو که در
# ~~حوض آب است و یک بالش زر بدو بده تا در آب اندازد. و او را بگوی که چون
~~از تو
# ~~اپرسند [102] که چرا برهنه در آب رفتهای؟ بگو که یک بالش زر در آب
~~انداختهام،
# ~~بدان واسطه در آب رفته ام».
# در اثنای این حالت نظر جغتای بر آن شخص افتاد. گفت «بروید و آن تاژیک
# ~~را که برهنه در آب رفته است بیارید تا به قتل رسانم که دل من از غصهآ
~~تاژیکان خون
# ~~شد». آن شخص را در حال همچنان پیش شاهزاده جغتای آوردند. بانگ بر وی زد
~~و
# ~~گفت «ای تاژیک بی عقل! تو به کدام دلیری برهنه در آب رفتهای و از حکم
~~یرلیغ
# ~~پدربزرگ من تمرد نمودهای؟» آن شخص گفت که «ای شاهزادهآ عالم، یک بالش
~~زر
# ~~از آستین من در آب افتاده است. بدان سبب در آب رفتهام». شاهزاده جغتای
~~گفت
# ~~«دروغ میگویی». خود به نفسه با سوار چند بر کنار حوض آمد و دو تن را از
~~نزدیکان
# ~~درگاه خود گفت «برهنه شوید و در حوض آب روید و بالش زر این تاژیک را
# ~~بطلبید». بعد از ساعتی آن دو تن بالش زر را از آب برآوردند. شاهزاده
~~جغتای از آن
# ~~حالت منفعل شد؛ چه، میخواست که آن شخص را به قتل رساند. بعد از ساعتی
# ~~آن شخص را بگذاشت و متردد خاطر و مقبوض بیش برادر رفت.
# این پادشاه که ms078 صفت عدل و تربیت او در باب اهل اسلام شنودی، در این
# ~~سال مذکور به هر دیاری که از معموری آثاری نداشت و به هر شهری که بر وی
~~قهری
# ~~رفته بود، امیری و سروری بفرستاد تا آن بلاد خراب را به حال عمارت باز
~~آورند و
# ~~آن دیار ویران را آباد گردانند. چون به تعیین کار عمارت شهر هرات رسید،
# ~~شاهزادگان جهان و امراء تومان و اعاظم سپاه و اکابر درگاه را گفت که
~~«چنین
# ~~میشنوم از سیاحان جهان پیمای و از وصافان سخن آرای که در اقالیم آفاق
~~اقلیم
# ~~خراسان طاق است و به اتفاق شهر هرات در ممالک خراسان بهترازملک عراق؛
~~چه،
# ~~هوای روح افزای او چون صفای فضای باغ ارم عبیرافشان است و آب
# ~~عذب خوشگوار او، حیات بخش چشمهآ حیوان.[103]
### | نظم [میرک میران]
# به اعتدال هوا خوشترست بسیاری %~% زبلخ ومرو[وانشابور، روستای هری
~~PageV01P138
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0142.png)

# # چوجرم مهرو قمر روشن است وتابنده %~% فضای جنت جاوید از صفای هری
# # نسیم خوش نفس بوستان خلد برین %~% معطرست به هر صبح از هوای هری
# # فزونزرستم وصدهمچوبیژن وگیوست %~% به زوروزهره کمین مردیک قبای هری
# # ز روی مرتبه وبخت تخت می جویند %~% شهنشهان اقالیم ازگدای هری
# # وظیفه کشته شباروز در صوامع قدس %~% مقدسان سموات را دعای هری
# ~~می خواهم که طایفهای بفرستم تا شهر هرات را به حال آبادانی باز آرند،
~~چه
# ~~مصلحت می بینید؟» امرای عظام و وزرای کرام چون بر مرام و مطلب پادشاه
~~واقف
# ~~شدند، بعضی از نوئینان عساکر و قومی از گزینان اماجد گفتند که «ای
~~شهریار
# ~~ممالک دادگستری، و ای شهسواران میادین عدل پروری، و ای فروغ اروغ
# ~~چنگیزخانی، وای جمال جلال جهانبانی، وای ممهد قواعد فرمانروایی، و ای
# ~~مشید مبانی کشورگشایی،
### | شعر [شهابی]
# ~~ای به فرمانت به هر کشور نشسته پادشاه
### | وی ز دیوانت به هرمرزی رسیده مرزبان
# ~~جزتو درمشرق ز شاهان نایبان خویش را
### | ملک ترکستان که داد و کشور هندوستان
# ~~جزتو درمغربمصافصدهزاران تیغزن
### | بیسپاه ms079 وبیحشم برهم کهزد در یک زمان
# ~~نیستی خرشید و داری چرخ را زیر قدم
### | نیستی خورشید و داری باد را در زیر ران
# ~~[104] چار کشور دوزخ و زندان شود بر هشت تن
### | گر ز درگاهت سوی1 ایشان شود یک پهلوان
# ~~روم بر رهبان و قیصر، شام بر شاه و امیر
### | هندبرجیبال و رای، و ترک برفغفور و خان
# ~~قصههای هفت خوان خوانند و درهرهفتههست2
### | از عجایبها تراکاری فزون از هفتخوان PageV01P139
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0143.png)

# ~~اگر چه خطهآ هرات را هوای معتدل است و شمال خوش نسیم و آب چون زلال و
# ~~خاک مشک آمیز و زمین عنبرآگین و صحرای دلگشای و هامون منحصر و جبال را
# ~~سیات و قلاع سر بر فلک و حصون متین و مزارات متبرکه، اما به واسطهآ آنک
~~بنایش
# ~~محکم است و بارویش مشید و بروجش بلند و شرفش رفیع و خاکریزش تند و
# ~~خندقش ژرف و مدخلش منیع ومخرجش صعب، سکان او کسی را تمکین
# ~~نمی کنند و احکام حکام نمیشنوند و از خاتمت امور نمیاندیشند و هر روز
~~دم
# ~~خلاف میزنند و هر هفته دعوی مصاف میکنند. با وجود آن که شاهزاده تولی
~~خان
# ~~در حرب اول اکثر خلق هرات را به جان امان داد، چون از هرات مراجعت
~~نمود، به
# ~~یک هفته ملک ابوبکر و منکتای شحنه را که نصب کردگان شاهزاده تولی خان
~~بودند
# ~~به قتل آوردند و باز یاغی و باغی شد[ند]. هرویان را آزمودهایم و معاندت
~~و مبارزت
# ~~ایشان را در وقت وغا و هنگام هیجا مشاهده کرده ابه مصداق]:
# «من جرب المجرب حلت به الندامه
# ~~[105] کار می باید بست و ترک عمارت شهر هرات کرد تا نباید که به علت
~~جمعیت
# ~~خلق آن شهر فتنهای و ضرری حادث گردد که سالهای بیکران با لشکرهای کران
# ~~قلع مواد آن فتنه و دفع آن مضرت دست ندهد».
# قومی دیگر از امرا و وزرا که مشیران عدل و از نواب و حجاب که سفیران ms080
# ~~عقل بودند، گفتند که «پادشاه عادل بخشنده و شاهنشاه باذل بخشاینده را
~~به تواتر
# ~~اقبالات و ترادف کمالات در دولت موید و رفعت موبد بقاء مخلد باد.
### | شعر ا[فردوسی]
# جهان تا جهان در نگین تو باد %~% سپهر برین زبر زین تو باد
# ~~تاژیک را چه زهره و یارا و توانایی آن بود که در عهد دولت و عصر عظمت
~~چون تو
# ~~پادشاهی که
### | شعر
# نماند از گرز و تیغ تو مگر بر روی رایتها
### | عقاب نادریده دل هزبری ناشکسته تن
# ~~دم تخلف و تصلف زند و دعوی اقدام و انتقام کند؟ هنوز صفحات محیاء
~~عنبرا1 از PageV01P140
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0144.png)

# ~~خون تاژیکان گلگون است و رماح خطی خسروانی و سیوف هندی چنگیزخانی
# ~~مخضوب لعل فام. و از سلاطین و ملوک جبارانی که خونریز و فتنه انگیز
~~بودند و
# ~~قهارانی که گردنکش و لشکرکش و دعوی
### | شعر
# إنا لنحرز بالاسیاف مصلتة %~% ممالک الروم و الآثراک عن کثب
# ~~میکردند از میان برخاستهاند و از صحرای وجود به کتم عدم رفته. [106]
### | شعر [صاحب]
# وجود خصم تومعدوم شد چنانک ازو %~% کسی به روز قیامت اثر نخواهد دید
# ~~بر موجب «آلملک قایم بالعدل و العمارة»1 مصلحت در آن است که جماعتی
~~بروند
# ~~و در شهر هرات متوطن شوند و در عمارت و زراعت آن ولایت طاقت و استطاعت
# ~~مبذول دارند تا به اندک روزگاری هرات آبادان گردد، و چون عساکر فیروز
~~جنگ
# ~~پادشاه چنگیزخان که چون ذرات و قطرات و آنفاس قیاس و حد ندارد در باد
~~غیس -
# ~~که در مشارق و مغارب گیتی به آب و هوا و خصب نعمت و وسعت مکان و شمال
# ~~جان پرور و اشجار مثمره بی نظیر است - در آیند، ورود و صدور ایشان به
~~هرات
# ~~نزدیک بود و از روی بیع و شرا و معامله و سودا و طلب قوت و سغال آسوده
~~حال و
# ~~کم زحمت تر باشند.
# پادشاه اکتای را که این تدبیر موافق ضمیر آمد، فرمود که ms081 «از رعایا و
~~اساری آن
# ~~ولایت کدام طایفه را نامزد گردانیم؟» امرا عرضه داشتند که از جامه
~~بافان هرات هزار
# ~~خانه وار مردم در بیش بالغ2 ساکناند. ایشان را بفرستیم. امیر عزالدین
~~مقدم هروی
# ~~را که در کفایت و ریاست مهارت تمام داشت و بصارت عظیم، پیش پادشاه
~~اکتای
# ~~آوردند و گفتند که این آن کس است که پیش از فتح هرات بار اول به دو روز
~~با
# ~~دویست جامه باف هر یک با ده تا جامهآ قیمتی از هرات بیرون آمد و از
~~شاهزاده PageV01P141
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0145.png)

# ~~تولی خان امان خواست. از آنگاه باز به فرمان شاهزاده تولی خان در بیش
~~بالغ است.
# ~~او را تعیین کنیم و امارت ولایت هرات بدو مفوض گردانیم.
# پادشاه اکتای فرمود که امیر عزالدین مقدم با صد بنه وار مردم هروی به شهر
# ~~هرات رود و به دعای دولت قهار به1 عمارت آن دیار قیام نماید و خلقی که
~~از
# ~~اطراف واکناف خراسان [107] و عراق و ماوراءالنهر به هرات آیند، در
~~استمالت
# ~~ایشان سعی بلیغ به جای آرد و برکسی غنف و تعدی نکند تا به واسطهآ معدلت
~~ما
# ~~آن شهر معمور گردد و به عمارت او خاطر عاطر ما مسرور گردد.
# و بعضی از راویان چنین میگویند که سبب فرستادن پادشاه اکتای خلق را به
# ~~شهر هرات آن است که خاتونی2 بود از خواتین پادشاه چنگیزخان نام او قتلغ
~~الشی
# ~~بس با آئین و معظمه. روزی چند تا جامهآ زربفت مصور پادشاهانه که گفتی
~~ضناع و
# ~~نساج قدرت در کارخانهآ «ثیاب سندس خضر واستبرق»2 به ید5 حکمت بافتهاند
~~6
# ~~پیش پادشاه اکتای آورد. اکتای را آن جامهها خوش آمد. از قتلغ الشی
~~پرسید که
# ~~«ناسج این نسج ها ومصور این صورتها و مطرز این علم ها کیست؟» قتلغ الشی
# ~~گفت «در آن وقت که تولی خان اسیران شهر هرات را بر آقایان و اینیان7
~~خود بخش
# ~~میکرد، جامه بافان را به من ارزانی ms082 داشت. این اثواب از منسوجات و
~~مصنوعات
# ~~ایشان است». پادشاه قاآن گفت که «این جامه بافان را به من بخشی تا در
~~عوض هر
# ~~چه مراد و دلخواه تو باشد بدهم». قتلغ الشی جامه بافان را به اکتای
~~بخشید و پنج ده
# ~~معمور در ترکستان بستاند. پادشاه اکتای جامهبافان را بنواخت و به تربیت
# ~~پادشاهانه مخصوص گردانید و فرمود که هر سالی مبالغی وجوه از محصول بیش
# ~~بالیغ بستانند و هزار تا جامه به خزینهآ معموره رسانند.
# چون از این حکایت چند سال بگذشت، روزی از ایام این سال مذکور امیر
# ~~عزالدین مقدم هروی چند تا جامهآ مطرز زرنگار متنوع قیمتی به خدمت [108]
~~PageV01P142
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0146.png)

# ~~پادشاه اکتای آورد. نخست زمین بندگی ببوسید و چون نزدیک تخت پادشاه
~~اکتای
# ~~رسید، زبان به ثنا و دعا بگشاد و گفت:
# شعر [مجد همگر]
# # جهان مسخر حکم خدایگانی باد %~% هزار سالت در ملک زندگانی باد
# # چو آسمانت بر اجرام کامکاری هست1 %~% چو اخترانت در ایام کامرانی باد
# # معین عدل تو توفیق ایزدی آمد %~% مشیر رأی تو تأیید آسمانی باد
# # کفت که دور نوالش بهار احسان است2 %~% بهزرفشانی چون صرصر خزانی باد
# # در آن مضیق که فتنه کمین کینه گشاد3 %~% خفیر4 عدل تو رهدار کاروانی
~~باد
# # مخالف تو به هر کار کاورد رخ و رأی %~% فذلک آملش عجز و ناتوانی باد
# # چنانک کعبهآ حق شد مقر امن وامان %~% همیشه رکن درت قبلهآ امانی باد
# # زمانه را اثر عدل شاملت5 باقیست %~% همیشه6 عافیت آخرالزمانی باد
# ~~بعد از آن، آن جامهها را عرض کرد. پادشاه اکتای فرمود که «همه چیز این
~~جامهها از
# ~~تار و پود آحسن و محمود است، الا آنک طراوتی و نضارتی ندارد». امیر
~~عزالدین
# ~~مقدم بار دیگر زمین خدمت به لب ادب مقبل گردانید و گفت «پادشاه جهان و
# ~~شاهنشاه جهانیان را در حفظ الهی و نظم ممالک پادشاهی سالهای نامتناهی
# ~~زندگانی و کامرانی باد،
# شعر [رشید وطواط]
# تا نباشد فساد همچو صلاح ms083 %~% تا نباشد رشاد همچو ضلال
# مدتت را مباد و هم فنا %~% عدتت7 را مباد سهم زوال
# تا جهان است باد تا همه وقت %~% تا زمان است باد تا همه سال [109]
# کامرانی فی العلو والبسطه %~% شادمانی فی الغدو والاصال
# صدر محروس تو مقر کرام %~% بدر مأنوس تو مقر جلال
# ~~در آب و هوای شهر بندهآ کمترین جامهآ لطیف و دلپذیر می آید. اگر حکم
~~یرلیغ جهان PageV01P143
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0147.png)

# ~~مطاع شود بنده با طایفهآ اوزان1 به شهر هرات رود و هر سال از آنجا به
~~اضعاف آنچه
# ~~در این ولایت به خزینهآ معموره میرسانده است، برسد».
# پادشاه اکتای را این سخن پسندیده آمد. فرمان فرمود که «امیر عزالدین مقدم
# ~~هروی با پنجاه تن از هرویان به شهر هرات رود و بعد از آن که اثرکفایت
~~او در جناب
# ~~عالی ما ظاهر گردد، باز آید و اقارب و فرزندان خود را به شهر هرات
~~برد».

PageV01P144

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0148.png)

# ذکر سیزدهم
# در حکومت امیر عزالدین
# در هرات و حکایت شحنگی قستای
# چون شهور سنهآ خمس و ثلاثین و ستمائه [= 635] در آمد، درین سال به
# ~~حکم یرلیغ پادشاه عادل قآن، امیر عزالدین مقدم هروی با عبدالملک یزدوئی
~~و
# ~~محمود حسن فراش دایه1 و پهلوانشاه ورهای و فخرالدین عمادی2 و مبارز
~~نفاط
# ~~خنبهای3 و سعید بادغیسی4 و محمود بیک5 فوشنجی از ترکستان متوجه شهر
# ~~هرات شدند. چون به پنج فرسنگی شهر رسیدند، شرفالدین خطیب جغرتان6 و
# ~~اصیل معدل وشرف منجنیقی و رشید برجی و شمس دباج وحسام سالار و
# ~~عیارانی که در خطهآ [110] هرات بودند بر موجب «القادم یزار»7 به
~~استقبال هر جه
# ~~تمامتر امیر عزالدین مقدم را به شهر درآوردند و مقدم او را مغتنم
~~شمرد[ند] و از
# ~~داد و از تریاک الفت او زهر حوادث و وقایع را معالجتی کرد.
# روزی دیگر که شعاع خسرو سیارگان جملهآ جهان را لباسهای نورانی
# ~~درپوشید و دست ضیاء خورشید شرفات قلل جبال و هضبات رمال را شعرهای
# ~~کهربائی ms084 در کشید،
### | شعر [دقیقی]
# خسرو روز چون حسام گرفت %~% شاه شب راه انهزام گرفت
# ضوء خورشید چون پدید آمد %~% مه پس پردهآ ظلام گرفت
# از رخ آفتاب باز جهان %~% سر به سر زینت تمام گرفت
# ~~شرفالدین خطیب وامیر عزالدین مقدم وارباب واصحاب در مسجد جامع جمع
# ~~شدند و در معنی «تشاوروا فی الأمور مااستطعتم» دفاتر حقایق عقلیات را
~~فرو PageV01P145
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0149.png)

# ~~خواندند و جراید دقایق نقلیات را مطالعه کردند و سیار اوهام را به
~~بیداء تدابیر
# ~~فرستادند و طیار افهام را در هواء آرا پرواز دادند و آخرالامر بر آن
~~قرار گردانید [ند] که
# ~~چون جویها انباشته است هر مردی سه من گندم در پنجاه گوتک خاک زرع کند و
# ~~بعد از آن که از قطرات آبحار «وآنزلنا من المعصرات مآء ثجاجا»1 آب یافت
~~نباشد، از
# ~~جاه ها آب دهند.
# القصه، در این سال مذکور برین نهج که ذکر رفت هر کس که در هرات بود سه
# ~~من گندم مزروع گردانید و از آبار آب میکشید [ند] و آن کوتکهای خاک را
~~آب
# ~~می داد[ند].
# و راوی چنین گفت که در این سال مذکور از طرف قرانوئین که امیر بزرگ و
# ~~لشکرکش گرمسیر2 و افغانستان بود، قستای کور3 [111] به شهنگی هرات آمد.
~~و این
# ~~قستای مرد بهادر و سخنگوی بود و خط مغولی نیکو دانستی. چون به هرات
~~آمد،
# ~~امیر عزالدین مقدم وشرفالدین خطیب و عیاران واعیان هرات به سلام او
~~رفتند.
# ~~قستای همه را بنواخت و در کار عمارت و زراعت مددکار ایشان شد و هنگام
~~زرع از
# ~~وضیع و شریف دو دو جوغ میکشیدند و دیگری میاد راست میداشت. بدین نوع
# ~~زمین را شدیار میکردند و تخم می پاشیدند و پنبه می کاشتند.
# و چون از ارتفاع انتفاع گرفتند و پنبه برداشتند، بیست مرد تناور راهرو را
~~که
# ~~در سرعت سیران بر طیران طیور مبادرت گرفتندی، هر یک را با پشتوارهای
~~بیست
# ~~من پنبه به افغانستان فرستادند تا ms085 از آنجا درازدنبال و ادوات دهقنت
~~آوردند. و دو ماه
# ~~و نیم قستای و امیر عزالدین مقدم و تمامت مردم هرات حشر کردند و آب جوی
# ~~انجیر4 را به یک مزرعه رسانید [ند]. بعد از چند روز دیگر قستای و امیر
~~عزالدین
# ~~مقدم باده کس5 به یزدویه رفتند. اکابر و اشراف یزدویه ایشان را عزیز و
~~محترم PageV01P146
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0150.png)

# ~~داشتند. بعد از سه روز قستای گفت که فرمان پادشاه جهان و خان اعظم و
~~شاهنشاه
# ~~اکرم، قهرمان بنی آدم،
# شعر اسیف اسفرنگی]
# ~~خدایگان فلک قدر1 آنکهتیغ ظفر
### | به عون دولت2 او فتنه از جهان برداشت
# ~~[112] زمانه3 خواست که نقش هلال برگیرد
### | ز نعل مرکب مه کوکبش نشان برداشت4
# ~~ز بحر دست نو آئین گوهر افشانش
### | نمونهای است که دریای قیروان برداشت
# ~~به روز بزم وی از جیب کان و کاسهآ کوه
### | گهر به دامن آخرالزمان توان برداشت
# ~~همه شکوفهآ تیمار و رنج باد آورد
### | بری که خصم وی از شاخ زعفران برداشت
# ~~و حکم امرای بزرگ بر آن جمله به نفاذ پیوسته است که چون یزدویه از
~~مضافات
# ~~شهر هرات است، رعیت آنجا به هرات آیند و به کار عمارت و زراعت قیام
~~نمایند.
# ~~در این حکم و فرموده چه میگویند؟ مردم یزدویه گفتند که فرمانبریم و از
~~آنچه
# ~~حکم پادشاه وقت باشد تجاوز ننمائیم.
# ~~آن روز قستای و امیر عزالدین مقدم را خدمتهای پسندیده کردند. چون
# ~~زنگی شب دیجور بر رومی روز فیروزگشت،
### | شعر [عنصری]
# ~~چون برفراخت رایت ظلمت خدیو زنگ
### | روی زمین چو زلف بتان گشت مشک رنگ
# ~~خلق یزدویه جمع شدند و باهم گفتند تدبیر این کار چیست و مفتاح نجاح این
~~باب
# ~~مغلق به دست کیست؟ بعضی گفتند که صواب آن است که به هرات رویم و بر
# ~~موجب حکم یرلیغ پادشاه وامرای وقت به تقدیم رسانیم. [113] و قومی گفتند
~~که PageV01P147
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0151.png)

# ~~هیچ تدبیر بهآ از آن نیست که قستای و امیر عزالدین را خدمتی ms086 قبول کنیم
~~تا از سر این
# ~~حکایت درگذرند. جماعتی گفتند که این همه خواری چرا میباید کشید و چندین
# ~~ضراعت و تضرع چرا میباید نمود؟ هیچ اندیشه صایبتر از آن نیست که قستای
~~و
# ~~امیر عزالدین را به قتل رسانیم تا صیت دلیری و تمرد ما در عالم منتشر
~~گردد.
# القصه، همه شب در اصلاح کار خویشتن و افساد حال دشمن با هم در
# ~~گفتگوی بودند. آخر الامر بر آن مقرر داشتند که از خبث طبایع حماقتی
~~پدید آرند و
# ~~قستای و امیر عزالدتین را حلاقتی1 بدهند. روز دیگر که عالم ظلمانی
~~نورانی شد و
# ~~جهان دیؤ دیدار چون رخسار بری روشن کشت، یزدوئیان قستای و امیر عزالدین
# ~~مقدم را باده نوکر بگرفتند و سر و پا برهنه کرده بر نسق حمار یک خروار
~~ریگ بار
# ~~کردند و ده مرد ناشناخت را با چند غلام عجمی بر ایشان موکل کرد[ند] تا
~~اگر در
# ~~بارکشیدن کسلانی نمایند، به زخم چوب و چوبدستی ایشان را از بالا به
~~پستی آرند
# ~~و از غور به نجد رسانند.
# قستای و امیر عزالدین از خوف هلاکت و زخم چوب آن جماعت کام و ناکام
# ~~گام میزدند و هر یک در حسب حال خود میگفت:
### | شعر
# اقول کما یقول حمار سوء %~% و قد ساموه حملا لایطیق
# ساصبر و الأمور لها اتساع %~% کنا ان الأمور لها مضیق
# فاما آن آموت او المکاری %~% و اما ینتهی هذا الطریق
### | شعر
# من همان گویم کان لاشه خرک %~% گفت و میکند به سختی جانی
# چه کنم؟ راه روم، بار کشم %~% که جز این نیست مرا2 درمانی [114]
# یا بمیرم من ویا خربنده %~% یا بود راه مرا پایانی
# ~~راوی چنین تقریر کرد که تا سر حد قهستان ایشان را براین گونه که ذکر
~~رفت ببردند و
# ~~از آنجا دست از ایشان بازداشت[ند]. قستای و امیر عزالدین با وجود آن
~~زحمت و
# ~~خواری که بدیشان رسید، حق تعالی را سجدات شکر به جای آوردند ms087 که جان به
# ~~سلامت بیرون بردند. قستای از قهستان به جانب گرمسیر رفت و امیر عزالدین
~~مقدم PageV01P148
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0152.png)

# ~~بعد از بیست روز به شهر هرات آمد و احوال و اهوال به کلی با شرفالدین
~~خطیب و
# ~~عیاران هرات باز گفت. شرفالدین خطیب گفت «اگر خدای خواسته باشد به زودی
# ~~یزدویه را ویران گردانم و سکان او را در سلک طاعتداری درآرم».
# امیر عزالدین بدان سخن خوشدل گشت و بر شرفالدین خطیب آفرین
# ~~فراوان خواند وتا در هرات بود هر تلطف و اصطناع که صورت بست، در باب
# ~~شرفالدین خطیب وعیاران او مبذول داشت و رعیت را به تربیت و لطف به کار
# ~~عمارت حریص گردانید.

PageV01P149

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0153.png)

### | ذ کر چهاردهمم
# دروفات امیر عزالدین و
# رفتن پسر او امیر محمد به ترکستان
# چون شهور سنهآ ست و ثلاثین و ستمائه [- 636) در آمد، درین سال امیر
# ~~عزالدین مقدم هروی، اصیل معدل را قایم مقام خود در خطهآ هرات نصب
~~گردانید و
# ~~متوجه ترکستان شد. چون به اردوی پادشاه قاآن رسید روز دیگر پیش قاآن
~~رفت.
# ~~بعد از نشر ثنا و شرایط دعا عرضه داشت که «به دولت روزافزون پادشاه ربع
# ~~مسکون شهر هرات به حال عمارت و جمعیت خواهد پیوست. اگر حکم یرلیغ
# ~~جهانگشای شود، بنده خانهآ خود را به هرات برد». پادشاه قاآن فرمود که
~~«با صد
# ~~خانوار مردم به هرات رو». امیر عزالدین مقدم از ترکستان [115] متوجه
~~هرات کشت.
# چون به فاریاب، رسید بیمار شد. شش روز در زحمت مرض بماند. روز
# ~~هفتم کارش تنگ درآمد. دانست که از نقد حیات چیزی باقی نمانده است و
~~انفاس
# ~~معدوده منتهی خواهد شد. پسر خود امیر محمد را پیش خواند وگفت «ای
~~فرزند،
# ~~چون کار من به آخر رسد اول وصیت آن است که در باب این طایفه که در
~~اهتمام
# ~~مناند مشفق و متلطف باشی و هم از اینجا باز کردی و پیش قاآن روی و قصهآ
~~حال
# ~~خود عرضه ms088 داری. اگر ترا به امارت خطهآ محروسهآ هرات، لازالت محفوظة،
~~نصب
# ~~گرداند زنهار که با مردم زندگانی به وجه شفقت و اصطناع کنی و در آن
~~کوشی که
# ~~رعیت را از تو نفعی باشد و به هیچ حال با بندگان خدای عز و جل بدی نه
~~اندیشی،
# ~~که آخر آن خسران و نقصان عمر ثمر دهد».
# چون از این وصایا بپرداخت، به شهد شهادت کام جان را شیرین گردانید، فی
~~PageV01P150
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0154.png)

# ~~الحال منهی «کل نفس ذائقة الموت»1 ندای
### | شعر [مؤلف]
# ~~دل بر کن از جهان که جهان بایدار نیست
### | جز جتس محنت و غم و جز پایدار نیست
# ~~به گوش هوش او رساند. روز جمعه اواسط صفر سفر کرد و شربت ضربت حربت
# ~~اجل درکشید و از محنت جای غرور و غم به دولتسرای سرور و نعم خرامید.
### | شعر
# ~~خرامان رفت از دنیی به سوی منزل عقبی
### | گرفت از عالم صغری وطن در عالم کبری
# ~~پسر او، امیر محمد، بعد از سه روز به طرف ترکستان مراجعت نمود. چون به
# ~~خدمت پادشاه قاآن رسید، زمین بندگی ببوسید و به فصاحت هرچه تمام ترگفت:
### | شعر [ولوالجی]
# ~~شاها! دوام قاعدهآ عالم از تو باد
### | تا آدم، افتخار بنی آدم از تو باد
# ~~تأیید جتر و مرتبت تخت چون ز تست
### | اقبال تاج و منزلت خاتم از تو باد
# ~~بستان چار طبع جهان از تو خرم است
### | ایوان هفت پوش فلک محکم از تو باد
# ~~هرجا که زخم دشنهآ مریخ میرسد
### | بی عول مشتری مدد مرهم از تو باد
# ~~صحن چمن سرای زمین از تودلکش است
### | طبع شکوفه زار فلک خرم از تو باد
# ~~آفاق را هزار مدد هر زمان ز تست
### | ایام را هزار شرف هردم از تو باد
# ~~بعد از آن عرضه داشت که «پدر من بنده به کوچ دادن و دل راست نطاق طاقت
~~بر PageV01P151
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0155.png)

# ~~میان جان بسته بود. در فاریاب در غرقاب کل شی* سیموت1 زندگانی ms089 به
~~بندگان
# ~~حضرت علیاء پادشاه جهان داد. من بنده بی مقوی و مربی در شهر هراء متوطن
# ~~نتوانم بود. از بندگی پادشاه جهان شحنهای می خواهم که ساکنان هرات را
~~که هریک
# ~~به نفسه حاکمی میزیند و به رأسه والی، مطیع و منقاد گرداند».
# پادشاه قاآن خرلغ2 [را] که نسبت به ییغور داشت و او را کوچها پسندیده
~~داده
# ~~بود و خدمتهای شایسته کرده، نامزد کرد تا با امیر محمد عزالدین مقدم
~~هروی به
# ~~هرات رود وشحنهآ آن حدود باشد. [117] خرلغ زانو زد وگفت «پادشاه
~~جهانگیر
# ~~عالم بخش، دریا دل کان کف، آفتاب رأی انجم سپاه را در ترادف حبور و
~~تضاعف
# ~~سرور روح زندگانی نوح باد.
### | شعر [ابوالعلاء]
# عشت حتی یعود آمس لعلمی %~% آنه لایعود بعد المرور
# ~~عهدهآ این امر، نازکی عظیم دارد و تقبل این مهم، مشکلی تمام. در اعاظم
~~امور و
# ~~اعالی مهمات با صواحب و صدور هرات تنها گفت و شنود نتوانم کرد؛ چه،
~~تاژیک
# ~~بس مهندس و کیس است و در مشکلات کارها و معضلات رأی ها کشاف و حلال
# ~~هر چه تمامتر، خاصه تاژیکان هروی که در حزم و عزم تحصن و تنبه بلیغ
~~دارند و در
# ~~روز بزم و رزم اقدام وانعام تمام.
# شعر [مسعود سعد سلمان]3
# همه هنگام سخاکان کف و دریا خطر %~% همه در روز وغا فیلتن و شیر توان
# ~~اگر حکم یرلیغ بزرگ پادشاه جهاندار زربخش شود سوکو را که برادر من است
~~و در
# ~~علم بتکجی4 مرد جلد محاسب، با خود به هرات برم تا بنده شحنهآ باشد و
~~سوکو PageV01P152
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0156.png)

# ~~بتکجی وامیر محمد والی. رأی انور و مصلحت دید پادشاه عالم، حاکم است».
# قاآن فرمان فرمود که «سوکو نیز با خرلغ و امیر محمد هروی به هرات رود و
# ~~هر سه به اتفاق یکدیگر شهر هرات را به حال آبادانی بازآرند و در آن
~~کوشند و بر آن
# ~~باشند که رعایا و برایای آن ولایت مرفه الحال ms090 و فارغ البال به دعاء
~~دولت قاهرهآ ما
# ~~قیام توانند نمود».
# ~~* به معنی مسی تکب و مرر است و در عهدایلتنان به مفتای محاسب و مامور
~~وصول
# مالیات نیز به کار رفته است. در منابع فارسی به صورت بیتیکچی، بتیکچی و
~~بتکچی نیز
# آمده است.

PageV01P153

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0157.png)

### | ذ کر پانزدهم
# در حکومت خولغ و امیر
# محمد عزالدین مقدم در شهر هرات
# چون شهور سنهآ سبع و ثلاثین و ستمائه [= 637] درآمد، درین سال به حکم
# ~~پادشاه عادل قاآن، خرلغ و سوکو و امیر محمد عزالدین مقدم از ترکستان
~~[118]
# ~~متوجه هرات شدند. چون به قصبهآ اوبه رسیدند، شرفالدین خطیب واصیل معدل
# ~~و اعیان واکابر شهر به استقبال تمام پیش خرلغ آمدند. خرلغ به هشاشت
~~هرچه
# ~~بیشتر شرفالدین خطیب و عیاران هرات را در کنار گرفت و چون آثار رجولیت
~~و
# ~~شوکت عیاران را مشاهده کرد، متفکر شد و با خود گفت که «با این طایفه جز
~~به
# ~~مدارا صحبت داشتن از مصلحت بعید مینماید. مبادا که این قوم بی باک
~~خونین از
# ~~من متنفر گردند، که خاتمت آن از شر و فتن خالی نبود».
# روز دیگر که صفحات جهات از اصطناع نیر اعظم چون سمنزار شد و
# ~~شرفات اماکن از خوشی و روشنی مانند مرغزار گشت، یرلیغ قاآن را بخواندند
~~و
# ~~احکام امرا را به محل ادا رساندند. خلق بعد از تعظم و نثار از صغار و
~~کبار بر خرلغ
# ~~آفرین بسیار گفتند. بعد از آن خرلغ و سوکو بیرون شهر، نزدیک درب خوش،
~~هر
# ~~یکی کوشکی بناکردند و امیر محمد عزالدین مقدم و رعایا به عمارت مشغول
# ~~شدند و از خباز و طباخ و قصاب و حداد و بقال و بزاز1 هفت در دکان2 در
~~بیرون
# ~~شهر معمور گردانیدند. خرلغ نظام بندهی3 و نجمالدین مرجان خوافی4 [را)*
~~به
# ~~اسم مشرفی و ناظری دیوان هرات نصب گردانید و پسر خود جریکه را فرمود که
~~«بر
# ~~سر خاک پالان باش و چون چیزی ms091 یابند از ایشان، بستان». و جریکه بغایت
~~طماع و
# ~~مفسد و مسلمان دشمن بود.
### | شعر اربیعی]
# نه دانش پژوه و نه داناشناس %~% برون از ره دین و بس ناسپاس PageV01P154
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0158.png)

# سرشته همه خوبی او در بدی %~% به فرستگها دور از مؤیدی
# ازو ناکسان در بزرگی و ناز %~% وزو زیر دستان به رنج و نیاز
# ~~[119] و خرلغ نیز به سوی عیاران التفاتی نکردی واحیانا شرفالدین خطیب
~~را
# ~~گفت که «تو مرد دانشمند و فقیه باشی، چرا در کار حکومت ولایت مدخل
# ~~می سازی و برخلاف ائمه و مقتدایان دین محمدی، علیه السلام، زندگی
~~میکنی.
# ~~می باید که تو ملازم مسجد و محراب و درس وکتاب باشی، نه مایل امارت و
# ~~ریاست». و از عیاران کسی را که با سلاح نبرد بدیدی بانگ بر وی زدی و
~~گفتی «ای
# ~~تاژیک یاغی، کجا دیدهای که مستعد حرب شدهای؟ امروز روزبیل و میتین است
~~نه
# ~~هنگام تیغ وزوبین». وامیر محمد، خرلغ را بر موجب «الدین النصیحة» پند
~~دادی و
# ~~گفتی «ای امیر، با این عیاران به بتندی زندگانی مکن.
### | شعر [فردوسی]
# درشتی و تندی نیاید به کار %~% به نرمی برآید ز سوراخ مار
# ~~این طایفه را به تدریج و تأنی صید خود گردان، چندان که در این ولایت
~~جمعیتی
# ~~پیدا شود ومکنت و حکومت تو استیلا گیرد. بعد از آن به زجر و تعمق ایشان
~~را
# ~~خدمت فرمای».
# چون از این حالت پنج ماه بگذشت،1 عیاران به وثاق شرفالدین خطیب
# ~~آمدند وگفتند که «خرلغ ما را جفا وناسزا میگوید و دزد و خونی میخواند و
# ~~پسرش جریکه متعلقان و مزدوران ما را میرنجاند و آنچه مییابند باز
~~میستاند.
# ~~پیش از آن که دست به کشتن و زدن برآرد ما را در کار خویش اندیشه باید
~~کرد».
# ~~بعضی از عیاران گفتند که «هیچ تدبیر بهتر و با صوابتر از آن نیست که
~~خرلغ را به
# ~~قتل آریم وخواتین و ابنا و غلمان و اتراک ms092 او را که هر یک در لطف و جمال
~~آفتابیاند
# ~~و در حسن و زیبائی ماهی [120]
### | شعر [شهابی]
# همه گل عارض و لاله رخ و سنبل گیسو
### | همه شکر لب و بسته دهن و سیم ذقن
# ~~یا چندین اموال و اجناس بگیریم و به زودی از هرات برویم یا در جبال
~~قلعه ای یا در PageV01P155
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0159.png)

# ~~بحار جزیرهای کهف خود سازیم.
### | شعر اسعید]
# در آب غرق کشتن و در خاک ریختن
### | بهتر از آن که زنده بمانی به کام خصم
# ~~طایفهای دیگر گفتند که «صواب آن است که از هرات برویم» شرفالدین خطیب
# ~~گفت که «این هر دو اندیشه موجب جلاء وطن وظهور فتن است و باعث شر و
# ~~فساد. نوزده سال می شود که در بیداء مشقت و فیفاء زحمت متحیر و سرگشته
~~ایم.
# ~~امروز که خطهآ هرات روی در آبادانی دارد پسندیدهآ مردم دانا نباشد که
~~به تجدید
# ~~خونی بریزیم و خلافی ظاهر گردانیم، و از برای کامهآ یک دمه و مراد یک
~~ساعته،
# ~~خود را در ورطهآ مهلک و غرقاب بی پایاب اندازیم و قواعد عاقبت اندیشی و
~~پیش
# ~~[بینی ال مختل و مزلزل گردانیم، که گفتهاند:
### | شعر [شاعر]
# کامهآ وقت ار چه زجان خوشتر است %~% عاقبت اندیشی از آن خوشتر است
# ~~اولی آن است که بر حدیث صحیح صریح، علیه السلام، که می فرماید: لا یلدغ
# ~~المؤمن من جحر واحد مرتین1 عمل کنیم و اندیشههایی را که نتایج آن خذلان
~~و
# ~~خسران بود از خواطر نفی گردانیم. شما زمام این کار را به ید اهتمام و
~~کف کفایت من
# ~~باز گذارید تا خرلغ را به لطف الحیل و تأنی [121] چنان سازم که دلخواه
~~شما باشد».
# عیاران بر شرف الدین خطیب آفرین خواندند و گفتند «هر چه خداوند فرماید
# ~~و مصلحت بیند بندگان بر آن موجب بروند». شرفالدین خطیب روز دیگر به
~~وثاق
# ~~امیر محمد عزالدین مقدم آمد و [از) هر جا حکایتی تقریر کرد و ms093 سرگذشتی
# ~~فروخواند. در اثنای آن گفت که «جریکه مردم را زحمت میدهد و خرلغ این
~~طایفهآ
# ~~مردم را که سال ها به مالها و ماهها به حیلهها و وعدهها وامیدها در این
~~ولایت
# ~~خراب که در زمین و هوای آن وحوش و طیور را امکان مکان و طیران نبود،
~~نگاه
# ~~داشتهام از خود میرماند. در یرلیغ بادشاه قاآن ترا امیر و او را نوکر
~~فرمودهاند، چرا
# ~~او را نصیحت نمیکنی. اگر بر این نوع زندگانی خواهد [کرد]* رعایا متفرق
~~خواهند
# ~~شد. بر معنی لاملک إلا بالرجال واقفی. چون رعایا جلاء وطن کنند، شحنگیی
~~و PageV01P156
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0160.png)

# ~~حاکمی شما مگر بر ابطال و هضبات و جمادات و نباتات خواهد بود».
### | نظم
# ولایت چو شد از رعیت تهی %~% چه سود از بزرگی و شاهنشهی؟
# رعیت چو مجموع وخوشدل بود %~% مراد ملک جمله حاصل بود
# ~~روز دیگر امیر محمد بیش خرلغ رفت و آنچه از شرفالدین خطیب شنوده بود به
# ~~سمع خرلغ رساند و در تربیت عیاران و رعایت جانب ایشان او را حریص
~~گرداند و
# ~~گفت «ای امیر، این عیاران و نامداران هروی را که هر یک در بسالت و رزم
~~رستمیاند
# ~~و در درایت و عزم افلاطونی، عزیزدار که تا تو را روزی به کار آیند.
~~خاصه در این
# ~~شهر».
# خرلغ از آن سخن خایف گشت و گفت «چنان کنم که نوکر مصلحت میبیند»
# ~~و روز دیگر که شاه سپاه زنگبار از شاهنشاه رومی عذار منهزم شد خرلغ
~~طوی1 [ی]
# ~~شگرف بساخت و شرفالدین خطیب و عیاران هرات را بخواند. بعد از آن که از
# ~~آکل طعام بپرداخت، روی به شرفالدین خطیب و عیاران کرد و گفت که «من در
~~این
# ~~ولایت که متوطنم به معاونت و مظاهرت شمایم و به امداد و اجتهاد شما این
~~خطه
# ~~آبادان [122] خواهد شد؛ چه، شما در این ولایت پیش از من بودهاید و شبل
~~حزم و
# ~~رزم را مسلوک داشته و از بد و ms094 نیک آگاهی تمام یافته. برحسب الفضل
~~للمتقدم شما
# ~~را بر خدام واموال ومراکب من حکم است».
# عیاران گفتند که «امیر را در دولت تمام و نعمت مدام. سالهای بی حساب
# ~~زندگانی باد و چشم بد روزگار از جمال اقبال و کمال او دور.
### | شعر [ظهیر]
# تا جهان گاه به راحت گذردگاه به رنج %~% آدمی گاه مسافر بود وگاه مقیم
# تاابد پیش تو اقبال رهی باد و رهین %~% قامت جاه تو تا حشر قوی باد و
~~قویم PageV01P157
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0161.png)

# ~~ما همه از دل و جان بنده و دوستار و منقاد امیریم و سر و زر ما فدای
~~خدمت
# ~~خحداوند است».
# خرلغ را از آن خضوع و لینت کلام عیاران خوش آمد. روز دیگر جریکه را از
# ~~آن عمل که فرموده بود معزول کرد و نجم الدین خوافی را قایم مقام جریکه
~~نصب
# ~~گرداند و گفت «هر چه که در شهر یابند از دیناری سدسی بستانند و مردم را
~~زحمت
# ~~نک هنل].
# بعد از آن چون عیاران به سلام او آمدندی، ایشان را بنواختی و مآرب و
# ~~ملتمسات هر یک را به اجابت و اسعاف مقرون گرداندی. بس از چند روز از
~~این
# ~~حکایت کار خرلغ بالاگرفت.
# و راوی چنین گوید که هم در این سال مذکور خرلغ و امیر محمد طایفهای را
# ~~پیش قاآن فرستادند و رعیت طلبید [ند] بعد از پنج ماه تکسینک از طرف
~~پادشاه
# ~~قاآن و اینوج بیک از جانب شاهزاده باتو با دویست بنهوار مردم به هرات
~~آمدند.
# ~~خرلغ از آمدن ایشان مبتهج [123] و خرم گشت و ایشان را خلعت فاخر
~~پوشانید.
# ~~بعد از یک ماه جویهای شهر را با هم بخش کردند.1 اینوج بیک جوی سبقر را
~~باز
# ~~کرد و بهادر مالانی از طرف ایلجیکدای جوی مالان را و تکسینک اندک چیزی
~~از
# ~~جوی انجیر2 بگشاد و باقی را ملک مجدالدین کالیوینی به اتمام رسانید؛
~~چنان که
# ~~ذکر آن به تقریر خواهد پیوست بعد از این ms095 ذکر.

PageV01P158

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0162.png)

### | ذ کر شانزدهم
# در حکومت مجدالدین
# کالیوینی در شهر هرات
# ~~چون شهور سنهآ ثمان و ثلاثین و یتمائه [- 638] درآمد درین سال ملک1
# ~~مجدالدین کالیوینی به حکومت شهر هرات آمد. راوی چنین گفت که ملک
# ~~مجدالدین کالیوینی بغایت خوب صورت و پاکیزه سیرت بود و در انواع ادب و
~~هنر
# ~~بی نظیر و به خط و بلاغت فایق الاقران و در سواری و تیراندازی یگانهآ
~~روزگار و در
# ~~فضل وافضال و بذل و اعطا، بیش از آن که در صفت توان آورد.
### | شعر [ظهیر]
# کمال ذاتی او خود ز شرح مستغنی ست
### | به ماهتاب چه حاجت شب تجلی را؟
### | [رشید وطواط]
# # فما رأیه إلا الفتوة و التقی %~% و ما دابه إلا المروة و البر
# بس نیست اندیشهاو مگر جوانمردی و پرهیزگاری
# و نیست عادت او مگر مردمی و نیکویی
# ~~[124] محتدش دیه زعفران بود و مولدش کالیوین و پدرش خداوند مال و نعمت
~~و
# ~~صاحب رأی و تدبیر و سید الرؤساء بادغیس وشناخته ومرباء سلطان جلال
~~الدین
# ~~محمد خوارزمشاه. چون عساکر پادشاه چنگیزخان حصار کالیوین را بکوفتند و
~~خلق
# ~~آنجا را به قتل آورد[ند]* در آن وقت ملک مجد ده ساله بود. امیر ارسلان
~~نام او را در
# ~~حمایت خود گرفت و با خود به ترکستان برد. بعد از چند گاه چنان اتفاق
~~افتاد که PageV01P159
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0163.png)

# ~~ارسلان به اسم رسالت نزد جورماغون آمد و ملک مجد را با خود بیاورد. چون
~~به
# ~~سبزوار رسید [ند] ملک مجد را در سبزوار خویشاوندان پدید آمدند. دو هزار
~~دینار به
# ~~ارسلان دادند و ملک مجد را از او بازستاندند. ملک مجد در سبزوار می بود
~~و در
# ~~احراز هنر و کسب دانش میکوشید تا آن هنگام که خبر شحنگی خرلغ و حاکمی
# ~~امیر محمد عزالدین مقدم بدو رسید. اقربا و احباء خود را طلب داشت و گفت
~~که
# ~~«از پیش پادشاه قاآن، خرلغ وامیر محمد عزالدین مقدم به حکومت شهر هرات ms096
# ~~آمدهاند و شهر را عمارت میکنند. من نیز عزیمت آن دارم که پیش باتو خان1
~~روم و
# ~~از برای عمارت حصار کالیوین احکام بستانم. چه مصلحت میبینید؟»
# عشایر و هواخواهان گفتند که این اندیشه بغایت نیکوست و مصلحت در
# ~~رفتن است. روز دیگر مایحتاج سفر او ترتیب دادند، ملک مجد به طالع سعد
~~با سی
# ~~هزار سوار2 نامدار از شهر سبزوار بیرون آمد. چون به اردوی شاهزاده باتو
~~رسید،
# ~~روز دیگر به خدمت او رفت و شرایط ثناگستری و دعا به محل ادا رسانید و
~~گفت:
### | شعر [ظهیر]
# ای حکم تو چون قضاء مبرم %~% در زیر نگین گرفته عالم3 [125]
# تاریخ اساس پادشاهی است %~% بر فطرت آسمان مقدم PageV01P160
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0164.png)

# میدان تو بخت را معسکر %~% ایوان تو عدل را مخیم
# ~~بعد از آن حکایتی که داشت باز نمود. شاهزاده باتو خان او را بنواخت و
~~خلعت
# ~~گرانمایه داد و به تربیت و عاطفت محفوظ گرداند و دو پایزه1آ زرین بد و
~~ارزانی
# ~~داشت و با ایلچی ای] کرای نام نزد گرگوز2 فرستاد. گرگوز او را با ایلچی
~~قرابخشی
# ~~نام به هرات فرستاد.
# چون ملک مجد به هرات رسید شمسالدین لاچین را که مقدم و زعیم ترکان
# ~~او بود، بیش خرلغ وامیر محمد فرستاد. خرلغ، امیر محمد ونواب خود را به
# ~~استقبال ملک مجد نامزد گرداند و خود به شراب خوردن مشغول شد. چون امیر
# ~~محمد واعیان شهر هرات به ملک مجد پیوستند، ملک مجد از امیر محمد سؤال
# ~~کرد که امیر خرلغ چرا نیامد؟ اگر من بزرگ نیستم، راه یرلیغ شاهزادهآ
~~جهان باتو خان
# ~~بزرگ است». امیر محمد در جواب گفت که «امیر خرلغ را اندک عارضه بود.
~~بدان
# ~~واسطه به خدمت نتوانست آمد». ملک مجد گفت که «این عذر مسموع نخواهد
# ~~بود؛ خرلغ نمیخواهد که از طرف شاهزادهآ جهانگیر باتو خان در این حدود
~~کسی به
# ~~امارت و حکومت منسوب باشد». آری؛
# شعر املک فخرالدین کرت]
# گرم زندگانی دهد دادگر ms097 %~% ببندم به پاداش هر یک کمر PageV01P161
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0165.png)

# نجویم ز نام آوران کام خویش %~% برآرم به گیتی درون نام خویش
# ~~ملک مجد در سرای امیر محمد و قرابخشی در کوشک سبز فرود آمدند. روز دیگر
# ~~که عالم ظلمانی نورانی شد و چهرهآ آبنوسی گیتی سندروسی گشت، خرلغ به
~~دیدن
# ~~ملک مجد آمد. ملک مجد و قرابخشی را از 1267] زحمت راه1 بپرسید و گفت که
# ~~«مرا از آمدن شما چندان فرح و بهجت روی داد که گوییا پدران رفته و
~~برادران
# ~~گذشتهآ من از آن جهان باز آمدهاند». ملک مجد از سر کیاست
### | شعر [فردوسی]
# چنین داد پاسخ که «ای نیکنام %~% بلند اختر و گرد و گسترده کام
# به گیتی همه دوستکامیت باد %~% به فرخ تنی نیکنامیت باد
# ~~از مهتران همین سزد که کهتران را بنوازند والطاف واشفاق در حق ایشان
~~مبذول
# ~~دارند. من بنده به خدمت باتو خان به جهت حصار کالیوین رفته بودم و
~~پادشاهزادهآ
# ~~جهان مرا به حکومت شهر هرات فرستاد تا خداوندان را آن ظن نشود که من
~~رغبة و
# ~~اختیارأ به هرات آمدهام».
# خلغ گفت «میان اروغ پدر بزرگوار پادشاه چنگیزخان جدائی نیست. حکم
# ~~شاهزاده باتوخان چون فرمان اعلی پادشاه عادل قاآن بر سر ما بندگان،
~~بلکه بر عام و
# ~~عالمیان، نافذ است. ملک مجدالدین باید که ترددی در این معنی به خاطر
~~خود راه
# ~~ثدهل».
### | شعر افردوسی]
# چو خورشید بنمود تاج از فراز %~% هوا با زمین نیز بگشاد راز
# ~~قرابخشی را به دلخوشی تمام بازگردانیدند. بعد از هفت روز ملک مجد در
~~بیرون
# ~~شهر در جوار تربت مقدسه و روضهآ معطرهآ شیخ عباد، سالک عارف، شیخ
~~الاسلام،
# ~~قدس نفسه ونور رمسه2، سرای عالی بنا افکند [127] و جمال الدین محمد
# ~~سبزواری را به نیابت خود نصب گردانید و شرف الملک رزهای را در دیوان
~~هرات
# ~~تعیین نمود. و بعد از پنج ماه امیر محمد عزالدین مقدم را معزول کرد و
~~به اتفاق
# ~~خرلغ جوی انجیر را ms098 به حال معموری باز آورد وخود بنفسه چند روز در جوی
# ~~آلنجان بیل زد تا رعایا به کار جوی بازکردن رغبت کردند و قریهآ شمعان
~~را به حال PageV01P162
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0166.png)

# ~~آبادانی باز آورد و [به]* محمد شاه روجی که از زمرهآ قرابتان او بود
~~سپرد تا در
# ~~عمارت و زراعت او قیام نماید.
# و خلق هرات را در این سال مذکور حصر کردند. شش هزار و نهصد تن از
# ~~خرد و بزرگ در قلم آمد، و از اطراف خراسان و ترکستان مردم روی به هرات
~~آوردند
# ~~و ملک مجد مرد سپاهی جمع میکرد و رعیت را دل میداد و خواص و عوام را از
# ~~نعمت خود محفوظ میگرداند.

PageV01P163

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0167.png)

### | ذکر هفدهه
# در صفت روش و آئین
# ملک مجدالدین کالیوینی
# چون شهور سنهآ تسع و ثلاثین و ستمائه [= 639] درآمد، درین سال ملک
# ~~مجد بغایت محتشم و صاحب جاه گشت و حکام و ؤلاة ولایت خراسان به سلام او
# ~~آمدند و شرفالدین بتکجی - که او را ضیاءالملک گفتندی و ذکر او به تمامی
~~به
# ~~تقریر خواهد پیوست - به حکم شاهزاده یسو2 منکوبن جغتای [128] بن
# ~~چنگیزخان به حکومت شهر هرات آمد. ملک مجد او را به هیج حساب برنگرفت و
# ~~یرلیغ شاهزاده یسومنکو را به جبر و زور از او بازستاند و بعد از هژده
~~روز شرف الدین
# ~~بتکجی خایب2 و خاسر از شهر هرات برفت.
# و خرلغ و سوکو و معتبران هرات از نهیب ملک مجد خواب خوش نکردندی
# ~~و دم [ی] آب بی رضای او نخوردندی. و هر ایلچی که از بیش شاهزاده باتو
~~خان و
# ~~گرگوز آمدی، ملک مجد او را عزیز داشتی و جامههای قیمتی و اسپان تازی و
# ~~اصناف نفایس و غرایب و انواع تحف به خدمت باتو خان فرستادی. و کسانی را
~~که
# ~~از بیش پادشاه قاآن و امیر ارغون آقا آمدندی، در خدمت و رضاجوئی ایشان
~~تقصیر
# ~~و تخسیر جایز شمردی و به دیدن ایشان ms099 کم رفتی و ملتمسات و مآرب ایشان را
~~در
# ~~تأخیر و تعویق انداختی. واگر ایلچیان با او غلظتی کردندی، برنجیدی. و
~~نواب و
# ~~عمال ولایات را گفتی که «هرکسی که بی حکم و اجازت من پیش جماعت رود که
# ~~من از ایشان رنجیده باشم،
### | شعر [نظامی]
# تنش را به شمشیر بیجان کنم %~% زمین را ز خونش چو مرجان کنم» PageV01P164
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0168.png)

# ~~و اگر از حشم و خدم او کسی بر رعیت تعدی کردی، در حال آن کس را به قتل
# ~~آوردی وابواب معدلت و مرحمت بر وضیع و شریف گشاده داشتی. و هر روز دو
# ~~نوبت خوان1 ملکانه نهادی و هر دوشنبه پنج سرگوسفند و پانصد من نان به
~~مزار
# ~~متبرک و مقام مبارک گازرگاه2 فرستادی و از فیض عطاء خود خاص و عام را
~~بهرهآ
# ~~تمام رساندی.
# و خرلغ از خوف او بیشتر ساعات و اکثر اوقات در مجلس کامرانی و منزل
# ~~شادمانی به شرب شراب [129] ارغوانی مشغول بودی و با گل و مل و سمن و
# ~~سنبل روزگار گذرانیدی و حریفی با لالهرخان و سبزخطان کردی و گفتی:
### | شعر [عمر خیام]
# زهرست غم جهان و من تریاکم %~% تریاک خورم ز زهر ناید باکم
# با سبزخطان به سبزه می می نوشم %~% زان بیش که سبزه بر دمد از خاکم
# ~~و در ظاهر خود را به دوستی و یک پوستی ملک مجد نمودی و در باطن در دفع
~~او
# ~~کوشیدی، و در مواجهه با او تبسم و تشکر صحبت داشتی و به لعب و مزاح در
# ~~صباح و رواح با او راح نوشیدی و ملک مجدالدین بدان مغرور و مسرورگشتی و
~~از
# ~~دقیقه ای
### | شعر [متنبی]
# إذا رایت نیوب اللیث بارزة %~% فلا تظن بآن اللیث مبتسم
# چون بینی تو دندانهای شیر را بیرون آیند
# بس گمان مبر هیچ گونه که شیر خندیده است
# ~~غافل ماندی و از دعاوی شرعیه هرچه حادث شدی آن را به شرفالدین خطیب
# ~~جغرتای حواله داشتی ms100 و بر قلم و حکم او اعتماد کلی کردی. و امیر محمد
~~عزالدین
# ~~مقدم شب و روز دام کید گسترانیده بودی و دانهآ تزویر و حیل پاشیده تا
~~به کدام
# ~~فریب و به چه مکر و دستان، ملک مجد را از اوج دولت به حضیض زوال نعمت
~~PageV01P165
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0169.png)

# ~~آرد: و ملی مجد به طرف او التفات نکردی و ایلچیان را به سرای او نزول
~~فرمودی و
# ~~اخراجات وارد و صادر بر متعلقان او حواله داشتی و او را رئیس جایگان1 و
~~زعیم
# ~~سوقیان خواندی. [130] و خرلغ را شحنهآ خمخانه و حاکم کأس و بیمانه گفتی
~~و
# ~~متعلقان و منتسبان ایشان را بزدی و مرد سپاهی را که به ملازمت او
~~درآمدی در باب
# ~~او چندان که امکان داشتی تربیت والطاف ونواخت ملکی مبذول داشتی.
# و راوی چنین گفت که ملک مجد تا در شهر هرات حاکم بود، قرب پنجاه کمر
# ~~از زرو نقره و صد هزار دینار به ولاة ولایت وائمهآ شهر بخشید. و در آن
~~وقت خصب
# ~~تمام بود و خلق آسوده خاطر و فارغالبال به کار کسب و معیشت خود می
~~پرداختند؛
# ~~چه، صد من غله به نیم دینار و یک سر گوسفند به چهار دانگ و یک من شکر
~~به دو
# ~~دانگ [میسر شدی].
# و خلغ در هر ماه دو بار ملک مجد را به کوشک خود آوردی و خدم او را
# ~~بنواختی و نواب و حجاب او را خلعت پوشانیدی. و ملک مجد نیز خلغ را به
~~وثاق
# ~~خود آوردی و به اصناف آنچه که به حشم و خدم او داده بود، به ملازمان او
~~دادی.
# ~~بدین نوع که به ذکر پیوست، با هم روزگار میکردند و خلق را به عمارت و
~~زراعت
# ~~مأمور می گردانید اند].

PageV01P166

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0170.png)

### | ذ کر هژده8
# در سبب به قتل رسیدن ملک
# عجدالدین کالیوینی، طاب ثراه
# چون شهور سنهآ اربعین و ستمائه [= 640] در آمد درین سال خرلغ،
# ~~نجم الدین ms101 مرجان خوافی را وامیر محمد مقدم، پهلوان محمد دایه را پیش
~~امیر
# ~~ارغون آقا فرستادند؛ عرضه داشتی بدین منوال که «امیر بزرگ [1311] عادل
~~باذل،
# ~~خسرو آفاق، لشکرکش خراسان وعراق، نویان اعظم ارغون بیک، زیدت معدلته،
# شبعر [سیف اسفرنگی]
# آنکه ز تف سموم کینهآ او خصم %~% جان به لب چشمهآ حسام برآرد
# وانکه ییشت1 سخاش ابر ترشرو %~% شور ز دریای تلخکام بر آرد
# کوکبه2آ شب به نور ماه ضمیرش %~% مر علم3 صبح را به بام آرد
# ~~عرضه می دارد بندگان آن حضرت و منتسبان آن سدهآ والا و معارف و مشاهیر
~~و
# ~~جماهیر خطهآ معمورهآ هرات، صانهاالله عن الآفات، بر آن جمله که ملک مجد
# ~~کالیوینی سر از خط انقیاد و طاعتداری شاهزادگان و امراء ملک [و] پادشاه
~~برداشته و
# ~~از غایت سری و سروری پای از دایرهآ رحم الله امرءا عرف قدره و لم یتعد
~~طوره
# ~~بیرون نهاده و از خبر
# شعر [رشید کاتب]
# رحمت ایزدی بر آن کس بود %~% که عنان در کف جنون ننهد
# قدر خود را بداند و هرگز %~% قدم از حد خود برون ننهد
# ~~غافل مانده و ایلچیان را میرنجاند و فواید و زواید ولایت را تصرف میکند
~~و چرغ
# ~~و یوز و باز این دیار را به گوگوز میفرستد ، و در هیچ امری از امور
~~دیوانی با ما
# ~~بندگان مشورت نمیکند. اگر سال دیگر بدین نهج و آئین بماند، همانا که
~~هیچ پادشاه
# ~~را منقاد نگردد. آنچ صلاح ملک پادشاه و فساد [132] این ولایت بود،
~~بندگان عرضه PageV01P167
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0171.png)

# ~~داشتند و ما علینا الا البلاغة المبین را کار بست. باقی حکم خداوند
~~راست».
# چون نجم الدین مرجان و پهلوان محمد دایه آن عرضه داشت را به امیر
# ~~ارغون آقا رسانید [ند]، ارغون آقا برفور بورنکول1 مهمتر یوزوانان را با
~~هفتصد سوار
# ~~فرمود که «به تعجیل برو و ملک مجد کالیوینی را بسته پیش من آر و یا به
~~قتل رسان».
# ~~بورنکول روز دیگر از لشکرگاه ms102 امیر ارغون آقا بیرون آمد و بر سبیل رکضت
~~به تبکیر و
# ~~شبگیر هر چه تمامتر براند و دو روز را از شهر طوس به بادغیس رسید و در
~~شب از
# ~~دره زنگی سوار شد و به عقاب و گرداب فرود آمد و مغولی ترقتای نام را با
~~دویست
# ~~سوار نامدار بفرستاد تا بر ممر و راه گذر ملک مجد کمین کنند. ترقتای در
~~غیرانا و
# ~~محلت بوالیان کمین کرد. بامداد که جبین مهر از طارم سپهر لامع شد و جرم
~~شید
# ~~عالمتاب از چرخ مدور طالع گشت، ملک مجد بر عادت قدیم و قاعدهآ هر روز
# شعر [صلاح سنجری]
# غافل از بازیچه دوران چرخ %~% بیخبر از غدر و مکر روزگار
# ~~به اسم تفرج شکار با ده سواری روی به کار تبار آورد. چون به وسط
~~بوالیان3 رسید
# ~~مغولان کمین بگشادند و او را گرفته بیش بورنکول آوردند. بورنکول در حال
~~بر سر
# ~~سه پل عقاب4 او را به قتل آورد.
# و بعضی از راویان چنین گویند که بورنکول امیر هزار بود. پیش از آمدن او
~~به
# ~~طلب ملک مجد، برادرزادهآ او ایسن نام به ایلچیگری از پیش امیر ارغون
~~آقا به هرات
# ~~آمد. به وقت مراجعت از ملک مجد خدمتی طمع میداشت. ملک مجد ده گز
# ~~کرباس و یک جفت دوال رکاب5 نزد او فرستاد. ایسن در غضب رفت [133] و
~~آرندهآ
# ~~آن کرباس و دوال رکاب را تازیانه [ای] چند بزد و دست بسته با خود ببرد.
~~چون خبر
# ~~این حالت به ملک مجد رسید در خشم شد. شمسالدین لاچین را با سی سوار
# ~~بفرستاد تا ایسن را از مرکب فرو کشیدند و بسیاری بزدند، و اگر چنانک
~~سوکو و PageV01P168
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0172.png)

# ~~اپشت ایسن را درهم شکسته بودند. ایسن پیش ارغون آقا رفت و احوال باز
~~نمود.
# ~~ارغون آقا از آن معنی متغیر شد
### | شعر [نظامی]
# # چو دریا بجوشید بر خویشتن %~% بجوشید چون تندر واهرمن
# ~~روی به امراء لشکر ms103 کرد و گفت «بنگرید که تاژیکی با ما چه نوع زندگانی
~~میکند!» در
# ~~اثناء این سخن عرضه داشت خرلغ وامیر محمد عزالدین مقدم به ارغون آقا
# ~~رسانیدند. ارغون آقا فی الحال بورنکول را به گرفتن ملک مجد نصب
~~گردانید.
# ~~بورنکول چون به قهدستان1 رسید، به خرلغ مکتوبی نوشتا و از احوال
# ~~اعلام داد. خرلغ چون مکتوب بورنکول مطالعه کرد، از شادی آن خبر
### | شعر [ربیعی]
# # بخندید مانند گل در چمن %~% و زان پس چنین گفت با انجمن
# # که یکسر همه کامرانی کنید %~% به خوشی درون زندگانی کنید
# # که از گردش گنبد سبزپوش %~% بداندیش راتیره شدمغزوهوش [134]
# ~~خرلغ بعد از ساعتی در جواب مکتوب بورنکول نوشت که:
### | اجوهری]
# آتانی منکم فخر المعالی %~% کتاب لفظه مثل اللآلی
# آمد به من از شما ای نازش بزرگی
# نامهای که لفظ او مانند مرواریداست
### | [شاعر]
# خطاب مستطابت بوسه دادم %~% گهی بر دیده گهآ بر سر نهادم
# ~~بعد از آن باز نمود که «مصلحت در آن است که امیر به اسم تفقد و عزیز
~~داشت نزد
# ~~ملک مجد چیزی فرستد». روز دیگر بورنکول به دست خاصگیان خود جهت ملک
# ~~مجد شمشیری فرستاد و از برای خرلغ کلاهی. خرلغ، ملک مجد راگفت که
# ~~«بورنکول امیر نامدار است و در پیش ارغون آقا عرض و وجاهتی تمام دارد.
# ~~مصلحت در آن است که پیش او رویم». ملک مجد سخن مزخرف خرلغ را قبول کرد
~~PageV01P169
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0173.png)

# ~~واز معنی «مکروا مکرا کبارا»1 غافل شد. روز دیگر خرلغ و ملک مجد و امیر
~~محمد
# ~~عزالدین مقدم واعیان هرات بیش بورنکول رفتند.
# ملک مجد هنوز در راه بود که قرب صد سوار از یمین و یسار او در تاختند و
~~او
# ~~رابعد از آنکه دو مرد نامدار او را به قتل رساند(ند] بگرفتند و دست
~~بسته و دل خسته
# ~~پیش بورنکول بردند. بورنکول بفرمود تا او را بر سر پل ریکینه به قتل
~~رسانند. اعیان
# ~~و اشراف و اکابر ولایت هرات بر ms104 قتل ملک مجد تأسف بسیار خوردند و بغایت
# ~~مضطرب شد اند] و غمگین گشت [ند] و هر یک از درد دل و سوز سینه گفت
~~[ند]:
### | شعر [یحیی عراقی]
# # [135] از دور چرخ وبوالعجبیهاء طبع او %~% آن دیدهام که عاجزم از شرح
~~رنج او
# # عزلست ملک عالم وخوابست دولتش %~% ذلست عز و دولت و رنج است گنج او
# ~~نواب و حجاب و ملازمان ملک مجد جامهها بر تن پاره کردند و نفیر و جزع
~~به اوج
# ~~چرخ اثیر رسانیدند.
### | شعر [فردوسی]
# سپاهش همه ناله برداشتند %~% پیاده شدند اسب بگذاشتتدی
# ~~و پسر ملک مجد، شمسالدین محمد در فوشنج2 بود. چون خبر واقعهآ پدر بدو
# ~~رسید، روز دیگر به هرات آمد. اشراف و مشاهیر هرات و حشم و خدم ملک مجد
# ~~پیش او آمدند و در خاک افتادند و از اشک چشم خونافشان روی زمین را چون
# ~~دریای بی پایاب گردانید [ند]
### | شعر [فردوسی]
# خروشی برآمد ز جمله سپاه %~% ز سر برگرفتند گردان کلاه
# همی گفت هرکس که، شاها سرا! %~% سپهدار شیرا!گوا مهترا!

PageV01P170

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0174.png)

# که گشتت؟ که بر دشت کین کشته باد %~% برو جاودان روز برگشته باد
# کرا باید اکنون سپردن بنه %~% درفش ای] که داریم بر میمنه
# چو از شاه بر دخته شد جایگاه %~% مبادا کلاه [و] مبادا سپاه
# ~~و شمسالدین محمد هر دم خاک آقدام را بر فرق میباشید1 و از آتش اندوه و
~~آب
# ~~دیده خرمن سکون و قرار را بر باد میداد و از میان جان حزین این معنی را
~~مکرر
# ~~می گردانید که
# شعر امجد همگر]
# # خرم به تو داشتم دل پر غم را %~% مرگ تو حزین کرد دل خرمرا [136]
# # من تلخی عالم به تو خوش میکردم %~% با تلخی هجرت چه کنم عالم را
# ~~و هر یک از وجوه سپاه و رؤوس او از سردرد و اندوه ولوله و شیون و غلغله
~~و ندبه به
# ~~کوش فلک سبزبوش میرسانیدند و میگفت [ند]:
# شعر [مجد همگر]
# # در غمت ms105 ناله ز دل زارتر از زیر کنم %~% همچو مرغ سحری نوحهآ شبگیر کنم
# # از دل پاک کنم بر سر خاک تو نثار %~% گوهری کز صدف دیده چو توفیر کنم
# # با تو در باختن سر چو نکردم تقصیر %~% بی تو در ریختن اشک چه تقصیر کنم
# # آنچه ازهجرتوبرجان من خسته دلاست %~% من کجا شرح دهم بیش که تقریر کنم
# # از روان تو بسا شرم که من خواهم برد %~% گر پس از عهد تو روزی دوسه
~~تأخیر کنم
# ~~و خلق هرات از وضیع وشریف، خرلغ را به واسطهآ مکر و فریب او در حق ملک
# ~~مجد دشمن گرفتند و او را چو ابلیس لعین هدف تیر لعنت و دعاء بد ساخت
~~[ند] و
# ~~بر امیر محمد عزالدین نفرین بسیار خواند [ند].

PageV01P171

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0175.png)

### | ف کر نوزدهم
# در حکومت شمس الدین محمدبن
# ملک مجدالدین کالیوینی در هرات
# چون شهور سنهآ احدی و اربعین و ستمائه [=641] درآمد، درین سال امیر
# ~~محمدبن ملک مجد کالیوینی با طایفه [ای] از نواب و حجاب پدر خویش پیش
# ~~شاهزاده باتو رفت. شاهزاده باتو او را به نواخت پادشاهانه [137] مخصوص
# ~~گردانید و منصب پدر او را بدو ارزانی داشت. شمسالدین محمد بعد از ده
~~روز از
# ~~اردوی شاهزاده باتو با یرلیغ و پایزه و خلعت فاخر مراجعت نمود. چون به
~~شهر
# ~~هرات رسید خرلغ و امیر محمد عزالدین مقدم او را به اعزاز و استقبال هر
~~چه تمامتر
# ~~به سرای پدرش فرود آوردند و حکم یرلیغ شاهزاده باتو را ظاهرا به رغبت
~~تمام
# ~~امتثال و تلقی واجب شمردند.
# بعد از یک ماه و نیم شمس الدین محمد، امیر محمد عزالدین مقدم را معزول
# ~~کرد وبا خرلغ قاعدهآ مصادقت و بنای موافقت مستحکم گردانید و در احترام
~~و
# ~~احتشام ایلچیان شاهزادگان چنگیزخانی - چندانک امکان بود - اجتهاد نمود.
# ~~«السعید من وعظ بغیره»1 را در پیش جمال حال خود داشت واموال موروثی را
~~بر
# ~~زمرهآ علم واهل هنر و طبقهآ زهد و ms106 تقوی صرف گرداند، و چون پدر مرحوم
~~خود، به
# ~~عدل و بذل و استمالت رعیت نام و آوازهآ خود را جهان پیمای کرد و محبت
~~خود را
# ~~در دلهای خلق راسخ گرداند. و هر ماه به دو نوبت به جهت پدر خود ختم
~~قرآن
# ~~فرمود وجماعتی را که در پیش پدر او قربی و عرضی داشته بودند بنواخت [و]
# ~~متعاقب خود به ملازمت راغب گردانید. و شب و روز در کار عمارت و زراعت و
# ~~تربیت رعیت ولایت سعی بلیغ و اجتهاد کلی مبذول داشت و همچنانکه ایلچیان
~~و
# ~~خدم شاهزاده باتو خان و متعلقان و ملازمان گرگوز را حرمت داشتی، رسولان
~~و
# ~~قاصدان پادشاه قاآن و امیر ارغون آقا را به اضعاف آن بنواخت و هر چه از
~~اجناس
# ~~بهتر بودی بدیشان ارزانی داشتی.

PageV01P172

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0176.png)

### | ذ کر بیستر
# در وفات شمس الدین
# محتد بن ملک مجد الدین کالیوینی
# ~~چون شهور سنهآ اثنی و اربعین و ستمائه [=642] درآمد، درین سال شمس
# ~~الدین محمد بن ملک مجد کالیوینی پیش شاهزاده باتو رفت [138] و قایم
~~مقام خود
# ~~شمس الدین لاچین1 را در هرات نصب گردانید. شمسالدین لاچین در غیبت
# ~~شمس الدین محمد، خاتون بزرگتر ملک مجد را که حوری [ی] بود در هیأت
# ~~آدمیت، روحانی ای] بود در صورت بشریت، از جنس جن و انس او را شاکلی
~~نبود و
# ~~در جمال ولطف او را مماثلی1 نی،
# شعر اعبدالله الاسدی)
# # رعبوبة کالمهاة بهکنة %~% تربتها الجلس لا السلالات
# جوانیست همچو کاودشتی تمام خلقیست
# خاک او شهدست نه گلها
### | شعر
# # رقراقة رخصة مهفهفة %~% معروفة العیص فی العشیرات
# ~~روشن پیشانیست نرمیست باریک میانیست
# ~~شناخته اصل است در میان خویشاوندان
# شعر [سراج قمی]
# ~~سروی که بر مهش ز شب تیره چنبرست
### | لولوش زیر لعل وگلش زیر عنبرست
# ~~زیر شکنج زلفش و در شکر لبش
### | صدفتنه مدغم است و دوصدنکته مضمرست
# ~~در نکاح خود آورد. شمس الدین محمد از آن معنی در غضب رفت و قصد ms107 آن کرد
~~که PageV01P173
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0177.png)

# ~~شمسالدین لاچین را به قتل رساند. شمسالدین لاچین چون دانست که
# ~~شمس الدین محمد در اهراق خون او مجتهد است، مبلغ پانصد دینار به خدمهای
# ~~که در حرم شمسالدین محمد بستاخ بود، داد؛ بدین شرط که شربتی ممزوج به
~~زهر
# ~~به شمس الدین محمد دهد. آن ملعونه به طمع دانهآ مال در دام فریب و وبال
~~افتاد و
# ~~شربتی قاتلی به زهر [139] ممزوج به شمس الدین محمد داد. بعد از بیست و
~~دو
# ~~روز که زحمت بسیار به شمس الدین محمد رسید، شاهباز روح او از صیدگاه
# ~~جسمانی به سوی آشیان روحانی برواز کرد و از دست ساقی «ان الآبرار
~~یشربون من
# ~~کأس کان مزاجها کافورا»1 جام خوشکوار «و سقیهم ربهم شرابا طهورا»2
~~(بنویشید).
# ~~اقارب و قبایل وجشم و خدم او و اعیان و اکابر شهر هراة در وفات او هفت
~~روز به
# ~~بکا آه و واویلاه به سر بردند و گفت [ند]:
### | شعر [سراج قمری]
# در خسوف دل خاک آن رخ چون ماه دریغ
### | آفتابت به زوال آمده ناگاه دریغ
# ای به شاه آمده عمر تو هم از اول روز
### | سر زلفین تو نادیده سحرگاه دریغ
# کرد جان بی مدد لطف تو صد بار فغان
### | خوردگان بیکرم دست تو صد راه دریغ
# هر کسی مانده ز اندوه تو بر واویلی
### | هر دهانی زغم مرکب تو بر آه دریغ
# چه عجب گر فلک از هجر تو اختر بارد
### | زانک در عقدهآ خاک آن رخ چون ماه دریغ
# ~~شمسالدین لاچین از هرات بگریخت و به اندک روزگاری از تبع ملک مجد در
~~خطهآ
# ~~هرات دیاری نماند.
# و بعضی از روات چنین تقریر کردند که وفات شمس الدین محمدبن ملک
# ~~مجد در آن سال بود که ملک مغفور شمس الحق والدین کرت، سقاء الله
~~سلسبیلا و PageV01P174
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0178.png)

# ~~مهد الی الجنان سبیلا، به حکومت شهر هرات آمد بود. تمام جماعتی که پیش
~~از
# ~~[130) ملوک غور در هرات ms108 حاکم بودهاند، بعد از این بعون خالق لم یزل و
~~فضل
# ~~صانع بی بدل،
### | شعر اسنائی]
# آن سمیع واهب قهار کز لطفش شود
### | ابر نیسان در فشان و باد بستان مشکبار
# آن قدیم قادر قاهر که هست از راه قدر
### | حکم اوجاویدوملکش پر دوام و برقرار
# ~~در تواریخ احوال ملوک اسلام غور، طاب ثراهم، شروع کنم و بر وجه صدق
~~آنچه
# ~~حادث شده باشد، بنویسم؛ چه، حکم عالی ملک اعظم، عادل شهریار، کریم
~~باذل،
# ~~سلطان الحاج والزایرین، غیاث الحق والدین، ابوالفتح محمد بن محمد بن
~~محمد
# ~~بن ابی بکرکرت، خلد الله قدره وجلاله وحرس عن عین الکمال کماله، بر آن
~~جمله
# ~~به نفاذ پیوسته که قصص و حکایتی که در این تاریخ نامه ثبت خواهد شد،
~~باید که
# ~~راست بود و از کذب و مفتریاتی که در سایر کتب نوشتهاند معرا و مبرا
~~باشد، که
# ~~ارباب دانش و اصحاب بینش به خواندن و نوشتن این حکایات مایل شوند. مبنی
# ~~بدین امر واجب الامتثال، بندهآ اضعف در تألیف این تاریخ چندانک امکان
~~داشت
# ~~کوشید و هر چه نوشت بر پیران و متقدمان شهر هرات و طایفهای که بر قلم و
~~قدم
# ~~ایشان اعتماد کلی بود عرض کرد که همه به اتفاق گفتند «که آنچه در کتابت
~~آوردی
# ~~راست است و ما چنین دیدهایم و چنین دانسته و از آبا و اجداد خود نیز
~~شنیده».
# ~~حق تعالی به کرم عمیم ولطف بینهایت خود همه را از آن چه نباید و نشاید،
~~خاصه
# ~~از کذب نگاه داراد، به محمد و آله الاخیار و اصحابه الابرار.

PageV01P175

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0179.png)

### | ذکر بیست و یکم
# در نسب بزرگوار ملک
# مغفور شمس الحق والدین کرت
# راوی چنین گفت که ملک مغفور شمس الحق والدین محمد بن [141]
# ~~ابی بکر کرت، روح الله رؤحه و زاد فی الفردوس فتوحه، [پسرا] ملک مرحوم
# ~~رکن الدوله والدین است وملک رکن الدین از فرزندان خداوند ومخدوم الوالی
# ~~المغفور السعید الحاکم المرحوم السدید، عز ms109 الحق والدین عمر مرغنی1، طاب
~~ثراه،
# ~~و عزالدین عمر مرغنی وزیر ممالک ونایب کل سلطان مرحوم مغفور غیاث الحق
~~و
# ~~الدین، انار الله برهانه، و سلطان غیاثالدین را بر وی اعتماد هر چه
~~واثق و
# ~~دلبستگی هر چه بیشتر؛ چه، عزالدین عمر مرغنی بغایت کیس و فاضل و بیش
~~بین
# ~~و هنرمند و شجاع و باذل بود و به خلق وخلق وصورت وسیرت ستوده و خسن
# ~~معروف و مشهور هر چه تمامتر، چنان که گفتهاند:
### | شعر [مجد همگر]
# به کف کریم، به چهره بهی، به سیرت خوب
### | به تن حلیم، به دل صابر و به شیمت راد
# ~~و در عهد دولت خود در اکناف و اطراف ولایات سلطان مذکور از مال حلال بی
# ~~وبال خویشتن مساجد و مدارس و رباطات بنا افکند. و از آن جمله عمارات
~~مدرسهآ
# ~~مقام مبارک و مزار متبرک گازرگاه است که مثل آن در هیچ بلاد از بلاد
~~خراسان
# ~~نیست. [142] PageV01P176
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0180.png)

### | شعر [شاعر]
# هر چه اوکرد و هر چه او فرمود %~% مثل آن کس ندید و کس نشنود
# ~~و اتفاق است میان سکان آفاق که در عهد هیچ حاکمی و در عصر هیچ والی [ی]
# ~~علمای اسلام وحکام انام وزمرهآ وجد وعرفان وفرقهآ تحقیق وایقان، چنان
~~مرفه
# ~~الحال وفارغ البال ومجموع خاطر نبودهاند که در ایام دولت و دولت ایام
~~او،
### | شعر [ابوالعلاء]
# و لو تقدم فی عصر مضی نزلت %~% فی وصفه معجزات آلای والسور
# اگر چنانک پیشی گرفتی در روزگاری که بگذشت فرود آمدی
# در وصف او معجزهها، آیتها و سورتها
# و قاسم الجود فی عال و منخفص %~% کقسمة الغیث بین النبت والشجر
# بخشش کننده جوانمردیست در بلندی و پستی
# همچو بخشش کردن باران میان گیاه و درخت
# ~~و شیخ مرحوم عبدالله فامی را که مؤلف کتاب «تاریخ هرات» است در مدح او
# ~~قصیدهایست غرا در غایت خوبی و روانی. بیت پنج1 از آن نوشته شد:
# شعر [عبدالله فامی]
# # ایام شد مساعد وامید ms110 شد غنی %~% در عهد عزالدین عمرآن شاه مرغنی
# # فرخنده خسروی که زگحل سخای او %~% دارد همیشه دیدهآ حاجات روشنی
# # خورشید با ترفع وگردون با علو %~% باجاه او محقر و با قدر او دنی [143]
# # در عهد او قضا نکند عزم پر دلی %~% وز بیم او فلک نکند رای توسنی
# # از هفت چرخ همتش ارچند آبرتراست %~% هستش صفت تواضع و حلم و فروتنی
# # دربیش تخت شاه مرو را رسد به حق %~% تعیین پهلوانی و نام تهمتنی
# # بی هیچ شبه روز سخا و گه مصاف %~% او راست بزم حاتمی و رزم بیژنی
# ~~و نبیرهآ ملک مغفور سعید کرت، طاب ثراه، و ملک کرت در ایام سلاطین به
# ~~لشکرکشی و قلعه گشائی و عدوبندی مشهور و موصوف و قلوب قوالب سلطین کار
~~PageV01P177
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0181.png)

# ~~و ملوک نامدار بر موجب «افضل الکنوز حب القلوب» محبت و مودت ومصادقت و
# ~~الفت ذات شریف و عنصر لطیف وجوهر نفیس او مملو و مشحون
### | شعر [عمعق]1
# دل سنجر بدو خوشدل، تن قیصر بدو خرم
### | سر سلطان ازو سرور، رخ خاقان ازو تابان
# ~~درکتب مآثر و مناقب متقدمان و دفاتر حسنات و مبرات متأخران2 مدایح و
~~محامد
# ~~ذات ملکی صفات او که منظر نظر رحمت یزدانی است، مسطور و مکتوب.
### | شعر [ابوالعلاء]
# جمال ذی الآرض کانوا فی الحیوة و هم
### | بعد الممات جمال الکتب و السیر
# تیکوئی خدابند زمین بودند در زندگانی و ایشان
# پس از مرگ نیکوئی کتابهااند و روشها [144]
# ~~چون این قدر از نسب با جلالت و حسب با عظمت ملک مغفور شمس الحق و
# ~~الدین کرت به کتابت پیوست، بعد از این در تواریخ احوال او شروع کنم ان
~~شاء الله
# ~~تعالی.
# و ابتداء او آن است که از ثقات هرات چنین شنودم که عزالدین عمر مرغنی
# ~~در عهد سلطان مغفور سعید غیاث الحق والدین در خراسان هر مقامی را به
~~یکی از
# ~~فرزندان و برادران خود مفوض گردانید. خطهآ هرات را به حکم سلطان به ms111 جهت
# ~~خود تعیین فرمود، و غرجستان را به حسامالدین علی عمر مرغنی داد، و
~~قلعهآ
# ~~محروسهآ خیسار را که به حصانت و اعتدال هوای روح پرور، و عذوبت آب
# ~~خوشگوار، و طیب خاک مشکآمیز، وکثرت اشجار مثمره، والوان فواکهآ هنیه و
# ~~نضارت ریاض معطره و نزاهت بساطین پر ریاحین مثل او در شرق و غرب گوش
# ~~هیچ واصف وواقف نشنوده وشبه او در بحر و بر چشم هیچ سیاح و سباح ندیده
~~PageV01P178
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0182.png)

### | شعر [فلکی]
# ~~نی گوش دل شنیده شبیهش ز هیچ کس
### | نی چشم عقل دیده نظیرش به هیچ جای
# ~~فروق قلال جبال راسخاوت او بر بالای بلند نمای ایوان کیوان رسیده و
~~بنای پای بر
# ~~جای بیفنای او از تحت اقدام حمالان احمال آثقال اراضی گذشته،
### | شعر [عسجدی]1
# # قوی قلعهآ او که خاکش به پاکی %~% چو قلعی و لیکن ازو عاجز آذر
# # پر از زرگانی و تیغ یمانی %~% پر از شیر جنگی و پیر دلاور
# # ز ماهی فرو ترش بنیاد، لیکن %~% گذشته سر بارش از چرخ محور
# # شده سد یأجوج خار از بروجش %~% ز دیوار او دیو حیران و مضطر
# ~~به ملک مرحوم تاجالدین عمر مرغنی ارزانی داشت و گفت «ای برادر [145]
~~تقلد
# ~~قلعهآ محروسهآ خیسار را با حکومت ولایت غور به تو حواله کردم. باید که
~~این تربیت
# ~~را از حضرت عزت موهبتی بزرگ و مکرمتی هرچه عظیم ترشناسی؛ چه، از اقصای
# ~~خاور تا انتهای باختر از سلاطین جمشید تخت و ملوک فرید ون بخت کسی را
~~چنین
# ~~قلعه ای سر بر فلک و چنین جایگاه عالی بناه نیست.
### | شعر [ربیعی]
# # سرش بر سماک و تهش بر فلک %~% نگهبان او هم فلک هم ملک
# ~~شکرانهآ این مرتبهآ عالی را با رعایا وضعفا و برایا - که فهرست مجموعهآ
~~مکونات و
# ~~زبدهآ زمرات موجوداتاند - طریق عدل و بذل و رحمت و شفقت مسلوک داری».
### | شعر [مؤلف]
# # دل زیر دستان میازار هیچ %~% به کار پرستندگان بس مبیچ PageV01P179
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0183.png) ms112

# # بر آور به داد و دهش نام خویش %~% مجو جز به نیکی درون کام خویش
# # به بدمردم و ناسزاور کس %~% همی تاتوانی مشو همنفس
# ~~و بعد از چندگاه حکومت ولایت غور به پسر او ملک رکن الدین خیسار رسید و
~~ملک
# ~~رکن الدین از فرزندان و نبیرگان خود ملک مغفور شمس الحق والدین کرت را
~~برگزید
# ~~و همگی همت و نهمت خویشتن به کار او مصروف داشت و او را به احراز معالی
~~در
# ~~ایام ولیالی تحریص کرد و گفت:
# شعر [صاحب دیوان]
# ~~در اقتنای2 معالی واقتباس هنر
### | بکوش شمس به کردار جد و عم و بدر1
# ~~هر آن پسر که شود قانع از پدر به نسب
### | حقیقت صفتش آتش است و خاکستر[146]
# ~~و برموجب نصیحت ملوک مرحوم رکن الدین ملک شمس الدین معلومات و مدرکات
# ~~فکری را با معقولات ومنقولات کسبی ضم میکرد و در اناء اللیل و اطراف
~~النهار در
# ~~تحصیل علوم فراست وفروسیت شجاعت وشهامت با اقران واتراب خویشتن و
# ~~شرایط تفتیش بحث و تعلیم و تعلم به جای می آورد، چنانکه به اندک
~~روزگاری
### | شعر [منوچهری]
# چو رستم گشت در کوشش، چو حاتم گشت در بخشش
# چولقمان گشت در دانش، چو سلمان گشت در عرفان
# ~~و دایم خاطر خطیر و ضمیر منیر او به جانب شیوه و شیمهآ وهب و نهب و بزم
~~و رزم
# ~~و به سوی کوشیدن و بخشیدن و قهر و لطف مایل
### | شعر [رشید وطواط]
# ~~تعود رسم الوهب والنهب فی العلی
### | و هذان وقت اللطف و العنف دابه
# عادت گرفت نشان بخشیدن و غارت کردن
# و این هر دو هنگام لطف و زور عادت اوست PageV01P180
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0184.png)

# ~~و به هر امری و اشارتی که ملک رکن الدین او را مأمور و مشارالیه
~~گردانیدی در یمن
# ~~اتمام وحسن انجام آن اجتهاد بلیغ و سعی تمام به جای آوردی و امور صعبی
~~را که
# ~~ابطال بزرگ حال از تقبل و تحمل آن عاجز بودندی، ms113 ملک مغفور مرحوم رکن
~~الدین،
# ~~طاب ثراه، بدو مفوض گردانیدی او آن را به جان بپذیرفتی و گفتی:
### | شعر [ابوفراس]
# إطرحو الآمر الینا %~% واحملو الشقل علینا
# بیندازید کار را به سوی ما
# و بار کنید گرانی را بر ما
# اننا قوم اذا ما %~% صعب الخطب کفینا
# بدرستی که ما گروهیم چون
# دشوار شود کار بزرگ کفایت کنیم ما [147]
# ~~و ملک مرحوم رکن الدین با آن همه فطنت و ذکاء حلال و شهامت و عقل فیاض
~~در
# ~~تدابیر و آرای نظم مصالح ملکداری با او مشورت کردی و از ذهن اظهر و رأی
# ~~انور و فکر صافی او امداد صواب وصلاح وارشاد حسن خاتمت امور طلبیدی
# ~~و زمرهای را که به ملازمت او کمر انقیاد بر میان وداد بسته بودند، همه
~~را
# ~~بعد از نواخت به اکتساب معرفت مبارزت و هنرمندی ترغیب کردی و از فرار و
~~ججبن
# ~~و خوف روز وغا تهدید دادی و بر خلاف طباع احباب و اقران خود، در فصل
~~ربیع
# ~~به جای بوئیدن گل و نوشیدن مل جام مرام ناموران گرفتی و ریاحین بستان
~~میادین
# ~~کین نوشیدی.
# شعر [امیرالمؤمنین علی]
# السیف و الخنجر ریلحاننا %~% أف علی النرجسن و الآس
# شمشیرونیم شمشیرگلها ماست
# تف باد بر نرگس و بر مرد
# شرابنا من دم اعدائنا %~% وکاسنا جمجمة الرأس PageV01P181
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0185.png)

# شراب ما از خون دشمنان ماست
# و کاسهآ ماکاسهآ سر است
# ~~ملک رکن الدین در سفر و حضر و خلاء و ملاء و شدت و رخا از آن شمایل
~~پسندیده
# ~~و اقوال و افعال محمودهآ او مبتهج و مسرور بودی و از سر نیاز گفتی:
### | بیت [کمال]
# # یا رب به منش همیشه ارزانی دار %~% با دولت و با رفعت سلطانی دار
# ~~و ملک شمس الدین در جمیع احوال ماه و سال بر سیر و خصال آبا و اجداد
~~بزرگوار
# ~~تحود رفتی،
### | شعر [شاعر]
# # خلف صالح آن کند شب و روز %~% کز پدر دیده و شنیده بود [148]
# ~~و از ms114 کثرت شعف و دلبستگی که روح قدسی و منهی غیبی به جمال جهان آرای و
# ~~جلال عرش نمای او داشتندی هر زمان به زبان حال این مقام را مکرر
~~میگردانیدند:
### | شعر [سوزنی]
# شاد باش ای نبیرهآ حیدر %~% دیر زی ای نتیجهآ رستم
# کامران ای خلاصهآ دوران %~% نامیاب ای یگانهآ عالم PageV01P182
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0186.png)

# در حکایت ملگ
# وکن الدین خیسار طاب ثران
# چنان شنیدم از ثقات هرات که چون پادشاه چنگیزخان قلعههای جبال و
# ~~حصارهای امصار خراسان را فتح کرد و چون کار به محاصرهآ قلعهآ محروسهآ
~~خیسار،
# ~~لازالت ساکنها محفوظة من البوار والخسار، رسید، عزیمت آن کرد که از
~~ابناء خود
# ~~یکی را با سپاهی به ولایت غور فرستد تا قلعهآ محروسهآ خیسار را بگیرد.
~~رؤوس
# ~~سیاه او گفتند:
# شعر امجد همگر]
# ایا سپهر جنابی که رکن صدر ترا %~% زمانه سجده گه وبوسه جای اختر کرد
# به شهریاری توچرخ و دهر بیمان بست %~% به کامکاری تو روزگار محضر کرد
# بههندوییت زحل فخرکرد از آن ایزد %~% به نام او فلک هفتمین مکرر کرد
# هوا و مهر ترا مشتری به جان بخرید %~% به ییمن بخت توآش نام سعد اکبر بود
# ~~بعد از آن عرضه داشتند که در کتب پیشینیان چنین خواندهایم و از پیران
~~جهاندیده
# ~~چنین شنیده[هایم] که از عهد مهد سلیمان پیغامبر، صلوات الله علیه [149]
~~هیچ
# ~~پادشاه و شاهنشاه و شهریار را بر قلعهآ محروسهآ خیسار دست اقتدار و حکم
~~تصرف
# ~~نبوده، الا ملوک اسلام غور را؛ چه، آن قلعه در غایت محکمی و بلندیست.
~~قلل
# ~~کوههای آهننمای جوانب او بر بلندی تندی ایوان کیوان است و شرف شرف
# ~~برج های قصر او بر فرق فرقدان و سر سرطان و ذخایر او را تا میعاد یوم
~~التناد و ظهور
# ~~نفخ صور امکان سبری شدن نیست. هوای جانفزای دلربای صباآسای او از باد
# ~~شمال عنبر بال خوشتر است و میاه کوثر جاه زمزم پناه او از آب روح بخش
~~چشمهآ
# ~~حیوان، بهتر.
### | شاعر] ms115
# یقولون امثالها جمة %~% و هل خلق الله امثالها
# میگویند که مانندهای او بسیار است
# و هیچ آفریدهاست حق تعالی مانند او؟

PageV01P183

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0187.png)

# لها روضة اشبهت جنة %~% و ماء تشابه سلسالها
# مرو را مرغزاریست که مانندگی کرد با بهشت
# و آبیست که مانند شد باآب خوشگوار جنت
# ~~لشکر به محاصرهآ آن قلعه فرستادن وولایت غور را خراب کردن از مصلحت
~~بعید
# ~~می نماید.
# پادشاه چنگیزخان فرمود که نقاشان مانی دست را که آن قلعه را دیده باشند
# ~~و طول و عرض بلندی و پستی او را مشاهده کرده حاضر گردانید تا هیاکل
~~اماکن و
# ~~صور مواضع غور را با قلعهآ محروسهآ خیسار بر کاغذی برکشند. چون
~~نقشبندان ماهر
# ~~و چهره کشان حاذق به خامهآ قدرت و پرکار حکمت واقلام بدایع و ارقام
~~صنایع و
# ~~رنگ آمیزی دل انگیز، مثال قلعهآ خیسار را بر کاغذی منقش کرده پیش
~~پادشاه
# ~~آوردند، پادشاه چنگیزخان یک زمانی از سر تعجب و تفکر به دیدهآ سر و
~~بینش در
# ~~آن صورت دلپذیر و نقش بی نظیر نظر کرد و بر مداخل و مخارج عقبات و
~~هضبات
# ~~[150] جبال و صحراوات غور واقف گشت و صعوبت مناهج و ضیق طرف اطراف
# ~~و اکناف یمین و یسار و اوج وحضیض قلعهآ محروسهآ خیسار را بدید، روی به
~~امراء
# ~~سپاه و مقربان درگاه کرد و گفت:
### | شعر [دقیقی]
# مثل این جای و این مکان شدید %~% کس ندیدست وکس نخواهد دید
# ~~چون آنچه قواد سپاه او از سر اخلاص عقیدت و نقاوهآ طبیعت عرضه داشته
~~بودند
# ~~بر وی روشن گشت، امرا و وزرا را گفت که «در این امر صعب تدبیر چیست؟»
~~امرا و
# ~~وزرا گفتند که «پادشاه جهانگیر از ما بندگان به فر فراست و یمن خردمندی
~~بیشتر و
# ~~بیشتر؛ چه، عقول وافهام کل لشکر و سپاه واوهام واذهان تمامت امیر و شاه
~~از
# ~~دریای بی پایاب عقل کامل و ذات مکمل خان اعظم قطرهای است و از آفتاب ms116
# ~~جهان تاب هوشمندی و خردورزی قهرمان عالم و مرزبان اکرم ذرهای.
### | شعر [مؤلف]
# ترا ایزد به لطف خود ذکاء و حکمتی داده
### | که از عشر عشیر آن پدید آورد لقمان را
# ~~هر چه رأی انورو ذهن اظهرپادشاه جهانیان اقتضاکند، مصلحت و نحج در آن
~~باشد».

PageV01P184

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0188.png)

# پادشاه چنگیزخان بعد از ساعتی که با خود اندیشهآ بسیار کرد، بفرمود تا
# ~~یرلیغی نوشتند برین نسق که «ملک معظم رکن الدین بداند که منهیان و
~~مخبران
# ~~اطراف به سمع مبارک ما چنین رساندند که پیوسته به متابعت ما کمر یگانگی
~~بر
# ~~میان نیک خدمتی بسته است و زبان به نشز ستایشی به شدهآ سما سیمای ما
~~گشاده،
# ~~و ما در وقت ذهاب و ایاب در نواحی غور و آن حدود حشم و خدم عساکر ما از
# ~~خدام ومتعلقان او ایمن و سالم بوده. این معنی در حضرت علیا و جناب
~~والای ما -
# ~~که مناص و مآب سلاطین شرق و غرب است و ملاذ و ملجاء ملوک بحر و بر-
# ~~پسندیده [151] و ستوده افتاد. و دیگر آن که گفتند که او در فنون فضایل
~~ملکی و
# ~~تبحر علوم حاکمی و رسوم و لایتداری بر امثال و اقران ممتاز است و کرم
~~خلق او با
# ~~طیب عرق منضم. خواستیم که آن اخلاص و هواداری او به حضرت ما روی در
# ~~تزاید نهد و آن صفات حسنهآ ذاتی او متضاعف گردد. بنابراین، اندیشهآ
~~صافی و نیت
# ~~پاکیزه یرلیغ جهانگشای فرستادیم و ملکی ولایت غور را مع مضافاتها بدو
~~مفوض
# ~~گردانید و حل و عقد و قبض و بسط این شغل خطیر را به رأی و رؤیت او
~~حواله کرد
# ~~تا او از وفور علم و حلم وکمال عقل و فکر به نظم و رم کارهای دقیق
~~امارت جد و
# ~~اجتهاد تمام به جای آورد و دربارهآ رعایا وسائر برایا مجاملت وترضیه و
~~احسان
# ~~بذل کند؛ چه، قاعدهآ ملکداری با وجود تفرق خواطر زیردستان و بدی احوال ms117
~~ایشان
# ~~زود منهدم شود و اساس حکم گزاری بی جمعیت رعیت و انبوهی خدم و معموری
# ~~ولایت، خلل یابد و امرا و سفرا و ایلچیانی که از درگاه معلاء ما آیند و
~~روند در
# ~~رضاجوئی و باس خاطرهای ایشان سعی بلیغ نماید و به وقت احتیاج به مرد و
~~آلت
# ~~حرب، از فرزندان و نصب کردگان ما به خراسان رحال و مال و اسلحه طلب
~~دارد تا
# ~~چون برین اوامر و نواهی برود و امثال آن را از لوازم شمرد، به مزید
~~نواخت و
# ~~عاطفت شاهنشاهی ما مخصوص گردد».
# چون یرلیغ بدین صفت به ملک رکن الدین رسید، خدای را، عز و جل،
# ~~سجدات شکر به جای آورد؛ چه، دایم در آن اندیشه بود که مبادا لشکری به
~~قصد و
# ~~حصد ولایت او نامزد گردد. روز دیگر موصلان یرلیغ را خوشدل و خوشنود
# ~~بازگردانید. چند سال در آن دیار به حکم پادشاه جنگیزخان حکومت راند.
~~چون
# ~~پادشاه چنگیزخان بمرد و پادشاهی به قاآن رسید، پادشاه قاآن، طاهر بهادر
~~و
# ~~قرانوین را به دارالملک غزنین فرستاد. ملک مرحوم رکن الدین هر گرت که
~~پیش PageV01P185
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0189.png)

# ~~ایشان رفتی و یا به معاونت و مدد او لشکر کشیدی، ملک مغفور شمس الدین
~~کرت
# ~~را با خود [152] ببردی و ملک شمس الدین به واسطهآ فر فرزانگی و اظهار
~~خردمندی
# ~~و عرفان یسون ویساق ورسم و راه مغول پیش طاهر بهادر وقرانوین عزت و
# ~~وجاهت تمام یافت، چنانک همه را دل مایل و خاطر ملتفت او گشت و در باب
~~او
# ~~تشریفات و هدایا و عطایا مبذول داشتند و به هر چه که ملک شمسالدین رجوع
# ~~بدیشان کردی، در اتمام آن چندانک امکان داشت به جان و دل بکوشیدندی و
# ~~رعایت جانب و پاس خاطر او رااز لوازم شمردندی.

PageV01P186

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0190.png)

### | ذ کر بیست و سوم
# در وصیت کردن ملک
# رکن الدین ملک شمس الدین را
# راوی چنین گفت که چون عندلیب روح رکنالدین ms118 از تنگنای نفس خاکی به
# ~~سوی آشیان عالم روحانی پرواز کرد و طوطی شکر خای خوش سرای نفس ناطقهآ
~~او
# ~~زبان بدین مقال بگشاد که:
### | شعر [حیدری شاه]
# ~~وقت است اگر زین خاکدان بر عالم بالا شوم
### | وز پیش دونان نزد آن شاهنشه والا شوم
# ~~لشکرکشم برخیل غم، گیرم کم [از ااین بیش و کم
### | وز عالم سفلی بدم، بر منظر اعلی شوم
# ~~جرم فلک بر هم درم، وز هفت ایوان بگذرم
### | چون هست میل گوهرم؛ نزدیک آن دریا شوم
# ~~مانند سیمرغ از جهان در قاف جان کردم نهان
### | وز صحبت این مردمان همچون الف یکتا شوم
# ~~در کهنه دیر پر خطر، دیگر نمیسازم مقر
### | چون هستم از جای دگر، برخیزم و آنجا شوم
# ~~و چون به حقیقت دانست که اجل دست از دامن املش کوتاه نخواهد [153]کرد و
# ~~هنگام رحلت نزدیک رسید، ملک شمسالدین کرت را پیش خواند و گفت: ای
# ~~فرزند، بدان که از ایام زندگانی من نفسی بیش نمانده است.
### | شعر [شاعر]
# آدمی چیست؟ یک نفس و آن هم %~% چون حقیقت نگه کنی، هیچ است
# ~~اکنون وصیت من آن است که با بندگان خدای، عز و جل، زندگانی بر وجهی کنی
~~که
# ~~فردای روز قیامت تو را از آن شرمساری نبود، و نفس خود را - که متصرف
~~مملکت
# ~~بدان است و مدبر مصلحت تن - به حیلت فضایل اخلاق متحلی و مزین دار و از
# ~~رذایل شیم معرا؛ چه، بزرگان گفتهاند: PageV01P187
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0191.png)

### | شعر اعطار]
# اگر یاک است نفست، پاک باشی %~% ز رتبت برتر از افلاک باشی
# ~~و نصیحت «یوم لاینفع مال و لابنون»1 در گوش دل و جان جای ده و ظاهر و
~~باطن
# ~~خود را به نور تعفف و صلاح و کم آزاری و بردباری و حق حق گذاری منور
~~دار.
### | شعر آربیعی]
# به هر کار رخ سوی دادار دار %~% همی یار و یاور جهاندار دار
# ز روز پسینات در اندیشه باش %~% به نیکیشناسی خردبیشه باش ms119
# مشو در پی آز و آئین بد %~% به گیتی به نیکی بمان نام خود
# همیتاتو را دست هست و توان %~% مکن بد به جای کهان و مهان
# ره راستی جوی و پاداش یاب %~% مکن خویش را بستهآ خورد و خواب
# چو کاری شود بر تو دور و دراز %~% نیازی ببر بر در بی نیاز [154]
# دل از بهر این خانهآ خاک خورد %~% مدار از بی پنج روزه به درد
# به تاج و نگین و کلاه مهی %~% به شاهی و شاهنشهی و شهی
# منه دل، که این جمله بگذشتنیست %~% به فرمان ایزد رها کردنی ست
# ~~و منزل دل را که محل انوار معرفت حق تعالی است، از نزول مسافر «حب
~~الدثیا
# ~~زأس کل خطییة»2 نگاه دار. اگر عیاذا بالله مقیم گردد، آفات به مسافر
~~روح ایمان
# ~~محیط شود و سیار نظر را بر آنچه به هر طرف که خواهد رود، رخصت ندهد.
~~«ما زاغ
# ~~البصر»3 را امام و قدوهآ خود ساز و سخا و عطاء خود را بر عامهآ ناس عام
~~دار. و هر
# ~~چند که گناهکار مستوجب عذاب و عقاب باشد، مرحمت و عفو ازو باز مگیر که
# ~~بر مقتضای «من رقی فی درجات الهمم عبد من الأمم» بلند همت وعالی نظر
~~باش و
# ~~بزرگ بخشش که این صفت اعلی صفات است و این نعت افضل نعوت و امیاء با
# ~~دیانت و زعماء رعیت برور را در ولایت برکارکن؛ چه، حیف و تعدی این
~~جماعت
# ~~عاید به آمران ایشان باشد. و در روز حرب و قتال، مال از رجال فرخنده
~~حال دریغ
# ~~مدار PageV01P188
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0192.png)

### | شعر [سعدی]
# زر بده مرد سپاهی را تا سر ننهد %~% و گرش زر ندهی سر بنهد
# ~~در عالم. ودایما مرآة «انما السودد بکثرت الآتباع و کثرة الآتباع بکثرة
~~[155]
# ~~الاصطناع» را در پیش جمال خود دار و زبان خود را بر اقوال نیک جآری
~~گردان و به
# ~~فحش وشتم والفاظ رکیک عادت مده که امیرالمؤمنین علی، کرم ms120 الله وجهه، در
# ~~وصایاء خود فرموده است که «لسانک یقتضیک ما دعوته» و شرف و منزلت
~~آدمیزاد
# ~~به خرد و هنردانی نه به مال و ثروت.
### | شعر
# به سوی مرد نگه گر کنی، به دانش کن
### | که نیست در همه عالم بتر ز نادان کس
# هزار اطلس ابوجهل گر فرو پوشند
### | یقین بدان که نیرزد به خاک پای مگس
# ~~زمرهای را که سخت منطیق و لسن و زبان آور باشند به خطام دنیا بر موجب
# ~~«الاحسان یقطع اللسان» در بند کن.
# و وصیت آخر آن است که شب بیدار باشی و در پرستیدن حضرت ذی
# ~~الجلال در لیالی اجتهاد نمائی که در اخبار آمده است که حق تعالی به
~~سلیمان بن
# ~~داود، علیهما السلام، وحی کرد که «ای سلیمان تو در شب در عبودیت درگاه
~~ما در
# ~~افزای تا ما در روز در مملکت و عزت تو درافزائیم». ای فرزند عزیز، این
~~حکم و
# ~~مواعظ را به جان بپذیر و بدان عمل کن تا برخوردار دین و دنیی و حضرت
~~مولی
# ~~گردی.

PageV01P189

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0193.png)

# ذ کر بیست و چهاره
# جلوس ملک شمس الدین
# به جای ملک رکن الدین خیسار
# چون شهور سنهآ ثلاث واربعین و ستمائه [=- 643] درآمد، درین سال ملک
# ~~رکن الدین به رحمت حق پیوست. ملک شمسالدین بعد از آن که شرایط عزا به
# ~~تقدیم رسانید وچهل روز بر بلاس ماتم وحلقهآ غم به سر برد، هردم از سر
~~[156]
# ~~درد و حسرت و خروش و جوش این ابیات را بر زبان جای داشت:
# شعر [سراج قمری]
# ~~گر دیده بودی ماه را، بر شاه خون بگریستی
### | بر تاج و تخت سرنگون چرخ نگون بگریستی
# ~~از حسرت تازک تنش وز درد شور و شیونش
### | گر زنده بودی دشمنش، از ما فزون بگریستی
# ~~گر آگه هستی سعد ازین، بخروشدی چون رعدازین
### | هرصبح وشامی بعد از این درخاکوخون بگریستی
# ~~بر کوه اگر خواندی صبا این قصه، کهآ گشتی فنا
### | کردون زنگاری قبا، شنگرف ms121 گون بگریستی
# ~~وز بوم و بر را جان بدی، برمرقدش بویان بدی
### | دیوار و درنالان بدی، سقف و ستون بکریستی
# ~~طاهر بهادر او را از لباس سوگ به در آورد و خلعت خاص پوشانید و گفت «ای
# ~~ملکزادهآ ملک خصال همچنان که خال بزرگوار مرحوم مغفور مبرور تو به حکم
~~یرلیغ
# ~~جهانگشای پادشاه چنگیزخان ملک این ملک و شهریار این دیار بود، تو نیز
~~بر آن
# ~~موجب حاکم این دیار و والی این بلاد باش».
# ملک شمس الدین روز دیگر به طالع سعد و ساعت خجسته به جای ملک
# ~~مرحوم رکن الدین جلوس مبارک فرمود. ملوک و امرا و حکام و زعماء غور و
~~غزنین
# ~~به خدمت او آمدند و به اسم تهنیت جلوس بر تخت ملکی گفت [ند]:
~~PageV01P190
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0194.png)

### | شعر [معزی]
# # شها تخت شاهیت فرخنده باد %~% همی اخترت سعد و تابنده باد
# # ز روی بزرگی و شاهی ترا %~% فلک چاکر و مهر و مه بنده باد
# # (157]به باغ شهی قامت حکم تو %~% همیدون به خوشی خرامنده باد
# # بهگاه تفاخر جناب درت %~% چو گردون گردان نماینده باد
# # به کام و طرب بر تو ای شهریار %~% جهان باقی و ملک پاینده باد
# # کسی کو بداندیش درگاه تست %~% سرش از بدن خار1 و افکنده باد
# ~~و ملک شمس الدین در باب هریک تلطف و مکرمت بی اندازه فرمود و همه را از
# ~~سخاء غریزی وگرم جبلی خود محفوظ گرداند و ولایات و بقاع و قلاع غور و
# ~~حدودی را که در حکم او بود به امناء کافی خردمند و زعماء رعیت نواز
~~حازم
# ~~سفارش کرد و ابواب بر و احسان بر روی خلایق بگشاد و آبطال و کماة سپاه
~~را مال
# ~~فاخر و نعمت بی حد و قیاس داد.

PageV01P191

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0195.png)

# ذ کر بیست و پنجم
# در بند افتادن ملگ
# شمس الدین، طاب ثراه، وخلاص او
# چون شهور سنهآ اربع و اربعین و ستمائه [-644] درآمد، درین سال ملک
# ~~شمس الدین و ms122 سالی نویین1 به هند وستان رفتند. چون به شهر ملتان رسیدند
~~ملتان را
# ~~محاصره کردند. حاکم ملتان غلامی بود از غلامان سلطان شمس الدین
~~جنگرخان2
# ~~نام. روز چهاردهم شیخ الاسلام قطب الاولیا، بهاء الحق والدین [158]
~~زکریا، قدس
# ~~نفسه، را جنگرخان پیش ملک شمسالدین فرستاد که ملک اسلام نوعی سازد که
# ~~مالی بدهیم، لشکر از در شهر برخیزد. شیخ الاسلام بهاءالحق والدین به
~~دروازهآ
# ~~آهنگران آمد. ملک شمس الدین را طلب داشت. ملک اسلام با ده سوار به
~~دروازه
# ~~آمد و شیخ را بدید. روز عید قربان بود، شیخ، ملک اسلام را در کنار گرفت
~~و گفت:
### | شعر
# عید کنون عید شد که روی تو دیدم %~% کارکنون کار شد که در تو رسیدم
# ~~بعد از آن، سلام و پیام جنگرخان به سمع مبارک ملک رساند و در آن معنی
~~مبالغت
# ~~هرچه تمامتر به جای آورد. ملک اسلام در حال بیش سالی نویین رفت و به صد
# ~~هزار دینار مقرر گرداند که جنگرخان بفرستد، سالی نویین از ملتان برود.
~~روز دیگر
# ~~شیخ الاسلام بهاء الحق والدین صد هزار دینار نقد از شهر بیرون آورد و
~~تسلیم نواب
# ~~سالی نویین کرد و جنگرخان به جهت ملک اسلام شمس الدین به دست شیخ اسلام
# ~~تحفه های پادشاهانه فرستاد.
# بعد از آن دو روز، سالی نویین از طرف ملتان به طرف لهاؤر3 رفت. حاکم
~~PageV01P192
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0196.png)

# ~~لهاور را کرت خان نام بود. سیزده روز متعاقب از طرفین حرب کردند و
~~بسیاری مرد
# ~~سپاهی به قتل رسید. روز چهاردهم کرت خان1 طایفهای از ائمه و مشایخ را
~~پیش
# ~~ملک شمس الدین فرستاد و گفت «ملک مسلمانی، روا مدار که چندین هزار
~~مسلمان
# ~~در دست کفار اسیر شوند. آن قدر مال که ملک اسلام فرماید، می دهیم».
# ملک روز دیگر سالی نویین را گفت که کرت خان مبلغ سی هزار دینار و سی
# ~~خروار نرمینه و صد نفر برده به جهت امیر میفرستند و خراجگذاری قبول
~~میکند. ms123
# ~~اگر امیرکبیر این شهر را به من بخشد با سایر الطاف گذشته منضم گردد، و
~~بدین
# ~~ترتیب رهین منت امیر باشم». سالی نویین [159] در جواب گفت که «هر چه
~~ملک
# ~~معظم مصلحت داند بر آن جمله بروم». به جهت این معنی تمامت امرا و وجوه
~~سپاه
# ~~سالی نویین با ملک اسلام بد شدند و گفتند که تا این ملک در لشکر خواهد
~~بود ما را
# ~~از هیج بلدی فتوحی و غنیمتی نخواهد رسید. روز دیگر به اتفاق یکدیگر با
~~دل بر
# ~~نفاق پیش سالی نویین آمدند و گفتند که ملک شمسالدین کرت با تازیگان این
# ~~ولایت یکی است و اگر از دارالملک دهلی لشکری به حرب ما خواهد آمد با ما
# ~~باغی خواهد شد و آن لشکر را مددکار خواهد بود، و از جنگرخان و کرت خان
~~مبلغ
# ~~پنجاه هزار دینار به اسم رشوت و خدمتی بدو رسیده است. اگر امیر حکم
~~فرماید او
# ~~را به قتل رسانیم و با یک سواره گردانیمش. سالی نویین از آن سخن اندیشه
~~مند شد
# ~~و گفت «چندانی صبر کنید تا تفحص و تجسس این کار به تقدیم رسانم».
# القصه چون این حکایت به سمع مبارک ملک شمسالدین رسید، اندیشه مند
# ~~شد و دانست که اگر مقام خواهد کرد اعادی و غرض خواهان قاصد جان او
~~خواهند
# ~~شد. رؤوس سپاه و اکابر و اعیان درگاه خود را پیش خواند وگفت «بدانید که
# ~~طایفهای به عداوت من خروج کردهاند و می خواهند که نکبتی به من رسانند.
# ~~مصلحت در آن است که ازین ولایت بروم وتا مراجعت سالی نویین پیش طاهر
~~PageV01P193
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0197.png)

# ~~بهادر باشم. شما برقراد ملازم سالی نویین2 باشید؛ چه، در غیبت من ازو
~~به شما جز
# ~~تلطف و اصطناع چیزی دیگر لاحق نشود». اکابر سپاه او زمین خدمت ببوسیدند
~~و
# ~~گفتند که هرچه خداوند می فرماید، بندگان بر آن موجب به تقدیم رسانند.
# بعد از آن ملک شمس الدین بیست سوار از ms124 لشکر برگزید.
### | شعر [فردوسی]
# بدانگه که خورشید گیتی فروز %~% سوی باختررفت وشب گشت روز [160]
# ~~از لشکرگاه سالی نویین بیرون آمد و به پنج آب رفت و از پنجآب به بنبه
~~رفت و از
# ~~بنبه به تکانه درآمد. و اشراف و رعایای تکانه بیش او آمدند و شرایط
~~خدمتکاری و
# ~~طاعتداری به تقدیم رسانید [ند]. روز دیگر ملک شمسالدین گفت که «ای اهل
# ~~تکانه، بدانید که از بهر مهمی پیش طاهر بهادر میروم. از اسب و سلاح و
~~جامه و
# ~~آنچه شما را دست دهد به جهت پیشکش طاهر بهادر آماده گردانید». مردم
~~تکانه آ از
# ~~وضیع وشریف وغنی و فقیر گفتند که فرمانبریم.
# جماعتی از شکان تکانه که بدخواه ملک اسلام بودند پیش ملک فخرالدین
# ~~کجوران رفتند و گفتند که ملک شمسالدین کرت مرد جمع میکند تا تو را
~~بگیرد.
# ~~ملک فخرالدین3 از آن خبر سراسیمه گشت. روز دیگر به وقت طلوع آفتاب
~~برادر
# ~~خود ملک عمادالدین را با صد و پنجاه مرد جنگی بفرستاد تا ملک شمس الدین
~~را
# ~~مفاجاء بگرفتند و بند کرده به حصار تکانه برد[ند]. بعد از هفت روز ملک
~~عمادالدین
# ~~کجوران پیش طاهر بهادر رفت و عرضه داشت که ملک شمس الدین با سالی نویین
# ~~تخلف کرد و به تکانه درآمد و خلق تکانه را به بیعت خود درآورد و مرد
~~سپاهی
# ~~جمع گردانید و مراکب و اسلحهآ بی حد به لشکریان داد و عزیمت آن داشت که
~~بیاید
# ~~و بر لشکر امیر زند ومالی به دست آرد و به قلعهآ محروسهآ خیسار رود. ما
~~او را
# ~~گرفتیم و در بند کرد[یم]. اگر امیر فرماید او را با ملازمان او به قتل
~~رسانیم تا کسی
# ~~دیگر از ملوک و حکام با مثال چنین اندیشههای فاسد اقدام ننماید.
# طاهر بهادر بعد از ساعتی سر بر آورد و گفت ملک رکن الدین خیسار دوست
# ~~من بوده و ملک شمس الدین را به من سفارش کرده او را ms125 پیش من آر تا در
~~حضور امرا
# ~~سخن او بپرسم. اگر ثابت گردد که او یاغی شده و قصد [161] من داشته، او
~~را به PageV01P194
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0198.png)

# ~~بندگی پادشاه قاآن1 فرستم، والآکه ثابت نگردد و ذمهآ او از آنچه تو باز
~~نمودی بری
# ~~باشد، تو مجرم وملوم باشی.
# ملک عمادالدین از آن سخن منفعل شد. طاهر بهادر امیری را با چهل مرد
# ~~بفرستاد تا ملک شمسالدین را از سرخ ریز پیش طاهر بهادر آوردند و طاهر
~~بهادر
# ~~درخاست بود، بر سر بلندی ای] خیمه زده. چون ملک را بدید در کنار گرفت و
~~ازو
# ~~هیچ سخن نپرسید، الآ آن که گفت «ای ملک، بر یمین ما آن مواضع و ضیاع از
~~آن
# ~~کیست؟» ملک گفت که «از آن امیراست». یعنی که از آن من است. بعد از آن
~~گفت که
# ~~«در مقابل ما آن باغات و اسباب کیست؟» ملک گفت «آن نیز از آن امیر
~~است». پس
# ~~از آن ملک عمادالدین پرسید که «در این موضع املاک توکدام است و رعیت تو
~~چند
# ~~است؟» ملک عمادالدین گفت که «آن کلاتهآ مختصر که در مقابل فلان موضع
~~است از
# ~~آن بنده است و بنده را غیر دو شماره در این ولایت رعیت دیگر نیست».
~~طاهر بهادر
# ~~بخندید و به آواز بلند گفت که «ای ملک عمادالدین، معلوم شد که اکثر این
~~ولایت از
# ~~آن ملک شمس الدین است. هر که در ولایت خود نزول کند. هر آینه مردم آنجا
~~به
# ~~یاغیگری و تخلف حمل نتوان کرد».
# ملک عمادالدین از آن معنی شرمنده گشت و به شب از لشکرگاه طاهر بهادر
# ~~بگریخت. طاهر بهادر، ملک شمسالدین را بنواخت و خیمه و خرگاه و مطبخ
# ~~خاص خود بدو داد. ملک شمسالدین دو ماه و نیم ملازم طاهربهادر بود. بعد
~~از دو
# ~~ماه ونیم لشکر او با غنیمت بی حد و حساب از هند وستان بازگشت [162] و
~~رؤسا و
# ~~زعماء تکانه و آن دیار به ms126 خدمت ملک شتافتند و از اطراف و اکناف ولایات
~~خراسان
# ~~کماة و ابطال به اسم ملازمت و مداومت خدمت بیش ملک شمس الدین آمدند و
# ~~ملک اسلام شمس الدین در باب هر یک علی حسب منزلته کرامت و احسان مبذول
# ~~داشت.

PageV01P195

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0199.png)

# ذ کر بیست و ششم
# در رفتن ملک شمسالدین
# بیش منکوخان و مراجعت او
# چون شهور سنهآ خمس و اربعین و ستمائه [= 645] درآمد، درین سال ملک
# ~~اسلام شمس الحق والدین کرت به ترکستان رفت. و سبب آن بود که چون
# ~~طاهر بهادر درگذشت پسر او هلقتونویین1 به جای او بنشست. بعد از چندگاه
~~هلقتو
# ~~و قرانویین در افغانستان برج و رنجهان2 را بتاختند و قرب پانصد سر شتر
~~براندند و
# ~~دویست نفر مردم به اسیری گرفتند. ملک شمس الدین پیش هلقتو و قرانویین
~~آمد
# ~~وگفت که «طاهر بهادر در عهد دولت خود این ولایات را نتاخت؛ چه، سکان
~~برج و
# ~~رنجهان2 همه مطیع و منقاداند و آنچه از مال خراج و قراری ازیشان می
~~طلبید
# ~~می فرستند و ابا نمیکنند. چرا باید که از شما امثال چنین امور ناشایست
~~در وجود
# ~~آید. و چون فردا روز4 این خبر به سمع شاهزادگان رسد که امرا ولایات ایل
~~غارت
# ~~میکنند و مردم رعیت را به اسیری میکیرند، هر آینه مؤاخذت فرمایند.
# هلقتو و قرانویین گفتند که ملک اسلام راست می کوید. ما نفرموده ایم که
~~کسی
# ~~آن ولایت را تاخت کند و ضرری و شری به رعایا رساند. طایفهای از [163]
~~امراء
# ~~هزاره و صده به سر خویشتن رفتهاند و بدین کار مذموم اقدام و جسارت
~~نموده.
# ~~اشتران را به ملک شمس الدین تسلیم کردند و گفتند که ملک به دست معتمدان
~~و
# ~~امناء خود این شتران را به برج و رنجهان فرستد و ملک شمس الدین اسیران
~~را
# ~~خورش و پوشش داد و به برج و رنجهان فرستاد. چون شتران لاغر بودند، هر
~~ده سر
# ~~شتر را به یکی ms127 از ملازمان و خدام خود داد که روزای] چند در تیمار داشت
~~او سعی PageV01P196
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0200.png)

# ~~نمایند تا چون فربه شوند به خداوندان باز فرستد [ند]
# به واسطهآ این معنی که به ذکر پیوست هلقتو و قرانویین2 با ملک شمس الدین
# ~~بد شدند و قاصد و معاند او گشتند و هر دو به اتفاق هم نطاق طاقت به جهت
~~تذلیل
# ~~و تعریک و عزل او بر میان بستند و چند ماه در این تدبیر بسر بردند و
~~آخرالامر بر آن
# ~~مقرر گردانیدند که از او به شاهزاده جغتای گلهای نویسند. روز دیگر از
~~فصحای
# ~~لشکر و فضلای کشور دو تن را اختیار کردند. یکی را سام افغان گفتندی و
~~دیگری را
# ~~شمس منجم، و پیش شاهزاده جغتای فرستاد[ند] و چندان که امکان داشت بدی
# ~~نوشتند [ند] از ملک شمسالدین.
# شاهزاده جغتای ایلچی ای] به طلب ملک فرستاد. ملک پیش از وصول
# ~~ایلچی، از رفتن سام افغان و شمس منجم خبردار شده بود. امیر نصرت و جمال
# ~~مالانی را قایم مقام خود در تکیناباد2 بگذاشت و با بیست سوار نامدار
~~متوجه
# ~~ترکستان شد واول به خانقاه شیخ الاسلام خواجه غلوه آمد واز شیخ استمداد
# ~~همت کرد. شیخ ملک اسلام را بسیار بپرسید و دعای خیر کرد و گفت:
# شعر ا[رشید وطواط]
# فلا زال یرعاک الاله بفصله %~% و یحمیک من ریب الزمان و یحرس
# پس همیشه نگاه دارد ترا حق تعالی به فضل خود
# و درحمایت دارد تراازحادثهآ روزگار ونگاهدارد او
# ~~بعد از آن به ترکستان رفت. شاهزاده جغتای در گذشته بود و شاهزاده
~~ییسومنکو
# ~~قایم مقام او نشسته. چون ملک شمس الدین پیش شاهزاده ییسومنکو آمد و سخن
# ~~خود عرضه داشت. ییسومنکو گفت که هلقتو و قرانویین از تو شکایتی و
~~حکایتی
# ~~نوشتهاند. چندان توقف کن که کسان او برسند، در حضور یرغو بداریم. بعد
~~از آن
# ~~حبش عمید را که جملة الملک و نایب کل شاهزاده جغتای بود گفت که ms128 «ملک
# ~~شمس الدین را به وثاق خود فرود آور و در خدمت و رعایت جانب او هیچ
~~دقیقه
# ~~مهمل مگذار تا آن هنگام که سام افغان و شمس منجم حاضر شوند.
# حبش عمید بغایت مرد خردمند و گیس و سخی و صاحب جاه بود. ملک PageV01P197
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0201.png)

# ~~شمس الدین را به کوشک خود فرود آورد و به مقدم میمون او خود را به دولت
# ~~روزافزون واصل گردانید و دو ماه بنفسه به خدمت ملک اسلام قیام نمود و
~~هر چه
# ~~ممکن شد از اصطناع و تعظیم و انواع تکریم به جای آورد و هر چه تصرف
~~بذیرفت
# ~~از تبجیل و اعزاز ظاهر گردانید و هرکس را از ملازمان ملک شمس الدین
~~تحفهای و
# ~~هدیه ای داد و با آن همه نیک خدمتی ها خود را مقلل و مقصر شمرد و هر دم
~~از میان
# ~~جان ملک شمس الدین را گفت:
### | شعر
# من چه در پای تو ریزم که خورای1 [تو] بود
### | سر نه چیزیست که شایستهآ پای تو بود
# ~~[165] ملک شمس الدین در کوشک حبش عمید متوطن میبود تا آن روز که میان
# ~~شاهزاده کیوک خان و شاهزادگان دیگر خلاف و نزاع بیدا شد و از جانبین
~~لشکرها به
# ~~هم برآمدند. بعد از قتل و فتل و نهب و رهب بسیار تخت بخت پادشاهی و
~~دیهیم
# ~~عظیم الشأن شاهنشاهی بر شاهزاده منکوخان2 مسلم شد و عساکر و خزاین
# ~~چنگیزخانی و رایات و ولایات جهانبانی برو مقررگشت و مخالفان دولت و
~~منازعان
# ~~مملکت او مقهور و مستأصل گشتند و حشم و خدم ییسومنکو چون ذرایر و نمال
~~در
# ~~صحراوات و جبال متفرق شد و حبش عمید با تبع خود به جانب هندوستان رفت.
# در اثناء این حالت، ملک اسلام شمس الحق والدین کرت روی به طرف
# ~~دارالملک شاهزاده منکوخان آورد و در آن روز که جلوس شاهزاده منکوخان بر
# ~~سریر سلطنت و جاه امرای درگاه و وجوه سپاه تعیین کرده بودند، ms129 برسید.
~~مقربان
# ~~حضرت و ارکان دولت پادشاه منکوخان، ملک شمسالدین را پیش پادشاه بردند و
# ~~عرضه داشت [ند] که از خراسان از ولایت غور ملک شمسالدین کرت - که آبا و
# ~~اجداد او ملوک خطط سلاطین کامکار و رؤوس امم روزگار بودهاند و پادشاه
# ~~جهانگیر چنگیزخان دربارهآ ایشان سیورغامیشهای بی حد و عد فرموده و
~~یرلیغ و
# ~~بایزه داده و مظاهرت و یکدلی و معاونت و راستی ایشان را از مواهب بزرگ
~~شمرده
# ~~- امروز که پادشاه عالم در جار بالش تخت بلند بخت سلطانی فریدون وار
~~نشسته
# ~~است، و چون جمشید بر متکای عظمت سلیمانی تکیه زده، و چون قباد امداد
~~عدل PageV01P198
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0202.png)

# ~~و داد مبذول داشته، و چون کاؤش ناموس شاهنشهی را رعایت واجب شمرده،
# ~~آمده و می خواهد که به شرف وصول دستبوس پادشاه جهانیان مشرف شود و به
# ~~انواع عاطفت شاهنشاهی مخصوص گردد.
# پادشاه منکوخان1 فرمان فرمود که «ملک شمس الدین را [166] بیارید تا او را
# ~~ببینم». چون ملک شمس الدین به بارگاه ملک منکوخان در آمد و روی پادشاه
# ~~منکوخان بدید، به رسم عجم برو آفرین و ستایش فراوان خواند. پادشاه
~~منکوخان
# ~~از سر تلطف شهریاری و تعطف جهانداری به جانب ملک شمس الدین ملتفت
# ~~کشت و از آن هیکل خوش لقا و هیأت با صفای او متعجب شد. روی به
~~شاهزادگان
# ~~و امرا ووزراکرد وگفت که «این ملک بس خردمند و هوشمند است، و فصیح و
# ~~شیرین سخن. به ظاهر وباطن طاهر وطیب، وبه صورت و سیرت نقی و تقی و به
# ~~خحلق وخلق لطیف و شریف. قدم او بر ما مبارک است و میمون، و طلعت او در
~~نظر
# ~~ما فرخ و همایون. چنین ملکی را که به دوستی و جانسپاری حضرت علیاء ما
~~بعد
# ~~مکان اختیار کرده از واجبات باشد که بدانج دلخواه و مآرب او باشد فرمان
~~فرماییم و
# ~~در اماکن و مساکن توران و ایران هر بلده و بقعه را که ms130 خاطر او به حکومت
~~آنجا مایل
# ~~بود بد و ارزانی داریم».
# و بعضی از راویان چنین تقریر کردهاند که ملک شمس الدین آن روز به اردوی
# ~~پادشاه منکوقا آن رسید که شاهزاده کیوک خان و پادشاه منکوخان با هم در
~~مقاتلت و
# ~~محاربت بودند واز تصاعد کرد سواران چهرهآ آفتاب رخشان متغیر و مغبر بود
~~و از
# ~~اشعهآ رخش و روش صمصام و قمقام و از تابش و نمایش اسنه و حسام روی زمین
# ~~روشن و مشعشع.
### | نظم [شاعر]
# پشت زمین چو روی فلک گشته از سلاح
### | روی فلک چو پشت زمین گشته از غبار
# از شم مرکبان شده مانند غار کوه
### | وز شخص کشتگان شده مانند کوه غار
# ~~ملک شمسالدین با آن بیست سوار نامدار غوری بر موجب [167] «لا ملک الا
~~PageV01P199
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0203.png)

# ~~بالسعی و الحرب و لا ظفر الا بالطعن و الضرب»1 شمشیر شیر اوژن برکشیده
~~و رایت
# ~~نصرت برافروخته بر لشکر شاهزاده کیوک خان زد و بسی را از دلیران به قتل
~~آورد.
# ~~پادشاه منکوخان را ناگاه در اثناء این حالت شدید و وقت موشح نظر بر ملک
# ~~شمس الدین افتاد. از حضار پرسید که «آن سوار کیست که از یمین و یسار به
~~خنجر
# ~~آتشبار سر بر غرور اعادی ما را بر خاک خواری میاندازد؟»
### | شعر
# آدمی را نبود قوت و شوکت زین سان %~% این مگر فیل دمان است یا شیر عرین
# ~~جماعتی که ملک شمس الدین را دیده بودند و به حق المعرفت شناخته زور،
~~عرضه
# ~~داشتند که آن مرد غضنفر خشم هزبر زور از ولایت غور است و او را ملک شمس
# ~~الدین کرت خوانند که به حمله لشکری را ترت ومرت گرداند واز قلعهآ
~~محروسهٔ‌
# ~~خیسار حمیت عن الحدثان والبوار به کوجدادن و نام نیک پادشاه عالم بدین
~~دیار
# ~~آمده سه ماه بیش شاهزاده ییسومنکو [را] ملازم بود. چون شنید که پادشاه
~~جهانگیر
# ~~را خصمان برخاستهاند و منازعان خروج کرده، بر نهج رکضت ms131 به تعجیل هر چه
# ~~تمام تر از خطهآ سمرقند بیرون آمد و امروز بدین معرکه رسیده به این که
~~پادشاه
# ~~عالمیان مشاهده میکند، تیغ بی دریغ میزند و به هرگردی مردی را میکشد و
~~به هر
# ~~زخم شمشیری شیری را از بای درمی آورد و به هر تیری امیری را اسیر
~~میکند.
### | شعر [رشید وطواط]
# یشق اذا ابدی نواجذه الوغا %~% سویداء قلب القرن و القرن دارع
# می شکافد چون بیدا میکند دندانهای خود را جنگ
# سیاهی دل یارجنگ و حال این است که یارجنگزره دارست
# ~~پادشاه منکوخان فرمود که اگر بر لشکر کیوک خان غالب شوم، ملک [168]
# ~~شمسالدین را به انواع اصطناع و کرامت مخصوص و محفوظ2 گردانم.
# چون پادشاه منکوخان بر مقتضاء «الاعمال بالنیات»3 نیت بر تربیت ملک
# ~~شمس الدین کرد، حق تعالی از مهب لطف «و ما النصر إلامن عند الله»1 نسیم
~~عنبر PageV01P200
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0204.png)

# ~~شمیم نصرت بوزانید1 و از کنوز رموز «بنصر الله ینصر من یشاء و هو
~~العزیز الرحیم»
# ~~جواهر زواهر فتح ظاهر گردانید. روز دیگر شاهزاده کیوک خان را بشکست و
~~ملک
# ~~چنگیزخانی بر او قرار گرفت و ملک شمسالدین به واسطهآ آن فتح عظیم و نجح
# ~~جسیم پیش پادشاه و امراء سپاه بیفزود و منظور نظر شاهزادگان و امیران
~~لشکر شد و
# ~~به خلعت خاص منکوخانی اختصاص یافت و شاهزادگان و ملوک اطراف هر یک
# ~~در باب او عنایت و لطف بی حساب مبذول داشتند و قدم و دم او را بر خود
~~مبارک
# ~~شمردند و همه به اتفاق و یکدل سخن او را در پیش پادشاه منکوخان عرضه
# ~~داشتند و در اجازت مراجعت او مع حصول مآرب و مطالب اجتهاد و سعی هر چه
# ~~تمام تر به جای آوردند.
# پادشاه منکوخان فرمان فرمود تا به جهت ملک یرلیغ نوشتند برین نوع که
# ~~«امرا و ملوک خراسان و جماهیر ارباب ادیان و ملک و مشاهیر اصحاب عز و
~~محل و
# ~~صدور کافهآ متوطفان خراسان ms132 و بدور عامهآ ایران بدانند که از آنگاه باز
~~که تخت
# ~~شاهی و افسر پادشاهی به ما رسید و فراعنهآ جباران مشارق منقاد و مطیع
~~ما شدند و
# ~~جبابرهآ قهاران مغارب رهی و رهین درگاه ما کشتند
# شعر [امیرالمؤمنین علی، رضی الله عنه]
# حتی تکون لنا الدنیا باجمعها %~% محمیة بین موروث و مکتسب
# تا می بود ما را دنیا همه او
# نگاه داشته شد میان میراث یافته شد و کست کرده شد
# ~~(169] ارادت ما آن است که در ممالک اقالیم سبعه بلادی که خرابی پذیرفته
~~باشد
# ~~آبادانی3 پذیرد تا بدین واسطه نام نیک ما بر صفحات روزگار مخلد ماند.
~~به حکم
# ~~«لاخیر فی فکر لاقول معه و لا خیر فی قول لافعل معه»4 این تمنی را
~~خواستیم که از
# ~~فکر به قول آید و قول مقارن فعل گردد. به هر شهری از ملکان معتبر رعیت
~~پرور و از
# ~~امیران با خبر نیکو سیر ملکی و شحنهای نامزد گردانیم. چون به کار عمارت
~~شهر PageV01P201
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0205.png)

# ~~هرات، کفیت عن العاهات و البلیات، که معظم ترین بلاد خراسان است میلان
~~دل و
# ~~التفات خاطر بیشتر داریم، بنابراین مقدمات ملک شمس الدین کرت را که از
~~دودمان
# ~~بزرگواریست و از خاندان نامداری و چون آبا و اجداد خود بر طریق مستقیم
~~حسن
# ~~روش میکند،
### | شعر [ذواالرمه]
# الفی آباه بذاک الکسب یکتسب %~% والکسب یمنع من من و من فقر
# یافته است پدرخودرابه این کسب کسب میکند
# و کسب باز می دارد از مسنت و از درویشی
# ~~[به] ملکی شهر هرات، حمیت عن الآفات، وتوابع اوجون جام وباخرز3 وکوسویه
# ~~وخره2 و فوشنج وآزاب و تولک و غور2 و فیروزکوه و غرجستان و مرغاب3 و
# ~~فاریاب ومرجق تا آب آموی5 و اسفزار6 و فراه و سجستان و تکیناباد7 و
~~کابل و
# ~~تیراه8 و بستستان و افغانستان تا شط سند و حد [170] هند فرستادیم و
~~زمام حل و PageV01P202
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0206.png)

# ~~عقد و قبض و بسط این ولایات ms133 مذکوره را درکف کفایت و ید اهتمام او
~~نهادیم تا به
# ~~حسن رأی و رؤیت و یمن همت و نهمت این مواضع را آبادان گرداند.
### | شعر [حسینی]
# بر آرد به نام نکو نام خویش %~% ز بد دور دارد سرانجام خویش
# ره نیکویی جوید و راستی %~% نپوید به سوی کم و کاستی
# به آئین نیکان رود سال و ماه %~% بترسد ز روز شمارگناه
# ~~و بر مقتضای «رأس العبادة العفو» خط صفح وعفو بر جراید جرایم صغیرهآ
~~رعاع
# ~~کشد و رسوم ارباب سیاست را از وهن و تزلزل رعایت واجب داند و به همه
~~انواع
# ~~چنان سازد که به هیچ وجه از وجوه از قوی بر ضعیف حیفی نرود و بر صغیر
~~از کبیر
# ~~ظلمی طاری نشود و از سر «الظلم اوله اعراض و آخره انقراض»1 بی خبر
~~نباشند و
# ~~مردم مفلس وطماع و مزور و ذمیم الاصل ومفسد را در سلک نواب و عمال
~~منخرط
# ~~گرداند؛ چه، این طایفهآ فسقه قاعدهآ ولایتداری را منهدم نگردانند و از
~~برای جذب
# ~~منفعت ناحق را حق انگارند و حق را با ناحق ملحق کنند. و چون ملک شمس
~~الدین
# ~~بر سبیل تجرد با چند تن معدود بدین حدود آمده و از نفایس و نقود آن قدر
~~که در
# ~~خزینهآ او موجود بود به جود و بذل سپری گردانید، ارغون آقا و صواحب
~~دیوان
# ~~خراسان مبلغ پنج تومان3 مال که در عرف آن را پنجاه هزار دینار
~~میخوانند،
# ~~بی تعویق و مطل به نواب او رسانند و در توقیر و احتشام او هیج دقیقه
~~مهمل
# ~~نگذارند و به مال و مرد و اسلحه مددکار او باشند، و شکر و شکایت او را
~~در
# ~~حضرت علیاء ما مؤثر دانند. برین جمله که به ذکر پیوست بروند و عدول و
~~انحراف
# ~~نجویند و اوامر ونواهی را از لوازم [171] و لوازب2 شمرند تا از دولت
~~رضای ما
# ~~محفوظ کردند و از عقوبت سخط ما محفوظ مانند».
# چون احکام ms134 ملکی ملک شمس الدین به نفاذ پیوست و به توقیعات و
# ~~علامات چنگیزخانی مؤکد و موشح شد، روز دیگر که جمشید خورشید بر تخت
# ~~مینائی برآمد و مهرهآ مهر روشن چهر بر بساط سبز سپهر غلطان گشت، به امر
~~خالق
# ~~جن و ملک PageV01P203
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0207.png)

### | شعر [خاقانی]
# خسرو طارم فلک رست ز دیو هفت سر
### | ریخت به هر دریچه آقچه زر شش سری
# ~~پادشاه منکوخان، ملک شمسالدین را بر مجمع خاص علی رؤوس الناس خلعت
# ~~خاص پوشانید1 و سه پایزهآ زرین و دو کمر مرصع رزین ثمین و نه تا جامهآ
~~زربفت و
# ~~ده هزار دینار نقد با چندین عدت و آلت حرب از شمشیر هندی و نیزه خطی و
~~گرز
# ~~گاوسار2 و خنجر دلد وز بدو داد. شعر [ربیعی]
# فزون زانک ره بود بنواختش %~% ز هر گونهای هدیهها ساختنش
# ز دو رویهآ شمشیر زرین نیام %~% گرانمایه اسپان زرین لگام
# قباهای دیبای چین دوخته %~% چو خورشید تابان برافروخته
# درفش و نگین و قبا و کلاه %~% سراپرده و خیمه و بارگاه
# بدو داد و بی من گرامیش داشت %~% شب و روز در شادکامیش داشت
# ~~روز دیگر که شهر مبارک رمضان سنهآ مذکور بود، ملک اسلام شمس الحق
~~والدین
# ~~کرت با جاهو - که از خواص درگاه پادشاه منکوخان بود - متوجه [172] خطهآ
~~هرات
# ~~شد. و چون از آب آمویه بگذشت بیست روز را به بادغیس درآمد و از بادغیس
~~به
# ~~فوشنج رفت و زیارت مقام متبرک رباط پی2 را دریافت. روز دیگر از رباط پی
~~به سوی
# ~~ولایت جام حرکت فرمود. چون به جام رسید و شرف حضور به انور شیخ الاسلام
~~و
# ~~قطب الانام خواجه...4 را دریافت و در [دو] روز بر سر تربت معطره و
~~روضهآ معنبرهآ
# ~~سلطان الاولیا، سرالله فی الارضین، کاشف اسرار المجاهدات، مکاشف انوار
# ~~الهدات، سالک مسالک الطریقة، مالک ممالک الحقیقة، قطب الحق والدین، شیخ
# ~~احمد [جام]5، قدس الله روحه العزیز، به سر برد.

PageV01P204

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0208.png)

### | شعر [نظامی] ms135
# چو صبح دوم سر بر افلاک زد %~% شفق شیشهآ باد را خاک زد
# بیاراست آن برکهآ لاجورد %~% سفال زمین را به ریحان زرد
# ~~عنان عزیمت به طرف لشکرگاه ارغون آقا تاخت. در شهر طوس ارغون آقا1 را
~~بدید
# ~~و احکام پادشاه منکوخان را بدو نمود. ارغون آقا، ملک را بسیار بنواخت و
~~هفت
# ~~روز او را نگاه داشت. روز هشتم خلعت خاص خویش بدو داد و بفرمود تا از
~~خزینهآ
# ~~او مبلغ پنجاه هزار دینار2 نقد تسلیم نواب او کردند و به دلخوشی تمام
~~مع حصول
# ~~مآرب و امانی، روز دیگرش اجازت مراجعت فرمود.

PageV01P205

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0209.png)

# ذ کر بیست و هفتم
# در حکایت به قتل رسیدن
# ضیاء الملک شرف الدین بیتکجی
# چون شهور سنهآ ست و اربعین و ستمائه [=646] درآمد از تواریخ [173] این
# ~~سال مذکور حکایت به قتل رسیدن شرفالدین بیتکجی1است. و آن چنان بود که
# ~~چون ملک شمسالدین از پیش امیر بزرگ ارغون آقا تربیت و عاطفت امراء عظام
# ~~یافته و عنایت و رعایت صواحب کرام مشاهده کرده بر طالع سعد بر مقتضای:
# شعر [من کلام امیرالمؤمنین علی، رضی الله عنه]
# و فی الأثنین إن سافرت فیه %~% سلمت من المکاره و العباء
# و در روز دوشنبه اگر سفرکنی تو در وی
# سلامت مانی از ناخوشی و رنج
# ~~روز دوشنبه عاشر ربیع الاول سنهآ مذکور
### | شعر [سید حسن]
# # فتوج1 سوییمین و سعود سوی یسار %~% زمانه شیب رکاب و سپهر بیش عنان
# ~~با تجشم هر چه تمامتر عنان عزیمت بر سمت شهر هرات، حمیت عن النائبات،
# ~~تاخت و چون به مشهد متبرکهآ طوس رسید بعد از آن که زیارت تربت مطهرهآ
~~معطرهآ
# ~~سلالة النبویه، قره عیون المصطفویه، علی بن موسی الرضا، رضی الله
~~عنهما،
# ~~دریافت، پهلوان اجل سید الشجعان مبارزالدین محمد نهی واختیارالدین
~~سالار و
# ~~اسد بیتکچی و میران و جیری و عزالدین کینان و شمسالدین حسن بزرگ تمرانی
~~را PageV01P206
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0210.png)

# ~~و از طرف شحنه حسن جاهو را با بیست ms136 مرد رزم آزمای کار دیده نامزد
~~گردانید تا بر
# ~~سبیل رکضت و تسرع بروند و شرفالدین بیتکجی را بگیرند و در لیالی و ایام
~~به
# ~~احتیاط تمام حابس وحارس او باشند.
# راوی چنین گفت که سبب گرفتن شرفالدین بیتکجی آن بود که در [174] آن
# ~~وقت که پادشاه اوکتای از طرف خود کوکانویین را و از جانب شاهزاده باتو
~~قورلجین
# ~~نویین و نکودر را و از طرف شاهزاده جغتای طاهربهادر و بوجای نویین را
~~به طرف
# ~~هندوستان فرستاد، فرمان فرمود که از هر ولایتی مردی خردمندی با این
~~امرا از آب
# ~~آمویه بگذرند. از آلمالغ1 پهلوان آزرمی را تعیین کردند و از فرغانه2
~~مسعود فلاوز3
# ~~را، و از تلاس معین خطاط را، واز اوچند کیجکیته محمد را، و از سمرقند
# ~~حسام الدین حاجب را، و از ترمذ الب ملکی نودشکی را. چون این جماعت
~~مذکوره
# ~~با امرا مصاحب شدند و از آب آموی بکذشتند، قولجین نویین در وقت آمدن در
# ~~حدود شبورغان4 درگذشت. نکودر به جای او بنشست.

PageV01P207

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0211.png)

# القصه، شرف الدین بیتکجی خود را به واسطهآ خط و بلاغت و ذهن وکیاست
# ~~و رأی و کفایت وانشا و استیفا و زباندانی، در پیش طاهر بهادر وجاهت
~~تمام
# ~~حاصل کرد و بعد از چندگاه طاهر بهادر او را به جهت مهمات سپاه نزد
~~شاهزاده
# ~~جغتای فرستاد. شاهزاده جغتای او را بنواخت و به انواع تربیت و اضطناع
# ~~مخصوص گردانید و راه و منصب بیتکجی آن سر حد را بدو مفوض کرد. چون
# ~~شرفالدین بیتکجی از اردوی شاهزاده جغتای مراجعت نمود، هشت ماه پیش
# ~~طاهر بهادر ملازم بود و در غور دست تعدی و زور برآورد و بقلانات و
~~قسمات و
# ~~عوارضات و تجبر و تحکم دیوانی رجال جبال غور را از منازل و اوطان جلاء
~~وطن
# ~~فرمود واز دقیقهآ «الظلم اوله لعن و آخره طعن»1 بی خبر ماند.2
# و چون طاهر بهادر را پیمانهآ عمر پر شد و شیشهآ آمل ms137 بر سنگ اجل آمد، پیش
# ~~ارغون آقا رفت و به اندک روزگاری از درجهآ ملازمت و خدمت صف نعال به
~~مرتبهآ
# ~~مجالست [175] و منادمت رسید. ارغون آقا او را به شمارهآ دیار بکر
~~فرستاد. چون
# ~~باز آمد حکومت شهر هرات بدو مفوض گردانید. و چون ملک مجد کالیوینی به
# ~~حکم شاهزاده باتو به هرات آمد، شرفالدین بیتکچی را معزول کرد. شرفالدین
# ~~بیتکچی پیش گرگوز رفت و مبالغی مال درباخت. گرگوز او را با یکی از
~~مقربان
# ~~ارغون آقا باورچی نام به شمارهآ هرات فرستاد. شرفالدین بیتکجی از حصر و
~~ضبط
# ~~خلق هرات فارغ شده بود در آن روز که مبارزالدین محمد نهی به هرات آمد.
# ~~باورچی و شرفالدین بیتکچی در هرات رود بودند. مبارزالدین محمد نهی در
~~حال
# ~~با آن چند مرد پر دل در قطع منازل و مراحل استعجال هرچه تمام تر به جای
~~آورد.
# راوی چنین گوید که در قریهآ خان مفاجا «کغیت هاطل اوکلیث صایل»3
# ~~بر سر شرفالدین بیتکچی رسید و او را بگرفت و دو شاخه کرده،4 با تبع او
~~به PageV01P208
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0212.png)

# ~~اسفزار1 آورد و با باورچی غضب هر چه تمام تر ظاهر گردانید و متابعان او
~~را بزد.
# ~~شرفالدین بیتکجی بر مقتضای آنکه گفتهاند:
# شعر [ابوالفتح بستی]
# من2 جاد بالمال مال الناس قاطبة %~% الیه و المال للناس فتان
# هر که جوانمردی کند به مال، میل کند مردمان همه
# به سوی او و مال مر آدمی رادر فتنه اندازنده است
# ~~روی به سوی محمد نهی آورد وگفت «ای پهلوان، مبلغ پنج هزار دینار به اسم
# ~~خدمتی به تو می دهم. مرا پیش ملک اسلام شمس الحق والدین مبر. از قتل و
~~فتل
# ~~من ملک اسلام را هیچ سودی نخواهد بود، و از آن که من به جان امان یابم
~~ترا زیان
# ~~نخواهد داشت». مبارزالدین محمد گفت «این کار بر دست من آسان است. آنچه
~~که
# ~~قبول میکنی نقد کرده به من رسان تا ترا از ms138 قید بند این محنت و نکبت
~~خلاصی و
# ~~مناصی حاصل آید». شرفالدین [176] بیتکجی فی الحال پنج هزار دینار نقد
~~به
# ~~مبارزالدین محمدنهی داد و تمنای استخلاص خود در دل متمکن3 گردانید.

PageV01P209

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0213.png)

# ~~مبارزالدین محمد با وجود [این] دوشاخه، بند دیگر بر بای او نهاد و سر و
~~پا
# ~~برهنهاش پیاده به هرات آورد.
# و از آن جانب چون ملک شمسالدین به ولایت جام در آمد، سراج الدین
# ~~عبد الرزاق وحسام الدین نیال را پیش خرلغ وامیر محمد عزالدین مقدم
~~فرستاد و
# ~~گفت «باید که همگنان از آمدن ما به حبور و سرور متواصل کردند و بر حکم
~~یرلیغ
# ~~پادشاه منکوخان همه پیشباز آیند و ابواب مخالفت را مسدود داشته شرایط
# ~~دوستداری و اطاعت به تقدیم رسانند». خرلغ و امیر محمد و تمامت اعیان و
# ~~مشاهیر و جماهیر و اکابر شهر هرات به استقبال ملک اسلام شمس الحق
~~والدین از
# ~~شهر بیرون رفتند. و چون رایت همایون اژدها پیکر فرخنده اختر ملک شمس
~~الدین
# ~~از گرد راه چون جرم ماه ظاهر گشت، خرلغ و امیر محمد عزالدین مقدم و کلی
# ~~بزرگان و اشراف هرات پیاده شدند و شرایط خدمت و تهنیت به تقدیم
~~رسانیدند و
# ~~از سیم و درم بر علم و حشم و خدم ملک نثار بیشمار کردند و جمله به
~~اتفاق،
# ~~پینفاق، زبان به دعا و ثنایش بگشاد[ند] و گفت [ند]:
# شعر [ادیب صابر]1
# خسروا! ملک بر تو میمون باد %~% اخترت فرخ وهمایون باد
# قصر قیصر نهاد ملکت را %~% کمترین بایه طاق گردون باد
# عدل و بذل تو تا به روز شمار %~% ملجا وکهف ربع مسکون باد
# در صف کین ز تیغ بدخواهان %~% تیغ تیزت همیشه گلگون باد
# کمترین بخشش کف کرمت %~% حاصل گنجهای قارون باد
# دست و طبع ودل تو از ره جود %~% رشک عمان و نیل و جیحون باد
# لفظ گوهرفشان جان بخشت %~% قیمت افزای در مکنون باد PageV01P210
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0214.png)

# [177] ذات عالی صفات تو دایم %~% در ms139 پناه خدای بیچون باد
# دولت و عزت و جلالت تو %~% در جهان دم بدم برافزون باد
# صیت شاهی و نام مملکتت %~% روح روح جسم و فریدون باد
# ~~ملک اسلام شمس الحق والدین، خرلغ را درکنار گرفت وجماهیر واعیان و سکان
# ~~هرات را به هشاشت تمام بپرسید. به طالع سعد و وقت خجسته به شهر درآمد و
~~در
# ~~شمال مشرق بر سر میدان، ایوان بارگاه عالیجاه تا اوج کیوان برکشید و
~~شادروان
# ~~بردباری تا اوج سبهر زنگاری برافراشت. روز دیگر که سلطان مملکت روم به
~~زخم
# ~~تیغ آتش فشان درخشان تخت زمردین آسمان را از شاهنشاه دیار زنگبار
~~بازستاند،
# ~~ملک شمس الدین یرلیغ پادشاه منکوخان را بخواند و احکام حکم به محل ادا
# ~~رسانید. خرلغ و متقدمان گفتند که ما همه از کهآ و مهآ مطیع و منقاد و
~~دوستار ملک
# ~~اسلامیم.
# روز دیگر، مبارزالدین محمد نهی، شرفالدین بیتکچی را پیش ملک شمس
# ~~الدین آورد. ملک اسلام بر سر انجمن در حضور جاهو و خرلغ بانگ بر
~~شرفالدین
# ~~بیتکچی زد و گفت «ای مفتن رعیت سوز، از فزع و جزع چنین روز هیچ اندیشه
# ~~نمیکردی؟ و از معنی لطیف
### | شعر
# کامهآ وقت ار چه ز جان خوشترست %~% عاقبت اندیشی از آن خوشتر است
# ~~هیج یاد نمیآوردی1 و بر دقایق حقایق «من رکب مطیة الظلم کرهوا آیامه و
~~دولته»2
# ~~وقوف نمی یافتی وهمگی همت ونهمت بر رنجش [و] زحمت بندگان خدای، عز و
# ~~جل، مصروف داشته بودی و به کرات و مرات به روات قلانات و قسمات بر خلق
# ~~هرات و سکان غور جاری گردانیدی و مردم [178] را به مطالبه و شکنجه و
~~مصادره
# ~~ازین دیار جلاء وطن فرمودی. امروز قضای ربانی و تقدیر یزدانی ترا در
~~دست من
# ~~گرفتار کرده است تا بر مقتضای «و کذلک نجزی الظالمین»3 سزا و جزای خطا
~~و
# ~~جفای ترا به تو رسانم و ترا عبرت عالم و موعظت بنی آدم گردانم».
# شرفالدین بیتکچی جبین بندگی ms140 بر زمین سرافکندگی نهاد و به ضراعت و
~~PageV01P211
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0215.png)

# ~~مسکنت گفت «ملک اسلام و شهریار هفت اقلیم را در ظل حفظ الهی و نظم
~~ممالک
# ~~پادشاهی و عظمت از ماه تا به ماهی سالیان نامتناهی سلطنت و شاهنشاهی
~~باد. من
# ~~بندهآ کمترین و چاکر کهترین، به گناه خود مقرم و به جرایم خویش معترف.
~~اگر من
# ~~مذنب جافی خاطی به واسطهآ تذلیل والقای شیطانی گناهی کردهام که مثل آن
~~از
# ~~کسی صادر نشده، تو خداوند به هدایت و توفیق رحمانی عفو کن که از ابنای
~~عالم
# ~~تنی نکرده است به کرم خلقی و لطف عزی. خطای جزیی مرا به کلیات عفو شامل
# ~~خود محو گردان و بر بشارت اشارت آلکریم اذا قدر عفا به اکرام تام و
~~انعام عام و
# ~~اذیال افضال ذنوب و خطیات مرا بپوش و مرا به هر مال که هست بفروش».
# ملک شمس الدین از آن فصاحت و تمهید عذر و روانی نطق او متعجب شد و
# ~~گفت «ای سفاک بی باک ناپاک، و ای مزور مدبر، وای منحوس محبوس، وای باطل
# ~~عاذل! این چه کلمات پر نیرنگ است و این چه مقالات رنگارنگ؟! نشنودهای
~~که
# ~~عدل تربیت است مر نیکان را و سیاست است مر بدان را؟ عدل حصنی است
# ~~خلایق را از صدمات نوایب و سطوات مصایب. قضای این حصن حصین امضای
# ~~سیاست است و در این قلعهآ متین اقامت حدود [179] شریعت، و هر ملک که از
# ~~مقتضای آفة الملوی ضعف السیاسة بی خبر بود، به زودی قاعدهآ مملکتش
~~تزلزل
# ~~پذیرد و اساس منقبتش خلل یابد؛ چه، مصلحت ملک و ملت و زیب دین و دولت
# ~~به تیغ و سیاست ومجازات خیانت وضلالت به نکال و نکبت.
### | شعر
# نفع سیاستاست که مرروی ملک را %~% در کل حال تازهتر از برگ گل بود
# خون خوردن اعادی در طبع پادشاه %~% تأثیر صد مفرح و صد جام مل بود
# ~~نمی بینی که حیواناتی که موذیاتاند و ms141 مضرات، کشتنیاند و خار و خاشاکی
~~که در
# ~~دامن احرار آویزند، برکندنی!»
# پس بفرمود تا آن روز شرفالدین بیتکجی را به ده کس صد چوب زدند.
# ~~چون شب دیجور بر روز پر نور مسلط شد و جهان نورانی ظلمانی کشت، زوجهآ
# ~~شرفالدین بیتکجی، یاقوت نام، طبقی پر از در و لعل به خدمت ملک شمس
~~الدین
# ~~آورد. ملک گفت «ای عورت، از آوردن این طبق مملو به جواهر زواهر و مشحون
~~به
# ~~درر و غرر، حاجات ومآرب تو چیست؟» یاقوت زمین خدمت به لب ببوسید و
# ~~گفت که «ملک اعظم عالم، عادل باذل کامل، دریادل رعیتنواز، مخالف سوز
~~PageV01P212
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0216.png)

# ~~عد وبند، قلعه گشای رزین رأی، صافی قریحت پاک عقیدت، کامیاب کامکار
~~کامران
# ~~را بر سر اعاظم ملوک جهان، جاودان کامروائی و فرمانفرمائی باد و اعدای
~~ملک و
# ~~ملت مقتول و مکبول و اولیاء دین [و] دولت مسرور و منصور. امید من ضعیفه
~~به
# ~~جنان جتات حیات ملک ملوک اسلام آن است که این در و لآلی را که در ایام
~~و لیالی
# ~~آبا و اجداد من جمع کردهاند و به ارث به من رسیده، قبول فرمائی و جان
# ~~شرفالدین [180] بیتکجی را به من بخشی».
# ملک شمس الدین از آن تشفع وارتشاء در غضب رفت و بر معنی «لعن الله
# ~~الراشی و المرتشیء و الذی بینهما یمشی فی النار» مطلع شد و سر «شیئان
~~شینان
# ~~فی الاسلام شین الرشوة و شین الشفاعة» دریافت [و] گفت «ای مستوره! مگر
~~به
# ~~سمع تو نرسیده است که گفته و فرمودهآ ما به رشوة و باره، بلک به خزاین
~~قارون و
# ~~دفاین ربع مسکون تغییر و تبدیل نپذیرد و خاطر عاطر و ضمیر منیر ما از
~~آنچه راه
# ~~حق و سنت رسول است منحرف نگردد؟»
# شعر اعلاءالدوله]
# به سیم و زر نتوان از ره خدا گشتن
### | که این صفت صفت اهل بغی و طغیان است
# ~~یاقوت چون دانست که شفاعت در گیر نیست و ms142 ملک اسلام را نظر بر آن نفایس
# ~~دلپذیر نی، با آن طبق از پیش ملک اسلام بیرون آمد و شرفالدین بیتکچی را
~~از
# ~~کیفیت احوال و اهوال اعلام داد. شرفالدین بیتکجی بغایت متحزن و متأسف
# ~~کشت. نومید وار از سر درد و حسرت گفت:
### | شعر
# مسحقا لدهر ساورتنی همومه %~% و شلت ید الایام غلت و تبت
# بس هلاکت باد مر روزگار را که حمله کرد بر من غمهای او
# و شل باد دست روزگار و یا غل شده باد و هلاک باد
# ~~یاقوت را گفت «برخیز کار کفن و تابوت ساز که دور چرخ فرتوت قوت و قوت
~~مرا
# ~~سپری گردانید و مستوفی قضا به قلم فنا رقم انتها بر جریدهآ بقای من
~~کشید و بهار
# ~~دوران زندگانی من به اوان خزان فانی مبدل شد».
# روز دیگر ملک شمسالدین بفرمود تا شرفالدین بیتکجی را به خواری
~~PageV01P213
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0217.png)

# ~~هرچه تمام تر به قتل رسانیدند واز چپ و راست ندا در داد که «هر که با
~~آل [181]
# ~~بزرگ حال کرت [و] شاه ملوک اسلام و رؤوس انام دیگر کند و در ایذای
~~متعلقان و
# ~~جلاء رعایای ایشان کوشد و بر نهج بزرگ منشی و گردنکشی رود و طرق امن و
~~امان
# ~~بر بندگان خدای عز و جل بسته دارد و از خبث طبع واژون قانون بد نهد و
~~خلاف
# ~~رسوم حکام ستوده صفات و سیر ولات نیکو ذات زندگانی کند، هر آینه که چون
# ~~شرفالدین بیتکچی به قتل و تأدیب و نکال و تعذیب رسد».
# خلق هرات از وضیع و شریف از هیبت آن سیاست ترسان و لرزان شدند و در
# ~~سرا و ضرا و ظلمت وضیا، بعد از عبادت حق تعالی به خدمتکاری و هواداری
~~ملک
# ~~اسلام شمس الحق والدین قیام نمودند. وخرلغ روز دیگر نواب و ملازمان خود
~~را
# ~~طلب داشت وگفت که «ملک شمس الدین مردی بس قتال است و بدین نوع اگر در
~~این
# ~~ولایت حکومت خواهدراند، ms143 میان ماو او کار به منازعت و مخاصمت خواهد
~~انجامید،
# ~~آخییفوا الهوام قبل ان تخیفکم.1 پیش از آنک در معزولی و مکبولی ما
~~اجتهاد نماید،
# ~~ما را در مصلحت عاقبت کار خود اندیشه میباید کرد که بزرگان چنین
~~گفتهاند:
### | شعر [عطا]
# چون خصم قوی بود بیندیش ازو %~% ازان پیش که گردد دل تو ریش ازو»
# ~~امیر محمد عزالدین مقدم گفت که «آنچه امیر می فرماید از عین مصلحت است،
~~اما
# ~~با این ملک در ظاهر اظهار مخالفت و نزاع ماوراء خردمندیست؛ چه، او
~~قویست و ما
# ~~ضعیف. خلاصهآ تدابیر و زبدهآ آرا آن است که از امر و نهی و قهر و قسر
~~ملک
# ~~شمس الدین انحراف و عدول نجوییم و به تأنی و آهستگی آنچه از او صادر
~~گردد در
# ~~نهان بر جائی ثابت گردانیم [182] تا چون امرای خراسان به هرات نزول
~~کنند،
# ~~نسخهای منقح و ناطق به کارهای او عرضه داریم و به واسطهآ این معنی
~~امزجه و
# ~~طباع پادشاهزادگان و امراء بزرگ را با او دیگر گردانیم».2
# راوی چنین گفت که این تدبیر را که امیر محمد عزالدین مقدم با خرلغ کرده
# ~~بود روز دیگر به سمع اشرف ملک شمس الدین رساندند. ملک اسلام، امیر محمد
~~را
# ~~بگرفت و مبلغ دوهزار دینار از وی بستاند. و بعد از این حکایت به ده
~~روز، پسر یغمش
# ~~ایلجی3 به حکم پادشاه هلاکوخان به هرات آمد به جهت مهمات جماعت
~~حایطیان.

PageV01P214

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0218.png)

# و پیش از این به تقریر پیوسته است که این قوم را حایطی از آن گویند که
~~چون
# ~~گرت دوم ایلجکدای نوئین شهر هرات را بگرفت و فرمود که خلق را از زن و
~~مرد و
# ~~زوج وفرد وصغیر وکبیر وعاقل وجاهل وزاهد ومفسد و مبارز و عاجز وناجی و
# ~~گیس و مهندس و طامع و قانع از چهار دروازه بیرون برند و به قتل رسانند،
~~امیری
# ~~بینال نام که بر طرف شمال شهر بود خلق را ms144 به قتل میرساند. طایفهای از
~~ملازمان او
# ~~گفتند که «ای امیر از این اسیران قومی را زنده گذار تا رعیت تو باشند».
~~در جوار
# ~~مسجد زاغان حایطی بود. بینال1 بفرمود که از خلق هرات هر که در آن حایط
~~رود او
# ~~را به جان امان باشد. قرب هزار آدمی از زن و مرد خود را در آن حایط
~~انداختند. از
# ~~آن روز باز آن طایفه را حایطی میخوانند.
# و از آن گاه باز که امیر عزالدین مقدم و خرلغ و ملک مجدالدین کالیوینی به
# ~~هرات آمدند تا عهد دولت ملک اسلام شمس الحق (183] والدین بقلان و قجور
~~با
# ~~رعایای هرات مشارکت نمیکردند و خرلغ و امیر محمد به هیچ نوع بر ایشان
~~براتی
# ~~ننوشتندی؛ چه، پیوسته حامی قوی [و] راعی عظیم داشتند. چون ملک شمس
~~الدین،
# ~~شرفالدین بیتکچی را بکشت و امیر محمد عزالدین مقدم را مصادره کرد، از
~~پیش
# ~~ارغون ایلچیان بزرگ رسیدند. ملک شمس الدین گفت که «وجه اخراجات این
# ~~ایلچیان را بر جماعتی حواله کن که در این چندگاه در حمایت بودهاند».
~~خرلغ گفت
# ~~که «درین ولایت حایطیاناند که ایشان کسی را گردن نمینهند. امروز پسر
~~یغمش
# ~~ایلچی به شحنگی ایشان آمده است. برین طایفه هیچ نتوان نوشت؛ چه، پسر
# ~~یغمش بس بزرگ میزید و از معتبران و نزدیکان درگاه پادشاه هلا کوخان
~~است».
# ملک شمس الدین از آن سخن در غضب رفت. به خط ید خود مبلغ دو هزار
# ~~دینار جهت اخراجات ایلچیان بر حایطیان نوشت و پسر یغمش ایلچی را بزد و
# ~~فرمود که هرچه گاه که بر رعیت حواله کنند، نخست بر حایطیان حواله
~~دارند، بعد از
# ~~آن بر رعیت. خرلغ را از آن معنی خاطر متردد و منقبض شد. روز دیگر بر سر
~~جمع
# ~~ملک شمس الدین را گفت که «ای ملک آن روز که بدین شهرآمدم، درین ولایت
~~صد نفر
# ~~مردم بیش نبود. تااکنون کوشش کردهام وزحمات و مشقت بسیارکشیدهتا این
~~رعیت ms145
# ~~جمع شدهاند. تو می خواهی که به کشتن و زدن و مصادره، این خلق رامتفرق
~~گردانی».

PageV01P215

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0219.png)

# ملک اسلام شمس الحق والدین بر حسب «رب قول اشد [من] صول»1 از آن
# ~~سخن خرلغ برنجید و در مشافهه و مواجهه خرلغ را سخنهای سخت گفت و گفت
# ~~«ای خرلغ! ترک فضولی کن. ما در این ولایت از برای تنقید احکام و امثله
~~و تنکیل
# ~~خساد [184] و غناد و زحمت و رحمت صلحا و طلحا و قمع ارباب فسق و فساد
# ~~آمدهایم، نه جهت آنک چون تو اوقات و ساعات خود را به شراب و کباب و
~~رباب و
# ~~نهو و سهو و خسران و نقصان منقضی گردانیم! مرد، پیر شدهای و همچنان
~~سوداء
# ~~جوانی در سر داری؟»
### | شعر [قابوس]
# چون پیر شدی، کار جوان نتوان کرد
### | پیریست نه کافری، نهان نتوان کرد
# درظلمت شبهرچه کند مرد،رواست
### | در روشنی روز همان نتوان کرد
# ~~جاهو نیز به تندی خرلغ را گفت که «حکم یرلیغ جهانگشای به نام ملک اسلام
# ~~شمس الحق والدین بر آن جمله ناطق است که از ملوک و امرا هیچ آفریده در
~~میان
# ~~کار او در نیاید، و اگر کسی برخلاف فرموده و گفتهآ او رود، در معرض
~~بازخواست
# ~~بلیغ افتد و سزاوار هر چه بترگردد».
# خرلغ از غلظت ملک شمس الدین وخشونت جاهو خایف گشت و بددل و
# ~~خجل به کوشک خود رفت. روز دیگر که خورشید تابان سر از گریبان مشرف سر
~~بر
# ~~زد، ملک شمس الدین، حسامالدین الب حاجب را با پنج تن به خدمت پادشاه
# ~~منکوخان فرستاد وعرضه داشت که «خرلغ پیر شده است و با امرا و ایلچیان
# ~~گفتگوی نمیتوان کرد و شب و روز شراب میخورد. اگر پادشاه جهان شحنهای
# ~~دیگر بفرستد از مصلحت ملک دور نبود».
# بعد از آن بفرمود تا استادان رازه در باغی که بر سر میدان [بود] و معروف
~~به
# ~~باغ حوض، کوشک[ی] عالی بنا افکندند وائمهآ سادات و ms146 اشراف و اهالی هرات
~~را
# ~~طلب داشت و گفت «ما را و شما را مصلحت آن است که اندرون شهر را آبادان
# ~~گردانیم؛ چه، اگر فتنه و تشویشی ظاهر گردد خلق را پناهی و جایگاهی بود
~~که PageV01P216
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0220.png)

# ~~اعادی و کفار را از سر ایشان دست تعدی و جور کوتاه باشد».
# حاضران از پیر و جوان به یکبار بر ملک اسلام ثنا و دعا خواندند و گفتند
~~که
# ~~«آنچه ملک الاسلام [185] کهف الانام، ظل لله فی الارضین می فرماید از
~~فرض و
# ~~قرض است، اما حالیا عمارت اندرون شهر را در توقف و تأخر داشتن به صواب
# ~~نزدیکتر است؛ چه، رعیت کم است و هنوز آتش یاغی کری مردم هراة منطفی
# ~~نشده است و رسوم خونریزی و فتنه انگیزی ایشان منطمس نگشته. اگر ما
~~بندگان به
# ~~عمارت برج و بارو و خندق قیام نماییم، حساد و اعدا در بیش پادشاه
~~زادگان به
# ~~انواع سخنهای خیال انگیز فتنه آمیز عرضه دارند».
# راوی چنین تقریر کرد که نظامالدین پیش از آمدن ملک شمسالدین به
# ~~هرات، به وزارت هرات آمده بود و مال و اسباب بی حد به دست آورده. چون
~~ملک
# ~~به هرات رسید و شرفالدین بیتکچی را به قتل آورد و امیر محمد عزالدین
~~مقدم را
# ~~چوب زد و حایطیان را در قلان و قبجور1 آورد و پسر یغمش ایلچی را معزول
~~کرد،
# ~~نظام الدین بند دهی دست از حکومت کوتاه گردانید و سرای خود را خانقاه
~~ساخت
# ~~و تمامت اسباب خود را وقف کرد و بیست نفر برده را خط آزادی داد و به
~~خدمت
# ~~آیند[ه] و رونده مشغول شد و دو نوبت ملک اسلام شمس الحق والدین را به
~~خانقاه
# ~~خود آورد و دعوت عام کرد. ملک اسلام در باب او الطاف و احسان فراوان
~~مبذول
# ~~داشت و او را با متعلقان و منتسبان او از قلان و قبجور و زحمات و
~~عوارضات
# ~~دیوانی بیرون آورد و مثال ms147 ترخانی2 داد و رعیت را به وعدههای خوب قوی دل
~~و
# ~~مرفه الحال گردانید و بفرمود تا در محلات مساجد و در راهها قنطرات
~~ساختند.

PageV01P217

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0221.png)

# و بعد از چند روز امیر محمد عزالدین مقدم را بنواخت و امور دیوانی را بدو
# ~~مفوض گردانید و خواجه شمس الدین بیاری را به صاحب دیوانی نصب کرد [186]
# ~~و نظامالدین أوبهی را به حجابت و رفع گردانیدن رقاع حاجات فرمان داد و
~~هر کس
# ~~را از خدمتکاران فراخور حوصلهآ او به کاری نامزد فرمود.

PageV01P218

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0222.png)

# ذ کر بیست و هشتم
# عرش ک سیف الدین غرجستان
# چون سنهآ سبع و اربعین و ستمائه [= 647] درآمد، درین سال ملک اسلام
# و راوی چنین تقریر کرد که سبب آن بود که چون ملک فخرالدین طالقان و
# ~~ملک شمسالدین جز روان و ملک عزالدین و حسامالدین تولک و ملک تاج الدین
# ~~علی مسعود آزابی و ملک تاجالدین فراه و ملک حسامالدین و شمسالدین
~~اسفزار و
# ~~مجد عرض خوافی واعیان و رؤوس ولایات و توابع بلدهآ محروسهآ هرات به
# ~~خدمت ملک شمس الدین آمدند و از سجستان ملک علی مسعود مؤمن کرک،
# ~~نصرالدین نهی را با تحف و غرایب بی قیاس بیش ملک فرستاد، ملک سیفالدین
# ~~غرجستان از آمدن و سر بر خط انقیاد نهادن ابا نمود و فرستادگان ملک را
~~گفت که
# ~~«همچنان که ملک شمس الدین ملک است و احکام حکام دارد، من نیز ملک این
# ~~رساندند، عزیمت آن کرد که خود به نفسه
# شعر اربیعی]
# سپه را ز در سوی صحرا کشید %~% همی چتر اقبال بالا کشید
# چوناماوران و دلیران غور %~% ببتدد دو باههوی دشمن به زور
# بدرد دل دشمنان را به تیغ %~% ندارد ز بد خواه سختی دریغ
# به شمشیر هندی و تیر خدنگ %~% ز خون روی گیتی کند لاله رنگ
# بدان تاب داده کیانی کمند %~% سر بدسگالان در آرد به بند [187]
# ~~ملوک نامدار و وجوه سپاه و مبارزان جانباز و دلیران صف ms148 شکن بر پای
~~خواستند و
# ~~گفتند که «ملک دوالجلال و مال متعال ، ذات بیهمال، ملک فرخنده حال را
~~در
# ~~بسطت و جلال رفعت وکمال فراغت بال و رفاهت حال و دوام عمر و نظام امر و
# ~~ارتفاع قدر و اتساع صدر به قصارای مطالب و مقاصد و قصوای امانی و مآرب
~~دین و
# ~~دنیی برساناد و آفات دهر غدار و مخافات عصر مکار را از آن درگاه رفیع و
~~بارگاه
# ~~منیع -که کعبهآ آمال و قبلهآ اقبال و مقصد هنرمندان جهان و مصعد
~~خردمندان زمان و PageV01P219
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0223.png)

# ~~مرتع همهآ نعمتها و مربع همهآ منتهاست - دور داراد.
### | [شعر]
# وهذا دعاء لا یرد فآنه %~% صلاح لاصناف البریة شامل
# واین دعائیست که برگردانیده نشود بدرستی که او
# صلاحیست مر گونههای آفریدگان را فرا رسیده
# ~~ملک سیف غرجستان را جد و عظم آن نیست که ملک اسلام به جانب او حرکت
# ~~فرماید. از ما بندگان هر کدام را که به قهر و قسر او نامزد فرمایند،
~~برود و او را گردن
# ~~بسته به بندگی آرد.»
# ملک شمس الدین، اختیارالدین سالار و مبارز علی و تاج الدین مسعود آزابی
# ~~را با چهارصد مرد از پیاده و سوار به غرجستان فرستاد. ملک سیف الدین
~~چون از
# ~~رسیدن سپاه ملک شمسالدین اعلام یافت، روی به گریز آورد و از غرجستان به
# ~~هفت روز پیش ارغون آقا رفت و از ملک اسلام شمس 1الحق والدین شکوه بسیار
# ~~کرد و حکایت عزیمت خود عرضه داشت.
# و از آن جانب اختیارالدین [188] سالار و مبارز علی در غرجستان چند دیه را
# ~~که تعلق به خاصهآ ملک سیفالدین داشت غارت کردند و مال و اجناس و مواشی
# ~~بی حد به دست آورده سالما و غانما مراجعت نمود [ند] و پیش از نزول به
~~هرات
# ~~مکتوبی نوشتند به خدمت ملک اسلام که «ملک سیفالدین بیش از آنکه بانگ
# ~~کوس ما به گوش او رسیدی و نظرش بر اژدهای رایت همایون ما افتادی، ms149 فزع
~~صولت
# ~~و خوف سطوت ما صبر ازدل و سکون از طبیعتش بر بود. هرچند کوشید و جوشید
# ~~یک لحظه مقام نتوانست کرد. عزیمت هزیمت درست گردانید و دل بر ذل شکست
# ~~نهاد و چنان که ابر از بیش باد و عریان2 از باران و روباه از بیم آهنگ
~~نهنگ،
# # بگریخت.» %~% شعر [شاعر]
# بجست با رخ زرد از نهیب تیغ کبود %~% چنانکه برگ بهاری ز پیش باد خزان
# ~~ملک شمس الدین چون بر مضمون آنچه نوشته بودند مطلع گشت، تاج الدین بغنی
~~و
# ~~امیر نصرت را نزد امیر ارغون آقا فرستاد - و بعضی چنین میگویند که ملک
~~اسلام PageV01P220
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0224.png)

# ~~خویشتن پیش ارغون آقا رفت، اما اصح آن است که این نامبردگان مذکور را
~~بفرستاد
# ~~- و عرضه داشت که «ملک سیفالدین غرجستان با وجود آن که بیش از این
~~تاریخ از
# ~~من تربیتها یافته است و عنایتها دیده، امروز که حکم یرلیغ پادشاهی است
~~و
# ~~احکام امرای بزرگ، سر از خط انقیاد و مطاوعت برداشته است و پای در
~~دایرهآ تعند
# ~~و تمرد نهاده و برخلاف ملوک خراسان دم [از] تخلف میزند و دعوی آنا خیر
~~الآنام
# ~~فی الایام2 میکند. حکم آن را امیر داند».
# چون امیر نصرت2 به لشکرگاه ارغون آقا رسید، روز دیگر سخن ملک شمس
# ~~الدین را به سمع ارغون آقا رساند. ارغون آقا بفرمود تا ملک سیفالدین
~~غرجستان
# ~~را به سخن [189] ناپرسیده و جرمی ثابت نگردانیده، گردن بسته به امیر
~~نصرت
# ~~سپردند و به تجدید آل تمغا2 نوشت که «هیچ ملک و امیر در هفت تومان هرات
# ~~برخلاف حکم ملک شمس الدین نرود».
# چون امیر نصرت، ملک سیفالدین را به هرات آورد، ملک شمسالدین
# ~~بفرمود تا او را بر دروازهآ خوش به زخم لفت بیجان کردند و سه روز در
~~میان بازار
# ~~خوار و زار بینداختند تا تجربهآ ایام و غیرت خاص و عام باشد، و از
~~چندان غنایم که
# ~~از غرجستان آورده بودند ملک شمسالدین ms150 به جز مصحفی و شمشیری قبول نکرد
# ~~و باقی تمامت غنیمتها را بفرمود تا بر سپاه قسمت کردند و مبلغ پنج هزار
~~دینار به
# ~~اسم تصدق به فقرا و ضعفا و مساکین داد.

PageV01P221

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0225.png)

### | ذکر بیست ونهه
# در رفتن ملک شمس الدین
# طاب ثراه به افغانستان
# ~~چون شهور سنهآ ثمان و اربعین و ستمائه [=648] درآمد، ملک شمس الدین،
# ~~تاج الدین خار را قایم مقام خود در هرات نصب کرد و روز دیگر به طالع
~~سعد و اختر
# ~~فرخنده از شهر بیرون آمد و شب را به دره نزول کرد و بامداد پگاه زیارت
~~شیخ
# ~~العارفین وقطب السالکین، ترجمان الرحمن اسعد،1 قدس سره، دریافت واز
~~آنجا به
# ~~دشت تلان رفت وتربت شیخ الاسلام قطب الاقطاب، سلطان الاولیا، جنید ثانی
~~و
# ~~شبلی، شیخ عبدالرحیم، رحمة الله علیه، را زیارت کرد واز دشت تلان عنان
# ~~عزیمت بر سمت اسفزار تافت. ملک حسامالدین و شمس الدین باکلی ائمه و
# ~~سادات و اشراف و اکابر و اهالی اسفزار به استقبال بیرون آمدند و بر ملک
~~اسلام
# ~~ثنای بی حد خواندند وگفتند:
# شعر ا[مؤلف کتاب]
# ~~خدایگان جهان را جهان مسخر باد
### | مکان قدرتش از نه سپهر برتر باد
# ~~[190] به فضل ایزد بیچون همیشه شاه جهان
### | خجسته طالع و فرخنده رای واختر باد
# ~~در آستان جلالش به اسم دربانی
### | هزار بنده چو محمود و همچو سنجر باد
# ~~ز رأی روشن و عکس شعاع خنجر او
### | جمال دین و رخ مملکت منور باد
# ~~به سال و ماه و شب و روز و هفته و ساعت
### | سعادت و ظفرش بیشوا و رهبر باد
# ~~ملک شمسالدین هفده روز در اسفزار مقام کرد. روز هژدهم امیر محمد
~~عزالدین PageV01P222
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0226.png)

# ~~مقدم را به شهر سجستان فرستاد و مکتوبی نوشت به ملک علی مسعود که «می
~~باید
# ~~که چون بر مضمون مکتوب ما وقوف یابد با هزار مرد سجزی همه آمادهآ حرب و
# ~~ضرب با ما پیوندد وهیج توقف و تأخیر ms151 را در این معنی جایز نشمرد که
~~مسموع
# ~~نخواهد افتاد». بعد از اسفزار هفتصد مرد سپاهی بیرون کرد و به طرف فراه
~~رفت.
# ~~ملک تاجالدین و اعیان و معتبران فراه پنج فرسنگ پیش آمدند و شرایط خدمت
~~و
# ~~ثناورزی به تقدیم رسانیدند و همه یکدل و یکزبان گفتند:
# شعر [رشید وطواط]
# آیا من به رکن الفساد مهدم %~% آیا من به حصن الرشاد ممنع
# ای کسی که به دو رکن تباهی خراب شده است
# ای کسی که به دوحصارراهراست بازداشته شدهاست
# # بقیت و للاضیاف نارک مقصد %~% و عشت و للاشراف دارک مرجع
# بمانیا تو و مر مهمان را اثر تو جایگاه مقصود باد
# و بزیا تو و مربزرگان راسرای توجای بازگشتن [191]
# ~~نه روز ملک اسلام در فراه بماند. روز دهم متوجه ولایت غور شد. چون به
~~ده
# ~~فرسنگی قلعهآ محروسهآ خیسار رسید، متوطنان خیسار به خدمت شتافتند و بر
~~آن فر
# ~~خسروانی او آفرین خواندند و گفتند:
### | شعر [ظهیر]
# # شاها!اساس ملک بهتو استوار باد %~% عمرتو همچودورفلک بیشمار باد
# # هر آرزو که در دل اندیشه بگذرد %~% همچون عروس ملک، ترادرکنار باد
# # هر گل که راحتی به دل آرد نسیم او %~% درچشم دشمن تو ز نکبت چو خار باد
# # نازل ترین منازل بخت تو، تخت شد %~% عالی ترین مراتب خصم تو، دار باد
# # برمرکز مرادتو، کان قطب دولت است %~% تا حشر دایرات فلک را مدار باد
# # از دفتر اسامی و القاب بندگانآت %~% اول ورق سپهر و دوم روزگار باد
# ~~ملک اسلام شمس الحق والدین دو ماه ونیم در قلعهآ محروسهآ خیسار مقام
~~کرد و
# ~~چون از جوانب و اطراف غور مردسپاهی جمع شد، به طرف تکناباد1 حرکت
~~فرمود.

PageV01P223

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0227.png)

# و راوی چنین گفت که در آن وقت بر سر عساکر آن حدود هلقتو نویین بود و
# ~~قنقوردای نویین . چون ملک شمسالدین به پنج فرسنگی [192] تکناباد رسید،
# ~~ملک تکناباد و حکام آن بلاد با نعمت بی حد و پیشکش بی عد از مراکب ms152
~~گوهری و
# ~~غلامان هندی به خدمت او آمدند و از آن کمال و جلال و برز و یال و تحشم
~~و تجسم
# ~~ملک متعجب شدند و گفتند:
### | شعر [صلاح عمید]
# جهان دارا! خدا یار تو بادا %~% به هر حالی نگهدار تو بادا
# ضیاء مهر و نور ماه تابان %~% ز عکس رای و دیدار تو بادا
# دل پر بیم بدخواهان به دو نیم %~% ز زخم تیغ خونخوار تو بادا
# سحاب وکان و دریا از دل وجان %~% غلام دست در بار تو بادا
# ~~ملک اسلام شمس الحق والدین برنهج ملوک عجم در باب هر یک اصطناع و تربیت
# ~~می حساب مبذول داشت و همه را به خلعت خاص اختصاص فرمود و به مقناطیس
# ~~کرم و بذل غریزی قلب اصحاب خود و ارباب علم را جذب کرد.

PageV01P224

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0228.png)

# در چوب زدن ملک شمس الدین،
# اباچی بن قنقوردای نویین را
# چون شهور سنهآ تسع و اربعین وستمائه [=649) درآمد، درین سال ملک
# ~~اسلام شمس الحق والدین، اباچی بن قنقوردای نویین را چوب زد. و سبب آن
~~بود
# ~~که چون ملک شمس الدین بیست روز در تکناباد توقف کرد، بعد از آن به جانب
# ~~هلقتونویین حرکت فرمود. چون فرسنگی چند برفت، فرود آمد در مرغزاری که
# ~~ریاحین و ازهار آن چون نجوم فلک تابان بود و چشمهسار او چون انهار جنات
~~و
# ~~چشمهآ حیوان [193] درخشان. و در آن نواحی قنقوردای نویین با سپاه خود
~~به
# ~~شکار برنشسته بود. پسرش اباچی با ده سوار از لشکر جدا افتاد. بر پشتهای
~~برآمد تا
# ~~نظر کند که پدرش بر کدام طرف است. ناگاه از دور بارگاه انجم سپاه ملک
# ~~شمس الدین را با چندان خیام طناب در هم بافته و سایه بانهای عالی
~~برافراشته
# ~~بدید. ملازمان خود را گفت که «این بارگاه بدین بزرگی و این لشکرگاه
~~بدین دلپذیری
# ~~از آن کیست، و این طایفه چه کسانند؟» گفتند «ای خدیو زاده، ما نیز در
~~این تفکر و
# ~~اند ms153 یشهایم».
# اباچی هنوز کودک بود و ازگرم و سرد و خیر و شر جهان بی خبر. در حال
# ~~لازمهآ «الشباب شعبة من الجنون»2 عنان تمکن از دست تصرفش بربود. با دو
~~سوار از
# ~~بالای پشته فرود آمد و بی هیچ رعب و دهشت در میان خیمهها راند و همچنان
# ~~سواره از مقام توقف و موقف استجازت درگذشت و به آواز بلند بانگ بر
~~علمداران
# ~~و نوبتیان ملک زد و گفت «ای تاژیکان
### | شعر اربیعی]
# بگویید کان بارگاه بلند %~% به پیش اتدرونبسته اسب و سمند
# از آن کدامین جهان داور است %~% که لشکر کهش مینوی دیگر است؟
# سپه چند واین شاه را نام چیست؟ %~% درین مرزواین بوم شان کام چیست؟

PageV01P225

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0229.png)

# ~~چون نظر ملک شمس الدین بر اباچی افتاد و این انبساط و جسارت او را
~~بدید، از
# ~~حضار درگاه چند تن را گفت بروید و آن کودک بیادب را پیش من آرید. چون
~~اباچی
# ~~را پیش او حاضر گردانیدند، از سر غضب بانگ بر وی زد و گفت «ای پسرک! تو
~~چه
# ~~کسی و چه نام داری و تعلق به که داری و به کدام دل و زهره چنین گستاخ و
# ~~بی حجاب به لشکرگاه ما درآمدی و از شرایط یسون و یساق1 پادشاه چنگیزخان
# ~~غافل ماندی؟» [194]
# اباچی بترسید وخوف عظیم بر وی غالب شد. در جواب گفت که «من پسر
# ~~قنقوردای نویین ام که امیر این سر حد است، و مرا اباچی خوانند. آقا و
~~اینی2 من به
# ~~شکار برنشستهاند. من دو روز شد که ازیشان جدا ماندهام و راه غلط کرده.
~~چون این
# ~~گله ها و خیمهها را بدیدم گمان بردم که لشکر افغان است».
# ملک شمس الدین بفرمود تا اباچی را فرو کشیدند وهژده چوب به رسم
# ~~مغول بزدند و هم از آن راه که آمده بود، بازگرداند. ملازمان ملک شمس
~~الدین از آن
# ~~حالت بغایت متردد و منفعل گشتند و با هم گفتند:
### | شعر [ربیعی] ms154
# از این کار، دیگر شود نام ما %~% همه رزم باشد سرانجام ما
# ~~هر آینه قنقوردای نویین از این معنی برنجد و میان او و ملک اسلام خلاف
~~و منازعت
# ~~هرچه تمام تر ظاهر گردد.

PageV01P226

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0230.png)

# القصه چون اباچی پیش پدر آمد، به هایهای بگریست و کلاه بر زمین زد و
# ~~فریاد برآورد که «ای پدر، ملک شمس الدین کرت با من چنین و چنین کرد و
~~مرا در
# ~~میان چندین هزار تاژیک برهنه چوب زد و هر چند گفتم که من پسر فلانم،
~~نشنود».
# قنقوردای مردی خردمند و پیش بین بود و درایت و کیاست تمام داشت.
# ~~گفت «فرزندم، نشنودهای که گفتهاند «رب آلم خیر من نعم؟ ملک اسلام شمس
# ~~الدین کرت ترا به راه ادب کرده است و این تأدیب که به جان1 تو فرمود از
~~غایت
# ~~شفقت و تربیت است واز نهایت مرحمت و عنایت».
# روز دیگر ده تن از مقربان درگاه خود را با یک سر اسب تازی و ده سر گو
~~سفند
# ~~و چند طلمه قمیر2 پیش (195] ملک شمس الدین3 فرستاد وگفت که «ملک را
# ~~بگوئید که چون به سمع من رسید که به سبب ترک ادبی پسر مرا ملک اسلام
~~بزده
# ~~است، از اظهار این معنی بغایت خوشدل شدم و قوی حال گشت [م]؛ چه، از
# ~~خداوندان و دوستان همین شیوه سزد که همگنان را با شبانی دلالت کنند و
# ~~استدعائی نمایند که منافع ایشان منوط و مربوط باشد. پسر من بنده و
~~فرزند ملک
# ~~اسلام است. اگرش چوب زند و یا به قتل رساند، حاکم است».
# چون فرستادگان قنقوردای نویین به خدمت ملک شمس الدین آمدند و سلام
# ~~و پیام قنقوردای نویین برساندند، ملک شمسالدین ایشان را بنواخت و از
~~برای
# ~~قنقوردای تنسوقات گرانمایه فرستاد. بعد از آن به ده روز پیش هلقتو
~~نویین رفت.
# ~~هلقتو نویین در باب او روز دیگر بر سر جمع در حضور امرا از اصطناع و
~~تکریم و ms155
# ~~الطاف هر چه ممکن بود مبذول داشت و جاهو راتشریف خاص پوشانید و وجوه
~~درگاه
# ~~ملک شمس الدین را به زر و اسب و جامه و برده از خویشتن خوشنود و رطب
~~اللسان PageV01P227
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0231.png)

# ~~گردانید. نه روز متعاقب ملک را طوی کرد و هر روز اسبی بدو بخشید و گفت
~~«ای
# ~~ملک فر، از اینجا تا آب سند، بلک تاوسط هند،از ملوک و امراو حکام و
~~زعما هر
# ~~که به خدمت تو نیاید وخراجگذاری ورعیتی قبول نکند به حسب بنیان الملک
# ~~الموافقة1 به کنگاچ2 و موافقت یکدیگر در قلع و اجحاف و قتل او تا جان
~~داریم
# ~~بکوشیم».
# ملک شمس الدین بر هلقتونویین آفرین خواند و گفت «مرا به خدمت امیرکبیر
# ~~نکو ضمیر استظهار تمام است و به یمن قوت و مکنت او بدین سرحد آمدهام».
# ~~هلقتو نویین از آن تفقد و آفرین ملک شمس الدین ارجمند و خوشدل گشت و به
# ~~تازگی او را در کنار گرفت و کمر مرصع گرانمایه از میان بگشاد و بدو داد
~~و مبلغ
# ~~پانصد خروار غله و پانصد سر گوسفند جهت مطبخ او بر وکلاء خود حواله
~~فرمود و
# ~~هر [یک] را از ملازمان او تشریف فاخر وخلعت ملکانه بخشید. [196]
~~PageV01P228
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0232.png)

# ف کر سی و یکم
# در فرستادن ملک
# شمس[الدین] جاهو را به افغانستان
# چون شهور سنهآ خمسین و ستمائه [=650] درآمد، درین سال ملک اسلام
# ~~شمس الحق والدین کرت، طاب ثراه، به اتفاق هلقتو نویین، جاهو وجمال
~~الدین
# ~~حسن علمدار و سپهدار اسد و جمال الدین حسن فیروز را با بیست تن ازکماة
~~و
# ~~شجعان غور به افغانستان نامزد گردانید و سواد یرلیغ پادشاه منکوخان و
~~آلتمغای
# ~~امیر ارغون آقا بفرستاد و مثال عالی نوشت بدین نسق که «ملوک عظام فخر
~~الدوله و
# ~~الدین ملک شاهنشاه و ملک میرانشاه و ملک بهرام شاه و ملک تاج الدین
~~هرموزتری
# ~~و حسام الدین جاول و پهلوان جلم وسندان واحمد توری و مهتر کیورا ms156 و
~~سیورا و
# ~~رانا کنجر ونواب و عمال و زعما و متوطنان و اهالی افغانستان بدانند که
~~از ابتداء
# ~~ظهور سلطنت سلاطین، انار الله برهانهم وثقل بالخیرات میزانهم، تا
~~انتهای دولت
# ~~ایشان آن دیار را جدان مرحوم و پدران مغفور ما داشتهاند و به حق ارث
~~چندگاه
# ~~حکومت آن دیار به ما مفوض بود. به واسطهآ منازعتی که میان ما و امرا
~~حادث شد
# ~~به خدمت پادشاه قاآن رفتیم. تربیت عظیم یافته و سیور غامیشی1 بی حد
~~دیده
# شعر [نظامی]
# به کام دوستان و زعم بدخواه %~% سعادت رهبر و اقبال همراه
# ~~به ملکی خطهآ محروسهآ هرات، کفیت عن العاهات، وحدود سند وهند مراجعت
# ~~نمودیم. بعد از ضبط ولایت هرات ونظم مصالح این بلاد، با لشکر بی حد
~~بدین سر
# ~~حد آمدیم. چون امیرکبیر باسقاق معظم جاهو و نوکران خاص ما چون اعز اجل،
# ~~مقدم الشجعان، جمال الدین حسن علمدار و سپهدار محترم 1971] اسدالدین و
~~PageV01P229
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0233.png)

# ~~جمالالدین حسن فیروز برسند و حکم یرلیغ پادشاه بدیشان رسانند، باید که
~~همه
# ~~یکدل در قطع مراحل و منازل متفق شوند و بی هیچ اندیشه و تردد خاطر
~~مصاحب
# ~~ایشان پیش ما آیند تا به عنایت دل افروز ما مخصوص شوند و از سخط
~~جهانسوز ما
# ~~محفوظ مانند و اگر بر خلاف آنچه که به تقریر و تحریر پیوست، تمسک
~~خواهند
# ~~جست، هر آینه هر آینه
### | شعر [عضد الدوله]
# کتایبنا یلوح النصر فیها %~% برایات تطرز بالنجاح
# لشکرهای ما می درخشد یاری کردن در وی
# به علمهائی که طراز کرده میشود به پیروزی
# ~~چون دریای مواج و به اعداد ذرات آفتاب درخشان وهاج
### | شعر [ربیعی]
# سپاهی همه چیره وکینهورز %~% که جان پیششان هست بیهیچ ارز
# همه جنگجوی و هسمه کینه خواه %~% همه بسته از بهر کین کردگاه
# به رزم اندرون هر یکی را چو دیو %~% همه کار غریدن است و غریو
# به خشم اندرون روز کین و نبرد %~% بر آرند از چرخ گردنده کرد
# ~~به ms157 ولایات شما با رایات همایون درآیند و دست و به قتل و نهب برآرند و
~~اولاد و
# ~~احفاد و قبایل و عشایر هر یک را به اطراف و اکناف کیهان ببرند. این
~~معنی را
# ~~حقیقت تصور کنند و آنچه که صلاح و نجاح جانبین بود اندیشه کرده و مقرر
# ~~گردانیده عرضه دارند برین جمله بروند تا از زمرهآ نیکوکاران و طایفهآ
~~رستگاران
# ~~باشند، ان شاء الله العزیز].
# چون [198] جاهو و جمال الدین حسن علمدار به افغانستان درآمدند، به هر
# ~~موضع که رسیدند حاکم آن مقام به سلام ایشان آمد و در رضاجویی ایشان
~~اجتهاد
# ~~تمام به جای آورد. چون به مستنگ1 رسیدند ملک شاهنشاه و بهرام شاه - که
~~هر دو PageV01P230
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0234.png)

# ~~سید و گرد بودند و شاهنشاه یدر بود و بهرام شاه پسر، ملک میرانشاه
~~داماد شاهنشاه
# ~~و تمامت ممالک افغانستان در تحت تصرف ایشان بود - نواب و حجاب و سیاه
# ~~سالاران سپاه خود را به استقبال جاهو فرستادند و او را به تعظیم و
~~توقیر هر چه
# ~~تمام تر به شهر درآوردند.
# روز دیگر ملک شاهنشاه با تمامت ارکان دولت خود به دیدن جاهو آمد و
# ~~جمال الدین حسن علمدار را از زحمت راه ببرسید. جاهو سواد یرلیغ پادشاه
# ~~منکوخان و احکام امرای خراسان و مثال ملک شمس الدین به شاهنشاه و بهرام
~~شاه
# ~~و میرانشاه نمود. ملک شاهنشاه بفرمود تا جهت تعظیم و حرمت داشت یرلیغ
# ~~پادشاه و مثال ملک اسلام، هزار دینار بر سر خوانندگان یرلیغ نثار کردند
~~و نوبت
# ~~شادمانی بزدند، و جاهو را گفت که «سه روز را جواب شما بگویم».
# بعد از سه روز شاهنشاه مجمعی ساخت و بر سر جمع گفت که «ای امیر
# ~~معظم بدان که پیش از این تاریخ ملک وفا چند سال در این ولایت حاکم بود
~~و بعد از
# ~~وی ملک فخرالدین کجوران. امروز ملک اسلام شمس الحق والدین در این دیار
~~به
# ~~حکم کفار آمده و ما ms158 تا این غایت مال به چنگیزخانیان ندادهایم. اکنون از
~~دینداری و
# ~~شرع مطهر نبوی نباشد که کفار را منقاد گردیم و به خدمتکاری و رعیتی
~~ایشان
# ~~درآییم. به حمدالله تعالی که ملک شمسالدین ملک مسلمان و دین ورز است و
~~به
# ~~انواع نیکونامی و بزرگی معروف اقالیم سبعه و به اصناف داد و سداد و
~~رشاد
# ~~منعوت، وبانی خیرات ومبرات، وحامی [199] حوزه و بیضهآ عقل و نقل، و
~~مالک
# ~~مملکت دولت بذل وفضل، وراعی رعایا وبرایا، و باذل عطایا وهدایا، وقاهر
~~و
# ~~قاسر مخالفان و منازعان
# شعر [اسعد کرمانی]
# هم شه است وهم شهنشه، هم خدوی وهم ملک
### | هم کریم وهم جواد وهم دلیر وهم شجاع
# لطف او را شد مسلم، هر مواد و هر مراد
# قهر او را شد مسخر، هر بلاد وهر بقاع
# ~~بدان قدر مال که فرمایند سال به سال به عمال او تسلیم کنیم، و الاکه
~~لشکر بدین
# ~~جانب آرد جز زیان و نقصان فایدهای دیگر نیابد؛ چه، مردم افغان سخت بی
~~باک و
# ~~شبرو و دزد و خونی و فتنهانگیز و عیار پیشهاند، خاصه این گردان که
~~ملازم مناند، PageV01P231
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0235.png)

### | تآریح هرات
# ~~که هر یک به مردی و مبارزت صد چون رستم دستان و سام نریمان را به جام
# ~~صمصام گرزگاؤسار، مست و بست گردانند».
### | شعر [عمعق]
# شیر از هیبتشان معتکف بیشه شود
### | فیل از صدمتشان غمخور و مسکین گردد
# به گه رزم در آرند سرخصم به بند
### | گر به مردی همه چون بیژن و گرکین گردد
# ~~بعد از جواب مع الصواب والعتاب، جاهو را سی نفر برده داد و به خدمت ملک
# ~~شمس الدین تحفههای گرانمایه فرستاد.
# چون جاهو بیش ملک شمسالدین آمد و آنچه دیده و شنوده بود عرضه
# ~~داشت، ملک شمس الدین به تدبیر و موافقت هلقتونویین لشکر به طرف
~~افغانستان
# ~~برد. به هر موضع که می رسید والی و حاکم آن مقام بیش می آمدند و شرایط
~~خدمت
# ~~و هواداری ms159 به تقدیم می رساند[ند]. چون به حدود مستنگ رسید قرب [200]
~~پنج
# ~~هزار مرد افغانی به رسم خدمت و ملازمت بر درگاه عالی پناه او جمع شدند.
~~[ملک
# ~~تاجالدین] کرد که زعیم و ملک اهل مستنگ بود با مال بسیار به خدمت او
~~آمد،
# ~~چنانک ذکر آن به تقریر و تحریر خواهد پیوست.

PageV01P232

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0236.png)

# در آمدن ملک تاج الدین
# کرد پیش ملک شمس الدین
# چون شهور سنهآ احدی و خمسین و ستمائه [= 651] درآمد، درین سال ملک
# ~~تاج الدین کرد به خدمت ملک اسلام شمس الحق والدین کرت آمد.
# و راوی چنین تقریر کرد که ملک تاج الدین کرد برادر میرانشاه گرد بود و به
# ~~سال ازو کهتر، و مردی بغایت تقی و نقی و سخی و دلیر و مبارز و در کل
~~ممالک
# ~~افغانستان و هند به مردی و دلاوری وکرم معروف و مشهور. و ملک میرانشاه
~~قرب
# ~~پنجاه فرسنگ از افغانستان در تصرف داشت و از دیناری منافع و دخل
~~افغانستان کم
# ~~از شدسی به برادر خود ملک تاجالدین دادی. و ملک تاجالدین بدین واسطه با
~~برادر
# ~~پیوسته در مکاوحت و منازعت بودی و به سلام برادر کم آمدی و به هر خدمت
~~و
# ~~امری که ملک میرانشاه او را فرمودی، در آن تقصیر و تعلل جایز شمردی.
# چون خبر به ملک تاج الدین رسید که ملک شمسالدین به حکومت هرات و
# ~~غور و افغانستان آمده است و در تکناباد معسکر ساخته است و هم در این
~~چند روز
# ~~با لشکرهای گران به افغانستان خواهد آمد، با رازداران و نزدیکان و
~~آثراب و احباب
# ~~خویشتن گفت «تاکی در این ولایت از برادر بی شفقت خود برائت و سیاست
~~بینیم
# ~~و هر لحظه نکایت عداوت و مشقت شکایت کنیم؟ [210)
### | شعر
# تا کی کشم جفاء بلاء سپهر دون %~% تا کی خورم غمان جهان پر از فسون
# ~~مرا در خاطر چنان است که پیش ملک شمسالدین کرت - که ملک نامدار و حاکم ms160
# ~~روزگار و والی با احسان و داور سخندان و مربی کریمذات و مقوی عالی صفات
# ~~[است] - روم و باقی ایام حیات را به خدمت او سپری گردانم». ملازمان و
~~مقربان
# ~~درگاه او گفتند «خداوند حاکم است و این اندیشهآ رحمانی در غایت خسن و
# ~~صواب.
# بعد از آن شبی فرصت نگاه داشت و صد مرد کرد گرد را گرد کرد و از اموال و
# ~~اجناس و اسپان راهوار چندانک توانست با خود ببرد و به خدمت ملک شمس
~~PageV01P233
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0237.png)

# ~~الدین آمد. ملک شمسالدین او را به اسم عزیز داشت و احترام به لفظ برادر
~~خواند
# ~~و بر سر جمع کلاه و قبا وکمر و شمشیر و چماق و اسب خویشتن بدو بخشید و
# ~~حکومت لشکر افغان را بدو مفوض گردانید و خواص و ملازمان او را به
~~تشریفات
# ~~ملکانه بنواخت.
# چون صیت این نوازش و تربیت ملک شمسالدین در باب ملک تاج الدین
# ~~گرد به اشراف و جماهیر افغانستان رسید، اکثر پیش ملک شمس الدین آمدند.
~~و
# ~~حسام الدین جاول وجمالالدین بهروز کهیرانی و رانا کنجر که از حزب زعمای
~~و
# ~~مشاهیر افغانستان بودند، هر یک با تیغ خود به لشکر منصور ملک شمس الدین
# ~~پیوستند و جمله به تشریف خاص ملکی اختصاص تمام یافتند. بعد از آن به ده
~~روز
# ~~ملک شمسالدین با سپاه گران، چون دریای پر موج وکوه سر بر اوج، روی به
# ~~مستنگ آورد.

PageV01P234

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0238.png)

# در قتل ملک شاهنشاه
# و ملک بهرامشاه کرد
# چون شهور سنهآ اثنی و خمسین و ستمائه [= 652] درآمد، در اوایل محرم
# ~~این سال مذکور ملک شمس الدین شهر مستنگ را محاصره کرد. و پیش [202] از
# ~~رسیدن ملک شمسالدین به مستنگ، ملک شاهنشاه و بهرام شاه و میرانشاه با
~~پنج
# ~~هزار مرد جنگی بناه به قلعهآ خاسک برده بود[ند]. و این قلعه بس استوار
~~و منیع بود و
# ~~درو ذخیرهآ بی حد و اندازه. ملک شمسالدین چون به مستنگ رسید اکابر ms161 و
~~اعیان
# ~~مستنگ پیش آمدند و شرایط خدمت به جای آوردند و بر ملک آفرین خواندند و
# ~~گفتند «ملک جهاندار ملک بخش، قلعه گشای عدو بند، فیروز روز کامیاب
~~کامران را
# ~~تا نفخ صور در غرور و سرور دوام سلطنت و نظام حشمت باد و جهان و
~~جهانیان
# ~~حامد ومادح، وزمین وزمان رهی و رهین.
### | شعر [گنجه]
# خدایت یار باد و بخت راعی %~% زمانه بنده وایام داعی
# ظفر هم زانو و مقصود همدم %~% سعادت رهبر و اقبال محرم
# ~~بعد از ادای ادعیه، عرض داشتند که «ما بندگان دوستدار و خدمتکار
~~خداوندیم».
# ملک شمس الدین ایشان را بنواخت و مستنگ را به ملک تاج الدین کرد داد و
# ~~فرمود که «با صد مرد دلاور تا آمدن ما شهر مستنگ را محافظت نمای». روز
~~دیگر به
# ~~طالع سعد همایون رایت میمون از مستنگ به طرف قلعهآ خاسک برافراخت. سه
~~ماه
# ~~و نیم آن قلعه را محاصره کرد و هفت نوبت جنگ پیش برد. ملک شاهنشاه و
# ~~بهرام شاه به صلح راضی کشتند، اما میرانشاه به هیچ نوع تن به صلح درنمی
~~داد.
# ~~چون ده روز دیگر بگذشت کار مردم قلعهآ خاسک صعب گشت. همه به یکبار ملک
# ~~شاهنشاه را گنتند که «ای ملک، مصلحت ما در آن است که بیش ملک شمس الدین
# ~~رویم؛ چه، او در گرفتن این قلعه و قلع بنیان او بغایت مجد است. پیش از
~~آنکه قلعه
# ~~را فتح کند وما را بی دریغ به زیر تیغ درآرد، طایفهای را از علما و
~~عقلا و مشایخ
# ~~بیرون می باید فرستاد تا از او امان نامهای بستانند. بعد از آن بیرون
~~رویم».

PageV01P235

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0239.png)

# ملک شاهنشاه گفت که «ای قوم، من همین میگویم که شما [203] میگوئید،
# ~~اما میرانشاه از سر نادانی صلح نمیکند و بر معنی:
### | شعر
# إذا لم تستطع امرا فدعه %~% و صیر [ه] الی ما تستطیع
# چون نتوانستی کاری را، بس بگذار او را
# و گردان او ms162 را به سوی آنچه توانی آن را
# ~~واقف نمیگردد». رؤوس و اکابر سپاه ملک شاهنشاه گفتند که «اگر خداوندان
~~فرمان
# ~~دهند، ما ملک میرانشاه را بگیریم و بند کرده پیش ملک شمس الدین فرستیم
~~تا آتش
# ~~این فتنه منطفی گردد و قاعدهآ این عداوت متخلخل شود». ملک شاهنشاه گفت
~~«من
# ~~امشب میرانشاه را در خلوت نصیحتی کنم. باشد که در محل قبول افتد».
# چون شب درآمد، ملک شاهنشاه میرانشاه را گفت که «ای فرزند، کار ما هر
# ~~روز مشکلتر است و ذخیرهآ ما هر ساعت کمتر. در این چهار ماه که ملک
# ~~شمسالدین این قلعه را گردپیچ کرده است، روز به روز مال و مرد و مدد او
~~در
# ~~زیادت است و از آن ما در قصور و نقصان. می باید که سخن من بشنوی و بر
~~مقتضای
# ~~رحم الله امرا قبل نصح اخیه المسلم1 از صوابدید من تجاوز ننمائی و سر
~~به صلح
# ~~ملک شمس الدین کرت درآری و به شوکت و قوت خود فریفته و مغرور نگردی».
# ملک میرانشاه در خشم شد و سوگند عظیم بر زبان راند و گفت:
### | شعر [مجیر]2
# بدان خدای که اندر سراچهآ قدسش
### | خیال بی دل و دیده است و عقل بی سر و پا PageV01P236
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0240.png)

# به خردکاری فکرت، به نقشبندی کن
### | ه چرب دستی ابداع و سنت احیا
# به هفت سبع و به هفت اختر و به هفت اقلیم
### | بههفت هیکل وهفت آسمان وهفت اعضا
# [2204به قد و قامت و تقطیع احسن التقویم
### | ه نقطهآ دل وتعلیم آدم الاسما
# ~~که صلح نکنم و همین لحظه با تیغ خویش قدم از این قلعه بیرون نهم و
~~دستبردی
# ~~نمایم این غوریان را که تا دیده، جهان دیدهآ فلک زنگاری از رستم فیل تن
~~و بیژن
# ~~لشکر شکن مثل آن ندیده باشد».
# این بگفت و با سیصد مرد آهن پوش، چون دریا به جوش آمد و به وقت
# ~~خروش خروس خود را از قلعهآ ms163 خاسک بیرون انداخت و بر یک طرف سپاه ملک
# ~~شمسالدین زد و به سلامت بیرون رفت. روز دیگر
### | شعر [فردوسی]
# چو خورشید برکشور لاجورد %~% سراپردهای زد ز دیبای زرد
# ~~ملک شمس الدین بفرمود تا از اول بامداد کوس حربی فروکوفتند و نای رزمی
~~در
# ~~دمیدند و سپاه چون ابر سیاه از جوانب قلعه حمله آورد، به رهابتی و
~~مثابتی که اگر
# ~~اسفندیار روئین تن و گیو و بهمن، فزع و جزع و صولت و صدمت آن روز را
~~مشاهده
# # کردنی، گفتندی: %~% شعر [دقیقی]
# چنین جنگ و کین خواستن در جهان %~% نکردست کسی از کهان و مهان
# ~~شاهنشاه و بهرام شاه و رؤوس سبپاه و تمامت ساکنان قلعه بعد از آن که از
~~روز نصفی
# ~~بگذشت و از طرفین مرد بی حساب به قتل رسید، به یکبار فریاد «الامان
~~الامان» بر
# ~~آوردند و دست از حرب بازداشت انداو بای مقارعت بس کشید [ند] و سر بر خط
# ~~انقیاد نهاد[ند]. لشکر ملک شمسالدین به یک حمله خود را نزدیک دروازهآ
~~قلعه
# ~~اند اختند و آتش در در زدند و در قلعه در آمدند و قرب چهارصد مرد
~~نامدار مبارز را
# ~~بکشت [ند]. دیگر، ملک الاسلام شمس الحق والدین، طاب ثراه، شهنشاه و
~~بهرام شاه
# ~~را با نود تن از اقارب و نواب ایشان به قتل رساند و سرهای ایشان را از
~~بدن جد اکرد
# ~~و به اطراف و اکناف [205] افغانستان فرستاد و تمامت اموال و اجناس و
~~مواشی
# ~~ایشان را بر سپاه منصور قسمت کرد و باقی اساری را به ملک تاج الدین
~~بخشید.

PageV01P237

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0241.png)

# ذ کر سی و چهار
# در فتح حصار تیری
# چون شهور سنهآ ثلاث و خمسین و ستمائه [-653] درآمد، درین سال ملک
# ~~اسلام شمس الحق والدین لشکر به طرف حصار تیری برد. واین حصار تیری
# ~~حصاری بود بغایت استوار و ربعی از مردم افغان ذخیره و اموال در این
~~حصار
# ~~داشتند. حسامالدین جاول را قرابتی بود نام ms164 او المار. مردی بود در غایت
~~شجاعت و
# ~~بسالت باکثرت اموال و ترفع احوال، و دو هزار مرد دلاور جنگی داشت. در
~~آن وقت
# ~~که ملک شمسالدین به ملوک و والیان افغانستان مکتوبات نوشت و ایشان را
~~به
# ~~خدمت خواند، این المار در جواب مکتوب ملک اسلام نوشته بود که «اگر همهآ
# ~~اقارب و عشایر من به خدمت ملک در آیند و خراجگذاری قبول کنند، من که
~~المارم
# ~~تا جان دارم درنخواهم آمد؛ چه، پیش از این تاریخ در عهد هیچ سلطانی
~~اجداد و
# ~~آبای من مغول را خدمت نکردهاند و مال به کافر نداده. چند نوبت طاهر
~~بهادر و
# ~~قرانویین و سالی نویین بدین حدود آمدند و ایشان را با وجود آن همه
~~لشکرهای
# ~~گران که کران نداشتند و افزون از شمار و رمال و ذرات بودند، بر ما دست
~~نیافتند و
# ~~عاقبت همه خایب و خاسر کأس بأس نوشیده و کسوت شدت پوشیده، بازگشتند.
# ~~اگر چنانک ملک اسلام به آنک هر سال بیست نفر برده و صد چادری و محقرا
# ~~ؤجوهی بستاند راضی می شود و خط امان و پیمان می دهد، بندهایم و
~~خدمتکار، و
# ~~الا که بیش از این طلب دارد و یا در استحضار ما مبالغت نماید، میان ما
~~و ملک تیغ
# ~~است وتیر و مصاف [206] متعاقب».
# ملک اسلام شمس الحق والدین به واسطهآ این جواب از المار در غضب بود و
# ~~بر سر رنجش تمام. چون به توفیق خدای بیچون و به یمن دولت روزافزون
~~آعلام
# ~~اقبال شاهنشاهیان را نگون گردانید، بعد از آن به چند ماه در اواخر صفر
~~سنهآ مذکور
# ~~به قصد و حصد المار و آن دیار با سپاه بی حد حرکت فرمود و از شهر مستنگ
~~بیرون
# ~~آمد و به پنج روز به حصار تیری رسید. روز ششم را بفرمود تا لشکر یکسر
~~از جوانب PageV01P238
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0242.png)

# ~~حصار درآمدند و به یک بار از یمین و یسار کوسهای جنگ و ms165 طبلهای رزمی
# ~~فروکوفتند، چنانک از صدا و غریو آن کوس، چرخ ارزق پوش گشت1 و زهره در
~~بر
# ~~شیر گردون آب شد و هیبت صور قبل المیعاد به ظهور پیوست.
# شعر [مؤلف کتاب]
# ز غریدن کوس و بانگ نفیر %~% بدرید دل در بر چرخ پیر
# ز گرد سواران رزم آزمای %~% سیه شد رخ چرخ نیلی نمای
# ز رخش سنانهای تا بنده چهر %~% تو گفتی جهانیست بر ماه و مهر
# ~~المار چون جوشش و کوشش سپاه ملک شمسالدین مشاهده کرد، هزار مرد نامدار
# ~~خنجرگذار - که هر یک در صف کارزار مثل شیر شرزه و مانند فیل مست
~~بود[ند] - از
# ~~حصار بیرون فرستاد وگفت «ای دلیران کینه خواه، وای نامداران جهان، چنان
# ~~خواهم که امروز سپاه کینه خواه ملک شمس الدین را بی هیچ تحاشی و خوفی
~~به
# ~~حملات متواتره و توالی تیرانداختن و تعاقب ضروب سیوف دستبردی نمایید2
~~که
# ~~تا انقراض عالم بنی آدم را از آن باز گویند».
# در حال آن هزار مرد از حصار با تیغهای کشیده چون ابر غرنده و بحر
# ~~جوشنده و نهنگ یر آهنگ و یلنگ تیزچنگ بیرون آمدند و با ملک و سیاه او
~~جنگ
# ~~در پیوست. ملک شمس الدین چون آن جلادت و اقدام و تهور افغانیان بدید
~~بانگ بر
# ~~لشکر زد وگفت «ای فیل تنان شیروش، و ای صف شکنان دشمن کش، وای
# ~~قلعه گشایان عدو بند، امروز روز مردی و گردی است و گاه طعن و ضرب.
~~[207]
### | بیت [ساعدی]
# امروز روز کوشش و رزم است و زخم تیغ
### | نی روز بزم و باده و معشوق و دلبرست
# ~~بر موجب لاشجاع الا عند الحرب1 باید که همه یکدل گردن برافراخته
~~وخنجرها
# ~~کشیده بر این جماعت بی درایت که رایت برافراشتهاند و از این حصار به
~~حرب ما
# ~~بیرون آمده، حمله کنید چون کوه و زخم زنید چون برق و بخروشید چون
~~تندر».
# به فرمان ملک شمس الدین مردان نامدار از یمین ویسار، حصار ms166 حمله پیش
~~PageV01P239
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0243.png)

# ~~بردند و در آن حمله صد و پنجاه مرد المار را بعضی را به قتل رسانیدند و
~~بعضی را
# ~~دستگیر کرد[ند]. پنجاه و نه روز برین نسق از طرفین خون ریزش و آویزش
~~بود. بعد از
# ~~پنجاه و نه روز به توفیق صانع بی بدل و رازق لم یزل، قادر بی عجز و
~~نقصان، و
# ~~آفرینندهآ زمین و زمان، و بدید آورندهآ فلک و ملک، و برافزورندهآ ماه و
~~مهر، و
# ~~پرورندهآ جان وانس، وصانع نوع و جنس
### | شعر انظام الملک]
# لة غافر فرد کریم %~% رحیم قادر رب غفور
# خدای آمرزنده یگانه بزرگوار
# مهربان توانابه روزگارنیک آمرزنده
# ~~ملک اسلام شمس الحق والدین حصار تیری را به جنگ بگرفت و بفرمود تا
~~المار را
# ~~به دو نیم زدند و از ملازمان و مقربان درگاه او پنجاه تن را میل کشیدند
~~و پنجاه تن را
# ~~دست و پای بیرون کردند و پنجاه تن را گوش و بینی بریدند و سیصد تن را
~~چوب
# ~~زدند و باقی را به حسام الدین جاول بخشید. بعد از این فتح به ده روز،
~~کامیاب از
# ~~افغانستان به تکناباد آمد و ملک عزالدین تولک و مبارزالدین محمد نهی را
~~با سه
# ~~هزار مرد در تکناباد بگذاشت و از آنجا بعد از بیست روز به قلعهآ
~~محروسهآ خیسار
# ~~متوجه شد. و چون به قلعهآ خیسار رسید، ابواب بر و رأفت بر روی اصحاب
~~دین و
# ~~ملت [208] بگشاد و در ادرارات1 و مرسومات ایشان در افزود و نزد زهاد و
~~عباد و
# ~~کوشه نشین صدقات و ندورات2 بی حد فرستاد.

PageV01P240

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0244.png)

# در فتح حصار کهیرا9
# چنین شنیدم از ثقات هرات که چون ملک اسلام شمس الحق والدین، ملک
# ~~عز الدین تولک و مبارزالدین محمد نهی را قایم مقام خود در تکناباد نصب
~~گردانید،
# ~~ملک عزالدین رؤوس سپاه و اعیان حشم و خدم را به اطراف افغانستان و به
~~سیستان
# ~~فرستاد تا خراج و مال ms167 سالیانه و واجب دیوانی جمع کنند. از افغانیان شبی
~~جمعی بر
# ~~سپاه مبارزالدین محمدنهی زدند و چند سر اسب ببردند و مردی ده را به قتل
# ~~رساندند. مهتر ایشان را شعیب گفتندی. افغانی[ی] دلیر و نامدار و هزار و
~~پانصد مرد
# ~~جنگی در فرمان داشت.
# در آن سال که ملک شمسالدین لشکر به افغانستان کشید، شعیب یناه به
# ~~ولایت کشمیر برده بود. و چون اعلام یافت که ملک شمس الدین حصار تیری و
~~قلعهآ
# ~~خاسک را فتح کرد و ملک شاهنشاه و بهرام شاه و المار را به قتل رساند،
~~بر عزیمت
# ~~آن که پیش ملک شمس الدین آید و شمارهآ ولایت خود را به مالی مقرر
~~گرداند، از
# ~~حدود کشمیر بیرون آمد. چون به افغانستان رسید، ملک شمس الدین مراجعت
# ~~کرده بود. از آن عزیمت برگشت و به القاء شیطان و وساوس دیوظلمانی با
~~خود
# ~~گفت که «هیچ بهتر از آن نیست که خود را بر طایفه [ای] از سپاه ملک شمس
~~الدین
# ~~[اندازم] و قومی را هلاک گردانم و غنیمتی حاصل گردانم تا بدین واسطه
~~نام من به
# ~~دلاوری و گردنکشی میان دلاوران افغانستان مشهور گردد و احوال پر دلی
~~(209] و
# ~~فرزانگی و شجاعت و آبای من بر روی روزگار یادگار ماند». بعد از آن با
~~هزار سوار
# ~~نامدار روی به جانب مستنگ نهاد و از مستنگ به طرف گرمسیر آمد.
# مبارزالدین محمد نهی با پانصد مرد در آن مواضع متوطن بود و بیشتر
# ~~ملازمان و دلیران خود را به جهت جمع مال نزد زعما و عمال افغانستان
~~فرستاده
# ~~بود و بر گمان آن که خلق این دیار، از احرار و ابرار و اخیار و اشرار،
~~مطیع و
# ~~فرمانبردار ما کشتهاند و از هیبت سیاست ملک شمسالدین به کلی زمرهآ
~~جبابره و
# ~~قطاع طریق و طبقهآ رنود و اوباش در زوایاء نهیب وخوف منزوی شده، از
~~معنی PageV01P241
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0245.png)

### | شعر [ابومسلم]
# و من رعی غنما فی ارض مسبعة ms168 %~% فنام عنها تولی رعیها الآسد
# و هر که بچراند گوسفند را در زمین دره
# بس غافل شود از آن گوسفندان، به خود گیرد چرائیدن او را شیر
# بی خبر مانده، که ناگاه
### | شعر [فردوسی]
# شبی چون سیه روی شسته به قیر %~% نه بهرام پیدا، نه کیوان، نه تیر
# ~~از یمین و یسار لشکرگاه مبارزالدین محمد نهی شور و شغب برخاست. تا
# ~~مبارزالدین محمد آمادهآ مقاتلت شود،1 شعیب با گروه خود کار رانده بود و
~~سر خود
# ~~گرفته. مبارزالدین محمد از آن معنی بغایت منفعل و خجل گشت. و چون این
~~خبر به
# ~~ملک عزالدین تولک رسید، فی الحال قاصدی به خدمت ملک شمس الدین فرستاد
# ~~و علی التفصیل احوال مبارزالدین محمد نهی وآن غفلت وبی حزمی او عرضه
# ~~داشت. ملک اسلام شمس الحق والدین از آن خبر چون فیل دمان وشیر غران
# ~~برآشفت و از سر غضب گفت:
### | شعر [اسدی]
# به دادار جانبخش جان آفرین %~% به شخص پیامبر، رسول گزین
# به کیوان وبرجیس وخورشیدوماه %~% به جان پدر، پیر من کرتشاه
# ~~که تا سر شعیب بداختر را به خنجر دل در نبرم، از پای ننشینم و جشن و
~~خرمی و
# ~~بی غمی نیارایم.
# روز دیگر که اوایل شعبان سنهآ مذکور بود از قلعهآ محروسهآ خیسار به
~~مبارکی و
# ~~طالع سعد بیرون آمد وعنان عزیمت با لشکر بی حد بر سمت افغانستان تاخت.
# ~~چون خبر وصول رایات او به ملوک و حکام و زعما و ولاة ولایات افغانستان
~~رسید،
# ~~باز به تجدید پیش او آمدند و کمر بندگی بسته و زبان ثناورزی گشاده به
~~ملازمت
# ~~مشغول شداند]. و چون شعیب را اعلام کردند که ملک شمس الدین به گرفتن تو
# ~~می آید، روی به هزیمت آورد و با شیعهآ خود به حصار کهیرا رفت.

PageV01P242

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0246.png)

# و راوی چنین تقریر کرد که مثل حصار کهیرا در ربع مسکون حصنی نیست و
# ~~مانند ذخایر و کنوز او، کنوز قارون ملعون نی. ملک شمسالدین ms169 بیست روز را
~~به پای
# ~~آن حصار آمد و از فصحاء افغانی پنج تن را بدان حصار فرستاد و گفت شعیب
~~را
# ~~بگوید:
### | شعر [مؤلف]
# ای بی خبر ز عاقبت کار خویشتن %~% یابسته مانده در چه پندار خویشتن
# از راه جهل و وسوسهآ دیو کبر نفس %~% واله شده به کرده و گفتار خویشتن
# اینک رسید موسم آن دم که هر نفس %~% افغان کنی ز نفس ستمکار خویشتن
# ~~با وجود آن که از زخم تیغ آتش افشان ما زهرهای مبارزان اقالیم کیهان آب
~~گشت و از
# ~~باد گرز گاوسار کوهآ کوب مغزباش اهرمن کش ما سر [211] گردنکشان و
~~گردنان و
# ~~گردن سران در خاک خواری افتاد و صیت سیاست سلطانی ما از اقصای خاور تا
# ~~انتهای باختر منتشر شد و آوازهآ دولت بی اندازهآ ما را مفضیان قضا و
~~قدر به سمع
# ~~جمع جباران وقهاران مشارق ومغارب رسانند، بر لشکر منصور فیروز ما شبخون
# ~~می آری؟ اکنون که هنگام نبرد و رزم آوردن است و روز فرخاش و کین جستن،
~~پناه به
# ~~حصار بردهای و دد فروبسته و آمادهآ مقابلت و مقاتلت شده[ای؟ با این همه
~~عصیان
# ~~و طغیان اگر چنانک به طوع و رغبت در حصار بگشائی و چنانک از متضرعان و
# ~~متخشعان سزد و آید، رجوع به حضرت ما کنی، ترا به جان امان باشد و اطفال
~~و
# ~~اموال و رجال از نهب و قتل سالم مانند، و الاکه شیطان غرور آتش مقاومت
~~در
# ~~شخص خاکسار تو زند، هر آینه که بعد از فتح این حصار از اولاد و احفاد و
~~اقارب و
# ~~قبایل تو آثار نگذارم.
# چون آن فرستادگان این پیغام را به شعیب رساندند، شعیب خشمناک شد و
# ~~بغرمود تا آن هر پنج تن را سرنگون سار از بالای حصار بینداختند. ملک
~~شمس الدین
# ~~چون آن حالت را مشاهده کرد با تمامت سپاه به عون خدای سمیع عالم از
~~برای فتح
# ~~آن حصار منیع رفیع بیش رفت ms170 و نفاطآن و قارورهاندازان را بفرمود تا از
~~جوانب
# ~~حصار نفط اند اختن گرفتند. سپاه یکسر به فرمان او چون اسد و فیول از
~~اطراف اربعهآ
# ~~حصار در آمدند. ملک اسلام شمس الحق والدین آن روز به نفسه دلیریهای صعب
# ~~و جانبازیهای مهیب نمود و بر نسقی حرب کرد که هر زمان از ساکنان عالم
~~بالا و
# ~~ناظران مناظر گنبد خضرا این آواز برمی آمد: PageV01P243
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0247.png)

### | تاریخ هرات
### | شعر [ظهیر]
# ~~ای خسروی که قصهآ یک روزه رزم تو
# صد ساله کارنامهآ کاووس و رستم است
# ~~چتدان بریخت ختجر تو خون دشمنان
# کاجزای خاک تابه ثری جمله پر نم است
# ~~فتح وظفر به جوهر تیغ تو قایماند
### | ینی که تیغ تو همه فتح مجسم است
# ~~خصم تو که ز ذره فزون است در عسدد
### | با آفتاب تیغ تو از ذرهای کم است
# ~~چهل و شش روز لشکر بر در آن حصار بماند. بعد از آن میان حصاریان دو
~~گروهی
# ~~پیدا گشت. بعضی گفتند «جنگ میکنیم» و قومی گفتند «به ایلی در می آئیم».
# ~~آخرالامر شعیب را بگرفتند و دو شاخه کرده پیش ملک شمسالدین بردند. ملک
# ~~شمس الدین شعیب را به دست خود به قتل رساند و اخذان او را تشریف
~~گرانمایه
# ~~داد. و از آنجا کامیاب و منصور با غنایم بیحد و اسیران بی عد مراجعت
~~فرمود.

PageV01P244

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0248.png)

### | ذ کر سی و ششم
# در فتح حصار دوکی و
# ه قتل رسیدن سندان افغانن
# چون شهور سنهآ اربع و خمسین و ستمائه [= 654] در آمد ثقات هرات گفتند
# ~~که در این سال از تواریخ یکی آن بود که چون ملک اسلام شمس الحق والدین
~~کرت،
# ~~طاب ثراه و جعل الجنه، مثواة حصارکهیرا را خراب کرد و شعیب پر عیب را
~~به قتل
# ~~رساند، از قوم سورنا که یکی از زعماء افغان بود، سندان نام - واین
~~سندان پسر عم
# ~~شعیب بود و هزار مرد دلاور داشت و مردی بود پر دل ms171 و کار دیده وگرم و
~~سرد وقایع
# ~~و بلاچشیده و یک سال ملازم درگاه ملک شمسالدین بود - چون مشاهده کرد که
# ~~شعیب را به چه خواری بکشتند، هراسی عظیم و ژعبی قوی در دل او درآمد و
~~در
# ~~تیه [213] «فوسوس الیه الشیطان»1 حیران وسرگردان شد، با اقارب وخواص
# ~~خویشتن مشورت کرد و گفت: «بدانید که بدین نوع که ملک شمسالدین کشش
# ~~میکند، نه همانا که یک سال دیگر در این ولایت از تخمهآ ماکسی باقی
~~خواهد ماند،
# ~~به ما خواهد آورد و هر یک از ما را به واسطهآ جرمی یا ترک خدمتی به
~~تعریک و
# ~~تأدیب بر مطالبهآ اموال بایمال خواهد گردانید، تدبیر آن است که پیش از
~~نزول
# ~~حوادث از این ولایت برویم و پناه به حصار دوکی بریم؛ چه، حصار دوکی بس
# ~~استوار است و ازگاه بنای آن تا امروز، هیچ سلطان و ملک آن را فتح نکرده
~~است و
# ~~عمرها و دورها را در آنجا ذخیره است».
# ملازمان سندان گفتند که «خداوند حاکم است و ما بندگان محکوم به هر چه
# ~~فرماید و مصلحت داند ما بر آن برویم». سندان روز دیگر پیش از طلوع
~~خورشید
# ~~عالم افروز با قوم خود از لشکرگاه ملک شمسالدین بیرون آمد و در آن
~~سحرگاه روی
# ~~به بیراه آورد و در قطع فراسخ بیدا و فیفای که طیور را در هوای آن مجال
~~طیران نبود
# ~~و بر وجهات اراضی او حیات را امکان حرکات نی، PageV01P245
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0249.png)

# شعر [عبدالله الاسدی]
#  مهمه قفرة سباسبها %~% تحسب اجوازها الصواحات
# بسابیابانی که خالیست به بیابانهای دوراو
# گمان بری تو میانهای او را سرابها
# ملساء کالکف ما بها انس %~% سوی هزبر و اخدریات
# تسویستهمچو کف دست نیست به وی مونسی
# جز شیر نر وگور خران [214]
# ~~اجتهاد تمام به جای آورد به حصار دوکی رسید و از متواریات و قطاع طریق
~~قرب
# ~~هزار مرد دیگر با ایشان بیعت کردند که به هیچ نوع خلاف نکنند تا ms172 جان
~~دارند
# ~~بکوشند و با ملک اسلام شمس الحق والدین سر به صلح درنیارند.
# چون ملک شمسالدین را از مختلف سندان خبر کردند، ملک تاج الدین کرد
# ~~و مبارزالدین محمد نهی را با دو هزار سوار در عقب او بفرستاد. بعد از
~~هشت روز
# ~~ملک تاجالدین کرد و پهلوان محمد نهی باز آمدند و گفتند که سندان از
~~راهی رفته
# ~~است که بغایت صعب است و در وی جوی و جر سنگلاخ و نجد و غور و اجام و
# ~~حضیض بی حد وحساب. و چون اسپان ما بغایت لاغر بودند و بی نعل، در عقب
~~او
# ~~نتوانستیم رفت. ملک شمسالدین روی به سوی جاهو کرد که «تدبیر این کار
# ~~چیست؟ به طلب سندان غدار لشکر کشیم و یا به جانب هرات حرکت کنیم که چند
# ~~سال شد که از هرات بدر آمدهایم».
# جاهو و بعضی از ملازمان ملک شمسالدین گفتند «ملک اسلام را بر موجب
# ~~قضیه لیس من عادة الکرام سرعة الانتقام چند روزی سندان را امان دهیم.
~~چون به
# ~~هرات رسیم از لشکر مغول پنج هزار مرد را بدین سرحد فرستیم تا به تاخت
~~متعاقب
# ~~ولایت سندان را خراب کنند». ملک شمس الحق والدین گفت که «آنچه شما
# ~~میگویید از صواب و نحج دور نیست، اما بزرگان روزگار و خردمندان نامدار
# ~~گفتهاند:
### | شعر
# اگر کاری بخواهی کردن امروز %~% به فردا مفکنش هیهات هیهات PageV01P246
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0250.png)

# چرا؟ زیرا خداوندان معنی %~% چنین گفتند «فی التأخیر آفات»
# ~~مصلحت در آن است که تا سندان را با طایفه[ای] که پیش ما نیامدهاند به
~~قتل
# ~~نرسانیم به هرات نرویم؛ چه، افغانیان بیوفا و غدار باشند. چون ما به
~~هرات رویم
# ~~ایشان [215] دلیر شوند و هر قومی پناه به قلعه و حصاری برند و به تجدید
~~عصیان
# ~~و تمرد ظاهر گردانند».
# جاهو و حاضران و ناظران بر ملک اسلام آفرین ها خواندند و به مسکنت و
# ~~ضراعت ثناها گفتند و از آن پیش بینی و ms173 عاقبتاندیشی و طبع پاک منتج او
~~حق
# ~~تعالی را سجدات شکر به جای آوردند. روز دیگر که اواسط ربیع الاولی سنهآ
~~مذکور
# ~~بود، ملک اسلام شمس الحق والدین، ملک عزالدین تولک و تاج الدین بغنی و
~~ملک
# ~~تاجالدین گرد را با دو هزار سوار نامدار به طرف ولایت سندان فرستاد و
~~فرمود که
# ~~(چنان خواهم که تا آمدن ما متعاقب شما، شما حصار سندان را محاصره کرده
# ~~باشید و به روز جنگ و به شب شبیخون برده».
# ملک عزالدین و ملک تاجالدین کرد و تاج الدین بغنی زمین خدمت بوسیده و
# ~~جام تربیت نوشیده و خلعت عاطفت پوشیده، از لشکرگاه ملک شمسالدین بیرون
# ~~آمدند و بیست روز را به حصار دوکی رسیدند و قرب پانصد کس را از رعیت و
~~خدم
# ~~و غلمان سندان را بگرفتند. روز دیگر ملک تاج الدین گرد با پنجاه سوار
~~آهن پوش به
# ~~پای حصار آمد و خود از سر برگرفت و گفت به آواز بلند که «سندان را
~~بگویید که
# ~~تاج الدین کرد آمده است و میخواهد که با تو سخنی بگوید». سندان چون
~~آواز
# ~~ملک تاج الدین گرد را بشنود، بر ذروهآ منظر درب حصار آمد و بر ملک تاج
~~الدین کرد
# ~~سلام کرد. ملک تاج الدین بعد از جواب سلام گفت:
# «ای دوست حقیقی وای برادر دینی، بدان که امروز بحمدالله تعالی که
# ~~خداوند و مخدوم، ملک اعظم، مالک رقاب الامم، شهریار اسفندیار بخت و
# ~~جمشید فریدون تخت، شاهنشاه جهان پناه، شمس الحق والدین، محمدبن ابی بکر
# ~~کرت،
### | شعر اسلیم]
# آنک لطف اله رهبر اوست %~% وانک مهر سپهر چاکر اوست[216]
# آنک در ملک ملک بخشی و جود %~% تاج انعام عام بر سر اوست
# آنک در چشم خصم هیکل او %~% صورت تیغ و شکل خنجر اوست PageV01P247
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0251.png)

# آنک رشک سحاب و کان و بحار %~% دست و طبع ودل دلاور اوست
# آنک سلطان چرخ از دل و جان %~% از کمین بندگان کمتر اوست ms174
# آنکی تور جمال ماه جلال %~% رای عقده گشای انور اوست
# آنک فتح مبین به روز وغا %~% هادی و پیشوای لشکر اوست
# ~~به قدر فلکی وخلق ملکی وحسب طاهر ونسب ظاهر، و عدل شامل وجود کامل،
# ~~وفضل وافرو بذل متوافر، وارتفاع قدر واتساع صدر، و رفعت مکان و عزت
~~امکان،
# ~~و عله مرتبت و شیو منقبت، و جلالت خاندان و زغامت دودکان، و نزاهت مولد
~~و
# ~~نظافت محتد، و نفاذ امور و دوام سرور، و دین قوی و سیر نبوی از
~~فرمانفرمایان
# ~~شرق و غرب و ولایتداران بر و بحر ممتاز است و در احراز مجد و معالی در
~~ایام و
# ~~لیالی، قدم تقدم بیش سرفرازان عالم و گردنکشان بنی آدم نهاده است.
### | شعر
# لقد جاز اقسام الفضایل کلها %~% فامسی وحیدا فی فنون الفضایل
# بدرستی که جمع کردبخشهای افزونیهای همهرا1
# پس کشت یگانه در گونههای افزونیها
# ~~اعاظم ملوک نامدار و اکابر حکآم روزگار و اماجد ولاة اخیار به قلم
~~عبودیت رقم
# ~~مطاوعت او بر صفحهآ جان و چنان کشیدهاند و هر یک به طوع و رغبت از سر
# ~~اخلاص و محبت خود را در پیش جناب جنات حیات او چون بندگان کمینه و
# ~~سرافکندگان دیرینه ملازم و معتکف گردانیده و حالیا قرب پنجاه ملک نام
~~آور2 و
# ~~صد امیر معتبر و هزار سپهسالار بر سر با چندین هزار مرد جرار کرار از
~~غوری و
# ~~هروی و افغان و مغول بر درگاه عالی پناه انجم سپاه او [217] کمر انقیاد
~~از سر وداد بر
# ~~میان جان رشاد و سداد بستهاند، و در این سه سال که چون سایر خدمتکاران
~~جانباز
# ~~سرانداز در بندگی این ملک قلعه گشای رزین را مداومت ملازمت نمودی به
~~چشم
# ~~سر مشاهده کرده و به تحقیق دانسته[ای] که به چه نوع اعادی ملک را بی
~~جان
# ~~گردانید و به چه نسق قلعههای این جبال و حصارهای این بلاد را بگرفت.
# اکنون بر مقتضای «المؤمن اخ المومن» سخن این برادر ms175 خود بشنو و دست از
~~PageV01P248
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0252.png)

# ~~تخلف و معاندت کوتاه کن و سر بر خط هواداری و فرمانبرداری نه و در حصار
# ~~بگشای و بی هیچ خوف بیرون آی تا تو را به خدمت ملک شمس الحق والدین برم
~~و
# ~~به شفاعت از آن حضرت با رفعت درخواهم تا به کرم خلقی ذیل عفو و صفح بر
# ~~جرایم وخطایاء تو بوشد وبر منوال اول تو را به اصناف الطاف بهرهمند و
# ~~مخصوص گرداند».
# چون سندان آن مقالات را گوش کرد، در جواب گفت که «ای ملک تاج الدین
# ~~بدان که من بدین کلمات مموه و حکایات مزخرف در دام مکر و حیل تو نخواهم
# ~~افتاد و از این بالای والا به نشیب فریب نخواهم آمد. امیدوارم که هم در
~~این هفته
# ~~بیشتر نامداران و صدرنشینان افغانستان به معاونت و مظاهرت من بیایند تا
~~با ایشان
# ~~یکدل و [یک] زبان داد خویشتن از سپاه ملک شمس الدین بستانیم و به خون
~~شعیب
# ~~که خویشاوند من است هزار خون بریزیم».
# چون ملک تاج الدین کرد دانست که سندان سخن او نخواهد شنود، بازگشت
# ~~و آنچه گفته بود و شنیده بود با ملک عزالدین تولک و تاجالدین بغنی در
~~میان نهاد.
# ~~ملک عزالدین بفرمود تا در حال کوس حربی فروکوفتند و لشکر از پیاده و
~~سوار در
# ~~پای حصار دوکی جمع شد. سندان با هفتصد مرد مبارز از حصار بیرون آمد و
~~آن روز
# ~~تا هنگام شام با ملک عزالدین تولک حرب کرد. هژده روز متعاقب از جانبین
# ~~برآویختن و خون ریختن بود[ند]. به واسطهآ آنک حصار دوکی مرافع
~~[218]گذرها و
# ~~مخارج منیع داشت، ملک عزالدین تولک با آن همه سپاه و حرب متواتر بر فتح
~~آن
# ~~حصار دست نمییافت، تا روز نوزدهم که لشکر از هر دو طرف در حرب و ضرب
# ~~بود و از یمین و یسار
### | شعر [ربیعی]
# فغان زد وگیر و فریاد بود %~% یکی غم خور و دیگری ms176 شاد بود
# ~~ناگاه از دور رایت منصور شیر پیکر همایون اختر نصرت یاب ملک شمس الدین
~~ظاهر
# ~~کشت. ملک عزالدین تولک و ملک تاج الدین کرد و تاج الدین بغنی با تمامت
~~سپاه
# ~~نعرهآ شادمانی برآوردند و همه پیاده قرب یک فرسنگ پیش ملک شمس الدین
~~باز
# ~~رفتند و شرایط خدمت و ثناورزی به تقدیم رسانید [ند] و گفت اند]:
# شعر احمید سیمکش]
# شها در جهان کامرانیت باد %~% همی دولت جاودانیت باد PageV01P249
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0253.png)

# # به ملکت ستانی و فرماندهی %~% همه سیرت خسروانیت باد
# # ز بهر مدار فلک تا ابد %~% به گیتی درون زندگانیت باد
# # به رغم بداندیش تا روز حشر %~% به بزم طرب شادمانیت باد
# # همیدون چو دریا ودایم چو بحر %~% گهر بخشی و در فشانیت باد
# ~~ملک شمسالدین هم ازگرد راه پیاده گشت و خشم آلود تیغ آبدار خونخوار
~~برکشید
# ~~و قدم تقدم پیش نهاد. رؤوس سپاه و اکابر لشکر همه متابعا لمرضاته پیاده
~~گشتند و
# ~~تیغ ها برکشیدند و چون شیران آشفته و فیلان زنجیر گسل به یک حمله به
~~پای حصار
# ~~آمدند. حصاریان دست به سنگ زدن و تیرانداختن برآوردند و هر چند از
~~بالای
# ~~حصار سنگ و تیر خدنگ بیشتر میآمد، ملک اسلام شمس الحق والدین بیشتر
# ~~می رفت. چون غضنفر حمله می آورد، و چون نهنگ آهنگ جنگ میکرد، و چون
# ~~رعد می خروشید، و چون بحر می جوشید و میگفت:
### | شعر [علی هیصم]
# # سامضی لنصرالحق والشرک راغم %~% ببیض تقد الدارعین ظماء
# ~~زود بود که روان گردانم از برای یاری دادن حق و حال این بود که شرک
~~خوار باشد
# به شمشیرها که دو نیم میگردانند زره پوشان را تشنه
# # و مطرورة زرق تروح و تغتدی %~% لنهب نفوس آو لسفک دماء
# ~~و نیزههای تیز کرده شده سنانها کبود شبانگاه میکنند و بامداد می کنند
# از برای غارت نفسها یا از برای ریختن خونها
# ~~جانسپاران حضرت و دعاگویان دولت و ارکان مملکت ملک شمس الدین دم ms177
# ~~به دم پیش می آمدند و می گفت [ند] که ای خداوند هزار جان ما بندگان
~~فدای یک تار
# ~~موی کمین بندگان و پسین چاکران مخدوم باد. آبراج حصار نزدیک است و راه
~~تیر
# ~~باریک، و خداوند را نظر بر بسالت و حماست این قوم بی باک خون گرفته،
~~نباید که
# ~~چشم زخمی باشد. بر مقتضای آن که گفتهاند:
### | شعر
# برحذر باش روز جنگ و مصاف %~% از سر تیغ و زخم خنجرها
# گر چه کس بی اجل نخواهد مرد %~% تو مرو در دهان اژدرها
# ~~درهمی موقف توقف میباید کرد تا بندگان پیش روند و سینه را هدف تیر
~~سازند.

PageV01P250

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0254.png)

# ~~ملک اسلام شمس الدین بانگ بر ایشان میزد و میگفت که «مگر به اسماع شما
# ~~نرسیده است که بزرگان صف معرکه گفتهاند:
### | شعر
# گاه پرخاش و روز رزم و وغا %~% رخ مگردان ز خنجر و زوبین
# زانکه گر در دهان شیر روی %~% نکشندت مگر به روز بسین
### | شعر اشاعر]
# الموت محتوم فلا تحفل به %~% ویری الجبان هلاکه فی حربه
# مرگ واجب کرده شد، پس باک مدار به او
# و می بیند بد دل هلاکت خود را در جنگ کردن خود [220)
# ~~بدین نوع که به ذکر پیوسته است ملک شمسالدین چهار روز بر در حصار به
~~کار
# ~~کارزار روزگار برد و فرمان فرموده بود و سوگند عظیم بر زبان رانده که
~~هر که در این
# ~~چهار شبانه روز از پای حصار باز گردد و میل خیمه و خرگاه کند و آرزوی
~~منزل و
# ~~بنگاه برد و از مواقف و مراقب ضرب وحرب و مراصد قمع و قطع روی به سوی
# ~~مقام منام وطعام آرد، اگر که همه فرزند صلبی من بود، به عبرتی به قتلش
~~رسانم که
# ~~آن سیاست تاریخ عالمیان و روزنامهآ اهل جهان گردد.
# روز پنجم لشکر از جانبین بر منوال گذشته تا شب با هم در مصاف و لاف و
# ~~تقدم و تأخر و اقبال و ادبار ms178 و عزیمت و هزیمت بسر بردند. و چون شاه
~~سپاه زنگبار
# ~~بر شاهنشاه رومی عذار مظفرگشت و جهات ستهآ آفاق چون قلب قالب مردم مقلب
# ~~قلآب بر نفاق تاریک و مکدر شد، ملک اسلام شمس الحق والدین حکم فرمود که
# ~~امشب باید که از اطراف حصار دلاوران تا روز حرب نکنند و کمنداندازان
~~جانباز و
# ~~رسن بازان چابکدست روی به جانب برجها و منظرها آورند.
# چون حکم ملک شمسالدین به سپاه رسید، جمله به یکبار خروش برآوردند
# ~~و از میان وکنار و یمین و یسار چون دریای مواج در حرکت آمدند و قرب دو
~~سه
# ~~هزار مشعله وچراغ در آن لیلة الداج برافروختند، چنانک از شعاعات انوار
~~آن
# ~~مشاعل جمله صحراوات چون باغ و راغ روشن و گلشن گشت و به یک حمله لشکر
# ~~به پای دیوار حصار و در دروازه رسیدند و اهنگ کمندانداختن و قصد در
~~سوختن
# ~~کردند. حصاریان نیز در آن شب پر فزع - که چون رستخیز با نهیب و غریو
~~بود - PageV01P251
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0255.png)

# ~~سنگهای صدمنی با تیرهای نه مشتی انداختن گرفتند و از برای ابقاء عرض و
~~حفظ
# ~~فرزندان خویشتن، به جنگ و آهنگ مشغول گشتند و هر چند که مرد از ایشان
~~بیشتر
# ~~به قتل می رسید، متهورتر میگشتند و دست از محاربت کوتاه ثمی کردند و
~~پای از
# ~~[221] مقاومت پس نمیکشیدند. بر این گونه از درون و بیرون کشش و کوشش
~~بود.
### | شعر
# حتی تجلی الصبح فی و جناتها %~% کالماء یلمع من خلال الطعلب
# تا روشن شد صبح در کرانهایاو
# همچو آبی که بدرخشد از میان [اشنه]*
# ~~هنگام صبح صادق را سپاه ملک اسلام شمس الحق والدین در حصار را سوخته
# ~~بودند و دیوارها را ده جای سوراخ کرده و یک برج را گرفته. چون سندان
~~دانست که
# ~~حصار را بگرفتند و همین ساعت همه را به تیغ بی دریغ بخواهند گشت، بانگ
~~بر
# ~~مردم حصار زد و گفت «ای دلاوران نامدار، ما را ms179 از دست این قوم امان
~~نخواهد بود.
# ~~باری هر یک به خون خود یکی را به قتل رسانیم تا به نام نیک کشته شده
~~باشیم».
# دویست مرد بود از اقارب و مقربان او جمله حمله کردند و چندین تن را از
# ~~نامداران سپاه ملک اسلام شمس الحق والدین مجروح گردانید[ند]. عاقبة
~~الامر
# ~~سندان با آن دویست مرد کشته شد. دیگران سلاحها بینداختند و فریاد «یا
~~ویلنا قد
# ~~کنا فی غفلة من هذا بل کنا ظالمین»1 برآوردند. و لشکر منصور ملک
~~شمسالدین
# ~~بریشان می خواندند که «هذا یومکم الذی کنتم تو عدون».2
# آن روز تا نماز دیگر ملک شمس الدین در حصار دوکی مقام کرد و زمرهای را
# ~~که واجب القتل بودند به قتل رسانید و باقی مردم رعیت را ببخشید و ذیل
~~عفو بر
# ~~جرایم وذنوب ایشان پوشید واز آنجا به فضل واهب الکمالات والسعادات، مع
# ~~خصول المآرب والمرادات، مظفرا ومنصورا ومبشرا و مسرورا مراجعت فرمود.

PageV01P252

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0256.png)

# ذ کرسی و هفته
# چون شهور سنهآ خمس و خمسین و ستمائه [= 655] درآمد، درین سال
# ~~[222] به خدمت ملک اسلام شمس الحق والدین طایفهای از زعما و رؤساء
# ~~افغانستان عرضه داشتند که از حصار دوکی برطرف جنوبی به هفتاد فرسنگ
# ~~جماعتی دزداناند که ایشان را کنکان ونهران خوانند. صد سال کمابیش می
~~شود که
# ~~این گروه راه میزنند و تجار و سفرا و ابناء السبیل را که از اطراف و
~~اقطار بلاد غربی
# ~~به هندوستان میروند غارت میکنند. امیدواریم که ملک ملوک الاسلام از
~~برای نیل
# ~~درجات را لشکری نامزد فرمایند تا آن سارقان پرگناه طغیان و آن قاطعان
~~راه
# ~~مسلمانان را از آن دیار براندازند و هر یک را منکوب و مسلوب به بلایی
~~مخذول
# ~~گردانند تا من بعد در این ولایت
### | شعر اسوزنی]
# ز عین عدل تو ز ای زبان دزد به راه %~% چو هاکره شود از کاف کاروان گفتن
# ~~ملک شمس الدین پرسید که آن دزدان چند تن باشند و ms180 به کدامین عدت و سلاح
# ~~جنگی کنند؟ گفتند که ایشان هفتصد مرد بی باک مباوزاند که در روز مصاف
~~با دو هزار
# ~~سوار نامدار برآویزند.
# ملک اسلام روز دیگر بعد از تدبر و تفکر بسیار پهلوان مبارزالدین محمد نهی
# ~~و تاج الدین بغنی واختیارالدین سالار وامیر نصرت را با دو هزار سوار
~~نامدار به
# ~~جهت اخذ و قمع آن دزدان نامزد فرمود و از اسلحه و مراکب و ساز سفر
~~چندانک
# ~~ممکن بود بدیشان داد و هر یک را به خلعت گرانمایه از اسب و جامه و کمر
~~و قبا و
# ~~کلاه مخصوص گردانید. پهلوان مبارزالدین محمد نهی واختیارالدین سالار و
# ~~تاج الدین بغنی و امیر نصرت به طالع سعد اواسط شوال سنهآ مذکور سوار
~~شدند.
# ~~پانزده روژ را به اوطان دزدان رسیدند.
# چون آن قوم را از رسیدن سپاه ملک اسلام شمس الحق والدین خبرشد، روز
# ~~دیگر همه آمادهآ محاربت و مقاتلت به جنگ بیرون آمدند. هفت روز متعاقب
~~حرب
# ~~کردند و در این هفت روز قرب پانصد مرد دلیر نامدار از جانبین به قتل
~~[223] PageV01P253
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0257.png)

# ~~پیوست. روز هشتم دزدان پناه به تنگنای درهای بردند که بغایت مضیق و
~~دقیق و
# ~~منیع بود. سپهدار تاجالدین بغنی با هزار مرد ممر و گذار دره را بگرفت و
# ~~اختیارالدین سالار و امیر نصرت با پانصد مرد از بالای دره درآمد و
~~پهلوان
# ~~مبارزالدین محمد نهی با باقی سپاه از یمین و یسار دزدان. در آن درهآ
~~تنگ باز جنگ
# ~~در پیوست. هفت روز دیگر دزدان در آن دره بماندند. روز دیگر لشکر ملک
~~اسلام
# ~~شمس الحق والدین غلو کردند و به یکبار حمله پیش بردند و تنگنای دره را
~~از دزدان
# ~~بازستاندند و خود را بر ایشان زدند و قرب صد تن را از ایشان به قتل
~~آورد[ند].
# و دزدان چون بیچاره و مضطرب گشتند اسلحه بینداختند و زنهار خواستند.
# ~~پهلوان مبارزالدین محمدنهی ایشان را زنهار داد و تمامت زن ms181 و فرزند و
~~اتباع و اشیاع
# ~~و گله و رمهآ ایشان را به خدمت ملک آوردند. ملک شمس الدین بفرمود تا از
~~آن
# ~~دزدان هفتاد تن را دست بیرون کردند و باقی را به حسامالدین جاول بخشید
~~و
# ~~پهلوان محمد واختیارالدین سالار و امیر نصرت1 را خلعت پوشاند.

PageV01P254

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0258.png)

# ذ کر سی و هتم
# در فتح حصار ساجی
# چون ملک اسلام شمس الحق والدین کرت، طاب ثراه، مظلومان [و] ضعفای
# ~~خلق را که ودایع الهیاند از جور و تعدی دزدان کنکانی و نهرانی خلاص داد
~~و از
# ~~موارد معدلت متحیران تیه حیرت را سیراب کرد و در استخلاص نفوس و اموال
# ~~مؤمنان آثار ید بیضاء موسی و آیات احیای عیسوی و انوار معجزات محمدی
~~ظاهر
# ~~گردانید و بدین واسطهآ علویهآ شریفه درجهآ علیا و مرتبهآ اعلی «عسی آن
~~یبعثک ربک
# ~~مقاما محمودا»1 را مکتسب و موروث خویشتن گردانید و در عزیمت توجه هرات
~~با
# ~~ملوک و جاهو مشورت کرد، همه به اتفاق گفتند که به طرف هرات حرکت [224]
# ~~می باید کرد؛ چه، آبادانی آن شهر متعلق به خدمت خداوند است.
# ملک شمس الدین فرمود که در این هفته عزیمت سفر به جانب هراة مصمم
# ~~گردانیم و از ملوک حاضر و پهلوانان پر دل ملکی و پهلوی را با سه هزار
~~مرد در این
# ~~سر حد بگذاریم تا از خیر و شر و صلاح و فساد این دیار باخبر باشند. ملک
# ~~تاج الدین کرد و حسامالدین جاول بر پای خاستند و بعد از شرط خدمت گفتند
~~که
# ~~باری تعالی و تعظم ملک ملوک آفاق و شهریار نامدار دیار خراسان و عراق
~~را در
# ~~شمو رفعت و علو منقبت و غلو مرتبت بقاء نوح و حیات روح دهاد و اطناب
# ~~شرادق حضرت مقدسهآ او را به مسامیر خلود و اوتاد اباد موطد و مؤکد
~~گرداناد.
### | شعر
# به حرمت سه محمد، به حق چار علی
### | بهدو حسن بهحسین وبهموسی و چعفر
# ~~بر ms182 رأی اظهر انور، لازال عالیا منیرا، عرضه میدارند بندگان کمترین و
~~جانسپاران
# ~~کهترین که کلی ولایات افغانستان ملک اسلام را مسلم و مسخر کشته است و
~~تمامت
# ~~قلعهها وحصارها و جایگاهها فتح شده، الا حصار ساجی که آن فتح نشده است؛
# ~~چه، در همهآ روی زمین از روی استواری و رفعت مثل آن حصار دیدهآ مردم
~~گردنده PageV01P255
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0259.png)

# ~~ندیده است و گوش خردمند صفت کننده نشنوده. و در آنجا هزار مرد افغان
~~جلد
# ~~مبارز متوطن است و از عهد یزدجرد تا امروز هیچ پادشاه و ملک و حاکم را
~~گردن
# ~~ننهادهاند؛ چه، پناه ایشان در غایت محکمی و منیعی است و ذخیره و
~~مایحتاج
# ~~حصارداری در نهایت کثرت و افزونی و شجاعت و بسالت و دلاوری ایشان بیش
~~از
# ~~آن که در افهام و اوهام درآید. مصلحت در آن است که این یک حصار دیگر را
~~ملک
# ~~اسلام فتح کند و آن جماعت را که پناه به وی بردهاند به قتل رساند تا
~~اندیشههای
# ~~گوناگون از خواطر و ضمایر [225] بندگان دولت منطمس و مندرس گردد که اگر
~~آن
# ~~حصار در دست آن فرقهآ گردنکش و در تصرف آن زمرهآ آتشوش بماند، به اندک
# ~~روزگاری قوی حال کردند و متواریان و صعلوکان و قطاع طرق با ایشان یار و
~~مددکار
# ~~شوند. بعد از آن دفع و منع آن قوم متعذر باشد.
# ملک اسلام شمس الحق والدین، طاب ثراه، فرمود که این جمله از ممکنات
# ~~است و به دست آوردن آن حصار از لوازم و فرایض است. روز دیگر لشکر به
~~طرف
# ~~حصار ساجی کشید و دو هزار سوار به اسم معاونت از قنقوزدای نویین طلب
# ~~داشت. هژده روز را به پای حصار ساجی رسید. حصاری دید بغایت بلند در
~~نهایت
# ~~استواری و شکوهمندی.
### | شعر [ربیعی]
# سرافراخته بر سپهر بلند %~% چو که کمترین برجش اشکوه مند
# در از آهن و باره ازخشتوسنگ %~% فراوان درو آلت روز جنگ
# تو گفتی که روئین ms183 است دیوار او %~% ز پولاد کرده همه کار او
# نگهبان درو بیشتر از حساب %~% همه آهنین ترک و زرین رکاب
# ~~چون رفعت و حصانت حصار ساجی را مشاهده کرد، گفت:
### | شعر اشاعر]
# برین تند بالا دز استوار %~% نیابد کسی دست، جز کردگار
# ~~هفت روز آن حصار را محاصره کرد و هر روز دو نوبت جنگ بیش برد و بسیاری
~~از
# ~~نامداران هر دو سپاه در این هفت روز به قتل پیوست، و از جانبین دریاهای
~~خون در
# ~~موج زدن آمد. شب هشتم ملک شمس الحق والدین به وقت طلوع صبح اول برید
# ~~نیاز را به حضرت ملک بینیاز و ملک کارساز فرستاد و گفت: «ای خداوندی که
~~بلبل
# ~~خوشنوای سخن سرای و ناطقه را در بوستان سرای وجود بر قضیت «و ان من شیء
~~PageV01P256
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0260.png)

# ~~الا یسبح بحمده»1 تلقین ارزانی داشتی و طوطی زبان را در قفص دهان به
~~شکر شکر
# ~~خود [226] پرورش دادی تا نوای و ثنای حضرت کبریای تو بر مقتضای «و ما
~~آمروا
# ~~الآ لیعبدوا الله مخلصین»2 می سراید «الا له الخلق و الآمر تبارک الله
~~رب العالمین»
# ~~به سمع جان اهل جان میرساند.
# لک الحمد یاذالمجدوالجود والعلی %~% تبارکت تعطی من تشاء و تمنع
# مر تراست ستایش ای خداوند بزرگوار و بخشش و بلندی
# تو عطا میدهی آن کس را که خواهی و باز میداری
# ~~و ای خالق نار و نور، وای رازق مار و مور، وای وهاب بی منت و علت، وای
~~تواب
# ~~با مغفرت و رحمت، وای صانع بی علل، وای قادر لم یزل، به لطف بی غایت و
# ~~عنایت [و] فضل بینهایت خود از خزانهآ «انا فتحنا لک فتحا مبینا»5 من
~~بنده را
# ~~خلعت نصرت و فتح کرامت فرمای و این حصار را بر دست من ضعیف به قدرت
# ~~قدیم خود گشاده گردان».
# چون ملک شمس الدین بدین نوع بر درگاه لایزال ملک لم یزل به تضرع و
# ~~ضراعت و مسکنت تمام رقعهآ ms184 سوز و نیاز عرضه داشت، از اول روز بفرمود تا
~~ملوک
# ~~و امرا و رؤوس و وجوه سپاه همه پیاده شدند و سپرها و درها و چپرها پیش
~~بردند.
# ~~به عون ایزد بخشایندهآ روزی ده جان آفرین در حال قرب دو هزار مرد غوری
~~و افغانی
# ~~و هروی به یک حمله خویشتن را بر در حصار انداختند. چون در از آهن بود و
~~هر
# ~~بواب و حارس مثل اهرمن، دو روز دیگر لشکر بر در حصار بماند و از طرفین
~~قرب
# ~~هزار مرد دیگر بعضی به قتل رسید و بعضی مجروج شد. روز سیم که اواخر ذی
# ~~القعدهآ سنهآ مذکور بود، میان مردم حصار ساجی دو گروهی و نزاع حادث
~~گشت.

PageV01P257

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0261.png)

### | تاریخ هرات
# ~~جماعتی که به عدد و عدت بیشتر بودند حصار را به دست [227] باز دادند.
# ملک اسلام شمس الحق والدین آن روز صد و پنجاه تن را از ساکنان حصار
# ~~به قتل رساند و بفرمود تا از متمردان و معاندان آن طایفه ده تن را از
~~بالای
# ~~حصار سرنگونسار بینداختند و حصار را خراب کردند و از آنجا روز دیگر
~~مظفر و
# ~~منصور وکامیاب و مسرور به وقت فرخنده مراجعت فرمود با غنیمت بسیار و
# ~~اساری بیشمار.

PageV01P258

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0262.png)

### | ذ کر سی و نهم
# در قتل ملک علی
# بن مسعود ملک شهر سجستان
# چون شهور سنهآ ست و خمسین و ستمائه [= 656) درآمد، درین سال ملک
# ~~اسلام شمس الحق والدین کرت، طاب ثراه، از افغانستان به تکناباد آمد و
~~یهلوان
# ~~مبارزالدین محمد نهی را با هزار سوار در تکناباد بگذاشت و زمام حل و
~~عقد و بسط
# ~~و قبض آن دیار را به کف کفایت و ید اقتدار و قبضهآ ارادت او حواله
~~فرمود و
# ~~استنابت و عزل و تقدم و تقلد زعامت و ریاست و جبایت اموال و خراج و
~~آنچه از
# ~~لوازم شغل حکومت است مطلق العنان گردانید. بعد از آن به قلعهآ محروسهآ
~~خیسا، ms185
# ~~لازالت محفوظة من البوار، آمد و بعد از ده روز از قلعهآ خیسار به
~~اسفزار1 حرکت
# ~~فرمود و از اسفزار اختیارالدین سالار وامیر نصرت وحسام الدین ینال2 را
~~به هرات
# ~~پیش خرلغ فرستاد.
# روز دیگر قرلغ و امیر محمد عزالدین مقدم و خواجه شمس بیاری و اعیان و
# ~~جماهیر و بزرگان و مشاهیر هراة با نعمت بی حد و نثار بی عد به استقبال
~~ملک
# ~~شمسالدین تا به بستان پیشبار آمد[ند] و چون به خدمت ملک اسلام رسیدند،
~~از
# ~~یک تیر [228] پرتاب پیاده گشتند و بر ملک اسلام شمس الحق والدین، طاب
~~ثراه،
# ~~ثناها و آفرینها خواند [ند] و گفت[اند]:
# شعر ارشید وطواط]
# منت خدای راکه به تأئید آسمان %~% آمد به مستقر جلالت خدایگان
~~PageV01P259
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0263.png)

# ~~ملک شمسالدین، خرلغ را در کنار گرفت و هرکس را از اشراف و زعماء شهر،
~~علی
# ~~قدر منزلته و مرتبته، ببرسید. یک ماه پیوسته خرلغ و مشاهیر هرات ملک
# ~~شمسالدین را طویها و دعوتها کردند. بعد از یک ماه ملک شمسالدین بزرگان
~~و
# ~~رؤوس سیاه را خلعت پوشانید و هر تن از ولات ولایات به حسب قدر و قیمت و
# ~~حسب و نسب از انعام عام و بذل تمام او محفوظ گشت. و از اطراف خراسان
~~تجار
# ~~روی به هرات آوردند وکار دخل و نفع شهر هرات، حمیت عن الآفات والبلیات،
# ~~رونق تمام گرفت.
# شعر [مسعود سعد]
# منور شد ز رأیش روی گیتی %~% توانگر شد ز بذلش خلق عالم
# فزون شد در جهان دلشادی و عیش %~% برون شد از جهان حیرانی و غم
# ~~راوی چنین گفت که دراین سال مذکور ملک مغفور شمس الحق والدین کرت، طاب
# ~~ثراه، به هرات نزول فرمود. شاهزادگان بلغه و توتار1 که برادرزادگان
~~شاهزاده باتو
# ~~بودند در بادغیس معسکر ساخته بودند ملک شمس الدین پیش ایشان رفت. در
# ~~باب او عنایت و تربیت بی حساب فرمودند و او را خوشدل با دلنوازی بسیار
~~به
# ~~هرات باز فرستاد.
# پیش از ms186 این حکایت به چند سال امیری بود جیجغای نام به حکم شاهزاده
# ~~باتو در بادغیس بودی و از جانورداران سه امیر معتبر یکی چون قبرتو و
~~دیگری
# ~~سوکو و سیم تاتیمور ملازم جیجغای بودند و هر سال دو نوبت جانورانی که
~~به
# ~~دست آوردند پیش شاهزاده باتو فرستادند و از هرات اولاغ و خیام طلب
~~کردندی.
# ~~[229) قرلغ وامیر محمد عزالدین مقدم وعمال هرات هرکرت ده اولاغ و دو
~~خیمه
# ~~و سیصد دینار عدلی بدیشان دادند.
# در این سال مذکور که ملک شمس الدین در هرات بود جانورداران بر عادت
# ~~معهود و قرار هر سال به هرات آمدند و اولاغ و خیام و وجوه طلب داشتند.
~~ملک
# ~~اسلام شمس الحق والدین به خشم تمام بانگ بر جانورداران زد وگفت «من بعد
# ~~شما را از دیوان هرات چیزی نخواهد رسید. تا امروز شما بیراه از هرات
~~اولاغ و
# ~~مایجتاج او می ستانیدهاید». جانورداران از ملک اسلام شمس الحق والدین
~~PageV01P260
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0264.png)

# ~~برنجیدند و خشم آلود و دلتنگ از هرات بیرون آمدند و پیش جیجغای رفتند و
~~به
# ~~اضعاف و آلاف آنچه ملک شمس الدین گفته بود باز نمودند. جیجغای در حال
# ~~ایلچی به دربند پیش شاهزاده باتو فرستاد و از ملک شمسالدین گله و شکوهآ
~~تمام
# ~~عرض داشت وگفت که «پیش از این تاریخ شحنگان و والیان هرات ما را عزیز
# ~~می داشتند و سخن ما را میشنودند و به حکم یرلیغ هر سال اولاغ و تغار
# ~~میرسانیدند. تا ملک شمسالدین کرت به ملکی هرات و تومانات او آمده [به]
# ~~پیشکشی ما را به حساب برنمیگیرد و حکم یرلیغ پادشاهزادهآ جهان نمیشنود.
~~و
# ~~اگر حال برین نهج خواهد بود، هر آینه که ما را در این ولایت امکان توطن
~~و مجال
# ~~قرار و محافظت این سرحد نخواهد بود و من بعد جانوری به بندگی
~~پادشاهزادهآ
# ~~جهانیان نخواهد رسید».
# شاهزاده باتو را این سخن در غضب آورد و از ملک شمس الدین کینه ms187 در دل
# ~~گرفت و آتش «الحقد یصرع فی المحن و الفتن»1 در دل پرکینهآ او در التهاب
~~آمد. روز
# ~~دیگر به مشورت شاهزادگان و امرای مملکت خود ایلچی [ی] کرابیک نام به
# ~~مازنداران پیش شاهزاده بلغه فرستاد وگفت «فرزند بلغه باید که چون بر
~~احوال
# ~~واقف گردد، نوکران [230] مبارز کاردیده به هرات فرستد تا ملک شمس الدین
~~را
# ~~بگیرند و پیش ما فرستند تا شکایت و حکایت که ازو به حضرت ما رفع
~~کردهاند در
# ~~مشافهه یرغوی2 آن بداریم».
# شاهزاده بلغه چون بر حکم شاهزاده باتو واقف گشت خطای بیتکچی را که
# ~~از جملهآ امراء درگاه او بود با جهل نوکر [به] کتبوقانویین فرستاد و
~~احکام شاهزاده
# ~~باتو بدو رسانید و گفت «می باید که ملک شمسالدین را با گماشتگان بیدار
~~و
# ~~طایفه [ای] از اهل کارزار بدین جانب روانه گرداند که در حاضر گردانیدن
~~او شاهزادهآ
# ~~جهان باتوخان مبالغهآ تمام فرموده و در اهمال این کار نازک وعید و بیم
~~هر چه تمام تر
# ~~کرده».

PageV01P261

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0265.png)

# راوی چنین تقریرکرد که پیش از رسیدنایلچیان شاهزاده بلغه نزد
~~کتبوقانویین،
# ~~ملک شمس الدین به جهت ضبط مملکت نیمروز به بیست روز به جانب سجستان
# ~~«فته بود. چون به ادرسکن1 رسید ملک سجستان ملک علی مسعود با ملک مقابل
# ~~افتاد. از اسب پیاده شد و شرایط خدمت به جا آورد. ملک شمسالدین گفت «ای
# ~~علی مسعود، ما به ولایت تو میآئیم و مهمان توئیم. تو کجا میروی؟» ملک
~~علی
# ~~مسعود زمین خدمت ببوسید و بر ملک شمسالدین مدایح و محامد فراوان خواند
# ~~و گفت: «بندهآ کمترین و هواخواه قدیم را چه عظم ومحل آن است که چون تو
# ~~شهریاری به بنده خانهآ او متوجه گردد.
# شعر [ابن رومی]
# خلیلی هل آبصرتما آو سمعتما %~% بآکرم من مولی تمشی إلی عبد
# ای دو دوست من هیچ دیدید شما یا شنیدید شما
# به کرامیتر از خداوندی که برفت به سوی شما
# ~~اگر بنده ازینجا باز ms188 گردد، فردا روز پیش کتبوقانوین شرمنده باشد؛ چه،
~~[231] گوید
# ~~که ما را ندید و از راه بازگشت. اگر ملک اسلام اجازت دهد بنده برود و
~~یک ماه را به
# ~~خدمت آید». ملک اسلام شمس الحق والدین به فراست ملکانه دانست که ملک
# ~~علی مسعود را از عرض آن سخن غرض چیزی دگر است. او را اجازت داد. ملک
# ~~علی مسعود از ملازمان خاص خود سه تن را باز گردانید و به سجستان مکتوب
# ~~نوشت که «فرزندان نصرالدین و علاءالدین، ابقاهم الله تعالی، باید که
~~تمامت ائمه و
# ~~سادات و علما وزعماء ونقباء ولایت سجستان، صانها الله عن الحدثان، به
~~استقبال
# ~~خداوند، ملک اعظم، شهریار دیار عجم، اعدل الملوک فی العالمین، قهرمان
~~الماء و
# ~~الطین، شمس الحق والدین، خلد الله سلطنة، بیرون آیند و در کوشک من که
# ~~دولتخانهآ قدیم است ومنظر عز وجلال و قصر فتح و اقبال، شادروان شاهی
~~برکشند
# ~~و همه بنفسهم در ایام ولیالی به خدمتهای علی التواتر والتوالی ملازم
~~باشند و PageV01P262
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0266.png)

# ~~هیج دقیقه از شرایط خدمت بسندیده نامرعی نگذارند و در جمیع ابواب در
# ~~رضاجوئی و باس خاطر و رعایت جانب حشم نامدار و خدم کامگار او اجتهاد
~~تمام
# ~~و سعی بلیغ به جای آرند. برین جمله بروند تا ستوده و پسندیده افتد، ان
~~شاء الله
# ~~وحده». بعد از آن ملک شمس الدین را وداع کرد.
# روز دیگر ملک شمس الدین، امیر شمسالدین اسفزار را متعاقب او بفرستاد و
# ~~گفت «باید که با یک خدمتکار، به اسم مصالح کار خود، پیش کتبوقانوین روی
~~و از
# ~~احوال ملک علی مسعود [باخبرا باشی و از آنچه او در پیش امرا سازد و
~~پردازد ما را
# ~~اعلام دهی». امیر شمس الدین از اسفزار با یک خدمتکار به هرات آمد و از
~~هرات
# ~~پیش کتبوقانوین رفت. و از آن جانب ملک علی مسعود به لشکرگاه کتبوقانوین
# ~~رسید. خطای بتکچی که ایلچی شاهزاده بلغه بود هم [232) در آن روز ms189 حکم
# ~~شاهزاده بلغه به کتبوقانوین رسانید. کتبوقانوین گفت که «ملک شمس الدین
~~به طرف
# ~~سجستان رفته است. چون مراجعت نماید او را گرفته به خدمت شاهزاده
~~فرستم».
# ~~خطابتکجی گفت که «من حکم یرلیغ به تو رساندم. عهدهآ این کار نازک من
~~بعد در
# ~~ذمهآ تست».
# کتبوقانوین روز دیگر خطای بتکجی را باز گردانید و پنج مرد دلاور نامدار
~~را از
# ~~خدام شاهزاده بلغه با یکی از نواب خود دبدای نام نامزد کرد تا با ملک
~~علی مسعود
# ~~به شهر سجستان روند و ملک شمسالدین را به هر نوع که باشد بگیرند. ملک
~~علی
# ~~مسعود برحسب «المرء لایخرج متاعه عن صوانه الآفی وقته و اوانه»1 زانو
~~زده پیش
# ~~کتبوقانوین عرضه داشت که اگر ملک شمسالدین را شاهزادگان محبوس نگردانند
# ~~بی هیچ شک که دو سال دیگر تمامت ممالک خراسان را در ضبط آرد و هیچ
# ~~شاهزاده را منقاد نگردد؛ چه، همگی همت او بر آن مصروف است که با عساکر
# ~~اطراف حرب کند وخزاین سلاطین و ملوک ماضی را به دست آرد. وحالیا تمامت
# ~~کماة و ابطال این حدود به بیعت او درآمدهاند و رقم اخلاص و هواداری او
~~بر صفحهآ
# ~~جان کشیده.
### | شعر [ظهیر]
# ز بس که بر دراو سجده میکنند ملوک %~% مجال نیست قدم را ز ازدحام جباه
~~PageV01P263
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0267.png)

# به پیش خنجر بیجاده گون او در رزم %~% بود ز بی خطری کوه را مثابت گاه
# ~~امروز از این خطه تا سند و رأس الهند چندین قلعه سریر فلک و حصن حصین
# ~~در تصرف اوست و دم به دم کار حکومت او در ترقی است [233] و حال او در
# ~~رفعت.
# کتبوقانوین گفت که «من این معنی را تصور کردهام و آنچه تو میگویی به یقین
# ~~دانستهام. اکنون تو ارجمند و مستظهر باش و نوعی ساز که او را به دست و
~~بند کرده
# ~~پیش ما فرستی و یقین دان که بعد از اظهار این خدمت پسندیده سخن یکدلی و ms190
# ~~کوچ1 دادن براستی ترا در بندکی پادشاهزادگان عرضه دارم و چنان سازم که
~~از
# ~~تومانات هرات سه تومان در ولایت تو درافزایند و ترا به اصناف الطاف
~~واعطاف و
# ~~انواع سیور غامیشیها و نوازشها بهرهمند گردانند».
# القصه چون ملک شمسالدین اسفزار بر تمامی احوال ملک علی مسعود
# ~~واقف گشت به تعجیل تمام به هرات آمد و از هرات به یک شبانروز به اسفزار
~~رفت
# ~~و از اسفزار [به] اسبان آسوده برنشست و چهار روز را به شهر سجستان
~~رسید. نماز
# ~~پیشینی2 به خدمت ملک اسلام شمس الحق والدین در آمد وهر چه دیده بود و
# ~~شنیده، عرضه داشت. و از آن جانب ملک علی مسعود با دبدای و خدم شاهزاده
# ~~بلغه با دلخوشی هر چه تمام تر از لشکرگاه کتبوقانوین بیرون آمد. چون به
~~اوک رسید
# ~~هزار مرد اوکی با او مصاحب شدند.
# چون ملک شمس الدین را از آمدن ملک علی مسعود و ایلچیان کتبوقانوین
# ~~خبر دادند، با خواص درگاه و ملازمان خدمت خود گفت که «ملک علی مسعود
~~مرد
# ~~بسیار دارد و ما مرد پنجاه بیش نیستیم». اگر چنانک از این کوشک بیرون
~~رویم نباید
# ~~که غوغا کنند و ما را به مقاومت ایشان سعی باید کرد. در این میانه بسی
~~از مسلمانان
# ~~5ضعفاء رعیت مجروح و مضروب شوند. مصلحت در آن است که هم در این
# ~~کوشک ساکن شویم. اگر به قصد ما عازم شوند و نزدیکتر آیند، طایفه [ای]
~~از یاران PageV01P264
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0268.png)

# ~~از بالای کوشک تیرباران کنند و بعضی چون شیر غران با تیغ بران بیرون
~~[234] روند
# ~~و با این سجزیان برآویزند». مقربان و ملازمان زمین خدمت به لب عزت مقبل
# ~~گردانیدند و بعد از ادای خدمت گفتند:
### | شعر [مؤلف]
# # شها! دشمنت خوار و مجروح باد %~% تنش خسته و زار و بیروح باد
# به رغم بداندیش، بر روی تو %~% همیشه در بخت مفتوح باد
# به قلعه گشایی و دشمنگشی %~% بقای تو افزونتر از نوح باد ms191
# به خونریزی خصم تا روز حشر %~% دلت خرم و شاد و مشروح باد
# ~~ر مقتضای «کم من فیة قلیلة غلبت فیة کثیرة بإذن الله»1 اگر ملک اسلام
~~فرمان
# ~~فرماید ما بندگان از این کوشک بیرون رویم و این سجزیان دیو صفت عفریت
~~گردار
# ~~را به زخم کوپال یال کوب کوه شکن چنان متفرق گردانیم که ماهها و سالها
~~با هم
# ~~جمع نتوانند شد.
# ملک شمس الدین گفت ای اصحاب، هنگام اظهار این معنی نیست. برحسب
# ~~«أقتلوا العدی بالسکر لا بالخنجر»2 شما اطراف ابراج کوشک را محافظت
~~نمایید تا
# ~~چون ملک علی مسعود و ایلچیان پیش آیند، بگویم که تدبیر این کار چیست.
# چون آفتاب عالمتاب سر از جانب مشرق برآورد و بر تخت زمردین معلق تاج
# ~~رخشان درفشان بر فرق نهاد، ملک علی مسعود و دبدای و قرب ده هزار مرد از
~~پیاده
# ~~و سوار همه با آلت کارزار کوشک را محاصره کردند. ملک شمس الدین بر منظر
# ~~شمال کوشک جمشیدوار بر متکای سلطنت تکیه زده بود و زره داودی پوشیده و
# ~~خود عادی بر سر نهاده و تاجالدین بغنی و ملک تاجالدین گرد و حسامالدین
~~ینال و
# ~~ملک حسامالدین اسفزار و تاجالدین مسعود آزابی و مؤمن کرک اوکی و
~~سپهسالار
# ~~اسد و حسین بزرگ تمرانی و حسن کرد و انجی و سراج الدین عبدالرزاق و
~~[235]
# ~~اختیارالدین سالار و امیر نصرت از یمین و یسار او ایستاده بودند و جان
~~شیرین بر
# ~~کف دست نهاده.
# چون دبدای و ایلچیان شاهزاده بلغه و ملک علی مسعود دیدند که ملک
~~PageV01P265
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0269.png)

# ~~شمس الدین آمادهآ حرب شده، پیاده شدند و از دور بایستادند. دبدای با ده
~~مرد
# ~~دلاور زرهدار خنجر گذار پیش راند و بر ملک شمسالدین به ادب هر چه تمام
~~تر
# ~~سلام کرد و سخن کتبوقانوین بدو رسانید و گفت که «از بندگی پادشاهزادهآ
~~بزرک
# ~~باتوخان به نام ملک اسلام یرلیغ محکم آوردهایم با تشریفات فاخر و خلعت
# ~~گرانمایه. چون ms192 ملک اسلام بدین جانب حرکت کرده بود، ما را کتبوقانوین
~~مصاحب
# ~~ملک علی مسعود به خدمت فرستاده است. اکنون میباید که ملک اسلام بیرون
~~آید
# ~~تا یرلیغ و خلعت شاهزاده باتو خان بدو تسلیم کنیم و با تحف و هدایا
~~شاکر و رطب
# ~~اللسان بازکردیم و خبر دوستداری تو با کتبوقانوین و شاهزادگان رسانیم».
# ملک شمسالدین گفت «برین نسق و نهج که شما آمدهاید چه جای یرلیغ و
# ~~احکام است؟! چندانکه نظر میکنم سجزی خودکام فضول دیوصفت میبینم که در
# ~~پای این کوشک جمع شدهاند. مرا بیرون آمدن از این کوشک مصلحت نیست؛ چه،
# ~~این طایفه که ملازم مناند همه سفاک و بی باک و حرب دوستاند. نباید که
~~میان ما و
# ~~سجزیان مخالفت و منازعتی حادث گردد و از طرفین دلاوران با هم به محاربت
~~و
# ~~منازعت بیرون آیند و در این میان از شما کسی زخم خورد و یا به آلمی
~~مبتلاگردد.
# ~~من بدین واسطه فردا روز به مؤاخذت شاهزادگان و امرا و دل ماندکی ایشان
~~درمانم.
# ~~شما اگر به نام من یرلیغی آوردهاید و خلعتی دارید و راست میگوئید، بی
~~هیچ
# ~~دهشت و وحشت بیش من آیید تا بر موجب حکم یرلیغ بروم و شما را چنانک از
# ~~همت [236] عالیهآ ما سزد بازگردانیم، والاکه احکامی ندارید و به حکم
~~علی
# ~~مسعود بدین ولایت آمدهاید، مصلحت شما آن است که بیش از آن که گزند و
# ~~زحمتی به شما لاحق گردد مراجعت نمایید که من از آن ملکان نیستم که در
~~دام مکر
# ~~و غدر سجزیان در افتم».
# دبدای و ایلچیان چون جواب با صواب از ملک شمسالدین بشنودند، از
# ~~پای کوشک بازگشتند و آنچه شنیده بودند به سمع ملک علی مسعود رساندند.
# ~~ملک علی مسعود گفت که «تو که دبدائی با ایلچیان شاهزاده بلغه به کوشک
~~درآی تا
# ~~ما از عقب تو حمله کنیم و خود را به کوشک دراندازیم». دبدای گفت که
~~«مرا زهره و
# ~~یارای ms193 آن که پیش روم و با ملک شمس الدین هم زانو شوم نیست؛ چه، او هزار
~~چو
# ~~من را به قتل رساند و از هیچ آفریده باک ندارد». ملک علی مسعود گفت
~~«بار دیگر PageV01P266
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0270.png)

# ~~پیش روید و بر مقتضای فقولا له قولا لینا 1 به تلیین کلام و حسن بیام
~~ولطایف الحیل
# ~~گفتکوی بکنید، باشد که از کوشک بیرون آید».
# دبدای بار دیگر به بای کوشک آمد و به آواز بلند گفت که باید که ملک اسلام
# ~~شمس الحق والدین کرت مرا در آنچه عرضه داشتم تصدیق کند و بر قول من
~~اعتماد
# ~~کلی نماید و بیرون آید؛ چه، اگر ما در کوشک آئیم و یرلیغ و تشریف
~~شاهزاده
# ~~برسانیم این معنی را شاهزادگان پسندیده ندارند و گویند که ملک اسلام
~~شمس
# ~~الحق والدین کرت به جهت حرمت داشت پیش ایلچیان ما نیامد و یرلیغ واحکام
~~ما
# ~~را به حسابی نگرفت.
# ملک شمس الدین گفت کهای دبدای، این چه اندیشهآ کوتاه و رأی مقلب
# ~~است؟! مرا با وجود یرلیغ پادشاه منکوخان و هلا گوخان، اگر یرلیغ
~~شاهزادگان دیگر
# ~~نباشد، گو مباش!
# دبدای خایف و خایب بازگشت [237] و احوال با ملک علی مسعود تقریر
# ~~کرد. ملک علی مسعود نواب و حجاب و اقارب و قبایل خود را بیش خواند و
~~گفت
# ~~«تدبیر این کار چیست؟ و به چه نوع این ملک فتنه انگیز را به دست آریم».
~~هر کس
# ~~رأیی زد و اندیشهای کرد. عاقبة الامر بر آن مقرر داشتند که ملک علی
~~مسعود با ده
# ~~مرد دلاور جانباز بیش ملک شمس الدین رود.
# ملک علی مسعود نخست به پای کوشک آمد و بر ملک شمس الدین آفرین
# ~~فراوان خواند. ملک گفت که «ای علی مسعود، این چه شور و غوغاست که به
~~پای
# ~~کوشک خویشتن برانگیخته و دم به دم طایفهای ناشناخت را به استحضار ما
# ~~تحریص میکنی؟ ما به جای تو چه بد کردهایم. به کرات و ms194 مرات ملوک و اعیان
# ~~خراسان بیش ما عرضه داشتند که ملک علی مسعود دل موافقت ندارد و به فریب
~~و
# ~~تزویر زندگانی میکند اگر اجازت باشد لشکری ببریم و سجستان را محاصره
~~کنیم. ما
# ~~ایشان را اجازت ندادیم و وجود حکایتی که ایشان عرضه داشتند عدم
~~انگاشتیم.
# ~~امروز بر ما روشن گشت که آنچه ایشان میگفتهاند راست بوده است».
# ملک علی مسعود باز به تجدید شرایط خدمت و هواداری به جای آورد و
# ~~سوگند عظیم بر زبان راند و گفت: PageV01P267
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0271.png)

### | شعر [روحانی]
# ~~بدان خدای که بر صورت جهان بنگاشت
### | به خامهآ ازلی «کل من علیها فان»
# ~~به نقطهای که ازو چشم وهم شد عاجز
### | به وحدتی که درو سر عقل شد حیران
# ~~به فیض عقل که روشن بدوست هفت اختر
### | به نور نفس که روشن بدوست چار ارکان
# ~~[238 ابه عز ملک خدای و به کاف عالم امر
### | به نور جوهر قلب وبه نطق عالم جان
# ~~به هفت آینه غیب مبدع عالم
### | به چار تختهآ ترکیب نقشبند جهان
# ~~که اجتماع این جماعت به گفت من نیست و ملک عالم را معلوم و مفهوم می
~~باشد
# ~~که مردم این ولایت مغول کم دیدهاند. و چون این طایفه را از عهد گرشاسف
~~با هم تا
# ~~امروز مکاوحت و تعصب است و دایم با سلاح میگشتهاند و میکردند، این ساعت
# ~~نیز با اسلحه اینجا آمدهاند، بالله العظیم ثم بالله العظیم، و به خدائی
~~که جز او
# ~~خدائی دیگر نیست و به حی [ی] که زندهآ ابدی و باقی سرمدی است که من
~~بنده
# ~~ظاهرا وباطنا دوستدار ملک اسلام ام.
# ~~ملک شمسالدین گفت که ای ملک مسعود از معنی «الیمین الفاجرة تدع
# ~~الدیار بلاقع»1 غافلی. اگر این جماعت بیگانهاند و ایشان را بر ما و ما
~~را بر ایشان
# ~~اعتمادی و ودادی نیست، تو باری بیگانه نیستی و میان ما و تو محبت قدیمی
~~و
# ~~مصادقت دیرینه است.
### | شعر [ابیوردی]
# # وبالقلب و ms195 شم من هواکم ولم یکن %~% لیمحوه غدری حیاء من المجد
# و به دل نشانیست از دوستی شما و نبود
# که نیست کند او را فریب من از برای شرم داشتن از بزرگواری
# ~~با چند تن ازخواص خود پیش من آی تابه مشورت هم این ایلچیان را خوشدل
~~بازگردانیم.

PageV01P268

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0272.png)

# ملک مسعود گفت «فرمانبرم». بعد از آن بیش ایلچیان شاهزاده بلغه امد و
# ~~خویشاوندان و اقارب خود را گفت که «چون من سر ملک شمس الدین را از
~~بالای
# ~~کوشک شیب اندازم، شما به یکباره نعره برآرید و خود را در کوشک
~~اندازید».
# ~~دبدای و ملک [239] نصرالدین و ملک علاءالدین و تمامت رؤوس و وجوه سپاه
~~او
# ~~گفتند که «ای ملک!
### | شعر [دقیقی]
# در این کار ترس و گزندت مباد %~% بلائی ز چرخ بلندت مباد
# به کام تو بادا همه کار تو %~% خدا باد دایم نگهدار تو»
# ~~بعد از آن به وجه شفقت و موعظت گفتند که «خداوند ملک معظم باید که در
~~میان
# ~~غوریان زیاده مقام نکنند. اگر مجال یابند که ملک شمس الدین را بی آنکه
~~زحمتی به
# ~~خداوند رسد به قتل رساند و یا زنده به دست آرد، در این کار هیچ تأخیر و
~~تقصیر
# ~~جایز نشمرد، و الاکه آن مراد میسر نگردد. طریقهآ تواضع وخادم [و]
~~مخدومی را
# ~~مسلوک دارد تا ملک شمسالدین بر خداوند اعتماد کند و به تأنی و توقف سخن
# ~~بشنود و از کوشک به اسم دیدن ایلچیان شاهزادگان و امرا بیرون آید».
# ملک علی مسعود گفت «ای اصحاب و احباب از آنچه خواست حق تعالی
# ~~باشد بیرون نتوانم رفت. شما خاطر با من دارید و به همم ممد و معاون من
~~باشید، تا
# ~~باشد که از این کوشک سالم بیرون توانم آمد». بعد از آن از مبارزان سجزی
~~بیست تن
# ~~را اختیارکرد و گفت «چون من با ملک شمس الدین در گفتکوی باشم شما به
~~یکبار
# ~~تیغ ها برکشید و طایفه [ای] ms196 را که در کوشک باشند به قتل رسانید».
~~سجزیان گفتند
# ~~«فرمانبرداریم و هر چه ملک فرماید بر آن موجب به تقدیم رسانیم»ات علی
# ~~مسعود با بیست مرد مبارز بر در کوشک آمد و از معنی
### | شعر [ابوالعلاء]
# و رب ظمآن إلی مورد %~% و الموت لایعلم فی وزده
# و بسا تشنه به سوی آبشخوری
# و مرگ نداند که در آمدن اوست به آبشخور
# ~~بی خبر ماند. ملک شمس [الدین] اصحاب خود را گفت که «ای [240] اصحاب بر
# ~~هر در ده تن بایستید. چون ملک علی مسعود در اید بر در اول دو سه تن از
~~PageV01P269
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0273.png)

# نامداران غوری و هروی با تیغهای کشیده و خنجرهای مسلول بر درهای
# ~~کوشک مترصد بایستادند. چون ملک علی مسعود از در اول در آمد امیر نصرت
~~او را
# ~~تواضع کرد و گفت «ملک را با چندین مرد سپاهی به کوشک آمدن چه حاجت
# ~~است. خداوند ملک اسلام تنها در بارگاه است و منتظر خدمت شماست». ملک
# ~~علی مسعود روی به سوی آن بیست مرد سجزی کرد و گفت «ای یاران، پنج تن
# ~~بازگردید و پانزده تن دیگر بیایید». چون به در دوم رسید، اختیارالدین
~~سالار بر وی
# ~~سلام کرد و چون ملک مسعود با تنی چند در آمد در بر روی باقی ایشان
~~فروبست و
# ~~پنج تن دیگر از آن سجزیان بر در دوم بماندند.
# القصه، چون به در چهارم رسید از آن بیست مرد سه تن بیش، بیش او نبودند.
# ~~ملک شمس الدین بر دوکانچه در چهارم منتظر ایستاده بود. چون ملک علی
~~مسعود
# ~~از در درآمد و بر ملک شمسالدین سلام کرد و خواست که پیش رود و دست ملک
# ~~ببوسد، که در حال سرش را به زخم تیغ بیدریغ از بدن بینداختند.
# از ابوبکر خنبهای چنین شنودم که او گفت که ملک شمسالدین به یک زخم
# ~~شمشیر سر ملک علی مسعود را از تنه بینداخت. و امیر محمود بن امیر خلیل ms197
~~بن
# ~~حسام الدین الب حاجب چنین گفت که مبارز علی یزدودی و نقیب علی و محمد
# ~~پلنگ غوری، ملک علی را بکشتند. و بابا کرد گفت که ملک تاج الدین کرد
~~گریبان او
# ~~بگرفت و اختیارالدین سالار سرش [241] به خنجر از بدن جدا کرد. بعد از
~~آن ملک
# ~~شمسالدین بفرمود تا از دریچهآ بارگاه کوشک سر ملک علی مسعود را
~~بینداختند.
# چون دبدای و ایلچیان و سجزیان آن سر را بدیدند به یکبار غلو کردند و پیش
# ~~آمدندی بدان امید که سر ملک شمس الدین است. چون ملک نصیرالدین 1 دست
# ~~دراز کرد تا سر او را بردارد بشناخت. فریاد برآورد و به زبان سجزی گفت
~~که «ای
# ~~وای، این سر نیاکوی من است». به یکبار نفیر و فغان از اهل سجستان
~~برآمد. ملک
# ~~نصیرالدین وعلاءالدین جامهها بر بدن صرب [؟]3 کردند وبه زاری و شیون هر
~~چه
# ~~تمام تر گفت [ند]:
### | نظم [شاعر]
# آه من سفرة بغیر ایاب %~% آه من حسرة علی الآرباب PageV01P270
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0274.png)

# آه از سفری بجز بازگشتن
# آه از پشیمانی بر خداوندان
# ~~شور وشیون نفیرو ناله ازشهر سجستان برخاست و سجزیان از وضیع و شریف خاک
# ~~اقدام را بر مفارق پاشیدند و چشمههای خون از چشمها روان کرد[ند] و گفت
~~[ند]:
### | شهر [مسعود سعد]
# # شاها طریق ملک دهی را گذاشتی %~% بخت مهی و تخت شهی را گذاشتی
# # رفتی و در فراق خود ای شاه روزگار %~% چندین هزار یار و رهی را گذاشتی
# # بر هم زدی ممالک آفاق و تا به حشر %~% فرزانگی و روزبهی را گذاشتی
# ~~دبدای و ایلچیان چون آن حالت مفجعه را مشاهده کردند، روی به گریز
~~آوردند.
# ~~ملک شمسالدین چون اژدهای دمان از کوشک بیرون [242] آمد و بر سر جمع به
# ~~آواز بلند گفت:
### | شعر [ابومسلم]
# # ادرکت بالحرم و الکتمان ما عجزت %~% عنه ملوک بنی مروان اذ حشدوا
# دریافتم به استوارکاری وبپوشیدن راز آنچه را که عاجز آمد
# ازو پادشاهان پسران مروان چون ms198 جمع شدند
# مازلت اسعی علیهم فی دمایهم %~% و القوم فی غفلة بالشام قد رقدوا
# همیشه بودم من کوشش می کردم بر ایشان در خونهای ایشان
# و گروه در غفلت بودند به شام بدرستی که در خواب بودند
# ~~و از ملازمان حضرت وجانسپاران خدمت او هر کدام که از کوشک بیرون می
~~آمد،
# ~~نعرهآ شادمانی میزد و میگفت:
### | نظم [مختاری]
# ~~جهان ما را مسلم شد، زهی بخت و زهی دولت
### | دل بدخواه بر غم شد، زهی بخت و زهی دولت
# ~~شهنشاهی که هر ساعت دم شاهی زدی با ما
### | کنون سورش چو ماتم شد، زهی بخت و زهی دولت
# ~~ملک شمسالدین بفرمود تا نوبت تهنیت ملکی او بزدند و در شهر سجستان ندا
~~در PageV01P271
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0275.png)

# ~~دادند که «فرمان فرمان خدای عز و جل و حکم حکم پادشاه منکوخان و شهر
~~شهر
# ~~ملک اسلام، شمس الحق والدین محمدبن ابی بکرکرت.
# چون این حکم به سجزبان رسید، سلاحها بینداختند وفریاد «الامان، الامان»
# ~~برآورد[ند].
# جهان داورا! سرفرازا!ا گوا! %~% خدیوا! شها! سرورا! پهلوا!
# ببخشای بر جان غمخوار ما %~% به نیکی برافروز رخسار ما
# ز گفتار و کردار ما در گذر %~% که این است راه شه دادگر
# ~~روز دیگر ملک شمسالدین ملک نصیرالدین و ملک علاءالدین را در بند کرد و
~~سه
# ~~ن را از اکابر سجستان به قتل رسانید. [243] PageV01P272
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0276.png)

### | ذکر چهلم
# در منع کردن ملک
# شمس الدین سجزیان را از سلاح بستن
# راوی چنین تقریر کرد که چون ملک اسلام شمس الحق والدین به عون فضل
# ~~واجب الوجود ملک سجستان ملک علی مسعود را به قتل رساند و دارالملک
# ~~نیمروز را مسخر و مسلم گردانید، اعیان و اشراف و نقبای سجستان را
~~بنواخت و
# ~~گفت «بدانید که ملک علی مسعود به جان1 ما اندیشهآ بد کرده بود و از خبر
### | شعر انظامی]
# منادی شد جهان را هر که بد کرد %~% نه با جان کسان، با جان خود کرد
# بداندیش از بد خود ms199 در غم افتد %~% به چاه رنج و آنده هر دم افتد
# بداندیشی بکاهد جان مردم %~% دهد بر باد خان و مان مردم
# ~~بی خبر مانده، امروز به جزا و سزای خود رسید. شما باید که بر سبیل
~~گذشته هر کس
# ~~به شغل و عمل خود بازکردید و آن تربیت و معدلت که از ملک علی مسعود
~~توقع
# ~~می داشتید، به اضعاف آن از ما چشم دارید. من بعد طریقهآ مکاوحت و دو
~~گروهی را
# ~~بربندید و از کینه انگیختن و خون ریختن احتراز واجب شمرید تا قاعدهآ
~~وداد و
# ~~محبت و تودد میان ما و شما مستحکم گردد و رسوم فتنه و کینه منطمس شود.
~~بر
# ~~مقتضای «کل المشلم علی المسلم حرام دمه و عرضه و ماله»2 قصد اهراق دم و
# ~~طمع جلب اموال و آهنگ ریختن آبروی برادر مکنید و از طعن زبان و ضربدست
# ~~قلوب مسلمین و مسلمات را که خزاین اسرار معرفت است پریشان و مجروح
# ~~مگردانید، که بزرگان گفتهاند:
# نظم (عمری الکاتب]
# [244]دانی که به نزد اهل تحقیق %~% در بلهآ مردمی که سنجد؟
# آن کس که برادر مسلمان %~% از دست و زبان او نر نجل
# ~~وحدیث صحیح صریح رسول، علیه افضل الصلوات واکمل التحیات، که «ألمسلم
~~PageV01P273
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0277.png)

# ~~من سلم المسلمون عن یده و لسانه»1 برین نیت دال است. من بعد فرمان ما
~~آن است
# ~~که هیچ آفریده از وضیع و شریف در این شهر سلاح نبندند و اگر چنانک بعد
~~از این
# ~~به سه روز کسی از تیغ و سپر و تبر وکمان و مک و سیخچه و حربت و دهره
~~چیزی با
# ~~خود داشته باشد و کاردی بر میان بسته بود، گناهکار و عقوبت کردنی بود.
~~همگنان
# ~~باید که بر این جمله بروند و از آنچه گفتیم و شنودیم عدول و تجاوز
~~نجویند تا به
# ~~محمدت و ارتضا پیوندند».
# چون ملک اسلام شمس الحق والدین سجزیان را از سلاح بستن وبا آلت
# ~~حرب گشتن ms200 منع کرد، خلق سجستان همه خایف شدند وجمله باتفاقا عجزا و
# ~~اضطرارا سلاح ها بنهادند و کاردها از میان باز کرد[ند] و گفت [ند]:
### | شعر
# هر که زین نامور نیندیشد %~% بی گمان طالب ممات خود است
# حکم این شاه را به جان شنود %~% هر که او در پی نجات خود است
# ~~چون زنگی شب دیجور بر رومی روز برنور منصورگشت و اماکن جهان چون دل
# ~~منافتان وحال عاشقان و خال معشوقان سیاه شد، ملک اسلام شمس الحق والدین
# ~~خوانسالار خاص را فرمود که «باید که فردا پیش از طلوع نیر اعظم دویست
~~خروار
# ~~خربوزه در صحن بارگاه جمع کرده باشی و آش2 بار ملکانه مهیا گردانیده».
# ~~خوانسالار گفت «بندگی کنم».
# چون روز [245] روشن بر شب تیره چیره شد و دیدهآ خفاش از شعاع آفتاب
# ~~خیره گشت، بارگاه را بر آراسته بودند و فرشهای متلون گسترانیده و به
~~خروارها
# ~~خربوزه حاضر گردانیده و از یمین و یسار طشتهای سیمین و طبقهای زرین
~~نهاده.
# ~~ملک شمسالدین از اول روز بار داد. بزرگان و مشاهیر و ارباب جماهیر و
~~اکابر و
# ~~اماثل وکماة و ابطال و نقبای سجستان به سلام ملک اسلام آمدند و از آن
~~آرایش و PageV01P274
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0278.png)

# ~~نمایش بارگاه و عظمت و حشمت ملک متفکر شدند و با هم گفتند:
### | شعر [معین]
# مسلم است چنین شاه را جهانبانی %~% که با جلالت چرخ است و فریزدانی
# ~~ملک شمسالدین اشارت راند که هرکس به جایگاهی که محل اوست بنشیند. چون
# ~~بارگاه از نقیب و سپاه پر شد و قرب سه هزار تن از معتبران و مهتران
~~سجستان حاضر
# ~~کشتند، ملک شمس الدین بفرمود تا طشتهای خربوزه پیش آوردند. به دست
~~مبارک
# ~~خود خربوزه[ای] برداشت و این سه بیت را که در صفت خربوزه ابوالفضل رومی
# ~~گفته است، بر زبان شکر نثار در افشان گفت:
# ثلاث هن فی البطیخ فضصل %~% وفی الانسان منقصة و ذلة
# درشتی پوست او وگرانی در وی
# و زردی ms201 رنگ او از جز علتی [246]
# إذا قطعته شطرا ترزاه %~% کبدر قطعت منه الاهله
# چون پاره کنی او را پاره کردنی بینی او را
# همچون ماه شب چهارده که بریده باشند ازو ماههای نو
# ~~بعد از آن روی به حضار و نظار کرد و گفت کاردی بدهید. نقباء سجستان
~~جمله سر
# ~~در پیش افکندند. ملک شمسالدین دانست که هیچ کس از سجزیان کارد بر میان
# ~~نبسته است. چنانک رسم ملوک عجم باشد بفرمود تا بیش هر دو تن از سجزیان
# ~~طشتی خربوزه بنهادند. سجزیان آن خربزهها را بر زمین میزدند و می
~~خورد[ند].
# ~~القصه در میان چندان هزار مرد سجزی یک کارد نبود. بعد از آن خوان
~~بنهادند. چون
# ~~از اکل آشهای لطیف وطعامهای لذیذ فارغ شدند، بفرمود تا جامه بیاورند. و
~~آن
# ~~روز تا نماز پیشین هزار و هفتصد نقیب سجزی را جامه پوشانید ومبلغ سی
~~هزار
# ~~دینار بر علما و فقهاء شهر سجستان صدقه کرد و قانون و رسوم بد را از
~~سجستان
# ~~برانداخت و خلق خدای عز و جل را از فواید مواید داد و عدل و فضل و بذل
~~خود
# ~~بهره مند گردانید. و بعد از آن به دو ماه و نیم از شهر سجستان بیرون
~~آمد و ملک
# ~~علاءالدین و ملک نصیرالدین را با خود بیرون آورد. ملک علاءالدین را بند
~~کرده به
# ~~مستنگ فرستاد و ملک نصیرالدین را به هرات فرستاد و خود با چهل سوار
~~نامدار به
# ~~تکناباد رفت و از آنجا به جانب اردوی پادشاه هلاگوخان حرکت فرمود.

PageV01P275

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0279.png)

# چون به طالقان1 رسید ایلچیان شاهزادگان توتار و بلغه با او مقابل
~~افتادند.
# ~~عنان مرکب او را بگرفتند و گفتند «ای ملک ترا شاهزادگان طلب داشتهاند.
~~بیا تا به
# ~~خدمت ایشان رویم». ملک شمسالدین گفت «من حالیا پیش پادشاه [247]
# ~~هلاکوخان میروم. پیش شاهزادگان توتار و بلغه نتوانم آمد». ایلچیان
~~گفتند «اگر
# ~~چنانک تو به خوشی و رضای خود نیایی، ما ترا به زور ms202 ببریم». ملک شمس
~~الدین از
# ~~ایشان در غضب رفت و چند تازیانه بر سر و روی آن مغول زد که عنان اسب او
~~گرفته
# ~~بود و آهنگ آن کرد که دیگران را [نیز] بزند که ناگاه در اثناء این حالت
~~ایلچیان پادشاه
# ~~هلا کوخان برسیدند. ملک شمس الدین احوال خویشتن با ایشان تقریر کرد.
~~ایلچیان
# ~~پادشاه هلاکوخان و ایلچیان شاهزادگان توتار و بلغه با هم به غضب و
~~خشونت
# ~~بیرون آمدند و همچنان از سر رنجش پیش پادشاه هلاکوخان رفتند.
# ملک شمسالدین احوال خود از جز و کل عرضه داشت. پادشاه هلاگوخان
# ~~به علت آنکه «کسی که پیش من آید شما چون او رااز راه بازگردانید و از
~~آمدن به
# ~~اردوی من منع کنید» گناه در کردن ایلچیان شاهزادگان توتار و بلغه درست
~~کرد. بعد
# ~~از آن بفرمود تا هر تن را از آن ایلچیان سی و هفت چوب بزدند و دو روز
~~گرسنه و
# ~~برهنه در آفتاب بازداشت و ملک شمسالدین را به تربیت وافره و نوازش هر
~~چه
# ~~بیشتر مخصوص و محظوظ گردانید و یرلیغ و پایزهآ زرین داد. پس از آن ملک
~~شمس
# ~~الحق والدین کامیاب در اواسط رمضان المبارک سنهآ مذکور از اردوی
~~هلاگوخان به
# ~~شهر هرات آمد. قرلغ و اعیان و اکابر هرات پیش او آمدند و هر یک به حسب
# ~~استطاعت و استظهار خویشتن خدمتی عرض کرد[ند]. ملک شمس الدین، خرلغ را
# ~~بسیاری بنواخت واعیان شهر را به تربیت و الطاف نیرومند گردانید.
# القصه، دو ماه ملک و شحنه و راعی و رعیت و امیر و مأمور و حاکم و محکوم
~~PageV01P276
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0280.png)

# ~~و غنی و فقیر با هم طریق مؤاخاة و مؤالات مسلوک داشتند و روز به روز
~~عدل و داد
# ~~و تربیت ولاة و ولایات در افزون بود و مطاوعت [248] و انقیاد رعایا در
~~زیادت. بعد
# ~~از دو ماه ملک اسلام شمس الحق والدین از خرلغ برنجید و تا غایتی که
~~روزی ms203 حشم
# ~~و خدم خود را جمع کرد و به پای کوشک خرلغ آمد تا خرلغ را بگیرد. خرلغ
~~در
# ~~کوشک رفت و قرب صد مرد جنگی تیرانداز با خود در کوشک برد و در کوشک را
# ~~فروبست. ملک شمس الدین عزیمت آن کرد که کوشک را محاصره کند تا خرلغ و
# ~~اتباع او به محاربت بیرون آیند. سوکو و زمرهای از اکابر و اعیان و ضدور
~~هرات بیش
# ~~آمدند و گفتند «ای خداوند فرمانفرمای وای عدو بند قلعه گشای و ای خجسته
# ~~طالع فرخنده رأی
### | شعر امؤلف]
# چراغ دودهآ کرت و سرور سینهآ سنجر
### | نظام مسند شاهی، مدار عرصهآ عالم
# رسیده بر تو رایت به شمع شعلهآ خاور
### | گذشته رایت قدرت ز اوج گنبد طارم
# ~~خرلغ پیر شده است و عقل او روی در نقصان و انحطاط آورده. هر چه میکند و
# ~~کمال قدرت به انتقام او قیام ننماید و به کرم خلق عظیم و حلم شاهنشاهی
~~از
# ~~محاربت با او دست باز دارد».
# ملک شمس الدین همچنان خشم آلود از پای کوشک خرلغ سوار شد
# ~~و به جانب قهدستان عزیمت کرد. چون به کوچه پل ریکنه2 رسید دو
~~PageV01P277
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0281.png)

# ~~آسیا1 معمور بود آنجا، از آن خرلغ. پرسید که «این دو سنگ آسیا تعلق به
~~که دارد؟»
# ~~گفتند «تعلق به خرلغ دارد». بفرمود تا آن هر دو آسیا را خراب کردند و
~~سنگهای آن
# ~~بشکستند و خانهها را فرو کوفتند. چون از پل ریکنه بگذشتند، از دور
~~سواری دید.
# ~~اسب را هواری در شیب ران آورده و قبای نسج پوشیده، از راه دیگر به شهر
# ~~میرفت. پرسید که «آن سوار چه کس است؟» گفتند که «او را خردک خوانند.
~~[249]
# ~~گله بان خرلغ است». ملک شمس الدین فرمود که «او را بیارید». چون او را
~~پیش ملک
# ~~حاضر کردند بانگ برو زد و گفت «تو چه کسی؟» گفت «من گله بان امیرخرلغ
~~ام».
# ~~ملک شمسالدین به واسطهآ آن که خرلغ ms204 را امیر خواند بفرمود تا او را
~~بگرفتند و صد
# ~~چوب زدند و اسب و جامه و سلاح از او بازستاند اند].
# راوی چنین تقریر کرد که در این سال مذکور لبلقای و مرکتای خوارزمی و
# ~~مجدالارکان و شهاب مؤید به فرمان پادشاه منکوخان به شمارهآ ولایت هرات
# ~~آمدند. ملک اسلام [به] رغم خرلغ ایشان را بنواخت و از خرلغ شکایت بی حد
~~کرد و
# ~~مرکتای را گفت که «چون مراجعت نمایی از پیش پادشاه منکوخان شحنهای
# ~~فرستی، که خرلغ پیر شده است و در امور حکومت وامارت مدخل نمی تواند
# ~~ساخت». چون مرکتای بازگشت، پیش پادشاه منکوخان آمد و عرضه داشت به
# ~~دورغ که «ملک شمس الدین مرا از بندگی پادشاه جهان به شحنگی درخواست
# ~~کرده». پادشاه منکوخان فرمان فرمود که مرکتای به شحنگی هرات رود و
~~لبلقای
# ~~نوکر او باشد.
# چون مرکتای به هرات آمد، ملک شمسالدین به دیدن او رفت و چندانی به
# ~~جای او الطاف مبذول داشت که حد وعد آن را قیاس نبود وبر موجب «تهادوا
# ~~تحابوا»2 روز به روز نزد [یکدیگر] هم تحفههای گرانمایه فرستادند. میان
~~ایشان
# ~~محبت والفت به جایی انجامید که گفتی دو تناند در یک پیراهن و دو مغزاند
~~در
# ~~یک پوست؛ کما قال الشاعر:
### | شعر [حمیدی]
# هما رضیعا لبان الفة و هوی %~% و ساکنا وطن سرا و اجهارا PageV01P278
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0282.png)

# هر دو شیرخوارگان یک شیراند از روی محبت ودوستی
# و ساکنان یک وطناند نهان و آشکارا کردن [250]
# ~~مرکتای به اشارت ملک شمسالدین در جنوبی شهر کوشکی بنا افکند و طارم و
# ~~درگاه عظیم برکشید و تابعان و طایعان خود را به عمارت و زراعت حریص
~~گرداند و
# ~~متوطنان ولایت را بنواخت و عاطفت دل داد و در افشای نام نیک و اظهار
~~حسن
# ~~روش جد بلیغ واجتهاد تمام به جای آورد، و خلاف اوامر و نواهی ملک اسلام
# ~~شمس الدوله والدین، طاب ثراه، از عین خطاکاری و محض نقصان دانست. ms205

PageV01P279

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0283.png)

# ذکر چهل و یکم
### | در رفتن ملک
# شمس الدین به محاصره بکر
# ~~چون شهور سنهآ سبع و خمسین و ستمائه [- 657] درآمد، درین سال ملک
# ~~اسلام شمس الحق والدین لشکر به افغانستان برد واز افغانستان در ربیع
~~الاول سنهآ
# ~~مذکور عنان عزیمت بر طرف بکر تاخت و فتح حصار بکر را از حضرت واجب
# ~~الوجود مطلق ورب الارباب بر حق برحسب
### | شعر [جار الله]
# # و الله فعال بدعوة واحد %~% ما لیس یفعله بالف مجاهد
# ~~و خدای عز و جل کننده است به دعاء یک کسی
# ~~آنچه را که نیست که بکند او را به هزار مرد کارزارکننده
# ~~به تضرع و ابتهال و بکا استدعا نمود؛ چه، قلعهآ بکر صخرهای بود در میان
~~دریا و از
# ~~عهد بزرجمهر هیچ آفریده را از سلاطین و ملوک برو دستی نبوده.
### | شعر
# # بکر فما فرعتها کف حادثة %~% و لا ترقت إلیها همة النوب
# ~~دوشیزه ایست بس زایل نکرده بکارتاو را دست حادثه
# ~~و بر نیامد به سوی او همت حادثهها [251]
# # من عهد اسکندر او قبل ذلک قد %~% شابت نواصی اللیالی وهی لم تشب
# از روزگار اسکندر است یا پیش از این بدرستی
# پیر شد مویهای پیشانی روزگار و او پیر نشد
# ~~شماریخ اصول او با تختالثری راز میگفت و رؤوس کنگرههای او با ثریا پهلو
~~میزد PageV01P280
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0284.png)

# شعر امسعود سعد]
# # نه خورشید را سوی بالای او [سر؟] %~% نه اندیشه را سوی پهنای او در
# # به بالاش پیوسته افلاک وانجم %~% به دامانش پنهان شده خاور و خور
# ~~در محاذات کمینه منازل او کوه بیستون کم از ستونی نمودی و در جنب کهینه
~~پارهآ
# ~~بارهآ او الوند کوه چون برگ کاهی بودای]4.
### | شعر [نظامی
# کوه بد بیش او کم از کاهی %~% مرغ را سوی او نبد راهی
# اوج او را ندید جشم ملک %~% زانک بد بر فراز هفت فلک
# بود خلقش ندیم زهره و ماه %~% وز نهانهای آسمان آگاه
# ~~و چون به هشت فرسنگی ms206 بکر رسید، حسن علمدار را با پنج سوار نامدار
~~سخنکوی
# ~~حاضر جواب به اسم رسولی بدان قلعه فرستاد و گفت «سلام و پیام من به
~~مهتر این
# ~~قلعهآ آسماننمای و والی این طایفهآ عالی نژاد1 رسانید و بگوئید که چند
~~سال شد که
# ~~ما با لشکرهای منصور در این سر حد متوطن ایم. تمامت اهل قلاع و بقاع
~~افغانستان
# ~~تا حد سند و هند بعضی رغبة واختیارا و قومی قهرا و قسرا به خراجگذاری و
# ~~فرمانبرداری ما به دم و قدم آثار خدمت به اظهار رسانیدند.
### | شعر
# تکاد ممالک الآفاق شوقا %~% تصیر إلی من کل النواحی
# خواست بودند پادشاهها کرانهای دنی از برای آرزو
# که بگردند به سوی من از هر سوئی [252]
# ~~و به سمع تو رسیده باشد که به چه نسق به زخم خنجر ذوالفقار کهر جگر در
~~آذر اثر
# ~~سرهای سرکشان با تعند و تکبر را از بدنهای فیل پیکر شیر منظر در خاک
~~وخون
# ~~انداختم و به بادکوپال تهمتنی بهمنی چهل منی، آتش منایا و بلایا در
~~مهجات
# ~~دشمنان خاکسار زدم.
# شققت بقمقام الذی یهرق الدما %~% رووس الاعادی یوم حرب وحربت PageV01P281
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0285.png)

# به شمشیر بشکافیم آنکس که میریزد خونها را
# سرهای دشمنان را در روز جنگ و حربت
# ~~اکنون می باید که از راه خردمندی و فطانت طومار بیکار و ازار را طی کنی
~~و به
# ~~استقبال ما مبادرت نمائی تا چنانک ملوک خراسان و جماهیر افغانستان به
~~عنایت
# ~~بی غایت و الطاف بی حساب ما مخصوص گشتهاند، محظوظ کردی. و اگر چنانک
# ~~به خلاف این معنی که به تقریر پیوست قدم نهی و دم زنی، همچنانک قلعههای
~~سر
# ~~بر فلک را با زمین برابر کردم این قلعهآ منیع و این حصن را که کهف تست
~~خراب کنم
# ~~و از قتل و نهب چندانک ممکن بود در میان قوم تو ظاهر گردانم».
# روز دیگر حسن علمدار از لشکرگاه ملک اسلام شمس الحق والدین بیرون
# ~~آمد و ms207 چون نزدیک بکر رسید قلعهای دید بس منیع در میان دریای عظیم، و از
# ~~جوانب او کشتیهای بزرگ بسته، و حارسان و حافظان از یمین و یسار دریا
~~بار
# ~~ایستاده. چون حسن علمدا[را] را بدیدند، بانگ بر وی زدند و گفتند «تو چه
~~کسی، و
# ~~آمدن تو بدین زمین که بیشهآ شیران عرین و مأوای فیلان آشفته است واسطه
~~چیست؟»
### | شعر [نظامی]
# درین بوم ومرزت بگو کارچیست؟ %~% ترا پیشوای و سپهدار کیست؟
# ندانستهای کندرین پهندشت %~% تباشد همی شیر را روی گشت؟
# [253]بکوکیستی و کجا میروی؟ %~% چرا در دم اژدها میروی؟
# اگر راه گم کردهای، باز جوی %~% و گر خود بیامیست، زوتر بگوی
# ~~چون حسن علمدار خشونت و تندی آن طایفه را مشاهده کرد گفت «ای قوم، من
# ~~رسولام. از پیش کسی که زبان بیان آسمان در روز ضرب و طعن1 او را بدین
~~صفت
# ~~ثنا میگوید که:
### | شعر [ابو العلاء]
# ایافارس الخیل تدعوک العدی اسدا %~% ما استنفذت من یدیه عنق مفترس
# ای سوار اسپان میخوانند ترا دشمنان شیری
# که رهانیده نشد از دو دست او گردن شکاری PageV01P282
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0286.png)

# ~~شهریاری که صیت صولت هوش بر توشستان او در اطراف و اقطار کیهان منتشر و
# ~~شایع است. کامکاری که از عدل شامل و بذل کامل او اشرار و ابرار ربع
~~مسکون
# ~~بهره منداند.
### | شعر
# خاقان اکبر کاسمان بوسدزمینش هر زمان
### | بر فر قدرش فرقدان سعد مطرا ریخته
# دارای گیتی داوری، خضر سکندر گوهری
### | عادلتر از اسکندری، کو خون دارا ریخته
# تیغش درآب آذرشده، جرخ وزمین مضطرشده
### | دودش به بالا بر شده، رنگش به پنها ریخته
# آن قبلهأنصاردین، سردار حق، سردار دین
### | آب از پی گلزار دین بر روی دنیا ریخته
# ~~و می خواهم که فرمان آن فرمای عدو بند قلعه گشائ به خداوند اهل این
~~[254] قلعه
# ~~رسانم».
# چون آن گروه نام ملک شمس الدین بشنودند، از حسن علمدار عذرها
# ~~خواستند و گفتند تو در همین موقف توقف کن تا ما خبر ms208 تو به حاکم خود
~~رسانیم.
# ~~بعد از آن پیش والی قلعه آمدند و احوال عرضه داشت [ند]. والی قلعه حسن
~~علمدار
# ~~را به اعزاز تمام به قلعه درآورد. حسن علمدار حکایت [ی] که ملک شمس
~~الدین
# ~~گفته بود به سمع والی قلعه رساند. والی قلعه در جواب گفت که «من به
~~کرات و
# ~~مرات عزیمت آن کردهام که به خدمت ملک اسلام شمس الحق والدین آیم و
~~شرایط
# ~~خدمتکاری ومطاوعت به تقدیم رسانم. اما چون شنودم که با والیان
~~افغانستان و
# ~~قلاع ایشان چه کرد، از آن عزیمت برگشتم. مرا بر ملک اسلام به هیچ روی
~~اعتماد
# ~~نیست. از من به خدمت ملک اسلام عرضه دار و بگوی که ملک اسلام شمس الحق
# ~~والدین را بدین جانب لشکر کشیدن از مصلحت بغایت دور می نماید؛ چه، آن
~~قلعه
# ~~را به دست آوردن تعذری عظیم دارد، خاصه که در میان دریا است که
# ~~نهنگان دم کش مردمخوار او هر یک چون کوهیاند و انواع مواکن فغور او هر
~~تن
# ~~چون فیلی.

PageV01P283

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0287.png)

### | شعر [ربیعی]
# نهنگان دم کش درو بیشمار %~% نه قعرش پدید و نه پیدا کنار
# کمین جوی او صد چو دریای نیل %~% کهین ماهی اش در بزرگی چو فیل
# ~~چون از این نوع جوابهای بامدح و قدح آمیخته و پیغامهای چون شکر و شرنگ
# ~~در پکی قالب رپخته ببرداخت، حسن علمدار را خلعت پوشانید و اجازت مراجعت
# ~~داد. حسن علمدار چون به خدمت ملک اسلام شمسالدین رسید و آنچه دیده بود
# ~~و شنوده بازگفت، ملک شمسالدین از آن آجوبه برآشفت و به سوگند یاد کرد
~~که:
### | نظم [صاحب]
# (255] بدان خدای که از یک جخان یدید آورد
### | به امر کن فیکون نه سپهر ازرق فام
# بدان حکیم که از صنع خویش پیدا کرد
### | سپهر و مهر و زمین و زمان و بحر و غمام
# ~~که تا این قلعه را فتح نکنم، کمرکین و کمین از میان نکشایم و در دل ms209 به
~~جز عزم رزم
# ~~چیز دیگر نیاورم.
# روز دیگر که شاهد ماهروی خاوری از پس بردهآ نیلوفری عذار رخشان و
# ~~دیدار در افشان خود به جهانیان نمود و عالم سیاهدل چون چهرهآ خوبان چگل
# ~~روشن شد، ملک اسلام شمسالدین لشکر کردآورد و در مقابل قلعه معسکر
# ~~ساخت. هژده روز را لشکر سی کشتی بزرک و صد زورق راست گردانید. روز
# ~~نوزدهم از اول بامداد ملک اسلام شمس الحق والدین فرمان فرمود تا دلیران
~~در
# ~~کشتی ها نشستند. طرف شرقی قلعه را به ملک عزالدین توکل و غربی را به
~~ملک
# ~~تاج الدین ݣرد و جنوبی را به ملک حسام الدین اسفزار و شمالی را به جهت
~~خاص
# ~~خود تعیین گردانید.
# و از قلعهآ بکر قرب دو هزار مراد] جنگی فیل زور بر آبراج و مداخل و مخارج
# ~~دروازههای قلعه منتظر و مترصد و ضرب بایستادند و کشتی ها در بیش درگاه
~~قلعه
# ~~ببستند. سپاه ملک شمسالدین به یکبار بخروشیدند و در زورقها بیرقها
# ~~برافراختند و چون جبال رایسات و سحاب مرتفع از جانب قلعهآ بکر در آمد
~~اند].

PageV01P284

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0288.png)

### | شعر [فرد وسی]
# 256] چنان ثند راندند برروی آب %~% که گفتی سیه شد رخ آفتاب
# ~~از جانبین تیر نه مشتی سندان گذار که اجل بران عبارت اوست، روان شد و
~~جوش و
# ~~خروش و نفیر و نعره گردان بر اوج گردون گردان برآمد. صدای کوس و طبل و
~~آواز
# ~~نای گوش هوش فلک را کر گردانید:
### | شعر ا(خالدی)
# آوای سروران و نم خون کشتگان %~% آن بر فلک برآمدو[ا]ین تاسمک رسید
# ~~و از هر دو طرف مرد بسیار به قتل پیوست و از ملوک که در سپاه ملک شمس
~~الدین
# ~~بودند چند تن کشته شدند. بدین صفت دوازده روز سپاه ملک شمس [الدین] را
# ~~مساکن در کشتیها بود و مأوی در دریا و کار بیکار و حرکات حملات. روز
~~سیزدهم
# ~~جماعته از اثمه و اشراف و اکابر قلعه به خدمت ملک اسلام ms210 شمس الحق
~~والدین
# ~~آمدند و خدمت و تحیت حاکم قلعه عرضه داشتند و گفتند که «ما بندگان می
~~دانیم
# ~~که تا ملک اسلام این قلعه فتح نخواهد کرد مراجعت نخواهد نمود. اما حصول
~~این
# ~~مراد باز بستهآ حربهای عظیم است و یمکن که از جانبین اکثر مرد سپاهی به
~~قتل
# ~~پیوندد تا این قلعه به دست آید؛ چه، در این قلعه [هم] مردست و هم
~~ذخیره، و اگر
# ~~این دریای موج بیکران محیط، این قلعهآ سر بر آسمان نبودی، هم از آن روز
~~اول فتح
# ~~او به ظوور پیوستی. اکنون [257] خراجگذاری و فرمانبرداری قبول کنیم و
~~آن مقدار
# ~~مال که ملک اسلام فرماید، میدهیم. امیدواریم که خداوند شفاعت ما بندگان
~~را
# ~~قبول کند و دست از محاصرهآ این قلعه باز دارد».
# ملک شمس الدین به کرم جبلی و لطف غریزی شفاعت ایشان را به قبول
# ~~موصول گرداند و بفرمود تا سپاه از سفن بیرون آمدند. روز دیگر والی قلعه
~~مبلغ ده
# ~~هزار دینار و ده خروار بار نرمینه و پنج سر اسب تازی و پنجاه نفر برده
~~با چندین
# ~~تحف و غرایب به اسم خدماتی بیش ملک شمسالدین فرستاد. ملک شمس الدین
# ~~فرستادگان والی قلعه را بنواخت و هر یک را خلعت گرانمایه بخشید. چهار
~~روز
# ~~دیگر در پای قلعهآ بکر مقام کرد. روز پنجم از اول بامداد عنان عزیمت بر
~~سمت
# ~~زمین داور داد  و از آن حدود تاخت.

PageV01P285

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0289.png)

# ذ کر چهل [و] دوم
# درقتل میرانشاه و سالار گرد
# چون شهور سنهآ ثمان وخمسین و ستمائه [= 658) درآمد،1 از تواریخ این
# ~~سال حکایت به قتل رسیدن میرانشاه و پسر اوست. و آن قصه چنان است که پیش
~~از
# ~~این ذکر به تقریر پیوسته است که میرانشاه و سالار که داماد و نبیرهآ
~~ملک شاهنشاه
# ~~گرد بودند و در آن سال که ملک اسلام شمس الحق والدین کرت شاهنشاه و
# ~~بهرام شاه را بکشت میرانشاه و سالار به جانب ms211 سیستان رفته بودند و پناه
~~به کشتمور -
# ~~که حاکم آنجا بود - برده [258] در این سال مذکور از حدود سیستان با تبع
~~خویش
# ~~بیرون آمد و عزیمت آن کرد که به دریا بار رود و از آنجا به مصر درآید.
# چوان] به مستنگ رسید، پهلوان محمد نهی را خبر کردند که میرانشاه و سالار
# ~~به مستنگ آمدهاند و عازم سفر دریابارند. از معتبران سپاه خود ده تن را
~~با دو سر
# ~~اسب راهوار قیمتی تازی نژاد پیش میرانشاه فرستاد و گفت که چنین شنودم
~~که
# ~~میرانشاه مادهآ توطن این دیار را از خاطر مبارک قلع کرده است و جانب
~~«حب الوطن
# ~~من الایمان» را نامرعی کذاشته و متوجه دارالملک مصر شده. بر مقتضای
~~آنکه
# ~~گفتهاند:
### | شعر
# الزم مکانا ولدت فیه %~% بین اهالیک فهو اصوب
# لازم گیر مکانی را که بزادند ترا در وی
# میان خویشاوندان تو پس این لازم گرفتن صواب تر است
# ~~می باید که از این ولایت نرود و هیچ اندیشهآ بد به خود راه ندهد و بدین
~~جانب
# ~~حرکت فرماید وبا لشکر منصور ملک الاسلام شمس الحق والدین پیوندد؛ چه،
# ~~ملک اسلام بارها در خلوات و ملوات از او یاد کردهاند و فرموده که «اگر
~~بیش آید و
# ~~سر به صلح در آورد، ولایت مستنگ را با تمامت نواحی که در تصرف2 ملک
~~PageV01P286
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0290.png)

# ~~شاهنشاه و بهرام شاه بوده بدو مفوض گردانم». القصه در آمدن میرانشاه به
~~طرف
# ~~خود مبالغتهای عظیم نمود و سوگندهای سخت خورد.
# چون فرستادگان پهلوان محمد نهی پیش میرانشاه رسیدند و سخن پهلوان
# ~~محمد نهی را به سمع او رساندند، خوشدل وخرم شد. چون
### | معر [فرخی]
# [259] روز فرو رفت و گشت زرد رخ آفتاب
### | چهره بر افروخت باز زندگی شب کامیاب
# ~~میرانشاه با خواص و ندماء خود گفت که «چه مصلحت می بینید در رفتن ما به
# ~~جانب لشکر ملک شمسالدین؟». سالار که پسر او بود با چند نامدار از اعیان
~~تبع او ms212
# ~~برباخاست و زبان به ثنا بگشاد و گفت:
### | شعر [ابوالفتح]
# یا کامل الآداب منفرد العلی %~% و المکرمات و یا کثیر الحاسد
# ای تمام فرهنگها، ای یگانه در بلندی
# ودر بزرگی ها، و ای بسیاربد خواه [دارنده]*
# ~~ما را بر پهلوان محمد نهی به هیچ روی اعتماد نیست؛ چه، مدتی است تا او
~~قاصد و
# ~~حاسد ماست و به واسطهآ آنک دخول سپاه غور در ولایت سیستان متعذر بود به
# ~~حرب نیامد. پدران و برادران و اقارب و قبایل ما را به قتل رساندهاند.
~~هنوز اکفان آن
# ~~شهدان به خون آغشته است و ابدان ایشان در لحود نابوسیده. به چه روی و
~~امید
# ~~بیش ملک شمس الدین رویم؟ اگر در خدمت خداوند رأی ما را صوابی و سخن ما
~~را
# ~~اعتباری هست، این قوم را که از بیش پهلوان محمد نهی آمدهاند به قتل
~~میباید
# ~~رسانید و هم در این دو روز از این مکان به زودی هر چه تمام تر بیرون
~~رفت».
# قوم دیگر که دلهای ایشان به محبت وطن اصلی متعلق بود و از کربت غربت
# ~~متنفر، گفتند «ای خداوند، پهلوان محمد نهی با ما خلاف نکند؛ چه، قسم هر
~~چه
# ~~[260] عظیم تر خورده. ملک تاج الدین کرد که از جمله اقارب ماست امروز
~~در بیش
# ~~ملک شمسالدین میان ملوک مشارالیه و معتمد علیه است. ما را بی هیچ
~~تردید1 و PageV01P287
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0291.png)

# ~~اندیشهآ بد بدان طرف حرکت می باید کرد. سفر دریابار خطر عظیم دارد. «خذ
~~ما
# ~~صفا دع ما کدر» را کار میباید بست و عزیمت سفر دریابار را نسخ میباید
~~کرد، که
# ~~گفتهاند:
### | شعر [ربیعی]
# ز کاری کزو رنجیابی و درد %~% گرت هست دانش، به گردش مگرد
# ~~میرانشاه گفت «این اندیشه به صواب نزدیکتر است و این تدبیر به صلاح
~~واصلتر»
# ~~روز دیگر که سیماء چهرهآ زیبای بیضاء سما خضرا بلند ایوان چون ید
~~بیضاء2 موسی
# ~~عمران تابان و درافشان گشت، میرانشاه روی به راه آورد. ms213 چون به ده
~~فرسنگی
# ~~لشکرگاه پهلوان محمد نهی رسید طایفه [ای] را که به رسالت آمده بودند با
~~زمرهای از
# ~~مقربان درگاه خود با پنج نفر غلام و با پنج سر اسب بیش پهلوان محمد نهی
~~فرستاد.
# ~~چون پهلوان محمد نهی [را] از آمدن میرانشاه خبر شد،
### | شعر اربیعی]
# ز شادی چولک چهره را برفروخت %~% به میخوارگی دیدهآ غم بدوخت
# ~~روز دیگر با تمامت سپاه به استقبال میرانشاه سوارگشت و به اعزاز و عزیز
~~داشت
# ~~هر چه تمام تر میرانشاه را به لشکرگاه خود در آورد و فی الحال مکتوب
~~نوشت به
# ~~خدمت ملک اسلام شمس الحق والدین وازکلی احوال میرانشاه وسالار عرضه
# ~~داشت.
# چون مکتوب به ملک شمس الدین رسید، برفور در جواب نوشت که «پهلوان
# ~~محمد نهی باید که [به] قول میرانشاه و سالار اعتماد نکند و خود را از
~~مکر و غدر2
# ~~ایشان نگاه دارد و شب و روز با خبر و هشیار [261] باشد و به هر نوع که
~~تواند و
# ~~دست دهد ایشان را به قتل رساند و یا بند کرده پیش ما فرستد و در این
~~معنی تقصیر
# ~~و اهمال جایز نشمرد، و بیش از آنک از ایشان فتنه و شر به ظهور پیوندد
~~ایشان را با
# ~~تمامت اتباع به عدم رساند که بزرگان خرد ورز خردمند دوست چنین گفتهاند:
# شعر [خواجه سکناب]
# چو بر بد سگالت بود دست زور %~% فرستش به شمشیر هندی به گور
# که فرداش گر بر تو باشد توان %~% برآرد دمار از تنت بیگمان PageV01P288
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0292.png)

# ~~کسی را که در مبادرت گرگی ست درنده و ابریست غرنده و [در]* مقاومت
~~کوهیست
# ~~آهنین و شیریست خشمگین و در کیاست حکیمیست دوربین و کاملیست با رأی
# ~~متین،
### | شعر [ابوالعلاء]
# له الشرف النبی یطاء الثریا %~% مع البأس الذی بهر الأسودا
# مر وراست بزرگی، آن بزرگی که میسپرد بروین را
# با جنگی، آن جنگی که غلبه کرد بر شیران
# ~~خصوصا که از خویشاوندان1 و متعلقان ms214 او قرب هزار مرد به زخم تیغ آتش اثر
# ~~خون آشام در در ما به قتل رسیدهاند و عورات و مخدرات و اطفال ایشان در
~~دست
# ~~عساکر ما اسیر افتاده، حیات او را به چه وجه مردم خردمند و خر[د آمند
~~مردم شناس
# ~~تصور کند؟»
# چون مکتوب ملک اسلام شمس الحق والدین به پهلوان محمد نهی رسید،
# ~~اندیشه مند گشت؛ چه، سوگند خورده بود که با میرانشا[ه] خلاف نکند. راوی
~~چنین
# ~~گفت که در آن روز که پهلوان محمد نهی قصد گرفتن میرانشاه کرد میرانشاه
~~و تمامت
# ~~خویشاوندان او در باغی مجمعی ساخته بودند و جشنی برآراسته، و یک زمانی
~~از
# ~~کشاکش روزگار نافرجام خودکام به یکسو شده و شداید هموم [و] حوادث [262]
# ~~روزگار غدار مکار بیفاء دون برور را به قوای شراب ارغوانی نفی
~~میگردانیدند،
### | نظ
# خل الزمان إذا تدابر او جمح %~% واشک الهموم الی المدامة او قدخ
# رها کنی روزگار را چون پشت دهد یا سرکشی کند
# و شکایت کن غمها را به سوی شراب یا سوی قدح
# واحفظ فوادک آن شربت ثلاثة %~% واحذر علیه ان یطیر من الفرح PageV01P289
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0293.png)

# و نگاهدار دل خود را اگر بیاشامی تو سه پیاله را
# و پرهیز کن بر آن دل از آنک ببرد از شادی
# هذا دواء للهموم مجرب %~% فاسمع مقالة ناصح لک قد نصح
# این درمانیست مر غمها را آزموده
# پس بشنو گفتار نصیحت کننده ارا]که تو را به درستی نصیحت کرد
# ~~که ناگاه پهلوان محمد نهی با پانصد مرد آهن پوش از در و دیوار باغ در
~~آمد. میرانشاه
# ~~و سالار و کسانی که در باغ بودند شمشیرها بکشیدند و روی به جنگ
~~آورد[ند] تا
# ~~نماز شام با ایشان حرب کردند و چند تن از شجعان و نامداران سپاه پهلوان
~~محمد
# ~~نهی را به قتل رساندند، و هر چند که پهلوان محمد نهی گفت که «ای ملک
~~میرانشاه
# ~~دست از حرب باز دار و در خون جان خود ms215 و از آن چندین مسلمان مشو و بیا
~~تا تو را
# ~~به خدمت ملک اسلام شمس الحق برم و به چنین سوگند که از خدمت او در
~~خواهم
# ~~تا تو را ببخشد و قلم عفو بر جریدهآ جرایم و خطیات تو کشد» ملک
~~میرانشاه به آواز
# ~~بلند در جواب گفت که «ای نهی بدقول! غد ازمردان چنین کنند که تو کردی.
~~ما را به
# ~~عهد و پیمان بدین جانب آوردی و چون [263] دانستی که امروز شراب
~~خوردهایم و
# ~~مست شده، قصد ما کردی. به خدای که جز او خدای دیگری نیست، که تا رگی در
# ~~تن من در حرکت باشد، با تو تیغ بی دریغ خواهم زد».
# القصه، بدین نوع سخنهای زهرآلود میگفت [و چون] شرزه شیر حمله
# ~~می آورد و در حمله قرب ده مرد را از سپاه پهلوان محمد نهی خسته و مجروح
# ~~می گردانید. چون شب در آمد، پهلوان محمد نهی با آن پانصد مرد جنگی به
~~یکباره
# ~~حمله پیش برد. سالار را دستگیر کرد و میرانشاه در حرب به قتل رسید. روز
~~دیگر
# ~~سالار را بکشتند با دوازده تن از خواص میرانشاه، و باقی مردم ایشاان
~~را] با زن و بچه
# ~~به ولایت غور فرستاد.
# و پهلوان محمد نهی را به واسطهآ قتل میرانشاه نام و آوازه[ای] عظیم حاصل
# ~~در روز نبرد با دویست مرد نامدار مبارز مقابلی کردی و گفتی:
~~PageV01P290
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0294.png)

### | شعر [اسدی]
# به هنگام کین و به هنگام جنگ بهنزدم چه شیر و چه ببر و پلنگ
# ~~ملک اسلام شمس الحق والدین از آن فتح مبتهج گشت بدان واسطه که دایم از
# ~~جانب میرانشاه متردد بودی و گفتی که «در این حدود مردی معتبرتر و
~~دلاورتر از
# ~~نشاه [نیست]». [264] PageV01P291
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0295.png)

# ذکر چهل [و سیم
# در گریختن ملک تاج الدین
# یرد از بیش ملک شمس الدین
# چون شهور سنهآ تسع وخمسین و ستمائه [= 659] در آمد، درین سال ملک
# ~~تاج الدین کرد با ملک ms216 اسلام شمسالدین تخلف کرد. و سبب آن بود که چون
~~پهلوان
# ~~محمد نهی، میرانشاه و سالار گرد را به قتل رساند به تکناباد آمد که ملک
~~اسلام
# ~~شمس الحق والدین در تکناباد بود. روزی پهلوان محمد نهی روی به یاران
~~خود کرد
# ~~و گفت «ای اصحاب، بحمد الله تعالی که از هیچ جای کسی به حرب ما نمی آید
~~و ما
# ~~را خصمی و معاندی نماند و سر سروران و گردنکشان بر خط متابعت ما نهاده
~~شد و
# ~~رقاب جباران مدلک و مسخر اوامر و نواهی ما گشت. بعد از این میباید که
# ~~خوشدل و مجموع خاطر باشید و هر روزی را که به جنگ و آهنگ سپری
# ~~گردانیدهاید، یک سال به طرب و عشرت بسر برید».
# روز دیگر این حکایت را به سمع ملک شمسالدین رساندند. ملک به واسطهآ
# ~~این سخن از پهلوان محمد نهی در خشم شد. بر سر جمع گفت که پهلوان محمد
~~نهی
# ~~را از من بگوئید که با آن شیر دلیر[چه]کردی؟ یعنی ملک تاجالدین کرد بر
~~جای
# ~~باشد. زنهار که آب خوش نخورید و به هیچ نوع ایمن مباشید».
# جوانی بود او را علیشاه گفتندی؛ از ملازمان ملک شمسالدین. او را با ملک
# ~~تاج الدین گرد دوستی تمام بود. روز دیگر پیش ملک تاجالدین کرد رفت و
~~آنچه از
# ~~ملک شمسالدین شنوده بود با او بگفت. ملک تاج الدین از آن [265] حکایت
# ~~اندیشه مند شد و دانست که عاقبت ملک شمس الدین او را نیز1 به قتل
~~رساند.
# ~~معنی، مصراع:
# «گریز به هنگام را، کار دان»
# ~~بر خود خواند. چون شب سیاهپوش چهرهآ خود را چون نامهآ افعال عاصیان به
# ~~عالمیان نمود و خسرو انجم2 از ایوان سیمابی به افق غربی خرامید و عارض
~~PageV01P292
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0296.png)

# ~~جهان فروز روز در نقاب تیرگی متواری ماند، پای بر پشت بادبائی آورد که
~~در وقت
# ~~تاختن با باد صرصر مقابلی کردی و هنگام حمله با غضنفر پهلو زدی. ms217
### | شعر [ابوالعلاء]
# # من الجیاد اللواتی کان عودها %~% بنو الفصیص لقاء الطعن بالثغر
# از اسپان نیکروی آن اسپان که بود عادت داده ایشان را
# بسران فصیص دیدار کردن نیزه زدن را به کوههای سینه
# ~~با پنجاه سوار دلاور گردی، شیر حملهآ فیل توان، رزمخوی جنگجوی، نبرد
~~بهمن
# ~~کین
### | شعر [معین]
# ~~همه در رزم چون رستم دلیر و سرکش و سر بر
### | همه در بزم چون حاتم جواد و زرده و محسن
# ~~از تکناباد بیرون [آمد] و روی به طرف شط اموی نهاد و در آن شب مدلهم
~~مسالکی
# ~~با مهالکی را قطع کرد که از مخافت و و حشت آن شیر شرزه مجتنب و پلنگ بر
~~آهنگ
# ~~محترز بودی. [266]
### | شعر [ابوالعلاء]
# # و من غلل تحید الریح عنه %~% مخافة ان یمزقها القتاد
# و چند بیشه که می خسبد باد ازو
# از ترس آنک پاره کند او را خار
# # الو آن بیاض عین المرء صبح %~% هنالک ما آضاء به السواد
# اگر بدرستی که سفیدی چشم مرد صبح بودی
# آنجا روشن نشدی بدو سیاهی
# ~~یک ماه در راه بسر برد. بعد از یک ماه به لشکرگاه شاهزاده برکهخان1
~~رسید.
# ~~برکه خان در آن روز به تفرج شکار و صید سوار شده بود. ملک تاج الدین
~~گرد به PageV01P293
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0297.png)

# ~~شکارگاه رفت. چون نزدیک برکه خان رسید جبین بر زمین بندگی نهاد و گفت:
# شعر انظام آملی]
# # تا جهان آباد باشد، شاه ما فرخنده باد %~% آفتاب دولت او جاودان تابنده
~~باد
# # دولت و اقبال و قدر و حرمت شاهی او %~% بر سر شاهان کیهان تا ابد
~~پاینده باد
# ~~بعد از اداء دعا و ثنا، احوال خود عرضه داشت. برکه خان از مقربان و
~~معتبران درگاه
# ~~خود ده تن را نامزد فرمود تا ملک تاج الدین کرد را پیش نکودر برند تا
~~نکودر را ممد
# ~~و معاون باشد و چنان سازد که [بی] زحمت1 و مؤنتی شهر مستنگ بد و رسد.
~~ملک
# ~~تاج الدین کرد بعد ms218 از ده روز با یرلیغ و پایزه و خلعت تمام با آن ده تن
~~که شاهزاده
# ~~برکه خان تعین [267] کرده بود، از اردوی شاهزاده برکه خان بیرون آمد.
# چون به سی فرسنکی لشکرگاه نکودر رسید1، قومی از دلیران و کماة غور با
# ~~او مقابل افتادند. بعد از آنک از طرفین قرب بیست مرد به قتل پیوست، ملک
# ~~تاج الدین کرد را بگرفتند و در شهر تکناباد در بند کردند و به خیسار
~~پیش ملک
# ~~شمس الدین قاصدی دوانید[ند] و از احوال ملک تاج الدین کرد عرضه داشت
~~[ند].
# راوی چنین تقریر کرد که ملحدی بود او را علاءالدین هریر گفتندی. برادر
# ~~خواندهآ ملک تاج الدین کرد بود. بر مقتضای این قطعه که بزرگی3 فرموده
~~است که:
### | شعر
# دوست مشمارش که در نعمت زند %~% لاف یاری و برادرخواندگی
# دوست آن دانم که گیرددست دوست %~% در پریشان حالی و درماندگی
# ~~پیش سراقسوخاتون مادر قتلعتمور که امیر تکناباد بود رفت و مبلغ هزار
~~دینار قبول
# ~~کر[د] جهت استخلاص ملک تاج الدین گرد. روز دیگر آن خاتون پنجاه سوار
~~بفرستاد
# ~~تا ملک تاج الدین کرد را از بند خلاص کردند و در مصاحبت او تا حدود
~~مستنگ
# ~~برفتند. از زعماء افغانستان شخصی هوبو نام با هزار مرد افغان پیش ملک
~~تاج الدین
# ~~کرد آمد. در شهر مستنگ به حکم ملک شمس الدین حاکمی بود. او را سپهلار1
~~غوری
# ~~گفتندی. چون ملک تاج الدین کرد به پنج فرسنگی مستنگ رسید مکتوبی نوشت
~~که
# ~~«ائمه و زعما واکابر و عمال مستنگ، احسن الله احوالهم، بدانند [268] که
~~ملک PageV01P294
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0298.png)

# ~~شمس الدین قصد من کرده بود. با او تخلف کردم و پیش شاهزاده برکه خان
~~رفت [م]
# ~~و با یرلیغ و پائیزه و تشریفات گرانمایه مراجعت نمود[م]. اینک با پنج
~~هزار مرد
# ~~افغانی آمدم و متعاقب من امیر نکودر با ده هزار سوار میرسد. باید که
~~همه طبعا و
# ~~رغبتا سر به فرمان من درآرید و سبهلاغوری ms219 را با طایفهای که ملازم اوآند
~~بگیر[ید] و
# ~~دست بسته پیش من فرستید».
# چون مکتوب تاج الدین گرد به مردم مستنگ رسید، اندیشهمند شدند و
# ~~گفتند که «اگر ما سپهلار غوری را بگیریم فردا روز ملک شمسالدین به
~~انتقام او
# ~~مستنگ را خراب کند و ما را بیدریغ ناچیز گرداند». بعد از تدبر و تفکر
~~بی قیاس در
# ~~جواب نوشتند که «ملک اعظم را
# شعر [خواجه کتاب]
# تن فیل بادا و زور هزبر %~% توان پلنگان و فرخاش بیر
# زمین چاکر و چرخ گردان رهی %~% به سر بر همیشه کلاه مهی
# ~~ما همه بنده و خدمتکار و دوستدار ملکایم و سالها است که به دعا و مسکنت
~~از
# ~~حضرت عزت، جلت قدرته و علت حمته، درخواسته که ملک را حاکم ما گردانند.
# ~~امروزکه آن موهبت بزرگ میسر شد، همه مطیع ایم و منقاد، اما با این
~~طایفهآ غوری ما
# ~~را دست زور نیست. از ما بندگان اگر مددی نیاید، این قدر توانیم که چون
~~ملک به
# ~~حرب ایشان صف کشد ایشان را مدد ندهیم».
# روز دیگر
### | شعر [دقیقی]
# که خورشید تیغ از میان برکشید %~% شب تیره گشت ازجهان ناپدید[269]
# ~~ملک تاج الدین کرد با هزار مردان پیاده و سوار بر در شهر مستنگ آمد.
~~سپهلارغوری
# ~~با یاران خود سلاح حرب در پوشید. ائمه و اشراف و اعیان بیش سپهلارغوری
# ~~آمدند و گفتند که ملک تاجالدین کرد مرد دلاور و نامدارست و از ملک
~~شمسالدین
# ~~به واسطهآ سخن اصحاب غرض رمیده است. اکنون میباید که با اتباع خویشان
~~به
# ~~استقبال او بیرون روی. سپهلار غوری بانگ بر ایشان زد و گفت: «ای مزوران
~~دوست
# ~~قول و دشمن فعل! از مردی و مردانگی بود که بعد از آنک چندین سال نام به
# ~~سرکشی و پهلوانی برآورده باشیم امروز خود را رایگان و به افسوس به دست
~~این
# ~~گرد بدکردار عاصی ناحق شناس سپاریم؟» PageV01P295
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0299.png)

# این بگفت و در حال با دویست پنجاه ms220 مرد دلاور از غوری و اوغانی در مقابل
# ~~تاج الدین کرد صف برکشید. تا نماز پیشین جنگ کرده و قرب صد تن را از
~~گردیان و
# ~~اوغانان به قتل رساند، اما چون لشکر تاج الدین کرد [بسیار] بود، اکثر
~~مرد
# ~~سپهلارغوری به قتل رسید و باقی به سلامت منهزم شدند. ملک تاج الدین گرد
~~به
# ~~مستنگ در آمد و جماعتی را که با سپهلارغوری بیعت داشته و به متابعت او
~~رضا
# ~~داده بودند به قتل آورد و اکابر و اعیان و کماة و دهاة مستنگ را بنواخت
~~و هرکس را
# ~~به حسب حال و جلال او خلعتی پوشانید و به اندک روزگاری قرب ده هزار مرد
# ~~افغانی جمع کرد. وچون طریقهٔ‌ لشکرکشی و محاصره و مخاصمهآ ملک اسلام
# ~~شمس الحق والدین را مشاهده کرده بود، پیوسته با حزم بودی و از هر جانب
# ~~دیده بان و طلایه برکار داشتی. [270] PageV01P296
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0300.png)

# ذکر چهل [19 چهارم
# در رفتن ملک شمس الدین، طاب ثراه، به جنگ نکودار
# چون شهور سنهآ ستین و ستمائه [=- 660) درآمد، درین سال نکودر با پادشاه
# ~~ابقاخان1 تخلف کرد و از مرغاب برفت. حکم ابقاخان بر آن جمله به نفاذ
~~پیوست
# ~~که شاهزاده تبسین اوغول که برادر او بود لشکر کشد و نکودار را به صلح
~~یا به جنگ
# ~~بازگرداند. شاهزاده تبسین بر موجب حکم برادر سوار شد. چون به شهر هرات
# ~~رسید ملک اسلام شمس الحق والدین ومرکتای ولبلقای [با) هزار وپانصد سوار
# ~~پیش او رفتند. شاهزاده تبسین اقول در باب ملک شمسالدین تربیت و لطف بی
~~حد
# ~~فرمود واشارت راند تا [از] امراء لشکر هر کس ملک شمسالدین را از اسب و
# ~~سلاح و جامه چیزای] دادند.
# روز دیگر از رودخانهآ هرات به جانب نکودار عازم شد. نکودار در اند خای2
# ~~بود. چون خبر شاهزاده تبسین اقول با سپاه گران و مصاحب او ملک شمس الحق
# ~~والدین کرت بشنید از اندخای بگریخت و روی به طرف اوغانستان ms221 کرد. چون به
~~PageV01P297
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0301.png)

# ~~شال و بینیگاو رسید، شاهزاده تبسین اقول و ملک شمسالدین بدو رسیدند.
~~روز
# ~~دیگر بر سپاه او زدند و بسیاری از ایشان به قتل آوردند. نکودار بعد از
~~چند حمله که
# ~~با ایشان مقاومت نمود منهزم شد. ملک اسلام متعاقب او پنج فرسنگ برفت و
# ~~چهارصد نکوداری را دستگیر کرد و بفرمود تا همه را میان به دو زدند.
~~شاهزاده
# ~~تبسین اقول با غنیمت بی حد از پینکودار بازگشت.
# ملک تاج الدین کرد با دو هزار سوار از مستنگ بیرون آمده بود و به استقبال
# ~~نکودار میآمد. [271] در راه نکودار منهزم بدو رسید و از این جانب ملک
# ~~شمسالدین، ملک اختیارالدین تولک و پهلوان محمد نهی و مجد عرض را با دو
# ~~هزار [مرد] فرستاده بود تا راههای مستنگ را محافظت نمایند. ملک
~~اختیارالدین
# ~~تولک چوان] به هفت فرسنکی بینیگاو رسید قبیله [ای] بود آنجا از اوغانان
~~قرب دو
# ~~هزار مرد و مهتر ایشان را هرموزتری گفتندی. مرد[ی] بود در غایت جلادت و
~~باس و
# ~~نهایت مردانگی و قوت
### | شعر [ابوالعلاء]
# هزبر تظل الأسد من غر قومه %~% تحف به من خلقه و امامه
# شیر نرست روز میگذارند شیران از خلاصه کروه خود
# فرا میگیرند او را از پس او و از پیش او
# ~~ملک اختیارالدین تولک و پهلوان محمد نهی و مجد عرض مفاجاء بر خیلخانهآ
~~او
# ~~زدند و دست به قتل و نهب برآورد[ند]. هرموزتری در خیمهآ خود با مطربه
~~[ای]
# ~~شراب میخورد. چون آواز «وای وای» مردان و اسبان و غریو و کوس ونای به
~~گوش
# ~~او رسید، سراسیمه و نیم مست از خیمه بیرون جست و بانگ بر قوم خود زد.
~~در
# ~~حال دو هزار مرد اوغانی دیوصفت همه آمادهآ مقاتلت و مبارزت بر درگاه او
~~جمع
# ~~شدند. هرموزتری چون کوه آهن بر پشت کوه پیکر بادبای صرصرتک سوار شد و
# ~~تیغ هندی برکشید و روی به جنگ آورد. مجد عرض با ms222 پنجاه سوار بر یمین
~~لشکر
# ~~صف کشیده بود. هرموزتری چون عفریت خشم آلود و تندر عظیم حمله بر آن
~~سوار
# ~~کرد و در آن حمله مجد عرض را با هفت تن به قتل آورد. پهلوان محمد نهی
~~چون
# ~~آن] حالت را مشاهده کرد. [272] PageV01P298
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0302.png)

### | شعر ا[نظامی]
# بغرید چون شیر مست وزجای %~% برانگیخت آن آهنین بادپای
# ~~بر هرموزتری حمله کرد. هرموزتری چون دانست که لشکر بسیار است، جنگ
# ~~می کرد و پس می رفت تا پناه بر کوه برد. در اثناء این حالت برادر
~~هرموزتری دودور
# ~~نام از میان لشکر به امداد بیرون رفته تا ملک تاج الدین گرد [را] خبر
~~کند. ملک
# ~~تاج الدین کرد در بینیگاو بود. نماز دیگر را به ملک تاجالدین گرد رسید
~~و آنج از
# ~~لشکر ملک اختیارالدین تولک دیده بود به سمع او رساند. ملک تاج الدین
~~گرد برفور
# ~~کوس فرو کوفت و با شش هزار مرد اوغانی روی به جانب ملک اختیارالدین
~~تولک و
# ~~پهلوان محمد نهی آورد. ملک اختیارالدین تولک و تمامت سپاه او با غنیمت
# ~~بیشمار.
### | شعر [ربیعی]
# دو لشکر فتادند در یکدگر %~% جهان گشت ازبشانپر از شورو شر
# بسه شمشیر و نیزه براویختند %~% به هر حمله دریاای] خون ریختند
# ~~تا نماز دیگر هر دو سپاه با هم حرب کردند و از لشگر ملک تاج الدین کرد
~~دویست
# ~~مرد نامدار به قتل رسید و از لشکر ملک اختیارالدین تولک [و] تاج الدین
~~بغنی و
# ~~عزالدین پشهآ سیاه کشته شد و [از] قوم حسامالدین جاول صد مرد [در] دست
~~لشکر
# ~~ملک تاج الدین گرد گرفتار کشت.
# چون شب درآمد، ملک تاج الدین کرد مراجعت نمود و پهلوان محمد نهی
# ~~هژدهم آن حرب را پیش ملک اسلام شمس الحق والدین آمد. ملک شمس الدین او
# ~~را بنواخت و به خلعت خاص مخصوص [273] گردانید و حق تعالی را شکر گفت؛
# ~~چه، کارهای صعب بر دست پهلوان محمد نهی می انجامید.
# و از آنجا ملک ms223 شمس الدین در شوال سنهآ مذکور عنان عزیمت به سوی قلعهآ
# ~~محروسهآ خیسار تافت. متقدمان و زعماء اطراف غور با اصناف تحف و غرایب
~~به
# ~~خدمت او شتافتند و بارگاه عالی بناه او سجده گاه ملکان و بوسه جای
~~صفدران
# ~~کشت.
### | ف
# تغنوا لعزتک الملوک إذا انجلی %~% عنک الرواء ولاح منک جبین PageV01P299
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0303.png)

### | تاریخ هرات
# گردن مینهند مر عزت ترا پادشاهان چون پیدا شود
# از تو سیرابی و بدرخشد از تو یک سوی پیشانی
# ~~در قلعهآ محروسهآ خیسار روزی چند مقام فرمود و به جهت ضبط و حفظ نواحی
~~و
# ~~به کف کفاة عصر و دهات دهر داد و بعد از آن کامیاب و فرخنده به طالع
~~خجسته در
# ~~ظلال ظفر به شهر هرات رفت.

PageV01P300

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0304.png)

### | ذکر چهل و پنجم
# در حکایت موکتای شحنهآ
# هرات وملک تاج الدین خار
# ~~چون شهور سنهآ احدی و ستین و ستمائه [=661] درآمد درین سال رواة
# ~~چنین تقریر کردند که میان ملک اسلام شمس الحق والدین، طاب ثراه وجعل
~~الجنة
# ~~مثواه، و مرکتای خوارزمی عداوت هر چه تمام تر [274] ظاهرگشت. و سبب آن
~~بود
# ~~که در آن وقت که پادشا[ه] هلا گوخان بغداد را فتح کرد،1 مرکتای دختر
~~سلیمان را که
# ~~از مقربان درگاه خلیفه بود به مبلغ پنجهزار دینار از علمداران خاص
~~پادشاه
# ~~هلاگوخان بازخرید. واین دختر در غایت ملاحت و خوبی بود و نهایت کشی و
# ~~خوشی.
### | شعر [ابیوردی]
# # آناة حکاها الظب جیدا و مقلة %~% و لیس لها فی حسنها بعدیل
# ~~آهسته کامیست که مانندگی کرد با او آهو از روی گردن و چشم خانه
# و نیست مرو را در نیکوئی او مانندی
# # تمیط لثاما عن محیا لبشره %~% و میض رقیق الشفرتین صقیل
# باز می برد روی بند را از روی که مر تازگی او را
# درخشیدن تنگی دو کناره شمیرست ز دوده
# ~~و ترنو پنجلاوین سحرهما جثاعلی نظر یسبی القلوب کلیل
# و مینگرد به دو چشم2 سیاه که جادوی ایشان ms224 را
# مقیم شده است بر نظری که بنده می گیرد دل ها را کند PageV01P301
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0305.png)

# ~~ماه تابان از تابش رخسار رخشان جانستان او غیرت می برد و آفتاب عالم
~~تاب
# ~~جهان فروز از عکس ضیاء دلربای او در عرق خجلت مینشست.
### | شعر [مؤلف]
# ~~خرشید تابان بر فلک نورجمالخویش را
### | در پیش مهر روی او از ذره کمتر ساخته
# ~~دام بلا زان دانهآ مسکین نشان انداخته
# ~~[275]ازتاب سنبل سلسله بر نسترن انداخته
### | وز مشک خالص طیلسان برشمعخاورساخته
# ~~هندوی ثرک جشم او چون جاودان بابلی
### | هرلحظه در سحروفسون نیرنگ دیگرساخته
# ~~گفتی که اعضاء سلیمهآ او همه محض لطف وخوبی است ولب حلاوت و ملاحت
### | شعر [متنبی]
# حبیب کان الحسن کان یحبه %~% فآثره آو جار فی الحسن قاسمه
# دوستیات گوئیا که نیکوئی بود دوست میداراد او را
# پس برگزید او را یا جور کرد در نیکوئی بخش کنندهآ او
# ~~نازنینی که زبان حسن خوبان چگلی و دلبران بربری در صفات چهر مهر نمای و
# ~~عذار بهار دیدار او میگوید:
### | شعر
# ~~اگر از چهرهآچون مه براندازی نقاب، ای جان
### | نیندازد کسی دیگر نظر بر آفتاب، ای جان
# ~~وگر خواهی که تاگیتی شود بر لوءلو لالا
### | بیفشان گوهرمعنی ازآن در خوشاب، ای جان
# ~~به ماهت چون کنم نسبت؟ که مه را نیست اندر لب
### | می و قند و نبات و شکر و شیر و گلاب، ای جان
# ~~پری چون گویمت آخر، که در زلف پری نبود
### | طناب وحلقه وچین وشکنج وبیچ وتاب، ای جان PageV01P302
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0306.png)

# ~~روی بخشی که غمزهآ جادوی او از کمان ابرو تیر آرش میانداخت و از زلف
# ~~هند ووش خود بر روی رومی درع داودی میساخت. [276]
### | شعر [ظهیر])
# ~~زلفش به جادویی ببرد هر کجا دلیست
### | وانگه به چشم و ابروی نامهربان دهد
# ~~هندو ندیدهام که چون ترکان جنگجوی
### | هرچه آیدش به دستبه تیر وکمان دهد
# ~~با خود به شهر هرات آورد. چون ملک اسلام شمس الحق والدین به طرف
# ~~اوغانستان ms225 حرکت کرد، ملک تاج الدین خار را که از جملهآ قرابتان او بود،
~~قایم مقام
# ~~خود در شهر هرات بگذاشت. ملک تاج الدین خار با مرکتای قاعدهآ دوستی
~~اساس
# ~~نهاد، چنانک بیشتر اوقات پیش مرکتای بود[ی] و مرکتای او را بس عزیز
~~داشتی. تا
# ~~کار محبت و الفت ایشان به جای (ی] انجامید که مرکتای این دختر راکه ذکر
~~صفات
# ~~او به تقریر و تحریر پیوست، نامزد پسر تاج الدین خارکرد و ملک تاج
~~الدین را گفت
# ~~که «چندین شاهزاده و ملک از من، این دختر پری پیکر ماه منظر عالی نسب
~~بزرگ
# ~~گوهر را
### | شعر [ابیوردی]
# و لها جد اذا انتسبت %~% بلبان العز معلول
# و مر او را پدر پدرست چون نسبت داده شود
# بشیر عزت دوباره داده شده
# # و ادیم الخد من ترف %~% بالشباب الغض مصقول
# و پوست رخساریست از نازکی
# به جوانی تازه زدوده شد 2771)
# و کریاها فلا تفلت %~% زهر ریان مطلول
# و همچو بوی اوست پس بیبوی مبادا
# شکوفه سیراب باران زده PageV01P303
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0307.png)

# کاهتزاز الغصن مشیتها %~% و هو مجذوت و مشمول
# همچو حرکت کردن شاخ است رفتن او
# و آن شاخ درخت باد جنوب زده بود و باد شمال زده
# ~~خواستگاری کردهاند، من ابا نمودهام. امروز میان من و تو الفت حقیقی و
~~محبت
# ~~غیبیست. بر خود واجب شمردم که با تو خویشاوندی سازم و این دختر خرشید
# ~~دیدار را به پسر تو دهم تا این دوستی را قاعده مستحکم ماند و این
~~مصادقت را
# ~~اساس محکم».
# ملک تاجالدین خار بدان وصلت مبتهج وخرم گشت و به کلی نیکوخواه و
# ~~مداح مرکتای شد و از ملک اسلام شمس الحق والدین بدگفتن آغاز نهاد.
~~مرکتای
# ~~گفت که «مرا نیز بر ملک شمس الدین هیچ اعتمادی نیست؛ چه، می بینم که
~~اگر چه
# ~~به ظاهر با من به دوستی و یک پوستی مینماید، اما در باطن مرا دشمن
~~میدارد و
# ~~ملازمان او هر یک بر من تکبر ms226 و مفاخرت میکنند. اکنون تدبیر آن است که
~~من و تو از
# ~~او گله به شاهزاده تبسین اقول بنویسیم، چنانک او را از آن بدرسد، چون
~~او از میان
# ~~برخیزد تو ملک باشی و من شحنه. بعد از آن به آسانی و شادمانی روز
~~گذرانیم».
# همه شب در این گفتکوی بودند،
### | شعر اخاقانی!]
# صبح بر آمد زکوه دامن اطلس کشان
### | چون نفس جبرائیل از گلوی اهرمن
# [278]مهربه خوناب گرم غرق شده چون حسین
### | دهر به الماس قهر کشته شده چون حسین
# ~~خواجه شمس الدین بیاری را گفتند تا به خدمت شاهزاده تبسین اقول عرضه
~~داشت
# ~~نوشت باطنی، در معنی آنکه «ملک شمسالدین کرت اندیشهآ آن دارد که با
~~نکودار
# ~~یکی شود و با شما مخالفت کند و سخن همه از شاهزادگان جغتائی میگوید و
~~در
# ~~خاطر دارد که در این نزدیکی پیش ایشان رود و ملک تاج الدین خار که
~~خویشاوند
# ~~نزدیک اوست این معنی را به حقیقت دانسته و از طریق دوستاری حضرت
# ~~پادشاهزادهآ جهان با من بنده که مرکتای ام گفت و بنده به خدمت عرضه
~~داشتم.
# ~~باقی حکم با شاهزادهآ بز[راگ راست».

PageV01P304

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0308.png)

# چون عرضه داشت به شاهزاده تبسین اقول رسید، اندیشه مند شد. خواص
# ~~درگاه و امراء سپاه را طلب داشت و آن عرضه داشت را بدیشان نمود و فرمود
~~که
# ~~«در این اندیشه نیک به جای آرید». امیران و وزیران او که مدبران ممالک
~~و ناظمان
# ~~مصالح امور ولایات بودند، همه بر آن اندیشه متفق و بر آن رأی یکدل شدند
~~که
# ~~ملک شمسالدین را طلب دارند و در حضور او این سخن را که مرکتای
# ~~و ملک تاج الدین خار عرضه داشتهاند، [مطرح کنند]. اگر راست باشد او را
# ~~بیش پادشاه ابقا فرستند،2 والآکه دروغ بود و ذمهآ شمس الدین از آن بری
~~بود، حکم
# ~~آن را پادشاهزاده جهان داند. شاهزاده تبسین اقول را این تدبیر پسندیده
~~و محمود
# ~~آمد.

PageV01P305

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0309.png)

# در ms227 حکایت قتل ملک تاج الدین خار
# چون شهور سنهآ اثنی و ستین و ستمائه [=662) درآمد، درین سال شاهزاده
# ~~تبسین اقول از سرخس به جانب شهر هرات، حمیت عن الآفات، حرکت کرد. چون
# ~~به کوسویه رسید، امیری طغاتیمور نام به شهر هرات فرستاد و ملک اسلام
~~شمس
# ~~الحق والدین ومرکتای و عمال هرات [را) طلب داشت. ملک شمسالدین و
# ~~شحنگان با تحف و هدایا و غرایب بیقیاس پیش شاهزاده تبسین اقول رفتند.
~~چون
# ~~ملک شمس الدین به فوشنج رسید، امیری قینان نام با صد و پنجاه سوار پیش
~~آمد و
# ~~گفت که «حکم یرلیغ پادشاهزادهآ جهان تبسین اقول است که با پنج خدمتکار
~~پیش
# ~~بیش ما نیائی». ملک اسلام شمس الحق والدین گفت «فرمانبرم». با پسر خود
# ~~رکن الدین محمد و پهلوان محمدنهی و پهلوان مستنگ وعزالدین کینان و
# ~~اختیارالدین سالار پیش تبسین أقول رفت.
# روز دیگر پیش او درآمد. شاهزاده تبسین اقول چون او را بدید، گفت «ای
# ~~[ملک شمسالدین]، ملک تاج الدین خار -که قرابت تست - از توگله نوشته است
~~و
# ~~چنین و چنین حکایتی عرضه داشته. ما را از چون تو ملکی توقع امتثال این
~~سخنها
# ~~که او باز نموده نیست؛ چه، پدران بزرگ ما در باب تو همه تربیت و لطف و
~~عاطفت
# ~~و سیورغامیشی مبذول داشتهاند. اگر این سخن غیر ملک تاج الدین خار عرضه
# ~~داشتی، خاطر ما بدان ملتفت نشدی. اما چون قرابت تو باز نموده
~~اندیشهها[ی]
# ~~گوناگون در ضمیر متمکن میگردد». ملک شمسالدین گفت «پاد شاهزادهآ عالم
~~را تا
# ~~نفخ صور زندگانی و کامرانی باد
### | شعر [خاقانی]
# در جلال و جمال و عز و فتوح %~% باد عمرت هزار سال چون نوح
# فلکت بسنده باد و دهر رهی %~% بی تو هرگز مباد تاج مهی [280]
# ~~پادشاهزادهآ جهان به عقل نوربخش و ذهن آفتابوش خویشتن این غمز را که از
~~PageV01P306
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0310.png)

# ~~مکایدت نفریست و این غدر را که از حیل فروغی، تفتیش و تبعیث1 فرماید که ms228
# ~~بزرگان خردمند چنین گفتهاند:
### | [مصراع
# «و عند الفحص ینکشف الغطاء»
# ~~اگر آنچه این طایفهآ پر زرق و خیانت و این گروه بی دانش [و] بی تمیز از
~~سر جهالت و
# ~~بطالت عرضه داشتهاند و بر آیینهآ جهاننمای ضمیر منیر پادشاهزاده غبار
~~کینه
# ~~برانگیخته صادق باشد، من بنده مجرم و مستوجب هر عقوبت که بتر از آن
~~نبود
# ~~باشم، و الا که کاذب بود، این طایفهآ دروغگوی را به من دهد تا ایشان را
~~ضحکهآ
# ~~عالمیان و موعظت چهانیان گردانم».
# شاهزاده تبسین اقول از آن فصیح زبانی و شیرین سخنی او درشگفت ماند.
# ~~روی به امرا و وزراکرد و گفت «هرگز مردی بدین صورت و سیرت نه همانا که
~~بوده
# ~~باشد».
### | شعر [نظامی]
# به یاراان] گفت کز خاکی و آبی %~% ندیدم کس بدین حاضر جوابی
# ~~امراگفتند «ای پادشاه [زاده] عالیجاه انجم سپاه گردون درگاه، این ملک
~~را کمترین هنر
# ~~سخنگویی و شیرین زبانی است و پسترین داب عدوبندی و قلعه گشائی. قرب
# ~~پنجاه قلعهآ نامدار و حصون استوار به زخم خنجر آبدار و اسنهآ سینه گذار
~~فتح کرده
# ~~است و صد ملک و امیر یاغی باغی را به قتل [281] آورده، چندانک در
~~خراسان نام
# ~~و آوازهآ او منتشرست، به اضعاف آن در اقلیم هند و بلاد ترک شایع است.
# شعر [رشید وطواط]
# به هر بلاد علامات عدل او بیدا %~% به هرمقام مقامات بذل او مشهور
# نظم [جمال الاسلام]
# هذا ابن فخر عبید الله کلهم %~% هذا السخه الوفق القاتل البطل
# این پسر نازیده شدهآ بندگان خدای است همه ایشان
# این جوانمرد است، وفا کننده است، کشنده است، شجاع است
# ~~شاهزاده تبسین اقول روز دیگر سخن ایشان را به موجب حکم پادشاه چنگیزخان
~~PageV01P307
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0311.png)

# ~~تفحص کرد. گناه در گردن ملک تاجالدین خار و مرکتای ثابت شد. ملک اسلام
# ~~شمس الحق والدین را به نواخت پادشاهانه مکرم گردانید و ملک تاج الدین
~~خار را
# ~~بدو دادند و گفتند «ملک را در قتل و ms229 عفو او فرمان دادم». و مرکتای به
~~واسطهآ آنک
# ~~امرا و وزرا [را] مال بسیار داد، از دست ملک اسلام سالم ماند. روز دیگر
~~ملک شمس
# ~~الدین دوستکام رغم حساد و عناد اعادی را از اردوی شاهزاده تبسین اقول
# ~~مراجعت نمود و پهلوان مستنگ و اختیارالدین سالار را با سی مرد دلاور بر
~~سر ملک
# ~~تاج الدین خار موکل فرمود وبه طالع سعدعنان عزیمت به طرف شهر هرات،
~~کفیت
# ~~عن الآفات، تاخت. ملک معظم رکن الحق والدین با خواص خود گفت که «من
# ~~می دانم که اگر ملک تاج الدین خار را سلامت به هرات خواهیم رساند، پدرم
~~ملک
# ~~اسلام او را هیچ نخواهد گفت و به اصناف الطافش محفوظ خواهد گرداند. و
~~چون
# ~~ملک اسلام او را به آلمی و غمی ملحق نگرداند و در شهر هراتش مطلق [282]
# ~~العنان بگذارد، به اندک روزگاری باز مکر و اندیشه و حیلتی سازد که ما
~~را از آن
# ~~خوف جان باشد. مصلحت در آن است که من او را به قتل رسانم و خاطر خود را
~~از
# ~~این تشویش و پریشانی جمع گردانم». ملازمان خدمت او گفتند «حاکم خداوند
# ~~است1.
# بعد از آن ملک معظم رکن الحق والدین، اختیارالدین سالار را گفت که «من با
# ~~چند تن در رباط حمزه مترصد خواهم بود تا چون ملک تاج الدین خار بدانجا
~~رسد
# ~~او را به قتل رسانم». بعد از آن با ده تن از کماة رجال غور در رباط
~~حمزه مقام کرد.
# ~~چون اختیارالدین سالار، ملک تاج الدین خار را بر در رباط آورد، ملک رکن
~~الدین از
# ~~رباط بیرون آمد. تیغ آتش کردار آبدار از میان برکشید و آهنگ آن کرد که
~~ملک
# ~~تاج الدین خار را به قتل رساند. ملک تاجالدین خار چون ملک رکن الدین را
~~بر آن
# ~~حالت بدید، در پیش او در خاک غلطید و گفت «ای بسر عم
### | شعر آربیعی]
# گرکردهام گناهی، بدبودو توبه کردم %~% آثار تربیت ms230 را بنوازم و رها کن
# ~~و عمل کن به این حدیث که رسول، علیه السلام والتحیه، می فرماید: آلا
~~أخبرکم
# ~~بافضل اخلاق اهل الدنیا تصل من قطعک و تعطی من حرمک و تعفو عمن ظلمک؛
# ~~یعنی: هر که با تو به اسائت قطعیت ورزد تو با او به احسان قاعده وصلت
~~تمهید کن
# ~~و هر که خیر خویش از تو منقطع گرداند تو مبرت خویش بدو رسان، و هر که
~~بر تو PageV01P308
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0312.png)

# ~~جریمه ارتکاب نماید تو او را به عفو خویش ببوش».
### | عر [سنائی]
# # آنک سیمت نداد، زربخشش %~% و آنک پایت برید، سر بخشش
# # و آنک زهرت دهد، بدو ده قند %~% وآنک از تو برد، بدوبیوند [283]
### | شعر [شاعر]
# # وصل إذا قطعوا و اخلص اذا کدروا %~% وانصح إذا غدروا و اصدق إذا مکروا
# و بپیوند چون ببرند و ویژه شو چون تیره شوند
# و نصیحت کن چون غدر کنند و راست گوی چون مکر کنند
# ~~ملک رکن الدین بدان سخن دلفریب وخشوع و خضوع او التفات [نکرد] سرش را
~~به
# ~~تیغ از تن جدا کرد و هرکس از ملازمان او عضوی از اعضاء ملک تاج الدین
~~خار
# ~~ببرید.
### | شعر
# # چنانش به خواری1 بکشتند زار %~% که از خون او شد زمین لالهزار
# # برو نوحه گر شد زمین و زمان %~% که بد پهلوان شهریار و چوان
# # تو ای نامور پر دل [و] هوشمند %~% دل اندر سرای سپنجی مبتد
# # جز این نیست آئین گردان سپهر %~% که گهآ کینه پیش آورد، گاهآ مهر
# # گهی بر سر تخت شاهی درنگ %~% گهی دخمه و خاک تاریک و تنگ
# # جهان جاودانه نماند به کس %~% کهخود جاودانهخدایست و بس
# # اگر سالیان پادشاهی کنی %~% بزرگی و فرمانروائی کنی
# # سرانجام این گردش روزگار %~% به خاک اندر آرد سر تاجدار
# # چو میرفت باید از این خاکدان %~% به جز نام نیکی به گیتی ممان
# # به نیکی گرائیدنت بهترست %~% چوک این سختراهت به پیش اندرست
# # بترس و خداوند را بنده باش %~% جهان ms231 آفرین را پرستنده باشر
# # ز روز گذشته بیندیش تو %~% مکن تکیه بر هستی خویش تو
# # بدین تاج و تخت کیانی مناز %~% به آرایش این جهانی مناز [284]
~~PageV01P309
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0313.png)

### | شعر الاادری قایله]
# لیس الفناء بمأمون علی احد %~% و لا البقاء بمقصور علی رجل
# نیست نیستی امان داده بر یکی
# و نه هستی کوتاه کرده بر مردمی
# # ما یدفع الموت عن بحل و لاکرم %~% و لا جبان و لا غمر ولت بطل
# بازداشته نشود مرگ از بخیل و نه از کریم
# و نه بزدل و نه کول و نه دلیر
# # والعیش یوذننا بالموت اوله %~% و نحن نرغب فی الآیام والدول
# و زندگانی میکاهاند ما را به مرگ اول او
# و ما رغبت میکنیم در روزها و دولتها
# ~~ملک شمس الحق [و]الدین چون به عیدگاه رسید تمامت خلق هرات به
# ~~استقبال بیرون آمدند. ملک شمسالدین هنوز در شهر هرات نیامده بود که
~~خدام
# ~~ملک رکنالدین سر و دست و پای ملک تاجالدین خار را بیاور[د]ند. ملک
# ~~شمس الدین از آن حالت بغایت متحزن شد و بانگ بر ایشان زد و گفت که «این
# ~~دلیری که [کرد]؟» گفتند «ملکزاده رکنالدین محمد». ملک شمسالدین سه روز
# ~~ماتم ملک تاجالدین خار بداشت و ختم قرآن کرد. بعد از آن میان ملک شمس
~~الحق
# ~~والدین و مرکتای مخاصمت و بغضی مشتعل تر میگشت و قاعدهآ منازعت محکم تر
# ~~می شد و کار به جائی رسید که میان ایشان
### | شعر
# # به هنگام صبح و به هنگام شام %~% به شمشیربودی پیام وسلام [285]
~~PageV01P310
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0314.png)

# ذ کر چهل وهفتم
# در آمدن امرا به هرآت به جهت کارخانه ساختن
# چون شهور سنهآ ثلاث و ستین و ستمائه [= 663] درآمد، درین سال بدلو و
# ~~ترمغا از پیش ابقاخان به هرات آمدند و گفتند که حکم پادشاه ابقاخان بر
~~آن جمله به
# ~~نفاذ پیوسته است که به اسم من در شهر هرات کارخانه [ای] عالی بسازند و
~~در پیش
# ~~او بازاری عمارت کنند. ملک ms232 اسلام شمس الحق والدین گفت که «مصلحت در آن
# ~~است که این کارخانه در اند[رآون شهر بنا کنند تا شهر به تبعیت آن
~~آبادان شود».
# ~~مرکتای و بدلو گفتند که ما را مأمور گردانیدهاند به آنکه این کارخانه
~~در بیرون شهر بنا
# ~~کنند نه در اندرون شهر. دیگر آنکه حکم پادشاه چنگیزخان و اکتای خان و
# ~~هلاگوخان و ابقاخان آن است که هیچ ملک و شحنه اندرون شهر هرات را عمارت
# ~~نکند؛ چه، از جای رفتن و خلاف است. ملک اسلام شمس الحق والدین هر چند
# ~~اجتهاد نمود و سعی به جای آورد تا باشد که کارخانه در شهر سازند، ایشان
# ~~نشنو دند.
# القصه از اطراف خراسان استادان واره1 و بناان ماهر حاضر گردانیدند و به
# ~~اندک روزگاری بر طرف جنوبی شهر کارخانهآ عالی که امروز آثأر آن لایح
~~است
# ~~بساختند و در مقابل آن بازاری معمور گردانیدند تا درب فیروزآباد. چون
~~کارخانه
# ~~ساخته شد، پادشاه ابقاخان از حدود مازندران به نیشابور آمد و بعد از دو
~~ماه از
# ~~نیشا[بوار به طرف شهر هرات، حمیت عن الافات، متوجه شد و به طالع سعد به
# ~~کارخانه نزول کرد. ملک اسلام شمس الحق والدین و مرکتای و اکابر و اعیان
~~و صدور
# ~~ولایت با نعمت بی حد و اندازه پیش او آمدند. یادشاه ابقاخان، ملک شمس
~~الدین را
# ~~بسیار بنواخت و از شجاعت [286] و پاس او بر سر جمع دو سه کرت یاد کرد و
# ~~شاهزادگان و امرا را گفت که «این ملک در پیش جد بزرگ من پادشاه منکوخان
# ~~جانسپاریهای به اظهار رسانیده است که از عهد رستم تا این [دم] مثل آن
~~از کس PageV01P311
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0315.png)

# ~~[ی] صادر نشده است. چنین ملکی را به عاطفت و نوازش بهرهمند گردانیدن از
# ~~واجبات بود1.
# امرا یک به یک ملک شمسالدین را در کنار میگرفتند و او را به وعدههای
# ~~نیکو امیدهای حسن قویدل میگردانید [ند]. مرکتای بواسطهآ این نوازش در
~~کاهش و ms233
# ~~گدازش بسر میبرد و هر لحظه از سردرد و حسد میگفت:
### | شعر
# # ای خوش دلی آخر دمی ممکن شود %~% وی محنت غصه ساعتی(؟)3 ساکن شود
# روز دیگر که شیر سوار کردون تیغ لعل فام از نیام برکشید و سپر شنگرفی از
# ~~روی سپهر زرکاری برآورد و چتر زرنکار بر گوشهآ افق سیمابی حصار
~~برافراشت و به
# ~~سنان نیزهآ زرین از میدان فلک اولین حلقهآ ماه سیمین درربود،
### | شعر[خاقانی]
# نیزه کشید آفتاب، حلقهآ مه در ربود %~% نیزهآ آن زر سرخ حلقهآ این سیم
~~تاب
# ~~ملک اسلام شمس الحق والدین با مال بی حد به درگاه پادشاه ابقاخان آمد و
~~چون
# ~~نظر مبارکش بر چهرهآ روز افروز پادشاه ابقاخان افتاد، [د]ر حال
### | شعر افردوسی]
# به رسم بز [راگان خسرو برست %~% به پای ایستاد و بکش کرد دست
# چنین گفت کی شاه به روزگار %~% ترا اختر فرخ آموزگار [287]
# توئی از کیان سربرافراشته %~% جهان را به داد و دهش داشته
# به گیتی درون هر چه خواهی تراست %~% خود ایدون ز مه تا به ماهی تراست
# به فرکیانی و داد و هنر %~% گرفتی جهان چون نیا و پدر
# به تو تاج شاهی فروزنده باد %~% ز سرچشم بدخواه برکنده باد
# ~~چون از ثنا و ستایش فارغ گشت، حکایت سعایت ملک تاجالدین خار و مرکتای
# ~~عرضه داشت وگفت که «شاهزاده جهان تبسین خان سخن من پرسید وگناه در
# ~~کردن ملک تاج الدین خار و مرکتای ثابت کرد. ملک تاج الدین خار را به
~~دست من باز
# ~~دادند. اما مرکتای را بعضی از امرا حمایت کردند. امروز که پادشاه گنج
~~بخش فیروز
# ~~ارآوز و دوست نواز عد وساز این زمین را به ضیاء آفتاب جهانتاب فر خسروی
~~منور
# ~~گردانیده است و بساط عدل و مرحمت بر روی بسیط هفت اقلیم گسترانیده،
# ~~امیدوارم که حکم اعلی فرمایند تا سخن مرا بپرسند».

PageV01P312

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0316.png)

# پادشاه ابقاخان از آنجا که فرط عاطفت پادشاهی او بود، گفت «ای ملک
# ~~دلاور، با ما ms234 تا سرخس بیا. آنجا یرغوی این سخن بداریم.» روز دیگر
### | شعر[ربیعی]
# ~~چو بنمود از کوه گیتی فروز درآمد به پرواز طاوس روز
# # گریزانه شد شب سوی خاوران %~% بساش تیغزن خور چو جنگ آوران
# ~~یادشاه ابقاخان از هرات به باد غیس رفت و ده روز در باد غیس مقام کرد و
~~از [آانجا به
# ~~طرف سرخس حرکت فرمود.

PageV01P313

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0317.png)

# ذکر چهل وهشتم
# در حکایت چوب خوردن
# مرکتای شحنهآ هرات
# چون شهور سنهآ اربع و ستین و ستمانه درآمد، درین سال ملک اسلام [288]
# ~~شمس الحق والدین به سرخس رفت و روز دیگر که پادشاه ابقاخان چتر
~~شاهنشاهی
# ~~آسمان سای برافراشت و ملوک نامدار و امرای کبار از یمین و یسار صف زدند
~~و ولاة
# ~~و حکام اطراف در دایرهآ خدمت بایستادند و صفداران پردل و لشکرکشان قاتل
~~چو
# ~~فرقهآ عبید و زمرهآ موالی از دوردست در کمر خدمت زدند، شمس ملکالدین
~~پیش
# ~~پادشاه ابقاخان آمد و نخست پادشاه را بستود و گفت:
### | شعر [ظهیر]
# ایا شهی که گشاده است چرخ فیروزه %~% بر آستان تو درهای فتح و فیروزی
# به موضعی که طریق صواب کم گردد %~% اشارت تو کند عقل را قلاووزی
# برای نسخه تعدیل روز شب خرشید %~% کند ملازمت عدل تو شباروز
# بعد از آن عرضه داشت که «امیدوارم که پادشاه جهانگیر سخن من بپرسد.»
# ~~پادشاه ابقاخان در حضور شاهزادگان و امرا و بزرگ [ان] همان حکایت را که
~~شاهزاده
# ~~تبسین اقول پرسیده بود به تفحص هر چه تمامتر بپرسید و جرم در گردن
~~مرکتای
# ~~ثابت گردانید. فرمان فرمود که مرکتای را هفتاد و هفت چوب بزنید تا بعد
~~ازین به
# ~~امثال چنین کارها اقدام ننماید. امرا از ملک شمس الدین درخواست کردند
~~که
# ~~«مرکتای را به ما بخش و چوب مزن.» ملک شمسالدین سوگند عظیم یاد کرد که
~~«تا
# ~~مرکتای را چوب نزنند، من از خدمت پادشاه ابقاخان مراجعت ننمایم.»
~~آخرالامر به
# ~~شفاعت بسیار ملک شمسالدین بیست و پنج چوب ms235 ببخشید.
# مرکتای را به رسم مغول [289] فروخوابانیدند و شلوار گشاده چهل و نه
# ~~چوب بزدند و گفتند که پنجاه و دو چوب زدیم. ملک شمسالدین گفت «چهل و نه
# ~~چوب بیش نخورده است. سه چوب باقی است. بمی باید زدن.» امرا گفتند که
~~این
# ~~سه چوب دیگر را به ما ببخش. ملک شمسالدین گفت «نبخشم». مرکتای گفت که
# ~~«این سه چوب را اگر ملک به سه سراسب بفروشد منت عظیم می دارم.» ملک گفت
~~PageV01P314
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0318.png)

# ~~«نفروشم.» و روی به امرا کرد وگفت «اگر مرکتای این سه چوب دیگر را
~~نخواهد
# ~~خورد، باز پیش پادشاه ابقاخان عرضه خواهم داشت که امرا از حکم پادشاه
# ~~انحراف می جویند و برخلاف فرموده میروند.» بار دیگر مرکتای را بیند
~~اختند و سه
# ~~چوب بزد[ند]. و شمسالدین بیاری را به علت آنک آن عرضه داشت نوشته است،
# ~~سی و هفت چوب بزدند و مرکتای را از شحنگی معزول گردانید.
# بعد از آن ملک شمس الدین از نواخت و الطاف پادشاهی واصطناع و تربیت
# ~~سلطانی بر ملوک عصر بر سرآمد و به وقت مراجعت یرلیغ جهانگشای به تجدید
~~و
# ~~مزید ولایت دربارهآ او نافذ گشت و به کرامات وافر چون سراپرده و نوبت و
~~طبل و
# ~~علم مخصوص شده و به تشریفات فاخر از اسب و ساخت و کمر و شمشیر و درع و
# ~~خفتان وجوشن و برگستوان و کسوت خاص اختصاص یافت.
### | شعرانظامی)
# زره دادش و خود و زرین سپر %~% کلاه و نگین تیغ و اسب وکمر
# ~~در اواسط ذی الحجه سنهآ مذکور به طالع سعد رایات همایون در حرکت آورد و
~~عنان
# ~~صواب بر صوب هرات یافت و چون به شهر هرات رسید بفرمود تا خلق [290] در
# ~~شهر درآیند و هرکس به جهت خود عمارتی کند و ائمه و اهل زهد و ارباب هنر
~~را
# ~~مال بی حد داد و رعایا را به داد و بذل برومند گردانید.

PageV01P315

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0319.png)

# ذ کر چهل ms236 [و1 نهه
# در رفتن ملک شمسالدین
# به دربند با کو و صفت جنگ او
# چون شهور سنهآ خمس وستین و ستما [ئه = 665] درآمد، درین سال ملک
# ~~اسلام شمس الحق والدین کرت از شهر هرات در ربیع الآخر سنهآ مذکور عنان
# ~~عزیمت به جانب عراق تاخت و چون اردوی پادشاه ابقاخان رسید پنجاه روز
~~ملازم
# ~~پادشاه ابقا بود. بعد از آن خواست که اجازت مراجعت طلبد که درین میان
~~به سمع
# ~~پادشاه ابقا رسانیدند که از طرف دربند شاهزاده برکه خان با لشکری که
~~کثرت آن را
# ~~جز ایزد کن فیکون - که صانع چرخ نیلگون و آفرینندهآ ربع مسکون است -
~~کسی دیگر
# ~~نداند، ذرات خاک و قطرات سحاب و اوراق اشجار درجنب اعداد آن سپاه کم از
~~هیج
# ~~نماید،
### | شعر [عمیدی]
# و جیش ملوه کالطود کثرا %~% لوقت الحصر لایحصی عداده
# بسا لشکر که پری اوهمچو کوهست ازروی بسیاری
# به هنگام شمردن شمرده نشود شمار او
### | نظم
# # عرض اوصد بار [باشد ] همچنین کیوان وباز %~% طول او چندانک باشد از
~~زمین تا آسمان
# ~~شاهزاده برکه خان اهتزا نموده به نشاط و رغبت هر چه تمامتر و صادق تر
~~[291] و با
# ~~قوت ومکنت هر چه بیشتر، با چنین سپاهی حرب را آماده، با عدت و اهبت
~~تمام
# ~~کرد - که در نگارخانهآ خیال مثل آن متصور نگردد [و] شاهین بلندبرواز
~~افکار عقال
# ~~آفاق در هوای ادراک کمیت آن از پرواز بااز] ماند - به دربند آمده و اگر
~~نعوذ بالله این
# ~~جانب در رفتن عساکر به دفع او تأخیری و توقفی خواهد رفت به زودی از
~~دربند به
# ~~کردار کوه الوند و به مثابت چرخ بلند بدین دیار حرکت خواهد کرد. پادشا
~~ابقا
### | شعر افردوسی]
# چو زین داستان آکهی یافت باز %~% بیاراست گیتی به اسب و به ساز
~~PageV01P316
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0320.png)

# # چو سیل خروشان و چوان آموج تیز %~% جهان کرد بر شورش و رستخیز
# ~~بفرمود تا کوسهای رزمی فروکوفتند و طبلهای حربی بنواختند و رایات
~~همایون
# ~~برافراختند. ms237 با لشکری که از حرکت او زمین و زمان در نالش و چنبش آمد،
~~وکوه و
# ~~دریا در چوش و خروش، همه چون گلبن بر آیت لعل و پیکر، و به سان لاله و
~~نرگس
# ~~با خود و مغفر، و مانند بید و غنچه با بیلک و زوبین، و به کردار برق و
~~صاعقه بر
# ~~حربت و خنجر آتشین، و به مثال باد و آتش که طعان وضراب، و به صفت خاک و
# ~~آب وقت درنگ و شتاب، و چون پلنگ و نهنگ با چنگ و آهنگ، و چون فیل و
# ~~کرگدن صفدر و صف شکن
# شعر الاادری قایله]
# # جمله گردنکشان گردافکن %~% جمله نیزه [و] ران تیغ گذار
# # سخت داننده حرب را تدبیر %~% نیک بیننده جنگ را هنجار
# # وقت چوشش چو رستم دستان %~% گاه کسو شش چو حیدر کرار
# # بادهشان خونخصم روزشراب %~% صیدشان شیر شرزه گاه شکار [292]
# # رمح شان وقت طعن خون افشان %~% تیغ شان گاه ضرب، آتشبار
# شعر [مؤلف کتاب]
# # ففی گفهم عضب و رمح و مقرع %~% و فی سیفهم موت و نار و چوهر
# در دست ایشان شمشیر است و ثیزه و کمان
# و در شمشیر ایشان مرگاست و آتش و چوهر
# # یشفون هامات الآعادی بموقف %~% یسل من الاغماد سیف و خنجر
# می شکافد تارکهای سر دشمنان را به جای استادن
# میشود کشیده از میانها شمشیر و نیم شمشیر
# ~~و سیاهی بدین عظمت که وهم ستاره شمر از احصاء آن بازماندی و ضبط کثرت
~~او
# ~~در عقل و عقد هیج دانا و محاسب نیامدی، بر اختر سعد و طالع فرخنده از
~~دیاربکر
### | شعر [نظامی]
# ~~چو امد یپ ارکار بیروت PageV01P317
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0321.png)

# همی رفت از زمین بر آسمان گرد %~% تو گفتی خاک با مه لعب میکرد
# به گرد اندر چنان بودند لشکر %~% که در میغ تنک تابنده اختر
# چنان آمد همه لشکر به انبوه %~% که کهآ را دشت کردو دشت را کوه
# سپاهی بیحد وز اندازه بیر[وان %~% شمار او ms238 ز فهم و وهم بیرون
# ز رخش ختجر و روشن سنانها %~% منور گشته یکسر آسمانها
# ~~و حکم کرد که ملک شمس الدین گرد به مدد ما کمر جانسپاری بر میان
~~دوستاری
# ~~بندد و شمشیر شیراوزن فرمانبرداری از نیام نامداری برکشد و خود زراندود
~~[293]
# ~~پولاد و داد بر فرق فرقد سای محبت [و] اعتقاد نهد و گرزهآ کاؤسار
~~کوهشکن کوچ
# ~~دادن را از قربوس بی موس زین زرین نیک خدمتی برآرد و جوشن روشن وفاء
~~باصفا
# ~~را از برای بدن فیل تن مصادقت از عبیه بی عیب و لا برآرد و بای رأی
~~رزین در رکاب
# ~~زرین تکاور همایوان] صرصرتک عزیمت آرد، تا بعد از آنک اعلام غلبه و
~~تسلط
# ~~جیوش اعادی نکون و پرخون گردد و رایات دولت ما به طراز فتح و ظفر مطرز
~~شود،
# ~~او را با سیورغامیشیهای [یاکه از هیچ پادشاه مثل آن ندیده باشد و با
~~عنایتهای
# ~~دی]که هیچ دیده شبیه1 آن ندیده بود، باز گردانیم و انعام ما در حق او
~~مترادف شود
# ~~و اگرام ما به جای او متضاعف گردد.
### | شعر [ربیعی]
# برآرم به گیتی درون نام تو %~% رسانم به تو سر به سرکام تو
# ترا بر سران سرفرازی دهم %~% ز سیم و گهر بینیازی دهم
# ببخشم به تو گنج شاهنشهی %~% همان تیغ واسب وکلاه مهی
# ز مازندران تا به اقصای غور %~% ترا باشد ای سرور شیرزور
# ~~و ما را محقق است که او ملک مبارک قدم است و راز و رأی و رؤیت و روایت
~~او
# ~~واسط سعادات]
### | شعر
# وأری الأمور المشکلات تمزقت %~% ظلماته عن رأیک المتقدم PageV01P318
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0322.png)

# و می بینم کارها مشکل را باره میشود
# تاریکیهای او از رأی بیشی گیرندهآ تو
# ~~بعد از آن از ساحت نبرد دویست مرد را از مرکب و سلاح و چوشن [294] و
~~زره و
# ~~خود و تجفاف1 و رماح و زوبین نزد او فرستاد.
# ~~چون حکم پادشاه ابقاخان با چندی خلعت گرانمایه به ملک اسلام ms239 شمس
# ~~الحق والدین رسید، فرستادهآ پادشاه ابقاخان را به اهتزاز و هشاشت تمام
~~اعزاز کرد و
# ~~گفت که «خون اعداء پادشاه جهانگیر شراب من است و جگر معاندان شهنشاه
# ~~کاوس سریر کباب من. گوش مرا خوشتر از بانگ کوس جنگی نیست و خنجر دل در
# ~~مرا لذتی دلکش تر از دماء حساد زنگی، نی.
### | شعر
# ~~غریوکوس و فریاد و نفیر ونعرهآ مردان
### | بود [د]ر گوش جنگاور چو بانگ چنگ و نای و نی
# ~~مطالب من از حیات عالم فانی، حملات متواتره است و مقاصد من از باقی
~~زندگانی،
# ~~صولات متعاقبه».
### | شعر [آفاقی]
# لکل من بنی الدنیا مراد %~% و مالی غیر حرب من آراده
# مر هر یکی را از پسران دنیا مرادی است
# و نیست مرا جز جنگ خواستی
# ~~روز دیگر که آفتاب جهانتاب از افق سپهر کبود تیغ زراندود بنمود و لباس
~~قیرگون
# ~~شبه شبه به کسوت معلم زرد فام مبدل کشت
### | شعر [اسدی]
# # به فرخنده اختر به نیروی شاه %~% سرابرده بر دشت زد با سپاه
# # دم کوس زرین و هندی درای %~% چو کاو دم نالهآ کره نای
# # ز هر سو جب و راست برداشتند %~% درفش کیانی برافراشتند[295]
# ~~چون پادشاه ابقاخان با لشکرهای کران با شاهزاده برکه خان مقابل شد از
~~جانبین هر PageV01P319
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0323.png)

# ~~دو سپاه صف برکشیدند و طبل و نای در غرنبش و غریدن آمد وکوس و هندی
# ~~درای در صدا و آوا به مثابتی که گفتی فحوای «ان زلزلة الساعة شیء عظیم»
~~حجاب
# ~~شبهت از پیش برداشت و به حقیقت سر «تکاد السموات یتفطرن منه» بر دلها
~~گشاده
# ~~کشت.
### | شعر [معزی]
# از غریو کوس گوش چرخ اگردون ]اگشت کر
### | وز شعاع تیغ روی مهر تابان شد منیر
# مردمیدان ریخت خون بدسگالان تا ثری
### | گرد گردان رفت تا بالای ایوان اثیر
# از نهیب1 و هیبت آن روز و آن لشگر فتاد
### | چرخ درخوف وزمان در ترس وگیتی در زحیر
# ~~و از عکس رایات رنگارنگ که با نسرین ms240 گردون دیدار می گرداند، فضای
~~آوردگاه
# ~~مانند بر تذرو و طاوس 2گشت. و از فروغ بیرق گوناگون که با سماکین راز
~~میگفت،
# ~~ازمین معرکه بهسان گلزار و لاله ستان شد.
### | شعر
# ~~به سان قبهآ کسری زمین[]ز زینت لشکر
### | به شکل خانهآ مانی هوا از رایت الوان
# ~~هر دو گروه چون کوه آهنین در میدان کین صف کشیدند و به سان دو [296]
~~دریای
# ~~بی پایان از باد صرصر در تموج آمد و عرصهآ لشکرگاه از پری سپاه نمودار
~~دشت
# ~~محشر شل.
### | شعر
# هم اندر زمان از دو رویه سپاه %~% سپاهی زهم یک به یک3 کینه خواه
# چب و راست میدان بر آراستند %~% به کین دوختن تیز برخاستنل
# ~~و دشت نبرد از خون چون بحر اخضر در موج زدن آمد و بر فراز و نشیب معارک
# ~~فرات و دجله پیدا شد و از د[ر]بند سیل خون به جیحون و سیحون رسید و دع
~~ونم PageV01P320
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0324.png)

# ~~آن از ثری و ثریا و ماه و ماهی بگذشت.
### | شعر [جریر]
# # فما زالت القتلی تفورد ما وهم %~% بدجلة حتی ماء دجلة اشکل
# بس همیشهآ بودن کشتگان برمی چوشید خونهای ایشان
# به دجلهآ بغداد تا آب دجله مشکل شد
### | شعر اصاحب)
# ~~میادین کمین کین ز موج خون بدانسان شد
### | که از هر سو پدید آمدهزاران دجله و جیحون
# ~~ملک شمس الحق والدین از برای نام جهانگیر و صیت عالم پیمای در میان
~~چندان
# ~~هزار مرد سپاهی چون شیر درنده و ابر غرنده و دریای موجزن و کوه آهن و
~~فیل
# ~~زورآور و هزبر تیر پیکر تیغ بی دریغ میزد و حمله بر حمله میآورد و
~~میگفت:
### | شعر [اسدی]
# # مرا مادر از بهر این روز زاد %~% که جز با چنین روزگارم مباد[297]
# ~~و دمبدم از غایت شادی خود عادی از سر برگرفتی و طلاقة الوجه و عادی
~~الرآس در
# ~~میان میدان راندی گفتی «ای قوم بیدین، جنگجوی آتش خوی، دیؤ حملهآ عفریت
# ~~دیدار، شیطان هیکل که چون ms241 یأجوج و مأجوج در این دشت نبرد گرد آمدهاید و
~~گرد
# ~~برانگیخته و دست از جان شسته و دل بسته! منم نور دیدهآ سنجر1 و والی
~~دار ملک
# ~~اسکندر، شمس الدین کرت
### | شعر
# # آنا بن العلی و المجد لابل ابوهما %~% و حسبهما فخرا بهذا و لا فخر
# منم به سر بلندی و بزرگواری، نه بلکه پدر ایشانم
# و بسنده است ایشان را نازیدن به این و مرا نازیدنی نیست
# ~~هنر من، فرخاش است و رزم، و داب من حراست است و حزم. سرمهآ بینای
~~دیدهٔ‌ PageV01P321
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0325.png)

# ~~جهان بین من، غبار میدان کارزار است و گرد روز بیکار، نه کحل البصر.
### | شعر
# ذو جفون لیشتری ابدا %~% غبرات النفع بالوسن
# خداوند پلکهاء چشمسیت می خردهمیشه
# گردها گرد جنگ را بخواب
# ~~و اغانی گوش هوش، غریو و غرنگ کوس جنگ است، نه آواز چنگ.
### | شعر [اسدی]
# # به بزمم چه آوای چنگ و چه کوس %~% به رزمم چه دستان سام و چه طوس
# ~~و ملازمان و جانسپاران خدمت او که صخره از حد تیغ کوه گذار ایشان ذره
~~گشتی و
# ~~زره از نوک بیکان موی شکاف ایشان به صد باره شدی، در صف [2988] میدان
~~هر
# ~~زمان به نوک سنان جان ستان نیزهآ خطی مار، شکل مثقفه عسال هژده کزی کوه
# ~~شکاف حلقه حدقهآ دیده کار دیدهگان جهان را میربودند، به شمشیر شیرافکن
# ~~قمقام اثر قتال و رمح خونریز آتش حرب وضرب را در التهاب واشتعال
# ~~می آوردا[ند].
### | شعر [ابدخود)
# و اذا زناد الحرب أخمد نارها %~% قدحوا باطراف الآسنة نارا
# و چون آتشرزنهای جنگ فرو شود، میرانیده شود آتش او
# بزنند آن گروه به کنارهها سرها نیزهآ آتش را
# ~~صاحبان ججیوش و وازعان عساکر شاهزاده برکه خان ساعة بر روی صفوف با
~~سیوف
# ~~مسلوله و رماح مثقفه می تاختند و این ندا در میدادند که «ای گردنکشان
~~دشت
# ~~قفچاق، به زخم شمشیر و چماق آفاق را چون آماق برین لشکر شام و عراق تنگ ms242
# ~~گردانید و به خم کمند کیانی اعادی را از خانهآ زین بر روی زمین افکنید.
### | شعر [نظامی]
# بدان تاب داد کیانی کمند %~% ببندید با هوی چرخ بلتد
# بدان خنجر دلدر آبگون %~% بدرید دل در بر چرخ دون PageV01P322
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0326.png)

# ~~خاصه آن جنگ سوار خراسانی را که برگستوان1 احمری بر رخش رخشان آهن
# ~~خای بادپای انداخته است و بی خود و مغفر، با زورقی حریر بر سر در پیش
~~تیر و تبر
# ~~چون غضنفر تندتر می آید و به هر حمله طایفه [ای] از نامداران را بی جان
~~میگرداند
# ~~و به هر ضربه جماعتی از مبارزان را بی جان میکند.
# لشکر شاهزاده برکه خان به یکبار چون دریا در موج زدن آمدند [299] و چون
# ~~رعد در غریدن و قرب هزار سوار قفجاقی بهادر کاردیدهآ شیرزور، بر ملک
~~شمس
# ~~الدین حمله آوردند. ملک شمس الدین با ایشان در نبرد آمد؛ به مثابتی که
~~به هر
# ~~حمله از ایشان فرقه [ای] را به دوزخ می فرستاد.
# راوی چنین گفت پدر من در آن جنگ بود. آن روز نه زخم گران بر اعضاء
# ~~ملک شمس الدین رسیده بود. ملک شمس الدین همچنان از غایت دلاوری و نهایت
# ~~شجاعت با آن سواران برمی انگیخت. ناگاه در اثناء این حرب نظر شاهزاده
~~برکه خان
# ~~بر ملک شمسالدین افتاد. پرسید که «آن سوار جنگی سر برهنه که با آن
~~چندان مرد
# ~~دلاور جنگ میکند، کیست؟» مغولی ترمتای نام ملک شمسالدین را بشناخت.
# ~~گفت «ای شاهزادهآ جهان، این آن ملک است که از ولایت غور پیش پادشاه
# ~~منکوخان آمد و در جنگ کیوک خان بدین صفت که پادشاهزاده مشاهده میکند،
# ~~دلیری های صعب و جانبازیهای عظیم نمود.
# شعر ارشید وطواط]
# ملک إذا سل السیوف بنانه %~% یوم الوعا ترک الذکور أناثا
# پادشاهیست چون بکشد شمشیرهاراسرانگشتان او
# در روز جنگ بگذارد نران را مادگان
# من یلقه بین القنابل و القنا %~% لم یلق إلا ضیغما دلهاثا
# هر که بیند او را ms243 میان لشکرها و نیزهها
# نبیند مگر شیری نیک شکننده PageV01P323
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0327.png)

# القصه، آن روز تا شب هر دو لشکر برین نسق که ذکر رفت با هم در محاربت و
# ~~مقاتلت بودند. و چون شاه زنگ شادروان عباسی برافراشت و سراپردهآ آبنوسی
~~بزد
# ~~و چهرهآ کافوری روز در حجاب جعد عنبری مشکسای شب [300] رفت و اماکن
# ~~جهان بر انوار چون اطراف دریای قار شد، و شاهباز سفید نورانی به زاغ
~~سیاه داغ
# # آشیانی ظلمانی مبدل گشت %~% شعر [دقیقی]
# شب آمد جهان دیؤ دیدار گشت %~% درودشت و هامونهمه قارگشت
# ~~هر دو سپاه روی از میدان حرب بتافتند و همه شب در تدبیر رزم و اندیشهآ
~~نبرد دوم
# ~~به سر بردند. پادشاه اباقاخان فرمود که از طبیبان و جراحان حاذق پنج تن
~~امشب به
# ~~وثاق ملک اسلام ملک شمس الدین کرت روند و جراحتهای او را بر بندند و از
# ~~داروخانهآ خاص ما آنچ بیاید ببرند.
# راوی چنین گفت که در آن حرب قرب صد ملک و امیر نامدار، بعضی خسته
# ~~و طایفه [ای] کشته شده بودند. پادشاه ابقاخان از هیچ کدام چندانی یاد
~~نمی فرمود
# ~~که از ملک شمسالدین.
# چوان] شب سیاهپوش به آخر رسید و آفتاب با درفش درخشان سر از خاور
# ~~برآورد، از جانبین
# شعر [مؤلف کتاب]
# دلیران باز خنجر برکشیدند %~% علم بر اوج هفت اختر کشیدند
# شعاع تیغ بر بالا برآمد %~% ز هر سو نعره و غوغا برآمد
# زمین پر نیزه وتیغ و سنان شد %~% زمین گفتی به شکل آسمان شد
# دولشکرهمچو کوه آهن از جای %~% بجنبیدند و چرخ افتاد از بای
# ~~آن روز تا نماز پیشین بر منوال روزگذشته از طرفین دار و گیر و نعره و
~~نفیر و بگیر و
# ~~بستان و زخم تیغ و سنان بود و از جانبین آه و «واویلا ویا حسرتا یا
~~مصیبتا» و کشش
# ~~وکشش و خروش و جوش. بعد از آن پادشاه ابقاخان بر شاهزاده برکه خان ظفر
# ~~یافت و اکثر ms244 عسکر شاهزاده برکه به قتل رسید [301] و چندان کلاه و کمر و
~~اسب و
# ~~اشتر و خیام و نقود اموال به دست سپاه پادشاه ابقا افتاد که حصر آن را
~~هیچ
# ~~محاسب در ضمیر نتوانستی آورد. پادشاه ابقا مظفر و منصور مراجعت نمود و
~~ملک
# ~~شمس الحق والدین را بعد از سه ماه با تشریفات گرانمایه از مراکب گوهری
~~و اسلحهآ
# ~~مصری و یرلیغ و پایزه وطبل و علم، اجازت مراجعت فرمود.

PageV01P324

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0328.png)

### | ذ کر پنجاهم
# در مسخر گردانیدن ملک
# سلام شمس الدین مردم تیراه را
# چون شهور سنهآ ست و ستین و ستمائه [= 666] درآمد ملک شمس الحق و
# ~~الدین در این سال از عراق به هرات آمد و چهار ماه در هرات مقام کرد، و
~~در این
# ~~چهار ماه بسیار جای از مواضع خیرچون مسجد و جسر و رباط و حوض عمارت
# ~~فرمود و مولانا جلالالدین غزنوی را که مفتی شهر هرات بود به زخم چوب
~~بکشت.
# و راوی گفت که مولانا جلال غزنوی را ملک شمس الدین بس عزیز و محترم
# ~~داشتی و بر قلم و قول او اعتماد تمام کرده بود. روزی شخصی به خدمت او
~~آمد و
# ~~گفت «ای ملک اسلام، مولانا جلال الدین منکوحهآ مرا با یکی از جوانان
~~شهر عقد
# ~~بسته است». ملک شمسالدین از آن شخص در غضب رفت و مولانا جلال را طلب
# ~~داشت و دار] حضور ائمه و اعیان هرات در تصحیح آن عقد تفحص تمام فرمود.
# ~~آخر الامر به ثبوت پیوست که مولانا جلال [و] وکیل و گواهان و کاتب حجت
~~مهر در
# ~~آن عقد نکاح نامشروع یکی بودهاند و از آن عورت [302] مبلغ[ی] مال رشوت
# ~~گرفته. روز دیگر بفرمودتا مو لانا جلال را برهنه کردند و صد و پنجاه
~~چوب بر یشت و
# ~~سینهآ او زدند و از بالای بام دروازهاش بینداختند و گواهان آن عقد را
~~چند ماه در
# ~~زندان بازداشتند.
# و بعد از این سیاست به ms245 یک ماه، از ملحدان قهستان دوازده تن به هرات
# ~~آمدند بر عزیمت آنکه آلمی به ملک اسلام شمسالدین رسانند. قرب چهل روز
~~در
# ~~هرات بودند و به مقصود خود نرسیدند. روزی ملک اسلام شمس الدین به
~~گازرگاه
# ~~میرفت. چون بر سر پل جوی[ی] انجیر2 رسید از آن ملحدان دو تن را دید که
~~بر سر
# ~~یل ایستاده بودند. از ایشان پرسید که شما چه کسانید؟ گفتند که غریبایم
~~و از ابیورد 2 PageV01P325
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0329.png)

# ~~آمدهایم. ملک اسلام به فراست دانست که دروغ میگویند. ملک عزالدین تولک
~~را
# ~~گفت که «پیاده شو و از ایشان به تخویف و وعید تمام تحقیق احوال کن».
~~بعد از آن
# ~~که ملک عزالدین تولک هر یک را دویست چوب بزد، گفتند که «ما از قهستان
# ~~آمده ایم بر آن نیت که ملک شمسالدین را به قتل رسانیم. و یاران ما در
~~جغرتاناند».
# ~~سوار[ی] چند فی الحال به جغرتای رفتند و ایشان را گرفته به خدمت ملک
# ~~شمس الدین آوردند. ملک اسلام بفرمود تا بر سر میدان بیرون شهر هر
~~دوازده تن را
# ~~به قتل رساندند. بعد از آن به ده روز به طرف تیراه با لشکری بی حد حرکت
~~کرد.
# و این تیراهیان طایفه[ای] بودند دیو کردار و شیاطین هیاکل شیر با شیر و
~~گرگ
# ~~خورده بودند و روزگار با پلنگ و نهنگ کرده در مواضع سخت و کوهپایههای
~~منیع
# ~~وطن ساخته و به هیچ عهد و دور خراج و باژ به پادشا[هی] نداده و رعیتی و
~~انقیاد
# ~~نپذیرفته؛ چه، هر یک خود را رستمی فرض میکرد و هر تن خویشتن را تهمتنی
# ~~سیدانست. [303]
### | ظ
# همه دیوکردار عادی نژاد %~% همه دور از رسم و آیین و داد
# ~~بعد از آنک دو ماه و نیم با ایشان حرب1کرد و قرب هزار تن از ایشان را
~~به قتل آورد،
### | شعر آربیعی]
# به ناچار فرخاش بگذاشتند %~% چپ و راست فریاد برداشتند
# که ما بنده گانیم مر شاه را ms246 %~% ستوده جهانگیر کینخواه را
# جهاندار شاه است و ما بندهایم %~% همان بنده وارش پرستندهایم
# دل و جان هر یک به فرمان اوست %~% کم و بیش یکسر همه آن اوست
# به گیتی درون تو نداریم کس %~% ببخشایش امیدواریم و بس
# نه مردان رزمایم و آویختن %~% به بیهوده بیکار انگیختن
# نه داریم با او سر داوری %~% نه یارای فرخاش و جنگاوری PageV01P326
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0330.png)

# نه کین است ما را و نی جنگ راه %~% سزد گر ببخشد شهنشه گناه
# ~~سر خدمت بر خط امر ملک شمسالدین نهادند و قلاع و حصون1 تیراه را به
# ~~کوتوالان او تسلیم کرداند]. ملک شمس الدین ذخیره و اموال و مواشی ایشان
~~را بر
# ~~سپاه بخش فرمود و از آنجا در سلخ ذوالقعده سنهآ مذکور مظفر و منصور با
~~غنایم و
# ~~اساری بی حساب به طرف هرات حرکت [فرمود].

PageV01P327

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0331.png)

# 5 کر پنجاه[3) یکم
# در آمدن شاهزاده براق از
# ماوراءالنهو به ممالک خراسان
# چون شهور سنهآ سبع وستین و ستمائه [= 667] درآمد، ثقاة هرات، صانها
# ~~الله عن العاهات والبلیات، چنین گفتند که در این سال مذکور پادشاه ابقا
~~[304] با
# ~~شاهزاده براق1 در جوار هرات حرب کرد.
# و این قصه را چنین روایت کردهاند و در تاریخ غازانی چنین مذکور است که
# ~~[شاهزاده براق] روزی شاهزادگان و امرا عساکر خود را حاضر گردانید و بعد
~~از آنکه
# ~~هر یک را به خلعت خاص اختصاص فرمود گفت که «در این اقلیم زمین علفخوار
~~و
# ~~مواضع نزهت و تفرج و شکار ما تنگ است و بدین واسطه دایما خاطر من متردد
~~و
# ~~منقبض است. اکنون اندیشهآ آن دارما که لشکری به ایران کشم و ملک خراسان
~~و
# ~~ممالک عراق را در ضبط آرم و ملوک و امرای آن دیار را مسخر و منقاد
~~گردانم تا مرا و
# ~~شما را و عساکر را وسعت مکان و خصب نعمت حاصل شود، و چنانک ماوراءالنهر
# ~~و ترکستان در تصرف من است ایران زمین نیز در ms247 تحت قدرت من درآید، و شما
# ~~شاهزادگان را که آقایان و تنان منید3 هر یک را شهری و علفخواری باشد و
~~در علوی
# ~~عیش و کامرانی زندگانی توانید کرد».
# شاهزادگان و امرا و صواحب ملک او به یکبار بر شاهزاده ثنا خواندند و
~~گفتند
# ~~که ما بندگان در این تدبیر همه یکدل و یک زبان با پادشاه جهان یکیایم و
~~تا جان PageV01P328
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0332.png)

# ~~داریم، به هر چه حکم یرلیغ باشد بکوشیم و از آن تمرد و تعند نجوییم.
### | شعر [نظامی]
# در این کار همداستان توایم %~% یکایک ز فرمانبران توایم
# ~~بعد از آنک شاهزادگان و امرا و رؤوس سپاه با شاهزاده براق عهد و پیمان
~~کردند،
# ~~شاهزاده براق از معتبران درگاه خود چند تن را که در ترکستان به فصاحت و
~~بلاغت
# ~~منعوت بودند با تحف بسیار و غرایب بیشمار از دیباهای چینی و غلامان ترک
~~ماه
# ~~عذار و مراکب قیمتی راهوار [305] و اسلحهآ پادشاهانه پیش پادشاه
~~ابقاخان فرستاد
# ~~و بعد از پرسش و عرض تشوق و نزاع پیغام چنین کرد که «پادشاه ابقا بداند
~~که ما
# ~~همه از تخمهآ یک پادشاهایم و از نسل یک شاهنشاه. اگر چه پدران و
~~برادران نیک ما
# ~~به واسطهآ مردمان بد واقتضاء زمان نامساعد با هم تیغ کشیدند ومخالفت و
# ~~معاندت ظاهر گردانید [ند] و به علت تخالف و تنازع ایشان خون چندین هزار
# ~~آفرید[ه] از مغول و مسلمان در توران و ایران هبا و هدرگشت و آقا
~~نامهربان و اینی
# ~~بی فرمان و پدر عدوی جان پسر و پسر قاصد خون پدر شد و هریک از اقارب و
# ~~عشایر ما به اقلیمی افتاد، بر ما خویشاوندان که ممالک مسالک کیهان در
~~فرمان
# ~~ماست واجب ولازم باشد که بر موجب کل شء یرجع الی اصله به موافقت اصلی
# ~~و مصالحت قدیم یک گردیم و طریق محاربت و مخالفت را مسدود گردانیم و
~~باقی
# ~~عمر را با هم در هنی و کامرانی تمام به ms248 سر بریم که دنیاای] دنی فانی را
~~اعتباری
# ~~نیست وحیات عاریتی را بقائی، نی.
### | شعر [دقیقی]
# چو گیتی همی بگذرد بیگمان %~% همان به که باشی درو شادمان
# جهان را به خوبی و نازش گذار %~% که این است بر خوردن از روزگار
# ~~آبا و اجداد ما که هر پک جمشید عهد و فریدون عصر بودند از جاه دنیی
~~غدار در
# ~~چاه لحد بر مور و مار رفتند و جیوش وکنوز و خدم و حشم و طبال و علم و
~~بیش و
# ~~کم به ما بگذاشت[ند] و بر همگنان روشن است که ما نیز به دیگران خواهیم
# ~~گذاشت. (306] PageV01P329
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0333.png)

# شعر الاادری قایله]
# هل الدنیا وما فیها جمیعا %~% سوی ظل یزول مع النهار
# هیچ هست دنیا و آنچ در وی است همه
# جز سایه که زایل میشود با روز
# تفکر این اصحاب السرایا %~% و آرباب الصوافن والعشار
# # اند یشه کن کجااند یاران لشکرها %~% و خداوندان اسپان و اشتران
# و این الاعظمون یدا و باسا %~% و این السابقون لدی الفخار
# و کجااند بزرگوارتران از روی قدرت و جنگ
# و کجااند پیشین گیرندگان نزدیک فخر کردن
# کان لم یخلقوا او لم یکونوا %~% و هل حی یصان عن البوار
# گویا آفریده نشدند یا نبودند
# و هیچ هست زنده که نگاه داشته شود از هلاکت
# ~~بنابراین مقدمه، فرستادگانی را که بر قول ایشان اعتماد کلی است فرستادم
~~تا
# ~~عهدنامهآ من برسانند. بعد از آنک ایشان تربیت یافته و عاطفت مشاهده
~~کرده،
# ~~مع حصول مآرب ومطالب اجازت مراجعت خواهند در ممالک خراسان یورت و
# ~~علفخوار من از ییلاق و قشلاق تعیین کنند تا من با اردوی خود از آموی1
~~عبره کنم و
# ~~چون ملاقات شود در مشافهه سخنی که باشد به اتمام رسانیم».
# ~~و از برای هر شاهزاده و امیری بیلگی فرستاد. و پادشاهزادهای بود از
~~ابناء
# ~~شاهزاده جغتای نکوداراقول3 نام. با ده هزار مرد ملازم پادشاه ابقا بود
~~و پادشاه ابقا
# ~~او را بغایت عزیز داشتی ms249 و در جمیع امور بر رأی و تدبیر او اعتماد کردی
~~و از مراکب
# ~~و اسلحه و آثواب هر چه بهتر بودی بد و [307] بخشیدی. شاهزاده براق بد و
# ~~مکتوبی نوشت که «برادر نکودار اقول بداند که با لشکر بیکران به خراسان
~~می آیم تا PageV01P330
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0334.png)

# ~~پادشاه ابقا را از میان بردارم، میباید که او در این کار نصیر و مددکار
~~من باشد. و
# ~~چون پادشاه ابقا با من مقابل شود با او خلاف کند و به جانب من آید. چون
~~آنچ مراد
# ~~من است حاصل شود خراسان را تا حد مازندران بد و ارزانی دارم».
### | شعر اربیعی]
# گر آئی به نزدیک من بیهراس %~% مرا باشد از تو فراوان سپاس
# شب و روز بزم شکارت بود %~% خجسته یکی روزگارت بود
# دو بهره ز ایران گذارم به تو %~% سپاهی فراوان سپارم به تو
# ترا بر مهان کامرانی دهم %~% بر خود جهان پهلوانی دهم
# ندارم ز تو کشور و گنج باز %~% نه اسب ونه زنین و نه مرد [و]نه ساز
# چو فرزند دارم گرامی ترا %~% نخواهم به جز نیکنامی ترا
# ترا در جهان سرفرازی بود %~% زگیتی همه بینیازی بود
# ~~چوب خدنگی را بشکافت و میان او را خالی کرد و آن مکتوب را در میان آن
~~خدنگ
# ~~نهاد و از آن خدنگ تیری ساخت و به اسم بیلگ [به] نکودار اقول فرستاد.1
# چون فرستادگان شاهزاده براق به اردوی پادشاه ابقا رسیدند، پادشاه ابقا
# ~~فرمود تا لشکرگاه او را برآراستند و تمامت سپاه او که در آن نزدیکی
~~بودند جمع
# ~~شدند. بعد از آن ایلچیان شاهزاده براق را طلب داشت. ایلچیان چون پادشاه
~~ابقا را
# ~~بدیدند، شرایط خدمت به جای آوردند و آنچ که شاهزاده براق گفته بود عرضه
# ~~داشتند. پادشاه ابقا بعد از سه روز که [308] با امرا و صواحب ملک خود
~~مشورت
# ~~راه خویشاوندی و یکدلی تمامت ممالک عراق و خراسان را طلب داری در اعطا
~~و
# ~~بذل آن هیچ ms250 تأخیر و تقصیر جایز نشمرم و چندانک ممکن باشد در رعایت
~~جوانب
# ~~و باس خواطر شاهزادگان و امرای ای ]که مصاحب توآند اجتهاد نمایم، و اگر
~~چنانک
# ~~خواهی که به زور و فریب لشکر بدین دیار کشی و خراسان را که سرحد ایران
~~و
# ~~توران و نزهتگاه جهانیان است بگیری و یرت و بنگاه خودسازی، هر آینه که
~~با لشکر PageV01P331
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0335.png)

# ~~بی حساب با تو مقابل شوم و باز به تجدید به واسطهآ مخاصمت و محاربت ما
~~در
# ~~عرصهآ آفاق فتن و شورش و انبوهی عساکر ظاهر گردد و کار خون ریزش و کین
~~و
# ~~کمین و قتل و فتل به جایای] انجامد که سالهای بیکران اصلاح و نظم آن
~~دست
# ~~ثل هل.
### | شعر [فردوسی]
# به جای[ی] رسد کار ما از ستیز %~% که پیدا شود هر زمان رستخیز
# ~~و اگر [خواهی] البته به واسطهآ آنک نزهتگاه او محقر است و علفخوار اندک
~~و هوا
# ~~مخالف بر عزیمت آن است که از آموی بدین سوی آید دارالملک غزنین را که
# ~~تختگاه سلاطین ماضی بود به تو1 مسلم داریم، بدان شرط که از منافع آنجا
~~نصفی به
# ~~دیوان اعلی ما رساند ونصفی عمال او تصرف کنند».
# چون پادشاه ابقا برین نسق پیغامهای درشت به اسماع ایلچیان شاهزاده
# ~~[309) براق رساند، بعد از هفت روز مراجعت نمودند. نکودار اقول
~~پادشاهزاده [ای]
# ~~عاقل و پیش بین بود و با فراست و کیاست تمام. چون آن تیر خدنگ را که
~~شاهزاده
# ~~براق فرستاده بود بدو رساندند، دانست که در آن سرای] هست. در شث آن تیر
~~را
# ~~بشکافت و آن مکتوب را بخواند. روز دیگر که
### | شعر [جوهری]
# خسروسیارکان خنجر زربرکشید %~% بر سبه زنکبار تیغ چو آذر کشید
# ~~از خوف آنک نباید که پادشاه ابقا از آن حال آگاه گردد، ازو اجازت خواست
~~که «اگر
# ~~حکم یرلیغ شود، بنده این زمستان به گرجستان رود». پادشاه ابقا او را
~~اجازت داد و
# ~~او از دربند با ms251 کو به شاهزاده براق پیغام فرستاد که «زینهار که لشکر به
~~خراسان نبری
# ~~که پادشاه ابقا را سپاه بسیار است و از من طمع مددکاری و یاری نداری که
~~من از
# ~~خراسان رفتم و بیش نزد من مکتوب ننویسد که من با پادشاه ابقا دیگر
~~[خلاف]
# ~~نخواهم کرد».
# و آن جانب ایلچیان شاهزاده براق سخن پادشاه ابقا را عرضه داشتند.
# ~~شاهزاده براق [در] خشم شد و بر سر جمع تندی بسیار نمود و گفت «کار من
~~به
# ~~جایای] رسیده که به منت از ابقا یرت و علفخوار خواهم.2 PageV01P332
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0336.png)

### | شعر احتری]
# لاا آقبل الدنیا جمیعا بمنة %~% و لااشتری عز المراتب بالذل
# و قبول نمیکنم دنیا را همه را به منتی
# و نمیخرم عزت مرتبهها را به خواری
# ~~بعد از یک ماه با لشکری که حصر اعداد آن ماورای قیاس اناس و افهام انام
~~بود و از
# ~~احاطت جمعیت وکثرت آن عقول قاصر، با چنین سپاهی آمادهآ حرب و ساختهآ
# ~~ضرب [310].
### | شعر [مختاری]
# ~~به مثل ابر غرنده، به شکل بحر جوشنده
### | به شبه چرخ گردنده، به سان کوه چوان] آهن
# ~~از آب آموی بگذشت. شاهزادگان تبسین اقول2 و یشمون3 با بیست هزار مرد در
# ~~مرغاب بودند. شاهزاده براق قبچاق آقول را با سی هزار مرد نامزد گردانید
~~که پیش از
# ~~من به بادغیس درآی. قبچاق آقول چون به مرغاب رسید و سپاه شاهزاده تبسین
# ~~اقول را بدید، هم از گرد راه مستعد محاربت و مقارعت گشت. شاهزاده تبسین
~~اقول
# ~~میز،
### | شعر [ربیعی]
# # بزد نای زرین و خنجر کشید %~% به سوی بداندیش لشکر کشید
# # دم کوس در کوه و هامون گرفت %~% توگفتی زمین آسمان4 خون گرفت
~~PageV01P333
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0337.png)

# بنالید طبل نبرد از دو روی %~% جهان شد سراسر پر از گفتگوی
# درفش از پس و پیش بر پای شل %~% درخش سنان عالم آرای شد
# دو لشکر همه صفدر وکینهور %~% چو شیران1 فتادند در یکدگر
# به پرخاش و بیکار کردند روی %~% چوسیل روان ms252 خون درآمد به چوی
# ~~سپاه قپچاق أقؤل بسیار بود و شاهزاده براق متعاقب او. و از سپاه
~~شاهزاده تبسین
# ~~اقول دو هزار سوار به جانب قبچاق اقول رفت. بعد از چند مقدمه حرب
~~شاهزاده
# ~~تبسین اقول روی به فرار آورد و به مازندران رفت و پادشاه ابقا را از
~~آمدن شاهزاده
# ~~براق با سپاه گران آگاه گردانید. چون تبسین اقول بادغیس را بازگذاشت،
~~شاهزاده
# ~~براق شادمان شد وگفت «تفا[ؤال ما نیک آمد؛ چه، ملجاء و پشت لشکر ممالک
# ~~خراسان شاهزاده تبسین اقول است. چون او را بشکستم و غلبه و قهر و قسر
~~ما
# ~~مشاهده کرده روی به هزیمت آورد [1 31] پادشاه ابقا به حرب ما نیاید».
~~بعد از آن
# ~~بادغیس را به قپچاق اقول داد و مرغاول را گفت «با بیست هزار به نیشابور
~~رو و
# ~~مردم2 آنجا را بدین جانب فرست». و خود در طالقان معسکر ساخت.
# مرغاول روز دوشنبه اواسط رمضان المبارک سنهآ مذکور به شهر نیشابور
# ~~درآمد و قتل و نهب بسیار کرد و قرب دو هزار مسلمان را کشت. راوی چنین
~~گفت که
# ~~شاهزاده براق امیری را ستلمیش نام با ده هزار سوار نامدار نامزد فرموده
~~بود تا خلق
# ~~شهر هرات را غارت کند. امیری بود از مقربان درگاه شاهزاده براق،
~~قنلقتمور نام. زانو
# ~~زد و گفت «ای پادشاه جهان، مصلحت در آن است که اول ملک هرات ملک شمس
# ~~الدین کرت را به دست آریم، بعد از آن هرات را خراب کنیم؛ چه، خلق او
# ~~به غایت مفتن و سفاکاند و اگر ملک شمس الدین مطیع ما گردد کل ملوک و
# ~~امرای خراسان به طوع و رغبت به ایلی و یکدلی درآیند. و اگر عاصی شود
~~ملکان و
# ~~والیان خراسان همه از ما متنفر شوند و کار سکونت ما در ممالک خراسان
~~دراز
# ~~درکشل».
# شاهزاده براق گفت «این تدبیر پسندیده [و] محمود است. او را به چه نوع به
# ~~دست توان آورد؟» قتلقتمور گفت ms253 «اگر حکم یرلیغ نافذ گردد، من بروم و او
~~را
# ~~بیاورم». شاهزاده براق او را اجازت داد. روز دیگر PageV01P334
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0338.png)

### | شعر [نظامی]
# که تابنده خورشید از کوهسار %~% بزد تیغ و بگرفت نیلی حصار
# ~~قتلقتمور با پنجاه سوار روی به شهر هرات آورد. چون به شهر درآمد اعیان
~~و اکابر
# ~~هرات گفتند که ملک اسلام شمس الحق والدین در قلعهآ محروسهآ خیسار است.
~~روز
# ~~دیگر قتلقتمور از هرات برفت. چون به قلعهآ محروسهآ خیسار رسید [312] و
~~ملک
# ~~شمس الدین [را] بدید گفت «ای ملک، پادشاه براق با سپاهی بدین صفت در
# ~~مرغاب است و اندیشهآ عراق دارد. ترا طلب داشته و گفته که از آن گاه باز
~~که ملک را
# ~~در ترکستان دیدهایم خاطر عاطر ما را با او مؤانستی و تعلقی حاصل شده و
# ~~خواستهایم و تمنی برده که چنان ملکی که در صفات حمیده ملکی است و در
~~نظر
# ~~فلکی و در شجاعت غضنفری [و] در مبارزت هزبری، مصاحب ما باشد میباید که
# ~~چون یرلیغ ما برسید به زودی پیش ما آید که
### | شعر [فردوسی]
# نیاز است ما را به دیدار او %~% بدان پر هنر جان بیدار او
# ~~تا بعد از آنک تخت جهانداری و ملک کامکاری بر من مسلم گردد و ایرانیان
~~چون
# ~~تورانیان مسخر و منقاد من گردند، او را به نواخت پادشاهانه مخصوص و
~~محظوظ
# ~~گردانم و [از] آب آموی تا حد مازندران بدو مفوض ککنم» و در این معنی
~~مبالغت
# ~~عظیم وتأکید هر چه تمام تر به جای آورد.
# ملک اسلام شمس الحق والدین بعد از دو روز که با وزرا و امرای درگاه خود
# ~~مشورت کرد با قتلقتمور پیش شاهزاده براق آمد. شاهزاده براق او را
~~بنواخت و در
# ~~میان شاهزادگان بر یمین خود جای جلوس تعیین فرمود.
### | ظم [ربیعی]
# نشاندش بر خویش و بردش نماز %~% وزان بس بدو گفت کی سرفراز
# رسیدنت میمون و فیروز باد %~% همه روز تو عید و نوروز ms254 باد
# چنان دان تو ای سرور زورمند %~% که چون من به نیروی جرخ بلند
# به ایران زمین تاج بر سر نهم %~% ز قصر فلک تخت برتر نهم
# ترا بر سران سبه برکشم %~% ز کردون کردنده برتر کشم
# ببخشم به تو هر چه بهتر بود %~% و کر خود همه کنج کوهر بود
# ~~[313] و سه روز پیاپی او را تشریف خاص پوشانید. بعد از سه روزگفت «ای
~~ملک، PageV01P335
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0339.png)

# ~~عزیمت آن دارم که با پادشاه ابقا حرب کنم و ممالک عراق را بگیرم. در
~~این اندیشه
# ~~تدبیر تو چیست؟» ملک شمس الدین گفت «پادشاه بهتر داند. اگر اجازت باشد
~~یک
# ~~سخن عرضه دارم. چنانک از آن پادشاه را در لشکرکشی تنبیهی حاصل شود».
# ~~شاهزاده براق بخندید و گفت «ای ملک، قدم تو بر پادشاه منکو خان مبارک و
~~میمون
# ~~آمد. امیدوارم که بر من نیز مبارک آید. هر چه ترا در خاطر آید بگو».
# ملک شمس الدین گفت که «پادشاه ابقا مرد جمع میکند و تو گاو و خر جمع
# ~~میکنی. فردا روز که با سپاهی بیکران بدین جانب حرکت کند لشکر تو به
~~واسطهآ
# ~~آنک از غنایم غنی باشد حرب نکنند و هرکس به مال و نعمت خود مشغول
~~باشد».
# شاهزاده براق گفت «ای ملک راست میگوی [ی] و آنچه ترا روی داده من نیز
# ~~اندیشیدهام. اما تا آن هنگام که پادشاه ابقا بدین دیار رسد سپاه من
~~اساری و غنایم
# ~~خراسان را به ماورالنهر رسانده باشد و فارغ البال منتظر حرب شده وگمان
~~من آن
# ~~است که هر چند که پادشاه ابقا لشکر جمع کند به هشت تومان نرسد و حالیا
~~مرا
# ~~صد و پنجاه هزار مرد نامدار جنگی است که هر هزار او به هنگام کارزار
~~روزگار با ده
# ~~هزار مقاومت نماید».
# القصه ملک شمسالدین هشت روز پیش شاهزاده براق بود. چون به دیدهآ
# ~~خرد در براق و سپاه او نظر کرد، پادشاهی دید بس جابر و سپاهی ms255 بس
~~مفترای] و
# ~~بی باک، همه طالب قتل و فتل و قاصد غارت و تاراج. از آمدن پشیمان شد.
~~شب نهم
# ~~با خواص وندمای خود مشورت کرد و گفت که «ما را در میان این طایفه بودن
~~از
# ~~مصلحت بعید مینماید؛ چه، براق [314] از برای ملکگیری نیامده، بلک به
~~خرابی
# ~~آمده. اگر ما بیشتر با او صحبت داریم، فردا روز که او مراجعت نماید و
~~پادشاه ابقا
# ~~بدین سرحد اید اعادی و غرض خواهان این معنی را به انواع به سمع او
~~رسانند.
# ~~اکنون به چه طریق ولطایف الحیل خود را از این ورطه به سلامت بیرون
~~رویم؟»1 PageV01P336
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0340.png)

# هرکس از وزرا و ندما رأی [ی ]زد. آخرالامر بر آن مقرر داشتند که ملک به
~~اسم
# ~~آنک به جهت پادشاه و لشکر ترغوی و تغار و مغل از هرات - اگر اجازت باشد
~~-
# ~~بیارد، سخن خود عرضه دارد و چندانک ممکن بود در این معنی یگانگی و راست
# ~~دلی به اظهار رساند تا براق و امرای او را بر ملک اسلام اعتماد باشد.
# روز دیگر ملک شمس الدین پیش شاهزاده براق آمد و عرضه داشت که «اگر
# ~~حکم یرلیغ پادشاه بشود، به شهر هرات روم، مرد چریک بیرون کنم و به جهت
~~تغار
# ~~و نعل و آنج که دست دهد معین گردانم». شاهزاده براق، ملک شمسالدین را
# ~~اجازت داد و به خلعت خاص اختصاصش فرمودو کیک نامی و خضر نامی را و
# ~~برادر مسعود بیک امیرحسین را مصاحب او نامزد گردانید. ملک اسلام روز به
# ~~تعجیل تمام با این نامبردگان مذکور از لشکرگاه شاهزاده براق بیرون آمد
~~و فی الحال
# ~~متوجه هرات گشت. بعد از ساعتی براق از آنک او را مراجعت داد پشیمان شد.
~~با
# ~~زمرهای از خواص درگاه و امرای سپاه خود گفت که «بد کردم که ملک شمس
~~الدین
# ~~کرت را بگذ اشتم تا به هرات رفت. مصلحت در آن بود که او را نگاه داشتمی
~~تا ms256 به هر
# ~~بلده و بقعه که ما را بدانجا مرور بودی او را با خود ببردمی تا امرا و
~~وزرای آن موضع
# ~~به واسطهآ او پیش ما آمدندی. اکنون تدبیر جیست؟»
# امرا گفتند که «در عقب او سوار[ی] چند بفرستیم تا او را باز گردانند.
~~الاتمور
# ~~نامی را با ده سوار [315] دو اسبه نامزد گردانیدند و شاهزاده براق گفت
~~که «ملک را
# ~~بگویید که به زودی باز گرد[د]که سخن [ی] چند دارم. میخواهم که با تو
~~بگویم».
# الاتمور نماز شام را سوار شد - وملک اسلام شمس الحق والدین نماز دیگر
# ~~سوار شده بود - به وقت طلوع صبح صادق به ملک رسید و آنچه که شاهزاده
~~براق
# ~~گفته بود به سمع او رساند. ملک شمس الدین فی الحال نیم فرسنگی بازگشت.
~~بعد
# ~~از آن بایستاد و خضر و کپک را گفت که «دو روزاست که قاصد به هرات
~~فرستادهام و
# ~~مکتوب نوشته که به زودی با ایلچیان پادشاه می رسم. باید که چندین خروار
~~آرد و
# ~~شراب و میوه [و] چندین سر اسب و گوسفند و چندین تا جامه و چندین وجوه
~~نقد
# ~~گردانیده. اگر چنانکه بازخواهم گشت، آن کارها معطل ماند و در تأخیر و
~~توقف PageV01P337
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0341.png)

# ~~خواهد افتاد، خاصه که در شهر حاکمی نیست که مردم ازو بترسند و جماعتی
~~که
# ~~ازیشان کاری تواند آمد. ایشان نیز دل به سوی امرای پادشاه ابقا دارند.
~~چه مصلحت
# ~~بینید؟»
# خضر و کپک دو کس خود را با الاتمور بازگردانید [ند] و گفت اند] که
# ~~«مراجعت ملک شمس الدین و بندگان به بندگی پادشاه مصلحت نبود. از آن
# ~~بازنگشتیم».
# الاتمور چون پیش شاهزاده براق آمد و آنچ شنیده بود و دیده بود عرضه
# ~~داشت شاه کرد، شاهزاده براق اندیشه مند شد. الاتمور را بر سر جمع دشنام
~~داد و
# ~~گفت «ترا فرستاده بودم که ملک شمس الدین را بازگردان [ی]. به سخن خضر و
~~کپک
# ~~بازگشتهای؟» امرا زانو زدند و گفتند ms257 که «پادشاه عالم را بقاء نوح باد.
~~ملک
# ~~شمس الدین سپاه و جاه پادشاه را مشاهده کرده هرگز خلاف نکند». شاهزاده
~~براق را
# ~~آن سخن پسندیده افتاد و آتش سخط او انطفای پذیرفت.
# و چون ملک شمس الدین به شهر هرات رسید کپک [316) و خضر در شهر
# ~~ندا در دادند که «شاهزاده براق با صد هزار سوار به بادغیس درآمد و به
~~تختگاه
# ~~عراق میرود. رعیت از وضیع وشریف باید که دعاء جان درازی او ورد خود
# ~~سازد». القصه، براقیان بر خلق شهر مسلط گشتند و در تمغا و دارالضرب و
~~دروازهها
# ~~امنا و عمال خود نصب گردانید [ند].
# و [از] آن جانب پادشاه ابقاخان، امیر نوروزا و امکجای تسواقا و علی ملک
~~را PageV01P338
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0342.png)

# ~~با سی هزار سوار نامدار به خراسان فرستاده بود. چون به نیشابور رسیدند
~~مرغاول از
# ~~پیش ایشان قبل الحرب هزیمت کرد.2 وچون فصل ربیع درآمد وعالم چون
# ~~نگارخانهآ چین و کارگاه مانی شد و باغ و چمن ازگل و یاسمن نمودار جنت و
~~قیمت
# ~~فزای باغ ارم گشت و عطار کلبهآ صبا سر طبله پر از نافهآ خطا در صباح و
~~مسا بر اهل
# ~~دنیا بگشاد و نقاش شیرین دست بهار صد هزاران صورت دلفریب به قلم قدرت
~~بر
# ~~صفحات گلستان و لالهزار بنگاشت،
### | نظم اانوری]
# صبابه سبزه بیاراست دار دنیی را %~% نموده گشت زمین مرغزار عقبی را
# نسیم باد دراعجاز زنده کردن خاک %~% ببرد آب همه معجزات عیسی را
# کجاست مجنون تاعرض داده دریابد %~% نگارخانهآ حسن [و] جمال لیلی را
# خدای عز وجل گوی از طریق مزاج %~% به اعتدال هوا داد جان معنی را
# ~~پادشاه ابقا به کردار شهسوار انجم پای عزم در رکاب عالم ستانی آورد و
~~به دست
# ~~[317] حزم عنان جهانگشائی بگرفت و با لشکری بی حد و قیاس همه با سلاح
~~نبرد
# ~~و عدت تمام، از ملک عراق به خراسان درآمد.

PageV01P339

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0343.png)

# ذکر پنحاه [و* دوم
# در حرب پادشاه ms258 ابقا با
# شاهزاده براق وفتح پادشاه ابقا
# چون شهور سنهآ ثمان و ستین و ستمائه [= 668] درآمد درین سال پادشاه ابقا
# ~~با عسکری که حد و عد نداشت و به عظمتی که دیدهآ هیچ آفریده ندیده بود
~~از
# ~~مازندران به جام درآمد. شاهزاده مرغاول در قراباغ بود و قبچاق اقول و
~~یساول کلان
# ~~در کالیوین. پادشاه ابقا از جام لشکر براند به صفتی که باد را با سرعت
~~او مجال رفتن
# ~~نبود و مرغ را با رکضت او امکان پریدن نی بر لشکر مرغاول زد و تمامت
~~غنایم که از
# ~~خراسان آورده بودند از ایشان بازستد. مرغاول هزیمت کرد و پیش شاهزاده
~~براق
# ~~رفت و احوال آمدن پادشاه ابقا با لشکر انبوه که دشت و کوه ازیشان مملو
~~و مشحون
# ~~است و گرد و غبار سم مراکب ایشان تا اوج گردون
### | شعر [عنصری]
# از غبار شم اسپان چرخ گردان در حجاب
### | وز شعاع تیغ بران، مهر تابان با ضیا
# ~~عرضه داشت و گفت «اینک متعاقب من می رسد». شاهزاده براق در حال سوار شد
# ~~و از مرغاب روی به جانب شهر هرات آورد.
# و راوی چنین گفت که به سمع پادشاه ابقا رسانده بودند که ملک شمس
# ~~الدین به شاهزاده براق پیغام فرستاده و او را به آمدن به خراسان آغراء
~~کرده. و چون
# ~~شاهزاده براق به بادغیس درآمد، از خیسار پیش او رفته و او را بر کمیت و
~~کیفیت
# ~~عساکر [318] پادشاه عالم گردانیده و شحنگان براقی به هرات آورده و بر
~~ما چون
# ~~روز روشن ظاهر و باهر است که مادهآ این فتن و آشوب و جمعیت عساکر اطراف
# ~~اوست.
# پادشاه ابقا از آن اخبار در غضب شده بود و گفته که «کسی که با اعدای و
# ~~منازعان ملک من یکی باشد و قدم از دیدهآ انقیاد و راست دلی بیروان]
~~نهد، او را
# ~~چون زنده گذارم؟» چون به جام رسید امرای سپاه و وجوه درگاه را گفت که ms259
~~«از
# ~~بهادران که را نامزد گردانیم تا به هرات رود و ملک شمس الدین را گرفته
~~پیش ما آرد PageV01P340
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0344.png)

# ~~که عصیان و طغیان او از حد گذشت؟ مصلحت ما در آن است که چنین ملک
# ~~فتنه انگیز را از میان برداریم».
# امرا ترمغار را پیش خواندند و او را گفتند که این کار تست که به هرات روی
~~و
# ~~ملک شمس الدین را بگیری. ترمغارگفت «به هر چه حکم پادشاه باشد بر آن
~~موجب
# ~~به تقدیم رسانم». امرا ترمغار را پیش پادشاه ابقا آوردند. پادشاه ابقا
~~او را گفت که «با
# ~~هزار سوار آهن پوش به تعجیل تمام به هرات رو، چنانک فردا نیم روز را
~~بدانجا
# ~~رسیده باشی و ملک شمسالدین را به دست آورده و بند کرد[ه] با ابنا و
~~خواص او به
# ~~حضرت ما فرستاده».
### | شعر [ربیعی]
# ببندید باهوی زور آورش %~% شکست اندر آرید بر لشکرش
# همانیوز اوراکه فیل است مست %~% به جرم گوزنش ببندید دست
# دلیران او را به چنگ آورید %~% ز خون شان زمین رابهرنگ آورید
# ~~ترمغار زمین خدمت ببوسید و از پیش پادشاه ابقا بیرون آمد و از میان
~~پنجاه هزار
# ~~مرد هزار سوار اختیار کرد و روی به راه آورد. شحنهآ کوسویه تمور نام و
~~شحنهآ
# ~~فوشنج عوض نام از آمدن لشکر پادشاه ابقا آگاه شده بودند و به تعجیل
~~تمام
# ~~هزیمت کرده، چون به اشکیدبان1 [319] رسیدند، خواجه نجیب خوافی از طرف
# ~~ملک اسلام شمس الحق والدین به حرز2 ولایت فوشنج آمده بود. در آن روز در
# ~~اشکید بان بود. چون تمور و عوض را بدید پرسید که «چه میشود؟ که متردد
# ~~خاطری و بشتاب تمام میروید؟» گفتند که به حقیقت پادشاه ابقا با سپاه
~~گران به
# ~~اولایت جام درآمد. میرویم تا پادشاهزاده براق را خبر کنیم. خواجه نجیب
~~خوافی
# ~~در حال سوار شد و به هرات آمد و آنچ از شحنگان کوسویه و فوشنج شنوده
~~بود
# ~~عرضه داشت.
# ملک شمسالدین ms260 برفور با صد سوار نامدار غوری که هر یک به وقت رزم
# ~~هزبری بودند و به گاه حمله جبلی، از شهر هرات بیرون آمد و متوجه قلعهآ
~~محروسهآ PageV01P341
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0345.png)

# ~~خمسار گشت و کپک و خضر و شحنگان به طرف شاهزاده براق رفتند. روز دیگر
~~به
# ~~وقت طلوع آفتاب ترمغار و سوکو به هرات درآمدند. شهری دیدند از ملک و
~~شحنه
# ~~خالی و خلقی در تفرقه و تشویش. ترمغار پنج فرسنگ1 در عقب ملک شمس الدین
# ~~برفت. چون به حدود لکلک خانه رسید امیری هزاری بود او را تماجی نام،
~~ترمغار را
# ~~گفت که «ما را بیشتر رفتن مصلحت نیست؛ چه، لشگر شاهزاده براق نزدیک است
~~و
# ~~یمکن که ملک شمسالدین کمین کرده باشد». ترمغار بازگشت و در شهر چند تن
~~را
# ~~که منسوب به شاهزاده براق بودند به قتل رساند.
# روز دیگر پادشاه ابقا به چشمهآ سلوین درآمد. بعد از هشت روز خبر رسید که
# ~~شاهزاده براق آمد. پادشاه طائفه [ای] از امرا و نقباء سپاه را بفرستاد
~~که «در این
# ~~نواحی جایگاه جنگ [و] حرب معین گردانید».2 صحرای شافلان را تا آمالان3
# ~~بدیدند. گفتند که این مواضع لایق معارک نیست؛ چه، اگر [320] لشکر را
~~انهزام و
# ~~انصراف بود در این مابین عمارت و جوی و جسر و بلندی و پستی بسیار است.
~~از
# ~~بالای گازآرگاه تا []شکیدبان بدیدند. از پل خنبه تا سق و سلمان [؟]*
~~خوش کردند.
# در این حالت به تجدید خبر رسید که شاهزاده براق به چهار فرسنگی نزول
# ~~کرد. پادشاه ابقا از چشمهآ سلوین سوارشد و در هزار گزی فرود آمد و در
~~شب در
# ~~آنجا سه جاسوس یافتند. ایشان را پیش پادشاه ابقا آوردند. بفرمود تا هر
~~سه تن را بر
# ~~ستون خیمه بستند و به تخویف تمام سخن پرسید [ند]. یکی گفت که «اگر
~~پادشاه
# ~~جهان جان من ببخشد و به عفو پادشاهانه از سر جرایم من گذرد، آنچ دانم
~~عرضه
# ~~دارم». پادشاه ms261 ابقا فرمود که «جان ترا بخشیدم و از سرگناه تو درگذشتم.
~~راست
# ~~بگوی و به سوی کژی و خلاف مپوی».

PageV01P342

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0346.png)

### | شعر [دقیقی]
# به هر کار از راستی یاد کن %~% برو تا توانی همه داد کن
# دو کارست بیداد و ناراستی %~% که در کار مرد آورد کاستی
# به گیتی هر آنکو بر آراست کار %~% شد از راستگاری ز بد رستگار
# گر امید تو رستگاری بود %~% در آن کوش تا راست کاری بود
# ~~مب صدقت قطاته قلت عثراته1. جاسوس نخست به لب ادب زمین خدمت در پیش
# ~~پادشاه ابقا ببوسید. بعد از آن گفت که «شاهزاده براق از تحقیق وصول
~~پادشاه جهان
# ~~هیچ خبر ندارد. امرا و وجوه سپاه دو گماناند. بعضی میگویند که شاهزاده
~~تبسین
# ~~أقول و ارغون آقا با لشکر خراسان آمدهاند و آوازه درانداخته که پادشاه
~~ابقا رسید. و
# ~~طایفه [ای] می گویند که پادشاه ابقا آمده است، اما لشکر او اندک است و
~~زیادت
# ~~ندارد. ما بندگان را فرستادهاند تا تحقیق حال کنیم و به ایشان
~~بازنماییم».
# پادشاه ابقا چون بر آن [321] سر مطلع گشت فکرای] فرمود بغایت باریک و
# ~~تدبیری اندیشید بس خردمندانه.
### | شعر
# إذا بات فی آمر تفکر وحده %~% غدا و هو من آرائه فی کتایب
# چون شب گذارد در کاری اندیشه کند در حالی که تنها بود
# بامداد کند و او از رایها خود در لشکرها بود
# ~~بعد از ساعتی از سراپرده بیرون آمد و مغول [ی] فصیح جلد جهان دیده را
~~طلب
# ~~داشت و با او مواضعت کرد تا به شیوهآ ایلچیان در بارگاه درآید و آن
~~سخنان بازراند.
# ~~و بعد از زمانی مراجعت فرمود و بر قاعده بر تخت سلطنت نشست و با خواص
~~به
# ~~عشرت مشغول شد. چون دو ساعت از شب بگذشت و پادشاه و امرا در سخن
# ~~براق بودند و در حکایتی عساکر خراسان و عراق، که ناگاه آن مغول که
~~پادشاه ابقا یا
# ~~او مواضعت کرده بود، ms262 سلاح پوشیده و گرد راه بر سر و روی او نشسته در
~~بارگاه
# ~~درآمدو از آنجا چون به سراپردهآ خاص رسید زمین [را] بوسه داد و زبان
~~بدین
# ~~ستایش بگشاد و گفت: PageV01P343
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0347.png)

### | شعر [ظهیر]
# ~~ای خسروی که گوهر اقبال [و]در فتح
### | در پای دولت تو سعادت نثار کرد
# ~~دولت عتان ملک به دست تو باز داد
### | اقبال بر براق مرادت سوار کرد
# ~~تیری که همت تو گشاد از کمان حکم
### | از روی هفت جوشن گردون گذار کرد
# ~~با زور بازوی تو مقر شد به افترا
### | هر کس که وصف رستم و اسفندیار کرد
# ~~[322]بس فیل مسترا که نهیبت فروشکست
### | بس شیر شرزه را که شکوهت شکار کرد
# ~~بعد از اداء ستایش، عرضه داشت که «پنج ماه باشد پادشاه جهان از اردوها
~~جدا
# ~~شده از جوانب واطراف مخالفین و یاغیان برخاستهاند. در این نزدیکی از
~~دربند
# ~~قبچاق لشکری به عدد اوراق اشجار و مطرات باران آمدند و اردوها و
~~خانههای امرا
# ~~را غارت کردند و در آن دیار از قتل و نهب هیج خالی نگذاشت [ند]، و
~~حالیا از دربند
# ~~تا ارمن و دیار بکر به یکبار سپاه بیگانه دارد و اگر در مراجعت پادشاه
~~جهان
# ~~مسارعت ننماید، باقی اردوها و آلوس1 از دست بخواهد رفت».
# ~~امرا چون این سخن بشنیدند، سراسیمه و پریشان گشتند و به احوال خانه و
# ~~زن و فرزند نگران شد [ند] و سوز و سعی در میان سپاه ظاهرگشت و هرکس به
~~نوعی
# ~~سخن گفتی. پادشاه ابقا امرا را طلب کرد و گفت که تدبیر چیست؟ بعضی
~~گفتند که
# ~~مصلحت در آن است که باز گردیم. طایفه [ای] گفتند که حرب میباید کرد؛
~~چه،
# ~~خصم نزدیک است. اگر ما پشت دهیم متعاقب بیایند و از آن فساد[ی] کلی به
~~سپاه PageV01P344
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0348.png)

# ~~رسد. همه یکدل و یک اندیشه با براق حرب میباید کرد. اگر نصرت و ظفؤ ما
~~را
# ~~باشد به زودی بازگردیم، و ms263 الأکه خصم غالب شود. هر چه که به ما میرسد،
~~گو به
# ~~خانهها واولاد و احفاد ما رس!
# از این نوع هر کس سخنی گفت. آخرالامر بر آن مقرر گردانیدند که بازگردند.
# ~~پادشاه ابقا سوار شد و به شتاب تمام روی به راه آورد و تمامت لشکر
~~خیمهها و
# ~~خرگاهها بگذاشتند و به صفتی هزیمت کردند که گفتی که یک ماه است که
~~ایشان در
# ~~هزیمت راه کوفتهاند. پادشاه ابقا بر سر جمع امیری را فرمود که این سه
~~جاسوس را
# ~~به قتل [323] رسان و در خلوت گفت «دو تن را بکش و یکی را رها کن». ان
~~امیر
# ~~بدان موجب که حکم کرد دو تن را به قتل رساند و سیم راگفت که «مرد خوب
# ~~صورت و جوانی. مرا بر تو رحم می آید. برو سر خود گیر که ترا آزاد
~~کردم». آن
# ~~جاسوس در پیش آن امیر در خاک غلطید. چون ساعتی بگذشت، پادشاه ابقا با
# ~~تمامت سپاه بر صفت هزیمتیان راه برید به وقت آنک
### | شعر انظامی]
# سیاهی بر سپیدی نقش بستی %~% علم برخاستی، سلطان نشستی
# ~~به دشت خنبه1 که به جهت جنگ جای [ی] معین کرده بود فرود آمد و به شهر
~~هرات
# ~~ایلچی فرستاد که «مردم هرات باید که پیش شاهزاده براق نروند و بر روی
~~سپاه او
# ~~دروازهها نگشایند و قطعا پیش ایشان به اسم یرغو چیزی نفرستند تا ما را
~~بر ایلی و
# ~~یکدلی ایشان اعتماد کلی حاصل آید، و اگر چنانک برخلاف آنچ گفتم روند و
# ~~براقیان را در شهر راه دهند، به چنین سوگند که یکی را از شما زنده
~~نگذارم». چون
# ~~ایلچی به هرات رسید نواب ملک اسلام و اکابر و مشاهیر هرات او را به
~~اعزاز تمام
# ~~فرواد] آوردند و هر چه ایلچی بدیشان رسانید، گفتند که فرمان برداریم.
# و از آن جانب چون آن جاسوس را به جان امان دادند در اثناء آن حالت اسبی
# ~~بگرفت و سوار ms264 شد و روی به گریز آورد و از خوشدلی در پوست نمیگنجید.
# ~~خرامان به بارگاه شاهزاده براق درآمد و بعد از خدمت گفت:
### | شعر [ظهیر]
# ای خسروی که از ره تابش ز فر تو %~% زینت گرفت افسرکسری وتخت جم
~~PageV01P345
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0349.png)

# روی فلک سیه شود آن دم که رأی تو %~% بر چهرهآزمانهز عصیان کشدرقم [324)
# پهلو تهی کند فلک از تیغ تو و لیک %~% از دشمنان دولت تو برکند شکم
# خصم ترا زمانه به تعجیل میبرد %~% از عرصهآ وجود سوی حیز عدم
# ~~بعد از آن از حال پادشاه ابقا شاهزاده براق را اعلام کرد و حکایت
~~گریختن خود و
# ~~گرفتن اسب و آمدنش بر سبیل تبختر به عبارت مضحک باز نمود و گفت «این
~~زمان
# ~~در آن دشت به جز خیمه و خرگاه و قبا و کلاه و اسب و اشتر هیچ مردی
~~نیست»
# ~~شاهزاده براق بغایت خرم وخوشدل شد و آن جاسوس را هزار دینار و تشریف
# ~~خاص داد. از حال تربیت و اهبت و شجاعت و کثرت لشکر پادشاه ابقا بپرسید.
# ~~جاسوس جواب داد «سلاح و ساز و چهاربای بسیار دارند و قرب پنجاه هزار
~~مرد
# ~~باشند. اما در امرا و وجوه سپاه زیادت جلادتی نیست و از پادشاهزادهآ
~~جهان بغایت
# ~~در خوف و بیماند، خاصه این دم که همه به سوی خانه و زن و فرزند
~~نگراناند».
# شاهزاده براق از آن سخن عظیم مستبشر و مستظهر گشت. مرغاول و جلایر
# ~~تای به تهنیت مبادرت نمودند و شاه و سپاه بشارت فتح و ظفر به یکدیگر
~~رساندند.
# ~~علی الصباح به یکبار سوار شدند به صلابتی و مهابتی که از حرکت ایشان
~~کوه و
# ~~هامون در جنبش آمد. چون نزدیک شهر هرات رسیدند، مسعود بیک با سوارای]
# ~~چند پیشتر راند. چون نزدیک دروازه رسید در بر روی او ببستند. ولاة و
~~معارف شهر
# ~~را طلب داشت. خواجه شمس الدین بیاری و طایفه [ای] از اشراف از بارویآ
~~مسعود
# ~~بیک را ms265 سلام کردند. مسعود بیک گفت «ای اصحاب، دروازه چرا بستهاید؟»
~~خواجه
# ~~شمس بیاری گفت که «پادشاه ابقا به وقت مراجعت شهر را بسپرده و قومی را
~~از ابناء
# ~~واخوان واقارب ما با خود [325] ببرده1 و حکم فرمود که دروازهها را
~~ببندید و پیش
# ~~لشکر شاهزاده براق مروید و کسی را از ایشان در شهر مگذارید، و ما را در
~~این امور
# ~~به طلاق و عتاق سوکند داده».
# مسعود بیک بخندید و گفت «ای قوم! مصلحت در آن است که در شهر
# ~~بگشائید و به نزل ما حضر این لشکر را بگذرانید و از سخن من عدول و
~~انحراف
# ~~نجویید که من نیکوخواه مسلمانانام». هر چند که مبالغت کرد والحاح نمود
~~در
# ~~نگشادند و نزلی بیرون نفرستادند. مسعود بیک رنجیده پیش شاهزاده براق
~~رفت و PageV01P346
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0350.png)

# ~~احوال عصیان هرویان عرضه داشت. شاهزاده براق در خشم رفت، لیکن از غایت
# ~~فرح وشادمانی به هزیمت سپاه پادشاه ابقا، بدان التفات نکرد و گفت «به
~~هنگام
# ~~مراجعت کین خود از مردم بخواهم».1
# بعد از آن شاه و سپاه از آب رود بگذشتند. همهآ صحرا پر خیمه و خرگاه
# ~~دیدند. در جانب هزار گزی فرود آمدند. آن روز به سرور و حبور
~~بگذرانیدند. روز
# ~~دیگر از اول بامداد سوار شدند. چون دو فرسنگ براندند صحرائی دیدند
~~بیکران
# ~~چون دریای بی پایان از لشکر و مراکب و اسلحه در تموج. شادی شاهزاده
~~براق به
# ~~اندوه مبدل شید. گفت:
# شعر [الاادری قائله]
# فإن تصاریف الزمان عجیبة %~% فیوما اری عسراو یوماری یسرا
# بدرستی که گردشهاای] روزگار عجب است پس در روزی
# می بینم دشواری را و در روزی میبینم اسانی را
# ~~پادشاه ابقا بعد از نزول شاهزاده براق، امرا را حاضر گردانید و گفت «به
~~رأی و تدبیر
# ~~شاه [زاده] را به دام آوردم. باید که همه از برای جان و زن و فرزند خود
~~و به جهت
# ~~حق نعمت قدیم پدران بزرگ ما یکدل و هم ms266 پشت روی به کارزار آرید و تردد و
~~تفکر
# ~~خواطر نفی کنید و غایت مجهود به بذل رسانید؛ [326] چه، به نام نیک و
~~ناموس و
# ~~مردانگی مردن بهآ از عار و شماتت دشمن. امیدوارم به بخت ارجمند و طالع
~~بلند که
# ~~براق به زودی مخذول و مقهور گردد و ما مظفر و منصور».
# تمامت سپاه به اتفاق به حرب شاهزاده براق سوار شدند و آلت جنگ بر تن
# ~~خود راست کرداند]. دست راست لشکر به شاهزاده تبسین آقول و هند ونویین
~~معین
# ~~شد و دست چپ به یشمون و بورلتای، و در قلب لشکر - که آن را قول گویند -
# ~~ارغون آقا و سلطان کرمان و لشکر مرد[؟] صف زدند که اگر سپاه خصم زور بر
~~قلب
# ~~آرد باری پادشاه ابقا در قلب نباشد.2 PageV01P347
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0351.png)

# ~~پادشاهزاده براق چون چنان دید منفعل و منقبض شده گفت «ظن ما خطا
# ~~بود». مرغاول گفت که «من به دولت روزافزون پادشاه جهان به یک حمله این
~~سپاه را
# ~~تار و مار گردانم». جلایرتای گفت «من به یک صدمه این لشکر را ترت و مرت
~~کنم و
# ~~قلب جناحین برهم شکنم.
### | شعر [فردوسی]
# من امروز کاری کنم بی گمان %~% که بر نامداران سر آید جهان
# ~~اما فساد آن است که اسپان ایشان یراقاند و از آن ما قوداق1، و راه آب
~~بر ما گرفتهاند
# ~~و تمامت کار تبار را به سلاح نبرد و تیغ و سنان و زوبین و کارد
~~آراسته». مرغاول گفت
# ~~«من بیشتر آنها را باز ستانم و راهها خالی کنم».
# ~~چون بدین جمله مقرر داشتند، به یکبار کوسها فروکوفتند و طبل ها را
# ~~بنواختند و از هر دو جانب لشکر روی به حرب آوردند و نفیر و زفیر به فلک
~~اثیر
# ~~رسانید [ند].
### | شعر [دقیقی]
# # بدین سان چو شد لشکر آراسته %~% دم کوس کین گشت برخاسته
# # بنالید کوس اندر آوردگاه %~% بپیچید مهر و بلرزید ماه [327)
# # درفش درفشنده بالا گرفت %~% سر نیزه اوج ms267 ثریا گرفت
# # ز بس گرد گیتی همه تار شد %~% دو لشکر کرانان به پیکار شد
# # ز پرخاش اسب و ز پیکار مرد %~% نهان شد جهان سربه سر زیر گرد
# # درخشنده از گرد برنده تیر %~% چو1 در تیره شد برق در زیرمیغ
# # نخستین دو لشکر به تیر وکمان %~% همی جنگ کردند با هم دمان
# # نبرد آزمودند و کین توختند %~% چب و راست بریکدیگر دوختند
# # کمان دلیسران ییکان تیز %~% به جای [ی] رسانید کار ستیز
# # که بر دشت کین جای بودن نماند %~% بر آن رزم چیزی فزودن نماند
~~PageV01P348
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0352.png)

# زخون، موج، زان گونه بالا گرفت %~% که در دامن طاس مینا گرفت
# ~~مرغاول از چب و راست می تاخت و کری و فری مینمود. ناگاه حکم اندازی تیر
# ~~خرجی1 بر سینهآ پرکینهآ او زد.
### | شعر [فردوسی]
# چو پیکان ببوسید انگشت او %~% گذر کرد بر مهرهآ پشت او
# فلک گفت «رحمت برآندست باد %~% هزار آفرین بر چنان شست باد»
# ~~شاهزاد[ه] براق از قتل مرغاول سرگشته و دل شکسته شد، فقامت علیه القیمة
~~و
# ~~اشتفاضت فیه الحسرة و الندامة. [حکم فرمود] جلایرتای پیش رود و با این
~~سپاه
# ~~کینه خواه حرب کند و به خون مرغاول دمار از نهاد ایرانیان برآرد.
~~شاهزاده براق او را
# ~~بنواخت و مرکب خاص خود بدو داد و گفت «از میدان کین پیشتر مرو، که
~~بدانم که
# ~~ایشان کمین کردهاند». جلایرتای بخندید وبه تجدید بار دیگر خدمت کرد و
~~گفت «به
# ~~دولت پادشاه تا حدود [328] مازندران این لشکر را بخواهم برد». بعد از
~~آن با چهار
# ~~هزار سوار نامدار جوشن پوش گندآور غضنفرزور نهنگ آهنگ ببرحملهآ بلبل
~~چنگ،
# شعر ارشید وطواط]
# هم یهجمون علی العدی فی لمحة %~% و العبد بین الجحفلین فراسخ
# ایشان ناگاه برآیند بر دشمنان در یک لحظه
# و دوری میان دو لشکر فرسنگها است
# ~~بکشت. ارغون آقا منهزم شد. تا به حجرهآ [ای] که از اشکیدان تا آنجا سه
~~فرسنگ
# ~~است برفت و از مکجین [؟] تا ms268 رباط اندماق هزیمت کرد، و سلطان کرمان تا
~~ده
# ~~کندر. پادشاه ابقا از آن حالت غمناک گشت. به سنوتای نویین که پیر صد
~~ساله بود و
# ~~حروب بسیار دیده وگرم و سرد عالم چشیده، سواری را بدوانید و احوال
~~منهزم
# ~~شدن ارغون آقا بازگفت و ازو در فرار و قرار طلب تدبیر کرد. چون سوار به
~~سنوتای
# ~~رسید و آنچ پادشاه ابقا گفته بود بازراند، سنوتای یک زمانی با خود فکر
~~کرد. بعد از
# ~~آن پیاده شد و در میان دو لشکر صندلی زد و گفت «پادشاه ابقا را بگوی که
~~هفتاد
# ~~هزار مرد آوردهای. اگر ده هزار را بشکستند شست هزار بر جایگاه خودآند و
~~PageV01P349
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0353.png)

# ~~شکستی بدیشان نرسیده. حرب میباید کرد».1
# شاه ابقا بنفسه حمله آورد. لشکر به یکبار از یمین و یسار چون دریا در
~~حرکت
# ~~آمدند و به زخم پیکان پولاد از صخرهآ صما آتش افروختند و از کشته و
~~خسته بر
# ~~روی دشت ممر باد بربستند و از خون ابطال رجال نعال مراکب را لعل بدخشان
# ~~کردند و سر [329] سروران را چون گوی در خم چوگان اجل انداختند، و از
~~زبان
# ~~سنان آبدار آتش حرب را در زبانه زدن آوردند، و ابروار به باران تیر
~~چشمهآ خورشید
# ~~را بپوشیدند، و براقیان را چون اسود وجال حملات و صدمات نمودند بدین
# ~~صفت،
### | شعر اربیعی]
# شد از هر دو سو آتش رزم تیز %~% بیفزود هر دم همی رستخیز
# زهر سو سوی رزم بردند دست %~% هم ایشان، هم اینهازبالا وپست
# به شمشیر تیز و به چاچی کمان %~% هم آنها، هم اینها، زمان تا زمان
# همه رزم جستند و کین توختند %~% تن و درع بر هم همی دوختند
# ~~جلایرتای همچنان در عقب هزیمتیان میراند و مرد میکشت و غنیمت میگرفت و
# ~~به هنگام مراجعت چندانک کوشید تا با لشکر شاهزاده براق پیوندد و
~~نتوانست؛
# ~~چه، از اطراف دیگر لشکر درآمده بودند و راهها گرفته. چون شاهزاده براق
~~آن ms269 حالت
# ~~را مشاهده کرد و امرا و سپاه و بهادران درگاه خود را پراکنده دید، با
~~پنج هزار سوار
# ~~حمله کرد و یک ساعتی از چب و راست فری و کری نمود و طایفه [ای] را از
~~سپاه
# ~~پادشاه ابقا به قتل رساند [ه] بازگشت و روی به هزیمت آورد.
# عسکر او چون رمال در صحراوات و جبال پریشان شدند و هر سوار که خود
# ~~را بر آب کار تبار زد، هم در آب مجروح گشت؛ چه، تمامت کار تبار را
~~سپاه2 پادشاه PageV01P350
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0354.png)

# ~~ابقا از تیغ و سنان و کارد و سیخ برآراسته بودند. و قرب دو هزار تن از
~~براقیان پناه به
# ~~شهر هرات آوردند. مردم شهر ایشان را به شهر در آوردند و همه را در خانه
~~ها و جاها
# ~~و جاها به قتل رساند [ند] و غنیمت بسیار گرفت [ند]. و از صحرای
~~اشکیدبان تا درهآ
# ~~بامیان همهآ صحرا پر مرد مجروح واسب بیزین و سلاح نبرد بود.
# و راوی چنین گفت که از سپاه پادشاه [330] ابقا قرب پنج هزار تن به قتل
# ~~رسیده بودند و از نود هزار مرد شاهزاده براق اکثرکشته و مجروح شده، و
~~شاهزاده
# ~~براق از اسب پیاده شده بود و در میان کشتگان افتاده، و هر چند که
~~هزیمتیان را
# ~~میگفت که «منم، پادشاه [زاده] براق. مرکبی به من بدهید تا سوار شوم».
~~هیچ کدام
# ~~سخن او نمی شنود و چندان به خود مشغول بود که پروای او نداشت. تا آخر
~~روز از
# ~~نزدیکان او مغولی سالم نام او را بشناخت1 و اسب خود بدو داد. بدین صفت
# ~~شاهزاده براق و لشکر او منهزم شدند.
# شعر [کمال فوشنجی]
# یکی بی حسام و یکی بی سپر %~% یکی بی کلاه و یکی بیکمر
# یکی بی لگام و یکی بی جناق %~% چنین رفت از پیش لشکر براق
# ~~و این حرب در غرهآ ذی الحجهآ سنهآ مذکور بود، و یکی از شعرا تاریخ این ms270
~~جنگ را
# ~~نظم کرده:
# اول ذی الحجهآ سال «خی» و «سین» و «حا» فتاد
### | بر در شهر هرات از حاکم یزدان اتفاق
# جنگ لشکرهای هفت اقلیم و نصرت یافتن
### | لشکر شهزادگان ابقا و ثبسین بر براق PageV01P351
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0355.png)

# ذکر پنجاه [و] سیم
# در حکومت ملک بلبان در شهر هرات
# چون شهور سنهآ تسع وستین و ستمائه [= 669] درآمد، در اول این سال
# ~~پادشاه ابقا عزیمت آن کرد که شهر هرات را خراب کند و خلق او را به
~~اطراف [331]
# ~~و اکناف خراسان وعراق فرستد.
# راوی چنین گفت که سبب این عزیمت آن بود که چون پادشاه ابقا بر شاهزاده
# ~~براق ظفر یافت و سپاه او را از غنیمت بسیار یسار تمام حاصل شد، بعد از
~~پانزده روز
# ~~لشکر را طوی عظیم کرد وامرا وکماتی راکه در آن حرب بسالت و باس نمود[ه]
# ~~بودند و شجاعت و دلیری به اظهار رسانده بنواخت و هر یک را فراخور
~~حوصلهآ او
# ~~تشریف گرانمایه و خلعت فاخر داد و ملوک و زعما و اکابری را که از بلاد
~~و قلاع و
# ~~حصون خراسان آمده بودند همه را مع حصول مرادات با مزید ولایات وضعف
# ~~منصب و عمل اجازت مراجعت فرمود. بعد از آن از امیران جیوش و مشیران
# ~~ممالک خود برسید که «حکومت شهر هرات را به که مفوض گردانیم و زمام این
# ~~شغل خطیر راکه از اهم مهمات ملکداریست در کف کفایت که نهیم و کرا از
~~امنا و
# ~~کبرا بدین کار نازک مشارالیه سازیم؟»
# طایفهای از امرا وزرا و صواحب گفتند که پادشاه جهان را تا جهان است در
# ~~جهانداری زندکانی با کامرانی باد. از مال هرات چیزی به خزینهآ معمورهآ
~~پادشاه
# ~~نمیرسد و ما بندکان نیز نفعی نمییابیم، و در این ده ماه قرب چهل هزار
~~تومان و
# ~~پنجاه هزار سر اسب لشکر تلف و سقط گشت تا پادشاه بدین ولایت نزول
~~فرمود. و
# ~~اگر چنانک هرات آبادان نبودی هرگز شاهزاده براق ms271 لشکر بدین اقلیم
~~نکشیدی.
# ~~مصلحت در آن است که مردم این شهر را به خراسان فرستیم و ذروب و بروج او
~~را
# ~~خراب کنیم تا من بعد هیچ آفریده از ملوک نامدار و رؤوس روزکار مأوی و
~~مسکن
# ~~خود نسازد.
# پادشاه ابقا را این تدبیر موافق ضمیر افتاد. در حال بفرمود تا در شهر ندا
~~در
# ~~دادند که از وضیع و شریف و خاص و عام جمله باید که در این سه روز از
~~شهر
# ~~[332) بیرون رفته باشد. القصه روز جمعه بود که قرب پانصد سوار مغول در
~~شهر PageV01P352
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0356.png)

# ~~هرات از چب و راست می تاختند و خلق را به زور و زخم چوب از شهر بیرون
# ~~میکرد[ند] روز جمعه خطیب شهر مولانا مرحوم صاحب کرامات ضیاء الملة و
# ~~الدین بر منبر برآمد و بعد از خطبه گفت «ای خلق هرات یکدیگر را وداع
~~کنید و حق
# ~~یکدیگر را بگذارید که ما را بدین نوع که از شهر بیرون می برند همه را
~~غارت خواهند
# ~~کرد و فرزندان و دلبندان ما [را] به اسیری [خواهند] گرفت». خلق حاضر به
~~یکبار در
# ~~مسجد جامع فغان و نفیر برآوردند و یکدیگر را در کنار گرفت [ند] و سر و
~~پا برهنه از
# ~~مسجد بیرون آمد[ند].
# در اثناء این حالت، پسر بزرگتر امیر ارغون آقا با هزار سوار به طرف شهر
# ~~می آمد بر آن نیت که چون خلق بیرون آیند او نیز طایفه[ای] را غارت کند.
~~چون به
# ~~وسط کو چه بوالیان1 رسید از پشت مرکب خطا شد و گردنش بشکست. چون خبر
# ~~واقعهآ او به امرای درگاه پادشاه ابقا رسید بغایت غمناک شدند. به مشورت
~~شاهزاده
# ~~تبسین اقول، خواجه شمسالدین صاحب دیوان پیش پادشاه ابقا رفتند و گفتند
~~که
# ~~«پادشاه جهان را مصلحت نیست که شهر هرات را خراب کند؛ چه، درکتب
~~پیشینیان
# ~~چنین خواندهایم و از پیران عهد چنین شنوده که هرکس که در خرابی خطهآ
~~هرات و ms272
# ~~جلاء مردم آن کوشد، به زودی عزتش به خواری بدل گردد و ختم کارش به
~~نکوهش
# ~~و بدنامی باشد؛ چه، در این شهر علمای اسلام و شیوخ انام و گوشهنشینان
~~با عمل
# ~~بسیارند، و در مزارات و مقابر2 متبرکهآ او آسودگان بی حساب که همه چون
~~سلطان
# ~~العارفین صاحب کراماتاند وچون شیخ الاسلام ابوسعید ملازم مناجات. و
~~اینک
# ~~در این ساعت پسر بزرگتر ارغون آقا از پشت اسب [333] درافتاد و جان به
~~جان
# ~~ستان تسلیم کرد. اکنون صوابدید آن است که در این شهر از ملوک خراسان و
~~امرای
# ~~سپاه ملکی و شحنهای نصب فرماید و به آهستگی به لطف و نوازش ملک شمس
# ~~الدین کرت را در دام آرد؛ چه، او خود خایف است و از پادشاه ناایمن. چون
~~غبار
# ~~وحشت و رمد بر آینهآ خاطر او نشیند این بار به کل نااعتماد گردد و باغی
~~تمام شود.

PageV01P353

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0357.png)

# ~~چه، او مرد مفتن و دلیر است و لشکرکش و فتنه انگیز. از جوانب چون
~~هندوستان و
# ~~ترکستان لشگر به خراسان آرد و از آن فتنههای عظیم ظاهر شود، و ما را
~~حالیا دست
# ~~آن نیست که برو مسلط شویم. به واسطهآ آن که ولایت غور را کوهپایه ها
~~عظیم است
# ~~و قلعههای منیع، خاصه قلعهآ محروسهآ خیسار، حمیت عن الحدثان والبوار،
~~که
# ~~آفتاب گردش در هیچ جبلی ایزد سبحانه و تعالی شبه و مثل او در بلندی و
~~تندی
# ~~نیافریده. چند روزی او را امان دهیم و به رفق و احسان دلش را مایل خدمت
~~پادشاه
# ~~کار او بهآ از این تدبیری اندیشیم. این زمان باری مصلحت در آن است که
~~بر مقتضاء
# ~~آن که گفتهاند:
### | شعر [ابوالعلاء]
# یقول لک العقل الذی بین الهدی %~% إذا آنت لم تدرأ عدوأ فداره
# میگوید ترا خرد آن خردی [که] بیدا کرده راه راست را
# چون تو دفع نکردی دشمن را بس حرب نمیکن با او [334]
# وقبل یدالبحانی الذی لست واصلا %~% إلی ms273 قطعها وانظر سقوط جداره
# وبوسه ده دست گناهکاری را آن گناهکاری نیستی تو رسنده
# به سوی بریدن آن دست و نگاه کن افتادن دیوار او را
# ~~بدو یرلیغ [ی] نویسید مبنی بر تربیت و عاطفت پادشاهی و منبی از مکرمت و
# ~~مرحمت شاهنشاهی، از مصلحت دور نبود».
# پادشاه ابقا بعد از ساعتی در جواب گفت که «همچنان کنم». بس از آن
# ~~شاهزاده تبسین أقول را پیش خواند و گفت که «از ملوک و امرای ای] که در
~~این
# ~~لشکرند یکی را اختیار کن تا ملکی شهر هرات را بدو مفوض گردانیم».
~~شاهزاده
# ~~تبسین اقول به مشورت امرای لشکر و صواحب عظام ملک بلبان را بیش برادر
~~برد و
# ~~گفت که «این ملک شایستهآ ملکی هرات است؛ چه، ملک خردمند و پیش بین است
# ~~و به دل راست. پادشاه جهان را کوچ میدهد و با موافقان و مخالفان ملک
~~شاهنشاه
# ~~طریق عداوت و خصومت را مسکوک میدارد».
# پادشاه ابقا، ملک بلبان را به نواخت و عاطفت محظوظ گردانید و گفت «ای
~~PageV01P354
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0358.png)

# ~~بلبان، بدان که ما را در خاطر آن بود که این شهر پر از فتنه را خراب
~~کنیم و متوطنان و
# ~~ساکنان او را به اقلیم [دیگر] بفرستیم. اما چون برادر تبسین و شمس
~~الدین صاحب
# ~~دیوان و امرای اردو[ی] بزرگ ما میگویند که این خطه وقتی به کل ویران
~~گردد که
# ~~رودخانه را به سوی دیگر گردانیم و انهاری را که آبادانی هراة بدو منوط
~~است
# ~~بینباریم، حالیا این معنی دست نمیدهد؛ چه، مدتی است که [با] اردوها
~~بیرون
# ~~آمدهایم و عساکر همه مایل و طالب اوطان و بلاد خوداند، و دیگر آنک در
~~این خطه
# ~~اولیا و شیوخ کبار آسودهاند، از برای ارواح مقدسهآ ایشان1 این شهر را
~~خراب
# ~~نمی باید کرد. مبنی [3355] برین مقالات، آن اندیشه را از خاطر عاطر نفی
~~کردیم.
# ~~اکنون ترا به ملکی هرات میفرستم تا رعیت پراکنده را جمع گردانی و ms274 مردم
~~را به
# ~~عمارت و زراعت استد عاکنی و در آن کوشی که رعیت از تو خوشنود و مرفه
~~الحال
# ~~باشند ودر جمیع امور التجا به توکنند».
# القصه روز دیگر پادشاه ابقا، ملک بلبان را اجازت داد تا به شهر هرات
~~[رود] و
# ~~دو تن را از معتبران درگاه خود یکی را اوراد نام و دیگری را طغای به
~~اسم شحنگی
# ~~نامزد کرد تا مصاحب او باشند و به مشورت و تدبیر یکدیگر در هرات ساکن
~~باشند
# ~~و مردم را استمالت دهند.
# روز دیگر ملک بلبان با اوراد و طغای به شهر هرات در آمدند و مردمی را که
~~از
# ~~شهر بیرون رفته بودند به شهر درآوردند. ملک بلبان حصار اختیارالدین را
~~به حال
# ~~عمارت باز آورد و دلهای رعیت را از خاص و عام به عدل و بذل مایل و
~~مشعوف
# ~~خود گرداند. اوراد و طغای نیز در باب خلق هرات چندانک ممکن بود اصطناع
~~و
# ~~احسان مبذول داشتند و به نوعی با رعایا زندگانی کردند که همه نیک خواه
~~ایشان
# ~~شدند. و دایما ملک بلبان و اوراد و طغای از ملک اسلاام] شمس الحق
~~والدین
# ~~خایف وناایمن بودند؛ چه، هر روز به تجدید عوام الناس آوازه می کردند که
~~«ملک
# ~~شمس الدین لشکر به هرات می آرد تا ملک بلبان و شحنگان را بگیرد». و ملک
# ~~شمس الدین از این معنی فارغ بود. تا از هرات رفته بود، در ولایت غور و
~~غزنین و
# ~~افغانستان به قمع اعادی و ضبط ولایت بسر می برد. بدین نوع که به ذکر
~~پیوست یک
# ~~سال تمام ملک بلبان در شهر هرات حکومت راند.

PageV01P355

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0359.png)

# ذکر پنجاه [و]* چهارم
# دار)* حکومت ملک ترک در شهر هرات
# چون شهور سنهآ سبعین و ستمائه [= 670)] درآمد، درین سال ملک اسلام
# ~~336] شمس الحق والدین، طاب ثراه، با خواص وزرا وجمهور ندما و وجوه
# ~~مشیران ملک خود مشورت کرد و گفت «ای اصحاب، چه صوابدید و ms275 مصلحت
# ~~میبینید در معنی آنک از این قلعه به شهر هرات رویم و از هرات جماعتی را
~~با
# ~~نعمت بی حد پیش شاهزاده تبسین أقول فرستیم وگرد تهمت عصیان خود را به
# ~~تأنی و خدمتهای پسندیده از آینهآ خاطر او محو گردانیم. بعد از آنکه او
~~را خدمت
# ~~کرده باشیم و از جانب خود بر سر رضا آورده، به دیدن او رویم و بعد از
~~ملاقات
# ~~سخنی و عرض [ی]که باشد علی التفصیل به سمع او رسانیم والتماس نماییم که
# ~~پیش پادشاه ابقا عرضه دارد که فلانی مدت مدید و عهد بعید است که در این
~~دیار
# ~~به دل راست کوچ پادشاه میدهد و بر روی منازعان و معاندان شاهنشاه تیغ
~~کشد،
# ~~میخواهد که به خدمت آید و روی پادشاه ببیند، اما اصحاب غرض ازو به انوع
# ~~سخنهای تهمت انگیز به سمع مبارک پادشاه انجم سپاه رساندهاند. اگر
~~چنانکه
# ~~حکم یرلیغ شود متضمن عهدنامه[ای] که پادشاه آن مفتریات را که باز
~~نمودهاند
# ~~نامشروع شمردو به جای او جز تربیت و عنایت چیزی دیگر که موجب ضرر و
# ~~خسران بود نه اندیشد، به زودی متوجه اردوی بزرگ شود».
# مقربان درگاه و کارفرمایان سپاه او که مدبران ملک و ناظمان مصالح امور
# ~~اولایات بودند گفتند،
### | شعر [ابوالوفا]
# ایا ملک الوقت و الزمان %~% و من علافی علوشأن
# ای پادشاه هنگام و روزکار
# وای آن که بلند برآمد در بزرگی کار
# ~~مصلحت در آن است که ملک اسلام چند گاهی در این ولایت متوطن شود و
# ~~عشرت و کامرانی قیام نماید و از ملکزادگان یکی را پیش شاه [337] زاده
~~تبسین PageV01P356
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0360.png)

# ~~أقول فرستد و بااز] نماید که به واسطهآ فلان دلمشغولی پیش شاهزادهآ
~~بزرگ
# ~~نتوانستم آمد، تا چون از این حال یک دو سال بگذرد. بعد از این بینم که
~~گردش فلک
# ~~زنگاری غدار مکار ناپایدار جفاپیشه نامهربان خس پرور دوننواز
### | شعر ا[ربیعی]
# کرا برکشد باز بر تخت عاج %~% نهد بر سرش آن ms276 درخشنده تاج
# کرا شاهی و شهریاری دهد %~% ابر نیک و بدکامکاری دهد
# کرا خوار گرداند و دردمند %~% همان خسته و سوگوار و نژند
# ~~اگر از هیچ جانبی مرور لشکری و غوغای کشوری نبود و ملک بر پادشاه ابقا
~~برقرار
# ~~ماند، پیش او رود.
# ملک شمس الدین را این تدبیر پسندیده افتاد. روز دیگر پسر خود ملک ترک
# ~~را و مصاحب او پهلوان جمال کیناتی و هزبرالدین غوری را با تحف بسیار
~~پیش
# ~~شاهزاده تبسین أقول فرستاد.
# چون ملک ترک به اردوی شاهزاده تبسین رسید، شاهزاده تبسین او را
# ~~بنواخت و در جوار خود نزولش فرمود و ملازمان او را به تربیت و اصطناع
~~محظوظ
# ~~گرداند و قایم مقام ملک اسلام شمس الحق والدین ملکی شهر هرات را بدو
~~مفوض
# ~~کرد و بعد از بیست روز اجازت مراجعتش فرمود. ملک ترک کامیاب با یرلیغ و
# ~~خلعت از لشکرگاه شاهزاده تبسین اقول بیرون آمد. چون به فوشنج رسید
~~اعیان و
# ~~اکان و سایر خلق هرات به استقبال او با نعمت بسیار و نثار بیشمار بیرون
~~آمدند. روز
# ~~دیگر به طالع سعد در هرات درآمد و احکامی که داشت برخلق خواند و رسوم
# ~~حکومت را چون بدربزرگوار خود ملک شمس الدین مجدد گردانید و رعیت را به
# ~~نوازش و تربیت دل داد و سبل سیاست ملکی را مسلوک داشت و راهها را از
~~قطاع و
# ~~سراق ایمن ایمن کرد و از خیر و شر هر چه واقع شد به خدمت ملک اسلام
~~[3338]
# ~~شمس الحق والدین بازنمود و از ضمیر منیر و ذهن آظهر او طلب تدابیر و
~~آراء متینه
# ~~می کرد.
# ملک شمس الدین او را به عدل و داد و سداد و رشاد راه مینمود و به
# ~~زندگانی نیک با خلق خدای عز و جل و کسب علوم سیاسی مأمور میگردانید و
~~از
# ~~ظلم و تعدی منع می فرمود و میگفت «ای پسر، از ستمکاری محترز باش که نام
~~PageV01P357
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0361(1).png)

# ~~ظالم ms277 چندانی بود که زنده باشد،1
### | مع
# دورآن ملک هالم و فرهان قاطعش %~% چندان روان بود که برآید روان او
# ~~وبعد از ممات کسی ازو یاد نکند. نمی بینی که از چندین هزار حاکم ظالم
~~به ذکر یک
# ~~تن کسی مشعف نیست واز نوشیروان که کافر عادل بود تا انقراض عالم نام
~~معدلت
# ~~و مرحمت خواهد ماند؟»
# و هر چه گاه که شاهزاده تبسین اقول به هرات ایلچی فرستادی، به ملک ترک
# ~~پیغامهای نیکو کردی و نزد ملک اسلام شمسالدین مکتوبات نوشتی و گفتی که
# ~~«معحلحت در آن است که ملک اسلام به هرات آید و این دیار را به مقدم خود
~~مزین
# ~~گرداند؛ چه، این حدود را بی وچود او امانی نمی بینم». و ملک شمس الدین
~~در
# ~~چواب سخنهای پسندیده که متضمن انقیاد و هواداری بودی فرستادی و رعایت
# ~~جانب ملازمان و خدام او را از واجبات شمردی و پیوسته به ملک ترک مکتوب
# ~~نوشتی که «فرزند ترک باید که در سرا و ضرا در خدمت و رضاجویی شاهزاده
~~تبسین
# ~~أقول کوشد».

PageV01P-02

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0361.png)

# ~~ظالم چندانی بود که زنده باشد،1
### | مع
# دورآن ملک هالم و فرهان قاطعش %~% چندان روان بود که برآید روان او
# ~~وبعد از ممات کسی ازو یاد نکند. نمی بینی که از چندین هزار حاکم ظالم
~~به ذکر یک
# ~~تن کسی مشعف نیست واز نوشیروان که کافر عادل بود تا انقراض عالم نام
~~معدلت
# ~~و مرحمت خواهد ماند؟»
# و هر چه گاه که شاهزاده تبسین اقول به هرات ایلچی فرستادی، به ملک ترک
# ~~پیغامهای نیکو کردی و نزد ملک اسلام شمسالدین مکتوبات نوشتی و گفتی که
# ~~«معحلحت در آن است که ملک اسلام به هرات آید و این دیار را به مقدم خود
~~مزین
# ~~گرداند؛ چه، این حدود را بی وچود او امانی نمی بینم». و ملک شمس الدین
~~در
# ~~چواب سخنهای پسندیده که متضمن انقیاد و هواداری بودی فرستادی و رعایت
# ~~جانب ملازمان و خدام ms278 او را از واجبات شمردی و پیوسته به ملک ترک مکتوب
# ~~نوشتی که «فرزند ترک باید که در سرا و ضرا در خدمت و رضاجویی شاهزاده
~~تبسین
# ~~أقول کوشد».

PageV01P358

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0362.png)

# ذکر پنجاه [و)4 پنجم
# در حکومت ملک بهاءالدین در شهر هرات
# چون شهور سنهآ احدی و سبعین و ستمائه [= 671] درآمد، درین سال پادشاه
# ~~(339] ابقا، ملک بهاءالدین مزینانی1 را به ملکی هرات فرستاد و آقبوقا و
~~نجیب2
# ~~نعال را به شمارهآ خلق. چون بهاءالدین به هرات رسید، مردم به استقبال
~~تمام پیش
# ~~او بیرون رفتند. چون به شهر درامد، مردم شهر را بنواخت و به وعدههای
~~خوب و
# ~~امیدهای دلیذیر3 قویدل گردانید. و آقبوقا و نجیب نعال چون شماره
~~بپرداختند،
# ~~مراجعت نمودند.
# و ملک بهاءالدین پس از چندگاه از هرات پیش ابقا رفت و قایم مقام خود
# ~~شهابالدین رزه را در هرات بگذاشت و مولانا فخرالدین قاضی هرات به نیابت
# ~~خواجه شمسالدین زره4 را در هرات بگذاشت و مولانا فخرالدین قاضی هرات به
# ~~نیابت خواجه شمسالدین صاحب دیوان در هرات ساکن شد و از اطراف و نواحی
# ~~خراسان خلق روی به هرات آوردند. و در آن سال غله و میوه بی حد بود و
~~خلق به
# ~~آسانی و فراغت بال زندگانی کردند.

PageV01P359

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0363.png)

# ذکر پنجاه [و] ششی
# در آمدن امرا به شمارهآ شهر هرات
# چون شهور اثنی و سبعین و ستمائه [=- 672] درآمد، درین سال امیر
# ~~سونجاق1 و احمد برادر الادونوین و خواجه وجیهالدین و ملک جلالالدین
~~سمنان
# ~~یه شمارهآ هرات آمدند و مردم را چهار بخش کردند و بخشی را به یکی از
~~اکابر شهر
# ~~چون صدر خواجه عزیزالدین شهاب سق و مسعود شمسالدین حاجی و ابوبکر
# ~~دیباجی سپردند و مال بسیار از رعیت بدیشان رسید. و به هنگام مراجعت،
~~شهاب
# ~~لدین رزه تحف بسیار بدیشان داد. [340] PageV01P360
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0364(1).png)

# نکر پنجاه [وا هفته
# ز نیکوت رف ک  هرراا
# ~~عون شهور1 سنهآ ثلاث و سبعین وستمائه [= ا7رد، درین سال خلق ms279
# ~~بهر هرات در امن و راحت روزگار کردند و از پادشاه ابقا و شاهزاده تبسین
~~آقول
# ~~حمتی بدیشان نرسید. و در این سال نعمت فراوان و نرخها ارزان شد.

PageV01P-02

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0364.png)

# نکر پنجاه [وا هفته
# ز نیکوت رف ک  هرراا
# ~~عون شهور1 سنهآ ثلاث و سبعین وستمائه [= ا7رد، درین سال خلق
# ~~بهر هرات در امن و راحت روزگار کردند و از پادشاه ابقا و شاهزاده تبسین
~~آقول
# ~~حمتی بدیشان نرسید. و در این سال نعمت فراوان و نرخها ارزان شد.

PageV01P361

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0365(1).png)

# ذکر پنحاه [3اهشتم
# در ایلچی فرستادن ابقا نزد ملک شمس الدین
# چون شهور سنهآ اربع وسبعین و ستمائه [= 674] درآمد، درین سال
# ~~ایلچی ای] با یرلیغ و پائیزه1 و خلعت از پیش پادشاه ابقا به خیسار آمد.
~~ملک شمس
# ~~الدین او را به اگرام و اعزاز هر چه تمام تر بنواخت. بعد از دو روز
~~ایلچی یرلیغ پادشاه
# ~~ابقا را بخواند. نوشته بودند2 که «ملک معظم شمس الدین کرد بداند که ما
~~را دربارهآ او
# ~~التفات و دلبستگی تمام است و افعال و اقوال مرضیهآ او در حضرت جهان
~~پناه ما
# ~~پسندیده و محمود بوده است، و هر مخبر و قایل که ازو ذکر خیری به سمع
~~مبارک ما
# ~~رسانده است، آن را به محل قبول و رضا رساندهایم و سخن اصحاب غرض و حساد
# ~~او را نامسموع انگاشته و در این مدت چند کرت به برادر اعز تبسین یرلیغ
# ~~فرستاده ایم با تأکید و مبالغهآ تمام که از نواب و حجاب طایفه [ای] را
~~که در ذکا و دها
# ~~علم و آعلم باشند بیش او فرستد و او را از آن جایگاه منیع که مساکن
~~پلنگان2 و
# ~~شیران است و آشیان کرکس و عقاب، به هرات استد عا کند. اکنون میباید که
~~چون
# ~~احکام [341] نواخت4 ما موشح5 به اصناف الطاف شهریاری برسد، بی ترددی به
# ~~هرات رود و این سرحد6 را تا قصارای افغانستان و حدود شبورغان و ms280 آموی،
~~چنانکه
# ~~از امارت و حکومت بیوهن او سزد آبادانی گرداند و در خطهآ معموره هرات،
~~صانها
# ~~الله عن الآفات، که مطرح شعاع اقبال و مطمح بصر آقیال است7 ساکن شود و
# ~~زمرهای را که دست تعدی و تحکم برآورده باشند، مقهور و مخذول گرداند و
~~به
# ~~زخم خنجر آبدار آتش فشان عرصهآ دمانغ معاندان رااز تخیل خیالات فاسده
~~باک
# ~~کند و صفحهآ احوال اشراف و زیردستان [را] به زینت عنایت و رعایت ملکی
~~ارایش
# ~~و نمایش دهد و زبان بیاان] ادانی و اقاصی و ارباب نواحی را به ذکر
~~احسان و نشر
# ~~افاضل شاهنشاهی ما بکشاید».

PageV01P-02

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0365.png)

# ذکر پنحاه [3اهشتم
# در ایلچی فرستادن ابقا نزد ملک شمس الدین
# چون شهور سنهآ اربع وسبعین و ستمائه [= 674] درآمد، درین سال
# ~~ایلچی ای] با یرلیغ و پائیزه1 و خلعت از پیش پادشاه ابقا به خیسار آمد.
~~ملک شمس
# ~~الدین او را به اگرام و اعزاز هر چه تمام تر بنواخت. بعد از دو روز
~~ایلچی یرلیغ پادشاه
# ~~ابقا را بخواند. نوشته بودند2 که «ملک معظم شمس الدین کرد بداند که ما
~~را دربارهآ او
# ~~التفات و دلبستگی تمام است و افعال و اقوال مرضیهآ او در حضرت جهان
~~پناه ما
# ~~پسندیده و محمود بوده است، و هر مخبر و قایل که ازو ذکر خیری به سمع
~~مبارک ما
# ~~رسانده است، آن را به محل قبول و رضا رساندهایم و سخن اصحاب غرض و حساد
# ~~او را نامسموع انگاشته و در این مدت چند کرت به برادر اعز تبسین یرلیغ
# ~~فرستاده ایم با تأکید و مبالغهآ تمام که از نواب و حجاب طایفه [ای] را
~~که در ذکا و دها
# ~~علم و آعلم باشند بیش او فرستد و او را از آن جایگاه منیع که مساکن
~~پلنگان2 و
# ~~شیران است و آشیان کرکس و عقاب، به هرات استد عا کند. اکنون میباید که
~~چون
# ~~احکام [341] نواخت4 ما موشح5 به اصناف الطاف شهریاری ms281 برسد، بی ترددی به
# ~~هرات رود و این سرحد6 را تا قصارای افغانستان و حدود شبورغان و آموی،
~~چنانکه
# ~~از امارت و حکومت بیوهن او سزد آبادانی گرداند و در خطهآ معموره هرات،
~~صانها
# ~~الله عن الآفات، که مطرح شعاع اقبال و مطمح بصر آقیال است7 ساکن شود و
# ~~زمرهای را که دست تعدی و تحکم برآورده باشند، مقهور و مخذول گرداند و
~~به
# ~~زخم خنجر آبدار آتش فشان عرصهآ دمانغ معاندان رااز تخیل خیالات فاسده
~~باک
# ~~کند و صفحهآ احوال اشراف و زیردستان [را] به زینت عنایت و رعایت ملکی
~~ارایش
# ~~و نمایش دهد و زبان بیاان] ادانی و اقاصی و ارباب نواحی را به ذکر
~~احسان و نشر
# ~~افاضل شاهنشاهی ما بکشاید».

PageV01P362

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0366.png)

### | شعر [حمید]
# ملک را از بدان بپردازد %~% رایت سروری برافرازد
# راه بیداد و جور بربندد %~% از پی دین حق کمر بندد
# با مخالف سخن به تیغ کند %~% آفتابش به زیر میغ کند
# بگسلد جرم بدسگالان را %~% بسترد جرم نیک حالان را
# خنجر از دشمنان ندارد باز %~% نشود2 با حسود ما همراز
# ~~مر این گونه اشاعت تربیت و افاضت نواخت بسیار میفرموده و در آخر [342]
# ~~جهت تسلی خاطر واطمینان دل ملک اسلام شمس الحق والدین سوگندی نوشله
# ~~بدین منوال:
# # بحق آنک ذاتش بی نظیر است %~% به لطف افتاده گان را دستگیرست
# # بحق آنک دانای نها[نها] ست %~% ثنایش ورد و تسبیح زبانهاست
# # بحق آنک دلها را صفا داد %~% فلک را سیر و اختر را ضیا داد
# # به روح مصطفی وجان آدم %~% به عقل اول و سر دو عالم
# # به خلد و جنت و فردوس اعلی %~% به حوض کوثر و غلمان وحورا
# # به نور چهر مهر عالم افروز %~% به ماه وهفته و سال و شب و روز
# # بهداد وعدل و تاج و تخت شاهی %~% به مصنوعات از مه تا به ماهی
# ~~که گزندی و مضرتی3 از ما بدو نخواهد رسید و بر نهج اول به عاطفت
~~جهاننواز ms282 و
# ~~تربیت کارساز ما محظوظ خواهد کشت».
# ~~بعد از آنک یرلیغ تمام خوانده شد، خلعت گرانمایه به ملک اسلام شمس
# ~~الحق والدین داد وکمر مرصع گوهرنگار بر میان او بست و شمشیر مصری هندی
# ~~کردار، مشرف جوهر ذوالفقار اثر، قمقام فعل صمصام گهر
### | شعر [ابو العلاء]
# تبین فوقه ضحضاح ماء %~% و تبصر فیه للنار اشتعالا
# پیدا شده بالای او آب اندک
# و می بینی تو در وی مر آتش را شعله زدن PageV01P363
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0367.png)

# # غراراه لسانا مشرفی %~% یقول غرایب الموت إرتجالا
# دو کرانهآ او دو زبان شمشیر مشرفیست
# ~~میگوید مرگهای غریب را در حالتی که بدیهه گوینده است [343
# # و دبت فوقه حمر المنایا %~% ولکیذ بعد ما مسخت نمالا
# ونرم رفت بالای او مرگهای سرخ
# ولکن بس از آنک گردانیدهاند2 ایشان را مورچه گان
# ~~بدو سپرد. ملک شمسالدین روز دیگر آن ایلچی را مع حصول مآرب و مطالب
# ~~بازگرداند و از برای پادشا ابقا و شاهزاده تبسین اقول و امرای عظام و
~~صواحب کرام
# ~~تحفه وهدیهآ عظیم فرستاد.

PageV01P364

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0368.png)

# ذکر پنحاه [و] نهم
# درار)فتن ملک شمس الدین،
# طاب ثراه، به عراق
# چوان] شهور سنهآ خمس و سبعین و ستمائه [= 675] درآمد، درین سال
# ~~ملک شمس الحق والدین، طاب ثراه، به وقت آنک ابر تیره سراپردهآ سیاه در
~~فضای
# ~~عالم علوی می کشید و گلهای دخانی بر روی فلک آتش نگار میبست و تتق نیلی
~~بر
# ~~چشمهآ نوربخش آفتاب میپوشانید و نقا[ب اکحلی بر رخ روشنان گردون میکشید
# ~~و به واسطهآ نفس آتش سپهر روشن چهر قطرات امطار از هوا بر ساکنان خطهآ
~~غبرا
# ~~می افشاند، چنانک سلطان الکلام خاقانی شروانی فرماید:
# بازاز تفزرین صدف شد آب دریا ریخته
### | و ابر نهنگ آسا زکف لوءلوء لالا ریخته
# ~~در این چنین موسم از قلعهآ محروسهآ خیسار، حمیت عن الحدثان والبوار، به
~~خطهآ
# ~~هرات، گفیت عن العاهات، نزول فرمود. حکام و ولاة انام از خاص و عام
~~[344] به
# ~~خدمت شتافتند و نفایس جواهر ms283 و جامههای فاخر و اسپان تازی نژاد و
~~اسلحهٔ‌
# ~~غریب پیش کشید [ند] و به زبان حال گفت [ند]:
### | شعر
# التمل تعذر فی إهداء ما ملکت %~% والعبد یعذر فی إهداء ما ملکا1
# مورچه عذر می خواهد در هدیه دادن آنج مالک شد
# و بنده عذر می خواهد در هدیهدادن آنج مالک شد آن را
# ~~و ملک شمس الدین در باب هر تن از آنجا2 که سخاوت بینهایت و کرم فطری و
~~بذل
# ~~حاتمی3 او بود، الطاف وکرم و احسان مبذول داشت وگفت که «مرا عزیمت سفر
# ~~عراق است و اشتیاق دیدن یادشاه اباقا. جمله در این اندیشه مددکار باشید
~~و از
# ~~تحف و غرایبی4 که شما را دست دهد حاضر گردانید تا بعد از چند سال پیش
~~PageV01P365
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0369.png)

# ~~پادشاه ابقا روم و حکایتی و سعایتی1 که غرض خواهان و حساد از من به سمع
~~او
# ~~رساندهاند، در تحقیق صدق و کذب آن همکنان را مطلع گردانم».
# ~~جماهیر و اعیان هرات به یکبار زبان ثنا و مدح بگشادند و برو آفرین
~~بسیار
# ~~خواند [ند] و گفت اند]:
### | شعر [ظهیر]
# ای خسروی که از ره آقدارو معدلت2
### | مسند فراز قبهآ اخضر نهادهای2
# زان دم که از لب تو بسته است1 دایه شیر
### | لب را به مهر بر لب خنجر نهادهای
# (345] شد آبلق سپهر ترا رام، کز ظفر5
### | صد6 داغ بر جبین مه و خور نهادهای
# پشت و دلت هماره7 قوی باد، بهر آنک
### | بنیاد ملک هرچه قویتر نهادهای
# ~~ما بندگان را جان و تن ومال فدای خداوند است. به هر چه اشارت و حکم
# ~~جهانمطاع باشد به دیده و سر مهیاگردانیم.8
# ~~و راوی چنین تقریر کرد که پیش از آمدن ملک شمس الدین به هرات، پادشاه
# ~~ابقا امرای ملک و صواحب دیوان مملکت خود راگفت که «مصلحت در آن است که
# ~~امیری را با ده هزار سوار جرار نامدار به هرات فرستم تا آن شهر را1
~~غارت کند و به
# ~~خیسار ms284 رود و ملک شمسالدین کرت [را] بگیرد؛ چه، دل من دایما از طرف او
# ~~مشوش است». امرا جباه را10 در پیش پادشاه بر خاک نهادند و گفتند «هر
~~کدام را که از
# ~~ما بندگان پادشاه جهانگیر بدین کار نازک و شغل خطیر مأمور گرداند به
~~جان بدان PageV01P366
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0370.png)

# ~~قیام نماید». خواجه شمس الدین صاحب دیوان بر پای خاست و بر پادشاه ابقا
# ~~فرین فراوان خواند و گفت:
### | شعر [یورها؟]
# ~~ای خسروی که از ره آقدار نه فلک
### | باحضرتت نکردبهرفعت یوتامیشی
# ~~خاقان اعظمی که به درگاهت ایستد
### | دولت به حاجبی و سعاد[ت]به چاوشی
# ~~[346) عدل تو بست دست جهان از کجاوری
### | حکم تو کرد کار ممالک بیرمشی
# ~~بیامر عالی تو فلک را نمیرسد
### | اندر میان کار حکومت قتلمشی
# ~~بر درگه کتلحی [؟] تو سر درآورند
### | شاهان به نوکری و امیران بادشی [؟]
# ~~ممالک خراسان خراب است. اگر از این دیار لشکری بدان طرف حرکت کند این
~~بار
# ~~به کلی خرابی پذیرد. اگر حکم عالی پادشاه جهان نافذ گردد بنده بنده
~~زاده پسر خود
# ~~بها[ء]الدین را به خراسان فرستد تا ملک شمس الدین را چنانکه دلخواه
~~پادشاه عالم
# ~~باشد به بندگی آرد».
# ~~پادشاه ابقا فرمود که «هر چه تو مصلحت بینی1 بر آن موجب این کار را
~~بساز»
# ~~روز دیگر خواجه شمس الدین صاحبدیوان پسر خود خواجه بها[ء االدین را
# ~~نامزد کرد تا به هرات رود. قاضی فخرالدین، خواجه بها[ء)الدین را در
~~سرگفت که
# ~~«خواجه را بدان حدود حرکت کردن مصلحت نیست؛ سه معنی را: اول آنک
# ~~خراسان خرابی تمام پذیرفته و در وی عسرت عظیم است. اگر خدمت خواجه با
# ~~طایفهآ انبوه به خراسان درآید عسرت بیشتر و اسعار گران تر گردد. هم
~~ساکنان
# ~~خراسان را زحمت باشد وهم لشکریان خواجه را. و اگر بر سبیل خفت با چند
~~تن
# ~~معدود حرکت فرماید طریق تحشم2 و جلالت مسدود ماند.
# ~~دوم آنکه نام خرابی خراسان مضاف به خدمت خداوند شود؛ چه، ملوک و
~~PageV01P367
# ![image ms285 filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0371.png)

# ~~حکام او گویند که به واسطهآ صدور و ورود حشم و خدم خداوند این دیار
~~خرابی
# ~~پذیرفت، و اصحاب غرض و حسد این معنی را در بندگی پادشاه به انواع عرضه
# ~~دارثل.
# سیم آنک ملک شمسالدین ملک محیل [347] و قتال1 است. شاید که از
# ~~خدمت خواجه به اسم وثیقت گروگان طلبد تا به عراق آید، و یا به نوع دیگر
# ~~اندیشهای کند که از آن فساد کلی حادث گردد. مصلحت در آن است که خداوند
# ~~مکتوبی نویسد بد و که ما را به دیدار او اشتیاق و نزاع هر چه بیشتر است
~~و ارادت آن
# ~~است که بدان جانب حرکت کنم و ملاقات عزیز و حضور انیس او را دریابم،
~~اما به
# ~~واسطهآ آنک سایر امور این ممالک به ما حواله و تفویض رفته است، آن معنی
~~در
# ~~تأخیر میافتد. اگر خدمت ایشان بدین طرف حرکت فرمایند، از مصلحت دور
~~نبود؛
# ~~چچه، یادشاه و امرای سپاه همه بر سر عاطفت و مرحمتاند. بعد از آن من
~~بنده بر
# ~~مقتضاء لیس بکذاب بین اثنین مکتوب نویسم که خداوند صاحب عادل عالم با
~~دو
# ~~هزار سوار از اشراف و جماهیر عراق به شهر هرات می آمد تا خدمت ملک
~~اسلام را
# ~~ببیند و چند روزی آنجا مصاحب ایشان به زیارت آن مزارات متبرکه روح را
# ~~ترویحی2 و خاطر را استراحتی دهد؛ چه، دایم از آب و هوا و مزار و مقبرهآ
~~آن شهر
# ~~پاک یاد میکنند. بنده به لطایف الحیل صاحب اعظم را از آمدن بدان ولایت
~~مانع
# ~~آمد، به واسطهآ آنک ملک اسلام ناموس بزرگ و آوازهآ عظیم دارد. نباید که
~~در
# ~~رضاجویی جانب صاحب عادل تقصیری رود و رنجیده مراجعت نماید. و چنان که
# ~~من بنده تقدیر کرده آم اگر صاحب اعظم به ولایت هرات نزول فرماید، ملک
~~اسلام
# ~~را قرب به پنجاه هزار دینار نقد بی مراکب و اسلحه و آثواب خرج شود.
~~اکنون اگر
# ~~خدمت ملک اسلام ms286 مصلحت دانند زودتر بیش از آنک صاحب اعظم عزیمت آن
# ~~جانب مصمم گرداند، بدین جانب حرکت فرمایند تا مصاحب او به اردوای]
# ~~بزرگ3 پادشاه ابقا روند، حاکماند چه [348] صاحب عادل خواجه شمس الدین
# ~~صاحب دیوان مکتوب شریفه نوشته، چنانکه به مطالعهآ اشرف خواهد پیوست که
# ~~پادشاه با ملک اسلام بر سر عنایت و رعایت است، و چون به ارد[وای رسند
~~من PageV01P368
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0372.png)

# ~~متقبل که به اضعاف آنچه که ملک اسلام را مطلب و مقصد است مشاهده کرده
~~با
# ~~حصول مآرب و امانی وارتقاء مزید جاه مراجعت خواهد بود.
# خواجه بهاءالدین را این تدبیر بسندیده افتاد. مکتوب نوشت، بدین نوع که
# ~~در قلم آید:
# شعر الاادری قاله]
# علیک سلام الله طیبا و نفحة %~% کما فاح من صدغ الحبیب نسیم
# برتوباد سلام حق تعالی از روی خویش و بویی
# چنانکه بدمید از زلف دوست باد خوش
# ~~به جناب والاء خداوند و برادر ملک ملوک الاسلام شهریار الانام فی
~~الایام، سپهدار1
# ~~و مرزبان خراسان المخصوص، به مواهب الرحمن شمسالدین رکن الاسلام و
# ~~المسلمین مع سایر القابه العالیه، زید قدره وجلاله وقرن بالخلود عزه
~~واقباله،
# ~~اصناف تحیت و دعا وانواع محمدت و ثنا، مبرا و معرا از شوایب سمعه و
~~ریا،
# ~~مخلص مشتاق3 بینفاق ایصال و ارسال میگرداند نیاز و افتقار1 به لقاء
~~مأنوس
# ~~مولوی یعلم الله که از مرتبهآ تجدید و تعدیل متجاوز است ادراک آن مراد
~~جان برور
# ~~عما قریب محصل باد، بمحمد و آله الطاهرین. عرض آن خدمت از بلدهآ
~~معمورهٔ‌
# ~~اصفهان، کفیت عن حدثان الملوان، اتفاق افتاد. احوال این حدود به فضل
~~واجب
# ~~الوجود مستلزم شکر است. ارادت آن بود که چند [349] روزی بدان دیار آمدی
~~و به
# ~~شرف ملاقات عزیز انیس مولوی که سرمایهآ امانی و مقاصد دارین همکنان است
# ~~مشرف گردد، اما به واسطهآ اشغال گوناگون و مهمات این ممالک آن سعادت در
# ~~توقف ماند. اگر خدمت مولوی در این نزدیکی بدین جانب حرکت فرمایند از
# ~~مصلحت ms287 دور نبود؛ چه، پادشاه جهان، خلد ملکه، بر سر عنایت و رعایت است و
# ~~مخادیم عظام وصواحب کرام همه مشتاق و متعطش زلال وصال خدمت. چون
# ~~موصول احوال از کل وجزو به محل عرض خواهند رساند، به زیادت کتابت
# ~~تصدیع نمیدهد. پیش از وصول خدمت روح بخش، متوقع آن است که مراسلات و
~~PageV01P369
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0373.png)

# ~~مکاتبات متضمن اشارات و بشارات متواتر دارند تا به ورود آن بهجب و مسرت
~~کلی
# ~~به حصول پیوندد. لذات1 و کامرانی را نهایت و غایت مباد.
# بعد از آن قاضی فخرالدین مکتوب دیگر نوشت برین نهج:
### | شعر
# و اذا لصبا هبت فان نسیما %~% تهدی الیک تحیتی و سلامی
# وچون بادصبابوزد بدرستی که باد خوش او
# هدیه فرستد به سوی تو تحیت و سلام مرا
# ~~مرکز جلال و مستقر عز واقبال، خداوند ومخدوم، ملک اعظم عادل شاه و
# ~~شاهنشاه باذل، اگرم الملوک فی الآفاق، مرزبان خراسان وعراق، شمس الدوله
~~و
# ~~الدین، المحظوظ بالطاف رب العالمین، خلد الله قدره وجلاله، مکنوف لطایف
# ~~الهی ومشمول نامتناهی باد، بحق الحق وذویه. کمترین دعاگویان و کهترین
~~مشتاقان
# ~~خد متشا خدماتی که از [350] ضمیر دل و جان انبعاث یافته باشد مقرون به
# ~~دعوات صالحه و اثنیهآ فائحه به محل انها موقف عرض معروض میگرداند. وصف
# ~~سورت نایرهآ فراق و شرح لواعج اشتیاق نمیکند؛ چه، ضمیر منیر خداوندی را
~~که از
# ~~مشکوة انوار قدسی مستنیر است، بر صحایف ضمایر بندگان مخلص اطلاع3 هر چه
# ~~تمام تر تواند بود
### | شعر
# وکیف اعرف عن (؟) حالة %~% ضمیرک منی بها اعرف
# و چگونه تعریف کنم از حالتی
# که ضمیر تواز من بد و شناسنده تر است
# ~~بازیافت آن دولت را که منتهای مطالب و قصارای آرزوهاست از حضرت ایزدی
# ~~سببی به حیز مسألت میرود به اجابت مقرون باد. این عبودیت از مقام معلوم
~~مرقوم
# ~~است از حال خیر، علم الله وگفی به شهیدا که در سرا و ضرا و شدت و رخا،
~~بندهآ
# ~~کمترین و دعاگوی ms288 صادق ترین را ذکر ایادی و شکر نعم آن جناب عالی مآب
~~ورد
# ~~زبان و ورد مشام جان بوده و هست و باشد. بعد از تبلیغ بندکی و عرض
~~PageV01P370
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0374.png)

# ~~سرافکندگی، رأی اعلی لازال عالیا را باز مینماید که خداوند صاحب اعظم،
~~ملک
# ~~الوزرا، آصف الزمان، بهاءالحق والدین، عز نصرة،1 متوجه آن طرف بود،
~~بنده
# ~~کمترین به لطایف الحیل حرکت کردنشان را بدان جانب در تأخیر انداخت؛ چه،
~~اگر
# ~~بدان ولایت گذر فرمایند مبالغی مال مردم را حرج افتد و تحمل مؤنت
~~ملازمان و
# ~~منتسبان او کنز بقاع آن ولایت را پریشان گرداند. اگر رأی اظهر و ذهن
~~اطهر
# ~~خداوندی اقتضا کند که پیش از آن که [351] خواجه بدان طرف آید بدین جانب
# ~~حرکت نمایند، از نجح و صواب بعید نباشد. امید واثق است و رجاء مستحکم
~~که
# ~~بنده را در این معنی صادق القول دانند و به کرم جبلی ملکی و لطف غریزی
~~ملکی
# ~~این اعلام را قبول ومنت فرمایند.
### | شعر
# لوکنتاهدی علی قدری وقدرکم %~% لعنث اقدی لک الدثیا و ما فیها
# ~~و گفت آکه خدمت صاحب اعظم زحمت راه نکشد که به زودی به خدمت خواجه
# ~~خواهم آمد. بعد از آن از شهر هرات به طالع سعد بیرون آمد و عزیمت سفر
~~عراق
# ~~مصمم گردانید. به وقتی که شهسوار میادین بساتین ربیع حلهآ زرنگار بدیع
~~بپوشید و
# ~~سرادق زربفت و کله نورانی بر عالم ظلمانی بگسترد و فراش طبیعت فرش زمین
~~را
# ~~به الوان ریاحین چون نگارخانهآ چین بیاراست،
### | شعر اخاقانی]
# ~~پاغ را مشاطگان چرخ زیور بستهاند
### | شاخ رابرگوش و گردن لوءلوءتر بستهاند
# ~~دختران اختران برقع ز رخ بگشادهاند
### | لعبتان باغ را بر فرق چادر بستهاند
# ~~خاک را از لعل و مینا تخت و افسر دادهاند
### | باغرا در جیب و دامن عود و عتبر بستهاند
# ~~تخت پوش سبزه در صحراچمن گستردهاند
### | چارطاق لاله بر میناء اخضر بستهاند PageV01P371
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0375.png)

# ~~آنجم از روی فلک رخ سوی صحرا کردهاند ms289
### | بر زمین رشک فلک را شکل دیگر بستهاند
# ~~352]این مهندس پیشگان رابین که چون درباغ و راغ
### | صد هزاران نقش بی پر گار و مسطر2 بستهاند
# ~~این تکارش3 بین که از اصفر بر ابیض کردهاند
### | وین نمایش بین که از اسود بر احمر بستهاند
# ~~امیر مجلس4 اوانی طرب و لهو مهیاکرده، نرگس با جسم مخمور چون ساتکین
~~زرین
# ~~در میان آمده، لاله چون پیالهآ عقیق بر یک پای ایستاده، کل بادهان پر
~~خنده
# ~~قراضههای ده دهی بر کف نهاده، یاسمن چون غنچه زلف بر عارض چمن تکیه
# ~~ز ده، سمن چون سینهآ حوران ختن در افشان گشته، بید طبری نیمچه اطلس
~~نارنجی
# ~~پوشید، سرو سهی به غلطاق حریر فستقی5 در بسته، طیور بر شاخ سرو در
~~پردهآ
# ~~زبور این ندا در داده:
### | شعر
# # باز از سعی فلک گلزار چون گلزار شد %~% وز6 صبا ناف هوا بر نافهآ تاتار
~~شد
# # بار دیگر طرهآ سنبل ز بوی باد صبح7 %~% مشکافشان و عبیر آگین و عنبر
~~بار شد
# # لالهآ سیراب باز از طرف صحرا رخ نمود %~% نرگس سرمست بازاز خواب خوش
~~بیدارشد
# # صورت دلجوی باغ و نکهت باد سحر %~% عبرت نقاش و رشک کلبهآ عطار شد
# ~~به یک ماه به اصفهان رسیده خواجه با تمامت اکابر و اشراف و ارکان مملکت
~~خود
# ~~به استقبال بیرون آمد و او را به اعزاز و احتشام هر چه بهتر در جوار
~~خود [353] فرود
# ~~آورد و در تعظیم جانب او چندانک امکان داشت اجتهاد نمود. و قاضی
~~فخرالدین و
# ~~طایفه [ای] دیگر از مقربان درگاه خواجه بهاءالدین ساعت کسل8 پیش او می
~~آمدند1
# ~~و خود را ظاهرا دوستار و هواخواه مینمود[ند] و خدمتهای نیک به اظهار
# ~~می رسانید[ند] و میگفت [ند]: PageV01P372
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0376.png)

# شعر [ابونواس]
# لاخیر فی صحبة خوان %~% یاتی من الغدر بألوان
# نیست نیکی در صحبت خیانت کننده
# می آرد از مکر رنگها را
# فلعنة الله علی صاحب %~% له لسانان و وجهان
# بس لعنت حق تعالی ms290 بر یاری باد
# که مر ورا دو زبان است و دو روی
### | نظم (شاعر]
# علی العبد حق فهو لابد فاعله %~% وإن عظم المولی و جلت فضایله
# ~~بعد از چند روز مصاحب خواجه بهاءالدین پیش پادشاه ابقا رفت. و چون ابقا
~~ازو
# ~~نجیده بود و آیینهآ سینهآ او زنگ کینه برآورد، به جانب او التفاتی نکرد
~~و امرا را
# ~~فرمود که «او را پیش اردوی خود1 نخواهم گرداند2 و اجازت مراجعت نخواهم
~~داد؛
# ~~چه، مرا بدو اعتقاد نیست. اگر این نوبت از دست من خلاص یابد تا تخت
# ~~جهانداری3 در تصرف من خواهد بود، پیش من نخواهد آمد».4
# القصه ملک اسلام شمس الدین [354] چندگاه در اردو بماند و پسر او ملک
# ~~رکن الدین و برادر او را به اسم چریک به سوی دربند فرستادند و چند کرت
# ~~شمس الدین صاحبدیوان و امرای لشکر پیش ابقا آمدند و گفتند که «ملک
# ~~شمس الدین کرت از عهد قدیم باز به کوچ دادن دودمان پادشاه جهانگیر
~~چنگیزخان
# ~~نطاق طاقت بر میان خدمت بسته است و حلقهآ فرمانبرداری در گوش جانسپاری
# ~~کشیده و با مخالفان و منازعان شاهزادکان چنگیزخانی حربها[ی] بهمنی و
# ~~جنگهای تهمتنی کرده و در آشکار و نهان مخایل پیمان ورزی و آثار حسن عهد
~~بر
# ~~صفحات احوال او واضح بوده و تباشیر طاعت و متابعت از وجنات روزگار او
~~لایح
# ~~و دلائل فرمانبرداری و هواخواهی به محل اعتماد و منزلت اعتضاد رسیده و
~~همگی PageV01P373
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0377.png)

# ~~همت و نهمت او بر رعایت جانب رعایا و حمایت سایر برایا منوط و مربوط.
~~دیار
# ~~افغانستان را به جهت حق گذاری نعمت پادشاهان ماضی به زخم تیغ مسلم و
~~مسخر
# ~~گردانیده. امید واریم که پادشاه جهان چنین ملکی را که شناختهآ پادشاهان
~~است و
# ~~پروردهآ نعمت ایشان ببخشد1 و خاطر مبارک را با او به سر رضا آرد و قلم
~~عفو بر
# ~~جریدهآ جسارت او کشد».
### | شعر
# من کان یرچو عفو من هو فوقه %~% فلیعفون ms291 عن ذنب من هو دونه
# هر که باشدامید می دارد عفو آنک او بالای اوست
# کو عفو کند2 گناه آنک او فرود است
# ~~پادشاه ابقا در جواب شمسالدین صاحبدیوان گفت که «مصلحت من در آن است
# ~~که او را نگاه دارم و پیش به هرات نفرستم. دیگر پیش من سخن او عرضه
~~مدار».
# چون شفاعت شمسالدین صاحب دیوان در محل قبول [355] واقع نشد، از
# ~~خواص درگاه خود چند تن را پیش ملک شمس الدین فرستاد و گفت که «ملک را
# ~~بگویید که در کار تو چندانک ممکن است اجتهاد مینمایم و آن مقدار مال که
# ~~امرا[ی] لشکر طمع میدارند میدهم. باید که هیچ اندیشه به خود راه ندهد و
~~به
# ~~قوت اعتضاد صبر اصول اشجار هموم و غموم را از بوستان جنت سان ساحت
~~سینهآ
# ~~بیکینه قلع کند.
### | شعر
# ولیس الفتی من حیر الخطب صبرة %~% ولکنه من لحار فی صبره الخطب
# و نیست مرد جوان آنک سرگردان کرد کار بزرگ صبر او را
# ولکن او آن کسیاست که سرگردان شد درصبرکردن اوکاربزرگ
# ~~چون پیغام شمس الدین صاحبدیوان به ملکشمسالدین رسید، درجواب گفت که
# شعر [نظام الدین موصلی]
# به هر حکمی که یزدان کرد بر من %~% همی گویم که حکم الله تعالی
# ز جان گویم گه و بیگاه، کی دل %~% صبوری کن که ان الصبر اولی PageV01P374
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0378.png)

# # سیعطی الله یسرا بعد عسر %~% فلایتأس فان اللیل حبلی
# ~~من بدین دیار به سخن شما آمدم2 و بر عهد و میثاق شما که عین شین [و]
~~مین و
# ~~محض نقص ونقض [بود] اعتماد کردم.
# نظم [من کتاب الغرر]
# آلا إن إخوانی الذین عهدتهم %~% آفاعی رمال لاتقصر فی لسعی
# بدان بدرستی که برادراز من آن برادران که عهد کردم با ایشان
# ماران افعی ریگهااند کوتاه نمیکنند در گزیدن من
# ظننت بهم خیرا فلما بلوتهم %~% حللت بواد منهم غیر ذی ذرع
# گمان بردم به ایشان نیکی را پس آن هنگام که از مردم ایشان را ms292
# فرود آمدم به وادی ازیشان جز خداوند کشت [365]
# ~~بیت اولش این است:
# # فروغ ملک ملک شمس دین محمد کرت %~% تویی که همچو ملک سربه سرهمه جانی
# ~~صاحب روضةالصفا می نویسد، چون نامهآ صاحبدیوان به ملک شمسالدین رسید،
~~در
# ~~جواب او نامهای نوشت و در آن این دو رباعی را درج کرد:
# # با دشمن من چو دوست بسیار نشست %~% با دوست نشسایدم دگربار نشست
# # پرهیز از آن عسل که با زمر نشست %~% بگریز از آن مگس که با مار نشست
# # آن به که خردمند کناری گیرد %~% یا گوشهآ قلعهآ حصاری گیرد
# # می میخورد و لعل بیان میبوسد %~% تا عالم شوریده قراری گیرد
~~PageV01P375
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0379.png)

### | ذ کر شستم
# در وفات ملک شمس الدین به شهر تبریز
# چون شهور سنهآ ست و سبعین و ستمائه [- 676]) درآمد، درین سال به
# ~~واسطهآ امیر تکنه که امیر بس معظم بود و همگی حضرت پادشاه ابقا کار ملک
# ~~شمس الدین روی در صلح و نجاح1 نهاده و سبب آن بود که امیر تکنه جانوری
# ~~داشت که مرغوب و محبوب او بود. این جانور را علتی پدید شد که جمله
# ~~جانورداران ممالک خراسان و عراق از4 معالجت آن عاجز شدند. ملک شمس
# ~~الدین آن جانور را دوا کرد، چنانکه به زودی نیک گشت. امیر تکنه از آن
~~معنی از
# ~~ملک شمسالدین منت بسیار داشت و دو سه بار سخن او را به سمع پادشاه ابقا
# ~~رساند.
# و بیشتر سکونت ملک شمس الدین در شهر تبریز بود و هر روز حکام و اکابر و
# ~~مشاهیر و ارباب تبریز پیش او آمدندی و گفتندی که «ملک اسلام اگر ما
~~بندگان را
# ~~محقق بودی که پادشاه ابقا به اموال و ولایات بر سر رضا میآید، ما مالی
~~که در عمر
# ~~دراز گرد کردهایم و املاک و اسبابی که در تحت تصرف ماست، بدهیم و آن را
~~از
# ~~سرمایهآ دین و دینی شمریم، اما چنین میشنویم که پادشاه به هیچ نوع ملک ms293
~~اسلام
# ~~را اجازت مراجعت نخواهد فرمود. خداوند باید که تردد بسیار و دل نگرانی
~~به خود
# ~~راه ندهد و یقین داند که آنچ تقدیر ایزد است، دیگر نشود و با رضاء3
~~رفته و حکمی
# ~~نوشته، کوشش واجتهاد انسان سودمند نیست.
### | شعر
# بس دلاگر جهان به جان آمد %~% وای برآنک در جهان آمد [357]
# هر که چون آبگینه گشت لطیف %~% بر سرش سنگ ز آسمان آمد
# با قضا بر نمیتوان آویخت %~% با قدر بر نمیتوان آمد
# ~~جاه و جلالت عالم بر غم غدار را اعتباری نیست و لذات فانیهآ این مسکن
~~پر شیون6 PageV01P376
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0380.png)

# ~~و محن ا[را] قسمت و مقداری نی، وکنوز مغارب ومشارق و سلطنت و مملکت
# ~~خاور و باختر به یک صدمهآ غم و حملهآ اندوه نیرزد.
### | شعر
# # خوش زی که زمانه غم نیرزد %~% اندیشهآ بیش وکم نیرزد
# # وزنش همه نیم جو نسنجد1 %~% دادش همه یک ستم نیرزد
# # دلگرمی روز روشنایش %~% دم سردی صبحدع نیرزد
# # گفتی که کم از کم ارزد، آری %~% نینی، غلطی، که هم نیرزد
### | شعر
# # رضیت بما قسم الله لی %~% ففوضت آمری إلی خالقی
# خوشنود شدم به آنچ قسمت کرد حق تعالی مرا
# بس باز گذاشتم کار خود به سوی آفریدگار خود
# # لقد احسن الله فیما مضی %~% کذلک یحسن فیما بقی
# به درستی که نیکوئی کرد حق تعالی در آنچ بگذشت
# همچنین نیکوئی کند در آنج باقی مانده
### | شعر
# # به تقدیر ایزد پسند[ید]5ام %~% امید از همه خلق ببریدهام
# # نکو داشت ایزد مرا تاکنون %~% نکو3 داردم نیز تا زندهام
# ~~و هر چه گاه که عقل کامل او زبان حال بگشادی و گفتی که «ای ملک به فلان
~~[1358
# ~~امیر و فلان وزیر سلامی و پیغامی میباید فرستاد تا سخن ترا به وقت فرصت
~~به
# ~~سمع ابقا رساند».4 ملک شمس الدین را غیرت دامنگیر شدی و گفتی که «ای
~~خرد
# ~~بی وبال
### | شعر اخاقانی]
# # در ساحت زمانه ز راحت نشان مخواه %~% ترکیب عافیت ز مزاج جهان مخواه
# # در ms294 داغ دل بسوز [و] ز مرهم اثر مجوی %~% با خویشتن بساز وز همدم نشان
~~مخواه PageV01P377
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0381.png)

# # گر در دم نهنگ درآئی، نفس مزن %~% ور در کو محیط درآئی گران مخواه
# # گر درد دل قوی شود، گر تاب تن فزای %~% زین گلشکرمجویوز آن ناردان
~~مخواه»
# ~~و چند ماه بدین صفت در شهر تبریز بماند. عاقبة الامر به حکم پادشاه
~~ابقا داروی
# ~~[ی] به خورد او دادند.2 بعضی از رواة چنین گفتند که در حمام هند وانه
~~[ای] بخورد.
# ~~چون به وثاق آمد، دانست که به واسطهآ خوردن آن هندوانه زمانه برو به سر
~~خواهد
# ~~آمد. در اواسط ماه شعبان در نماز شام بیگاه که نیر اعظم سر در افق غربی
~~کشید و
# ~~پیکر نوربخش روز در تارهای زلف معنبر شب نهان گشت،
### | شعر
# چوروی خور از بیم شبزردشد %~% ز گردون سر روز در گرد شد
# ~~در چنین شب اندوه بر سر سجادهآ راز و نیاز بنشست و زبان به ورد تحمید و
~~تمجید
# ~~بگشاد و گفت:
### | شعر [مؤلف]
# # ای خالقی که شمس و قمر آفریدهای %~% وی صانعی که سمع و بصر آفریدهای
# # از صنع بیضلالت وز حکم پر کمال %~% چندین هزار روح و صور آفریدهای
# # [359]ازبهر روز دادوجزای معاملات %~% چندین هزار روح و صور آفریدهای 2
# # تا در کمال وصف تو هر دیده ننگرد %~% چندین حجاب پیش نظر آفریدهای
### | شعر
# الهی و خلاقی و حرزی و موئلی %~% الیک لدی الاعسار والیسر افزغ
# ای خدای من و پرودگار من و پناه من
# به سوی تو4 نزدیک دشواری و آسانی فزع می کنم
# إلهی لین جلت و جمت خطیتی %~% فعفوک من ذنبی اجل و اوسع PageV01P378
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0382.png)

# ای خدای من اگرچه بزرگ شد و بسیار گشت گناه من
# بس عفو تو از گناه من بزرگتر است و فراخ تر
# ~~پس از آن مرغ روح او بر و بال شوقزنان1 به بالای قصر هشت بهشت و گنگرهآ
~~منظرهآ
# ~~آسمان برآمد و پروازکنان سوی ms295 ارواح عشرهآ مبشره2 که در جنات عدن و نعیم
~~مقیم
# ~~و آسودهاند، شتابان رفت.
# شعر [رشید وطواط]
# # مضی من له ذیل من العیب طاهر %~% و رای لدفع المعضلات صواب
# بگذ شت آن کس که مرورا دامنی است از عیب پاک
# و رأییست از برای کارهای مشکل صواب
# # مضی من له قدر رفیع و همة %~% لها فوق هامات النچوم قباب
# بگذشت آن کس که مرو راست اندازهآ بزرگ و همتی
# که مرو را بالای تا رگهای ستارگان خرگاههاست
# # مضی ماجد دانن ولانت لأمره %~% قلوب لآآساد الوغی و رقاب
# ~~بگذشت بزرگواری که گردن نهاد و نرم شد مر حکم او را
# ~~دلهای ای]که مر شیران جنگ راست و گردنها[360]
### | شعر [فردوسی]
# # برونرفت زین خاکدان همچو باد %~% تو گوئی که هرگز ز مادر نزاد
# # دریغ آن دل و دانش و دین او %~% دریغ آن کیان2 فر و آیین او
# # دریغ آن همه دین و داد و دهش %~% دریغ آن همه فر و زیب و منش
~~PageV01P379
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0383.png)

# # دریغ آن بزرگی و شاهنشهی %~% دریغ آن فرازنده1 سرو سهی
# # دریغ آن بر و بازو و یال او2 %~% گرائیدن تیغ وکوپال او
# # دریغ آن دل و زهره [واکردهگاه %~% دریغ آن فروزنده روی چو ماه
# # دریغ آن سردست فیل افکنش %~% دریغ آن خجسته پر روشنش
# # به گیتی چو[آن آشاه باداد و جود %~% نبیند دگر چشم چرخ کبود
# # نزاید چو او مادر1 روزگار %~% به گیتی درون یک شهی نامدار
# # چسنین است آیین چرخ بلند %~% گهی شاد دارد، گهی مستمند
# # کهی تاج و تخت و نگین وکلاه %~% گهی مرک و تابوت خاک سیاه
# # ازو گاه شادی و گاهی غم است %~% گهی تخت شاهی وگه ماتم است
# # الا ای جهاندار گردون فراز %~% بدین تخت ودیهیم و شادی مناز
# # مشو بر جهان جهال شیفته %~% به مردی و آوازه بفریفته
# ~~که گیتی نگردد به کام کسی
# # جهان با کسی پایداری نکرد %~% همه ساله با مرد یاری نکرد
# ~~در فراق او هندوی بام ms296 سقف مینان چهرهآ شبهسان را از لعل اشک یاقوتی
~~گرداند و
# ~~خطیب5 منبر فلک اخضر لباس سیاه سوگواری بپوشید، و سیاف گردون شمشیر
# ~~خون آلود از قراب قیراندود برکشید، و شهسوار [361] میدان چرخ زنگاری
~~تاج
# ~~شهریاری6 از تارک کامگاری برگرفت، و خنیاگر7 مجلس سپهر زبرجدی به جای
~~رود
# ~~و سرود، آه و واویلا برآورد، و دبیر آسمان سمائی [؟] خامه و دوات سیمین
~~بر
# ~~زمین زد، و مشعله دار طارم گوهر نگار شمع مصایب و نوایب برافروخت.
# ~~و خواجه رشید الدوله در تاریخ نامهآ غازانی8 چنین آورده است که چون خبر
# ~~به پادشاه ابقا رساندند کهای پادشاه جهانت اختر چرخ معالی، ملک شمس
~~الدین
# ~~گرت از برج آفتاب انتقال کرد و کوکب سعادت او از اوج9 دولت خانهآ جلال
~~به
# ~~حضیض10 وبال آمد، واز سطوت تندباد اجل سرو بوستان روزبهی او در چمن
~~PageV01P380
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0384.png)

# ~~سروری فروشکست، و از صولت صرصر قهر مرگ گل باغ دل افروزی او بر گلبن
# ~~فیروزی پژمرده شد، و سر رایات میمون و اعلام همایون او سرنگون گشت، و
~~شجر
# ~~افضال واقبال وآسمان جلال او بی ثمر وقمر ماند،
### | شعر
# ماه تمام ملک به زیر تقاب شد %~% آب حیات خلق جهان چون سراب شد
# سروی ز بوستان معانی فروشکست %~% برجی ز آسمان معالی خراب شد
# ~~پادشاه ابقا گفت که «ملک شمس الدین مرد محیل است. شاید که خود را
~~برساخته
# ~~باشد». هلقتو1 نامی را که امیر[ی] مساس2 بود، فرمود که «برو تفحص تمام
~~به جای
# ~~آور. نباید که ملک شمس الدین زنده باشد».3 هلقتو به تبریز آمد و بفرمود
~~تا ملک
# ~~اسلام مغفور را در تابوتی نهادند و تابوت را [362] به بندهای آهنین
~~محکم گردانید.
# و بزار] گی قطعه [ای] گفته است4 و تاریخ وفات ملک مرحوم مذکور را در
# ~~آنجا ذکر کرده:
# به سال ششصد و هفتاد شش، مه شعبان
### | قضاز مصحف دوران چو بنگریست به فال
# به نام صفدر ایرانیان، محمد کرت
### | برآمد آیت ms297 «الشمسة کورت»5 در حال
# ~~ایزد تعالی جان آن پاک تن را در جوار رحمت و غفران خود جای دهاد و صد
~~هزاران
# ~~روح وراحت و یسر وکرامت بر قالب مطهر و روضهآ معطرهآ او رساناد، بمحمد
~~و آله
# ~~واصحابه الطاهرین.

PageV01P381

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0385.png)

### | ذ کر شست و یگم
# در جلوس ملک شمس الدین کهین
# به جای بدر خود ملک شمس الدین بزرگ
# چون شهور سنهآ سبع و سبعین و ستمائه [- 677] درآمد، درین سال ملک
# ~~سعید ملک شمسالدین کهین که پسر ملک مغفور شمس الحق والدین است، و
# ~~ملک شمس الدین از میان ابناء نیکو خصال فرخنده حال او را دوستتر و
~~بیشتر
# ~~داشتی و بهتر و بیشتر نواختی و برکشیدی و گفتی:
# شعر امن کتاب المونس]
# و کم ابصرت من حسن ولکن %~% علیک من الوری وقع إختیاری
# و چنداان] که دیدم از نیکو ولکن
# بر تو از آفریدگان افتاد اختیار من [363]
# ~~چه، او به فصاحت عقل و شهامت خرد و به اصناف هنر و فنون فرهنگ آراسته
~~بود
# ~~و میان اخوان واقران مذکور به اخلاق حمیده و موصوف به آثار پسندیده و
# ~~متحلی به حلیت فتوت و متدرع به لبارس مروت. آثار کیاست از ناصیهآ
# ~~او لایح وانوار فراست در غرهآ غراء او واضح. خاطر خطیرش مدرک عیوب
~~ادوار
# ~~فلکی و ضمیر منیرش کاشف ودایع اسرار ملکی، و در حل مشکلات معانی
# ~~ملکداری رأی عالم آرای او به مثابتی بود که آفتاب رخشان و ماه تابان را
~~ضیا و سنا
# ~~بخشیدی.
### | نظم اصباحی]
# یک ذره ز رأی او و صدشمس وقمر %~% یک نکته زلفظ او صد دراج]گهر
# ~~و سخاء بی منتهای او روح یحیی برمکی و حاتم طائی را صفاء چهره حور حبور
~~و
# ~~ضیاء لمعهآ نور سرور دادی.

PageV01P382

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0386.png)

### | شعر [مؤلف]
# # اگر خاقان بدیدی جاه او را %~% به دیده روفتی درگاه او [را]
# # وگر دیدی سخایش حاتم طی %~% روانش را ثنا گفتی پیاپی
# ~~طبقات انام واصناف خاص وعام در ms298 سرا وضرا دعاء دولت روزافزون و ثناء
# ~~حضرت همایون او را ورد زبان و ورد مشام جان ساخته بودند، واین معنی را
~~مکرر
# ~~گردانیده:
### | شعر
# # ویبقیه عمرالدهر فی ذروة العلی %~% و یرحم عبدأ قال ذلک امینا1
# و باقی دارد او را تا زندگانی روزگار در بلندی بزرگی
# و رحمت کناد بر بنده که گفت این را که همچنین باد
# ~~و یکی از خصایص و فضایل این ملک مشترای] سیرت خورشید طلعت آن است که
# ~~با آن همه جلالت و ابهت2 دودمان اسکندر نسب و عظمت [364] و رفعت خاندان
# ~~سنجر2 حسب، به حلیت تواضع وخلق نیک چون رسول رب العالمین، علیه
# ~~افضل الصلوات، آراسته بود.
### | شعر
# # و اخو التواضع من تحلی بالعلی %~% والکبر و الاعجاب فعل العاطل
# و خداوند فروتنی کردن آن است که آراسته شد به بلندی
# و خود منشی کردار بی پیرانه است
# شعر اجلال ترمذی
# # تواضع پیشه کن ای مرد عاقل %~% که تا در چشم جانها جان باشی
# # تکبر را رها کن کز تکبر %~% اگر جانی، ز دلها دور باشی
# ~~و بیشتر اوقات و ساعات صحبت با علما و فضلا داشتی و جز موافق شرع مطهر
# ~~نبوی مصطفوی در امر و نهی امارت و قبض و بسط حکومت شروع نکردی و خلق
# ~~خدای عز و جل بر موجب «السلطان ظل الله فی ارضه» از عدل شامل وبذل وافر
~~و PageV01P383
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0387.png)

# ~~عقل کامل و اصطناع1 خدایگانی او به فراغ بال آسوده حال بودندی و هر یک
~~از
# ~~میان جان گفتندی:
### | شعر [ظهیر]
# # زهی نظیر تو چشم زمانه نادیده %~% سیاستت بسزا گوش چرخ مالیده
# # خرد که بردوجهان نافذاست فرمانش %~% بر آستان تو جز بندگی نورزیده
# # ستارگان که بر آفاق بر سر آمدهاند %~% زخط حکم تو یک لحظه سر نپیچیده
# # بگشته صورت اقبال کرد کل جهان %~% هزار باره وانگه در تو بگزیده
# ~~و تقریر اوصاف آن ذات خرشید صفت - که روز به روز ضیاء تعطف او در شرق
# ~~[2365 و ms299 غرب عالم شایع تر است، و ذکر کریم شیم و محاسن سیر او در اکناف
~~و
# ~~اطراف جهان سایر - به واسطهآ قلم دو زبان محال باشد وبه واسطهآ عبارت
~~ادیم آن
# ~~مجال ندارد.
### | شعر [ابونواس]
# اذا2 نحن اثنینا علیک بصالح %~% فانت کما تثنیی و فوق الذی نثنی
# چون ثنا گویم بر تو به نیکی PageV01P384
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0388.png)

# پس تو چنانی ثنا میگویم و بالای آنچ ثنا میگویم
# ~~در این سال مذکور به جای پدر مغفور خود جلوس مبارک فرمود. و سبب آن بود
~~که
# ~~چون شاهزاده تبسین أقول بعد از آنک از لشکرکشیدن تبریز مراجعت کرد، چون
~~به
# ~~شهر هرات رسید شهری دید بی سر و پا و نامضبوط و خلقی پریشان و حاکم
~~بسیار و
# ~~هر کس به سر خود والی و هر تن با تیغ خویشتن پیشوایی. خواجه عاری را
~~نامزد
# ~~فرمود که هرات را به تو دادم تا خلق را استمالت داده به کار عمارت و
~~زراعت
# ~~مشغول گردانی. در اثناء این حالت پادشاه ابقا به هرات رسید. ایلچیان او
~~در شهر
# ~~آمدند و جماعتی را که پیشوا و زعیم بودند بگرفتند که «پادشاه ابقا
~~آمد». چندین سر
# ~~گوسفند و چندین خروار شراب مهیاگردانیده و زمره[ای] را که از شهر پیش
~~شاهزاده
# ~~تبسین آقول رفته بودند خواص و مقربان پادشاه، از درگاه شاهزاده تبسین
~~به جبر به
# ~~شهر آوردند.
# روز دیگر شاهزاده تبسین اقول از مردم هرات پرسید که «چرا این شهر
# ~~بی خداوند است؟». خلق هرات گفتند که تا ملک شمس الدین در این ولایت
~~حاکم
# ~~بود هیچ آفریده را زهره و دل آن نبود که بر کسی حیفی کردی؛ چه، او ملکی
~~بود که
# ~~از هیبت سیاست او نره شیر را در بیشه زاندشه زهره آب شدی و از اثر
~~معدلت او
# ~~شاهین بلند پرواز را [366] با عصضفور ضعیف حقیر توان زور و امکان
~~زبردستی
# ~~نبودی. از آن گاه باز که او به عراق رفته است ms300 و آنجا به رحمت حق
~~پیوسته، این ملک
# ~~بی ملک است و این دیار بی شهریار. و بر خاطر اشرف شاهنشاهی شاهزادهآ
~~جهان که
# ~~شعلهآ آفتاب جزوی از رأی منیر اوست، پوشیده نباشد که رعیت را اگر سری و
# ~~سروری نبود همه با یکدیگر به تعدی و تسلط زندکانی کنند.
### | شعر [دقیقی]
# ملک بیملکدار باشد؟ نی %~% ور بود، پایدار باشد؟ نی
# بی شهنشه بناء ملک جهان %~% محکم [و] استوار باشد؟ نی
# خطهای را که بی خداوند است %~% کار او برقرار باشد؟ نی
# شهر را هیچ حامی و حارس %~% چون شه و شهریار باشد؟ نی
# ~~شاهزاده تبسین أقول پرسید که «از فرزندان و برادران و اقارب ملک شمس
~~الدین در
# ~~این ولایت کسی هست یا نی؟» گفتند که بسر او ملک رکن الدین محمد در این
~~عراق
# ~~ساکن اردوی بزرگ پادشاه ابقا است.

PageV01P385

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0389.png)

# روز دیگر تبسین اقول پیش پادشاه رفت و گفت مدت عمر پادشاه در کمال
# ~~امنیت و مزید معالی و بسطت هزار سال باد. مناشیر تقدیر بر موافقت تدبیر
~~او موقع
# ~~و امثلهآ قضا بر موجب رضای او موشح. بر رأی انور عالی پادشاه جمشید
~~سریر
# ~~غذل گتستر امل پزور که نآفتان عالمتاب در جنب1 او نچون سایه تیرة:
~~تمایذ و مأه با
# ~~عزم او چون سهی خیره بود. بعد از ان عرضه داشت که «این ولایت بغایت
~~خراب
# ~~است و رعیت ملکی ندارند و هرکس به نفسه و رأسه مردم را زحمت میدهد. اگر
# ~~حکم یرلیغ بزرگ شود پسر ملک شمسالدین کرت را به حکومت این حدود نامزد
# ~~فرمایند، حاکماند».
# پادشاه ابقا در حال ایلچی را سه اسبه بدواند تا ملک رکن الدین را پیش
~~[367]
# ~~او آوردند. روز دیگر او را بنواخت و فرمود که «او را بر لقب2 پدر او
~~باز خوانید» و
# ~~قتجاق را به اسم شحنگی با او به هرات فرستاد. ملک سعید شمس الحق والدین
# ~~روز دیگر با خلعت فاخر و یرلیغ ms301 و پائیزه و طبل و علم از اردوی پادشاه
~~ابقا بیرون
# ~~آمد. و چون به شهر هرات نزول فرمود ابواب عدل و بذل به روی1 رعیت بگشاد
~~و
# ~~از تحمید واضطناع در باب مردم شهر هرات هرچه ممکن بود به اظهار رسانید
~~و
# ~~هیچ دقیقه از دقایق ملکداری و رعیت بروری مهمل نگذاشت. خلق هرات به
~~یکبار
# ~~ازبان به مدح ذات شریف او بگشادند و گفتند:
# شعر اقاضی منصور هروی]
# هنیئا لک الدولة الغالیة %~% و لازلت فی حالة خالیة
# گوارنده باد مر تو را دولت بزرگ
# و همیشه بادی تو در حالتی آراسته PageV01P386
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0390.png)

### | ذکر شست و دوم
# دو صفت عدل ملگ
# شمس الدین کهین در خلق شهر هراة
# چون شهور سنهآ ثمان و سبعین و ستمائه [= 678] درآمد و درین سال ملک
# ~~سعید شمس الحق والدین به جهت استمالت ورعایت رعایای ولایات، امثلهآ
# ~~همایونی به اطراف و اکناف بلدانی که در حکم او بود[ند] بفرستاد. بعد از
~~چند روز
# ~~امرا و ولاتی که در ممالک او منشور امارت و رایت ایالت داشتند به هرات
~~آمدند و
# ~~به تجدید خطهآ هرات، گفیت عن الآفات، که مستقر سریر سلاطین و مطلع
~~خورشید
# ~~ارباب یقین وقبلهآ اخیار وابرار وکعبهآ اشراف و احرار و مرکز ورع و
~~تقوی و منشاء
# ~~اصحاب فضل و فتوی و مأمن زهاد و عباد [368] و مسکن اقطاب واوتاد2 است،
# ~~معمور گشت و نمودار جنت شد و به واسطهآ دین قوی و عدل گستری ملک
# ~~شمس الدین شرایع اسلام به غایت ظهور انجامید و مناهج و شعائر مسلمانی
~~به
# ~~کمال وضوح ولموع پیوست.
### | شعر
# دین محمد قوی گشت به تأیید او %~% ملک مخلهنوی یافت به دوران او3
# گیتی غدارگشت تابع فرمانش و باز %~% گنبد دوار شد چاگر دوران او
# ~~و ساکن مساکن هرات را چهرهآ مخدرهآ مراد از تتق آمال جمال داد و پیکر
~~صبح نجح
# ~~از افق آمانی روی نمود، و شرارت نوایر نوایب از روی جهان ناپدید ms302 گشت، و
~~داعی
# ~~حیف و بیدادی که چون آفتاب رایت شهرت برمیافروخت سر در حجاب أفول و
# ~~خمول کشید و ساعی فساد و فتنه که به سان صبحدم خنجر از غمد خاور
# ~~برمی کشید پای بست شکنجهآ قهر و قسر ماند و به تازگی صیت رافت و ذکر
~~مرحمت
# ~~ملک سعید شمس الحق والدین به گوش ساکنان خراسان رسید وانوار واضواء
# ~~انصاف وانتصاف او به اقصای ایران پیوست.

PageV01P387

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0391.png)

### | سعر
# # تاخت از بیم قهر او فتنه %~% زان سوی نیستی به صد فرسنگ
# # شد شعاعات عدل و رأفت او %~% مرتر از اوج بره و خرچنگ
# # رفت از صیقل مهابت او %~% زنگ ظلم از رخ جهان دو رنگ PageV01P388
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0392.png)

# ذکر شست وسوم1
# در رفتن ملک شمس الدین
# کهین به قلعهآ محروسهآ خیسار
# چون شهور سنهآ تسع و سبعین و ستمائه [- 679] درآمد، ملک شمسافدین
# ~~369] درین سال از هرات به ولایت غور حرکت فرمود و قلاع و حصون آن مواضع
# ~~را به کوتوالان و حارسان معتمد مبارز سفارش کرد و رسوم مرضیهآ پدر
~~مغفور مبرور
# ~~خود را بتجدید موضح و مظهر گردانید، و در قلعهآ محروسهآ خیسار چند ماه
~~ساکن
# ~~شد و رعایا[ی] آن حدود را به نواخت و لطف ملکی و عدل شامل و بذل کامل
~~به
# ~~عمارت و زراعت ترغیب تمام داد.

PageV01P389

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0393.png)

# ذکر شست و چهارم
# در رفتن ملک شمس الدین
# کهین به محاصرهآ قلعهآ قندهار
# چون شهور سنهآ ثمانین و ستمائه [=680] درآمد، درین سال ملک
# ~~شمس الدین لشکر به طرف قلعهآ قندهارکشیده و سبب آن بود که چون ملک
~~مذکور
# ~~در خطهآ هرات به جای پدر مغفور خود جلوس مبارک فرمود، تمامت ؤلاة ولایت
# ~~غور و غزنین از برای تجدید عهد فرمانبری و تأکید امر خراجگذاری به خطهآ
~~هرات
# ~~آمدند و به شرف دستبوس و نیل خلعت ملکی شاهنشاهی مکرم و عزیزگشت
# ~~اند]، الا حاکم قندهار که از انقیاد ابا نمود. ملک شمس الدین به وقت
~~خجسته ms303 و
# ~~طالع همایون در ربیع الآخر سنهآ مذکور از ولایت غور به جانب قلعهآ
~~قندهار حرکت
# ~~فرمود واز اطراف و نواحی غور و غرجستان و هرات و اسفزار و آزاب و تولک
~~زعما
# ~~و حکام با لشکر تمام جمع گشتند. بعد از بیست روز عدت و آهبت حصارگیری و
# ~~قلعه گشای ای] ساخته و پرداخته شد، روز بیست و یکم به وقت آنک [=370]
### | شعر فرخی
# # شاه سپهر برین تیغ زد از کوهسار %~% گشت نگون رایت کوکبهآ زنگبار
# # زاغ شب از آشیان2 رفت سوی قیروان %~% باز سفید سحر رست ز دریای قار
# ملک شمس الدین صف برکشیده و میمنه و میسرهآ انجم صفت تعبیه کرده و
# ~~قلب و جناحین به سوار و پیاده مرتب گردانیده و شرایط لشکرکشی و مراتب
# ~~سپاه آرائی به تقدیم رسانیده، و اعلام خورشیده پیکر و رایات مظفر
~~برافراخته به
# ~~پای قلعهآ قندهار آمد.
### | شعر [ربیعی]
# # یکی رزم خرم3 بر آراست شاه %~% کزان خیره شد چشم خورشید و ماه
# # درفشان علمها به گاه نبرد %~% ز پیروزه و سرخ و نیلی و زرد
# # سواران و نیزه چتان مینمود %~% که بر کو [ه] آهن یکی بیشه بود
~~PageV01P390
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0394.png)

# همه دشت و صحرا و شیب و فراز %~% سوار و پسیاده بد و اسب و سساز
# در آمد ز جای آن سیاه گران %~% تو گفتی که شد کوه و بیشه روان
# و در آن قلعهآ قرب دو هزار1 مرد جنگی بود. به یکبار متوجه حرب و ضرب
# ~~شدند و دست به تیر انداختن و احجار زدن بر آورد ا[ند]. ملک شمس الدین
~~بنفسه
# ~~بیش راند و گفت «ای جانسپاران شیر زور و ای نامداران غور، پیش روید و
~~آثار
# ~~جانبازی و سراندازی به ظهور رسانید.» جمعی از بزرگان ولایات و کماة
~~سپاه چون
# ~~اختیارالدین سالار و امیر عمر دره و جمال قاضی و حسام الدین تولک و
~~نقبت علی
# ~~و امیر نصرت و زمره دیگر از شجاعان صف شکن و ms304 مبارزان گردنکش که از کمال
# ~~قادراندازی در شب تار [371] به زخم تیر، آینه بر پیشانی فیل دوختندی و
~~به نوک
# ~~ناوک جانگداز از آینه به خود چشمهآ دره پیدا کردندی، چون شتران آشفته
~~به یک
# ~~حمله به پای قلعه آمدند.
### | شعر
# مشو الیها باسیاف کما %~% شهب ثواقب فی اثرالشیاطین
# رفتند به سوی او با شمشیرها همچنانک
# فرو ریخت ستارگان سوراخ کننده در عقب دیوان
# چون حصاریان تقدیم و باس و اقدام تهور سپاه ملک شمس الدین مشاهده
# ~~کردند، قرب هزار مرد
### | شعر [عسجدی]
# همه کردان فیلافکن، همه مردان شیراوژن
# همه چون رستم و بهمن، همه چونطوس وچون کرکین
# ~~از قلعه بیرون آمدند و روی به سوی حرب نهاد [ند]. و راوی چنین گفت که
~~هر دو
# ~~فریق چندانی از یکدیگر را به قتل آوردند که در آن نواحی تمامت صحرا و
~~آب و
# ~~اطلال و دمن از جوی خون3 چون جیحون و سیحون گشت و از جوش دریای کارزار
# ~~جوشن در ابدان مردان میدان موج زد، واز سورت نایرهآ پیکار و کارزار
~~دروع بر
# ~~ضصدور دلیران سپاه بتفسید.

PageV01P391

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0395.png)

### | شعر
# قهآ آهن ز تف روز رزم %~% بر فراز تارک سرسوخته
# سینه ها از جوش جوشن تافته %~% مغزها در زیب مغفر سوخته
# وز تف آن بر خلاف خاصیت %~% استخوانهای سمندر سوخته
# ~~چشم هوا از سرمهآ غبار کارزار به سان چشمه قار تاریک شد و چشمهآ خورشید
# ~~نوربخش از ذرات گرد دشت نبرد چون حدقه سیاه گشت.
### | شعر
# # ستاره پدید آمد از تیرهآ گرد %~% رخ زرد خورشید شد لاجورد1 [372]
### | شعر [ابیوردی]
# و خد الأرض یعمره نجیع %~% و عین الشمس یکحلها القتام
# و روی زمین فرا می پوشانید او را از خون تازه
# و چشم آفتاب سرمه میکرد او را کرد جنگ
# ~~سیزده روز برین نسق ملک شمسالدین با ایشان حرب کرد و آن جماعت
# ~~همچنان بر طغیان وعصیان اصرار مینمودند وجسارت ومقاومت ظاهر
# ~~می گردانید [ند]که «ای طایفهآ خون گرفته، دست ms305 از حرب کوتاه کنید و
~~فریاد الامان
# ~~الامان به اوج کردون رسانید تا همه به جان و زن و فرزند و اموال و
~~اجناس امان
# ~~باشید، والاکه همه بدین گونه با کارزار قیام خواهید نمود بعد از فتح
~~این قلعه همه را
# ~~بیدریغ به زخم تیغ به قتل خواهیم رساند» مردم قلعهآ قندهار بدان اقوال
~~التفات
# ~~نمیکردند. روز دیگر از اول بامداد، ملک شمسالدین باتمامت سپاه خود به
~~پای
# ~~قلعه راند و گفت:
### | شعر [نظامی]
# بدان سان من امروز لشکرکشم %~% که مغز از سر شیر نر برکشم
# چو دریای جوشان نبرد اورم %~% سرگردنان را به کرد آورم
# ~~بعد از آن از پشت مرکب فرود آمد. لشکر به یکبار پیاده شدند و به دو
~~حمله
# ~~نزدیک دوازده قلعه رسیدند و خواستند که آتش در درزنند. از بالای قلعه
~~فریاد
# ~~برآوردند که: PageV01P392
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0396.png)

# شعر ارشید وطواط]
# # 1 شمس دین الله یا من عزمه %~% فی قمع ارباب الضلال حسام
# ای آفتاب دین خدای عزوجل، ای آنک عزیمت او
# در شکستن خداوندان گمراهی شمشیریست [373]
# ~~ما بندگان را امان ده! طایفهای از ملوک و امرای لشکر ملک شمس الدین
~~گفتند تا
# ~~مردم قلعه مالی بیرون آورند. روز دیگر ملک شمسالدین کامیاب، از قندهار
~~با
# ~~حصول مطالب مراجعه نمود.

PageV01P393

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0397.png)

### | ذ کر شست و پنجم
# در تربیت و عدل ملک
# شمس الدین کهین در باب مردم شهر هرات
# ~~چون شهور سنهآ احدی و ثمانین و ستمائه [=681] درآمد، درین سال ملک
# ~~شمس الدین از قلعهآ محروسهآ خیسار به خطهآ هرات - که مقر جلال و محط
~~اقبال و
# ~~مسکن ظفر و مجمع فضلاست - بر سریر دولت دیهیم عزت بر تارک مبارک نهاد و
# ~~ابواب مبرات و خیرات بر روی خلایق جهت رضا خالق بگشاد و منطقهآ داد و
~~سداد
# ~~بر میان احسان وابقا بست.
# # چو بر سر نهاد آن درخشنده تاج %~% ستاند از خدیوان گیتی خراج
# # جهان را به داد و دهش رام کرد %~% همه کارها ms306 از پی نام کرد
# # به بخشش تهی کرد گنجینهها %~% بروک برد از سینهها کینه ها
# # به گیتی به فرزانگی و هنر %~% سمر شد به سان نیا و پدر
# # گرفت از سر روز شاهنشهی %~% چو کرت جهانگیر، بخت مهی
# ~~و در این سال مذکور سکان شهر هرات بواسطهآ حسن تدبیر و یمن معدلت او
# ~~مرفه الحال به عبادت حضرت ذی الجلال قیام نمودند واز هیچ طرف بریشانی
~~[و]
# ~~وهمی بدیشان راه نیافت و همه از ثمرات اشجار گلشن تناسانی و نیل امانی
# ~~محظوظ شدند، واز ریاض بساتین دین و دولت معطر و خوشبوی گشتند، و در
# ~~دعاء خیر ذات شریف ملک مذکور افتاد. [374] PageV01P394
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0398.png)

# ذ کو شست و ششم
# در حکومت ملک علاءالدین
# بن ملک شمس الدین کهین در شهر هرات
# چون شهور سنهآ اثنا و ثمانین و ستمائه [=682] درآمد، درین سال ملک
# ~~سعید، شمس الحق والدین پسر خود ملک مرحوم علاءالدوله والدین را که به
# ~~حکمت و حکومت و ذکا و سخاوت و وفا موصوف بود و به فکر دوراند یشی و ذهن
# ~~انوار و طبع وقاد اعلم واحلم اتراب و اقران و به کرم جبلی و فضایل خلقی
~~و شیم
# شعر ارشید وطواط]
# هوالملیک الذی من کفه ابدا %~% للمعتفین عیون الجود تنفجر
# اوست پادشاه، آن پادشاهی که از پنجهآ او همیشه
# مر سؤال کننده گان را چشمههای جوانمردی روان میشود
# ~~قایم مقام خود در شهر هرات، حمیت عن الآفات، نصب گردانید و گفت «ای
~~فرزند،
# ~~ایالت خطهآ معمورهآ هرات را که از اعاظم مناصب اسب و از اماجد اعمال به
~~تو
# ~~مفوض گردانیدم، باید که در باب رعیت شفقت و معدلت مبذول داری و خلقی را
# ~~که در اهتمام تو باشند به راه خدای برستی و صدق و دیانت و امانت دعوت
~~کنی و
# ~~از آنچ نباید و نشاید و پسندیده حضرت مولی تعالی نبود احتراز و اجتناب
~~واجب
# ~~شمری.
### | شعر
# پرستیدن دادگر پیشه کن %~% ز روز پسین ms307 خود اندیشه کن
# ~~و خواص و عوام انام را از مایدهآ انعام و فضل خود بهرمند دار و به جای
~~[375] فقرا
# ~~و ضعفا هر اصطناع و تکریم که وجود آن میسر گردد عطاکن، و تفریق و تنفر
# ~~زیردستان را واسطهآ خلل ملک شناس.

PageV01P395

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0399.png)

### | شعر [سعدی]
# # برو پاس درویش محتاجدار %~% که شاه از رعیت بود تاجدار
# # رعیت چو بیخاند و سلطان درخت %~% درخت ای پسر باشد از بیخ سخت
# ~~وزمام حل وعقد اعمال واشغال ولایت را به کف کفایت کفاتی سپار که از ستم
~~و
# ~~تعدی مبرا و معرا باشند و به حلیت راستی و کم آزاری متحلی و بر رعیت
~~مهربان و
# ~~حیم
### | شعر [سعدی]
# # خدا ترس را بر رعیت گمار %~% که معمار ملک است پرهیزگار
# # بداندیش تست آن و خونخوار خلق %~% که نفع تو جوید در آزار خلق
# # رباست به دست کسانی خطاست %~% که از دست شان دستها بر دعاست
# ~~و بر سیاست، خاصه هر قتل و قطع وضوح دلیل وظهور یقین تعجیل مکن، و
# ~~اعتماد و اعتضاد در محبت والفت بر طایفه [ای اکن که عقاید وقواعد سرایر
~~و
# ~~ضمایر ایشان با شواهد ظاهر موافق باشد و در تعریک و تنکیل فسقه و فجره
~~و قلع
# ~~مواد شر اشرار چندانک امکان دارد اجتهاد نمای و با بندگان خدای عزوجل
~~به
# ~~نوعی کن که همه در عیش و فراغ بال و جمعیت خاطر در دعاء دولت تو بیاض
~~روز
# ~~را به اکتساب معیشت گذرانند و سواد شب را به تحصیل عبادت.»
# بعد از آن به چند روز به طرف قلعهآ محروسهآ خیسار حرکت فرمود. ملک
# ~~علاءالدین مواعظ [و] وصایای پدر بزرگوار خود را به جای آورد و در تربیت
~~رعیت و
# ~~باس خاطر ایشان هیچ دقیقه مهمل نگذاشت. 3761]
### | شعر ا[ربیعی]
# همیدونش زربخشی و داد بود %~% دل زیردستان ازو شاد بود
# شعر [استاد اصفهانی]
# عمالبسیطة والبریه عدله %~% فالخلق شخص والبسیطة1 ذار
# فرا گرفته است روی زمین و آفرندگان ms308 را عدل او
# پس خلق بدنیاند و روی زمین سرای او PageV01P396
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0400.png)

# ن کر شست و هفتم
# ر آمدن باد شاهزاده
# وغون به شهر هرات و مراجعت
# چون شهور سنة ثلاث و ثمانین و ستمائه [=683] درآمد، درین سال
# ~~بادشاهزاده ارغون به هرات آمد و در باب رعیت هرات چندانک ممکن بود
# ~~عاطفت و مرحمت فرمود و ملک علاءالدین را بنواخت و از برای ملک شمس
~~الدین
# ~~خلعت خاص و یرلیغ و پائیزهآ زر فرستاد. و بعد از چند روز به بادغیس رفت
~~و از
# ~~بادغیس به سرخس حرکت کرد.

PageV01P397

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0401.png)

# ذ کر شست وهشتم
# در مجالفت هندونویین با اعرای بادغیس
# چون شهور سنهآ اربع و ثمانین و ستمائه [=684] درآمد، درین سال
# ~~هندونویین، امیر تایتمور را به قتل رساند. و سبب آن بود که تایتمور که
~~امیرتومان2 و
# ~~نامدار مقرب پادشاهزاده ارغون بود، دایم از هندونویین بد گفتی و در
~~مشافهه و
# ~~مواجهه چون مست شدی خود را بسیاری بستودی و گفتی:
# نظم [صاحب اندلس]
# [377]ان الذی خلق الاشیاء صورنی %~% نارأ من البأس فی بحر منالجود
# بدرستی آنک بیافرید چیزها را صورت کرد مرا
# آتشی از جنگ در دریای از جوانمردی[؟]
# ~~هندونوین از آن معنی بغایت برنچیدی. و چون تایتمور را در پیش
~~پادشاهزاده
# ~~ارغون حامیان [ی] قوی بود، هندونوین عداوت خود را با او ظاهر نکردی. هم
~~بدین
# ~~کونه چند گاه به نفاق با یکدیگر زندگانی کردند. تا درین سال مذکور آتش
~~حقد
# ~~هند ونوین بالاگرفت و در تیه «العجله من الشیطان» حیران گشت. روزی
~~فرصتی نگاه
# ~~داشت و در میان طوی تایتمور را بکشت و چند تن از نزدیکان او [را] به
~~قتل آورد.
# ~~امرا[یی] که در بادغیس بودند: الادونوین و جاردو و دنقرا باتفاق لشکر
~~جمع کردند
# ~~تا بر هندونوین زنند.
# روز دیگر جماعتی از سپاه الادو پیش هندونوین آمدند و گفتند که «الادو و
# ~~جادو3 و دنقرا با عساکر بازگشتند و حالیا عزیمت محاربت4 و ms309 مقارع
~~ندارند.» PageV01P398
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0402.png)

# ~~هندونوین بغایت خوشدل و مبتهج گشت و لشکر خود را اجازت داد و گفت «هر
# ~~کس به یرت1 خود بازگردید و چون زمستان به آخر رسد و بهار عالم افروز و
~~چهرهآ
# ~~زیبای نوروز فیروز ظاهر گردد، همه آمادهآ حرب و ساختهآ رزم روی به
~~درگاه نهید.»
# امرای هزاره و صدهآ او هرکس به مقام خود مراجعت نمود [ند]. در اثنای این
# ~~حالت الادو نوین وجاردو و دنقرا با لشکرگران مفجاء بر هند ونوین زدند و
~~با
# ~~هندونوین هشتصد مرد بیش نبود. تیغ برکشید و با طایفهآ خود [378] با
~~ایشان مقابل
# ~~شد و بعد از ساعتی در میدان راند و معنی؛
### | شعر
# علیک باظهار التجلد للعدی %~% و لا تظهرن منک الذبول فتحقرا
# بر تو باد بیداد کردن، جلدی کردن از برای دشمنان
# و بیدا مکن هیج گونه از خود پژمرده گی را، پس خوار شوی تو
# ~~بر خویشتن خواند و در چند حمله مردانگی تمام و شجاعت عظیم به اظهار
~~رسانید
# ~~و هر چند که کوشید و چندانک جوشید، بیشتر مقام نتوانست کرد. روی به
~~هزیمت
# ~~نهاد. لشکر الادونوین در عقب او براندند و اکثر مرد[ان] سپاهی او را به
~~قتل آورد[ند]
# ~~و غنیمت بیحد و حساب از اسب و سلاح وخیمه و خرگاه و زن گرفت [ند].
# ~~هندونوین دل خسته و محزون از راه قراباغ درآمد و از آنجا بیهده بیرون
~~رفت و پس
# ~~از ده روز به کوهپایههای غور نزول کرد و با خواص و خواتین خود پناه به
~~خیسار
# ~~برد.

PageV01P399

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0403.png)

### | ذ کرشست ونه
# در گرفتن ملک شمس الدین کهین هندوریین را
# ~~هندوتوین پناه به قلعه محروسهآ خیسار آورد. ملک شمس الدین بعد از چند
~~روز او را
# ~~گرفت و پیش پادشاهزاده ارغون أقول فرستاد.

PageV01P400

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0404.png)

### | کر هفتاا
# ~~در خلعت فرستادن پادشاهزاده
# ~~رغون به جهت ملک شمس الدین کهین PageV01P401
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0405.png)

# ذکر هفتاد و یکم
# در پریشانی شهر هرات و جلاء ms310 مرد[م]
# چون شهور سنهآ سبع و ثمانین و ستمائه [=687] درآمد، درین سال بواسطهآ
# ~~گرفتن هندونوین، امرا با ملک شمس الدین بد شدند و به انواغ ازو پیش
~~پادشاهزاده
# ~~ارغون سخنهای پراکنده؛ چون: یاغی شدن، گرفتن خزینه و خواتین هندونوین و
# ~~ناالتفاتی [به] ایلچیان پادشاه و میلان خاطر او به طرف شاهزادگان عرضه
~~داشتند.1
# ~~چون این سعایت به سمع ملک شمس الدین رساندند، مصلحت در آن دید که من
# ~~بعد در قلعهآ محروسهآ خیسار - که امنع قلاع جبال کیهان است - ساکن
~~باشد.2
# چون ملک شمسالدین در خیسار مقام کرد و ملک علاءالدین نیز از هرات به
# ~~خیسار حرکت نمود، اخبار اراجیف در میان مردم هرات شایع گشت. هر کس به
# ~~نوعی سخن گفتند. در اثناء این حالت طایفهای از نکودریان مالان هرات را
~~غارت
# ~~کردند و بسیاری از مردم را به اسیری گرفت [ند] و از جوانب و اطراف قطاع
~~طرق و
# ~~بی با کان روی به هرات آوردند. و ایاجی بن قنفوردای نوین - که پیش ازین
~~ذکر او رفته
# ~~است با پادشاهزاده ارغون یاغی شده بود و در حدد گرمسیر ساکن گشته - هر
~~چند
# ~~روز طایفه [ای] را به جهت قصد و حصد هرات می فرستاد. کار به جای [ی]
~~رسید که
# ~~برفتند و خلق گروه گروه و فوج فوج به تبعیت ایشان جلاء وطن کردند و هر
~~چند که
# ~~شهابالدین رزه و بعضی از مشاهیر جماهیر شهر اهالی و شکان و مطان3 هرات
~~را
# ~~گفتند که [380] «ای اصحاب! واقعه [ای] موجود نشده ولشکر بیگانه نرسیده،
~~از
# ~~شهر مروید وکربت غربت را اختیار مکنید..» بدان نصیحت هیچ کس التفات
~~PageV01P402
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0406.png)

# ~~ذکر هفتاد و یکم ا در پزیسانی شتهر هرات و...
# ~~نمیکرد و هر کس بسر خود پناه به شهری و قصبه و قلعه و حصنی میبرد.
# روز جمعه خلقی که باقی مانده بود [ند] در مسجد جامع با هم اتفاق کردند
# ~~که از شهر نروند و دروازهها را محافظت ms311 نمایند و اگر لشکر[بیگانهای] به
~~محاصرهآ
# ~~شهر بیاید، حرب کنند. برین جمله با هم مقرر داشتند و اختیارالدین بوقا1
~~[را] بر سر
# ~~خود حاکم گردانید [ند]. چون شاه سپاه شب دیجور سراپردهآ ظلمت بزد و
~~شادروان
# ~~ظلمانی برافراشت، در چنین شب تاریک،
### | شعر [ابیوردی]
# یلیل طویل ینشد النجم صبحه %~% فلا الصبح مسبوق و لاالنجم لاحقه
# به شب درازی که میجست ستارهآ صبح را
# پس نه صبح پیشی گرفته بود و نه ستارهآ در رسنده بدو
# ~~قرب هزار بنهوار مردم از شهر بیرون رفت و بندهآ مذنب1 سیفی - که جمع
~~کنندهآ این
# ~~کتاب است - در آن وقت شش ساله بود و یاد دارد که خلق از شهر هرات بیشتر
~~پیاده
# ~~به اسفزار و جام وخواف3 و غور و غرجستان میرفتند. و به هر نوع اخبار
~~اراجیف
# ~~میگفتند. گاهی آواز میکردند که «لشکر نکودری و امیرنوروز می آیند تا
~~خلق هرات
# ~~را اسیر کرده به گرمسیر برند. و گاهی [می اگفتند که «سپاه عراق میرسد و
~~بر آن
# ~~عزیمتاند که هرات را خراب کنند و ساکنان او را به اطراف واکناف خراسان
~~و
# ~~عراق ببرند.» و قومی را گمان آن بود که ملک شمسالدین لشکر غور و غزنین
~~را
# ~~جمع کرده و بر آن عزم است که به هرات آید و خلق را به ولایت غور برد.
# القصه تشویش و دلنگرانی هر روز در میان مردم هرات بیشتر میشد و هر
# ~~ساعت خبر دیگر [381] می رسید. پدر عزیت سفر میکرد و پسر نیت سکونت.

PageV01P403

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0407.png)

# ~~کی از برادر میرفت و داغ فراق بر جگر دوستان مینهاد و دیگری از
~~خویشاوندان
# ~~ی برید و هنگام وداع میگفت:
### | شعر[و ایضا له]
# ائها الحی إن بکرتم رحیلا %~% فالبثو للمودعین قلیلا
# ~~ای قبیله، اگر با مداد کنید شما در حالی که رحلت کننده گان باشید
# س درنگ کنید از برای وداع کننده گان اندکی PageV01P404
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0408.png)

# ذکر هفتاد و دوم1
# در آمدن ایاجی نگودری
# به ms312 شهر هرات وغارت خلق
# چون شهور سنهآ ثمان و ثمانین و ستمائه [688] درآمد، درین سال ایاجی با
# ~~ده هزار سوار جنگی به رودخانهآ هرات نزول کرد. و راوی چنین گفت که پیش
~~از
# ~~آمدن ایاجی به چند روز، احمد یحی از قلعهآ محروسهآ خیسار به هرات آمد و
~~مثال
# ~~ملک شمس الدین به عمر شاه خواندزی و اکابر شهر رسانید. در آن مثال
~~مسطور بود
# ~~که «نواب و عمال ما بدانند که امیر ایاجی با سپاه گران به استدعای
~~امیرنوروز بدان
# ~~طرف آمد. باید که در رضاجوی ای] او هیچ تأخیر و تقصیر جایز نشمرند؛ جه،
~~او
# ~~عازم آن است که لشکر به خراسان برد و اکثر ظن ما آن است که ازو زحمتی
~~به مردم
# ~~هرات نرسد. اما با وجود این معنی باید که اعتماد نکنند و به حصارها
~~درآیند.»
# و خواجه قطبالدین چشتی نیز میرک زکی حمال را به هرات فرستاد و گفت
# ~~که «مردم شهر باید که با امیر ایاجی حرب نکنند و دروازه [ها] بر روی
~~لشکر او
# ~~ببندند.»
# چون ایاجی به هرات آمد، سه روز سپاه او در شهر سوداکردند. روز چهارم از
# ~~جوانب شهر کورکه 2[383] فرو کوفتند و از چب و راست ندا در داد[ند] که
~~«امیر
# ~~ایاجی حکم کرده است که نماز شام را باید که تمامت خلق از شهر بیرون
~~روند.» روز
# ~~دیگر سپاه ایاجی دست به غارت برآوردند و مردم را اسیر کرد[ند]. طایفه
~~[ی] در
# ~~حصار اختیارالدین3 بماندند وگروهی در گنبد سلطان سعید غیاث الحق
~~والدین، PageV01P405
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0409.png)

### | تاریخ هرات
# ~~نورالله مضجعه، و قومی از متعلقان امیر نوروز و دیگر باقی خلق را اسیر
~~کردند و
# ~~فرزندان را از مادران جدا گردانید [ند] و از بیدادی و ناپاکی و دست
~~درازی آن قوم
# ~~ستمکر بنده کان خدای عزوجل مهجور و مقهور گشتند واز اطفال و عیال جدا
# ~~ماند [ند] و سر [و] پابرهنه قدم در راه نهاد[ند] و هر ms313 یک از سر درد
~~واندوه و قبض
# ~~خاطر گفت [ند]:
### | شعر اسعدی]
# میروم از سر حسرت به قفا مینگرم %~% خبر از پای ندارم که زمین می سپرم
# ~~و ایاجی پانصد سوار بفرستاد تا خلقی را که به اطراف رفته باشند غارت
~~کنند. قرب
# ~~پانصد تن رادر راه اسفزار بگرفتند. بعد از آن ایاجی با نعمت بسیار و
~~اسیر بیشمار از
# ~~هرات برفت.

PageV01P406

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0410.png)

# ذکر هفتاد وسوم1
# در صفت خرابی شهر هرات
# چون مشهور سنهآ تسع و ثمانین و ستمائه [=689] درآمد، راوی چنین گفت
# ~~که درین سال در هرات از مردم صد نفر بیش بنود و در محلتی که صد کدخدای
# ~~نامدار وطن داشتند دو تن و یا پنج تن بیش از آن محلت نبودند، و ازغله و
~~اقمشه در
# ~~نهانخانه ها و جاهها چندانی مانده بود که اکسی]* را (383] غایت و نهایت
~~در تصور
# ~~نیامدی و چون شب درآمدی هیچ آفریده را زهره و دل آن نبودی که به میان
~~شهر
# ~~گذر توانستی کرد؛ چه، شهر از خرابی و دهشت چون وادی [ی] بود که در فراز
~~و
# ~~نشیب او غولان بیابانی مأوی و مثوی ساخته بودند و یا جو بیشهای که از
~~یمین و
# ~~یسار او شیران آشفته و فیلان مست زنجیر گسل در غرینش2 واوا آمده.
### | شعر (سلیمان]
# توطن فیها اللیت واللیث خادر %~% تجنب منها الذیب والذیب قادر
# وطن گرفت در وی شیر و شیر ملازم بیشه بود
# به یک سو شد ازو گرگ و گرگ توانا بود
# ~~و هژبر پردل که در شب تنهادر شهر طواف کردی وحشت وبدگمان چنان بروی
# ~~مستولی شدی که پنداشتی که حالی در چنگال هلاک و پنجهآ تلف گرفتارخواهد
# ~~شد.
# یک سال پیوسته شهر هرات برین نسق - که به ذکر پیوست -از مردم خالی بود
# ~~و طرق اطراف ناایمن و مخوف وخلق متوطن در قلعهها و حصارها، و احوال
~~عساکر
# ~~خراسان بواسطهآ خلاف امیر نوروز در تزلزل و کار ضبط ممالک ms314 پادشاه وقت
~~نامنظم،
# ~~و نوایر فتن وبریشانی در التهاب، و بحر جور و تعدی در تموج، وصور امن
~~وامان و PageV01P407
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0411.png)

### | تاریخ هرات
# ~~احت وفراغ در حجب، و حوادث و وقایع مجدده متواری. و سه سال پیوسته که
# ~~شهور سنهآ تسعین و ستمائه [692] است در هرات بواسطهآ خراجی حادثه و
# ~~داهیهای ظاهر نگشت که تاریخ او به کتابت پیوستی.

PageV01P408

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0412.png)

# ذکر هفتاد و چهارم
# در آمدن امیر نوروز
# به جهت عمارت شهر هرات
# چون مشهور سنهآ تسعین و ستمائه [=690] درآمد، درین سال به حکم
# ~~بادشاه غازان [384] امیر نوروز بن ارغوان آقا با پنج هزار2 سوار به
~~بادغیس آمد و از
# ~~آنجا به دره گز رفت و این نواحی را بتاخت و بسیاری از حواشی و مواشی
~~مخالفان
# ~~پادشاه غازان را به هرات آورد. بعد از آن نیکی باورچی3 را به اسفزار
~~فرستاد و
# ~~الاتمور را به سجستان و به ملک نصرالدین سجستان و ملک حسام الدین و ملک
# ~~جلال الدین فراه آلتمغا4 نوشت که «حکیم یرلیغ پادشاه غازان5 بن ارغون
~~خان
# ~~ابقاخان برآن جمله نفاذ پیوسته است که من که نوروزم شهر هرات را به حال
~~آبادانی
# ~~بازآرم و از اطراف خراسان رعایای هرات را بازطلبم. می باید که چون سواد
~~یرلیغ
# ~~پادشاه عادل غازان وآلتمغای من برسد و بر مضمون آن واقف شوید، مردم
~~هرات
# ~~را که در آن ولایات باشند بازفرستید و درآمدن برین جانب مانع نیایید و
~~از حکم
# ~~اعلی پادشاه وقت عدول و انحراف نجویید تا آن حدود از قتل و نهیب سالم و
~~ایمن
# ~~ماند.1
# بعد از شش ماه الاتمور و نیکی باورچی با پنج هزار کدخدای هروی به هرات
# ~~آمدند. امیر نوروز نیکی باورچی را به شحنگی هرات نصب گردانید و حکم
~~فرمود
# ~~که تا دو سال هیج آفریده از مغول و مسلمان بر رعیت هرات زحمتی و کوچی
# ~~نرساند تا خلق پریشان جمع شوند وولایت خراب به حال معموری بازآید و ms315
# ~~بواسطهآ رأفت ومعدلت ما سینههای خستهآ زیردستان مرهم راحت و استراحت
# ~~یابند ولیالی هموم و غموم خواطر مسلمانان به ایام سرور و حبور مبدل شود
~~و PageV01P409
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0413.png)

# ~~شمؤس مآرب و مقاصد هر یک به مشارق رجا و توقع پیوندد و در چمن ملک و
# ~~ملت سرو جلالت و نهال سعادت ناضر و برومند گردد و از شجرهآ آمال ابناء
~~گیتی را
# ~~انوار و ازهار نحج و ظفر روی نماید و دوحهآ [385] شادمانی و گلبن خرمی
~~و
# ~~بی غمی شگفته شود و روزگار به دولت روزافزون پادشاه ربع مسکون و مزید
# ~~کرامات1 گوناگون دم مساعدت2 و معاونت زند.
### | شعر [عزیزی]
# # گردون شود متابع وگیتی شود مطیع %~% دولت [شود] مساعد و عزت شود قرین
# راوی چنین گفت که به اندک روزگاری شهر هرات آبادان گشت، چنانک
# ~~رشگ بغداد [و] نمودار خطهآ سمرقند شد و از اطراف ممالک خراسان خلق روی
~~به
# ~~هرات آورد. و به سبب عدل و صیت سیاست و نفاذ احکام امیر نوروز راههای
# ~~مخوف ایمن گشت و تجار از یمین و یسار ولایات و بلدان آسوده حال و ایمن
~~از
# ~~مخوفات طرق روان شدند و هر یک از میان جان بر امیر نوروز ثنا خواندند و
~~گفتند:
### | شعراسعدی]
# خدایا تو این شاه درویش دوست %~% که آسایش خلق در ظل اوست
# # بسی بر سر خلق پاینده دار %~% چراغ بزرگیش را زنده دار
# برومند دارش درخت امید %~% سرش سبز و رویش به رحمت سفید
# # نگهدار یارب به چشم خودش %~% بسپرهیز از آسیب چشم بدش
# # مقیمش در انصاف و تقوی بدار %~% مرادش ز دنیی و عقبی برآر[386]
~~PageV01P410
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0414.png)

# ذ کو هفتاد و پنحم1
# در نامه نوشتن امیر نوروز به ملک شمس الدین کهین
# چون شهور سنهآ احدی و تسعین و ستمائه [691] درآمد، راوی چنین تقریر
# ~~کرد درین سال مذکور امیرنوروز مکتوبی نوشت به ملک سعید شمس الحق والدین
~~و
# ~~درآمدن او به هرات اشتیاق و نزاع تمام نمود و گفت ms316 که «به دولت پادشاه
~~عادل باذل
# ~~روشن بخت آسمان تخت،
### | نظم [رشید وطواط]
# هوالملک المیمون بیض سیوفه %~% لقهر ضلال آو لنصر رشاد
# اوست پادشاهی خجسته، سفید است شمشیرهای او
# از برای شکستن گمراهی یا از برای یاری کردن راه است
# ~~غازان خاص 2 خطهآ هرات3 که مقر عز و جلال و محط منی و آمال است،
~~آبادانی
# ~~پذیرفت و به اضعاف آنجه که ملک اسلام مشاهده کرده امروز دروی رعیت است
~~و
# ~~جمعیت و خصب نعمت. میباید که ملک اعظم از آن قلعهآ محروسه - که قللش با
# ~~اوج فلک اثیر راز میگوید و حضیضش با تحت ثری پهلو میساید - به دارالملک
# ~~هرات حرکت فرماید و تخت امارت موروثی را به قدوم خود مزین گرداند.
### | شعر
# به شاهنشهی تاج بر سر نهد %~% همی تخت از چرخ برتر نهد
# جهان را ز سر روشنای [ی] دهد %~% روان را به داد آشنایی دهد
# ~~و چون به هرات نزول کند، مصاحب او پیش غازان روم و به هر ماربه و مطلب
~~که
# ~~خاطر او بدان ملتفت و متعلق بود اجتهاد و سعی [387] بلیغ در اسعاف
~~وانجاح او
# ~~بذل کنم. زیادت کتابت4 حاجت نبود، والسلام.» PageV01P411
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0415.png)

# ذکر هفتاد و ششم
# در جواب نامهآ آمیرنوروز
# ملک شمس الدین کهین نویسد
# ~~چون شهور سنهآ اثنی و تسعین و ستمائه درآمد، در اول محرم این سال
# ~~مکتوب امیرنوروز به ملک سعید شمس الحق، طاب مرقده، رسید. موصل نامه را
~~با
# ~~حصول مآرب و مقاصد روز دیگر بازگرداند و در جواب نوشت:
# # لقد جاءنی بعد اشتیاقی کتابکم %~% سجدت سریعا حین ابصرته شکرا
# بدرستی آمد به من بس از آرزومندی من نامه شما
# سجده کردم شتابان از هنگام [ی]که دیدم او را از برای شکر
# ~~مثال عالی واجب الامتثال امیر بزرگ عادل خسرو آفاق لشکرکش خراسان
~~وعراق،
# ~~حامی اهل ایمان، ماحی کفر وطغیان، مرزبان گیتی نوین مظفر باذل نوروز
~~نویان،
# ~~زیدت معدلته، آراسته به فنون لطایف وبیراسته به صنوف ms317 طرایف، و بدایع
~~الفاظ او
# ~~چون صورت جانان جانفزای و معانی او چون سیرت پاکان دلگشای. لطایف او
# ~~مروح روح و مواعظ و نصایح او مفرح دل مجروح. جواهر منثور او در گوش
# ~~جان [چون] لآلی منظوم و فراید فواید او در نظر روح چون در منثور.
### | شعر [جمال]
# # نامه نگویم، که دم روح القدس %~% بود که آن بر دل رنجور زد
# # باز نسیم سر زلف بتان %~% لخلخهای بر تن مهجور زد[388])
# ~~مقرون به صفا و وفا ومشحون به حسن عقیدت و ولا رسید. به ورود آن مورد
# ~~میمون و وفود آن وافد همایون مسرات فراوان و ابتهاج بی پایان محصل گشت
~~و
# ~~مهجت رابهجتی بخشید و سینه راسکینه [ای] ارزانی داشت و روح راروحی عطا
~~کرد.
### | شعر
# # کتابک قدرالملک وافی فسرنی %~% و سری شجی قلبی کریم مقالکا
# نامهآ تو ای اندازهآ پادشاهی رسید پس شادمان PageV01P412
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0416.png)

# کرد ما را و براند آنده دل مرا گفتار بزرگوار تو
# ~~آن روز نامهآ اقبال و افضال1 را دستور سعادت بی غایت و کرامت بینهایت
~~ساخته
# ~~شد و بر سلامتی نفس نفیس و عرض کریم خداوندی حضرت جهان آفرین فراوان و
# ~~شکر بی پایان تقدیم افتاد و در مقابل تشریف بزرگوار تحیات وافره و
~~مدحات
# ~~متوافره ارسال افتاد. صفت تشوق و غرام و شرح شدت تعطش و اوام2 با ادراک
# ~~خدمت روح بخش که سبب حصول سعادات دارین و وصول مرادات منزلین است
# ~~نه چنان و چندان است که اواخر فکر به اوایل ذکر آن پیوندد یا مقاطع و
~~مخاتیم
# ~~افهام واوهام به مبادی و مفاتیح آن واصل شود.
### | شعر [علیق]
# شوقی إلیک کثیر لیس یحصره %~% عقل و فکر وفهم و آذهان
# آرزوی من به سوی تو بسیارست نیست که بشمارد اورا
# خرد وفکر وفهم وذهنها
# ~~بعد از تبلیغ محامد و ثنا وعرض مدایح و دعا معلوم رأی انور لازال عالیا
~~باشد که
# ~~من بعد نیت این مخلص آن است که در ms318 قلعهآ محروسهآ خیسار ساکن [389] باشد
~~و از
# ~~برای نیل جاه دنیی و طلب لذات نیست شونده و عزت عاریتی و دولت پنج روزه
# ~~خاطر را پریشان و ضمیر را مشوش ندارد. آبا و اجداد کرام او از حکم و
~~حکومت و
# ~~ملک و ملکداری جه منفعت و ربح یافتند که مرو را نیز طمع آن باشد؟!
### | شعر
# بیا بگوی که قیصر ز روزگار چه یافت؟
### | بیا بگوی که پرویز از زمانه چه برد؟
# گر او نهاد خزینه، به دیگری بگذاشت
### | وزین گرفت3، زمانه به دیگری سپرد
# ~~به حکم پادشاهزاده ارغون خان، هندونوین را بگرفتم. بدین واسطه از جوانب
~~و
# ~~اطراف اعادی و حساد برخاستهاند وهمه به قصد و اهلاک او نطا[ق] طاقت بر
# ~~میان جان حدود گردانیده. اگر بدان جانب حرکت میکند ناچار به مقاومت و
~~دفع
# ~~شرر و مکاید ایشان مشغول باید بود و چند روزی را که از حیات باقیست به
~~سوداها PageV01P413
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0417.png)

# ~~و تخیلات متنوعه به سر آورد. مأمول و متوقع از خدمت امیر عادل آن است
~~که این
# ~~محب مخلص متخصص را به آمدن به هرات و حکومت آن حدود معذور دارند.
# ~~زیادت چه ابرام دهد خدمات را که بدین طرف بازبسته بود و سعی مخلص را
~~[برا"
# ~~ری اثر تواند بود فرمایند.»
# این بود تمامی تواریخ حکایات و قصص ملک سعید، شمس الحق والدین که
# ~~در قلم [آوردم]. بعد از این به عون ملک متعال و تربیت ملک اسلام، غیاث
~~الحق
# ~~والدین، خلدالله ملکه وجلاله، در تواریخ ملک مرحوم فخرالحق والدین شروع
# ~~کنم، وبالله التوفیق.

PageV01P414

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0418.png)

# ذ کر هفتاد و هفتم
# در آمدن ملک مرحوم فخرالد وله
# والدین از قلعهآ خیسار به هراة
# ~~چون شهور سنهآ ثلاث و تسعین و ستمائه [=693] درآمد، ثقات هرات چنین
# ~~390) تقدیر کردند که درین سال ملک مرحوم فخرالدوله والدین که پسر
~~بزرگتر
# ~~ملک سعید شمس الحق والدین است و به هنر و فرهنگ موصوف و به نعوت بذل ms319 و
# ~~کرم منعوت1،
# شعرارشید وطواط]
# # هوالملک المنصور فی کل مازق %~% له النصر مملوک الا عنه طایع
# اوست پادشاه نصرت داده شده
# در هر تنگنای حربی مر وراست
# # و انصافه للبر والبحر شامل %~% و إحسانه فی الشرق والغرب شایع
# و انصاف دادن او مر خشکی و تری را فرارسنده است
# و نیکوی [ی]کردن او در شرق و غرب روان است
# ~~و ذات عالی صفات او که لطف و غنفش سرمایهآ حیات و ممات است، به فنون
# ~~فراست آراسته و به صنوف محامد ومدایح ممدوح ومشکور. ودر جنب2
# ~~سخاوت بی نهایت و افضال با کمال او، حاتم طایی و یحیی برمکی بخیل و
~~شحیح،
# ~~و در بیش شجاعت کوه پیکر و جلالت هوش بر او3 رستم دستان و سام نریمان،
# ~~جبان و خایف.
### | شعر[خاقانی]
# دست رستم ببست کوشش او %~% نام حاتم ببرد4 بخشش او
# ~~میلان خاطر خطیر بزرگوارش در لیالی و ایام به تیغ و حسام و مآرب و
~~مطالب طبع
# ~~انوار اطهر اظهر او به روز رزم وکین آوری وگاه حرب و داوری،
~~PageV01P415
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0419.png)

### | شعر [دقیقی]
# # نبودش کسی در جهان همنبرد %~% ز فیلان جنگی و مردان مرد
# # توانایی و افسر و تخت داشت %~% بلندای] و فیروزی و بخت داشت
# # چه دزنده شیر و چه غرنده ببر %~% تنومند گرگ و توانا هزبر[391]
# # نیارست با او نبرد آزمود %~% همآورد خود در جهانش نبود
# # در آب از نهیبش نهان شد نهنگ %~% برآن سان که در کوه غران پلنگ
# # جهاندار بود و خردمند و راد %~% خداوند دین و خداوند داد
# ~~و با این خصایص محموده حق تعالی او را طبع دراک و ذهن صافی ارزانی
~~داشته بود
# ~~که هنگام حل مشکلات معانی آیتی بود و در وقت اختراع نظم و نثر، آفتاب
~~چشمه
# نظم [لواحد من الشعرا]
# # خاطر عاطر پاکش به که سرعت نظم %~% نقطهآ نون برباید به خم چنبر کاف
### | شعر
# له فی الذهن والافکار شاءو %~% تقاصر دؤن غایته الآنام
# مر او را ms320 در ذهن و فکرها دویدنیست
# که کوتاه آمدند1 بیش غایت او مردمان
# ~~و ملک سعید شمس الحق الدین در باب او نه چندان شفقت و عاطفت داشتی که
~~آن
# ~~را به تقریر و تحریر و بیان و بنان در حیز تصور و امکان توان آورد و به
~~آداب
# ~~شاهزادگان و ابناء ملوک او را تحریص کردی و هیچ دقیقه از دقایق کمال
~~اشفاق و
# ~~فرط محبت أبوت در حق او فرونگذاشتی.
### | شعر
# چو آموزگارش فریدون بود %~% چنان پر هنر، بیهنر چون بود
# ~~از قلعهآ محروسهآ خیسار به خطهآ معمورهآ هرات، حمیت عن الحدثان
~~والآفات، آمد و
# ~~سبب آن بود که ملک شمس الدین2 بواسطهآ رنجشی و ترک ادبی او را در بند
~~کرده
# ~~بود و با طایفه [ای] از خواص و آتراب او تا هفت سال در آن بند داشته. و
~~این قصه را
# ~~خطیب فوشنجی - که او را ربیعی خوانند، درکتاب «کرت نامه» به شرح و بسط
~~تمام
# ~~آورده. اگر کسی خواهد که [392] بر کیفیت آن عالم و مطلع شود، او را
~~رجوع بدان PageV01P416
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0420.png)

# ~~کتاب باید کرد1.
# القصه، درین سال مذکور ملک فخرالدین بند خود بشکست و چند تن از
# ~~نگاهبانان و موکلان خود را که مقدم ایشان را قشمور گفتندی به قتل آورد
~~و به قلعه
# ~~بالا رفت. هر چند که ملک شمس الدین بدو پیغام کرد که «ای بسر ازین سر
~~بالای تند
# ~~که اوج غمام دون حضیض اوست فرود آی و برخلاف سخن من مرو و حقوق را به
# ~~عقوق بدل مگردان،
### | شعر
# علیک ببر الوالدین کلیهما %~% و بر ذویالقربی و برالاقارب
# بر تو باد نیکوئی مادر و بدر هر دو را
# و نیکی خداوندان خویشاوندی را و نیکی نزدیکان
# ~~تا قلم عفو و رقم صفح بر جریدهآ عصیان تو کشم و بر طریق ماضی و نهج اول
~~ترا از
# ~~لطایف و اشفاق بدری محظوظ گردانیم و باب رحمت و رآفت اتش سخط خود ms321 را
# ~~انطفائی دهم.» ملک فخرالدین به هیچ نوع بدان نصایح و مواعظ بر پدر
~~اعتماد نکرد
# ~~و از قلعه بالا شیب نیامد و با دو سه تن بر آن سر بالای رفیع و قلعهآ
~~سر بر چرخ اثیر
# ~~روزگار میگردانید و میگفت:
### | شمعر
# آخر این تیره شب هجر به پایان آید %~% آخر این درد مرا توبت درمان آید
# راوی چنین گفت که چون خبر بند شکستن او به امیر نوروز بن امیر ارغون2 آقا
# ~~رساندند، برادران و خویشاوندان و امرا[ی] لشکر خود را طلب داشت و گفت
~~که:
# ~~«ملک فخرالدین بند شکسته است و قلعه بالای خیسار را گرفته و پدر او ملک
# ~~شمسالدین بر آن عزیمت است که او را بگیرد و بدتر و سختتر از اولش در
~~بند PageV01P417
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0421.png)

# ~~کند. چه جواب می بینید1 در معنی آنک من او را از پدرش طلب دارم؟ چون
~~پیش
# ~~من آید او را تربیت کنم و ملکی خطهآ هزات را بد و دهم؛ جه، میگویند که
~~[393] او
# ~~مردیست که در شجاعت و بسالت باس و دل تمام دارد و در درایت و کیاست ذهن
# ~~صافی و فکر روشن.» آن جماعت بر امیر نوروز آفرین خواندند و گفتند که
~~این کار از
# ~~غایت مصلحت امیر است؛ چه، چنین ملکی در سپاه امیر می باید.
# امیر نوروز روز دیگر برادر خود امیر حاجی را پیش خوانده و نویسندهآ خاص
# ~~راگفت تا مکتوبی بنویسد:
### | شعراربیعی]
# # بفرمود تا برد پیشش دبیر %~% سیاهی وکاغذ2 ز مشک و حریر
# # یکی نامه بتوشت بس دلیسند %~% پر از لابه و مکر و نیرنگ و پند
# # نخستین خطش آفرین خدای %~% که هست آفرینندهآ هوش و رای
# # خداوند جان و روان آفرین %~% که کردن مر او را توان آفرین
# # توانا و دانا و پاک و بلند %~% گزند از وی و او زکس بیگزند
# # به هرکار، فیروزی و دست ازوست %~% سپهر و زمین و زمان هست آزوست
# ~~خداوندی که شمع آفتاب ms322 در طشت فلک حکمت او برافروخته است و تیغ صبح که
# ~~فاصل نور و ظلمت از نیام شب، قدرت او برافراخته. کردگاری که شجرهآ
~~انسان در
# ~~باغ احسان برآوردهآ اوست و بر آن شجرهآ شریف عقل و نطق - که ثمرهآ لطیف
~~است -
# ~~بدید آوردهآ او. [394]
### | شعر
# وهو الأله فلا یضام جلاله %~% و هوالملیک فلا یرام علاوه
# و اوست خدای عزوجل، پس بیداد کرده نشود بزرگی او
# و اوست پادشاه، پس خسته نشود بزرگی و بلندی او
# و فهو المجید بذاته و صفاته %~% و هوالحمید فلایرد قضاؤه
# پس اوست بزرگوار به ذات خود و صفات خود
# و اوست ستوده، پس باز گردانید نشور حکم او
# بعد از سپاس بی قیاس و ثناء بی منتهای حضرت واجب الوجود، تعالی و
~~PageV01P418
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0422.png)

# ~~تعظم، این نامه ایست که در کتاب آمد از نوروز به ملک شمس الدین گرت در
~~معانی
# ~~آنکه چنین شنودم که پسر تو ملک فخرالدین [بند] شکسته است و پناه به
~~قلعهآ
# ~~بالائین خیسار برده. بر موجب حدیث صحیح رسول عربی، علیه افضل الصلوات،
# ~~که «تشفعوا توجروا» برادر اعز حاجی را تا جهت خاطر من از سر جرم او
~~درگذرد و
# ~~او را به جان امان دهد1.
# شعر[ربیعی]
# ایا نامور شاه با دسترس %~% امید من از دادت این است و بس
# که بیرون کنی رنجش از سینه تو %~% نجوئی از آن شیردل کینه تو
# ز بالا چو نزدیکت آید همی %~% بر من فرستاده باید همی
# که تا مرز ایران کذارم بدو %~% همه گنج و لشکر سپارم بدو
# به فیروزی پاک پروردگار %~% که دارم گرامیش فرزندوار
# بذیرم1 سپاس فراوان ز تو %~% نباشد دریغم تن و جان ز تو
# ~~چون نامه به آخر رسانید، بر موجب «کرم الکتاب ختمه»3 عنوان نامه بنوشت
~~و مهر
# ~~کرد و بر مقتضاء «تربوا کتابکم فانه آنجح بحوایجکم»3 بر خاک
~~انداخت.[395]
# امیر حاجی آن نامه را برداشت و ببوسید و متوجه خیسار شد. چون به
# ~~خیسار رسید، ms323 ملک شمس الدین طایفه [ای] را از ابناء نامدار خود و قومی
~~را از کبار
# ~~اخمار خیسار به استقبال او نامزد گردانید تا به احترام و اعزاز هر چه
~~تمامتر او را پیش
# ~~او درآورند. چون نامهآ امیرنوروز بخواند و بر مضمون آن واقف گشت، روز
~~دیگر که
# ~~شاهد خاوری چوبتان بربری بر تخت فلک چنبری برآمد، در جواب نامهآ
~~امیرنوروز
# ~~نوشت که «خطاب برزگوار و مثال نامدار مختومی که جنان جنان و روح روح
~~بود
# ~~رسانید، بوسیده وخواند [ه]گشت. از وهاب علی الاطلاق ومنعم به استحقاق
# ~~استدامت دولت مکرمت و استزادت نعمت خداوندی را خواسته می اید. حلیف
# ~~اجابت باد، بحق الحق و ذویه. و بعد از تبلیغ محمدت و ایصال خدمت بر رأی
# ~~عالم آرای انور آنها میگرداند که پسر من فخرالدین محمد دیوانه است که
~~چون بری PageV01P419
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0423.png)

# ~~از نظر مردم مستوری می جوید و آشفته ایست که چون پلنگ مآوی جز در خارا
# ~~سنگ نمی سپارد.
### | شعر[ابوالعلاء]
# جهول بالمناسک لیس یدری %~% اغیا بات یفعل امر رشادا
# نادانیست به عبادتها نیست که بداند
# گمراهیست که شب گذاشت میکند یا راه راست
# طموح السیف لا یحشی إلها %~% و لا یرجو القیامة والمعادا
# نیک نکردهآ شمشیر است، نمی ترسد از خدای
# و امید نمیدارد قیامت را و جای بازکشتن را
### | شعر[دقیقی]
# # ازین خیره کش تند دیوانهایست %~% که از وی به هر جای افسانهایست
# # به هیچ آفریده همی نگرود %~% سخن در جهان آفرین میرود
# # به هستی خود بر دلش شیفته است %~% جوان مردیش بفریفته است
# # مبادا[که] سر پیچد از رأی تو %~% و یا بگذرد ز آرزوهای تو[396]
# # بمانم به نزدیک تو شرمسار %~% ز کردار آن بود ناتوس2 کار
# ~~بعد از آن امیر حاجی از ملک شمسالدین اجازت خواست که ملک فخرالدین را
# ~~پیند. ملک شمس الدین فرمود که «امیر رامصلحت آن نیست که به او ملاقات
~~کند؛
# ~~یا در جواب و سئوال شرایط ادب و رفق را نامرعی گذارد.»3 ms324
# ~~امیر حاجی گفت: «آنچ ملک اسلام می فرماید از ممکنات است، و اما برادرم
# ~~امیرنوروز مرا مأمور گردانیده بدین امر که البته پیش او روی و او را
~~نصیحت کنی که
# ~~منقاد امر و نهی پدرباش و از جرایم گذشته عذرخواه.» ملک شمسالدین او را
# ~~اجازت داد.
# ~~امیر حاجی روز دیگر نزد ملک فخرالدین رفت و سلام امیر نوروز بدو
# ~~رسانید. ملک فخرالدین بغایت مبتهج گشت و از آمدن امیرحاجی به جهت کار
~~او PageV01P420
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0424.png)

# ~~حق را شکرها به جای آورد و گفت که«مرا درین قلعه خصم بسیار است و
# ~~غرض خواه بیشمار و پدر ناخشنود و میترسم که فرود آیم. اگر امیر بزرگ
~~نوروز
# ~~نویان جماعتی را از شیوخ کبار واشراف خراسان پیش پدر من فرستد تا مرا
~~ازو
# ~~شفاعت درخواهند، من از این قلعه [به] شیب آیم.»
# امیرحاجی، ملک فخرالدین را وداع کرد و پیش ملک شمس الدین آمد و آنچ
# ~~از ملک فخرالدین شنوده بود به سمع او رساند. ملک شمسالدین گفت که «تا
~~امیر
# ~~نوروز به خط ید خود ضمان نامه به من ندهد که هر چه از فرزند من ملک
~~فخرالدین،
# ~~از شر و فتنه و خلاف، در وجود آید آن را به من حواله نکند، من او را
~~نگذارم1 که
# ~~پیش امیر آید.»
# امیرحاجی] روز دیگر از خیسار بیرون آمد و بتعجیل تمام پیش امیر نوروز
# ~~رفت و هر چه ملک شمسالدین و ملک فخرالدین گهته بودند عرضه داشت.
# ~~امیرنوروز بعد از چند روز که به تدبیر و تفکر بسر [397] برد. شیخ
~~الاسلام خواجه
# ~~شهاب الحق والدین جامی وشیخ بزرگوار قطب الحق والدین چشنی را پیش ملک
# ~~شمسالدین فرستاد و به ید خود خطی نوشت که « هر فضولی که از ملک
~~فخرالدین
# ~~در وجود آید، من که نوروزم از عهدهآ آن بدرآیم و ذمهآ ملک اسلام شمس
~~الدین از آن
# ~~بری باشد.» 2
# چون شیوخ اسلام به خیسار آمدند و خط امیر نوروز ms325 را به ملک شمس الدین
# ~~دادند، ملک شمس الدین عهد کرد که به جان قصد ملک فخرالدین نکند و کسی
~~را
# ~~نفرماید.» روز دیگر شیوخ اسلام پیش ملک فخرالدین رفته و گفتند که «ای
~~ملکزاده،
# ~~وقت آن آمد و وقت آن رسید که ازین موضع دلگیر - که شیر شرزه را در وی
~~به زنجیر
# ~~نگاه نتوان داشت و دیو3 را به عزایم در مندله نتوان آورد - فرود آئی.»
~~ملک
# ~~فخرالدین رد حال PageV01P421
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0425.png)

### | شعر[ربیعی]
# # به پاسخ چنین گفت: کایدون کنم %~% ولیکن فرو ماندهام، چون کتم
# # همی ترسم از باب واز خشم او %~% کسه افتادهام دور از چشم او
# ~~شیوخ اسلام جهت اطمینان دل او سوکند خورد[ند]:
### | شعر
# # لابدان خدای که اندر دل صدف پرورد %~% به لطف دانهآ لوءلوء ز قطرهآ
~~باران
# # بدان خدایآ که در ابتداء مطلع کن %~% به عز نطق بیفزود رتبت انسان
# # بدان خدای که ترکیب عالم و آدم %~% همی نماید بر حکم قدرتش برهان
# ~~که از ملک اسلام شمس الحق والدین مضرتی و شری به تو لاحق نخواهد شد.»
~~بعد
# ~~از آن ملک فخرالدین فرود آمد و چون ملک [397] شمس الدین سوگند خورده
~~بود
# ~~که او را نبیند، در نظر او نیامد.
# ~~روز دیگر برادران و خویشاوندان و احباب و اصحاب را وداع کرد و گفت:
### | شعر
# یوم الفراق من القیمة اهول %~% والموت من فقد الاحبة اسهل
# ~~و اخوان و خلاف او هر یک در جواب گفتند:
### | شعر[متنبی]
# # و اذا ارتحلت فشیمتک سلامة %~% حیث اتجهت و دیمة مدزار
# چون رحلت کنی تو، پس روی کناد ترا سلامتی
# هر کجا که روی آری تو و باران شبانه روزی نیکریزان
# ~~از خیسار بیرون آمد. [چون] به اسفزار رسید ملک حسامالدین و ملک رکن
~~الدین و
# ~~جمال قاضی و امیر عمر دره و تمامت مردم اسفزار به خدمت او شتافتند. و
~~چون به
# ~~هرات رسید، بعد از ده روز از هرات پیش امیر نوروز رفت. امیرنوروز به
~~وقت
# ~~ملاقات، ms326 او را در کنار گرفت و به آمدن او ابتهاج و مسرت فراوان نمود.
~~بغایت مبتهج
# ~~و شادمان گشت و گفت:
### | شعر
# # بمقدمک المیمون قد قدم المجد %~% و ساعدنا الاقبال و الطالع السعد
# به مقدم خجستهآ تو بدرستی پیش آمد بزرگواری
# و یاری کرد مرا اقبال و طالع نیک PageV01P422
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0426.png)

# ~~روز دیگر او را بر سر جمع امرا و وجوه عساکر خراسان بنواخت و به خلعت
# ~~خواص اختصاص فرمود وهر یک ملازمان او را، علی قدر منزلته، تشریف
~~گرانمایه
# ~~داد و چندانی تکریم و تحمل و اصطناع در باب او مبذول داشت که تمامت
~~نواب و
# ~~حجاب و عمال امیرنوروز بر ملک فخرالدین حسد بردند. و ملک فخرالدین از
~~آنجا
# ~~که کرم غریزی1[399] و جود جبلی او بود، بر موجب «السخی مقدم اهل الجنة»
~~هر
# ~~چه امیرنوروز بد و می بخشید، او به دیگران ارزانی میداشت.
### | شعر [سعدی]
# # زر و تعمت اکتون بده کان تسست %~% که بعد از تو بیرون ز فرمان تست
# # کرم کن، سخا ورز و نیکی نمای %~% که تا نیک یابی به هر دو سرای
# # کرم پای دارد، نه دیهیم و تخت %~% بده کز تو این ماند ای نیکبخت
# # خور و پوش و بخشای و راحت رسان %~% نگه می چه داری؟ ز بهر کسان
# ~~او هم در آن روز ایلچی پیش پادشاه غازان فرستاد که «به دولت پادشاه
~~جهان، ملک
# ~~فخرالدین پسر ملک شمسالدین کرت بند بشکسته است و از برای دوستداری و
# ~~کوچ دادن براستی حضرت پادشاه پیش من آمده.»
# القصه روز به روز و ساعت بساعت در حق ملک فخرالدین مشفق تر میگشت
# ~~و لحظه بلحظه به دیده و بینش سر در جمال کمال حال او نظر می کرد و می
~~گفت:
### | شعر
# نظر چشم و دلم جز به تو نیست %~% چشم و دل بین که صاحبنظرند PageV01P423
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0427.png)

# ذ کر هفتاد وهشتم
# در رفتن ملک فخرالدین به خواف و هرات
# چون شهور سنهآ ms327 اربع و تسعین و ستمائه [=694] درآمد، راوی چنین گفت که
# ~~درین سال مذکور امیر نوروز برادر خرد 2[خود] اوردای غازان و ملک [400]
# ~~فخرالدین را با پنج هزار مرد به حرب پهلوان محمد بن محمود جردی فرستاد.
~~و این
# ~~محمد محمود مردی بود در غایت دلاوری و زور و نهایت شهامت و شجاعت و
# ~~قرب هزار مرد جنگی رزم آزمای در فرمان داشت. چند نوبت امیرنوروز او را
~~طلب
# ~~کرد. در آمدن و امتثال امراو به امروز و فردا تعلل مینمود. چون کار ابا
~~و طغیان او از
# ~~حد درگذشت، در غضب رفت. برادر و ملک فخرالدین را به حرب او فرستاد. چون
# ~~امیر اوردای و ملک فخرالدین به خواف درآمدند، محمد بن محمود پناه به
~~حصار
# ~~برد. چهار ماه پیوسته از جانبین حرب کردند و بسیاری خلق خواف از واسطهآ
~~مرور
# ~~عسکرین و حروب فریقین3 به قتل پیوست [ند] و ملک فخرالدین بیشتر قصبات و
# ~~بقاع و قری خواف را به زخم تیغ مسلم و مسخر گردانید و در مواضع و مساکن
# ~~اعادی4 و منازعات و مخالفان ملک امیرنوروز از قتل و نهب هیچ باقی
~~نگذاشت و
# ~~اکثر ولاة وزعام ومتمولان خواف را بگرفت و بعضی را به مصادره و طایفه
~~[ای] را به
# ~~شکنجه و تعذیب مجحف گردانید.
# و چون مراجعت نمود، امیرنوروز او را به اضعاف ماضی بنواخت و حکومت
# ~~شهر هرات بد و مفوض کرد و بعد از چند ماهش به حرب ملک ینالتکین5 [به]
~~فراه
# ~~فرستاد.
# و سبب آن بود که پیش ازین تاریخ امیر نوروز به فراه رفته و ملک جلالالدین
# ~~را که برادر بزرگتر ملک ینالتکین بود گرفته و در قلعه [ای] از قلاع
~~گرجستان در بند
# ~~کرده بود. در آن وقت ینالتکین در عراق بود. چون مراجعت نمود و به فراه
~~رسید، PageV01P424
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0428.png)

# ~~حصونی را که امیر نوروز فتح کرده بود و به طایفه [ای] که اقارب ملک
~~جلال الدین
# ~~بودند سفارش ms328 [401] کرده، بگرفت و آن جماعت را که با امیر نوروز سر به
~~صلح
# ~~درآورده بودند، به قتل رساند. امیر نوروز بواسطهآ این معنی ملک
~~فخرالدین را مأمور
# ~~گردانید که «به فراه رو و با ملک ینالتکین حرب کن.»
# چون ملی فخرالدین با لشکر گران به فراه رسید، ملک ینالتکین پناه به حصار
# ~~برد. چند روز ملک فخرالدین در فراه مقام ساخت. آخرالامر ملک ینالتکین
~~با نعمت
# ~~بی حد و تحف بی عد پیش او آمد. ملک فخرالدین او را بنواخت و خلعت خاصی
# ~~پوشانید. ملک ینالتکین گفت که «اگر ملک اسلام برادرم ملک جلال الدین را
~~از بند
# ~~امیر نوروز خلاص میدهد، تا زنده باشم ملازم خدمت باشم.» ملک فخرالدین
~~در
# ~~جواب گفت: «اگر خواست حق تعالی باشد و مساعدت فلک، بزودی1 ملک
# ~~جلال الدین را به فراه فرستم.»
# برین جمله از جانب هر دو ملک عهدی بسته شد و میثاقی گرد آمد. روز
# ~~دیگر ملک فخرالدین از فراه بیرون آمد و بعد از ده روز به دارالملک هرات
~~نزول
# ~~کرد.

PageV01P425

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0429.png)

### | ذکر هفتاد و نهم
# در آمدن پادشاهزآده دوا به
# خراسان و گرفتن ملک فخرالدین برکت را
# ~~چون شهور سنهآ خمس و تسعین و ستمائه [=695] درآمد، درین سال
# ~~پادشاهزاده دوا بن براق2 با صد هزار سوار نامدار از ماوراءالنهر به
~~خراسان آمد و
# ~~هشت ماه در مازندران مقام ساخت و بواسطهآ آنکه عساکر پادشاه غازان خان
~~به
# ~~مسخر کردن ممالک مصر و روم3 غیبت نموده بودند، [402] پادشاهزاده دوا در
# ~~حدود مازندران و مملکت خراسان متوطن توانست بود.
### | شعر
# # إذا خلت المضمار من قرح الوغا %~% یجول بلی فن وسطها مهرانها
# چو خالی شود میدان از جنگ
# جولان کند بلی در میان او گرگان او
### | شعر[فردوسی]
# # چو بیشه تهی گردد از نره شیر %~% شغال اندر آید به بیشه دلیر
# ~~بعد از هشت ماه مراجعت نمود و اکثر بلدان مازندران و خراسان را بکند و
~~بسوخت
# ~~و یزد و نسا و ms329 شارستانه و مرو و ابیورد و سرخس را خراب کرد و مردم آنجا
~~را به
# ~~اسیری گرفت. و چون به حدود نیشابور رسید برکت نامی را که از زمرهآ
~~خویشاوندان PageV01P426
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0430.png)

# ~~او بود پیش خوارزمی کرکان که بر سرخیل خانههای او بود فرستاد. برکت چون
~~نزد1
# ~~خوارزمی کرکان آمد خوارزمی کرکان او را نامزد گردانید که برود و ملک
~~فخرالدین را
# ~~ببیند و سخن پادشاهزاده دوا بدو رساند و گوید که پادشاهزاده جهانگیر
~~دوا خان
# ~~می فرماند که اگر مملکت خراسان میخواهی با خزاین مملو و لشکر جرار
~~بزودی
# ~~متوجه درگاه عالی پناه2 ما شو3 و از هیچ روئی اندیشهآ فاسد به خود راه
~~مده.
### | شعر[ربیعی]
# گرامیت دارم چو شهزادگان %~% نمازت برم همچو دلدادگان
# به تخت وبه تاجت فزونی دهم %~% سر دشمتت را نکونی دهم
# ~~و اکر چنانک، برخلاف حکم یرلیغ بزرگ مارود و در آمدن به حضرت علیای ما
# ~~تأخیر و تقصیر جایز شمرد، با سپاهی که طول و عرض او را فهم هیچ مساح و
~~عقل
# ~~هیچ مهندس درنیابد و به یمین و یسارش افکار [403] و اذهان انسانی محیط
~~نتواند
# ~~شد، بدان ولایت آیم و به قهر و قسر قلل قلاع جبال آن حدود را با خاک
~~یکسان
# ~~گردانم و شیوف و رماح را به دماء کماة و آبطال عسکر او خضاب دهم.
### | شعر[ابیوردی]
# و نحن ملوک نرتدی الحلم شیمة %~% و نعغضب احیانا فنزوی العوالیا
# ما پادشاهانیم ردا میسازیم بردباری را از روی خوی
# و خشم میگیریم گاه گاه پس سیراب میکنیم سرهای نیزه را
# ~~برکت چون به غرجستان درآمد، روز دیگر پیش ملک فخرالدین رفت. ملک
# ~~فخرالدین بر موجب آنکه:
### | شعر [نظامی]
# اگر دشمنت پیش گیرد ستیز %~% به شمشیر تدبیر خونش بریز
# بباید نهان جنگ را ساختن %~% که دشمن نهان آورد تاختن
# چو شمشیر پیکار برداشتی %~% نگهدار پنهان ره آشتی
# که لشکر شگرفان و مغفر شکاف %~% نهان صلح جستند و پیدا مصاف
# ~~او را بنواخت و ms330 جشنی ملکانه بساخت، چنانک از عکس شراب ارغوانی و ذوق
~~PageV01P427
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0431.png)

# ~~سماع اغانی هوشها لذتی تمام یافتند و گوشها فایده[ای] عظیم، و از دست
~~ساقیان
# ~~لاله جهر جامات لعل فام مملو به شراب زرد روح برور مصفای عشرتانگیز
~~دایر
# ~~شمل.
### | شعر[خاقانی]
# # می عاشق آسا زرد بهآ، درد صفا برورد بهآ %~% همرنگ اهل درد به، تلخ شکر
~~بارآمده
# ~~و مطربان چون حور دلفریب وموزون کامثال اللولوء المکنون،
### | شعر [سید حسن]
# مطربانی که بدان معنی اگر دریابند %~% زاهدان هم به تیر اندر کیرند[؟]
# ~~از ترنم زیر و بم اسماع، ندما و حریفان مجلس انس را به لذات اصوات
~~داودی
# ~~خوش کردند و گفت [ند]:
### | [404] شعر
# # به از روی خوب است آواز خوش %~% که این حظ نفس است و آن قوت روح
# ~~ملک فخرالدین دم بدم از دست ساقی مجلس افروز جام زرین پر از صهبا1 روح
~~افزا
# ~~میستاند و میگفت:
### | شعر
# # کرر2 علی کوس الراح یا ساقی %~% حتی تری المیل فی عطفی وفی ساقی
# بازگردان بر من کاسهای شراب را، ای آب دهنده
# تا بینی تو چسبیدن در دوش من و در ساق پای من
### | شعر [لواحد من الشعرا]
# مالی أبقی من اللذات باقیة %~% و ان شرخ شبابی لیس بالباقی
# چه بودست مرا که باقی گذارم از خوشیها باقی مانده
# بدرستی که اول جوانی من نیست باقی
### | نظم
# # رونق گرفت مجلس، ساقی شراب در ده %~% سغراق3 آتش افشان، یاقوت ناب در
~~ده
# # در از صدف روان مه در جلال زرکش %~% گوهر ز کان برافکن، برق سحاب در ده
~~PageV01P428
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0432.png)

# ~~و چون حرارت شراب در مزاج برکت1 اثرکرد، ملک فخرالدین را گفت که «چون
# ~~ملک اسلام را پیش پادشاه دواخان برم هم در روز بهجت مراجعت [405] او
# ~~اجازت حاصل کنم و ملک را دوستکام تاج کیانی بر تارک مبارک نهاده و دواج
~~بر
# ~~کتف شریف انداخته و کمر زر خسروانی بر میان بسته و قبای مرضع شهریاری
# ~~پوشیده و جام کامکاری ms331 نوشیده و بر پشت مرکب دولت سوار شده به دارالملک
# ~~اسکندر ومطلع فتح و ظفریعنی خطهآ محروسهآ هرات، کیفیت عن العاهات - که
~~خاک
# ~~عبیر سرشتش بوی بهشت دارد و آب زلال خوشگوارش عذوبت میاه حیاض ارم -
### | شعر[مؤلف]
# آب(او] خوشگوار و جان پرور %~% خاک او مشکبیز و عنبربار
# مورد راحت2 وضیع وشریف %~% موضع عزت صغار وکبار
# ~~بازگردانم. ازین گونه حکایات بیهوده می گفت و سودای بی حاصل میپخت و از
# ~~سرمستی بانگ بر ساقی میزد و شراب پیاپی میخورد. گاهی دست میزد و گاهی
# ~~رقص میکرد. گاهی پیاله میشکست و گاهی نواله میانداخت و میگفت:
# شعر[مولاناء روم]
# چون من خراب مست را در خانهآ خود ره دهی
### | پس میندانی این قدر کین بشکنم و ان بشکنم
# ~~آن روز را برین نسق به عیش و طرب بسر بردند و روز دیگر به وقت طلوع
~~آفتاب
# ~~ملک فخرالدین، برکت را با سی تن از ملازمان او بگرفت و اکابر و زعماء
~~غرجستان
# ~~را حاضرگردانید3 و گفت که «من این طایفه پیش امیر نوروز خواهم برد. دو
~~تن ازین
# ~~گرفتاران آنجا میگزارم تا چون دو روز از غیبت من بگذرد ایشان را
~~بگذارید تا پیش
# ~~خوارزمی کرکان روند و احوال که مشاهده کردهاند به سمع او رسانند.» بعد
~~از آن
# ~~امیرحسام الدین 4061] و پسر او جمهور را که از زمرهآ امرا و زعماء
~~غرجستان بودند
# ~~به قتل رساند.
# و چون شب درآمد از غرجستان4 با چند مرد دلاور چون افتخارالدین عیسی
# ~~و اختیارالدین محمد هارون و سراجالدین عمر هارون وپهلوان افتخارالدین
~~PageV01P429
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0433.png)

# ~~محمدهارون و جمالالدین محمد سام وشمس الدین ابویزید ومحمد جب[؟]4 و
# ~~پهلوان مظفر اسفزاری و عمر زنکی بر سبیل سرعت عزیمت سفر مصمم گردانید و
# ~~بیراهه1 به میدان زریر2 رفت و از میدان زریر به تولک درآمد، و از تولک
~~به جانب
# ~~کوهپایههای خواف حرکت فرمود.
# چون به دزباد رسید، طایفه [ای] از عساکر پادشاهزاده دوا قرب صد و پنجاه
# ~~سوار ms332 به او مقابل افتاد. بعد از چند حمله حرب ملک فخرالدین برکت را
~~بسلامت از
# ~~میان آن لشکر بیرون برد و روز دیگر را به هنگام زوالگاه به نیشابور
~~درآمد و از نیشاور
# ~~به طوس رفت وامیر نوروز را آنجا بدید و آنچه کرده بود پیش او عرض
~~بداشت.
# ~~امیرنوروز بدو آفرین فراوان خوند و به خلعت خاصش اختصاص فرمود و هر یک
~~از
# ~~ملازمان او را مرکب وجامه [ای] بخشید و بعد از سه روز متوجه عراق شد. و
~~چون
# ~~پیش پادشاه غازان رسید و برکت را بسته بدو نمود و از ملک فخرالدین هر
~~چه
# ~~شنوده بود و دیده، به سمع او رساند، پادشاه غازان فرمود که: «ملک
~~فخرالدین را
# ~~بیارند تا او را ببینم.» روز دیگر به وقت [؟] باز3 ملک فخرالدین به
~~بارگاه پادشاه غازان
# ~~درآمد و چون وی او را بدید شرایط خدمت به جای آورد و گفت: [407]
# شعر [رشید وطواط]
# آیا ملکا آنا مله غیوه %~% تفیض علی بنی الدنیا میاها4
# ای پادشاهی که سرهای انگشت او ابرهاست
# میریزند بر پسران دنیا باران خود را
# بقیت مدی الزمان حلیف نعمی %~% تدوم فلا تقدر منتها ها
# باقی مانیا تو در غایت روزگار در حالی که باشی تو یار نعمتها
# که دایم باشد آن نعمتها پس اندازه کرده نشود آخر آن نعمتها
### | شعر[ربیعی]
# خدیو جهاندار و شاه جهان %~% بماناد تا هست دور زمان PageV01P430
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0434.png)

# دلش شاد و کف راد و بخشنده باد %~% رخ کامرانیش تابنده باد
# ~~بعد از آن حکایاتی که داشت علی التفصیل عرضه داشت. پادشاه غازان او را
~~بر سر
# ~~جمع به نواخت پادشاهانه محظوظ1 گردانید و خلعت خاص پوشانید و یرلیغ ملک
# ~~هرات، حمیت عن الحدثان والآفات، وطبل و علم و سراپرده و هزارهآ مغول
# ~~اختصاص فرمود و ده هزار دینار نقد به ملازمان و خدم او داد و امیر
~~نوروز را گفت که
# ~~هر اصطفاع و تکریم که ترا دست دهد در باب ms333 او مبذول دار.

PageV01P431

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0435.png)

### | ذ کر هشتادم
# در حرب پادشاهزاده دوا
# بن براق با خلق کوسویه و فوشنج
# راوی چنین گفت که چون پادشاهزاده دوا به وقت مراجعت به دو فرسنگی
# ~~کوسویه رسید، سواری [ی] چند به کوسویه رفتند و گفتند که پادشاه[408]
~~جهانآگیر
# ~~دواخان با چندین هزار مرد جنگی میرسد، به استقبال آئید و شرایط ایلی و
~~انقیاد2
# ~~به تقدیم رسانید. شهابالدین زیرک که ملک کوسویه بود و اشراف و ضدور
~~ولایت
# ~~گفتند که ما پیش سپاه پادشاه دوا بیرون نخواهیم آمد؛ چه، تمامت ممالک
~~خراسان
# ~~را خراب کردند و قرب دویست هزار نفر مردم از عورات و اطفال مسلمانان
~~اسیر
# ~~گرفت [ند]. میان ما و ایشان جز حرب هیچ چیز دیگر صورت نخواهد بست.
# آن سواران غمناک3 گشتند و پیش پادشاهزاده دوا آمدند4 و عرضه داشتند
# ~~که ساکنان کو سویه یاغیاند و چندین حکایتها گفتند. پادشاهزاده دوا در
~~غضب
# ~~رفت. پرسید که «آن موضع که ایشان پناه بدانجا بردهاند از سنگ است یا
~~ازگل5؟»
# ~~گفتند که «ازگل است» پادشاهزاده دوا بخندید و گفت که «من خود فرض کردم
~~که از
# ~~روی و آهن است. به یک حمله آن حصار را با زمین برابر گردانم.»
### | شعر[دقیقی]
# # گر ایدون که سنگ است یا آهن است %~% و یا جای شیران واهریمن است
# # به یک 6 حملهاش پست و ویران کنم %~% چراگاه کرکان و شیران کنم
# روز دیگر که شهسوار انجم خنجر زژاند ود از قراب صبح صادق برکشید و در
# ~~میدان زبرجدین فلک رابع آشهب روز را در جولان آورد و اماکن و مساکن
~~مشارق و
# ~~مغارب را از چهر شعاع بخش خویشتن چون [409] گلشن روشن گردانید،
~~PageV01P432
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0436.png)

# ~~پادشاهزاده دوا با آن لشکر بی حساب1 پای در رکاب آورد و روی به سوی
~~حصار
# ~~کوسویه نهاد؛ به مثابتی که ارکان زمین از بار سلاح مواکب تزلزل پذیرفت
~~و سقف
# ~~آسمان نیلگون از زخم نعل مراکب در جنبش آمد.
# إذا ms334 نحن سرنا بین شرق و مغرب %~% نحرک یقظان التراب و نائمه
# چون ما برویم میان مشرق و مغرب
# در حرکت آریم بیدار خاک را خواب کننده خاک را
# ~~و گرد گردان از صفهآ آغبر خاک به طارم معظم اخضر افلاک رسید و بر روی
~~هوا از
# تکاثف2 غبار ابر تیره پیکر یک3 زمین دیگر پیدا شد.
### | شعر
# أظلهم لیل من النقع لم یکن %~% سوی البیض والسمر اللدان کواکبه
# سایه اند اخت بریشان شبی ازگرد4 نبود
# جز شمشیرها و نیزهها نرم ستارگان آن شب
# چون به نیم فرسنگی حصار کوسویه رسید نزول کرد و از شاهزادگان و امرای
# ~~سپاه چهار تن را پیش خواند. یکی چون شاهزاده ایاکن، و دوم شاهزاده
~~سابان،، و
# ~~سیم تیمور که امیر لشکر بود، چهارم یسور بزرگ. و از سپاه خود دوازده
~~هزار مرد
# ~~جنگی بدیشان داد با دوازده منجنیق و صد مرد نفط انداز و گفت «چنان
~~خواهم که
# ~~در یک حمله حصار کوسویه را فتح کنید و تمامت سکان او را به قتل
~~رسانید.» این
# ~~نامبردگان با دوازده هزار سوار روز دیگر پیش از طلوع نیراعظم از جهار
~~طرف حصار
# ~~کوسویه درآمدند[410] و جمله پیاده کشتند و چون فیلان آشفته و شیران
# ~~خشم آلود با خلق کوسویه در حرب و ضرب آمد[ند].
# شهابالدین زیرک که مهتر مردم کوسویه بود [با] طایفه [ای] از دلاوران و
# ~~نامداران چون: پهلوان محمود بن اسعد و تاج الدین علیشاه بعلی ونجیب اسد
~~و
# ~~وجیهالدین ابوبکر و ساه رمره [و] دیگر از کماة رجال کوسویه از حصار
~~بیرون آمد و
# ~~با چندان هزار کافر ملعون به مقاتلت و مقاومت قیام نمود. ساعت بساعت
~~قوم از
# ~~لشکر پادشاهزاده دوا به آواز بلند میگفتند که«ای گروهی که بدین کلاتهآ
~~خاکی از PageV01P433
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0437.png)

# ~~بیباکی مغرور گشتهاید و بدین چهار دیوار مختصر مسرور شده و قدم در
~~دایرهآ جنون
# ~~نهاده، هیچ میدانید یا نه که این پادشاهزادهآ جهانگیر در توران زمین
~~چهها ms335 کرده
# ~~است؟ و به چه صفت قلاع و حصونی را که سر برج هر یک سر بالای تارک
# ~~فلک البروج میسود شعاع بصر از حضیض او نمیگذشت و وهم تیزتک1 به ذروهآ
~~آن
# ~~نمیرسید، فتح کرد؟ و به چه نوع از خون اعادی و باغیان و منازعان روی
~~زمین را
# ~~محمروار غوانی گردانید و نسور و طیور و سبع و ضبع را از اجساد دشمنان و
# ~~جماجم مخالفان قوت2 ابدی و طعمه سمدی3 بخشید؟»
### | شعر[ابوالعلاء]
# فتنهل من آعدایه البیض والقنا %~% و تشبع من حساده الذنب و النسر
# پس سیراب میشود از خون او شمشیرها و نیم نیزه
# و سیر میشود از بدن بدخواهان او گرگ و کرکس
# ~~خلق کوسویه آن سخنان را باد میپنداشتند و بسانت آتش بر روی کفار تیر
# ~~میانداخت [ند]. روز دیگر پادشاهزاده دوا فرمان فرمود تا بیست4 [411]
~~هزار مرد
# ~~به پای حصار رفتند و حصار را چون حلقهآ انگشترین در میان آورد[ند].
~~دوازده
# ~~شباروز از جانبین
### | شعر [دقیقی])
# به تیر وکمان و به تیغ و سنان5 %~% یکی جنگ کردند با هم چنان
# کز آوردشان چرخ ناپایدار %~% به خود بربپیچید و بگریست زار
# ز بس کوشش و کینه و شور و جنگ %~% به دریا فتاد آتش اندر نهنگ
# ز بس موج خون، خاک پیدا نماند %~% کسی را امیدی به فردا نماند
# ~~در این دوازده شباروز قرب هفصد مرد نامدار و چهار امیر بزرگ از سپاه
~~پاد شاهزاده
# ~~دوا به قتل رسید و چند تن از شجعان و مبارزان کوسویه کشته شدند. و با
~~وجود آنک
# ~~دوازده منجنیق نصب کرده بودند، ایشان را فتحی دست نداد. پادشاهزاده دوا
~~از آن
# ~~حالت بغایت مضطرب و منفعل گشت و بر شاهزادگان و امرا و وجؤه سپاه غضب
# ~~هر چه تمامتر ظاهر گردانید و گفت که «من این عار و شماتت را کجا برم که
~~نود هزار PageV01P434
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0438.png)

# ~~مرد نامدار از فتح این حصار که به مثابت چهاردیواری بیش نیست، ms336 عاجز
~~آمدهاند؟»
# سه تن از امرا و مبارزان سپاه او یکی چون خواجه بهادر و دیگری طغای
# ~~بهادر و سیم چله بهادر زانو زدند و گفتند که «اگر پادشاه جهان ده هزار
~~مرد و پنجاه
# ~~خرک به ما بندگاان] ارزانی فرماید، ما به دولت روزافزون پادشاه جهان در
~~یک
# ~~زمان این حصار را ویران کنیم.» پادشاهزاده دوازده هزار مرد بدیشان داد.
~~روز دیگر
# ~~از اول بامداد به پای حصار آمدند و از جوانب دست به تیر انداختن و سنگ
~~منجنیق
# ~~زدن برآوردند. آن روز تا هنگام شام از طرفین حرب کردند. روز دیگر نماز
~~پیشین را
# ~~چله بهادر و خواجه بهادر به قتل رسیدند. پادشاهزاده دوا از قتل ایشان
~~غمناک شد.
# ~~پرسید که «در این حصار[412) چند مرد باشد؟» امراگفتند «حالیا آنچه ما
~~می بینیم
# ~~که حرب می کنند، مرد دویست نباشد.» پادشاهزاده دواگفت «تا این دویست
~~مرد را
# ~~به دست خواهیم آورد دو هزار مراد]ماان] به قتل خواهد پیوست و دو سه
~~هزار
# ~~مجروح خواهد شد. مصلحت در آن است که ترک این حصارها کنیم.» امرا گفتند
~~که
# ~~«هرچه حکم یرلیغ بزرگ پادشاه جهان باشد، بر آن موجب به تقدیم رسانیم.»
# در اثنای این حالت باتفاق اشراف و اکابر کوسویه شهابالدین زیرک بادو تن
# ~~از حصار بیرون آمد و چون پیش پادشاهزاده دوا رسید شرایط خدمت و دعا به
# ~~تقدیم رسانید وگفت «پادشاه جهان وجهانیان را تا انقضاء عالم وانتهای
~~بنی آدم
# ~~ازندکانی باد. من بنده والی و مرزبان این قصبهام. مرا رعیت به بندگی
~~پادشاه جهان
# ~~فرستادهاند و میگویند که اگر پادشاه جهان از سر کمال قدرت پادشاهی قلم
~~ورقم
# ~~عفو وصفح بر جریدهآ عصیان وطغیان ما کشد ایل میشویم وپیش لشکر جرار و
# ~~سپاه نامدار او بیرون آئیم.»
# پادشاهزاده دوا از آن معنی خرم و مبتهج گشت. امیری بیلاق نام را با بیست
# ~~تن نامزد فرمود که «با این والی کوسویه به حصار درآی و یرلیغ امان ms337 بر
~~خلق حصار
# ~~خوان.» روز دیگر شهاب الدین زیرک و بیلاق به پای حصار آمدند. مردم حصار
~~بانگ
# ~~بر ایشان زدند و گفتند که «اگر بیشتر خواهند آمد2 تیر خواهند خورد.»
~~شهاب الدین
# ~~زیرک گفت که «ای قوم، مگر شما دیوانه شدهاید2 که ازین نوع سخنهامی
~~گوئید؟
# ~~یرلیغ و خط امان و ایلچی پادشاهزاده دواخان آوردهام. در بگشائید تا
~~درآئیم.» مردم PageV01P435
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0439.png)

# ~~کوسویه گفتند که «ما از آن اندیشه برگشتیم.»
# و آن چنان بود که چون به مشورت اشراف و اکابر و اعیان و اماثل
# ~~کوسویه [413] شهابالدین زیرک از حصار بیرون آمد، مرد[م] کوسویه با هم
~~گفتند
# ~~که «بد کردیم که شهابالدین زیرک را پیش پادشاهزاده دوا فرستادیم؛ چه،
~~به هیچ
# ~~نوع ما را بر لشکر او اعتماد نیست، خاصه که چندین مرد نامدار و امرای
~~کبار سپاه او
# ~~را به قتل رساندهایم.» شمس الدین مهدب را که از زعما و اعیان کوسویه
~~بود بر سر
# ~~خود والی کردند و با هم عهد بستند که تا جان دارند با لشکر کفار حرب
~~کنند.
# القصه چون شهابالدین زیرک را در حصار نگذاشتند، بیلاق بیش شاهزاده
# ~~دوا آمد و آنچه که دیده بود و شنوده، عرضه داشت. پادشاهزاده دوا در غضب
# ~~رفت. فرمان فرمود که در این نزدیکی هر جا که درختی و دری و بنی باشد1 و
~~چوبی
# ~~و پلی همه را بیارند و در مقابل حصار بلندی [ی] بسازند. سه روز دیگر
~~تمامت
# ~~لشکر از پنج فرسنگی اشجاری که یافتند به پای حصار آوردند و چندان درخت
~~و
# ~~خاک و خاشاک بر زیر هم انداختند که به ده گز2 از بلندی حصار بلندتر شد.
~~از حصار
# ~~مبارزان تیرانداز قرب دویست تیر را در آتش بتافتند و به سوی آن بلندی
~~که ساخته
# ~~بودند انداخت [ند]. در حال به فرمان ملک متعال آتش در آن درختها افتاده
~~و پنجاه
# ~~مغول بسوخت و شاهزاده ایاکن3 جادویها[ی] مجرب به اظهار رسانید، چنانک ms338
~~بر
# ~~موجب «السحر حق» دو شباروز بادهای سخت رفت و سرمای عظیم شد. اما به فضل
# ~~حق تعالی هیچ نکبت وزحمت به مردم کوسویه نرسید.
# روز دیگر شاهزاده دوا بفرمود تا شهابالدین زیرک و برادر او نجیبالدین2 را
# ~~در پای حصار کوسویه به قتل رساندند و از کوسویه به وقت نماز پیشین سوار
~~شد و
# ~~عنان عزیمت [414] به سوی ولایت فوشنج تافت وایلچی به فوشنج فرستاد که
# ~~«مردم فوشنج باید که به استقبال بیرون آیند و با لشکرهای طریق معامله و
~~سودا
# ~~مسلوک دارند.» فوشنجیان در جواب گفتند که «ما رعیت منقاد پادشاهیم، اما
# ~~می ترسیم که پیش پادشاه آئیم؛ چه، پادشاه از خلق کوسویه در غضب است.
~~شاید
# ~~که ما را به کین ایشا[ن] مستأصل گرداند.» ایلچی بازگشت و آنچه شنوده
~~بود به سمع PageV01P436
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0440.png)

# ~~پادشاهزاده دوا رسانید. پادشاهزاده در خشم رفت. ده هزار سوار نامزد
~~گردانید تا با
# ~~خلق فوشنج حرب کنند. آن روز جنگ کردند. هیچ فتحی ظاهر نگشت. روز دیگر
# ~~فوشنجیان باتفاق شمسالدین میران را که والی فوشنج بود پیش پادشاهزاده
~~دوا
# ~~فرستادند تا به جهت ایشان امان نامه بستاند.
# شمس الدین میران چون پیش پادشاهزاده دوا رسید و شرایط خدمت به
# ~~جای آورد به پادشاهزاده دوا گفت «اگر پادشاه جهانگیر مزید1 سلطنت
~~پادشاهی و
# ~~دوام عظمت 2 شاهنشاهی را مردم این خطه را از قتل و نهب امان بخشد از
~~کرم
# ~~غریزی پادشاه جهان هیچ عجب و غریب نبود.» پادشاهزاده دواگفت که «مال و
~~زن
# ~~و بچه رعیت فوشنج رابه تو بخشیدم، اما مواشی و برده که داشته باشند
~~بیرون
# ~~فرستند.» برین موجب بفرمود تا یرلیغ نوشتند.
# شمسالدین میران از آن ترتیب3 بغایت شادمان شد و با طایفهای4 ازخواص
# ~~پادشاهزاده دوا مراجعت نمود. چون به دروازه رسید در بر وی ببستند. و
~~سبب آن
# ~~بود که چون شمس الدین میران از فوشنج بیرون آمد پسران وخویشاوندان او و
# ~~طایفهآ مردم قلعه گاهی5 که در ms339 فوشنج متوطن بودند با هم عهد بستند که با
# ~~پادشاهزاده دوا [415] سر به صلح درنیارند.
# القصه هر چند که شمسالدین الحاح کرد که «ای قوم در بگشائید که یرلیغ
# ~~پادشاه آوردهام مشتمل بر اعطاف والطاف وناطق بر امان واحسان» فوشنجیان
~~و
# ~~پسران او گفتند که «ما را یرلیغ به کار نمی آید.» و چند تیر به جانب
~~شمس الدین
# ~~میران و ایلچیان پادشاهزاده انداختند. شمس الدین میران از آن حالت
~~بغایت
# ~~پریشان [و] دردمند گشت و مراجعت نمود و پیش پادشاهزاده دوا آمد و گفت
~~که
# ~~«جماعتی از خونیان ومفتنان واوباش ولایت فوشنج پسران مرا گرفتهاند و در
~~بند
# ~~کرده و با لشکر جرار پادشاه جهان باغی شده.»
# پادشاهزاده دوا در غضب رفت و گفت «ای پیر، هم و غم مخور. چون
# ~~فوشنج را مسلم گردانم، جمله فرزندان و متعلقان تو را به تو دهم.» روز
~~دیگر ده هزار PageV01P437
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0441.png)

# ~~مرد بفرستاد تا حصار فوشنج را محاصره کنند. هفت روز متعاقب هر روز پنج
~~هزار و
# ~~ده هزار مغول می آمدند و حرب میکردند و از جانبین بسیاری به قتل
~~میپیوستند و
# ~~مجروح و مقروح میگشت [ند].
### | شعر
# وکم من طریح بالعرار مجدل %~% و کم من جریح بالدماء مضرج
# و چندان افکنده به گیاه انداخته شد
# و چندان مجروحی به خونها رنگ کرده شده
# ~~روز هشتم میان فوشنجیان اختلاف و دو گروهی پیدا شد. طایفهای گفتند که
~~صلح
# ~~می کنیم؛ چه، این حصار را پیش از بیش حصانتی نیست. جماعتی گفتند که حرب
# ~~میباید کرد که اگر نعوذبالله بر ما غالب آیند به انتقام مردم کوسویه
~~دمار از نهاد ما
# ~~برآرند و فرزندان ما را به اطراف و اکناف ترکستان متفرق گردانند.
# در اثناء این حالت چاه حصار از نیمهآ جا در افتاد. [416] فوشنجیان بغایت
# ~~مضطة و متحیر1 گشتند و با وجود تشنگی دو روز دیگر جنگ کردند. روز دیگر
~~به
# ~~وقت زوال، لشکر پادشاهزاده دوا حصار را بگرفتند. ms340 پادشاهزاده دوا فرمان
~~داد که
# ~~تمامت مبارزان و بهادران فوشنجی را به قتل رسانند و زن و بچهآ ایشان را
~~به
# ~~ماوراءالنهر برند.
### | شعر[ربیعی]
# # ز ده ساله تا پیر، گیتی بسود %~% به شمشیر از ایشان بر آرید دور
# # ممانید زنده کسیا را به جای %~% فرستید ازیدر به دیگر سرای
# # به خون ریختن دل گروگان کنید %~% چه باشد بتر در جهان، آن کنید
# # سراسر به فرمان و رأی دوا %~% جهانگیر کین توز فرمانروا
# # سپاهش پریشان ز اندازه بیش %~% به خون ریختن دست آورده پیش
# # به پیر و جوان می درآویختند %~% کران تا کران خون همی ریختند
# # بریده سر نوجوانان ز تن %~% ز خون ساخته ارغوانی کفن
# # بر چون سهی سرو، روی چو شید %~% تن نازپرورده، موی سفید
# # نترسیده از دادگر یک خدای %~% .......0...

PageV01P438

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0442.png)

# زن و کودکان را همه دستگیر %~% به زاری و خواری گرفته اسیر
# کران تا کران را بدرد جگر %~% همی درد بودند از یک دگر
# پدر کشته از زخم پیکان تیز %~% پسر بر در خسیمهها اشکریز
# پدر را بریده سرافکنده پست %~% پسر را پیاده دوان بسته دست
# ~~و تمامت اولاد و عورات و مخدرات فوشنجیان را اسیر کردند و از قتل و نهب
~~هیچ
# ~~باقی نگذاشت [ند]. روز دیگر پادشاهزاده دوا از فوشنج سوار[417] گشت و
~~عنان
# ~~عزیمت بر سمت هرات تاخت.
# چون به صحرای اشکیدبان رسید، پرسید که «این چه جای است؟» امرا
# ~~گفتند که «این آن موضع است که پادشاه براق با پادشاه ابقا حرب کرد.»
~~پادشاهزاده
# ~~دواگفت که «چون این ولایت بر پدر بزرگوار ما مبارک نیامده، مصلحت در آن
~~است
# ~~که ترک محاصره هرات کنیم.»
# راوی چنین گفت که پادشاهزاده دوا در آن شب که نیت محاصرهآ هرات کرد،
# ~~در خواب چنان دید که از طرف مزار متبرک و مقبرهآ شریف گازرگاه جمع ای]
~~سوار
# ~~انبوه، همه به کسوت ازرق ملبس، بر اسبان جنگ [ی] سوار، با تیغهای کشیده
~~و
# ~~علمهای برافراشته به لشکرگاه ms341 او درآمدندی و بانگ بر وی زدندی و گفتندی
~~«ای
# ~~ترک، ترک محاصرهآ شهر هرات، کیفیت عن آلافات والعاهات، میگیری، وإلا
~~بدین
# ~~خناجر1 مسلوله خونت را بر خاک خواری ریزیم.» و دمبدم آهنگ قتل و فتل2
~~او
# ~~کردندی. چون از خواب درآمد اندیشه مند و خایف گشت.
# و در اثنای این حالت به عدد ذرات و شمار انفاس از جانب شمال مشرق
# ~~مرغان سفید از کبوتر بزرگتر پیدا گشتند و بر شهر هرات بگذشت [ند].
~~پادشاهزاده
# ~~دوا را از ظهور آن طیور رعب هرچه عظیم تر بر دل مستولی شد. و هم در آن
~~ساعت
# ~~به سمع او رساند [ند] که ملک شمس الدین کرات] از غور و غزنین و
~~افغانستان
# ~~لشکری جمع کرده و پسر او ملک فخرالدین نیز از جرزوان2 و غرجستان و
~~فیروزکوه
# ~~و تولک و هرات رود سپاهی به هرات می آرد. پادشاهزاده دوا روی به سوی
# ~~شاهزادگان و امرا و رؤوس لشکر کرد و گفت که «صواب و نجح ما در آن است
~~که PageV01P439
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0443.png)

# ~~بی آلمی و چشم زخمی از ایران برویم؛ چه دوش خوابی پریشان دیدهام و پدید
# ~~آمدن این مرغان سفید و رسیدن اخبار عساکر[418] جوانب دلالت بر آن میکند
~~که
# ~~اگر ما بیشتر در این دیار مقام سازیم مضرتی به ما لاحق شود که آن موجب
~~هموم
# ~~خو اطر دوستان و شماتت دشمنان باشد.» شاهزادگان و مدبران مملکت او
~~گفتند که
# ~~فرمان پادشاه عالم راست، اما بواسطهآ این اخبار اراجیف اگر پادشاه کوچ
~~فرماید
# ~~عاری عظیم بود و به انواع ایرانیان زبان طعن دراز کنند و گویند که
~~مراجعت پادشاه
# ~~جهان از خوف و وهن عساکر بود. تدبیر مریح و مصلحت منجح آن است که آوازه
# ~~کنیم که از جانب چین و ماچین لشکری سپاهی کردهاند و میخواهند که به
# ~~دارالملک پادشاه دوا آیند. بعد از آن برویم. پادشاهزاده دوا این اندیشه
~~را ستوده
# ~~شمرد وگفت «این رأی به صواب ms342 و صلاح اقرب است.»
# روز دیگر بواسطهآ این آوازه به بادغیس رفت و پنج شباروز سپاه او با چندین
# ~~هزار اسیر و مواشی از جانب شهر هرات بر سبیل تعجیل بگذشتند.
### | شعر[اسدی]
# چنان کرم راندند در دشت و کوه %~% که آمد زمین و زمان در ستوه
# ~~و مبارزان هروی تا حد شبورغان در عقب ایشان برفتند و بسیاری از اسیران
~~و
# ~~غنیمتها از ایشان بازستاندند.

PageV01P440

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0444.png)

# ذ کر هشتاد و یکم
# دربند2 افتادن مرحو
# فخرالدولة والدین وخلاص [ی]او
# ~~روای چنین گفت که درین سال مذکور ملک مغفور فخرالدولة والدین، طاب
~~ثراه، در
# ~~بند پادشاه غازان افتاد. و واسطه آن بود که چون امیر[419] نوروز با
~~پادشاه غازان
# ~~مخالفت و عداوت ظاهر کرد، پادشاه غازان شوتا و هرقداق را فرمود که
~~نوروز را
# ~~بگیرید. ایشان با بیست هزار سوار به طلب امیر نوروز به خراسان درآمدند.
~~چون به
# ~~حدود رادکان رسیدند در آن موضع با امیر نوروز حرب کردند. امیرنوروز از
~~پیش
# ~~ایشان منهزم شد و بناه به کلات کوه برد. چون شب درآمد از کلاتکوه بیرون
~~رفت و
# ~~عنان عزیمت بر سمت هرات تافت. ملک فخرالدین امیر نوروز را گفت که «اگر
~~امیر
# ~~بزرگ اجازت دهد بروم و خسر1 خود امیرحاجی را ببینم کجاست و در کدام
~~قلعه و
# ~~حصین ویا درکدام خطه متوطن است.» امیرنوروزگفت «اجازت است، اما در
# ~~مراجعت چندانکه ممکن باشد مبالغه می باید نمود.»
# ملک فخرالدین فی الحال با چند تن ازکماة رجال چون اختیارالدین محمد
# ~~هارون و سراجالدین عمر مرکاتی و تایتمور بهادر مظفر و محمد بزرگ از
~~لشکرگاه
# ~~امیرنوروز بیرون آمد. چون فرسنگ ده قطع مسافت کرد با آن پانصد سوار از
~~سپاه
# ~~امیر شوتای مقابل افتاد. آن روز تا نماز دیگر با هفت تن که مصاحب او
~~بودند با آن
# ~~پانصد سوار جنگ5 کرد. بعد از نماز دیگر او را و اختیارالدین محمد هارون
~~را
# ~~بگرفتند و پیش امیر شوتای آورد[ند]. بعد ms343 از نه روز امیر سوتای آلتمغای
~~نوشت
# ~~که «امرا و زعما و اعیان و شجعان خواف و باخرز6 و جام و کوسویه و مرو7
~~و فوشنج
# ~~و هرات و اسفزار و فراه و غور و تولک و آزاب و هراترود و غرجستان و
~~جرزوان9
# ~~باید که بر موجب حکم یرلیغ جهانگشای پادشاه عادل غازان خان در هر
~~PageV01P441
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0445.png)

# ~~موضع [420] که از نوروزیان شحنه و ناظر و عاملی باشد، ایشان را به قتل
~~آورند.» و
# ~~به جبر ملک فخرالدین را مأمور گردانید تا بر امضاء آلتمغاء او مثال
~~نوشت و
# ~~اختیارالدین محمد هارون را به رساندن آن احکام نامزد فرمود.
# روز دیگر بند از پای اختیارالدین محمد هارون برداشتند و دو مرکب نیک
# ~~دوته1 بدو داد تا هر جا که رسد گوید که «من بگریختهام و از ملک
~~فخرالدین و
# ~~چگونگی احوال خبری ندارم.» بعد از چند روز دیگر ملک فخرالدین نیز از
~~بند
# ~~خلاص یافت. و واسطه آن بود که از موکلان او شخصی بود [که] او را شمس
~~الدین
# ~~ابوبکر آزابی گفتندی. شب با او یکی شد و هر دو از لشکرگاه امیر سوتای
~~بیرون
# ~~آمدند ودر قطع مراحل و منازل وجوب طرق و مسالک بر مهالک اجتهاد تمام به
# ~~جای می آورند، تا بسعادت و سلامت به جام رسیدند و از جام با طایفه [ای]
~~از اهل
# ~~نبرد به هرات آمدند، و از هرات بعد از سه روز پیش امیر نوروز رفت.
# چون امیر نوروز ملک فخرالدین را بدید در کنار گرفت و بغایت خوشدل شد،
# ~~اما برو اعتماد نکرد؛ چه، بعضی از امرا چون رمضان و بابک و ارواک
~~چرخانداز و
# ~~بسوقا گفته بودند که ملک فخرالدین با امیر شوتای عهد کرده است که «چون
~~مرا
# ~~بگزاری، من امیر نوروز را بگیرم.» چند روز ازو محترز و مجتنب میبود. تا
~~از پیش
# ~~امیر شوتای دو تن از خواص امیر نوروز بگریختند. و چون پیش امیر نوروز ms344
~~آمدند
# ~~عرضه داشتند که «ای امیر، ما را به حقیقت معلوم است که ملک فخرالدین از
# ~~لشکرگاه امیر شوتای بگریخت، قرب دو هزار سوار سه روز در عقب او
~~برفتند.»
# ~~چون امیرنوروز این سخن بشنید با او به سر عنایت آمد و حکومت هرات را
~~بدو
# ~~مفوض گردانید.[421] PageV01P442
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0446.png)

# ذکر هشتاد و دوم
# در حکایت تخلف امیر
# وروز وقتل اودرشهر هرات
# چون شهور سنهآ ست و تسعین ستعمائه [696] درآمد، درین سال امیر نوروز
# ~~الشکری] از نکودری و غیره جمع کرده و بر عزیمت آنک به عراق رود و فتنه
~~انگیزد.
# ~~چون به نیشابور رسید، برادر او امیر اورادی غازان بدو پیوست و گفت «حکم
~~یرلیغ
# ~~پادشاه غازان شده است که نوروزیان را به قتل رسانید، به علت آنکه امیر
~~نوروز به
# ~~سلطان مصر مکتوب نو شته که اگر سلطان اسلام از آن دیار لشکری بفرستد،
~~من از
# ~~خراسان نیز سپاهی بیاورم تا پادشاه غازان را از میان برداریم؛ چه، می
~~خواهیم که به
# ~~معاقبت و مظاهرت سلطان اسلام دین محمدی به تجدید تقویتی دهیم و آعلام
~~کفار
# ~~و رایات زندیقان نگونسار شود و قانون مذموم و آئین شوم چنگیزخان مندرس
~~و
# ~~منطمس گردد.1 به حقیقت برادران حاجی و لکزی و پسران امیر را و ستلمیش و
~~PageV01P443
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0447.png)

# ~~نوای را که در اردو بودند به قتل رساندهاند و اینک به معاونت سوتای
~~نوین و
# ~~هرقداق فولاد قبا با لشکر گران می رسد و متعاقب امیر قتلغشاه به حدود
~~جاجرم و
# ~~اسفراین رسیده و در هر شهر و قریه که از نصب کردگان و متعلقان امیر کسی
~~را
# ~~مییابند به قتل میرسانند.»
# چون امیر نوروز از برادر خود این سخن بشنود بغایت پریشان خاطر و دلتنک
# ~~شد و گفت:
### | شعر [ابیوردی]
# فکم تجبر عنی غیظا تقور به %~% جوانح بت آطویها علی لهب
# چند جرعه می چشانی خشم را که به جوش میاید بدو غیظ
# پهلوهای [ی] که شب کذاشتم در ms345 پیچم آن جوانح را بر زبانه زدن آتش [422]
# یا دهر هبنی لا اشکو الی احد %~% ما ظل منتهسا شلوی من النوب
# ای روزگار انکار مرا شکایت نمیکنم به سوی یکی
# تا مادام که روز گذارد مارگزنده اندام من از حادثهها
# ~~در حال از نیشابور بازگشت و بواسطهآ این خبر بیشتر لشکر به او تخلف
~~کردند و هر
# ~~کس روی به طرفی آورد. طایفه [ای] پناه به قلاع و حصن1 بردند و قومی به
~~جانب
# ~~الشکر هرقداق رفتند.
# شعر[ابوالفتح البستی]
# والناس آعوان من والته دولثه %~% و هم علیه اذا عادته اعوان
# مردمانی یاری گران آن کساند که دوست داشت او را دولت او
# و ایشان بر وی چون دشمن گرفت او را دولت او یاری گران اند
# ~~امیرنوروز با هشتصد سوار بماند. چون به حدود جام رسید، دانشمند بهادر
~~روز
# ~~دیگر متعاقب به جام درآمد، با هزار سوار جرار آهن پوش. امیر نوروز آن
~~روز تا نماز
# ~~پیشین با او حرب کرد. بعد نماز پیشین روی به هزیمت آورد؛ چه، تمامت
~~مردان
# ~~سپاهی او عازم فرار و متوجه انهزام بودند و هر چند که برادران و امرای
~~لشکر خود
# ~~را میگفت که «یک زمان بایستید و ثبات قدم نمایید تا من بدین تیغ آبدار
~~آتش فعل
# ~~از دماغ این جماعت خاکسار باد غرور بدر کنم.» PageV01P444
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0448.png)

### | شعر
# بدین تیغ هندی خونریز تیز %~% پدید آورم هر زمان رستخیز
# ~~ایشان بدان سخن التفات نمیکردند. چون به کوسویه رسید چهارصد سوار بیش
~~با
# ~~او مصاحب نماند. از کوسویه نماز شام سوار شد و با نزدیک طلوع صبح در
~~هیچ
# ~~موضع مقام نساخت. [423]
### | شعر[ابیوردی]
# والرکب یسرون والظلماء راکدة %~% کأنهم فی ضمیر اللیل اسرار
# و اشترسواران به شب میرفتند و حال این بود که تاریکی مقیم شده بود
# گویا که ایشان در ضمیر شب سرها اند
# ~~چون به یک فرسنگی شهر هرات رسید، روی به برادران و اقارب خود کرد و گفت
# ~~که «ملک فخرالدین ms346 داماد [برادر] من است و به جای او نیکوی ای] و اصطناع
~~و
# ~~تکریم تمام مبذول داشتهام. چنانچه همگنان را از آن معلوم است من به
~~هرات
# ~~خواهم رفت؛ چه، روزه[و] نماز قضا دارم.»1 برادران او گفتند که «هر چه
~~خداوند
# ~~فرماید و مصلحت بیند ما برآن موجب به تقدیم رسانیم.» طایفه [ای] از
~~امرای سپاه
# ~~او؛ چون: رمضان و شدون و سابان و بابک 2 و بسشوقا گفتند که «ای خداوند،
# ~~مصلحت و صوابدید ما بندگان در آن است که امیر ازینجا بگذرد و در این
~~شهر
# ~~درنیاید و برملک فخرالدین و خویشاوندی او به هیچ وجه اعتماد نکند.
### | شعر
# عداوة ذی القربی آشد مفاضة %~% علی المرء من وقع الحسام المهند
### | ترجمه]
# دشمنی خداوندان نزدیکی سخت بر مرد از افتادن PageV01P445
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0449.png)

# شمشیرها [ی] کوهر دار[؟] الاقارب کالعقارب
# ~~امیرنوروز در غضب رفت و گفت که «مرا برملک فخرالدین اعتماد کلی است.
~~مثل
# ~~هر کدام [کسی] را که از شما خاطرش1 به طرفی مایل است، گو برو که اجازت
# ~~دادم!» در حال بانک [زدند] و سدون و سابان2 با صد سوار به طرف مرغاب
~~رفتند.
# ~~نوروز روز دیگر به طالع وقت بر مقتضاء[424]
### | شعر
# اذا ما حمام المرء کان ببلدة %~% دعته إلیها حاجة و تطرب
# چون مرگ مرد باشد به شهری
# بخواندن3 مرد را به سوی آن بلده حاجتی و در طرب آرد او را
# ~~به شهر هرات درآمد و در حصار شهر ساکن شد2. ملک فخرالدین در باب خدمت و
# ~~اظهار یکدلی و محبت چندانکه ممکن بود سعی کرد. بعد از جهار روز امیر
~~قتلغشاه
# ~~با هفتاد هزار سوار جنگی به در شهر هرات رسید و روز دیگر علی الصباح
~~شهر را
# ~~محاصره کرد. هژده روز از طرفین محارب و مقارع بود
### | ظم
# دو لشکر چو دیوان مازندران %~% به شمشیر و تیر و به گرز و سنان
# به جای [ی] رساندند کار نبرد %~% که سرگشته شد گنبد لاجورد
# ~~و ms347 راوی چنین گفت که چون امیرنوروز با سیصد مرد نامدار- که هر یک به
~~ثبت5 هزار
# ~~سوار بود . به حصار درآمد، ملک فخرالدین از جمعیت و کثرت ایشان متردد
~~شد و
# ~~شب با خواص وزرا و اکابر ندما و اعاظم صواحب، بعد از تدبر تدبیر و تفکر
~~بسیار بر
# ~~آن اندیشه مقرر گردانیدند که به سمع امیرنوروز رسانند که در این شهر
~~خلقی است
# ~~مختلف. بعضی سنجری و طایفه [ای] بلوچ و قومی خلج وگروهی مغول و
~~PageV01P446
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0450.png)

# ~~فرقه [ای] ابیوردی و سرخسی. اندیشه مندیم از آن معنی که نباید که قومی
~~یاغی
# ~~شوند و دروازه به دست خصم باز دهند. اگر چنانک امیر مصلحت دانند از
~~اخوان و
# ~~خالان و ملازمان خود بر هر دروازه چند نامزد گردانند تا هیچ آفریده را
~~مجال
# ~~خلاف [425] و یاغیگری نباشد.
# روز دیگر ملک فخرالدین این معنی را به سمع امیرنوروز رسانید. امیرنوروز
# ~~تمامت برادران و برادرزادگان و کماة رجال سپاه خود را به دروازهها
~~فرستاد. چون
# ~~شب درآمد با خواص و مقربان درگاه خود گفت که «تدبیر کار ما چیست؟» بعضی
# ~~گفتند که «ای خداوند» مصلحت در آن است که امشب همه به اتفاق سوار شویم
~~و
# ~~خود را بر لشکر خصم زنیم و به طرف مرغاب بیرون رویم. یمکن1 که بیشتر
~~امرای
# ~~سپاه امیر قتلعشاه با او تخلف کنند و معاون ما2 شوند.» طایفه[ای دیگر]
~~گفتند
# ~~که «اگر امر قتلغشاه دست عهد دهد و سوگند خورد که قصد ما نکند، امیر را
# ~~مصلحت آن است که پیش او رود.»
# امیرنوروز گفت «نعوذ بالله که من بر قول و پیمان امیر قتلغشاه اعتماد
~~کنم. ما
# ~~را هیچ پناهی و جایگاه [ی] بهتر و محکم تر از هرات نخواهد بود. حالیا
~~در این شهر
# ~~قرب پنجاه هزار مرد جنگی است. اکثر سپاه امیر قتلغشاه کشته شود تا2
~~بدین شهر
# ~~ظفر یابد.» رمضان و اروک رشح بهادر گفتند که «در محکمی شهر و حصانت ms348
~~حصار و
# ~~کثرت مرد سپاهی هیچ ریبی نیست، اما اگر خداوند امیر بزرگ عادل میخواهد
~~که
# ~~در این شهر سالم و ایمن ماند و سپاه دشمن خوار و محرم مراجعت نماید،
~~مصلحت
# ~~در آن است که ملک فخرالدین را بگیرد و حصار را از غوریان بازستاند؛ چه،
~~نباید که
# ~~بدی اندیشند و مرد[م] ما پراکنده است. نیز چنین شنودهایم که ملک
~~فخرالدین با
# ~~سوتای نوین عهد کرده است که امیر را به هر نسق که دستش دهد بگیرد. آنچه
~~ما
# ~~بندگان را در خاطر آمد عرضه داشتیم. باقی حکم امیر راست.»
# امیر نوروز گفت که «من با ملک فخرالدین مکر و غدر نیندیشم؛ چه،
# ~~مکار [426] و غدار را عاقبت وخیم است و جزا عذاب الیم؛ والذین یمکرون
# ~~السیثات لهم عذاب شدید و مکر اولئک هو یبور.4 امروز وقت این کار نیست.
~~فردا PageV01P447
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0451.png)

# ~~در این تدبیر تفکری بکنیم، چنانجه نه شری به ما رسد، نه گزندی به ملک
~~فخرالدین
# ~~لاحق شود.» رمضان گفت»ای خداوند
### | شعر [فردوسی]
# به فردا ممان کار امروز را %~% بر تخت منشان بدآموز را
# مگردان سر از رای داننده مرد %~% ز آیین شاهان پیشین مگرد
# ~~امیرنوروز در غضب رفت و گفت که «ای رمضان، حالیا وقت اظهار تجلد و بأس
# ~~است نه هنگام یأس وترس.»1
# شخصی از جمله مقربان و خواص امیرنوروز ملک فخرالدین را ازین حکایت
# ~~خبر کرد.2 ملک فخرالدین بغایت غمناک و متردد گشت. بعد از زمان طویلی
# ~~برجست
### | شعر
# علیک المشورة فی المعضلات %~% ففقدان خیر من الواحد
# بر تو باد مشورت کردن در کارهای دشوار
# پس کم یافتن نیکی از یک کسی است
# ~~با وزرای خود این سخن را آشکار کرد. روز دیگر به مشورت ایشان تاجالدین
~~یلدز و
# ~~جمال الدین محمد سام و سراج عمر هارون و محمد لقمان و ابوبکر حیدر
~~بزدوی را
# ~~با چهار تن دیگر از مبارزان غوری کار دیده به گرفتن امیرنوروز نامزد
~~گردانید.
# ~~تاج الدین یلدز با ms349 این نامبردگان مذکور هر یک با دری از در دزدیده به
~~حصار بالا
# ~~برآمد. امیر نوروز با سه تن از خواص خود بر پشت بام حصار بود. چون حرب
~~PageV01P448
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0452.png)

# ~~سخت شد و از طرفین عساکر در مقاومت و مقاتلت آمدند دوتن راگفت «بروید و
~~در
# ~~حصار بالا را نگاه دارید و تا من نفرمایم از برای هیچ آفریده از غوری و
~~هروی و
# ~~سجزی [427] و از لشکریان من در مگشائید.» و یکی را گفت که «ملازم من
~~باش تا
# ~~چون مرا به آلت حرب احتیاج افتد، در حال حاضر گردانی.» بعد از آن
~~تیر[ی] چند
# ~~به سوی سپاه امیر قتلغشاه انداخت. در اثناء این حالت زه کمان او بگسست.
~~از سر
# ~~غضب کمان را بر زمین زد و گفت:
# چو بر گردد از مرد روزبهی %~% نماید همه شیریاش روبهی
# ~~در آن بود که کمان دیگر طلب کند.1 که ناگاه از کم کشت در حصار1 بالا
~~تاج الدین
# ~~یلدزچون فیل مست با دری در دست ظاهر شد و از عقب او جمالالدین محمد
# ~~سام با در دیگر برآمد. امیرنوروز به آواز بلند گفت که «ای پهلوان یلدز،
~~به چه کار
# ~~آمدهای؟ در چرا آوردهای؟ مگر ملک فخرالدین بالا میآید که تفرج لشکرها
~~کند؟»
# ~~تاج الدین یلدژ شرایط خدمت و سرافکندگی به جای آورد و گفت که «ما را
~~ملک
# ~~اسلام فخرالحق والدین فرمود که دری چند ببرید و در مقابل امیر چپر
~~بندید.» امیر
# ~~نوروز گفت«روا باشد. در مقابل من به فلان جایگاه ازین درها پناهی
~~سازید.»
# ~~تاج الدین یلد زگفت «بندگی کنم.» بعد از آن امیرنوروز به زه بستن کمان
~~مشغول شد.
# ~~تاج الدین یلدز پیشتر امیر نوروز آمد و ناگاه گرزی بر شقیقهآ او بزد.
~~پس از آن
# ~~جمال الدین محمد سام و سراج الدین عمر هارون و محمد لقمان حمله کردند و
~~او را
# ~~فرو گرفتند و دست بسته و دل خسته و سر و روی ms350 در هم شکسته در خانه [ای]
# ~~بازداشتند.
# و در آن ساعت ملک فخرالدین با دویست مبارز غوری همه با تیغهای
# ~~مسلول بر پشت بام زندان حصار ایستاده بود. چون به سمع او رساندند که
~~تاج الدین
# ~~یلدز و جمال الدین محمدحسام و سراج الدین عمر هارون، امیر نوروز را
~~بگرفتند،
# ~~در حال جماعتی را [428] به دروازهها و بندها و برجها فرستاد و گفت
~~«نوروزیان را
# ~~به رفق و خضوع بگویید که شما را امیر نوروز طلب داشته و گفته بزودی
~~بیایید که با
# ~~شما کار مهمی دارم.» القصه یکان و دوکان ترک حرب میکردند و بتعجیل تمام
~~PageV01P449
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0453.png)

# ~~متوجه حصار میشد [ند] و با خود میگفت [ند] که «مگر امیر نوروز ملک
~~فخرالدین
# ~~را بخواهد گرفت که طلب داشته.» چون به حصار درمی آمدند مبارزان غوری
~~ایشان
# ~~را میگرفتند. بعضی را به قتل می آوردند1 و گروهی را در چاه می کرد[ند].
~~برین نسق
# ~~که ذکر رفت، در یک ساعت سیصد و نود تن از نوروزیان را بگرفتند.
# بعد از آن ملک فخرالدین دو تن را پیش امیر قتلغشاه فرستاد و گفت «به عون
# ~~ایزد آفرین و به یمن دولت پادشاه روی زمین امیر نوروز را که از هیبت او
~~شیر شرزه
# ~~در وحشت بود و فیل مست با دهشت، بگرفتم.» ا2
# شعر [ملک فخرالدین کرت]
# زگاه کیومرث تا این زمان %~% کرا بد چنین دسترس در جهان
# که نوروز یک را بگیرد به زور %~% مگر من که هستم ز شاهان غور
# امیر قتلغشاه آن فرستادگان را خلعت خاص پوشانید و از مقربان درگاه خود
# ~~جمجای نامی را بفرستاد تا امیر نوروز را بسته پیش آورد. چون نظرش بر
~~امیر نوروز
# ~~افتاد، در حالش به قتل رسانید.3 PageV01P450
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0454.png)

### | شعر[ربیعی]
# # بر و کتفش از گرز درهم شکست %~% سرش را به خسنجر ببرید پست
# # به خواریش بر خاک خارا فکند %~% سر و دستو پایش بههرجا فکند
# # دریغ از چنان نامدار دلیر ms351 %~% که توش پلنگش بد و زور شیر
# # دریغ از چنا[ان ]سر فراز[ی آکه دید %~% ز بیمش بدی سال و مه در غریو
# # دریغ از چنان مرد یزدانشناس %~% که بد درخور آفرین و سپاس
# # [429] دریغ از چنان خسرو دین برست %~% که چندین بتان رابه هم درشکست
# # دریغ از چنان شاه خورشید چهر %~% که بد رای [اوآرایت ماه و مهر
# # دریغ از چنان داور کیانژاد %~% که بودش همه رادی و دین و داد
# # سسیهرا! چه بیدادی و کیتههاست %~% که هردمز تو بردل و سینههاست
# # سپهرا! ترا مهر و آزرم نیست %~% نداری وفائی بجز روز پنج
# # یکی را ز توگنج و دیهیم و تخت %~% دگر از تو بداختر و شوربخت
# # ز تو هر که ده روز کامی گرفت %~% به فیروزی و زورنامی گرفت
# # ز پایش درآوردی و خار کرد %~% به خاک اندرونش نگونسار کرد
# ~~و هم در آن روز ملک فخرالدین تمامت برادران و خویشاوندان امیرنوروز را
~~به قتل
# ~~آورد.
# بعد از قتل امیر نوروز به سه روز امیر قتلغشاه مراجعت نمود و خلق شهر
# ~~هرات از آن محاصره و مقاتلت خلا[صی] یافتند و آیت با هدایت و فال
# ~~«الحمد الله الذی اذهب عناالحزن ان ربنا لغفور شکور» ورد حال ووظیفهآ
~~آمال خود
# ~~ساختند. و مولانا وجیهالدین نسفی تاریخ قتل امیرنوروز را در قطعه
~~[ای]گفته، و آن
# ~~قطعه این است:
# به ششصد و نود و شش درون شهر هرات
### | گذشته2 از مه شوال بیست با یک روز
# ز هفته روز دوشنبه میانهآ دو نماز
### | رسیدلشکر غازانو کشته شد نوروز [430] PageV01P451
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0455.png)

# ذکر هشتاد وسوم1
# در عظمت و حکومت ملک
# فخرالدین بعد از قتل امیر نوروز
# ~~چون شهور سنهآ سبع و تسعین و ستمائه [697] درآمد، درین سال ملک
# ~~فخرالدین بر سریر عدل و دادگستری جلوس مبارک فرمود و افسر کامکاری بر
~~تارک
# ~~شهریاری نهاد و صیت احسان و کرم به شرق و غرب منتشر گردانید و اخبار
~~انصاف
# ~~و انتصاف به بر و بحر ms352 کیهان رسانید.
### | شعر امن الکلیله]
# بغزنة قد القی عصاه وصیته %~% یعطر ما بین العراق إلی مصر
# به شهر غزنین بدرستی که انداخت عصای خود را و آوازهآ او
# خوشبوی میکند آنچه را که میان عراق تا مصر است
### | شعر [تاجی]
# # تاج کیانی چو به سر برنهاد %~% بست ره ظلم و در دین گشاد
# # رسم سلاطین جهان تازه کرد %~% دهر به انصاف ازو شاد شد
# # ملک بدو خرم و آباد شد %~% سایل و درویش ازو شاد شد
# # داد گهر مردم درویش را %~% ریخت به کین خون بداندیش را
# # پر هنران را درم و سیم داد %~% بدگهران را آلم و بیم و داد
# ~~و بواسطهآ آنکه امیر نوروز را - که از هیبت او سلطانان بلاد شرق بیخور
~~و خواب
# ~~بودند و از حشمت او پادشاهان دیار غرب بیگاه و جاه - بگرفت، ملوک و
~~امرای
# ~~خراسان ازو خایف شدند و او را نیز پیش هیچ پادشاهی و امیری روی رفتن
~~نماند. و
# ~~پادشاه غازان خان به سبب آن وفاداری که امیر نوروز را بگرفت، یرلیغ
~~ملکی شهر
# ~~هرات تا به آب سند و حد آموی مع تشریفات فاخرة جهت او بفرستاد و روز به
~~روز
# ~~کار [وی] عظیم و قدر او در زیادت بود. [431] PageV01P452
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0456.png)

### | شعر [کافی
# لیهنک آن ملک فی ازدیاد %~% و ان علاک واریة الزناد
# گوارنده باد ترا آنکه پادشاهی تو در افزون شدنست
# وآنکه بلندی تو بیرون آرنده آتش نهاست
### | شعر [انوری]
# # دمبدم پایهات رفیعتر است %~% هر زمانیت دولت دگراست
# # این اثرها که دیدهای جزویست %~% کار کلی هنوز در قدر است
# # باش تا صبح دولتت بدمل %~% کین هنوز از نتایج سحر است
# ~~ملوک اطراف وولایات از غور و غرجستان وجرزوان1 و خواف وباخرز وجام و
# ~~اسفزار به هرات آمدند و شرایط خدمت و تهنیت به تقدیم رساند[ند] و
# ~~خراجگذاری را التزام نمود[ند].
# ~~ملک فخرالدین همه را بنواخت و چندانی اصطناع و بذل و احسان در باب
# ~~ایشان ارزانی داشت ms353 که
### | شعر
# نه قلم شرح آن تواند داد %~% نه زبان وصف آن تواند کرد
# ~~و ساکنان ومتوطنان شهر هرات، حمیت عن الحدثان والآفات، و سایر ارباب
# ~~خراسان در ظل رأفت و معدلت او مرفه الحال در آسایش و آطیب عیش زندگانی
# ~~کردند.
# کانآماالناس فی الدنیا بظلکم %~% قد خیموا بین جنات و آنهار
# گویا که مردمان در دنیا به سایهآ شما
# بدرستی که خیمه زدهاند میان بوستانها وجویها PageV01P453
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0457.png)

# ذ کر هشتاد و چهارم
# در آمدن اولجایتو سلطان به
# محاصرهآ شهر هرات ومراجعت او
# ~~چون شهور سنهآ ثمان وتسعین و ستمائه [698] درآمد، درین سال امیری
# ~~نکودری، بوقا نام با سه هزار مرد به شهر هرات آمد. و سبب آمدن او به
~~هرات آن
# ~~[432] بود که پادشاه غاران که برادر پادشاه خربنده2 است بوقا و
~~نکودریان را در
# ~~ممالک عراق یورت و علفخوار و مواضع شتا و صیف تعین کرده بود و از ایشان
~~خط
# ~~گناهکاری بازستانده که در این دیار دزدی نکنند و معاون و شریک قطاع
~~طریق
# ~~نشوند؛ چه، عادت و طبیعت نکودریان از عهد قدیم با دزدی و راه زدن است و
~~از
# ~~هنگام ظهور ایشان تا این زمان با هیچ پادشاه و ملکی و حاکمی وفا
~~نکردهاند.
### | شعر
# # لا آدب عند ممرد و لا حسب %~% و لا عهود لهم و لا ذمم
# نیست فرهنگ نزدیک ایشان و نه حسبی
# و نه عهدهاست مر ایشان را و نه زنهارها
### | شعر [سعدی]
# ~~2. حربیده. نالم سلطان محمد اولجایتو رسفاد، نیکبختی) خدابنده، در آغاز
~~خربنده بوده PageV01P454
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0458.png)

# نه نیکی شناس و نه دانا پژوه %~% جهانی زکردارشان در ستوه
# همه بدسرشت و همهدزد و تند %~% همه درخورنفط و شمشیر [وآگند
# سزاوار نفرین خلق خدا %~% که بر جانشان باد رنج و بلا
# ~~«ملعونین آینما ثقفوا أخذوا و قتلوا تقتیلا» نکودریان از آن حکم بغایت
~~مضطرب و
# ~~متحیر شدند. و اکر طایفه [ای] دیگر راهی بزدندی، ایشان را بگرفتندی و
~~گفتندی که
# ~~«این ms354 فعل شماست و امثال چنین کارها از شما آید.» از آن تهمت و زحمت نیک
~~به
# ~~جان آمدند و بعد از چندگاه از عراق به قهستان درآمد [ند] و مدتی پیش
~~شاه علی
# ~~بسر ملک نصیرالدین سجستانی ملازمت نمودند و از قهستان نیز متنفر کشتند
~~و به
# ~~هرات آمده ملک فخرالدین ایشان را در شهر جای داد و رؤوس و وجوه ساکنان
# ~~هرات را طلب داشت و هر طایفه به محلتی نامزد فرمود. [433]
### | شعر [متنبی]
# # و وضع الندی فی موضع السیف بالعلی %~% مضر کوضع السیف فی موضع الندی
# ونهادن عطا در جای نهادن شمشیر به بلندی
# گزند رساننده است همچو نهادن شمشیر در موضع نم
# ~~همه را اسب و سلاح و جامه داد و به تاخت ولایاتی که ولات آن انقیاد
~~نمینمودند،
# ~~مأمور گردانید، علی الخصوص قهستان و فراه وسجستان و جرزوان. و ایشان
~~چند
# ~~نوبت این مواضع1 را که به ذکر پیوست بتاختند و بسیاری از مسلمانان و
~~ضعفای
# ~~رعیت را به قتل رسانیدند واز تخویف «والذین ظلموا من هولاء سیصیبهم
~~سیئات ما
# ~~کسبوا»2 غافل ماند [ند]. بدین واسطه از اطراف خراسان فریادخواهان و
~~مظلومان به
# ~~درگاه غازان رفتند و از نکودریان بنالید [ند]. غازان خان به برادر خود
~~پادشاه خربنده
# ~~یرلیغ نوشت که «باید که لشکر به هرات برد و نکودریان را از ملک
~~فخرالدین طلب
# ~~دارد. اگر چنانک در فرستادن ایشان تعللی نماید و یا ابائی ظاهر کند،
~~شهر هرات را
# ~~محاصره کند. بعد از فتح رعایا را زحمت ندهد. غوریان و سجزیان ونکودریان
~~و
# ~~اهل فتن وشور را مستأصل گرداند.» چون یرلیغ پادشاه غازان به پادشاه
~~خربنده PageV01P455
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0459.png)

# ~~رسید، روز دیگر از مازندران،
### | معر انظامی]
# فرو کوفت کوس و بزد کره نای %~% به شبرنگ تاز[ی] درآورد پای
# پس پشت او لشکر بیکران %~% دلیران وگردان و کند آوران
# نهان زیر خفتان و جوشن همه %~% ز سر تا به پای اندر آهن همه
# سراسر شتابان همه رزم ms355 خواه %~% به پیش اندرون نامبردار شاه
# فروزان چو برق و خروشان چو ابر %~% چو آشفته شیر و چو شوریده ببر
# درفش از پس و بسیش برداشته %~% ز چرخ برین کرد بگذاشته [434]
# ~~چون به حدود نیشابور رسید ایلچی نزد ملک فخرالدین فرستاد که «اگر
~~میخواهی
# ~~که ولایت تو از نهب و قتل سالم ماند، بوقا و محمد شاه لکلک و امیرعلی و
~~نویین و
# ~~مهتران وامرای هزاره وصدهآ لشکر نکودری را با تمامت اتباع و اشیاع پیش
~~ما
# ~~فرستی.»
# چون ایلچی به شهر هرات آمد و یرلیغ پادشاه خربنده به ملک فخرالدین
# ~~رسید، ملک فخرالدین اندیشه مند گشت و بوقا و امرای نکودری را طلب داشت
~~و
# ~~گفت «اینک پادشاه خربنده با لشکری به عدد رمال و نمال می آید. میباید
~~که همه با
# ~~من عهد کنید که تا من نفرمایم و اجازت ندهم به هیچ طرف نروید.»
~~نکودریان به
# ~~شمشیر و آب رز - چنانک میان مغول معهود است - سوگند خوردند که تا ملک
# ~~اسلام نفرماید پیش پادشاه خربنده و به جای دیگر نروند.
# ملک فخرالدین روز دیگر ایلچی را تشریف خاص پوشانید و سی نفر برده
# ~~داده گفت که لایک ماه باشد که بوقا و اکثر امرای نکودری به تاخت
~~افغانستان
# ~~رفتهاند. چون برسند به بندگی پادشاه عادل آیم و ایشان را به نواب
~~پادشاه سپارم.»
# ایلچی بازگشت و آنچه که از ملک فخرالدین شنوده بود عرضه داشت.
# ~~پادشاه خربنده دانست که آنچه ملک فخرالدین گفته برخلاف آن خواهد بود.
~~بر
# ~~سبیل تعجیل متوجه شهر هرات گشت. چون به رودخانهآ هرات نزول کرد لشکر را
~~به
# ~~مهیا گردانیدن عدت و عراده و منجنیق و خرک و نردبان مأمور گردانید. ملک
~~PageV01P456
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0460.png)

# ~~ذکر هشتاد و چهارم ادر آمدن اولجایتو سلطان به..
# ~~و کماة سپاه غور و هرات و خلج و مغول و سجزی را بر دروازهها نصب کرد.
# چون به سمع پادشاه خربنده رسانیدند که ملک فخرالدین به قلعهآ امان ms356 کوه
# ~~رفته است، روز دیگر با تمامت لشکر به پای قلعهآ امان کوه رفت. چهار روز
~~قلعه را
# ~~محاصره کرد، بر امید آنکه شاید ملک فخرالدین سر به صلح درآرد. ملک
~~فخرالدین
# ~~[435] به هیج نوع به صلح و آشتی و التزام خراجگذاری تن درنداد. پادشاه
~~خربنده
# ~~از آن معنی در غضب رفت و روز حرب اختیار کرد و به هیبت هرجه عظیم تر
~~جنگ
# ~~پیش برد و قرب پنجاه هزار مرد پیاده شدند و بر روی آن جبل چون روی
~~باخناجر
# ~~مسلول برآمدند. ملک فخرالدین ساکنان قلعه را پیش خواند وگفت «بدانید که
# ~~پادشاه خربنده با چندین هزار مرد سپاهی از خراسان و عراق به اخذ و قتل
~~ما و شما
# ~~آمده است و اگر نعوذبالله که بر ما دست یابد یکی را زنده نخواهد گذاشت.
~~میباید
# ~~که همه یکدل و یک عزم میان دربندید و به جان بکوشید و از مرگ خوفی به
~~دل راه
# ~~ندهید.»
# شعر [شیخ ابوسعید، قد سره]
# # تاکی ز جهان برگزند اندیشه %~% تا چند ز جان مستمند اندیشه
# # این کز تو توان ستد، همین کالبد است %~% یک مزبله گو مباش چند اندیشه
# ~~بعد از آن هرچند که در خزینه زر و جامه داشت بدیشان داد. مبارزان غوری
~~هر یک
# ~~چون پلنگی از بالای سنگی روی به جنگ آوردند و از جانبین نایرهآ طعن و
~~ضرب در
# ~~شعله زدن آمد وطبل وکوس در نالش و غرش.
### | شعر [مؤلف]
# بنالید طبل و بغرید کوس %~% همی رفت خون از هری تا به طوس
# همه دشت و صحرا وکهآ مرد بود %~% ز روی زمین تا فلک گرد بود
# ز شیب و ز بالا فغان بود و وای %~% فتاده فراوان سر و دست وپای
~~PageV01P457
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0461.png)

# ~~آن روز تا نماز دیگر از طرفین بدین صفت حرب کردند و قرب دو هزار مرد از
~~سپاه
# ~~پادشاه خربنده به قتل پیوست و سه هزار دیگر زخم خورد. و چون شب زنگی
# ~~صفت ms357 بر رومی روز فیروزگشت و شاه قیروانی بر [436] تخت آبنوسی
# ~~افسردخانی بر سر نهاد و خسرو دارالملک نورانی در پس برده تیرگی متوازی
~~شد،
### | شعر [ربیعی]
# شب آمد جهان سر بسر تیره شد %~% شه زنگ بر رومیان چیره شد
# ~~ملک فخرالدین با چند سوار نامدار از قلعهآ امان کوه بیرون آمد و در آن
~~شب سیاه با
# ~~آن چند مرد کینه خواه ناگاه خود را بر آن سپاه زد و بسلامت به شهر هرات
~~درآمد و
# ~~از شهر هم در آن شب با صد مرد مبارز بیرون رفت وعنان عزیمت بر سمت غور
# ~~تافت و به عون لطف یزدانی در آن شب ظلمانی چون باد صبا در بیراه و راه
# ~~می شتافت.
### | شعر [ابیوردی]
# أمزق جلبابالظلام کما تری %~% اخوالحزن ما نالت یداه من البرد
# پاره میکنم جامهآ تاریکی را چنانکه پاره کرد
# ملازم اند وه آنچه را که یافت دو دست او از برد
# و قد عب فی کأس الکری کل راکب %~% فمال نزیغا والجیاد بنا تردی
# بدرستی که شراب می خورد در کاسه خواب هر اشتر سواری
# پس میل کرد مست و اسبان می پویند ما را
# ~~لشکر پادشاه خربنده را چون معلوم شد که از قلعه طایفه [ای] فرود آمدند،
~~آن شب
# ~~راهها را بگرفتند. ملک فخرالدین در میان لشکر افتاد و بیشتر مردم سپاهی
~~او در آن
# ~~شب تاریک راه غلط کردند. بعضی به شهر آمدند و بعضی در غارها و مواضع
~~منیع
# ~~متواری شد [ند] و ملک فخرالدین با دو سه تن از مردان کاردیده بیرون رفت
# ~~بسلامت. روز دیگر پادشاه خربنده بنفسه تیغ برکشید و چون شیر خشم آلود
~~پیاده
# ~~روی به سوی درب قلعهآ امان کوه [437] نهاد. تمامت سپاه از حاکم و محکوم
~~به
# ~~یکبار پیاده گشتند و در یک زمان قلعه شیب را بگرفتند و چندانی زر و
~~نقره و عدلی
# ~~سیاه و جامه و ساز نبرد به دست آوردند که حد و ms358 عد آن از ضبط و حصر ممکن
~~PageV01P458
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0462.png)

# ~~نبود. و روز دیگر حرب سخت کردند، بر امید آنکه باشد قلعهآ بالا را فتح
~~کنند. قرب
# ~~صد و پنجاه مرد از گماة سپاه پادشاه خربنده به قتل پیوست و آن مراد
~~میسر نشد و
# ~~آن فتح دست نداد.
# پادشاه خربنده بعد از سه روز دیگر به محاصرهآ شهر هرات عازم شد. امرای
# ~~لشکر چون ایسن قتلغ و هلاجو و هرقداق و مولاید و مولای و دانشمند بهادر
~~و
# ~~بکتوب1 و تومان و رمضان و ایسن بهادر از جوانب شهر صف برکشیدند و از
~~درون
# ~~شهر افتخارالدین عیسی واختیارالدین محمد هارون و جمال الدین محمدسام و
# ~~ایلجی خواجه و عمرشاه خواندری[؟] و پهلوان یاراحمد2 کار حرب را مرتب
# ~~گردانیدند و از دروازهها با مرد فراوان فرود آمدند.
### | شعر [ربیعی]
# یکی جنگ کردند با هم چنان %~% کز امروز تا گاه پیشین زمان
# زمانه ندید و ندارد به یاد %~% شمار از فریدون کن و کیقباد
# ز پیکان ونیزه، زکوپال و تیغ %~% فزاینده خون همچو باران ز میغ
# جهان تا جهان گشته دریای ژرف %~% به هر سو ز شنگرف رودی شگرف
# سر سرکشان همچو کشتی بر آب %~% گرفته میان خوی و خون شباب
# چب و راست هم مرد و هم بارکی %~% به خون اندرون خفته یکبارگی
# ~~هژده روز پادشاه خربنده برین نسق که به ذکر پیوست هرات را محاصره کرد و
~~از
# ~~طرفین قرب ده هزار مرد سپاهی به قتل پیوست. روز نوزدهم شیخ السلام
~~خواجه
# ~~شهاب الحق والدین جامی بیش پادشاه خربنده رفت [438] و گفت «ای پادشاه
# ~~عادل، ملک فخرالدین در شهر نیست و نکودریان غایب اند. چرا جنگ میکنی و
# ~~بناحق خون مسلمانان میریزی و در ایذاء بندکان خدای عز وجل می کوشی و از
# ~~وعید «اؤلثک الذین لهم سؤءالعذاب و هم فی الاخرة هم ألاخسرون»3
~~نمیاندیشی؟
# ~~مرا یقین است که اگر پادشاه یک سال بر در این خطه معسکر خواهد ساخت ms359 فتح
~~او
# ~~را میسر نخواهد بود؛ چه، در این شهر سی هزار مرد شمشیرزن تیرانداز هست،
~~بلکه PageV01P459
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0463.png)

# ~~بیشتر که همه حرب را میان بستهاند و از سر جان برخاسته. اگر پادشاه با
~~جاه به کرم
# ~~جبلی و عفو پادشاهانه بر موجب کلام رسول ثقلین، صلی الله علیه و علی
~~آله، که
# ~~می فرماید: «ینادی مناد یوم القیمة من کان له علی الله حق فلیقم فلا
~~یقوم الا من عفا»
# ~~گناه و جسارت مردم هرات را ببخشد1 از غایت بذل شاهنشاهی بود و از نهایت
~~کرم
# ~~بادشاهی.»
# امرای لشکر و زعماء کشور یکسر به موافقت شیخ الاسلام عرضه داشتند که
# ~~«ای پادشاه شفاعت شیخ الاسلام را قبول میباید کرد؛ چه، مصلحت در این
~~است.
# ~~و نیز خایفایم که نباید که ناموس ما بشکند؛ چه، ملک فخرالدین غایب است
~~و
# ~~شاید که از جانبی لشکری بیارد.» پادشاه خربنده از در شهر برخاست.
~~شهریان
# ~~همچنان بأس و تهور مینمودند و طبل و دهل میزدند و سخنهای ناسزا
# ~~میگفت [ند]. شیخ الاسلام شهاب الحق والدین جماعتی از مریدان را به شهر
~~فرستاد
# ~~و گفت «ای قوم، هرویان را بگویید که این چه فتنه و شور است که
~~برانگیختهاید؟
# ~~دست از حرب کوتاه کنید و پای از مقارعت و مقاومت پس کشید و هم امروز
~~مبلغ
# ~~صدهزار دینار از نقدینه و نرمینه و مواشی بیرون فرستید که پادشاه عادل
~~خربنده
# ~~فردا مراجعت می نماید.»
# چون فرستادگان شیخ الاسلام [439] به شهر درآمدند و آنچه که شیخ الاسلام
# ~~گفته بود به سمع والی شهر رساندند، اعیان و اکابر هرات در حال به حسب
~~حال مال
# ~~بر هرکس حواله کردند و نماز پیشین را سی هزار دینار بیرون فرستادند و
~~از برای
# ~~ناموس پادشاه خربنده آوازه کرد[ند] که صد هزار دینار بدادیم تا پادشاه
~~ما را به جان
# ~~امان داد.2
# روز دیگر پادشاه خربنده از رودخانهآ هرات رفت. خلق هرات حق تعالی را
# ~~سجدات شکر به ms360 جای آوردند و شکرانهآ بسیار داد[ند] و نیات خیر کرد[ند]؛
~~چه
# ~~گرفتن هرات تقدیر حق تعالی نبود، اگر نه پادشاه[ی] بدین عظمت با سپاهی
~~بدین
# ~~انبوهی چندانک امکان بود کوشید و در شرایط محاصره و مقاتلت هیچ دقیقه
~~مهمل PageV01P460
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0464.png)

# ~~و نامرعی نگذاشت.
# و چون خبر به ملک فخرالدین رسید که پادشاه خربنده از محاصرهآ هرات و
# ~~فتح او عاجز آمد و مراجعت نمود، شادمان گشت و درحال چهارهزار دینار به
~~فقرا و
# ~~ضعفا داد و بعد از سه روز اخوان و خلان را وداع کرد و از خییسار به
~~طالع سعد بیرون
# ~~آمد و چون به شهر هرات رسید طایفه [ای] را که در آن حرب باسی و شجاعتی
~~ظاهر
# ~~گردانیده بودند همه را خلعت خاص پوشانید و مردم رعیت را از قلانات و
# ~~عوارضات دیوانی معاف و مسلم داشت و ختمهای قرآن فرمود و بناهای خیر
# ~~نهاد، وائمه و سادات وشیوخ وزهاد را از فیض انعام عام و نعمت تام محظوظ
# ~~گردانید.1 PageV01P461
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0465.png)

# ذکر هشتاد و پنجم
# در عماراتی که ملک
# فخرالدین در شهر هرات کرد
# چون شهور سنهآ تسع و تسعین و ستمائه [699] درآمد، درین سال ملک
# ~~مرحوم فخرالدولة والدین، طاب ثراة، بفرمود تا برج و بارو و خاکریز[440]
~~و بند
# ~~خعندق شهر هرات را عمارت کردنک و دیوار بارو را بیندودند و برجها را
~~مقدار
# ~~چهارده کز برافراشتند و از میان دیوار بارو و دیوار فصیل شش گز خاک
~~برداشتند و
# ~~بدان خاک خاکریز را تند گردانید و بر هر درببندی بزرگ ببست و تمامت
~~رعایای
# ~~هرات و اسفزار و غور و غرجستان و آزاب وهراة رود و فوشنج وخره و کوسویه
~~و
# ~~باخرز را به عمارت برج و بارو و خندق مأمور گردانید.
# و در عهد خود شهر را چنان استوار گرداند که هیچ پادشاهی و شهریاری را با
# ~~لشکرهای گران به محاصرهآ او جشم درندیدند؛ چه، از هیچ طرف غیر دروازه
~~ها ms361
# ~~امکان درآمدن و مجال بیرون شدن نبود، چنانک دقیقی گفته است در صف بلندی
~~و
# ~~تندی او:
### | شعر
# چنان تند بد برج و باروی او %~% که پرنده را ره نبد سوی او
# ~~بعد از آن که بند و خندق معمورگشت و برج و بارو و فصیل و خاکریز عمارت
~~تمام
# ~~گرفت و حصانت هرچه تمامتر یافت، در پای حصار2 میدانی ساخت بس بزرگ و به
# ~~اسم عیدگاه دیواری گرد او درکشید و در پای حصار فیروزی خانقاه [ی] عالی
~~منقش
# ~~برآورد و فرمود که مسافران و عزیزان و ابنای سبیل که برسند، در این
~~خانقاه نزول
# ~~کنند و هر هفته یکبار به خانقاه آمدی و با درویشان صحبت داشتی و در باب
~~ایشان
# ~~احسان و تکریم بذل کردی و صحبت ایشان را غنیمت بزرگ شمردی و گفتی:
~~PageV01P462
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0466.png)

### | شعر
# جهان سلطنت درویش دارد %~% که از سلطان فراغت بیش دارد
# ~~و در پای حصار در اندرون شهر دو خندق عظیم بکند و فیل بندی بس بزرگ
# ~~بساخت، و مسجد عبدالله عامر را به حال معموری بازآورد، و در مقابل درب
# ~~برامان مسجدی که معروف است به مسجد ترهفروش آبادان کرد، و بازاری در
~~پای
# ~~حصار بساخت و هر ماه هزار دینار به اسم صدقه به درویشان [441] داد و هر
# ~~زمستان هزار جبه به جهت ایتام و ضعفا و عورات درویش حال تعیین فرمود و
# ~~برحسب «صدقه السر تطفی غضبالرب»2 در رواح وصباح صدقه سر وبر مخفی را
# ~~رعایت واجب شمرد و هر روز هزار من نان و ده سر گوسفند در آش بار2 خود
# ~~مصروف گردانید و در مزارات و مقابر چون گازرگاه و خیادوان و خواجه
~~ابوالولید و
# ~~خانجه باد و خواجهآ طاقی و خانقاه شیخ مجدالدین طالبه ختم قرآن فرمود،
~~و شب
# ~~و روز فقرا و مساکین در این زیارتگاهها و مقامهای بزرگوار نعمت او
~~خوردندی و از
# ~~صمیم دل و میان جان در دعای خیر ذات عالی ms362 صفات او گفتندی:
### | شعر [سعدی]
# خدایا مرین شاه اسلام را %~% مرین نیک رای نکونام را
# مرین تاجبخش جوانبخت را %~% مرین خسرو افسر و تخت را
# مرین گیتی افروز فیروز را %~% مرین دوست ورز عدو سوز را
# همیدون معین و نگهدار باش %~% به هر کار او را مددکار باش
# رخ دولتش را فروزنده دار %~% مه عزتش را درخشنده دار PageV01P463
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0467.png)

# ذکر هشتاد و ششم
# در امر به معروف و نهی از منکر که
# ملک فخرالدین در شهر هرات فرمود
# ~~چون شهور سنهآ سبع مائه [700] درآمد، درین سال ملک مرحوم فخرالدولة
~~والدین،
# ~~طاب ثراه وجعل الجنة مثواه، حکم فرمود که عورات به روز از خانه بدر
~~نیایند و هر
# ~~عورتی که به روز بیرون آید شمسالدین قادسی - که محتسب [422] است - چادر
# ~~او را سیاه کند و او را سربرهنه به محلتها و کویها برآرند تا تجربهآ
~~دیگران باشد. و
# ~~نوحه گران و مخنثان2 را به ماتمها رفتن منع کرد و مقریان را از آنک در
~~پیش تابوت
# ~~قرآن خوانند نهی فرمود و خرابات را برانداخت و مقامران3 را سر و ریش
~~تراشیده به
# ~~بازار برآورد و شرابخوارگان را بعد از اقامت حدود شرع نبوی در زنجیر
~~کشید و به
# ~~کارگل کشیدن و خشت زدن مأمور گردانید و بیشتر حجاب و نواب خود را
~~مصادری
# ~~کرد و اکثر سیاست او به زندان و حزندان و چوب زدن وگل کشیدن بودی. و با
# ~~وجود این همه امر معروف ونهی منکر البته هر شب آوازهآ چنگ ونغمهآ عود
# ~~شنیدی و شراب صافی نوشیدی و گفتی:
# شعر [من المنتخب لواحد من الشعرا]
# إن شبابا و إن خمرا %~% و إن لی فیهما لآمرا
# بدرستی که مرا جوانیست و بدرستی که مرا شراب است و
# بدرستی که مرا در هر دو هر آینه کاریست
# یا لایمی والملام لغو %~% لاشربن ما بقیت عمرا
# ای ملامت کنندهآ من و حال این است که ملامت تو بیهوده است
# هر آینه ms363 بیاشامم من مادام که باقی مانم از روی زندگانی PageV01P464
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0468.png)

### | شعر
# ساقیا بادهآ صبوح بیار %~% دانهآ دام هر فتوح بیار
# قبلهآ ملت مسیح بده %~% آفت توبهآ نصوح1 بیار
### | شعر
# # فهات عقارا فی قمیص زجاجة %~% کیا قوتة فی درة تتوقد
# بیار شراب را که در پیراهن آبگینه
# همچو یاقوتیست در مروار[یدآی که می درخشد [443]
### | نظم
# # از آن شراب که در دردیاش به تاریکی %~% هلال عید تواندید روز سنگ انداز
# # مئی که پرتو عکسش ز سطح ظاهر چشم %~% برون کند ز صمیم ضمیر نکتهآ راز
# ~~چون راح روح افزای روح برور در مزاج او اثر کردی، بفرمودی تا راویان به
~~آواز
# ~~خوش اشعار دلکش خواندندی و در بحث و تفتیش معانی و الفاظ آن با ندما و
# ~~ججلاس و شعرا سخن راندی. و در عهد دولت او چهل شاعر نامدار مدح او
~~گفتندی.2
# ~~و جمع کنندهآ این تاریخ نامه را در مدح او هشتاد قصیده و صد و پنجاه
~~قطعه است.

PageV01P465

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0469.png)

# ذ کر هشتاد و هفتم
# در رفتن ملک فخرالدین به
# اسفزار و حکایت آبوسعید نهی
# چون شهور سنهآ احدی و سبعامهآ [701] درآمد، درین سال ملک فخرالدین با
# ~~لشکری به اسفزار رفت، به واسطهآ آنک ملک حسامالدین و ملک رکن الدین که
~~ملوک
# ~~اسفزار بودند با او مخالفت مینمودند و به هیچ نوع انقیاد و خراجگذاری
~~را قبول
# ~~نمیکرد[ند]*. چون به اسفزار رسید ملک حسام الدین هم در آن چند روز وفات
# ~~یافت. برادر او ملک رکن الدین به مقاومت ملک فخرالدین لشکر جمع کرد و
~~بعد از
# ~~چند حرب شباروزی از شهر اسفزار بیرون آمد و پناه به قلعهآ روباه که قله
~~اش بر اوج
# ~~برج شیر گردون میسود، برد. ملک فخرالدین روز دیگر از اسفزار مراجعت
~~نمود و
# ~~کرت [444] دوم با سپاهی از مغول و مسلمان، همهآ آمادهآ حرب به اسفزار
~~رفت و
# ~~بعد از چند روز که حربهای سخت کرد و بسیاری را سپاه ملک رکن ms364 الدین به
~~قتل
# ~~رساند، بازگشت.
# کرت سیم با لشکری از هروی و باخرزی و توکلی و غوری و نکودری به
# ~~اسفزار رفت و برادر او ملک علاءالدین با سه هزار مرد پیاده و سوار از
~~ولایت غور به
# ~~اسفزار آمد به معاونت و امداد برادر. پس از هفت روز حصار شهر اسفزار را
~~بگرفت
# ~~و بسی را از مخالفان و معاندان اسفزاری بکشت و قرب هفتصد تن را در
~~زنجیر
# ~~کشید و حصارای] چند که در روستاقات بود فتح کرد و تمامت مردم اسفزار را
~~از زن
# ~~و مرد و آزاد و بنده به هرات فرستاد، و دویست تن را از خواجگان و
~~متمولان
# ~~دوشاخه کرد و سر و پا برهنه پیاده به شهر هرات آورد و به گل کشیدن و
~~خندق کندن
# ~~وخشت زدن مأمور گردانید.
# بعد از چند ماه ملک رکنالدین به شهر هرات آمد. ملک فخرالدین در باب او
# ~~عنایت و رعایت هرچه تمامتر مبذول داشت. ملک رکن الدین یک ماه در هرات
~~بود.
# ~~شبی طایفه [ای] از اصحاب غرض به سمع او رساندند که ملک فخرالدین،
~~یارعلی PageV01P466
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0470.png)

# ~~سجزی را فرموده که ملک رکن الدین را به قتل رسان. ملک رکن الدین از آن
~~سخن
# ~~غمکین و مضطرب گشت و آن روز تا شب در تردد و تفکر بسر برد و هر زمان
# ~~آمی] گفت:
### | شعر
# فللموت خیر للفتی من مقامه %~% بذار هوان بین واش و لحاسد
# پس مرگ بهترست مر جوان را از مقام کردن او
# به سرای خواری میان بد گوی و بدخواه
# ~~روز دیگر با دل پر هموم و خاطر مقبوض به وقت آنکه
### | شعر
# خسرو چین از افق آینه جین نمود
### | ز آینه چرخ رفت زنگ شب زنگبار [445]
# سوخت شب مشک را آتش خورشید و برد
### | نکهت باد سحر قیمت عود قمار
# برقع زرین صبح چرخ برانداخت و کرد
### | پیش عروس سحر زر کواکب نثار
# زاغ شب قیرگون رفت سوی قیروان ms365
### | تا فکند ناگهان باز سفیدش شکار
# ~~از هرات به اسم زیارت خانجه باد* بیرون رفت. بعد از هژده روز ملک
~~فخرالدین
# ~~لشکر به اسفزار برد. پسر ملک رکن الدین که او را به لقب عزالدین
~~گفتندی، پیش
# ~~ملک فخرالدین آمد و چون خبر به ملک رکن الدین رسید که امیر عزالدین بی
~~اجازت
# ~~شما پیش ملک فخرالدین رفت و ملک فخرالدین در باب او تکریم و الطاف عظیم
# ~~مبذول داشت، فرمود که «اگر پدر تو ملک رکنالدین مطیع منقاد من نگردد،
~~ملکی
# ~~اسفزار را به تو ارزانی دارم.» چون ملک رکن الدین آن سخن بشنید سراسیمه
~~و
# ~~مضطرگشت و پسر خود امیر عزالدین مکتوب نوشت که «ای پسر بی فرمان من،
~~این
# ~~چه بود که تو کردی و بی رضا اجازت و مصلحت دید من خود را در کام اژدها
~~و
# ~~پنجهآ لیث وغا گرفتار گردانیدی؟ اگر چنانک میتوانی زنهار زودتر بگریزی
~~و با جان PageV01P467
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0471.png)

# ~~عزیز خودنستیزی که مرا چون آفتاب عالمتاب روشن گشته که ملک فخرالدین
~~قصد
# ~~جان من دارد.»
# هنوز برین بود که مسعود امیر زنگی را فرمود که فلانی را به اسم ضیافت به
# ~~خانهآ خود بر و زهر ده. و یارعلی1 سجزی را نیز مأمور گردانید که چون
~~شبانگاه*4 از
# ~~حصار فرود آید و متوجه وطن خود [446] گردد، بر سر چهار سوی او را به
~~قتل
# ~~رسان. حق تعالی مرا سلامت، بی آنکه زحمتی ازو به من لاحق شود از دست او
# ~~خلاص داد.
# چون مکتوب به ملک عزالدین رسید و بر آنچه که پدرش ملک رکنالدین
# ~~نوشته بود مطلع گشت، از آمدن به خدمت ملک اسلام فخرالحق والدین پشیمان
# ~~کشت. اما مجال آنکه مراجعت نماید دستش نداد؛ چه ملک فخرالدین طایفه [ای
~~آرا
# ~~از کماة غور فرموده بود که شب و روز از حال او باخبر باشند.
# القصه بعد از پنج روز که ملک رکن الدوله عهدنامهای نوشت که چون ملک
# ~~اسلام فخرالدین ms366 به هرات بازگردد در عقب او بیایم و من بعد باقی عمر را
~~به خدمت
# ~~و ملازمت منقضی گردانم و بر رأی عالی ملک اسلام مخفی نباشد که من بنده
# ~~بواسطهآ سخن اصحاب غرض از هرات برفتم و در آن دیار فرار را بر قرار بدل
# ~~گردانید [م].
# شعر[من کنزالبلاغة]
# القد قطع الواشون حبل اجتماعنا %~% فیا قطع الرحمن مفتول من وشی
# بدرستی که ببریدند بدگویان ریسمان فراهم آمدن ما را
# ای خداوند بخشاینده ببر بافتهآ شدهآ آن کسی که نمامی کرد
# چون عهدنامهآ ملک رکن الدین به ملک فخرالدین رسید روز دیگر از اسفزار
# ~~بیرون آمد و عنان عزیمت بر سمت هرات تافت و بعد آن چند روز که از آمدن
~~ملک
# ~~رکن الدین به هرات رجا منقطع گردانید، امیر عزالدین را دربند کرد و قرب
~~یک سال
# ~~در آن بند بداشت. او را نایبی بود از نه سجستان. او را اسدالدین
~~ابوسعید
# ~~خواندندی. روزی این ابوسعید در پیش امیر عزالدین نشسته بود و چنانک رسم
~~PageV01P468
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0472.png)

# ~~بزرگان باشد و قاعدهآ ارباب دولت، امیر عزالدین را دل باز میداد4 و
~~میگفت «ای
# ~~ملکزاده [447] هم در این هفته سخن تو به خدمت ملک فخرالدین عرضه خواهم
# ~~داشت. امیر هست که سخن من مقبول افتد و ترا دوستکام مع حصول مقاصد و
# ~~مآرب به جانب اسفراز فرستم. باید که هیچ همی و اندیشه [ای] به خاطر
~~عاطر خود
# ~~راه ندهی و در صبر و سکونت کوشی.
### | شعر
# آذا ما اثاک الدهو یؤما بنکبة %~% فهی بها صبرا و وسع لها جلدا
# چون بیارد به تو روزگار در روزی دردی را
# آماده کن بدان نکته شکیبائی را و فراخ کن از برای او مردانگی را
### | شعر
# صبر است دوای مرد چون کار افتد %~% کز صبر توان ستد ز بیدادان داد
# ~~و هندوانهای پاره کرده بود و هر ساعت پارهای هندوانه به امیر عزالدین
~~دادی. در
# ~~اثناء این حالت اسدالدین ابوسعید به جانبی ملتفت ms367 شد. امیر عزالدین کارد
~~از دست
# ~~او بستاند، یعنی که هندوانه پاره خواهم کرد، و پاره [ای] هندوانه بر سر
~~کارد به رسم
# ~~ترکان بدو داد. اسدالدین ابوسعید پارهآ هندوانه را از سر کارد برداشت و
~~گفت
# ~~خداوند ملکزاده لطف میفرماید. در این سخن بود که امیر عزالدین به قوت
~~هرچه
# ~~تمامتر کارد را بر سینهآ او زد وهم بدان زخم کارش را به آخر رساند. و
~~تاریخ این
# ~~حالت را خطیب فوشنجی که بعد ازین ذکر، ذکر واقعهآ او به کتابت خواهد
~~پیوست
# ~~تظم کرد که:
### | شعر [ربیعی]
# چو خواست تا که کند تازه در جهان کینه
# سپهر خیره کش یاوه کرد دیرینه
# به هفصد و یکم از هجرت رسول خدای
# که در دو دنیا بالای دین او دین نه [448]
### | شعر]
# # گذشت بیست و یکم روز از ربیع نخست %~% نماز شام معالقصه روز آدینه
~~PageV01P469
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0473.png)

### | تاریخ هرات
# # پناه ملک اسدالدین ابوسعید نهی %~% ز دستبرد قضا خورد کارد بر سینه
# ~~ملک فخرالدین به خون اسدالدین ابوسعید، امیر عزالدین را به انواع عقوبت
# ~~کرد
### | شعر [من البدایع.
# ومامن ید إلا یدالله فوقها %~% ولاظالم إلاسیبلی بظالم
# ~~و نیست دستی مگر دست حق تعالی یعنی قدرت او بالای اوست
# و نیست ستمکاری مگر مبتلا گردانیده شود به ستمکاری PageV01P470
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0474.png)

# ذکر هشتاد و هشتم:
# در حکایت صد رالدین خطیب و یاران او
# چون شهور سنهآ اثنی و سبعمائه [702] درآمد1، از تواریخ این سال حکایت
# ~~در بند افتادن صدرالدین خطیب فوشنج است. و سبب آن بود که ملک فخرالدولة
# ~~والدین، طاب ثراه، پسر خطیب فوشنج را که او را به لقب صدرالدین
~~خواندندی و
# ~~در اشعار خود را ربیعی خواندی به درگاه خود مقرب گردانیده بود؛ چه، او
~~طبعی
# ~~داشت در غایت نازکی و شعری در نهایت دلپذیری و سخن مطبوع [و] بس روان.
# ~~ملک فخرالدین او را فرموده بود که «حکایت و سرگذشت جدان و پدران
~~بزرگوار مرا
# ~~و سیر و خصال ms368 و قتل و نهب و بسط و قبض هر یک را و قصص در بند افتادن و
# ~~ماندن در آن هفت سال و حربها که با اعادی ملک کردهام و تمرد [449] و
~~تکبر من
# ~~که هیچ پادشاهی را منقاد نگشتم، از جزویات و کلیات علی التفصیل بر نهج
~~شاهنامه
# ~~در نظم آر.»
# خطیب فوشنج شش سال در ساختن و پرداختن آن کتاب بسر برد و آن کتاب
# ~~را به «کرت نامه» موسوم گردانیده بودند و هر چه از اصطناع و تلطف و
~~احسان که در
# ~~افهام واذهان آمدی ملک اسلام فخرالدین دربارهآ او مبذول داشت و خطیب بس
# ~~معربد و بواش* بودی و بیشتر اوقات شراب خوردی و گفتی:
# شعر [پسر خطیب گنجه]
# # غذای روح بود بادهآ رحیق بحق %~% که لون او کند از دور رنگ گل را دق
# # به رنگ زنگ زداید ز جان آندهگین %~% همای گردد اگر جرعه بیابد بق
# # به طعم، تلخ، چو پند پدر، ولیک مفید %~% به نزد باطل باطل، به نزد دانا
~~حق
# # حلال گشته به احکام عقل بر دانا %~% حرام گشته به فتوی شرع بر احمق
# و هر ماه هزار دینار از خزانهآ ملک فخرالدین بدو رسیدی و او بدان قناعت
# ~~نکردی و بیشتر طمع داشتی و به غرور «الشعراء أمراء الکلام» فریفته
~~بودی. روزی به PageV01P471
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0475.png)

# ~~واسطهآ خشونتی از ملک فخرالدین خایف گشت و هم در آن روز از هرات برفت و
# ~~متوجه قهستان شد و چون پیش شاه علی بن ملک نصیرالدین سجستان [ی]که
# ~~ملک قهستان بود رسید، از ملک فخرالدین شکوهآ بسیار کرد و دو سر اسب و
# ~~دویست دینار نقد بد و داد و گفت «تو لایق حضرت ما نیستی. ازین ولایت
~~برو» نواب
# ~~و حجاب او گفتند که «خداوند عالم را درکامرانی و جلال فراوان سال
~~زندگانی باد،
# ~~چرا چنین شاعر سخنگوی را که در خراسان و عراق مثل ندارد به ملازمت قبول
# ~~نمی فرمایی؟» شاه علی گفت ms369 که «هر چنداین فوشبخی بچهآ هنرمند و سخن دان
~~است،
# ~~امابی وفاست. بواسطهآ آنکه ملک هرات ملک فخرالدین اورا دهسال بپرورد و
~~به
# ~~حضرت خود مقرب و بستاخ گردانید، امروز که ازو رنجیده در پیش من بد او
# ~~میگوید، فردا که از ما نیز برنجد در پیش دیگران هر جه [450] بدتر بود
~~بگوید و
# ~~ماک ندارد.»
### | شعر اسعدی]
# # غماز را به حضرت عالی که راه داد %~% هم صحبت تو هم چو تو باید سخنوری
# # امروز اگر نکوهش من کرد پیش تو %~% فردا نکوهش تو کند پیش دیگری
# خطیب از قهستان برفت. بعد از چند روز به سمع ملک فخرالدین رساندند که
# ~~خطیب فوشنج از حضرت خداوند در پیش شاه علی گله کرده و چنین و چنین
# ~~سخنهای بیهوده گفته، شاه علی او را بدان واسطه از درگاه خود براند و
~~حالیا در
# ~~نیشابور است و در خاطر عزیمت عراق دارد. ملک فخرالدین دانست که خطیب
# ~~شاعر بیثبات و بیهوده گویی است، نباید که به سبب اغرا و تحریص اعادی
~~سخنی
# ~~گوید که بر روی روزگار آثار آن بماند. در حال مکتوبی نوشت بدو و او را
~~به انواع
# ~~تلطف و تعلف وعده کرد خطیب از آن نامه شادمان گشت و گفت:
### | شعر
# آتانی کتاب زاد مورده قدری %~% کماجاء وحی اله فی لیلة القدر
# آمد به من نامه، افزون کرد آمدن او اندازه مرا
# چنانک آمد وحی حق تعالی در شب قدر
# شعر [عمری نسفی]
# # آمد به دام عاشق مهجور مستمند %~% مرغی ز آستانهآ مخدوم نامه نام
# # روحش لقب نهاده که یا ایمن الحدیث %~% عقلش خطاب کرده که یا احسن
~~الکلام PageV01P472
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0476.png)

# چند روز در تدبر و تفکر بسر برد. گاهی گفت که اگر مراجعت کنم و پیش
# ~~ملک فخرالدین روم شاید که به اهلاک من فرمان فرماید؛ چه، مرا در [451]
~~خطهآ
# ~~محروسهآ هرات غرض خواه و حاسد بسیار است. وگاهی گفتی که میدانم که شعر
# ~~من پسندیده و مستحسن ms370 اوست و علی الدوام در خلاء وملاء در باب من لطف و
# ~~عنایت را رعایت و واجب شمرده، نه همانا که به قصد جان من سعی نماید.
# شعر[صاحب دیوان قاضی]
# فبقیت بین عزیمتین کلیهما %~% آسعی وآنفدمن ظباة سنان
# باقی ماندم میان دو عزیمت هر دو
# رونده ترست و روان تر است از تیزیهای آهن سرنیزه
# همم تشوقنن إلی طلب العلی %~% و هوئ یجاذبنی إلی ألأوطان
# همتهایست آرزومندی نمایند مرا به سوی جستن بلندی
# و عشقیست می کشد مرا به سوی آرامگاهها
# ~~خرالامر بر آن اندیشه مقرر گردانید که مکتوبی نویسد به خدمت ملک
~~فخرالدین و
# ~~حال خود عرضه دارد. بعد از آن اگر جواب مکتوب به خط ید ملک فخرالدین
# ~~برسد، به هرات رود. نامهای در قلم آورد بدین صفت:
### | شعر
# # سلامی که بر قصر ادراک او %~% بیفکند فکرت کسمند گمان
# # سلامی کزو دل برد زندگی %~% سلامی کزو جان شود شادمان
# # بر آن حضرت جنت آسا که شد %~% ز جان بندهاش هم زمین هم زمان
# # بر آن ذهن اطهر که در پیش او %~% پقین شد سراسر کمان جهان
# # بر آن طبع انور که در بذل و جود %~% فزونتر ز ابرست و از بحر وکان
# # بر آن شاه گیتی که در داد و عدل %~% چو اسکندرست و چو نوشیروان
# # هر آن قدربخشی که در شرق و غرب %~% چو او نیست یک قاهر و قهرمان
# # بر آن کامکاری که [هم] هست و بود %~% همیدون جهان داور و کامران
# # به آن داوری که مثلش ندید %~% زمانه یکی شاه گیتی ستان [452]
# # بر آن شهریار جهان، کز علو %~% چو صد سنجر است و چو صد اردوان
# بعد از شرایط ثنا و دعا، حکایت خود از جز و کل عرضه کرد و از ملک
# ~~فخرالدین امان نامهای طلب داشت. چون نامهآ او به ملک فخرالدین رسید بر
~~فور PageV01P473
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0477.png)

# ~~جواب نوشت و به سوگند مؤکد گردانید، بدین نوع:
### | شعر[سید حسن]
# # «بدان خدای که از بهر ms371 روح سلطان وش %~% که باشد او را بر تخت دل همیشه
~~مکان
# # برید ساخت زگوش و طلیعه از دیده %~% وزیر کرد ز هوش و وکیل درز زبان
# # بدان رسول که بر فرق آسمان سایش %~% ملک تعالی [؟] تاجی نهاد از فرقان
# # به خسن نغمت داود و رفعت ادریس %~% به صولت عمر و شرم رویی عثمان
# # به رزم رستم دستان و بزم کیخسرو %~% به بذل حاتم طایی و عدل نوشیروان
# ~~که به جان او قصد نکنم وکسی را نفرمایم.»
# ~~چون این عهدنامه به خطیب رسید، بخواند و گفت «ذلک هو الفضل الکبیر»1
# ~~بعد از هژده روز به شهر هرات آمد. چون به دستبوس ملک مرحوم فخرالدولة
# ~~والدین مشرف شد، زبان به ثنا و دعا بگشاد و گفت:
# شعر[رشید وطواط]
# ~~ای خداوندی که تیغ عدل تو در ملک دین
### | حافظ اسلام گشته، راعی ایمان شده
# ~~وقت سرعت پیش سیر مرکب میمون تو
### | عرصهآ کل جهان کمتر ز یک میدان شده
# ~~کسری و دارا به رغبت صدر و درگاه ترا
### | کمترین فراش گشته، کهترین دربان شده
# ~~[453] تا بود افلاک دوار و به صنع ایزدی
### | ثابت و سیار بر اطراف او تابان شده
# ~~سال و مه بادا زتف آتش احراق جرخ
### | سینهآ خصم جناب فرخت بریان شده
# ~~باد ویران بقعههای شرک از شمشیر تو
### | وز مساعی تو قصر ملت آبادان شده
# ~~ملک فخرالدین او را به هشاشت تمام بپرسید و بر منوال ماضی در میان ندما
# ~~نشست فرمود و به ظاهر خود را چنان نمود که خطیب گفت که «ملک اسلام با
~~من بر PageV01P474
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0478.png)

# ~~سر عنایت و رعایت است» و به باطن بواسطهآ بیادبیهای او چنان بود که
# ~~می خواست که به قتل او فرمان فرماید و هر زمان به زبان حال میگفت:
### | شعر [من الانوار]
# # لاتخسبن هشاشتی لک عن رضی %~% فوحق وصلک إنی اتملق
# مپندار هیچگونه که گشادگی روای] من مر ترا از خوشنودیست
# بس بحق وصال تو بدرستی که من چاپلوسی ms372 می کنم
# ~~و به اشارت ملک فخرالدین تمامت اعیان و فضلا و اکابر و شعرای شهر هرات
~~به
# ~~شراب برآراست و طایفه را از خویشاوندان و احباء خود طلب داشت. چون شراب
# ~~در ایشان اثر کرد در گفتکوی درآمدند و گوی دعوی بی معنی در میدان تصلف
~~و
# ~~خودستائی انداخت و در اظهار هنر و گهر خود مبالغت نمود.
# # یکی گفت: من شیر فیل افکنم %~% به یک حمله کوه از زمین برکنم
# # دگر گفت: چون من خروش آورم %~% زمین و زمان را به جوش آورم[454]
# # یکی گفت: خورشید رای من است %~% سر آسمان زیر پای من است
# # یکی گفت: کو رستم زاولی؟ %~% که بیند ز گند آوران پر دلی
# چون نوبت به خطیب رسید، گفت:
### | شعر ابختری]
# وانا الذی اوضحت غیر مدافع %~% نهج القوافی وهورسم ذارس
# منم آن کس که پید [ا]کردم جز بازداشته شده
# راه شعرها را و آن راه نشانی بود کهنه شونده
# وشهرت فی شرق البلاد وغربها %~% فکاننی فی کل نادجالس
# و مشهور کرده شوم در مشرق و در مغرب شهرها
# پس گوییا که من در هر انجمن نشستهام4
# بعد از آن روی به حضار مجلس کرد و گفت «ای اصحاب، اگر شما همه بامن
# ~~یکدل و یک عزم شوید من به اندک روزگاری ولایتی را در ضبط آرم و مملکتی
~~را
# ~~مسخر سازم و خلقی را منقاد گردانم.» و هر یک از حاضران را نامی نهاد.
~~یکی را PageV01P475
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0479.png)

# ~~شهسوار اعظم، و دیگری را سام دیوبند، و یکی را پهلوان مشت زن، و دیگری
~~را
# ~~مفتن تیغ کش. بدین گونه هر تنی را به اسمی مسمی گردانید و گفت اسامی
~~شما را در
# ~~«کرت نامه» خواهم نوشت تا بعداز ما بازگویند که شاعری بود از فوشنج
~~هرات با
# ~~چندین مرد مبارز نامدار و ازو چنین و چنین کارهای خطرناک در وجود آمد.
# تا هنگام غروب آفتاب ازین نوع سخنهای خیال انگیز بر زبان میراند و ms373
# ~~اندیشههای فاسد در خاطر میآورد و از معنی «رب قول آؤردک مورد القتال*»
# ~~غافل میماند. خطیب را شاگردی بود خوافی سوزنی نام. گاهگاه شعرکی [455]
# ~~گفتی و خطیب او را بغایت نیکو داشتی، مگر به سبب خشونتی که از خطیب
~~دیده
# ~~بود از خطیب کینه در دل داشت. برخلاف قول امیرالمؤمنین علی، رضی الله
~~عنه،
# ~~که میفرماید «من علمنی حرفا [قد] صیرنی عبدا» روز دیگر به وقت بار به
~~بارگاه
# ~~ملک فخرالدین درآمد و زمین ببوسید و گفت:
# شعر [کمال اسمعیل]
# ای خداوندی که هستند از نهیب خنجرت
### | در میان سنگ و آهن آب و آتش مرتعش
# بر سر آمد گوهر تیغ تو در روز نبرد
### | بر سر آید هر کرا زان دست باشد پرورش
# ~~بعد از آن آنچه که شب از خطیب و یاران او دیده و شنیده بود عرضه داشت و
~~در
# ~~اثناء آن چنین گفت «خطیب اندیشهآ آن دارد که به حصار کالیوین رود و قرب
~~صدمرد
# ~~دلاور فوشنجی در این کار با او بیعت کردهاند.» ملک فخرالدین از آن سخن
# ~~اندیشه مند گشت. تاج الدین یلدز و لقمان را با پنجاه مرد بفرستاد تا
~~خطیب را
# ~~بازمرهای که در خانهآ او باشند بگیرند و بسته به حصار آورند. پهلوان
~~یلدؤز و لقمان
# ~~در حال به وثاق خطیب آمدند و خطیب را با هفتاد تن پیش ملک فخرالدین
~~آور[ند].
# ~~ملک فخرالدین بفرمود تا همه را آن روز در چاه کردند.
# روز دیگر بفرمود تا ایشان [را] پیش آوردند. به تخویف تمام ازیشان پرسید
~~که
# ~~«چنین اندیشهای کردهاید و با خطیب یار بوده.» آن قوم منکر شدند و گفتند
~~«ما PageV01P476
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0480.png)

# ~~هذاالا افک مفتری.»1 بعد از آن از خطیب پرسید. خطیب اقرار کرد و گفت
~~«مست
# ~~بودم و از سر مستی این حکایت گفتم.» ملک فخرالدین فرمود[456] تا خطیب
~~را در
# ~~بند کردند2 و چند تن را از گرفتگان پوست کشیدند، و قومی راگوش و بینی و
# ~~انگشت ms374 ابهام ببریدند، و جماعتی را چوب زدند، وگروهی را که به طفیلی در
# ~~مجلس ایشان آمده بودند ببخشیدند. واین حکایت در میان خلق هرات تاریخی
# ~~شد.
# ~~1. قرآن، سبا/43 «این جز بهتانی ساختگی نیست.»
# ~~1. خطیب در زندان قصیدهای گفت و پیش ملک فرستاد که این دو بیت از آن
~~جمله است:
# ~~توهمان گیر کهاین یوم یقوم
# # الروح است %~% آفریننده میان من و تو خصم و حکم
# # در پناه تو گریزیم به توبه بهآ از آنک %~% گوشهآ دامنت آن را بگیرم
~~محکم
# ~~ملک به این قصیده جوابی نداد. پس از آن چند بیت مشنوی به نزد ملک
~~فرستاد. ملک باز هم
# ~~التفاتی به حرف او نکرد. بالاخره عمر ربیعی فوشنجی در آن حبس به پایان
~~رسید و کس
# ~~ندانست که او را به چه سان هلاک کردند.
# ~~میگویند ربیعی در زندان قصائدی در حسب حال خود سروده است. یکی از این
~~قصاید
# ~~شورانگیز را فصیحی خوافی در تاریخ خود آورده است. این چند بیت از آن
~~قصیده است:
# شاه جهان خسرو روی زمین %~% وارث جمشید ملک فخر دین
# داشت یکی بند گران سباخته %~% ز آهن و فولاد بپرداخته
# کرد مسرا بسته بدان بند پای %~% سرمکش از خواهش کیهان خدای
# آن دگران را همه آزاد کرد %~% چرخ فلک بین که چه بیداد کرد
# من شده پس بستهآ بندگران %~% راست چو کاوس به مازندران
# بار غمی بر دل و بر پای بند %~% با همه غم هم تفسم تا به چتد
# جان من از صحبتشان در غریو %~% بلعجبی چند، نه مردم، نه دیو
# دیو یکی مسخره در گردشان %~% خرس یکی لت خوره شاگردشان
# عادتشان بستن و آویختن %~% خصلتشان کشتن و خون ریختن
# کار همه عمر برون کوب و زور %~% روی همه سال به خیسار و غور
# کوه روانند نبرد آزمای %~% کوه روانند به امر خدای
# ده تن از این قوم نگهبان من %~% وای برین حال پریشان من PageV01P477
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0481.png)

# ذکر هشتاد و نهم
# در خلعت ms375 فرستادن
# ولجایتو سلطان به ملک فخرالدین
# چون شهور سنهآ ثلاث و سبعمائه [7033] درآمد، درین سال پادشاه خربنده
# ~~خان به جای برادر خود پادشاه غازان بر تخت مملکت بنشست و امرای بزرگ او
~~را
# ~~اولجایتو سلطان2 نام کردند. چون سریر پادشاهی به جلوس اولجایتو سلطان
~~مزین
# ~~شد، شاهزادگان اقالیم کیهان و تاجداران اطراف ربع مسکون و ملوک نامدار
~~ولایات
# ~~روی به درگاه او نهادند و هر یک به اسم تهنیت به حسب طاقت و ثروت خود
# ~~خدمتی عرضه کرد و زبان به دعا بگشاد و گفت:
### | شعر
# خسروا شاهیت مبارکباد %~% اخترت مطلع تبارک باد
# خاک درگاه تو بزرگان را %~% سرمهآ چشم و تاج تارک باد
# پادشاه اولجایتو سلطان در باب هر یک سیورغامیشی و عنایت شاهنشاهی
# ~~مبذول داشت و به هر ملکی که در ملکی بود تشریف گرانمایه و خلعت ثمین
# ~~فرستاد. به ملک فخرالدین یرلیغ نوشت و جامهآ خاص خویش بدو ارزانی داشت
~~و
# ~~در حاضر آمدن او به درگاه خود حکم کرد.
# چون ایلچی به شهر هرات آمد و تشریف و یرلیغ پادشاه اولجایتو به ملک
# ~~فخرالدین داد، ملک ایلچی را بنواخت و قرب ده هزار دینار بدو داد و گفت
~~«فرمان
# ~~2457 اولجایتو سلطان بر جان من روان است. به هر خدمت و بندگی که مرا
~~مأمور PageV01P478
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0482.png)

# ~~گرداند در آن خدمت به جان بکوشم و قوت و طاقت و استطاعت خود را بذل
~~کنم.
# ~~اما آمدن من بدان حضرت بعید است؛ چه، امروز ارکان دولت و اعیان مملکت
# ~~پادشاه نوروزیاناند و همه طالب خون من. مرا به هیچ وجه از وجوه برایشان
~~اعتماد
# ~~نیست ونخواهد بود.
### | شعر [حارث الذهلی]
# الاتأمنن قومأظلمتهم %~% وبداتآهم بالشتم والرعم
# ایمن مباش تو ازگروهی که ستم کردی بریشان
# و پیشی گرفتی بریشان به دشنام دادن و خواری کردن
# ~~بدین واسطه از شرف خدمت پادشاه عالمگیر محروم میمانم.» روز دیگر ایلچی
~~از
# ~~هرات به دلخوشی تمام برفت.

PageV01P479

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0483.png)

### | کر
# ~~در آسایش ورفاهیت ms376
### | لق شهر هراة
# ~~کردند و پریشانی و واقعهای حادث نشد که موجب کتابت بودی.

PageV01P480

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0484.png)

# ذکر نود و یکم
# در وفات ملک سعید
# شمس الدولة والدین، طاب ثرا5
# ~~چون شهور سنهآ خمس و سبعمائه [705] درآمد، درین سال ملک سعید
# ~~شمس الحق والدین محمد بن محمدبن ابی بکرکرت، طیب الله مرقده[458] از
~~عالم
# ~~فانی به عالم جاودانی خرامید
### | شعر
# # چو زین خاکدان ستم رو بتافت %~% به مینو درون جاودان جای یافت
# # چو شد سوی یزدان و گیتی بهشت %~% خرامان درآمد به خرم بهشت
# شعر[رشید وطواط]
# # طوی شمس الملوک بساط عمر %~% وعطل من محیاه السریرا
# در پیچید آفتاب پادشاهان شادروان زندگانی را
# بی زبور کرد از روی خود تخت را
# # دعاه الله وهو اجل ذاع %~% فعجل نحو حضرته المسیرا
# بخواند او را خدایتعالی و او بزرگتر خوانندهایست
# پس بشتابانید به سوی حضرت او رفتن را
# # حوی الدنیا بقوة ساعدیه %~% و صادف ملکها ملکا صغیرا
# گرد کرد دنیا را به زور دو دست خود
# پس یافت پادشاهی دنیا را پادشاهی خود
# ~~بعد از هفت روز خبر به ملک فخرالدین رسید که «پدر بزرگوار تو از سرای
~~غم و
# ~~غرور به دار نعم و سرور رفت.» روز دیگر در مسجد جامع عزای پدر مرحوم
~~مبرور
# ~~خود بداشت و تمامت شکان وقطان واهالی شهر هرات، حمیت عن الآفات، چون
# ~~سپهر کبود لباس دود اندود در پوشیدند و غلغلهآ آه و واویلاه و ولولهآ
~~مصیبتا و حسرتا PageV01P481
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0485.png)

# ~~به فلک و ملک رسانید [ند] و گفت [ند]:
### | شعر[بدیع]
# # زار بنالید و ناله زار کنید %~% بر جهان عزم کارزار کنید
# # به زر و زور اجل چو بازنگشت %~% کاززارست و نالهآ زار کنید [459]
# # بس به خوناب نرگس دیده %~% خاک را همجو لاله زار کنید
# # روی در روی بیکسان آرید %~% پشت بر کار روزگار کنید
# # به سنانهای آه دیدهآ خویش %~% سینهآ چرخ را فگار کنید
# # کر ز حال جهان نهاید آگاه %~% نظری سوی شهریار کنید
# ~~و ملک ms377 فخرالدین کلاه جاه از سر بینداخت و گهر شهریاری از میان نامداری
~~باز کرد،
# ~~و پیراهن بر بدن چون گل چمن چاک زد.
### | شعر [متنبی]
# علینا لک إلاشعاد إن کان نافعا %~% بشق قلوب لأبشق جیوب
# ~~بر ما1 مر ترا یاری کردست اگر باشد آن یاری کردن سود رساننده [به]
# پاره کردن دلها نه پاره کردن گریبانها
# شعر[جمال خوافی]
# بی تو ام خسروا قرار مباد %~% بهره از دور روزگار مباد
# بیرخ فرخ تو بر دل من %~% جز غم و درد بیشمار مباد
# تخت شاهی و تاج روزبهی %~% بی تو جز بی بها و خوار مباد
# روز پر نور همچو شب بیتو %~% جز سیه پوش و سوگوار مباد
# بی جهانداری و شهنشاهیت %~% در جهان شاه و شهریار مباد
# ~~ارکان دولت واعیان مملکت او تن به تن شرایط ناله و شیون به تقدیم
~~میرساندند و
# ~~میگفت [ند].
### | شعر[بدیع ترکوی]
# # جهد و جد با زمانه سود نداشت %~% شاه رفت از میانه سود نداشت
# # با قضاهای آسمانی هیج %~% رفعت آسمانه سود نداشت
# # قابض جان جو آستین برزد %~% خیل بر آستانه سود نداشت PageV01P482
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0486.png)

# # با قدر این حدیت درتگرفت %~% با قضا این بهانه سود نداشت[260]
# ~~و ملوک اطراف و ولات و حکام و اشراف خراسان در خاک وخون می غلطیدند و
# ~~نفیر و زفیر به فلک اثیر میرساند [ند] و میگفت [ند]:
# شعر [بدیع ترکوی]
# # بی ملک ملک در جهان بگریست %~% عیسی از غم بر آسمان بگریست
# # شهریار سپهر هر ساعت %~% بر دریغ خدایگان بکریست
# # بی دل و دست بحر و کان صفتش %~% بحر خوناب گشت و کان بگریست
# # شرع بیسایهآ سیاست او %~% زار بر امن و بر امان بگریست
# # بیصف رزم و روز میدانش %~% خنجر و نیزه و سنان بگریست
# ~~و علما و فضلا و شیوخ هر نفس «انا لله» میگفتند و از درد این معنی را
~~مکرر
# ~~میگردانید [ند]:
# شعر [ابوالحسن العلوی]
# نوم العیون علی الجنون حرام %~% ودموعهن مع الدماء سجام
# خواب چشمها ms378 بر پلکهای چشم حرام است
# و اشکهای آن چشمها با خون آمیخته است
# مات المعالی والعلوم بموته %~% فعلی المعانی والعلوم سلام
# بمرد بزرگواری و علمها به مردن او
# پس بر بزرگواری و علمها سلام باد
# شعر [بدیع ترکوی]
# # بر سسر تربت معظم او %~% قدسیان داشتند ماتم او
# # رفت اندر جوار خاک آسود %~% ذات آسودهآ مکرم او
# # نیست بزمش همه خراب کنید %~% منظر و قصر و طاق و طارم او
# # نیست رزمش در آتش اندازید %~% علم اژزدها و پرچم او
# # شخص او چون نماند، پاره کنید %~% جامههای نفیس معلم او
# ~~بعد از هفت روز ملک فخرالدین به رسم سلاطین کامکار و قاعدهآ ملوک
~~نامدار در
# ~~مسجد جامع به اسم ملک سعید مغفور مرحوم شمس الحق [461] والدین، طاب
# ~~ثراه و جعل الجنة مثواه، ختم قرآن کرد و استاد بندهآ ضعیف مؤلف کتاب
~~مولانا ملک
# ~~الحکما سعدالدین حکیم منجم غوری در تاریخ [فوت] ملک سعید، طاب ثراه،
~~PageV01P483
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0487.png)

### | ناریخ هرات
# ~~قطعه (ای اگفته است، و آن قطعه این است:
# قطعه [حکیم غوری]
# # روز پتجشنبه از صفر ده و دو %~% سال هجرت رسیده هفتصد وپنج
# # شمس دین1 کرت خسرو آفاق %~% شد به فردوس از سرای سپنج PageV01P484
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0488.png)

# ذ کر نود ودوم
# دو آمدن دانشمند
# هادر به محاصرهآ شهر هرات
# چون شهور سنهآ ست و سبعمائه [706] درآمد، درین سال به فرمان اولجایتو
# ~~سلطان، دانشمند بهادر به محاصرهآ شهر هرات، حمیت عن الآفات، آمد. و سبب
~~آن
# ~~بود که چون اولجایتو سلطان بر تخت بنشست، برخلاف ملوک خراسان ملک
# ~~فخرالدین به اسم تهنیت به درگاه او نرفت. اولجایتو سلطان از آن معنی در
~~غضب
# ~~شد. روزی بر سر جمع روی به امرا و وزراکرد و گفت که «ملک فخرالدین در
~~روی
# ~~من تیغ کشید و خلق هرات با من حرب کردند. امروز که حق تعالی و تعظم
~~سریر
# ~~سلطنت را به ما ارزانی داشت و تاج جهانداری را بر فرق فرقدسای ما نهاد
~~و ms379 عالم
# ~~عالمیان را مسخر و مذلل ما گردانید، به حضرت با رفعت ما نیامد و چون
~~ملوک
# ~~آفاق شرایط تهنیت و انقیاد و خدمت و اعتقاد به تقدیم نرسانید. اکنون می
~~خواهم
# ~~که از بهادران لشکرکش و از شجعان دشمن کش نامداری را که برورش از دایهآ
~~شمشیر
# ~~یافته و شیر از پستان شیرخورده و صحبت با کماة ابطال داشته و در گرداب
~~دریای
# ~~مواج حروب و ضروب غوص کرده وگرم و سرد وقایع و حوادث زمان [462] و
# ~~جهان چشیده، با لشکری به خطهآ هرات رود و ملک فخرالدین را با نکودریان
~~به
# ~~درگاه ما آرد و سکه و خطبهآ آن حدود را به نام نیک و القاب بزرگ ما
~~گرداند.»2
# امرای عظام و وزرای کرام و جمهور سپاه و اعیان درگاه بعد از تدبر و تفکر
# ~~بی حساب تقلد و تقدم این امر عظیم را حواله به دانشمند بهادر - که
~~مبارز[ی] یگانه PageV01P485
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0489.png)

# ~~و شجاع زمانه بود1 - کردند. روز دیگر دانشمند بهادر به حکم اولجایتو
~~سلطان با ده
# ~~هزار سوار نامدار از عراق متوجه خراسان شد. چون به حدود نیشابور رسید،
~~از
# ~~خویشاوندان خود کدای2 نامی را با هزار سوار نامزد کرد که «به هرات رو و
~~راهها را
# ~~بکیر و مردم رعیت را زحمت مده و مضرتی بدیشان مرسان تا آمدن من»
# چون کدای به قراباغ رسید جماعتی را پیش ملک فخرالدین فرستاد و پیغام
# ~~کرد که «امیر بزرگ دانشمند بهادر با سپاهی گران میرسد و به حکم یرلیغ
# ~~جهانگشای پادشاه جوان و خسرو زمان اولجایتو سلطان در این دیار معسکر
~~خواهد
# ~~ساخت و در جمیع امور و کل ابواب معین و یار ملک اسلام خواهد بود.»
# ملک فخرالدین از سرکیاست و فراست شاهنشاهی به بدیههآ عقل دانست که
# ~~آنجه کدای پیغام کرده خلاف است و دانشمند بهادر به محاصرهآ شهر میآید و
~~بر
# ~~عزم مقاتلت و محاربت است. فرستادگان کدای را به دلخوشی تمام بازگرداند.
~~روز ms380
# ~~دیگر کدای به دیدن ملک فخرالدین آمد. ملک او را بنواخت و شرط دوستی به
# ~~جای آورد و بزم خرم برآراست. و آن روز تا نماز شام شراب خوردند. چون
~~صبح
# ~~صادق ظاهر شد، ملک فخرالدین بفرمود تا مغنیان خوش آواز رود و ساز را
# ~~بنواختند و از نغمات چنگ و جغانه اسماع حریفان شبانه را خوش گردانید
~~[ند] و
# ~~ساقیان سیم تن ماه بیکر خورشید عارض جام زرین گردان کردند و [از]*
~~مجلسیان
# ~~هر یک سر از خواب مستی برداشتند و به آواز بلند به قوت بخت ارجمند این
~~معنی
# ~~را مکر[را]* گردانید [ند]:
# شعر [ابوسعید عاصمی]
# هاتوا الصبوح فوجه الصبح لاقینا %~% وآنفوا الکری بالحمیا عن مآقینا
# پیارید شرابی را که در بامداد خورند به سبب آنکه روی صبح دیدار کرد با ما
# و دور کنید خواب را به قوت شراب از گوشههای چشم ما
### | شعر[مؤلف کتاب]
# ساقیا! در ده می گلرنک را %~% مطربا! برکش دمی آهنگ را
# جام سنگین در ده و درهم شکن %~% شیشهآ طامات نام و ننگ را
# دور کن زایینهآ دلهای ما %~% از می خون رنگ رنگ زنگ را PageV01P486
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0490.png)

# # عالم خاکی چو بادست ای صنم %~% خیز1 پیش آر آب آتش رنگ را
# # یک نفس در رقص آور ساقیا %~% شاهدان چست [وآشوخ [و] شنگ را
# # جرعهای در کام زاهد ریز و زو %~% زود بستان خسرقهآ نیرنگ را
# # صوفیان از جهل [مانع] میشوند %~% باده گلگون و بانگ جنگ را
# ~~و دم به دم از ساغر می احمر در جام بلورین میریخت و ساقی2 سیم ساقی
~~لحظه به
# ~~لحظه به کاسات راحات دوژ از سر می گرفت و مجلس را زینت دیگر میداد.
### | شعر[خاقانی]
# # ساغر گهر از دهان فروریخت %~% ساقی شکر از زبان فروریخت
# # در جام صدف، دو بحر دارد %~% یک جرعه به جرعهدان فروریخت
# # چون خون سیاوشان صراحی %~% خوناب دل از دهان فروریخت
# روز دیگر کدای، ملک را وداع کرد و به باد غیس رفت. ms381 بعد از چند روز
# ~~دانشمند بهادر به رودخانهآ هرات درآمد و جماعتی از مغولان، چون: طوطک
~~بلا و
# ~~مند وجاق3 را که از اعاظم سپاه و اکابر درگاه او بودند پیش ملک [464]
~~فخرالدین
# ~~فرستاد که «حکم پادشاه عادل،
# شاه گیتی ستان که در صف شرع %~% تیغ عدلش سر شر اندازد
# سگ درگاه او قلادهآ حکم %~% در گلوی غضنفر اندازد
# از شکوه همای رایت او %~% کرکس آسمان براندازد
# دهر دربان اوست بر خدمش %~% ناوک ظلم کمتر اندازد
# ~~سلطان اعظم و خان اکرم، اولجایتو سلطان بر آن جمله به نفاذ پیوسته است
~~که ملک
# ~~فخرالدین نکودریان را به من سپارد و مردمی را که از مرو و ابیورد و
~~سرخس و جام و
# ~~خواف به هرات آمدهاند و متوطن گشته، بگذارد تا به مقام مألوف خود باز
~~روند و
# ~~محصول سه سالهٔ‌ تمغا و دارالضرب را به عمال وحساب من رساند تا ایشان
~~به
# ~~لشکر منصور پادشاه جهان رسانند. و اکر چنانک برخلاف این احکام رود تو
~~که
# ~~دانشمند بهادری شهر را محاصره کنی و در استجماع مرد سپاهی و عدت و ساز
~~نبرد
# ~~اجتهاد تمام به جای آری.»
# چون طوطک بلا و مندوجاق سخن پادشاه غازی به ملک فخرالدین PageV01P487
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0491.png)

# ~~رساندند، ملک فخرالدین در غضب رفت و در جواب گفت که «دانشمند بهادر را
# ~~بگویید که اگر چنانک از راه درخواست و حق القدوم از ما توقعی میداری،
~~در آن
# ~~مرجو و ملتمس هرچه از دست ما برآید برسانیم، والآکه به تندی و تفوق،
~~خواهی
# ~~که در این دیار نام برآری و ما را به متابعت و مطاوعت خود منسوب
~~گردانی، این
# ~~اندپشه از محالات است و این عزیمت از خیالات.»
### | شعر[ربیعی]
# # اگر پوزش و مهربانی کنی %~% به نرمی درون زندگانی کنی
# # گشایم در گنج بر روی تو %~% فرستم بسی خواسته سوی تو[465]
# # کیانی کلاه و کمر بخشمت %~% به دامن زر و من گهر بخشمت
# # وگر خود درشتی نمائی و ms382 زور %~% به دادار گردون و تابنده هور
# # به مینوی جاوید وخرم روان %~% به شش2 سوی گیتی و هفت آسمان
# # که بر تو بشورانم ایام را %~% کزان زشت بینی سرانجام را
# # بغرم چو شیر و خروشم چو ابر %~% درآیم به فرخاش تو چون هزبر
# # جهان را پر از شور و غوغا کنم %~% ز خون روی گیتی چو دریا کنم
# # به تیغ گهردار آتش فشان %~% بیندازم از تن سرسرکشان
# # ز دز لشکری سوی دشت آورم %~% سرت را چوگردون به کشت آورم
# # ببندم به فرخاش تو کرده گاه %~% به حمله درآیم چو ابر سیاه
# # بدان سان درآیم به دشت نبرد %~% که بیجان شود گنبد لاجورد
# چون طوطک بلا و مندوجاق پیش دانشمند بهادر آمدند و سخن ملک
# ~~فخرالدین عرضه داشت [ند] دانشمند بهادر برآشفت. و هم در آن روز به فراه
~~و
# ~~قلعه گاه و دره و اسفزار3 و آزاب و تولک قاصدان دواند و در حاضر شدن
~~ملوک و
# ~~امرای این مواضع مذکوره تأکید ومبالغت تمام نوشت.
# بعد از چند روز، ملک جلالالدین و ملک ینالتکین فراه و امیر عمر درهای و
# ~~جمال قاضی و ملک قطبالدین تولک و امیر رکن الدین آزاب هر یک با لشکری
~~از PageV01P488
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0492.png)

# ~~پیاده و سوار پیش دانشمند بهادر [آمدند]. و پیش از رسیدن دانشمند بهادر
~~به شهر
# ~~هرات مولانا وجیهالدین نسفی که به حکم ملک فخرالدین قاضی ممالک هرات
# ~~بود، از ملک فخرالدین اجازت خواست که به اسم طواف به خراسان گذری کند.
# ~~چون به حدود نیشابور رسید، به دانشمند بهادر پیوست. دانشمند او را بر
~~موجب
# ~~466] «من اکرم عالما آو متعلما فکانما آکرم سبعین نبیا» گرامی داشت و
~~زمام تدابیر
# ~~و آرا را به کف کفایت او باز کذاشت.
# مولانا وجیهالدین او را بر محاصره کردن شهر و حرب با ملک فخرالدین
# ~~تحریص کرد و گفت «ای امیر، این شهر وقتی تسخیر گردد که بر سر هرپل
~~طایفه [ای]
# ~~را بنشانی و از ms383 خوردنی مقدار یک شبروار در شهر نگذاری تا خلق شهر با
~~ملک
# ~~فخرالدین تخلف کنند و یکان و دوکان و ده کان به نزد تو آیند.» دانشمند
~~بهادر به
# ~~دلالت مولانا وجیهالدین دو هزار سوار را بر سر [هر] پل و راه گذرهای
~~شهر نامزد
# ~~فرمود و هر ممری را به سروری سپرد و هر راهی را به کینه خواهی داد و
~~چون وقت
# ~~حصاد1 و هنگام رفع غله بود و در شهر طعام تعذری تمام داشت، خلق شهر به
# ~~یکبار متحیر و مضطر شدند.
# و ملک فخرالدین نیز در شهر کار جنگ را بساخت و ابواب خزاین و دفائن و
# ~~ذخایر را که اسلاف بزرگوار او به تدبیر و تقریر وزراء کامل ذات و صواحب
~~ستوده
# ~~صفات فراهم آورده بودند بر وجوه حشم و قواد لشکر و طبقات خدم خرج کرد و
# ~~هر یک را از شجعان و مبارزان و وجوه عساکر چنانک فراخور قدر ایشان بود
~~به
# ~~تشریفهای گرانمایه و صلات و مبرات پادشاهانه بنواخت تا دلهای ایشان بر
# ~~مطاوعت و متابعت او قرار گرفت و همه مایل حرب و طالب ضرب شدند و چند
# ~~نوبت از شهر دلیران نامدار شبیخون بیرون بزدند و بسیاری را از سپاه
~~دانشمند بهادر
# ~~[را] در آن شبهای قیرگون در خاک و خون غلطانید [ند].
# چون از این حکایت روز ده بگذشت، دانشمند بهادر شیخالاسلام خواجه
# ~~قطب الحق والدین چشتی2 را طلب داشت و او را پیش ملک فخرالدین فرستاد و
~~PageV01P489
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0493.png)

# ~~پیغام چنین کرد که «من با ملک جنگ نمیکنم و طالب و قاصد خرابی این
~~ولایت
# ~~نیستم واهراق خون مسلمانان نمی [467] خواهم. اما اگر فرمان پادشاه عادل
# ~~اولجایتو سلطان را دیگر میکنم، فردا روز از آن عصیان در معرض تلف و
~~هلاکت
# ~~میافتم. اکنون ملک مرا به جای فرزند است. اگر چند روزی به جهت ناموسی
~~حکم
# ~~پادشاه اولجایتو سلطان به قلعهآ امان کوه رود و از پسران من ms384 یکی را در
~~شهر قایم مقام
# ~~خود نصب گرداند، از مصلحت بعید نبود و اظهار این معنی واسطهآ صلح و
~~صلاح و
# ~~نجع و فلاح جانبین میشود. دیگر آنکه مرا بدان مأمور گردانیدهاند که
~~معسکر در
# ~~کنار آب آموی سازم، نه در جوار شهر هرات.»
# از این گونه حدیثهای دلفریب و سخنهای صلح آمیز بگفت. شیخ الاسلام
# ~~شنوده بود به سمع او رسانید. ملک فخرالدین در جواب گفت که «هرچه که
# ~~شیخ الاسلام که نیکوخواه مسلمانان وپناه عالمیان است مصلحت بیند بر آن
~~جمله
# ~~بروم واز آن عدول ننمایم.» شیخ الاسلام قطب الحق والدین گفت که «ای ملک
# ~~اسلام، مصلحت در آن است که جنگ نکنی؛ چه، خلق این خطه دل بر صلح دارند.
# ~~به جهت آنکه در این ولایت ذخیره نیست. چون وقت کارزار و روزگار پیش آید
# ~~حرب نتوانند کرد، و اگر به زجر ایشان را پیش رانی تا جنگ کنند از صد
~~یکی بیش
# ~~پیش نروند «ولایأتون البأس الآقلیلا»1 و این چند دزد نکودری بی باک را
~~که دور بودن
# ~~ازیشان طاعت است و نفرین کردن بر ایشان از عبادت، بیرون فرستی؛ چه،
~~ازین
# ~~طایفه واجب القتل جز فرار و جبن تهور و شجاعتی ظاهر نخواهد شد. روز
~~دیگر به
# ~~قلعهآ امان کوه روی تا چون این سپاه پراکنده شود و آتش عداوت و فتن
~~منطفی گردد
# ~~بعد از آن به شهر آئی.»
# ملک مرحوم فخرالحق والدین گفت که «دانشمند بهادر می خواهد [468] که
# ~~مرا به مکر و غدر به دست آورد؛ چه، من چون متوجه قلعهآ محروسهآ امان
~~کوه شوم
# ~~راه بر من بگیرد و از جوانب کمین سازد.» شیخ الاسلام قطب الحق والدین
~~گفت که PageV01P490
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0494.png)

# ~~«از ابنا و اقارب دانشمند بهادر هر کدام را که ملک اسلام تعیین فرمایند
~~بگویم تا
# ~~دانشمند بهادر او را به اسم گروگان به شهر فرستد.» ملک فخرالدین گفت
~~«از پسران
# ~~دانشمند بهادر، لاغری، به قلعهآ محروسهآ اسکلجه ms385 رود و طغتای به شهر
~~آید، تا چون
# ~~من به قلعه روم لاغری را باز فرستم.»
# چون برین جمله مقرر داشتند روز دیگر شیخ الاسلام قطبالحق والدین پیش
# ~~دانشمند بهادر آمد و آنچه که ملک فخرالدین گفته بود به سمع او رسانید.
~~دانشمند
# ~~بهادر از آن خوشدل گشت؛ چه، از محاصرهآ شهر و محافظت لشکر وخوف
# ~~شبیخون شب و روز اندیشهمند بود و از حضرت باریتعالی و تعظم به تضرع و
~~ابتهال
# ~~صلح می طلبید. چون شب درآمد ملوک و امرا و رؤوس سپاه را طلب داشت و گفت
# ~~«بدانید که میان من و ملک فخرالدین قاعدهآ پدر فرزندی مستحکم شد واساس
# ~~محبت و یکدلی رسوخ تمام پذیرفت. اکنون شیخ الاسلام خواجه قطب الحق
# ~~والدین چشتی را فرستاده است و از من عهدنامهای طلب داشته و گفته که
~~فرزندان
# ~~طغتای و لاغری را بفرستد به گروگانی تا من به قلعهآ امان کوه روم و شهر
~~را به تو
# ~~تسلیم کنم. در این قضایا جه صواب میبینید و بهبود در چیست؟»
# بعض از ملوک چون ملک ینالتکین و ملک جلال الدین و ملک قطب الدین
# ~~اسفزار و طایفه [ای] از امرا چون مبارک شاه و اشتی و جنغور و کاجو
~~گفتند که «ای
# ~~امیر مصلحت نیست که امیرزادگان لاغری و طغتای را به دست غوریان و
~~هرویان
# ~~بازدهی و ملک فخرالدین را بگذاری تا پناه به قلعهآ امان کوه برد، که از
~~آن فتنههای
# ~~عظیم در وجود آید که سالها دفع آن نتوان کرد.» و جماعتی دیگر گفتند که
~~مصلحت
# ~~در آن است که امیر با [469] او صلح کند و او را بگذارد تا به قلعه رود
~~که شهر
# ~~بی زحمتی به امیر میرسل.
# روز دیگر مولانا وجیهالدین1 نسفی را فرمود که «عهدنامهای بنویس از زبان
# ~~من.» مولانا وجیهالدین در حال عهدنامهای در قلم آورد برین نسق که
### | شعر [مجیر)
# بدان خدای که بر درگه جلالت او
### | شجود کرد امیر و ms386 فقیر و شاه[و] گدا PageV01P491
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0495.png)

# ~~بدان خدای که در ملک لایزالی خویش
### | قدیم رزق رسان است وخالق الاشیا
# ~~به کافها و به یاسین و آیةالکرسی
### | به نون وصاد و بالکهف و سورة الشعرا
# ~~به مهر خاتم رسالت که نوشدارو ساخت
### | نسیم دعوتش از بیخهای زهرکیا
# ~~به صدق1 همدم هجرت، به عدل شمع بهشت
### | به خسون گشته غوغا و صف شیر وغا
# ~~به مفتیان شریعت، به مبدعان سخن
### | به سالکان طریقت، به رهروان صفا
# ~~به سقف خانهآ معمور و جار حد حرم
### | به رکن کعبه و زنجیر مسجد الاقصا
# ~~به هیبت نفس طور و هول لأأقسم
### | به حرمت شب معراج و قرب اوآدنی
# ~~بالله العظیم ثم بالله العظیم به خدای زمین و آسمان و به خدای [ی] که
~~نهان بداند
# ~~[470] و به خدائی که نهان نهان بداند، به ذات رسول معظم که شهسوار
~~میادین
# ~~جلالت است وگل روح بخش بساتین رسالت.
### | شعر
# # رسولی که بر ذات او سروری %~% شده ختم مانند بیغمبری
# ~~که چون ملک اسلام فخرالحق والدین به قلعهآ امان کوه رود من که دانشمند
~~بهادرم به
# ~~جای حجاب و نواب او بدی نکنم و نه اندیشم و کسی را نفرمایم و هر نکوی
~~آی آو
# ~~عاطفت که از دست من برآید در باب مردم شهر هرات مبذول دارم و قصد حصار
# ~~شهر نکنم.»
# ~~بعد از آن تمامت پسران و برادران و خویشاوندان و ملوک و امرای سپاه او
# ~~برین موجب که ذکر رفت خطوط و اسامی خود در آخر این عهدنامه ثبت کردند.
# ~~چون شیخ الاسلام قطب الحق والدین آن عهدنامه به ملک فخرالدین رسانید،
~~PageV01P492
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0496.png)

# ~~او نیز در حال به خط ید خود وثیقت نامهای نوشت برین کونه:
### | مثنوی [انوری]
# به ذات خداوند و جان محمد %~% به تعظیم اسلام واجلال ایمان
# به پاکی هر حکم از شرع ایزد %~% به تفسیر هر حرف از نص قرآن
# به حق دم پاک عیسی مریم %~% به حق ککف دست موسی ms387 عمران
# به تیمار یعقوب و دیدار یوسف %~% به تقوی یحیی و ملک سلیمان
# ~~که من که ملک فخرالدینام به جای1 امیر دانشمند بدی نکنم و شری نه
~~اندیشم، و
# ~~چون سلامت به قلعهآ محروسهآ امان کوه رسم امیرزاده را با خصؤل مآرب
~~بازگردانم و
# ~~تا مادام که امیر دانشمند بهادر بر سر رضا و وفا باشد و نهج پدر فرزندی
~~را مسلوک
# ~~دارد، با او تخلف نکنم و شرایط پدری او را و فرزندی خود را رعایت واجب
~~شمرم،
# ~~بالله والله تا الله حقاو ثم حقا که از آنجه گفتم و به خط خود نوشتم
~~برنگردم و اکر این
# ~~عهد را بشکنم و ازین پیمان بگذرم، از حق تعالی بیزار باشم و مستوجب
~~عذاب و
# ~~عقاب.
# چون برین گونه عهدنامه بپرداختند، روز دیگر شیخ الاسلام قطب [471]
# ~~والدین را پیش دانشمند بهادر فرستاد. چون عهدنامه به دانشمند بهادر
~~رسید در
# ~~حال پسر خود لاغری را با ده تن از اکابر و اعیان سپاه به قلعهآ امانکوه
~~فرستاد و
# ~~طغتای را به شهر و گفت «ای پسرچون به شهر درآئی سبل عدل و نیکنامی و
~~تواضع
# ~~را مسلوک دار و نواب و حجاب و عمال و خدام ملک فخرالدین را به لطف و
~~رفق
# ~~نیکوخواه و محب خود گردان و رعیت را دلداری کن و به وعدههای خوب قویدل
# ~~دار تا چنانکه شهر بکلی مسلم و مسخر ما گردد و بعد از آن جماعتی را که
~~مصادره
# ~~باید کرد بگیریم و قومی را که واجب القتل اند هلاک گردانیم.»
# و چون طغتای به شهر درآمد، ملک اسلام فخرالحق والدین، جمال الدین
# ~~محمدسام را که از خدمتکاران قدیم او بود قایم مقام خود در شهر نصب
~~گردانید و
# ~~شهر را بدو سپرد و گفت «ای محمدسام، ما از برای مصلحت ملک و اصلاح
~~جانبین
# ~~را روز ده به قلعهآ محروسهآ امان کوه خواهیم رفت. میباید که در کار باس
~~و محافظت
# ~~حصار و ms388 دروازههای شهر هیچ دقیقه را مهم نگذاری و از ضبط امور شهر و بدو
~~نیک PageV01P493
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0497.png)

# ~~و گفت و شنود رعیت غافل نباشی؛ چه، دانشمند بهادر مرد گربز و مکار است.
~~نباید
# ~~که به مکر و چربزبانی تو را در دام غرور درآرد و حصار را بگیرد و هر
~~چند که در
# ~~استحضار و استطلاب حصارکسان فرستد البته از حصار بیرون نیایی و کسی را
~~پیش
# ~~او نفرستی و گوی [ی] که ما مطیع و منقاد امیریم و می خواهیم که بیاییم
~~و ملازم
# ~~درگاه باشیم، اما ما را ملک ما سوگند داده به طلاق و عتاق که از این
~~حصار تا من
# ~~اجازت ندهم بیرون نیایید. و اگر چنانک طمعی داشته باشد دو هزار دینار
~~کبکی1 و
# ~~پنجاه تا جامه و خروار چند خوردنی و یک سر اسب تازی و فلان غلام ترک را
~~پیش
# ~~او فرستند.» [472]
### | شعر
# قالؤاعوی الکلب جلأو کان قبل ضعیفا %~% فقلت الأمرسهلالقوالیه رغیفا
# گفتند که بانگ کرد سک راستی را و بود پیش از این ضعیف
# بس گفتم کار آسان است بیندازند به سوی او کرده را
# ~~و بعد از آن ساکنان حصار چون تاج الدین یلدوز و اختیارالدین نیسته [؟]4
~~و محمد
# ~~سنکه ولقمان و یحیی و فرخزاد و علی جب وسلیمان والشی واکابر غور را پیش
# ~~خواند و همه را خلعت پوشانید و گفت: «ای اصحاب، باید که همه به اتفاق
~~بی نفاق
# ~~محمد سام را مددکار و معین باشید و در جمیع امور رجوع به او کنید و او
~~را در شهر
# ~~هرات نایب و ناصب من دانید و احترام و احتشام او را به واجب تمام به
~~جای آرید
# ~~و شب و روز از احوال دانشمند بهادر و اتباع او متخصص و متجسس باشید و
~~ظاهرا
# ~~خود را با دانشمندیان دوست و یکدل نمایید و باطنا از ایشان ناایمن
~~باشید و ازکید
# ~~و غدر دشمنان دوست نمای احتراز واجب شمرید ms389 تا موجب نواخت و تربیت ما
# ~~گردید.» PageV01P494
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0498.png)

# ~~و از سجزیان شاه اسماعیل و از هرویان بهرام گنده سر را با دویست مرد
# ~~سجزی و هروی نامزد فرمود تا مصاحب جمالالدین محمد سام باشند و به هر چه
# ~~که او فرماید و مصلحت بیند اقدام نمایند. بعد از آن شمشیر خاص خود به
# ~~جمال الدین محمد سام داد و گفت: «هر که سخن تونشنود و از فرمودهآ تو
~~تمرد جوید
# ~~بدین تیغ آبدار آتش فعل سر خاکسارش را بینداز.»
# ~~جمالالدین محمد سام زمین خدمت ببوسید و زبان به ثنا بگشاد و گفت:
# نظم [رشید وطواط]
# ~~ای از مکارم تو شده در جهان خبر
### | افکنده از سیاست تو آسمان سپر [473]
# ~~صاحبقران ملکی وبر تخت خسروی
### | هرگز نبوده مثل تو صاحبقران دگر
# ~~با رأی پیر و بخت جوانی و کردهاند
### | اندر پناه جان تو پیر و جوان مقر
# ~~گیتی زبان گشاده به مدح تو و ملک
### | بسته ز بهر خدمت تو برمیان کمر
# ~~با موکب سیادت تو هم کتف شرف
### | با مرکب سعادت تو هم عنان ظفر
# ~~از فیض مکرمات کف راد تو نماند
### | در قعر بحر لؤلؤ و در جوف کان گهر
# ~~گیتی ز امر تو نشود یک نفس جدا
### | گردون ز حکم تو نکند یک زمان گذر
# ~~تا عدل تست بدرقه شبها به هیچ راه
### | از دزد راهزن نکند کاروان حذر
# ~~تا بر فراز کنبد فیروزه گون شود
### | هر مه دوباره چون سپر و چون کمان قدر1 PageV01P495
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0499.png)

# بادا ولیت را ز سعود سپهر نفع
### | بادا عدوت را ز صرف زمان ضرر
# ~~بعد از ادای دعا و خدمت گفت که «بندهآ کمترین را جان فدای تراب آستان
# ~~آسمان سای حضرت اعلی مخدوم1 جهان و جهانیان ملک اسلام است. بعد از عون
# ~~ایزد بخشنده در این امر عظیم به قدر توانایی خویشتن بکوشم و به یمن
~~دولت
# ~~ملکی ملک اسلام شرایط حفظ و حراست به جای آرم.»
# ملک فخرالدین ms390 بر سر جمع او را بنواخت و تشریف گرانمایه [474] بخشید
# ~~و هرکس از نواب و حجاب خود را فراخور حوصلهآ او به کاری نصب گردانید و
# ~~بفرمود تا گنجور او مفاتیح ابواب کنوز به جمالالدین محمدسام داد و قرب
~~هزار تیغ
# ~~و زره و جوشن و خود و کمان بر مردان حصار و مبارزان نامدار قسمت کرد.
~~چون
# ~~شب تاری و هوای قاری قوت باصره را از مطالعهآ اشخاص و مشاهدهآ اجسام
~~مانع
# ~~آمد و سدی از ظلمت در پیش مردمک دیده کشید،
# شعر [رشید وطواط]
# # چو از حدیقهآ مینای سرخ چرخ سقلاطون %~% نهفته گشت علامات چرخ آینه کون
# # به حسنروی قمر همچو طلعت لیلی %~% به ضعف شکل شها همچو قامتمجنون
# # شعاع شعری اندر میان ظلمت شب %~% چنانک2 در دل جهال وهم افلاطون
# ملک فخرالدین درع داودی در پوشید و خود زراندود بر سر نهاد و تیغ هندی
# ~~حمایل کرد و پای در رکاب زرین آورد و بر پشت سمند براق پیکر رخش تک
# ~~صرصروش سوار شد.
### | شعر
# صبا سرعتی، رعد بانگ ادهمی %~% که بر برق پیشی گرفتی همی
# ازین سیل رفتار هامون نورد %~% که باد از پیش باز ماندی جو کرد
### | شعر[ابیوردی]
# علی مطهمة جرد جحافلها %~% بیض تلوح علیهارغوة اللبن
# بر سر اسب موی ریخته لبهای او
# سفیدست می درخشد بروکف شیر PageV01P496
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0500.png)

# إذا رموا من یعادیهم بها رجعت %~% بالهب دامیة اللبان والثنن
# چون بیندازند آن گروه آن کس را که دشمنی میکند یا ایشان به مصاحبت
# آن مطهمه باز کرد و آن مطهمه به غارت خون آلود سینه بندها و مویهای شم
# ~~[475] با دویست و پنجاه سوار نامدار آهن پوش و سیصد پیادهآ جنگی تیز
~~خشم
# ~~حرب دوست بر مقتضای «فتوکل1 علی اله انک علی الحق المبین»2 از شهر
~~بیرون
# ~~رفت و بعد از دوباس شب به قلعهآ محروسهآ امان کوه نزول فرمود: «روز
~~دیگر لاغری
# ~~را با تحقیق آمال وانجاح مقاصد و اسعاف مآرب و ملتمسات ms391 بازگردانید و
~~نزد
# ~~پدرش دانشمند بهادر از نفایس جواهر زواهر و مفاخر ثیاب قیمتی هدیه
~~فرستاد و
# ~~گفت «پدرم امیر بزرگ دانشمند بهادر بداند که به سخن خود رسیدم و برادر
~~امیرزاده
# ~~لاغری را با تحقیق آمال و انجاح مقاصد و اسعاف مآرب و ملتمسات
~~بازگرداند [م].
# ~~آن پدر نیز باید که به سخن خود برسد و با مردم شهر هرات زندگانی به وجه
~~صواب
# ~~و سداد کند و مناهج عدل و دادکستری را مسلوک دارد
### | شعر
# عدل کن زانک در ولایت دل %~% در پیغمبری زند عادل
# ~~و بر موجب «وسیعلم الذین ظلموا ای منقلب ینقلبون»3 از تعدی و ستم ککه
~~عاقبت
# ~~آن مذموم و سرانجام آن وخیم است، اجتناب کلی واجب شمرد.»
### | شعر
# هر که تیغ ستم کشد بیرون %~% فلکش هم بدان بریزد خون PageV01P497
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0501.png)

### | ذ کر نود و سوم
# 5 ر قتل دانشمند بهادر
# حکوست جمال الدین محتدنسام
# چون ملک مرحوم فخرالحق والدین، طاب ثراه، از شهر هرات، حمیت عن
# ~~الآفات، به قلعهآ محروسهآ امان کوه رفت و لاغری به سلامت به مقام خود
~~بازآمد،
# ~~روز دیگر که زورق زرین خورشید روشن چهر از دریای قار بر اوج [476] طارم
~~فلک
# ~~نیلی حصار درآمد و از پیش قیل فیلق صبح تیغکش سپاه شاه زنگبار منهزم
~~شد،
### | شعر[خاقانی]
# # صبح برآمد ز کوه چونمه نخشب ز چاه %~% ماه برآمد به صبح چون دم ماهی ز
~~آب
# # شب عربیوار بود بسته نقاب بنفش %~% از چه سبب چون عرب نیزه کشید آفتاب
# ~~عزیمت دخول شهرکرد و بفرمود تا نای رزمی دردمیدند و کوس حربی
# ~~فروکوفت [ند] و رایات اژدها پیکر برافراشت [ند] و بر طالع مخیر به عظمت
~~هر چه
# ~~تمامتر سوارگشت و با تمامت سیاه به سوی شهر راند.
### | شعر [دقیقی]
# ز درگاه مهتر سپاه از پگاه %~% خروشیدن کوس بر شد به ماه
# به فرمان مهتر سپه بر نشست %~% به کوپال هر یک برآورده دست
# تو گفتی مگر رستخیز آمدست %~% و ms392 یا خود جهان در گریز آمدست
# ز گرد سواران دشت نبرد %~% جهان قیرگون شد، فلک لاجورد
# درخشید تیغ و خروشید کوس %~% فضا در فسانه، قدر در فسوس
# ~~چون به درب خوش رسید و آن شکوه خاکریز و بلندی دیوار بارو و ژرفی خندق
~~و
# ~~محکمی بند ومخارج ومداخل استوار دروازه بدید، متفکر شد. مولانا وجیه
~~الدین
# ~~پیش راند وگفت: «ای امیر نیکوضمیر، ستارهآ منیر مادهآ طغیان و عصیان
~~هرویان
# ~~حصانت این برج و بارو و محکمی دروازههاست. مصلحت درآن است که امیر
~~بفرماید
# ~~تا دروازهها را خراب کنند و بوابان و حفظهآ بروج و بندها را به قسر و
~~تعریک برانند.» PageV01P498
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0502.png)

# دانشمند بهادر به دلالت و تدبیر مو لا وجیه الدین حکم کرد تا یک دربند را
~~از
# ~~دروازهآ خوش خراب کردند و نگاهبانان و دروازه بانان را به زخم چماق دور
~~کرد[ند]
# ~~و [377] چند تن از شجعان سپاه را بر دروازه نشاند.
# چون به شهر درآمد بفرمود تا ندا دردادند که «شهر شهر پادشاه عادل
# ~~اولجایتو سلطان است و حکم حکم امیر بزرگ دانشمند بهادر. رعیت باید که
~~هیچ
# ~~اندیشهآ بد به خود راه ندهند و به طاعت حق تعالی و دعای دولت روزافزون
~~پادشاه
# ~~عادل جهانبخش اولجایتو سلطان و اعمال و اشغال خود قیام نمایند که از
~~طرف امیر
# ~~دانشمند من بعد همه احسان و مبرات و تعطف و مرحمت به احوال شما لاحق
# ~~خو اهل شمل.»
# مردم شهر از این اخبار خوشدل شدند و شهر و بازار رونق و رواجی تمام
# ~~گرفت و خصب نعمت و رخص اسعار حاصل شد و خلق در ظل راحات قرار گرفتند
# ~~و از مناهل و مشارب عدل و داد سیراب گشت [ند].
### | شمعر
# # آرام یافت در حرم انس وحش و طیر %~% و آسوده گشت در کنف عدل انس و جان
# # گردون فروگشاد کمند از میان تیغ %~% ایام بر گرفت زه از گردن کمان
# # از غصه خون گرفت چو می ms393 ظلم را جگر %~% و ز خنده بازماند چو گل عدل را
~~دهان
# روز دیگر دانشمند بهادر، طوطک بلا را پیش جمالالدین محمدسام فرستاد
# ~~و گفت: «می باید که پیش من آیی و سر طاعت بر خط فرمان من نهی.»
~~جمالالدین
# ~~محمدسام در جواب او سخنهای درشت و پیغامهای جنگآمیز فرستاد. دانشمند
# ~~بهادر از آن جواب در غضب شد و گفت که اکر عمر وفا کند و تدبیر انسانی
~~با تقدیر
# ~~یزدانی موافق آید، محمدسام را به عذابی و عقابی بی جان کنم که آن سیاست
# ~~عبرت عالمیان وموعظت [478] پیر و جوان شود «الأعذبنه عذابا شدیدا
~~اولاذبسحنه
# ~~اولیاتینی بسلطان مبین»1 بعد از آن پسران خود لاغری و طغتای را پیش
~~خواند و
# ~~گفت «با ملک ینالتکین حصار را محاصره کنید تا بعد از فتح بگویم که با
~~جمال الدین
# ~~محمد سام چه باید کرد.» PageV01P499
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0503.png)

# مولانا وجیهالدین گفت: «ای امیر، مصلحت در آن است که بی جنگ و آهنگ
# ~~این حصار به دست آید.» دانشمند بهادر گفت که «ای امام روزگار و ای مشیر
# ~~خردمند، به چه نوع این معنی به ظهور پیوندد واین دولت مساعدت نماید.»
~~مولانا
# ~~وجیهالدین گفت که «مصلحت آن است که امیرشیخ الاسلام خواجه قطب الدین
# ~~چشتی را پیش ملک فخرالدین فرستد و بعد از سلام و عرض اشتیاق و نزاع و
~~بسط
# ~~تعطف و اشفاق پدر فرزندی، بازنماید که فرزند ملک معظم بداند که هیچ در
~~این
# ~~پنج روز فرزند اعز لاغری را با زمره[ی] از قواد سپاه و وجوه درگاه به
~~بندگی پادشاه
# ~~جهان اولجایتو سلطان می فرستم تا عرضه دارند که ملک فخرالدین حکم یرلیغ
# ~~جهانگشای پادشاه عادل را امتثال نمود و شهر را تسلیم لشکر منصور کرد و
~~نواب و
# ~~حجاب و عمال خود را پیش امرای سپاه فرستاد و شرایط ایلی و یکدلی و
~~انقیاد به
# ~~تقدیم رسانید. امیدواریم که از آن حضرت علیا به جهت تربیت او یرلیغ
~~بزرگ و ms394
# ~~خلعت خاص مبذول فرمایند؛ چه، این دیار بی حکم و اهتمام ملوک غور
~~آبادانی
# ~~نمی پذیرد و راهها از قطاع طرق سالم نمیماند. اما آوازهآ این حصار حصین
~~که شرف
# ~~بروجش با رؤوس کنگرههای فلک ثابتات راز میگوید و ساکنان او دست در کمر
# ~~فلک میزنند و زمزمهآ تسبیح ملک میشنوند،
### | شعر[دقیقی]
# به تندی چنان است بالای او %~% که با آسمان است پهنای او
# ~~و مقتل و مطرح نوروز و نوروزیان است، بی هیج ریب پادشاه عادل [479]
~~خواهد
# ~~برسید که ملک فخرالدین آن حصار را - که چون البرز کوه است و در رفعت
~~چون
# ~~فلک جودی - باز گذاشت، یانی؟ اکنون از آن فرزند ملتمس آن است که به
# ~~جمالالدین محمدسام مکتوبی نویسد و او را مأمور گرداند که فرزند لاغری
~~را با
# ~~بیست تن از معتمدان من پدر در حصار گذارد تا سخن او در حضرت پادشاه
~~عادل در
# ~~محل قبول واقع شود و به وقت سئوال از عهدهآ جواب بیرون تواند آمد و
~~تواند گفتن
# ~~که من بنده بدان حصار رفتم حفظه و حراس او پیش آمدند و خراج و خد
~~متگذاری
# ~~را التزام نمودند»
# دانشمند بهادر را این تدبیر بغایت دلپذیر1 آمد و بر مولانا وجیه الدین
~~آفرین PageV01P500
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0504.png)

# ~~بسیار خواند وگفت «صحبة العلماء افضل الکنوز»1. روز دیگر شیخ الاسلام
~~قطب
# ~~الحق والدین را با طوطک بلا و یکی از اقارب خود منکوی نام پیش ملک
~~فخرالدین
# ~~فرستاد و در جستن حصار مبالغهآ تمام نمود. ملک فخرالدین از آن سخن
~~برنجید و
# ~~شیخ الاسلام خواجه قطبالدین را گفت که «ای شیخ بزرگوار، از من دانشمند
~~بهادر
# ~~را بگوی که مردان عهد و پیمان نه چنین کنند که تو!
# شعر املک فخرالدین کرت]
# # چنین است سوگتدت ای بدکنش %~% که نامت میادا به داد و دهش
# # چنین سر ز سوگتد بر تافتی %~% به راه بدی زود بشتافتی
# # تو دانی که مردی که پیمان شکست %~% میان مهانش نباید نشست
# # نگفتی ms395 که چون برفرازم کلاه؟ %~% درآیم به شهر اندرون با سیاه [480]
# # گر آیم همیدون سوی نیکوئی %~% نپویم ره" زشتی و بدخوئی
# # کر ایدون که بند مرا بشنوی %~% ز راه جهانداری و خسسروی
# # کنون کت3 به شهر اندرون گشت جای %~% بجز در نکوئی مزن هیچ رای
# # نگو گفت فردوسی نامدار %~% که چون بر زمانه شوی کامکار
# # به فیروزی اندر بترس از گزند %~% که یک سان نگردد سپهر بلند
# ~~من از اول روز گفتم که این ترک بدکنش بر عهد خود ثابت قدم نباشد و از
~~عهدهآ
# ~~عهود بیرون نیاید.»
### | شعر
# از عهدهآ عهد اگر برون آید مرد %~% از هر جا گمان بری فزون آید مرد
# شیخ الاسلام قطب الحق والدین گفت که «ای ملک جوانبخت فیروز روز
# ~~گنج بخش، از مکر و غدر دانشمند بهادر اندیشه مند مشو [و] وهمی و غمی به
~~دل
# ~~دریا مثال خود که جهان مبرات واحسان و آسمان مکرمت و افضال است راه مده
# ~~«ولاتحزن علیهم ولاتک فی ضیق ممایمکرون.»
# بعد از آن طوطک بلا بر پای خاست و زبان به نشر فضل و کرم و اشاعت عظم
# ~~و اقتدار و اداء شکر نعم ملک فخرالدین بگشاد و به ادب هر چه تمامتر
~~گفت: PageV01P501
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0505.png)

### | لشعا
# # خسروا! تیغت آتشیست کزو %~% جان دشمن چو دود بر شرر است
# # حشمتت 1جسم ملکرا جان است %~% فکرتت جشم عقل را بصر است[481]
# # همه احکام تو به امر ونهی %~% همچو احکام شرع معتبر است
# # چرخ در جنب قدر تو خاک است %~% بحر در پیش دست تو ثمر است
# # سورت خسروی ترا یا دست %~% آیت مردمی ترا زبرست
# # خدعههای مخالفان گه جنگ %~% پیش شمشیر تو همه هدر است
# بس از آن گفت که «امیر دانشمند بهادر بر سر عهد و پیمان خود است و
# ~~مرادش از طلبیدن حصار شهر آن است که اگر پادشاه عادل اولجایتو سلطان از
~~آن
# ~~حصار برسد، فرستادگان امیر دانشمند بهادر به راستی از عهدهآ جواب بیرون
~~توانند ms396
# ~~آمد. ملک اسلام باید که در این مأمول و متوقع دیگر خاطر امیر دانشمند
~~بهادر را به
# ~~دست آرد. حصار از شهر هرات - که بغداد ثانی و مکهآ مسلمانیست - اعظمتر
# ~~نیست2. ملک اسلام در بذل و اعطاء آن سخنی نگفت و خشونتی ننمود. من بنده
~~به
# ~~تجدید سوگند میخورم که در این امر حصار امیر دانشمند بهادر بر سر صلح و
# ~~صدق وارتضاء جانبین است.»
# ملک فخرالدین گفت که «آنچ که امیر طوطک میگوید بر وجه صداقت و
# ~~محبت طرفین است. اما می اندیشم که نباید که دیو غرور امیر دانشمند
~~بهادر را از راه
# ~~صواب بگرداند و قصدی کند که مردم حصار که هر یک در رزم و زور شیر
~~شرزهاند با
# ~~او مقاومت نمایند و دست به حرب و ضرب او برآورند و به نو باز فتنه به
~~ظهور
# ~~پیوندد که تلافی آن سالها دست ندهد و انطفای تلهب نوایر او عمرها حاصل
~~نشود؛
# ~~خاصه محمد سام که مادهآ فتن وجلادت است و اعظم شجعان زمرهآ غور.»
# شعر [رشید وطواط)
# به فزع وقت کین برانگیزد %~% عنفش از چشمهآ حیات غبار
# پیشهآ اوست بردن ارواح %~% عادت اوست غارت اعمار [482]
# ~~طوطک بلا گفت «امیدواریم از حضرت باریتعالی و تعظم که احوال جانبین را
~~به PageV01P502
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0506.png)

# ~~آنچه که بهآ بود مقرون گرداند1 و دلها را به صدق و صفا مملو و مشحون
~~دارد و از
# ~~احن وبغضا خالی.)
# ملک فخرالدین البته به سخن ایشان راضی نشد. چند نوبت دیگر شیخ
# ~~الاسلام خواجه قطب الحق والدین به جهت کار حصار به قلعهآ محروسهآ امان
~~کوه
# ~~رفت. تا عاقبت ملک فخرالدین مکتوبی فرستاد به جمالالدین محمدسام که
~~«پدرم
# ~~امیر دانشمند بهادر با خواص خود به دیدن حصار خواهد آمد. میباید که در
# ~~رضاجویی او هیج تقصیر نکند.»
# و بعضی از راویان میگویند که در نهانی مکتوبی دیگر فرستاد به جمالالدین
# ~~محمدسام که خویشتن را از مکاید و شرور دانشمندیان نگاه دارد و ms397 شرایط
~~کمین
# ~~مکین و اختبآء مبارزان و مردان کارزاری در بیوتات علوی و سفلی به جا
~~آرد و خود
# ~~با مردمی بی سلاح1 و آلت حربی پیش دانشمند بهادر رود و آنچه از خدمت و
# ~~تواضع باشد به اظهار رساند. اکر چنانک به صلح و مجاملت میلان نماید و
~~جز طریق
# ~~دوستی و نیک عهدی نسپرد، خزینهآ موروثی ما بگشاید و برو اطباق درر و
~~لآلی و
# ~~نفایس جواهر و اعلاق نثارکند و صحن بارگاه و فراز و نشیب صدر و بیشگاه
~~را به
# ~~بخور عود و عنبر معطر و معنبر گرداند و از نعمتهای لذیذ و شرابهای
~~خوشرنگ و
# ~~نقل مهنا بزم را رونقی تمام دهد و از زمزمهآ رود و سرود و ترنم و آوای
~~چنگ ونی
# ~~مجلس را چون باغ ارم و نزهتگاه جم موضع شرور و حبور و مجمع طرب و عشرت
# ~~گرداند. و اگر خود بدی اندیشد و در اهلاک و تعریک حصاریان اشارت راند،
~~بگوید
# ~~تا دلاوران کمین بگشایند و از جوانب دانشمندیان را در میان آورند و در
~~آن کوشند
# ~~که اعادی را بتمام دستگیر کنند و تا نفرمایم کسی را به قتل نرساند.»
# اما اصح آن است که ملک مرحوم فخرالدولة [483] والدین، جمال الدین
# ~~محمد سام را به قتل دانشمند بهادر و اتباع او مأمور نگردانید. و چون
~~مثال عالی
# ~~ملک فخرالدین به جمالالدین محمدسام رسید، مقبل گردانید و بر مردمک دیده
# # نهاد وگفت: %~% شعر [حسام]
# دستم چو به بوسیدن دستش نرسد %~% باری خط و نام و نامهاش می بوسم
# بعد از فتح چون بر مضمون آن واقف گشت باتفاق مقدمان و ارباب حصار
~~PageV01P503
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0507.png)

# ~~سیصد1 مرد نامدار از غوری و سجزی و هروی در دو سه موضع در کمین نشاند و
# ~~خود با تاجالدین یلدوز و خواهرزادهآ خویش ابوالفتح و علی جب و چند دیگر
~~از
# ~~پیران و جوانان به کار طوی و ضیافت قیام نمود و تمامت جدار و ms398 صحن حصار
~~را به
# ~~گستردنیهای ملون و دیباهای قیمتی چون نگارخانهآ مانی بیاراست و در هر
~~قدمی از
# ~~طعامهای لطیف مشتهی لذیذ در اوانی زرین و سیمین چندانی مهیا گردانید که
# ~~حدش را کران و عدش را پایان نبود.
# روز دیگر که2.. صفرسنهآ مذکور بود، دانشمند بهادر مکتوب ملک مرحوم
# ~~فخرالدولة والدین را به دست شیخ الاسلام قطب الانام خواجه قطب الحق
~~والدین
# ~~چشتی نزد جمالالدین محمدسام فرستاد. چون مکتوب به جمالالدین محمد سام
# ~~رسید، گفت «هرچه ملک اسلام فخرالدولة والدین فرموده باشد بر آن جمله به
# ~~تقدیم رسانم؛ چه، میان امیر دانشمند بهادر و ملک اسلام قاعده پدر[و]
~~فرزندی
# ~~مستحکم کشته. هر چه گاه که عزیمت حصار مصمم گرداند در به روی سپاه او
# ~~بگشایم و چون سایر خدم ملک فخرالدین پیش او کمر خدمت و طاعت مسلوک
# ~~داشته برمیان جان ملازم باشم.» شعر[دقیقی]
# ببندم کم و بیش درگاه او %~% شوم از دل و جان نکوخواه او [484]
# بپاشم فراوان گهر بر سرش %~% نیاز و نماز آورم بر درش
# شیخ الاسلام خواجه قطبالدین بعد از ساعتی از حصار بیرون آمد وچون
# ~~نزد دانشمند بهادر رسید و آنچه از جمالالدین محمدسام شنیده بود به سمع
~~او
# ~~رساند، تمامت امرا و رؤوس سپاه دانشمند بهادر از آن معنی مبتهج و خرم
~~شدند و
# ~~یکدیگر را مژده دادند که حصار نیز به دست ما آید. بعد از آن دانشمند
~~بهادر از
# ~~خواجه قطبالدین پرسید که «در حصار چند مرد سپاهی بود؟» خواجه قطبالدین
# ~~گفت که «قریب دویست [و] پنجاه مرد غوری و پنجاه سجزی که هر یک به هنکام
# ~~رزم با شیر شرزه درآویزد.» مولانا وجیهالدین نسفی گفت که «ای شیخ
~~بزرگوار آخر
# ~~در همهآ این ولایت پانصد مرد غوری بیش نیست، چهار صدتن ملازم ملک
# ~~فخرالدیناند در قلعهآ محروسهآ امان کوه و مرد صد که اینجا ماندهاند
~~اکثر آن است که
# ~~ساز و عدت نبرد ندارند. من تفحص و تفتیش تمام به ms399 جای آوردهام و منهیان
~~و PageV01P504
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0508.png)

# ~~جاسوسان ذکی القلب فرستاده و محقق گردانیده که در حصار با جمالالدین
# ~~محمدسام سی مرد کارزاری بیش نیست. باقی پیرلی] چند بیکاراند که حفظه و
# ~~خراس انبارهااند.»1
# شیخ الاسلام خواجه قطبالدین روی به دانشمند بهادر آورد وگفت «اگر
# ~~چنانکه تو امروز به حصار به جهت آن میروی که فتنه انگیزی، مرو. سخن من
~~بشنو
# ~~و از آن اندیشه اجتناب نمای؛ چه، جمالالدین محمدسام و تاجالدین یلدوز و
# ~~لقمان و یحیی و فرخزاد و ابوالفتح جماعتی بس بی باک و مفتن اند. نباید
~~که چشم
# ~~زخمی به کار تو رسد و این همه سعی و تکرر ذهاب و ایاب ما از برای اصلاح
# ~~جانبین ضایع شود و از آن شرمساری و نام بد حاصل آید.»
# دانشمند بهادر خندید و در جواب گفت که «ای کهف شیوخ الاسلام و ای
# ~~ملجاء عرفای انام وای هادی خلایق وای منظور نظر عنایت خالق، هرکز [485]
# ~~مبادا که من از عهد خود برگردم و به جای2 جمال الدین محمدسام بدی
~~اندیشم و
# ~~در حصار از برای ظهور فتنه درآیم.»
# بعد از آن در خلوت پسران خود طغتای و لاغری را گفت که «شما و ملک
# ~~ینالتکین مترصد باشید و چشم و هوش به سوی من دارید. هرچه گاه که من در
# ~~حصارکمان خود از سلاح دار طلب دارم، شما جمالالدین محمد سام و طایفهای
~~را
# ~~که مصاحب او باشند بگیرید.» ایشان گفتند: «ما فرمانبرداریم.»
# چون برین تدبیر و تزویر مقرر گردانیدند، دانشمند بهادر سوار شد و به حمام
# ~~سر چهار سوی آمد. چون از حمام برآمد، هندوی منجم را که دعوی رمالی کردی
~~و
# ~~خود را زناتی3 وقت وطرابلوس زمان [؟]4 شمردی، پیش خواند وگفت «رملی بزن
~~PageV01P505
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0509.png)

# ~~و ببین که ما را بدین حصار رفتن مصلحت هست یا نه؟» هندوی منجم رملی بزد
~~و
# ~~گفت «ای خداوند عزیمت رفتن حصار فسخ میباید کرد؛ چه، این رمل نیک ms400
~~نیامده
# ~~و اشکالی که به خون و تیغ مسلول دلالت دارد در دو سه خانه مکرر شدهاند
~~و بیوتی
# ~~که تعلق به ادعای دارد و منازعان به شکلهای سعد نیرومندند و به نظرات
~~محدوده
# ~~چون تثلیث و تسدیس قوی حال گشتهاند.»
# دانشمند بهادر از آن سخن اندیشهمند شد و عزیمت آن کرد که به جانب
# ~~وطن خود رود و کار حصار را در توقف دارد. مولانا وجیهالدین نسقی گفت که
~~ای
# ~~امیر، به سخن این رمال پریشان حال کار مکن؛ چه، او دعوی غیب میکند و از
# ~~مقتضای «ان الله عندة علم الساعة»1 غافل است وباری تعالی وتعظم غیب خود
~~را
# ~~به انبیا، علیهم السلام، نداد ومحمدرسول الله را، صلوات الله علیه، که
~~زبدهآ مکونات
# ~~و خلاصهآ موجودات است و به تشریف «لولاک لماخلقت الافلاک» مشرف، ذات
# ~~بی عیوب او را بر اسرار غیوب خود واقف نگردانید که «وعنده مفاتح 2
~~الغیب [486]
# ~~لأیعلمها الأهو»3 وقصهآ صادقهآ «من امن بالنجوم فقدکفر1 برین معنی
~~برهان متین
# و من بنده دعاگوی چند سال در علم رمل زحمت بردم و تتبع کتب حکمای
# ~~مردم و هند ومغرب و بربر کردهام. مرا تحقیقی حاصل نشد و از سرایر و
~~ضمایر
# ~~اندک چیزی که بازمیخواند و موافق اقوال می آید بنای آن نیز بر فراست و
~~تبحیث
# ~~احوال سائل یافتم. و پیش از زمان ما این علم را اعتباری بوده است، بدان
~~سبب که
# ~~طالبان و عمال قسم رمل سالها ریاضت کشیدهاند و به تجربت بسیار در احکام
~~او
# ~~شروع کرده امروز هرکس که بر معرفت خطوط و امهات و بنات و اشکال شانزده
~~گانه
# ~~وقوفی یافت خودرا رمال ماهر واستاد حاذق در حساب آورد، لاجرم هرچه
# ~~میگوید برخلاف آن واقع میشود.

PageV01P506

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0510.png)

# دانشمند بهادر را این کلمات مموه و حکایات مزخرف خوش آمد. بر مولانا
# ~~وجیهالدین آفرین فراوان خواند و به حصار رفتن را راغب و مایل گشت و پسر
~~خود
# ~~لاغری را بیش ms401 خواند و با بیست تن از شجعان سپاه و مبارزان درگاه فرمود
~~که به
# ~~حصار رود و در عقب او کاجوی را با مردی ده دیگر از کماة رجال بفرستاد و
~~پس از
# ~~وی مینکوی را با مرد چند دیگر.
# چون لاغری به حصار درآمد، جمالالدین محمدسام به هشاشت تمام او را
# ~~به بارگاه ملک فخرالدین درآورد و در عقب او کاجوی و مینکوی را در یک
~~ساعت
# ~~قرب هشتاد مرد دلاور دانشمندی در بارگاه جمع شدند. و جمالالدین سام
~~فرموده
# ~~بود تا در بارگاه شراب و نقل مهیاکرده بودند و از بخور عود و مشک
~~بارگاه را معنبر و
# ~~معطر گردانیده و مطربان خوش آواز را طلب داشته و فرشهای ملون گسترانیده
~~و
# ~~اوانی زرین و سیمین مملو به فواکه و مشحون به آثمار گوناگون نهاده.
~~لاغری و
# ~~مصاحبان او به شراب خوردن مشغول گشتند و ساعت [487] به ساعت
# ~~جمال الدین محمدسام پیش ایشان میآمد و نعمتی می آورد و خدمتی میکرد و
# ~~لاغری و کاجوی او را میستودند و شراب میداشت [ند] و میگفت [ند]:
# شعر (فیاض هروی]
# یومنا یوم شراب و سماع و کباب %~% وقیان وقنان وآغانی وتصابی
# روز ما روز شراب است و شنیدنیست و کباب است
# و مطربانست وصراحیهاست و آوازهاست و عشقبازیهاست
# شعر [مؤلف کتاب]
# # امروز روز باده و جام است ساقیا %~% امروز روز عشرت وکام است ساقیا
# # در ده مدام جام شراب مذاب لعل %~% زیراکه وقت جام مدام است ساقیا
# # پیش آر آن شراب که در تیرگی شب %~% تابنده همچو ماه تمام است ساقیا
# # آن می که بیش دردی دری شعاع او %~% صبح جهان فروز چو شام است ساقیا
# # آن می که نزد نور صفای لقای او %~% سیمای لعل همچو ظلام است ساقیا
# # آن می که رخش عکس فروز جمال او %~% براق همچو برق و حسام است ساقیا
# # آن می که طعم و رنگ و ضیا و نسیم او %~% مانند خمر دار سلام ms402 است ساقیا
# # آن می که در نظر ز صفا و ثنا و لطف %~% روح خواص و روح عوام است ساقیا
# # [488) آن می که بوی ولذت ودیدارو فعل او %~% روح خواصو روح عوام است
~~ساقیا PageV01P507
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0511.png)

# # آن می که بی وجود طرببخش روشنش %~% عیش حلال عمر حرام است ساقیا
# در اثنای این حالت کاجوی نیم مست از بارگاه بیرون آمد و به اسم تفرج
# ~~مناظر و آبراج حصار به هر طرف نظر میافکند. ناگاه چهار تن از دلاوران
~~غوری را
# ~~دید که با سلاح تمام در پس خمهایی که بر بام حصار بود در کمین نشسته
~~بودند.
# ~~جمال الدین محمد سام را گفت که «ای پهلوان این طایفه چه کساناند که در
~~پس آن
# ~~خمها با آلت حرب نشستهاند؟ مگر به جهت گرفتن ما مرد در کمین نشانده
~~[ای]؟
# ~~جمالالدین محمدسام گفت که «ای امیر مبادا که هرگز از من کاری در و جود
~~آید که
# ~~خلاف حکم ملک فخرالدین باشد! یعنی ملک فخرالدین با شما بر سر عنایت پدر
~~و
# ~~فرزندی است1، من به چه دلیری با شما بوی اندیشم؟»
# این بگفت و چماقی بگرفت و حملهای بر آن مردانی که در پس خمها بودند
# ~~کرد و ایشان را با مرد ده دیگر بفرمود تا از حصار بیرون کردند. این خبر
~~به دانشمند
# ~~پهادر رسید که جمالالدین محمدسام جماعتی را که مردان کارزاری بودند به
~~زخم
# ~~چوب از حصار بیرون کرد.
# دانشمند بهادر از آن معنی شادمان گشت و چون دو ساعت از روز منقضی
# ~~شد با صدو هشتاد مرد از صفدران حشم و نامداران خدم به حصار درآمد.
# ~~جمال الدین محمدسام پیش دوید و شرایط تعظیم و تکریم به جای آورد.
~~دانشمند
# ~~بهادر از سر غضب بانگ بر وی زد و گفت «ای تاژیک فضول معاند! به چه
~~دلیری و
# ~~تمکین پیش من نیامدی؟ ملک تو با همهآ ابهت و جلالت از سخن [489] من
~~تمرد
# ~~نجست و تعندی ms403 ظاهر نگردانید و حکم جهانمطاع پادشاه عادل باذل اولجایتو
# ~~سلطان را به جان انقیاد و امتثال واجب شمرد و بر مراد و مأرب امرای
~~سپاه رفت. تو
# ~~با چند تاژیک مجهول به شوکت خود مغرور شدهای و پناه بدین حصار آورده و
# ~~خود را در سلک معاندان پادشاه جهان منخرط گردانیده. میخواهی که بفرمایم
~~تا به
# ~~زخم تیغ آتش فشان دمار از تو و مصاحبانت برآرند و این حصار را با روی
~~زمین برابر
# ~~گردانند؟»
# چون ازین نوع غلظتی ظاهرکرد، جمال الدین محمدسام گفت «ای خداوند،
# ~~من بنده بدان سبب به خدمت امیر بزرگ عادل نیامدم که مرا ملک فخرالدین
~~سوگند PageV01P508
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0512.png)

# ~~داده است که ازین حصار بیرون مرو. و به رأی عالی خداوند امیربزرگ مخفی
~~نباشد
# ~~که حق خدمت خدام و مأموران آن است که سر از اوامر و نواهی خدیوان و
# ~~خداو ندان خود نتابند وتا جان دارند از امثله و احکام ایشان تعنب
~~نجویند و بیمان
# ~~ولینعمت خود را نشکنند وبرحسب «ومابدلؤا تبدیلا»1 در اشارت و حکم ایشان
# ~~تغییر و تبدیل جایز نشمرند.»
# دانشمند بهادر را از تمهید عذر و باز نمودن حدیث وفاداری و ایفاء عهود او
# ~~بغایت پسندیده آمد. بعد از ساعتی او را پیش خود خواند و در کنار گرفت و
# ~~گفت: «ای پسر سام، همچنانک فرزندان اعزان: طغتای2 و لاغری پیش من
~~عزیزند،
# ~~تو نیز عزیزی. گناه ترا عفو کردم و از برای دوام دولت قاهرهآ پادشاه
~~جهانگیر
# ~~اولجایتو سلطان قلم صفح بر جریدهآ جسارت و عصیان تو کشیدم.» جمال الدین
# ~~محمدسام بار دیگر شرایط خضوع و ضراعت مجدد گردانید و برو آفرین فراوان
# ~~خواند و گفت «لطف و تربیت مر خداوند امیر بزرگ عادل را که خلقیست نه
~~کسبی و
# ~~کهترنوازی و بنده [490] بروری قدیمست نه امروزینه.»
# بعد از آن دانشمند بهادر براند. چون به میان حصار رسید از اسب پیاده
# ~~گشت. بر یک دست او مولانا وجیه الدین نسفی بایستاد ms404 و بر دیگری کرای
~~طغایبوغا
# ~~که هم در آن روز به هرات آمده بود و یرلیغ آورده بود که الغ بیتکجی
~~هرات باشد.
# ~~مولانا وجیهالدین به فصاحت هر چه تمامتر به آواز بلند گفت که «ای جمال
~~الدین
# ~~محمدسام، امیر بزرگ عادل، لشکرکش خراسان، صفدر عراق، امیر دانشمند
~~بهادر
# ~~امیر بزرگ و عادل است. در ایام دولت او گرگ درنده با میش چرنده از یک
~~آبشخور
# ~~آب میخورند و در یک مقام آرام میگیرند. ابرنیسانی با عطاء کف کریم او
~~از بذل
# ~~خود پشیمانی میخورد و آفتاب عالمتاب از عکس رأی انور او سر در نقاب
~~حجاب
# ~~می کشد و شیر شرزه از هیبت او چون روباه لنگ به ضعیفی خود اقرار میکند.
~~امروز
# ~~بحمدالله تعالی که از تمامت ممالک خراسان ملوک و امرا و اشراف و جماهیر
~~و
# ~~ارباب فضل وهنر وطبقات علم و عمل در خدمت او کم انقیاد و وداد بر میان
# ~~بستهاند، PageV01P509
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0513.png)

### | شعر[رشید وطواط]
# # جهان را عدل او ظل ظلیل است %~% هدی را حفظ او حصن حصین است
# # ز بهر قهر بدخواهان جاهش %~% تشسته حادثات اندر کمین است
# # به بخشش آفتاب روز مهرست %~% به کوشش اژدهای روزکین است
# # به رمح خطی و شمشیر هندی %~% هژبر قاتل و شیر عرین است
### | شعر[سلیم ربیعه]
# رجل إذا ما النایبات غشینه %~% آکفی لمعضلة وان هی جلت
# او مردیست چون حادثهها بیایند بدو
# پسندهتر است مر کار دشوار را و اگرچه او بزرگ باشد
# ~~ازین گونه در مدح و سپاس او اطرابی مینمود. و بعد از آن جمالالدین
~~محمدسام
# ~~دو تا نخ قیمتی1 بر روی زمین بگسترد تا دانشمند بهادر قدم [491] بر آن
~~جامهها
# ~~نهاد و به دلال و خوشخرام و تأنی روی به سوی در بالا آورد و خواص و
~~اتباع او همه
# ~~در زیر جامهها زرهها بوشیده بودند و از معنی «اذاوقعت سهام القضاء نشرت
~~حلق
# ~~النثرة للقضاء»2 غافل مانده، و چون به اسلحه ایشان را در ms405 حصار راه
~~ندادند
# ~~شمشیرها و خنجرها بر میان بسته بودند و کاردهای بزرگ در ساق موزه نهاده
~~و
# ~~مرخلاف دقیقه
# إذ الله لم یحرزک مما تخافه %~% فلالدرع مناع ولاالسیف قاضب
# چون حق تعالی نگاه ندارد ترا از آنچ می ترسی تو ازو
# بس نه زره بازدارنده بود و نه شمشیر برنده
# ~~اعتماد بر آن خناجر و سکاکین کرده در عقب دانشمند بهادر روان شدند.
# و جمالالدین محمدسام تعیین کرده بود که چون دانشمند بهادر از زینه
# ~~پایههای در بالا بگذرد و نزد در رسد کار او را انجام [و] به اتمام
~~رسانند و به باد گرز
# ~~کاوسار و آب تیغ آتشبار سر افسر جوی او را در خاک خواری اندازند و از
~~دماء اتباع
# ~~و اشیاع و نواب وحجاب او علو و سفل واراضی و جدر، حصار را به گونهآ
~~ارغوان و PageV01P510
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0514.png)

# ~~لون لالهآ نعمان گردانند.
# چون دانشمند بهادر به زینه پایههای در بالا برآمد، تاج الدین یلدوز پیش
~~آمد
# ~~و دست او را بوسه داد. دانشمند بهادر گفت «ای پهلوان، پیش رو و ما را
~~دلیل باش تا
# ~~په بارگاه فرزند ملک فخرالدین درآیم1.» تاج الدین یلدوزگفت که «خداوند
~~پیش رود
# ~~که راه نزدیک است و ممر روشن. بنده خود را حد آن نمیداند که با وجود
~~امیر بزرگ
# ~~قدم تقدم پیش نهد.» دانشمند بهادر بخندید وگفت «ای پهلوان، از پهلوانان
~~و
# ~~مبارزان کاردیده همین سزد که در هر مکان که باشند و در هر زمان که بوند
~~طریق
# ~~ادب و نهج عزت را مسلوک دارند.» این بگفت و گام برداشت.
# چون مقدار دو قدم از تاجالدین یلدوز پیشی گرفت، تاج الدین [492] یلدوز
# ~~دست دراز کرد و گریبان او را بگرفت و به دست دیگر گرزی بر سرش زد.
~~ابوبکر
# ~~سدید که از خواص درگاه ملک فخرالدین بود از پس در بالاکمین بگشاد و چون
~~شیر
# ~~غرنده و ببر خشم آلود بیرون جست و شمشیر بر گردن ms406 دانشمند بهادر زد،
~~چنانکه
# ~~نکونش از زینه پایهها بینداخت. طایفهای که متعاقب دانشمند بهادر بودند،
~~چون:
# ~~مولانا وجیهالدین و هندوجاق و جیغور بهادر و آشی و مینکون و طغاتیمور و
~~غالی
# ~~بهادر و کرای طغایبوقا و یوسف ایاز و هندوی منجم و زمرهآ دیگر که هر یک
~~خود را
# ~~امیری فرض میکردند و رستمی در حساب می آورد [ند] چون آن حالت شدید و
~~امر
# ~~مفجع موجع را مشاهده کردند، پس جستند و با شمشیرهای کشیده عازم آن شدند
# ~~که از حصار بیرون روند. ابواب حصار را بر روی ایشان فرو بستند و از
~~یمین و یسار و
# ~~بالا و شیب فریاد و نعره ولوله و زلزله برآمد و سر «و زلزلوا زلزالا
~~شدیدا»2 ظاهر شد.
# دلیران غوری و سجزی و نامداران هروی کمین بگشادند و چنانک گرگان
# ~~گرسنه در رمه بریشان افتند، روی به سوی دانشمندیان آوردند. دانشمندیان
# ~~سراسیمه ومتحیر کشتند وبر موجب «یصطر خون فیها» نفیر و فغان به گوش
# ~~گردون گردان رسانید اند]. آبطال غوری به یک طرفة العین تمامت
~~دانشمندیان را که PageV01P511
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0515.png)

# ~~در صحن سرای حصار بودند به زخم تیر و تیغ و سنگ بیجان کردند و چندانی
~~خون
# ~~ریختند که همهآ دیوارها و اراضی وابواب و حجر و ممر حصار ارغوانی گشت و
# ~~شیخ الاسلام خواجه قطب الدین چشتی درمیان دو در مانده بود و هرچند که
~~فریاد
# ~~میکرد و آواز برمیداشت که
# «ای قوم بی باک این چه فتنه است که برانگیختهاید و این چه شور است که
# ~~ظاهر گردانیدهاند؟ از خدای عزوجل بترسید و برخلاف حکم ملک فخرالدین
# ~~مروید و مردم شهر هرات را پایبند بلا و عنا مگردانید.» هیچ کس بدان
~~التفات
# ~~نمیکرد.
# ولاغری [453] و جماعتی که در بارگاه بودند هیچ چاره ندانستند و مخلصی
# ~~نیافتند جز آنکه شمشیرها برکشیدند و در بارگاه را از اندرون ببست [ند]
~~و از بام
# ~~حصار دریچه هایی را که شیشه گرفته بودند بشکستند ms407 و به زخم تیر از لاغری
~~و اتباع
# ~~او نفیر برآورد [ند]. لاغری در بگشاد و با تیغ کشیده از بارگاه بیرون
~~آمد. هم بر پشت
# ~~بام بر در بارگاه به قتلش رسانیدند. کاجوی و دیگران از بیم جان خود را
~~از در بارگاه
# ~~به طرف شمال بیرون انداختند. اکثر ازاعناق و اضلاع درهم شکست [ند].
~~باقی را که
# ~~زنده مانده بودند از در دزدیده [با] زمره ای از سکان حصار بیرون رفتند
~~و ایشان را بر
# ~~شط خندق به قتل رسانید [ند] وخواتین وبنات و عمات وخالات واخوات و
# ~~دانشمندیان در حصار آمده بودند چون قبل المیعاد قرع و احوال و تزلزل
~~وعید «یوم
# ~~یفرالمرء من آخیه وأمه و آبیه و صاحبته و بنیه»1 مشاهده کردند نفیر و
~~زفیر به چرخ
# ~~اثیر رسانیدند. جمالالدین محمدسام فرمود که از عیال و اطفال و
~~دانشمندیان هر
# ~~کدام که در حصار آمده باشد غارت کنند. حصاریان شیرین خاتون را که زوجهآ
# ~~دانشمند بهادر بود و پیشوای دله محتاله و در مکر و تلبیس رهنمای ابلیس،
~~به کردار
# ~~زشت و به دیدار سزای نفرین
### | شعر
# للها آنف حکی خرطوم فیل %~% إلی شفتین مثل الکلیتین
# ~~مر ورا بینی [ی] است که مانندگی کرد با بینی فیل PageV01P512
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0516.png)

# ~~با دو لب مانند دو کرده با خواتین و پسران و نبیرگان او که هر یک در
~~حسن و جمال
# ~~چون لیلی و سلمی مادهآ فتن و آشوب انجمن بودند و در لطافت و دلال
~~حورثانی و
# ~~روح محض و ملک فلک دلبری،
# شعر[حکیم باخرزی]
# همه ماهروی و همه مشک بوی %~% همه سروقد وهمه سیمآساق
# ~~غارت کردند و چندانی از درر و لآلی و جواهر و زر رزینه و جامههای قیمتی
~~[494]
# ~~و مراکب گوهری به دست آورد اند]آکه حد و عد آن را نهایت و غایت ممکن
~~نبود و
# ~~بر بشارت واشارت «و قذف فی قلوبهم الرعب فریقا تقتلون و تأسرون فریقا»1
~~همه
# ~~را به اسیری ms408 گرفت [ند] و ازین حالت هیچ تن را از او بیرون حصار آگاهی
~~نبود، و
# ~~ملک ینالتکین و طوطک بلا و طایفه [ای] از اکابر و اعیان سپاه دانشمند
~~بهادر بر در
# ~~فیل بند حصار بودند. سجزی [ی] از دوستان ملک ینالتکین از حصار بیرون
~~آمد.
# ~~جوان] به فیل بند رسید حفظه و حراس فیل بند گفتند که «ای نقیب کجا می
~~روی؟»
# ~~سجزی2 گفت که «مرا خداوند جمالالدین محمدسام به جهت کار دروازهها
# ~~فرستاده است.» در فیل بند باز کردند تا بیرون رفت.
# چون ملک ینالتکین آن سجزی را بدید گفت «ای فلان، خیر هست که بشتاب
# ~~می روی؟» گفت: «ان شاالله که خیر باشد.» بعد از وی پرسید که «امیر
~~دانشمند بهادر
# ~~از طوی خوردن و ضیافت جمالالدین محمد حسام فارغ شده است یا نی؟» سجزی
# ~~گفت که «امیر دانشمند بهادر همان طوی میخورد که امیر نوروز خورد.» چون
~~ملک
# ~~ینالتکین ازو این سخن بشنید متحیر گشت و بر فور سوار شد و با طوطک بلا
~~از در
# ~~فیل بند بر سبیل رکضت بگریخت. چون به دروازهآ فیروزآباد رسید دروازه را
~~دید که
# ~~بسته بودند و قفل کرده. بانگ بر مصاحبان و ملازمان خود زد و گفت که
~~«پیاده شوید
# ~~و در را بشکنید.» شخصی از جمله شمعانیان عمر گرتی نام به زخم تبرزین
~~قفل و
# ~~زنجیر در را بشکست تا ملک ینالتکین و طوطک بلا و قرب صد مرد دیگر از
~~فراهی و PageV01P513
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0517.png)

# ~~دانشمندی از شهر بیروک رفتنک.
# و بعضی از راویان چنین گفتند که واسطهآ فرار ملک ینالتکین آن بود که چون
# ~~دانشمند بهادر او راگفت که «ای ملک نیمروز1 چون من به دولت گیتی افروز
~~پادشاه
# ~~عادل اولجایتو سلطان به حصار درآیم وجمال الدین محمدسام و تمامت
~~غوریانی
# ~~را که در حصار و در شهر باشند بگیرم، ملکی شهر هرات را به تو خواهم
~~[495]
# ~~داد.» ینالتکین در جواب گفت که «تربیت و عنایت ms409 امیر بزرگ در باب این
~~مخلص
# ~~بسیار است. ان شاءالله که عذرخواه تواند بود.» بعد از آنکه از پیش
~~دانشمند بهادر
# ~~بیرون آمد، لاغری به سمع او رسانید که «پدرم فرموده که تو و فلان بهادر
~~و بهمان
# ~~پهلوان با ملک ینالتکین به وقت آنکه به آش خوردن مشغول باشم جمالالدین
# ~~محمدسام و شاه اسمعیل سجزی ویلد [و] ز را بگیرید.» ملک ینالتکین خدمت
# ~~کرد و گفت «فرمانبرم.» اما از آن معنی اندیشه مند می بود و با خود گفت
~~که «همچنان
# ~~که ما قاصد [جان] جمال الدین سام ایم، او نیز قاصد [جان] ما باشد. مرا
~~مصلحت آن
# ~~است که به حصار نروم.» چون این اندیشه را با خود مقرر گردانید، در آن
~~ساعت که
# ~~به پای حصار رسید از هندوی منجم پرسید که «از روی نجوم، رفتن امیر
~~دانشمند را
# ~~بدین حصار چون میبینی؟» هند و گفت که «بغایت پریشان و مذموم میبینم.»
~~توهم
# ~~ملک ینالتکین بیشتر گشت.
# چون دانشمند بهادر به حصار درآمد، ملک ینالتکین بر در فیل بند وقفهای
# ~~نمود و بعد از ساعتی به فیل بند درآمد و بر دکانچهآ فیل بند بنشست و از
~~امرا و اعیان
# ~~دانشمندی هرکدام که به فیل بند میرسید او را میگفت که «موقوف خدمت
~~خواجه
# ~~قطبالدینام.» چون خواجه قطبالدین برسید، او را گفت که ملک بالا نمی
~~آید؟
# ~~گفت که «بغایت انبوه بالا رفتهاند و همهآ بارگاه و صحن سرای و ممر بر
~~مردست و
# ~~مرکب. چون از آش خوردن فارغ گردند، بالا آیم.» خواجه قطب الدین گفت
~~«روا
# ~~باشد. ای کاشکی مرا نیز پیش ایشان نبایستی رفت، چه، خاطر من نمی خواهد
~~و PageV01P514
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0518.png)

# ~~هرگز چنین منقبض و خاطرپریشان نبودهام که امروز.» این بگفت و به حصار
~~درآمد.
# ملک ینالتکین را وهم و وهن مضاعف گشت. جماعتی که بواب و حفظهآ
# ~~فیل بند بودند گفتند که «ملک چرا بالا نمی رود؟ اگر اجازت باشد ما
~~[496] خبر ms410 به
# ~~امرا برسانیم که ملک در فیل بند است و یقین که چون جمال الدین محمد سام
~~بشنود
# ~~که خدمت ملک اینجاست، بیرون آید به استقبال.» ملک ینالتکین گفت که «شما
# ~~زحمت مکشید که من یک زمان دیگر که امیر دانشمند از طوی فارغ شود بالا
~~خواهم
# ~~رفت؛ چه، این ساعت انبوهی و ازدهام تام است و چندین مغول گرسنه جمع
# ~~شدهاند و ما نیز لقمه [ای] تناول کردهایم. به آکل و شرب میل نداریم.»
# چون ملک ینالتکین این بگفت، ناگاه بر زبان یکی از بواب فیل بند رفت که
# ~~«اکر خواست خدایتعالی باشد بزودی جمعیت این ملاعین به تفرقه بدل کرد.»
~~ملک
# ~~ینالتکین چون از آن شخص این سخن بشنود، در حال از فیل بند بیرون رفت و
~~بر در
# ~~فیا بند متفکر و مترصد بنشست تا آن زمان که آن سجزی - که ذکر او به
~~تقریر
# ~~پیوست - از فیل بند بیرون آمد. ملک ینالتکین گفت که «ای نقیب کجا می
~~روی؟ امرا
# ~~از آش خوردن فارغ شدند، یا نی؟» سجزی گفت که «ای ملک سر خود گیر که
# ~~دانشمند بهادر را بگرفتند.»
# و بعضی میگویند که شاه اسمعیل سجزی برادرزادهآ خود را بیش ملک
# ~~ینالتکین فرستاد و بیغام کرد که «ملک زنهار که در حصار نیاید که مصلحت
~~در آن
# ~~است!]
# القصه، چون جمال الدین محمدحسام و دلیران غوری و سجزی از قتل
# ~~دانشمندیان بپرداختند، بر بام حصار برآمدند و ندا در داد [ند] که «ای
~~مردم شهر
# ~~هرات، دروازهها را ببندید که ما به توفیق باریتعالی و تعظم و [به] یمن
~~دولت
# ~~روزافزون ملک ملوک اسلام فخرالدوله والدین، دانشمند بهادر و مصاحبان او
~~را به
# ~~قتل رساندیم.» و آتش بلندی برافروختند تا ملک فخرالدین را از آن تنبیهی
~~حاصل
# ~~شود. بعد از آن جمالالدین محمد سالم سوار شد و با مبارزان غوری و هروی
~~و
# ~~سجزی و مغول باش از حصار بیرون آمد و دور شهر از ms411 دانشمندیان هرکس را که
# ~~یافتند به قتل آوردند و در شهر شور و شغب و [497] غوغای عامه ظاهر گشت،
~~به
# ~~مثابتی که گفتی که مکر روز قیامت قایم گشت. هرکس از عوام الناس به طرفی
# ~~می دوید و نعره میزد وکری و فری می نمود. و اگر از دانشمندیان در زوایا
~~و بیوتات PageV01P515
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0519.png)

# ~~و قمارخانهها کسی را مییافت میکشت. آن روز تا نماز پیشین بدین نوع در
~~شهر
# ~~خونریزش بود. بعد از نماز بیشین جمالالدین محمدسام حکم کرد که کسی را
~~از
# ~~دانشمندیان به قتل نرسانند.
# و در قلعهآ محروسهآ امان کوه چون دیده بان دود دید، ملک فخرالدین را
~~اعلام
# ~~داد. ملک از آن خبر متردد گشت و گفت «ان شاءالله که خیر باشد و ظفر و
~~نصرت
# ~~احجاب ما ومقهوری و مخذولی اعادی.»
# و تاریخ قتل دانشمند بهادر را عزیزی از شعرای جام نظم کرده است و آن نظم
# ~~این است:
### | نظم
# به سال هفتصد وشش درصفر به شهر هرات
### | به حکم لم یزل، کردگار بیمانند
# ز دستبرد قضا از کف محمدسام
### | کشید جام شهادت امیر دانشمند
# چون جمالالدین محمد سام از کار دانشمند بهادر دل بپرداخت به خدمت
# ~~ملک فخرالدین نامه نوشت و کلی آنچه که واقع شده بود باز نمود. ملک
~~فخرالدین
# ~~چون بر مضمون آن نامه واقف گشت ظاهرا خود را چنان نمود که ارکان دولت و
# ~~اعیان مملکت او کمان بردند که ملک فخرالدین را از قتل دانشمند بهادر
~~ناخوش
# ~~آمده است و ظهور آن فتنه را از جمالالدین محمد سام مذموم و مقبح شمرده
~~و
# ~~باطنا بغایت مبتهج و خرم شد؛ چه، دانشمند بهادر او را [498] خصم [ی]
~~قوی و
# ~~عدوی عظیم بود. در حال در جواب نوشت که «محمد سام بداند که چون حادثه
~~به
# ~~اظهار پیوست و کارای] چنین بزرگ بر دست او رفت در محافظت شهر و حصار و
# ~~رعیت سبیل حزم را نگاهدارد و بر دروازهها و ms412 بندها مردان کاردیدهآ معتمد
~~و مبارزان
# ~~جهاندیدهآ دانا نصب میباید کرد، و البته ظهور این فتنه را به من حواله
~~نکند و گوید
# ~~که من این کار را به رأی خود کردم1 و ملک من مرا بدین کار مأمور
~~نگردانیده. چون
# ~~دانشمند بهادر به قصد من به حصار درآمد و چند تن از ملازمان و یاران
~~مرا مجروح
# ~~کرد و خواست که مرا بگیرد، از ترس جان خود این کار را کردم.»
~~PageV01P516
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0520.png)

# بعد از آن از سکان قلعهآ امان کوه صد تن را با عدت وساز حرب به هرات
# ~~فرستاد و گفت که «در جمیع امور مطاع1 و مشارالیه گفت و صوابدید جمال
~~الدین
# ~~محمدسام باشید و از اوامر و نواهی او تجنب و عدول مجوئید.» و به اشراف
~~و اکابر
# ~~حصار نیز نامه نوشت و ایشان را در حفظ حصار و تعیین مرد باس و طلایه و
~~تفحص
# ~~احوال رعیت مأمور گردانید.
# چون مکتوب ملک فخرالدین به جمالالدین محمد سام رسید، ببوسید و بر
# ~~چشم نهاد و تاج تارک ساخت و گفت:
### | شعر
# فلو کان وحی بعد وحی نبینا %~% لما کان ذاکالوحی الا کلامه
# اگر بودی الهامی پس الهام پیغمبر ما
# هر آئینه نبودی آن الهام مگر سخن او
### | شعر
# # خطاب عالی دربار از آن جناب رسید %~% به سان صحف الهی و وحی ربانی
# بعد از آنکه نامه را تمام بخواند، به مشورت اکابر حصار، چون: اختیارالدین
# ~~نیشه و امیر محمد سنکه و تاج الدین یلدوز و لقمان و یحیی و فرخزاد و
~~شاهاسمعیل
# ~~بر هر دروازه از دلیران غوری پنجاه تن و از سجزیان بیست [499] تن و از
~~هرویان
# ~~صد تن نصب گردانید و بر بندها و برجها مرد بنشاند و چهارصد مرد از گماة
~~رجال و
# ~~شجعان قوی حال را فرمود که «شما شب و روز بر سر چهارسوی شهر مقام سازید
~~تا
# ~~اگر از جای [ی] جماعتی تخلفی اندیشند، شما از برای دفع ایشان ms413 معد
~~باشید.» روز
# ~~دیگر
# شعر اسفیر اظهر]
# چون خسرو نوربخش آنجم %~% برکرد سر از رواق طارم
# ~~به این جماعت مذکور عهد بست و زعما و مهتران واشراف و مبارزان شهر را
~~طلب
# ~~داشت و باهر طایفه علیحده پیمان کرد که «تا من والی وزعیم شما باشم هیچ
# ~~زحمتی و نکبتی از من به شما نرسد. شما نیز باید که همه سوگند خورید که
~~برخلاف PageV01P517
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0521.png)

# ~~رضای تو نرویم و به هر امر که ما را بدان مأمور گردانی، به جان در آن
~~امر قیام
# ~~نماییم.»
# و راوی چنین گفت که جماعتی از امرا و صده و هزارهآ امیر دانشمند بهادر که
# ~~در شهر نیامده بودند، چون ملک ینالتکین و طوطک بلا و فرقه [ای] که از
~~پای حصار
# ~~گریخته بودند و متعاقب ایشان خبر دانشمند بهادر و احوال او در حصار و
~~غوغای
# ~~خلق وبه قتل رسیدن زمرهآ دانشمندی که در زوایا وبیوتات خرابات بودند
~~برسید،
# ~~به یکبار فغان برآوردند و جامهها بر بدنها ضرب کرد[ند] و دل پر درد و
~~سینهآ خراب
# ~~و چشم پرآب وخاطر محترق بحر شیول دموع عیون
# شعر [لواحد من الشعرا]
# الصدر ملتهب والقلب مضطرب %~% والدمع منسکب والعیش مفقود
# سینه زبانه زننده است و دل نیک جنبان شونده
# و اشک چشم ریزنده است و زندگانی کم شده است
# ~~از فراق دانشمند بهادر و فرزندان و برادران و دوستان خود در فغان و
~~نالش آمدند؛
# ~~به مثابتی که سنگ خارا بر ایشان دل بسوخت. و ایشان را به حقیقت از قتل
~~دانشمند
# ~~بهادر اعلام نبود. باتفاق نامه نوشتند به جمال الدین محمد سام که «اگر
~~امیر دانشمند
# ~~بهادر زنده و فرزندان و خویشاوندان و برادران ما در [500] عالم حیات
~~اند، ما را
# ~~اعلام ده تا بدانجه دلخواه و رضای تو باشد برویم.»
# جمال الدین محمد سام در جواب نوشت که «دانشمند بهادر به قصد من و
# ~~طایفهای که ملازم مناند به حصار درآمد. او را ms414 بگرفتیم و دربند کرد[یم]
~~و امیرزادگان
# ~~لاغری و طغتای و کاجور و کرای و مینکو و جیغور بهادر همه سلامت اند.»
# چون امرای دانشمندی بر جواب مکتوب واقف گشتند، شادمان شدند و بر
# ~~زندگی دانشمند بهادر و سلامتی نفوس اتباع و اشیاع او ابتهاج عظیم
~~نمودند. روز
# ~~دیگر که زورق زرین بیضاء ضیابخش در بحر نیلی آسمان سیمابگون روان شد و
~~از
# ~~طارم چهارمین غنام مهر روشن جهر ظاهر گشت،
### | شعر [سفیر ظهیر]
# خورشید جهان جمال بنمود %~% زنگ از رخ شاه زنگ بربود
# ~~طایفه [ای] از دانشمندیان به بای حصار آمدند و گفتند که «سلام ما به
~~جمال الدین
# ~~محمد سام رسانید و بگوئید که ما را امرا فرستادهاند که اگر راست است که
~~دانشمند PageV01P518
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0522.png)

# ~~بهادر و ابنا و اخوان او زندهاند، از نواب و حجاب او یک دوکس را
~~بفرمائید تا به
# ~~بالای حصار برآیند تا ما ایشان را ببینیم.»
# جمال الدین محمد سام از نواب دانشمند بهادر شخصی را یوسف ایاز نام که
# ~~به جان امان داده بود، بفرمود تا او را بر بام حصار برآوردند و مأمورش
~~گردانید که به
# ~~این طایفه چنین و چنین حکایتی بگوی. یوسف ایاز گفت که «ای اصحاب، امیر
# ~~دانشمند بهادر فلان ملک و فلان امیر و فلان بهادر را سلام میرساند و
~~میگوید که
# ~~من سلامت ام و فرزندان طغتای و لاغری و خاتونان همه در حصارند. چون نیت
~~بد
# ~~کرده بودیم که نیة الفاسق شر من عمله1 که این حصار را بگیریم و
~~جمالالدین محمد
# ~~سام را به قتل رسانیم و ساکنان شهررا به طرف عراق به اسم اسیری متفرق
~~گردانیم،
# ~~حق تعالی ما را به نظر [501] عظیم و عذاب الیم خود گرفتار کرد و رجال
~~فرخ حال
# ~~جبال غور را بر ما مسلط گردانید؛ آثی الله آن یقع فی البئر الا من حفر
~~وان یحیق المکر
# ~~السیئی إلا بمن مکر.2 میباید که همه یکدل شوید و طریق ms415 تشفع و مسکنت و
~~بذل
# ~~اموال را مسلوک دارید و پیش جمالالدین محمدسام آیید و به جواهر زواهر و
# ~~نفایس اعلاق و تقبل اموال در استخلاص من اجتهاد بلیغ به جای آرید. و
~~جماعتی
# ~~پیش ملک فخرالدین روید و حال بازنمایید.»
# دانشمندیان چون آواز یوسف ایاز بشنودند، پیشتر آمدند و گفتند که «ای امیر
# ~~یوسف، یک کس دیگر را از امیرزادگان و نواب امیر دانشمند بهادر بگوی تا
~~بیاید تا
# ~~ما او را ببینیم و همچنانک از زبان تو پیغام امیر دانشمند شنودیم، ازو
~~نیز بشنویم.»
# دختری بود ارمک نام که خود را به لباس مردان ملبوس داشتی و بر سواری و
# ~~تیراندازی بغایت قادر و ماهر بودی. در آن ساعت که دانشمندیان را به قتل
# ~~می رساندند او سینهآ خود برهنه کرد و فریاد برآورد که «ای جمال الدین
~~محمد سام
# ~~من عورتم. از برای خدای عز و جل که مرا بگوی تا به قتل نرسانند.» جمال
~~الدین
# ~~محمد سام و را به جان امان داد. بر شیوهآ اول بفرمود تا جامههای مردانه
~~درپوشید و
# ~~بر شرفهآ حصار آمد و گفت «ای قوم، منم ارمک. امیر دانشمند بهادر همه را
~~سلام
# ~~می رساند و میگوید که خاطر پریشان مدارید که من با فرزندان و برادران و
# ~~خد متکاران سلامتایم. میباید که زودتر بازگردید و سخن من که یوسف ایاز
~~به PageV01P519
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0523.png)

# ~~شما رسانده به امرا رسانید.»
# دو روز بدین گونه آمد و شد میکردند و به لیت و لعل حیات دانشمند را امید
# ~~می داشت [ند]. روز سیم برایشان محقق گشت که دانشمند بهادر از زمرهآ
~~محبوسان
# ~~خاک است و از فرقهآ شکان درکات «فأمه هاویه»1 و از سوختگان «نار
~~حامیه»2.
# دانشمند بهادر را غیر طغتای و [502] لاغری دو پسر دیگر بود. یکی را
# ~~بوجای گفتندی و دیگری را طوغان. بوجای در دیار فرنگستان راه حرامیان و
# ~~قطاع الطریق نگاه می داشت و طوغان در [این] ایام [در] ms416 شهرآباد طوس بود.
~~چون
# ~~خبر به طوغان رسید که دانشمند بهادر را در شهر هرات در حصار ملک
~~فخرالدین به
# ~~قتل رساندند، در حال با سپاه خود متوجه هرات شد. و چون به هرات رسید در
# ~~پیش او امرای سپاه و لشکر یکسر کلاهها بر زمین زدند و مویها ببریدند و
~~عبرات
# ~~حسرت بر وجنات جاری گردانید [ند] و نفیر و صعدا و ولولهآ واویلا و یا
~~مصیبتا و
# ~~یاحسرتا به اوج چرخ زنگاری رساند [ند]. طوغان در پیش امرای لشکر پدر در
~~خاک
# ~~غلطان شد و از سوز فراق بدر و برادران و اقارب سینه را کباب و دیده را
~~پر آب کرد و
# ~~گفت:
### | شعر
# ای جان ز تن برون رو، وای عقل نیست شو
### | وای دل ز صبر بگسل، وای دیده خون گری
# ~~بعد از سه روز که شرایط عزا بپرداخت، شبل و طرق جوانب شهر هرات را بر
~~لشکر
# ~~قسمت کرد و هر راهی را به کینه خواهی سپرد و پس از چند نوبت که ایلچیان
~~پیش
# ~~ملک فخرالدین فرستاد، جمال الدین محمدسام به اشارت ملک فخرالدین و
# ~~شفاعت شیخ الاسلام قطبالحق والدین الچشتی، شیرین خاتون3 را که زوجهآ
# ~~دانشمند بهادر بود بیرون فرستاد. شیرین خاتون که مفتنهآ روزگار بود، هم
~~در آن روز
# ~~که از شهر هرات بیرون آمد، قرب دویست تن را از رعیت هرات به قتل رسانید
~~و PageV01P520
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0524.png)

# ~~مبارزان غوری، چوله تاج الدین یلدوز و ابوالفتح ولقمان و یحیی و محمد
~~سکنه
# ~~بسیاری کوشیدند که شیرین خاتون را به قتل رسانند، جمالالدین محمد سام
~~ایشان
# ~~را مانع می آمد و در قتل و فتل او رخصت نمیداد؛ بدان واسطه که شمس
~~الدین
# ~~ابویزید غوری را که از مقربان درگاه ملک فخرالدین بود دانشمندیان گرفته
~~بودند تا
# ~~شیرین خاتون1 و خواتین دیگر که در حصار[503] بودند جمالالدین محمد سالم
# ~~بیرون نفرستاد، طوغان، شمس الدین ابویزید را رها نکرد[ند].
# تا سه ماه طوغان ms417 با سیاه پدر خود به اسم دربندان در یک فرسنگی شهر
# ~~معسکر ساخت و از قلعهآ محروسهآ امان کوه و شهر چند کرت دلیران غوری و
~~هروی
# ~~بر طوغان شبخون بردند و بسیاری را از سپاه او به قتل آورد[ند].

PageV01P521

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0525.png)

### | ذ کر نود وچهارم
# درآمدن بوجای بن دانشمند
# بهادر به محاصرهآ شهر هرارت)
# بعد از واقعهآ دانشمند بهادر به پنج ماه به حکم پادشاه عادل اولجایتو
# ~~سلطان، بوجای بن دانشمند که شجاع و مبارز قتال و نامدار بی باک و سفاک
~~بد دین
# ~~بود و طبعش مایل ایذاء مسلمانا[ن] و قلبش مفتون ریختن خون ناحق، در
~~اوایل
# ~~رجب سنهآ مذکوره به هرات آمد. طوغان که برادر او بود و امرای لشکر
~~دانشمند
# ~~بهادر شرایط تعزیت را باز مجدد گردانیدند. بوجای نه روز در ماتم پدر به
~~درد و سوز
# ~~و شیون و زاری تمام بسر برد و هر لحظه میگفت:
### | شعر [خاقانی ]
# # ایا ز قتل تو سرگشته گشته جان پسر %~% ز درد هجر تو حیران شده روان پسر
# # ز سوز سینه و سیل دو چشم در غم تو %~% در آب و آتش آنده شده مکان پسر
# # ز خاک تیره یکی سر برآر و پس یشنو %~% به کوش هوش دمی نالش و فغان پسر
# # [504 ازخاکدان غم افزای تاتو رفتی، رفت %~% ز دست قوتو آرامش و توان
~~پسر
# ~~روز دهم ایلچی پیش ملک فخرالدین فرستاد که «جمالالدین محمد سام پدر مرا
~~با
# ~~سیصد تن به قتل رسانیده. اگر این کار به فرمان توکردهاند ما را اعلام
~~ده، والاکه بی
# ~~اجازت واشارت تو در این امر عظیم خوض نموده، به اشراف و زعما و اعیان
~~شهر
# ~~هرات نامه بنویس تا او را با جماعت خونیان به دست ما بازدهند و مال و
~~اجناس و
# ~~مراکب واسلحهای که گرفتهاند تسلیم کنند2 تا آتش این فتنه فرونشیند و
~~این
# ~~گفتگوی به محاربت و مقارعت نه انجامد، والا تمامی این دیار در سر ms418 و کار
~~این انتقام
# ~~خواهد رفت.»
# ملک فخرالدین در جواب گفت که «به چنین سوگند که من جمالالدین
# ~~محمد سام را و هیچ آفریدهآ دیگر را به قتل پدر تو مأمور نگردانیدهام و
~~بدین کار
# ~~راضی نبوده. او به رأی و رأس خود این دلیری نموده. مردم هرات به فرمان
~~من او را PageV01P522
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0526.png)

# ~~به دست باز نتوانند داد؛ چه، حالیا دوهزار مرد تیغ کش تیرانداز تبع
~~اویند. تو دانی و
# ~~ایشان. مرا در این میان کاری نیست.»
# چون جواب به بوجای رساندند، در غضب رفت و گفت که «ملک فخرالدین
# ~~پدر مرا به قتل آورده و در یاغیگری و تمرد جماعت خونیان را اغرا کرده،
~~امروز
# ~~میگوید که من خبر ندارم. آری! اگر بخت یاری دهد و مساعدت فلک باشد هم
# ~~جمال الدین محمد را به قتل رسانم وهم قلعهآ محروسهآ امان کوه را خراب
~~کنم و به
# ~~خون پدر خود چندانی از ساکنان این بلده را به قتل آرم که حساب آن را در
~~فهم و
# ~~وهم نتوان آورد.»
# بعد از آن به فراه و اسفزاز و قلعه گاه و سجستان و تولک و آزاب قاصدان
# ~~دوانید و ملوک و حکام این ولایات را طلب داشت. و از فرنگستان چند استاد
~~و
# ~~منجنیقی با خود آورده بود. ایشان را به کار ساختن منجنیق و پرداختن
~~آلات و
# ~~ادوات او مأمور گردانید [505] و هر شهری از شهرای خراسان و عراق و فارس
~~صد
# ~~سر شتر فرستاد تا از آنجا تخوت جامههای رنگارنگ و انواع نعمت به هرات
~~آوردند
# ~~و بر شط کارتبار1 بر جنوب شهر بازاری قرب سیصد در دکان بساخت و از
~~خوردنی
# ~~و پوشیدنی بفرمود تا بازار را مملو و مشحون گردانیدند و به رخص آسعار و
~~نرخ
# ~~ارزان اشارت راند و در امور محاصرهآ شهر وجمع شدن مرد و ترتیب الت حرب
~~و
# ~~کار قراول و طلایه و باس شب و نگاهداشتن راهها، حکمهای سخت ms419 فرمود.
# چهل روز را قرب سی هزار مرد جنگی بر در شهر هرات جمع گشتند و ملک
# ~~جلال الدین وملک ینالتکین فراه وملک قطبالدین اسفزار وجمال قاضی و
# ~~عمردره و رکن الدین آزاب و ولات هرات رود واعیان و رؤوس کوسویه و باخرز
~~و
# ~~جام و خواف و سرخس پیش بوجایآ آمدند. و در شهر جمال الدین محمد سام نیز
# ~~کار حرب و ممارات را مرتب گردانید و مردان سپاهی را بنواخت و هرکس را،
~~علی
# ~~قدر منزلته، نعمتی وخلعتی داد.

PageV01P523

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0527.png)

### | شعر [اسدی]
# سپه را درم داد و ساز نبرد %~% همان رایت سرخ و نیلی و زرد
# کمان و کند و کلاه و کمر %~% همان ترکش وتیر وتیغ و سبر
# ~~و نامه نوشت به ملک فخرالدین برین منوال که «بعد از حمد بی حد حضرت
# ~~ربالارباب مطلق و مالکالملوک برحق، حی ابدی و زندهآ سرمدی، قادر بی عجز
~~و
# ~~حاکم بی عزل،
### | شعر [ربیعی]
# # خداوند نه طاق نیلی نمای %~% که ما را خرد داد و تدبیر و رای
# # جسهان آفرینی که بخشنده اوست %~% خداوند روزی ده بنده اوست
# # پس از آفرین شاه را برکشید %~% به خواهش ز برجیس برتر کشید
# # کهای نامور شاه فیروز روز %~% 0000.000000.0000.00000..0
# # 506] خداوند عالم، خداوند حزم %~% خداوند بزم و خداوند رزم
# # به هفتاد تخمه خداوند تاج %~% سرافراز وشایستهآ تخت علاج
# # جسهاندار و فرمانده وکامیاب %~% به شاهی درخشنده چون آفتاب
# # همی تا بود آسمان و زمین %~% تو بادی شهنشاه تاج و زمین1
# # همی تا بود پنج و هفت و دو شش %~% گفت راد باد و دلت باد خوش
# # همی تا بود زهره و ماه و تیر %~% به فرماندهی جاودان نامگیر
# ~~بعد از آن عرضه داشت که «بر رأی اعلی ملک ملوکالاسلام شهریارالانام فی
~~الایام
# ~~نموده میشود که بوجای هم در این هفته به در شهر خواهد آمد. اگر حکم
~~عالی
# ~~ملک ملوک اسلام نافذ گردد بندگان از شهر بیرون روند و بر شط رود صف ms420
~~کشند و با
# ~~سپاه او به محاربت و مقارعت قیام نمایند، والآکه در این معنی حکم
~~جهانمطاع
# ~~نباشد هم در شهر ساکن باشند تا چون اعادی نزدیک رسند از شهر بیرون
~~روند.»
# چون نامهآ جمالالدین محمد سام به ملک فخرالدین رسید در حال در جواب
# ~~نوشت که «حرب اولی است. چندانکه تواند و دست2 دهد اجتهاد و بسالت را
~~PageV01P524
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0528.png)

# ~~مبذول دارید و معنی الصبر عندالصدمة آولی1 راکار بندید وتا پل درقره2 و
~~شط آب
# ~~سیاه بیش پیش مروید.»
# روز دیگر که غرهآ ماه شعبان سنهآ مذکور بود بوجای با تمامت سپاه
# ~~برخاست3. قبلهآ شهر در مقابل برج خاکستر صف برکشید و بفرمود که کوسهای
# ~~رسمی را فرو کوفتند. جمالالدین محمد سام از دلیران غوری و مبارزان هروی
~~و
# ~~عیاران سجزی و بلوچ و خلج هزار و هفتصد مرد آهن پوش رزم آزمای جانباز
~~[507]
# ~~از شهر بیرون فرستاد وگفت «ای اصحاب، این گروه بدنژاد خونریز به قصد و
~~حصد
# ~~این ولایت آمدهاند و از برای اهلاک و تنکیل ما. کمر انتقام بر میان
~~بسته و تیغ بغض
# ~~کشیده همه باید که بر مقتضای و من ییقاتل فی سبیل الله فیقتل او یغلب
~~فسوف نؤتیه
# ~~اجرا عظیما4 امروزاز سر جان برخیزید و با این طایفهآ بیباک ناپاک سفاک
~~که در طلب
# ~~مال واطفال شمااند بر حسب حدیث رسول که من قتل دون اهله فهو شهید5 هیچ
# ~~دقیقه از شرایط مردی و مردانگی در وقت حرب و ضرب مهمل مگذارید.»
# به حکم جمال الدین محمدسام به یکبار آن هزار و هفتصد مرد دلاور
# ~~فرخاشجوی از دروازهآ عراق بیرون رفتند و با تیغهای مسلول چون شیران
~~اشفته و
# ~~فیلان جنگی حمله آورد[ند]. و از آن طرف نیز سپاه بوجای پیش آمدند. از
~~جانب هر
# ~~دو فریق درهم افتادند و بی محابا و تحاشی به خون ریختن یکدیگر در حرکت
# ~~آمد [ند] و آتش قراع و دفاع را مرتفع گردانید [ند] و چندانی6 ms421 را به قتل
~~رساند [ند] که
# ~~در هر کام از دماء دلاوران دریای [ی] در موج زدن آمد و در هر گوشه از
~~شخوص
# ~~مبارزان و جانبازان کوهی پیدا شد.
### | شعر [ربیعی]
# ز هر سو برآمد همی دار وگیر %~% روان شد چب و راست شمشیر و تیر
~~PageV01P525
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0529.png)

# ندانست بک تن نشیب و فراز %~% نه بیگانه از آشنا نیز باز
# تو از ابر گفتی به جای تگرگ %~% بجوشید خون و ببارید مرگ
# به گرزگران و به شمشیر تیز %~% شب تیره بیدا شده رستخیز [508]
# چپ و راست گشته ز دریای خون %~% سواران جنگی ز زینها نگون
# سرسرکشان دور مانده ز تن %~% پراکنده در خاک و خون بی کفن
# سه روز بدین منوال بر در شهر آتش حرب و ضرب در زبانه زدن بود و شاهباز
# ~~اجل در پرواز، وافواه و حوادث در تلقم و خناجر مولع حناجر، و قراب
~~شمشیرها
# ~~رقاب ابطال، وارماح مفتون اشباح، واسیاف عاشق اعناق، وسنانها مایل
~~سینهها،
# ~~وکوپالها مدقق یالها، ودرؤع در دما ودموع مخضوب، ومبلول وجواشن بر
~~بدنها
# ~~مغرق خوی وخون.
### | شعر[دقیقی]
# ز خون گشته روی زمین لعل گون %~% سواران فتاده ز زین سرنگون
# در و دشت مرد و سلاح نبرد %~% نهان گشته در خاک و در خون و کرد
# بعد از سه روز که بوجای بر فتح هرات دست نیافت و بسیاری از مبارزان و
# ~~نامداران سپاه او به قتل رسید، از در شهر برخاست و در جوار پل مالان1
~~معسکر
# ~~ساخت و روی به امرای سپاه وجوه در گاه کرد و گفت «حالیا ما را جنگ به
~~در این
# ~~شهر بردن مصلحت نیست؛ چه، بند و دروازه و بارهآ این شهر بس منیع و حصین
# ~~است. هیچ تدبیر بهآ از آن نیست که مداخل و مخارج اطراف این شهر را
~~بگیریم
# ~~چنانک از خوردنی و نوشیدنی هیچ چیز به شهر نتوان برد تا در شهر عسرت و
~~فقدان
# ~~عشرت و عزیزی طعام و ms422 خوار[ی] انام ظاهر گردد و خلق این خطه از بی نانی
~~در
# ~~کاهش جانی و زندگانی افتند و در غالب قحط و انیاب نوایب گرفتار شوند.
~~بعد از آن
# ~~جنگ پیش بریم؛ چه، مردم قحطزده را نیرو و شوکتی نباشد [509] جهت آنکه
# ~~واسطهآ قیام ابدان اغذیه است وضعف ووهن او قلت خورش.» PageV01P526
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0530.png)

# تمامت امرا و ملوک بر بوجای آفرین و ثنا خواندند و آن تدبیر را ازو محمود
# ~~شمردند. روز دیگر لشکر به فرمان او کلی سشبل و طرق و بندها و پلها را
~~بگرفتند و بر
# ~~سر هرپلی و ممری امیری و مالکی بنشست و به صفتی راهها را نگاه داشتند
~~که پیش
# ~~هیچ آفریده را از شهریان مجال آن نماند که یک من بار و یک شاخ هیزم به
~~شهر
# ~~توانستی آورد. و به حکم جمالالدین محمد سام هر شب چند مرد عیار پیشه از
# ~~شهر بیرون رفتندی و ازگلههای بوجاییان اسب بسیار به شهر آوردندی، به
~~مثابتی
# ~~که یک کس صد سرو دویست سر1 اسب بیاوردی و هر حکایتی که از جانبین واقع
# ~~شدی و هر حرب که از طرفین به ظهور پیوستی، جمال الدین به قلعهآ محروسهآ
~~امان
# ~~کوه قاصد دوانیدی و ملک فخرالدین را از آن اعلام کردی و ملک فخرالدین
~~در
# ~~جواب او سخنهای پسندیده گفتی و به اندیشهآ صافی خود او را خوض کردن در
# ~~کارها دلالت کردی.

PageV01P527

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0531.png)

### | ذکرنود و پنحم
# در وفات ملک مرحوه
# فخرالدولة والدین، طاب ثراه
# در اوایل ماه شعبان سنهآ مذکور جوهر نفیس ملک مرحوم فخرالدولة والدین
# ~~به عرض مرض مقرون شد و مزاج لطیف از جانب اعتدال به جانب اعتلال حرکت
# ~~کرد و قوای بدنیه و حواس ظاهرهآ او که هر یک مدرک مدرکات محسوسات و
# ~~معقولات بود به ضعف و فتور متواصل گشت و رخسارهآ ارغوانی لاله سیمای او
~~که
# ~~منظر نظرات [510] ابصار انضار شهریاران جها[ن] و فرمانفرمایان کیهان
~~بود به گونهآ
# ~~زعفرانی ms423 ولون زرین مبدل شد.
### | شعر البیبی]
# ارغوانی چهرهآ او زعفرانی رنگ شد
### | قد همچون تیر شکلش گشت از خم چون کمان
# نرگس شهلای او پژمرده شد از ضعف و گشت
### | شخص نیرومند او هم ناروان هم ناتوان
# ~~نواب و حجاب وخدم و حشم او همه محزون و مهموم گشتند و به دعا و بکا و
# ~~خشوع و مسکنت و ضراعت از حضرت مقدسهآ حق تبارک و تعالی صحت وجود
# ~~نازنین او را استدعا نمودند و هر لحظه از سر نیاز و صدق تمام گفتند:
### | شعر [مؤلف کتاب]
# # ای قاهر مقدر وای قادر قدیم %~% و ای صانع ممجد وای رازق حکیم
# # قهاری و بصیری و رزاقی و سمیع %~% ستاری و صبوری و رحمانی و رحیم
# # غفاری ولطیفی و فتاحی و بدیع %~% توابی وجلیلی و وهابی وکریم
# # حیی و ذوالجلای و منانی و ملک %~% قیومی و عزیزی و علامی و علیم
# # ربی وکردگاری و عادلی2 و رافعی %~% بری و بینیازی و دیانی و عظیم
# # فضل تو بینهایت ولطف تو بی حساب %~% صنع تو بی ضلالت و ملک تو بی ندیم
~~PageV01P528
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0532.png)

# # [511]اکرام تو همیشه و افضال تو مدام %~% احسان تو پیاپی وانعام تو
~~عمیم
# ~~به کرم عمیم بی نهایت و فضل شامل بی غایت خود این ملک ملک خصال را از
# ~~داروخانهآ رحمت «و ننزل من القرآن ما هو شفاء و رحمة للمومنین»1 شربت
# ~~شفائ بخش و از زلال حیاض ریاض رضای خویشتن حرقت نیران«الحمی 2من فیح
~~جهنم»
# ~~که بر عنصر شریف او مستولی است انطفائ ده. و همه با دل پر درد و سینهآ
~~پرسوز و
# ~~دیدهآ گریان به سر بالین او آمدند و شرایط عبادت و عیادت به قیام
~~رساندند و گفتند:
### | شعر
# # هیچ دردی به تو ای مایهآ درمان مرساد %~% هیچ گردی به تو ای چشمهآ
~~حیوان مرساد
# ملک فخرالدین گفت «ای اصحاب، کار من به آخر خواهد رسید و آفتاب
# ~~جلال بقاء من از اوج شرف وکمال ms424 به حضیض هبوط و وبال نقل خواهد کرد.
# ~~وصیت من آن است که چون من ازین منزل فانی به محلی جاودانی مسافر شوم و
~~از
# ~~سرای غرور به دولتخانهآ سرور خرامم و شربت ضربت کل نفس ذائقه الموت4
# ~~درکشم، شما باید که به شهر هرات روید و در این قضیه جمالالدین محمد سام
~~را
# ~~مددکار و یار باشید؛ چه، نعوذبالله اکر بوجای پرکین بر شهر دست یابد،
~~کل خلق
# ~~هرات را به قتل رساند.»
# بعد از آن روز به روز مرض او بیشتر می گشت. روز دوشنبه بیست5 و چهارم
# ~~شعبان سنهآ مذکور به رحمت حق پیوست.

PageV01P529

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0533.png)

### | شعر
# # رفت ازین خاکدان رنج وبلا %~% شادمان سوی جنتالمأوی
# # رفت ازین حجرهآ عذاب نمای %~% خرم وخوش به خلد روحافزای
# # رفت ازین تنگنای ظلمانی %~% با طرب در قصور روحانی [512]
# # رفت از دنیی دنی لئیم %~% سوی نزهت سرای ناز و نعیم
# # رفت ازین موضع فریب و غرور %~% سوی منزلگه نشاط و سرور
# ~~رؤوس سپاه و خواص درگاه اومویها ببریدند و جامهها پاره کردند و نفیر و
~~ناله و
# ~~واویلا و وادریغا1 و واحسرتا از منزل سفلی به عالم بالا رسانید [ند] و
~~گفت [ند]:
# شعر[حسن سمنانی]
# # شاها بسوخت آتش مرگ تو جان ما %~% از تن ز فرقت تو روان شد روان ما
# # بی فر خسروانی و دیدار انورت %~% بر شد بر اوج چرخ نفیر و فغان ما
# # بی کف در نثار جهانبخش کان وشت %~% چون بحر گشته دیدهآ گوهرفشان ما
# # بی رزم و حزم و مردی و گردی و پردلیت %~% در نالهاند خنجر وتیغ و سنان
~~ما
# # در ماتم تو در غم وشادی و محنتاند %~% جانهای دوستان و دل دشمتان ما
# # از شرح درد دوری تو خوار و خستهاند %~% کلک و بنان و خاطر و دست و زبان
~~ما
# ~~و خواص و عوام انام و صغار و کبار قلعه محروسهآ امان کوه ذرایر اقدام
~~را بر
# ~~مفارق افشاندند و هر دم از تواتر ms425 سیول دموع طوفانی ظاهر گردانید [ند] و
~~گفت [ند]:
### | شعر[سراجی)
# ~~شاها ز فرقت تو جهان را قرار نیست
### | در ماتم تو چرخ بجز سوگوار نیست
# ~~[513] بی رایت جلالت و تاج شهنشهیت
### | دیهیم و تخت ملک بجز خوار و زار نیست
# ~~بی تو سریر سنجر و اقدار گرت را
### | قدر و بها و منزلت و اعتبار نیست
# ~~مردان مرد، صفدر و گردان رزم را
### | بی کوشش تو بیش سرکار زار نیست PageV01P530
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0534.png)

# در هجر جانگداز تو امروز در جهان
### | بی داغ و درد یک شه و یک شهریار نیست
# از آتش فراق تو ای آبروی ملک
### | سلطان تخت و بخت بجز خاکسار نیست
# بی نوبهار عالم اخلاق پاک تو
### | کس را هوای باغ و کل و لالهزار نیست
# ~~وانصار دولت و مملکت و افراد حشم و خدم او از پی گلستان جنت سان جمال
~~با
# ~~کمال مخدوم مرحوم خود چهرهآ زعفرانی را از اشک ارغوانی خضاب میکردند و
~~از
# ~~کثرت جوش وخروش وفرط جزع و فزع و بسیاری تأسف و تلهف و قلق و ناله و
# ~~زاری دل فلک زنکاری را به درد می آورد [ند] و میگفت [ند]:
# شعر[اوحدی]
# # خسروا! بی تو فلک گردان مباد %~% ملک گیتی را کسی سلطان مباد
# # بی ضیاء آفتاب رأی تو %~% جرم مه رخشنده و تابان مباد
# # بی سپهر جاه تو بر آسمان %~% مهر و تیر و زهره وکیوان مباد
# # بی بهار دولت و اقبال تو %~% گلشن و باغ وگل و بستان مباد
# # بی نفاذ امر و حکم احکمت %~% در جهان فرمانده و فرمان مباد
# # بی شکوه بارگاه جاه تو %~% قصر و طاق و منظر و ایوان مباد
# # [514 اهر کرا در ماتم تو سوز نیست %~% تا ابد جز خوار و سرگردان مباد
# # بی حسام و ختجر و کوپال تو %~% رزم مردان وصف میدان مباد
# # بی نهیب قهر و روح لطف تو %~% ابرگریان و گل خندان مباد
# # از خدای لم یزل بر جان تو ms426 %~% 0. %~% 5..
# # در جوار انبیا و اولیا %~% جای تو جز روضهآ رضوان مباد
# ~~بعد از شرایط دفن وعزا، بر موجب وصیت ملک مغفور فخرالدولة والدین، طاب
# ~~ثراه، امارت قلعهآ محروسهآ امان کوه را به اختیارالدین محمد هارون که
~~لیث وغا و
# ~~غیث سخاست مسلم داشتند و قرب دویست مرد نامدار نیم شب از قلعهآ محروسهآ
# ~~امان کوه بیرون آمدند و مفاجاء خود را بر سپاه بوجای زدند و بیش از
~~ظهور تباشیر PageV01P531
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0535.png)

# ~~صبح به شهر درآمد [ند] و در سر جمالالدین محمدسام را از وفات ملک
~~فخرالدین
# ~~آن است که این خبر جانگداز موجع مفجع مولم را و این حادثهآ دردناک
~~دلسوز را
# ~~مخفی داریم؛ چه، از اشاعت این خبر مردم شهر از خاص وعام شکسته دل شوند
~~و
# ~~لشکر پریشان خاطر وبوجای بر حرب و محاصره مولع.»
# پس در خلوت بفرمود تا از زبان ملک فخرالدین نامهای بنوشتند که «ما را
# ~~اندک تکسری بود چند روزی، اما بحمدالله تعالی که به فضل ربانی و دعای
~~عزیزان
# ~~به صحت کلی مبدل گشت و آن زحمت به رحمت پیوست. می باید که اکابر و
~~اهالی
# ~~هرات مجموع خاطر باشند و محمد سام را در جمیع امور مدد دهند. اینک
~~برادران
# ~~آعزان من غیاثالدین محمد و علاءالدین محمد، ابقاهم الله تعالی و
~~اسعدهما
# ~~[515] فی الدارین، با ده هزار مرد غوری همه مستعد حرب میرسند.» و روز
~~دیگر
# ~~این نامه را بر اشراف واعیان شهر و رؤوس وزعماء سپاه خواند.
# راوی چنین گفت که هم در آن شب که ملک فخرالدین به رحمت حق تعالی
# ~~پیوست، پهلوان مظفر اسفزاری که از سلاحداران1 ملک فخرالدین بود از
~~قلعهآ
# ~~محروسهآ امان کوه به اسم آنکه به شهر هرات میروم پیش بوجای آمد و احوال
# ~~وفات ملک فخرالدین عرض داشت. بوجای از اشارات آن خبر، بی خبر از معنی
### | شعر اسعدی]
# # ای دوست بر جنازهآ دشمن چو بگذری %~% شادی مکن، که با تو همین ماجرا
~~رود ms427
# ~~خندهای به قهقهه بزد و قبا و کلاه خود به پهلوان مظفر بخشید و گفت:
### | شعر[ربیعی]
# چو برخاست از پیش آن نره شیر %~% کنون اندر آیم به بیشه دلیر
# ~~ابتهاج فراوان و مسرت بیکران به دل او راه یافت وهم در شب به رسم
~~خدیوان
# ~~بزمی برآراست و ملوک ممالک و امرای لشکر و ولات ولایات را طلب داشت و
~~خبر
# ~~وفات ملک فخرالدین به اسماع ایشان رسانید و بفرمود تا کاسات خمور و
~~جامات
# ~~راحات در دوران آوردند و به شادمانی آن خبر، آن شب تا صباح و هنگام حی
# ~~علی الفلاح» راح روح پرور نوشید و جام مدام گرفت.

PageV01P532

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0536.png)

# شعر[ابوالقاسم الحمید]
# # إذا آنست فی الظلماء فجرا %~% و آنست المضاجع منک هجرا
# چون بینی تو در تاریکی صبح را
# و بیند جایهای خواب از تو بریدن را
# # فلا تحفل عن الراح اصتباحا %~% و لا تحفل بمن ینهاک نعرا
# [516] پس غافل مشو از شراب بامداد خوردن
# ~~باک مدار به آن کسی که بازمی دارد ترا از بانگ بر زدن
# ~~و چون حرارت شراب طربانگیز بر آمزجهآ ملوک و امرا و طباع آبطال و شجعان
# ~~سپاه مستولی شد، به خودستائی و تصلف با هم در مقالات آمدند. یکی گفت:
### | شعر[فردوسی]
# # چو فردا برآید بلند آفتاب %~% من وگرز و میدان و افراسیاب
# ~~دیگری گفت:
### | شعر[مؤلف]
# # چو فردا برآید خور خاوری %~% من و گرز و میدان کین آوری
### | شعر[معینی]
# ~~من آنم کز حسام من تن فیلان شود بی سر
### | منم آن کز سنان من دل شیران شود از جا
# ~~برافرازد، بیندازد، ببندد پیش درگاهم
### | علم کیوان، سپر مهر و قلم تیر وکمر جوزا
# ~~چو اندر رزم دل بستم بدان شمشیر شیراوژن
### | چو اندر کینه پیوستم بدان کویال کوه آسا
# ~~بلرزد کوه از خوفم، بجنبد دشت از ترسم
### | برآید ماهی از شیب و درافتد ماه از بالا
# ~~دیگری گفت:
### | شعر[فردوسی]
# # پناه دلیران ایران منم %~% که خوکردهآ جنگ شیران منم
### | شعر
# # بسی سر ms428 جدا کرده دارم ز تن %~% که جز خاک تیره نبودش کفن PageV01P533
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0537.png)

# ~~دیگری گفت:
### | شعر[سهیل]
# و آنالذی وقت التجلد والوغی %~% بالحرزها مات الأسود أدقق
# من آن کسم که هنگام جلدی کردن و کارزار
# به گرژ تارکهای سرشیران را می کوبم
### | شعر[ابوالعباس]
# نا ابآن رکن الدلة المجتبی %~% لا تهمس الاقدار من خوفه
# من پسر رکن الدولهآ برگزیدهام
# آواز نرم نمیکند تقدیرها از ترس او
# ~~همه شب برین گونه که به ذکر پیوست در گفتگوی رزم فردا بودند و در بگیر
~~و بیار
# ~~جام صهبا. روز دیگر که شهسوار میادین افلاک با رایت زرافشان و تیغ
~~درخشان از
# ~~دارالملک خاور سر برزد و شاه سیاهپوش سپاه شب با مشاغل نور نجوم سر در
# ~~نقاب حجاب کشید، از درگاه بوجای صدای کوس و نفیر و آوای طبل و نای به
~~فلک
# ~~نیلی نمای برآمد و تلألو آسیاف و تشعشع آسنهآ شعاعات جرم نیر اعظم را
~~مستور
# ~~گرداند، بوجای با تمامت سپاه سوارگشت و روی به سوی شهر آورد و ملوک و
~~امرا
# ~~و رؤوس لشکر راگفت که «امروز آن روزاست که این شهر متین و حصن حصین را
~~که
# ~~نسور فلک را آشیان در حضیض اوست و صوامع ادیار ملایکه را ابنیه در جوار
~~او، به
# ~~دولت قاهرهآ روزافزون اولجایتو سلطان بخواهم گرفت و از خون دلیران غوری
~~و
# ~~سجزی و مبارزان هروی بر هر طرف این خطه دریای [ی] ظاهر [خواهم] گردانید
~~و
# ~~از اشخاص اعادی و چماچم مخالفان در هر غوری کوهی پیدا [خواهم] آورد.
# ~~می باید که همه یک عزم و یکدل با تیغهای مسلول و سنانهای مصقول چون
~~اسود و
# ~~سیول بر دروازهها و بندها حمله آرید.
# و از شهر نیز جمالالدین محمدسام با دو هزار مرد تیرانداز بیرون رفت و در
# ~~جوار پل در قره و آب کارتبار1 با سپاه بوجای مقابل شد. از جانبین [518]
~~حسام و
# ~~سهام در بریدن و پریدن آمد و مبارزان و مراکب ms429 در دویدن و کردیدن. و
~~چندانی از
# ~~طرفین مرد جنگی به قتل پیوست که مراکب را گذر بر ظهور و بطون مقتولان
~~بود و PageV01P534
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0538.png)

# ~~قاتلان را ممر بر رؤوس وصدور مجروحان.
# و پهلوان مظفر سبزواری آن روز به آواز بلند ندای وفات ملک فخرالدین در
# ~~داد و آن خبر غم فزای جگرسوز را فاش گردانید و گفت «ای اصحاب1 و جماعتی
~~که
# ~~بر خود ستم میکنید، بدانید و آگاه باشید که دی بامداد ملک فخرالدین
~~درگذشت.
# ~~من دوش از قلعهآ محروسهآ امان کوه میآیم. میباید که سر به صلح درآرید و
~~سخن
# ~~من بشنوید که امیر بوجای بر سر عفو و عنایت است.»
# مردم هرات از احرار و ابرار و صغار و کبار در میان کارزار از آن خبر
~~غمگین
# ~~شدند و شرایط شداید هموم و غموم بر قلوب و صدور ایشان غالب گشت.
### | شعر
# و قالوا ملیک قض نحبه %~% و صیحة من قد نعاه علت
# و گفتند پادشاهی بگذارد حاجت خود را
# و آواز آن کس که خبر مرگ او آورد بلند شد
# فقلنا وما واحد قد مضی %~% و لکنه أمة قد خلث
# پس گفتیم ما نیست یک کس بدرستی 2 که گذشت
# لکن او گروهیست بدرستی که خالی شد
# ~~القمان غوری بر بام حصار شوانیان3 بود. چون از پهلوان مظفر سخن وفات
~~ملک
# ~~فخرالدین بشنود از برای آن تا خلق دل نیندازد و وهنی و ضعفی لاحق ایشان
# ~~نگردد، به آواز بلند به غضب هر چه تمامتر بانگ بر مظفر زد و گفت «ای
~~اسفزاری
# ~~ناکس خون گرفتهآ کذاب! آنچه تو [519] میگویی و از خود افترا میکنی، به
~~چنین و
# ~~چنین سوگند که دروغ است، و دوش به تازگی مکتوبی به خط ید ملک فخرالدین
# ~~رسیده. اگر حق تعالی عمر بخشد سرت را به دست خود ببرم.» و بوجای و
~~امرای
# ~~سپاه او را دشنام داد.
# چون بوجای آواز لقمان بشنید پرسید که «چه میگوید؟» گفتند ms430 که «میگوید
# ~~ملک فخرالدین زنده است و امروز نامه [ای] به خط او رسید.» بوجای غمناک
~~گشت
# ~~و پهلوان مظفر را طلب داشت و گفت که «حکایت وفات ملک فخرالدین تحقیق
# ~~هست یا خود حیلتی ساخته است؟» پهلوان مظفر گفت: «من آنجا بودم که
~~درگذشت PageV01P535
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0539.png)

# ~~و حاضر بودم که دفنش کردند.» بوجای خوشدل گشت.
# و تا دو سال1 در خراسان و عراق و ماوراءالنهر این خبر شایع بود که ملک
# ~~فخرالدین کرت زنده است و روی از دنیا گردانیده است و در قلعهآ محروسهآ
~~خیسار
# ~~ساکن شده.
# القصه آن روز تا وقت غروب آفتاب و ظهور شفق، از طرفین جنگ قایم بود و
# ~~دلها هایم، و طبل در ناله، ونای در فغان، واجل در عمل، و زمین مرتعش، و
~~زمان
# ~~متحیر. چهار روز پیاپی هر دو فریق بدین طریق با هم حرب کردند. روز پنجم
~~بوجای
# ~~بنفسه پیاده گشت و بر موافقت و متابعت او تمامت ملوک و امرا به یکباره
~~پیاده
# ~~گشتند و تیغها برکشید [ند] و سپرها در سر آورد[ند] و به یک حمله تا شط
~~خندق
# ~~رسید [ند]. جمال الدین محمدسام با هزار مرد دلیر جانباز از هروی و غوری
~~و
# ~~سجزی و خلج از دروازهآ عراق بدر رفت و به حملهآ اول ایشان را به زخم و
~~تیر و تیغ
# ~~و سنان و کو یال مقدار یک تیر پرتاب پس نشاند. و هفت هشت کرت هر دو
~~سپاه بر
# ~~هم حمله کردند و در هرکرت قرب دویست مرد کشته و مجروح گشت.
# و در این حرب دلیران غوری ملک قطبالدین تولک را بگرفتند. بوجای
# ~~خایب و مغموم بازگشت و از گرفتار[520] شدن ملک قطبالدین تولک همدم هم و
# ~~ندیم ندم شد و دو روز بار نداد و بجز شرب خمر به کار دیگر قیام ننمود.
~~روز سیم
# ~~ملک ینالتکین و قطبالدین اسفزار و زعما و امرای سپاه پگاه به در خرگاه
~~بوجای
# ~~آمدند و ms431 بعد از آنکه بوجای را دیدند گفتند که «امیر را مصلحت نیست که
~~خلوت
# ~~گزیند و دربار بر روی امرا و سپاه ببندد و به هر چشم زخمی پریشان خاطر
~~شود. اگر
# ~~یک ملک گرفتار شد ما چندین ملک و امیر دیگریم که جانهای خود را به
~~دوستی تو
# ~~بر کف دست نهادهایم. اگر خواست باری تبارک و تعالی باشد و سعادت فلکی
# ~~مساعد گردد و در اجل تأخیری رود، ده روز دیگر این شهر را بگیریم و به
~~هر تار
# ~~موئی امیری که در این بلد بر فتن به قتل رسیده است، از غوریان و هروی
~~[ان] و
# ~~سجزیان نامداری را به قتل آوریم.»
# بوجای بریشان افرین خواند و هر یک را به حسب مرتبه زر و جامه و مرکب و
# ~~قبا و کلاه و سلاح نبرد داد و گفت «ای برادران و دوستان، من بدین دیار
~~به معاونت و PageV01P536
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0540.png)

# ~~مظاهرت شما آمدهام. بی شک چون این شهر را فتح کنم ملکی این حدود را به
~~شما
# ~~مفوض خواهم گرداند؛ چه، حکم یرلیغ جهانگشای پادشاه عادل جهانکشای
# ~~پادشاه عادل اولجایتو سلطان بر آن جمله به نفاذ پیوسته است که بعد از
~~فتح شهر
# ~~هرات و قتل قاتلان پدر خود معسکر بر شط آب آموی سازم.»
# ملوک و امرا و رؤوس و کبراء سپاه جمله بر پای خاستند و بر بوجای ستایش
# ~~فراوان خواند [ند] و گفت [ند]:
### | شعر[انوری]
# ای به جنب همت تو پایهآ اجرام پست
### | وی به پیش طلعت تو چشمهآ خورشید تار
# دارد از لطف تو برجیس وز قهر تو زحل
### | این سعادت مستفاد و آن نحوست مستعار
# [521] در پناه درکه اقبال و بام قدرتت
### | هفت کوکب در مسیر و نه فلک اندر مدار
# دست جود آسماناز دستجودت مایه خواه
### | نقدجاناختران بر سنگ قدرت کم عیار
# ابر جودت گر به نیسان قطره بارد بر زمین
### | در بهاران با درم آید برون دست چنار
# آن روز ms432 تا هنگام شام شراب خوردند و چون شب درآمد بوجای خواص و
# ~~ندماء خود را پیش خواند و گفت «مصلحت هست که فردا به جنگ به در شهر
~~رویم
# ~~یا نی؟» بعضی گفتند که مصلحت در آن است که هر روز دو بار حرب کنیم.
~~جماعتی
# ~~گفتند که مصلحت در آن است که در هر هفته یکبار پیش نرویم؛ چه، در شهر
~~تنگی
# ~~نان ظاهر گشته و مردم از گرسنگی به فغان آمدهاند. ما را پیش رفتن و مرد
~~فداکردن و
# ~~سر در باختن [به] چه کار می آید؟ اگر هم برین نوع که شهر را محاصره
~~کردهایم و
# ~~طریق دربندان را مسکوک داشته تا سلخ این ماه شرایط محاصره را رعایت
~~واجب
# ~~شمریم وخوردنی در شهر نگذاریم، بی هیچ منازعت و محاربت هرات فتح شود.
# بوجای گفت «این تدبیر به صواب آقرب است، اما ما را تدبیری میباید
# ~~اندیشید که ضرری به ملک قطبالدین تولک نرسد؛ چه، وی به سبب ما در بند
# ~~افتاده.» امرا گفتند که مصلحت در آن است که تولکیان نامه پیش جمالالدین
~~PageV01P537
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0541.png)

# ~~محمدسام فرستند و باز نمایند که ما را به ستم و زور به چریک1 آوردهاند
~~و
# ~~جمال الدین محمدسام وتمامت اعیان هرات ونواب و حجاب ملک مرحوم
# ~~فخرالدولة والدین میدانند که از عهد قدیم باز [522] آبا و اجداد ملک
~~قطبالدین
# ~~مطیع ومنقاد ملوک اسلام غور بودهاند و به دل راست واعتقاد صافی خدمت
# ~~کردهاند. اکر چنانک ملک ما را به زر باز می فروشد خریداریم و اگر
~~میگوید که با
# ~~بوجای تخلف کنید، در این فرموده نیز به آهستگی شروع کنیم.
# چون نامه به جمالالدین محمد سام رسید، در جواب نوشت که «به چندین
# ~~سوگند که من با ملک قطبالدین کینه در دل ندارم و قاصد هلاک او نیستم.
~~اگر شما
# ~~راست میگوئید که به جهت ملک خود متردد و پریشان خاطرید، با بوجای تخلف
# ~~کنید و چند سر اسب برانید ms433 و به هرات آورید، والا که این امر میسر نگردد
~~مبلغ ده
# ~~هزار دینار نقد و پانصد خروار غله و پانصد گوسفند و پنجاه سر اسب و سی
~~نفر برده
# ~~بفرستید تا او را بگذارم.»
# چون مکتوب به تولکیان رسید و مکتوب دیگر ملک قطبالدین هم در این
# ~~معنی که جمالالدین محمد سام نوشته بود در کتابت آورده به بوجای
~~رسانیدند،
# ~~بوجای بخواند و چون بر مضمون آن واقف گشت امرا راگفت که «تدبیر این
# ~~چیست؟» امراگفتند که حالیا خروار[ی] چند آرد و گوسفند [ی] چند بباید
~~فرستاد تا
# ~~زبان بندی باشد، والأ تولکیان چیزی نفرستند. جمال الدین محمد سام و
~~غوریان
# ~~دیگر ملک قطبالدین را برنجانند و بیم آن بود که به قتل رسانندش. بوجای
~~گفت که
# ~~«مصلحت در آن است که چیزی بفرستید.»
# روز دیگر تولکیان سی خروار آرد و سی سر گوسفند و پنجاه من دوشاب و دو
# ~~خروار میوهآ تر و من پنج شیر خشت و دوباره کمان بر شط جوی انجیر جمع
~~کردند و
# ~~نیم شب را به شهر درآوردند و گفتند که بوجاییان خبر ندارند که ما چیزی
~~به شهر PageV01P538
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0542.png)

# ~~می آریم. حالیا این به اسم آش بار جمالالدین محمد محقری آورده ایم. ده
~~روز دیگر
# ~~را که فرستادگان ما از آزاب و تولک برسند آنچه خدمت جمالالدین محمدسام
# ~~طلب داشته بیاریم.
# چون ازین حکایت روز پنج بگذشت بوجای [523] نامهای نوشت به خط ید
# ~~خود به شاه اسماعیل سجزی که «چند روز شد که به ما پیغام کرده [ای] که
# ~~جمالالدین محمدسام را بخواهم گرفت. تا امروز آن وعده به وفا نپیوست.
~~اگر
# ~~چنانک آن سخن راست است و به دوستکاری1 پادشاه عادل اولجایتو سلطان
# ~~گفته ای، باید که هم در این هفته جمالالدین محمدسام را با جماعتی که
~~مصاحب
# ~~اویند بگیری، والأ که این کار از دست تو برنمی آید، مردم شهر را طلب
~~داری و با
# ~~به رأی من و ms434 تدبیر شما چنانک صواب ببیند جمالالدین محمد سام را بگیریم
~~و
# ~~شهر را به دست بوجای بازدهیم؛ چه، بوجای به من عهدنامهای نوشته که به
~~جای
# ~~خلق هرات بدی نه اندیشم و از اصطناع و احسان چندانک ممکن بود در حق
~~ایشان
# ~~مبذول دارم.»
# از این گونه سخن چند تهمت آمیز بنوشت و نامه را مهر کرد و یکی را از
# ~~هرویان که دربند داشت پیش خواند و گفت «ای تاژیک هروی ترا به قتل
~~خواستم
# ~~رساند، اما به جهت جانداری2 پادشاه جهان اولجایتو سلطان جان ترا
~~ببخشیدم.
# ~~می باید که هم امروز به اسم آنکه من از بند گریختهام به شهر روی و این
~~نامه را بر در
# ~~وثاق شاه اسماعیل بیندازی.»
# و نامهای دیگر نوشت از زبان جماعت هرویان که پیش او ملازم بودند که
# ~~جمال الدین محمد سام بداند که شاه اسماعیل دل با بوجای دارد و در این
~~هفته چند
# ~~مکتوب بوجای بدو رسیده. خود را از وی نگاه دار. نباید که چشم زخمی به
~~کار تو
# ~~لاحق گردد. و این نامه را بر تیری بستند و به سوی شهر انداخت. از زمرهآ
~~غلامان
# ~~جمال الدین محمد سام شخصی موسی نام آن تیر را بیافت. در حال پیش
~~PageV01P539
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0543.png)

# ~~جمال الدین محمدسام آورد. جمالالدین محمدسام گفت «ای موسی [524] زینهار
# ~~که با هیچ آفریده نکویی که چنین نامه یافتهام.»
# روز دیگر به وقت طلوع آفتاب عالمتاب آن شخص که حامل مکتوب بوجای
# ~~بود به دروازهآ خوش رسید. قضا را جمالالدین محمد سام بر بام دروازه
~~بود. آن
# ~~شخص را پیش او بردند. از وی پرسید که «تو چه کسی؟» گفت «من فلان، پسر
# ~~فلانالدین ام. بوجای مرا دربند داشت، به علت آنکه تو از زمرهآ قاتلان
~~بدر و برادران
# ~~منی. دوش بند بشکستهام و روی به حضرت خداوند آورده.» جمالالدین محمد
# ~~سام دانست که دروغ میگوید. از میان جمع به رحبهآ دروازه رفت و آن شخص ms435
~~را
# ~~پیش خواند و گفت «راست بگوی که بوجای ترا به چه کار فرستاده است و به
~~کسی
# ~~پیغام کرده یا نامهای نوشته؟ والآکه دروغ گویی، بفرمایم تا از بالای
~~دروازه
# ~~سرنگونت بیندازند.»
# آن شخص بترسید و گفت «به جان زنهار.» بعد از آن گرگاو خود را بشکافت1
# ~~و آن نامه را به جمال الدین محمدسام داد. جمالالدین سام چون مهر نامه
~~بگشود و
# ~~نامه را بخواند، دانست که بوجای فریب و غدر میکند. شاه اسماعیل [سجزی]
~~را
# ~~بخواند و نامه را بدو داد و گفت «شاه بداند که بوجای ملعون می خواهد که
~~میان من
# ~~و تو به هم برآرد.» بتجدید بار دیگر با هم عهد بستند و مکتوب نوشتند به
~~فخرالدین
# ~~زنگی که «چندگاه شد که بر عزیمت آنکه بوجای را به قتل خواهم رساند غیبت
~~کرده
# ~~تا امروز در آن کار خوض ننمودهای. میباید که چون مکتوب برسد ما را خبر
~~دهی
# ~~که، مصرع:
# «تقصیر در این کار پسندیده چراست؟»
# ~~و به جماعتی دیگر که از هرات رفته بودند و به خدمت بوجائی درآمده به هر
~~یک
# ~~برحسب، مصرع [بدر دمراجی؟!]
# «دروغی را چه آید جز دروغی»
# ~~نامه فرستاد. چون نامهها را به بوجای رساندند، دانست که جمال الدین
~~محمد سام
# ~~بر غدر و فریب او واقف گشته است. غمناک شد و شب و روز با دانا[یا]ن و
~~اهل
# ~~بصارت به جهت فتح هرات رأی میزد و هرکس بر مزاج او سخنی میگفت. [525]
~~PageV01P540
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0544.png)

# ذکر نود و ششم
# در قتل پهلوان یار احمد2 ومحمود فهاد
# چنین میگوید بندهآ ضعیف نحیف گناهکار پر آوزار3 سیفی هروی، رزقه الله
# ~~علما نافعا، که شخصی بود در غایت جلادت و زور و نهایت تهور و دانای و
~~توانای.
# ~~و را پهلوان یاراحمد خواندندی. محتدش از شهر سجستان بود و مولدش خطهآ
# ~~هرات، صانهاالله عن البیات والآت. بیشتر ایام و لیالی خود را به
~~کشتیگیری و
# ~~تیراند ازی منقضی گردانیده بود ms436 و هر دو هنر را به کمال حاصل کرده، به
~~قادراندازی
# ~~چنان ماهر بود که به روز جنگ تیرتیز بر عقاب پر خدنگ او از سپر زرین
~~مهر سپهر
# ~~چهر به سان حریر و سندس بران بیرون جستی و در خود خون آلود مریخ قتال
~~که
# ~~صاحب حمل است ترازو شدی و در صف میدان به روز روشن محقرترین ذرهای از
# ~~ذرایر آفتاب را دردیدهآ سهی تاریک سیمای سما دوختی، و در لیالی مظلمه
~~به نوک
# ~~پیکان سهام مسمومه خال از رخ زنگی بربودی، و هر دم از سر دعوی گفتی:
### | شعر [فردوسی]
# ز قربان چو چاچی کمان برکشم %~% زمانه برآرد سر از ترکشم
# ~~به تأیید نظر آفریدگار، تعالت صفاته و توالت هباته، و مساعدت روزگار و
~~معاونت
# ~~انصار به خدمت ملک مرحوم فخرالدوله والدین از مرتبهآ کشتیگیری به
~~معماری
# ~~رسید و از معماری به مرور ایام و تعاقب لیالی به جانداری نقل کرد و
~~تقربی هرچه
# ~~بیشتر یافت، چنانک سایر اوقات در خلوات و ملوات ملازم ملک مرحوم بودی و
~~در
# ~~اهم مهمات ملک [526] و اعظم اوامر صوابدید ملک شروع کردی و آن را به فر
# ~~فراست و رأی رزین خود چنان بساختی و برداختی که پیش ملک مرحوم
~~فخرالدوله
# ~~والدین پسندیده و محمود بودی. و قرب دویست تن از مبارزان و عیاران هروی
# ~~مرید وهواخواه او بودنل.
# چون ملک مرحوم فخرالدین، جمالالدین محمدسام را قایم مقام خود در
# ~~هرات نصب گردانید و جمالالدین محمدسام، دانشمند بهادر را به قتل آورد و
~~در PageV01P541
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0545.png)

# ~~شهر هرات والی قادر و آمر قاهرگشت، پهلوان یار احمد را حسد دامنگیر شد.
# ~~مبارزی بود نخشبی از زمرهآ شجعان و نامداران درگاه ملک فخرالدین محمود
~~فهاد
# ~~نام. دلیری بود کاردیده و چند نوبت در میادین خروب افتاده و به قلعه
~~گیری نام
# ~~تمام داشت. و ترکی بود هم از زمرهآ مبارزان ملک فخرالدین او را ینکبی
~~تیرکر
# ~~گفتندی. صد مرد نامدار مأمور او ms437 بود.
# پهلوان یار احمد روزی این هر دو مبارز جانباز نامدار را به وثاق خود طلب
# ~~داشت وبرخلاف قضیهآ «لاتجعل صندؤق السر الا صدر الصدوق الحر»1 اسراری
~~که
# ~~در ضمیر او متمکن بود با ایشان در میان نهاد و گفت «ای اصحاب که هر یک
~~چون
# ~~رستم دستان به مردی و دل و زهره در چهان برآوردهاید و چون اسفندیار
~~روئین تن
# ~~به رزم جوئی مثل شده، بدانید که جمالالدین محمدسام بغایت فضول و
~~بزرگمنش
# ~~شده است و بواسطهآ قتل دانشمند بهادر خود را ملکی فرض کرده و بر جماعتی
~~که
# ~~در همهآ ابواب صد همچون اویند تفوق می جوید. مرا در خاطر آن است که او
~~را به
# ~~قتل رسانم و حصار را بگیرم. و بوجای نیز به من پیغام کرده که اگر
~~جمالالدین
# ~~محمدسام را بگیری و قاتلان پدر و برادران و اقارب مرا [527] به من
~~بسپاری،
# ~~حکومت شهر هرات به تو ارزانی دارم و به نام تو از بندگی پادشاه عادل
~~یرلیغ و پایزه
# ~~بستانم و از خزینهآ خود مبلغ ده هزار دینار نقد تسلیم مصاحبان تو کنم.
~~اکنون اگر
# ~~شما درین اندیشه با من مددکار می باشید بزودی این مراد میسر میگردد.»
# محمود فهاد گفت «هرچه پهلوان مصلحت بیند من بر آن جمله بروم.» ینکبی
# ~~تیرکر گفت که «ای پهلوان، در حصار مرد بسیار است و ما اندک. نباید که
~~بر ما چیره
# ~~شوند و جان و تن وزن و فرزند ما در سر این کار شوند. پهلوان بازنماید
~~که به چه
# ~~حیلت این امر عظیم بی انکه زحمتی به ما رسد دست دهد.»
# چون ینکبی تیرکر این سخن بگفت،
### | شعر
# بخندید از گفت او پهلوان %~% بدو گفت: ای ترک روشن روان
# مرا نیز مرد سپهدار هست %~% درین بوم و مرزم بسی یار هست
# همانا که هشتصد فزون است مرد %~% که غمخوار مایند روز نبرد PageV01P542
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0546.png)

# # چنان دان که چون من بگیرم حصار %~% فزون گرددم ms438 مرد از ده هزار
# # بگویم که درمان این درد چیست %~% سزاوار این رأی و اندیشه کیست
# # کنون چاره آن است ای نیکزاد %~% که در دژ درآیم هم از بامداد
# # به بالا برآرم شبستان خویش %~% سلاح نبردی ز اندازه بیش
# # صد و شست شمشیر زهرآبدار %~% برآرم به بالای کاخ حصار
# # نود جوشن و شست ترک و سنان %~% فراوان زکوپال و گرزگران
# # دو ره سی کمند و سه ره جل زره %~% همان شست چاچی کمان بزه
# # چو از آلت چنگ دژ پر شود %~% از آن پس همه کار چون در شود
# # به زر سروران را دلیری دهم %~% به خواهش همه زور شیری دهم
# # دگر روز کز پرتو شمع مهر %~% شود روشن این گنبد سبز چهر
# # زمین گردد از شید چون شید روس %~% بشوید جهان تختهآ آبنوس[528]
# # بپوشم زره شیب خفتان جنگ %~% به دژ اندرآیم به سان پلنگ
# # مرا چون در دژ1 ره و روی هست %~% در آرم به کاخ اندرون مرد شست
# # از آن پس زگردان تو چند مرد %~% بپوشنل بر تن سملاح نبرد
# # به چاره سگالی و خواهشگری %~% یکایک برآیند بیداوری
# # از آن پس برآریم در دژ خروش %~% کزان بانگ گیتی برآید به جوش
# # به یکباره صدمرد فرخنده بخت %~% یکی حمله آرند چون کوه سخت
# # گرفتم که با پور سام دلیر %~% بود چار صد مرد چون نره شیر
# # به یکدم برایشان درآید شکست %~% ز پیشش گریزان شود هر که هست
# # نخستین من از تاب داده کمند %~% تن پور سام اندر آرم به بند
# # بدین پهلوی خنجر جان گسل %~% رخ خاک از خون کنم همچوگل
# # یل سنکهای را ببندم دودست %~% ببرم به خنجر سر بلغه بست
# # ز لقمان جنگی بر آرم دمار %~% تنش [را] به خاک افکنم خوار و زار
# # سرافراز محمود فهاد کرد %~% چو رستم نماید یکی دستبرد
# # تن شاه سکزی به بند آورد %~% سرش در طناب کمند آورد
# # تو ای پهلوان ینکبی با گروه %~% به یلدوز یکی حمله بر همچو ms439 کوه
~~PageV01P543
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0547.png)

# کسی را که دانی ز نام آوران %~% ز پای اندر افکن به گرز گران
# ~~بعد از آن با هم عهد بستند که ازین اندیشه بر نگردند و فردابه وقت آنکه
~~جمال الدین
# ~~محمدسام بار دهد، درین کار شروع نمایند.
# چون برین جمله مقرر داشتند هر یکی به طرفی متوجه شدند. پهلوان
# ~~یاراحمد نزدیکان و یاران خود را طلب داشت و هر یک را، علی قدر مرتبة،
~~چیزی
# ~~بخشید. در اثناء این حالت پرسید که «جمال الدین محمدسام کجاست؟» [529]
# ~~گفتند در میدان پای حصار در صفه باراست. پرسید که «با او مرد بسیار است
~~یا نه؟»
# ~~گفتند «مرد ده بیش نیست.» در حال سوار شد و به وثاق محمود فهاد آمد و
~~گفت «به
# ~~دیدن جمال الدین محمدسام میروم.» محمود فهاد و از مبارزان هروی قرب
~~هشتاد
# ~~تن مصاحب او روان شدند.
# چون به میدان درآمد روی به جانب محمود فهاد کرد و گفت که «مصلحت
# ~~هست که جمال الدین محمدسام را هم درین میدان به قتل ارم؛ چه، او با
~~مردی ده
# ~~بیش نیست.» محمود فهاد گفت که «این کار به آسانی دست می دهد، اما فساد
~~آن
# ~~غایباند. اگر ما فتنهای انگیزیم حصاریان حصار را به ما ندهند. صواب آن
~~است که
# ~~جمال الدین محمدسام را در حصار به قتل رسانیم تا حصار نیز به دست آید.»
~~پهلوان
# ~~یار احمد گفت «روا باشد.» و با آن هشتاد مرد به یکبار پیش جمالالدین
~~محمدسام
# ~~آمد.
# جمال الدین محمدسام چون یاراحمد را با آن طایفه پدید، منفعل گشت.
# ~~روی به یاران خود کرد که «بنگرید که این فضول کشتیگیر به چه صفت
~~میرود!»
# ~~یاران در جواب گفتند که «روستای [ی] است و هرگز خود را این تجشم و
~~بزرگی
# ~~ندیده است که امروز.» بعد از آن جمالالدین محمدسام یکی را گفت که «به
~~حصار
# ~~رو و خواهرزادهآ من ابوالفتح و پهلوان لقمان را با بیست1 مرد طلبدار و ms440
~~بگوی تا
# ~~مفردا یکان و دوکان پیش من آیند.»
# القصه بعد از ساعتی همهآ میدان پر از مرد غوری و هروی گشت و دمبدم
# ~~بهلوان یاراحمد به جانب محمود متلفت شدی و گفتی که «برخیزم و جمال
~~الدین PageV01P544
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0548.png)

# ~~محمد سام را بگیرم.» محمود فهاد گفتی که «مصلحت نیست، یک امروز دیگر
~~صبر
# ~~کن.» در اثناء این ینکبی تیرکر با مردمی ده به میدان درآمد. چون پهلوان
~~یاراحمد و
# ~~جمال الدین محمدسام را[530] دید که هر یک با مردمی چند در مقابل یکدیگر
# ~~نشسته بودند، با خود گفت که «مصلحت در آن است که من راز خود با جمال
~~الدین
# ~~محمدسام پیدا گردانم.» بعد از آن پیش آمد. جمالالدین محمد سام گفت که
~~«ای
# ~~پهلوان ینکبی از کجا میرسی و خبر چیست؟» گفت «از کار تبار می آیم.
~~مغولی چند
# ~~از لشکر بوجای در نیستان متواری شده بودند. خواستم که ایشان را بگیرم.
~~چون ما
# ~~را بدیدند به جانب جغرتان رفتند.» جمالالدین محمدسام گفت که «ما را
~~اینجا
# ~~سا کن بودن مصلحت نیست.]
# از میدان بیرون آمد. روز به آخر رسیده بود. چون به حصار درآمد و به خلوت
# ~~خاص خود رفت ینکبی تیرکر پیش او آمد و هرچه که از پهلوان یاراحمد و
~~محمود
# ~~فهاد دیده بود و شنوده از جزو وکل تقریر کرد. چون جمالالدین محمدسام از
# ~~ینکبی تیرکر این سخن بشنود متغیر و متردد گشت. اکابر حصار چون
~~اختیارالدین
# ~~ینشه وتاجالدین ییلدوز و لقمان و یحیی و امیر محمد سنکهای و شاه
~~اسماعیل را
# ~~طلب داشت و آنچه که ینکبی تیرکر گفته بود به اسماع ایشان رسانید و گفت
# ~~«مصلحت چه می بینید؟» همه باتفاق گفتند که «مصلحت در آن است که پهلوان
# ~~یاراحمد و محمود فهاد را بگیری و بعد از ثابت شدن این اندیشهآ بد ایشان
~~را به قتل
# ~~سانی.»
# چون برین تدبیر مقرر و معین گردانیدند، از وثاق جمالالدین محمدسام
# ~~بیرون آمدند و ms441 آن شب در کار حفظ و باس حصار اجتهاد بلیغ به جای آوردند.
~~روز
# ~~دیگر هنگام طلوع خورشید پهلوان یار احمد و محمود فهاد بر قاعدهآ هر روز
~~به
# ~~حصار درآمدند. جمالالدین محمدسام بر کنار صفهآ جنوبی صحن سرای حصار
# ~~نشسته بود و از یمین و یسار دلاوران غوری و مبارزان هروی و نامداران
~~سنجزی
# ~~ایستاده بودند. پهلوان یاراحمد شمشیری در دست داشت و نیم خنجری برمیان
# ~~531] بسته. با پنج تن از عیاران هرات بیش آمد. چون نزدیک محمدسام رسید
# ~~سلام کرد. جمالالدین محمدسام بر پای خواست و به هشاشت تمام بیش از
# ~~عادات جواب سلام او باز داد و گفت «بفرما بنشین.» پهلوان یاراحمد شمشیر
~~به
# ~~یکی از ملازمان خود داد و در محاذات جمالالدین محمد سام بر کنار صفه
~~بنشست.

PageV01P545

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0549.png)

# بعد از ساعتی، جمالالدین محمدسام گفت که «ای پهلوان، آن نیم خنجر را
# ~~از میان باز کن». پهلوان یاراحمد برفور آن نیم خنجر را از میان بگشاد.
~~پس از آن
# ~~جمال الدین محمدسام گفت «ای پهلوان! مردان چنین کنند که تو کردی؟»
~~پهلوان
# ~~گفت «چه کردم؟ از من چه در وجود آمد که مستوجب ملامتم؟» جمالالدین
# ~~محمدسام گفت که «چنین و چنین اندیشهای کرده بودی.» پهلوان یاراحمد منکر
# ~~شد. جمالالدین محمدسام دیگر هیچ سخن نگفت و از صفه برخاست و به طرف
# ~~وثاق خود روان شد وگفت «این یاراحمد بدطالع را نگاه دارید.» در حال
~~پهلوان
# ~~یاراحمد و محمود فهاد را بگرفتند و آن شب هر دو را بسته و نگاه داشتند.
~~روز دیگر
# ~~هر دو را بر سر چهار سو به قتل رسانیدند و ندا دردادند که «هر که با
~~ملک و حاکم
# ~~خود ارأی] دیگر کند سزای او این است.» مردم هرات از آن سیاست خایف
~~شدند.
# و هم در آن روز قرب صد مرد دلاور هروی که از نزدیکان پهلوان یاراحمد
# ~~بودند خود را از باروی شهر بیرون انداختند و پیش بوجای رفت[ند]. ms442 و
~~جمالالدین
# ~~محمدسام ینکبی تیرکر را بنواخت و تشریف خاص پوشانید و دوهزار دینار نقد
~~و
# ~~پنج سر اسب بد و داد و اقارب و عشایر طایفهای را که به او تخلف کرده
~~بودند و از
# ~~شهر بیرون رفته و به خدمت بوجای درآمده، بگرفت و از هر یک مبلغ مال
~~بستاند و
# ~~سرایها و قصور ایشان را ویران کرد و اشجار مثمرهآ باغات ایشان را بزد.
~~و دروازهآ
# ~~خوش و دروازهآ عراق را برآورد و حکم کرد که جز مردم سپاهی هیچ آفریدهآ
~~دیگر را
# ~~از شهر بیرون نگذارند.[532] PageV01P546
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0550.png)

### | ذکرنود وهفتم
# در صفت قحط وقتل
# عمال الدین محمدسام و خرابی هرات
# راوی چنین روایت کند که چون خبر به بوجای رسید که جمال الدین
# ~~محمدسام، پهلوان یاراحمد و محمود فهاد را که شیران بیشهآ شجاعت و
~~نهنگان
# ~~بحار بسالت بودند به قتل رساند، دلتنگ شد و قلق واضطراب تمام به حال او
~~راه
# ~~ایافت و بعد از آن ساعتی روی به ملوک و امراکرد و گفت که «کار ما بر در
~~این شهر پر
# ~~بلا که خاکش به خون چندین هزار ملک و امیر مخمر است به تطویل انجامید.
~~من
# ~~بعد حکم آن است که اگر بشنوم که کسی یک سیر بار از غله و طعام به شهر
~~فرستد به
# ~~عقوبتی به قتلش رسانم که چشم و سر و گوش و هوش هیچ آفریده از فرزندان
~~آدم
# ~~مثل آن ندیده باشد و نشنوده.»
# و امیری بود. او را محمد دلدای2آ گفتندی. ده هزار مرد در فرمان داشت. به
# ~~حکم یرلیغ اولجایتو سلطان و آلتمغای امیر یساول به هرات آمد و به جمال
~~الدین
# ~~محمدسام پیغام کرد که «اگر چنانکه تو با من سر به صلح درآری و دروازه
~~بر روی
# ~~لشکر من بگشای ای] ترا با اتباع تو و با تمامت رعیت این خطه در حمایت
~~گیرم و
# ~~محمدسام در جواب او سخنهای دلفریب و حکایتهای صلح ms443 آمیز فرستاد.3
~~PageV01P547
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0551.png)

# روز دیگر به سمع بوجای رساندند که جمالالدین محمدسام با محمد دلدای
# ~~یل خواهد شد و شهر را بدو خواهد داد. بوجای از آن خبر در رنج شد و گفت
~~که
# ~~«اگر محمد دلدای شهر هرات را فتح کند این همه زحمت لشکر کشیدن و
~~محاصرهآ
# ~~ما ضایع شود و صیت نام او منتشر گردد نه آوازهآ ما.» باتفاق ملوک و
~~امرای سپاه نامه
# ~~ای آنوشت به جمالالدین محمدسام [533] که «اگر چنانک ملک تولک را بگذاری
# ~~تا پیش من آید و با من پیمان بندی که سر به صلح محمد دلدای در نیاری و
~~منقاد
# ~~سخن او نشوی، من از سر خون پدر و برادران خود برخیزم و به هر سوگند که
# ~~عظیم تر باشد قسم بر زبان رانم که قصد تو نکنم و کسی را نفرمایم و بر
~~رعیت جز
# ~~نیکوئی و تجمیل و عدل چیزی دیگر نرسانم.»
# جمالالدین محمدسام آن مکتوب را بر سر جمع پاره کرد و حامل مکتوب را
# ~~دشنام بسیار داد و سخن همه از رزم و فرخاش گفت و پیغام از اویزش و
~~خونریزش
# ~~کرد. و چون خبر به بوجای رسید که جمالالدین محمد سام چنین و چنین
~~میگوید،
# ~~در کار محاصره و در بندان مبالغت بیشتر نمود و در شهر روز به روز تنگی
~~غله
# ~~زیادت میگشت و اثر قحط ظاهرتر میشد، تا کار عسرت به جای [ی] رسید که
# ~~صد من گندم به هشتاد دینار و نطاق طاقت از مقاسات این بلا و معانات این
~~عنا تنگ
# ~~آمد وکسی را از نایافت قوت قوت نماند و فریاد «اذاحصلتک یا قؤت هان علی
# ~~الدروالیاقوت»1 به فلک و ملک رسید و به اندک روزگاری کل رخسارها پژمرده
~~شد و
# ~~نضارت خدود چون برک خزان بی طراوت گشت و چشمهای نرگسین در مغاک
# ~~افتاد، و لبهای شیرین متقلص شد، و مغنی ناطقه را بر ارغنون زبان او تار
~~نطق
# ~~فروگسست، و ms444 سنبلهآ آسمان بر سنبلهآ زمین حسد برد، و دانهآ پر چون دانهآ
~~در قیمت
# ~~گرفت، و در انبارهای اهل احتکار از غله آثار نماند، و دکاکین حناطان
~~بسته شد، و
# ~~شکمهای منعمان چون طبل تهی گشت و از نان نشان نماند و طعام معدوم گشت و
# ~~به جای [ی] انجامید که قرب شش هزار آدمی به فنا پیوست و کس به غسل و
~~تکفین
# ~~و تدفین آن نمیرسید. و در بیرون شهر به یک نعرهوار مسافت در بازار
~~بوجای صد
# ~~من گندم به دو دینار بود و صدمن شیرینی به هفت دینار. و هرکرا آن
~~توانایی بود که
# ~~بکریزد با حبال و اطناب به شب از باره فرو می رفت و ترک عیال و اطفال
~~می کرد. و PageV01P548
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0552.png)

# ~~بوجای [534] هر کدام را که پیش او می آوردند می نواخت و فراخور حال او
~~غله و
# ~~سیم می315.
# بعد از پنج روز دیگر خلق شهر هرات به پای حصار آمدند و فریاد و فغان به
# ~~گوش فلک سبزبوش رساند ا[ند] و گفتاند] که «ای امیر جمالالدین! از
~~خدایتعالی
# ~~بترس. فرزندان ما همه از آتش گرسنگی بسوختند و از بینانی از زندگانی
~~سیر
# ~~آمد[ند]. ما را بیش [ازین] طاقت محاربت و مبارزت نماند. بفرمای تا
~~دروازهها
# ~~بگشایند و ما را بیرون گذارند.» و روز جمعه در مسجد آدینه نیز طایفه
~~[ای] بر منبر
# ~~خطیب و تخت مقریان برآمدند و جامهها بر تن پاره کرد[ند] و نفیر و جزع
~~جوع به
# ~~فلک اثیر رسانید [ند].
# جمال الدین محمدسام دانست که کار از دست بخواهد رفت و اگر با بوجای
# ~~صلح نخواهد کرد تمامت خلق از گرسنگی هلاک خواهند شد. روز دیگر فرمود تا
# ~~ضعفا و غربا و اوباش قرب پنج هزار آدمی را از شهر بیرون کردند و گفتند
~~به لشکرگاه
# ~~بوجای روید. لشکر بوجای این جماعت مسکین حال سرگشته را به زخم تیغ و
# ~~ضرب جوب بازگردانیدند و گفتند که ms445 «به شهر روید که حکم بوجای بر آن جمله
~~نفاذ
# ~~پیوسته است که هر که از شهر بیرون آید بازش به شهر فرستند.» اکثر آن
~~جماعت در
# ~~آب کار تبار هلاک شدند.
# روز دیگر جمالالدین محمدسام باتفاق عظما و کبرای حصار بند از پای
# ~~ملک قطبالدین تولک برداشت وخلعت پوشانیده پیش بوجای فرستاد و
# ~~عهدنامهای طلب داشت. چون ملک قطبالدین به لشکرگاه بوجای رسید تمامت
# ~~ملوک و امرا به استقبال او بیرون آمدند. بوجای از آمدن ملک قطب الدین
~~چنان
# ~~شادمان شد که گفتی مگر دانشمند بهادر زنده شده است و یا خبر زندگانی
~~ابدی به
# ~~گوش رساندهاند. در حال ملوک و امرا و رؤوس سپاه ولات ولایات را طلب
~~داشت و
# ~~گفت که «جمالالدین محمد سام صلح میکند. عهدنامه طلب داشته. چه میگوئید؟
# ~~عهدنامه بفرستم یا نی؟[535]
# ملک ینالتکین و مبارکشاه و تاجوی گفتند که چون ما جمال الدین محمدسام
# ~~را به قتل خواهیم آورد امیر را مصلحت نبود که عهدنامه فرستد؛ چه، از
~~نقض
# ~~عهدگرفتاری و خسران دین و دنیی حاصل آید. ملک قطبالدین تولک و پهلوان
# ~~حاجی و باشتمور و تلفجی گفتند که کاری که به عهدنامه به آخر خواهد رسید
~~او را PageV01P549
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0553.png)

# ~~در تأخیر نیاید داشت. امیر را مصیلحت در آن است که عهدنامه بفرستد. بعد
~~از آنکه
# ~~جمال الدین محمدسام با خونیان دیگر به دست آید، تدبیر آن بکنیم که به
~~چه نوع او
# ~~را با مصاحبانش هلاک گردانیم. بوجای را این رأی پسندیده افتاد. عهدنامه
~~[ای آ در
# ~~قلم اورد بدین صفت:
### | شعر[انوری]
# ~~بدان خدای که در جستجوی قدرت او
### | مسافران فلک را قدوم فرسودست
# ~~کمال لم یزل لایزال ذاتی او
### | ز هرچه نسبت نقصان بود بر آسودست2
# ~~درازدستی ادارک و تیزگامی فهم
### | طناب نوبتی از حضرتش نه پیمودست
# ~~جناب قدرت او را به قدر وسعت نطق
### | زبان سوسن و طوطی همیشه بستودست
# ~~که به جان تو که جمالالدین محمدبن سامی قصد ms446 نکنم و کسی را نفرمایم و به
~~حق
# ~~نعمت پادشاه عادل با ذل جمشید ثانی اولجایتو سلطان،
### | نظم [اثیر]
# ~~سوگند میخورم به جمال مبارکش
### | کاندر فضای معرکه با فتح رهبرست
# ~~[536] سوگند می خورم به خدنگ جگرخورش
### | کاندر قضا مضاء خیال مقدرست
# ~~سوگند میخورم بهسخای دل و کفش
### | کان یک جو کان بر زر و این بحر گوهرست
# ~~سوگند می خورم به شعاع حسام او
### | گو روز رزم بر صفت تیغ حیدرست
# ~~که از آنچه گفتم برنگردم.» بعد از آن ملوک و امرا و سران سپاه خطوط خود
~~در آخر PageV01P550
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0554.png)

# ~~آن عهدنامه ثبت کردند.
# چون عهدنامه به جمال الدین محمدسام رسید، روز دیگر [طوغان] برادر
# ~~بوجای بر شط کارتبار آمد. جمالالدین محمدسام پیش او رفت. طوغان او را
# ~~بنواخت و سوگند خورد که بوجای به دل راست عهد نامه نوشته، و ما همه بر
~~آن
# ~~موجب که او نوشته عهد کردهایم و خطوط خود در آخر آن ثبت گردانیده.
# بوجای شب را به شهر درآمد. روز دیگر ابواب دروازهها بگشاد تا لشکر
# ~~بوجای به شهر درآمد. بوجای حکم کرد که جملهآ خلق را از شهر بیرون آرند
~~و
# ~~دیوارهای برج و بارو و فصیل شهر را خراب کنند. روز دوشنبه بیست و یکم
# ~~ذی الحه سنهآ ست و سبعمائه [-2706 تمامت خلق شهر هرات از شهر بیرون
# ~~آمدند و بر شط کارتبار مسکن ساخت. و جمالالدین محمدسام باده مرد پیش
# ~~بوجای رفت. بوجای او را در کنار گرفت و بنواخت و فرزندش خواند و بر دست
# ~~راست خود میان امرای بزرگ جلوسش فرمود. بعد از آن گفت «ای فرزند،
# ~~جمالالدین محمد! من از سرخون پدر خود درگذشتم و قلم عفو و صفح بر صفحهآ
# ~~جرایم وخطیات تو کشید [م] وبرحسب قضیت ان الله لایهد من هوکاذب1 این
# ~~سخن من از کذب معر است. می باید که در حصار بگشایی [537] تا از خواص
~~درگاه
# ~~من مردی چند در آن حصار ms447 درآیند.» جمالالدین محمدسام گفت که «هرچه امیر
# ~~فرماید بنده به جان و دل در آن اجتهاد تمام به جای آورد.» بوجای به
~~تشریف خاص
# ~~او را اختصاص داد و حکم کرد تا تمامی امرای سپاه او را شراب دادند و هر
~~یک
# ~~چیزی بدو بخشیکند.
# بعد از ساعتی بوجای به خرگاه خاص خود رفت و جمالالدین محمدسام را
# ~~طلب داشت و به شراب خوردن مشغول شد. چون مستی بر جمالالدین محمد سام
# ~~مستولی گشت به اسم استفراغ از خرگاه خود بیرون آمد و در بارگاه رفت و
~~روی به
# ~~یاران خود چون لقمان و فرخزاد و میرک غوری و یحیی و سلیمان و الشی و
~~رستم و
# ~~ابوالفتح کرد وگفت «ای اصحاب، بوجای مست است و در خرگاه مرد ده بیش
# ~~نیست. مصلحت در آن است که تیغها برکشیم و او را با مجالسان او به قتل
~~رسانیم و
# ~~به تجدید صیت نامداری و دلاوری خویش در جهان منتشر گردانیم.»
~~PageV01P551
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0555.png)

# ایاران اواکه] اسامی ایشان به ذکر پیوست، گفتند«ای خدیوند، این کار بزودی
# ~~دست میدهد، اما اگر ما بوجای را به قتل رسانیم سپاه او تمامت خلق هرات
~~را به
# ~~مصادره و شکنجه هلاک گردانند و چون ما اندکایم غوغا کنند و ما را امکان
~~بیرون
# ~~شدن نباشد.» جمالالدین محمد سام آن اندیشه را نفی کرد و نماز شام را به
~~اجازت
# ~~بوجای مراجعت نمود و به حصار درآمد.
# روز دیگر شاه اسماعیل با سجزی ده پیش بوجای آمد. هم بر آن منوال که
# ~~جمالالدین محمدسام را نواخته بود او را بنواخت. روز دیگر تاج الدین
~~یلدوز از
# ~~حصار بیرون آمد. بوجای او را به اصناف آنچه که جمالالدین محمدسام و شاه
# ~~اسماعیل سجزی را نواخته بود بنواخت. سیزده روز پیاپی هر روز از اعیان
~~حصار
# ~~یکی [یکی آبیش بوجای می آمد و بوجای او را اسب و جامه میداد و خوشدل
~~باز
# ~~538] می گردانید بدان امید که باشد ms448 حصاریان همه به یکباره پیش او آیند.
~~و
# ~~حصاریان هر روز به نوعی بیرون آمدن خود را تأخیر میداشتند و امروز و
~~فردا
# ~~میگفت اند] و سجزیان بیشتر پناه به ملک ینالتکین [می] بردند. و در حصار
~~صد مرد
# ~~بیش نماند. و جمالالدین محمدسام واختیارالدین ینشه وتاج الدین یلدوز
~~ولقمان
# ~~و یحیی و علی جب با هم قرار کردند که ایشان نیز از هرات بروند و تا
~~بوجای خبردار
# ~~شود خود را در حوالی قلاغ غرجستان اندازند. باز از آن قرار برگشتند و
~~بدنامی گریز
# ~~و جبن ایشان را دامنگیر شد. به قضاء ربانی و تقدیر یزدانی رضا دادند.
# و راوی چنین گفت که پیش از آنک جمالالدین محمدسام با بوجای صلح
# ~~کرد، قاصدی فرستاده بود پیش امیر یساول که امیری بس بزرگ و متمکن و
# ~~امیرالامراء خراسان بود و عرضه داشت که «اگرامیرعادل باذل یساول نویان،
~~زیدت
# ~~معدلته، بدین طرف حرکت فرماید، بنده با جماعتی که در اهتمام اوست پیش
~~او
# ~~آید و این خطه را به امیر سپارد و اگر سزاوار قتل یا عفو باشد، حکم آن
~~را امیر داند.»
# هم در آن هفته که بوجای شهر را فتح کرد، امیر یساول با پنج هزار سوار به
# ~~شهر هرات آمد و ایلچی گرگ مست نام پیش جمالالدین محمدسام فرستاد و بر
# ~~مقتضای «لاتخف ولاتحزن»1 گفت که «خوفی و وهنی به خود راه مده و پیش من
~~PageV01P552
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0556.png)

# ~~بیرون آی تا ترا تربیت کنم و از دست تعدی و ظلم بوجای نگاه دارم.» و
~~درین معنی
# ~~سوگند بسیار خورد. جمالالدین محمدسام بر [امیر] یساول اعتماد کرد و با
~~تمامت
# ~~ساکنان حصار پیش او رفت. امیر یساول، جمال الدین محمدسام ویاران او را
# ~~بگرفت و به بوجای سپرد و گفت «خصمان ترا به تو دادم. به حکم یرلیغ
~~جهانگشای
# ~~پادشاه عادل اولجایتو سلطان ایشان را به قتل [539] رسان و از رودخانهآ
~~هرات بر
# ~~وجه حکم یرلیغ بدان گونه به ms449 نفاذ پیوسته است که بوجای جز کشندگان پدر و
# ~~برادران خود هیچ آفریدهآ دیگر را زحمت ندهد و شهر را خراب نکند، که اگر
~~شهر
# ~~هرات ویرانی پذیرد ممالک خراسان بکل خراب شود.»
# روز دیگر بوجای به حکم امیر یساول و اغوای بعضی از ملوک و امرای لشکر
# ~~تاج الدین یلدوز و پهلوان لقمان را با بیست تن از نامداران غور بر سر
~~پل هرات به
# ~~قتل آورد. و بندهآ ضعیف، مؤلف کتاب، سیفی هروی را در آن روز نیز
~~بگرفتند. و
# ~~سبب آن بود که طایفه [ای] از حساد بد نژاد در آن ساعت که مبارزان غوری
~~را به
# ~~دست می آوردند، در پیش بوجای عرضه داشتند که درین شهر شاعریست سیفی
# ~~نام ومداح ملک مرحوم فخرالدولة والدین است وبه جهت جمال الدین محمد سام
# ~~کتابی نظم کرده قرب بیست هزار بیت و آن کتاب را به سام نامه مسمی
~~گردانیده،
# ~~و در کار لشکرکشی و محاصرهآ امیر مر شهر هرات را طعن بسیار کرده و جانب
# ~~غوریان و هرویان را به همه ابواب راجح داشته. اگر حکم امیر شود او را
~~نیز به قتل
# ~~رسانیم.»)
# القصه بنده را بگرفتند و سروپای برهنه پیش بوجای برد[ند] و به زخم چوب
# ~~و چماق مجروح گردانید[ند]. بوجای فرمود که آن کتاب را بیارید تا ببینم.
~~چون
# ~~کتاب را به دست بوجای دادند کتابی دید قرب پنجاه جزو مصور و پرداخته.
~~آن را
# ~~بگشاد. قضا را ذکر عظمت و لشکرکشی دانشمند بهادر و صفت معموری خیلخانهآ
# ~~او برآمد. بوجای گفت که «درین کتاب پدر بزرگوار مرا بستوده است، اما
~~چون شاعر
# ~~غوریان است او را نیز به قتل رسانید.» بنده را در سلک قاتلان دانشمند
~~بهادر
# ~~منخرط گردانیدند. چون حیاتی باقی بود از میان هفتاد و هشت تن بنده و
~~شخصی
# ~~حسن مقرب نام بعد از آنکه به بوجای خط بندگی و گناهکاری دادند خلاص
~~یافتند.
# ~~باقی را به قتل [540) رسانیدند، علیهم ms450 الرحمة والرضوان.
# بعد از آن به دو روز بوجای به حکم امیریساول از هرات برفت. امیریساول
~~PageV01P553
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0557.png)

# ~~اعیان و جماهیر ارباب ولایت هرات را طلب داشت وگفت «ای قوم حکم یرلیغ
# ~~پادشاه جهان اولجایتو سلطان بر آن جمله است که هیچ آفریده بر رعیت هرات
# ~~تعدی و زور نکند. از فردا بامداد تا نماز پیشین روز دیگر همه باید که
~~به شهر درآیید
# ~~و بر نهج گذشته و عادت معهود به اشغال و امور خویش مشغول باشید.» خلق
~~شهر
# ~~هرات بر امیر یساول آفرین فراوان و ستایش بیبایان خواندند و گفتند:
### | شعر [ادیب صابر]
# # تا باد و خاک و آتش و آب است در جهان %~% تا آفتاب و ماه بتابند بر
~~جهان
# # تا هست شیب رایت علم علی زمین %~% تا هست در حمایت عدل عمر جهان
# # بردار حظ لذت عیش و طرب ز عمر %~% بگذار در بزرگی و جاه و خطر جهان
# # کشته ترا بدانچه تو خواهی قرین قضا %~% داده ترا بدانجاه تو خواهی ظفر
~~جهان
# # عز ترا ز تیر تبدل زره فلک %~% حال ترا ز تیغ تغیر سپر جهان
### | شعر [ابوالعلا]
# وکن فی الملک یاخیرالبرایا %~% سلیمانا وکن فی العمر نوحا
# و باش در پادشاهی ای بهتر پادشاهان
# سلیمان بن داود، علیهاالسلام، وباش در زندگانی نوح، علیه السلام
# ~~روز دیگر تمامت خلق به شهر درآمدند. شهری دیدند خراب و کنده [541] و
# ~~سوخته به مثابتی که گفتی که سالهاست که درین شهر عمارتی نبوده. و بیشتر
~~شهر و
# ~~بازار را فراهیان و اسفزاریان خراب کردند و نقوش و صوری را که بر
~~دیوارها[ی]
# ~~بارگاه حصار و خانقاه ملک مرحوم فخرالدولة والدین بود به تراشش و خراشش
# ~~ناجیز گردانید [ند].
# و جمال الدین محمدسام را بوجای بند کرده با خود ببرد. مؤلف کتاب، بندهآ
# ~~ضعیف سیفی هروی در فاریاب شبی به وثاق جمالالدین محمدسام رسید. بندی
# ~~دید بر پای چپ او به وزن دوازده من و دست راست او را به ms451 سلسله به جانب
~~پای
# ~~چپ او محکوم گردانیده. آن شب تا روز به تضرع و مسکنت از درگاه لایزالی،
# ~~باریتعالی و تعظم، طلب غفران می کرد و از تبدل زمان و تقلب احوال و
~~جفای سپهر
# ~~میگفت: PageV01P554
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0558.png)

### | شعر اخاقانی]
# ~~ماردیدی بر گیا بی جان شده1 در غار غم
### | مار بین پیچیده بر ساق گیا آسای من
# ~~اژدهای حلقه گشته بینم اندردامنم2
### | زان نپیچم1 ترسم آگه گردد اژدهای من
# ~~تانترسد این دو طفل هندو اندر مهد چشم
### | زیر دامن پوشم اژدرهای جانفرسای من
# ~~دست آهنگر مرا در مار ضحاکی کشید
### | گنج افریدون چه سود اندر دل دانای من
# ~~آتشین آب از جوی خونین برانم تا به کعب
### | کآسیاسنگ است بر یای جهان پیمای من
# ~~[542] پای من کوی [ی ]به درد کژروی مأخوذبود
### | پای را این درد بر بود از سر سودای من
# ~~بعد از چند روز بوجای جمالالدین محمدسام را نامزد عراق گردانید به اسم
~~آنکه در
# ~~پیش پادشاه و امرا عرضه دارد که «من دانشمند بهادر را به فرمان و اشارت
~~ملک
# ~~مرحوم فخرالدولة والدین به قتل رساندم.» و از قرابتان بوجای، پهلوان
~~حاجی،
# ~~جمالالدین محمدسام را تا طوس ببرد. و به هر بلده و بقعه و قصبه که
~~میرسیدند
# ~~مردم آنجا از وضیع و شریف به دیدن جمالالدین محمدسام می آمدند و نعمت
# ~~فراوان می آورد[ند] و از آن هیکل و شکل و شمایل پهلوی او در شگفت
~~میماندند و
# ~~از حضرت عزت به ابتهال و دعا خلاص[ی] او می جست اند].
# امیر یساول را خبر کردند که بوجای، جمالالدین محمدسام را به پهلوان
# ~~حاجی سپرده تا به عراق پیش پادشاه زمان اولجایتو سلطان برد. امیر یساول
~~امرا را
# ~~گفت که «اگر جمال الدین محمدسام سلامت به عراق رسد هر آینه که از من
~~شکایت
# ~~[خواهد] کرد و خواهد گفت ما که پناه به یساول بردیم مال ما بستاند و
~~فرزندان ما
# ~~اسیر کرد و ما را ms452 به دست بوجای باز داد. مصلحت در آن است که او را
~~بازگردانیم و PageV01P555
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0559.png)

### | تاریخ هرات
# ~~بوجای را بگوییم تا او را به قتل رساند.» امرا گفتند که صواب در آن است
~~که امیر
# ~~می فرماید. در حال صد سوار را نامزد کرد تا پهلوان حاجی را با
~~جمالالدین
# ~~محمد سام بازگرداندند.
# و چون بوجای از مرغاب مراجعت نمود و به مرغزار بشوران1 نزول کرد، به
# ~~حکم امیر یساول، جمالالدین محمدسام را به قتل رساند و از آنجا به
~~زورآباد رفت
# ~~و خلق هرات از شر او بازرستند و حق تعالی را سجدات شکر به جای [534]
~~آوردند
# ~~و در طاعت و عبادت افزود[ند] وانعامات و صدقات در باب علما و فقرا جاری
# ~~داشت [ند] و نیات خیر کرد [ند] و در عمارت و مساجد و مدارس اجتهاد بلیغ
~~مبذول
# ~~داشت [ند].

PageV01P556

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0560.png)

# ذکر نود وهشتم
# در صفت خصال و فضایل ملک
# اسلام غیاث الحق والدین، خلد ملکه
# ~~ملی اسلام غیاثالحق والدین کسه پسر ملک مغفور مبرور
# ~~شمس الدولة والدین، طاب ثراه، است و دیباچه این تاریخ نامه بعد از حمد
~~ونعت
# ~~به نام بزرگوار و القاب عالیهآ او موشح و مزین، ملکی ست ملک صفات و
~~ملکی ست
# ~~ملک بخش. مخصوص به عون الهی و آراسته به آیین پادشاهی و موصوف به
### | شعر [متنبی]
# # ملک سنان قناته و بناته %~% یتباریان دما و غرفا ساکبا
# پادشاهیست که سرنیزهآ او و سرانگشت او
# ~~برابری می کند با هم در خون و در نیکوئی از روی ریختن
# # کالبدرمن حیث التفت رأیته %~% یهدی الی عینبک نورا ثاقبا
# ~~چون ماه شب چهارده از هر جاکه التفاتی کنی تو بینی او را
# ~~هدیه می فرستد به سوی دو چشم تو روشنای افروزند5
# # کالشمس فی کبد السماء وضوءها %~% یغشی البلاد مشارقا ومغاربا
# چون آفتاب در میان آسمان و روشنایی او
# می پوشد شهرها را در مشرقها و در مغربها [544]
### | شعر [مجیر]
# ~~شه مسیح دم ms453 و خسرو سلیمان قدر
### | که مرده از نفسش زنده شد مسیح آسا
# ~~قضا کمین و قدر صولت و ستاره حشر
### | سکندو آیت و جمشید ملک و خضر بقا PageV01P557
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0561.png)

# ~~محیط دست [و] رکاب آسمان [و] صاعقه خشم
# سیهآر عرش [و] جناب آفتاب [و] ابر عطا
# ~~هزار چیز که کان در هزار سال اندوخت
# درست شد که ز یک جود او شدست هبا
# ~~چنان بدو همه اجزای خاک در طرباند
# که ذره رقصکنان میرود میان هوا
# ~~ز روی قدر به جای [ی] رسیده حضرت او
# گاه کوشش چون ضرغام قتال همه باس و عنف، و وقت بخشش چون غمام
# ~~هطال همه کرم ولطف،
# شعر[رشید وطواط]
# ~~هزار صاعقه در یک شکوه او مضمر
# هزار فایده در یک حدیث او مضمون
# ~~به قدر مرتبه دارش به سان کیکاوس
# به جاه غاشیهدارش به شکل افریدون
# ~~محیط جود وکرم را ضمیر او مرکز
# حساب مجد و شرف را جلال او قانون
# ~~هوای نرم به طیب سخاء او ممزوج
# زمین رزم بهخون عدوی او معچون [545]
# ~~ز شخص شیر فلک سهم او ربوده حیات
# ز فرق گاو زمین پاس او شکسته سرون
# ~~به امر نافذ او دهر چاکر و منقاد
# به حکم عالی او چرخ بندهآ مأذون
# ~~به یمن همت اوجان عاقلان مشعوف
# به دست منت او شخص فاضلان مرهون
# ~~زهر دثوب دل او منزه است و بری
# ز هر عیوب تن او مطهر است و مصون
# ~~هنگام داد چون باد جهنده بر قوی و ضعیف، و چون آفتاب تابنده بروضیع و
~~PageV01P558
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0562.png)

# ~~شریف. به همت چون دریای [ی آکه در دهش از گاهش ناندیشد و در تهور چون
# ~~سیلی که از نشیب و فراز نپرهیزد. خنجر ذوالفقار اثر او در مفاصل عدو
~~چون قضا
# ~~گره گشای، و رأی عالم آرای او در ظلمت حوادث و نوایب دهور چون ستارهآ
# ~~راهنمای.
### | شعر[مسعود سعد]
# رای او را دلیل گشته قدر %~% عزم او را مطیع گشته قضا ms454
# ختجر عدل او نموده هنر %~% گوهر ملک او فزوده بها
# تیغ او بر فنای عمر دلیل %~% جود او بر بقاء عمر لوا
# جسم گیتی به حکم او محکوم %~% چشم گردون ز رای او بینا
# ~~آثار نجابت و شهامت او روشن و پیدا، و دلایل یمن وسعادت در حرکت و سکون
# ~~و هویدا.
### | شعر [ظهیر]
# # فر سلطانی ونشان جلال %~% در جبینش چو مهر و مه پیداست1
# # مسند قدر و کامرانی اوست %~% که ز بر دست گنبد خضر است
# # پیش کف کریم کان صفتش2 %~% ازخجل ماندگان یکی دریاست [546]
# # بر در بارگاه میمونش2 %~% از کمر بستگان یکی جوزاست
# # چرخ را امتثال فرمانش %~% در بد و تیک مقصد اقصاست
# ~~درگاه عالیجاه او کهف و ملجاء ستم رسیدگان، و جناب عالی پناه و ولیجه و
~~مغیث
# ~~فریادخواهان.
### | شعر
# از نکبت حوادث ایام فارغ است
### | آن کس که در حمایت حرز و امان اوست
# چرخ ارچه توسن است، مطیع رکاب اوست
### | دهر ارچه گردن است، اسیر عنان اوست PageV01P559
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0563.png)

# ~~خورشید چرخ سلطنت است و ز روی قدر
### | همچون زحل هزار ملک پاسبان اوست
# ~~عنایت بی غایت ذات نیکوصفات با حسنات او مقوی ارباب علم و عمل، و تربیت
# ~~بینهایت جود وجود با مقصود او مربی اصحاب فضل وهنر.
### | شعر
# ~~هم فضل را مربی و هم علم را عماد
### | هم صدر را مقوی و هم ملک را شرف
# ~~فکرش همه درایت و دستش همه سخا
### | طبعش همه لطاقت و لفظش همه لطف
# ~~عالی به قدر اوست کنون رایت هنر
### | زنده به سعی اوست کنون سنت سلف
# ~~مقبول شد به دولت او ملت کرم
### | معمول شد ز همت او سنت شرف
# ~~خساد او ز صولت ایام مبتذل
### | اعداء او ز نکبت ادوار مستخف 547]
# ~~بر سیر انبیا و روش اولیا، برحسب بشارت «ان اگرمکم عندالله آتقیکم»1
~~مقتضای
# ~~اشارت «إن للمتقین مفازا»2 ایام ولیالی او به زهد و تقوی مصروف، و
~~ساعات و
# ~~آنات او به پرهیزکاری مقرون.
### | شعر ms455
# # وأنت لغمة البلوی جلاء %~% وآنت لأمة التقوی إمام
# و تو مر پوشیدگی سخنی را خداوند زدودنی
# و تو مر گروه پرهیزگاری را پیشوائی
# # وآنت لکل ماثرة آساس %~% وآنت لکل مکرمة عماد
# و تو مر هر کار گزیده را بنیادی
# و تو مر هر برزنی را ستونی PageV01P560
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0564.png)

### | ذ کر نود و نهه
# در رفتن ملگ اسلام
# غیاث الحق والدین به عراق بار اون
# چنین میگوید بندهآ ضعیف، مؤلف کتاب که درین سال مذکور که سنهآ ست و
# ~~سبعمائه [= 706] است ملک اسلام غیاث الحق والدین از قلعهآ محروسهآ
~~خیسار به
# ~~خطهآ معمورهآ هرات حرکت فرمود و از هرات عنان عزیمت بر سمت عراق تاخت.
# و سبب آن بود که چون ملک اسلام غیاث الحق والدین بر مقتضای «آن
# ~~اشکرلی ولوالدنک إلی المصیر»2 در شرایط خدمت پدر مغفور خود شمس الحق
# ~~والدین، نورالله رمسه، هیچ دقیقه مهمل نگذاشت و چنانک از کمال کیاست و
~~وفور
# ~~دانش او بود در جمیع امور زندگانی به رضای بدر مرحوم کرد و ملک مغفور
# ~~شمس الحق والدین را هرگز از آغاری عقوق و عصیان او بر ضمیر منیرکردی
# ~~ننشست و ظاهر و باطن و اقوال [548] و افعال و حرکات و سکنات او را به
~~اداء
# ~~فرایض الهی وقضای سنن نبوی مشعوف ومصروف یافت و به خدمت امتثال امثله
# ~~خویشتن مایل و مشتعل تمامت مملکت وخزاین و دفاین وقلاع و حصون ولایات
# ~~خود را تملیک او کرد و رؤوس حشم و وجوه خدم را به مطاوعت و متابعت او
# ~~مأمور گردانید.
# چون به رحمت حق پیوست وبه اشارت «قیل ادخلی الجنة» در دارالقرار
# ~~قرار گرفت، ملک اسلام غیاثالحق والدین بعد از چهل روزکه شرایط عزا و
~~مصیبت
# ~~به جای آورد به جای او جلوس مبارک فرمود و ولایت غور را در ضبط آورد و
~~ولاة و
# ~~حکام آن حدود را در سلک خدمت و طاعت منخرط گردانید و ابواب عدل و بذل
# ~~بر خاص و عام ms456 بگشاد و طریق عشم و تعدی را ببست و از سخاء غریزی و جود
# ~~خلقی3 بر مقتضاء کلام نبوی که «السخی لایدخل النار وإن کان فاسقا»4
~~وضیع و PageV01P561
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0565.png)

# ~~شریف را محظوظ و بهرهمند گردانید و در جمیع امور شرعی و سیاسی تتبع به
~~آثار
# ~~مرضیه و رسوم محمودهآ بدر مرحوم خود ملک مغفور شمس الحق والدین کرد و
# ~~تغییر و تبدیل1 در مواعظ و وصایا و فرمودهآ او از محض خطا وعین جفا
~~شمرد.
# ملک مغفور علاءالدین که برادر او بود و ازو به سال بزرگتر و از ملک
# ~~فخرالدین کهتر2، طمع در خزاین پدر مرحوم و قلعهآ محروسهآ خیسار کرد. و
~~میان
# ~~ایشان به جهت این معنی قیل و قال و جواب و سئوال بسیار رفت و عاقبت به
# ~~رنجش انجامید و چند کرت قلاع یکدیگر را محاصره کردند و ملک اسلام
# ~~غیاث الحق والدین در باس خاطر برادر چندانک ممکن بود اجتهاد نمود و از
~~زعما و
# ~~رؤسای ولایات و قلاع او هر کسی را که به دست آورد به جهت حفظ شرایط
~~اخوت
# ~~ارباب حقد3 و حسد با من حرب میکند، من باری برخلاف آن خواهم رفت.»
# چون ازین حکایت چند گاه برآمد املک] اسلام غیاث الحق والدین عزیمت
# ~~سفر ممالک عراق مصمم گردانید و با برادران و اقارب و ملازمان خود گفت
~~که
# ~~«مرا در خاطر آن است که پیش اولجایتو سلطان روم و ممالک عراق و عراقین
~~را
# ~~ببینم؛ چه، بارها از لفظ مبارک پدر مرحوم خود، طابثراه، شنیدهام که مرا
~~گفته که
# ~~ای فرزند
### | شعر افردوسی]
# اگر تاج خواهی و زرینه طشت %~% به ملک عراقت بباید گذشت
# ~~چه در طالع تو دیدهام که بر درگاه پادشاه وقت کار تو بالا گیرد و
~~همچنانک خزینه و
# ~~دفینه و حشم و خدم من به تو رسد از آن برادران و ارقاب تو هم به تو رسد
~~و اولاد و
# ~~احفاد ایشان بیش تو در ms457 سلک خدمتکاری و طاعت داری منخرط گردند و اولیا و
# ~~اعدای خاندان بزرگوار و دودمان نامدار ما در عهد دولت تو در سرور و
~~حبور و
# ~~هموم و غموم روزکار گذرانند4 و روز به روز اعلام همایون دولت قاهره و
~~ملک سنیه
# ~~ملوک خراسان و حکام زمان در ایام دولت و دولت ایام تو افراشته ترگردد و
~~قاعدهآ
# ~~عدل و داد و ابنیهآ صلاح و نجاع مستحکمتر شود.» PageV01P562
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0566.png)

### | شعر انظامی
# به جای [ی] رسد کارت ای هوشمند %~% که بوسد رکابت سیهر بلند
# جهانت رهی، چرخ چاکر شود %~% خرد راهبر، بخت یاور شود
# ~~وجوه ملازمان درگاه و رؤوس اکابر سپاه او گفتند که «هرچه رأی اعلی ملک
~~ملوک
# ~~اسلاه مصلحت بیند امتثال آن بر ما بندگان چون فرضهای ایزدی و سنتهای
~~محمدی
# ~~از جمله واجبات و لوازم است. اما در این سر وقت که دانشمند بهادر با
~~لشکرهای
# ~~اطراف شهر هرات را محاصره کرده است [550] و برادر تو ملک فخرالدین به
# ~~مقاومت و ممارات در حرب و ضرب آمده، حرکت فرمودن بدان طرف از صوابدید
# ~~بعید می نماید.»
# ملک در اسلام غیاثالحق والدین گفت که «چون ما متوجه اردوی پادشاهیم
# ~~و برادر خویش را نخواهیم دید، دانشمند بهادر قصد ما نکند و ازو در باب
~~ما جز
# ~~لطف و تکریم و اعزاز چیزی دیگر در وجود نیابد.» روز دیگر بر موجب قضیت
~~«إن
# ~~الحکم الا لله علیه توکلت [وعلیه] فلیتوکل المتوکلین»1 به طالع وقت
~~وساعت
# ~~فرخنده از قلعهآ محروسهآ خییسار بیرون آمد. چون به هفت فرسنگی خطهآ
~~هرات
# ~~رسید قاصدی پیش برادر خود ملک فخرالدین فرستاد و دیگری نزد دانشمند
~~بهادر.
# ~~چون دانشمند بهادر از رسیدن ملک اسلام غیاث الحق والدین خبر یافت بغایت
# ~~مبتهج و خوشدل گشت. پسران و برادران خود را با تمامت ملوک و امرای سپاه
~~تا
# ~~چهار فرسنگ [ی] به استقبال او فرستاد.
# چون ملک اسلام غیاث الحق والدین نزد یک دانشمند بهادر رسید، دانشمند ms458
# ~~بهادر او را در کنار گرفت و از زحمت راه بسیاری بپرسید و گفت «ای ملک
~~ملک
# ~~سیرت پاک سریرت، پدران مرحوم و جدان مغفور تو از پادشاهان ما همیشه
~~نیکوئی
# ~~و عاطفت دیدهاند و از حضرت ایشان به جمیع منتظر و مرجو خود رسیده.
~~امروز بر
# ~~خلاف ملوک ماضی، علیهم الرحمة و الغفران، برادر تو ملک فخرالدین با
~~پادشاه
# ~~عادل باذل کامیاب گیتی ستان اولجایتو سلطان عناد و یاغیگری ظاهر
~~گردانیده و
# ~~چند هزار نکودری دزد سفاک بی باک بدکار واجب القتل را در حمایت گرفته و
~~خلق PageV01P563
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0567.png)

# ~~خدای عزوجل را از درون بیرون در دریای مقاسات و معانات انداخته و در
~~تیه
# ~~حیرانی و پریشانی متحیر گردانیده. این خطه همان است که آبا و اجداد و
~~اعمام تو
# ~~در وی ملک بودهاند.[551] هرگز ازین نوع تخلف و تعند ننمودهاند و خلاف
~~احکام
# ~~پادشاهان نکرده. میباید که بیش برادر روی و او را به وجه احسن نصیحت
~~کنی.
# ~~باشد که دست از ستیز و حرب بازدارد و پای از دایرهآ رزم جستن و کین
~~آوری بیرون
# ~~هد.»
# ملک اسلام غیاث الحق والدین، خلدمکه، فرمود که «پدر مرحوم ومغفور من
# ~~شمس الحق والدین مرا وصیت کرده است که پیش او نروی؛ چه، او روی
~~پادشاهان
# ~~ندیده است و با عساکر ایشان تیغ کشیده و در اوامر و نواهی ای اکه او را
~~فرمودهام از
# ~~آن اجتناب و عدول جسته.»
### | شعر [فرد وسی]
# بدین فرت ای شاه ایران زمین %~% نگهدار بادا جهان آفرین
# ~~بعد از آن، روز دیگر او را به الحاح بسیار و تکلیف تمام پیش ملک
~~فخرالدین
# ~~فرستاد.
# چون ملک فخرالدین را خبر شد که برادر او به شهر میآید، تمامت نواب و
# ~~حجاب و ارکان دولت و اعیان درگاه خود را چون: افتخارالدین عمر هارون و
# ~~شمسالدین فارسی و شمسالدین عمر شاه خواندزی و پهلوان یاراحمد و ابوبکر
# ~~سدید وشمسالدین خلج با اطباق اشراف و جماهیر ms459 وصدور و اکابر هرات به
# ~~استقبال برادر بیرون فرستاد. چون ملک اسلام غیاث الحق والدین به شهر
~~هرات
# ~~درآمد خلق از وضیع وشریف و صغار و کبار بر رأیت همایون و موکب میمون و
# ~~تارک مبارک او درر و دنانیر نثار کردند و گفتند:
### | شعر
# دین سپر شهریار دولت و دین %~% قبله در شهریار دولت و دین
# عرصهآ افلاک و بر و بحر تمام %~% در نظر شهریار دولت و دین [552]
# مایدههای بهشت و نعمت الوان %~% ماحضر شهریار دولت و دین
# وعدهآ گردون به صدهزار بزرگی %~% مدخر شهریار دولت و دین
# مهر ومه و مشتری به جای جواهر %~% بر کمر شهریار دولت و دین
# صحت وراحات وبی غمی و غنیمت %~% همسفر شهریار دولت و دین PageV01P564
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0568.png)

# # نصرت و اقبال هرکجا که کند روی %~% راهبر شهریار دولت و دین
# ~~چون به حصار درآمد و پیش ملک فخرالدین رسید، ملک فخرالدین او را در
~~آغوش
# ~~گرفت و آثار مهر اخوت ظاهر گردانید و آب به چشم درآورد و گفت:
# شعر[جمال الاسلام]
# اهلا بمقدم ایمن الاخوان %~% فحر الملوک خلاصة الارکان
# نیکوئی بار مقدم خجسته مر برادران را
# نازش پادشاهان پاکیزه عناصر
### | شعر [ربیعی]
# # به یزدان که دادار جان است و هوش %~% به گردون گردان و شید و خروش
# # که جانم به دیدار تو شاد شد %~% روانم چو مینوی آباد شد
# ~~ملک اسلام غیاث الحق والدین بر برادر ثناء فراوان خواند و مدایح بی
~~پایان گفت:
### | شعر[دقیقی]
# # به فرکیانی و فرماندهی %~% بهگیتی ستانی و شاهنشهی
# # بماان] شادمان، بزی خوش منش %~% که بیتوش بادا تن بدکنش
# ~~دو روز پیش برادر بود. روز سیم اجازت خواست. ملک فخرالدین مایحتاج سفر
~~او
# ~~را مرتب گردانید و هر اصطناع و تعطف که ممکن بود در باب او مبذول داشت
~~و به
# ~~شفاعت او جماعتی را که در بند و زندان داشت، بگذاشت و او را در کنار
~~گرفت و
# ~~گفت:
### | شعر
# # (553] قضی الدهر بالتفریق بینی وبینکم %~% فیالیت شعری ms460 ماالقضاء یرید
# حکم کرد روزگار به جدائی میان من و میان شما
# ای کاشکی بدانمی چیست که قضا میخواهد آن چیز را
# ~~بعد از آن ملک اسلام غیاث الحق والدین برادر را وداع کرد و گفت:
### | شعر
# أودعکم و أودعکم چنانی %~% وآنثرعبرتی مثل الجمان
# وداع میکنم شما را و ودیعت مینهم به شما دل خود را
# و نثار میکنم اشک خود را مانند مروارید بزرگ
# فإنی لاأرید بکم فراقا %~% ولکن هذه حکم الزمان PageV01P565
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0569.png)

# بدرستی که من نمی خواهم به شما جدای [یآرا
# ولیکن این جدای ای] حکم روزگار است
# ~~روز دیگر پیش دانشمند بهادر آمد. دانشمند بهادر او را بنواخت و به
~~خوشدلی تمام
# ~~وداع کرد و به امرای اردوی اولجایتو سلطان نامهها نوشت و ازو شکر بسیار
~~بازنمود.
# القصه روز دیگر ملک اسلام غیاث الحق والدین، خلد ملکه، از لشکرگاه
# ~~دانشمند بهادر حرکت فرمود. چون به مزار متبرک و مقام مبارک جام رسید،
# ~~شیخ الاسلام شهاب الحق والدین، مدظله، در باب او شفقت وکرامت بیحد و
# ~~حساب مبذول دانست و هم در آن روز او را وداع کرد و گفت:
### | شعر
# رو کسه اقبال آستانهآ تست %~% قصر قیصر کمینه خانه تست
# رو درین وقت هر کجا خواهی %~% که زمین تو در زمانهآ تست
# جرم خورشید با بلندی قدر %~% رایت ظل آستانهآ تست [554]
# به هنر تیری از کمان بگشای %~% که ول حاسدان نشانهآ تسست
# شمع ملکی وماه را هر شب %~% مدد نور از زبانهآ تست
# راوی چنین گفت که چون ملک اسلام غیاث الحق والدین از جام حرکت
# ~~فرمود، بعد از سه روز به مشهد متبرک طوس درآمد و زیارت تربت مقدسه و
~~روضهآ
# ~~مطهرهآ سلةالنبویه جلال آل یاسین علی بن موسی الرضا، علیهماالسلام
~~والاکرام،
# ~~دریافت. والی مشهد مرتضی اعظم سلطان نقباء العرب والعجم، مصدرالجود
# ~~والحیا، مفخرآل عبا، بدر الحق والدین، آنک
### | شعر
# تفاخر نموده بدو آل هاشم %~% تظاهر فزوده بدو آل حیدر
# به اجداد او عز بطحا ms461 و یثرب %~% به اسلاف او فخر محراب ومنبر
# ~~در حق ملک تربیت و تکریم به جای آورد و گفت «ای ملک نیک رای ستوده ذات
# ~~عالی صفات، خواطر سادات این بقعهآ خیر و قلوب مجاوران این روضهآ منوره
# ~~ملتفت حال تواند ودعا وثناء صباح ومساء ایشان بدرقهآ راه ومصاحبت
~~بامداد و
# ~~شبانگاه تو.
### | شعر انصیری]
# # دعای گوشه نشینان و ذکر زمرهآ حق %~% معاون و مدد روز و روزگارت باد
~~PageV01P566
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0570.png)

# # ثناء حزب سموات در صوامع قدس %~% حلیف ذات شریف بزرگوارت باد
# # کسرامت ابدی و سعادت افلاک %~% قرین طالع میمون نامدارت باد
# # درین سفر ظفروفتح ونصرتواقبال %~% انیس و راهنمای و رفیق و یارت
~~باد[555]
# شعر [رشید وطواط]
# غنمت بما تهوی ونلت الذی ترضی %~% ولقیمت ماترجو و وقیت ماتخشی
# غنیمت یا بیا تو به آنچه دوست میداری تو آن چیز را و بیابیا تو آنچه را
# خشنود میشوی تو به آن چیز
# و ببینیا تو آنچه را امید میداری و نگاه داشته یا بیا تو از آنچه
# می ترسی از آن چیز
# ملک اسلام غیاث الحق والدین بر موجب کلام رسول رب العالمین، علیه
# ~~افضل الصلوات واکمل التحیات، که «مثل آهل بیتی مثل سفینة نوح من رکب
# ~~فیهانجا ومن تخلف عنها غرق»1 از امیربد رالدین استمداد همت نمود و به
~~نهمت و
# ~~همت او افتقار و افتخار هرچه تمامتر به اظهار رسانید و چنگ رجا در حبل
~~متین ولا
# ~~و محبت خاندان بزرگوار و دودمان نامدار او زد.
# و راوی چنین تقریر کرد که هم در آن دو سه روز که ملک اسلام غیاث الحق
# ~~والدین از خیلخانهٔ‌ دانشمند بهادر بیرون آمد و به جانب جام حرکت
~~فرمود،
# ~~دانشمند بهادر در حصار شهر - چنانک ذکر آن ثبت شده است - به قتل رسید.
~~هم در
# ~~روز قتل او صد سوار دانشمندی بر سبیل تعجیل در عقب ملک اسلام غیاث الحق
# ~~والدین برفتند و چون ضراغم و فیول در قطع منازل و مراحل ms462 صحراوات و جبال
# ~~حرکت کرد[ند] بر آن طمع که چون خدم ملک فخرالدین، دانشمند بهادر را با
~~سیصد
# ~~تن از اکابر و رؤوس سپاه او به قتل رساندند ما ملک اسلام غیاث الحق
~~والدین را که
# ~~برادر اوست بگیریم. و تا حدود طوس برفتند. و چون ملک اسلام غیاث الحق
# ~~والدین از ایشان به زمان و مکان سبقت داشت، خایب و خاسر مراجعت نمودند
~~و
# ~~ملک اسلام غیاث الحق والدین به عون الله تعالی کوه و بیابان را پس می
~~گذاشت تا PageV01P567
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0571.png)

# ~~به سلامت و سعادت به لشکرگاه [556] پادشاه اولجایتو سلطان رسید.
# روز دیگر به خدمت پادشاه رفت و چون شرف بار یافت شرایط خدمت و
# ~~دعا به جای [ی] آورد و به رسم ملکالملوک عجم زبان به مدح پادشاه بگشاد
~~و
# ~~گفت:
### | شعر
# ~~پادشاها! رایت قدرت همایون باد و هست
### | اخترت فرخنده وایام میمون باد و هست
# ~~عدل وبذل وفضل ولطف وحلم وحکمت تا به حشر
### | شامل اطراف ملک ربع مسکون باد و هست
# ~~پیش درگاه معلای بهشت آساء تو
### | خسرو سیارگان چون عبد مادون باد و هست
# ~~در صف هیجا ز خون دشمنان جاه تو
### | تیغ تیزت همچو تیغ صبح گلگون باد و هست
# ~~از برای عزت ایام و بذل مالها
### | در جهانت عمر نوح وگنج قارون باد[وهست]
# ~~تا زمین و آسمان بر ذره وأنجم بود
### | لشکرت از آنجم و از ذره افزون باد و هست
# ~~بعد از آن امرای عظام و صواحب کرام سخن او را در پیش پادشاه عرضه
~~داشتند.
# ~~پادشاه عهد الجایتو سلطان چنانک از کمال1 شمایل خدایگانی او بود، در
~~باب ملک
# ~~اسلام غیاث الحق والدین تربیتها وعنایتها[ی] فرمود که تمامت امیران و
~~وزیران
# ~~مملکت او بر آن حسد بردند و اشارت راند که «به موجب یرلیغ پدر بزرگوار
~~او ملک
# ~~شمس الدین خطهآ معمورهآ هرات را تا شط سند و حد آموی بد و مفوض گردانند
~~و در
# ~~تضاعیف خدم و ms463 حشم او چندانک امکان دارد اجتهاد نمایند که میدانم که
~~ازین
# ~~ملک نیک اعتقاد برخلاف برادر [557] ملک فخرالدین، همه نیک خدمتی و
# ~~حق شناسی در وجود خواهد آمد.»
# امرا و وزرا در کار ساختگی مراجعت ملک اسلام غیاث الحق والدین بودند
~~PageV01P568
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0572.png)

# ~~که ناگاه به سمع پادشاه اولجایتو رساندند که بتجدید ملک فخرالدین غوری
~~آتش
# ~~فتنه برانگیخت و از مورد صفا و مشرب وفا روی به مناهل نفاق آورد و سر
~~از ربقهآ
# ~~طاعت پیچید و پای از حد خدمت و دایرهآ عبودیت بیرون نهاد و به مکر و
~~غدر
# ~~دانشمند بهادر و لاغری و طغتای و کاجوی و منکوی و جیغور بهادر و آشبی و
~~کرای
# ~~طغایبوقا را با سیصدتن از اکابر و اعیان لشکر منصور پادشاه عادل
~~جهانگیر به قتل
# ~~آورد.
# پادشاه اولجایتو سلطان از آن خبر هایل مفج در غضب رفت و امرا و کبرای
# ~~سیاه برایشان و غمناک گشتند و عساکر یکسر در گفتگوی افتادند که «این
~~جسارت و
# ~~دلیری که ملک فخرالدین کرد، نه همانا که در هیچ دوری در کشوری از داوری
~~در
# ~~وجود آمده باشد و یا از ملکی در ملکی ظاهر شده.» و عوام الناس به انواع
~~خبرهای
# ~~اراجیف درمیان خود منتشر گردانیدند. بعضی گفتند که اگر ملک فخرالدین،
# ~~دانشمند بهادر را به قتل آورد، پادشاه به خون او ملک غیاثالدین را که
~~برادر ملک
# ~~فخرالدین است بگیرد. و طایفه [ای] گفتند که بیشتر آن است که پادشاه
~~بنفسه
# ~~عسا کر به طرف هرات برد. جماعتی گفتند زهی بر بلا شهری که شهر هرات است
~~که
# ~~هر چند گاهی درو چنین فتنهها به ظهور میپیوندد. و چون ملک اسلام غیاث
~~الحق
# ~~والدین مکتوبات دانشمند بهادر را به امراء عظام او رسانیده بود، همه به
~~او نیک
# ~~بودند و چنانکه از آراء متینه و تدابیر باصواب ایشان سزد، آتش خشم
~~پادشاه را
# ~~منطقی گردانیدند و خاطر او را از تهیج و اضطراب ms464 تسکین داد[ند].
# چند ماه ملک اسلام غیاث الحق والدین در لشکرگاه پادشاه اولجایتو سلطان
# ~~بماند و چون خبر رسانیدند که بوجای به دولت قاهرهآ روز افزون پادشاه
~~جهانیان
# ~~هرات را فتح [558] کرد و کشندگان پدر خود را به قتل رساند و ملک
~~فخرالدین به
# ~~رحمت حق پیوست و آن سرحد از معاندان و اعادی ملک برداخته شد و خصمان
# ~~مملکت پادشاه جهانگیر - که آثار نخوت و طغیان برجباه ایشان ظاهر و لایح
~~بود -
# ~~منکوب و مستأصل گشتند و امیر یساول شهر هرات را در ضبط آورد و در وی
~~شحنهآ
# ~~خود را نصب گردانید و سکه و خطبه به نام نیک پادشاه جهان کرد، اولجایتو
~~سلطان
# ~~از آن خبر خوشدل و مبتهج گشت و فرح تمام یافت. فرمان فرمود که ملک
~~فخرالدین
# ~~را با حصول مرادات و نیل امانی و مآرب به رسم اعاظم ملوک عجم به ملکی
~~خطهآ
# ~~محروسهآ هرات روان گردانند.

PageV01P569

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0573.png)

### | ذکر صدما
# در حکهمت ملک اسلاه
# غیاث الحق والدین در خطهآ هرات
# چون شهور سنهآ سبع و سبعمائه [=707] درآمد، درین سال ملک آسلام
# ~~غیاث الحق والدین به عظمت هرچه تمامتر از پیش پادشاه عادل اولجایتو
~~سلطان
# ~~مراجعت نمود و به هر خطه و بقعه و قصبه که نزول فرمود ولات و حکام آنجا
~~به
# ~~استقبال بیرون آمدند و شرایط تعظیم و توقیر به جای آورد[ند] و از طرؤف
~~گوهری و
# ~~ظروف قیمتی و خیول راهوار و سیوف آبدار و درع داودی و رماح خطی و آثواب
# ~~ثمین ونفایس اعلاق وغرایب ممالک عراق به اسم تحفه و هدیه خدمتی عرضه
# ~~کرد[ند] و ملک اسلام غیاث الحق والدین در باب ایشان انواع کرامت و
~~عاطفت
# ~~مبذول داشت و هر طایفه را علی حسب مرتبتهم به تشریفات گرانمایه اختصاص
# ~~فرمود و به کرم عمیم و نعیم جسیم خواطر و قلوب اقاصی و ادانی ممالک
~~خراسان
# ~~را به محبت و مودت حضرت علیاء خود مشعوف گردانید.
# وچون به جام ms465 رسید، در خدمت شیخ الاسلام شهاب الحق والدین [559]
# ~~مدظله، دو روز بسر برد و روز سیم از جام بیرون آمده، پس از پنج روز به
~~طالع سعد
# ~~و وقت خجسته به شهر هرات درآمد و سادات و مشایخ و اشراف و جماهیر و
~~بدور
# ~~و صدور و وضیع و شریف و کل قطان سکان شهر به آمدن او سجدات شکر به جای
# ~~آوردند و در طاعت و عبادت اند] و بر ملک اسلام ثناء فراوان خوانداند) و
~~گفت اند]:
### | شعر[انوری]
# خسروا!ا رایتت همایون باد %~% ملک و دیهیم بر تو میمون باد
# طالع اختیار مسعودت %~% زبدهآ شکلهای گردون باد
# گرد جیشت که متصل مدد است %~% مدد سمک کوه و هامون باد
# روز خصمت که متصل عقب است %~% معتکف بر در شبیخون باد
# آنک بیداغ طاعتت زاید %~% از مراعات نشو بیرون باد PageV01P570
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0574.png)

# # گرنه لاف از دلت زند دریا %~% گوهرش در دل صدف خون باد
# # وقت توجیه رزق آدمیان %~% آسمان را کف تو قانون باد
# # در مصاف قضا به خول عدوت %~% تاب شمشیر1 بید گلگون باد
# # در جهان تا کمی و افزون است %~% کمی دشمنت پر افزون باد
# ~~و ملک اسلام غیاث الحق والدین امثلهآ عالیه به ولایات چون اسفزار وفراه
~~و
# ~~سحستان و غور و غرجستان و حرزوان2 تا حد آموی و شط سند روان کرد و بر
# ~~موجب حکم یرلیغ پادشاه عادل اولجایتو سلطان ملوک و حکام و زعما و عمال
~~و
# ~~حساب را طلب داشت و در مسند عز و جلال دست پر و نوال بگشاد و در عدل و
# ~~افضال بازنهاد و به مقناطیس احسان که «جبلت القلوب علی حب من احسن
~~الیها»
# ~~دلهای جهانیان جذب کرد و نام نوشیروان و حدیث حاتم طی در طی نسیان
~~آورد.
### | شعر
# ~~ملک تلألا من مناقب عزه شرف المناصب
# نشات سحایب و فده فی الخلق تمطر بالرغایب
# ~~[560] ملکی ست که بدرخشید از بزرگیهای عزت او بندگی منصبها
# بر بالید ابرهای ms466 گروه او در میان خلق باران میبارد به رغبتها
# شعر[شاعر]
# ~~از وجود جود کف بحرسان کان وشش
# ابر نیسان هر نفس در اضطراب دیگر است
# ~~هر مثالی کاسمان در منصب جاهش نوشت
# بر سر و پایان هر خطی خطابی دیگر است
# ~~رأی نورافشان او در کشف و حل مشکلات
# بر سپهر جاودانی آفتابی دیگراست
# ~~هر که دیدش روز بار خسروی بر تخت ملک
# گفت: این دارای دین، افراسیابی دیگر است
# ~~طارق احداث را سوی سرای حاسدش
# از نشاط آمدن هر دم شتابی دیگر است PageV01P571
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0575.png)

# ~~و خطهآ معمورهآ هرات را به معمار انصاف و انتصاف معمورگردانید و به
~~میامن همت
# ~~بلند رنگ به روی بازار عدل و مرحمت بازآورد و توقیر و احترام علمای دین
~~- که
# ~~ورثهآ انبیا وخزینهآ علوم شریعت وحقیقتاند - برحسب «اگرموا العلماء
~~فانهم ورثة
# ~~الآنبیاء»1 بر خود واجب دانست و روز بر احوال ملک آثار لطف و عنایت او
~~ظاهرتر
# ~~شد و امداد نعمت و فیض فضل او بیشتر گشت و کافهآ خلق خراسان به آوازهآ
~~کف
# ~~گهربار درافشان دریا مثال او روی به هرات آورند و عنان همت، علی تباعد
~~الدیار و
# ~~تدانیها، به خدمت درگاه آسمان رفعت او تافت [ند] و خود را ذره کردار بر
~~آفتاب
# ~~عالمتاب حضرت جنت حضرت آدم علم او جلو داد[ند] و گفت [ند]:
### | شعر[مؤلف]
# # ای حضرت تو کهف و امان جهانیان %~% وی مدحت تو ورد زبان جهانیان [561]
# # شد لطف وقهر وکینه ومهر تو تا ابد %~% رنج وشفا و سود و زیان جهانیان
# # پیش از وجود عالم و آدم پدید شد %~% مهر ولات بر دل وجان جهانیان
# # نزد ضمیر روشن تو آشکار گشت %~% چون جرم جمله نهان جهانیان
# # پشت و پناه خلق جهانی، بدان سبب %~% آمد در تو جای و مکان جهانیان
# ~~ملوک وصنا دید2 و رؤوس ولایات خراسان وحکام و اکابر تومانات هرات چون
# ~~انجم بر آسمان محل و سدهآ درگاه سدره مثال او اجتماع کردند و در ms467 معان
# ~~فرمانبرداری و مکان خدمتگذاری، شرایط بندگی و مراتب سرافکندگی به ادا
# ~~رساند [ند] و گفت [ند]:
### | شعر [انوری]
# # ای جهان را موسم آزادگی ایام تو %~% بنده کرده یک جهان آزاد را انعام
~~تو
# # سرمهآ چشم قدر کردی و آن از راه تو %~% حلقهآ گوش فلک حرفی و آن از نام
~~تو
# # دست تقدیر آسمان را میکند گردون او %~% گام بردارد برون از امر و حکم
~~وکام تو
# # تو جهان کاملی اندر جهان مختصر %~% هفت اقلیمت که باقی باد هفت اندام
~~تو
# # جنبش فیض کرم آرام طوفان نیاز %~% تا ابد مقصور شد بر جنبش و آرام تو
# ~~[562] و اختیارالدین محمد هارون که کوتوال قلعهآ محروسهآ امان کوه بود
~~به خدمت
# ~~او آمد و مفاتیح ابواب قلعه و خزاین به خازنان وکوتوالان اوسپارش
~~فرمود. ملک PageV01P572
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0576.png)

# ~~اسلام غیاث الحق والدین او را به نواخت هر چه بیشتر مخصوص گردانید؛ چه،
~~از
# ~~آن روزکه ملک مرحوم فخرالدوله والدین، طابثراه، به رحمت حق پیوست چند
# ~~نوبت امیر یساول وبکتوب وبوجای و محمد دلدای ایلچیان پیش اختیارالدین
# ~~محمد هارون فرستادند که «قلعهآ محروسهآ امان کوه را به ما تسلیم کن.» و
~~وعید و
# ~~تهدید بسیار نوشتند. اختیارالدین محمدهارون سخن ایشان نشنود و گفت «تا
~~مثال
# ~~بی مثال و حکم محکم ملک اسلام غیاث الحق والدین نبود، من قلعه را به
~~کسی
# ~~ندهم.» به واسطهآ این وفاداری و حق گذاری نعمت خداوند خود ملک اسلام
# ~~غیاث الحق والدینرا برو اعتماد کلی حاصل شد وقول وفعل او را مقبول وحسن
# ~~شمرد و از جواهر زواهر و درر غرر و تخوت آثواب و آوانی زرین و سیمین و
~~اسلحهآ
# ~~هندی و مصری و آنچه بهتر و ثمینتر بود پیش پادشاه اولجایتو سلطان
~~فرستاد و
# ~~ذخیرهآ قلعه را به جهت مواجب عسکر در وجه نهاد.
# و محمد دلدای و بوجا را از آمدن ملکک اسلام غیاث الحق والدین خواطر
# ~~مهموم ومغموم گشت؛ چه، ایشان در غیبت او ms468 برخلق غلبه و تسلط تمام داشتند
~~و
# ~~هر تعدی و جور که می خواستند می توانستند کرد، خاصهآ بوجای که راهها را
~~ناایمن
# ~~میداشت و از ساکنان هرات هر کرا که پیش او بردندی بفرمودی تا او را به
~~علت
# ~~آنکه تو غوری و پدر و برادران مرا غوریان کشتهاند، به قتل امی] آورند.
~~برین گونه
# ~~بیگناه خلق خدای تعالی را میکشت و از خبر صحیح «اول مایقضی بین الناس
~~یوم
# ~~القیمة فی الدماء»1 غافل می ماند. بعد از چند ماه که امیر یساول به
~~هرات آمد،
# ~~بوجای بعد از آنکه از عراق مراجعت نمود پیش او رفت و عرضه داشت که «حکم
# ~~یرلیغ پادشاه جهان جمشید ثانی، کیخسرو فریدون جاه [563]
### | شعر[انوری]
# # سلطان وشی که هستش لشکرکش آسمان %~% فرماندهی که هستش فرمان بر آفتاب
# # بر طالع قویش دعاگوی مشتریست %~% بر طلعت بهیش، ثنا گستر آفتاب
# # بر منبر ای]که خطبهآ جاهش ادا کنند %~% بوسد ز فخر پایهآ آن منبر آفتاب
# # از عکس تاب خنجر مردان لشکرش %~% در سر کشد به شکل زنان چادر آفتاب
# ~~بر آن جمله به نفاذ پیوسته که ملک اسلام غیاث الحق والدین املاک و
~~اسباب و عبید PageV01P573
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0577.png)

# ~~و متعلقان ملک مرحوم فخرالدولة والدین را به من باز گذارد.» امیر یساول
~~بدان
# ~~سخن التفات نکرد و بوجای را گفت «ترا مصلحت آن نیست که با ملک اسلام
# ~~غیاث الحق والدین قاعدهآ عداوت مستحکم گردانی و بتجدید میان او وخویشتن
# ~~فتنهای ظاهر کنی! حکم یرلیغ پادشاه بتازگی بر آن جمله رسیده است که
~~بوجای را
# ~~با ملک اسلام غیاث الحق والدین بواسطهآ مال واسباب وخدام ملک مرحوم
# ~~فخرالدولة والدین به هیچ وجه دعوی نباشد و رعیت هرات را زحمتی نرساند و
# ~~راهها را مخوف ندارد و در سالی یک فصل بیش در باد غیس توطن نسازد. باقی
~~در
# ~~حدود مرغاب و فاریاب باشد.»
# چون ازین حکایت یک دو ماه بگذشت، امیر سونج که امیر بزرگ و اتابک ms469
# ~~پادشاهزاده ابوسعید بهادرخان بود، از عراق با سپاه گران به هرات نزول
~~فرمود.
# ~~ملک اسلام غیاث الحق والدین پیش او رفت. امیر سونج در باب بوجای عنایت
# ~~تمام داشت. بوجای روز دیگر که صبح عالم افروز نقاب ظلام از چهرهآ شاهد
~~روز
# ~~مرافروخت [564]،
### | شعر[خاقانی]
# صبح چون جیب آسمان بگشاد %~% هاتف صبحدم زبان بگشاد
# بر فروکوفت مرغ صبحدمی %~% دم او خواب پاسبان بگشاد
# دست صبح جهان نقاب ظلام %~% از رخ شمع آسمان بگشاد
# ~~پیش امیر سونج آمد و به رسم مأموران و محکومان زبان به نشر محامد و
~~ستایش او
# ~~بگشاد و گفت:
### | شعر[ظهیر]
# # ای خسروی که درگه قدر ترا سپهر %~% تا روز حشر مقصد اهل زمانه کرد
# # غوغای فتنه دست به جای [ی) که برگشاد %~% حزم تو دفع آن به سر تازیانه
~~کرد
# # پرواز کرد گرد جهان طایر جلال %~% تا در پناه دولت تو آشیانه کرد
# # در خون بد سگال تو حزم بهانه جوی %~% هر قصد بد که آن بتوانی، بی بهانه
~~کرد
# # چون طاق کبریای تو اقبال برکشید %~% از طاق آسمانش قضا آستانه کرد
# ~~بعد از آن، حکایت خود بر آن گونه که به سمع امیریساول رسانده بود، در
~~پیش او
# ~~عرضه داشت. امیر سونج به راه تلطف و التماس ملک اسلام غیاث الحق والدین
~~را
# ~~فرمود که تا مبلغ مال به بوجای داد و یرلیغ و احکامی که در دست بوجای
~~بود PageV01P574
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0578.png)

### | 57
# ~~بازستاند وبه جهت دفع و قلع مواد آن تنازع بختیار نامی را - که خزینه
~~دار ملک
# ~~مرحوم فخرالدولة والدین بود، با شخصی که او را عمر جامی گفتندی -
~~امیرسونج به
# ~~قتل رساند و روز دیگر به بادغیس رفت و از امرا هرکس به وطن و یورت[565]
# ~~معهود خود بازگشتند. و ملک اسلام غیاثالحق والدین بر سریر عظمت و
# ~~حکمرانی در خطهآ هرات جلوس فرمود و آن سال را به خیر و سعادت و داد و
# ~~اشاعت نام نیک منقضی گردانید.

PageV01P575

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0579.png)

### | ذکر ms470 صد ویکم
# در رفتن ملک اسلام غیاث الحق
# والدین به قلعهآ محروسهآ خیسار2
# ~~چون شهور سنهآ ثمان و سبعمائه [=708] درآمد، درین سال ملک اسلام
# ~~غیاث الحق والدین رکاب عالی، لازال عالیا، را در ظل فیروزی بر صوب
~~ولایت غور
# ~~حرکت داد و به بهترین ساعتی از ساعات به قلعهآ محروسهآ خیسار متوجه شد
~~و به
# ~~جهت ضبط آن حدود روز [ی] چند آنجا توقف فرمود و احبا واعدا و موالی و
# ~~معادی آن دیار را از لطف و قهر خود محظوظ گردانید.
### | شعر[انوری]
# ~~ای ز لطفت دوستان در نعمت و ناز و طرب
### | وی ز قهرت دشمنان در درد و رنج و اضطراب
# ~~آسمانی، گر چه ثابت رای نبود آسمان
### | آفتابی، گرچه زاید نور نبود آفتاب
# ~~سیر امرت چون مسیر اختران بیارتداد
### | روز عزمت چون قضاء آسمان بی انقلاب
# ~~پای حلم تو ندارد خاک هنگام درنک
### | تاب حکم تو ندارد باد هنگام شتاب
# شعر[رشید وطواط]
# ففی سیبه للناصحین معیشة %~% وفی سیفه للکاشحین شعوب
# پس در عطای او مر دوستان را زندگانی است
# و در شمشیر او مر دشمنان او را مرگ است
# ~~ملوک و امرا و حکام اطراف و اقطار آن ولایات روی به سوی قلعهآ خیسار
~~آوردند و
# ~~به تقبیل بساط همایون -که بوسه جای ملکان نامدار و حاکمان با اقتدار
~~است - عز
# ~~اصلی و سعادت کلی یافتند و به تشریفات گرانمایه و خلعتهای فاخره فایز و
~~بهره مند PageV01P576
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0580.png)

# ~~کشت و در دعاکوی [ی] و ثناگستری و سپاس ورزی آن حضرت جنت مثال و آن
# ~~جناب حیات بخش
### | شعر
# هی الحضرة الغناء تهتز نضرة %~% وتزری بائوار الربیع المهلک
# این حضرتیست بسیار آواز در جنبش می آید از روی تازگی
# و خوار میگرداند شکوفههای بهار تابان را
# ~~افزود و از سر صدق [و] نیازگفت که «ای کریم لم یزل و ای حکیم بی علل،
~~وای رافع
# ~~گنبد خضرا، و ای خالق خیر و شر، وای قیوم بی عیوب، ms471 وای علآم غیوب
### | شعر
# علام غیب خاط عن علم الوری %~% غال تعالی عن علالات العلل
# دانا غیب فرارسیده به علم آدمیان
# بلندست بزرگ است از علتها
# باق قدیم لاینا جیه الفتی %~% حی حلیم لایزاحمة الاجل
# پاینده است، همیشه است، راز نگوید با او نیستی
# زنده است، بردبار است زحمت ندهد او را هنگام
# ~~به حرمت آن مشرف تشریف «طه مآنزلنا1» و به عظمت آن مبشر بشارت
# ~~«أنافتحنالک فتحأمبینا 7» و به کرامت آن مسافر «سبحان الذی اسری»3 که
~~[567]
# ~~طناب خیمه جهانداری این ملک ملک خصال فرخنده فال را به مسامیر خلود
~~بسته4
# ~~و عقود شهریاری این خسروجمشید جلال را در سلک دوام پیوسته و گلزار خرمی
~~و
# ~~بی غمی این فرمان فرمان عالی رأی را از خار اشحان و هموم پیراسته و
~~رایات
# ~~مکنت این عدو بند قلعه گشای را به آیات فتح و نصرت آراسته و آفتاب
~~اقبال این
# ~~شمع دودمان سنجر5 و گرت را بر درجهآ شرف و نقطهآ اوج ثابت و از چشم زخم
# ~~کسوف و آفت نقصان مسلم، PageV01P577
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0581.png)

### | شعر
# حضرتش سجده جای جانهاکن %~% مدحتش حلیهآ زبانها کن
# سینهآ کان نه در محبت اوست %~% بوسه جای لب سنانها کن
# قدر ذاتش بر آسمان علو %~% برتر از قوت گمانها کن
# اثر طیب خلق جان بخشش %~% مدد راحت روانها کن
# از رسوم جلال قدرت او %~% بر جبین فلک نشانها کن
# مدح گویان ذات پاکش را %~% چون صدف پر درر دهانها کن
# ~~و بعد از دوماه ملک اسلام غیاث الحق والدین عنان عزیمت بر سمت خطهآ
~~اسفزار
# ~~تاخت و آن بلده را به قدوم مبارک خود زینت تازه داد و صباح و رواح صلحا
~~و
# ~~طلحای خلق اسفزار را به آفتاب فلک اقبال و ظل جتر همایون فال تابش و
~~آرامش
# ~~و] راحت بخشید.
### | شعر[سعدی]
# فرخ صباح آنکه تو بر وی گذر کنی %~% فیروز روز آنکه تو در وی نظر کنی
# آزاد بندهای که بود در رکاب تو %~% خرم ms472 ولایتی که تو آنجا سفر کنی
# ~~ملک قطبالدین بن ملک رکن الدین که ملک اسفزار و حاکم آن دیار بود، به
~~خدمت
# ~~ملک اسلام غیاث الحق والدین شتافت ودر ظاهر شرایط خدمت و سرافکندگی به
# ~~تقدیم رسانید و در باطن طریقهآ حزم و تیفظ [568] حصار داری را مسلوک
~~داشت و
# ~~پواسطهآ آنکه ملک مرحوم فخرالدولة والدین اسفزار را خراب کرد و برادر
~~او ملک
# ~~عزالدین را تا روز وفات در حبس داشت - چنانکه ذکر آن پیش ازین در
~~تواریخ ملک
# ~~فخرالدین به تقریر و تحریر پیوسته است - عداوت خاندان بزرگوار و دودمان
~~نامدار
# ~~ملک مغفور شمس الحق والدین، طاب ثراه، در دل گرفته بود و به حصانت حصار
# ~~شهر اسفزار و مردن کار دیده مغرور گشته و از معنی:
# شعر [حسام ترمذی]
# # ای بدسگال شاه اگر چون غضنقری %~% از زخم تیغ شاه جهان بیروان شدی
# # بر آستان حضرت او سر نهی اگر %~% از راه قدر و مرتبه بر آسمان شدی
# ~~غافل مانده، ملک اسلام غیاث الحق1 والدین به حال او چندان التفات ننمود
~~و PageV01P578
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0582.png)

# ~~جماعتی را که قلاع و خصون آن خطه را بدیشان سپرده بود بنواخت و همه را
~~از
# ~~انعام و اگرام تمام به حظ اوفر و نصیب کامل متواصل گرداند و برحسب «من
~~طانت
# ~~نعمته واصبة کانت طاعته واجبة»1 همه با طوق خدمت و تضرع کردن دل و جید
# ~~وجد را مطوق گردانیدند و غاشیهآ بندگی و اخلاص بر کتف فرمانبرداری
~~نهادند. و از
# ~~اسفزار بعد از سه روز به طرف خطهآ محروسهآ هرات -که دولتخانهآ قدیم و
~~مرکز
# ~~جلال و نقطهآ اقبال ودایرهآ امانی وآمال است - حرکت فرمود و به بهترین
~~وقتی به
# ~~شهر درآمد و به تجدید اسباب سرور و سلوت و فراغ و رفاهیت خلق در هم
~~پیوست
# ~~و خاص و عام در ظل عاطفت وکتف مرحمت او آسوده گشتند و در پناه امن و
~~امان
# ~~از مخالب نوایب وحوادث خلاص یافت ms473 اند].
### | شعر
# غدت بک آفاق البلاد حصینة %~% وهل تخمل الدنیا وآنت ثمالها
# گشت به تو کنارهای شهرها استوار
# و هیچ فرو میرود دنیا و تو پناه اویی [569]
### | شعر
# ~~در جوار خدمت تسو از نکایات سپهر
### | خلق شد آسوده تن چون در جوار کعبه حاج
# ~~منت ایزد2 که اقبال و شرف را هر زمان
### | هست سوی حضرت تو افتخار و ابتهاج
# ~~و ائمهآ کبار و فقهای نامدار و معاشر شرف و اقبال و زمرهآ فضل و افضال
~~و طبقهآ دین و
# ~~دولت و فرقهآ عز و ثروت بتازگی مراسم محامد و مدایح به محل ادا رساندند
~~و
# ~~گفتند:
# شعر[سیف اسفراینی]
# خسرو ملک داوری، شاه جهان غیاث دین3
### | ای ز حصار قدر تو حصن سپهر بارهای
# در رصد جلال تو کر مفلسی رسد[؟)
### | بیشی و کم نه آسمان دید کم از ستارهای PageV01P579
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0583.png)

# زورق چرخ چیست در بحر محیط جاه تو
### | لوح سفینهآ تهی مانده بر کنارهای
# چار مثلث است در مجمر شش سوی جهان
### | بنج یکی مربعش از غضبت شرارهای
# ~~و تباشیر صبح انصاف او به اطراف ولایات هرات رسید و شعاع آفتاب معدلت
~~او
# ~~برکافهآ رعایا و زیردستان تافت و وضیع و شریف سکان هرات آیت «ذلک فصل
~~الله
# ~~علینا وعلی الناس1» بر خود خواندند و در عیش کام این سال مذکور را به
~~آخر
# ~~ساند[ثد].

PageV01P580

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0584.png)

# ذکر صد ودوم
# در آسایش و فراغت
# خاطر خلق شهر هرات
# ~~چون تهوز ننه کسع و شتبمک [70] درامد، درین سان خلق هرات
# ~~انتخگه دن لکتا للل منا اساره هیاک الخق والدین’ مختد مدگه و جڑرکه، از
~~نوایب
# ~~حدثان روزگار امان تمام یافتند و از امرا و کبرای عساکر توران و ایران
~~زحمتی
# ~~بدیشان لاحق نشد.

PageV01P581

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0585.png)

### | ذکر صد وسوم
# در بد گفتن امرا از ملک اسلام
# غیاث الحق والدین در پیش اولجایتو سلطان
# چون شهور سنهآ [و] سبعمائه [=710] درآمد، درین سال امرای خراسان چون
# ~~امیر یساول و توکال وصواحب چون ms474 علاءالدین هند و و جلال الدین محمدشاه
~~به
# ~~هرات آمدند. ملک اسلام غیاث الحق والدین مبالغی مال وبسیاری از تحف و
# ~~غرایب قیمتی بدیشان داد و در رضاجوی [ی] و باس خاطر هر یک به اقصی
~~الغایة
# ~~والامکان اجتهاد نمود و تمامت امرا وصواحب وحکام و جماهیر ممالک خراسان
# ~~برو آفرین خواندند و از بذل اموال و ترتیب رسوم ملکانهآ او در تعجب
~~ماندند و با هم
# ~~گفتند که از آن گاه باز که این خطهآ محروسه را ساختهاند و بناء این حصن
~~حصین
# ~~انداخته، مثل این ملک ملک خصال درین دیار نبوده و دیدهآ فلک بیر نظیر
~~این خسرو
# ~~جمشید سریر ندیده. و هر تن از امرای والی کامگار خزاین و عساکر و
~~ولایات ما
# ~~خاص از آن تست وبر جملهآ اوامر[571] و نواهی تو نافذ.»
# ازین نوع بسیاری تلطف و تعطف به جای آوردند، الا خواجه علاءالدین
# ~~هندو که ظاهرا خویشتن را به ملک اسلام غیاث الحق والدین محب وهواخواه
# ~~می نمود و باطنا بر آن اهبت و عظمت او حسد می برد و از دقیقه «ان الحسد
~~یأ کل
# ~~الحسنات کماتاکل النار الحطب»2 غافل میماند3 وملک اسلام غیاث الحق
~~والدین
# ~~بر مقتضای «إن لله عبادا یعرفون الناس بالتوسم»4 آثار بغض و حسد در
~~جبین او
# ~~مشاهده می کرد و به زبان حال این مقال را جاری میداشت:
# شعر [سعید باخرزی]5
# حاسد5 شاه را بلاها باد %~% هر زمان بر تنش جفاها باد PageV01P582
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0586.png)

# # بهرهاش از حیات ده روزه %~% محتت و شدت و عناها باد
# # از تقادیر چرخ بر دل او %~% دمبدم ناوک قضاها باد
# # بر دل دردمند او غم و سوز %~% بدل دارو [و)] دواها باد
# # نامهآ عمر و دفتر عرضش %~% سیه از جرم و از خطاها باد
# # بیگل عیش بلبل جانش %~% در قفس همدم نواها باد
# ~~چون امرا و صواحب و کبرای خراسان از هرات برفتند محمد دلدای و بوجائ و
# ~~خواجه علاءالدین هندو به مشاورت ms475 یکدیگر به حضرت پادشاه عادل اولجایتو
# ~~سلطان عرضه داشتی نوشتند برین نسق که «در بارگاه جهان بناه پادشاه جهان
~~و
# ~~جهانیان جمشید العهد واسکندر الزمان فرمانفرمای اقالیم کیهان [572]
### | شعر[عزیزی]
# ~~سستوده پادشاه یادشاهان مظفر فر
### | مغیث حق غیاث الدین معین ملت یزدان
# ~~محیط عزت و قدرت، مدار حشسمت و دولت
### | سپهر رأفت و رحمت، جهان بخشش و احسان
# ~~پناه دین، خدابنده محمد داور گیتی
### | گزیده سایهآحق در زمین اولجایتو سلطان PageV01P583
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0587.png)

# شهنشاه فلک قدر [و] زمین حلم [و] عطاگستر
### | که گشت از فراقبالش جهان چون روضهآ رضوان
# ز رسم و رای میمونش فزون شد رونق ملت
### | ز عدل و داد افزونش قوی شد قوت ایمان
# هم اندر جانب هند و هم اندر وادی آرمن
### | هم اندر ملکت مغرب هم اندر حد ترکستان
# ز جیش او بود قوت و ز جوش او بود قدرت
### | ز حزم او بود حجت و ز عزم او بود برهان
# ~~عرضه میدارند: بندگان کمترین بر آن جمله که ملک اسلام الحق والدین
~~اندیشهآ آن
# ~~دارد که با حضرت جهان پناه جنت مثال پادشاه جهانیان تخلف ورزد و چون
~~برادر
# ~~خود ملک فخرالدولة والدین فتنه انگیزد که مواد آن واسطهآ فساد کلی و
~~سبب خرابی
# ~~عالمی باشد، و تا از بندگی پادشاه غیبت کرده و به هرات آمده شباروز در
~~کار
# ~~عمارت قلاع و حصون و مرمت خرابی درؤب و بروج شهر است و سلاح میسازد و
# ~~مرد جنگی جمع میکند و ذخیره مینهد.»
# ازین گونه دروغ چند متزین [573] به سخنهای راست مانند بازنمودند. و
# ~~خواجه علاءالدین هندو علیحده تذکره [ای] نوشت و به اضعاف آنچه محمد
# ~~دلدا[ی] و بوجای عرضه داشته بودند. و [بوجای] عرضه داشت و در آن مبالغت
# ~~تمام نمود و سوگند یاد کرد که «نزد من بنده که پروردهآ نعمت آن حضرت و
~~برآورده
# ~~تربیت آن درگاهم چون خورشید پیداست و چون روز روشن هویدا که ملک اسلام
# ~~غیاث الحق والدین پناه به ms476 قلعهآ محروسهآ خیسار خواهد بود و نهج ایلی
~~ویکدلی را
# ~~بربست و نطاق طاعت را بگشاد و توجه به اردوی شاهزادگان توران نمود.»1
# و راوی چنین گفت که چون قاصدان محمد دلدای و بوجای و خواجه
# ~~علاءالدین هندو به دارالملک سلطانیه رسیدند و هر یک مکتوبات و عرضه
~~داشت
# ~~مرسلان خود را به امیری که معین بود داد[ند]. برادرزادهای داشت محمد
~~دلدای که
# ~~او را هرزه محمد گفتندی. ملازم درگاه پادشاه اولجایتو سلطان بود و
~~اولجایتو سلطان
# ~~در باب او تربیت و عنایت هرچه تمامتر داشت. مکتوب محمد دلدا را جواب
~~PageV01P584
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0588.png)

# ~~نوشت که «پدرم امیر بزرگ محمدآقا بداند که بیشتر امرای این ملک با ملک
~~اسلام
# ~~غیاث الحق والدین بر سر رنجشاند. اگر بخت یاوری دهد و سعادت همراه
~~باشد،
# ~~عرضه داشت ترا به مشورت این امرا چنان عرضه دارم که بسندیده بود.»
# بعد از آن به حکم طغماق که از زمرهآ اعادی حضرت ملک اسلام غیاث الحق
# ~~والدین بود باز نمودن آن عرضه داشت را فرصتی می طلبید. تا آن هنگام که
~~نیر اعظم
# ~~از بارگاه حوت به تختگاه نقطهآ حمل خرامید و شاهنشاه ملک روح نامیه در
~~ممالک
# ~~کیهان نوبت عمل فروگرفت
# شعر [سیف اسفراینی]
# ~~چون خیمه زد شهنشه سیاره در حمل
# # نزدیک شد که باز عروسان باغ را %~% جلوه گر صبا کند از پرنیان حلل
~~[574]
# # بند قبای غنچه گشاید به دم صبا %~% نقش نسیج لاله کند خامهآ ازل
# # از فیض ژاله جام بلورین شود سحاب %~% زو جام لاله کان عقیقی شود جبل
# # از ذرههای خاک که برخیزد از صبا %~% گردد بیاض دیدهآ ایام مکتحل
# # از قطرههای خون دل وچشم عاشقان %~% بندد به باغ شاخ گل ارغوان کلل
# # باد عقیم چون بوزد در هوای باغ %~% آرد پدید مادر اشجار را حبل
# ~~باغ و چمن از سرو و یاسمن نمودار گلشن خلد برین گشت و کوه و بیابان چون
~~روضهآ
# ~~رضوان نزهتگاه سرور و حبور شد.
### | شعر[ادیب ms477 صابر]
# از خرمی که روضهآ باغ است ننگرد
### | رضوان همی به روضهآ خویش از رضای باغ
# با باغ و سبزه قصد قدح کن که در بهار
### | جان راست رأی سبزه و دل راست رأی باغ
# چون روی دوست شد چمن باغدلگشای
### | بگشای دل برین چمن دلکشای باغ
# گاهی اسیر کوشم وگاهی اسیر جشم
### | آن از برای بلبل و این از برای باغ
# ~~و سحاب با آب از چشمهآ چشم سرشک باران از جو جواهر صحن صحرا نثار کرد و
# ~~گوش و گردن عروسان چمن را به گوهرهای قیمتی بیاراست. [575] PageV01P585
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0589.png)

### | شعر
# # قطرهها کز ابر نیسان میچکد %~% چون گهر در کان بستان می چکد
# # این قیامت بین که باران چون نجوم %~% از فلک بر صحن کیهان میچکد
# # اشک چشم ابر بر رخسارگل %~% همچو خوی بر روی جانان می چکد
# # ژاله بر رخسار لاله گوئیا %~% ذره بر خورشید تابان میچکد
# ~~طفل رضیع بنات از بستان ابر مطیر شیر ترشیح تربیت نوشید و در حجر لطف
~~دایهآ
# ~~نامیه به حد بلوغ رسید، و خاک از نسیم لاقح خاصیت آب حیات یافت و اطراف
~~و
# ~~نواحی باغ وبستان از انوار ربیع جمال دیگر گرفت، و روی زمین چون
~~نگارخانهآ
# ~~چین وکارگاه مانی شد،
### | شعر[ادیب صابر]
# ~~روی زمین ز سبزه و گل پرنگارهاست
### | وزچشم ابر بر سر هر دو نثارهاست
# ~~ناخورده هیچ باده و نابوده هیچ مست
### | درچشمهای نرگس شهلا خمارهاست
# ~~گوی [ی] که صد هزار چراغ است و مشعله
### | از بس فروغ لاله که در لالهزارهاست
# ~~و دست قدرت زمین را ازکسوت کافوری لباس زنگاری بدل داد، و عارض خوب
# ~~چمن را به خط زبرجد رنگ سبزه بیاراست، و عرصهآ گلستان از کثرت ریاحین
# ~~صدهزار زهره و پروین نمود، و بساط خاک اراضی از لطایف انوار آسمانی پر
~~اختر
# ~~شد [576]
### | شعر
# کان الریاض و انوارها %~% و آغصان آنوارها النعس
# گوئیا مرغزار و شکوفههای او
# و شاخههای شکوفههای خواب شوندگان
# طواویس اجلی بلارجل %~% اراقم ms478 تسعی بلآرؤس
# طاوساناند بی پایها
# ماراناند که میروند بی سرها
# ~~و بواسطهآ ابر گوهربار نهال یاسمین لؤلؤ با مینا در یک سلک کشید، و شاخ
~~ارغوان PageV01P586
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0590.png)

# لعل با زبرجد در یک رشته پیوست
### | شعر
# بر زمین از ابر لؤلؤ بار و باد مشک بیز
# فرشهای چون منقش پرنیان آمد پدید
# در و مینااز نهال پاسمین آمد برون
# لعل و بسد از درخت ارغوان آمد پدید
# گلستان ارنیست چونارژنگمانی پس چرا
# نقشهای مانوی در گلستان آمد پدید
# ~~در چنین فصل خرم و آوان دلپذیر پادشاه عادل اولجایتو سلطان به تماشای
~~باغ و راغ
# ~~و تفرج لاله وگل و نوشیدن جام مل عزیمت کرد و گفت:
# شعر[ادیب صابر]
# # با حسن باغ و فر بهار و جمال گل %~% نیکوست حال ما که نکوباد حال گل
# # بر تقش آزری شد و بر صورت پری %~% باغ از بهار خرم و چشم از جمال گل
# # با گل نشین و نغمهآ بلبل سماع کن %~% پیش از رحیل بلبل و بیش از زوال
~~گل
# ~~[577]) و سه روز به شراب خوردن و طرب انگیختن مشغول شد. روز چهارم به
~~وقت
# ~~صبوح طایفه [ای] از امرا و هرزه محمد جبین بر زمین بندگی و سرافکندگی
~~مالیدند و
# ~~بر پادشاه ثنا و مدح و آفرین فراوان خواند اند] و هر یک از صمیم دل و
~~جان بر زبان
# ~~راند [ند]:
# شعر[سیف اسفراینی]
# # ایا خدیو جهان، شهریار دین پرور %~% که هست از تف تیغش در اضطراب آتش
# # به امتحان نقادت قصب نگار شود %~% شب چهارده از نور ماهتاب آتش
# # به انتقام طبیعی سموم قهرت بود %~% که بار داد به کیفیت سداب آتش
# # به دور دولت بیلار تو نیارد سوخت %~% طراز پیرهن شمع را به تاب آتش
# # در آشیانهآ سیمرغ میزند هر شب %~% خدنگ عزم تو از شهپر عقاب آتش
# # ز خشکسال خلاف تو در ولایت خصم %~% نماید ابر بهاری به فتح باب آتش
# بعد از اداء ستایش و دعا عرضه ms479 داشت محمد دلدا را به پادشاه نمودند و
# ~~تذکرهآ خواجه علاءالدین هندو را نیز عرضه کرد. پادشاه عادل اولجایتو
~~سلطان چون
# ~~بر مضمون آن تذکرهها مطلع گشت اندیشهمند شد. خواجه رشیدالدوله و
~~PageV01P587
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0591.png)

# ~~سعدالدین صاحبدیوان وامرای لشکر را گفت که «جماعتی از ملک هری ملک
# ~~غیاثالدین چنین و چنین حکایتی نوشتهاند. مصلحت چیست؟ نباید که خلق شهر
# ~~هرات باز یاغی کردند و ملک غیاثالدین چون برادر خود ملک فخرالدین
~~فتنهای
# ~~انگیزد که باز ما را به دفع [578] و تسکین او سالها شروع باید کرد و از
~~اطراف ممالک
# ~~عراق وعراقین و شام وشامات و اکناف ارمن و روم عساکر به خراسان کشید و
~~به
# ~~محاصرهآ شهر هرات و آن دیار رفت.
### | شعر [معزی]
# ~~بازگیتی پر زمرد و جوشن و مرکب شود
### | باز از گرد دلیران روز روشن شب شود
# ~~بار دیگر از شعاع خنجر و رخش سنان
### | روی گیتی همچو پشت چرخ پر کوکب شود
# ~~باز از زخم سنان و نیزههای مارشکل
### | موج بحر خون ز دشت رزم پر عقرب شود
# ~~آن یکی را نیزه اندر مهرهآ گردن رود
### | وین یکی را ناوک اندر ملحم غبغب شود
# ~~امرا و وزرا به یکباره جباه در پیش تختگاه پادشاه عادل اولجایتو سلطان
~~بر خاک
# ~~خشوع و مسکنت مالیدند و گفتند:
# شعر [سیف اسفراینی]
# ~~ای چو آصف صد هزارت بنده دستور آمده
### | لشکر ملک تو هر جا رفته منصور آمده
# ~~کمترین بندگان حضرت اعلای تو
### | صد چو رای و قیصر و خاقان و فغفور آمده
# ~~تیغداران قضا با نیزههای زهردار
### | بر سر اعلای تو چون خیل زنبور آمده
# ~~قوس طاق بارگاهت بر جبین روزگار
### | خوب و زیباتر ز طاق ابروی حور آمده
# ~~هر چه رای انور پادشاه عادل جهانگیر جمشید سریر فرماید، بندگان بر آن
~~موجب به
# ~~تقدیم رسانند. اولجایتو سلطان گفت «رأی آن است که ملک [579] غیاثالدین
~~را PageV01P588
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0592.png)

### | 58
# ~~طلب داریم و حکایتی که ازو باز نمودهاند به مشافهه ms480 و مواجهه صدق و کذب
~~آن را
# ~~به تحقیق رسانیم.» بعد از آن از مقربان درگاه خود اوتک نامی را مأمور
~~گردانید که «به
# ~~هرات رو و توقف و درنگ را مجال مده و به مدارا و وعدههای خوب ملک
# ~~غیاثالدین را به درگاه ما حاضر گردان.»
# روز دیگر درین باب یرلیغ به نفاذ پیوست و امرا و وزرا هر یک به ملک
# ~~غیاثالدین نامهای نوشتند و ملک را به آمدن به درگاه پادشاه تحریص
~~کردند.

PageV01P589

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0593.png)

### | ذکر صد وچهارم
# در رفتن ملک اسلام غیاث الحق
# والدین به عراق کرت دوم
# چون شهور سنهآ احدی عشر و سبعمائه [=701) درآمد، درین سال امیر
# ~~اوتک به شهر هرات، کفیت عن الآفات، آمد و حکم یرلیغ اولجایتو سلطان به
~~ملک
# ~~غیاث الحق والدین رسانید که ملک اسلام روز دیگر عزیمت سفر عراق مصمم
# ~~گردانید و فرمود که «اگر در رفتن و امتثال این یرلیغ توقف و تمهل جایز
~~شمرم، آنچه
# ~~که اعادی به سمع پادشاه رساندهاند محقق شود و گویند که بواسطهآ آنکه با
~~ما
# ~~خلاف و یاغیگری در خاطر داشت، نیامد.»
# روز دیگر از حصار به طالع فرخنده و ساعتی ستوده بیرون آمد و در بیرون
# ~~شهر نزول فرمود و حکومت شهر به عم خود ملک شمسالدین امیر ورنه و به پسر
# ~~خود مخدوم زاده شمس الحق والدین محمد مفوض گردانید و زمام حل و عقد
# ~~وزارت را به مولانا ناصرالدین عبیدالله باز گذاشت و راه نیابت را به
~~شمس الدین
# ~~عمر شاه خواندزی ارزانی داشت و خواجه عزیزالدین شهاب را به نظم مصالح
~~امور
# ~~دیوانی نصب گردانید و حصار را به اختیارالدین [580] محمد هارون سپرد و
~~هریک
# ~~ازین نواب و عمال را به کاری که فراخور حوصلهآ او بود نصب گردانید و به
~~وقت
# ~~وداع ملک معظم شمسالدین امیر ورنه و نصب گردگان مذکور راگفت «ای
# ~~اصحاب، میباید که بر موجب «واحسنوا ان الله یحب المحسنین»2 در حق رعیت
# ~~نیکوئی ms481 و تجمیل به جای آرید،
### | شعر اخالدی]
# دل زیردستان به دست آورید %~% ز فرمودهآ ایزدی مگذرید
# ~~و بر بندگان خدای عزو جل حیف و ستم مکنید، و مرآة «مامن عبد یسترعیه
~~الله
# ~~رعیة یموت یوم یموت غاشا لرعیته الأحرم الله علیه الجنة» در اندیشید و
~~بر PageV01P590
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0594.png)

# ~~مقتضای «المؤمن من آمنه الناس علی آنفسهم ودمائهم وآموالهم»1 قاصد
~~اهانت
# ~~نفس خلق وطالب اهراق دماء ایشان مشوید و در اموال واجناس ایشان طمع
# ~~مکنید و از دعای ستم رسیدگان بترسید.»
### | شعر
# ~~بدخواه قدر جاه تو از حادثات دهر
### | مجروح زخم خنجر و ضرب حسام باد
# ~~از واقعات روز وشب و جور سال و ماه
### | صبح بقاء حاسد تو همچو شام باد
# ~~کف کریم وطبع جواد و دل سخیف
### | رشک بحار و غیرت کان و غمام باد
# ~~طاق رواق بارگه اقتدار تو
### | بالای هفت گنبد زنگار فام باد
# ~~کمترکسی ز حزب عباد عبید تو
### | فرمانروای ملک ملوک عظام باد [581]
# ~~بر قلب و بر جناح سپاه تو روز رزم
### | صد بنده همچو رستم و دستان سام باد
# ~~نزهت سرای عیش و مراد تو در خوشی
### | چون باغ خلد و گلشن دارالسلام باد
# ~~رخش نفاذ عزم ترا روز تاختن
### | میدان آسمان نهم زیر گام باد
# ~~تا هست آسمان و زمین و زمان ترا
### | اقبال وجاه و دولت و دین پر دوام باد
# ~~روز دیگر که نوزدهم ربیع الاول سنهآ مذکور بود، عنان عزیمت برسمت
# ~~ولایت فوشنج تافت و بر سبیل قلت و خفت از ملازمان نامدار و دلیران
~~جانسپار
# ~~مردی ده در رکاب همایون او روان شدند. چون به مقام متبرک جام نزول
~~فرمود دو
# ~~روز در خدمت شیخ الاسلام خواجه شهابالحق والدین بسر برد. روز سیم
~~PageV01P591
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0595.png)

# ~~شیخ الاسلام را وداع کرد. شیخ الاسلام خواجه شهاب الحق والدین او را
~~درکنار
# ~~گرفت و دعای خیر کرد و گفت:
### | شعر[مؤلف کتاب]
# ~~یارب غیاث دولت و دین را نگاهدار
### | از حادثات دور زمان در ms482 پناه دار
# ~~این شاه شهریار نسب را به فضل خویش
### | محفوظ لطف هر ملک و پادشاه دار
# ~~دایم به لطف خویشتنش ای کریم پاک
### | با عز و قدر و دولت و با ملک [واجاه دار
# ~~روز سفید دشمن او را -که جان مباد -
### | از تارکی واقعه چون شب سیاه دار
# ~~[2582تا هست ماه وسال وشب وروز، عزتش
### | فرمانروای روز وشب و سال و ماه دار
# ~~و از جام بر سبیل شتاب به جوب1 طرق صحراوات و قطع سبل و عقبات جبال
# ~~اجتهاد تمام نمود و به هر خطه و بلده که رسید ملک و زعیم آن جا به خدمت
# ~~شتافتند و به تحف و مرکب راهوار و مایحتاج اسفار آثار نیکبختی به اظهار
# ~~رسانیدند.
### | شعر [ربیعی]
# # سران و بزرگان ایران زمین %~% هما نامداران گرد گزین
# # بر خسرو گنج بخش آمدند %~% ابا گوهر وتیغ و رخش آمدند
# ~~و ملک اسلام غیاث الحق والدین هر یک را، علی حسب مرتبته، مینواخت و به
# ~~وعدههای خوب قویدل میگردانید و به هر شهر که نزول میفرمود بر موجب «أذا
# ~~تحیرتم فی الأمور استعینوا من اهل القبور»1 به مزارات متبرک آن مقام
~~میرفت و از
# ~~ارواح علمای بزرگوار و شیوخ نامدار استعانتی می طلبید و بیشتر برحسب
~~«اسفروا
# ~~بالفجر ما استطعتم فانه آعظم للاجر»3 به وقت سحر بودی. و همچنین شهر به
~~شهر و
# ~~قصبه به قصبه حرکت می فرمود تا به مبارکی وسعادت به اردوی پادشاه
~~اولجایتو PageV01P592
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0596.png)

# ~~سلطان رسید.
# روز دیگر که صبح عالم افروز نقاب ظلام از روی شاهد روز باز کرد،
# شعر [سیف اسفراینی]
# شب چو برداشت نقاب سیه از روی سحر
### | فلک از جلوهآ ایام فروبست نظر
# تا جهان روی بشوید ز غبار شب تار
### | شد روان از لب دریای فلک چشمهآ خور
# ~~اولجایتو سلطان امرا وصواحب را پیش خواند و گفت «ملک غیاثالدین را
~~بگویید
# ~~که پدران بزرگوار و جدان نامدار ما را در باب آباء و اجداد ms483 تو همه
~~[583] عنایت و
# ~~عاطفت بوده و به اصناف آنچه پادشاهان جهانگیر و خسروان تاج و سریر
~~دربارهآ
# ~~ایشان فرمودهاند ما در حق تو مبذول داشتهایم و از انواع اصطناع و اصناف
~~الطاف
# ~~هرچه متصور گردد فرمودهایم. امروز بر رأی عالم آرای ما چنان رفع
~~گردانیدهاند که با
# ~~ما خلاف و یاغیگری در خاطر داشتهای و چون برادر خود ملک فخرالدین در
~~اظهار
# ~~طغیان و ایضاع عصیان کمر اجتهاد بر میان بستهای و قلعهها و حصارهای آن
~~حدود
# ~~را به حال عمارت با آورده و در جمع کردن ساز و سلاح نبرد و استخدام اهل
~~تهور
# ~~وباس به جان کوشیدهای و به طرف شاهزادگان توران زمین میلان نموده و
~~سفرا و
# ~~ایلچیان ایشان را خدمتها کردهای. اگر این معانی که به ذکر پیوست راست
~~است، هر
# ~~آئینه که غبار غضب بر آینهآ ضمیر منیر ما نشیند و آتش قهر و سخط در
~~سینهآ بی کینهآ
# ~~ما در التهاب آید.
### | شعر[دقیقی]
# گر ایدون که من خشم وکین آورم %~% بلند آسمان بر زمین آورم
# ~~والآکه دروغ بود، به ضعف1 تربیت گذشته مخصوص و محظوظ گردی و مخبران
# ~~آن اخبار به عذاب الیم ما درمانند.»
# امرا وصواحب از پیش اولجایتو سلطان بیرون آمدند و ملک اسلام
# ~~غیاثالحق والدین را طلب داشتند و گفتند که «پادشاه جم مرتبت و شاهنشاه
# ~~سلیمان حشمت و خسرو فریدون جاه و شهریار کاؤس گاه، PageV01P593
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0597.png)

### | شعر [اسفراینی)
# ~~شهنشاه فلک رفعت که چون در صفکین آید
### | مجوف گردد از تیرش چو ناوک نیزهآ اعلا
# ~~سکندر آیتی کز نور موسیوار بنماید
### | سنان در کوه تاریک دل خصمش ید بیضا
# ~~[2584 جهانداری که تیر آسمان بر صفحهآ تیغش
### | کند از خون بدخواهان مثال فتح را طغرا
# ~~اگر طوفان قهر او به مشرق حملهای آرد
### | بجز مردم گیا در چین نماند صورتی برپا
# ~~وگر الماس خشم او به کوه قاف روی آرد
### | هوای تیر او از تف بسوزد سینهآ عنقا
# ~~اگر ms484 درچشم نابینا رود گرد سپاه او
### | غطارد را توان دیدن به نور چشم نابینا
# ~~چنین و چنین می فرماید.» ملک اسلام غیاث الحق والدین گفت که «برآرای
~~همگنان
# ~~مبرهن است که من در سرا و ضرا ثناگستر و فرمانبر حضر علیاء پادشاه جهان
~~بودهام
# ~~و هستم و با اعادی و منازعان ملک او دشمن و با اولیاء او دوست.
### | شعر[انوری]
# # به خدای [ی]که از کمان قضا %~% تیر تقدیر را روان کردست
# # چشمهآ آفتاب رخشان را %~% خازن نقد و بحر و کان کردست
# # ابر لؤلؤ نثار نیسان را %~% بر گلستان گهر نشان کردست
# # ماه را بر سپهر قدرت او %~% که سپر1 گاه چون کمان کردست
# # محنت آباد ظلمت تن را %~% روشن از نور عقل وجان [کردست]
# # قلم صنع او هزاران نقش %~% بر زمین و بر آسمان کردست
# # ذات غواص عقل اولا را %~% غرق در بحر بیکران کردست
# # شاهباز جلال معرفتش %~% برتر از وهم آشیان کردست
# # قهرمان جلالت صفتش %~% جای بر اوج لامکان کردست PageV01P594
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0598.png)

# در دل سنگ خاره آتش را %~% اثر قهر او نهان کردست [585]
# ~~که هرگز خلاف حکم پادشاه عادل نجستهام و در فرموده او تبدیل و تغییر و
~~تقصیر
# ~~جایز نشمرده و آنچه که حساد از من تقریر کردهاند و به سمع اشرف
~~شاهنشاهی
# ~~رسانده[اند] دروغ است و بواسطهآ دفع شرور مرور عساکریاغی و حفظ
~~رعایاای]
# ~~ولایات پادشاه عادل قلاع غور وحصون هرات و ولایاتی را که به حکم یرلیغ
~~پادشاه
# ~~جهانگیر چنگیزخانی و منکوخان و هلاگوخان و ابقاخان و غازان خان در حکم
# ~~پدران من بوده و امروز به فرمان عالی پادشاه زمان اولجایتو سلطان در
~~تصرف من
# ~~است، عمارت کردهام؛ چه، اگر این قلعهها و حصارها خراب باشد سپاه عدو
# ~~بی خوف و دهشت به ولایات ایل پادشاه درآیند. و اول تربیت و سیورغامیشی
~~که
# ~~پدر بزرگ من ملک مغفور شمس الحق والدین محمدبن ابی بکر بن کرت، طاب
~~ثراه،
# ~~از پادشاهان جهان چنگیزخانی یافته لشکرکشی ms485 و سپهداری بوده. اگر من در
~~عهد
# ~~دولت روزافزون پادشاه مرد[ی] چند سپاهی را در آن سرحد - که ممر جیوش
# ~~خراسان و ماوراء النهر است و موقع فتن و حدثان - از برای محافظت راهها
~~و تفحص
# ~~احوال یاغی وقسر اهل بغی و تاخت خطط اعدای آن حضرت و قصد و حصد دیار
# ~~بدخواهان آن درگاه والا جمع گردانم، از مصلحت دور نبود. و از آن روز
~~باز که با
# ~~نواب پادشاه عادل عهد کردهام، در ایفاء آن بر موجب یاعبادالله
~~اتقواالله ولاتنقضوا
# ~~العهود1 تا زندهام به جان خواهم کشید.»
### | شعر
# ساحفظ عهده مادمت حیا %~% وحفض العهد من کرم النحاس
# زود بود که نگاه دارم عهد او را تا مادام که زنده باشم
# و نگاه داشتن عهد ازکرم اصلیست
### | شعر اربیعی]
# # هر آنکو ز پیمان خود بگذرد %~% خردمند او را به کس نشمرد
# # نتاید سر از گفت خود هوشمند %~% گر ایدون که پیش آیدش صد گزند[586]
# # سزاوار پیمان شکستن کسیست %~% که از ناکسی نزد گردان خسیست
# # بویژه بسزرگان با دین و داد %~% که فیروز روزند و فرخ نژاد PageV01P595
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0599.png)

# # تکردند از گفت و سوگند خویش %~% نکردند بد با خداوند خویش
# ~~و اگر چنانکه ازین دروغی چند که این طایفهآ بد نژاد که از خبث طبیعت و
~~لوث نیت
# ~~خویش1 باز نمودهاند اندیشهمند بودمی، متوجه این جانب نگشتمی. و امیر
~~اوتک
# ~~شاهد حال است که چون حکم یرلیغ جهانگشای پادشاه عادل به من رسانید،
~~برفور
# ~~عزیمت سفر این دارالملک مصمم گردانیدم و چون ذمهآ من از آنچه که عرضه
# ~~داشتهاند بری بود، قویدل و مجموع خاطر برنهج خفت و شتاب روی بدین جناب
# ~~عالی مآب آوردم.»
# امرا و وزرا از آن جواب با صواب ملک اسلام غیاث الحق والدین متفکر و
# ~~متعجب شدند و گفتند «ای ملک اسلام، می دانیم و بر ما چون آفتاب روشن
~~است که
# ~~از چون تو ملکی که به صورت و سیرت و روش و پرورش ms486 افضل ملوک خراسانی،
# ~~امری در وجود نیاید که موجب تغییر خاطر پادشاه جهان و شاهنشاه جهانیان
# ~~باشد.» بعد از آنکه،
### | شعر [نظامی]
# سیه زاغ شب چون به فرخنده فال %~% برین آبگون خیمه بگشاد بال
# جهان گشت چون چهر دیوان سیاه %~% به دیدار شد انجم و جرم ماه
# زمین قیرگون شد، زمان دودوش %~% درخشیده اختر ز چرخ بنفش
# ~~به درگاه پادشاه و بارگاه شاهنشاه آمدند و بعد از تشریف بار به یکبار
~~زبان به ثنا
# ~~بگشادند و گفت [ند]:
# شعراسیف اسفرنگی]
# # ای خسروی که تیغ نفاذ تو می کند %~% بر آسمان ملک جهان آفتابی
# # رمح سماک شکل تو دیوان عهد را %~% در رقعهآ جهاد نماید شهابی
# # این آبگون محیط که بر لای میرود %~% در کارگاه عدل تو چه بود عتابی
# # 587] بردامن سرادق جاه تو میکند %~% حبل متین عصمت باری طنابی
### | شعر)
# یایها الملک الذی الوری %~% إعظام رب العرش فیاغطامه
# ای پادشاه آن پادشاهی که می بینند مردمان PageV01P596
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0600.png)

# بزرگ داشتن خداوند عرش در بزرگ داشتن او
# ~~بعد از نشر دعا و ثنا هر جوابی که ملک اسلام غیاث الحق والدین گفته بود
~~عرضه
# ~~داشتند. اولجایتو سلطان را آن اجوبه پسندیده آمد و هیجان غضب او تسکین
# ~~پذیرفت و زنگ کینه از آینهآ سینهآ او زدوده شد و تلهب نیران قهاری او
~~به آب حلیمی
# ~~انطفای یافت.
### | شعر[مؤلف]
# تو گفتی سروش آمد از آسمان %~% فرو خواند در گوش شاه جهان
# که شاها! کوا! خسروا! داورا! %~% خدیوا! سرا! بر سران سرورا!
# مشو سوی تندی و کین آوری %~% که نرمیست رسم و ره داوری
# به خوی خوش و نیکنامی و داد %~% جهان داوران شهنشه نژاد
# جهان را گرفتند و دیهیم تام %~% نهادند هر سو به دلخواه کام
# ~~با ملک اسلام غیاث الحق والدین بر سر رضا آمد وجمال فرخ حال شمایل
~~ستوده را
# ~~به نظر عنایت منظور گردانید و مواد بغض و احسن را از فواد با وداد به
~~نیروی قوت
# ~~عاطفت شاهنشاهی ms487 قلع کرد و شجر تشاویش و بدگمانی را که در شجراء خاطر او
# ~~بود ابومسلم وار به تبر حسن آثار بزد و هر تصور شر را که ازو کرده
~~بود[ند] به خیر و
# ~~خوبی بدل گردانید.
### | شعر
# # کسی به دیدهآ انکار اگر نگاه کند %~% نشان یوسف مصری دهد به ناخوبی
# # وگر به عین ارادت نظر کند در دیو %~% فرشته ایش نماید به چشم کروبی
### | شعر
# وعین الرضا عن کل عیب کلیلة %~% ولکن عین السخط تبدی المساویا
# و چشم خوشنودی از هر عیبی کند است
# لیکن چشم خشم ظاهر میکند بدیها را [588]
# ~~اما چون حساد و غرض خواهان ملک اسلام حاضر بودند و به انواع روز به روز
# ~~عداوت ظاهر میکردند و خبرهای دروغ به سمع پادشاه میرسانیدند، پادشاه
# ~~اجازت مراجعتش نمی داد و می گفت که «ملک اسلام غیاث الحق والدین در
~~اردوی
# ~~بزرگ ما ساکن باشد تا آن هنگام که آن جماعت که ازو حکایت تخلف و
~~یاغیگری
# ~~بازنمودهاند، حاضر گردند. بعد از آنکه در مشافهه کذب و صدق آن به ثبوت
~~پیوندد PageV01P597
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0601.png)

# ~~درباب او حکم مطلق فرمایم.»
# و چون شرف ومیلان اولجایتو سلطان بیشتر اوقات به شرب خمر بود، اعلاء
# ~~ملک اسلام غیاثالحق والدین قصهآ محاصرهآ پادشاه شهر هرات وقلعهآ امان
~~کوه را و
# ~~تمتد ملک فخرالدین و واقعهآ دانشمند بهادر سرا و جهرا با هم مکرر
~~گرداندندی و
# ~~گفتندی که ملوک غور ملکان بس عظیم الشأن و رفیع المحلاند و آنچه از
~~تخلف
# ~~تعدی ایشان به عساکر پادشاهان چنگیزخانی لاحق شد از هیچ شهریار دیاری و
# ~~ملک ملکی در وجود نیامد ونخواهد آمد نیز، و در اقطار و اکناف اقالیم
~~سبعه
# ~~شهری محکم تر و خطهای شریفتر از بلدهآ هرات نیست؛ چه، لشکرهای آفاق از
# ~~فتح آن عاجزند و سلاطین روزکار از محاصرهآ آن قاصر، خاصه که چند قلعهآ
~~منیع و
# ~~حصن حصین در نواحی اوست.1
# ازین گونه سخنهای تهمت آمیز در حال مستی به ms488 سمع پادشاه فرو
# ~~می خواندند و او را از طریق تربیت و عنایت منخرط میگردانید[ند] و هاتف
~~غیبی
# ~~دمبدم این معنی را به اسماع آن طبقهآ فسقه میرساند:
### | شعر[شاعر]
# ای دشمن شه، بقا مبادت %~% وز عمر بجز عنا مبادت
# وی حاسد تیره بخت، هرگز %~% یک مشرب باصفا مبادت
# از لذت عیش وکام دنیی %~% جز رنج و غم و بلا مبادت
# ~~و ملک اسلام غیاث الحق والدین در هفته سه بار به دیدن امرا و وزراء
~~[589]
# ~~اولجایتو سلطان آمدی و بعد از آن که یک زمان با ایشان مجالست داشتی به
~~وثاق
# ~~خود آمدی و گفتی:
### | شعر[سنایی]
# # درگه خلق همه زرق و فسون ست و هوس %~% کار درگاه خداوند جهان دارد و بس
# ~~و اوقات و ساعات را به طاعت و عبادت حضرت ربوبیت باریتعالی منقضی
# ~~گرداندی و ملازمان و مصاحبان خود را گفتی که ای اصحاب
### | شعر اربیعی]
# بیایید تا رو به راه آوریم %~% به درگاه یزدان پناه آوریم PageV01P598
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0602.png)

# ز دادار جوییم نیروی خویش %~% نه از پنجه و زور بازوی خویش
# ~~درین ورطه که ما افتادیم؛ وجود چندین خصم قوی جز آنکه چنگ امید به
# ~~حبل المتین عون عبودیت و نصر خشوع و خضوع استوار گردانیم، هیچ چارهآ
~~دیگر
# ~~نیست. و برحسب «الصایم لاثرداله] دعوته»1 پنجشنبه و دوشنبه وایام بیض
~~روزه
# ~~داشتی و بر موجب «من کثرصلوته باللیل حسن وجهه بالنهار»2 اکثر ساعات شب
~~را
# ~~به نماز و نیاز بسر بردی.
### | شعر
# گرت صبح سعادت آرزو هست %~% ره حق گیر و شب بیدار میباش
# ~~و بر مقتضای «نعم الشفیع القران لصاحبه یؤم القیامة»3 به تلاوت کلام
~~الله عقیب
# ~~صلوات الخمس مشغول بودی و در سر
# شعر [فردوسی]
# # اول و آخر قرآن ز چه «با» آمد و «سین» %~% یعنی اندر ره دین رهبر تو
~~قرآن بس
# ~~تأمل بلیغ به جای آوردی و ساعت بساعت امرای [ی]که با او بر سر عنایت و
# ~~رعایت بودند و وزرای [ی آکه بر ms489 نهج محبت و مودت، مقربان درگاه [590]
~~خود را
# ~~به انواع نعمتهای رنگارنگ و طعامهای لذیذ هنی پیش او فرستادی و پیغام
~~کردندی
# ~~که «ملک اسلام غیاث الحق والدین را بر مال ما حکم است وبه هرچه رأی
~~عالی او
# ~~اقتضا کند بفرستیم و خویشتن را به تقبل آن رهین و رهی منت ملک اسلام
~~دانیم و
# ~~باید که ما را دوست و نیکو خواه خود داند.
# شعر[فردوسی]
# # همه دوستداریم و خسروپرست %~% من و گیو و گودرز و هرکس که هست
# ~~بر قضیت «من کان وصله لاأخیه إلی ذی السلطان فی منهج بر آو بتیسیر عسیر
~~آعانه
# ~~الله علی اجازة الصراط یوم تدحض فیه الأقدام» حکایت هواداری و نیک
~~اعتقادی
# ~~ملک اسلام را در خدمت پادشاه عرضه میداریم.»
# و مدبران پادشاه چون خواجه رشیدالدوله و تاج الدین علیشاه وبعضی از
# ~~امرا که حامی و محت ملک اسلام غیاث الحق والدین بودند، گفتند که «ای
~~ملک
# ~~اعظم، اگر بر خاطر پادشاه عادل باذل اولجایتو سلطان بواسطهآ سعایت و
~~شکایت PageV01P599
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0603.png)

# ~~اعدا غبار آزاری نشسته است، از آن معنی اندیشه به خاطر مبارک خود راه
~~مده و از
# ~~نکایت هموم خستهدل و متردد مباش و رمزهآ «الهم نصف الهرم» را بر ضمیر
~~منیر
# ~~بگذران. از آنگاه که تو بدین دار ملک نزول کردهای، چند نوبت سخن تو در
~~خلوت
# ~~پیش پادشاه عرضه داشتهایم و بر رأی اعلی او بطلان سخنان اصحاب غرض را
# ~~هویدا گردانیده، و امیدواریم که رغم آن جماعت را بزودی ترا به خدمت
~~پادشاه
# ~~درآریم و با حصول مرادات مع مزید حکومت ولایات به بلدهآ معمورهآ هراا
~~فرستیم.
# ~~و حالیا ملکی هر خطهآ بزرگ که در ممالک عراق و عراقین تعیین گردانی به
~~حکم
# ~~یرلیغ پادشاه جهان اولجایتو سلطان به نواب تو حواله داریم.»
# ازین نوع، هر تن از امیر و وزیر در باب ملک اسلام [591] غیاث الحق والدین
# ~~تربیتی می فرمود و موالاتی می نمود و ملک اسلام ms490 بر ایشان آفرین میخواند
~~و
# ~~میگفت:
### | شعر [ربیعی]
# # ایا نامداران فرخ نژاد %~% خدیوان زربخش با رأی و داد
# جهان داوران خجسته منش %~% بزرگان با خوی و داد و دهش
# # همه نیکنامیست آیینتان %~% خردمندی و مردمی دینتان
# # به رادی و آزادی و ننگ و نام %~% به خوی خوش و سرفرازی و کام
# # سزاوار دیهیم و تختی همه %~% فسروزنده چهر بختی همه
# # همیدونتان روز فیروز باد %~% شبان روز و روزان جو نوروز باد
# ~~امراء عظام وصواحب کرام در مقابل آن سباس و نیکوخواهی، او را عزیز و
~~محترم
# ~~می داشتند و در باب او هر یک عاطفت و کرامی بی حد میفرمود و میگفت:
# شعر[ادیب صابر]
# # شاه خسرو، غیاث دولت و دین %~% خسرو کامکار، فرخ نام
# # چون جلای خدای، جاه تو خاص %~% چون عطای خدای، جود تو عام
# # اصطناعات چو آب جان پرور %~% انتقامات چو خاک خون آشام
# # شاکر نعمتات وضیع و شریف %~% مادح خدمتات خواص و عوام
# # زیر طوق تو گردن شب و روز %~% لوح داغ تو شانهآ دد و دام PageV01P600
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0604.png)

# ذ کر صد و پنجم
# در جور و تعدی محد
# دذلدائ وبوجای بر مردم شهر هرات
# چون شهور سنهآ اثنی عشر و سبعمائه [=712] درآمد، درین سال هرزه محمد
# ~~و امرایی که با ملک اسلام غیاث الحق والدین بد بودند قاصدان پیاپی
~~[592] و
# ~~مکتوبات متواتر فرستادند و محمددلدای و بوجای را آگاه گردانید [ند] که
~~پادشاه
# ~~جهان اولجایتو سلطان از ملک اسلام غیاث الحق والدین بغایت در غضب است و
~~او
# ~~را در اردوی بزرگ بازداشت فرمود و ممکن نیست که او را بیش به هرات
~~نامزد
# ~~فرماید؛ چه، ما مادام حکایت طغیان و عصیان خلق هرات و آن دلیریها و
# ~~بی ادبی ها که از ایشان صادر گشت و در روی پادشاه تیغ کشیدن و
~~تیرانداختن و از
# ~~کماة و ابطال عسکر منصور پادشاه چندتن را به قتل آوردن و خلاف ملک
~~فخرالدین
# ~~و غدر جمال الدین محمد ms491 [سام] و عمارت ملک اسلام غیاث الحق والدین قلاع
~~و
# ~~حصون را به سمع پادشاه میرسانیم و آتش غضب او را در تلهب میآریم و در
~~باب
# ~~ملکش بی رعایت و عنایت میگردانیم، باید که شما در آن مقام من بعد خوشدل
~~و
# ~~آسوده حال زندگی کنید و چندانک ممکن باشد و متصور کرد بر حشم و خدم ملک
# ~~اسلام غیاث الحق والدین زور و زیادتی نمایید و از تمرد وتعنفی خدام
~~وعمال او
# ~~آنچه حادث گردد به اضعاف آن بازنمایید و متعاقب قاصد فرستید.»
# بدین سبب محمد دلدای و بوجای دست حیف و ستم برآوردند. و بوجای2
# ~~هر چند روز به در شهر میآمد و به علت آنکه «پدر من دانشمند بهادر را
~~درین شهر
# ~~به قتل رسانیدهاند» از متمولان و منعمان هرکس را که می گرفت مصادره
~~میکرد و از
# ~~نواب و نصب کردکان ملک اسلام غیاث الحق والدین خرج و مایحتاج لشکر
# ~~می طلبید. و اگر ایشان به دفع شرور و قلع مواد فتن او میخواستند که
~~لشکری
# ~~کشند، ائمهآ و سادات و اکابر شهر هرات مانع میآمدند و میگفتند که «در
~~غیبت
# ~~ملک اسلام غیاث الحق والدین با بوجای [593] به مقاتلت و مقاومت شروع
~~نمودن PageV01P601
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0605.png)

# ~~مصلحت نیست.» و به اشارت ملکزاده شمس الحق والدین، چند کرت اختیارالدین
# ~~محمد هارون وشمسالدین عمر شاه خواندزی1 با سپاه غوری و هروی و خلج و
# ~~بلوچ و نکودری عزیمت آن کردند که از شهر بیرون روند و با بوجای و سپاه
~~او حرب
# ~~کنند، شحنگان، چون: قرتقا و ایوب و ابراهیم عزیمت او را فسخ کردند و آن
~~تهییج
# ~~را تسکین داد[ند] و گفت [ند] که «بوجای درین دیار امیریست با ده هزار
~~مرد. اگر به
# ~~وقت ذهاب و ایاب به محقر چیزی او را خوشدل گردانیم، زیان ندارد.» و در
~~راهها و
# ~~کوهپایهها و روستاقات متعلقات بوجای مردم را می گرفتند و زحمت میداد
~~[ند].
# و محمد ms492 دلدای بیشتر اوقات در هرات توطن میساخت و هر روز بتازگی از
# ~~نایبان وکاردان[ان] ملک اسلام غیاثالحق والدین خدمتی توقع میداشت و
# ~~مغولان گرسنه و درویش حال ظالم بد اصل را بر سر خلق خدای، عزو جل، به
~~اسم
# ~~ناظری و شحنگی نصب میگرداند. و چون آن طایفه را نعمتی و ثروتی حاصل
# ~~می شد ایشان را معزول میکرد و آن گرسنگان و فرومایگان زمرهآ دیگر را بر
~~کار
# ~~میداشت و مشرفی تمغا و دارالضرب و دروب و قنطرات را بدیشان مفوض
# ~~می گردانید تا ایشان نیز توانگر و معتبر شدند. و خدام و ملازمان محمد
~~دلدای و
# ~~سرهنگان مسافر و تاجری را که در شهر میآمدند، به علت آنکه به سلام امیر
~~و
# ~~شحنه و فلان و بهمان نیامدید، مطالبه می نمودند و مضرتی بدیشان ملحق
# ~~میگردانید [ند]. تا کار ظلم به جای[ی] انجامید که خلق هرات از وضیع و
~~شریف و
# ~~صغارو کبار به یکبار در نفیر و ناله آمدند و گفتند:
### | شعر[انوری]
# # این چه شهرست پر از وحشت و ظلم %~% ون چه قوماند سراسر تلبیس
# # باچنین شهر عفاالله دوزخ %~% با چنین قوم سقی الله ابلیس[594]
### | [شعر)
# بلینابقوم یدعون ریاسة %~% لهاطرق یعیی علیهم سلوکها.
# مبتلا کرده شدهایم به گروهی که دعوت میکنند بزرگی را
# مر آن ریاست را راههاست که گران می آید بر ایشان سپردن آن راهها
# فتعسألدهر قدمتهم صروفه %~% فماخیرقوم هؤلاء ملوکها PageV01P602
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0606.png)

# بس هلاکت باد مر روزگاری را که پیش کردست ایشان را گردشهای او
# پس چه بود نیکوی [ی] گروهی که آن گروه پادشاهان ایشاناند
### | [شعر]
# # کجارفت آن عهد و دولت که مردم %~% بیاسود از خویشتن گاه گاهی
# # به خاصیت دور اهل هنر را %~% ز خود بود اگر بود آبی و جاهی
# # کنون گر بخواهی ز شاهی نشانی %~% کنون گر بجوئی به صدری پناهی
# # به محراب پر یابی از صدر سنگی %~% به شطرنج در بینی از چوب شاهی
# # به در دست گردون ازین ms493 حال و هر شب %~% برآرد ز آیینهآ صبح آهی
# # سراناند امروز قومی که دارد %~% در انساب ایشان خرد اشتباهی
# # نه زنده، نه مرده، چو مار طلسمی %~% چو کرزه گشاده دهان سیاهی [595]
# # نه بر قول شان آیتی و دلیلی %~% نه در عدلشان حجتی وگواهی
# # چو تمثال عفریت محض خطایی %~% چو اشکال نسناس عین گناهی
# و محمد دلدای در جوار مسجد فلکالدین از زن1 و مرد رعیت بازاری
# ~~بساخت و آن را به «سوق السطان» مسمی گردانید و فرمود که اهل سوق قدیم
~~بدین
# ~~بازار آیند و بیع و شری بر سر چهار سوی این سوق کنند.
# و پیش ازین تاریخ مذکور به دو سه سال، امیریساول بازار قدیمی طرف
# ~~جنوبی شهر را که مدروس شده بود به حال عمارت بازآورد و شحنهای ایوب نام
~~در
# ~~وی نصب کرد و بوجای نیز بیرون درب خوش بازاری بنیاد انداخت و چند سرای
~~و
# ~~جدار باغات خلق را بواسطهآ عمارت او خراب کرد و به خشت و جسر مساجد و
# ~~مدارس آن بازار را معمور گردانید و سکان شهر هر کس خود را به متعلقی و
# ~~خد متکاری شحنهای از شحنگان شهر منسوب گردانید و شحنگان و عسسان رنود و
# ~~اوباشان را برمی گماشتند تا مردمان را به زنا و لواط متهم میکردند و از
~~هر یک
# ~~مبالغی مال میستاند[ند] و در دعاوی وخصومات خلق مدخل میساختند و
# ~~رشوت میگرفت [ند] و به خزانهآ محمد دلدای می رساند [ند].
# القصه، این سال مذکور برین گونه که به ذکر پیوست، بر ساکنان شهر هرات،
# ~~حمیت عن الآفات والبلیات، به آخر آمد.

PageV01P603

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0607.png)

# ذکر صد و ششم
# در رفتن لشکر خراسان به
# تکناباد به حرب شاهزاده داود خواجه
# چون شهور سنهآ ثلاث عشر و سبعمائه [=713] درآمد، از تواریخ این سال
# ~~مذکور یکی آن بود که چون شاهزاده داود خواجه که پسر شاهزاده دوای [596]
~~بن
# ~~براق بود، دارالملک غزنین راایه] ضبط آورد و با لشکر بی ms494 عدد در آن سرحد
~~قرار
# ~~گرفت. ابواب عدل و رأفت بر خلق بگشاد و راهها را از دزدان و بی با کان
~~پاک کرد و
# ~~دست ظلم ظالمان از سر رعایا کوتاه گردانید. و معدلت او نامهآ امن و
~~امان برجهانیان
# ~~فروخواند و مکرمت او صیت بخشش بی سئوال در ربع مسکون منتشر گردانید. و
# ~~اگر چه کافر بود، اما به عدل غمری او ارباب ادیان و ملک و اصحاب فرمان
~~و دول
# ~~در اماکن و مساکن آسوده حال بودند و به دعاء دولت و ثناء حضرت او مشغول
~~و
# ~~مشعوف.
# چون آن حدود را بکل مسلم و مسخر کرد، اندیشهآ به دست آوردن دارالامان
# ~~خطهآ محروسهآ هرات را که از دور بهمن تا این زمان پادشاهان جهان و
~~سلطانان
# ~~کامران جهت حکومت او با هم تیغ کشیدند و میکشند، در خاطر خویش متمکن
# ~~گرداند و عزیمت آن کرد که با سپاهی ناگاه به هرات گذری کند و در باد
~~غیس معسکر
# ~~سازد.
# بعد از چند گاه [ای] از محبان پادشاه اولجایتو سلطان، امیر یساول را که
~~امیر
# ~~خراسان بود از آن حال و اندیشه که شاهزاده داود خواجه در خاطر داشت
~~اعلام
# ~~کردند وامیر یساول با تمامت عساکر خراسان و مازندران به تعجیل تمام
~~سوار
# ~~شد و بعد از سیزده روز به رودخانهآ هرات درآمد. خلق شهر را بواسطهآ
~~نزول و
# ~~مرور آن لشکر خرج بسیار شد. بعد از چهار روز که خورشید جمشید آسا شراع
# ~~شعاع خویش را به دست اعتدال به ایوان زمان برکشید و منشور عمل به نام
~~محل
# ~~تازه کرد، PageV01P604
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0608.png)

### | شعر [ربیعی]
# به برج حمل مهر بنمود چهر %~% زمین گشت آراسته چون سپهر
# هوا بوی مشک تتاری گرفت %~% زمین یکسر ابر بهاری گرفت
# همه باغ وگلراز و بستان وکشت %~% شد از خرمی جانفزا چون بهشت
# [597] گل و لاله و نرگس وارغوان %~% برآورد بار دگر بوستان
# سر سسرو آزاد بالا گرفت %~% میان چمن بلبل ms495 آوا گرفت
# درخشید لاله به سان چراغ %~% همه بوی مشک آمد از باغ و راغ
# ~~و محققان قضا وقدر رموزکنوز «فانآظروا إلی آثار رحمة الله کیف یحیی
~~الارض بعد
# ~~موتها»1 بر خواطر ارباب قلوب و اهل عرفان کشف کردند و نقاشان کن فیکون
~~به ید
# ~~قدرت بی چون نقوش مکنون بر الواح بساط بوقلمون ظاهر گردانیدند،
### | شعر
# # آفرین بر دست نقاشی که بی نوک قلم %~% صورت زییای بستان را نگارستان
~~کند
# # گاه از زنکار نقش نرگس شهلا کشد %~% گاه از شنگرف رنگ لالهآ نعمان کند
# ~~از فروغ لاله و ارغوان باغ و راغ پر شمع و چراغ گشت و از نکهت گل و
~~سنبل دماغ
# ~~باد سحر معطر و منور گشت،
### | شعر [فرخی]
# افروخته به هر طرف از گل چراغها %~% چون روی دلبران شده از لاله باغها
# از بوی جانفزای گل و نکهت سمن %~% کرده نسیم صبح معطر دماغها
# ~~امیر یساول امرا را با عساکر به تکناباد فرستاد. شاهزاده داود خواجه
~~پیش از وصول
# ~~لشکر خراسان هزیمت کرده بود و خلیخانهآ خود را بیرون برده. چون امرا به
~~لشکرگاه
# ~~او رسیدند، خیلخانه و هزاره و بازار او را غارت کردند و پنج هزار سوار
~~در عقب او
# ~~برفتند و نوبتخانه و علم و توق خاص او را بگرفت و چندانی از اموال و
~~اجناس و
# ~~اسب و برده به دست آورد که حد و عد آن را قیاس و اندازه ممکن نبود و
~~طایفه [ای]
# ~~را که در آن دیار [598] مادهآ فتن و شور بودند به قتل رسانید و اسیر
~~بسیار گرفت و
# ~~مظفر وکامیاب مراجعت نمود و در جوار هرات معسکر ساخت.

PageV01P605

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0609.png)

### | ذکر صد وهفتم1
# در وفات ملک مرحوم
# علاء الحق والدین، طاب ثراه
# راوی چنین گفت که برادر ملک غیاثالحق والدین، ملک علاءالدین درین
# ~~سال مذکور رنجور گشت و حرقت تب محرق بر اعضای او مستولی شد و سر بر
# ~~سریر بالش نالش نهاد وچون دانست ms496 که «سلطان الحمی رائد الموت» بر سریر
# ~~مملکت شخص بی نظیر او تاج «کل شیء سیموت»3 بر فرق خواهد نهاد و عسکر
# ~~قهر ملک الموت قصد شکست جیش قوتهای ظاهر و باطن او خواهد کرد و آشیان
# ~~نفس از طاوس جان تهی خواهد شد وانفاس معدوده به انجام خواهد پیوست،
# ~~فرزندان و ارکان دولت و اعیان حضرت خود را طلب داشت و گفت «بدانید که
# ~~هنگام رحلت من نزدیک شد و وقت آن رسید که از خرابهآ دنیا به کاشانهآ
~~عقبی روم و
# ~~دستگاه عالم فانی را که به حقیقت خوابیست، بدرود کنم و به سوی
~~مهمانسرای
# ~~«القبراول منزل من منازل القیمة»4 قدم زنم و بر اسرار طومار
### | شعر
# لدوا للموت وابنوا للخراب %~% فکلکم یصیر إلی ذهاب
# بزایید از برای مردن و بنا کنید از برای خرابی
# پس همهآ شما میکردید5 به سوی رفتن
# ~~واقف گردم. میباید که بعد از وفات من سلام مرا به برادر اعز غیاث الحق
~~[599]
# ~~والدین، ابقاءالله تعالی، برسانید و بگوئید که وصیت من آن است که اگر
~~بر خاطر
# ~~عاطر تو از طرف من برادر غبار آزاری نشسته باشد آن را به آب کرم و لطف
~~خود
# ~~محوکن و از سر مقالات و حکایاتی که بواسطهآ اصحاب غرض میان ما واقع شد
~~در PageV01P606
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0610.png)

# ~~گذر که من برادر ظاهرا و باطنا خاطر به او خوش کردم.
# شعراملک علاءالدین کرت]
# ~~مسیان ما و تو گر پیش ازین غباری بود
### | ازین طرف همه برخاست از میان بالله
# ~~وگر حدیثی گفتم که خاطرت رنجید
### | نگفته باشم جز از سر زبان بالله
# ~~و فرزند اعز محمد را، طال بقاوه، که ملازم اوست به تربیت و تقویت الطاف
~~و
# ~~اعطاف پدری و تحریص برکسب علوم محظوظ و مخصوص دار؛ چه، به دانش و
# ~~هنر ابناء کرام نام نیک آباء عظام را زنده و باقی دارند و به نادانی و
~~بی فرهنگی مرده و
# ~~منطمس گردانند.»
# ~~و بعد از آن ms497 امیرصالح را که پسر دوم او بود پیش خواند وگفت «ای فرزند،
# ~~برادر بزرگتر تو محمد غایب است و برادر اعز غیاث الدوله والدین، ابقاه
~~الله تعالی
# ~~فی السعادة والسلامة، در عراق متوطن و از اولاد و اقارب من جز تو کسی
~~دیگر
# ~~نیست که قایم مقام من درین قلعهآ محروسه روزگار تواند کرد و تو خردی2 و
~~در امور
# ~~ملکداری خوض نتوانی. باید که در کل مهمات رجوع به نواب این پدرکنی و شب
~~و
# ~~روز در اندوختن فرهنگ و دانش مجتهد باشی و یقین دانی که قدر و قیمت
~~مردم به
# ~~فضل وادب است نه بر اصل ونسب.
### | شعر
# فلیس فخارالمزء إلا بنفسه %~% وان عد آباء کراما ذوی حسب
# پس نیست فخر کردن مرد، الا به نفس او
# و اگر چه بشمارد پدران بزرگوار خداوندان حسب [600]
# # لیس الیتیم الذی قدمات والده %~% إن الیتیمیتیم الفضل والآدب
# نیست بی پدر آن بی پدر که بمرد پدر او
# بدرستی که بی پدرآن است که بی فضل و فرهنگ است
### | شعر
# # بلندهمت باش ای پسر که عزت تو %~% چنانک همت تست آن قدر تواند بود
~~PageV01P607
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0611.png)

# # اگر چه کار بزرگاست هم طمع به مبر[؟] %~% به جان بکوش چه دانی مگر
~~تواند بود
# پس از آن نواب [و] حجاب خود را گفت که «بعد از حفظ و حیاطت ایزد
# ~~بی چون فرزند صالح را به شما سپردم؛ چه، از میان ابناء او رفیع الشأن و
# ~~عظیم المحل خواهد بودن وکارهای عجیب بر دست او خواهد رفت. چون برادر
# ~~اعز غیاث الحق والدین، ابقاه الله تعالی فی الاقبال والجدال، از ممالک
~~عراق
# ~~بسلامت و سعادت مراجعت نماید و کامیاب در خطهآ محروسهآ هرات [قرار
~~گیرد]
# ~~همه با فرزند صالح پیش او روید و مفاتیح خزاین وقلاع وحصون مرا به خزنه
~~و
# ~~حفظهآ وی تسلیم کنید.»
# چون از این نصایح و وصایا فارغ گشت روی نیاز به حضرت بی نیاز آورد و از
# ~~درگاه ms498 رب الارباب مطلق به خشوع و بکا طلب رضوان و غفران کرد و گفت:
# # لئن عظمت ذنوبی یا الهی [من الطرایف] %~% فخدبالعفو ان العفواسنی
# اگر چه بزرگ است گناهان من ای خدای من
# پس بگیر در گذراندن را بدرستی که در گذراندن بلند ترست
# مثما ازداد وجه الذنب قبحا %~% فان العفو فیه یزید حسنا
# هرچه گاه که زیادت شود روی گناه از روی زشتی
# بدرستی که در گذران در وی افزون کند نیکوئی را [601]
# ~~خداوند به حق سکان قباب قرب تو و به عظمت غمام غم دم عارفان جلال تو و
~~به
# حرمت نم زمزم دیدهآ عاشقان وصال تو،
### | شعراسعدی]
# بزرگ بار خدایا به حق مردانی %~% که عاشقان وصال اند و طالیان جمال
# ~~که جرایم و خطیئات من بندهآ عاصی را به کرم بینهایت و فضل بی غایت خود
~~عفو
# ~~کن» بعد از آن بر اشارت بشارت «لااله الأ الله حصنی فمن دخل حصنی امن
~~من
# ~~عذابی»1 کلمهآ توحید بر زبان راند و شربت اجل نوش کرد و از دارفنا به
~~ملک بقا
# ~~رفت. به یکباره وجوه سیاه و اعیان درگاه و کاردانان مملکت و نامداران
~~حضرت او
# ~~کمرها از میان بکشادند و عمامهها از سر بینداخت [ند] جزع و فزع وخروش و
# ~~جوش از میدان سمک به ایوان سماک رساند [ند] وگفت اند]: PageV01P608
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0612.png)

# شعر [سیف اسفرنگی]1
# ~~ای پر [ده ]دار! پرده فروکش که راه نیست
### | هنگام بار دادن شاه است و شاه نیست
# ~~وی نوبتی! بپرس ز خاصان روزگار
### | کان شه تشان کجاست که در بارگاه نیست
# ~~دم درکش ای نقیب [و]کم ترهات گیر
### | چون دارو گیر داد ده و دادخواه نیست
# ~~ای باغبان، جرا بتگویی که در چمن
### | آن سرو با قبا و مه با کلاه نیست
# ~~[602) خلقی ست در شگفت کزین واقعه چرا
### | خورشید را چو ماه گلیم سیاه نیست
# ~~آسمان در آن ماتم جامه فوطه کرد و مردمک چشم او در آب غوطه خورد. ms499 خاک
# ~~فراز و نشیب بارگاه واویلا و واحسرتا و وامصیبتا، واین ندا درآمد:
### | ایضاله]
# # چون او نماند اختر و افلاک، گومباش %~% جمشید رفت، لشکر ضحاک گومباش
# # زهر گزنده کوزهآ غم گشت خلق را %~% در هیچ طبله مهرهآ تریاک گومباش
# # چون از طناب خیمهآ جاهش گسسته شد %~% چون خیمه کوه دامن بی جاک کو مباش
# # گو آفتاب خرمن بیگاه مه بسوز %~% در کشتزار سنبله خاشاک گو مباش
# # چون بارگه نماند که پرده برو کشند %~% نه بردهآ منقش افلاک گو مباش
# # چون در شکست کنگرهآ قصر خسروی %~% این سال خورده قاعدهآ خاک گو مباش
~~PageV01P609
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0613.png)

# ~~مأمور وامیر، غنی وفقیر، وضیع وشریف، پیر وجوان، پهلوی و پهلوان،
~~پلاسها در
# ~~گردن افکندند و سر و پا برهنه چون بیهوشان و متحیران، در فریاد و نفیر
~~و ناله و وای
# ~~و های آمداند] و گفت اند):
### | [ایضاله]
# # ای برتن تو جان دو پیکر گریسته %~% در هفت پرده چشم سه خواهر گریسته
# # تا در ندید از صدف جان نشان تو %~% الماس برق بر دل گوهر گزیسته [603]
# # بر سبزههای خاک تو رعد از زبان ابر %~% هر ساعتی به نوحهآ دیگر گریسته
# # بی خطبهآ جلالت ونام تو هر زمان %~% محراب نوحه کرده و منبر گریسته
# # چشم سرشک بار جهانی به درد تو %~% با ابر نوبهار برابر گریسته
# # و ز آتش فراق تو هر صبحدم هوا %~% بر زهر خندههای گلتر گریسته
# ~~و حشم و خدم و منتسبان عتبه و ملتزمان سدهآ او در خاک حسرت می غلطیدند
~~و از
# ~~سر درد میگفت [ند]:
### | [ایضاله]
# ~~بیصورت تو روز جوانی سیاه باد
### | وز نوحهآ تو نیت توبه گناه باد
# ~~آن را که بوی خاک تو صحت فزای نیست
### | آب حیات همچو اجل عمرگاه باد
# ~~وان را که نیست جان و دل از درد تو حزین
### | بیجان و دل جو صورت مردم گیاه باد
# ~~در پردههای روح عروسان قدس را
### | در جلوهآ وفای تو آینه ماه باد
# ~~گر بیتو لاله بیش ms500 بخندد به کوهسار
### | روی از شموم حادثه چون برگ گاه باد
# ~~روز قضا که تزکیت حالها کنند
### | برجیس2 برطهارت نفست گواه باد[604]
# ~~احزاب عرفان ووجدان واقوام علم و حلم و زمرهآ دین و یقین از آن قطیعت و
~~PageV01P610
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0614.png)

# ~~محیفت تأسف بسیار و اندوه بیشمار خوردند و روح مروح و قالب معطر ملک
# ~~مرحوم مبرور مغفور علاءالحق والدین را به عطر دعاء صالح و عبیر ثناء
~~خیر معطر و
# ~~معثبر کرد و گفت [ند]:
### | سعر (ایضأله)
# ~~طایر سدرهنشین مرغ سحرخوان تو باد
### | خازن خلد برین هر شبه مهمان تو باد
# ~~هرچه در عالم ارواح نشان دارد و نام
### | همه در دارچنان پیشکش جان تو باد
# ~~بر سر جلوهآ حوران بهشتی شب و روز
### | شقهآ رحمت حق حلهآ غفران تو باد
# ~~هر کجا در حرم قدس کنی مجلس خاص
### | جان ادریس ندیم دل پژمان تو باد
# ~~بر در بارگه انس چو ستری بکشی
### | بر تو روح ملک شمع شبستان تو باد
# ~~و مشایخ نامدار و زهاد کبار در آن حلقهآ ماتم حاضر گشتند و از راه بند
~~و نصیحت
# ~~اکابر و مشاهیر واماثل و جماهیر را که خداوندان تعزیت و مصاحبان مصیبت
# ~~بودند، گفتند:
# # یا قوم قد سآءت الظنون %~% و اضطرب الصبر والسکون
# ای گروه من بدرستی که بد شد گمانها
# و در حرکت آمد شکیبایی و آرمیدن
# أماعلمتم بان فیکم %~% ینتظر الموت والمنون
# ندانستند شما به این که در میان شما
# چشم میدارد مرک و مرگها[605]
### | شعر
# ~~ای اهل علم، عقل ازین داوری بریست
### | با حکم کردگار جهان این چه داوریست
# ~~معلوم نیست نزد شما کین برید مرگ
### | اندر میان خلق چو طواف هر دریست PageV01P611
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0615.png)

# هر سر نهادنی که درین خاک تیره هست
### | حقا که آن به حکم خداوند آن سریست
# ~~ای ارباب دولت وای اصحاب ملت وای خداوندان ثروت، این نه نخستین
# ~~جنازهایست که به دروازهآ عدم بیرون شده است و این نه اول تابوتیست که ms501
~~از بیوت
# ~~فنا به حانوت بقانقل کرده است. آن را که مهتر عالم و بهتر بنی آدم و
~~خلاصهآ
# ~~موجودات وزبدهآ مکونات بود و به طفیل او آدمیان و عالمیان را بر مائدهآ
~~حیات
# ~~نشاندند، این شربت در دادند و این نام نهاد[ند] که «انک میت و إنهم
~~میتون.»1
# ~~ابوالبشر که مطلع تخلیق بود، مقطع این تفریق کداخته شد. خلیل الله که
~~قدم خلت
# ~~بر مفرش آتش نهاد، درین دام افتاد. سلیمان که زین نبوت بر پشت باد
~~نهاده بود،
# ~~ازین حادثه نتوانست گریخت. نوح عمر دراز بزیست و نزیست. لقمان هزار سال
# ~~بماند ونماند
### | شعر[فردوسی]
# اگر سال گردد هزار و دویست %~% بجز خاک تیره دگر جای نیست
# اگر چرخ گردان کشد زین تو %~% سرانجام خشت است بالین تو
# ~~شاه وگدا را این شربت چشیدنی است، و امیر و فقیر را این جام نوشیدنی، و
~~عالم و
# ~~جاهل را این راه رفتنی و عشاق و فساق را این در کوفتنی.
### | شعر[مؤلف]
# ~~گر شیری و گر روبهی، گر فاضلی،گر ابلهی
### | گر پادشاهی، گر شهی، گر سروری، گر باسبان
# ~~[606] گرانجمی، گر انجمن، گر فیلی و گرفیلتن
### | گرصفدری، گرصف شکن، گرپهلوی، گرپهلوان
# ~~گرالشی، گر سرکشی، گر ناخوشی، وگر خوشی
### | گر مهری و گر مهوشی، گر دلبری، گر دلستان
# ~~ازمرگ سرگردانشوی، بیجان و بس بیجانشری
### | با خاک ره یکسان شوی، کم گرددت نام و نشان
# القصه، چهل روز برین صفت که ذکر رفت تمامت خلق غور و گرمسیر در
~~PageV01P612
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0616.png)

# ~~وفات او بسر بردند و به هر خطه و بلد از خطوط و بلاد خراسان خصوصا شهر
# ~~هرات، حمیت عن الآفات، که نعات خبر مفجع موجع وفات او برساندند، سه روز
# ~~شکان و قطان آنجا بر پلاس ماتم نشستند و لباس دوداندود در پوشیدند و
~~گفت[ند]:
### | شعر
# اندر فراق روی تو، جامهآ کبود به %~% وزآتش هوای تو دمها چو دود بهآ
# پیراهنی که صبر کند از برای عقل %~% از هجر جانگداز تو بیتار ms502 و بود به
# ~~ایزد تعالی روح با روح آن ملک سعید مغفور را در جوار رحمت خود آسوده
# ~~دارد و از زلال بیزوال وکاسادهاقا سیراب، بمحمد و عترته الطاهرین و
# ~~صحابه الظاهرین.

PageV01P613

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0617.png)

### | ذ کر صد و هشتم
# در حرب لشکر خراسان با لشکر
# ماوراءالنهر وانهزام لشکر خراسان
# چون شهور سنهآ اربع عشر و سبعمائه [=714] درآمد، درین سال شاهزادگان
# ~~دوائی از ماوراءالنهر با پنجاه هزار از آموی بگذشتند. چون به حدود
~~فاریاب رسیدند
# ~~امیر رمضان که بر سر سی هزار مرد به حکم اولجایتو سلطان امیر[607] بود
~~لشکر
# ~~جمع کرد و کارحرب را ترتیب داد. چون شاهزادگان به مرغاب رسیدند و میان
~~دو
# ~~دو سپاه قرب پنج فرسنگ راه مانده بود، امیر رمضان و بکتوت و امرای سپاه
~~بوجای
# ~~و پسر محمد دلدای بر آن معین گردانیدند که فردا بامداد باتفاق با سپاه
~~شاهزادگان
# ~~مقابل شوند.
### | شعر[ظهیر]
# # چون بر زمین طلیعهآ شب گشت آشکار %~% آفاق ساخت کسوت عباسیان شعار
# ~~امیر رمضان اطراف معرکه را بر امرا قسمت کرد و لشکر یکسر در آن شب به
~~کار
# ~~ترتیب اسلحه و مراکب قیام نمودند و همه بر آن اندیشه متفق شدند که فردا
~~چون
# ~~شیر و اژدها متوجه میدان وغا شوند و جدل فیول و شبول بر اعادی حمله
~~آرند.
# ~~چون از شب ثلشی بگذشت امیر رمضان به رسم کیان اهبت و ساز نبرد بر تن
~~خود
# ~~راست کرد.
### | شعراربیعی]
# به فرخنده بختیی و فرخ تنی %~% زره جست و خفتان و خود کمی
# بیاراست تن را به چینی زره %~% که بود آن ز درع سیاوش فره
# بپوشید خفتان روم از برش %~% دگر هر چه زان کونه بد در خودش
# ~~و در آن شب قرب ده نوبت بر میمنه و میسره لشکر طواف کرد و امرا و ؤجوه
~~سیاه را
# ~~به وعدههای خوب و امیدهای دلپذیر بر جنگ حریص گردانید و گفت:
~~PageV01P614
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0618.png)

### | شعر
# ~~یا نامداران فیروز روز
### | دلیران گردنکش کینهتوز ms503
# ~~میال را ببنلیل یر کینه سخت
### | به داد خدای و به نپروی بخت
# ~~چو شیران آشفته جنگ آورید
### | سر بد سگالان به چنگ آورید
# ~~تن دشمن از تیغ بیجان کنید
### | ز خون روی گیتی1 چو مرجان کنید[608]
# ~~تا آن زمان که خروش خروس سحر برآمد و شیطان شب از سلطان روز بگریخت،
### | شعر[ابیوردی]
# فلاح الصبح مبتسم الثنایا %~% و عاداللیل مقصوص الجناح
# پس ظاهر شده صبح در حالی که گمارنده دندانها بود
# و بازگشت شب در حالی که کوتاه شده بال بود
# ~~دل بر جنگ داشت. چون آفتاب طلوع کرد، چون جبنا معنی
### | شعرانظامی]
# # گریز بهنگام با سر به جای %~% بهآ از رزم جستن به نام و به رای
# ~~را دریافت و سر
### | لواحد الشعرا]
# # فلو کان لی نفسان کنت مقاتلا %~% باحدایهما حتی تموت و اسلما
# پس اگر بودی مرا دو نفس، بودمی من حرب کننده
# ~~به یکی از آن هر دو نفس تا بمردی یکی از آن نفس و سالم ماندی یکی از آن
~~نفس
# ~~واقف گشت و سپاهی مشاهده ناکرده روی به هزیمت آورد. امرای دیگر چون
# ~~بکتوت و بیرامشاه و مبارکشاه بو جای چون دیدند که امیررمضان هزیمت کرد
~~ایشان
# ~~نیز بگریختند. چاشتگاه شاهزادگان بدان موضع که امیررمضان معسکر ساخته
~~بود
# ~~نزول کردند. خرگاه و خیام و مواشی بسیار دیدند واز لشکر نشانی، نه. سه
~~فرسنگ PageV01P615
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0619.png)

### | تاریخ هرات
# ~~در عقب لشکر امیر رمضان بر کیفیت هر چه عظیم تر براندند. چند تن را از
~~لشکریان
# ~~او بگرفتند و تفحص و تحقیق احوال کرد[ند]. گفتند «بوجای غایب است و ما
# ~~نمی دانیم که امرا را چه شد، و اگر نه، همه بر آن عزیمت بودند که با
~~شما جنگ
# ~~نند.»
# شاه ادگان اند یشهمند شدند. بعضی گفتند که فرسنگ(ی) چند دیگر در
# ~~عقب ایشان لشکر کشیم. طایفهای گفتند که هم از این جایگاه بازکردیم؛ چه،
~~شاید
# ~~که مکری کرده باشند. آن روز در آن منزل قرار گرفتند. ms504 روز دیگر[609] با
~~نعمت
# ~~بی حد و غنیمت بی حساب مراجعت نمودند. و امیر رمضان تا سرخس در هیچ
# ~~مسکن قرار نگرفت.
# و چون خبر جبن و فرار او از پیش لشکر ماوراءالنهر به سمع اولجایتو سلطان
# ~~رسید، او را معزول کرد و سپاهش را به بکتوت داد و سی هزار مرد دیگر از
~~عراق
# ~~نامزد خراسان فرمود.

PageV01P616

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0620.png)

# ذکر صد ونهم
# در فرستادن ملگ اسلام غیاث الحق
# والدین مولانا صدرالدین را به قضاء ممالک هرات
# چون خسرو سیارگان چنگ آهنگ در حبل فرهنگ خرچنگ زد و از تابخانهآ
# ~~صبوحی مروحه داری آغاز کردند و کلابیان بساتین حیاض ریاض را به زلال
~~نسیم
# ~~مالامال گردانیدند،
### | شعر [خاقانی]
# ~~مهرست با زرین صدف خرچنگ را یار آمده
### | خرچنگ با پرواز تف پروانهای نازآمده
# ~~بیمار بوده جرم خور، سرطانش داده زیب و فر
### | معجون سرطانی نگر، داروی بیمار آمده
# ~~آن کعبهآ محرم نشان، وان زمزم آتش فشان
### | در کاخ مه دامن کشان، یک مه به پرواز آمده
# ~~درین فصل منبع فضل، مولانا صدرالحق والدین قاضی، به حکم ملک اسلام
# ~~غیاث الحق والدین به حکومت قضاء ممالک هرات به هرات آمد.
# و سبب آن بود که چون مالک اسلام غیاث الحق والدین از قلعهآ محروسهآ
# ~~[610] خیسار به مبارکی به دولتخانهآ هرات آمد[ه انزول فرمود، قضاء شهر
~~هرات به
# ~~مولانا معظم صدرالحق والدین مفوض گردانید. و در آن وقت قاضی هرات امیر
~~علی
# ~~نصرت بود. مولاانا]ء معظم به کرم غریزی و حسن خلق امیر علی را معزول
~~نکرد.
# چون مولا[نااء معظم صدرالحق والدین به عراق رفت، ائمه ومشایخ و اکابر و
# ~~اعیان شهر هرات، احسن الله احولهم، محضری نوشتند بر آن جمله که
~~«امیرعلی که
# ~~قاضی خطهآ محروسهآ هرات است. از علم عاریست و در امور شرعیه بخلاف
~~احکام
# ~~شرع مصطفوی شروع مینماید.» و آن محضر را به عراق فرستادند. چون صواحب
~~PageV01P617
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0621.png)

# ~~عظام و مدبران ملک بر مضمون آن محضر مطلع گشتند، ms505 به خدمت اولجایتو
~~سلطان
# ~~عرض کردند. چون اولجایتو سلطان با ملک اسلام غیاث الحق والدین بر سر
~~عنایت
# ~~و رعایت آمده بود - چنانک ذکر آن به تقریر خواهد پیوست - فرمود که «ملک
~~اسلام
# ~~غیاث الحق والدین هر کس را که تعیین کردهاند منصب قضاء هرات را بدو
~~ارزانی
# ~~دارید.» ملک اسلام غیاث الحق والدین در تقلد آن معنی مولاناء معظم
~~صدرالحق
# ~~والدین را مشارالیه گردانید.
# بعد از آن، روز دیگر حکم یرلیغ اولجایتو سلطان به نفاذ پیوست که قاضی
# ~~ممالک هرات مولاناء معظم صدرالحق والدین باشد وبر امضاء آن امثلهآ
~~صواحب
# ~~دین به کتابت پیوست برین نسق که «بر رأی عالم آرای ارباب ادیان و ملل و
~~اذهان
# ~~نورافشان اصحاب علم و عمل محقق و مبرهن است که در هر ذره از ذرایر
~~سریست
# ~~و در هر نقطهای از صنایع لطفی. تا دیدهآ هر دلی که به گخل تأثیر و
~~تسدید مکحل
# ~~بود، و بستان هر سینه که نور معرفت حضرت ربوبیت انور و شمع عقل هر
# ~~خردمندی که به لطف الهی و احسان پادشاهی منور در آیات و بینات او
~~نظرکند در
# ~~هر ذره بیانی بیند و در هر بیانی نشانی مشاهده کند و به حقیقت
~~بداند[611) که از
# ~~جمله پیرایه ها که صور سریت را بیاراید، بعد از حلیهآ ایمان و حلهآ
~~اسلام بر مقتضای
# ~~«العلم احسن حلیة والعقل افضل غنیه»1 هیچ پیرایه آن رتبت و عزت و آن
~~حرمت و
# ~~آن منقبت ندارد که پیرایهآ علم، وخداوند جلت قدرته و علت کلمته هر که
~~را که
# ~~بدین حلیه مخصوص کرد نام او را در سورة مجد بر لوح شرف ثبت گردانید و
~~ذات
# ~~شریف او را در مقام شهادت با هادیان شبل و جمع رسل، صلوات الله علیهم
# ~~اجمعین، جمع آورد؛ قوله تعالی «شهد الله أنه لا اله الا هو و الملائکة
~~وأولوالعلم»2
# ~~وسند کائنات و مفخر موجودات، علیه افضل الصلوات التامات، علماء امت خود
~~را
# ~~با ms506 انبیاء گذشته در رسوم درجه دعوت این تشریف فرموده است که «علماءآ
~~أمتی
# ~~کآنبیاء بنی اسرائیل»3 و هرکه از وطن مألوف و مسکن معمور خود قدم در ره
~~تعلم
# ~~نهد، شکان ملاء اعلی را فرمان رسد تا قوادم خود را در شاهراه او بسط
~~کنند و نعلین PageV01P618
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0622.png)

# ~~قصد صدق او را از خوافی خود فرش سازند؛ قول علیه السلام «إن الملائکة
~~لتضع
# ~~اجنحتها لطالب العلم رضا بما یصنع.»1 و این درجات کسی را به حاصل آید
~~که غرهآ
# ~~جوانی و عنفوان زندگانی را در تحصیل علوم و تذکار روز و تکرار شب و
~~تقوی و
# ~~عفت و ورع بسر برده باشد و در استفادت از شیوخ اسلام و کبار ائمه
~~مستغرق
# ~~گردانیده و سکن و وطن بر ساحل2 بحر فضل محققان دین ساخته و از برای درر
# ~~فواید و غرر فراید به تحمل بار تلمد و میثاق تعلم غوص کرده.
# «و امروز کسی که به حلیهآ علم محلی است و به لباس فضل و ورع آراسته،
# ~~مولانا معظم، همام مکرم، صدرالحق والدین مولانا اعظم اعلم ملک الزهاد
# ~~والمتقین، فخرالملة والدین خیساری است که بدین صفات حمیده موصوف وبدین
# ~~آثار پسندیده معروف است واحاطت [612] او به علوم اسلام و تبحر در معرفت
# ~~شرایع و احکام به درجهایست که ابناء روزگار از بحار خصایص او مغترفاند
~~و به
# ~~فضل سبق ومزیت تقدم او معترف. بنابراین مقدمات، منصب قضاء خطهآ محروسهآ
# ~~هرات را با ولایات او چون فوشنج وکوسویه و آزاب و تولک و هراترود و
# ~~فیروزکوه و غرجستان و جرزوان و اسفزار و دره و قلعه گاه و فراه و غور و
~~گرمسیر تا
# ~~حد سند بدو مفوض کرده آمد و این مهم بزرگ را که از معظلمات شرع
# ~~سید المرسلین است به صدق امانت وصیانت وحسن هدایت وکیاست او باز بسته
# ~~شد و فرموده آمد تا این مهم را به نیت صافی و عقیدت و عزیمت صادق تقلد
~~کند ms507 و
# ~~بر مقتضای «ان اگرمکم عندالله اتقکم.» 1 ورع و تقوی را که بهترین زادی
~~و نیکوترین
# ~~عنادیست ، شمعار و دثار روزگار خود سازد.
# شعر[ابوالفتح بستی]4 PageV01P619
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0623.png)

# من یتق الله یحمد فی عواقبه %~% و یکفه شر من عزوا و من هانوا
# هر که بترسد از خدای عزوجل ستوده شود در آخرهای کار خود
# ~~و کفایت کند ازو بدی آن کسانی که عزیز می شوند وآن کسانی که خوار می
~~شوند.
# ~~و در سر و علانیه اعتصام به حبل متین دین مبین کند و ایام و اوقات خود
~~را بر
# ~~معرفت حقایق معانی سبع المثانی وکشف دقایق تنزیل آسمانی مقصور و موقوف
# ~~دارد؛ چه، هر که به آیات آن تمسک کند و در مبانی و معانی آن تفکر و
~~تدبر به جای
# ~~آرد، به همهآ آمال و امانی برسد و مبتغاء همت بر تفتیش آثار و تحقیق
~~اخبار و درک
# ~~اصول اجماع - که قریب کتاب رب الارباب است وسنت سنیه - صرف کردهاند و
# ~~حدیث «اصحابی کالنجوم بایهم إقتدیتم إهتدیتم»1 نصبالعین ضمیر خود سازد
~~و
# ~~شاهراه حکومت را به خطوات معدلت مسلوک دارد و در استماع شهادت[613]
# ~~احتیاط نماید و در حفظ ترکات و اموال ایتام مجد مجتهد باشد و مساهلت و
~~محابا
# ~~درین معنی خصوصا و در همه معانی عموما به یکسو نهد و در قطع خصومات و
# ~~امضاء حکومات فتوی مفتیان مصیب را دستور اعمال خود سازد ونواب و
# ~~گماشتگان خود را از اخذ و قبول رشی و از میل و مداهنت اجتناب کلی
~~فرماید.
# «سبیل ائمه وسادات و معارف واصحاب مناصب وعموم رعایا وکافهآ
# ~~برایای خطهآ معمورهآ هرات، حمیت عن الآفات والعاهات، آن است که در
~~توقیر و
# ~~احتشام مولاناء معظم صدرالحق والدین، زیدت فضایله، اجتهاد هر چه تمامتر
~~به
# ~~جای آرند و در رعایت جانب او هیچ دقیقه از دقایق مطاوعت و مظاهرت فرو
# ~~نگذارند و منصب قضا و خطابت وامامت واحتساب وشیخ الاسلامی و تصرف
# ~~منابر ms508 و مساجد و مدارس وخانقاهات و تولیت اوقاف و سبیلات و آنچه از
~~لوازم و
# ~~عوارض منصب قضا باشد بدو مفوض دانند و او را در استخلاف و سبیلات و
~~آنچه
# ~~از لوازم و عوارض منصب قضایا باشد بدون مفوض دانند واو را در استخلاف و
# ~~استنابت و عزل و تقلد نواب و تزویج صغابر و حفظ اموال ایتام وغایبان و
~~آنچ از
# ~~شغل قضاست مطلق العنان شناسند و درکل امور شرعی رجوع بدو و نواب او
~~کنند
# ~~و احکام او را مطاوعت و افعال او را متابعت نمایند و در خطه هرات و
~~ولایات او هر
# ~~قاضی [ی] که یرلیغ وآلتمغای ومثالی داشته باشد، به مولاناء معظم
~~صدرالحق PageV01P620
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0624.png)

# ~~والدین تسلیم کند، بدین جمله بروند و حکم یرلیغ جهانگشای پادشاه عادل و
~~امثلهآ
# ~~عالیه را به جان تلقی نمایند تا به احماد پیوندند، ان شاء الله وحده.»
# و ملک اسلام غیاث الحق والدین نیز بر امضاء این یرلیغ وآلتمغا مثال عالی
# ~~نوشت ومولاناء معظم صدرالحق والدین را به هرات فرستاد.
# چون مولانا معظم به هرات رسید، روز جمعه در مسجد جامع احکام پادشاه
# ~~و امرا و صواحب بخواند و امیر محمد بن علی نصرت را معزول کرد و یرلیغ و
# ~~امثلهای که در دست داشت ازو بستاند و قضاء شهر[4 61] هرات را در تصرف
~~آورد
# ~~و ابواب انصاف و انتصاف بر موجب شرع مصطفوی گشاده داشت، و رسوم دین
# ~~احمدی را به حسن خلق و اعتقاد مبین مجدد گردانید، و در تقویت و تربیت
~~اهل
# ~~علم و تقوی معاونت هر چه تمامتر فرمود، و در قلع و قمع فسقه و فجره
~~اجتهاد بلیغ
# ~~به جای آورد تا بکلی معالم سرور و فجور محو شد، و آعلام علوم دینی در
~~اهتزاز
# ~~آمد و امور شرعیه رونق تمام گرفت.

PageV01P621

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0625.png)

### | ذ کر صد و 5هم
# در نواخت اولجایتو سلطان
# ملک اسلام غیاث الحق والدین را
# ~~ثقات هرات چنین تقریر ms509 کردند که درین سال مذکور اولجایتو سلطان با ملک
# ~~اسلام غیاث الحق و الدین بر سر عنایت آمد و زنگ تهمتی که ازو بر آینهآ
~~ضمیر او
# ~~ظاهر شده بود به مصقلهآ رضا و یقین بزدود و به حکمت حکم افواه بدگویان
~~و
# ~~حساد او را بست و جشم رعایت بر جمال حال او بگشاد.
# و سبب آن بود که چون درین سال مذکور اولجایتو سلطان به دارالملک بغداد
# ~~نزول فرمود، خواجه رشیدالدوله و تاج الدین علیشاه به خدمت شیخ الاسلام
# ~~قطب الانام، سلطان السالکین، قدوةالناسکین، نورالحق والدین شیخ الشیوخ
# ~~عبدالرحمن اسفراینی که شیخ وقت وبیر عصر وجنید ثانی و شبلی زمان،
# شعر ابایزید بغدادی]
# ~~بایزید عهد، نورالحق والدین، آنک هست
### | آسمان قدر و کوه حلم و دریای سخا
# ~~شبلی ثانی، دلیل خلق، کز سیر و سلوک
### | کشف شد بر وی رموز ابتدا و انتها
# ~~[615امقصد ارباب ملت مرجع اهل هنر
### | حامی ابناء گیتی، کهف شرع مصطفا
# ~~علمه یهدی إلی التوحید من نهجالعمل
### | حلمه یحمی حمی التقدیس من وجه العلی
# دانش او راه می نماید به سوی یکی گفتن در راه عمل کردن
# بردباری او نگاه می دارد فرق پاک گردانیدن را از روی بزرگواری
# ~~قدس سره آمدند، شیخ نورالدین بعد از آنک یک زمانی با ایشان بسر برد،
~~گفت
# ~~«چهار سال می شود که ملک اسلام غیاثالدین والدین که ملک عادل است و از
~~PageV01P622
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0626.png)

# ~~دودمان بزرگواری و از خاندان نامداری و به حلیت عدل و بذل آراسته و به
~~صورت
# ~~و معنی ستوده و بسندیده
### | شعا
# فتی کملت اخلاقه غیر آنه %~% جواد فما یبقی منالمال باقیا
# جوانیست که تمام شده است خویهای او جز آنکه او
# جوانمردیست که باقی نمیگذارد از مال جیزی را
### | شعر
# آن سخاورزی که گردون دام اوست %~% کوش کیوان سفتهآ انعام اوست
# مسر خردهندان فضل اندوز را %~% گر امیدی هست در ایام اوست
# ~~بر درگاه این پادشاه ملازم است. شما که مدبران ملک ms510 و ناظم مصالح آن
~~درگاهاید،
# ~~چرا تا این غایت در مراجعت او تأخیر و تعویق جایز شمردهاید و به سخن
~~طایفه ای
# ~~که شیوهآ ایشان حیف و تعدی است و ییشهآ فسق و فجور، او را به یاغیگری و
~~خلاف
# ~~کردن منسوب گردانیده و بواسطهآ غیبت او خلق هراة و سکان آن دیار را به
~~دست
# ~~امرای جابر و حکام بد دین که متوطن آن حدودند باز گذاشتهاید؟ من بعد
~~برخلاف
# ~~گذشته [616] بر مقتضاة «من بلغ سلطانا لحاجة من لا یستطیع ابلاغها ثبت
~~الله قدمیه
# ~~یوم القیمة»1 حکایت راست دلی و هواداری او را به حضرت پادشاه رفع
~~گردانید.»
# ~~صواحب مذکور گفتند که «فرمانبرداریم و چندانک امکان دارد در آنچه بر
~~لفظ مبارک
# ~~شیخ رفت بکوشیم.»
# القصه چون از پیش شیخ الاسلام نورالحق والدین بیرون آمدند، هم در آن
# ~~هفته امرای ای] را که با ملک اسلام بد بودند بر سر رضا آوردند و بعد از
~~چند روز
# ~~دیگر امرا و صواحب باتفاق به خدمت اولجایتو سلطان آمدند و زبان به نشر
~~مدح و
# ~~سپاس او بگشادند و گفتند:
### | شعر اولو الجی]
# ای ملک بیتو بوی بقا درنیافته %~% عزم ترا سفیر صبا درنیافته
# بیعون قدرت تو و تعلیم حکم تو %~% طبع قدر مزاج قضا درنیافته
# سیاح گشته ابر و شده پیک آفتاب %~% دست ترا به جود و سخا دریافته
~~PageV01P623
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0627.png)

# هفت اسبه رفت تیغ کشیده شه نجوم %~% خصم ترا به راه بقا درنیافته
# بی سیل ابر دست تو در مرغزار خلد %~% طوبی کمال نشو نما درنیافته
# بعد از آن ملک اسلام غیاث الحق والدین عرضه داشتند و به جهت مراجعت
# ~~او حکم یرلیغ طلبید [ند]. اولجایتو سلطان فرمود که «ملک غیاث الدین را
~~به هر چه
# ~~دلخواه او باشد به اضعاف سیور غامیشی و عاطفتی که پدران نیک و جدان
~~بزرگ ما
# ~~در باب آبا و اجداد او فرمودهاند بازگردانید، اما [617] بدین شرط که
~~سوگند خورد
# ~~که با ما ms511 دل دیگر نکند و با دشمنان و منازعان ملک ما دشمن باشد و با
~~اولیا و احباء ما
# ~~دوست.» امرا و صواحب از آن تربیت و حسن اجازت در حق ملک اسلام
# ~~غیاث الحق والدین بغایت خوشدل و مستبشر گشتند و باردیگر بر پادشاه
~~آفرین
# ~~فراوان وثناء بیکران خواند و گفتند:
# شعر[فرید کشی]
# ای جهاندار خدیوی که ز جان هر نفسی
### | سجده بر درگه تو قیصر و کسری کرده
# آسمان از اثر صبح دم دولت تو
### | خنده بر صبحدم عالم عقبی کرده
# رأی خورشیدنمای تو که صبح آمل است
### | سرمهآ روشنی دیدهآ اعلی کرده
# دست در گوشهآ فتراک تو اقبال زده
### | دشمنانت به سفر مسکن و مأوا کرده
# ~~روز دیگر بشارت نواخت و عاطفت پادشاه عادل اولجایتو سلطان را به ملک
~~اسلام
# ~~غیاث الحق والدین رساندند وبر موجب حکم اولجایتو سلطان ازو دست عهد
# ~~خواستاند]. چون ملک اسلام را از پادشاه بغضی در خاطر نبود، از صفای
~~طویت و
# ~~خلوص عقیدت، نام باری تعالی وتعظم بر زبان راند و گفت «بالله العظیم ثم
~~بالله
# ~~العظیم، بدان خدای، جلت اسماؤه و عمث نعماؤه، که اوهام خلایق از معرفت
~~کنه
# ~~اصناف الطاف او قاصر است وافهام عالمیان از اعداد آلاء ونعماء او عاجز،
~~وبدان
# ~~جباری که کمال جلال او از وصمت نقصان منزه است و موارد ارادت او از
~~شوایب
# ~~غرض مبرا، نه غواص عقل در دریای کبریای او سباحت تواند کرد و نه مساح
~~وهم
# ~~ساحت عظمت او را تواند بیمود، بدان قادری که [618] هفت سپهر رفیع را
~~برآورد و PageV01P624
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0628.png)

# ~~اوراق اطباق هر یک را به کواکب ثواقب بیاراست و بساط ربع مسکون بر بسیط
# ~~عالم بگسترانید و به اوتاد اطواد محکم ومبرم گردانید و اجناس حیوانات
~~را از
# ~~کتم عدم در عالم ظهور آورد وانسان را از میان ایشان به کرامت «و لقد
# ~~کرمنا بنی ادم»1 مکرم و مشرف کرد وبه ذات باک رسول عربی - که زبدهآ
# ~~آفرینش ms512 وخلاصهآ موجودات است - و به تشریف «و ما آرسلناک الا رحمة
# ~~العالمین.»2
### | شعرا[سنائی]
# هاشمی نسب مبارک بئ %~% چون گل نوبهار در مه دی
# توتیا گشت اندر ایامش %~% خاک یثرب ز عز اقدامش
# چون به اعزاز باز شد مشتش %~% ماه دو نیم شد ز انگشتش
# فصحا را به وقت در سفتن %~% کرد بر سر لکام ناگفتن
# روز غار ایزدش چویاری کرد %~% عنکبوتیش پردهداری کرد
# ~~و به صحابهآ کرام که انجم سپاه شرایع ولآلی اصداف حقایق و جواهر کان
~~مفاخر و
# ~~ثواقب مکان فضایل وعقود قلاید مهتری وتمایم وشاح سروریاند،
### | شمعر
# ~~قسم به خالق خلقی که خلق کرد مهیا
### | قسم به رازق رزقی که رزق کرد مقسم
# ~~به عرش پاک و بر و بر فرشتگان مقرب
### | به فرش خاک و در و در پیامبران مقدم
# ~~به مهد مولد زهرا، به عهد مبعث احمد
### | به مهر عصمت حوا، به طهر صفوت آدم
# ~~به حق گزاری موسی، به حق گزینی هارون
### | به پاکزادی عیسی، به پارسائی مریم
# ~~[619ابه عارفان محقق، به زاهدان موحد
### | به انبیاء مطهر، به اولیاء مکرم PageV01P625
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0629.png)

# ~~به ذات خالق بی چون، بهجان احمد مرسل
### | به قدر مسجد اقصی، به جاه کعبهآ اعظم
# ~~به پنج فرض مقرر، به چار کتب مخیر
### | به هشت فصر معمر، به هفت نور مقدم
# ~~به نور روضهآ سید، به خاک مشهد یاران
### | به سنگ خانهآ کعبه، به آب چشمهآ زمزم
# ~~که با حضرت پادشاه جهان یناه عادل باذل شاهنشاه و شهریار جهان،
### | شعر[رشید وطواط]
# # ملیک ملوک الآرض شرقا و مغربا %~% عزایمه ازرت بزهر الکواکب
# او پادشاه پادشاهان زمین است در مشرق و مغرب
# عزیمتهای او خوار است روشنای ستارگان را
### | نظم [سراج قمری]
# # آن شاه شه نژاد که از راه مرتبت %~% رایات دین به قبهآ اخضر برآورد
# # از حسن اعتقاد ز درهای بتکده %~% در حد روم پایهآ منبر برآورد
# # اسبش برای روشنی چشم اختران %~% کرد از زمین به دیدهآ اختر برآورد
# ~~قهرمان گیتی اولجایتو خلاف ms513 نکنم وبا اعادی ومخالفان او جز ره مخالفت و
# ~~منازعت نسپرم.»
# چون ملک اسلام غیاثالحق والدین با امرا و صواحب عهد کرد، روز دیگر او
# ~~را پیش اولجایتو سلطان بردند. اولجایتو سلطان در باب او نه چندان الطاف
~~و
# ~~عاطفت شاهنشاهی و کرامت و عنایت پادشاهی مبذول داشت که شرح و تقریر آن
# ~~را تبیان و بیان در حد امکان توان آورد. فرمان فرمود تا بتجدید یرلیغ
~~نوشتند و خطهآ
# ~~هرات را[620) تا اقصای افغانستان1 و حد آموی بدو مفوض کرد[ند] و به هر
~~امری PageV01P626
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0630.png)

# ~~که مقصد ومطلب ملک اسلام غیاث الحق والدین بود علیحده یرلیغی به نفاذ
# ~~پیوست و خلعت خاص خود بدو داد با چندین سر اسبان تازی و چندین جامههای
# ~~قیمتی و قباهای زربفت و کلاههای مرصع و کمرهای زرین و سلاحهای مصری و
# ~~سرابردههای رومی و پنج تا نیزهآ زرین2 و هفت علم اژدها پیکر و هفت
~~خروار طبل و
# ~~سه کوس با آنچ از توابع نوبتخانه است، چون: نفیر و گاودم و سفید مهره و
~~شرنای
# ~~مع مزید حکم آلتمغای که از ملوک اسلام غور و ملوک خراسان و عراق و
~~عراقین
# ~~نداشتهاند و پادشاهان چنگیزخانی ایشان را بدان ترتیب بزرگ نگردانیده.
### | شعر [ربیعی]
# بفرمود کیخسرو دادگر %~% شهنشاه زربخش خورشید فر
# که تا اسب و زین وکلاه آورند %~% زر و سیم و ساز سپاه آورند2
# همان اسب تازی زریته زین %~% همان اشتر بار دیباء چین
# همان استر گام رو زیر بار %~% کمرهای زرین گوهر نگار
# بدیشان زر و گوهر نابسود %~% همه هر چه در گنج آکنده بود
# دکر تیغ و کوپال و خفتان و ترک %~% ز آهن زره، جوشن از جرم گرگ
# سراپرده و طبل زرینه کفش %~% همان تیغ هندی و تابان درفش
# بدو داد و چهرش چو گل تازه کرد %~% جهان را ز نامش یر آوازه کرد
# ~~و تمامت امرا وصواحب و وجوه عساکر اولجایتو سلطان ملک اسلام را
~~بنواختند و
# ~~به ms514 مراکب راهوار و ملابس زرنگار و ساز نبرد و اوانی زرین و خیام و
~~خرگاه و
# ~~شیادروان شاهانه مدد داداند].
# و درین سال مذکور ملک اسلام با اردوی بزرگ پادشاه به مازندران
# ~~درآمد. (621] PageV01P627
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0631.png)

# ذکر صد و یازدهم
# در آمدن ملک آسلام غیاث الحق
# والدین از جانب عراق به خطهآ هرات
# ~~چون مشهور سنهآ خمس عشر و سبعمائهآ [=715] درآمد، درین سال ملک
# ~~اسلام غیاث الحق والدین از اردوی اولجایتو سلطان عزیمت سفر به طرف خطهآ
# ~~محروسهآ هرات، حمیت عن الافات، مصمم گردانید به وقتی که غمام پردهآ
~~ظلام در
# ~~فضاء عالم بالا میکشید و گلهای دخانی ز قبهآ فلک آتش نگار مینمود و
~~بیلان
# ~~سریع السیر بر صحن میدان فلک قطار میکرد و امواج کوه پیکر ز روی دریای
~~اخضر
# ~~می آورد،
### | شعر[دقیقی]
# # آلاح و قد رایی برقا ملیحا %~% سری فأتی الحمی نضوا طلیحا
# بدرخشید وبدرستی که دید برقی درخشان
# رفت پس دید به قرق نزار مانده
# # کما اعضی الفتی لیذوق غمضا %~% فصادف جفنه جفنا قریحا
# ~~همچنانکه چشم فرو خواباند مرد جوان تا ببخشد خواب اندک را
# بس بیافت پلک چشم خود را پلک چشمی خسته
# # إذا ما اهتاج احمر مستصیرا %~% حسبت اللیل زنجیا جریحا[622]
# ~~و از خروش نای رویین رعد طاس نگون گردون پر آوازه میشد و از نهیب صیحهآ
~~او
# ~~نفخهآ صور پیدا میآمد.
### | شعر
# گهی کابرتیره فغان داشتی %~% به بالا گه برف انباشتی
# رخ آب گشتی به سان بلور %~% فسردی دم اندر تن نره گور
# ~~چون یک منزل از لشکرگاه اولجایتو سلطان بیرون آمد به اسم ابلاغ بشارت
~~مولانا
# ~~ملک الحکما حکیم سعدالدین منجم غوری، امیر ایاجی را به جانب هرات
~~فرستاد و PageV01P628
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0632.png)

# ~~متعاقب ایشان بر نهج تأنی حرکت فرمود و به هر بلده و خطه و قصبه و بقعه
~~که نزول
# ~~کرد، ملوک و امرا و جماهیر و مشاهیر آن مواضع به استقبال بیرون آمدند و
~~شرایط
# ~~دوستی و محبت و هواجویی به ms515 تقدیم رساندند. و به هنگامی که مشاطهآ ربیع
~~جمال
# ~~با کمال عروس چمن را به وسمهآ سبزه و گلغونهآ لاله برآراست و بر تخت
~~زمردین
# ~~بوستان به عصابهآ گل افشان جلوه داد،
### | شعر[ظهیرا
# # دوش آوازه درافکند نسیم سحری %~% که عروسان چمن راست گه جلوه گری
# ~~و نقاش تأثیر فلکی به نوک خامهآ اعتدال هوا بر صحایف اوراق اشجار صد
~~هزاران
# ~~نقش و نگار ظاهر گرداند و عطار صباء جان پرور به شام و سحر در چمن و
~~گلشن سر
# ~~طبلهآ نافجات ختن بازکرد،
### | شعر[سید حسن]
# ~~صبا نقاش و عطارست پنداری که هر ساعت
### | چو نقاشی به پایان برد، عطاری ز سر گیرد
# ~~و از فر دولت شهنشاه مملکت بهاری عامل عالم بین به خلعت فاخر جوانی
~~مشرف
# ~~گشت،
# نظم [شمسی طبسی]
# ~~جهان چه خدمت شایسته کرد گردون را
### | که باز در بر او خلعت شباب انداخت
# ~~6236] طرب سرای شهنشاه گل مگر چمن است
### | که عندلیب درو نالهآ رباب انداخت
# ~~کنار لاله صحرانشین به خون غرق است
### | خدنگ برق همانا فلک صواب انداخت
# ~~نهاد مجمر بر دود لاله پیش مبین
### | ز برقبین که درو آسمان چه تاب [انداخت]2
# ~~زلال برق صفا ده مرا که نعرهآ رعد
### | هزار مشعله در قبهآ سحاب انداخت
# ~~و باد نوروز از نسیم گل و سنبل و رایحهآ سمن و سوسن دماغ عالم و
~~عالمیان را معطر PageV01P629
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0633.png)

# ~~و معنبر گرداند و فراش بواش1 ربیع به الوان فراش بدیع، صحن بساتین و
~~ساحت
# ~~باغ را مزین کرد.
# شعر [ولوالجی]
# # نوروز باز قاعدهآ کار گل نهاد %~% بر سمت باغ رسته بازارگل نهاد
# # از آستین نافه برون گرد باد سنگ %~% آورد و زیر دامن کلبار گل نهاد
# # در ملک باغ ابر بسی جهدها نمود %~% تا تخت کل زمانه سزاوارگل نهاد
# # یارب زمانهآ آن چه کژی و چه نازک است %~% کندر قد بنفشه و رخسارگل نهاد
# # اندک ترست هر نفسی صبر عندلیب %~% تا دیده بر کرشمه بسیارگل نهاد
# به ms516 مقام متبرک جام، علی ساکنیها2 السلام، درآمد و سه روز به خدمت [624]
# ~~شیخ الاسلام خواجه شهاب الحق والدین، ملازم بود. روز چهارم ملک معظم
# ~~شمسالدین امیر ورنه وملکزاده اعظم جوانبخت شمس الحق والدین ومولانا
# ~~صدرالدین قاضی وشمس الدین عمر شاه خواندزی وحکام و عمال و صدور و
# ~~بدور شهر هرات به استقبال ملک اسلام به جام آمدند. روز پنجم ملک اسلام
# ~~غیاثالحق والدین از جام حرکت فرمود و از حدود جام تا دروب شهر هرات در
~~هر
# ~~ده کامی طایفهای از ائمه و معارف شهر با طبقهای زر و سیم مترصد ایستاده
~~بودند.
### | شعر[عطار]
# زر و گوهر در زمین میریختند %~% مشک و عنبر در هوا میریختند
# ~~و بوجای پسر خود ابویزید را با پنجاه سوار از اؤبهآ تاکوسویه به
~~استقبال بفرستاد و
# ~~شحنگان شهر چون ابراهیم و یوسف و کوجری و ایوب و اسغ و تمامت وجوه سپاه
# ~~بکتوت و بوجای و محمد دلدای که در حدود هرات متوطن بودند همه به
~~استقبال
# ~~بیرون آمدند و خلق شهر از مرد و زن پیاده و اطباق زر و سیم بر فرق
~~نهاده، به اسم
# ~~پذیره پیشباز رفتند و صناع و اهل حرفه هرکس به نوعی دکاکین و مساکن خود
~~را به
# ~~الوان اثواب وانواع فواکه واجناس اسلحه برآراستند واز چپ وراست وفراز و
# ~~نشیب بخور عود و عنبر و لخلخهآ مشک و عبیر دماغ فلک اخضر را خوشبوی
~~گرداند.

PageV01P630

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0634.png)

### | شعر [ربیعی]
# # چو مردم به شهر اندر آگاه شد %~% پذیره شدن را سوی راه شد
# # زن و مرد از شهر بیرون شدنل %~% پدیره ز باره به هامول شدتل
# # ز اندازه افزون فراز آمدند %~% به پیش جهانجوی باز آمدند
# # در و بام را همچو چشم خروس %~% برآراستند و بنالید کوس
# # جهان تا جهان از پی شاه راه %~% ببستند اذین همه راه را
# # همه خاک ره را به مشک و گلاب %~% زدند از برای جهانجوی آب
# # [625] ز یاقوت و از گوهر نابسود ms517 %~% ز سیم وز زر هر کرا هر چه بود
# # چه مایه که با هم برآمیختند %~% همه راه یکسر همی ریختنل
# # جهان شد چو فردوس آراسته %~% ز بس گونه گون هدیه و خواسته
# ~~بدین عظمت وشکوه در اواسط شهر الله الاصم رجب رجب الله قدره،
### | شعر[ازرقی]1
# # به فال همایون و فرخنده اختر %~% به بخت موفی و سعد موقر
# # به وقتی که هست اندر وفال نیک %~% به روزی که هست اندرو سعد اکبر
# ~~به دولتخانهآ شهر هرات، کفیت عن الآفات، درآمد و بتجدید بر سریر عزت
~~جلوس
# ~~مبارک فرمود.
# شعراسیف اسفرنگی]
# # شهریار تاجداران باز آمد بر سریر %~% فتنه [و] غوغاء دوران باز ماند از
~~دار و گیر
# # مورد انصاف شد اهل جهان را خوابگاه %~% معهد اقبال شد ارباب دین را
~~بارگیر
# # چون نسیم صبحدم از گرد شبدیزان2 گرفت %~% موکب دارای عالم آسمان را در
~~عبیر
# ~~و تشنگان بادیهآ ظلم یعنی شکان هرات بواسطهآ وصول موکب میمون و رایت
# ~~همایون ملک اسلام از موارد امن و امان و مشارع روح و راحت سیراب گشتند.
### | نظم [سراج قمری)
# # بنمود نوعروس فلک روی ایمنی %~% آمد ز نوبهار جهان بوی ایمنی
# # بشگفت بوستان مراد وگل نشاط %~% خوشگشت بوی عافیت و کوی ایمنی [626]
# # شاهین مثال کار جهان باز راست کرد %~% انصاف و عدل کرد ترازوی ایمنی
~~PageV01P631
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0635.png)

# # از بس که خورد خون جگر تیغ آبدار %~% تا مشک زاد نافهآ آهوی ایمنی
# # از بس که ابر چشم ستمدیده آب زد %~% بسترد گرد حادثه از روی ایمنی
# ~~و از اطراف واکناف خراسان ملوک وحکام واعیان و زعما وجماهیر به هرات
# ~~آمدند و به شرف رکاب ملک اسلام غیاث الحق والدین مکرم و مشرف گشت [ند].
# ~~ملک اسلام در باب هر یک خاصه ملک قطبالدین اسفزار و ملک قطبالدین تولک
# ~~و امیر شمس الدین حمال قاضی و تاجالدین علیشاه - که نایب کل ملک
~~ینالتکین
# ~~هرات بود - و ملوک غور و غرجستان و جرزوان اعطاف بیکران و الطاف بی
~~پایان ms518
# ~~مبذول داشت.
### | نظم [شاعر]
# همه همگروه به راه آمدند %~% سوی انجمنگاه شاه آمدند
# بدان آمدن شادمان گشت شاه %~% از آن نامداران لشکر پناه
# جداگانه با هر یکی عهد بست %~% که درپایهآ کس نیارد شکست
# در گنج بگشاد بر هر کسی %~% خزینه بسی داد وگوهر بسی
# چو نام آوران آن دهش یافتند %~% سراسر سر از سرکشی تافتند
# نهادند سر بر زمین یک زمان %~% کله گوشه بردند بر آسمان
# گرفتند بر شهریار آفرین %~% که پار تو بادا سپهر برین
# سر تخت جمشید جای تو باد %~% سریر سران خاکیای تو باد
# ~~و ملک هر بلده و حاکم هر بقعه و والی هر قصبه و حارس هر حصار[627] و
~~حامی
# ~~هر دیار را با خلعت تمام اجازت مراجعت فرمود و ایشان را بر عدل
~~واستمالت
# ~~رعایا و تجمیل در حق سایر برایا، وتعظیم اهل علم و تحقیق زمرهآ اهل فسق
~~و قمع
# ~~قطاع طریق حریص گردانید و شمسالدین عمر شاه خواندزی و تاجالدین فشتری
~~را
# ~~که در ظاهر در خدمتکاری و فرمانبرداری ملک ید بیضا مینمودند و در باطن
~~با
# ~~اعادی و حساد او طریق مصادقت و یگانگی می سپرد[ند]، بعد از آنکه بر
~~مقتضای
# ~~شرع مطهر نبوی ذنوب ایشان به ثبوت پیوست، هر یک را به ادب بلیغ و بطش
# ~~عظیم مالشی تمام داد و دست حیف و تعدی شحنگان و ملازمان ایشان از سر
# ~~رعییت کوتاه گردانید و ابواب عدل و احسان بر خلایق بگشاد. و به جهت
~~ادرارات
# ~~علماء اسلام و عمارات مزارات و جمعیت خانقاهات خطهآ پاک هراة علیحده به
~~نام
# ~~هر یک و هر موضع آلتمغاء مبارک ناطق بر مال معین و غله مبین ارزانی
~~داشت و بر PageV01P632
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0636.png)

# ~~حسب «الرجل فی ظل صدقته حتی یقضی بین الناس» مال بی حد بر فقرا و غرما
~~و
# ~~غربا ومساکین صدقه کرد وبر موجب «آنا ضامن بالجنة لمن ادی زکوة ماله و
# ~~العشر2» واجب زکات و اعشار خویشتن را به ms519 مستحقان رسانید و خلق را بر
~~مقتضای
# ~~«فشارب3 الخمر ملعون و طعامه زقوم و شرابه حمیم ولباسه قطران»4 از شرب
~~خمر
# ~~منع فرمودن ونوحه گران را بر قضیت العن الله الناحیة سبعین لعنة ولعن
~~المستمعة
# ~~ثمانین لعنة»5 از آنک در ماتمها درآیند و نوحه کنند باز زد و امور
~~شرعیه را بتجدید
# ~~نفاذکلی داد. [628] PageV01P633
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0637.png)

# ذکر صد و دوازدهم1
# در قتل بوجای بن دانشمند
# هادر وانهزام لشکر خراسان
# بعد از چند روزکه ملک اسلام غیاث الحق والدین، خلد قدره و جلاله، بر
# ~~سریر حکومت در خطهآ محروسهآ هرات، کفیت عن الحدثان والعاهات، جلوس
# ~~مبارک فرمود و به یمن عدل نوشیروانی و فر دولت سلطانی متحیران بادیهآ
~~ظلم را به
# ~~مأمن روح و راحت آورد وخلق شهر هرات را از دست متعدیان بیدین و جابران
# ~~پرکین خلاص داد و هیبت باس معدلت او طرق مسدوده را بگشاد و اصحاب سرقه
# ~~و قطاع راهها را در گوشهآ دهشت و وحشت منزوی گرداند و به قوت طالع سعد
~~او از
# ~~برج شرف دول اختر ازهر دین پروری ظاهر شد و در باغ عز و حشمت زهر انور
# ~~تناسانی و آرام بیدا آمد،
### | شعر[سید حسن]
# گر جهان از عدل شاه آسوده شد بس دور نیست
### | هر که دردی میکشد از بهر درمان میکشد
# هر که جان دارد برو شه را حقوق نعمت است
### | کفر باشد هر که برحق خط نسیان میکشد
# چرخ تاوان دار بود از جورهای مامضی
### | الحق اندر عهد شه انصاف تاوان می کشد
# ~~بوجای که از اکابر اعادی حضرت جنت مثال ملک اسلام غیاث الحق والدین بود
~~به
# ~~خواجه باده شاهزادهآ دیگر با لشکری به عدد ریک در بیابان و شمار حیتان
~~ابحار و
# ~~اوراق اشجار از آب آموی بگذشتند بر آن عزم [629] که خراسان را در تحت
~~تصرف
# ~~آرند. امیر یساول و بوجای و بیرامشاه بن محمد دلدای بعد از گذشتن ایشان
~~از آموی
# ~~در مرغاب جمع شدند. امیر ms520 یساول در خزینه بگشاد و امرای لشکر و رؤوس
~~سپاه و PageV01P634
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0638.png)

# ~~ابطال وکماة عسکر را به زر و سیم و ساخت نبرد بر رزم جستن و کینه اند
~~وختن
# ~~حریص گرداند و بوجای و غیاثالدین علیشاه را که ملک بدخشان بود گفت «با
~~هزار
# ~~سوار جرار نامدار خنجر گذار تا آنجا که سپاه خصم است بروید و زبانگیری
~~به دست
# ~~آرید تا از کیفیت و کمیت آن لشکر ما را اعلامی می دهند.» بوجای و شاه
~~بدخشان
# ~~روز دیگر،
### | شعر [نظامی]
# چو گیتی در روشنی باز کرد %~% جهان بازی دیگر آغاز کرد
# به آتش بدل گشت مشتی شرار %~% کلیجه شد آن سیم کاوس وار
# ~~با آن هزار سوار بر سبیل رکضت براندند. چون فرسنگ ده برفتند، بوجای شاه
# ~~بد خشان راگفت که «ما را به حقیقت معلوم نیست که لشکر از آب گذشتهاند
~~یا نی.
# ~~بدین نوع که ما میرویم تمامت مرکبان ما بخواهند ماند. مصلحت در آن است
~~که
# ~~من و خدمت1 شاه با سوار سیصد گزیده پیشتر برانیم.» شاه بدخشان گفت «روا
# ~~باشد.»
# بوجای و شاه با سیصد مرد نامدار جنگی آن شب بتعجیل هر چه تمامتر
# ~~براندند. چون به بیست فرسنگی شبورغان رسیدند، در صحراوات طریق بدخشان
# ~~آتش بسیار دیدند. شاه بدخشان2 گفت که «چنین گمان برم که آن آتشها لشکر
# ~~بد خشانست که به مدد شاهزادگان می آیند. هنوز از شب ثلثی باقیست. هم
~~درین
# ~~خرابهها واطلال مقام کنیم؛ چه، شاید که از هر دو لشکر طایفه[ای] به سوی
~~هم
# ~~روانه باشد و گذر ایشان برین ممر اشود] که مائیم.» بوجای آن تدبیر را
~~پسندیده
# ~~شمرد و بر شاه بدخشان آفرین فراوان خواند:
### | شعر [فردوسی]
# که شاها! خرد رهنمون تو باد %~% ظفر یار و دشمن زبون تو باد[630]
# # به هر جا که روی آری از دشت کوه %~% مبادت گزند و مبادت ستوه
~~PageV01P635
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0639.png)

# جهان داور آفرینش پسناه %~% پناه تو باد ای جهانگیر شاه ms521
# چون یک ساعت بگذشت، قرب بیست سوار از لشکر بدخشان جداگشت،
# ~~بدان نیت که پیش شاهزادگان روند. ناگاه در میان لشکر بوجای افتادند.
~~گمان بردند
# ~~که سیاه ماوراءالنهر است. بی تحاشی با بوجائیان در سخن درآمدند.
~~بوجائیان ایشان
# ~~را گرفته و پیش بوجای آوردند. بوجای به تخویف تمام از ایشان از احوال
# ~~شاهزادگان و چگونگی و چندی لشکر بپرسید. گفتند که شاهزاده گپک و
~~شاهزاده
# ~~یسور1 و داود خواجه و ایلجکدای و پولاد و جبرشاه با شست هزار سوار آهن
~~پوش
# ~~از آب آموی گذشتند و از شما تا ایشان فرسنگ ده بیش نباشد.»
# بوجای چون این سخن ایشان را فهم کرد در حال دو تن را پیش امیر یساول
# ~~فرستاد و دیگران را به قتل درآورد. شاه بدخشان گفت «مصلحت ما در آن است
~~که
# ~~بازکردیم.» بوجای گفت که «من فرسنگ پنج پیش خواهم رفت تا تحقیق احوال
# ~~کنم.» بعد از آن با سیصد سوار براند. چون دو فرسنگ برفت، از قضا را با
~~قراول
# ~~لشکر شاهزادگان مقابل افتاد. و آن چنان بود که چون شاهزادگان کپک و
~~یسور و
# ~~داود خواجه از بلخ به شبورغان آمدند. پانصد سوارکار دیده را فرمودند که
~~تا
# ~~مرغاب بروند و از لشکر خبری گیرند. آن سواران به فرمان شاهزادگان یک
~~شباروز
# ~~تمام رانده بودند. در آن تیره شب ناگاه با سپاه بوجای برابر افتادند.
~~هر دو قوم در آن
# ~~شب دیجور تیغ در روی یکدیگر کشیدند و کوپال بر سر و بال یکدیگر کوفتند.
~~از
# ~~جانبین خروش و غریو مردان و اسبان بر فلک گردان برآمد.
### | شعر[نظامی]
# چنان آمد از هر دو لشکر غریو %~% کز آن هول دیوانه شد مغز دیو
# گره در گلوها فرو بست کرد %~% ز بیخونی اندامها گشت زرد
# زگرزگرانسنگ و شمشیر تیز %~% میانجی همی جست جان درگریز [631]
# ز شوریدن برق رویینه طاس %~% به گردون گردان درآمد هراس
# ز بس کوفتن بر زمین گرز و تیغ %~% ز هر غار ms522 بر شد غباری به میغ
# ز منقار پولاد بران خدنگ %~% گره بسته خون در دل خاره سنگ
# کمان کژ ابرو به مژگان تیر %~% ز بستان جوشن برآورده شیر PageV01P636
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0640.png)

# کمند گره داده بر پیجپیج %~% بجز گرد گردن نمیکشت هیچ
# بوجائیان آن شب تهور و جسارت تمام نمودند و قرب صد تن را از سپاه عدو
# ~~به قتل رسانیدند و امیری منکلی نام را که از خویشاوندان امیرنوروز بود
~~بگرفت [ند].
# ~~چون بر بوجای محقق شد که شاهزادگان نزدیکاند و لشکژ بی حساب، به وقت
# ~~صبح مراجعت نمود. چون به مرغاب رسید و احوال[ی] که مشاهده کرده بود پیش
# ~~امیر یساول عرضه داشت، امیر یساول کار جنگ بساخت و آن شب تا روز با
~~امرا و
# ~~وجوه سپاه در کار جنگ با شاهزادگان مشورت کرد.
# بوجای گفت که «سپاه شاهزادگان بسیار است و ما اندک ایم. مصلحت آن
# ~~است که تنگنای مرغاب را بگیریم و هزار هزار بیرون میرویم و با ایشان
~~حرب
# ~~میکنیم. چون بدین نوع با ایشان در محاربت آئیم، ایشان را بر قلت سپاه
~~ما اطلاع
# ~~حاصل نیاید و لشکر ما نیز بر کثرت و جمعیت1 ایشان واقف نگردد.»
# بکتوت گفت که «صواب آن است که [چند] فرسنگ پس نشینیم و در عقبات
# ~~و کوهپایهها کمین سازیم و چون سپاه خصم برسد کمین بگشاییم.» شاه بدخشان
# ~~گفت که «ما را پناه نزدیک شهر هرات میباید برد. تا اگر نعوذبالله لشکر
~~ما منهزم
# ~~شوند به آبادانی نزدیک باشد.»
# امیر یساول گفت که «من با این لشکر مقابل خواهم شد و به هیچ نوع سپاه
# ~~خود را از ایشان مخفی نخواهم داشت و بر قضیت من کثر فکره فی العواقب لم
# ~~یشجع2 کار خواهم کرد و از بسیاری سپاه دشمن و اندکی لشکر خود باک
~~نخواهم
# ~~اشت20[2632
### | شعر[فردوسی]
# تو این اندکی لشکر من مبین %~% مرا جوی با گرز بر یشت زین
# من امروز با این سپه آن کنم %~% که ms523 از آمدن شان پشیمان کتم
# ~~بدین نوع که به تقریر پیوست، در تدبیر حرب و ضرب بود
### | شعر افردوسی]
# چو خورشید تابنده بنمود چهر %~% خرامان برآمد به خم سپهر PageV01P637
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0641.png)

# ~~شاهزادگان گیک و یسور و داودخواجه و حرحان1 با سپاهی چون کوه آهن و
~~دریای
# ~~مواج به مرغاب رسیدند. امیر یساول فرمود تا نقباء لشکر صفها راست کردند
~~و
# ~~مواضع حرب بر امرا و وجوه سپاه بخش کردند. پیش از آنکه شاهزادگان آهنگ
# ~~جنگ کنند و به محاربت مسابقت نمایند، امیر یساول با تمامت سپاه خود
~~برایشان
# ~~حمله کرد. شاهزادگان از آن معنی بغایت در غضب رفتند. همه یکدل تیغها
# ~~برکشیدثد و روی به رزم آورد[ند]. از طرفین مبارزان با یکدیگر در منازعت
~~و
# ~~مضاربت آمدند و در یک زمان چندانی از هر دو سپاه به قتل پیوست که از
~~موج خون
# ~~مرغاب چون دریای بی پایاب در موج زدن آمد و تمامت صحراوات و جبال از
~~خون
# ~~گلگون گشت و از غریدن و نالیدن شیران بیشه و نهنگان دریا را دل در بر
~~در طپیدن
# ~~آمد واجزاء زمین در لرزیدن.
### | شعر[فردوسی]
# ز بس نالهآ کوس و بانگ درای %~% همی آسمان اندر آمد ز جای
# چتان شد ز گرد سیه آفتاب %~% که آتش برآمد ز دریای آب
# درخشیدن2 تیغ و زوبین وخشت %~% تو گفتی شب آمد هوا لاله گشت
# بر بس ترک رومی و زرین سپر %~% ز جوشن سواران زرین کمر[633]
# برآمد یکی ابر چون سندروس %~% همی بوسه داد ابر بر آبنوس
# سر سرکشان زیر گرز گران %~% چو سندان شد و پتک آهنگران
# ز خون رود گفتی همه میشدست %~% ز نیزه هوا بیشهآ نی شدست
# ~~امیر یساول چون شیر خشم آلود بر روی صفها برمیآمد و به سوی میمنه و
~~میسره
# ~~می تاخت و دلیران و مبارزان را بر حرب حریص میگرداند و هر دم با خواص و
# ~~اغلمهآ خود چون کوه آهن بر سپاه دشمن میزد و بسیاری ms524 را از ایشان به عدم
# ~~می رساند.
### | شعر
# کان المنایا جاریات بامره %~% اذا ادختلفث آرماحه و مناصله
# گویا که مرگها روندهاند به فرمان او
# چون مختلف شوند نیزههای او و تیغهای او PageV01P638
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0642.png)

# ~~شاهزادگان چون تجلد و دلاوری خراسانیان را مشاهده کردند، به یکبار روی
~~به
# ~~حرب آوردند.
# و راوی چنین گفت که لشکر شاهزادگان هفت صف بود. هر صف هشت هزار
# ~~سوار و سپاه امیر یساول یک صف بود به قیاس ده هزار مرد. امرای عساکر
~~خراسان
# ~~روی به هزیمت آوردند و گفتند:
### | شعر[فردوسی]
# # یکی خود از ایشان ز ما سیصدست %~% بدین رزمگه غم کشیدن بدست
# ~~امیر یساول و بوجای با سوار هزاری بماندند. باقی تمامت لشکر خراسان
~~قرار را به
# ~~فرار و آویختن را به گریختن واقبال را به ادبار بدل گردانیدند.
### | شعر[فردوسی]
# دریده درفش و نکونسار کوس %~% رخ زندگان نیز چون آبنوس
# به بیچارگی پشت بر کاشتند %~% سرایرده و خیمه بگذاشتند
# ~~امیر یساول بعد از جنگهای سخت و جانبازیهای صعب با هفت سوار[634]
# ~~بسلامت بیرون رفت و بوجای با چهل مرد دلیر جانباز در میان لشکر بماند و
~~جز
# ~~تسلیم و رضای به قضای یزدانی چارهای دیگر ندید. تیر برکشید و با آن
~~چندان سپاه
# ~~در حرب آمد و بانگ بر ایشان زد و گفت: «ای سپاه کینه خواه، منم! بوجای
~~بن
# ~~دانشمند بهادری که هنگام نبرد زخم خنجر آبگون از خون اعدا جرم فلک
~~نیلگون را
# ~~ارغوانی کنم وگاه زور بتوان [م] سردست کردن فیل مست را برتابم. از آوای
~~زهره بر
# ~~من شیر شرزه در بیشه در نالش آید واز صدمهآ کوپال من اوتاد جبال راسیات
~~متزلزل
# ~~گردد.
### | شعر(نظامی]
# # چو بر جوشم از خشم چون تند میغ %~% در آب آتش انگیزم از دور تیغ
# # کفلگاه شیران درآرم به داغ %~% ز پیه نهنگان فروزم جراغ
# # چو تیر از کمان در کمین افکنم %~% سسرآسمان بر زمین افکنم
# # گرم زرق دریا بود هم نبرد %~% ز دریا برآرم ms525 به شمشیر گرد
### | شعر
# و اذرک سولی حین ازکب عزمتی %~% و لو آنه فی جبهة الاسد الورد
# درمی یابم مطلوب خود را آن هنگام که برمی نشینم عزیمت خود را PageV01P639
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0643.png)

# و اگر چه بود آن مطلوب در پیشانی شیر گلگون
# ~~قرب هزار سوار جنگی او را با آن چهل تن در میان آوردند. بعد از ساعتی
~~که آن چهل
# ~~تن را که ملازم بوجای بودند به قتل آوردند، بوجای خود از سر برگرفت و
~~آهنگ آن
# ~~کرد که کمان از قربان بیرون کند و تیر [635] اندازد. مبارزی از سپاه
~~شاهزادگان از
# ~~یمین او درآمد و نیزه[ای] بر بناگوش او زد. بوجای از آن زخم چون پاره
~~کوه از پشت
# ~~مرکب درگشت.
### | شعر [فردوسی]
# ز بالای آن بارهآ تابتاک %~% سر نامدارش درآمد به خاک
# چنین است کردار چرخ بلند %~% به دستی کلاه و به دیگر کمند
# چو شادان نشیند کسی با کلاه %~% به خم کمندش رباید ز گاه
# ~~چون بوجای به قتل پیوست سران سپاه و اعیان درگاه او کلاهها از سر
~~بینداختند و
# ~~نفیر و خروش به گوش فلک سبزپوش رساند [ند].
### | شعر
# همه لشکرش خاک سر بر زدند %~% به پردهسرایآ آتش اندر زدند
# ~~و آن روز تا هنگام غروب شاهزادگان با تمامت سپاه در عقب لشکر خراسان
~~برفتند و
# ~~قرب هزار تن را از معروفان و امرای لشکر دستگیر کردند و هزار دیگر را
~~به قتل
# ~~آوردند.
### | شعر [نظامی]
# ز لشکر بسی را که خون ریختند %~% گرفتند و بستند و آویختند
# ~~و سپاه شاهزاده یسور هر کس را که از خراسانیان میگرفتند، اسب و سلاح و
~~جامهآ او
# ~~میستاندند و میگذاشت [ند]. و لشکر شاهزادگان دیگر چون گپک و داود خواجه
# ~~می کشتند.
### | شعر[نظامی]
# چو شب قفل پیروزه برزد به گنج %~% ترازوی کافور شد مشک سنج
# ~~شاهزادگان عزیمت آن کردند که در عقب لشکر خراسان در شب نیز بروند.
~~شاهزاده
# ~~یسور گفت که «صواب آن است که ms526 بازگردیم؛ چه، امرای خراسان بیشتر کشته
# ~~شدهاند و اکثر ابطال و مبارزان سپاه ایشان مجروح اند و بزرگان اخترشناس
~~و عقال
# ~~هنرمند در عقب هزیمتی رفتن [را] مذموم داشتهاند.» PageV01P640
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0644.png)

### | شعر
# چو پیروز باشی، مشو در ستیز %~% مکن بسته بر خصم راه گریز
# ~~به مشورت او شاهزادگان گپک و داود خواجه و پولاد و حبرحان[؟] بازگشتند.
~~امیر
# ~~[636]یساول بعد از دو روز با پنج سوار به ولایت فوشنج درآمد و تا ده
~~روز از
# ~~خواص و نواب و حجاب امیر یساول و وجوه سپاه خراسان یگان و دوگان و ده
~~گان
# ~~بیاده و برهنه مجروح به هرات میآمدند و ملک اسلام غیاث الحق والدین،
~~خلد
# ~~ملکه، ایشان را اسب و سلاح و جامه و زوار میداد و به دلخوشی تمام به
~~جانب
# ~~نیشابور و آن حدود گسیل میکرد.
# و امیر محمد دلدای نیز درین ماه که بوجای به قتل پیوست، وفات یافت و
# ~~حق تعالی به کرم عمیم خود چنین دو خصم قوی حال را که سالها در آن بودند
~~که
# ~~نکبتی به ملک اسلام غیاث الحق والدین لاحق گردانند، هلاک کرد. و این
~~حکایت در
# ~~میان خلق هرات تاریخی گشت بس معتبر.
# ایزد بیچون به فضل بینهایت و جود بیغایت خود حضرت علیاء ملک
# ~~ملوک اسلام سلطان الحاج والزایرین غیاثالحق والدین، خلد ملکه، را از
~~نکبات
# ~~ایام و حوادث لیالی محروس و مصون داراد و اعادی و حساد جناب جنات حیات
# ~~ایشان را - که مربع سعادت است وکرامت و منبع جلالت وحشمت - مخذول و
# ~~منکوب، به حرمت «من لا نبی بعده».
# وصدر معظم معدن اللطف والکرم خواجه شهاب بن صدر اعظم عزیزالدین
# ~~شهاب سق را که منشی حضرت علماء ملک اسلام است و مربی اهل فضل و هنر، از
# ~~عز و جلال و دولت و اقبال برخورداری دهاد؛ چه، دعای این صدر شریف خطیر
# ~~نیک اعتقاد جواد بر من از لوازم است. بدان واسطه که اگر تربیت و ms527 تفقد و
~~انعام
# ~~مترادف او نبودی، این تاریخ نامه که صد وبیست تا کاغذ است سالها به
~~انجام
# ~~نپیوستی و بیکرم و تقویت او چنین کتاب معتبر در دو سال و نیم به آخر
~~نرسیدی. و
# ~~اگر آن نوازش و بنده پروری و عطا که در باب من بنده در اوان برداختن
~~این تاریخ نامه
# ~~مبذول داشته است در کفایت آرم، این نسخه به تطویل انجامد، اما بر
~~مقتضای
# ~~«شکر المنعم علی المنعم واجب» از جمله اعطاف [637] و الطاف وصنایع
~~جمیلهآ
# ~~آن صدرکبیر نیکو دل شمهای نوشتم تا بر رأی انور ملک ملوک الاسلام
~~انهائی بود که
# ~~بعد از لطف حضرت الهی وکرم غریزی شاهنشاهی غیر صدر معظم خواجه
~~PageV01P641
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0645.png)

### | تاریخ هرات
# ~~شهابالدوله والدین در مدت پرداختن این کتاب از ارباب و اصحاب کسی در
~~باب
# ~~پنده به حبهای حقی ثابت نگردانید. ایزدش به فر دولت روزافزون ملک
# ~~ملوک الاسلام، خلدالله ملکه، بر نهج نیکونامی و جادهآ سخاورزی مستقیم
~~داراد،
# ~~بمنة و چوده.

PageV01P642

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0646.png)

# ذکر صد و سیزدهمم
# در حرب ملک اسلام غیاث الححق
# والدین با آوجی بلا وانهزام آوجی بلا
# ~~چون شهور سنهآ ست عشر و سبعمائه [=716] درآمد، درین سال ملک اسلام
# ~~غیاث الحق والدین.
# شعر [نظامی]
# به روزی که طالع برومند بود %~% نظرها سزاوار پیوند بود
# ~~به طرف قلعهآ محروسهآ خیسار حرکت فرمود و یک ماه در قلعهآ خیسار مقام
~~کرد و بر
# ~~موجب «خیر ما اوتی العبد فی الدنیا القرآن»2 به کتابت کلام الله تعالی
### | شعر
# # به خطی چو زنجیر مشکین مسلسل %~% ولیکن روان همچو آب از روانی
# ~~مشغول شد و بعد از یک ماه از قلعهآ خیسار بیرون آمد و چون به خطهآ
~~اسفزار رسید
# ~~به سمع مبارک او رساندند که امیری از امرای نکودری آوجی بلا نام خانهآ
~~خود را از
# ~~قهستان به گرمسیر میبرد و اینک در سه فرسنگی این [638] خطه نزول کرد و
~~فردا
# ~~بر عزیمت سفر است. ملک اسلام غیاث ms528 الحق والدین چون این خبر را سماع
~~فرمود،
# ~~روز دیگر
# شعر [فردوسی]
# # چو خورشید بنمود پهنای خویش %~% نشست از بر تندبالای خویش
# ~~با لشکر ساخته از پیاده و سوار که هنگام کارزار به شمشیر شیرافکن گرد
~~از دریای
# ~~قلزم برآرند و به زخم گاوسار کوه بیستون را با زمین متساوی گردانند.
### | شعر [متنبی]
# قوم إذ امطرت موتا سیوفهم %~% حسبتها سحبا جادت علی بلد
# ایشان گروهی چون ببارد مرگ را شمشیره [ی] ایشان
# پنداری توان سیوف را ابرها که میبارند بر شهر PageV01P643
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0647.png)

# ~~بر نهج شتاب در عقب آوجی بلا براند. چون به نیم فرسنگی لشکرگاه او رسید
# ~~بفرمود تا نای رزمی در دمیدند و کوس حربی فروکوفت اند]. آوجی بلا با
~~هزار سوار
# ~~نکودری قتال بی باک با ملک اسلام غیاثالحق والدین برابر شد و در زمان
~~از طرفین
# ~~نفیر و فغان و خروش رکبان و فرسان و غریو و فریاد طبل و نای بر فلک
~~نیلی نمای
# ~~برآمد.
### | شعرانظامی]
# درآمد به غریدن آوای کوس %~% شد از گرد روی زمین آبنوس
# شغبهای شیون از آهنگ تیز %~% چو صور سرافیل در رستخیز
# دهلهای کرکینه جرم از خروش %~% در آورده مغز جهان را به چوش
# زمین لرزهآ مقرعه در دماغ %~% زده آتشین مقرعه چون چراغ
# بلارک چنان تافت از روی میغ %~% که در شب ستاره ز تاریک میغ
# ترنگ کمانهای بازوشکن %~% بسی خلق را برده از خویشتن
# درخشیدن تیغ آیینه تاب %~% درخشان1 تر از چشمهآ آفتاب
# ~~شجعان و مبارزان سپاه به حکم جهان پناه ملک اسلام غیاث الحق والدین
~~[639] با
# ~~تیغهای مسلول، چون هژبران خشم آلود با لشکر آوجی بلا در مقارعت و
~~محاربت
# ~~آمدند. آن روز تا نماز پیشین از هر دو جانب حربی کردند با هم که صفت
~~شدت و
# ~~حدت آن به عبارت و کتابت درنیاید. بعد از نماز پیشین ملک اسلام غیاث
~~الحق
# ~~والدین مرکب بگرداند و از بالای سمند پولاد سم دلدل دل بر پشت رخش ms529
~~جهانگیر
# ~~سوار شد.
### | شعر [فردوسی]
# به اسب عقاب اندر آورد پایآ %~% برانگیخت آن بارکش را ز جای
# تو گفتی یکی پارهآ آهن است %~% و یاکوه البرز در جوشن است
# به پیش سپاه اندر آمد به جنگ %~% یکی تیغ رخشان گرفته به چنگ
# ~~با تمام سپاه بر لشکر آوجی بلا حمله آورد و بسیاری از ایشان به قتل
~~رساند. چون
# ~~آوجی بلا آن دلیری و باس ملک اسلام غیاث الحق والدین و عسکر او مشاهده
~~کرد،
# ~~روی از حرب بتافت و با سپاه خود منهزم شد و زن و بچه و گله و رمه و
~~خیلخانه و PageV01P644
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0648.png)

# ~~خیام و خرگاه بگذاشت. اسیر بسیار از خواتین و اغلمه به سپاه ملک اسلام
# ~~غیاث الحق والدین رسید. ملک اسلام حق تعالی را بدان موهبت بزرگ و فتح
~~عظیم
# ~~سجدات شکر به جای آورد.
### | شعر [نظامی]
# چو بر دشمنان شاه شد کامکار %~% شد از فرخی کار او چون نگار
# فرود آمد از خنگ ختلی خرام %~% که دید آنچه مقصود بودش تمام
# به شکر خدا روی بر خاک سود %~% که فتح از خدا بود، او خاک بود
# چو کرد آفرین داور خویش را %~% همان گتجها داد درویش را
# ~~روز دیگر مظفر و کامیاب با غنایم بی حد واسیران ماه خد به طرف شهر هرات
# ~~حرکت فرمود و زمرهای را که در آن رزم کوشش به اظهار رسانده بودند
~~بنواخت و هر
# ~~یک را علی حسب مرتبه تشریف فاخر و خلعت گرانمایهآ ملکانه داد.

PageV01P645

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0649.png)

# ذ کر صد وچهاردهم
# در حکایت شاهزاده یسور
# و تخلف اوبا شاهزاده کبک
# راوی چنین گفت که در جمادی الاول سنهآ مذکور شاهزاده یسور ماوراءالنهر را
# ~~خراب کرد و بالشکر بی حساب و خلق انبوه دررجب سنهآ مذکور ازآب آموی
~~بگذشت.
# و سبب آن بود که بیش از آمدن شاهزاده یسور به خراسان به چند سال،
# ~~شاهزاده کپک پیش پادشاه ایسن بوقا2 که برادر او بود عرضه داشت ms530 که
~~«شاهزاده
# ~~یسور دل به جانب خراسان دارد و دعوی ولا و محبت اولجایتو سلطان میکند.
# ~~نباید که فتنه انگیزد و خلق ماوراءالنهر را از آب بگذراند وبه خراسان
~~درآید. اگر
# ~~حکم یرلیغ جهانگشای شود او را به قتل رسانم یا بگیرم.» پادشاه ایسن
~~بوقا بدانچه
# ~~که او باز نمود، التفات نکرد وگفت «ای برادر، شاهزاده یسور با ما خلاف
~~نکند؛ چه،
# ~~ما را برو اعتماد کلی ست.»
# القصه هر چند گاهی شاهزاده کپک پیش برادر از شاهزاده یسور حکایت
# ~~تخلف و یاغیگری عرضه داشتی و پادشاه ایسن بوقا آن حکایت را رد کردی. تا
~~آن
# ~~سال که بوجای را به قتل رساندند و شاهزادگان با غنیمت و اسیر بیشمار به
# ~~ماوراءالنهر درآمدند، شاهزاده کیک پیش برادر رفت و گفت:
### | شعر [نظامی]
# جهان خسروا! زیر هفت آسمان %~% طرفدار پنجم توئی بیگمان
# جهان را به فرمان چندین بلاد %~% ستول در تست ذاتالعماد
# # همه شب که مه طوف گردون کند %~% چراغ ترا روغن افزون کند [641]
# # همه روز خورشید با تاج زر %~% به یایین تخت تو بندد کمر
# سیارندهآ پادشاهی به تو %~% سپرد از جهان هر چه خواهی به تو
# ~~بعد از دعا باز نمود که «اگر چنانکه شاهزاده یسور ما را از رفتن منع
~~نمیکرد، تا
# ~~مازندران بخواستیم رفت واکثر لشکر خراسان را به قتل آورد و قرب هزار
~~پهلوان PageV01P646
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0650.png)

# ~~نامدار خراسانی را که ما گرفته بودیم ایشان را بگذاشت و همه [را] اولاغ
~~و توشه داد
# ~~و به طرف شهر هرات فرستاد.»
# بادشاه ایسن بوقا گفت که «حالیا هنگام آن نیست که شاهزاده یسور را به
# ~~جهت این معنی طلب داریم؛ چه، اگر او از بخارا و آن حدود به ترکستان
~~حرکت کند،
# ~~لشکر خراسان بی رعبی از آب بگذرند و از آن فساد کلی ظاهر شود و خرابی و
~~نهب
# ~~در ماوراءالنهر راه یابد. چون فصل شتا درآید ازین دیار بفرستیم تا
~~مددکار تو باشند و
# ~~او را ms531 طلب داریم و در حضور شاهزادگان و امرای بزرگ بر مقتضای حکم یرلیغ
# ~~پادشاه چنگیزخان سخن او را بپرسیم.»
# شاهزاده کپک از آن سخن خوشدل گشت و به شادمانی هر چه تمامتر از پیش
# ~~برادر بیرون آمد و به ولایتی که در تحت تصرف او بود نزول کرد. بعضی از
~~امرا که با
# ~~شاهزاده یسور یکدل و یکجهت بودند به سمع او رساندند که پادشاه ایسن
~~بوقا
# ~~چنین و چنین فرمود و شاهزاده کپک قصد تو دارد. شاهزاده یسور اندیشه مند
~~شد.
# ~~بعد از آنک با شاهزادگان مشورت کرد، امرای ای] را که در حکم شاهزاده
~~کپک
# ~~بودند بعضی را پایمال و بعضی را به وعدههای خوب بفریفت و همه را در
~~بیعت
# ~~خود درآورد و بعد از سه روز به امیر یساول که امیر خراسان بود،
~~نامه[ای] نوشت
# ~~برین گونه:
### | شعر (نظامی]
# سر نامه نام جهاندار پاک %~% برآرندهآ رستنیها ز خاک
# جهان آفرین از جهان1 بی نیاز %~% به هنگام بیچارگی کارساز [642]
# بلندی ده آسمان بلند %~% گشایندهآ دیدهآ هو شمتد
# زمین را به مردم برآراست چهر %~% کمر بست گردش ز گردان سپهر
# نیام زمین را به شمشیر آب %~% برافروخت چون چشمهآ آفتاب
# ~~خداوندی که عدل و احسان را قرین اقبال و دولت، و نیکوکاری و کم آزاری
~~را رفیق
# ~~فتح ونصرت، و عقاید صافیه را مقارن نیل مآرب و نیات سلیمه را مقارب
~~ادراک
# ~~مطالب گردانیده است، و هر که ابواب امن و آمان بر بندگان او گشاده و
~~مواید بر و
# ~~مرحمت بر پدیدآرندگان او کشیده میدارد، بدان وسایل حمیده بر قضیت اإن
~~PageV01P647
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0651.png)

# ~~احسنتم احسنتم لانفسکم1 فرق قدرتش را فرقدسای میگرداند و بدان شوافع
~~اکید
# ~~بر حسب «إن الله لا یضیع اجرالمحسنین»2 صیت عظمتش را جهان پیمائ میکند،
# ~~چرخ دوار جز به مراد او و مدار روزگار او جز برای او میسر نمی باشد. و
~~بخت با او
# ~~جز دم مساعدت نمیزند و اقبال جز طریق موافقت ms532 نمی سپرد.
# «اما بعد، این نامه ایست از شاهزاده یسور به امیر یساول که اگر چنانکه با
~~سپاه
# ~~خراسان بدین طرف میآیی من جنگخانهآ خود را با شاهزاده ایا دیگر به
~~خراسان
# ~~می آرم و چون سایر پادشاهزادگان دیگر کمر خدمت و ولای پادشاه عادل باذل
# ~~اولجایتو سلطان بر میان جان مسدود گردانیده به کوچ دادن و جانسپاری
~~قیام
# ~~مینمایم و بر آنچ باز نمودم قسم یاد میکنم و می کویم:
# شعر [ادیب صابر]
# بدان خدای که هست از صفات لم یزلش
### | جدا مکان و زمان و بری حدوث و قدم
# به حق خاتم پیغمبران و حرمت آن
### | که بود معجزه ملک او سبب خاتم
# [643]به عرش و کرسی و طوبی و سدره و کوثر
### | به محشر و عرصات و بهشت ولوح و قلم
# ~~که به جهت ایلی و یکدلی وخدمت پادشاه جهان اولجایتو سلطان به خراسان
# ~~می آیم و درین مکر و تزویر ندارم.»
# چون مکتوب به امیر یساول رساند [ند]، روز دیگر
### | شعر[نظامی]
# که صبح از رخ روز برقع گشاد %~% ختن بر حبش داغ حربت نهاد
# ~~امیر یساول با امرا چون امیر علی وامیر قرمشی و امیرتاز از سمت هرات به
~~طرف
# ~~ماوراءالنهر متوجه شدند و ملک اسلام غیاث الحق والدین با لشکر غوری و
~~هروی و
# ~~نکودری و بلوچ وخلج و سجزی PageV01P648
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0652.png)

### | شع
# بجیش جاش بالفرسان حتی %~% ظننت البر بحرا من سلاح
# ~~مصاحب امرا روان شد. و چون امرا به بکتوت و بیرامشاه محمد دلدای و
~~طوغان بن
# ~~دانشمند بهادر پیوستند، بعد از شش روز به کنار آب آموی رسیدند و در
~~اوایل رجب
# ~~سنهآ مذکور از آب بگذشتند. و در آن روز که لشکر خراسان نزدیک لشکرگاه
~~شاهزاده
# ~~کپک رسید، شاهزاده یسور با شاهزاده کپک در حرب بود. چون رایات همایون
# ~~لشکر خراسان بدید آمد، شاهزاده یسور به قوت و مظاهرت ایشان با لشکر خود
~~بر
# ~~شاهزاده کپک زد. و چون بیشتر شاهزادگان و ms533 امرای لشکر با شاهزاده کپک
~~تخلف
# ~~کردند، شاهزاده کپک منهزم شد. خلق ماوراءالنهر را از لشکر شاهزاده کپک
~~و سپاه
# ~~خراسان نکبتی عظیم رسید و ملک اسلام غیاث الحق والدین در خطهآ محروسهٔ‌
# ~~معمورهآ ترمذ بسی را از اکابر و اشراف ماوراءالنهر در حمایت گرفت و بسی
~~را از
# ~~اساری و ضعفا رعیت از عساکر جانبین بازستاند.
# و از شهر ترمذ تا حد سمرقند شاهزاده یسور تمامت شکان و قطان ولایت و
# ~~قصبات را از آب آموی 6461] بگذراند و بقاعی را که در تحت تصرف شاهزاده
~~گپک
# ~~بود خراب کرد و مردم آنجا را به اسیری گرفت. امرای خراسان غنیمت بی
~~اندازه
# ~~گرفتند و قرب پنجاه هزار آدمی را به اسیری برد[ند]. بعد از هفتهای
~~امرای خراسان
# ~~مراجعت نمودند و ملک اسلام غیاث الحق والدین به طرف قلعهآ محروسهآ
~~خیسار
# ~~حرکت فرمود و امیر یساول و امیرعلی و دیگر امرا از راه بادغیس و
~~رودخانهآ هرات
# ~~به حد ود طوس و نیشابور رفتند و شاهزاده یسور فرمان فرمود که چون
~~زمستان است
# ~~خلق از شبورغان تا حدود مرغاب ساکن شوند تا چون فصل بهار شود این ولایت
~~را
# ~~بر امرا قسمت کنم تا به حال معموری بازآرند.
# چون روز پنج بگذشت، شاهزاده کپک سپاهی گرد کرد و به شهر پاک ترمذ
# ~~آمد و عزیمت آن کرد که از آب آموی بگذرد و با شاهزاده یسور حرب کند.
~~چون این
# ~~خبر به شاهزاده یسور رسید، فرمود که خلق تمام بایدکه از فاریاب و مرغاب
~~به
# ~~ولایت هرات درآیند. خلق بیچاره گرسنه و برهنه و پیاده در آن بیابان
~~روان شدند و
# ~~قرب صد هزار آدمی از زن و مرد را از سرما بر موجب «البرد یقتل والحر
~~یذیب»1 PageV01P649
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0653.png)

# ~~هلاک گشت [ند] و در میان ایشان کار قحط به جایی رسید که یک من طعام به
~~یک
# ~~دینار شد.
# و راوی چنین تقریر کرد که چون شاهزاده یسور از آب ms534 آموی بگذشت هم در
# ~~آن روز ایلچی [ی]) از مقربان درگاه خود با خزینه مملو به چواهر و لآلی
### | شعر [نظامی]
# چواهر نه چندان که چوهر شناس %~% کند نیم آن را به سالی قیاس
# ظرایف نه زانسان که دینار پرست %~% یکی آورد زان به عمری به دست
# ~~با چندین نفر غلام ترک و مراکب گوهری و ثیاب1 چینی به خدمت اولجایتو
~~سلطان
# ~~فرستاد. اولجایتو سلطان ایلچی او را بنواخت و بعد از سه روز یرلیغ
~~جهانگشای
# ~~نوشت که «از آب آموی تا حد مازندران [745] به شاهزاده یسور ارزانی
~~داشتیم و امرا
# ~~و ملوک خراسان چندانک امکان دارد در خدمت و توقیر او بکوشند و هیچ شرط
~~از
# ~~شرایط انقیاد و امر ونهی او نامرعی نگذارند و تشریفهای گرانمایه و
~~خلعتهای
# ~~پادشاهانه از نیزهآ زرین و قبا و کلاه و کمر و اسب و ساز نبرد و خرگاه
~~و خیام زربفت و
# ~~شادروان شاهی وطبل وعلم وتوق وکوس فرستاد.
# شاهزاده یسور به رسیدن آن احکام و تشریفات بغایت مبتهج شد و حق
# ~~تعالی را سجدات شکر به جای آورد و شکر آنها بر خود واجب دید. روز دیگر
# ~~نامه [ای] نوشت به ملک اسلام غیاث الحق والدین برین کونه:
### | شعر [نظامی]
# طراز سرنامه بود از نخست %~% به نامی کزو نامها شد درست
# خداوند بی یار و یار همه %~% به خود زنده و زندهدار همه
# جهان آفرین ایزد کارساز2 %~% توانا گن و ناتوان نواز
# علم برکش روشنان1 سپهر %~% قلم درکش دیو تاریک چهر
# روش بخت بر کار جنبش پذیر4 %~% سکونت ده نقطهآ جای کیر
# پدید آور هرچه آمد5 پدید %~% رسانندهآ هرچه خواهد رسید
# ~~خداوندی که شمع مهر را درین سبز لگن سپهرید قدرت او برافراخت. پادشاهی
~~که PageV01P650
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0654.png)

# ~~در فضای هوای ادراک معرفت او شاهباز عقل کل بال و پر بسوخت. این
~~نامهایست
# ~~از شاهزاده یسور به ملک معظم غیاث الحق والدین ناطق بر آن جمله که ما
~~بر
# ~~مقتضای حکم ms535 یرلیغ پادشاه عالم بناه اولجایتو سلطان از مقام اصلی و وطن
~~مألوف
# ~~خود بر موجب فان للبقاع دولا1 حرکت کردیم. ملک اسلام باید که به دیدن
~~ما آید و
# ~~بدانچ تواند لشکر منصور ما را مدد دهد.»
# چون مکتوب شاهزاده یسور به ملک اسلام غیاث الحق والدین [646] رسید
# ~~با وزرا و ندما و اصحاب تدابیر گفت که «در خاطر من چنین متصور میگردد
~~که از
# ~~شاهزاده یسور هیچ خیری به ما و امرا و ملوک این دیار لاحق نخواهد شد؛
~~چه،
# ~~بواسطهآ قدم ودم او ماوراءالنهر خراب گشت و چندین هزار مسلمان در دست و
# ~~پای لشکر بی باک او بی جان و بی جان شدند. شما از من این سخن بر موجب
# ~~عساکر اقالیم سالها و دورها دفع آن نتوانند کرد.»
# نواب و مقربان و خواص حضرت از لفظ درربار ملک ملوک اسلام غیاث الحق
# ~~والدین این معنی را سماع کردند، بر او آفرین فراوان خواندند و ثناء
~~بیکران، و گفتند:
### | شعر [سید حسن]
# ای که موکب همتت بر چرخ اعظم میبرد
### | وی که دامن طلعتت بر سعد اکبر می کشد
# آفتاب کیمیاگر تا نبخشی کوه کوه
### | ذره ذره سوی کانها از عدم زر میکشد
# صدق بوبکریت بر عدل عمر دارد همی
### | شرم عثمانیت سوی علم حیدر میکشد2
# خان ترکستان ز خوان تو ذخیره مینهد
### | غاشیه پیش سر اسب تو قیصر میکشد
# ~~بعد از آن عرضه داشتند که «آنج خداوند ملک ملوک الاسلام می فرماید ما
~~بندگان را PageV01P651
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0655.png)

# ~~همان معنی در خاطر میآید، اما چون حکم اولجایتو سلطان بر آن جمله به
~~نفاذ
# ~~بیوسته است که مقدم او را عزیز دارند و ملوک و امرای خراسان بیش او
~~روند و
# ~~شرایط خدمت به تقدیم رسانند، اگر ملک اسلام جماعتی را از ائمه و شیوخ و
# ~~معارف شهر پیش او فرستد از مصلحت [647] دور نبود.»
# روز دیگر ملک اسلام، شیخ الاسلام خواجه ابواحمد چشتی را و مولاناء
# ~~معظم ms536 نظام الملة والدین وشیخ بزرگوار صاحب وخواجه خلیفه شیبانی را با
# ~~زمره[ای] دیگر از مشاهیر و فصحاء هرات به دیدن شاهزاده یسور فرستاد.
~~این
# ~~نامبردگان مذکور در حدود فارس به شاهزاده یسور پیوستند. شاهزاده یسور
~~خواجه
# ~~آورد و از احسان و تجمیل هرچه ممکن بود در باب ایشان مبذول داشت و از
~~ملک
# ~~اسلام غیاثالحق والدین به خیر یاد کرد و گفت «البته ملک اسلام را پیش
~~ما میباید
# ~~آمدن؛ چه، او ملک ملوک خراسان و والی ولات این حدود است. اگر او به
~~دیدن ما
# ~~بیاید1 تمامت ملوک و حکام و زعما و لشکرکشان ممالک خراسان طبعا و
~~اختیارا به
# ~~استقبال ما راغب ومایل شوند، والأکه از آمدن ابا نماید، به متابعت او
~~همه از ما
# ~~متنفر کردند و حق میداند که ما بدین ولایت به دوستی ملک اسلام
~~آمدهایم.»
### | شعر
# فما ببلاد غیر ارضک حاجة %~% و لا فی وذاد ودک مرغب
# پس نیست به شهرها جز زمین تو حاجتی
# و نیست در دوستی جز دوستی تو رغبتی
# ~~شیخ الاسلام خواجه ابواحمد ومولاناء معظم نظام الملة والدین وصاحب بر
# ~~شاهزاده یسور آفرین بسیار خواندند و از برای مصلحت ملک را چندانک ممکن
~~بود
# ~~بستودند ش.
### | شعر[نظامی]
# به پاسخ گشادند یکسر زبان %~% دعا تازه کردند بر مرزبان
# که تا سبزه روینده باشد ز باغ %~% گل سرخ تابد چو روشن چراغ
# رختباد چون گل برافروخته %~% جهان از تو سرسبزی آموخته [648] PageV01P652
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0656.png)

# نگین فلک زیر نام تو باد %~% همه کار دولت به کام تو باد
# ~~ملک اسلام عرضه می دارد که بدان واسطه به حضرت پادشاه نیامدم که با
~~پادشاه
# ~~جهان اولجایتو سلطان عهد کردهام که بی فرمان و اجازت او پیش هیچ
~~پادشاهزاده
# ~~نروم، و بر رأی انور پادشاه پوشیده نباشد که شکستن عهد از نقض ایمان
~~است.
### | شعر [فردوسی]
# تو دانی که مردان پیما[ن] شکن %~% ستوده نباشند در انجمن
# ~~پادشاه مرا بدین خدمت معذور دارد و به هر امر ms537 و نهی دیگر که حکم یرلیغ
~~باشد بر
### | شعرانظامی]
# چه فرمایدم شاه فیروز رأی
# ~~شاهزاده یسور از آن سخن اندیشه مند گشت و روی به سوی شاهزادگان و امرای
# ~~سپاه کرد و به زبان مغولی گفت که «ملک غیاثالدین با ما دل یکی ندارد و
~~پیش ما
# ~~نخواهد آمد.» شاهزادگان و امرا گفتند که «پادشاه جهانگیر را به جهت این
~~معنی
# ~~متردد نمیباید بود؛ چه، اگر ملک هرات به طوع و رغبت مطیع و منقاد
~~پادشاه
# ~~جهان نگردد به کره و جبر سر بر خط فرمان اعلی نهد.»
# بعد از دو روز شیخ الاسلام خواجه ابواحمد را بازگرداند. چون شیخ الاسلام
# ~~خواجه ابواحمد به هرات آمد و آنچ [از] شاهزاده یسور دیده بود و شنوده
~~به سمع
# ~~اشرف ملک اسلام غیاث الحق والدین رساند و از زهد و عبادت وعرفان او
~~بسیاری
# ~~باز نمود، ملک اسلام غیاث الحق والدین فرمود که «اگر شاهزاده یسور را
~~از
# ~~خداشناسی وایمان شمهای حاصل بودی، در خون جان چندین هزار مؤمن و
# ~~مؤمنه نشدی. بر مقتضای العمل مع فسادالأعتقاد مشبه بالسراب والرماد1
~~اعمال
# ~~حسنهآ ظاهریهآ او را اعتباری نیست.»[649] PageV01P653
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0657.png)

# ذکر صد و پانزدهم
# در صفت جوری که امیر یساول
# بر خلق هرات کرد
# راوی گفت که درین سال مذکور امیریساول به اسم آنک شاهزاده یسور را
# ~~طؤی خواهم کرد و ازو دختری خواهم خواست، مبلغ هزار دینار بر ولایت
~~خراسان
# ~~قسمت کرد و پنجاه هزار دینار بر خلق شهر هرات نوشت و نواب و عمال خود
~~را
# ~~گفت که «می خواهم که در یک هفته این سیصد هزار دینار را به خزینهآ
~~معمورهآ من
# ~~رسانده باشید.» در روز عید قربان از جمله نواب او یکی خضر و دوم فیروز
~~با پنجاه
# ~~سوار به هرات آمدند و هم ازگرد راه [رسیده] خلق شهر را به زخم چوب و
~~چماق
# ~~مجروح گردانید [ند] و خلق را از مسجد جامع به تعدی کردن بسته بیرون ms538
~~آورد[ند] و
# ~~هرکس [را] که می گرفتند صد دینار و دویست دینار برو حواله میکردند و در
~~سوق و
# ~~طرق قرب دویست تن را به شکنجه خسته و بیکار گردانیدند.
# القصه روز دیگر به هنگام زوال مبلغ پنجاه هزار دینار از سکان هرات
# ~~بستاندند و بندگان خدای عزوجل، چه در شهر هرات و چه در کل بلاد خراسان
# ~~زبان به دعای بد و نفرین امیر یساول بگشادند.
### | شعر [ربیعی]
# که و مهآ از آن راه و آیین او %~% گشاده زبانها به نفرین او PageV01P654
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0658.png)

# ذکر صد و شانزدهم
# در رفتن امیر یساول پیش
# شاهزاده یسور وقتل امیر یساول
# ~~چون شهور سنهآ سبع عشر و سبعمائه [=717] درآمد در محرم این سال مذکور
~~امیر
# ~~یساول به قتل پیوست. و سبب آن بود که چون امیر یساول [650] مال بی حد
~~از
# ~~ساکنان خراسان به جبر و تحکم بستاند تا خزینهآ مملو به زر و گوهر و
~~کلاههای
# ~~مرصع و قباهای زرنگار و اوانی زرین و اسبان تازی و غلامان ترک و سیصد
~~خروار از
# ~~خوردنی وشراب و دوهزار سرگوسفند،
### | شعرانظامی)
# # زر و سیم وگوهر به خروارها %~% ز سیفور و اطلس شتر بارها
# # ز جنس حبش خادمی تیز چند %~% به دیدار نیکو به بالا بلند
# # بسی نافهآ مشک و دیبای نغز %~% کزیشان فزوده شود هوش مغز
# # زمرد نگینهایآ چون آب رنگ %~% در و لعل و فیروزه بی وزن و سنگ
# # یکی تاج زرین زمردنگار %~% برآورد از لؤلؤ شاهوار
# # پرند مکمل به یاقوت و در %~% همه گردش از کرد کافور پر
# ~~متوجه اردوی شاهزاده یسور شد و پیش از آمدن امیر یساول، بکتوت چند کرت
~~به
# ~~سمع شاهزاده یسور رسانده بود که امیر یساول به گرفتن پادشاه می آید.
~~شاهزاده
# ~~یسور از آن سخن در شک افتاده بود. تا اتفاق چنان افتاد که ابویزیدبن
~~بوجای به
# ~~حکم یرلیغ اولجایتو سلطان به حکومت لشکر پدر خود آمد واز امیر سونج
~~امضاء
# ~~احکام حاصل کرد و ms539 پیش بکتوت رفت. امیر یساول از آن برنجید که ابویزید
~~پیش
# ~~امیر سونج رفته بود و احکام حاصل کرده. سوگند خورد که:
# شعراسیف اسفرنگی2]
# # بدان خدای که تأثیر آتش قهرش %~% نهاد گی فنا بر جبین ملک قباد
# # نگاشت بی رصد طبع چرخ را هیئت2 %~% فکند بی مدد وهم خاک را بنیاد
~~PageV01P655
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0659.png)

# # گشاد روی سخن را به نقش بند ضمیر %~% نمود شکل خرد را به فکرت استاد
# ~~که تا ابویزیدبن بوجای را با طایفهای که مقوی و مربی اویند؛ چون بکتوت
~~و
# ~~مبارکشاه و تاشتمور و امرای دیگر به قتل نرسانم از پای ننشینم. روز
~~دیگر طوغان بن
# ~~دانشمند بهادر را خلعت پوشانید و آلتمغا نوشت که امرای هزاره [651] و
~~صدهآ
# ~~بوجای بدانند که ابویزید کودک است و امارت را نمی شاید؛ چه، بزرگان
~~گفتهاند:
# شعر[حسن مرورودی]
# شیآن یعجز ذوالکیاسة عنهما %~% رائ النساء وامرة الصبیان
# دو چیز است که عاجز می آیند خداوند زیرکی از آن هر دو چیز
# رای زدن زنان وحکم کردن کودکان
# ~~باید که امیر طوغان را والی و حاکم خود دانند و چنانک بوجای را خدمت
# ~~می کردهاند و انقیاد مینموده، او را نیز مطیع باشند و از امر و نهی او
~~عد ول نجویند.
# چون آلتمغای امیر یساول با امرای سپاه رسید پیش طوغان رفتند. بکتوت
# ~~روز دیگر پیش شاهزاده یسور رفت و عرضه داشت که «امیر یساول به حکم
# ~~آلتمغای خود پسر بوجای را که یرلیغ اولجایتو سلطان به بندگی پادشاه
~~عادل آمده
# ~~معزول کرد.» شاهزاده یسور از آن معنی در غضب رفت و گفت «بر یساول ما را
# ~~اعتماد نماند و آمدن او به طوی ما از مکر و خدیعت خالی نیست.» بکتوت را
~~گفت
# ~~که «پیش از آنکه از یساول شری و فتنه[ای] پیوندد او را بگیر.» روز دیگر
### | شعر[فردوسی]
# چو روز درخشان برآورد چاک %~% بگسترد یاقوت بر تیره خاک
# امیر یساول به خیلخانهآ بکتوت رسید. بکتوت ترتیب ضیافت کرده بود. ms540 چون
# ~~از اول بامداد تا نیم چاشت شراب خوردند، ناگاه در خرگاهی که طوغان بود
~~شور و
# ~~شغب برآمد و تمامت طغانیان را بگرفتند. امیر یساول را امیری از امرای
~~بکتوت خبر
# ~~کرد که (بکتوت قصد تو دارد و اینک طوغانبن دانشمند بهادر را بگرفتند.»
# ~~امیریساول با سوار پنج به اسم آنک به طوف صحرا میروم از لشکرگاه بکتوت
# ~~بیرون آمد. چون نیم فرسنگی برفت لشکر شاهزاده یسور خود را بر خیلخانه و
# ~~خزینهآ امیر یساول زدند و بسیاری را به اسیری گرفت [ند] و تمامت اموال
~~و
# ~~اجناس را به غارت برد[ند] و مبارکشاه بوجای خرگاه خاص [652] امیر یساول
~~را
# ~~بگرفت با جاریهای ترکیه که آفتاب تابان را از تابش روی او عرض خجالت بر
~~جبین PageV01P656
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0660.png)

# ~~مبین نشستی و ماه رخشان را از لمعهآ تاب چهر دلربای او، از حسن عذار
~~خود شرم
# ~~آمدی.
### | شعر[خسروی]
# ~~سه چیز از رخ زیبای او خجل گردد
### | یکی پری و دوم زهره و سیم بیضا
# ~~سه چیز بندهآ لعل وجمال او شدهاند
### | یکی بهشت و دوم کوثر و سیم حورا
# ~~بکتوت، مبارکشاه بوجای را با پنجاه سوار در پی امیر یساول بفرستاد.
~~امیر یساول
# ~~باده سوار جبال و صحراواتی را که دیو را در وی امکان مرور نبود و وهم
~~را مجال
# ~~دخول [نه]،
### | شعر[انوری]
# ~~ریگش چو نیش کژدم و سنگش چو پشک مار
### | زین طبع را عفونت وزان روح را زیان
# ~~در آب او سمک نرود جز به سلسله
### | برکوه او ملک نشود جز به نردبان
# ~~قطع میکرد. بعد از دو روز پیش از طلوع آفتاب به هرات رسید و در قریهآ
~~کلجرد
# ~~نزول کرد و ملک اسلام غیاثالحق والدین را طلب داشت. چون ملک اسلام را
~~بدید
# ~~گفت «ای ملک، بکتوت ناحق شناس به جای من چنین کرد. اکنون مرا عزیمت آن
# ~~است که به نیشابور روم و هم درین ده روز با لشکری بازگردم.» ملک اسلام
# ~~غیاث الحق ms541 والدین او را دل داد و گفت که «امیر عادل باید که اندیشهآ بد
~~به خود راه
# ~~ندهد؛ چه، داب و عادت سپهر ازرق همین است که گاه فرح بخشد وگاه تعب.
### | شعرافردوسی]
# # چنین است رسم سرای فریب %~% گهی با فراز و گهی با نشیب
# # ازو شادمانی و زو مستمند %~% گهی بر زمین گه به ابر بلند[653]
### | شعر
# لذی عقب الأیام بؤس و انعم %~% نعم وانتعاش تارة و عثار
# مر خداوند از بی در آمدن روزها را سختیهاست و نعمتها
# آری نیکوشدن حال است یکبار و به سرور آمدن است یکبار PageV01P657
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0661.png)

# ~~«ما امتلت دار حبرة الاامتلات عبرة و ماکانت فرحة الا تبعتها ترحة»1
~~شهر واموال ما
# ~~از آن امیر است. اگر به شهر درآید حاکم است.» امیر یساول بر ملک اسلام
~~آفرین
# ~~خواند وگفت «مصلحت من در آن است که زودتر بروم؛ چه، لشکر در عقب مناند.
# ~~و اگر چنانک من درین وقت درنگ نمایم و ایلچیان به اطراف خراسان و حضرت
# ~~اولجایتو سلطان نفرستم، کار ممالک خراسان بکلی ضعف و وهن بذیرد.»
### | شعر [فردوسی]
# نگه کن که این بوم وبران شود %~% به کام دلیران توران شود
# نه پیر وجوان ماند ایدر نه شاه %~% نه گنج و نه اسب و نه تخت و کلاه
# ~~خرگاه و سراپرده و طبل و علم به جهت امیر یساول ترتیب داد و پنج تن از
~~بومدانان
# ~~و راه شناسان را مصاحب او گرداند.
# امیر یساول، ملک اسلام را وداع کرد و از هرات برفت و آن شب تا روز بر
# ~~سبیل شتاب براند. چون خورشید جهان فروز نقاب ظلام از چهرهآ دلفروز باز
~~کرد،
# ~~مبارکشاه بوجای با پنجاه سوار بدو رسید. امیر یساول با سی سوار با
~~مبارکشاه در
# ~~محاربت آمد و بانگ بر برادران و اقارب و ملازمان خود زد وگفت «پیش روید
~~و این
# ~~قوم عاصی بدکردار را به زخم تیغ و تیر سرگشته و دستگیر کنید.» آن جماعت
~~تیغها ms542
# ~~برکشیدند و چون شیران شرزه و فیلان جنگی روی به رزم آورد[ند]
### | شعر[فردوسی]
# [654ادو رویه به تنگ اندر آمد سپاه %~% یکی ابر گفتی برآمد سیاه
# ز پیکان پولاد و بر عقاب %~% سیه گشت رخشان رخ آفتاب
# سنانهای نیزه به گرد اندرون %~% ستاره بیالود گفتی به خون
# از افکندن گرزهآ گاوچهر %~% تو گفتی همی سنگ بارد سپهر
# درخشیدن2 تیغ الماسگون %~% شده ابر و باران ازو پر ز خون
# به کام و به مغز اندرون گاو و خاک %~% شده فرق ترک از سرش چاک چاک
# ~~مبارکشاهیان آسوده بودند و یساولیان مانده و خسته. مقاومت نتوانستند
~~نمود. قضا
# ~~را تیری بر امیر یساول رسید و از پشت مرکب درگشت.

PageV01P658

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0662.png)

### | شعراربیعی]
# ز دستش بیفتاد کویال او %~% به خاک اندر آمد سر و بال او
# ~~برادران و مبارزان امیر یساول چون دیدند که امیر یساول از بالای زین
~~زرین بر خاک
# ~~خواری افتاد، روی به هزیمت آوردند. مبارکشاه بفرمود تا سر امیر یساول
~~را از بدن
# ~~جدا کردند1 و کسانی را که گرفته بودند بعضی را به قتل آوردند و بعضی را
# ~~بگذاشت [ند].
### | شعر[فردوسی]
# # چتنین است هر چند مانیم دیر %~% نه فیل سرافراز ماند نه شیر
# # دل سنگ و سنگدلان بترسد ز مرگ %~% رهائی نیابد ازو بار و برگ[655]
# ~~و عزیزی تاریخ قتل امیریساول را در قطعه [ای] آورده و آن قطعه این است
~~که:
### | شعر
# ~~بر هفصد و هفده دهم ماه محرم2
### | سال و مه و تاریخ نه نقصان نه زیادت
# ~~شد میر خراسان یسول پیش اجل باز
### | بنهاد سر آنجا که قضا بود و ارادت
# ~~چرخ فلک آن را که برافراخت، بینداخت
### | این است مرورا صفت و سیرت و عادت
# ~~چون امیر یساول به قتل رسید، شاهزاده مینقان و بکتوت و مبارکشاه و
# ~~بیرامشاه ومحمد دلدائ بعضی طبعا واختیارا وطایفه [ی] عجزا و اضطرارا سر
# ~~انقیاد بر خط حکم شاهزاده یسور نهادند و رقم نسیان حقوق نعمت بر جریدهآ
# ~~طاعتداری ms543 و ولاء اولجایتو سطان کشید اندا شاهزاده یسور ایشان را بنواخت
~~و به
# ~~عاطفت و اصطناع تمام مخصوص گردانید و هر یک را فراخور حال و حرمت او
# ~~اسب وقبا وکلاه وساخت حرب داد وگفت «امیدوارم
### | شعر انظامی]
# # که دادار داور خداوند پماک %~% که زد صنع او نقش بر لوح خاک
~~PageV01P659
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0663.png)

# جهان آفریننده یزدان که هست %~% به فرمان او جمله بالا و پست
# ~~ممالک ایران را به من ارزانی دارد تا هر یک از شما ملکی را در تصرف آرد
~~و خداوند
# ~~مال و جاه شود.» امرا و وجوه سپاه برو آفرین فراوان خواندند و بعد از
~~زمین بوس
# ~~گفتند:
### | شعر[ازرقی]
# ایا سیهر شرف را ستاره سارا %~% ایا جهان کرم را طبایع و ارکان [656]
# # نمونهایست ز آثار رأی تو پروین %~% نشانهایست ز اجزای قدر تو سرطان
# # ز روی جاه و معالی توئی باستحقاق %~% خدایگان جهان شهریار و شاه جهان
# ~~بعد از ادای خدمت و دعا عرضه داشتند که «ما بندگان را جان فدای خداوند
~~است
# ~~و تا زنده خواهیم بود سر بر آستان آسمان محل پادشاه جهانگیر خواهیم
~~داشت.»
# و راوی چنین گفت که بعد از قتل امیریساول به چند روز که خسرو کواکب
# ~~لواء ضیا بر قمه ذروهآ برج جوزا زد و هنگام حصاد شد، شاهزاده یسور با
~~تمامت
# ~~سپاه خود به رودخانهآ هرات درآمد و بامدادی باسوار[ی] چند به مقام
~~متبرک و مزار
# ~~مبارک گازرگاه رفت و چون بدان مقبرهآ شریف رسید از یک تیر پرتاب پیاده
~~گشت و
# ~~بر اصحاب قبور - که خفتگان بیدار و خاموشان گویااند - سلام کرد و گفت
# ~~«علیکم السلام یا اهل الأیمان غفرالله لکم کما غفر لنبیکم علیه السلام»
### | شعر[فخر عمید]
# سلام علی اهل القبور الدوارس %~% کأنهم لا یجلسوا فی المجالس
# سلام باد بر اهل گورهازیاکهنه شونده
# گوئیا که ایشان ننشستهاند در جایهای نشستن
# ولم یشربوا من باردالماء شربة %~% ولم یا کلوا من کل رطب و یابس
# و نیاشامیدهاند از آب ms544 سرد شربتی
# و نخوردهاند از هر تری و خشکی
# ~~و ساعتی بر سر تربت معطره مطیبه شیخ الاسلام قطب الاقطاب، سرالله
# ~~فی الارضین، قدوة الحق والدین خواجه عبدالله انصاری، قدس سره و نور
~~رمسه، به
# ~~تسبیح و تهلیل بسر برد. و چون به طرف شهر هرات ملتفت شد [657) روی به
# ~~حضار و نظار کرد وگفت «مثل چنین شهر حصین در روی زمین نشان نمیدهند.

PageV01P660

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0664.png)

# ~~امیدوارم که این خطه مرا مسلم گردد.»
### | شعراربیعی]
# گر این تند دژ را به دست آورم %~% ز گردون به فرخ تنی بگذرم
# کمینگاه کند آوران سازمش %~% چو مینوی خرم بپردازمش
# درین جای باشد شبستان من %~% همان بخت وگنج فراوان من
# ~~بعضی از شاهزادگان گفتند که اکر پادشاه جهانگیر به اسم زیارت روز پنج
~~در مزارات
# ~~این شهر مقام کند از مصلحت دور نبود. ما نیز در شهر درآییم و شهر را
~~ببینیم که
# ~~سالیان می شود که صیت حصانت این خطه به ما رسیده است. شاهزاده یسور گفت
# ~~که «صواب و نجح در آن است که درین شهر درنیایید، چه، از آن روز که بهمن
~~بن
# ~~اسفندیار این شهر را بنا فکنده است تا امروز چندین پادشاه کامکار و ملک
~~نامدار و
# ~~امیر کبیر را درین شهر به قتل آوردهاند.»
# القصه روز دیگر ملک اسلام غیاث الحق والدین پسر خود مخدوم زادهآ
# ~~جوانبخت، حافظ کلام الله، امیر حافظ را وشیخ الاسلام خواجه اسمعیل
~~ومولانا
# ~~عفیفالدین مفتی و مولانا نظامالدین نسفی را با طایفهای دیگر از ائمه و
~~اکابر هرات
# ~~پیش شاهزاده یسور فرستاد. شاهزاده یسور مخدوم زاده امیر حافظ را به
~~نواخت
# ~~پادشاهانه مکرم گردانید و گفت که «ما مهمان ملک اسلام غیاث الحق والدین
~~ایم. هر
# ~~چند که میزبان جمال نمی نماید، اما نعمت او بر مهمان مترادف و متعاقب
~~است. اگر
# ~~حق تعالی عمر بخشد و در اجل تأخیری رود عذر زحمات او بخواهیم.»
# از این گونه سخنان دلفریب باز راند و ms545 روز دیگر مخدوم زاده امیر حافظ را
# ~~اجازت مراجعت فرمود. و سپاه او چون گرسنه بودند خرمنها را غارت میکردند
~~و
# ~~مردم را برهنه میگردانید [ند]. چون این خبر به ملک اسلام غیاثالحق
~~والدین
# ~~رساندند که لشکر شاهزاده یسور دست به خرابی برآوردهاند و هر کس که غله
~~به
# ~~شهر میآرد به جور ازو باز میستانند، روز دیگر658]
### | شعر[فردوسی]
# چو خورشید تابان بگسترد فر %~% سیه زاغ پران فرو برد سر
# ~~طایفه [ای] از فصحاء نامدار پیش شاهزاده یسور فرستاد وگفت «بگویید که
~~لشکر
# ~~پادشاه خرابی میکند. و بر رأی عالی پادشاه پوشیده نماند که هفت سال شد
~~که PageV01P661
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0665.png)

### | تاریخ هرات
# ~~درین ولایت متعاقب ملخ آمد و مردم این ولایت را غله حاصل نشد. امسال
~~اندک
# ~~زراعتی کردهاند تا باشد که تخمی حاصل شود، سپاه پادشاه آن را نیز در
~~تلف دارند.
# ~~و من نمیگذارم که مردم اینجا به جهت محقر غله در روی لشکر پادشاه تیغ
~~کشند و
# ~~تیراندازند. اکر پادشاه به اسم شحنگی به هر قریه مرد پنج نامزد فرماید
~~حاکم
# ~~ست.»
# آن فرستادگان روز دیگر پیش شاهزاده یسور آمدند و نخست برو آفرین
# ~~خواند [ند] و گفت [ند]:
### | شعر [معزی]
# ای بلنداختر شاهی که ترا بار خدای
### | شاه اپران و خداوند همه توران کرد
# نیست بر تیغ تو تاوان ظفر و نصرت و فتح
### | هرچه کرد ای عجبی تیغ تو بی تاوان کرد
# جاودان همت میمون تو زرافشان باد
### | که قضا پایهآ اقبال تو بیپایان باد
# ~~بعد از آن آنچ که ملک اسلام غیاث الحق والدین گفته بود عرضه داشتند.
~~شاهزاده
# ~~طایفهای را از مقربان درگاه خود نامزد کرد که بر اطراف ولایت بگردند و
~~نگذارند که
# ~~هیچ لشکری مردم را زحمت دهد وغلهآ ایشان تصرف کند. درین معنی مبالغت
# ~~تمام نمود. با وجود آنکه شاهزاده یسور از معتبران سپاه چندین [کس] را
~~به قتل
# ~~رساند، لشکریان همچنان خرابی می کردند. بعد از آن به یک ms546 هفته شاهزاده
~~یسور از
# ~~هرات به بادغیس رفت و ساکنان هرات از [659ادست تعدی عسکر او خلاص
# ~~یافتند و در دعاء ملک اسلام غیاث الحق والدین افزود[ند].

PageV01P662

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0666.png)

# ذکر صد و هفدهم
# در عهدنامه ها که سلطان
# بوسعید و یسور به یکدیگر فرستادند
# درین سال مذکور اولجایتو سلطان به رحمت حق پیوست2 و سلطان
# ~~بوسعید به جای او به شاهزاده یسور عهدنامه [ای] نوشت برین منوال که «یا
# ~~ایهاالذین آمنوا اتقوالله حق تقاته3 بر رأی اولی الالباب و دانندگان ام
~~الکتاب و ارباب
# ~~دانش و اصحاب بخشش پوشیده نباشد که لباس تقوی بر بالای مردی راست آید
~~که
# ~~عقده و تکمهآ آن لباس از عهد مؤکد و میثاق مؤید باشد وتاج وهاج ایمان
~~بر فرق
# ~~مردی شایسته بود که آن تاج را به جواهر بیعت و ایمان مرصع کرده باشند.
~~پس
# ~~واجب است بر کافهآ انام و متابعان دین محمد، علیه السلام، که در آن
~~کوشند که به
# ~~لباس «و لباس التقویی ذلک خیر»4 مشرف شوند تا در دار آخرت مقام ایشان
~~بهشت
# ~~پر نعمت گردد که «ان المتقین فی جنات و عیون»5 بنابرین اشارات عقیله و
~~دلالات
# ~~نقلیه میگوید رایت منصور حبیب و آیهآ «نصر من الله و فتح قریب»6 نور
~~حدقهآ
# ~~انسانی و نور حدیقهآ چنگیزخانی، پادشاه اسلام یسورخان، ادام الله علوه
~~وکب
# ~~عدوه، که حضرت سلطان الدنیا والآخرة وشفیع المذنبین یوم القیمة،
~~PageV01P663
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0667.png)

### | شعراخسرو]
# شاه عادل، خسرو غازی، شهنشاه جهان
### | پادشاه عهد، ظل ایزدی، سلطان دین[660]
# ~~اولجایتو سلطان آقا، طیب الله تربته، به تشریفات بی قیاس وکرامات بی
~~احساس ما
# ~~را مشرف گردانیده بودند و از برای تألیف قلوب و خاطر محبوب با کثرت
~~فراسخ
# ~~عهد راسخ در میان آورده و در ضمن آن عهدنامه امر فرموده که در متابعت
~~ما
# ~~مبایعت در میان آرند و عهدنامه [ای] بفرستند به حکم امر محکم
~~«اطیعوالله...»1 الی
# ~~آخره، طوق انقیاد و حبل وداد در جید وجود انداخته ms547 بودیم و عهدنامهای از
~~روی
# ~~خطاب نه از قبل قیل و جواب پرداخته و به آن حضرت علیا، روح الله روحه
~~نورالله
# ~~ضریحه، عهد و میثاق در میان آورده و سرایر مستکنهآ ضمایر را ظاهر
~~گردانیده و
# ~~جوهر مقصود خویش را بر تختهآ عرض داده و از سرکرم جبلی و عنایت خلقی آن
# ~~پادشاه انجم سپاه گردون درگاه عرش پناه آن را در رسته بازار عاطفت
~~شاهنشاهی در
# ~~رشتهآ قبول کشیده بودند و از وجه من یزید خریداری کرده، اما چه توان
~~کرد که
# ~~غمامهآ عمامهآ دولت سایه سلطنت از سرما دور انداخت و تاج مرصع مکلل
~~مملکث
# ~~خورشید سعادت از فرق ما بپرداخت. آه! آه! جز این نتوان گفت که «انا
~~لله» بعد از
# ~~شرایط تعزیت، چند روز در خلوت حسرت، سر بر زانوای] حیرت نهاده بودم و
~~بر
# ~~حسب «اطالة الفکر تنقیح الحکمة»2 در راه دور و دراز به قدم وهم سیر
~~مینمودم تا
# ~~منهی به گوش هوش جانم این آیت فرو خواند که «فانظر الی آثار رحمة الله
~~کیف
# ~~یخی الآرض بعد مؤتها»3 در تفسیر این آیت و تعبیر این عبارت، تفکر و
~~تدبر میکردم
# ~~که ناگاه به توفیق الله ایلچیان رسیدند و این بشارت رسانید [ند] که
~~شجرهآ طیبهآ
# ~~سلطنت یافت نما بر شکلی که «اصلها ثابت و فرعها فی السماء»4 وآفتاب
~~مملکت و
# ~~ستارهآ سیارهآ دولت از افق جلال و مشرق جمال طلوع کرد و از اوج کمال و
~~برج بی PageV01P664
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0668.png)

# ~~وبال، بر سکان هفت اقلیم تافت، یعنی آفتاب سلطان الدنیا والدین غیاث
~~اسلام
# ~~والمسلمین خاقان الاعظم وقهرمان الاکرام محرز ممالک الدنیا [661] مظهر
~~کلمة الله
# ~~العلیا، حامی حوزةالحق، راعی بیضة الخلق، ضلالله فی الارضین المخصوص
# ~~بعنایت رب العالمین، سلطان ابوسعید،
# شعراسیف اسفرنگی]
# آنکه تا بر بالش شاهی و دولت تکیه زد
### | رونق مسند فزود و زیب ایوان تازه شد
# از هوای حضرت او تازه شد شمع روان
### | همچو خاک مرده کز تأثیر باران ms548 تازه شد
# روز عرض خسروی تا تیغ مردی برکشید
### | در زبانها داستان زال دستان تازه شد
# از سحاب دست دریا شکل گوهر بار او
### | گلستان سلطنت چون باغ رضوان تازه شد
# ~~خلدالله سلطنته و رفع علی هامه البرجیس منقبته، مستفیض و مستبشر گشتم و
# ~~ذرات وجود من از آن اضائت قوت گرفت و تشریفات بی قیاس به همان اساس به
~~ما
# ~~رسید، الحمدالله رب العالمین. باقی عرضه میدارد این شاهزاده یسور و بر
~~موافقت
# ~~او شاهزادگان لهاوری و تغلغ خواجه که بر همان عهد مؤکدیم که با حضرت
# ~~سلطان الدنیا ولآخرة اولجایتو سلطان آقا کرده بودیم پیش ازین تاریخ از
~~آن قول
# ~~برنگشته ایم و آن عهد را نشکسته «اللهم احفظنا عن مخالفته وانصرنا علی
~~متابعته»1
# ~~زیرا که ناقض عهد و پیمان به حقیقت در خسران است و هر که به حضرت
~~خداوند
# ~~بی مانند براستی عهد کند و در آن صادق باشد، الله تبارک و تعالی ابقاء
~~او کند علی
# ~~سبیل المکافات والمجازات، چنانک از حال بنی اسرائیل خبر میدهد و منت
~~[662]
# ~~می نهد بریشان به اعطاء نعمت و ابقاء عهد و بیعت، قول عز وجل «یا بنی
# ~~اسرائیل اذکروا نعمتی التی انعمت علیکم و آوفوا بعهدی اؤف بعهدکم»2 و
~~ما در آن PageV01P665
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0669.png)

# ~~عهد سابق ودرین بیعت لاحق که با حضرت سلطان ابوسعید خان، خلدالله
# ~~سلطنته، کردیم صادق و واثق ایم و در آنچه گفتیم مکری و تزویری نیست که
~~اگر مکر
# ~~و تزویر کنیم با خود کرده باشیم، کما قال عز و جل فی محکم تنزیله «و لا
# ~~یحیق المکر السیء الا باهله.1
# و بعد عرضه میدارد این شاهزاده یسور و بر موافقت او لهاوری و تغلغ
# ~~خواجه که اگر خصومت سلطان ابوسعید، خلد الله ملکه، این کمینه آقایان و
~~فروتر
# ~~برادران را با شاهزادگان مذکور پروردهآ تربیت دارد و تقویت و معاضدت
~~فرماید، ما
# ~~به دل و جان کوچ دهیم و با دوستان او دوست ms549 و با دشمنان او دشمن باشیم و
~~از
# ~~برای آن تا حضرت سلطان السلاطین را معلوم و باور گردد که در آنچ گفتیم
~~و در آنچ
# ~~خواهیم گفت اکنون به تازگی به صدق عقیدت و صفاهی طویت بر لسان خویش
# ~~می رانیم که بالله الطالب الغالب المدرک المهلک الحی الذی لا یموت که
~~آنچ بر زبان
# ~~ما رفت در سابق و لاحق در آن راست گوئیم و خواهیم بود بالله الرحمن
~~الرحیم بالله
# ~~مالک یومالدین، به خدای آسمان و زمین و به خدای[ی]که نهان بداند و به
# ~~خدای ای] که نهان نهان بداند.
### | شعر[نظامی]
# به دارندهآ آسمان و زمین %~% کزو مایه دارد همان و همین
# خدایی کزو هر که آگاه نیست %~% خرد را به آن بی خرد راه نیست
### | شعر[حریری]
# فوالذی تعنواالنواصی له %~% یوم وجوه الجمع سود و بیض
# ~~که به دل و جان متابع فرمان سلطان السلاطین سلطان ابوسعیدیم بالله
~~والله [663]
# ~~تالله که در آنچ بر زبان راندیم در دل بغیر آن چیزی دیگر اندیشه
~~نداشتیم و عرضه
# ~~می داریم پیش آن آستان جلال و آسمان کمال که چون جوزا که نطاق مرصع از
~~ثریا
# ~~بندد، کمر خدمت و هواداری بسته ایم و چون ماه که لشکر از اجرام کشد،
~~لشکر از
# ~~برای قمع اعادی او کشیدهایم تا اگر والعیاذبالله جاهلی غبی سر از ربقهآ
~~طاعت و
# ~~مطاوعت ایشان بکشد به قدرالؤشع در قمع آن بکوشیم و اگر مخالفی خواهد که
~~بر
# ~~آینهآ ضمیر منیر آن سکندر تخت جمشید بخت غباری انگیزد التماس و متوقع
~~آن PageV01P666
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0670.png)

# ~~است که به صیقل «ما سمعت و ما اسمع» آن را از پیش روی آینه جهاننمای
~~بزدایند
# ~~و یقین دانند و به حقیقت تصور فرمایند که آنچ خاطر عاطر و ضمیر روشن
~~ایشان آن
# ~~را مستبعد و مستنکر شمرند ما از آن دور بودهایم و خواهیم بودن، و اگر
~~سلطان
# ~~عادل جوانبخت سلطان ابوسعید به حال این کمینه آقایان نظر عنایت ms550 مبذول
# ~~فرمایده او داند و ما کمینه آقایان نیز اگر در فرمانبرداری و مطاوعت و
~~هواداری
# ~~تقصیر روا داریم از اروغ با فروغ پادشاه جهانگیر چنگیزخان نباشیم و
~~متابع دین
# ~~محمد رسول الله نی، و مر حضرت خدای تعالی را دروغگوی داشته باشیم در
~~آنچه
# ~~گفته است.
# و پوشیده نباشد که هر که متابعت پیغامبر را ترک کند و مر حضرت خدای
# ~~ملائکه و انبیاء گردد فنعوذ بالله عن مخالفته. و ازین جانب فرستاده شد
~~از اینیان
# ~~تغلغ بوقا1 واسنان را از امرا ایلتمور و ازائمه مولانا علامة العهد سیف
~~الدین عصبه و
# ~~مولانا جمال الدین عبد العزیز را تا صورت حال گذشته عرضه دارند و آنچ
~~در صمیم
# ~~دل و سویداء سینه محترم مکتوم2 بوده باشد باز نمایند و به حکم وکالت ما
~~با آن
# ~~حضرت علیا عهد و پیمان کنند [664] و عهدنامهای از حضرت علیا طلب دارند
~~تا
# ~~در ضمن آن صلاح دین و دنیی به حاصل آید و اشهاد کردند برین جمله امرای
~~عظام
# ~~و مشایخ کرام را که هر یک معتمدالحال و صادق المقال اند.»
# و چون عهدنامه به سلطان ابوسعید رسید فرمان فرمود تا عهدنامهای در قلم
# ~~آورند برین منوال که:
# «یا آیها الذین امنوااوفوا بالعقود»3 وقال ایضا عز شأنه «و اوفوا بالعهد
~~ان العهد
# ~~کآن مسئولا»4 مبنی بر دلالات این آیات باهره و مبنی بر اشارات کلمات
~~این نصوص
# ~~ظاهره، مضمون این فصل بلاغت شعار و محصول این ذکر براعت آثار مبنی از
~~آنکه
# ~~پادشاهزادهآ جهان، خلاصهآ نتیجهآ دوران، مظهر سر رحمن، سایهآ لطف
~~یزدان، نور
# ~~حدیقهآ شهنشاهی ونور حدیقهآ نامتناهی، سلطان السلاطین فی العالمین،
~~المفترض PageV01P667
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0671.png)

# ~~الطاعة علی کافة المسلمین، ظل الله فی الارضین، خان بن خان وسلطان بن
~~سلطان
# ~~ابوسعید بهادرخان
### | شعراسیف اسفرنگی]
# آن شاه شه نژاد که در ملک عدل او %~% ضحاک ظلم راست فریدون راستین
# آن سایهآ خدا که ندارد چو آفتاب %~% در سایهآ سرادق هفت آسمان قرین
# ظاهر ms551 شود کتابهآ فتح از طراز ملک %~% هرجا فشاند رایت انصافش آستین
# # در عهد اوکه غرهآ نوروز عالم است %~% از صدمت هوا نبود ابر را انین
# تیر سحر که بگذرد از درع آسمان %~% در خانهآ کمان نهد اعلاش را کمین
# ~~لازالت الویة جلاله مرفوعة علی الافلاک وقوایم سریر اقباله موضوعة فوق
~~السماک
# ~~به طالع میمون و اختر همایون سریر سلطنت موزون را به جلوس مبارک مزین
# ~~گردانید وهاتف فیض ربانی ندای «و رفعناه مکانا علیا»1 وصدای «و اتیته
~~الحکم
# ~~صبیا»2 به گوش هوش جهان و جهانیان رسانید و عرصهآ ممالک دین پروری از
~~رونق
# ~~بازار دادگستری لوائی نو یافت و آفتاب کامکاری از مطلع بختیاری بر خواص
~~و عوام
# ~~ابناء ایام یافت.
### | شعر[فرد وسی]
# چو دیهیم شاهی به سر برنهاد %~% جهان را سراسر همه مژده داد[665]
# به داد و به آئین مردانگی %~% به پاکی و نیکی و فرزانگی
# ~~ابواب اشاعت معدلت و افاضت مرحمت بر عالمیان گشاده و خوان انعام عام
~~پیش
# ~~اصناف خاص و عام نهاده به نظر همت بلند پادشاهانه در تمهید قواعد مصالح
# ~~ممالک تأمل نموده و از مقتضای رأی ارجمند خسروانه تدبیر آن بغایت نهایت
~~متین
# ~~و رزین فرموده، از آن جمله آنک والیان ولایات امارت و حامیان مملکت
~~وزارت
# ~~نویان3 اعظم صاحب دولت وامراء عادل مهیب صورت جوبان1 وارنجین وحسین
# ~~و سونج و ایسن قتلغ و دستوران جوانبخت تیز تدبیر و وزیران صاحب رأی
~~ثاقب
# ~~ضمیر خواجه رشیدالدین وخواجه تاج الدین و سایر طبقات ارکان دولت قاهره
~~و PageV01P668
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0672.png)

# ~~جماهیر ایمان حضرت ظاهره را حاضر فرمود و به لفظ درافشان به همگنان
~~شنوانید
# ~~که چون جامه داران عنایت ازلی خلعت نعمت هدایت لم یزلی بر دوش همت ما
# ~~نهادهاند وایلچیان دیوان «تؤتی الملک من تشاء»1 و آل جلال «ذلک فضل
~~الله یؤتیه
# ~~من تشاء»2 بر منشور امور سلطنت ما زده همگی همت و جملگی نعمت بر آن
# ~~مصروف است و بدان موصوف که در جمیع ms552 قضایا به متابعت سنیهآ شاهنشاهی پدر
# ~~نیکوکردار آثار فحاوی «الولد سر آبیه»3 به اظهار رسانیم و مبانی معانی
~~«الولد الحر
# ~~یقتدی بابائه الغر» مشید گردانیم.
### | شعر [فردوسی])
# به راه فریدون فرخ شویم %~% نیاماان]کهن بود اگر ما نویم
# ~~و طریقهآ «إنی ترکت ملة قوم لا یؤمنون »5 مسلوک داشته استمرار بر جادهآ
~~«انا وجدنا
# ~~آباءنا علی امة وانا علی آثارهم مهتدون»6 خواهم نمود و روز به روز یک
~~لحظه
# ~~فلمحه در اعداد مراد امداد این معنی افزود، خصوصا در مخالصت با دوستان
# ~~صافی وداد و موافقت با محبان وافی اتحاد که [666] در اظهار یکدلی ورسوم
# ~~راست روی ید بیضا و بر مقتضای «الحب یتوارث» محبت ایشان ثابت شده باشد.
~~و
# ~~چون درین وقت یسور آقا و امرا و جمع شاهزادگان که مصاحب اویند پیش ازین
~~از
# ~~راه دور و دل نزدیک راست و درون صافی پشت بر خان و مان و ملک و املاک
~~کرده
# ~~روی به جانب پدر نیکوی ما نهاده و در حدود خراسان باتفاق عساکر منصور
# ~~کوچهای نیکو پسندیده دارند و از جانبین اساس اخلاص استحکام پذیرفت و
# ~~قواعد معاقدان اتفاق و وفاق به تأکید عهد و میثاق مؤکد [و] ممهد گشت
~~وتا نوبت
# ~~دولت به ما رسید با وجود اراجیف مختلفه بر آن جاده استمرار نموده و هم
~~بر آن
# ~~قاعده مستقر بوده طریق متابعت و مطاوعت سپردهاند و ایلچیان و رسولان
~~معتبر را
# ~~با عهدنامهای به تأکید هر چه تمامتر فرستاده التماس تجدید عهد و پیمان
~~کرده و ما
# ~~چنانک در مقدم تقدیم یافت، اقتدا به مراضی احوال واقوال بدر نیکو واجب
~~الادا و PageV01P669
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0673.png)

# ~~قرض لازم القضا می دانیم جهت تعطش ضمایر و تسکین خواطر یسور آقا و امرا
~~و
# ~~شاهزادگان که به سخن خود رسیدهاند و بر وفا و عهد و میثاق با ما اتفاق
~~دارند و
# ~~مأمول ایشان را مقبول و مبذول داشته میفرماییم تا از زبان ما عهدنامه
~~[ای] مؤکد
# ~~بنویسند ms553 و شما هم متفق الکلم شده بر آن میثاق اتفاق کرده خطوط خوش در
~~آخر
# ~~مثبت گردانید و هماره آنچ به تکمیل این قواعد عاید باشد بی اهمال به
~~تقدیم
# ~~رسانید. همکنان لب ثنا و تحسین و دعا و آفرین گشادند [و] بی نفاق و
~~شقاق به
# ~~اطباق و اتفاق گفتند:
### | شعر
# دل ما یکایک به فرمان توست %~% همه جانها جای قربان تست
# همه بندگانیم و فرمان کنیم %~% روان را به مهرت گروگان کنیم
# [667) جهان داور و شاه ایران توئی %~% پناه خواقین توران توئی
# خردمند و زیبا و چیره سخن %~% جوانی به سال وبه دانش توئی
# همی تاج و تخت از توگیرد فروغ %~% ز تو هرچه گوی[ی] نیاید دروغ
# بدین فرت ایزد نگهدار باد %~% دلت شادمان، بخت بیدار باد
# همیشه بزی شاد و فیروزبخت %~% به تو شادمان کشور و تاج و تخت
# بنابرین مقدمات به حکم یرلیغ جهانگشای پادشاهزادهآ جهان سلطان
# ~~ابوسعید بهادرخان، خلد الله ملکه، این کلمات نوشته شد و از لسان مبارک
# ~~پادشاهزادهآ اسلام در قلم آمد که «من که ابوسعید بن سلطان مرحوم مبرور
~~مغفور
# ~~اولجایتو سلطانام، با تمامت امرا و صواحب عهد کردیم با یسور آقا و امرا
~~و با
# ~~شاهزادگان دیگر که با او متفق و موافق و یکدلاند و هم با لهاوری و تغلغ
~~خواجه که
# ~~هم بر آن موجب که میان پدر نیکوی ما و ایشان عهد و پیمان رفته بود و
~~درین وقت
# ~~ایشان به آن عهدنامهای به تأکید تمام در صحبت شاهزادگان تغلغ بوقا و
~~اسنان و
# ~~ایلتمور ومولانا سیفالدین عصبه ومولانا جمال الدین وییسوبوقا1 و
~~بطوغو[؟] و
# ~~تولا کیتمور فرستادهاند با ایشان از سر یکدلی دوستی کنیم و با دوست
~~ایشان
# ~~دوست و با دشمن ایشان دشمن باشیم و آنچه وظیفهآ مددکاری و جانبداری و
~~PageV01P670
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0674.png)

# ~~شریطهآ معونت و یاری باشد به جای آریم و مال و لشکر و عدت پدران ایشان
~~به
# ~~ایشان بازرسد و تا مادام که ms554 زندگانی به طریق یگانگی کنند و از مخالفت
~~محترز
# ~~باشند و از منازعت اجتناب نمایند، در اعزاز و اکرام و توقیر و احترام
~~ایشان افزاییم و
# ~~در جمیع ابواب در آنچ از باب [668] موافقت باشد سعی و اجتهاد بلیغ
~~نماییم. این
# ~~عهد برین موجب کردیم به خدای آسمان و زمین، ایزد بخشایندهآ جان آفرین و
~~به
# ~~نبوت تمامت انبیا ومرسلین خصوصا محمد مصطفی خاتمالنبیین، صلوات الله
# ~~علیه وعلیهم اجمعین، و به قرآن کریم وکعبهآ حطیم و مشعر حرام وعرفات
~~ومقام،
### | شعر[انوری]
# # به فیض عقل مجرد که اوست منبع خیر %~% به لفظ نفس معارف1 که اوست مدفع
~~شر
# # به نفس ناطقه، کو راست پیل گردن نه %~% به روح عاقله کو راست شیرآ
~~فرمانبر
# # به انتهای وجودات آخرین مصحف2 %~% به ذات ایزد داور، به دین پیغمبر
# # به اعتقاد ابوبکر وهیبت فاروق %~% به ترش کاری عثمان و حکمت حیدر
# ~~سوگند میخوریم که به هیچ وجه از وجوه و به هیچ سبب از اسباب ازین عهد و
# ~~شرط برنگردیم و تا امکان باشد بر آن وفا کنیم و میگوئیم «بالله الطالب
~~المدرک
# ~~المهلک الحی الذی لایموت» که این سوگندها از دل راست یاد کردیم و هیچ
~~تأویل
# ~~ننهادیم، والله المستعان و علیه التکلان.
# پادشاهزادهآ جهان، خلد ملکه، به حضور ایلچیان و رسولان مذکور برین
# ~~منوال عهد ومیثاق فرمود و امرا و وزرا واعیان وارکان دولت قاهره همه
~~برین
# ~~مو جب پیمان بستند و سوگند یاد کردند و جمله باتفاق خدای تعالی را و
~~رسولان او
# ~~را، صلی الله علیهم، و ملائکهآ آسمان و زمین را و مجموع حاضرات را بر
~~خود گواه
# ~~گرفتند و هر یک گفتند «کفی بالله شهیدا بینی و بینکم»4
# راوی چنین گفت که در آن روز که عهدنامهآ سلطان ابوسعید می نوشتند [669]
# ~~خبر رسید که شاهزاده یسور غوری را که امیر ده هزار مرد نکودری بود به
~~قتل آورد.
# ~~امرا متردد شدند. از مولانا سیفالدین عصبه پرسیدند که «اگر شاهزاده ms555
~~یسور با ما PageV01P671
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0675.png)

# ~~دل یکی دارد، غوری را که در آن سرحد نامزد فرموده بودیم چرا به قتل
~~رسانید؟»
# ~~مولانا سیفالدین عصبه گفت که «جواب این سخن بر ما بندگان نیست؛ چه، این
# ~~حالت بعد از خروج بندگان حادث شده. اگر ما از آن معنی سخن عرضه داریم
# ~~فضولی کرده باشیم. اما این قدر می دانیم که پیش از آنکه شاهزاده یسور
~~ما بندگان را
# ~~به رسالت فرستادی، دو نوبت سواد یرلیغ جهانگشای سلطان مغفور سعید
~~اولجایتو
# ~~سلطان، نورالله مرقده وطیب مضجعه، نزد غوری فرستاده و گفت که به موجب
# ~~حکم یرلیغ سلطان مغفور اولجایتو سلطان آقا پیش من آی. غوری در امتثال
~~آن
# ~~معنی تعللی مینمود و امروز و فردا میگفت. شاید که به جهت آنکه از حکم
~~یرلیغ
# ~~تمرد نمود او را به قتل آورده باشد.»
# ~~بستودند و گفتند که «رسول حکیم پیش بین هرچه گوید وکند از صواب و نجح
# ~~مرسل باشد.
### | شعر
# تخیر إذا ما کنت فی الأمر مرسلا %~% فمبلغ آراءالرجال رسولها
# اختیارکن چون باشی تو در کاری فرستنده
# سبب آنکه رساننده رأیهای مردان رسول آن مردان است
# ~~چه، رسول حضرت و سفیر مملکت کسی باید که به وفور علم و ثبات رأی موصوف
# ~~باشد و به کمال شهامت و حصافت معروف؛ چه، رسول زبان پادشاه و سفیر ضمیر
# ~~اوست و هرچه از صواب و خطا در وجود آید بر اندازهآ دها و فطنت و مقدار
~~ثبات
# ~~عزم و قوت رأی پادشاه دلیل گیرند.»
# بعد از آن روز دیگر ایلچیان شاهزاده یسور را با تشریفات فاخر و خلعتهای
# ~~گرانمایه ومال بی حساب و شمار به خوشدلی هرچه تمامتر اجازت مراجعت
# ~~فرمودند.[670] PageV01P672
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0676.png)

# ذکو صد و هژدهم
# در تخلف کردن شاهزاده
# منقان وامرا با بکتوت
# ~~راوی چنین گفت که چون بکتوت بکلی در بیعت و متابعت شاهزاده یسور
# ~~درآمد و شاهزاده یسور را برگرفتن امرای خراسان و مخالفت پادشاه عادل
~~سطان
# ~~ابوسعید دلالت کرد ms556 و کار او روز به روز در پیش شاهزاده یسور بالا
~~میگرفت و
# ~~شاهزادگان و امرای لشکر و ارکان و اعیان مملکت شاهزاده یسور بیتدبیر و
~~رأی او
# ~~کار نمی کردند. شاهزاده منقان که پیش ازین تاریخ به چند سال از ماوراء
~~النهر به ایلی
# ~~پادشاه مغفور اولجایتو سلطان به خراسان آمده بود و بیرامشاه بن محمد
~~دلدای و
# ~~بعضی از امرای سپاه بکتوت با هم عهد کردند که شبی ناگاه بکتوت را به
~~قتل رسانند
# ~~و خیلخانهآ او را غارت کنند و به طرف طوس و رادکان روند؛ چه، ایشان را
~~بر
# ~~شاهزاده یسور و بکتوت اعتمادی نبود. به اتفاق هم نخست نامهای نوشتند به
~~ملک
### | شعر[عطار]
# لاطرازنامه نام ایزد باک %~% که دریا آفرید وکوه و افلاک
# خداوند جهان، دانای بی عیب %~% شناسای نهان، دانندهآ غیب
# برافرازندهآ نه چرخ گردان %~% پدیدآرندهآ خورشید تابان
# ~~این نامهایست که در قلم آید از جانب شاهزاده منقان و امرا به طرف ملک
~~ملوک
# ~~اسلام غیاث الحق والدین شمس الاسلام والمسلمین،
# شعراسیف اسفرنگی]
# # آنکه عدلش در ستم بندد %~% دیده جور متهم بندد
# # وانکه مر خواب فتنه را هر شب %~% بخت بیدار او به دم بندد[671]
# # یر سفیران ممکنات به حزم %~% راه آمد شد عدم بندد
# # آفتاب از خجالت رأیش %~% پرده بر روی صبحدم بندد PageV01P673
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0677.png)

# ~~ناطق در معنی آنکه ما بضرورت سر به بیعت و تبعیت شاهزاده یسور و بکتوت
# ~~درآوردهایم؛ چه، اگر تخلف مینماییم1 لشکر شاهزاده یسور نزدیک است و
~~بسیار،
# ~~و مفر ما دور است و مددکار اندک. می ترسیم که نباید که بر ما غالب
~~شوند. اکنون
# ~~همه بر آن عزیمت متفق و یکدلایم که بکتوت را بگیریم و بند کرده به حضرت
# ~~پادشاهزادهآ جهان سلطان ابوسعید بفرستیم. اگر ملک اسلام ما را درین
~~معنی مدد
# ~~می دهد و نصیر و معاون ما می باشد، این تمنی بزودی دست میدهد و از قوت
~~به
# ~~فعل می بیوندد.»
# چون مکتوب به ms557 ملک اسلام غیاث الحق والدین رسید روز دیگر پهلوان
# ~~حاجی 2 را که از خویشاوندان بوجای بود و مرد دلیر و جنگی و از زمرهآ
~~متابعان و
# ~~ملازمان او، پیش خواند وگفت «با صد مرد آهن پوش رزم آزمای پیش شاهزاده
# ~~منقان رو و مصاحب او به طرف لشکرگاه بکتوت متوجه شو.» پهلوان حاجی به
# ~~فرمان ملک اسلام
### | شعر[فردوسی]
# بپوشید خفتان و بر پشت اسب %~% برآمد به کردار آذرگشسب
# ~~و با صد سوار نامدار خنجر گذار به خیلخانهآ شاهزاده منقان و بیرامشاه و
~~پهلوان
# ~~حاجی لشکر گرد کردند3 و باتفاق چون زاغ شب دیجور سر از آشیان باز سفید
~~بر نور
# ~~روز برآورد و جهان کسوت عباسیان درپوشید و روی آفاق چون جعد زنگیان
# ~~قیرگون و شبه شبه کشت.
### | شعر[ربیعی]
# چو شب زیور عنبری ساز کرد %~% سر نافهآ مشک را باز کرد
# چو زلفین زنگی جهان تیره شد %~% ابر روم شاه حبش چیره شد
# ~~بر خیلخانهآ بکتوت زدند و از یمین و یسار لشکرگاه او در آن شب دیجور با
~~لشکری
# ~~به عدد ملخ و مور حمله کردند. بکتوت با پنج تن از خواتین و اولاد[672]
~~خود
# ~~بسلامت بیرون رفت. باقی تمامت سپاه با زن وفرزند ومال و مواشی در دست
# ~~لشکر شاهزاده منقان افتاد و از امرای لشکر بوجای دو امیر بزرگ به قتل
~~رسید [ند] و PageV01P674
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0678.png)

# ~~چندین دیگر از امرا[ی] سپاه بکتوت زخم خورد[ند].
# و بکتوت آن شب بتعجیل تمام میرفت، تا آن هنگام که «بلغ الیل غایته و
# ~~رفع الفجر رایته»1 به درگاه شاهزاده یسور رسید. هم از گرد راه کلاه بر
~~زمین زد و
# ~~احوال عرضه داشت. شاهزاده یسور بنفسه سوارگشت و به اسم مقدمهآ سپاه پسر
# ~~خود جوکی را با بکتوت و مبارکشاه بوجای و خربوست با هفت هزار سوار
~~بفرستاد
# ~~و فرمان فرمود که تا آنجا که مراکب شما برود بروید و شاهزاده منقان را
~~با امرا
# ~~بازگردانید.
# شاهزاده جوکی به فرمان ms558 پدر با آن لشکر در عقب شاهزاده منقان برنهج
# ~~شتاب براند و در حدود سرخس به شاهزاده منقان رسید. بعد از چند حمله از
# ~~جوانب، شاهزاده منقان منهدم شد و خیلخانهآ خاص و خواتین و پرستاران او
~~در
# ~~دست سپاه شاهزاده جوکی افتاد. و بیرامشاه به راه دیگر رفته بود. لشکر
~~شاهزاده
# ~~یسور بدو نرسید. اما بعضی از حواشی و مواشی بکتوت را از لشکر بیرامشاه
# ~~بازستاندند و به هنگام مراجعت چند پاره دیه را از دیههای سرخس غارت
~~کردند و
# ~~مردم آنجا را به اسیری گرفت [ند].
# چون شاهزاده جوکی و بکتوت پیش شاهزاده یسور آمدند، شاهزاده یسور
# ~~روز دیگر بر سر جمع بکتوت را بنواخت و تشریف گرانمایه بدو داد و بسیاری
~~از
# ~~اسب و سلاح نبرد و جامه و اوانی و خیام و خرگاه در باب او مبذول داشت و
~~از
# ~~سپاه خود هزار مرد نامدار در فرمان او کرد و در بادغیس مقام او تعیین
~~گردانید و
# ~~خود به جانب گرمسیر رفت. در راه بسر بوجای با دویست مرد از شاهزاده
~~یسور
# ~~بکریخت و در خراسان در حدود ابیورد ساکن شد و بعد از چند روز از عراق
~~امیر
# ~~بزرگ امیرچوپان2، ایسن قتلغ را به جهت ضبط ممالک خراسان و نظم مصالح
~~[673] PageV01P675
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0679.png)

# ~~لشکرهای پراکنده به خراسان فرستاد.
# ایسن قتلغ چون به حدود سرخس رسید، بکتوت از بادغیس پیش او رفت.
# ~~امرای لشکر و ملوک خراسان با هم گفتند که چون بکتوت پیش ایسن قتلغ آید
~~در
# ~~حال ایسن قتلغ او را بگیرد؛ چه، مادهآ فتن و خرابی خراسان و تخلف عساکر
~~با
# ~~امرای بود. برخلاف گمان ایشان، ایسن قتلغ بکتوت را بنواخت و آلتمغا
~~نوشت که
# ~~پر منوال گذشته بیرامشاه و ابویزید بوجای و امرائی که با بکتوت خلاف
~~کرده بودند
# ~~همه هم درین هفته به بادغیس روند و در حکم بکتوت باشند؛ چه، حکم یرلیغ
# ~~جهانگشای پادشاهزادهآ جهان سلطان ابوسعید خان و آلتمغا ms559 مبارک نویین
~~اعظم
# ~~چوپان بیک بر آن موجب به نفاذ پیوسته است که امرای مذکور پیش بکتوت
# ~~باشند واز فرمان وحکم او عدول و تجاوز نجویند.
# القصه روز دیگر بکتوت را با خلعت گرانمایه بازگردانید و اراجیف چنین
# ~~گفتند که ایسن قتلغ را دل پادشاهزاده یسور بود و در نهان مکتوب فرستاده
~~بود به
# ~~شاهزاده یسور که در ممالک خراسان زیادت سپاهی نیست و کار عراق نیز در
~~تزلزل
# ~~و اضطراب است. اگر چنانک پادشاه عادل با سپاهی به خراسان حرکت فرماید
# ~~خراسان بزودی در تحت تصرف پادشاه در آید و ممالک عراق نیز به اندک روزی
~~به
# ~~تبعیت خراسان مسلم گردد. بدین واسطه بکتوت را به نواخت و عاطفت مخصوص
# ~~گردانید.
# بعد از چند روز پسر بوجای و بعضی از امرای لشکر بیرامشاه به بادغیس
# ~~درآمدند و کار بکتوت باز بتجدید رفعت تمام گرفت و هر خیر و شر که در
~~خراسان
# ~~واقع شدی بکتوت آن را علی التفصیل به سمع شاهزاده یسور رساندی. و
~~شاهزاده
# ~~یسور را روز به روز برو اعتماد واثق تر گشتی و التفات خاطر به طرف او
~~پیشتر
# ~~شدی.[674] PageV01P676
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0680.png)

# در وفتن شاهزاده یسور
# به شهر سجستان و مراجعت او
# راوی چنین گفت که درین سال مذکور شاهزاده یسور با سپاه بی حساب آز
# ~~حدود تکناباد به جانب شهر سجستان حرکت کرد و پیشتر نامهای نوشت به ملک
# ~~عادل نصیرالحق والدین که ملک سجستان بود.
### | شعرانظامی]
# به نام بزرگ ایزد دادبخش %~% که ما را ز هر دانش او داد بخش
# خداوند روزی ده دستگیر %~% پناهنده را از درش ناکزیر
# فروزندهآ کوکب تابناک %~% به مردم کن از مردهآ تیره خاک
# برآرندهآ آسمان بلند %~% زدایتدهآ خاطر هوشمند
# به انعام او نیک و بد بهرهور %~% به فرمان او میرسد خیر و شر
# ~~این نامه ایست از شاهزادهآ جهان یسور خان به ملک نصیرالدین سجستان [ی].
~~محرر
# ~~در معنی آنک به حکم سلطان مغفور سعید سدید اولجایتو ms560 سلطان و فرمان
~~شاهزادهآ
# ~~جهان سلطان ابوسعید حکومت خراسان تا حد مازندران و وسط قیس و مکران و
# ~~شط سند درید حکم ماست و تمامت ملوک و امرای خراسان بعضی رغبة و اختیارا
# ~~و قومی عجزا واضطرارا مال بی حد و تحف و غرایب بی عد به حضرت جهان پناه
# ~~ما آوردند و فرستادند، و جمله سرگردنکشی بر خط انقیاد و خشوع نهاد[ه])
~~و در
# ~~سلک طاعتداری و رعیتی و خراجگزاری منخرط گشت [ند]. و درین دو سال که به
# ~~مبارکی از ماوراءالنهر درین حدود با عسکر منصور درآمدهایم، تا این غایت
~~از شهر
# ~~[675] سجستان مالی به خزینهآ معمورهآ ما نرسیده میباید که برخلاف گذشته
~~پیش
# ~~رایت منصور ما بیرون آی ایاو شرایط خدمت و طاعت چون سایر ملوک و حکام
# ~~خراسان به تقدیم رسانی تا به هنگام مراجعت به انواع عاطفت شاهنشاهی و
# ~~اصناف الطاف پادشاهی مخصوص ومحظوظ شوی ومیان ما و تو قاعدهآ محبت و
# ~~ولا مستحکم گردد و طریق بیگانگی و مخالفت مسدود ماند و روز بروز تربیت
~~و
# ~~سیور غامیشی در باب تو در زیادت باشد.

PageV01P677

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0681.png)

### | شعر[ربیعی]
# به فیروز اختر، به فرخنده نام %~% ز توران به ایران کشیدم کنام
# دلیران شمشیرزن صد هزار %~% کشیدم بدین بوم ومرز و دیار
# همه مرز ایران به من بازگشت %~% سپاهم به گیتی سرافراز کشت
# شما نیز باید که اندر زمان %~% سراسر به کردار باد بزان
# بیایید با ساو و با باج زود %~% جز این در سخن مینباید فزود
# ~~والا که برخلاف آنچ ذکر رفت خواهد رفت، اینک با لشکری به عدد ریگ
~~بیابان و
# ~~شمار قطرات باران می آیم تا سجستان را محاصره کنم و بعد از فتح در آن
~~دیار از
# ~~سجزی دیار[ی] نگذارم.
# شعر امؤلف کتاب]
# # بسوزم بر و بوم شاهنشهیت %~% به خاک اندر آرم کلاه مهیت
# # درین مرز گرشاسب از زخم تیغ %~% بریزم بسی خون چو باران ز میغ
# # دژ و باره را پست و ms561 ویران کنم %~% چراگاه گرگان و شیران کنم
# # تو دانی که چون من درآیم به جنگ %~% ز هیبت بمیرد به دریا نهنگ
# # به گاهی که من برکشم تیغ تیز %~% پدید آید اندر جهان رستخیز
# # به روزی که من رای کین آورم %~% مرو را به تندی به چین1 آورم
# # نهنگان به دریا فغان برکشند %~% هزبران پیشه سراندر کشند[676]
# # ستاره فروریزد از آسمان %~% بجتنبد زمین و بنالد زمان
# ~~از این نوع در نامه تهدید و تخویف تمام نوشت و سوگند بر زبان راند که:
### | شعرادقیقی]
# # به یزدان داور، خداوند جان %~% که چرخ آفرید وزمین و زمان
# # به عرش و سروش و به جان نبی %~% به طاعات عثمان وعلم علی
# # به رضوان و حور و به خرم بهشت %~% به ذات رسولان نیکوسرشت
# ~~که چون پیش من آیی به جان تو قصدی نکنم و بغیر اصطناع و اشفاق در حق تو
~~به
# ~~چیزی دیگر اشارات نرانم.
# ~~چون مکتوب به ملک نصیرالدین رسید، اندیشهمند شد و بعد از آنکه با
~~PageV01P678
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0682.png)

# ~~برادران و عشایر و نواب و مدبران ملک خود مشورت کرد، در جواب سخنهای
# ~~پسندیده نوشت و ایلچیان شاهزاده یسور را با تحفههای بسیار و هدیههای
~~پیش مار
# ~~و غرایبی که از سجستان خیزد بازگردانید و خراجگذاری و طاعتداری را
~~التزام نمود.
# ~~و در آن بود که بر خواجه کان و زعماء شهر سجستان مالی توزیع کند و پیش
~~شاهزاده
# ~~یسور فرستد. در اثناء این عزیمت تمور پسر اباجی نکودری نامهای فرستاد
~~که «ملک
# ~~اسلام نصیرالحق والدین باید که از شاهزاده یسور اندیشمند نگردد و وهنی
~~و ترددی
# ~~به خود راه ندهد؛ چه، من با چند تن از امرای نامدار با تمامت لشکر
~~نکودری به
# ~~خون و اجان] او تشنهایم و فرصتی می طلبیم تا او را بگیریم؛ چه، از قدم
~~او در
# ~~خراسان خرابی بسیار حاصل شد و میان امرا اختلاف تمام ظاهرگشت، خاصه که
# ~~ناقض عهودیست که با پادشاه و امرای عراق ms562 کرد و ملک اسلام غیاث الحق
~~والدین
# ~~که ملک ملوک خراسان است پیش او نیامد و مالی نداد.»
# چون نامهآ تمور به ملک نصیرالدین رسید کار حرب را ترتیب 1 داد و بفرمود
~~تا
# ~~هنگام مراجعت ایلچیان شاهزاده یسور سی تن [677] را از ایشان به قتل
~~آوردند و
# ~~شاهزاده یسور تا ده فرسنگی سجستان بیش پیش نیامد و دو سه حصار را در
# ~~روستاقات بعد از آنکه از سپاه او قرب سیصدتن به قتل رسید فتح کرد و خلق
~~آنجا را
# ~~بکشت. و در خاطر داشت که نزدیک شهر سجستان آید به اسم محاصره و دربندان
# ~~که به سمع او رساندند که پسر اباجی تمور به ملک نصیرالدین نامهای نوشته
~~و چنین
# ~~حکایتی بازنموده و او را به مخالفت و حرب پادشاه اغواکرده.
# شاهزاده یسور روز دیگر از ولایت سجستان بیرون رفت و بواسطهآ آن نامه
# ~~تمور را به قتل آورد و سپاه او را به خربوست داد. و چون جمشید خورشید
~~تاج
# ~~زرین بر سریر حمل بر سر نهاد و تباشیر نیر اعظم جهان پیر خلعت جوانی
~~درپوشید،
# شعراسراج قمری!
# # جهان پیر به نوروز باز برنا شد %~% دم ربیع همه روح چون مسیحا شد
# # شکوفه تا ید بیضا نمود چون موسی %~% چمن ز نور تجلیش طور سینا شد
# # از ژاله زاد به بستان هزار بیضه ز زاغ %~% شکست بیضه و زو سبزه طوطی
~~آسا شد
# ~~به وطن خود رسید و چند روز متعاقب طویهای شگرف کرد و شاهزادگان و امرا
~~و PageV01P679
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0683.png)

# ~~رؤوس سپاه را خلعتهای گرانمایه داد و زعما و اکابر افغانستان را به
~~نواخت و
# ~~عاطفت تمام محظوظ گرداند و به اندک روزگاری لشکر انبوه و خزاین مملو و
~~فرمان
# ~~فرمود که لشکر یکسر در فربه کردن مراکب و پرداختن ساز و عدت نبرد و
~~مایحتاج
# ~~سفر اجتهاد نمایند که ما را عزیمت[678] آن است که به طرف ممالک خراسان
# ~~درآییم و از خراسان بعد از ms563 قلع و قمع ادعای به دارالملک سلطانیه رویم.

PageV01P680

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0684.png)

# ذ کر صد و بیستمم
# در ناملهای که ملک اسلام
# غیاث الحق والدین به امرای خراسان نوشت
# چون شهور سنهآ ثمان عشرو سبعمائه [=728] درآمد در صفر این سال مذکور
# ~~جماعتی از حکام وولات غزنین و گرمسیر مکتوبات فرستادند به خدمت ملک
# ~~ملوک اسلام غیاث الحق والدین ناطق در معنی آنکه «بر رأی انور اعلی ملک
~~ملوک
# ~~اسلام عرضه می دارند بندگان بر آن جمله که به حقیقت شاهزاده یسور درین
~~یک دو
# ~~ماه با لشکر گران به خرابی خراسان و اعتاب عساکر آنجا خواهد آمد و چهل
~~روز
# ~~می شود که سپاه او اسب فربه میکنند و در تربیت امور محاصرهآ بلا و
~~تبریج و تفریق
# ~~مجیوش خراسان اجتهاد بلیغ و سعی تمام دارند.»
# چون مکتوبات به ملک اسلام غیاث الحق والدین رسید روز دیگر که شمع
# ~~مهره بازان این گنبد دوالک باز چهره برافروخت و زاغ شب پروانه وار
~~بسوخت و از
# ~~رخ رومی وشی روز عالم مینوفر شد و از خندهآ ترک سبیده دم خاک درج کمر
~~بست،
### | شعر
# اهلا بفجر قد نضا ثوبالدجی %~% بالسیف جرد من سواد قراب
### | شعر
# # سلطان صبح رایت مصقول برکشید %~% بر خیل شام لشکر زرین برکشید
# ~~ملک اسلام اشارت راند تا صدر خواجه شهاب عزیز نامهای نوشت به امرا و
~~ملوک
# ~~خراسان، بدین نسق:
### | نظم [خسروی]
# ~~طراز نامه آن بهتر که از نام خدا باشد
### | که با نامش سخن را قیمت و قدر و بها باشد
# ~~خداوندی که غایات کمال بیزوال او
### | ورای درک اوهام و عقول انبیا باشد PageV01P681
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0685.png)

# نه در صنعش خلل بینی، نه در امرش زلل یابی
### | نه در ملکش فنا هرگز نه در حکمش خطا باشد
# ~~خداوندی که بی واسطهآ عمد این قبهآ خضراء معلق برافراشت و به شهب زهرا
~~این
# ~~آینهآ نیلگون و طارم آبگون را بنگاشت و پایهآ مرتبت انسان را بر سایر
~~موجودات برتر
# ~~گردانید. ms564
# اما بعد بر رأی امرای عظام خراسان نموده میآید که زمرهای از متابعان و
# ~~منقادان ما که در حدود غور و کابلستان متوطناند و از کلی احوال شاهزاده
~~یسور
# ~~واقف، چنین نوشتهاند و عرضه داشته که هم درین چند روز شاهزاده یسور با
# ~~سپاهی به پری دریا و شکوه کوه و عظم غمام از زمین داور به هرات خواهد
~~آمد و از
# ~~سمت هرات به طرف طوس ونیشابور حرکت [خواهد]کرد. و بر آن عزم است که
# ~~اگر لشکر خراسان به مدافعت او با هم متفق و یکدل نباشند یکسر به ممالک
~~عراق
# ~~رود. چون حال برین جمله بود، نموده آمد تا لشکر پراکنده را گرد کنند و
~~در یاس و
# ~~حزم وشرایط قراول و دیدهبان وحفظ راهها و جمعیت مردم لشکری و عمارت
# ~~حصون بلاد و قلاع جبال چنانچ از تدابیر و آراء متینهآ ایشان سزد سعی
~~بلیغ مبذول
# ~~دارند و شب و روز مترصد ومترقب باشند و از صحراوات و جبال حواشی و
# ~~مواشی خویشتن را به جوار حصارها و شهرها آرند؛ چه، اگر آمدن شاهزاده
~~یسور
# ~~محقق است در یک هفته از گرمسیر بر نهج شتاب به خراسان نزول خواهد کرد.
# ~~زیادت تأکید حاجت [680] نیست. ایشان در کار خود بهآ دانند و ما از هرات
~~قرب
# ~~صد سوار نامدار فرستادهایم تا تحقیق احوال آمدن شاهزاده یسور کنند. چون
~~خبر
# ~~دیگر برسانند، فی الحال قاصد بدان طرف دوانیده آید و به مزار متبرک جام
~~کبوتر
# ~~فرستاده شود.

PageV01P682

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0686.png)

# ذ کر صد و بیست و یکم
# در نامهههاکه شاهزاده یسور
# و ملک اسلام غیاث الدین به هم نوشتنه
# راوی چنین تقریر کرد که در اواسط جمادی الآخر1 سنهآ مذکور شاهزاده یسور
# ~~اردوی خود را به پسر خود شاهزاده جوکی سپرد و روز دیگر به طالع خجسته
~~سوار
# ~~شود و با سپاه بی اندازه به مقام متبرک و مزار مبارک چشت درآمد و زیارت
~~مقبرهآ
# ~~مطهرهآ معنبره شیوخ چشت، نورالله ms565 مرقدهم، دریافت و به وقت صلوة الظهر
~~از
# ~~چشت بیرون آمد و امرای بادغیس چون بکتوت و دلقک و مبارکشاه و پسر بوجای
# ~~پیش او آمدند. روز دیگر
### | شعر[فردوسی]
# چو خورشید بنمود رخشان کلاه %~% چو سیمین سپر دید رخسار2 ماه
# بترسید ماه از پی گفت وگوی %~% به خم اندر آمد بپیچید روی
# ~~شاهزاده یسور امرا را گفت که «مرا عزیمت آن است که به خراسان روم؛ چه،
~~چنین
# ~~میشنوم که پادشاهزاده ابوسعید بر تخت مملکت جلوس مبارک نفرموده و امرا
~~به
# ~~سر خود در کار ملکداری مدخل میسازند. [681] اکر این خبر صادق باشد از
# ~~خراسان به عراق روم و سلطان ابوسعید را بر تخت نشانم و مخالفان و
~~منازعان ملک
# ~~او را قلع گردانیده مراجعت نمایم، والآکه دروغ بود و سلطان ابوسعید بر
~~تخت
# ~~موروثی جلوس مبارک فرموده باشد از حدود مازندران بازکردم.»
# امرا چون از شاهزاده یسور این سخن بشنودند متردد و پریشان خاطر کشتند.
# ~~و شاهزاده یسور چون بس گربز و محیل و خردمند بود از سر فرط کیاست سخنی
~~به
# ~~اسماع امرای لشکر خراسان رساند که جمله باتفاق گفتند که «بر ما واجب
~~است که
# ~~حق نعمت و خدمت پادشاه مغفور اولجایتو سلطان به جای آریم و فرزند خلف
~~شاه
# ~~نسب او را کوچ دهیم و با طایفه[ای] که منازعان سلک اویند حرب کنیم»
~~وگرنه به PageV01P683
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0687.png)

# ~~حقیقت شاهزاده یسور می دانست که پادشاهزاده جهان سلطان ابوسعید بر تخت
# ~~پادشاهی جلوس مبارک فرموده و امرا و وزرا همه طبعا و رغبةآ کمر ایفتاد
~~و
# ~~مطاوعت او بر میان بستهاند.
# بعد از آن شاهزاده یسور گفت که «اگر ما از هرات بگذریم، ملک اسلام غیاث
# ~~الحق والدین لشکر به اردوی ما فرستد و متعاقب ما نکودریانی که در حکم
~~اویند
# ~~بدمزدی بیایند1 و ازیشان فتنهآ عظیم در وجود آید. و اگر چنانچه به
~~محاصرهآ شهر
# ~~هرات و اخذ ملک اسلام غیاث الحق والدین لبث می نمایم، این ms566 تمنی که
~~حالیا در
# ~~خاطر است دست نمی دهد؛ چه، عساکر متفرقهآ خراسان جمع شوند و رفتن ما به
# ~~مازندران میسر نگردد. درین اندیشه هر کس سخنی بگوید تا بر آنچ که خاطر
~~قرار
# ~~کیرد برویم.1
# پیش از همهآ امرا مبارکشاه بوجای زمین خدمت در پیش شاهزاده یسور
# ~~ببوسید وگفت:
# شعر امحمد همام]
# # ای از تو سروری و سری نام یافته %~% وز بخت روزگار همه کام یافته [682]
# # در خدمت رکاب تو هر که نهاده گام %~% صد کام را مقابل هرگام یافته
# # خلق ز بذل کاملت اقسام دوخته %~% عالم ز عدل شاملت آرام یافته
# # دریا ز بذل دست و کف چون سحاب تو %~% خود را غریق منت انعام یافته
# # در آشیان ملک جهان مرغ باس تو %~% در زیر بال بیضهآ اسلام یافته
# ~~بعد از اداء مدح و ثنا عرضه داشت که «بنده در عهد دانشمند بهادر و در
~~عصر
# ~~بوجای بر در شهر هرات قرب یک سال و نیم به محاصره و دریندان و حرب
~~روزگار
# ~~برده. این شهر را به حرب نتوان گرفت؛ چه، بس حصین و متین است و خندق
~~ژرف
# ~~و بندها استوار دارد. اما به دربندان بزودی فتح توان کرد، خاصه اکنون
~~که هنگام رفع
# ~~غله و موسم حصد مزروعات است، والا که پادشاه جهانگیر هرات را پس پشت
~~کند
# ~~و ملک اسلام غیاثالحق والدین را دوستدار و مطیع خود داند، از آن فساد
~~کلی در
# ~~ممالک پادشاه راه یابد و نکودری و غوری و هروی و بلوچ و خلج و سجزی که
~~در
# ~~هرات متوطن اند تمامت مراکب ما را ببرند و خیلخانهها را که در بادغیس
~~است PageV01P684
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0688.png)

# ~~یمکن که غارت کنند. و اگر چنانک پادشاه به مبارکی به طرف نیشابور و آن
~~حدود
# ~~حرکت می فرماید و به دربندان هرات درنگ نمیکند، من بنده متقبلام که
~~باده هزار
# ~~سوار تا هنگام مراجعت پادشاه هرات را گرفته باشم.»
# بعد از آن خربوست زمین خدمت ms567 مقبل گردانید و گفت:
# شعر [سراج قمری]
# # زهی صیت عدلت همه جا گرفته %~% مقامت محل ثریا گرفته
# # نسیمت جهان خوشتر از خلد کرده %~% ز ذاتت شرف دین و دنیا گرفته [683]
# # به دستت درون تیغ گوهر نثارت %~% نهنگیست مسکن به دریا کرفته
# # ز سهم شررهای کین تو آتش %~% وطن در دل سنگ خارا گرفته
# ~~بعد از آن عرضه داشت که «ملک اسلام غیاث الحق والدین با پادشاه جهانگیر
~~دیگر
# ~~کند و به هیچ باب تخلفی ناندیشد، و چون خراسان و مازندران در تحت تصرف
~~و
# ~~ید قدرت پادشاه در آید، خلق هرات را چه یارا و توانالیی] آن باشد که با
~~لشکر
# ~~منصور پادشاه حرب کنند؟»
# بعد از آن بکتوت بر شاهزاده یسور آفرین خواند و گفت:
# شعر[سیف اسفرنگی]
# # ایا شهی که نفاذ توکر مثال دهد %~% فلک ز جنبش و قطباز مدار برخیزد
# # لوای کین تو جای [ی] که سایه اندازد %~% ز ذرههای هوا زینهار برخیزد
# # در آن زمین که گل از آرزوی نصرت تو %~% سپر مثال ز پیکان خار برخیزد
# # به کین خصم تو خنجر کشیده در میدان %~% به جای بید پیاده سوار برخیزد
# ~~پس از ستایش بازنمود که «مصلحت در آن است که بر سبیل تعجیل از هرات
# ~~بگذریم؛ چه، کار فتح هرات جزویست و مهمی که در پیش داریم کلی. هرچه گاه
~~که
# ~~مملکت عراق و خراسان مسخر و مسلم پادشاه عادل گردد، ملک اسلام
# ~~غیاث الحق الدین بی گفت و گوی به خدمت پادشاه آید، والآکه در انقیاد
~~ابائی ظاهر
# ~~گرداند، بنده باده هزار مرد به دو ماه شهر هرات را بگیرد؛ چه، تمامت
~~سشکان و اهالی
# ~~هرات بل جمیع رعایا و برایاء بلاد خراسان دعاگوی و هواخواه پادشاهاند.»
# از این گونه هر کس از امرا حکایتی به سمع شاهزاده یسور رسانید و آخرالامر
# ~~بر آن مقرر شد که شاهزاده[684] نامهای نزد ملک اسلام غیاث الحق والدین
~~فرستد
# ~~و در آن نامه بسیاری از عاطفت و دلنوازی ms568 یاد فرماید تا او را بر پادشاه
~~اتکالی PageV01P685
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0689.png)

# ~~حاصل آید و مطیع و هوادار حضرت گردد و یمکن که مصاحب پادشاه به خراسان
# ~~رود، و اگر چنانک بواسطهآ امری نتواند آمد، بی شک از برادران و اقارب
~~خود یکی را
# ~~با سپاهی به خدمت پادشاه بفرستد. مبنی برین تدبیر، شاهزاده یسور روز
~~دیگر
# ~~نامه [ای] نوشت به ملک اسلام غیاث الحق والدین برین منوال:
### | شعر[فردوسی]
# سرنامه بخرد آفرین خدای %~% کجا هست و باشد همیشه به جای
# برآرندهآ ماه و کیوان و هور %~% نگارندهآ فر دیهیم و زور
# ~~خداوند بی عیب، دانای غیب، روزی رسان بندگان، آفرینندهآ زمین و آسمان،
~~پدید
# ~~آرندهآ بالا و پستی، توانا بر نیستی و هستی، حی بی موت و متکلم بی حرف
~~و
# ~~صوت. خداوندی که توفیقش آدم را، صلوات الرحمن علیه، به اوج درجات «ان
~~الله
# ~~اصطفی»1 رسانده، خذلانش ابلیس لعین را در حضیض نکبات «و ان علیک لعنتی
# ~~إلی یؤم الدین»2 انداخته. تربیت ربوبیتش موسی را، صلواتالله علیه، در
~~کنار
# ~~فرعون پروریده وتقویت الوهیتش عیسی را، علیه السلام، به قله3آ چهارم
~~فلک
# ~~برآورده،
# شعر [حسین خوارزمی]
# بزرگ باد خدایای ]که قاف قدرت او
### | به هیبتی شکم کاف کن ز هم بشکافت
# هزار سال دو اسبه خرد چو باد براند
### | به راه معرفتش باز ماند و هیچ نیافت
# ~~اما بعد، این نامه ایست از شاهزاده یسور به ملک اسلام غیاث الحق والدین
~~ناطق در
# ~~معنی آنکه پیش ازین تاریخ چند نوبت ایلچیان معتبر به هرات فرستادیم و
~~مکتوبات
# ~~متعاقب ومتواتر فرستاد[یم] واو را طلب داشت لیم] تا غایت [685] نیامد و
~~ما به
# ~~کرم جبلی پادشاهانه بدان ابا و تمرد او نظرکردیم و وجود آن ناالتفاتی
~~را عدم
# ~~انگاشت [یم]. امروز بر عزیمت مسلم گردانیدن بلاد خراسان بدین ولایت
~~آمدهایم.

PageV01P686

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0690.png)

# ~~می باید که برخلاف گذشته با سپاهی که در اهتمام اوست عزیمت سفر مصمم
# ~~گرداند تا باتفاق و دلالت او و امرای ms569 این حدود، لشکر به خراسان کشیم.
### | شعر[ربیعی]
# برانم ازینجا چو کند آوران %~% به گردن برآورده گرز گران
# بگیریم دیهیم و تخت شهی %~% همان گنج و ملک و کلاه مهی
# درفش کیانی به گردون بریم %~% ابر بدسگالان شبیخون بریم
# ~~و چون پادشاهی این ملک بر من مسلم گردد، کل ممالک خراسان را بدو مفوض
# ~~گردانم.
# ازین سخن چند دلفریب در آن نامه یاد کرد. چون نامه به ملک اسلام
# ~~غیاث الحق والدین رسید روی به حضار مجلس کرد و گفت «من روز اول نگفتم
~~که از
# ~~شاهزاده یسور جز شر و گزند خیری و نفعی به کسی نخواهد رسید و او بر سر
~~عهد و
# ~~میثاق خود نایستد؟» حاضران به یکبار برو آفرین خواندند.
### | شعر انظامی]
# زمین بوسه دادند در پیش شاه %~% که خالی مباد از تو تخت و کلاه
# قوی باد در ملک بازوی تو %~% بقا باد نقد ترازوی تو
# ~~بعد از آن گفتند که «بر ما بندگان محقق و مبرهن است که خاطر عاطر انور
~~ملک
# ~~ملوک اسلام مشکوة عالم ارواح است و آنچه فرموده و فرماید موافق قدر و
~~مطابق
# ~~قضا.)
# روز دیگر بفرمود تا خواجه شهاب عزیز1 جواب مکتوب شاهزاده یسور در
# ~~قلم آورد، برین گونه:
### | شعر [فردوسی]
# به نام خداوند خورشید وماه %~% که دارد به نیک و به بد دستگاه
# جهان و مکان و زمان آقرید %~% بی مور و پیل گران آفرید [686]
# خرد داد و جان و تن زورمتد %~% بزرگی و دیهیم و تخت بلند
# ~~خداوندی که نفس ناطقه را بی کام و زبان گویا کرد و دیدهآ عقل کل را بی
~~واسطهآ
# ~~صورت و هیولی بینا گردانید. مقدری که جملهآ آفرینش در بیضهآ بندگی او
~~PageV01P687
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0691.png)

# ~~می گردانید و بلابل خوش الحان در چمنهای توحید ذات وحید او می سرایند
~~«آلذی
# ~~منشیء الباقیات والمتغیرات و رازق الأرزاق والأقوات فی جمیع الاوقات
~~تقدست
# ~~حیوته عن السقم والآلم والممات و تنزه علمه عن الشکوک والأوهام
~~والشبهات ms570 و
# ~~تبرات قدرته عن الإحتیاج إلی الآلات والادوات فسبحانه هوالذی لایعزب عن
~~علمه
# ~~مثقال ذرة فی الآرضین والسموات
# بعد از حمد حضرت واهب حقیقی تعالی و تعظم نموده می آید که فرمان
# ~~شاهزادهآ جهان یسور رسید و بر مضمون آنچه که فرموده بود وقوف حاصل آمد.
~~بر
# ~~رأی انور لازال منیرا اینها میرود که اگر شاهزاده به خراسان حرکت نمی
~~کند به
# ~~صواب نزدیکتر است؛ چه، با حضرت پادشاه مغفور اولجایتو سلطان و با خدمات
# ~~پادشاهزاده جهان سلطان ابوسعید عهد مؤکد و میثاق مؤید بستهاند که تخلفی
~~به
# ~~اظهار نرسانند. و بر عقلاء عالم پوشیده نباشد که شکستن پیمان و نقض عهد
~~واسطهآ
# ~~خرابی ابنیهآ دین و دولت تواند بود و سبب خلل قاعدهآ ملک وملت ونص «و
~~لا
# ~~تنقصواالآیمان بعد توکیدها»2 برین معنی دلیل واضح و حجت صریح است.
# دیگر آنک ممالک عراق و خراسان که تختگاه پادشاهان باستحقاق است، نه
# ~~مملکتی است که هر سروری را توان و یا هر لشکری را اقتدار آن باشد که در
~~وی
# ~~نوبت شاهی تواند زد و رایت پادشاهی تواند افراشت! چه، عساکر عراق [687]
~~و
# ~~عراقین و جیوش شام و شامات را حد و اندازه نیست. و چنانکه من مشاهده
~~کردهام
# ~~و لشکرهای منصور پادشاهزادهآ جهان سلطان ابوسعید خان را در حصر آورده،
~~سپاه
# ~~شاهزاده در جنب آن جنود چون ذرهایست در مقابل آفتاب و چون قطرهایست در
# ~~پیش دریا.
### | شعر [فردوسی]
# چو قطره [که] بر ژرف دریا بری %~% به دیوانگی ماند این داوری
# ~~آنچ شاهزاده می طلبد به دینداری و داد و جمعیت لشکرها و معموری ولایتها
~~و پری
# ~~خزینهها و امداد پادشاهان اطراف و اعانت ملوک اقطار اقالیم جهان میسر
~~گردد.

PageV01P688

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0692.png)

### | شعر [عمعق]
# پادشاهی را بباید هشت چیز %~% این چنین گفتند شاهان جهان
# نسیت نسیکو و دین بر کمال %~% مال و مرد وداد وعدل و نام ونان
# ~~باقی طایفه از امرا چون بکتوت و خربوست و مبارکشاه و ms571 دلقک که شاهزاده
~~را بر
# ~~لشکر کشیدن به خراسان و اخراب دیار مسلمانان و اهراق دماء بندگان خدای
~~عز
# ~~وجل اغوا می کنند، ایشان دوست شاهزاده نیستند؛ چه، نیکو خواه و دوستدار
# ~~شاهزادگان و خداوندان دین و دولت جماعتیاند که در سرا و ضرا و شدت و
~~رخا
# ~~طالب نام نیک و ذکر خیر موالی و ارباب خویشتن باشند و در خاتمت امور
~~ایشان
# ~~تدبر و تفکر با صواب فرمایند. و اگر برین امرای مذکور اعتمادی بودی،
~~پادشاهزادهآ
# ~~جهان سلطان ابوسعید مخالفت نکردندی.
# دیگر، پیش ازین تاریخ در عهد دولت پدران من شاهزادگان براق و دوا با
# ~~لشکرهای بی اندازه به خراسان آمدند و تا حدود مازندران لشکر کشیداند].
~~غیر
# ~~تاخت و خرابی امکنهای که حصانتی نداشت چیزی دیگر ایشان را دست نداد و
# ~~عاقبت خایب مراجعت نمودند. این مقدار سپاه که شاهزاده دارد، توان دانست
~~که
# ~~او را در ممالک خراسان چه دست دهد.
# دیگر، مرا طلب داشتهاند. هرچه گاه که شاهزاده[688] امرای [ی] را که در
# ~~خراسان متوطناند به ایلی و یکدلی دارد و قلاع و حصون و بلدانی را که از
~~اینجا تا
# ~~حدود مازندران است فتح کند و عساکری را که از عراق به حرب او آیند
~~منهزم
# ~~گرداند، به خدمت آیم و چون سایر ملوک و امرای خراسان در سلک طاعتداری
# ~~منخرط گردم.
# چون جواب نامه بدین نمط که به تقریر پیوست به شاهزاده یسور رسید،
# ~~اندیشه مند شد و دانست که آنچ ملک اسلام غیاث الحق والدین نوشته است
~~راست
# ~~است و عاقبت کار او به ندامت و خسران و نام بد خواهد انجامید. اما چون
~~بر جناح
# ~~سفر بود و شاهزادگان و امرا و رؤوس لشکر باتفاق در رفتن به مازندران
~~مجد بودند،
# ~~آن معنی را ظاهر نگردانیدند و از ملک اسلام حقد تمام در دل گرفت.

PageV01P689

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0693.png)

# ذکر صد و بیست و دوم
# در رفتن شاهزاده یسور به مازندران
# وصفت خرابی ms572 ای اکه لشکر اوکرد
# در رجب سنهآ مذکور شاهزاده یسور از هرات بگذشت و چون به جام رسید
# ~~به خدمت شیخ الاسلام خواجه شهاب الحق والدین، مدظله، رفت و بعد از آنکه
# ~~زیارت تربت مقدسهآ شیخ الاسلام شیخ احمد جام، قدس سره، دریافت بر نهج
# ~~شتاب از جام حرکت کرد. امرای خراسان همه به کار عشرت مشغول بودند و
# ~~لشکرهای براکنده با وجود آنک ملک اسلام غیاث الحق والدین به کرات
~~بدیشان
# ~~مکتوبات فرستاد و به مرات قاصدان دوانید که «به حقیقت شاهزاده یسور
~~میرسد
# ~~امرا باید که غفلت ننمایند و باخبر باشند.» ایشان آن اخبار را میگفتند
~~که دروغ
# ~~است و ملک اسلام غیاث الحق والدین ما را میترساند وبر ما چون آفتاب
# ~~روشن است که شاهزاده یسور[689] به خراسان نیاید؛ چه، او با پادشاهزادهآ
~~جهان
# ~~سلطان ابوسعید عهد کرده است، و نیز لشکر او اندک است و شاهزادگان و
~~امرا و
# ~~وجوة سپاه اکثر با او بدند واز جانب ماوراءالنهر و عساکر شاهزاده کپک
~~خایف
# ~~است.
# ازین گونه سخنها میگفتند و غفلت مینمود[ند] تا آن زمان که ناگاه شاهزاده
# ~~یسور بر ایشان زد و تمامت خیلخانههای ایشان را غارت کرد و حواشی و
~~مواشی و
# ~~خواتین و اغلمه و خزاین و خیام و خرگاه و نوبتخانه و گله و رمهآ ایشان
~~را بگرفت و
# ~~هرکس از امرا چون توکال2 و امیراوردای غازان و اباجی والاتمور2 و
~~بیرامشاه و رای
# ~~ملک پناه به طرفی بردند. و بکتوت تا حد دامغان براند و شاهزاده یسور تا
~~وسط
# ~~مازندران برفت.
# و راوی چنین گفت که در مازندران قرب ده هزار تن از سادات و اشراف و اکابر
# ~~خاندانهای قدیم رااسیرکردند و تمامت بوم و برآن حدود را بکند [ند] و
~~بسوخت [ند].

PageV01P690

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0694.png)

### | سعراربیعی]
# گشادند لشکر به بیداد دست %~% در داد گردون گردان ببست
# اگر کشت دیدند و گر باغ و کاخ %~% وگر رود و کاریز [واگر بیخ و شاخ ms573
# همی سوختند و همی کند[ند] نیز %~% ز بیداد مانده نبود هیچ چیز
# ~~و چندانی غنایم از نعمت و اسیران ماه خد دوشیزه و پسران مهر چهر
~~بزرگزاده و
# ~~غلامان ترک زرین کمر و اسبان راهوار و استران گوهری و اشتران گزیده و
~~خرگاههای
# ~~زربفت پادشاهانه و سراپردههای رومی منقش و کلاهها و کمرهای مرضع و تخوت
# ~~جامههای قیمتی و صند وقهای اثواب دوخته و اوانی زرین و سیمین در دست
~~لشکر
# ~~شاهزاده یسور افتاد که بر حصر و عد آن جز خدای عز و جل کسی را علم حاصل
# ~~نیامدی.
# و راوی چنین [690] گفت که شاهزاده یسور بعد از سه روز که پیشتر بلاد و
# ~~اماکن و مساکن مازندران را خراب کرد، به شهرهای خراسان ایلچیان فرستاد
~~و گفت:
### | شعراربیعی]
# # منم شاه ایران و لشکر مراست %~% سر تخت شاهی وکشور مراست
# # سپهر برین تکیه جای من است %~% بویژه خرد رهنمای من است
# # گرفتم خراسان به مردی و زور %~% به نیروی یزدان زاو[و]ش و هور
# # گر ایدون که از گفت من تند میغ %~% کشد سر بدرم دلش را به تیغ
# # وگر شیر شرزه شود دشمنم %~% سرش را به زور از بدن برکنم
# # وگر فیل بامن نبرد آورد %~% خدنگم دلش را به درد آورد
# # همم تخت و دیهیم وهم لشکرست %~% همم ملک و هم گنج پر گوهرست
# # همم پنجه و زور و دست قویست %~% همم زهره وگردهآ پهلویست
# ~~و مردم آنجا را به ایلی و متابعت خود دعوت کرد. ملوک و زعماء آن بلاد
~~گفتند که تا
# ~~ما جان داریم در روی سپاه تو تیغ خواهیم کشید و به هیچ نوع سر به صلح و
~~ایلی در
# ~~نخواهیم آورد؛ چه، عالمی را خراب کردی و عهدی که میان تو و پادشاهزادهآ
~~جهان
# ~~ابوسعید بود بشکستی و قصور و دیار مسلمانان را به جبر بسوختی و ویران
# ~~گردانید [ی].
### | سعر[فردوسی]
# زدی آتش و شهرها سوختی %~% جهان داشتن از که آموختی PageV01P691
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0695.png)

# ~~و ms574 اگر چنانک ملک اسلام غیاث الحق والدین با تو صلح کردی و در شهر هرات
~~بر
# ~~روی سپاه تو بگشادی ما نیز پیش تو آمدیمی و شرایط انقیاد و رعیتی به
~~تقدیم
# ~~رساندیمی2. چون ملک اسلام غیاث الحق والدین که ملک ملوک خراسان است با
# ~~وجود چندان لشکر جنگی که در فرمان داشت بر تو اعتماد نکرد و به فرط علم
~~و
# ~~دها[ء] ملکی و وفور حکمت و براعت [691] ملکی دانست که تو بدین ممالک به
# ~~جهت خرابی آمدی پیش تو بیرون نیامد و خراج و تاج نفرستاد، به طریق اولی
~~که ما
# ~~را به ایلی تو در آمدن مصلحت نبود.
# القصه، هیچ شهری و حصاری شاهزاده یسور را مسلم نشد و بسیاری از سپاه
# ~~او در شهرها و راهها و قلاع[ها] به قتل پیوست، خصوصا در مشهد متبرک
~~طوس. و
# ~~بعد از سه ماه از مازندران مراجعت نمود و در موضعی که آن را قراتپه2
~~میخوانند
# ~~نزول کرد؛ بدان امید که از جانب دربند
# شعر[مؤلف کتاب]
# به گاهی که خورشید تابنده چهر %~% به پره خرامد پس از روی مهر
# جهان را به نو زیتت و فر دهد %~% صبا را چمن بوی عنبر دهد
# گلستان چو مینو شود دلفریب %~% گل ولاله روید فراز ونشیب
# هوا دلکش و عتبرآگین شود %~% گلستان چو گلزار مشکین شود
# ~~پادشاه اوزبک با لشکر قفچاق به قصد و حصد ممالک عراق درآید و او از این
~~جانب
# ~~لشکر به مازندران برد و از مازندران به دارالملک سلطانیه4 رود. و چون
~~در قراتیه5
# ~~معسکر ساخت، شیخ الاسلام خواجه شهابالحق والدین را طلب داشت.
# ~~شیخ الاسلام پیش او نرفت و به جانب ایلچیان ملتفت نشد. شاهزاده یسور از
~~آن
# ~~معنی در غضب رفت ولشکری به پای حصار شیخ الاسلام شهابالحق والدین
# ~~فرستاد تا چند روز حصار را محاصره کردند و تمامت مواشی ولایت جام را
~~PageV01P692
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0696.png)

# ~~بگرفتند. و بعد از آنک از فتح حصار عاجز آمدند مراجعت ms575 نمودند و شاهزاده
~~یسور
# ~~را گفتند که «مردمان بسیاری به قتل پیوست و حربهای سخت کردیم [لیکن]
~~حصار
# ~~شیخ الاسلام شهاب الحق والدین را فتح نتوانستیم کرد.»
# شاهزاده یسور اندیشهمند شد وچون غم بر دل او کارکرد - چه، درخراسان
# ~~شهری نتوانست گرفت و کسی از امرا و حکام خراسان به ایلی او درنیامد -از
~~آمدن
# ~~بغایت پشیمان گشت و از هیچ [692] طرف خایف نبود که از طرف شهر هرات؛
# ~~چه، ملک اسلام غیاثالحق والدین هر پنج روز جماعتی از نکودریان را
~~بفرستادی
# ~~تا از سپاه او مردی چند [میاگرفتند و به هرات میآورد[ند] و از ایشان
~~تحقیق احوال
# ~~میکرد و بر کیفیت عزیمت شاهزاده یسور مطلع میگشت.

PageV01P693

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0697.png)

# ذ کر صد و بیست وسوم1
# در لشکر فرستادن ملک اسلام غیاث الحق
# والدین به بادغیس وگرفتاری خیاخانهآ بوجای
# پیش از آمدن شاهزاده یسور، ملک اسلام غیاث الحق والدین ایلچیان معتبر
# ~~خر دمند به دارالملک سلطانیه فرستاد و از احوال شاهزاده یسور
~~پادشاهزاده سلطان
# ~~ابوسعید و امیر چوپان را آگاه گردانید. امیر چوپان ایلچیان ملک اسلام
~~غیاث الحق
# ~~والدین را بنواخت و یرلیغ و تشریفات گرانمایه به جهت ملک اسلام نامزد
~~فرمود [و]
# ~~او را بر حرب و تخلف و معاندت پادشاهزاده یسور حریص گرداند و گفت که
~~«ملک
# ~~غیاثالدین را بگوئید که اگر خواست حق تعالی باشد چنانک دلخواه ملک بود
# ~~تمامت مآرب و مطالب او را به اسعاف مقرون گردانم.
### | شعر[ربیعی]
# # گرم دادگر زندگانی دهد %~% ابر دشمنان کامرانی دهد
# # یه فرخند اختر، به نیروی شاه %~% به خاک اندر آرم سر کینه خواه
# # بدرم جگرگاه بدکیش را %~% بسوزم روان بداندیش را
# # ترا تخت و دیهیم و لشکر دهم %~% بسی گنج و بسیار لشکر دهم
# # برافروزمت چهره چون آفتاب %~% شوی کامران و شوی کامیاب[693]
# # خراسان شود سر بسر زان تو %~% که فرخنده بادا تن و جان تو
# ~~امیرحسین را با سپاه بی حد و قیاس نامزد گردانیدهام تا با شاهزاده یسور ms576
~~حرب کند.
# ~~ملک باید که به هیچ باب خاطر متردد ندارد و به انواع خوشدل و مستظهر
~~باشد که
# ~~در باب او عاطفت پادشاهزادهآ جهان سلطان ابوسعید و عنایت و تربیت ما
~~پیش از
# ~~آن است که در افهام و افکار همگنان درآید. دیگر از لشکر شاهزاده یسور و
# ~~خیلخانههای امرائی که با ما یاغی شدهاند و حقوق نعمت را فرو گذاشته،
~~چندانک
# ~~امکان دارد [از] قتل و نهب دریغ ندارد.»
# چون یرلیغ و تشریف سلطان ابوسعید و احکام و خلعت امیرچوپان به ملک
~~PageV01P694
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0698.png)

# ~~اسلام غیاث الحق والدین رسید، خوشدل و مبتهج گشت، روز دیگر
### | شعر افردوسی]
# چو خورشید با زیب دیباء زرد %~% ستم کرد بر پردهآ لاجورد
# ~~لشکری به بادغیس فرستاد تا خیلخانهآ پسر بوجای و خانهوارای] چند از
~~لشکر
# ~~بکتوت به هرات آوردند. و دلقک که در بادغیس قایم مقام بکتوت بود، چون
~~خبر
# ~~یافت که لشکر ملک اسلام غیاث الحق والدین خیلخانهآ بسر بوجای را
~~بکرفتند،
# ~~منهزم شد و خیلخانهآ بکتوت و مبارکشاه به فاریاب و مواضع حصین برد. و
~~ملک
# ~~غیاثالدین والدین خواتین وابنا و بنات بوجائیان را در شهر به معتمدان
~~سپارش
# ~~فرمود واموال و مواشی ایشان را بر لشکر منصور خود قسمت کرد.
# و چون این خبر به بکتوت و پسر بوجای رسید، متحیر و مضطرب شدند و
# ~~پیش شاهزاده یسور آمدند و گفتند «ای پادشاه جهان، ملک اسلام غیاث الحق
# ~~والدین خیلخانهآ ما را غارت کرد وزن و فرزند ما را به اسیری گرفت و
~~حواشی و
# ~~مواشی ما را بر لشکر غوری و هروی و سجزی و نکودری و خلج و بلوچ قسمت
# ~~کرد.» شاهزاده یسور از آن سخن اندیشه مند گشت و فی الحال ایلچی نزد پسر
~~خود
# ~~شاهزاده جوکی فرستاد که «باید که در[694] حفظ و حراست اردوی بزرگ و
# ~~خیلخانههای لشکر منصور ما اجتهاد تمام به جای آرد و بیدار و باخبر باشد
~~و به روز
# ~~قراول ms577 و دیدهبان، و به شب طلایه و پاسبان بر کار دارد که چنین میشنوم
~~که ملک
# ~~اسلام غیاث الحق والدین بر آن عزیمت است که لشکری بدان طرف بفرستد تا
# ~~خرابی به اردوی بزرگ ما رساند.»
# بعد از آن دو روز با شاهزادگان و امرا و رؤوس سپاه در کار ملک اسلام
# ~~غیاث الحق والدین مشورت کرد. روز چهارم همه باتفاق بر آن تدبیر یکدل و
~~بر آن
# ~~عزم متفق الکلم شدند که «شاهزاده یسور نخست ایلچی نزد ملک غیاثالحق
# ~~والدین فرستد و به رفق و حسن کلام خانههای امرا را طلب دارد. و اگر
~~چنانک درین
# ~~معنی ابا کند و برخلاف فرمان اعلی پادشاه رود، هر ده روز ازینجا یکی از
~~امرا با
# ~~لشکری برود و هرات را بتازد و راهها را بر خلق بسته دارد، تا آن زمان
~~که غله برسد.
# ~~بعد از آن لشکر منصور پادشاه بتمامی به محاصرهآ شهر روند.» شاهزاده
~~یسور باتفاق
# ~~جماهیر و اکابر سپاه روز دیگر PageV01P695
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0699.png)

### | شعر[نظامی]
# چو صبح از دم گرگ برزد زبان %~% به گفتن درآمد سگ پاسبان
# خروس غنوده فرو کوفت بال %~% دهل زن بزد بر تبیره1 دوال
# ~~نامهای نوشت به ملک اسلام غیاث الحق والدین و در طلب کردن خانهها و
~~خاتون
# ~~پسر بوجای تلطف و تعطف بی حد نمود. ملک اسلام غیاث الحق والدین در جواب
# ~~نوشت که «این کار به حکم یرلیغ پادشاهزادهآ جهان سلطان ابوسعید و حکم
~~آلتمغاء
# ~~امیر چوپان کردهام. تا اجازت ایشان نباشد، نتوانم که خانههای بسر بوجای
~~و
# ~~متعلقان بکتوت را بازگردانم.»
# شاهزاده یسور از آن جواب خشم آلود گشت و شاهزادگان و امرا را گفت که
# ~~«ما را هیچ خصم قوی تر از ملک غیاثالدین نیست. بنگرید که او درین دو
~~سال با ما
# ~~چهها کرد! اگر بر من پیش از این چنین که اکنون است روشن و محقق [695]
~~بودی که
# ~~با ما بدین نوع زندگانی خواهد کرد و بدین نسق ms578 مخالفت و منازعت خواهد
~~نمود، تا
# ~~هرات و سکان او مرا مسلم و مسخر نشدی، من لشکر بدین دیار نکشیدی.»
# شاهزادگان و امرای سپاه و وجوه درگاه گفتند که «ای پادشاه جهانگیر خاطر
# ~~عاطر بزرگوار پادشاه باید که جهت مخالفت ملک هر [و]ی بریشان نگردد. به
~~دولت
# ~~روزافزون پادشاه عادل شهر هرات را چنان خراب گردانیم که تا نفح صور در
~~وی
# ~~کسی را مجال آرام و امکان سکونت نباشد. از مانندگان هرکدام را که حکم
~~یرلیغ
# ~~باشد به محاصرهآ هرات رود و تا جان دارد با لشکر ملک غیاثالدین حرب
~~کند، تا
# ~~آن هنگام که خانههای امرا را بیرون فرستد.»
# شاهزاده یسور روز دیگر مبارکشاه بوجای را با شش هزار سوار جنگی به
# ~~تاخت هرات فرستاد و فرمود که غیر مردم ماوراء النهری هر آفریدهآ دیگر
~~که به دست
# ~~شما افتد به قتل رسانید و از قتل و نهب هر چه ممکن بود و متصور گردد،
~~به جای
# ~~آرید.

PageV01P696

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0700.png)

# ذ کر صد وبیست و چهارم
# در حرب لشکر ملک اسلام
# غیاث الحق والدین با مبارکشاه بوجای
# چون شهور سنهآ تسع عشر و سبعمائه [= 719] درآمد، در محرم این سال
# ~~مذکور لشکر منصور ملک اسلام غیاث الحق والدین از معتبران سپاه شاهزاده
~~یسور
# ~~سه تن را گرفته به خدمت ملک اسلام آوردند. ایشان چنین عرضه داشتند که
~~«هم
# ~~درین چند روز به فرمان شاهزاده یسور لشکری به تاخت هرات خواهد آمد.»
~~ملک
# ~~اسلام غیاثالدین والدین بفرمود تا رعایا ازقری و مواضع دور [696] به
~~شهر هرات
# ~~درآیند و مواشی خود را از رود نگذرانند، و مردم دهقان مجرد با ساز نبرد
~~به شهر و
# ~~روستا آمد و شد کنند. و بر دروازهها و بندها و مواضع جنگ، مرد سپاهی از
~~غوری و
# ~~هروی و نکودری و سجزی و خلج و بلوچ و افغان نصب گردانید، و به اسفزار و
# ~~هراترود و غور قاصدان دوانید تا سکان آنجا در قلاع و ms579 حصون درآیند که
~~شاهزاده
# ~~یسور بر عزیمت مراجعت است.
# برین نوع، شرایط رعایت رعیت و حراست ولایت به جای میآورد. و از آن
# ~~جانب مبارکشاه بوجای با شش هزار سوار خونخوار از اردوی شاهزاده یسور
~~بیرون
# ~~آمد و به ده روز به بادغیس نزول کرد و سوار ده بفرستاد تا از رعیت هرات
~~زبانگیری
# ~~بگرفتند و پیش او آورد[ند]. آن شخص با خود چنین گفت که «خلق اهل بیت
~~خود را
# ~~به شهر درآوردهاند و مواشی نزدیک شهر دارند، الآ بلوچان که بارمهآ
~~بسیار در
# ~~قهدستان متوطناند و از مقام خود حرکت نکردهاند و پناه به جای [ی]
~~نبرده. باقی
# ~~تمامت قطان روستاقات در شهراند.» مبارکشاه بوجای به شب در درهآ باشتان2
~~کمین
# ~~کرد. بامداد که چهارشنبه یازدهم صفر سنهآ مذکور بود،
# شعر[فردوسی]
# بدانگه که دریای یاقوت زرد %~% زند موج بر لشکر لاجورد PageV01P697
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0701.png)

# ~~با آن لشکر کینه خواه کمین بگشاد و از چپ و راست در تاخت. چون دیدبان
~~از
# ~~بالای طاق مسجد جامع گرد سپاه بدید نعره برآورد. در حال ملک اسلام غیاث
~~الحق
# ~~والدین، امیر اباجی را با امرای لشکر نکودری و مبارزان هروی به حرب
~~مبارکشاه
# ~~بوجای فرستاد و فرمان فرمود که اگر لشکر مبارکشاه بوجای پشت دهند و روی
~~به
# ~~هزیمت آرند، البته باید که لشکر منصور ما متعاقب ایشان حرکت نکنند؛ چه،
~~شاید
# ~~که شاهزادگان و امرا با لشکر انبوه در پس کوه کمین کرده باشند. امیر
~~اباجی و امرای
# ~~نکودری و شجعان هروی زمین خدمت ببوسیدند و گفتند: شاها!
### | شعر[فردوسی]
# [697] فلک زیر سم سمند تو باد %~% سر تاجدارال به بنل تو باد
# توثی پشت ایران وتاج سران %~% تو شاهی و ما پیش تو کهتران
# به فرمان تو جان گروگان کنیم %~% به کاری که گوی [ی] همه آن کنیم
# ~~بعد از آن سپاه بیاندازه و نفیر کوس و دهل و آوای دلیران و ولوله و
~~غلغلهآ خلق بر
# ~~فلک گردان برآمد. و از ms580 آن جانب لشکر مبارکشاه بوجای بر خانههای بلوچان
~~زدند و
# ~~تمامت مواشی ایشان را براند[ند]. شاه بلوج که والی بلوجان بود، با چند
~~تن معدود
# ~~با ایشان جنگ در پیوست. امیر اباجی و دلیران غوری و امرای نکودری و
~~مبارزان
# ~~هروی قرب هزار سوار نامدار آهن پوش با مبارکشاه بوجای مقابل شدند.
~~مبارکشاه
# ~~دویست سوار را نامزد گردانید تا رمه و چهارپایان [ی آکه گرفته بودند
~~براندند و خود
# ~~با پنج هزار سوار جنگی صف برکشیدند. و از جانبین دلیران و صف شکنان
~~آهنگ
# ~~جنگ کردند و چون شیران آشفته و گرگان گرسنه با خناجر مسلوله و رماح
~~مثقفه بر
# ~~یکدیگر حمله آورد[ند].
### | شعر[نظامی]
# دو لشکر چو مور و ملخ تاختند %~% نبردی جهان در جهان ساختتل
# به شمشیر پولاد و تیر خدنگ %~% گذرگاه کردند مور مور تنگ
# ~~و از طرفین مرد بسیار زخم خوردند و اکثر گله و رمهای که لشکر مبارکشاه
~~بوجای
# ~~گرفته بود، سپاه ملک اسلام غیاث الحق والدین بازستاند. و مبارکشاه حرب
~~میکرد
# ~~و پس میرفت و هر چند که مبارزان هروی آهنگ آن می کردند که پیش تر روند
~~و به
# ~~شمشیر با سپاه عد و جنگ کنند، امیر اباجی ایشان را مانع میآمد، تا
~~غایتی که چند
# ~~تن از اکابر شجعان هروی را که پیش رفته بودند بزد و گفت که «حکم
~~جهائمطاع PageV01P698
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0702.png)

# ~~ملک اسلام غیاث الحق والدین [698] بر آن جمله است که کسی در عقب این
~~لشکر
# ~~رود.»
# برین نوع که به ذکر پیوست در عقب مبارکشاه بوجای می رفتند و چهارپای و
# ~~برده از سپاه او بازمیستاند [ند]. تا آن هنگام که «هرم النهار وکاد
~~مجرف الیوم ینهار»1
# ~~مبارکشاه بوجای با چهارهزار مرد فرخاشجوی تندخوی به درهآ کروخ درآمد و
~~سپاه
# ~~منصور ملک اسلام غیاثالحق والدین متعاقب او به دره رسیدند و عزم آن
~~کردند که
# ~~پیشتر روند. امرای عسکر ایشان را به جبر بازگرداندند و مبارکشاه بوجای
~~با چند سر ms581
# ~~گاو و گوسفند و نفرای] چند برده که گرفته بود آن شب تا روز برفت و تا
~~از هرات
# ~~هژده فرسنک دور نشد در هیچ موضوع مقام نکرد.
# روز دیگر مغولی جله نام را پیش شاهزاده یسور و بکتوت فرستاد که «شهر
# ~~هرات را بتاختم و از شهر مرد بسیار از پیاده و سوار بیرون آمد و چند
~~حمله میان ما و
# ~~ایشان واقع شد. چون تاژیک بسیار بود و خلق از روستاقات به شهر درآمده
~~بودند،
# ~~پیشتر نرفتم. اگر پادشاه جهانگیر از امرای بهادر یکی را با پنج هزار
~~سوار به مدد من
# ~~نامزد فرماید تا به جمعیت تمام شهر را محاصره کنم، به صواب و نجح
~~نزدیکتر
# ~~باشد.» شاهزاده یسور روز دیگر
### | شعراربیعی]
# که خورشید تابنده بنمود چهر %~% شد از روشناییش روشن ضمیر
# ~~سلطان نامی را که از خویشاوندان او بود باده هزار سوار نامزد گردانید
~~تا هرات را
# ~~محاصره کنند و آب از مزروعات بیندازند2 و هر غوری و سجزی و هروی را که
# ~~بگیرند به قتل رسانند و اگر چنانک ملک اسلام غیاث الحق والدین زن و
~~فرزند
# ~~امرا[و] بوجایآ بازدهد و طریقهآ ایلی و انقیاد را مسلوک دارد، زحمتی به
~~کسی
# ~~نرسانند و غله نخورانند و با ملک عهد کنند و چنان سازند که از جانبین
~~قواعد
# ~~دوستی و یگانگی محکم گردد و هرچه از خیر و شر روز به روز از طرفین حادث
# ~~گردد به حضرت ما عرضه دارند.
# سلطان [699] و بکتوت روز دیگر با آن ده هزار سوار از لشکرگاه شاهزاده
# ~~یسور بیرون آمدند و به هفت روز به هرات رسید [ند].

PageV01P699

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0703.png)

# ذکر صد و بیست و پنجم
# در حرب لشکر ملک اسلام
# غیاث الحق والدین با سلطان وبکتوت
# چون مبارکشاه بوجای هرات را بتاخت و بعد از دو روز بازکشت، سلطان و
# ~~بکتوت با سپاه آراسته به شکوه هرچه تمامتر مع «جمالغفیر من اعیان
~~القواد و
# ~~ابطال الافراد» روز جمعه ms582 خامس ربیع الاول سنهآ مذکوره به اسم تاخت از
~~جوانب
# ~~شهر هرات درآمدند. ملک اسلام غیاث الحق والدین فرمان فرمود تا سپاه
~~منصور او
# ~~از سوار و پیاده همه یک عزم و آماده روی به کارزار آرند و با لشکر عدو
~~ممارات و
# ~~مبارات ظاهرگردانند و به زخم تیغ آبدار آتش اثر سر پرباد و غرور اعادی
~~خاکسار را
# ~~از بدن بیندازند و به صدمهآ گرزگاؤسر جثهآ بداندیش بدکیش را چون سرمه
~~در هاون
# ~~فرو کوبند و به آسنهآ بر اشعهآ نیزههای خطی از گردن گردنکشان رگ جان
~~بگشایند و
# ~~به پیکان زهر آبدار اسهم نه مشتی قلوب مغضوب بی سرور مخالفان بی دین را
~~چون
# ~~خانهآ زنبور هزار روزنه کنند و به خم کمند پرتاب کیانی رؤوس منحوس
~~منازعان را به
# ~~بند محن و بلایا مقید گردانند.
# شعر [مؤلف کتاب]
# بفرمود تا از سپه هر که هست %~% برآرد به شمشیر دو رویه دست
# به خنجر بدرد دل بدسگال %~% به خاکش درآرد سر و برز و یال
# به خم کمند پر از پیچ وتاب %~% ز بالا به شیب آورد آفتاب[700]
# به نیروی باهوی گردون گسل %~% ستاند به سرپنجه از شیر دل
# به پولاد پیکان زهر آبدار %~% ز خون روی گیتی کند لالهزار
# چو تن در غریو وخروش آورد %~% جهان را چو دریا به جوش آورد
# ~~و از آن جانب بکتوت بانگ بر جیش خویش زد و گفت «ای کماة جانباز، و ای
~~حماة
# ~~تیرانداز، وای فرقهآ شیر حمله، و ای زمرهآ ببر زهره! امروز باید درین
~~معرکه چون PageV01P700
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0704.png)

# ~~دلهاث آشفته و تمساح خشم آلود بر مبارزان غوری و دلاوران هروی حمله
~~آرید و به
# ~~زخم تیغ هندی آذرگون کوه و هامون را از خون بیجاده گون گردانید.»
# سیاه او به یکبار بر شطوط کارتبار آمدند و با لشکر منصور ملک اسلام
# ~~غیاث الحق والدین حرب در پیوست. از هر دو فریق آوای دار وگیر و صدای و
# ~~خروش ms583 و نفیر بر فلک اثیر برآمد و غریو نالهآ کوس و نای زلزال و ارتعاش
~~در
# ~~صحراوات و جبال پیدا آورد.
### | شعر ا[نظامی]
# # به ابر اندر آورد آواز کوس %~% بر آن سان که نه چرخ ازو یافت کوس
# # ز پک سو بنالید هندی درای %~% ز دست دگر مهره و کره نای
# ~~شجعان غوری و مبارزان هروی چون شواهق اعلام راسخات و بوارق غمام
# ~~معصرات بر سپاه کینه خواه بکتوت حمله بردند و قرب پنجاه تن را از ایشان
~~دستگیر
# ~~کردند و مواشی و خلقی را که گرفته بودند بازستاند [ند] و از مراکب و
~~اسلحهآ بی عد
# ~~غنیمت بی حد به دست آورد[ند] و به تیغ و نیزه و رمح و دهره بسیاری را
~~مجروح
# ~~گردانید اند]. برین نسق که به ذکر پیوست آن روز تا به وقتی که «کادت
~~الشمس تجب
# ~~والضیاء تحتجب»1
### | شعر[فردوسی]
# به گاهی که خورشید بنمود پشت %~% هوا شد سیاه و زمین شد درشت
# ~~[701] هر دو قوم دست از حرب کوتاه کردند. روز دیگر بکتوت شیخ الاسلام
# ~~خواجه ابواحمد را به خدمت ملک معظم غیاث الحق والدین فرستاد وگفت که
# ~~«قریب بیست سال میشود که من درین دیار متوطنام. هرگز درین مدت از من
# ~~که تمامت امرای خراسان و قواد سپاه عراق بدخواه من بودند، خصوصا امیر
~~یساول
# ~~که به اخراج و اهلاک من منطقهآ طاقت بر میان کینه بسته بود و خنجر بغض
~~از قراب
# ~~حسد برکشیده. چون به مرغاب آمد بر عزیمت آنک مرا بگیرد و به سبب قصد وی
# ~~به جای من، با او مخالفت نمودم و بر آن عزم که شر وی از خود دفع گردانم
~~آهنگ
# ~~گرفتن او کردم. تقدیر ایزدی خود چنان بود که به قتل پیوست «العبد یدبر
~~والله PageV01P701
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0705.png)

# ~~یقدر»1 بواسطهآ این حادثه مرا با شاهزاده یسور ایل میبایست شد و فرمان
~~او را
# ~~امتثال نمود.
# «اکنون بر نهج ماضی و عهود سالفه همچنان محب و نیکوخواه ms584 ملک
# ~~اسلامام. امروز مصلحت ملک اسلام در آن است که جماعتی را که سپاه او از
# ~~بادغیس آوردهاند بیرون فرستند تا خاطر شاهزاده از گرد آزار پاک گردد و
~~من نیز به
# ~~دلخوشی تمام در اسعاف این حاجت رهین منت ملک اسلام باشم، والأکه درین
# ~~ملتمس قیل و قالی خواهد رفت. هر آئینه که به حکم شاهزاده یسور هر ده
~~روز
# ~~لشکری به خرابی این ولایت خواهد آمد و از جانبین خلق به قتل خواهد
~~رسید.»
# چون شیخ الاسلام خواجه ابواحمد حکایت بکتوت را به سمع مبارک ملک
# ~~اسلام غیاث الحق والدین رساند، ملک اسلام ازشنودن آن کلام از بکتوت در
~~غضب
# ~~رفت و فرمود که «بکتوت را این چه خیال فاسدست که در دماغ متمکن گشته، و
~~این
# ~~چه سودای باطل است که در شویدای دل پیدا آمده؟ اگر شاهزاده پسور با
~~تمامت
# ~~لشکرهای کیهان این شهر را در بندان خواهد داد و هر روز سه نوبت حرب
~~[702]
# ~~پیش خواهد آمد، من از اسیران بادغیس یک نفر مردم را بیرون نخواهم
~~فرستاد! و
# ~~امیدوارم که واجب الوجود مطلق ومالک الملوک بر حق، تعالی و تعظم، به
~~بطش
# ~~عظیم وقهر غالب خود شر شاهزاده یسور را با متابعان او از سرما و سایر
~~خلق
# ~~خراسان و ماوراء النهر دفع کند. و اگر چنانک ایشان غلهآ این ولایت را
~~تلف کنند،
# ~~باریتعالی ما را به کرم بی غایت و رحمت بینهایت خود بی رزق نگذارد و از
~~خزاین
# ~~«و یرزقه من حیث لا یحتسب»2 ابواب ارزاق بر ما بندگان بگشاید و فردا
~~روز که
# ~~عساکر خراسان و عراق برسند و شاهزاده یسور منهزم و خایب به گرمسیر رود،
# ~~تمامت خواتین واطفال و حواشی امرای بوجای را به سجستان فرستم تا به ثمن
# ~~عدل بفروشند و غله به هرات آرند.»
# برین گونه سخنهای زهرآلود در جواب بکتوت بر لفظ مبارک ملک اسلام
# ~~رفت. و چون آن آجوبه به بکتوت رسید بغایت دردمند ms585 و اندوهگین شد. با
~~امرا و
# ~~قواد جیوش آن روز تا شب مشورت کرد. بر آن تدبیر مقرر گردانیدند که فردا
~~از اول PageV01P702
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0706.png)

# ~~فلق تا آخر غسق حربی کنند که دیدهآ هیچ بیننده و گوش هیچ شنونده مثل آن
~~ندیده
# ~~باشد و نشنوده؛ تا باشد که ملک اسلام غیاث الحق والدین بر سر رضا و صلح
~~آید و
# ~~اسیرانی که از بادغیس آوردهاند بیرون فرستد.
# روز دیگر که سابع ربیع الاول سنهآ مذکور بود، از اول بامداد بکتوت و
~~سلطان
# ~~و دلقک و مبارکشاه بوجای همه بر آن عزم که امروزاز خون کوه و هامون شهر
~~هرات
# ~~را چون جیحون و سیمون گردانند و از اجسام کشتگان تا نفخ صور طیور و
~~وخوش را
# ~~طعمه و ذخیره پیداکنند، به سان کوه آهن و دریای مواج و غمام شکوهمند و
~~سپهر
# ~~بلند از طرف دروازهآ فیروزآباد و جانب دروازهآ خوش1 درآمدند به صفتی که
~~از غبار
# ~~مراکب ایشان آفتاب تابنده سر در حجاب تیرگی کشید و روز سفید در تتق شب
# ~~سیاهپوش نهان گشت، [703]
### | شعر [اسدی]
# چنان تند بر رفت کرد سپاه %~% که شد روی خورشید تابان سیاه
# ~~مبارکشاه بوجای با دو هزار و هفصد سوار بر سر پل ریگنه 2 صف بر کشید و
~~سلطان
# ~~با سه هزار مرد جنگی بر سر پل درقراه1 رایت برافروخت، و بکتوت با پنج
~~هزار
# ~~سوار خراسانی از یمین و یسار [به] شهر حمله آورد. ملک اسلام غیاث الحق
~~والدین
# ~~سلاح نبرد بر تن خود راست کرد و بر پشت ادهم بادرفتار، پولادشم، رخش
~~وش،
# ~~شبد یزتک، دلدل دل که هنگام پویه و تاخت مرکب تیز کام وهم را به یک کام
# ~~صد ساله راه پس گذاشتی،
### | نظم
# چو شب بود و در شب چو بشتافتی %~% به تک روز بگذشته دریافتی PageV01P703
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0707.png)

# # بگشتی چپ و راست هنگام کار %~% چو بر کار بر نقطهای چند بار
# # نهادی به لطف آن گره بسته ms586 دم %~% دو سه بار بر یک درم چار شم
# # چو بینائی دیده بی رنج راه %~% رسیدی به هر جا که کردی نگاه
# ~~سوارگشت و با لشکری چون صواعق جهانسوز، و چون قطرات آمطار بی حساب،
# ~~و چون رغود در خروش و چون بحور در جوش و چون جبال در حمله
# شعر[ملک فخرالدین کرت]
# دلیران غوری که هنگام جنگ %~% نترسند از شیر و ببر و پلنک
# همان نامداران مرز هری %~% که هستند هر یک جدا لشکری
# بلوچان که دیوان مازندران %~% به دیوی نخواهند از ایشان امان
# ~~با رایات همایون از شهر بیرون آمد؛ به عظمتی که گفتی جمشید است که
~~[704] با
# ~~سپاه به آوردگاه میرود و یا سکندر است که با جیوش به صید وحوش حرکت
# ~~میکند. و بر منظری عالی مقام کرد و فرمان فرمود تا لشکر از فارس و راجل
~~پیش
# ~~روند. سپاه منصور ملک اسلام به یکبار آواز تکبیر برآوردند و دو فرقه
~~شد[ند]. یک
# ~~فرقه به طرف دروازهآ فیروزآباد و دیگری به جانب پل ریگنه1 رفت. چون هر
~~دو سپاه
# ~~به هم رسیدند، بی هیچ وقفهای و درنگی چون دو کوه با یکدیگر در مخارشت و
# ~~مخادشت آمدند و چون دو دریا با هم در ملاطمت و مصادمت.
### | شعر انظامی]
# # درآمد به جنبش دو لشکر چو کوه %~% کزان جنبش آمد جهان در ستوه
# # تبیره بغرید چون تند شیر %~% درآمد به رقص اژدهای دلیر
# # ز شوریدن نالهآ کره نای %~% بیفتاد تب لرزه بر دست و پای
# # ز فریاد روئین خم از پشت فیل %~% نفیر نهنگان برآمد ز نیل
# # ز بس بانک شیبورا زهره شکاف %~% بدرید زهره بپیچید ناف
# # ز غریدن کوس خالی دماغ %~% زمین لرزه افتاد در کوه و راغ
# # خروشیدن کوس روئینه کاس %~% نیوشیده را داده بر جان هراس
# # جلاجل زنان از نواهای زنگ %~% برآورده خون از دل خاره سنگ
# ~~«فخلت الأرض سایرة والنجوم منکدرة والسماء منفطرة»3 و چندانی خون ریخته
~~شد PageV01P704
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0708.png)

# ~~که فرسان و ms587 رکبان را جز در موج خون سباحت نمودن مجال دیگر نماند، و
~~پیاده و
# ~~نظارکی را جز در بحر دماء قتلی غرقه شدن چاره[ای] دیگر، نی.
### | شعر(اسدی]
# # چنان شد ز خون کوه [و] صحرا و دشت %~% که گفتی که کیهان2 همه لاله
~~گشت[705]
# ~~و چند نوبت لشکر منصور ملک اسلام غیاثالحق والدین سپاه عدو را از سر پل
# ~~«یگنه دور کردند و بسیاری از ایشان را به قتل آورد[ند]. و چون ازین
~~جانب پل که
# ~~شهر است مکان مضیق بود و آوردگاه فسیح، از آن جانب که سپاه عدو صف زده
# ~~بودند لشکر ملک اسلام غیاث الحق والدین مجال جولان وصف کشیدن نداشتند،
# ~~گام پنج پس آمدند تا لشکر خصم بی تحاشی بدان موضع تنگ درآیند. مرد پنج
~~از
# ~~دلیران هروی و کماة رجال سپاه ملک اسلام با اصحاب خود موافقت ننمودند و
~~از
# ~~آن موقف - که دیگران پس نشستند - پس نرفتند. لشکر خصم چون دیدند که
~~سپاه
# ~~ملک اسلام غیاث الحق والدین پس رفت، قرب هفصد سوار نامدار آهن پوش از
~~پل
# ~~بگذشتند. آن دلیر[ان] پنج که از مقام خود بس نشسته بودند با ایشان در
~~حرب آمدند
# ~~و به زخم تیر ناوک و ضرب تیغ بلارک آن هفصد مرد کین ورز را از آنکه به
~~کوچه و
# ~~ممر مضیق درآیند مانع آمدند و هر چند که قواد سپاه ملک اسلام غیاث الحق
# ~~والدین، خلد ملکه، آن پنج مرد نامدار هروی را میگفتند که پس نشینید تا
~~سپاه
# ~~بکتوت به کوچهها در آیند، ایشان نمیشنودند و پیشتر میرفتند.
# مبارکشاه بوجای چون جلادت و اقدام آن مرد پنج هروی را مشاهده کرد تیغ
# ~~برکشید و بانگ بر سپاه خود زد و گفت «شرم نمی دارید که هفصد مرد
~~نامدارید،
# ~~تاژیک [ی] پنج را به قتل نمیتوانید رسانید؟! پیش روید و آن پیادگان
~~باسل پر دل را
# ~~گرفته پیش من آرید.» سپاه او به یکبار چون عفاریت و شیاطین حمله آوردند ms588
~~و با
# ~~سیوف مسلوله بر سر آن پنج دلیر هروی راندا[ند]. سه تن بسلامت رفتند و
~~دو دیگر
# ~~یکی چون پهلوان محمد شیخ علی که در رزم رستمی بود و دیگر چون مسافر
# ~~شکیبائی که در دلیری بیژنی، به قتل رسیدند. و آهنگ آن کردند که سر از
~~تن پهلوان
# ~~محمد شیخ علی جدا کنند، که لشکر منصور ملک اسلام[706] غیاث الحق والدین
~~PageV01P705
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0709.png)

# ~~چون اژدهای دمان و کوه کران پیش آمدند و به زخم تیر جهان روشن را بر
~~چشم آن
# ~~ملاعین چون شب تیره گرداند اند] و چند تن را از اکابر و وجوه سپاه
~~بکتوت به قتل
# ~~ورداند] و ایشان را از آن مقام پس نشاند[ند]، «فبددوا نظامهم و زعزعوا
~~عن المقام
# ~~قدامهم»1
# از آن جانب سلطان با سه هزار سوار نامدار بر شط کارتبار با لشکر ملک
~~اسلام
# ~~غیاث الحق والدین در مقارعت ومقاتلت آمد و چون او ضربت دستبرد هرویان
# ~~ندیده بود و شربت حربت حرب ایشان نچشیده، بی تحاشی و رعبی با سیصد سوار
# ~~گزیده از پل درقراه2 بگذشت. مبارزان هروی با او در حرب آمدند. اسب
~~سلطان تیر
# ~~خورد. پیاده گشت و خواست که بر مرکب دیگر سوار گردد، لشکر منصور ملک
# ~~اسلام غیاث الحق والدین به یکبار حمله کردند و زمرهای را که از یمین و
~~یسار
# ~~سلطان صف زده بودند منهزم گردانیدند. سلطان متحیر بماند و هیچ مخلصی و
# ~~مفری ندید، جز آنک خود را در آب انداخت. حکم اندازی از قبیلهآ شمعانیان
# ~~حسام الدین نام تیری بر کتف سلطان زد. سلطان خفتانی پوشیده بود و در
~~زیر او زره
# ~~داودی3 در بر کرده. تیر از خفتان و هر دو زره بگذشت و مقدار سه انگشت
~~در کتف
# ~~او نشست.
# سلطان چون آن زخم خورد، سراسیمه و مضطر گشت. بانگ بر سپاه خود زد
# ~~و گفت «ای اصحاب مرا از دست این طایفه که در پیش زخم تیر ایشان آهن ms589
~~حریر
# ~~است و اهرمن اسیر، خلاص دهید.» سپاه او همه یک عزم حمله کردند و او را
~~از آن
# ~~آب بیرون آورد[ند] و از آن معرض مهلک مخلص گردانید [ند] و از آن ورطهآ
~~بیمناک
# ~~نجات داد[ند].
# القصه برین نوع که به ذکر پیوست تا هنگام زوال دو فریق با هم در قتال
~~بودند
# ~~و چون زوال درگذشت و خسرو سیارگان روی به مغرب نهاد سلطان و بکتوت
# ~~دست از حرب [707] بازداشتند. ملک اسلام غیاث الحق والدین به شکرانهآ آن
~~که
# ~~سپاه عدو را فتحی دست نداد و بسیاری از ایشان به قتل رسید و زخم خورد،
~~PageV01P706
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0710.png)

# ~~حضرت باری تبارک و تعالی را سجدات شکر به جای آورد و بر خود نذرها واجب
# ~~گردانید و گفت:
### | شعر[دقیقی]
# # ایا دادگر داور بینیاز %~% خداوند جانبخش بنده نواز
# # جهان آفریننده، یزدان توئی %~% خداوند دین و دل وجان توئی
# # به تو روشنی دیدهآ روز را %~% همان شمع ماه شب افروز را
# # ز تو چرخ گردنده بالا و هست %~% به فرمان تو جمله بالا و یست
# # توانای[ی] و دانش و هوشمند %~% تو بخشی، نه اختر، نه چرخ بلند
# # کلید در فتح و نجح سپاه %~% تو داری، نه لشکر، نه کشور، نه شاه
# ~~و جماعتی [را] که در آن حرب قدم بقدم پیش نهاده و با سنان جان ستان و
~~خنجر
# ~~خون افشان برحسب
### | شعر
# إن العلی فی شفار البیض کامنة %~% آو فی الآسنة من عسالة ذبل
# بدرستی که بلندی در تیزیهای کنارههای شمشیرها پنهان شونده است
# یا در آهنهای سرهای نیزهآ لرزان پژمرده
# با سپاه کینه خواه دشمن در حرب آمده خلعت پوشانید و لشکر را سلاح و
# ~~مرکب داد. و از آن جانب بکتوت روز دیگر با تمامت سپاه سوار گشت و آب از
# ~~جویها بینداخت و شیخ الاسلام خواجه ابواحمد را پیش ملک اسلام غیاث الحق
# ~~والدین فرستاد وگفت که «اکر ملک اسلام پنج خانوار مردم را که تعلق به
~~امرای ms590
# ~~لشکر بوجای دارد بیرون فرستد دست از حرب کوتاه گردانم و پای از مقارعت
~~و
# ~~عداوت پس کشم، والاکه ملک اسلام [708] سخن من نخواهد شنید انهار این
~~دیار
# ~~را خراب خواهم کرد.»
# چون شیخ الاسلام خواجه ابواحمد به شهر آمد و آنچ که بکتوت گفته بود به
# ~~ملک اسلام غیاث الحق والدین رساند، ملک اسلام فرمود که «اگر همهآ این
~~ولایت را
# ~~بکتوت بسوزد و اشجار را قلع کند و انهار را بینبارد، یک تن را از آن
~~گروه که او
# ~~می طلبد بیرون نخواهم فرستاد.»
# روز دیگر شیخ الاسلام خواجه ابواحمد و طایفهای از نواب وحجاب و
# ~~جماعتی از ائمه واشراف شهر به خدمت ملک اسلام غیاث الحق والدین آمدند و
~~PageV01P707
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0711.png)

# ~~ثناء فراوان خواند[ند] وگفت [ند]:
### | سعر[انوری]
# زهی به تقویت دین نهاده صد انگشت
### | مآثرت ید بیضاء دست موسی را
# تموده عکس نگینت به چشم دشمن1 ملک
### | چنانک زمرد نموده افعی را
# ز کنه رتبت تو قاصرست دیدهآ عقل
### | بلی ز روز خبر نیست چشم اعمی را
# به خاک پای 2 تو صدبار طعنه پیش ز دست
### | سپهر تخت سلیمان و تاج کسری را
# ~~بعد از ادای مدح عرضه داشتند که «اکر ملک ملوک اسلام خانوار[ی] دو سه
~~را که
# ~~بکتوت طلب می دارد بیرون فرستد تا از در شهر برخیزد و غلهآ این ولایت
~~از بی آبی
# ~~خشک نگردد و راهها گشاده شود و آتش این فتنه انطفائی پذیرد، از صواب
~~بعید
# ~~نبود.» ملک اسلام غیاث الحق والدین در جواب فرمود که «آنچ شما میگوئید
~~بر
# ~~دست من آسان است. اما این قوم به جهت قتل و نهب بدین ولایت آمدهاند؛
~~چه،
# ~~شاهزاده یسور طمع درین شهر کرده است و گفته که اگر هرات مرا مسلم گردد
~~تا
# ~~اقصاء عراق در تحت [709] تصرف من درآید.»
# شیخ الاسلام خواجه ابواحمد گفت که «اگر اجازت ملک اسلام باشد؛ بار
# ~~دیگر پیش بکتوت روم و مزاج او معلوم کنم. ms591 اگر چنانک به خانوار پنج مردم
~~که بد و
# ~~دهیم دست از حرب باز میدارد و مخالفت دیگر نمینماید و بر آنچ که میگوید
# ~~سوکند میخورد، بازگردم و ملک اسلام را از آن معنی آگاه گردانم تا بر آن
~~موجب که
# ~~رأی عالی انور ملک اسلام اقتضاکند برویم.» ملک اسلام فرمود که «روا
~~باشد.»
# روز دیگر شیخ الاسلام خواجه ابواحمد از شهر بیرون آمد. چون به لشکرگاه
# ~~بکتوت رسید، هیچ آفریده را ندید. فرسنگ پنج در عقب بکتوت برفت. از
~~بکتوت و
# ~~سپاه او خبری نیافت. سواری پیش ملک اسلام غیاثالحق والدین فرستاد و از
~~رفتن
# ~~بکتوت بر سبیل تعجیل خبر داد. ملک اسلام غیاث الحق والدین فرمود که «از
~~دو PageV01P708
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0712.png)

# ~~حال بدر نیست. یا مکری و خدیعتی کردهاند و یا شاهزاده یسور را از طرفی
~~خبری
# ~~رسیده که بکتوت را بشتاب طلب داشته.»
# و راوی چنین تقریر کرد که سبب رفتن بکتوت از هرات بر نهج سرعت آن بود
# ~~که شاهزاده یسور را چنین گفتند که لشکرهای عراق درین هفته میرسند.
~~شاهزاده
# ~~یسور از آن خبر اندیشه مند شد. ایلچی نزد بکتوت فرستاد که باید که
~~بزودی
# ~~مراجعت نماید. بکتوت بدین واسطه از هرات برفت. و چون پیش شاهزاده یسور
# ~~رسید هم در آن روز باز خبر آوردند که عساکر عراق و خراسان بر عزیمت
~~آمدند. اما
# ~~دو ماه دیگر بباید تا بدین سرحد رسند. شاهزاده یسور از آن خبر خوشدل
~~گشت.
# ~~شاهزادگان و امرای سیاه را گفت که «مصلحت چیست؟ اگر باز به خراسان و
# ~~مازندران لشکر کشیم کار سفر ما دور و دراز گردد؛ چه، یک سال میبود که
~~از اوطان
# ~~خود حرکت کردهایم و از اروغ1 چنگیزخان هیچ شاهزاده در اسفار چنین تلبث
# ~~ننموده است که ما. و اگر هم درین مقام [710] ساکن باشیم امرای خراسان
~~برسند و
# ~~چون لشکر ما غنیمت بسیار دارند و مایل مسکن خوداند، چنانک دلخواه ما
~~بود
# ~~حرب نکنند.» ms592
# شاهزادگان و امرا و اعیان سپاه گفتند که «تدبیر با صواب آن است که به
~~هرات
# ~~رویم و شهر را محاصره کنیم و تا آمدن عساکر خراسان بر در شهر بنشینیم.»
~~شاهزاده
# ~~یسور آن تدبیر را پسندیده شمرد و عزیمت سفر به طرف هرات مصمم گردانید و
# ~~سه هزار سوار را به جانب طوس فرستاد تا تحقیق احوال عساکر عراق کنند و
~~هزار
# ~~سوار دیگر به جانب خواف و قهستان نامزد گردانید.

PageV01P709

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0713.png)

# ذکر صد و بیست و ششم
# در حرب شاهزاده یسور با
# علک اسلام غیاث الححق والدین
# راوی چنین گفت که شاهزاده یسور از قراتپه2 لشکر به جانب شهر هرات
# ~~کشید و بر سبیل مقدمه بکتوت و مبارکشاه و سلطان را با شش هزار سوار پیش
# ~~فرستاد. بکتوت روز دوشنبه بیست و دوم ربیع الاول سنهآ مذکور به
~~رودخانهآ هرات
# ~~فرود آمد و روز جمعه بیست و ششم ربیع الاول سنهآ مذکور شاهزاده یسور در
# ~~مرغزار بشوران نزول کرد.
# چون خبر آمدن شاهزاده یسور[به] ملک اسلام غیاث الحق والدین رسید
# ~~بفرمود تا نقبا و ؤجوه سپاه و ابطال و کماة شهر کار حرب را ترتیب دهند
~~و در حفظ و
# ~~حراست دروازهها و بندها و برجها احتیاط و حزم تمام به جای آرند و هر
~~چند که
# ~~طایفهای از اعاظم نواب و حجاب و جماعتی از ائمه و اشراف شهر ملک اسلام
~~را
# ~~گفتند که «شاهزاده یسور میرسد، اگر ملک اسلام محقر نزلی پیش او فرستد
~~از
# ~~مصلحت بعید نبود.
# ملک اسلام فرمود که «اگر من طایفهای را به استقبال او نامزد گردانم و
~~چیزی
# ~~پیش او فرستم، شاهزاده یسور را گمان شود که [711] مگر من ازوخایفم و سر
~~صلح
# ~~و ایلی دارم. بر طمع آن جماعتی را که از بادغیس آوردهاند طلب دارد. و
~~چون ایشان
# ~~را پیش او فرستم، نکودریان را بطلبد. و چون نکودریان را بیرون نفرستم،
~~برنجد. من
# ~~از اول وهله در درخواست ms593 و تردد ایلچیان او ببندم. باقی مرا به هیچ وجه
~~از
# ~~وجوه با شاهزاده یسور روی مصالحت و موافقت نیست. خصوصا اکنون که
# ~~خراسان را ویران گردانید و چندین هزار مسلمان را به قتل رسانید.» بعد
~~از آن سوگند
# ~~خورد: PageV01P710
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0714.png)

### | شعر[ابیوردی]
# وأقسم بالبیت الرحیب فتاوه %~% و بالحجرالملثوم والحجر والرکن
# و سوگند میخورم به خانهای که فراخ است پیش درگاه او
# و به سنگی که بوسه زده شده است و به حجر یعنی حطیم و رکن یمانی
### | شعر[علائی]
# # به حق کعبه و حجاج و یثرب وبطحا %~% به حق جنت و رضوان و سلسبیل وقصور
# # په حق حامل قرآن و قدر و جاه نبی %~% به حق موسی عمران وحرمت که طور
# ~~که اگر کسی از وضیع وشریف، و خواص و عوام این شهر بی اجازت من پیش
# ~~شاهزاده یسور رود و یا چیزی فرستد، به نکال و عقاب هرچه تمامتر عبرت
# ~~عالمیانش گردانم.
# و از آن جانب شاهزاده یسور شاهزادگان و امرای عسکر را گفت که «امروز بر
# ~~من محقق و مبین گشت که مرا در تمامت ممالک سلطان ابوسعید خصمی قوی تر و
# ~~معاندی عظیم تر از ملک غیاثالدین نیست، و برین گونه که او از مکنت و
~~کثرت سپاه
# ~~من حسابی برنگرفت و از فرمان من تمرد نمود، نه همانا که به هیچ باب با
~~من سربه
# ~~صلح درآرد. اکنون بر من از جمله فروض و قروض است که این خطه را با
~~ولایت
# ~~غور از دست او بیرون کنم.»
# شاهزادگان و امیران سپاه یک بیک برو ستایش و ثنا خواندند:
### | شعر [فردوسی)
# [712]خواندند بر وی همه آفرین %~% که ای نازش تخت و تاج و نگین
# زمین گلشن از پایهآ تخت تست %~% هوا روشن از مایهآ بخت تست
# همه بندهآ خاکیای توئیم %~% همه پاک زنده به رأی توئیم
# ~~بعد از آن شاهزاده یسور ابواب خزائن بگشاد و لشکر را به زر و سیم و
~~اسلحه بر
# ~~حرب وضرب ms594 حریص گردانید و اطراف شهر را برای امرای سپاه بخش کرد. روز
# ~~دیگر
### | شعر[بد یعی]
# # چو جمشید خورشید رخشنده چهر %~% برآمد برین تختگاه سپهر PageV01P711
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0715.png)

# ~~به عظمت هرچه پیشتر1 و شکوه هرچه تمامتر با لشکری آراسته از مرغزار
~~بشوران
# ~~سوارگشت و روی به طرف شهر هرات آورد. و چون نزدیک شهر رسید بفرمود تا
~~در
# ~~برامان شادروان شاهی و سایه بان پادشاهی او برکشیدند و سپاه او چون مور
~~و ملخ
# ~~از یمین و یسار صف زدند واز طرف دروازهآ خوش و دروازهآ فیروزآباد و
~~دروازهآ
# ~~عراق و دروازهآ برامان2 و دروازهآ ملک3 شاهزادگان و امرا با سپاه بی حد
~~درآمدند.
# ملک اسلام غیاث الحق والدین بر بام قصر عالی حصار برآمد و بفرمود تا در
# ~~مقابل شاهزاده یسور شادروان و سایه بانی که سلطان ابوسعید در باب او
~~مبذول
# ~~داشته بود برافراشتند. رایات همایون برافراخت و شرفات بروج حصار را به
~~رماح و
# ~~درفش کاویانی بیاراست؛ به صفتی که گفتی:
### | شعر (اسدی]
# فروشد به ماهی و بر شد به ماه %~% بسن نیزه و قبهآ بارگاه
# ~~و از مناظر حصار و دروازهها و بروج و بندهای شهر به یکباره نعرهآ گردان
~~و آوای
# ~~کوس غران و فریاد طبل نوان و نالهآ نای رویین وخروش گاودم و سفید مهره4
# ~~برخاست و مرد بیحساب و اندازه از سوار و پیاده از دروازهها بیرون رفت،
~~و از
# ~~طرفین هردو فریق در یکدیگر افتادند و جهان یپر آوای مردان اسبان کشت.
~~[713)
### | شعر[فردوسی]
# برآمد ز هر دو سپه بانگ کوس %~% هوا نیلگون شد، زمین آبتوس
# چو برق درخشنده از تیره میغ %~% همی آتش افروخت از گرز و تیغ
# هواگشت سرخ و سیاه و بنفش %~% ز بس نیزه وگونه گونه درفش
# زمین شد به کردار دریای تیر %~% همه موجش از خنجر و گرز و تیر
# دمان باد پایان چو کشتی پر آب %~% سوی غرق دارند گوی[ی] شتاب PageV01P712
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0716.png)

# همه گرز بارید بر خود و ms595 ترک %~% چو ماه خزان، بارد از بید برگ
# خروشان سواران واسبان ز دشت %~% ز بهرام وکیوان همی در گذشت
# همه تیغ و ساعد به خون گشته لعل %~% خروشان دل خاک در زیر نعل
# دل مرد بد دل گریزان ز تن %~% دلیران ز خفتان بریده کفن
# ~~و از طرف دروازه برامان بر سر پل انجیر و جوار قهندز و گذر جایهای
~~برامان، و از
# ~~طرف دروازهآ عراق در محوطات و باغات سینان1، و از طرف دروازهآ
~~فیروزآباد بر سر
# ~~بل در فراه و جوار کارتبار، و از طرف دروازهآ بر سر پل ریگنه و حایط
~~مرکتای2 و
# ~~کوچههای باد مرغان، و از طرف دروازهآ ملک در کوچهآ قهندز و باغات و
~~شارع باغ
# ~~سفید لشکر منصور ملک اسلام غیاث الحق والدین با سپاه شاهزاده یسور در
~~حرب
# ~~آمدند و از هر دو جانب بسیاری از کماة رجال و شجعان سپاه به قتل رسید.
# و چون شاهزاده یسور بانگ بر بهادران لشکر میزد که پیش روید و غوریان و
# ~~هرویان را به قتل رسانید و ممر و گذرگاه شهر را بگیرید، ایشان بر سبیل
~~امتثال، در
# ~~نظر او فری و کری مینمودند، و چون از نظر شاهزاده یسور غایب میشدند پای
~~از
# ~~مقارعت و محاربت پس میکشیدند و دست از مقاتلت و ممارات بازمی داشت
~~[ند].
# در اثناء این حالت نظر شاهزاده یسور بر حصار افتاد و آن شادروان و سایه
~~بان
# ~~پادشاهی [714] ملک اسلام غیاث الحق والدین بدید. متغیر شد. شاهزادگان
~~را
# ~~گفت «بنگرید که به چه نوع ملک غیاثالدین با ما که از اروغ بزرگ پادشاه
~~جهانگیر
# ~~چنگیز خانایم مقابلی میکند!»
# شاهزاده یسور درین سخن بود که به فرمان ملک اسلام غیاث الحق والدین
# ~~حکم اندازی از بارهآ شهر تیری بینداخت، چنانک آن تیر نزدیک سایه بان
~~شاهزاده
# ~~یسور فرود آمد. از سبب نزول آن تیر جماعتی که آنجا بودند بس نشستند و
~~خیمهآ
# ~~شاهزاده را برکندند. هرویان چون دیدند ms596 که خیمهآ شاهزاده یسور و سایه
~~بان بارگاه او PageV01P713
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0717.png)

# ~~را پس بردند، به یکباره نعرهآ شادمانی برآوردند و کوس و طبل را در
~~غریدن و نالیدن
# ~~آورداند] و بر جنگ حریص گشت اندا شاهزاده یسور چون آن حالت را مشاهده
~~کرد
# ~~و نعرهآ شادی و سرور هرویان به سمع او رسید منقبض گشت و از آن موضع که
~~بارگاه
# ~~او زده بودند حرکت کرد و در موقفی «مشحونا ببهم الرجال و محفوفا بکماة
~~الأبطال»1
# ~~بایستاد و مبارزان و دلاوران سپاه را بر اقدام و تجلد و تهور مأمور
~~گردانید.
# لشکریان چون دانستند که شاهزاده یسور در غضب است، به یکبار چون کوه
# ~~آهن از جای خود بجنبیدند و بر لشکر منصور ملک اسلام غیاث الحق والدین
~~حمله
# ~~آورد[ند] و در آن یک حمله از فیلقین قرب هفصد مرد نامدار زخم خورد و
~~بسیاری
# ~~به قتل رسید، واگر چنانک ملک اسلام غیاث الحق والدین سپاه منصور خود را
~~از
# ~~پیش رفتن و در صحراوات جنگ کردن منع نفرمودی، محاربت بین العسکرین در
# ~~دشت خیادوان2[؟] و صحرای قهدستان بودی.
# و مقصود ملک اسلام غیاث الحق والدین از آن منع آن بود که چون هرویان را
# ~~عادت آن است که هنگام مبارزت و رزم، دیوانهوار، بی آنکه شرایط حرب به
~~جای
# ~~آرند بی جواشن و دروع به مجرد تیر و کمان و سپر و شمشیر روی به میدان
~~حرب
# ~~می نهند و با جماعتی که وقت کوشش چون کوه آهناند و روز جوشش چون دریای
# ~~موج زن معاملت و مقارعت [715] مینمایند نباید که چشم زخمی حادث گردد
# ~~ایشان را از پیش رفتن باز میزد،
### | شعر[فردوسی]
# چنین تا شب تیره سر در کشید %~% درخشنده خورشید شد ناپدید
# ~~در چهار طرف شهر هر دو سپاه با هم حرب کردند و چون خسرو روم شاه زنگبار
# ~~منهزم گردانید وجهان چون عباسیان لباس قیرگون درپوشید،
# شعر[سیف اسفرنگی]
# # روی آفاق چوگیسوی بتان شد شبرنگ %~% پرچم شاه ms597 برافراخت سپاه شهرنگ
# # شد پدید از تتق عودی شب تیر شهاب %~% چون زه تافته بر نیم کش هفت اورنگ
~~PageV01P714
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0718.png)

# # خط بیجاده مثال شفق آن شکل نمود %~% که بود در تنهآ شیشه شراب گلرنگ
# ~~شاهزاده یسور دست از حرب بازداشت و سپاه او از دشت رزم خسته و خایب به
# ~~اوطان خود رفتند. و از آن جانب ملک اسلام غیاث الحق والدین فرمان فرمود
~~تا آن
# ~~شب تمامت رجال هرات بر سر باره و به دروازهها رفتند و به سانتی حفظ و
~~حراستی
# ~~نمودند که از آواز و خروش بأس دلیران هروی اسماع سپاه شاهزاده یسور
~~کرگشت و
# ~~دلهای ایشان غم خور و خاطرها پریشان شد و با هم گفتند که «شاهزاده یسور
~~رنج
# ~~بیهوده می برد. شاهزاده براق و دوا با عساکر بی حد و اندازه به
~~محاصرهٔ‌ این شهر
# ~~حصین قیام نمودند؛ چه، دانستند که به جنگ کسی بر هرات دست نیابد.»
# و در آن شب قرب صد تن را که در خانههای خود غنوده بودند و بر خلاف
# ~~حکم ملک اسلام غیاث الحق والدین رفته، عسسان بگرفتند و بامداد به خدمت
# ~~ملک اسلام آورد[ند]. ملک اسلام به جهت نفاذ امر و تأکید سیاست را آن
~~گرفتگان را
# ~~ادب بلیغ [716] فرمود و چند تن را بر دروازهها برآویخت. و چون شب تیره
~~به آخر
# ~~رسید و خسرو سیارگان خنجر زراندوده برکشید،
### | شعر[اسدی]
# # چو برداشت چادر ز پیش آفتاب %~% سپیده برآمد بپالود خواب
# # تبیره برآمد ز هر دو سرای %~% جهان شد پر از نالهآ کره نای
# # هوا خیره گشت از فروغ درفش %~% طبرخون و زرد و سیاه و بنفش
# # کشیده همه تیغ گرز و سنان %~% همه راه را گرد کرده نهان
# # تو گفتی سپهر و زمان و زمین %~% بپوشد همی چادر آهنین
# # به پرده درون شد خور تابناک %~% ز جوش سواران و از گرد خاک
# # ز هرای اسبان و آوای کسوس %~% همی آسمان بر زمین داد بوس
# # چو ms598 دریای خون شد همه دشت و راغ %~% جهان چون شب وتیغها چون چراغ
# # هواگفتی از گرز و از آهن است %~% زمین یکسر از نعل و از جوشن است
# روز1 دیگر هر دو سپاه تا هنگام غروب آفتاب با هم در مقاتلت و مقارعت
# ~~بودند و مبارز بسیار از هر دو طرف به قتل پیوست. هژده روز متعاقب برین
~~نسق که
# ~~به ذکر پیوست با ملک اسلام غیاث الحق والدین حرب کرد. و چون دانست که
~~به PageV01P715
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0719.png)

# ~~حرب وضرب فتحی روی نخواهد نمود، خود بنفسه با تمامت سپاه که قرب چهل
# ~~هزار مرد بود چند روز دیگر به تلف غله و خرابی بیوقات و قصور روستاقات
~~و قلع
# ~~اشجار مشغول شد و چند نوبت خربوست و امرای دیگر را به در دروازه فرستاد
~~و
# ~~گفت که «اگر ملک اسلام خاتون [و] پسر بوجای را با محقر نزلی بیرون
~~فرستد به
# ~~چنین سوگند که من غلهآ این ولایت را نسوزم و بزودی ازین دیار بروم.»
# ملک اسلام بدانچ که مطلب و مرام شاهزاده یسور بود رضا نداد و در جواب
# ~~گفت که «هفت سال میشود که غلهآ این ولایت را ملخ میخورد. امسال دیگر
~~همان
# ~~فرض کنیم که ملخ خورد.»
# القصه، یک ماه پیوسته شاهزاده یسور هرات را محاصره کرد [717] و تمامت
# ~~غله را بسوخت و از ضعفا و فقرا قرب هزار تن را به قتل رساند و بعد از
~~یک ماه
# ~~خایب و خاسر به چشمهآ سلوین رفت و از چشمهآ سلوین بعد از دو روز متوجه
# ~~گرمسیر شد. پس از حرکت او به طرف گرمسیر به چند روز، امرای ممالک
~~خراسان
# ~~«مع جیوش لو آرزاموا الچو لاستنزلوا طیارته او وردوا لأبدوا قرارته.»
~~به هرات آمدند.
# ~~ملک اسلام غیاث الحق والدین با چهار هزار سوار نامدار غوری و هروی و
~~نکودری
# ~~و امرای خراسان متعاقب شاهزاده یسور لشکر کشیدند و تا میدان زریر1
~~برفتند و
# ~~امیری را از امرای ms599 عسکر او قبرجه نام با دویست تن دیگر به قتل رساند
~~[ند].
# و چون شاهزاده یسور بر نهج شتاب رفته بود و عساکر خراسان و عراق از راه
# ~~دور آمده، مراجعت نمودند. و چون به هرات رسیدند ملک اسلام غیاثالحق
# ~~والدین ایشان را مال و اجناس بی حد داد و در اعزاز و اکرام هر یک
~~مبالغت تمام به
# ~~جای آورد. امرا نیز به جای او به جهت ثبات قدم و ابقاء عهود و مقابلت و
~~مقاومت
# ~~او با شاهزاده یسور تکریم و تجمیل هرچه پیشتر مبذول داشتند و خلعتهای
# ~~گرانمایه و مراکب گوهری و اسلحهآ قیمتی داد و نواب و مبارزان او را
~~بنواخت و
# ~~تربیت مخصوص گرداند.

PageV01P716

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0720.png)

# ذ کو صد و بیست و هفتم
# در تخلف ملک قطب الدین
# سفزار با ملک اسلام غیاث الحق والدین
# راوی چنین تقریر کرد که ملک قطبالدین بن ملک رکن الدین - که ملک خطهآ
# ~~سفزار بود - پیش ازین تاریخ دو نوبت با ملک اسلام غیاث الحق والدین
~~[718]
# ~~تخلف کرد و به حضرت پادشاه وقت و امرای خراسان رفت و مال بی حد در باخت
# ~~تا باشد که پادشاه و امرا شهر اسفزار را بتمامی بد و مسلم دارند. امرا
~~فرمودند که
# ~~اسفزار و فراه و سجستان تا حد افغانستان از توابع و مضافات شهر هرات
~~است و از
# ~~عهد قدیم باز در حکم ملوک غور بوده و احکام پادشاهان چنگیزخانی و امرای
# ~~پیشین بر آن ناطق و شاهد است. مصلحت کار تو در آن است که رجوع به ملک
# ~~اسلام غیاثالحق والدین کنی و ما به جهت تو به ملک چیزی نویسیم تا در
~~باب تو
# ~~عنایت مبذول دارد و ملکی خطهآ اسفزار به تو دهد.
# القصه ملک اسلام غیاث الحق والدین در هر دو کرت به ملک قطبالدین
# ~~مکتوبات فرستاد و در مراجعت او به اسفزار تأکید و مبالغت تمام نمود. و
~~چون
# ~~ملک قطبالدین به هرات آمد ملک ms600 اسلام او را به عاطفت ملکی مخصوص و
# ~~محظوظ گردانید و ملکی خطهآ اسفزار را برو مقرر ساخت. ملک قطبالدین تا
~~این
# ~~سال مذکور به حکم ملک اسلام غیاثالدین در خطهآ اسفزار حکومت راند و در
~~هر
# ~~چند گاه به اسم خدمت به هرات آمد و به هنگام مراجعت ملک اسلام غیاث
~~الحق
# ~~والدین او را به خلعت فاخر و تشریف گرانمایه بهره مند و قویدل گردانید.
# و چون شاهزاده یسور به هرات امد و به کار خرابی شهر و تلف کردن و
# ~~سوختن غله قیام نمود و پنج هزار سوار به اسفزار فرستاد تا غلهآ اسفزار
~~را نیز
# ~~بسوزانند، ملک قطب الدین پیش ایشان بیرون آمد و گفت که «من بنده و خد
~~متکار و
# ~~منقاد شاهزاده یسورم» و مال بی حد بدان لشکر داد و ایشان را به دلخوشی
~~تمام از
# ~~اسفزار باز گرداند و مکتوبی فرستاد نزد شاهزاده یسور که «اگر پادشاه
~~بزرگ جهانگیر PageV01P717
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0721.png)

# ~~من بنده را لشکر دهد، خطهآ اسفزار را بکلی از تحت نظر ملک اسلام
~~غیاثالحق
# ~~والدین بیرون کنم و سکه و خطبهآ این ولایت را به نام نیک پادشاه
~~گردانم.»
### | شعر[فردوسی]
# [719) چنین گفت: من شاه را بندهام %~% همی باژ را گردن افکندهام
# به جای درم زر و گوهر دهم %~% سپاسی ز گنجور بر سر نهم
# ~~بعد از آن تحف و غرایب بیاندازه نزد او فرستاد. شاهزاده یسور در جواب
~~ملک
# ~~قطبالدین را به وعدههای خوث برخلافکردن با ملک اسلام غیاث الحق والدین
# ~~ترغیب کرد و گفت «هر چند لشکرکه ترا بباید، بفرستم. به همه حال مستظهر
~~و
# ~~فارغ البال وقوی حال باش.»
# چون یرلیغ و تشریف به ملک قطبالدین رسید مبتهج و خوشدل گشت و
# ~~بواسطهآ آن تربیت که از شاهزاده یسور بدو رسید سر از خط طاعت ملک اسلام
# ~~غیاث الحق والدین برداشت و پای در دایرهآ عصیان نهاد. در ماه جمادی
~~الآخر سنهآ
# ~~مذکور نماز شامی که خسرو سیارگان ms601 در دریای قیروان غوطه خورد و شاه حبش
~~بر
# ~~تختگاه زمردین جامه کلریز درپوشید،
### | شعر
# نماز شام چو بر روی گنبد خضرا %~% پدید گشت علامات زهرهآ زهرا
# شفق نمود به مانند چادر بر خون %~% فلک نمود به مانند تیغ روهینها1
# سرای پردهآ سیمین مجره بازکشید %~% چو دید در تتق خویش خیمهآ جوزا
# بنات نعش بر آکنده گشت بر گردون %~% چو هفت گوهر بر روی تختهآ مینا
# ~~نواب و حجاب و ارکان دولت خود را طلب داشت و گفت «ای اصحاب بدانید که
# ~~شاهزاده یسور به من یرلیغ نوشته و چنین حکمها فرموده و بر آن سوگندهای
~~عظیم
# ~~خورده. ما را مصلحت در آن است که به ایلی او درآئیم؛ چه، بر من چون
~~آفتاب
# ~~عالمتاب روشن است که شاهزاده یسور بار دیگر با عسکری به عدد ریگ بیابان
~~و
# ~~قطرات باران، PageV01P718
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0722.png)

### | شعر[انوری]
# ~~به وقت آنکه به برج شرف رسد خورشید
### | به گاه آنکه به صحرا کشد صبا لشکر
# ~~7201) دهان لاله کند ابر معدن لؤلؤ
### | کنار سبزه کند باد مسکن عنبر
# ~~به جنس باد شود آسمان به وقت غروب
### | به شکل چرخ شود بوستان به وقت سحر
# ~~به وقت شام همی این به آن سپارد گل
### | به گاه بام همی آن بدین دهد اختر
# ~~به رنگ عارض خوبان خلخی در باغ
### | میان سبزه در افشان شود گل عبهر
# ~~شگفته نرگس پویا به طرف لالهستان
### | چنانک در قدح گوهرین می احمر
# ~~به خراسان خواهد آمد، و درین کرت چون غلهآ شهر هرات را بخوراند بکل
~~هرات
# ~~خراب شود. اکنون تدبیر آن است که این خطه را از دست نواب ملک اسلام
# ~~غیاث الحق والدین بیرون کنیم وحصونی را که درین نواحی است بگیریم و
~~اتباع و
# ~~ملازمان و احبا ویاران خود را به حصار درآریم؛ چه، این حصار بس حصین
~~است و
# ~~از ذخیره و اسلحه مملو. وچون آوازهآ مخالفت من با ملک غیاثالدین به سمع
# ~~شاهزاده یسور رسانند، بی ms602 شک که سپاهی به مدد من فرستد. و چون لشکری در
# ~~اسفزار متوطن شود، من و ملک ینالتکین فراه به موافقت یکدیگر و معاونت
# ~~شاهزادگان سجستان کمر مطاوعت و هواداری شاهزاده یسور بر میان بندیم و
# ~~کوچهای پسندیده و خدمتهای شایسته به تقدیم رسانیم. و چون ممالک خراسان
~~و
# ~~عراق بر شاهزاده یسور مقرر گردد و قلاع و حصون آن حدود بر دست او فتح
~~شود،
# ~~ما را پیش او عرض و اقتدار در تزاید باشد و ولایت و مکنت در تضاعف.»
# ~~ازین نوع سخن چند خیالانگیز سوداآمیز به سمع حضار و نظار [721]
# ~~رسانید و هر یک را به وعدهها مایل خود گردانید. همه به یکبار برو آفرین
~~خواندند و
# ~~گفتند: PageV01P719
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0723.png)

### | شعر[نظامی]
# که شاهاا خدیواا جهان داورا! %~% خردمند خویا! خرد برورا!
# سر سبزت از سرزنش دور باد %~% دل روشنات چشمهآ نور باد
# جوانبخت بادی و فیروز رأی %~% توانا و دانا و قلعه گشائ
# به هر جا که روی آری از نیک و بد %~% پناهت خدا باد و پشتت خرد
# بعد از دعا عرضه داشتند که «خداوند ملک معظم درین تدبیر حاکم است و
# ~~به هر چه امر فرماید ما بندگان به جان بدان مأمور و منقادیم.»
### | شعر [ربیعی]
# همه، شاه را چاکر و بندهایم %~% به فرمانش یکسر سرافکندهایم
# ~~ملک قطب الدیرن چون دانست که در آن تدبیر همه با او یکدلاند و در آن
~~اندیشه
# ~~متفق، در آن شب «ذاجیة الظلم فاحمة اللمم»1 از دلیران اسفزاری شادی
~~فراش را که
# ~~مرد بس شجاع و گربز و دلاور و نامدار بود و از جمله معتمدان ملک او، با
~~هژده تن
# ~~دیگر نامزد کرد تا در آن شب حصار عبقل2 را بگیرند و خویشتن با دویست
~~مرد
# ~~آهن پوش به شهر درآمد و مردم رعیت را به حصار برد و جماعتی که منازع او
~~[بودند]
# ~~خحانه های ایشان را غارت کرد و زن و فرزند ایشان را به حصار در ms603 آورد، و
~~بر امید آنکه
# ~~حصار عبقل بر دست آن هژده مرد دلاور فتح خواهد شد، بر در حصار منتظر
# ~~بنشست.
# قضا را کوتوالان حصار عبقل باخبر بودند. آن جماعت را که به حصارگیری
# ~~آمده بودند بگرفتند و اکثر را به قتل رساند[ند]. چون این خبر به ملک
~~قطبالدین
# ~~رسید، مضطرب و متحیر گشت و آن حالت را به فال نیک نشمرد؛ از اول کار
~~چند
# ~~دلیر باسل قاتل نامدار از سپاه او به قتل رسید و آنچه که مقصود او بود
~~حاصل نشد.
# ~~آن شب تا روز در اندوه و غم بسر برد. و چون [722]
# شعر[سیف اسفرنگی]
# # صبح روان کرد باز چشمهآ آتشفشان %~% بار دگر آب زد گلشن روحانیان
~~PageV01P720
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0724.png)

# # روزکه فرق سپندکردهبداز شب خضاب %~% روی سفیده پدید باز شد از سر جوان
# ~~قرب هزار مرد نامدار با ملک قطبالدین در حصار جمع گشت. و چون امیرعلی
# ~~خططائی - که به حکم ملک اسلام غیاث الحق والدین در اسفزار حاکم بود -
~~از
# ~~تخلف ملک قطبالدین آگاه شد، با تمام خدم و متعلقان ملک اسلام و زمرهای
~~که
# ~~مطیع و منقاد ملک اسلام بودند به پای حصار رفت و شرایط محاصره و
~~دربندان به
# ~~جای آورد. و ملک قطبالدین روز دیگر به مشورت زعما و اکابر سپاه خود به
~~ملک
# ~~بنالتکین فراه نامه نوشت بدین نوع:
### | شعر[فردوسی]
# سر نامه بر نام یزدان خدای %~% کزویست تیکی به هر دو سرای
# دل او داد جان و تن زورمند %~% بزرگی و دیهیم و تخت بلند
# رهایی نیاید سر از بند اوی %~% یکی را بود فر و اورند اوی
# یکی را دگر شوربختی دهد %~% نیاز و غم و درد و سختی دهد
# ~~واجبالوجودی که دیده عقل وجان در مطالعهآ بیداء کبریای عزت او حیران
~~است
# ~~و غایات انظار و افکار مخلوقات در حضیض کنه جبال کمال صمدیت او
~~سرگردان.
# ~~مالک الملوکی که هستی او از مشاکلت زمان و تجدید لیل و نهار و تقدیر ms604
~~احیاز و
# ~~اقطار بینشان است «الذی ترعرع بارادته الغبراء علی الخبراء و تقعقع
~~باشارته البرقاء
# ~~علی البلقاء [723] الذی سحسح من هیبتهالرمضاء فی الصرماء و تلخلخ من
~~رحمته
# ~~السحناء بالخدلاء»1
# پس از تحمید و توحید باری تعالی و تعظم ملک ینالتکین را به مدایح فراوان
# ~~و نعوت بیپایان موصوف و منعوت گردانید، بعد از آن حکایت یرلیغ فرستادن
# ~~شاهزاده یسور و تخلف خود با ملک اسلام غیاث الحق والدین و به قتل رسیدن
# ~~جماعتی که به جهت گرفتن حصار عبقل فرستاده بود و محاصرهآ امیر علی
~~خططای
# ~~حصار را علی التفصیل بازنمود وگفت که «ملک اسلام باید که درین قضیه
~~نصیر و
# ~~ممد من باشد و لشکری بزودی بفرستد تا پیش. از آمدن لشکر ملک غیاثالدین
# ~~خانهآ خود را به فراه آرم و باقی عمر را به خدمت منقضی گردانم.»
# چون نامه به ملک ینالتکین رسید، اندیشه مند شد. اصحاب تدابیر وارباب
~~PageV01P721
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0725.png)

# ~~مشورت را طلب داشت و نامهآ ملک قطبالدین بدیشان نمود و گفت که «مصلحت
# ~~این کار چیست و درمان این درد کیست که در چنین سروقتی که عساکر خراسان
~~در
# ~~نواحی هراتاند و شاهزاده یسور دور، ملک قطبالدین بتجدید فتنهای چنین
# ~~برانگیخته و بی هنگام در امریای] چنین صعب خوض نموده.»
### | شعراعزیزی]
# کار بی هنگام کردن مرد را بی سر کند %~% روزگارش بر سر آرد، دولتش دیگر
~~کند
# ~~قواد سپاه و وجوه درگاه1 او گفتند که «ملک قطبالدین کار نااندیشیده
~~کرده و از
# ~~دقیقهآ «الامور مرهونة باؤقاتها»2 غفلت نموده. اگر ملک اسلام او را مدد
~~خواهد
# ~~تمامت ولایت فراه در سر و کار این فتنه خواهد شد.» ملک ینالتکین در غضب
~~رفت
# ~~و از آن سخن که اعیان فراه و رؤوس سپاه او بگفتند برنجید و گفت «آنچ
~~شما
# ~~میگویید بر من چون آفتاب روشن است که [724] بواسطهآ تخلف ملک قطبالدین
# ~~با ملک غیاثالدین هزار شور و پریشانی به فراه خواهد رسید، اما اگر من
~~درین
# ~~قضیه ms605 ملک قطبالدین را که خویشاوند من است مدد ندهم و لشکری به اسفزار
# ~~نفرستم واو را از آن حصار بیرون نیاورم، جماهیر انجمن ایران واعیان
~~بلاد جهان
# ~~زبان به طعن من دراز کنند و بگویند که فلانی با وجود چندین سپاه از
~~فراه با اسفزار
# ~~نتوانست رفت و ملک قطبالدین را که قرابت اوست مدد نتوانست داد.» نواب
~~او
# ~~گفتند که «خداوند ملک اسلام حاکم است. هرچه رأی عالی انور او اقتضای
~~کند
# ~~بندگان بدان موجب به تقدیم رسانند.»
# ملک ینالتکین بدان سخن خرم و مبتهج و متبسم شد و نواب و حجاب و
# ~~اعیان درگاه خود را بنواخت.
### | شعر انظامی]
# دگر روز چون چشمهآ آفتاب3 %~% برانگیخت آتش ز دریای آب
# ~~نقباء لشکر و زعماء ولایت را پیش خواند وگفت «می خواهم که درین دو روز
~~ده
# ~~هزار مرد از سوار و پیاده همه با عدت و ساز نبرد گرد کرده باشید و امور
~~لشکرکشی
# ~~را ترتیب داده.» پس از آن به ملک قطبالدین نامهای نوشت که «دل قوی دار
~~که PageV01P722
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0726.png)

# ~~اینک با لشکری چون کوه آهن و دریای موج زن میرسم تا باتفاق یکدیگر
~~کینهآ
# ~~چندین سالهآ خود را از سپاه غوری و هروی بخواهیم.»
# چون نامهآ ملک ینالتکین به ملک قطبالدین رسید، بغایت خوشدل و
# ~~مستظهر شد و حق تعالی را سجدات شکر به جای آورد و روز دیگر به امیرعلی
# ~~خططای حرب کرد.
# و راوی چنین گفت که چون خبر مخالفت ملک قطبالدین به ملک اسلام
# ~~غیاث الحق والدین رساندند، روی به حضار، چون: ملک شمسالدین امیر ورنه و
# ~~سراج الدین علی [725] و مولانا صدرالدین قاضی ومولانا ناصرالدین عبید
~~الله و
# ~~سعدالدین حکیم وغیاثالدین طغرل فوشنجی کرد و گفت که «بحمدالله تعالی که
# ~~نقض عهد و میثاق از طرف ملک قطبالدین بود نه از جانب ما. پیش از آنکه
~~از فراه
# ~~و سجستان لشکری به مدد و معاونت او به اسفزار آید، مصلحت در آن ms606 است که
~~به
# ~~طرف اسفزار حرکت کنیم.» نواب و حجاب مذکور گفتند که «آنچ که خداوند ملک
# ~~ملوک الاسلام می فرماید از عین مصلحت ملک است.» بعد از آن ملک اسلام
~~اشارت
# ~~راند تا صدر خواجه شهاب نامهای در قلم آورد بدین نوع که:
# «به نام واجب الوجودی که فیض فضل وجود جود واصناف الطاف وانواع
# ~~اصطناع او در اطراف و اکناف آفاق و انفس فراوان است. کثرت جملهآ ممکنات
~~دلیل
# ~~وحدانیت او و تغیر و تبدل کاینات حجت قدرت او. بحر خضم علم وحکمت او
# ~~محیط به جملهآ معلومات از ذوات و صفات وکلیات و جزویات وباقیات و
# ~~متغیرات و استحقاق طاعات و عبادات و خضوع و خشوع جزاو را ثابت نی که «و
~~لا
# ~~تدع مع الله إلها آخر»1 وصنعت فردانیت ونعت وحدانیت وبرائت ذات و صفات
~~از
# ~~وصمت قسمت و تهمت کثرت جز او را لازم نی.
### | شعر[فردوسی]
# خداوند خورشید وگردان سپهر %~% کزویست پرخاش وپیوند و مهر
# سپهرای] برین گونه بر پای کرد %~% شب و روز راگیتی آرایآ کرد
# ~~بعد از حمد و ثنای خالق جمله موجودات، امیرعلی خططای و زعماء و اکابر
~~خطهآ
# ~~اسفزار، احسن الله اموالهم، باید که از مخالفت ملک قطبالدین اندیشه به
~~خود راه PageV01P723
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0727.png)

### | تاریخ هرات
# ~~ندهند ودر محافظت راهها و محاصرهآ حصار واستجماع اسلحه و ادوات
# ~~حصارگیری غفلت ننمایند. ما به مبارکی در [726] عقب مکتوب با سپاه بی حد
~~از
# ~~غوری و هروی و نکودری و سجزی و بلوچ و خلج میرسیم.»
# چون مکتوب شریف ملک اسلام غیاث الحق والدین به امیرعلی خططای
# ~~زسید، مستظهر و مبتهج گشت. روز دیگر هزار سوار از شهر هرات به مدد او
~~آمد و تا
# ~~مدن ملک اسلام غیاث الحق والدین به اسفزار سه کرت با ملک قطب الدین حرب
# ~~کرد و مرد بسیار از جانبین به قتل رسید.

PageV01P724

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0728.png)

# ذکر صد وبیست وهشتم
# در فتح ملک اسلام غیاث الحق
# والدین بر ملک ms607 ینالتکین و گرفتاری فراهیان
# در رجب سنهآ مذکور ملک اسلام غیاث الحق والدین به طالع سعد و اختر
# ~~فرخنده با سپاهی که هر یک هنگام حرب و ضرب چون رستم زال مادهآ جلادت و
# ~~بأس اند و چون بهرام گور به وقت شر و شور با بسالت و زور،
### | شعرامتنبی]
# # هم المحسنون الکر فی حومة الوغی %~% و احسن منه کرهم فیالمکارم
# ایشان نیکوکنندگاناند مانند حمله کردن را در حربگاه کارزار
# و نیکوترست ازو حمله کردن ایشان در بزرگیها
# # و لولاحتقار الأسد شبفتها بهم %~% و لکنها معدودة فیالبهایم
# ~~و اگر نه چنانکه خوار داشتن شیران بودی تشبیه کردن من آن شیران را به
~~ایشان
# و لکن آن شیران شمرده شدهاند در میان چهارپایان[727]
### | شعر [نظامی]
# # سپاهی به هم کرد چون کوه قاف %~% همه سنگ فرسای و آهن شکاف
# # سپاهی که دریا و صحرا و کوه %~% شد از تعل اسبان ایشان ستوه
# # نبد شیر درنده را جایگاه %~% نه گور زیان داشت بر دشت راه
# ~~از شهر هرات، صینت عن العاهات، بیرون آمد و عنان عزیمت بر سمت خطهآ
~~اسفزار
# ~~تاخت. روز دیگر به وقت طلوع آفتاب در یک فرسنگی اسفزار نزول فرمود.
# و چون ملک قطبالدین ا[را] از وصول رایات همایون ملک اسلام غیاث الحق
# ~~والدین خبر شد، مضطرب و سراسیمه گشت و بغایت دلتنگ و پریشان شد. نواب و
# ~~اعیان سپاه او گفتند که «ای خداوند، خاطر مجموع دار و قبضی و وهنی به
~~خود راه
# ~~مده که ما بندگان به توفیق الله تبارک و تعالی و یمن دولت تو تا جان
~~داریم با سپاه
# ~~ملک اسلام غیاثالدین جنگ خواهیم کرد، و چون وقت مقارعت و محاربت پیش
~~PageV01P725
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0729.png)

# ~~آید و روز کین خواستن و کمین ساختن، چهره نماید و اوان جانبازی و
~~چارهسازی
# ~~شود.
# شعر[سیف اسفرنگی]
# اندران روز که در چشم سراندازان کوه
### | چون سراب از مدد حمله نماید بی جای
# چشمه تیغ ز رخسار سواران تابد
### | همچو در ms608 آینهآ آب روان کاهربایآ
# از غبار سپه و عکس رخ کشته کند
### | در هوا میغ اجل کهگل خورشید اندای
# تیر در خانهآ دیده چه بود؟ مردم جوی
### | گرز در هاون کله چه بود؟ سوداسایآ [728]
# ~~چون حیدر خشم آلود و چون سپهر دوداندود و چون یم بر موج و چون مزن سر
~~بر
# ~~اوج، پیش رویم واز سپاه مخالف چندانی را به زخم تیغ هندی در خاک و خون
# ~~غلطانیم که در هر گامی از اجساد کشتگان جبلی پیدا گردد و در هر قدمی از
~~دماء
# ~~بردلان درابی ظاهر شود.»
# ملک قطبالدین به تصلف آن جماعت نیرومند و خوشدل گشت و ساکنان
# ~~حصار را بر حرب تحریص گردانید وگفت «ملک ینالتکین هم درین دو روز به ما
# ~~خواهد پیوست و چون گرد سپاه او پیدا شود، جمله باتفاق و یکدل ازین حصار
~~با
# ~~تیغهای کشیده و رایات برافراشته بیرون رویم. از آن جانب ملک ینالتکین و
~~از این
# ~~طرف ما این لشکر را دستبردی نماییم که تا نفخ صور و هنگام نشور از آن
~~بازگویند.»
# و در آن روز ملک اسلام غیاث الحق والدین زمرهای را از نواب به پای حصار
# ~~فرستاد و فرمود که ملک قطب الدین را بگویید که این چه فتنه است که
~~برانگیخته ای
# ~~و این چه آشوب است که ظاهر گردانیدهای؟ در خون جان چندین هزار مسلمان
# ~~مشو و بر موجب «الفکر راید العقل» در خاتمت کار خود تفکری کن و به
~~دیدهآ سر و
# ~~بینش در سپاه منصور من که چون عدد رمال بی حساب است و چون شمار ذرات
# ~~بی پایان و چون قطرات امطار بیاندازه، نظری کن.
### | شعر
# یکی لشکرست این چو مور و ملخ %~% تو با پیل و با پیلبانان مچخ
~~PageV01P726
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0730.png)

# نواب ملک اسلام غیاثالدین الحق والدین به پای حصار آمدند وسخن
# ~~ملک اسلام به ملک قطبالدین [رساندند. اوآ در جواب گفت که «بنده و منقاد
~~ملک
# ~~اسلامام، اما خایفم ms609 و عقل من به هیچ وجه رخصت آنک به خدمت [729] ملک
# ~~اسلام آیم، نمی دهد.» چون نواب به سمع اشرف ملک رساندند که ملک
~~قطبالدین
# ~~به نصیحت ما به هیچ نوع سر طاعت و خدمتکاری بر خط انقیاد و فرمانبرداری
~~امر
# ~~اعلی ملک اسلام نخواهد نهاد، ملک اسلام بفرمود تا ادوات و آلات
~~حصارگیری
# ~~چون عراده و خرک و نردبان و کلنگ و بیل و تبر و تیشه گرد کنند و لشکر
~~منصور
# ~~عدت و ساز نبرد را مرتب گردانیده، فردا
### | شعر [نظامی]
# چو خورشید روشن برآرد کلاه %~% پدیدار گردد سپید از سیاه
# ~~از جوانب حصار صف برکشند.
# و از آن جانب ملک ینالتکین با ده هزار مرد فراهی هم در آن روز که ملک
# ~~اسلام غیاث الحق والدین به اسفزار آمد و به دره رسید و از دره به شب
~~بتعجیل تمام
# ~~بر آن عزیمت که به وقت ظهور صبح مفاجا به پای حصار رود و بر سپاه منصور
~~ملک
# ~~اسلام غیاث الحق والدین شبخون برد.
# و راوی چنین گفت لشکر او به شتاب چون باد پران و سحاب ربیع تا هنگام
# ~~طلوع آفتاب در قطع مسافت راه چندانکه امکان داشت سعی نمودند، به شهر
# ~~نرسیدند. در صحرای شاکان1 نزول کردند. ملک ینالتکین سواری [ی] چند را
~~گفت
# ~~«بروید و ما را از شهر و سپاه خبری آرید.» آن سواران دو پیاده را از
~~شهر اسفزار
# ~~بگرفتند و پیش ملک ینالتکین آورد[ند]. ملک ینالتکین به تخویف تمام از
~~ایشان
# ~~تحقیق احوال کرد. گفتند «که اینک ملک اسلام غیاثالحق والدین با لشکر
# ~~بی حساب از مغول و تاژیک در یک فرسنگی شهر معسکر ساخته است و رایات
# ~~همایون برافراخته.» ملک ینالتکین چون آن خبر بشنود متحزن و متعمج شد و
~~آثار
# ~~رعب و مجبن بر قالب قلب او کار [730] کرد. عزیمت هزیمت مصمم گردانید و
# ~~معنی «الفرار فی وقته ظفر» بر خود خواند و بر دقیقهآ PageV01P727
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0731.png)

### | شعر
# # به ms610 جنگ ار چه رفتن به بهروزی است %~% گریزش به هنگام پیروزی است
# ~~واقف گشت. در حال با چند سوار از اکابر فراه روی به گریز و پشت به
~~هزیمت آورد
# ~~و هرچند که وجوه سپاه و اشراف فراه گفتند که «ای خداوند، سپاهی ندیده و
~~حربی
# ~~نکرده و زخمی نخورده دل1 بر انهزام منه و لباس عار استیفاز مپوش
### | شعر [مؤلف]
# نه آنی که گفتی که گاه نبرد %~% برآرم ز گردون گردنده گرد
# به نیروی باهوی و زور دو دست %~% ز تن بگسلانم سر فیل مست
# به شمشیر ببرافکن روش چهر %~% بدرم جگرگاه شیر سپهر
# ~~و صیت جهان پیمای نامداری و آوازهآ عالمگیر شهریاری خود را بر باد مده،
~~و از
# ~~ذروة3 جبال ابطال رجال فرخنده حال به حضیض منازل جبناء واراذل میلان
# ~~منمای، و بر سر
### | شعر[وطواط]
# آذا رمت لبس العلی فادرع %~% لبوس التجلد یوم الجلاد
# چون میطلبی تو پوشیدن بلندی را، پس زره کن
# جامهای جلدی گردن را در روز شمشیر زدن با هم
# ~~واقف شو و از برای ابقاء نام نیک آباء کرام و اجداد عظام خود را پیش
~~زخم سهام
# ~~مسمومهآ بلایا، سینهآ بیکینه را هدف ساز.
### | شعر[کمال]
# # کسی به گردن مقصود دست حلقه کند %~% که پیش تیر بلاها سپر تواند بود
# # یه آرزو و هوس برنیاید این معنی %~% به زخم خنجر وتیر وتبر تواند
~~بود[731]
# ~~و یک زمانی ثابت قدم باش تا ما بندگان به یمن دولت ساعت افزون ملکی
# ~~خداوندی و فر غره میمون ملکی مخدومی، به مثالی روی به قتال آریم که از
~~هیبت
# ~~و صدمت آن اجزاء افلاک چون ذرایر خاک از هم فرو ریزد و از التهاب و
~~اشتعال
# ~~نیران او هیا کل کواکب ثواقب بگدازد. ای ملک! گاه جنگ و آهنگ است نه
~~هنگام
# ~~گریز و پرهیز، و زمان تاختن و سرافراختن است نه اوان گریختن و آبروی
~~ریختن.» PageV01P728
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0732.png)

# شعرالواحد من الشعرا)
# روز جنگ است، جنگ باید کرد ms611 %~% کوشش نام و ننگ باید کرد
# وقت جوشش شتاب باید جست %~% گاه کوشش درنگ باید کرد
# شکم ماه و پشت ماهی را %~% ز اشک شمشیر رنگ باید کرد
# دست پیکار روز کوشش و کار %~% در دهان نهنگ باید کرد
# از نم خون زمین معرکه را %~% همچو پشت پلنگ باید کرد
# گوش افلاک را ز نالهآ کوس %~% پر غریو و غرنگ باید کرد
# ~~ملک ینالتکین گفت که «ای اصحاب، وقت اطناب سخن نیست. همین ساعت ملک
# ~~اسلام غیاث الحق والدین با سپاهی بس انبوه از جوانب دشت و کوه خواهد
~~رسید.
### | شعر[فردوسی]
# شما هر کسی چارهآ جان کنید %~% خرد را برین کار درمان کنید
# ~~مصلحت من در انصراف وایاب است نه در تلبث و مطاولت؛ چه
### | شعراخالدی]
# # شدن پیش جنگی کسی کز تو پیش %~% بود مرگ جستن به دلخواه خویش
# ~~رأی من بر آن مقرر است و اندیشهآ من در آن مخمر که طریق تقابل و تقائل
~~ونهج
# ~~تخاصم و تناصل را مسدود گردانیده، پیش از آنک همی و غمی به اتباع و
~~اشیاع من
# ~~ملصق گردد، بروم.» این بگفت و بانگ بر [732] مرکب زد و با پانصد سوار
~~از راه
# ~~بیابانی متوجه فراه شد، که در صفت او چنین گفتهاند:
### | شعر امتنبی]
# مهالک لم یصحب بهاالذئب نفسه %~% ولا حملت فیها الغراب قوادمة
# ~~و از سپاه او قرب چهار هزار مرد جنگی بماند.
# در اثنای این حالت بر رأی اعلی ملک اسلام غیاث الحق والدین عرضه
# ~~داشتند که ملک ینالتکین با ده هزار مرد نامدار از پیاده و سوار صحرای
~~شاکان است
# ~~و امشب به مدد ملک قطبالدین به شهر اسفزار خواهد آمد. ملک اسلام
# ~~غیاث الحق والدین برفور پسر خود مخدوم زاده شمس الحق والدین را به اسم
~~مقدمه
# ~~با هزار سوار جنگی به حرب ملک ینالتکین فرستاد و بعد از ساعتی خود با
~~هزار
# ~~سوار در عقب ملکزادهآ اعظم بر سبیل رکضت براند. و چون نزدیک لشکرگاه
~~ملک
# ~~ینالتکین ms612 رسید بفرمود تا رایات همایون برافراشتند و کوسهای حربی فرو
~~کوفت اند] PageV01P729
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0733.png)

# ~~«فرتب الجیوش کثهلان و میمنة کرضوی و میسرة کابان»1
# چون سپاه فراه آنچ از ملک ینالتکین شنوده بودند به اضعاف آن مشاهده
# ~~کردند و برهان «لیس الخبر کالمعاینة»2 بر ایشان کشف شد، جمله یکدل صف
# ~~برکشیدند و جز حرب کردن چارهای ندید[ند]. چون از جانبین صفوف به هم
~~پیوسته
# ~~کشت و رکاب مبارزان درهم بسته شد و صرصر حدثان در تنسم آمد و اسنان
~~سنان
# ~~در تبسم و لب آجال در چهرهآ آمال خندیدن گرفت و طیور ارواح از قفص
~~اشباح
# ~~بریدن، به یکبار هر دو کرده بی محابا و تحاشی طریق تقاتل و تقابل را
~~پیش گرفتند.
### | شعر[فردوسی]
# # سپه یکسره نعره برداشتند %~% سنانها به ابر اندر افراشتند
# # ز گرد سپه روشنایی نماند %~% ز خورشیذ شب را جلائی نماند
# # ز تیر و ز پیکان هوا تیره گشت %~% همی آفتاب اندران خیره گشت [733]
# # درخشیدن تیغ الماسگون %~% شده لعل اهار داده به خون
# # پر از نالهآ کوس شد گوش2 میغ %~% پر از آب شنگرف شد جای تیغ
# # هوا گفتی از نیزه چون پیشه شد %~% خور از گرد اسبان پر اندیشه شد
# # ز کرد سپه کوه شد نابدید %~% کس از خاک گفتی زمین را ندید
# # تو گفتی زمین روی زنگی شدست %~% ستاره دل فیل جنگی شدست
# فراهیان چون تواتر حملات و ترادف صدمات دلیران غوری و مبارزان هروی
# ~~وکماة نکودری بدیدند، از دشت برگشتند و سه طایفه شد[ند] و هر طایفه قرب
~~هزار
# ~~مرد بناه به قلهآ جنگی و ذروهآ تندی برد[ند]. ملک اسلام غیاث الحق
~~والدین حکم
# ~~فرمود که لشکر منصور ما باید که یکسر از جوانب جبال درآیند. ملکزادهآ
~~اعظم
# ~~شمس الحق والدین حکم فرمود که لشکر منصور ما باید که یکسر از جوانب
~~جبال
# ~~درآیند. ملکزادهآ اعظم شمس الحق والدین کمر مجاهدت دربست و شمشیر
~~مقاتلت
# ~~برکشید وبر شاهق جنان جبلی با چند مرد سپاهی با ms613 چندان لشکر فراهی مقام
# ~~ساخت و بانگ بر فراهیان زد و گفت «منم نور دیدهآ کرتشاه و سرور سینهآ
~~سنجر.
### | شعر امتنبی]
# # آنا ابن اللقاء، آنا ابن السخاء %~% آناابن الضراب، آنا ابن الطعان
~~PageV01P730
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0734.png)

# من پسر دیدار کردنم در حرب، من پسر جوانمردی ام
# من پسر شمشیر زدنم، من پسر نیزه زدنم
# طویل النجاد، طویل العماد %~% طویلالقناة، طویلاللسان
# دراز دوال شمشیرم، دراز ستونهای خیمهام
# دراز نیم نیزههاام، دراز آهن سرنیزهام
# ~~ای جماعت خون گرفته از سجستانی و فراهی و درهای و قلعه گاهی! دست از
~~جنگ
# ~~کوتاه کنید و پایآ از مقاومت پس کشید و فریاد آلآمان الامان برآرید،
~~والآ همه برین
# ~~کوه و پشته کشته و سرگشته خواهید (734] شد.»
# فراهیان چون دانستند که ملکزادهآ اعظم شمس الحق والدین با لشکر بر آن
# ~~جبل شاهق از برای تدمیر و تقلیع ایشان منطقهآ بأس و شجاعت بر میان طاعت
~~و
# ~~استطاعت بسته است و خنجر مبادرت و ممارات برآورده، به یکبار در خروش
# ~~آمدند و دست به تیرزدن و سنگ انداختن برآورد[ند]. ملک اسلام غیاثالحق
# ~~والدین بانگ برکماة غوری و شجعان هروی زد که «پیش روید و این گروه عادی
# ~~نزاد1 دیؤ اصل عفریت کردار را در میان آرید.» غوریان و هرویان و
~~نکودریان پیاده
# ~~کشتند و بسرعت چون آب و آتش بر اطراف کوه برآمداند]. و ملکزادهآ اعظم
~~هر
# ~~ساعت به زخم تیغ آبدار آتش نشان و باد گرز گاوسار مغزکاو[و] خاک معرکه
~~را با
# ~~خون پردلان جانباز آمیخت.
### | شعر [عمعق]
# چندان بریخت خون عدو خنجرش که گشت
### | اجزاء کوه و دشت همه لعل وارغوان
# ~~چون فراهیان از دره تا دو فرسثگی اسفزار بتعجیل تمام رانده بودند و روز
~~دیگر تا
# ~~غروب آفتاب حرب کرده تشنگی بر ایشان غالب گشت، دو گروه شدند. یک گروه
# ~~سلاحها بینداختند و در پیش ملک اسلام غیاثالحق والدین جباه بر خاک
~~خواری
# ~~مالیداند2. و گفت [ند]: PageV01P731
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0735.png)

# شعرامجد همگر]
# شاها! به ذات ms614 پاک خدای [ی] که حکمتش
### | بر درگه تو رایت شاهی فراشتهست
# وز بهر حفظ بیضهآ اسلام وضبط ملک
### | ذات ترا به داد و دهش برگماشتهست
# نقاش صنع او به سر کلک «کن فکان»
### | نه طاق را به کوکب زرین نگاشتهست
# ~~735] که «ما بندگان عاصی سرگشته را به جان امان ده و به کرم جبلی قلم
~~عفو و
# ~~غفران بر جریدهآ جرم و عصیان ما کش.» و گروه دیگر به باد اغراء شیطان
~~لعین آتش
# ~~کین در خود زده بودند و هر چند که اکابر زمرهآ غور و اشراف حزب هرات
~~گفتند که
# ~~«ای قوم بی باک، پیش از آنکه همه به زخم تیغ بی دریغ کشته شوید، دست از
~~حرب
# ~~کوتاه کنید تا ملک اسلام غیاث الحق والدین بر حسب «الکریم اذا قدر
~~عفی»1 گناه
# ~~شما را ببخشد.» فراهیان بدان اقوال التفات نکردند و هرچند که از ایشان
~~مرد پیش تر
# ~~کشته میشد، پیشتر می رفتند؛ برین گونه که از طرفین میان عسکرین کشش و
~~کوشش
# ~~و خونریزش و آویزش بود تا آن هنگام
### | شعر[فردوسی]
# که خورشید تابنده شد ناپدید %~% شب تیره بر چرخ لشکر کشید
# ~~ملک اسلام غیاثالحق والدین به پیرامن آن کوه با تمامت سپاه فرود آمد و
~~ممر
# ~~عقبات و هضبات را چنان بگرفت که موری را مجال درآمدن نبود و ماری را
~~امکان
# ~~بیرون شدن، نی. فراهیان نیز مداخل و مخارج کوه را در حفظ درآوردند، و
~~آن شب
# ~~تا روزگرسنه و تشنه و حیران بر آن جبل رفیع و قلهآ منیع بسر برد[ند]. و
~~آن شب بر
# ~~ایشان شبی گذشت که گفتی مگر روز قیامت است و یا شام بازپسین. قرب
~~هزارتن
# ~~در آنشب از رؤوس قلل جبال و طرق عقبات، پنج گان و ده گان بسلامت بیرون
# ~~رفتید.
### | شعر[فردوسی]
# برفتند بیدل گروها گروه %~% پراکنده در دشت [و] وادی [وآکوه PageV01P732
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0736.png)

# ~~آن شب برین نوع که ذکر رفت فراهیان بر سر کوه بسر بردند. ms615 روز دیگر
### | شعر[فرخی]
# چون خسرو زرین سپر سر بر زد از چرخ فلک
### | شد چهر دهر دیؤگون برسانت روی ملک
# ~~[736) ملک اسلام غیاث الحق والدین به عون ایزد بخشندهآ دادگر جان آفرین
~~بر
# ~~فراهیان ظفر یافت و قرب دوهزار تن را بگرفت و مراکب پیش مار و اسلحهآ
~~بی حد و
# ~~ثیاب بی عد در دست سپاه منصور ملک اسلام غیاث الحق والدین افتاد. دو تن
~~را از
# ~~آن فراهیان، ملک اسلام به فراه فرستاد تا به سمع ملک ینالتکین رسانند
~~که به چه
# ~~صفت سیاه او مخذول و گرفتار شد. بعد از آن فرمان فرمود تا فردا
~~بامدادان فراهیان
# ~~را گردن بسته و سر و پا برهنه، چون اساری خیبر، به پای حصار اسفزار
~~برند تا ملک
# ~~قطبالدین به دیدهآ تفکر در جمال حال بازوال ایشان نظری کند و از ملک
~~ینالتکین و
# ~~سپاه او پیش [ازین] مفاخره نکند.1 PageV01P733
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0737.png)

# ذکر صد و بیست و نهم
# در فتح ملک اسلام غیاث الحق والدین
# بر ملک قطب الدین اسفزار وزوال حکومت ملک قطب الدین
# شعراسیف اسفرنگی]
# ~~چو چتر عودی شب سایه از جهان برداشت
### | فلی ز افسسر خورشید سایهبان برداشت
# ~~سفید باز جهانگیر صبح نوبت زد
### | چو مهر کاسهآ روئین ز هفت خوان برداشت
# ~~پیادهوار فروماند مه چو شام نجوم
### | ز اسب ادهم شب زین کهکشان برداشت
# ~~کلاه گوشهآ خورشید چون هویدا شد
### | شب از عمامهآ برجیس طیلسان برداشت
# ~~[737] ملک اسلام غیاث الحق والدین به پای حصار اسفزار آمد و فرمان
~~فرمود تا
# ~~جملهآ فراهیان2 را پیش بردند. به یکبار از اطراف حصار فراهیان و سپاه
~~منصور ملک
# ~~اسلام غیاث الحق والدین خروش وفغان برآوردند و آواز کوس و نفیر طبل و
~~نای بر
# ~~فلک گردان رسانید [ند]؛ به مثابتی که گفتی سر «اذا زلزلت الآرض
~~زلزالها»3 ظاهر شد
# ~~و ازگرد سواران و خوی مرکبان روی زمین «ذات لیلة لحالکة الجلباب هامیة
~~الرباب»4
# ~~گشت و فراهیان به آواز بلند ms616 فریاد برآوردند که «ای ملک5 قطبالدین در
~~خون جان
# ~~ما مشو. ملک ینالتکین که گاه دعوی تهور و بأس در انجمن ملوک و کماة
~~رجال خطهآ
# ~~نیمروز این گفتی:
### | شعرانظامی] PageV01P734
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0738.png)

# چو در معرکه برکشم تیغ تیز %~% به کوهه کنم کوه را ریزریز
# گرم شیر پیش آید وگر نهنگ %~% برو اندر آیم چو غران پلنک
# چو کردن برآرم به گردنکشی %~% نه از آبی هر اسم نه از آتشی
# درم پهلوی پهلوانان به تیغ %~% خورم گرده گردنان بی دریغ
# ~~باده هزار مرد جنگی پیش از آنکه نظر او به رایات همایون ملک اسلام غیاث
~~الحق
# ~~والدین افتادی منهزم شد. ترا با این مرد هزار، درین حصار چه دست دهد؟»
# چون ملک قطبالدین و اکابر متوطنان حصار آن حالت با فزع را مشاهده
# ~~کردند و دوهزار فراهی را گردن بسته و سر و پا برهنه، بعضی مجروح و
~~مقروح و
# ~~قومی عریان وگریان و طایفه [ای]حزین و غمین دیدند، متحیر و سرگشته و
~~غمگین
# ~~و مضطرب حال شدند.
### | شعر[حریری]
# حیاری یمید بهم شجوهم %~% کأنهم ار تضعوا الخندرئسا[838]
# ~~اختلاف و دو گروهی در میان سپاه ملک قطبالدین ظاهر شد. امیر ملکشاه
~~آزابی
# ~~گفت که «مصلحت در آن است که حرب کنیم و به هیچ نوع اندیشهای به خود راه
# ~~ندهیم وبا ملک اسلام غیاث الحق والدین سر به صلح درنیاریم؛ چه، اگر بر
~~ما دست
# ~~یابد فی الحال همه را به خواری هرچه سخت تر به قتل رساند. مصلحت در آن
~~است
# ~~که همه یکدل شویم و نام خود را به نیکی منتشر گردانیم، و اگر شما همه
~~ازین حصار
# ~~بیرون خواهید رفت و منقاد و مطیع سپاه منصور ملک غیاثالدین خواهید شد،
~~من
# ~~باری به چنین و چنین سوگند که تا جان داشته باشم بیرون نخواهم رفت و جز
~~حرب
# ~~و ضرب ضراعتی و مسکنتی نخواهم نمود.» برین نوع که ذکر رفت،
### | شعر[فردوسی]
# بسی سخت سوگندهای گران %~% بخورد و برآهخت گرز ms617 از میان
# که امروز من جز بدین گرز جنگ %~% نسازم وگر بارد از ابر سنگ
# ~~طایفه ای از اسفزاریان و جماعتی از مبارزان هرات چون سیفالدین شمعانی و
# ~~محمد شمسالدین افتخار و محمود علی جزه و زمرهلای] دیگر از اوباش با
~~امیر PageV01P735
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0739.png)

# ~~ملکشاه آزابی بیعت کردند که «ما نیز درین اندیشه متفق ایم.» و گروهی
~~دیگر ملک
# ~~قطبالدین را گفتند که «مصلحت کار ملک در آن است که حصار به دست باز دهد
~~و
# ~~پیش ملک اسلام غیاثالدین رود و به تضرع و خشوع و خضوع هرچه تمامتر از
# ~~ملک اسلام طلب عفو و صفح خطایا و ذنوب خود کند.»
# ملک قطبالدین سخن آن قوم بشنود واز حصار بیرون آمد و پناه به
# ~~ملک زادهآ اعظم جوانبخت شمس الحق والدین برد ولشکر منصور ملک اسلام
# ~~غیاث الحق والدین خود را در حصار انداختند و غنیمت بسیار به دست
~~آورداند].
# ~~ملک اسلام غیاث الحق والدین بفرمود تا جماعتی را [739] که در حصار
~~بودند همه
# ~~را دو شاخه کردند. گروهی را که مادهآ آن فتنه بودند به قتل آورد و
~~زمرهای را چوب
# ~~زد و ملک قطبالدین و پسرش خسرو را در خیمهای بازداشت. روز دیگر
### | شعر[فردوسی]
# چو خورشید سر بر زد از کوهسار %~% بگسترد یاقوت بر پشت قار
# ~~ملک اسلام غیاث الحق والدین به شفاعت نواب و اعیان ملک خود و علمای
~~اسفزار
# ~~امیر ملکشاه آزابی را با صد و پنجاه بفرمود از اساری فراهی که از قلعه
~~گاه بودند به
# ~~ملک تاج الدین جمال قاضی بخشید و مرد صد دیگر که از اوک سجستان بودند و
~~از
# ~~زمرهآ تبع شاهزاده شاه علی، آزاد کرد و طایفهای دیگر را افرادا[از]
~~مبارزان غوری و
# ~~پردلان هروی در شب بگذاشتند تا هر کس به گوشهای منزوی شد. باقی هزار
~~مرد
# ~~فراهی بماند. ملک اسلام غیاث الحق والدین فرمان فرمود تا ایشان را دهه
~~و صده
# ~~کردند و هر گروهی را به ms618 یکی از قواد و رؤوس سپاه سپرد.
# و بعد از دو روز، ملکی شهر اسفزار را به ملکزادهآ امیر محمدبن ملک مغفور
# ~~مبرور علاء الحق والدین ارزانی داشت وامیرعلی خططای را به نیابت او نصب
# ~~گردانید و قلاع و حصون اسفزار را به معتمدان و کوتوالان نامدار کاردیده
~~سپارش
# ~~فرمود و قومی را که در حرب فراهیان بسالتی و شجاعتی به اظهار رسانده
~~بودند
# ~~بنواخت و هر یک را تشریف خاص داد و جماعتی که از حصار بیرون آمده بودند
~~در
# ~~زنجیر کشید و به کار عمارت خندق و بارهآ حصار مأمور گردانید، و امرای
~~مغول را
# ~~مال فاخر داد و روز دیگر به طالع فرخ و ساعت میمون از اسفزار بیرون
~~آمد.
# و چون به خطهآ معموره هرات نزول فرمود، حکم کرد که ملک قطبالدین را
# ~~با تمامت فراهیان، علی وجه السیاسه، به آیین تمام به شهر درآوردند. روز
~~دیگر PageV01P736
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0740.png)

# ~~تواب و ارکان ملک ملک اسلام غیاثالحق والدین چون مولانا ناصرالدین
# ~~عبیدالله [740] و مولانا صدرالدین قاضی و غیاثالدین بهرام وناصرالدین
~~ایلچی
# ~~خواجه وامیر اباحی واختیارالدین محمدهارون و تاج الدین احمد وجمال
~~الدین
# ~~شیث وسیفالدین بادام و خواجه عزیز وخواجه شهاب وامیر بهاءالدین و
# ~~جماهیر ارباب ولایت هرات پیش ملک قطبالدین رفتند وکل خلق هرات اززن و
# ~~مرد بر ابراج و مناظر دروازهآ فیروزآباد برآمدند و از دروازهآ
~~فیروزآباد تاجسر در قراه
# ~~دو رویه خلق صف زده بایستادند. پیش از همه طایفهآ شتربانان با صد شتر
~~آراسته و
# ~~آوای درای و صدای طبل به شهر درآمدند و در عقب ایشان استربانان با صد
~~سر
# ~~استر بر منوال شتربانان و در عقب ایشان دهلیان شهر دهل زنان با
~~سپربازان و
# ~~جماعتی با تیغهای کشیده و رماح برافراشته، و از عقب ایشان نوبتیان ملک
~~اسلام
# ~~غاث الحی والدین با کوس و طبل و نای و نفیر وگاودم و سفیدمهره و رایسات
# ~~پرافراشته و توقهای برافراخته، و از عقب ایشان نواب ms619 و حجاب مذکور، و از
~~عقب
# ~~ایشان پنجاه مبارز غوری و هروی با خناجر مسلوله و گرزهای گاوسار، و از
~~عقب
# ~~ایشان ملک قطبالدین سواره بر اسبی کودن که گوی [ی] در صفت او گفتهاند:
### | شعر[انوری]
# جهانوردی که امروزش ار برانگیزی %~% به عالمیت رساند که اندرو فرداست
# ~~و مصاحب او پسرش خسرو بر لاشهای دیگر سوار و از یمین و یسار ایشان
~~پنجاه
# ~~مرد با شمشیرهای کشیده و از عقب ملک قطبالدین فراهیان سربرهنه و عریان
~~و
# ~~گردن بسته و بر سر هر ده فراهی چهار مرد نامدار از کماة غور و شجعان
~~هرات موکل
# ~~بدین نوع که ذکر رفت - به شهر درامدند و بر سر چهار سوی واجب القتلی را
~~بر
# ~~چنگ زده بودند و چند دزد را [741] دست و پای قطع کرده.
# چون ملک قطبالدین و فراهیان به سر چهارسوی رسیدند و آن شخص را بر
# ~~چنگ و آن دزدان را دست و پای بریده بدیدند، متحیر و مدهوش شدند و با هم
# ~~گفتند که ما را نیز بدین صفت به تنکیت و تعذیب هرچه سختتر عبرت جهانیان
# ~~خواهند گردانید.
# القصه ملک قطبالدین را به حصار بردند و از آن جمله اسیران فراهی سراج
# ~~مودود و پسر رئیس سراج را که هر دو از جملهآ اکابر و جماهیر فراه بودند
# ~~مطلق العنان در شهر بگذاشت و دیگران را در زنجیر کشید و به کارگل کشیدن
~~و PageV01P737
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0741.png)

# ~~خشت زدن نصب گردانید. مردم شهر هرات ایشان را به طعام و لباس مدد عظیم
# ~~دادند و بعد از چند روز محمد شمسالدین افتخار و محمود علی جزه را با
~~طایفه
# ~~[ای] دیگر بر سر چهارسوی بی دست و بای بیرون کردند. و ملک اسلام غیاث
~~الحق
# ~~والدین بر موجب شرع مطهر مصطفوی مال بی حد در ذمهآ ملک قطب الدین ثابت
# ~~گردانید و ملک قطبالدین در حضور قضاة وائمه و شیوخ شهر هرات بدان اقرار
# ~~کرد و اعتراف آورد ms620 و گفت که «آنچ که در ذمهآ من بر موجب شرع نبوی ثابت
~~شد حق
# ~~است و مرا به خدمت ملک اسلام غیاث الحق والدین دادنیست.» و ملک اسلام
~~به
# ~~جهت نفاذ سیاست را بفرمود تا ملک قطبالدین را بر سر چهار سوی هرات چوب
# ~~زدنک.
# و امرای خراسان به اسم تهنیت آن دو فتح بزرگ که بر دست ملک اسلام
# ~~برآمد سفرا و رسل و ایلچیان به هرات فرستادند با خلعت و تشریف و هدایای
# ~~قسمت کرد و در عمارت مواضع خیر افزود و از آنجا که کرم غریزی اوست به
~~جهت
# ~~فراهیان هر روز هزار من نان مع الادام از خاصهآ خود تعیین فرمود تا
~~همچنانکه موالی
# ~~و دعاگویان او را از نعمت عام [742] او نصیب کامل و حظ وافر حاصل است،
# ~~اعادی و حساد ملک او را نیز بهره باشد. و فراهیان هر روز تا نماز دیگر
~~در پای حصار
# ~~و حمام و کوشک و حوض و خانقاه ملک اسلام گل میکشیدند و خشت میزد[ند]
# ~~و بعد از نماز دیگر چون فراش مبثوت فوج فوج و گروه گروه، دهگان و
~~پنجگان در
# ~~بازارها و کویها و سرایها میگشتند و به گدایی و اظهار بی نوائی خورش و
~~پوشش
# ~~حاصل میگرد[ند].
# و راوی چنین گفت که چون دو فتح چنین عظیم یکی مغلوبی و مخذولی
# ~~فراهیان و دیگر فتح حصار اسفزار و دربند افتادن ملک قطبالدین باریتعالی
~~و تعظم
# ~~به کرم عمیم وفیض فضل بی غایت خود ملک اسلام غیاث الحق والدین راکرامت
# ~~فرمود، ملک اسلام غیاث الحق والدین به شکر این عطیت الهی بر حسیب «من
~~اراد
# ~~ان یصید قلوبالرجال ینثر لها حب الأحسان والأجمال»1 ابواب خزاین را
~~بگشاد و PageV01P738
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0742.png)

# ~~بندگان خدای عزوجل را از سخاء خود محظوظ گردانید.
### | شمعر [عزیزی]
# در گنجهای کهن برگشاد %~% بسی زر و گوهر به درویش داد
# به دانندگان داد بسیار چیز %~% به گوشهنشینان و زهاد نیز
# به ایزدشناسان تقرب ms621 نمود %~% در نیک و بد را ببست و گشاد
# ~~بعد از چند روز مولاناء ومعظم ناصرالدین عبیدالله را پیش پادشاهزادهآ
~~جهان
# ~~سلطان ابوسعید فرستاد تا احوال فراهیان و انقلاب دولت ملک قطب الدین
~~اسفزار و
# ~~موافقت خواجه مجد خوافی با شاهزاده یسور و مودت ملک فرخ زادبن ملک
# ~~قطبالدین تولک با مخالفان ملک پادشاهزادهآ جهان عرضه دارد. مولاناء
~~معظم
# ~~ناصرالدین عبید الله در بیستم شعبان سنهآ مذکور به طالع سعد و زمان
~~خجسته از
# ~~شهر هرات بیرون آمد و در ذیقعدهآ سنهآ مذکور در حدود اران به اردوی
~~یادشاهزاده
# ~~جهان [743] سلطان ابوسعید رسید. روز دیگر پیش آمیر چوپان رفت و چون بار
# ~~یافت و روی امیر چوپان بدید، زبان به نشر مدح و ثناء او بگشاد و گفت:
# شعراسیف اسفرنگی]
# ~~خسرو گرشسبروز، ای که چو دستان سام
# در عجم و ترک هست مردی تو داستان
# ~~رستم اگر هفت خوان روز وغا مینهاد
# تو به سخا مینهی هر نفسی هفت خوان
# ~~عزم جهانگیر تو حاملهآ خیر و شر
# تیغ ظفریاب تو عاقله انس وجان
# ~~آتش شمشیر تو گر بزند شعلهای
# در تن شیران چو مغز آب شود استخوان
# ~~بعد از آن دعا و ثنا و محمدت ملک اسلام غیاث الحق والدین عرضه داشت و
~~در
# ~~عقب آن حکایات شاهزاده یسور و فتح حصار اسفزار و انهزام ملک ینالتکین و
# ~~گرفتن دو هزار مرد فراهی و آوردن خانههای بکتوتیان و خاتون [و] پسر
~~بوجای و
# ~~پیغامهای درشت که به شاهزاده یسور فرستاد، و به قتل رساندن هر قشون1
~~بوجای PageV01P739
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0743.png)

# ~~را با اتباع او و حکایت ملک تولک و خواجه محمد چنانکه حق اداء سخن باشد
~~به
# ~~سمع امیر چوپان رسانید. امیر چوپان گفت که «ای رسول خردمند و ای فصیح
# ~~مقبول القول»، بر من روشن و محقق است که در کل ممالک پادشاهزادهآ جهان
# ~~سلطان ابو سعیدخان ملکی با حسبتر و حاکمی با نسبتر از ملک غیاثالدین
# ~~نیست و از ms622 کوچهای پسندیده و خدمتهای شایسته که ازو در وجود آمد از عهد
~~مهد
# ~~کیومرث تا این دم از هیچ ملکی در ملکی و از هیچ والیای] در ولایتی و از
~~هیچ
# ~~شهریاری در دیاری نمانده و آنچ او با شاهزاده یسور - که تمامت [744]
~~عساکر
# ~~پادشاهان توران را منهزم گردانید و چندین شاهزادهآ بزرگ حال را به قتل
~~آورد -کرد،
# ~~هیچ پادشاهی و ملکی ازگاه دولت پادشاهان چنگیزخان نکرد. اگر خواست حق
# ~~باشد از حد مازندران تا اقصای افغانستان و شط آموی بدو مفوض گردانم.»
~~بعد از
# ~~آن مولانا ناصرالدین عبیدالله را گفت که «فردا در خدمت پادشاهزادهآ
~~جهان همین
# ~~حکایت را که پیش من تقریر کردی عرضه دار.» روز دیگر،
### | شعر[فردوسی]
# چو خورشید پیدا شد از پشت زاغ %~% برآمد به کردار زرین چراغ
# ~~امیر چوپان مولانا ناصرالدین عبیدالله را به خدمت پادشاهزادهآ جهان
~~سلطان
# ~~ابوسعید برد. و چون مولانا به شرف پادشاهنشاهی مشرف گشت، شرایط خدمت
# ~~به جای آورد و زبان به دعا بگشاد،
### | شعرامجد همگر]
# پادشاها! عون حق یار شب و روز تو باد
### | بخت پیروزه غلام بخت بیروز تو باد
# اقتباس نور ماه رایت دولت مدام
### | از ضیاء روی و رأی عالم افروز تو باد
# بیر گردون تابع بخت جوان شاد تست
### | ملک عالم صید اقبال نو آموز تو باد
# آب روی روز پیکار و فروغ کارزار
### | از سر تیغ کمین ساز جهان سوز تو باد
# هرکجا عیشی ست در عالم ز روی خاصیت
### | وقف بر طبع لطیف شادی آموز تو باد PageV01P740
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0744.png)

# ~~بعد از عرض دعا و ادای ثنا، آنچ که ملک اسلام غیاثالحق والدین گفته بود
# ~~علی التفصیل به شرح وبسط تمام به سمع اشرف پادشاهزادهآ جهان [745]
~~رساند.
# ~~پادشاهزاده از غایت فرح به استماع آن کلمات متبسم شد و روی به جانب
~~امیر
# ~~چوپان و تاج الدین علیشاه و امرا و صواحب آورد و گفت «به هر چه که
~~دلخواه ملک
# ~~غیاثالدین باشد یرلیغ و ms623 پائیزه دهید؛ چه، چنین ملکی را که به راستی و
~~نیک دلی
# ~~چنین کوچها دهد که امثال و اقران او از آن عاجز و قاصر باشد، به نواخت
~~و عاطفت
# ~~مخصوص و محظوظ گردانیدن از جمله لوازم و واجبات است.»
### | شعر [مؤلف)
# سزد گر بدو گنج و لشکر دهم %~% همان تاج شاهی وکشور دهم
# به در کرانمایه و زر ناب %~% برافروزمش چهره چون آفتاب
# ~~روز دیگر امیرچوپان و تاج الدین علیشاه مبلغ پنجاه هزار دینار نقد به
~~جهت ملک
# ~~اسلام غیاث الحق والدین تسلیم مولانا ناصرالدین عبیدالله کردند و یرلیغ
~~نوشت[ند]
# ~~که «سه سال مردم هرات از زحمات قلان و قبجور1 و عوارضات دیوان خراسان2
# ~~معاف و مسلم باشند و تمامت اسباب و املاک خواجه مجد خوافی و ملک
# ~~قطبالدین اسفزار و ملک فرخ زاد تولک و طایفهآ دیگر که با شاهزاده
~~موافقت و دل
# ~~ایلی داشتهاند و احرار و عبید پسر بوجای از آن او باشد. و امرای نکودری
~~حکم و
# ~~امر او را انقیاد نمایند، وچرخاندازان خراسان پیش او روند، و امرای
~~خراسان او را
# ~~به مال و مرد و ساز نبرد و آنچ بدیشان رجوع کند مدد دهند.»
# و از مراکب واسلحه و غرایب عراق «من عتاق الافراس و جیاد المراکب
# ~~والدواب و اعداد الأسلحة والنقایات من تجافیف و مغافر و جواشن و ترسة و
~~زانات»
# ~~به اسم ملک اسلام تعیین فرمود و مولانا ناصرالدین عبیدالله را مبلغ
~~هزار دینار
# ~~خراسانی ادرار مخلد و انعام مؤبد کرد و مصاحبان او را هر یک را به
~~ادرار و خلعت
# ~~گرانمایه، علی حسب مرتبته، بزرگ گردانید، و مولانا را به دلخوشی تمام
~~مع [746]
# ~~حصول المطالب والمآرب دوستکام اجازت مراجعت فرمود و هرکس از امرا و
# ~~صواحب به ملک اسلام نامهای نوشت.

PageV01P741

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0745.png)

### | ف کر صد وسی
# در عماراتی که ملک اسلاه
# غیاث الحق والدین در شهر اهرات ا کرد
# از جمله عماراتی که ملک ملوک اسلام غیاث الحق ms624 والدین در خطهآ محروسهآ
# ~~هرات، حمیت عن الآفات والعاهات، فرمود اول عمارت مسجد جامع است و هیچ
# ~~پادشاه ملکی را بعد از سلطان سعید مغفور غیاث الحق والدین، نورالله
~~رمسه، تا این
# ~~عصر آن دست نداد که مسجد جامع هرات را که اکثر به اندراس انجامیده بود
~~و
# ~~صفههای شرقی و جنوبی آن خراب شده و از جنبذات و بیل پایههای اطراف
~~اربعهآ
# ~~او و آثار نمانده، مرمتی کردی.
# ملک اسلام غیاث الحق والدین در عهد دولت خود از سر صفای عقیدت و
# ~~کمال حسن ایمان که «إنما یعمر مساجد الله من آمن بالله والیوم الآخر»
~~یعنی
# ~~«عمارت کنند خانههای خدای عز وجل را آن کس که ایمان دارد به خدای عز
~~وجل
# ~~و به روز قیامت.» و برحسب قول نبی، علیه السلام که «من بنی مسجدا ولو
~~کفحص
# ~~قطاة بنی الله اله ]بیتا فی الجنة» یعنی «هرکه بناکند جهت خدای عز و جل
~~مسجدی
# ~~و اگر همه به مقدار خانهای سنگ خواره بود بناکند، حق تعالی از برای او
~~در بهشت
# ~~خانه [ای عطا فرماید].» وایضا قوله، علیه السلام «اذا نزل عاهة من
~~السماء عوفی منها
# ~~ثلثة نفر حملة القرآن و عمارالمساجد و زعاةالشمس» یعنی «چون حق تعالی
~~[747] از
# ~~آسمان بلائی به زمین خواهد فرستاد سه گروه مردم را از آن بلا معاف
~~دارد. بر
# ~~دارندگان قرآن را و عمارت کنندگان مسجدها را و نگاهدارندگان آفتاب را؛
~~یعنی
# ~~مؤذنان را.» و ایضا قوله، علیه السلام «من بنی مسجدا اعطاه الله بکل
~~شبر او بکل
# ~~ذراع آربعین آلف مدینة من ذهب و فضة و یاقوتة» یعنی «هر که بناکند
~~مسجدی را
# ~~عطا دهد حق تعالی او را به هر بدستی یا به هرگزی چهل شهر از زر و نقره
~~و یاقوت
# ~~در بهشت» مسجد جامع شهر هرات به حال عمارت بازآورد و خود بنفسه با
~~تمامت PageV01P742
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0746.png)

# ~~نواب و ارکان دولت و اعیان ولایت هرات پنجاه روز در مسجد ms625 جامع متوطن شد
~~و
# ~~در آن سعی جمیل و خیر نامی به اعتقاد صافی اجتهاد تمام و جد بلیغ مبذول
# ~~داشت و بفرمود تا هر موضع را که خراب شده بود بهتر و محکم تر از وضع
~~اول به
# ~~حال آبادانی باز آورد[ند] و به لطایف کتابت و دقایق صنعت آراسته
~~گردانید اند] و
# ~~اشکال غریب و نقوش بدیع ساخته و پرداخته کرد؛ به صفتی که:
### | شعر[من تاج المآثر]
# همی بیتنند از اشکالش جمال قصر نوشروان
### | همی یابند ز ارکانش مثال سد اسکندر
# کشیدستند در سقفش تو گویی جامهآ دیبا
### | فکندستند بر صحنش تو گویی تختهآ مرمر
# ~~و در حصار بر طرف شمال بارگاهی که منسوب است به دار...1 بساخت و بفرمود
~~تا
# ~~آن را به نقوش و صور مزین گردانیدند به شکلی که دیدهآ سیاح مثل آن در
~~اقطار و
# ~~اکناف ربع مسکون ندید و گوش هیچ مسافر در شرق و غرب جهان مانند آن
~~نشنود.
### | شعر[ازرقی]
# # ز بس نغزکاری چو کاخ سلیمان %~% ز بس استواری چو سد سکندر[748]
# # تصاویر او دهشت طبع مانی %~% تماثآیل او حیرت جان آذر
# # نبرد مگر صحن او را به سالی %~% مهندس به اندیشه، عنقا به شهپر
# # مزین درو صفههای مربع %~% منقش درو شمسههای2 مصور
# ~~و یا گویی که ملک الکلام فردوسی، رحمةالله، این دو بیت را که در
~~شاهنامه
# ~~آوردست، به جهت این بارگاه عالی بناه گفته است و این بیتها این است:
### | شعر[فردوسی]
# یکی کاخ آراسته چون بهشت %~% همه سیم و زر اندر افکنده خشت
# به دیبای رومی بیاراسته %~% چه مایه بدو اندرون ساخته
# ~~و به خوبی و دلپذیری چنان بود که هر آفریده را که نظر بر صور جان افزای
~~و منظر
# ~~جدر دلربای یمین و یسار او افتاد این شعر به زبان راند: PageV01P743
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0747.png)

### | شعر
# # ای مرتفع بنای همایون خسروی %~% منسوخ گشته از تو عمارات کسروی
# # اوجت گذشته ز مصابیح آسمان %~% سقفت نگاشته ز تصاویر مانوی
# # ارکانت با مدارج ms626 افلاک متصل %~% ایوانت با مطالع خورشید مستوی
# # دست ظفر ز چرخ ببرده به ارتفاع %~% کوی سبق ز خلد ربوده به نیکوی
# # شکل ترا به امر سلیمان به سالها %~% برده به سر معلم دیوان به جادوی
# # چون برجهای گردون ایوان تو بلند %~% چون رکنهای عالم ارکان تو قوی
# ~~در ساختن این بارگاه یکی از کرامات ملک اسلام غیاث الحق والدین آن است
~~که
# ~~نقاشان را مأمور گردانید که طرف جدر1 غربی بارگاه را به نقوش عساکر
~~پادشاهزادهآ
# ~~جهان سلطان ابوسعید منقش گردانند به عظمت هرچه تمامتر و به شکوه هرچه
# ~~پیشتر، و جانب شرقی را به جیوش شاهزاده یسور [749] مصور کنند، اما بر
# ~~مقتضای «نعم الشی الفال»2 عساکر شاهزاده یسور را منهزم وگرفتار و مقتول
~~و
# ~~مجروح بپردازند و شاهزاده یسور را پیاده و غمگین و خایب و خاسر برکشند.
~~حق
# ~~تعالی به اندک روزگاری - چنانک ذکر آن به تقریر خواهد پیوست - شاهزاده
# ~~یسور و سپاه او را چنانک دلخواه ملک اسلام بود، مخذول و منکوب گردانید.
~~دیگر
# ~~در جوار خندق پای حصار حمامی ساخت که به وضع و هیأت آن در عراق و
# ~~عراقین وشام وشامات دیدهآ هیچ آفریده ندید و مال بیحد در پرداختن آن
# ~~مصروف داشت.
# شعراصاحب الطرائق]
# حمامنا فی کل جنبذة له %~% امثال جامات من البلور
# گرمابه ما در هر گنبدی که مر وراست
# مانندهای جامهاست از بلور
# تلقی زجاجات اذا شمس الضحی %~% طلعت علینا اشرقت کبدور
# بینی تو شیشهها را چون آفتاب چاشتگاه
# برآید برو بدرخشد همچو ماهها شب چهارده
# و هواه ذالأعتدال و صحنه %~% شرق بعرف المسک والکافور PageV01P744
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0748.png)

# ز هوای او خداوند اعتدال است و میان سرای او
# پراست به بوی مشک و کافور
# شعر[حسامی]
# # حبذا این مقام خلد آثار %~% حبدا این بنای خوش دیدار
# # آب او خوشگوار و جان پرور %~% خاک او مشک بیز و عنبر بار
# # نفس آتشش موافق طبع %~% وز هوایش خجل نسیم بهار
# # موضع راحت وضیع و شریف %~% موقف ms627 خلوت صغار وکبار[750]
# # هست بی شبه احتیاج بدو %~% خلق را سال وماه ولیل ونهار
# # چون بود گرم وتر، عزیز بود %~% چون بود سرد و خشک، باشد خوار
# # چون حقیقت نظرکنی در وی %~% دوزخ است و بهشت پر انوار
# ~~و در شرقی حصار کوشک [عالی] بنا افکند و از پای حصار تا سر چهار سوی
~~بازاری
# ~~با دو کاروانسرای بساخت و در بیرون شهر در جوار باغ سفید خانقاهی بس
~~عظیم
# ~~برآورد و آسیا و آسیاب و آنچ که مایحتاج خانقاه داری باشد از خالص مال
~~بی وبال
# ~~خود برو وقف کرد. و در طرف شمالی مسجد تره فروش [ان] حوضی عظیم و حجره
# ~~ای] بس ملکانه بساخت. و در غربی مسجد تره فروش[ان] خانقاهی و بر در او
# ~~کاروانسرای [ی] بنا افکند وبرحسب «شرفالرجل بناوه و ابناوه و همه المرء
~~داره و
# ~~اجاره»1 و بر موجب آنکه گفتهاند:
### | شعر
# إن آثارنا تدل علینا %~% فانظروا بعدنا إلی الآثار
# بدرستی که نشانههای ما راه مینماید بر ما
# پس نظر کنید پس از ما به سوی نشانهها
# ~~در هر بلده و بقعه وحصن که در تحت تصرف او بود عمارتی فرمود.

PageV01P745

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0749.png)

# ذ کر صد و سی و یکم
# در فتح حصار رزه2 بر دست
# سپاه ملک اسلام غیاث الحق والدین
# ~~چون شهوار] سنهآ عشرین و سبعمائه [=720] درآمد، درین سال حصار رزه
~~باخرز -
# ~~که در تمامت ولایات جام و خواف حصاری از وی حصین ترنیست - بر دست لشکر
# ~~منصور ملک اسلام غیاث الحق والدین فتح شد.
# و سبب آن بود که [751] عبد العزیزبن شهابالدین رزه که پیش ازین تاریخ
# ~~نایب کل امیر محمد دلدای بود ودر آن عهد که ملک اسلام غیاث الحق والدین
~~مقر
# ~~در عراق داشت، عبدالعزیز با شکان هرات و نواب ملک اسلام زندگانی نه بر
~~طریق
# ~~محبت و انقیاد میکرد. چون ملک اسلام غیاث الحق والدین از عراق مراجعت
~~نمود
# ~~و امیر محمد دلدای وفات یافت، عبد العزیز ms628 از مرتبهآ نیابت بیفتاد و از
~~ملک اسلام
# ~~خایف شد. چند روزی به هر جانبی منزوی روزگار گذرانید. جماعتی از علمای
# ~~اسلام وشیوخ انام واعیان ولایت هرات به خدمت ملک اسلام غیاث الحق
~~والدین
# ~~آمدند و به تعظیم و تبجیل تمام زبان به نشر محامد و ادعیه بگشاد [ند] و
~~گفت[ند]
### | شعر PageV01P746
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0750.png)

# ای چراغ آفتاب از شمع رایت منزوی
### | وز نسیم لطف تو پیدا خواص عیسوی
# برشکسته در مقام عز و تمکین بارها
### | خاک درگاه تو ناموس جلال خسروی
# تا ببوسد آستانت، متحتی شد آسمان
### | ورنه روز آفرینش داشت قد مستوی
# سبز خنگ آسمان هر ماه سم میافکند
### | بر سر میدان طول و عرضت از پهناوری
# با عقول آنجا قرین بینی کمال خویش را
### | گر به وهم از حد امکان پارهای بیرون نهی
# ~~بعد از آن عرضه داشتند که اگر ملک ملوک اسلام گناه عبد العزیز را به ما
~~دعاگویان
# ~~بخشد و از سر کمال قدرت قلم عفو و صفح بر جریدهآ عصیان و طغیان او کشد
~~از
# ~~کرم غریزی و خلق نبوی ملک اسلام هیچ بعید و غریب نبود.
# ملی اسلام غیاث الحق والدین حاجت ایشان را به اسعاف مقرون [752]
# ~~گردانید و از غایت لطف و مرحمت شاهنشاهی از سر خطایا و جسارت عبد
~~العزیز
# ~~درگذشت و او را به نواخت ملکانه و عاطفت بزرگانه محظوظ گردانید. عبد
~~العزیز
# ~~چند ماه ملازم خدمت ملک اسلام بود و بعد از آن پیش امرای خراسان رفت و
# ~~ملکی ولایت با خرز حاصل کرد. دو سال در باخرز حکومت راند. بعد از آن
~~چون به
# ~~سمع او رساندند که مخدوم زاده ملک اعظم شمس الحق والدین ملازم امیر
~~حسین
# ~~است و امیرحسین ملکی ولایت جام وباخرز بد و مفوض کرده، عبدالعزیز
# ~~اندیشه مند شد و باز برنهج ماضی سر طاعت و انقیاد از خط امر و نهی ملک
~~اسلام
# ~~غیاث الحق والدین برداشت ومنطقه مخالفت و عداوت بر میان طاعت ms629 بست.
# ملک اسلام غیاث الحق والدین از آن معنی در غضب رفت. ناصرالدین طغرل
# ~~فوشنجی را با پانصد سوار و چریک ولایت کوسویه و باخرز به محاصرهآ حصار
~~رزه
# ~~نامزد فرمود. ناصرالدین طغرل به طالع سعد از هرات بیرون رفت و چون به
~~رزه
# ~~رسید چند روز متعاقب با عبد العزیز حرب کرد. شبی عبد العزیز با چند مرد
~~دلاور از PageV01P747
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0751.png)

# ~~حصار رزه بیرون آمد، به اسم آنکه پیش امیرحسین1 رود و ایلچی بیارد تا
~~لشکر از
# ~~رزه برخیزد، فخرالدین شروان را با صد مرد دلاورکاردیده قایم مقام خود
~~در حصار
# ~~بگذاشت. روز دیگر ناصرالدین طغرل و پهلوان حسامالدین جزهای جنگ پیش
# ~~بردند. فخرالدین شروان و حصاریان نیز با سپاه ناصرالدین طغرل در حرب
~~آمدند و
# ~~آن روز تا هنگام زردی آفتاب آ با هم دو سپاه از بالا و شیب در حرب و
~~ضرب بودند.
# ~~پانزده روز متعاقب سپاه ملک اسلام غیاث الحق والدین بر در حصار رزه
~~بنشستند و
# ~~چند جنگهای عظیم کرد[ند] روز شانزدهم حصار را فتح کردند و تمامت مردان
~~را
# ~~که در حصار بودند بربستند و مال و نعمت و ذخیره و اسلحه و مراکب و
~~بردهآ بسیار
# ~~در دست سپاه منصور ملک اسلام غیاث الحق والدین افتاد.
# ناصرالدین [753] طغرل بعد از ده روز فخرالدین شروان را با سی تن از
# ~~مبارزان هروی و باخرزی و خوافی دوشاخه کرد و به خدمت ملک اسلام
# ~~غیاث الحق والدین فرستاد. ملک اسلام بفرمود تا روز دیگر که چهارشنبه
~~بیست و
# ~~سیم محرم سنهآ مذکور بود بر سر چهار سوی شهر هرات دلیران غوری فخرالدین
# ~~شروان را به قتل رساندند و طایفهای را دست و پای بیرون کردند، و گروهی
~~را
# ~~انگشت ابهام ببریدند و زمرهای را چوب زد. بعد ازین سیاست به هفت روز -
~~که
# ~~سلخ محرم سنهآ مذکور بود - طایفهای از دزدان فراهی را در بیرون دروازهآ
~~فیروزآباد
# ~~به قتل آوردند، و روز شنبه ms630 چهارم صفر سنهآ مذکور ده تن دیگر را هم از
~~دزدان فراهی
# ~~دستها ببریدند، و در هشتم صفر سنهآ مذکور جماعت سجزیان را که خواجه مجد
~~به
# ~~هرات فرستاده بود به قتل آوردند. و مؤلف کتاب از پیران بسیار سال چنین
~~شنود که
# ~~ایشان گفتند که درین صد سال در هیچ سال در شهر هرات چندین خون نرفت که
# ~~درین سال مذکور. و بعد از ده روز ناصرالدین طغرل به هرات آمد. ملک
~~اسلام PageV01P748
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0752.png)

# ~~غیاث الحق والدین او را خلعت داد و مصاحبان او را بنواخت.
# و از آن جانب عبدالعزیز چند ماه ملازم امیرحسین بود و مال بی حد به امرا
~~و
# ~~وجوه درگاه او داد. جز قرض هیچ فایدهآ دیگرش حاصل نشد. و به وقت مراجعت
# ~~ملکزاده اعظم شمس الحق والدین به هرات، امیرحسین، عبد العزیز را بدو
~~سپرد و
# ~~گفت «به جهت خاطر من او را در حمایت و رعایت خود گیر و تربیت و عنایت
~~در
# ~~باب او مبذول دار.»
# و چون ملکزادهآ اعظم شمس الحق والدین به هرات آمد عبدالعزیز را پیش
# ~~سخن اردشیر بابکان که گفته است که «دشمن چه مرده و چه گریخته و چه به
~~زینهار
# ~~آمده» از سر گناه عبدالعزیز درگذشت و از برای پاس خاطر عاطر ملکزادهآ
~~جوانبخت
# ~~شمس الحق والدین از حشم وخدم عبد العزیز هرکس را که [754] در بند داشت
~~آزاد
# ~~کرد و اسباب او را بدو بازگذاشت. عبدالعزیز طریق خدمت و طاعت را با
~~نواب و
# ~~حجاب و عمال ملک اسلام غیاث الحق والدین به شرایط هرجه بهتر مسلوک داشت
# ~~و برخلاف گذشته زندگانی پسندیده پیش گرفت و به اندک روزگاری در پیش
# ~~ملکزادهآ جوانبخت فیروز روز دریادل شمس الحق والدین معتبر گشت و در سلک
# ~~نواب [وی] منخرط گشت.

PageV01P749

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0753.png)

# ذ کر صد و سی و دوم
# در فتح حصار نیاز آباد بر دست
# الشکر ملک اسلام غیاث الحق والدین
# در ربیع الاول ms631 سنهآ مذکور حصار نیازآباد خواف که به حصانت چون قلعه کردهآ
# ~~کوه بود و به محکمی چون جبل بیستون بر دست ملک ملوک اسلام غیاث الحق
# ~~والدین فتح شد.
# و سبب آن بود که خواجه مجد خوافی - که مدت مدید در ولایت خواف
# ~~حکومت راند و او مردی بود بس محتشم و مالدار و بواش و اکثر ولایت خواف
~~در
# ~~تصرف او - در نیازآباد حصاری داشت که به تندی و بلندی چنان بود که ابر
~~را گذر بر
# ~~پهنای او بودی و باد را مهب در دامن او.
### | شعر [نظامی]
# ز پرتاب او ناوک افکند بال %~% کمندی نه کانجا رساند دوال
# نه عراده بر گرد او رهشناس %~% نه از گردش منجنیقش هراس
# ~~و ذخیرهآ بی حد و قیاس درین حصار نهاده. چند سال درین حصار بسر برد. تا
~~اتفاق
# ~~چنان افتاد که پیش ازین تاریخ به شش سال حصار مابیژناباد1 را [755]
~~بگرفت و
# ~~پیشتر اموال خود را از حصار نیاز آباد به حصار مابیژناباد آورد و به
~~پشتی آنک حصار
# ~~مابیژناباد و حصار کاریان و حصار نیازآباد در تصرف داشت بر مقتضای کلام
~~صادق
# ~~رسول ثقلین، خواجه قاب قوسین، که می فرماید «لکل أمة فتنة و فتنة أمتی
~~المال»3
# ~~مال بسیار بذل کرد و قرب هزار مرد اوباش دلیر سفاک بی باک را به ملازمت
~~خود
# ~~درآورد و هرچند روز طرف قهستان و خواف فتنهای ظاهر گردانید و راهها را
~~بر
# ~~مسلمانان ببست. و در آن سال که شاهزاده یسور به خرابی خراسان لشکر کشید
~~مال
# ~~فاخر پیش او فرستاد وگفت که «من بنده و مطیع شاهزادهآ جهانگیرم و درین
~~حدود
# ~~خصم و غرض خواه بسیار دارم. اگر شاهزادهآ جهان من بنده را به لشکری مدد
~~دهد PageV01P750
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0754.png)

# ~~در بندگی و کوچ دادن افزایم و قلاع و حصون این دیار را تا حد کرمان و
~~سجستان به
# ~~دست عسکر شاهزاده بازدهم.»
# شاهزاده یسور هزار سوار را نامزد گردانید تا ms632 پیش خواجه مجد رفتند. خواجه
# ~~مجد با آن هزار سوار پیشتر ولایت خواف را بتاخت و مال و بردهآ مسلمانان
~~را به
# ~~دست لشکر شاهزاده یسور باز داد. بعد از دوماه، چند نوبت خواجه سعدالملک
~~و
# ~~حکام وزعماء ولایت خواف لشکر کشیدند. و چون خواجه مجد مرد فدائی بسیار
# ~~داشت برو ظفر نیافتند و در محاصرهآ مابیژناباد وجلاء خواجه مجد از خواف
~~وبه
# ~~قتل آوردن جماعت فدائیان را که در حصار مابیژناباد متوطناند رجوع کلی
~~[به]
# ~~ملک اسلام غیاث الحق والدین کردند. ملک اسلام پیش از این حالت چند کرت
# ~~مکتوبات به خواجه مجد فرستاده بود و او را از چنین کارها منع کرده. و
~~ملک اسلام
# ~~را پیش از استمداد و استعضاد حکام خواف ازو عزیمت آن بود که به حرب
~~خواجه
# ~~مجد رود.
# چون حصار رزه را فتح کرد، در صفر سنهآ مذکور ناصرالدین ایلچی خواجه و
# ~~ناصرالدین طغرل [756] فوشنجی را با پانصدسوار به طرف خواف فرستاد و خود
# ~~روز دوشنبه بیست و هفتم صفر سنهآ مذکور از خطهآ محروسهآ هرات، حمیت
# ~~عن الآفات، بر عزیمت محاصرهآ حصون خواجه مجد حرکت فرمود. و چون
# ~~ناصرالدین ایلچی خواجه و ناصرالدین طغرل به حدود خواف رسیدند و عزیمت
# ~~آن کردند که به پای حصار نیازآباد روند، خواجه مجد چون شنود که از هرات
~~به
# ~~حکم ملک اسلام غیاث الحق والدین لشکری به خواف می آید، صد مرد دلیر
~~کاردیده
# ~~از سجزی و قهستانی و خوافی را فرمود که بروید و حصار نیازآباد را
~~محافظت
# ~~نمایید. آن صد مرد فدائی به هنگام شام از حصار مابیژناباد بیرون آمدند
~~و چون
# ~~نزدیک حصار نیازآباد رسیدند، با لشکر منصور ملک اسلام غیاث الحق والدین
~~در آن
### | شعر [فردوسی]
# شب تیره چون روی زنگی سیاه %~% ستاره نه پیدا نه تابنده ماه
# تو خورشید گفتی به بند اندرست %~% ستاره به خم کمند اندرست
# ~~سپاه ملک اسلام غیاث الحق والدین باایشان در حرب آمدند و در ms633 یک حمله
~~قرب
# ~~بیست تن را از آنصد مرد بهقتل رسانیداند] و پنج تن را اسیر کرد[ند] و
~~باقی را
# ~~منهزم.

PageV01P751

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0755.png)

### | شعر [نظامی]
# چو لشکر هراسان شود در ستیز %~% سگالش نسازد مگر بر گریز
# ~~بعد از دو روز ملک اسلام غیاث الحق والدین با لشکر بی حد در نیازاباد
~~نزول فرمود
# ~~و روز دیگر با تمامت سپاه از جوانب حصار درآمد. از حصار مبارزان خوافی
~~که هر
# ~~یک سالها خواجه مجد را خدمت کرده بودند و جنگهای عظیم و جانسپاریهای
# ~~صعب به تقدیم رسانده، دست به تیر زدن و سنگ انداختن برآورند. و از
~~طرفین
# ~~آتش حرب بالا گرفت و دریای قتل در موج آمد و از علو و سفل نفیر و نعره
~~و آوا و
# ~~صدای کوس و طبل وخروش و جوش سپاه و مراکب زلزال و ارتعاش در جبال و
# ~~صحراوات بیدا آوردند.
# شعر[فردوسی]
# # [757] ز دریا تو گفتی که برخاست موج %~% سپهر اندر آمد همی فوج فوج
# # همی چشم روشسن جهان را ندید %~% سپهر و ستاره سنان را ندید
# # زگرد سواران هوا بسته میغ %~% چو برق فروزنده پولاد تیغ
# # به مغز اندرون بانگ پولاد خاست %~% به ابر اندرون آتش و باد خاست
# ~~و هر چند که سپاه ملک اسلام غیاثالحق والدین خرکها و درها و نردبانها و
~~ادوات
# ~~حصارگیری بیشتر میبردند، حصاریان جنگ بیشتر میکردند. چون زوال درگشت،
# ~~ملک اسلام غیاثالحق والدین پیش راند و بانگ بر سپاه منصور خود زد وگفت
~~که
# ~~«پیش روید!» مبارزان غوری و دلیران هروی به یکبار نعره برآوردند و با
~~خنجرها[ی]
# ~~کشیده چون اژدهای دمان و غضنفر خشم آلود به پای حصار آمدند و بعد از
~~آنک از
# ~~جانبین قرب صدمرد نامدار خنجرگزار به قتل پیوست، به عون ایزد دادکر
~~جانبخش
# ~~روزی رسان و فر دولت روزافزون ملک اسلام غیاث الحق والدین حصار
~~نیازآباد را
# ~~بگرفتند.
# حصاربان چون آن حالت را مشاهده کردند دست و پای ایشان از کار بشد ms634 و
# ~~سرگشته و بی خود گشتند. «فتزلزلت اقدامهم وضلت احلامهم و افهامهم»1
~~سلاحها
# ~~بینداختند ونعرهآ الامان الامان برآورداند]. سپاه منصور ملک اسلام غیاث
~~الحق
# ~~والدین در حصار رفتند ومال بی حد غنیمت کرد [ند] «واصابوامنه غنایم
~~موفورة PageV01P752
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0756.png)

# ~~وآنفالا غیر محصورة»1.
# و چون حصار نیازآباد فتح شد ملک اسلام غیاثالحق والدین روز دیگر
# ~~صدسوار گزیده از دلیران غوری و هروی و نکودری به مابیژناباد فرستاد تا
~~ندا در
# ~~دادند که «حصار نیازآباد را بگرفیتم و خزینه و ذخیرهآ چندین سالهآ ترا
~~بر سپاه منصور
# ~~بخش کرد[یم]» خواجه مجد بر منظر درب حصار برآمد و گفت «ای غوریان و
# ~~هرویان، آنچ شما میگویید از خیالات است و محالات. نه سپاه ملک اسلام
# ~~غیاث الحق والدین [758] که اگر عساکر خراسان وعراق جمع شوند و سالها
~~وقرنها
# ~~به محاصرهآ حصار نیازآباد نمایند، فتح آن هنوز تعدری تمام داشته باشد.»
# کوتوال حصار نیازآباد و خزینه دار او را پیش بردند تا به آواز بلند کیفیت
# ~~احوال واهوال به سمع خواجه مجد رسانید[ند]. خواجه مجد چون نیازآبادیان
~~را
# ~~بدان حال بدید، سراسیمه و متحیر شد و بیم آن بود که بر جای هلاک شود.
~~اما
# ~~بواسطهآ آنک حصار مابیژناباد در تصرف او بود و قرب هزار مرد دلیر بی
~~باک خونی
# ~~جانباز در حکم [او]، دل نینداخت و بر حسب
### | شعر
# لأتجزعن عن الحوادث إنما %~% خرق الرجال علی الحوادث تخرع2
# ناشکیبائی مکن هیچ گونه هیچ گونه از حادثهها جز این نیست
# که دریدکی مردان بر حادثهها ناشکیبائی کردن تست
# ~~هیچ تأسفی و تلهفی ظاهر نکرد و بر سر «الجزع عندالبلاء تمام المحن»
~~واقف گشت.
# ~~آن روز در غم و اندیشهای هرجه سختتر بسر برد.
### | شعر[ابیوردی]
# فظلت بیوم دع عدوی بمثله %~% طویل علی من ضمن اللحدغائیبه
# پس روز گذاشت بروزی بمان دشمن مرا بمانند آن روز
# دراز بر آنکه درآوردهاند در لحد غایب او را
# ~~و چون آفتاب عالمتاب روی در حجاب آورد و عالم ms635 نورافشان به جهان تاریک
~~مبدل
# ~~شل، PageV01P753
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0757.png)

### | نظم [انوری]
# ~~چون روز روشن از ایوان آسمان
### | ناگه در اوفتاد به دریای قیروان [759]
# ~~دوش زمین و فرق هوا را ز قیر و مشک
### | سحر سپهر کوژ ردا کرد طیلسان
# ~~آورد پای مهر چو در دامن زمین
### | بگرفت دست ماه گریبان آسمان
# ~~بر طارم فلک چو شه زنگ شد مکین
### | در خاک تیره شد ملک روم را مکان
# ~~خواجه مجد و جره و رؤوس سپاه و اعیان درگاه و نقباء و زعماء حصار را
~~گفت که
# ~~«فردا بامداد ملک اسلام غیاث الحق والدین با لشکر بی اندازه به
~~مابیژناباد خواهد
# ~~آمد. تدبیر چیست؟ با او حرب کنیم و یا سر به صلح درآریم؟» همه باتفاق
~~گفتند که
# ~~«مصلحت جنگ نیست و مصلحت آنک پیش او بیرون رویم هم، نه. صواب آن
# ~~است که خواجه به طریق رفق و خادم مخدومی با ملک اسلام غیاث الحق والدین
# ~~درآید و ازو عهدنامه [ای] بستاند و از پسران خود یکی را پیش او فرستد،
~~تا چون او
# ~~ازین ولایت به طرف شهر هرات حرکت کند، بعد از آن خواجه در کار خود
~~اندیشه
# ~~باصواب فرماید. والله اعلم بالصواب.» PageV01P754
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0758.png)

# ذکر صد و سی و سوم1
# د رحرب ملک اسلام غیاث الحق
# والدین با خواجه مجد خوافی در مابیژناباد
# چون ملک اسلام غیاثالحق والدین حصار نیازآباد را فتح کرد به بهدادین
# ~~آمد و از آنچا روز دیگر لشکر به مابیژناباد کشید. و چنین [760) شنودم
~~که حصار
# ~~مابیژناباد را مادر بیژن بنا کرده است. حصاریست بس محکم و به وضع او در
~~کل
# ~~خراسان و عراق حصاری نیست و سنک عراده و منجنیق بر دیوار او کار
~~نمیکند؛
# ~~چه، خاک او به ریگ و حصاة آمیخته است و قرب پنج هزارکدخدای را در
~~اندرون
# ~~او خانههای معمور و مساکن آبادان است و تا کسی به چشم خود آن حصار2 را
# ~~نبیند، آنچ از صفات او شنوده ms636 باور ندارد که به چه سان حصن محکم و بناء
~~منیع
# ~~است.
### | شعر [دقیقی]
# برآورد سر تا به چرخ برین %~% ز بالاش پیدا نبودی زمین
# برو مرغ پرنده را راه نی %~% برش باد را هم گذرگاه نی
# ~~ملک اسلام غیاث الحق والدین روز دیگر اطراف اربعهآ حصار را بر نقباء
~~سپاه منصور
# ~~بخش کرد و بفرمود تا رایات اژدها پیکر اقبال یاب ظفر اندوز همایون او
~~را در مقابل
# ~~درب حصار برافراشتند و اعلام و مراکب و نوبتخانه خواجه مجد را که در
~~حصار
# ~~نیازآباد داشت پیش بردند و به یکبار از جوانب حصار نعرهآ گیر و دار
~~برآورد[ند] و
# ~~نفیر و آوای طبل و کوس و دهل به عیوق رسانید [ند]. خواجه مجد از اندرون
~~حصار
# ~~ابراج و دروازهها را بر مبارزان قسمت کرد و هر برجی را به دویست مرد
~~فدائی
# ~~سفاک سبرد و ایشان نیز از بالای حصار طبل فروکوفتند و علمها بر افراخت
~~[ند]و از
# ~~فراز و نشیب چون تگرگ و باران تیر و سنگ روان شد.
### | شعرانظامی]
# # چپ و راست پیرامن آن حصار %~% ز پولاد بستند ره بر غبار PageV01P755
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0759.png)

# # جرسهای روسسی خروشان شده %~% دماغ از تف خشم جوشان شده
# # ز عکس سر تیغ و برق سنان %~% سر از راه میرفت و دست از عنان
# # سم بادپایان ز خون چون عقیق %~% شده تا نمد زین به خون در غریق [761]
# # ز بس کشتگان گرد بر کرد راه %~% چو بازار محشر شده حربگاه
# # ز بس خستهآ تیر پیکان فشان %~% شده آبله دست پیکان کشان
# ~~و هر چند از بالا [ی] حصار تیر و سنگ بیشتر می آمد، مبارزان غوری و
~~دلیران هروی
# ~~بیشتر [به سوی] حصار می رفتند و بیخوف و رعبی تهور و تجلد مینمود[ند] و
# ~~می گفت [ند]:
### | شعر [متنبی]
# آلد من الهدام الخندریس %~% واحلی من معاطاة الکوس
# خوشتر است از شراب کهنه خوش بوی
# و شیرین تر است از دست به دست دان ms637 کاسها
# مغاطاة الصفایح والعوالی
# دست به دست دادک شمشیرها و سرهای نیزه
# و به زور درآوردن من لشکری را در لشکری
# فموتی فی الوغا عیشی لأنی %~% رایت العیش فی ارب النفوس
# پس مرگ من در جنگ زندگانی من است، از برای آنک من
# دیدم زندگانی را در حاجت نفسها
# شعر [ملک فخرالدین کرت]
# # به کفم درون خنجر آبدار %~% بود بهآ ز جام مئی خوشگوار
# # صف کین و میدان پرخاش و رزم %~% مرا بهتر از کامرانی و بزم
# # کمند و همان گرزهآ پهلوی %~% برم بهتر از گنج کیخسروی [762]
# ~~و از جانبین مرد بسیار به قتل پیوست و مبارز بیحد مجروح شد و تمامت
# ~~صحراوات و اطلال و در و دشت مابیژناباد از خون دلاوران لعل فام کشت.
~~چهار روز
# ~~برین نسق که به تقریر پیوست ملک اسلام غیاث الحق والدین با خواجه مجد
~~حرب
# ~~کرد و مقنیان و نقاب به حکم ملک اسلام از جوانب حصار نقب بریدند.
# ~~و راوی چنین گفت که خواجه مجد هر مردی را از حصاریان به طمع مال که
# ~~«دماء ابطال الرجال تسفک لآجل والآمال» حرب عظیم میکردند و جسارت و
~~تهور PageV01P756
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0760.png)

# ~~هر چه تمامتر مینمود[ند]. روز پنجم خواجه مجد طایفهای از ائمهآ و معارف
# ~~مابیژناباد را به خدمت ملک اسلام غیاث الحق والدین فرستاد که «ملک
~~اسلام مرا
# ~~حالیا امان دهد تا بعد از بیست روز به خدمت آیم.» ملک اسلام از سر
~~عاطفت
# ~~ملکی بدانج دلخواه خواجه مجد بود رضا داد. روز دیگر خواجه مجد پسر
~~خردتر
# ~~خود را بیرون فرستاد با عهدنامه [ای] برین منوال که «بدان خدای که فرش
~~بسیط
# ~~مرکز دایرهآ قدرت اوست و عرش محیط دایرهآ مرکز فطرت او؛ و بدان حکیمی
~~که
# ~~وجود قدیم ازلی او از سمات حدوث منزه است و ذات قدسی ابدی او از مقولات
# ~~عشر مبرا،
### | شعر[انوری]
# ~~آنک تأخیر صباء صنع او را آمدست
### | گل فشان اختران بر گنبد نیلوفری
# ~~آنک بر لوح ms638 زبانها خط اول نام اوست
### | آن همی گوید اله این ایزد و آن تنکری
# ~~آنک قهرش داد انجم را شیاطین افکنی
### | و آنک لطفش آتش را سمندر پروری
# ~~[763) آنک گربراسب فکرت جاودان جولان کنی
# از نخستین آستان حضرتش در نگذری
# ~~آنک تا او دهر را از خال شب تزیین نداد
### | روز بر گوش شفق ننهاد خال عنبری
# ~~آنی خار اژدها دندان عقرب نیش را
### | شحنگی دادست بر اقطاع گلبرگ طری
### | شعر [حریری]
# أقسم بالبیت العتیق ذی الحرم %~% والطایفین العاکفین فی الحرم
# سوگند میخورم به خانهآ شریف که خداوند حرامهاست
# و به طواف کنندکان مقیم شوندگان در کعبه
# ~~که چون ملک اسلام، شهریار دیار عجم، مالک رقاب، ملوک الامم، غیاث الحق
# ~~والدین، خلد ملکه، به دولتخانهآ هرات نزول فرماید، بعد از بیست روز به
~~هرات آیم
# ~~و باقی عمر را چون سایر بندگان آن حضرت جنت حضرت بسر برم و به دل صافی
~~و PageV01P757
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0761.png)

# ~~صفاء عقیدت در سلک عبید آن جناب عالی مآب منخرط کردم.» و در آخر
~~عهدنامه
# ~~باز نمود که «مأمول بنده آن است که ملک ملوک الاسلام به خط شریف ید
~~مبارک
# ~~خویشتن به جهت اطمینان دل بنده و تسکین خواطر مردم این حصار اماننامهای
# ~~مبذول دارند که چون بندهآ کمترین به خدمت آید و به شرف تقبیل رکاب
~~همایون
# ~~مشرف گردد، در اهلاک و تذلیل او اشارت نرانند و از تابعان و ملازمان
~~اوکسی را به
# ~~قتل و فتل نرسانند.»
# چون عهدنامهآ خواجه مجد به ملک اسلام رسید و پسر او از حصار بیرون
# ~~آمد، ملک اسلام از پای حصار برخاست؛ چه، هر شب از جوانب حصار ائمهآ و
~~طلبهآ
# ~~علم کلام الله می خواندند و در اثنای آن ملک اسلام [764] را به دعای
~~خیر و ذکر
# ~~نامی یاد میکرد[ند] و میگفت [ند] که «ای ملک اسلام، و ای شهریار انام،
~~وای داور
# ~~دادگر، وای شاه سکندر فر
### | شعر[ربیعی]
# ببخشای بر ما که بیچارهایم %~% به ms639 درد اندرون سخت غمخوارهایم
# ز ما گر بد آمد، تو نیکی نمای %~% که این است رسم شه نیک رأی
# ~~ملک اسلام بدان واسطه که نباید که خون مسلمانی به ناحق ریخته شود و
~~ضرری به
# ~~فقیری رسد، سر بدان صلح درآورد و وثیقتنامهای نوشت به خواجه مجد.
### | شعر [فردوسی]
# یکی سخت سوگند شاهان بخورد %~% به روز سفید و شب لاجورد
# بدان دادگر کین جهان آفرید %~% سپهر و دد و دام و جان آفرید
# ~~«أقسم بمن مرج البحرین ونورالقهرین و رفع قدر الحجرین1که چون خواجه مجد
~~به
# ~~عهدی که کرده برسد و بر آن میثاق که بسته برود و در ابقاء عهد ثابت قدم
~~باشد و از
# ~~نقص نقض ایمان احتراز وتجنب واجب شمرد، در قصد جان او نکوشم و کسی را
# ~~نفرمایم، واو را به دست امرای خراسان باز ندهم، و هر مکرمت و مرحمت که
~~از
# ~~دست من برآید در باب او مبذول دارم.»
# چون عهدنامهای برین گونه که ذکر رفت به خواجه مجد رسید مبتهج و خرم
# ~~گشت و فرستادهآ ملک غیاث الحق والدین را به اعزاز و اکرام هرچه تمامتر
~~بنواخت.

PageV01P758

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0762.png)

### | شعر [فردوسی]
# فرستادهآ شاه را پیش خواند %~% فراوان سخنهای خوبی براند
# کمین شهریار ترا کهترم %~% به هر جم بفرمود فرمانبرم
# ~~بعد از آن در خزینه بگشاد و چیزی که شایستهآ حضرت ملک اسلام بود بیرون
# ~~فرستاد.
### | شعر [نظامی]
# گرانمایههای [ی] که باشد غریب %~% ز دینار و جوهر ز دیبای طیب
# برون از طبقهای پر زر خشک %~% به صندوق عنبر به خروار مشک
# مرصع بسی تیغ گوهر نگار %~% نمطهای زرافهآ آبدار [765]
# ~~ملک اسلام غیاث الحق والدین پسر خواجه مجد را به نواخت هرچه بهتر مخصوص
# ~~گردانید. روز دیگر مظفر و کامیاب با غنایم فراوان از خطهآ مابیژناباد
~~حرکت فرمود و
# ~~ناصرالدین طغرل فوشنجی را با چهارصد سوار در نیازآباد و حدود خواف نصب
# ~~گردانید. و چون به سعادت و دوستکام به دولتخانهآ هرات، حمیت عن ms640 الآفات
# ~~والبلیات، درآمد شکرانهآ آن عطیت سنیهآ و موهبت هنیه را مبلغ دوهزار
~~دینار بر اهل
# ~~خیر و زمرهآ علم صدقه کرد و ده هزار دینار دیگر در وجه عمارت مسجد جامع
# ~~و مواضع خیر مصروف داشت. اولیا و احباء حضرت او را از آن فتحیات و
# ~~فتوحات فرح وابتهاج بی حد و عد حاصل شد و حساد و اعادی را بلا و عناء
# ~~ای قیاس مدخرگشت.

PageV01P759

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0763.png)

# 5کر صد و سی چهارم
# در رفتن ملک اسلام غیاث الحق والدین
# با لشکر خراسان به حرب یسور وقتل یسور
# راوی چنین گفت که در اواسط جمادی الاول سنهآ مذکور به حکم ملک غفور
# ~~شاهزاده یسور به قتل پیوست. و واسطه آن بود که ملک اسلام غیاث الحق
~~والدین
# ~~چند ثوبت مکتوبات فرستاد پیش شاهزادهآ عادل کپک که «شاهزاده یسور تا از
~~دیار
# ~~ماوراءالنهر لشکر بدن ممالک کشید در خراسان خرابی بسیار کرد و قرب ده
~~هزار تن
# ~~را از سادات و ائمه و عورات و اطفال و فقرا در مازندران به قتل رسانید.
### | شعر [نظامی]
# به تاراج داد آن بر و بوم را %~% که ره بسته باد آن پئ شوم را
# جز از کشتگان که نتوان شمرد %~% خرابی بسی کرد و بسیار برد [766]
# ~~و چهل روز با چهل هزار مرد بی باک ناپاک سفاک شهر هرات را محاصره کرد و
~~جز
# ~~آنک غله بسوخت و چندین از فقرا و اوباش مردم را به قتل رسانید، هیچ کار
~~دیگر
# ~~دستش نداد. به توفیق الهی و یمن دولت شاهنشانی قرب هزار بهادر نامدار
~~او را در
# ~~شهر هرات به قتل آوردند. حالیا اخبار در خراسان بر آن جمله شایع است که
# ~~عزیمت ماوراءلنهر دارد. اگر پادشاهزادهآ عادل به جهت رفع و قلع او
~~سپاهی بدین
# ~~ممالک نخواهد فرستاد، بتجدید باز در آن ولایات پریشانی راه خواهد یافت
~~و به
# ~~ضعف گذشته در آن حدود فتنه و شر حادث خواهد شد.»
### | شعر[فردوسی]
# اگر ms641 بیخ او نگسلانی ز جای %~% ز تخت بلندت درآرد ز پاییآ
# پادشاهزاده کپک در هر نوبت که مرسل و مکتوب ملک اسلام غیاث الحق
# ~~والدین بدو[می ارسید، نزد ملک اسلام ایلچیان معتبر با یرلیغ و سنقور و
~~خلعت
# ~~خاص امی افرستاد و [میاگفت که «ملک بداند که ما را درین نزدیکی عزیمت
~~آن
# ~~نبود که سپاهی بدان طرف فرستیم، اما چون ملک بازنموده که شاهزاده یسور
~~PageV01P760
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0764.png)

# ~~خرابی بسیار میکند و بندگان خدایتعالی از ظلم و تعدی لشکر او در نالش و
~~دعا[ء]
# ~~بد اند، واجب شد بر ما که سپاهی فرستیم تا در رفع او چندانک ممکن بود
~~بکوشد.»
# القصیه، بعداز چند روز شاهزادگان چون ایلجکدای و رستم و منکلی
# ~~خواجه1 و پولاد را با چهل هزار سوم جرار خنجر گذار به حرب شاهزاده یسور
~~نامزد
# ~~گردانید، و ایلچی پیش امیر خراسان امیر حسین [گورکان] فرستاد که «لشکر
~~ما از آب
# ~~آموی بگذشتند بر آن عزیمت که با شاهزاده یسور حرب کنند. باید که امرای
# ~~خراسان و ملوک آن حدود را با عساکر بفرستد تا لشکرهای آن ممالک و جیوش
~~آن
# ~~ولایات به موافقت و معاونت یکدیگر با شاهزاده یسور مقابل شوند.»
# امیرحسین [767] امیر اوردای غازان والقبجی 2 (القجی؟]و یکنتمور3 [بیگ
# ~~تیمور؟] و ملک اسلام غیاث الحق والدین را با چهل هزار سوار نامدار
~~نامزد کرد.
# ~~امرای ملک اسلام با سپاهی که از کثرت ایشان زمین و زمان در نالش آمد و
~~ملک و
# ~~فلک در لرزش «فکادت الأرض تمور والجبال تثور»3 تا خرسنگ5 برفتند. و از
~~آن
# ~~جانب شاهزادگان ایکجکدی و رستم و منکلی و پولاد پیش از وصول عساکر
# ~~خراسان، شاهزاده یسور را به قتل آوردند.
# و آن چنان بود که چون شاهزادگان مذکور به ده فرسنگی لشکرگاه شاهزاده
# ~~یسور نزول کردند، طایفهای را پیش امرای لشکر او فرستادند و هر یک را به
# ~~وعدههای خوب به خود دعوت کرد[ند]. امرای سپاه او بعد از تأمل ms642 و تدبر
~~بسیار با
# ~~هم مقرر گردانیدند که چون شاهزادگان با شاهزاده یسور مقابل شوند ایشان
~~با
# ~~شاهزاده یسور تخلف کنند. و شاهزاده یسور ازین حالت غافل. چون خبر به
# ~~شاهزاده یسور رسید که شاهزادگان ایکجدای و رستم و منکلی خواجه و پولاد
# ~~پرسیدند، روز دیگر لشکر را مال بی حد داد.
### | شعر [فردوسی]
# چو لشکر سراسر شد آراسته %~% برایشان برآکنده شد خواسته
# نبرد نای زرین و هندی داری %~% سواران سوی رزم کردند رای PageV01P761
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0765.png)

# ~~چون نزدیک شاهزادگان رسید، فرمان فرمود تا امرای سپاه صفها راست کردند
# ~~«وآقاموا الصفوف علی موازة قلبا کمجتمع اللیل ومیمنة کمندفع السیل
# ~~ومیسرة مشحونة باشاهب الخیل»1.
# چون هنگام آن رسید که هر دو سپاه با هم در محاربت و مقارعت آیند و هر
# ~~دو گروه با هم در مقابلت و مصادرت، امرای سپاه شاهزاده یسور به یکبار
~~ازو
# ~~برکشتند و بکتوت را که رکن رکین عسکر او بود به قتل آورد[ند]. شاهزاده
~~یسور چون
# ~~آن حالت را مشاهده کرد هیچ چاره ندانست جز آنک با پسر خود شاهزاده جوکی
~~و
# ~~خیلخانهآ خاص [768] خود و سوار[ی] دویست روی به هزیمت نهاد. شاهزاده
# ~~ایلجکدای هزار سوار کاردیدهآ جنگی متعاقب او بفرستاد. بعد از سه روز آن
~~سواران
# ~~بدو رسیدند. پس از حرب بسیار شاهزاده یسور را بگرفتند و برفور به قتل
# ~~رسانیداند] و جهانیان را از شر و مضرت او و سپاهش خلاص داد[ند].
### | شعر [مؤلف کتاب]
# # چنین است آئین این چرخ پیر %~% ازوگاه شاهی و گاهی اسیر
# گهی نیش بخشد ترا، گاه نوش %~% گهی سود و گه ماتم و گه2 خروش
# # گهت سر برآرد به غرنده ابر %~% گهت افکند در دهان هژبر
# # به دیهیم و تخت مهی پس مناز %~% که خواهد ز تو ماند ناگاه باز
# # نگه کن که پیش از تو کیخسروان %~% دلیران و کندآوران و گوان
# # چه سان گنج و لشکر بماندند و رفت %~% ببردند چیزی از آن آب و تفت
# ~~شاهزاده جوکی ms643 و اقارب و خواتین او چون شاهزاده یسور را به هر عقوبت که
# ~~سختتر از آن ممکن نبود به قتل رساندند. به یکباره خروش و جوش برآوردند
~~و
# ~~واویلا وامصیبتا در گرفت.
### | شعراحریری]
### | وصکو الخد ودوشجوا الروس
# روان کردند دلوهای اشک چشم را و بدریدند گریبانها را
# و بکوفتند رخسارها را و بشکستند سرها را
# ~~بعد از سه روز شاهزادگان با غنیمت بی حد و اندازه و اسیر بیشمار مراجعت
~~نمودند PageV01P762
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0766.png)

# ~~و ایلچی نزد امرای خراسان فرستاد[ند] که «ما به دولت پادشاهزاده کیک
~~خان
# ~~شاهزاده یسور را به قتل آوردیم و تمامت اردوی او را غارت کردلیم] و
~~بکتوت و
# ~~طایفهای را که مادهآ فتنه و تخلف بودند امرای شاهزاده یسور به قتل
~~رساندند. شما
# ~~را مصلحت در بازگشتن است.» و جهت ملک اسلام غیاث الحق والدین یرلیغ و
# ~~خلعت فرستادند و گفتند که (ما را معلوم شد که از امرا و ملوک ممالک
~~پادشاهزادهآ
# ~~جهان سلطان ابوسعید درکار [769]اهلاک و تنکیل شاهزاده یسور هیچ کس ساعی
~~و
# ~~مجد نبوده است که ملک غیاثالدین»
# چون ایلچی شاهزاده [گان] به امرای خراسان رسید، بغایت شادمان گشتند؛
# ~~چه، از شاهزاده یسور اندیشهمند بودند. و راوی چنین گفت که شاهزاده یسور
~~با
# ~~شاهزادگان و امرای سپاه چنین مقرر داشته بودند که چون آفتاب به برج
~~جوزا رود و
# ~~هنگام رفع غله شود به هرات رویم و باز غلهآ آن دیار را بسوزیم و هرکسی
~~را که در
# ~~دست افتد به قتل رسانیم. چون حق تعالی او را بدان نیت بد که «نیة
~~الفاسق شر من
# ~~شد و راهها کشاده و ایمن گشت (فانشرحت الصدور واستقامت الأمور وامنت
# ~~الطرق واتصل القوافل والفرق»2 و قرب سیصدمرد بوجای که خانههای ایشان را
# ~~ملک اسلام غیاث الحق والدین، خلدالله ملکه، به هرات آورده بود از
~~بادغیس به
# ~~خدمت ملک اسلام آمدند و ملک اسلام به شکرانهآ آنک حق تعالی به قهر و
~~بطش
# ~~عظیم خود ms644 شاهزاده یسور را از سر بندگان خود بازکرد، مال بی حد صدقه داد
~~و
# ~~ختمهای قرآن فرمود و در طاعت و عبادت افزود و نیات خیر کرد و مردم را
~~از فسق
# ~~و فجور وامور ناشایست باز زد، و در باب علمای اسلام و عرفای انام
~~انعامات
# ~~بی قیاس مبذول داشت، وخاص و عام رعیت هرات را ازکرم خود محظوظ گرداند.

PageV01P763

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0767.png)

# ذ کر صد و سی و پنجم
# در فتح حصار تولک بر دست
# ملک اسلام غیاث الحق والدین
# ~~از جمله فتوحاتی که باری تبارک و تعظم به لطف بلانهایت و فضل بی غایت
# ~~خود ملک اسلام غیاث الحق والدین، خلد الله و سلطانه [770] و اظهر حجته
~~و
# ~~برهانه، را کرامت فرمود، فتح قلعهآ تولک است. و سبب آن بود که چون
~~شاهزاده
# ~~یسور به خراسان آمد به هنگام مراجعت و گاه محاصرهآ شهر هرات بفرمود تا
~~از
# ~~غلات هرات ده هزار خروارگندم به قلعهآ تولک بردند؛ چه، قلعهآ تولک حصنی
~~بود
# ~~بر قلعهآ جبلی که در تندی به ابر پهلو میزد و در محکمی با سد سکند
~~برابری
# ~~میکرد.
# شعر [من تاج المآثر]
# ~~از بلندی نی برو راه دعاء مستجاب
### | در حصینی نه درو راه قضاء کردگار
# ~~باد گردد مانده گر یابد برو یک راه راه
### | دید گردد بسته گر یابد درو یکبار بار
# ~~کوه در بالای اوباشد به سانپای مور
### | دست آدر پهنای او باشد به سان چشم مار
# ~~و ملک فرخزاد به بیعت شاهزاده یسور درآمد. ملک اسلام غیاث الحق والدین
~~بدو
# ~~مکتوب فرستاد که «از عهد قدیم باز ملوک تولک در فرمان جدان و پدران
~~مرحوم ما
# ~~بودهاند و با دوست ایشان طریقهآ دوستی وولا ورزیده وبا عدو نهج مخالفت
~~و
# ~~بغض مسلوک داشته. می باید که ترک موافقت شاهزاده یسورگیری و در عاقبت
~~کار
# ~~خود تفکری کنی.»
### | شعر [فردوسی]
# اگر سرکنی زین فزونی تهی %~% به فرمان گرای به سان رهی PageV01P764
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0768.png)

# وگرنه ms645 به جنگ تو لشکر کشم %~% ز دریا به دریا سپه برکشم
# ~~ملک فرخزاد در جواب نوشت که «من بنده و مطیع حضرت علیاء فلک سیمای
# ~~ملک ملوک اسلامام، اما می ترسم که به خدمت آیم.» ملک اسلام برحسب «لعله
# ~~یتد کرا ویخشی»1 روزای] چند کار محاصرهآ تولک را در توقف داشت. و چون
# ~~شاهزاده یسور به تولک رسید فرخزاد پیش او رفت. شاهزاده یسور در باب او
~~تربیت
# ~~و لطف بسیار فرمود وگفت [771] «اگر حق تعالی مرا بر ملک غیاثالدین
~~پیروز
# ~~گرداند و شهر هرات بر دست من فتح شود اکثر این ولایت را تا حدود جرزوان
~~و
# ~~وسط غور به تو مفوض گردانم.» فرخزاد بواسطهآ آن غرور بکل روی از حضرت
~~ملک
# ~~اسلام غیاث الحق والدین بگرداند.
# ملک اسلام بعد از چند روز امیر ابوبکر خلیفه مالانی - که مرد مبارز
~~کاردیده
# ~~بود - با پانصد تن از کماة رجال غور و هرات به محاصرهآ تولک فرستاد و
~~آلتمغاء
# ~~مبارک نوشت که «سراج الدین امیرداد مرد سپاهی فیروزکوه و هرات رود و
~~آزاب را
# ~~به پای قلعهآ تولک برد و به مشورت و اتفاق امیر ابوبکر خلیفه با ملک
~~فرخزاد حرب
# ~~کنند.»
# به فرمان او امیر ابوبکر خلیفه و سراج الدین امیر داد چند روز قلعهآ تولک
~~را در
# ~~محاصره داشتند و به کرات جنگ پیش برد[ند] و از هر دو طرف مرد بسیار به
~~قتل
# ~~پیوست. ملک فرخزاد بعد از آنک با سراجالدین امیر داد و امیر ابوبکر
~~خلیفه جنگ
# ~~کرد عازم آن شد که سر به صلح درآرد؛ چه، میدانست که عساکر2 منصور ملک
# ~~اسلام غیاث الحق والدین بهر قلع منیع وحصن حصین که روی آرند بر فتح آن
~~فیروز
# ~~گردند.
# در اثناء این عزیمت امیر غیاث الحق والدین صدرالدین آزابی که جوانی بود
# ~~آراسته به انواع هنر و در سواری و تیراندازی مثل و شبه نداشت؛ از پیش
~~شاهزاده
# ~~یسور به تولک آمد و یرلیغ و خلعتی که ms646 به جهت ملک فرخزاد آورده بود بدو
~~داد و
# ~~گفت که «شاهزاده یسور هم درین چند روز با لشکر بی حد میرسد. و این کرت
~~بر
# ~~عزیمت آن است که تا شهر هرات را فتح نکند مراجعت ننماید. مصلحت تو در
~~آن PageV01P765
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0769.png)

# ~~است که پیش ملک غیاثالحق والدین نروی؛ چه، با تو نیز آن1 کند که با ملک
# ~~اسفزار و با فراهیان کرد.»
# ملک فرخزاد را از شر آن اندیشه ببرد و چند نوبت دیگر میان هر دو سپاه
# ~~محاربت ومقارعت ظاهر شد، و امیر غیاثالدین آزابی هر ساعت بر منظر درب
# ~~حصار برآمدی و برخلاف «آیاک والحذرمن الهدد» از خود [772] به تکلف تصلف
# ~~نمودی و گفتی که «من آنم که هنگام نبرد شیر شرزه از بیم زخم خنجر من
~~بیهوش و
# ~~توش گردد و فیل مست از سهم گرز گاؤسار من پیجان و بیجان شود.»
### | شعر افرد وسی]
# چو شمشیر هندی به جنگ آیدم %~% ز دریا و از کوه ننگ آیدم
# به آواز من رعد غرنده نیست %~% به بازوی من تیغ برنده نیست
# ~~و برین نسق خبر از معنی «آفة الشجاعة الصلف»2 خویشتن را می ستود و
~~دمبدم زبان
# ~~به طعن سپاه منصور ملک اسلام غیاث الحق والدین می گشود.
# چون سراج الدین امیرداد و امیر ابوبکر خلیفه و لشکرکشان دیگر از امیر
# ~~غیاثالدین آن سخنهای مصاف انگیز لاف آمیز میشنودند، هر یک به آواز بلند
~~در
# ~~جواب او میگفتند:
### | سخن [فردوسی]
# سخن نرم ران ای جهاندیده مرد %~% میارای لب را به گفتار سرد
# نه تو شیر جنگی و ما گوردشت %~% برین گونه بر ما نباید گذشت
# فزونی نداری تو چیزی ز من %~% بر گردی و مردی و نیروی تن
# ~~القصه، بعد از چند روز شیخ الاسلام خواجه قطبالدین جامی به تولک رفت و
# ~~ملک فرخزاد را بر سر صلح و رضا آورد. و چون ملک اسلام غیاث الحق والدین
~~به
# ~~وقت رفتن به لشکر به پای ms647 قلعهآ تولک نزول فرمود، ملک فرخزاد شمشیری و
~~ده گز
# ~~کرباس برداشت و با امیر غیاثالدین از قلعه فرود آمد و از سر خشوع و
~~مسکنت
# ~~تمام پیش ملک اسلام غیاث الحق والدین رفت.
### | شعر [نظامی]
# درآمد ز درگاه و بوسید خاک %~% دل از دعوی دشمنی کرده پاک PageV01P766
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0770.png)

# ~~و بر ملک اسلام ثنا و دعاء فراوان و مدح و سپاس بی پایان خواند و گفت:
### | شعر[اسفرنگی]
# ~~ای سپاهت را ظفر لشکرکش و نصرت یزک
### | نه یقین بر طول و عرض لشکرت واقف نه شک
# ~~[7773] بسته کرده مرکبت صد پرده بر روی سماک
### | کرده نعل مرکبت صد رخنه در یشت سمک
# ~~هر کجا حزم تو ساکن، موج فوجی از ملوک
### | هر کجا عزم تو جنبان، جوش جیشی از ملک
# ~~چون رکاب تو کران گردد عنان تو سبک
### | روز هیچا ای سپاهت انجم و میدان فلک
# ~~قایل تکبیر فتح از آسمان گوید که هین
### | القتال ای حیدر ثانی که «النصرةمعک»
# ~~ملک اسلام غیاث الحق والدین به شفاعت شیخ الاسلام خواجه قطب الدین
~~جامی،
# ~~ملک فرخزاد را به نظر عنایت منظور گردانید و بر خطایاء او اغماض ملکانه
~~فرمود و
# ~~به جانب امیر غیاث الدین التفات نکرد. و چون به دولتخانهآ هرات نزول
~~فرمود امیر
# ~~غیاثالدین آزابی را با طایفه [ای]که واجب القتل بودند به قتل رسانید و
~~بر مقتضای
# ~~شرع نبوی مال بی حد و غلهآ بی حساب بر ملک فرخزاد ثابت گردانید. ملک
~~فرخزاد
# ~~از اداء آن عاجز آمد. املاک و اسباب [ی] که در تصرف داشت به ملک اسلام
~~داد. و
# ~~ملک اسلام بعد از چند روز کوتوالی قلعهآ تولک را به سراج الدین عمر
~~هارون مفوض
# ~~گردانید و امیرابوبکر خلیفه را به نواخت ملکانه مخصوص و محظوظ گرداند.

PageV01P767

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0771.png)

# ذکر صد و سی و ششم
# در رفتن ملک اسلام غیاث الحق
# والدین، خلد الله ملکه، به حج
# چون حق سبحانه و تعالی به فیض فضل عمیم ms648 خود ملک اسلام غیاث الحق
# ~~والدین را به مقاصد و مطالب او متصل گرداند و به بطش عظمی [774] اعادی
~~و
# ~~منازعان ملک او را مخذول و مقهور کرد و روز به روز عظمت و حکومت او را
~~در
# ~~تصادف و مزید داشت، ملک اسلام غیاث الحق والدین بر مقتضای کلام
# ~~رب العالمین که «والله اعلی الناس حج البیت من استطاع الیه سبیلا»2 و
~~موجب
# ~~حدیث رسولی، صلوات الله علیه، که «من ملک زادا و رأحلة تبلغه الی بیت
~~الله ولم
# ~~یحج فلی علیه آن یموت یهؤدیا اونصرانیا»3 عزیمت سفر حجاز مصمم گردانید
~~و در
# ~~رجب سنهآ مذکور به طالع سعد و وقت فرخنده از شهر بیرون آمد و در
~~خانقاهی که
# ~~در جوار مسجد تره فروش [ان] است نزول فرمود. روز دیگر ائمه و شیوخ و
~~مشاهیر
# ~~شهر هرات به خدمت ملک اسلام غیاث الحق والدین آمدند و نخست زبان به دعا
~~و
# ~~ثنا بگشاداند) و گفت [ند]:
# شعر اسیف اسفرنگی]
# # خدایگان، فلک مرتبت، غیاثالدین %~% زهی حدود کمال تو، فارغ از ادراک
# # نفاذ تست مثالی که نیست بر خط او %~% زبان تیر فلک را مجال استدراک
# # شکوه حلم تو دندان حادثه را %~% به تیغ کوه کند شاخ شاخ چون مسواک
# # ره خلاف تو راهیست بدسگال ترا %~% که هست منزل اول به پایگاه هلاک
# # به خار چشمهآ مهر توگر به رخ رسد %~% اثیر نم کشد از چشمهآ سنان سماک
# بعد از شرایط دعا و ثنا عرضه داشتند که «اگر ملک اسلام در سفر حجاز
# ~~تأخیر فرمایند از غایت کرم ملکی و حسن ملکی بود؛ چه، این ولایت سرحد و
~~ممر PageV01P768
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0772.png)

# ~~عساکر اقالیم است. چون ملک اسلام غیبت فرمایند از جوانب [775] اعادی و
# ~~حساد به قصد و حصد این شهر راغب شوند.»
# ملک اسلام فرمود که «مصلحت من در رفتن است؛ چه، من نذر کردهام که
# ~~درین سال مذکور بیتالله را زیارت کنم و از عهدهآ امری که مفروض است ms649
~~بدرآیم.
# ~~شما خاطر مجموع دارید و به ادعیهآ صالحه معاون من باشید که امیدوارم که
~~ایزد
# ~~سبحانه و تعالی ما را وشما را در حفظ و حیاطت خود داراد. فرزند اعز،
~~محمد،
# ~~قایم مقام من درین ولایت خواهد بود.»
# بعد از آن بفرمود تا خواجه شهاب وصیت نامهای از زبان او به اسم ملکزادهآ
# ~~اعظم شمس الحق والدین در قلم آور برین منوال:
# «فرزند اعز محمد، ابقاه الله تعالی واسعده فی الدارین، باید که درکل
~~احوال
# ~~نگاهداشت جانب خدای تعالی را نهان و آشکارا از جمیع امور مهم تر داند و
~~به رضا
# ~~و خشم او امیدوار و خایف باشد. بر پرستش حضرت ربوبیت او در سرا و ضرا
~~وهن
# ~~و قصر ننماید و بر زنده گردانیدن شریعت و استوار گردانیدن بنای مسلمانی
~~و بزرگ
# ~~داشت اهل علم - که میراث داران پیغامبراناند - همت دارد، و قضاة وائمهآ
~~دین را
# ~~در روا گردانیدن احکام شرع مطهر نبوی و در ایمن داشتن راهها مبالغت
~~نماید تا
# ~~مسلمانان مسافر، از تجار و راه روان، در امن آمد و شد کنند و مدد
~~نعمتها از ولایتها
# ~~منقطع نگردد و از اطراف و آفاق چون آوازهآ عدل شنوند روی به ولایت او
~~نهند، و
# ~~آبادانی وانواع نعمت هر روز بر مزید باشد، و راندن حدود شرعی و حکم و
# ~~سیاست بر اهل فسق و فجور از جملهآ مهمات و ملک داند، و در قلاع و حصون
# ~~کوتوالان امین وحارسان باحزم نصب کند، وحرمت امرا ومشاهیر و معارف لشکر
# ~~منصور برحسب درجه و تفاوت مقدار ایشان بواجبی رعایت کردن از مهمات
# ~~مصالح شمرد، و از هرکس آنچ بشنود نیک بشنود و در آن اندیشه کند و آنچ
~~زبده و
# ~~خلاصهآ سخن هر کس باشد نگاه دارد [776] و رکن بزرگتر در نگاهداشت ولایت
~~و
# ~~تربیت مصالح الفت دلها واستمالت رعیت شناسد و به هیچ وجه رضا ندهد که
# ~~میان حشم وخدم مخالفتی ظاهر شود، خاصه اختلافی که ms650 نشان خللها باشد و به
# ~~ظهور فتنه وریختن خونها انجامد.
# «و مواجب هرکس به حد و استحقاق او مقرر دارد. و چون ازکسی خیانتی یا
# ~~جنایتی ظاهر شود، در راندن حکم تأخیر روا ندارد که هیبت حکم در نفاذ
~~سیاست PageV01P769
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0773.png)

# ~~است. و نایب دیوان مظالم را فرماید تا در شنودن سخن متظلمان بیدار باشد
~~و
# ~~روشن کردن ظلمها بواجب تمام به جای آرد و انصاف مظلوم از ظالم بستاند و
~~به
# ~~وقت بار هرکس را از امرا و اصناف حشم از ترک و تاژیک بر اندازهآ منصب و
~~درجهآ
# ~~مقام قیام و قعود معین گرداند تا به نص قرآن مجید که «ورفعنا بعضهم فوق
~~بعض
# ~~درجات» 1 کار کرده باشد. و اسباب حرب در سفر و حضر مهیا دارد. و هر
~~هفته دو
# ~~روز برای شنیدن مظالم در مسجد جامع حاضر باشد و اصحاب مناصب و معارف و
# ~~اهل علم وعقل را بنشاند وسخن مظلومان بی ملالتی بشنود و کار مسلمانان
~~آنچه
# ~~معاملاتی باشد به مشورت دیوان معامله، و آنچ شرعی باشد به فتوای ائمه و
~~حکم
# ~~قضاة بگذارد، و مراسم عدل و انصاف را زنده کند و رسوم جور و ظلم را
~~محوگرداند
# ~~و حقوق به مستحقان رساند و متصرفان و گماشتگان ولایت را بفرماید تا
~~رعایا را
# ~~نیکو دارند و مال و معامله به وقت طلبند و تا مراجعت ما بر رعیت حواله
~~نکنند.
# «و در جمیع امور سیاسی با مولانا ناصرالدین عبیدالله و غیاثالدین بهرام و
# ~~ناصرالدین ایلچی خواجه مشورت کند، و امور شرعیه را به حضور مولانا نظام
~~الملة
# ~~والدین ومولانا بدرالدین آزابی ونواب قاضی وقت به قطع رساند، و در دخل
~~و
# ~~خرج و توفیر و مستزاد خالصات ما باتفاق و تدبیر سیفالدین بادام وخواجه
# ~~شهاب عزیز تصرف نماید و در آن کوشد که بیشتر اوقات و ساعات [777] به
~~طاعات
# ~~و عبادات بسر برد و از لهو و لغو اجتناب و عدول نماید ms651 تا برخوردار دین
~~و دنیی
# ~~گردد، ان شاءالله العزیز و ماذلک علی الله بعزیز.»
# بعد از آن روز دیگر که شانزدهم شهر الله الاصم رجب سنهآ مذکور بود، ائمه
~~و
# ~~اشراف هرات را وداع کرد و به طالع سعد سوار شد و جماعتی از ملکزادگان
~~چون
# ~~امیرمحمد و امیر موفق، ابناء ملک مغفور علاءالحق والدین؛ و از ائمه چون
# ~~مولاناصدر الملة والدین قاضی ومولانا صدرالدین درهای ومولانا سراج
~~الدین عزیز
# ~~و مولانا ملک الحکما سعد الدین حکیم؛ واز امرای غور و هرات واسفزار
~~وخواص
# ~~درگاه او چون امیر دادبیک و شمس الدین هارون و تاج الدین احمد و
~~اختیارالدین
# ~~سالار وامیرناصرالدین طغرل فوشنجی وامیربهاءالدین رزه و امیر ابوبکر
~~خلیفه
# ~~مالانی؛ و قرب دویست تن دیگر از اکابر غور و اعیان هرات و مشاهیر
~~اسفزار بر PageV01P770
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0774.png)

# ~~عزیمت سفر حجاز در خدمت او سوار شدند.
# وچون به جام رسید، شیخ الاسلام شهاب الحق والدین با زمرهای از ائمه و
# ~~شیوخ جام و از خواف شیخ بزرگ قطبالدین مظفر با گروه دیگر از اکابر و
~~مهتران
# ~~مصاحب ملک اسلام شدند. وچون به خطهآ نیشابور رسید شیخ الاسلام خواجه
# ~~قطب الحق والدین جامی وطایفهای از کبرای نیشابور با قافلهآ ملک اسلام
~~پیوستند.
# برین نسق که به ذکر پیوست، به هر شهر و خطه که ملک اسلام غیاث الحق
# ~~والدین نزول میفرمود، طایفهای از علما و شیوخ در صحبت او روان میشدند و
# ~~ملک اسلام بر نهج ملوک اسلام در باب هر یک تربیت والطاف مبذول میداشت و
# ~~معنی «آلزم الرفیق ثم الطریق» را کار میبست، و به هر باجگاه و موقف
~~اداء خراج که
# ~~میرسید، بی زحمتی و مؤنتی قرب دو هزار نفر آدمی را میکذراند. و اگر در
~~دیاری و
# ~~ملکی باژستانی و طالب خراجی به خشونت از مصاحبان او مطالبه میکرد، او
~~را به
# ~~ضرب و تأدیب مجروح [778] میگردانید، خصوصا در حدود کردستان که والی
# ~~باژستانان را بواسطهآ آنکه از ms652 مصاحبان او باژ می طلبید و در آن معنی
~~غلو و خشونت
# ~~عظیم مینمود، دست بسته و سر و پا برهنه چند فرسنگ پیاده با خود ببرد و
~~بعد از
# ~~دو روز به شفاعت شیوخ و ائمهآ کبار او را بگذاشت و خلعت پوشانیده
~~بازگردانید.
# و چون به دارالملک بغداد رسید، شیخ الاسلام خواجه مطهر وملک معظم
# ~~شمس الدین امیر ورنه ومخدومزاده امیر حافظ و سراجالدین علی به خدمت او
# ~~پیوستند واز پیش پادشاهزادهآ جهان و امیر چوپان جماعتی انبوه از اکابر
~~و اعیان
# ~~مملکت ایشان به بغداد آمدند و حکم یرلیغ و تشریفات آورد[ند] که
~~«امیرحاج قافلهآ
# ~~عراق ملک اسلام غیاث الحق والدین باشد و محمل ما را ببرد و باز آرد.»
~~ملک اسلام
# ~~چند روز در بغداد مقام کرد و مال بسیار به اسم صدقه به فقرا و صلحا و
~~منزویان
# ~~بغداد داد. و چون هنگام ارتحال قافله شد؛ گنجهای مملو از زر و سیم و
~~قافله [ای]
# ~~انبوه از بغداد بدر آمد.
### | شعر[نظامی]
# به خروارها گنج زر برگرفت %~% به عزم بیابان ره اندر گرفت
# ~~و آبطال وکماة خراسان و عراق را بر اطراف اربعهآ قافله تعیین فرمود و
~~از غایت فرط
# ~~حزم و حراست حفظی و بأسی نمود که هیچ قاطع طریق و سارق زندیق را مجال
~~آن
# ~~نبود که رشتهآ تأنی از اهل قافله ببردندی، بلک از خوف ملک اسلام غیاث
~~الحق PageV01P771
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0775.png)

# ~~والدین حرامیان و شراق عرب از راه منحرف گشته بودند و از امکنه و اودیه
~~و
# ~~غورهای منیع منزوی و متواری شده و از بغداد تا بیت الحرم همهآ راه سفره
~~کشیده و
# ~~مایده نهاده داشت و به مراکب و خوردنی و پوشیدنی فقرا و ضعفای قافله را
# ~~نیرومند گردانید. و چون به مکه رسید، امرای مکه که در هیچ عهدی به
~~استقبال
# ~~ملکی و والی [ی] از مکه بیرون نیامده بودند، به جهت اعزاز و توقیر او
~~بیرون آمدند
# ~~و هر ms653 یک به حسب طاقت و استظهار خود هدیه و تحفه عرض کردند [779)
### | شعر إنظامی]
# # به هر متزلی کو عنان کرد خوش %~% همش نزل بردند و هم پیشکش
# # به اندازهآ دسترسهای خویش %~% کشیدند گنجینه بسیار پیش
# # هم از تازی اسبان صحرا نورد %~% هم از تیغ چون آب زهرآب خورد
# # شتر نیز ناقه همه بیسراک %~% شتابنده چون گرد و از گزد باک
# ~~چون هنگام اداء فرض حج شد، شرایط مناسک به جای آورد و فروض و سنن حج
# ~~را به تقدیم رسانید و از سر نیاز و صدق و تعظیم تمام کعبهآ معظم را
~~زیارت کرد.
### | شعر
# سوی کعبه شد روی افروخته %~% حساب مناسک درآموخته
# قدم بر سر ناف عالم نهاد %~% بسی نافه کز ناف عالم گشاد
# چو برکار گردون بر آن نقطه گاه %~% به پای پرستش بپیمود راه1
# طوافی کزو نیست کس را گریز %~% برآورد و شد خانه را حلقه گیر
# نخستین در کعبه را بوسه داد %~% پناهندهآ خویش را کرد یاد
# بر آن آستان زد سر خویش را %~% خزینه بسی داد درویش را
# چو در خانهآ راستان کرد جای %~% خداوند راشد پرستش نمای
# همه خانه را گنج و گوهر گرفت %~% در و بام در مشک و عنبر گرفت
# ~~و چون حج بگزارد، او را با امرای قافلهآ مصر ملاقات شد. در باب او
~~الطاف و کرامت
# ~~بی حساب فرمودند و به اسم تحفه از ثیاب و اسلحه و غرایب مصریه و اسبان
~~2 تازی
# ~~بسیاری پیش او فرستاد[ند]. بعد از آن به چند روز متوجه مدینهآ رسول،
~~علیه افضل
# ~~الصلوات واکمل التحیات، شد. و چون به مدینه رسید و زیارت روضهآ مطهر و
~~تربت PageV01P772
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0776.png)

# ~~مقدسهآ سسد کاینات، علیه افضل الصلوات، دریافت، مال فاخر به سادات و
# ~~مجاوران و فقراء وضعفاء مدینه داد و به هنگام مراجعت اشراف و صنادید
~~مدینه
# ~~دو فرسنگ با او همراهی کردند.[780] ملک اسلام غیاث الحق والدین ایشان
~~را به
# ~~دلخوشی هر چه تمامتر ms654 بازگرداند.
# القصه، بسلامت وسعادت به عون خالق لم یزل وصانع بیبدل قافلهآ عراق را
# ~~و محمل پادشاه هزاره سلطان ابوسعید را به بغداد رساند. تمامت خلق بغداد
~~به
# ~~استقبال او بیرون آمدند و خدای تعالی را شکرها گفتند و بر ملک اسلام
~~غیاث الحق
# ~~والدین ثنا وستایش فراوان خواند[ند].
# و راوی چنین گفت که پیش از نزول ملک اسلام غیاث الحق والدین، ایلچیان
# ~~پادشاهزاده سلطان ابوسعید و امیرچوپان و تاج الدین علیشاه با تشریفات
~~گرانمایه
# ~~به بغداد آمده بودند و منتظر ملک اسلام گشته.

PageV01P773

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0777.png)

# ذ کر صد و سی و هفتم
# در حکومت ملکزاده
# شمس الحق والدین در شهر هرات
# الکمدلله المحموذ علی جمیع الآثه المشکور بحسن البلاء المعبود فی الآرض
# ~~والسماء الممدوح باحسن الصفات والآسماء المختص القدم و البقاء المتفرد
~~بالعلو
# ~~والسناء الذی تنزه عن القبایح و الفحشاء و جل عن الاضداد و الآنداد و
~~الاکفاء والصلواة
# ~~علی محمد خاتمالأنبیاء و خاتم الأصفیاء و علی آله و البررة الآتقیاء و
~~اصحابه سادة
# ~~الاؤلیاء.
# بعد از حمد حضرت واجب الوجودی که پدید آورندهآ آدمی و پریست و
# ~~ذات پاکش از عیب و نقصان منزه و بری. قادری که عجز و فتور را بد و راه
~~نیست و
# ~~عقل هیچ از کنه جلال او آگاه نی.
### | شعر
# # کدام عقل وچه عقل و چه چیز باشد عقل %~% کهسر معرفت ذوالجلال دریابد
# چنین میگوید بندهآ ضعیف مؤلف این کتاب که چون ملک اسلام [781]
# ~~غیاث الحق والدین، خلدالله قدرة و جلاله، از شهر هرات، کفیت عن الآفات،
~~بر
# ~~عزیمت سفر حجاز حرکت فرمود پسر او مخدوم زاده ملک اعظم جوانبخت
# ~~شمس الدولة والدین محمدبن محمدبن محمدبن محمدبن ابی بکر بن کرت،
~~ابدالله
# ~~قدره واطلع من افق السعادة بدره، بعد از پنج روز به طالع سعد ووقت
~~فرخنده قائم
# ~~مقام پدر بزرگوار خود بر سریر سلطنت و فرمانگذاری جلوس مبارک فرمود و
~~ابواب
# ~~معدلت و تربیت بر شکان اطراف و اکناف خطهآ محروسه ms655 هرات بگشاد. و چون
# ~~ملک ملوک اسلام غیاث الحق والدین سبیل عدل وداد وطرق خیر و سداد
# ~~مسلوک داشت، از بلاد و بقاع وحصون و قلاع خراسان ملوک و امرا و جماهیر
# ~~وکبرا و مشهور و زعما به اسم تهنیت ملکی ملکزادهآ اعظم عادل به هرات
# ~~آمدند و هر یک، علی حسب طاقته، هدایا و تحفه و غرایب عرضه کرد[ند] و
# ~~گفت اند): PageV01P774
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0778.png)

### | شعر
# سریر ملک بر خسرو مبارکباد و فرخنده
### | جهان داد از داور مزین باد و آبادان
# جبینش باد تابنده، حسودش باد کاهنده
### | وجودش باد پاینده و جودش باد بی پایان
# ~~و در نظم مصالح ملکداری و شهریاری تفکر صافی و ذهن اطهر تدبیرهای ستوده
~~و
# ~~افکار پسندیده فرمود.
### | شعر
# به اندیشهآ پاک و رأی قوی %~% برافروخت رایات کیخسروی
# در داد بر زیر دستان گشود %~% همه کارهای بزرگان نمود
# بر آئین شاهان پیشینه رفت %~% نشد جز گه رزم در تاب و تفت
# بسی سیم و زر داد درویش را %~% چنان که تف و غم بداندیش را
# ~~صیت عدل و بذل او در یک هفته چنان منتشر گشت که گفتی که (782] سالهاست
# ~~که این ملکزادهآ ملک خصال بخش نداء معدلت و دادگستری در عالم در داده
~~است
# ~~و ابواب بر و مرحمت بر روی خلق گشاده. هم در آن چند روز نرخها روی به
~~ارزانی
# ~~نهاد و راهها امن تمام پذیرفت و تجار و روندگان از بلاد خراسان متو جه
~~هرات شدند
# ~~و از وضیع و شریف و قوی و ضعیف هرکس که رقعهآ نیاز و حاجت خود را بر
# ~~حضرت او عرضه کرد، از سر کمال شفقت شاهنشاهی و فرط احسان ذاتی بر
# ~~حصول مطلع و مطمع او اشارت راند. و بر تمامی وصایا و مواعظی که ملک
~~ملوک
# ~~اسلام غیاث الحق والدین نوشته بود، مواظبت نمود ونواب و عمال و حساب
# ~~رؤسای ولایت را بر رعیت بروری و رعایت جانب حق مأمور گردانید.
# و در ms656 عهد دولت او اعلام دین محمدی اهتزاز تمام بذیرفت و چند تن از
# ~~ترسایان مسلمان شدند. و جهت شعار اسلام و رغبت1 و میلان اهل ذمه به دین
# ~~احمدی، هر یک را به تشریف خاص اختصاص فرمود و حکم کرد تا ایشان را
~~سواره
# ~~با طبل و دهل و علم اسلام در شهر بگرداندند و چندانک ممکن بود کرامت و
# ~~الطاف ملکی از سر روش ملکی در باب ایشان مبذول داشت و هر یک را علیحده
~~PageV01P775
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0779.png)

### | تاریخ هرات
# ~~مثال عالی «لازال فی الاقطار نافذا» ناطق در معنی آنکه ازکل عوارضات
~~وزحمات
# ~~دیوانی معاف و مسلم باشند، داد. و در قضایای شرعیه و امور دیوانیه به
~~حضور
# ~~قاضی وقت و علمای اسلام اصحاب دیوان مظالم شروع کرد [؟] و ساعتبساعت،
# ~~چنانکه از نقاوهآ طبع انور گوهرزای شهریاری او سزد، در معانی و مبانی و
~~انتصاف
# ~~تأمل بلیغ فرمود وصلحا وابرار وطلحا واشرار را از رضا و سخط خود محظوظ
# ~~گردانید.
### | شعر
### | و من عنقه قوم الفساد مبدد
# و از لطف او اهل راه راست عزیز داشته شدهاند
# و از قهر او گروه تباهکار، پراکنده کرده شدهاند[783]
# ~~و بر مقتضای «وامر بالمعرؤف و انهآ عن المنکر» شبل امر معروف و طرق نهی
~~منکر را
# ~~مسلوک داشت و همگی همت و نهمت خویش را به امور دینی موقوف و مصروف
# ~~گردانید.

PageV01P776

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0780.png)

# ذ کر صد و سی و هشتم
# در لشکر فرستادن ملکزاده اعظم
# شمس الحق والدین به تاخت فراه
# چون شهور سنهآ احدی و عشرین و سعمائه [=721] درآمد در این سال
# ~~مذکور در ربیع الاول به فرمان ملکزادهآ اعظم شمس الحق والدین، زید
~~قدره، لشکر
# ~~منصور هرات فراه را بتاختند و بسیاری را از فراهیان و بلوچان به قتل
~~آورد[ند].
# و سبب آن بود که امیر خراسان امیرحسین به جهت سپاه هرات مبلغ پنج
# ~~هزار خروار غله بر ملک ینالتکین از متوجهات ولایت فراه حواله کرد.
~~ملکزادهآ اعظم
# ~~شمس الحق ms657 والدین آلتمغاء امیرحسین را نزد ملک ینالتکین فرستاد و پیغام
~~کرد که
# ~~«فلانی، باید که بی تعویق و مطل به حکم امیر خراسان غلهآ مذکور را به
~~لشکر منصور
# ~~ما رساند.» چون آلتمغاء امیرحسین به ملک ینالتکین رسید متردد و منقبض
~~خاطر
# ~~گشت. و زراء و ندماء خود را طل داشت و گفت که «همه سال از جانب ملک
~~اسلام
# ~~غیاث الحق والدین بریشان بودهایم. امسال که از هرات غیبت نمود، پسر او
~~ملکزادهآ
# ~~اعظم شمس الحق والدین ما را نیز بریشان و اندیشه مند میدارد. تدبیر این
~~کار
# ~~چیست؟»
# همه باتفاق گفتند که «اگر خداوند ملک اسلام مصلحت داند موصلان آلتمغا
# ~~را به نوازش وتربیت مخصوص گرداند و در جواب ملکزادهآ اعظم شمس الحق
# ~~والدین بنویسد که آخر سال است و غلهآ ما سپری شده. یک ماه دیگر را که
~~غلات را
# ~~رفع کنیم، آنچ واجب این ولایت باشد بفرستیم. حالیا بدین جواب با صواب،
~~فراه از
# ~~[صدمهآ] لشکر هرات سالم میماند. چون غله رفع شود، بعد از آن ملک [784]
~~مالک
# ~~است. اگر خواهد خروار چند غله بدیشان دهد، والا چون روزگار گذشته، ابا
~~نماید.»
# ملک ینالتکین از آن تدبیر در غضب رفت و بانگ بر وزیران و ندیمان خود زد
# ~~و از سر قهر و تندی گفت که «من تا امروز با ملوک غور سخن به تیغ و سنان
~~گفتهام.
# ~~اکنون به اندیشهآ کوتاه شما خویشتن را زبون و منقاد ایشان خواهم
~~گرداند.» وزرا و PageV01P777
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0781.png)

# ~~ند ماگفتند که «حکم ملک راست. به هر چه که دلخواه او باشد گو بر آن
~~جمله به قطع
# ~~سان.»
# القصه روز دیگر ملک ینالتکین مرسلان ملکزادهآ اعظم شمس الحق والدین را
# ~~بخواند وگفت «بدانید که من به هیچ نوع از مال و غله این ولایت چیزی به
~~دیوان
# ~~هرات نخواهم داد و بتجدید اینک امیر خراسان امیرحسین به من آلتمغا
~~نوشته که
# ~~من بعد امرای عساکر خراسان خاصه لشکر ملک ms658 اسلام غیاث الحق والدین فراه
~~را
# ~~نتازند و رعیت آن ولایت را پریشان و منزوی نگردانند.»
# ازین نوع سخن [ی] چند به تقریر کرد. چون آن فرستادگان به هرات آمدند و
# ~~آنچه که از ملک ینالتکین شنوده بودند به سمع اشرف ملک اسلام غیاث الحق
# ~~والدین رساندند، ملکزاده اعظم در خشم رفت و گفت «اگر حق تعالی خواسته
~~باشد
# ~~با فراه و فراهیان کاری کنم که آن تا نفخ صور در میان عالمیان تاریخی
~~بود» بعد از آن
# ~~روز دیگر امیراباچی را با دو هزار سوار نکودری به تاخت فراه نامزد
~~گردانید. امیر
# ~~اباچی و امرای نکودری چون به حدود فراه رسیدند، بعد از دو روز از جوانب
~~فراه
# ~~درتاختند؛ به مثابتی که
### | شعر
# تو گفتی زمانه سرآمد همی %~% ز پا چرخ گردان درآمد همی
# ~~و قرب بیست هزار مواشی از غنم و بقر گرفتند و حصاری را فتح کرداند] و
~~قرب
# ~~هفتاد مرد بلوچ را به قتل آورد[ند]. ملک ینالتکین از آن حالت بغایت
~~[785] منفعل
# ~~شد؛ چه، هنگام ادراک غله بود و مردم اکثر در صحراوات. در حال لشکر فراه
~~را از
# ~~پیاده و سوار گرد کرد و بر عزیمت حرب بیرون آمد.
### | شعر [فردوسی]
# برون آمد از دژ چو فیلان مست %~% زره در بر و تیغ هندی به دست
# پس و پیش او لشکر بیشمار %~% همه نامداران خنجر گذار
# ~~چون یک تیر پرتاب از فراه دور شد بایستاد. امیراباچی و امرای نکودری به
~~یکبار
# ~~چون ابر غرنده در خروش آمدند و چون بحر مواج در جوش، و در مقابل ملک
# ~~ینالتکین صف برکشید[ند] و سواری چند پیش راندند وگفتند که «ای فراهیان،
# ~~سالهاست تا میان ما و شما مخاصمت و محاربت است و هرگز با هم چنین که
~~امروز
# ~~مقابل شدهایم اتفاق نیفتاده. پارسال که به مدد ملک قطبالدین به اسفزار
~~آمده PageV01P778
# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0782.png)

# ~~بودید و طرف فتح و ظفر را ظنا و تخیلا راجح شمرده پیش از ms659 آنکه ابصار و
~~انظار
# ~~شما را نظر بر اژدهای رایات همایون ملک ملوک اسلام غیاث الحق والدین،
~~خلد
# ~~ملکه، افتادی فی الحال قرار را به فرار و اقبال را به ادبار بدل
~~گردانید[ید] و اکثر
# ~~احباب واقارب خود را بگذاشتید تا در دست ما گرفتار شدند. امروز باید که
# ~~برخلاف آن، یک زمانی ثابت باشید تا یک ساعتی با هم به مقارعت و مصادمت
# ~~سبقت گیریم و یک زمانی مراکب را در میدان کین آوری در جولان آریم و در
~~ظلال
# ~~رماح وقفهای کنیم و به زخم شمشیر آتشبار درین دیار دریای [ی] از خون پر
~~دلان
# ~~ظاهر گردانیم و به صدمت کوپال کران اکناف و اعناق یکدیگر را فرو کوبیم
~~و به
# ~~پیکان سهام وقاصی به هم پیغامها فرستیم و به سر سنان جان ستان خون
~~افشان با
# ~~هم رازها گوئیم.»
# ملک ینالتکین چون از نکودریان آن کلمات بشنود عزیمت آن کرد که پیش
# ~~راند و با ایشان در ممارات و مبارات آید. رؤوس سپاه و اعیان درگاه او
~~گفتند که «ای
# ~~خداوند، لشکر ملک اسلام غیاث الحق والدین [786] بسیار است. نباید که
~~پیش
# ~~رانیم. ایشان کمین کرده باشند و اگر نعوذبالله شکستی باشد فرسان لشکر
~~ما
# ~~بسلامت بیرون توانند آمد، اما پیادگان را بد افتد. مصلحت در آن است که
~~با این
# ~~طایفهآ بی باک سفاک جنگ نکنیم.»
# ملک ینالتکین چون از مشاهیر و اکابر فراه آن سخن بشنود، اندیشه مند شد و
# ~~بعد از ساعتی مراجعت نمود. نکودریان از ادبار او خوشدل شدند و مزروعات
~~دو
# ~~دیه خاصهآ ملک ینالتکین را بخواندند. روز دیگر با غنیمت بی حد و اسیر
~~بیشمار
# ~~بازگشتند و چهار روز را به خطهآ هرات آمد[ند]. ملکزادهآ اعظم شمس الحق
~~والدین،
# ~~زید قدره و جلاله و قرن بالخلود دولته و اقباله، امرا و شجعان نکودری
~~را به نواخت
# ~~ملکانه مخصوص گردانید و شکر آن فتح را صدقهآ بسیار داد و کماة و
~~مبارزاتی ms660 را که
# ~~به فراه رفته بودند به تشریف خاص اختصاص فرمود1.

PageV01P779

# ![image filename](./0741SayfiHarawi.TarikhNamaHarat_0783.png)

# تمام شد دفتر اول بعون ایزد دادگر بعد از تشبث به اذیال الطاف الهی. امید
# ~~واثق است به کرم عمیم ملک عادل عالم حاجی غازی غیاث الحق والدین، خلد
# ~~ملکه وقدره واطلع من افق الجلال بدره، که من بنده کمترین را به نظر
~~عنایت
# ~~بی غایت ملکی منظور دارد تا به اندک روزگاری دفتر ثانی را در کتابت
~~آرم.
# ان شاء الله العزیز، و ماذلک علی الله بعزیز. تم.
# ~~مطالعه کرد.

PageV01P780 ms661