######OpenITI#

#META#Header#End#

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0001.png)


PageV01P041

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0002.png)

~~آلحمد لله الذی آختار شیخ الإسلام أمین الملة وإمام الحق والدین محمد، من بین
~~الخلائق، و جعله من أحبائه و أولیائه المقربین وخصه بمقامات أرباب الحقائق
~~والدقائق والیقین، وهدانا بإرشاده و وفقنا بتربیة إلی سبل النجات وطرق الفلاح و
~~حبل المتین؛ والصلواة والسلام الأتمان علی خاتم النبیین، قائد الغر المحجلین،
~~محمد المصطفی، المبعوث إلی کافه الخلق آجمعین وعلی آله الطیبین وأصحابه
~~المنتجبین وسلم علیهم تسلیما دائما کثیرا، جمیعا.
~~بعده فهذا سیرة شیخ الإسلام، أمین الله بین الأنام، هادی السالکین، قدوة
~~الموحدین، سلطان العارفین، زبدة أولیاءالله المتألهین، وارث علوم أنبیاء
~~والمرسلین، أمین الحق والدین، محمد بن شیخ الشیوخ فی العالم مربی السالکین،
~~قدوة العارفین، زین الدین علی بن شیخ الربانی، ضیاءالدین مسعود البلیانی، قدس
~~الله روحهم وإلی حوض الکوثر فتوحهم.
# ثم یقول مؤلف هذه السیرة الشریفة، العبد المذنب الراجی إلی رحمة الحنان
~~المنان، محمودبن عثمان، غفر الله له ولوالدیه ولجمیع أهل الإیمان مفتتحا به دعاء
~~الإستفتاح: اللهم بک نستفتح و بمحمد صلی الله علیه وعلی آله و سلم، عبدک و
~~نبیک و رسولک، إلیک أتوجه اللهم سهل حزونة أمورنا و ذلل صعوبتنا و أعطنا من

PageV01P042

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0003.png)

~~الخیر أکثر مما ترجوا وأصرف عنا من الشر أکثر مما نخاف یا خفی الألطاف.
# بدان، رحمک الله، که این کتاب، انتخابی است از کتاب جواهر الأمینیهآ
~~شیخ الاسلام، قدس الله روحه، از برای دوستان صادق و سالکان عاشق و محبان
~~موافق، بارک الله تعالی فی صدقهم وإخلاصهم، که ازروی صدق واخلاص مطالعه1
~~قرمایند و متابعت تمایند و برخورداری یایند.
# و از جمله خصایص سیرتهای2 مشایخ مطالعه فرمودن آن است که غافلان را
~~اتتباه بخشد و طالیان را رهنمایی کند و سالکان را چالاک گرداند و موحدان را ثابت
~~و راسخ دارد و عارفان را ترقی احوال دهد و محققان را متمکن گرداند، از آن جهت
~~آن که3 پرهیز کردن و قرآن خواندن و ذکر کردن نزول رحمت حق تعالی است؛ ms001 کما
~~قال رسول صلی4 الله علیه وعلی آله و سلم: عند ذکر الصالحین تنزل الرحمة. ذکر فرح
~~دلهای5 صادقان و مصقل جانهای6 سالکان است.
# و از جمله فواید و منافع سیرتهای ایشان مطالعه کردن آن است، که چون بر
~~اقوال وافعال واحوال ایشان اطلاع یابتد، معلوم کنند که جز این عالم فانی، که
~~مسکن اجساد است، عالمی دیگر هست که آن عالم باقی است؛ و آن مسکن دل و
~~جان است و قرارگاه جاودان است؛ و مقصود از آفریدن انسان شناختن آن است تا
~~بدین پنج روزه ایام دنیا مغرور نشوند و دل از این عالم فانی بردارند و توشه و زاد راه
~~عالم باقی بردارتد7، ساخته کنتد، و سودمند به مرجع و مسکن اصلی بازگردند؛ و از
~~این آیت، که حق، تعالی و تقدس، میقرماید: «افحسبتم آنما خلفناکم عبتا و آنکم الینا لا
~~ثزجعون، غاقل نباشتد که به عن قریب این یازگشت همه را حاصل است و هیچ امان
~~دادن نیست. پس، نجات و خلاص در موافقت و متابعت پیشوایان دین است؛ و
~~حق، تعالی و تقدس، ذکر اولیا و گزیدگان خود، که یه نظر عنایت و شرف هدایت از
~~حضرت باعظمت ملحوظ گشتهاند، طالبان صراط مستقیم به طریقهآ ایشان باید و

PageV01P043

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0004.png)

~~می فرماید: «أولنک الدین هدی الله قبهدیهم أقتده،. امید به فضل وکرم رب العالمین که
~~هرکس که این کتاب از روی نیت خالص مطالعه فرماید انتباه او را کرامت گردد و
~~برخورداری یابد، إن شاءالله تعالی. و بالله التوفیق وعلیه التکلان. ولا حول ولا قوة
~~إلا بالله العلی العظیم.
# و نام این کتاب نهاده شده به خیر «مفتاح الهدایة و مصباح العنایة». واین کتاب بر
~~پانجده باب نهاده میشود به عون الله تعالی:
~~باب اول: در ذکر مولود شیخ الاسلام، قدس الله روحه.
~~باب دوم: در ذکر قرآن خواندن شیخ و تحصیل علم کردن.
~~باب سیوم: در ذکر ریاضات و مجاهدات شیخ الاسلام قدس الله ms002 روحه.
~~باب چهارم: در سلسله و تلقین ذکر شیخ الاسلام، قدس الله روحه، تا حضرت رسول،
~~صلی الله علیه وعلی آله وسلم.
~~باب پنجم: در ذکر شجرهآ خرقهآ شیخ الاسلام تا حضرت رسول، صلی [الله] علیه و
~~سلم.
~~باب ششم: در ذکر توبه دادن شیخ الاسلام، قدس الله روحه، تایبان را و آداب وشرایط
~~آن.
~~باب هفتم: در ذکر تربیت و نصیحتی که شیخ الاسلام، قدس الله روحه، اصحاب
~~خلوات را فرمود.
~~باب هشتم: در ذکر فضایل شیخ الاسلام، قدس الله روحه.
~~باب نهم: در ذکر کرامات شیخ الاسلام، قدس الله روحه.
~~باب دهم: در ذکر فواید و نصایح که شیخ الاسلام، قدس الله روحه، فرمود و اخبار و
~~آثار و کلمات و حکایات مشایخ که بر زیان او رفته است.
~~باب یازدهم: در سؤالات که شیخ، قدس الله روحه، کردهاند و جوابها که فرموده
~~است.
~~باب دوازدهم: در ذکر قربتی و اتحادی که شیخ الاسلام با روح مقدس شیخ مرشد،
~~قدس الله روحهما، بوده و عمارات و کارها که به اشارت شیخ مرشد کرد.

PageV01P044

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0005.png)

~~باب سیزدهم: در ذکر وفات شیخ، قدس الله روحه.
~~باب چهاردهم: در ذکر فضایل و کرامات بعد از وفات شیخ الاسلام، قدس الله روحه.
~~باب پانجدهم: در ذکر اوراد و اذکار و دعوات که شیخ الاسلام، قدس الله روحه،
~~همیشه در آن مداومت نموده و اصحاب را بدان ترغیب فرموده است.

PageV01P045

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0006.png)

~~شیخ المشایخ2 ابوعلی دقاق، قدس الله روحه العزیز، که بابای بزرگ شیخ الاسلام
~~بود. دیگر پدر شیخ الاسلام، شیخ علی، قدس الله معزه، که پدر شیخ الاسلام بود،
~~چهار پسر داشت: اول، شیخ الاسلام امین الدین محمد، قدس الله روحه. دوم، شیخ
~~عمادالدین محمد، رحمة الله علیه. سیوم، شیخ اصیل الدین محمد، رحمة الله علیه.
~~چهارم، خلیفه شیخ الاسلام، امام المسلمین، خواجه امام الدین محمد، مد الله ظلاله
~~علی جمیع المحبین المنتقدین. وشیخ علی، قدس الله سره، که پدر
~~شیخ ms003 الاسلام بود، از بلیان بود و عالم وکامل و مقتدای عصر بود، و پسر خواجه
~~امام الدین مسعود بلیانی بود، قدس سره. واصل خواجه امام الدین مسعود از
~~خراسان بود از فرزندان شیخ ابوعلی دقاق، قدس الله روحه. و چگونگی3 نسب وی
~~آن بود که یکی از فرزندان شیخ ابوعلی دقاق به کازرون آمد، و او را شیخ نجم الدین
~~محمد میگفتند. و او عالم و فاضل و محقق بود و وعظ فرمودی و او را دوستان و
~~محبان بسیار پدید4 شدند؛ از آن جمله، یکی از قضات5 قریهآ بلیان بود و او را

PageV01P046

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0007.png)

~~قاضی محمد میگفتند. و از ارادتی و محبتی که در حق شیخ نجم الدین محمد او را
~~بود، دختری که داشت به زنی به وی داد، و خواجه مسعود بلیانی، قدس الله روحه،
~~که جد شیخ الاسلام بود، در وجود آمد. و شیخ نجمالدین محمد در شیراز وفات
~~یافت و تربت وی در مصلای شیراز است، رحمة الله علیه. ونسبت شیخ الاسلام،
~~قدس الله روحه، تا شیخ ابوعلی دقاق، قدس الله سره، به این عبارت1 است:
~~شیخ الإسلام أمین الملة والحق والدین محمد بن زین الدین علی بن ضیاءالدین
~~مسعود البلیانی بن نجمالدین محمد بن علی بن أحمد بن عمر بن أسماعیل بن
~~قطب الأولیاء الشیخ المحقق أبی علی الدقاق، قدس الله روحه و رحمة الله تعالی
~~علیهم أجمعین.
# و مادر شیخ الاسلام از کازرون بود؛ دختر زاهد عزالله بود. وشیخ علی، قدس الله
~~سره، او را «مادر مؤمنان» خواندی. و زاهد عزالله، عارف وکامل بود و مرید خواجه
~~امام الدین مسعود بلیانی بود و از معارف کازرون بود.
# نقل است، از عمهآ شیخ الاسلام، که دختر خواجه امامالدین مسعود بود که گفت:
~~در آن زمان که مادر شیخ الاسلام حامله بود، شبی به واقعه دیدم که در صحرایی
~~به غایت فراخ بودم؛ قومی بسیار در آن صحرا جمع بودند چندان که2 شمار نتوانستی ms004
~~دانست. در میان ایشان منبری بزرگ نهاده بود و شخصی در آن منبر بود که نور از
~~همه اعضای او میتافت و وعظ می فرمود. بپرسیدم که این شخص کیست؟ گفتند
~~برادرزادهآ تست، امین الدین محمد، که جای نشین رسول خدای است وخلق را به
~~خدای می خواند و این خلایق جمله مرید و محب و معتقد ویاند. گفتم: برادر من،
~~شیخ علی، هیچ فرزند ندارد، این چگونه3 فرزند اوست؟ گفتند: این فرزند از آن
~~اوست؛ و ترا بعد از این این احوال معلوم شود. چون4 از خواب برآمدم، برفتم و این
~~واقعه با برادر خود، شیخ علی، رحمة الله علیه، بگفتم. فرمود که چنین5 است که تو
~~دیدهای که مرا نیز هم چنین بازنمودهاند.

PageV01P047

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0008.png)

# نقل است از مادر شیخ الاسلام که گفت: پیش از آن که شیخ به وجود آمدی، در
~~خانهآ ما هیچ از معلومات و مأکولات نبودی مگر قوتالیوم. روزی با پدر شیخ گفتم:
~~آخر تاکی ما در این فقر وفاقه باشیم؟ شیخ علی، رحمة الله علیه، گفت: صبرکن که
~~ما را فرزندی خواهد آمد که در قدم او نعمت و روزیئی ما فراخ گردد. و مادر شیخ
~~گفت که هم در آن روزکه شیخ، قدس الله روحه، به وجود آمد، آثار نعمت و دولت
~~در خانهآ ما ظاهر شد از برکات شیخ، قدس الله روحه.

PageV01P048

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0009.png)

~~بدان، رحمک الله، که استاد قرآن که تعلیم شیخ الاسلام کردی استاد نورالدین بود. و
~~او پیر و محترم بود و خادم زاهد، ابوبکر همدانی بود، رحمة الله علیه. بندهآ کمینه را
~~استماع افتاد از شیخ الاسلام، قدس الله روحه، که هشت ساله بودم که قرآن
~~میخواندم، و پدرم، رحمة الله علیه، مرا به شب به خانقاه در میان درویشان می آورد
~~و در خانه نمیگذاشت. و پیری عزیز بود از مریدان پدر، و او را «ابوسعید کوتاه»
~~گفتندی. و در زمان پیری، همه شب بنشستی و ms005 به ذکر مشغول شدی و پشت به
~~دیوار نکردی و هرگز پهلو بر زمین ننهادی. و پدرم، رحمة الله علیه، مرا پیش او
~~بنشاندی و گفتی: هم چنان که او ذکر میگوید تو نیز ذکر میگوی. و چون خسته شوی
~~از ذکر گفتن، گوش به ذکر او میدار. و من همهشب با آن پیر میبودم. و هم چنان
~~پدرم، رحمة الله علیه، مرا تربیت، می فرمود محافظه مینمودم، و به روز به کتاب1
~~می رفتم و قرآن میخواندم؛ و به شب به خانقاه میآمدم و با پیر بوسعید بدآن نوع

PageV01P049

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0010.png)

~~صحبت میداشتم و از صحبت او بسیار فایدهها یافتم.
~~و پدرم، رحمة الله علیه، در زمان طفلی مرا به خدمت شاه عاشقان، شیخ عبد الله
~~بلیانی، قدس الله سره، برد و موی مرا برداشت. و شیخ عبدالله عم شیخ الاسلام بود.
~~و در آن طفلی هرگاه که شیخ عبدالله دیدی، برفتی و دست شیخ را بوسه دادی؛ و
~~شیخ عبدالله در حق وی نوازش فرمودی و گفتی: شاد آمدی ای شیخ شهر و رستاق.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: چون قرآن تمام بخواندم، آنگاه به تحصیل علم
~~مشغول شدم واز استادان که تعلیم علم شیخ کردندی اول شیخ علی بود که پدر
~~شیخ الاسلام بود، قدس الله روحهما. دیگر فقیهآ عثمان کهفی بود، رحمة الله علیه. و
~~او استاد فقه شیخ بود. و دیگر مولانا رشیدالدین احمد بود، علیه الرحمه. و او استاد
~~حدیث بود. دیگر استادان علم شیخ در سیرت بزرگ شیخ مذکور است، و
~~ریاضتها ومجاهدات که شیخ، قدس الله روحه، در زمان تحصیل علم کشیده بود،
~~آن جا1 مسطور است.
# و شیخ، قدس الله روحه، بسیار فرمودی که کمال علم در عین نامرادی حاصل
~~توان کرد با وجود جد و جهد و طلب و غربت واز خویش و اقربا دور بودن. و شیخ،
~~قدس الله روحه، گفت: برکت علم در زمان یافتم که از برای ms006 آن سفر کردم و در میان
~~جماعتی ناشناخت به تحصیل مشغول شدم؛ و به دو روز و سه روز می رسید که
~~چیزی نخورده بودم و هیچ کس از آن واقف نبودی؛ روغن چراغ نیز نداشتم، و به
~~سقایهها می رفتم و به روشنایی چراغ آن جا تکرار میکردم؛ و مرا از دنیایی آن مقدار
~~نبود که اگر شبی محتلم شدی، به مزد گرمابه دادمی؛ بلکه در قلب زمستان هم در آن
~~سقایه به آب سرد غسل کردمی. و هرکس که خواهد که از علم بهرهآ تمام یابد چنین
~~باید کرد و بالله التوفیق.

PageV01P050

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0011.png)

~~بدان، رحمک الله، که آن مجاهدات که شیخ الاسلام، قدس الله روحه، [را] بوده
~~و ریاضاتی که وی کشیده و دوام مشغولی در این کار که او را بوده از متأخران کسی
~~را نبوده است؛ چنان که از زمان طفولیت تا آخر عمر، لحظهای از مجاهدات و
~~ریاضات نیاسود، و در همه عمر از مطعومات و ملبوسات چنانچه مراد نفس بود
~~نداد، و قدومی هرگز به آرزوی نفس ننهادی. و از طفولیت درین کار بود؛ و چنان که
~~از پیش یاد کرده شد، و هر روز که بودی، در مجاهده و ریاضت و گرسنگی و
~~بی خوابی بیفزودی. و در چهل سال که این کمینهآ خاکی را ملازمت آستانهآ
~~رفیعهآ اسلام پناه بود، هرگزندیدم که شیخ، قدس الله روحه، طعامی خوش خوردی
~~یا لباسی به تکلف پوشیدی؛ بلکه همیشه روزه داشتی و به کسیراتی1 و اندک
~~آشی نرم بی چربش افطار کردی. و در آخر عمر، از بس که ضعف جسمی در شیخ
~~مییافتم، گاه گاهی قدری گوشت دران طبخ میانداختم؛ و چون تمام میشد،
~~گوشت از آن بیرون می آوردیم و جداگانه به خدمتش میبردیم. و چون بوی آن
~~بشنودی، بدانستی که گوشت در آن کردهاند و منع فرمودی. و بسیار بودی که مبالغه

PageV01P051

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0012.png)

~~مینمودیم تا قدری گوشت از برای قوه ms007 تناول کند. گفتی: فایده و لذت گوشت به
~~زحمت خلال کردن نمیارزد.
# چرب و شیرین خوانچهآ دنیا   به مگس راندنش نمیارزد
~~و همهروزه میدید که جماعت از دور و نزدیک طعامهای خوش به خدمت
~~میآوردند؛ و شیخ، قدس الله روحه، از برای خاطر ایشان گفتی: مرا آرزوی این طعام
~~بود که شما آوردید. تا ایشان را خوش آمدی. و چون ایشان میرفتند، در حال
~~درویشی میخواند و آن را به کسی میفرستاد که ظن ما بدان نبود، و میفرمود که
~~این جماعت که آمدند آن را از برای خدای به نزدیک ما آوردند و روا نباشد که ما آن
~~را از برای نفس خود به کار بریم؛ ما نیز از برای خدای به بندگان ایثار میکنیم. و با
~~وجود آن همه طعامها و نعمتها که به خدمت شیخ میآوردند، هرگز لقمهای از آن
~~نخوردی و وجود و عدم نزد او یکسان بودی. و او در آن میان چنان زیستی که زکوة
~~فطره بر وی واجب نشدی. و بسیار بودی که هر سه روز چیزی خوردی؛ و بودی که
~~پنج روز چیزی خوردی؛ و بودی که به یک هفته رسانیدی.
# بندهآ کمینه را استماع افتاد، از حاجی یوسف بوانی، که از ملازمان شیخ بود،
~~گفت که یکهفته بود که شیخ چیزی نخورده بود. بعد از یکهفته، کاسهآ آش
~~برداشتم به خدمت شیخ بردم و سلام کردم و بنهادم و زمانی بایستادم. شیخ نظر در
~~آن کاسه کرد گفت: بیا و این کاسه برگیر نزد درویشی بر تا بخورد. گفتم: یا شیخ، چند
~~روز است تا شما چیزی نخوردهاید. اگر پارهای از این آش بخورید، اصحاب را
~~خوش آید. فرمود که رغبت به خوردن دارم، ولیکن نفس را آرزو دادن رغبت ندارم و
~~به خوردن این طعام مشغول شدن و خلال کردن و دست [و] دندان شستن؛ و به
~~مشغولی این جمله از طاعت و اوراد بازماندن هیچ منفعت نمیبینم. بهتر آن ms008 است
~~که این را نخورم و از برای خدای ایثار کنیم. آنگاه فرمود که بیا و این کاسه برگیر و به
~~هرکس که خواهی بده.

PageV01P052

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0013.png)

# دیگر شنفتم، از حاجی یوسف، که گفت: بسیار بودی که شیخ، قدس روحه، یک
~~هفته و ده روز میگذشت که آب نمیخورد. وقتی در قلب تابستان به یک ماه
~~رسانیده بود که آب نخورده بود. روزی فرمود که برو آبی بیاور. برفتم و کوزهآ آب
~~سرد بیاوردم و به دست شیخ دادم. او کوزه بستد و زمانی در دست گرفت. آنگاه، بر
~~زمین نهاد و آب نخورد. چون زمانی بگذشت، گفت: نفش آرزوی آب سرد میکند؛
~~و آب سرد خوردن و مراد نفس دادن آتش عشق مرده کند و لذت عشق و حضور
~~ببرد. آنگاه گفت: بیا و کوزه از پیش من برگیر. چون کوزه برداشتم، شیخ برخاست و
~~از آن آب که از برای وضو ساختن بنهاده بود، برداشت و پارهای از آن بیاشامید. در
~~مطعومات چنین بود که یاد کرده شد. و در ملبوسات چنان بود که در همهآ اصحاب
~~شیخ هیچ کس کهنه پوش تر از وی نبود؛ چنان که در خرقهآ مبارک وی چندان پاره زده
~~بود که شمار آن نتوانستی کردن؛ و پارههای کوچک به مقدار یک سرانگشت چندان
~~[به] خرقه زده بود به دست مبارک خود که شمار آن پیدا نبودی. و در هر کجا که
~~پارهای کهنه بیافتی برگرفتی و بشستی و بر جامه و خرقه زدی. و در مشغولی به
~~خدمات راحات مسلمانان چنان بود که علی الدوام کاری کردی و جایی ساختی که
~~راحات جمیع مسلمانان در آن بودی. و در عبادات و طاعات چنان مشغول بودی
~~که جمیع اوقات و ساعات خود به اوراد و اذ کار چنان مصروف داشتی که یک لحظ
~~بیکار ننشستی؛ و جمله اوقات انفاس خود را، بامداد تا به شب و شب تا به روز،
~~بدین نوع گذرانیدی ms009 که چون نماز بامداد بگزاردی1، بعد از آن بر پای بایستادی
~~تا اول چاشت به اوراد مشغول شدی. و بعد از آن به ذکر مشغول شدی. و چون از
~~ذکر فارغ شدی، نماز نافله، که او را اوراد بودی، به جای آوردی3. چون از نماز
~~شدی، [نزد] جماعت زایران و اهل حاجات که آمده بودندی برفتی و به مهمات
~~ایشان قیام نمودی چنان که ایشان را بایستی. و بعد از فراغ ایشان، به خلوت رفتی
~~و به نماز و اوراد مشغول شدی. و چون وقت زوال برسیدی، نمازی که در آن ساعآت

PageV01P053

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0014.png)

~~ورود1 داشتی به جای آوردی. و چون از نماز فریضه و سنت پیشین فارغ شدی با
~~جمع اصحاب، بر پای بایستادی تا میان هر دو نماز و ذکر گفتی. و بودی که به وقت
~~پسین رسانیدی. و بعدالعصر هم چنین بر پای بایستادی و ذکر گفتی تا وقت غروب
~~آفتاب. و بعد از نماز فریضه و سنت شام دیگر هم چنین برپای بایستادی تا عشاء
~~آخر و ذکر گفتی. و بعدالعشاء چندان توقف نمودی که اصحاب از چیزی خوردن
~~فارغ شدندی. و چون بیافتی که ایشان چیزی خوردهاند، فی الحال آواز به ذکر
~~برداشتی تا اصحاب به ذکر مشغول شدندی. و چون پارهای از شب بگذشتی،
~~تجدید طهارت کردی و در میان جماعتخانه آمدی و بر پای بایستادی و ابتدای
~~صلوات کردی، آنگاه به ذکر مشغول شدی و چون اصحاب آواز ذکر شیخ بشنودی،
~~همه به جماعت خانه آمدندی و از قیام به ذکر مشغول شدندی.
# و شیخ، قدس الله روحه، از برای جمعی ضعیفان بودی که لحظهای بنشستی و از
~~قعود ذکرگفتی. بعد از آن، دیگر برخاستی و از قیام ذکرگفتی؛ چنان که در شبهای
~~زمستان، از اول شب تا وقت صبح بدین نوع گذرانیدی. و چون نماز صبح بگزاردی،
~~بعد از دعا برخاستی و به ذکر مشغول شدی تا آفتاب تمام برآمدی؛ و بودی ms010 که تا
~~چاشتگاه، بایستادی و ذکر گفتی. و به سبب ایستادن هر دو پای مبارک وی، چنان
~~شدی که رنگ بگردانیدی و آماس تمام کردی. چون از ذکر فارغ شدی، به خلوت
~~رفتی و در آن جا بندی آویخته بود؛ هر دو پای مبارک ساعتی تمام در آن نهادی تا آن
~~سرخی و آماس پارهای کم تر شدی. سالها بدین نوع گذرانیدی. و بدین سبب در
~~آخر عمر، او را درد پای پدید شد و از قیام عاجز شد. آنگاه، در خلوت از قعود ذکر
~~گفتی و همه شب به ذکر مشغول بودی. و بعد از نماز بامداد، به دعوات خواندن
~~مشغول شدی، و دو کتاب دعوات تا آفتاب تمام برآمدی بخواندی. و بعد از
~~خواندن دعوات و نماز نافله، چنان که از پیش یادکرده شد، برفتی و به مهمات اهل
~~حاجات قیام نمودی. و بعد از نماز فریضهآ پیشین تا وقتالعصر، به درس قرآن
~~خواندن مشغول شدی. و بعدالعصر، اوقات خود به حضور و مراقبت محافظه

PageV01P054

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0015.png)

~~نمودی تا بعدالعشاء آخیر1. و این معامله در آخیر عمر بود که از قیام عاجز و چند
~~ضعف روی نموده بود. با وجود ضعف و پیری، یک لحظه نیاسودی و پشت بر
~~زمین ننهادی؛ بلکه در زمان استراحت هم چنان نشسته بودی لحظهای استراحت
~~فرمودی. و این کمینهآ خاکی بسیار دیدی که شیخ، قدس الله روحه، به دو روز و سه
~~روز میرسید که به سبب مشغولی به اوراد و اذکار، وگزاردن مهمات اهل حاجات،
~~هیچ استراحت نمی فرمود. و به شب خود هرگز خواب نکردی. و بسیار فرمودی که
~~سوار چالاک، آن است که چون میدان داری کند، در آخر2 میدان نیک بتازد، نه آن که
~~بازماند. و این کلمات که میفرمود خاص در شأن وجود مبارک آن محقق بود که تا
~~آخر عمر یک لحظه از ریاضات و طاعات و عبادات نیاسود و روز به روز به تازگی در ms011
~~این کار جد و جهد میافزود، و چنان که در وقت وفات پهلو به زمین ننهاد و سجود
~~کرده روح تسلیم کرده. قدس الله روحه العزیز.

PageV01P055

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0016.png)

~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از شیخ، قدس الله روحه، که گفت: سن چهارده سالگی
~~بودم که سلطان العاشقین، شیخ عبدالله بلیانی، قدس الله سره، در خانقاه قدیم،
~~بعد العصر، مرا پیش خود بنشاند و تلقین ذکر فرمود سه بار. و من سه بار بازگفتم.
~~آنگاه، شیخ دعا فرمود و گفت: برو بر سر روضهآ زاهد ابوبکر همدانی و آن جا به ذکر
~~مشغول [باش]. برفتم و آنجا به ذکر مشغول شدم؛ و هم آن ساعت مرا فتح این
~~پدید شد. و شیخ، قدس الله روحه، این کلمات بعد از پسینگاه فرمود که تلقین ذکر
~~این کمینهآ خاکی میداد. و سلسلهآ تلقین ذکر که در حدیث صحیح آمده است معنی
~~آن به این عبارت است.
# روایت کند امیرالمؤمنین علی، کرم الله وجهه ورضی الله عنه، که گفتم: یا
~~رسول الله، دلالت کن مرا به راهی نزدیک تر به خدای تعالی که آن فاضل تر باشد نزد
~~خدای و آسانتر باشد به بندگان خدای. رسول، صلی الله علیه و علی آله وسلم،
~~گفت: یا علی، آن چیزی است که به سبب آن رسیدم به پیغمبری. علی گفت: یا
~~رسولالله، آن چیست؟ گفت: مداومت به ذکر نمودن در خلوات. علی گفت: یا

PageV01P056

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0017.png)

~~رسول الله، این است فضیلت ذکر، و همه مردمان ذکر میگویند. رسول، صلی الله
~~علیه و علی آله و سلم، گفت: چه میگویی یا علی؟ به درستی که قیامت برنخیزد تا
~~آن که به روی زمین کسی گوید «الله الله». پس، علی، رضی الله، گفت: یا رسول الله،
~~چگونه ذکرگویم؟ رسول، صلی الله علیه و سلم، گفت: یا علی، بشنو از من تا سه بار
~~ذکر «لا إله إلآ الله» بگویم و تو بشنو. آنگاه، سه بار هم چنان که ms012 از من شنفتهای بازگوی
~~تا من بشنوم. پس رسول، صلی الله علیه وسلم، گفت: لا إله إلآ الله، لا إله إلآ الله، لا
~~إله إلآ الله. و بشنفت علی، رضی الله عنه، از وی بازگفت هم چنان که از وی شنفته
~~بود. و رسول، صلی الله علیه و سلم، او را اجازت داد که دیگران را تلقین کند. پس،
~~علی، رضی الله عنه، تلقین کرد شیخ حسن بصری را، رضی الله عنه، واجازت داد او
~~را. و بشنفت شیخ حسن از امیرالمؤمنین علی، رضی الله عنه، و بازگفت هم چنان که
~~از وی شنفته بود. پس، بشنفت شیخ حبیب عجمی، رحمة الله علیه، از شیخ حسن.
~~و بازگفت هم چنان که از وی شنفته بود. پس، بشنفت شیخ داود طائی از حبیب
~~عجمی هم چنان که از وی شنفته بود. پس، بشنفت شیخ معروف کرخی از شیخ
~~داود، رحمة الله علیهما، و بازگفت هم چنان که از وی شنفته بود. پس، بشنفت شیخ
~~سری سقطی از شیخ معروف کرخی، رحمة الله علیهما، و بازگفت هم چنان که از وی
~~شنفته بود. پس، بشنفت شیخ جنید بغدادی از شیخ سری، رحمة الله علیهما،
~~بازگفت هم چنان که از وی شنفته بود. پس، بشنفت شیخ ممشاد دینوری از شیخ
~~جنید، رحمة الله علیهما، و بازگفت هم چنان که از وی شنفته بود. وپس، بشنفت
~~شیخ احمد اسود از شیخ ممشاد، رحمة الله علیهما، و بازگفت هم چنان که از وی
~~شنفته بود. پس، بشنفت شیخ ابوحفص عمر بن عمویه از شیخ احمد، رحمة الله
~~علیهما، و بازگفت هم چنان که از وی شنفته بود. پس، بشنفت شیخ ضیاءالدین
~~ابونجیب عبدالقاهر سهروردی از شیخ ابوحفص، رحمة الله علیهما، و بازگفت
~~هم چنان که از وی شنفته بود. پس، بشنفت شیخ جمال الدین ابوالمظفر عبدالصمد
~~زنجانی از ابونجیبالدین، رحمة الله علیهما، و بازگفت هم چنان که از وی شنفته بود.
~~پس، بشنفت شیخ قطبالدین ms013 ابهری از جمالالدین و بازگفت هم چنان که از وی
~~شنفته بود. پس، بشنفت شیخ رکن الدین سنجاسی از شیخ قطبالدین، رحمة الله

PageV01P057

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0018.png)

~~علیهما، و بازگفت هم چنان که از وی شنفته بود. پس، بشنفت شیخ اصیل الدین
~~ابوالحسن شیرازی از شیخ رکن الدین، [رحمة الله] علیهما، و بازگفت هم چنان که از
~~وی شنفته بود. پس، بشنفت شیخ اوحدالدین عبدالله بلیانی از شیخ اصیل الدین،
~~رحمة الله علیهما، و بازگفت هم چنان که از وی شنفته بود. پس، بشنفت شیخ
~~الشیوخ الإسلام، أمین الملة والدین محمد از عم خویش، شیخ عبدالله، قدس الله
~~روحهما، و بازگفت هم چنان که از وی شنفته بود.
# این است سلسلهآ تلقین شیخ الاسلام تا حضرت رسول، صلی الله علیه وسلم. و
~~هرگاه که سالکی و ذاکری التماس تلقین ذکرکردی، شیخ، قدس الله روحه، گفتی: این
~~کار بر دست ما نیست؛ محل آن پدید میباید کرد، تا شایستهآ آن شوند. پس، گفتی
~~ممکن نیست که عرق در قفس توان بازداشت؛ یا مرغ در شیشه بند توان کرد.
# روزی عزیزی از خوارزم به خدمت شیخ رسید و چند روز در خانقاه اقامت کرد؛
~~در وقت مراجعت، التماس تلقین ذکرکرد. شیخ، قدس الله روحه، گفت: ای عزیز،
~~محل آن هنوز تو را پدید نشده است. به خوارزم باید رفت که آن جا به ذکر مداومت
~~نمایی و شرایط ارکان آن بهجا آوری، تا محل آن پدید شود. چون وقت آن درآید،
~~آنگاه ما تو را از این جا تلقین کنیم چنان که تو در خوارزم معلوم کنی که تلقین ذکر به
~~تو رسیده است.
# یکی از اصحاب شیخ بود و چند نوبت التماس تلقین ذکر از شیخ کرده بود. و در
~~جواب وی میفرمود که محل آن پدید میباید کرد به حضور مداومت نمودن و ترک
~~آشغال کردن. از قضای حق آن درویش به آخرت رفت. شیخ، قدس الله روحه، در
~~سر قبر آن ms014 درویش حاضیر1 شد و تلقین وی کرد. چون از آن فارغ شد، فرمود که این
~~درویش چند نوبت التماس تلقین ذکر از ماکرده بود، هنوز وقت آن پدید نشده بود؛
~~این زمان محل آن در وی بدیدیم وی را تلقین ذکر دادیم. و شیخ، قدس الله روحه،
~~بسیار فرمودی که هرکس که ذوق و لذت ذکر میخواهد، میباید که به قلیل و کثیر او
~~را هیچ از دنیا نباشد و نخواهد، تا ذوق ولذت ذکر دریابد. و بالله التوفیق.

PageV01P058

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0019.png)

~~بدان، رحمک الله، که از خواجه امام الدین مسعود بلیانی، رحمة الله علیه، که جد
~~شیخ الاسلام بود، شش پسر به وجود آمد. اول شیخ عبدالله؛ دوم شیخ ابوبکر؛ سیوم
~~شیخ محمد؛ چهارم شیخ علی؛ پنجم شیخ محمود؛ ششم شیخ رشیدالدین؛ رحمة
~~الله علیهم أجمعین. و وفات خواجه امام الدین مسعود، رحمة الله علیه، در سنهآ
~~خمس و أربعین و ستمائه بود. و بعد از وی، قایم مقام او شیخ عبدالله بود. و او
~~بزرگوار بود. و بسیار کس از وی برخورداری یافتند و با آنهمه ورع و تقوا که خواجه
~~امام الدین مسعود [را] بود، فرمود که در این کار دریچهای بر من فتوح شد، و از آن
~~پسرم، شیخ عبدالله، دروازه گشادند. و وفات شیخ عبدالله، قدس الله روحه، در سنهآ
~~ستة و ثمانین و ستمائه بود. و بعد از وی قایم او برادر وی، شیخ زین الدین علی،
~~قدس الله سره، بود. وفات شیخ علی در سنهآ أربع و تسعین و ستمائه بود. و پیش از
~~وفات خود، خرقه خود به شیخ الاسلام، قدس الله روحه، پوشید؛ وحوالهآ این کار
~~رجوع به وی کرد. و بعد از وفات شیخ علی، قایم مقام او شیخ الاسلام بود.
# بندهآ کمینه شنفتم از شیخ الاسلام، قدس الله روحه، که گفت: سحرگاهی بود،
~~پدرم، قدوة المحققین، شیخ علی، قدس الله سره، مرا پیش خود خواند وخرقه از

PageV01P059

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0020.png)

~~خود ms015 برکشید و فرمود: که این خرقه با شما همراه کردند. و آن خرقه مرا بپوشانید.
~~روز دیگر، جماعت اصحاب که به خدمت پدرم رفتند فرمود که بروید و شکرانه از
~~شیخ امین الدین بستانید که دوش خرقهای چنان که درویشان به درویشان پوشانند او
~~را پوشانیدهاند. آنگاه، فرمود که آن خرقهآ اصلی است و آن کسی نیست؛ بلکه
~~عطایی است تا کرا دهند. اما آن که عزیزی بیاید و از ما خرقهای طلبد و ما آن خرقه
~~به وی دهیم، آن را «خرقهآ تبرک» گویند. و از آن، اصحاب این خرقه پوشیدهاند، این
~~را، «خرقه مشابهت» خوانند، به حکم این حدیث که رسول، صلی الله علیه و سلم،
~~فرمود: من تشبه بقوم فهو منهم. دیگر فرمود که خرقهای هست که آن را «خرقهآ
~~کراهیت» گویند. و آن خرقه آن بود که کسی بیاید و از ما خرقه طلبد و ما دانیم که آن
~~شایسته آن خرقه نیست و مقصود وی آن است که آن را بستاند و بفروشد یا بپوشد،
~~و از شرایط و آداب آن هیچ در وی نبود؛ و در این طلب مبالغه چندان بکند که ما از
~~روی کراهیت آن خرقه به وی دهیم. لیکن آن خرقه در دست وی نماند.
# فصل هشتم در شجرهآ خرقه شیخ الاسلام، قدس الله روحه، تا حضرت رسول، صلی الله علیه و سلم،
# شیخ، قدس الله روحه، فرمود که پدرم، قدوة العارفین، شیخ زین الدین علی،
~~رحمة الله علیه، که مرا خرقةآ تربیت وطریقت بپوشانید. اما خرقهآ تصوف وصوفیه،
~~سلطان العاشقین، شیخ اوحدالدین عبدالله، مرا بپوشانید. و پدرم، شیخ علی، فرمود
~~که شیخ عبدالله مرا خرقه بپوشانید. و شیخ عبدالله، قدس سره، فرمود که پدرم،
~~خواجه امام الدین مسعود، خرقهٔ‌ تربیت مرا بپوشانید. اما خرقهآ تصوف، شیخ
~~اصیل الدین شیرازی مرا بپوشانید. وشیخ اصیل الدین، رحمة الله علیه، فرمود که
~~شیخ رکن الدین سنجاسی مرا خرقه بپوشانید. و شیخ رکن الدین ms016 فرمود که شیخ
~~قطبالدین آبهری وشیخ جمالالدین ابوالمظفر عبدالصمد زنجانی، رحمة الله
~~علیهما، مرا خرقه بپوشانیدند. و شیخ قطبالدین و شیخ جمال الدین، رحمة الله
~~علیهما، گفتند شیخ ضیاءالدین ابونجیب عبدالقاهر بن عبدالله سهروردی ما را خرقه
~~بپوشانید. و شیخ ابونجیب، رحمة الله علیه، گفت: پدرم، عبدالله، و عم مرا

PageV01P060

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0021.png)

~~ابوحفص عمر بن محمد بن عمویه، رحمة الله علیهما، مرا خرقه بپوشانیدند. و
~~ایشان هردو گفتند شیخ احمد اسود مرا خرقه بپوشانید. و شیخ احمد، رحمة الله
~~علیه، گفت شیخ ممشاد دینوری مرا خرقه بپوشانید. و شیخ ممشاد، رحمة الله
~~علیه، گفت شیخ جنید بغدادی مرا خرقه بپوشانید. و شیخ جنید، رحمة الله علیه،
~~صاحب شیخ سری سقطی بود. وشیخ سری، رحمة الله علیه، صاحب شیخ
~~معروف کرخی بود. و شیخ معروف، رحمة الله علیه، صاحب شیخ داود طائی بود.
~~و شیخ داود، رحمة الله، صاحب حبیب عجمی بود. وشیخ حبیب، رحمة الله علیه،
~~صاحب شیخ حسن بصری بود. و شیخ حسن، رحمة الله علیه، صاحب
~~امیرالمؤمنین علی بود. وامیرالمؤمنین علی، رضی الله عنه، صاحب رسول بود،
~~صلی الله علیه و سلم وعلی آله وأصحابه وعترته أجمعین.
# درکتاب سید داوود فهلوی، رحمة الله علیه، یافت شد که چون حق تعالی فدای
~~اسماعیل پیغمبر، صلی الله علیه و علی آله و سلم، آن کبش1 از بهشت بفرستاد،
~~مادر اسماعیل موی آن کبش برگرفت و بربست و از برای خود به چادری ساخت.
~~چون آن چادر بپرداخت، از بس که پاکیزه و نورانی بود در خاطر وی پدید شد که
~~حق تعالی این کرامت با ابراهیم، صلوات الله علیه، کرده است، این خلعت هم او را
~~شاید. آن چادر به خدمت ابراهیم برد. ابراهیم، علیه السلام، از آن خرقهای ساخت
~~و شش روز بپوشید. شب هفتم، به واقعه چنان دید که آن خرقه از تن او بیرون
~~آمدی، و نزدیک ابراهیم، علیه السلام، درختهای بسیار بودی، و آن خرقه بر ms017 سر
~~آن درختها نقل کردی و از این شجر بدان شجر میشدی - این شجرهآ خرقه که ما
~~میگوییم از آن جا پدید شده است - ابراهیم، علیه السلام، چون از خواب درآمد،
~~تعبیر این خواب چنین کرد که این خرقه بسیار کس از انبیا و اولیا نقل خواهد کرد.
~~بعد از آن، از تن خود بیرون کرد و در آن تابوت نهاد که وصیت کرده بود از برای

PageV01P061

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0022.png)

~~فرزندان. و آن خرقه از اسماعیل و اولاد او، بطنا بعد بطن، به حضرت رسول، صلی
~~الله علیه وسلم، رسید. و رسول الله حوالهآ آن خرقه به اویس قرنی، رضی الله، کرد. و
~~بعد از وفات رسول، صلی الله علیه وسلم، امیرالمؤمنین عمر وامیرالمؤمنین علی،
~~رضی الله عنهما، آن خرقه به اویس رسانیدند؛ چنان که در سیرهآ اویس مسطور است.
~~و از اویس به موسی بن زید و شیبان راعی رسید. و از ایشان هردو به شیخ ابراهیم
~~بن ادهم رسید. و از شیخ ابراهیم به شیخ شفیق بلخی رسید. و از شیخ شفیق به
~~شیخ ابوتراب نخشبی رسید. و از شیخ ابوتراب به شیخ ابو حفص الحداد رسید. و از
~~شیخ ابوحفص به شیخ ابوعمر اصطخری رسید. و از شیخ ابوعمر به شیخ ابوعبد الله
~~محمد خفیف رسید، قدس الله أرواحهم. و شیخ حسین آکار، رحمة الله علیه، که
~~صاحب شیخ کبیر ابوعبدالله خفیف بود، آن خرقه به سلطان العارفین، شیخ مرشد1،
~~ابواسحاق ابراهیم بن شهریاری کازرونی، قدس الله روحه العزیز، رسانید. و آن خرقه
~~بر وی ختم شد. واین زمان آن خرقه در قریهآ فهلو است، از نواحی فیروزآباد، در
~~پیش فرزندان سید داوود فهلوی، رحمة الله علیه.
# و این کمینهآ خاکی زیارت آن خرقه دریافته و آن خرقه یک توست از موی که رنگ
~~آن به رنگ پشم اشتر مناسبتی دارد. والله أعلم بالصواب.

PageV01P062

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0023.png)

~~بدان، أرشدک الله تعالی و إیانا إلی صراط المستقیم، که شیخ الاسلام، ms018 قدس الله
~~روحه، هرگاه که کسی که بیامدی تا توبه کند، چند روز او را در آستانهآ درویشان
~~موقوف داشتی و تصحیح نیت وی نیک معلوم فرمودی، آنگاه او را توبه دادی. و
~~بودی که هم در آن روز او را توبه دادی. و کس بودی که یک ماه او را در توقف
~~داشتی. اما آن که در روز توبه دادی صدق نیت وی معلوم کرده بود که از روی صدق
~~و اخلاص آمده است و او را در این راه هیچ مانعی نیست. و آن که در توقف داشتی
~~از برای امتحان و ثبات و فراروی در این راه موقوف داشتی. و بسیار بودی که ثبات
~~نمودی؛ و شیخ او را قبول فرمودی و مردانه در کار آمدی. و کس بودی که ملول
~~شدی و برفتی. و از آمدن و رفتن ایشان فارغ القلب بودی.
# و شیخ، قدس الله روحه، بسیار فرمودی که هرکه در این راه میآید نه به خود
~~میآید، و آن که میرود نه به خود میرود. و بسیار بودی که شیخ، قدس الله روحه،

PageV01P063

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0024.png)

~~در وقت توبه دادن، پیش از آن که موی تایب برگرفتی، او را پیش خود بنشاندی و
~~نصیحت و تربیت فرمودی و گفتی: در طریقت مشایخ و اولیا درآمدن کاری کوچک
~~نیست و آداب و ارکان و شرایط این راه بسیار است و به زبان توبه کردن و موی
~~برگرفتن و جامهآ درویشان پوشیدن این کار مهیا نمیشود؛ بلکه موافقت و متابعت
~~ایشان به کار میباید، به ترک خواب و خورد کردن و برهنگی و گرسنگی اختیار کردن
~~و از جملهآ اشغال دور بودن و از خلق اعراض کردن و به کلی به خدای بازگشتن و
~~ترک جملهآ مرادات کردن و نفس خود را خوار و حقیر داشتن و جملهآ بندگان خدای
~~ز خود بهتر دانستن و از همه کس فرو بردن و بار جمله خلق کشیدن و با ms019 ایشان
~~خوش خوی و بی طمع بودن، و در این جمله ثبات و قرار و استقامت نمودن. آنگاه
~~بودی که مثال موی برگرفتن و جامهآ درویشان پوشیدن هم چنان است که شخصی
~~دشمنم بسیار دارد و میخواهد که از شر آن دشمنان ایمن گردد. او را گویند تو را
~~قلعهای میباید محکم که هرگاه که تو را از آن دشمنان خوف باشد در آن گریزی و از
~~شر ایشان خلاص یابی و ایمن شوی. پس، او را دلالت کنند که در فلان جای
~~استادی هست که این قلعه که تو را محفوظ دارد ساختن آن از دست وی برآید. پس،
~~اگر رغبت نماید، استاد طلب دارد و محکوم استاد شود. اول عمل استاد آن است
~~که رنگی بیندازد و طرحی بیفکند و گوید از پی این طرح باید رفت تا زمین محکم
~~بهدست افتد. چون زمین اصل حاصل شد، آنگاه از پی کار باشد و آلتهای آن
~~چنان که استاد التماس فرماید حاصل میکند؛ و ثبات وقرار و استقامت در آن
~~مینماید، تا چنان قلعهای ساخته شود امنگاه و حصار او باشد. پس، این موی
~~برگرفتن و جامهآ درویشان پوشیدن آن رنگ و آن طرح است که در زمین انداختند. اگر
~~بدآن قانع شود، هر آینه معلوم است که آن مقدار دفع دشمن از وی نکند و سرما و
~~گرما از وی بازندارد.
# و امثال این تربیت فرمودی. آنگاه، در وقت موی برگرفتن، در پیش خود نشاندی
~~و سه نوبت دعا فرمودی: اول، از پیش موی برگرفتن. دوم، بعد از موی برگرفتن.
~~سیوم، در وقت برخاستن.

PageV01P064

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0025.png)

~~اما پیش از موی برگرفتن، این تسلیمات خواندی:
# السلام علی أولیاء الله وأحبائه. السلام علی أنصار الله وخلفائه. السلام علی
~~معرفة الله و معادنها. السلام علی مساکین1 ذکر الله و مواضعه. السلام علی مظهری
~~أمر الله ونهیه. السلام علی المخلصین فی طاعة الله. السلام علی المستقرین فی
~~مرضات الله. السلام علی الدعاة ms020 إلی الله. السلام علی الأدلآء علی الله. السلام علی
~~الذین من والاهم فقد و الی الله؛ ومن عداهم فقد عاد الله؛ و من نصرهم فقد نصر الله؛
~~و من تخلا منهم فقد تخلا من الله. أشهد الله أنی سلم لمن سألمهم، حرب لمن
~~حاربهم، مؤمن بسرهم وعلی نیتهم، مفوض فی ذلک کله إلیهم.
~~آن گاه این دعا خواندی:
# أللهم، صل علی محمد و علی آل محمد و سلم، واجعلنا من زمرة محبیهم و
~~متابعهم، ولا تجعلنا من جملة منکریهم و مخالفیهم. اللهم، إنی أسألک بحق
~~أولیائک علیک و بحقک علیهم أن زد فی درجاتهم و مقاماتهم وکراماتهم. أللهم،
~~قدس أرواح مشایخنا أجمعین وارزقنا من میامن هممهم العلیة و مواهب ولایتهم
~~السنیة، واجعلنا من المقتبسین من أنوارهم والمقتفین علی آثارهم. واصرفنا ببرکتهم
~~شر الدنیا والآخرة یا أرحم الراحمین.
# آن گاه، مقراض برگرفتی و از برای تعلیم کردن وی خود بگفتی: توبه کردم از آن
~~چیزی که رضای خدای در آن نیست. من بعد آن کنم که خدای بدان راضی باشد.
~~إن شاءالله تعالی. آنگاه مقراض در ناصیهآ وی سه بار براندی؛ و هر بار تارهای موی
~~برگرفتی. و در ابتدای موی برگرفتن گفتی: به اجازت خدای و رسول و شیخ
~~ابواسحق و شیخ عبدالله. و قدری موی از طرف راست ناصیهآ وی و قدری از طرف
~~چپ و قدری از بالای هردو برگرفتی.
~~و در موی برگرفتن این کلمات میخواندی:
# بسم الله الرحمن الرحیم؛ بسم الله الذی خلق النور؛ بسم الله الذی هو النور النور؛
~~بسم الله الذی هو مدبر الأمور؛ بسم الله الذی أنزل النور علی الطور بقدر مقدور علی

PageV01P065

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0026.png)

~~نبی محبور؛ بسم الله الذی هو بالعز مذکور و بالخیر مشهور وعلی السراء والضراء
~~مشکور.
~~و در موی گرفتن تعجیل نفرمودی، بلکه به تأنی و آهستگی برگرفتی، چنان که این
~~کلمات که یاد کرده شد از اول تا آخیر1 بخواندی. و بودی که آن تارهای موی که
~~برگرفتی ms021 به دست راست برگرفتی و بر سر خود نهادی؛ آن گاه دست برداشتی و این
~~دعا بخواندی:
~~ألهم، إنا نسألک تمام النعمة بتمام التوبة و دوام العافیة، بدوام العصمة وأداء
~~الشکر بحسن العبادة.
~~و بودی که این دعا خواندی:
# اللهم، راحم عبدا خائفا مستجیرا تائبا مستغفرا راغبا راهبا. الهم، إنا نسألک توبة
~~نصوحا، تقبلها منا و تبقی علینا برکتها و تغفر بها ما مضی من ذنوبنا و تعصمنا بما
~~فیما بقی من عمرنا، یا أهل التقوی وأهل المغفرة.
~~و بودی که این دعا خواندی:
# یا مقلب القلوب ثبت قلوبنا علی دینک و طاعتک؛ و تقبل توبتنا کما تقبلت من
~~عبدک داؤد، علیه [السلام]؛ و اعصمنا کما عصمت یحیی بن زکریا؛ واصلحنا کما
~~أصلحت أولیائک الصالحین. اللهم، فأدم علینا هدایتک واعصمنا حتی لا أعصیک یا
~~راحم المذنبین، یا أرحم الراحمین.
~~بعد از دعا، لحظهای خاموش بودی؛ آنگاه این دعا بخواندی:
# اللهم، أحفظنا فیما أمرتنا، واحفظنا عما نهیتنا، واحفظه لنا ما أعطینا. أللهم،
~~اغصمنا بحبلک و ثبتنا علی أمرک. الهم، اجعلنا من المحفوظین؛ ولا تجعلنا من
~~المغرورین. أللهم، أنت أعلم بی عن نفسی و أنا أعلم بنفسی من الناس. وإن هولاء
~~یعرفونی. اللهم، اجعلنی خیرا مما یظنون، ولا تؤاخذنی بما یقولون؛ واغفرلی ما لا
~~یعلمون، یا أرحم الراحمین.
# آنگاه، بفرمودی تا موی او بگرفتندی و خرقهآ کهنهآ درویشان در وی پوشیدندی.

PageV01P066

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0027.png)

~~و روز به روز او را تربیت و نصیحت فرمودی. و هرکس در این راه آمدی درخور او
~~تربیت فرمودی. بعضی به خدمتکاری؛ و بعضی به خلوت و عزلت و مداومت ذکر.
~~و در جمله، هرکس که خدمتکاری در نهاد او بودی و خدمت درویشان صادقانه
~~کردی مقبول نظر شیخ بودی.
~~و شیخ، قدس الله روحه، بسیار فرمودی که درویش باید که یک دم فارغ و بیکار
~~ننشیند و پیوسته مشغول بود. بسیار فرمودی که هرگاه که از درویشی آزرده و
~~خسته خاطر میشوم به سبب تقصیر و کاهلی ms022 وی درین کار، چون آواز ذکر کردن وی
~~میشنوم که در آن مداومت مینماید، آن خستگی از خاطر من دفع میشود؛ و چون
~~می بینم که در خدمتکاری قیام مینماید، ثقل وی از خاطر من برخیزد.
# و هرکس که به خدمت شیخ آمدی تا توبه [کند] شیخ، قدس الله روحه، از
~~چگونگی احوال او بازپرسیدی که در چه کار بوده است و او را چه نام است. و
~~بودی که در کاری ناشایسته بودی. و چون او را توبه دادی، او را نامی بودی که
~~مناسبی1 فقرا و صلحا نبودی، آن نام از وی برگرفتی، و او را نام نهادی که مناسب
~~درویشان و صالحان بودی. روزی، یکی به خدمت شیخ آمد و توبه کرد. شیخ، قدس
~~الله روحه، از وی پرسید که چه نام داری؟ گفت: گرزالدین. شیخ فرمود که از جملهآ
~~اولیا واصفیا هیچ کس ندیدیم و نشنفتیم که گرزالدین2 نام بودهاند. بعد از آن، فرمود
~~که تا او را ابراهیم خوانند. و هرگاه که یکی از حکام بیامدی و توبه کردی، شیخ،
~~قدس الله روحه، او را بسیار مراعات نمودی و اصحاب را تربیت فرمودی به
~~مراعات وی کردن، و گفتی اگر یکی ازیشان درین کار ثابتقدم شود، بسیار کسر به
~~سبب وی سودمند شوند و از ناشایست بازمانند و راه راست پیش گیرند. روزی
~~یکی از رؤسا به خدمت شیخ آمده بود. بعد از توبه، او را فرمود که اگر اندرین کار
~~ثابت قدم شوی و شرایط و ارکان این راه به قدم آوری، هم چنان که در میان عام بزرگ

PageV01P067

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0028.png)

~~ایشان بودی، در میان درویشان بزرگ ایشان باشی. و اشارت درین باب رفته است:
~~خیارثم فی الجاهلیة خیازکم فی الإسلام. و هرگاه که یکی به خدمت شیخ آمدی که عمل
~~دیوان کرده بودی، اول او را فرمودی به رد مظالم کردن و خصمان را خشنود کردن و
~~حلالی از ایشان خواستن، و بعد ms023 از آن او را ریاضات و مجاهدات فرمودی.
# و اعتقاد باید داشت که شیخ در حق مرید مشفق و مهربانتر از مادر و پدر است
~~در حق فرزند. و کار وی همیشه مراعات نمودن و محافظه کردن است مرید را، تا
~~آنچه موجب صلاح و فلاح او بود آن فرماید؛ و آنچه حجاب و بازماندگی او تولد
~~کند او را از آن بازدارد. و شیخ، قدس الله روحه، در حق اصحاب چنان مشفق بود که
~~هرگاه که اصحاب طعامی خوردندی که در آن اندک تکلفی بودی، خود از خلوت
~~بیرون آمدی و ایشان را در کار مشغول داشتی، چندان که خاطر مبارک وی قرار
~~گرفتی که تدارک آن طعام رفته است. و اگر یک تن از میان ایشان غایب شدی، طلب
~~کردی و با وی عتاب کردی. و اگر شبی در ذکر، آواز یاری نیامدی، هم در شب کسی
~~به طلب وی فرستادی و او را بازطلبیدی و در کار داشتی. و به هیچ وقت و زمان از
~~ایشان غافل نبودی؛ و جملهآ شب به یاران گردیدی. و اگر درویشی هم چنان که
~~نشسته بودی بهخواب رفتی، شیخ در بالای سر وی بایستادی و ذکر گفتی، تا آن
~~زمان که آن درویش از خواب برآمدی و به ذکر مشغول شدی؛ آنگاه، شیخ برفتی. و
~~بیشتر شبها به این طریق گذرانیدی. و هر درویشی در مقدمه که بیامدی تا آن که او
~~را درین کار چستی و جودی پدید شدی و به دوام ذکر و احیاء شب خوی کردی،
~~بودی که شیخ، قدس الله روحه، در شبی بیست نوبت در بالای سر وی شدی و او را
~~از خواب بیدارکردی و به رفق و خلق و تواضع او را در کار داشتی. قدس الله روحه
~~العزیز.

PageV01P068

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0029.png)

~~بدان، رحمک الله، که از اصحاب شیخ هرگاه که خواستی که به خلوت نشینند، به
~~خدمت شیخ رفتندی و اجازت خلوت طلب کردندی. ms024 شیخ ایشان را اجازت
~~فرمودی، و آداب و ارکان و شرایط خلوت به خط مبارک خود نبشتی و به سیدی
~~مجیبالدین، دامت برکته، فریستادی تا ایشان را حاضر کردی و تربیتنامهآ شیخ،
~~قدس الله روحه، با ایشان بخواندی. و تربیت نامههای شیخ، قدس الله روحه، که از
~~شرایط و آداب خلوت نبشته همه در کتاب جواهر آوردهایم. و از بهر تبرک، از آن
~~جمله این یکی است که یاد کرده میشود به خیر، إن شاء الله.
# بسم الله، الحمد لله، توکلت علی الله، اعتصمت بالله الکبیر المتعال. فرزند
~~عطاء الله، أعطی الله تعالی خیر ما یعطی وخیر ما یسئل، به سلام ودعا مخصوص
~~است. والله تعالی هو ولئ الإجابة؛ إنه قریب مجیب. جماعت یاران [و] درویشان
~~خانقاه پای کوه، دام [تو] فیقهم، سلام برسانند، و بگویند تا تمامت بهاتفاق، به
~~خلوت نشینند. و درین یک اربعین میباید که جملگی موافقت نمایند. و هرکس که
~~موافقت نکند، اگر به واسطهآ خادمی کردن درویشان از خلوت بازمیماند، او را

PageV01P069

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0030.png)

~~رخصتی در این باب هست. قان خادم القوم منهم. و اگر از پی این سبب باشد و موافقت
~~یاران نکند، او را در خانقاه نباید گذاشت، تا کاهلی او در یاران خلوتنشین تأثیر
~~ظاهر نگردد. و لله در المولی الرومی، رحمة الله علیه، حیث قال:
# بیت
# منشین با کسی که عاشق نیست   زآن که گرگین تو را گر افزاید
~~و این طریقه به موافقت مسئول میگردد؛ و حقیقة الهحبة المواققة والمتابعة. و بگوید تا
~~تمامت صایم باشند؛ و جهد کنند هنگام افطار که طعام اندک بخورند. شیخ سری
~~سقطی، رحمة الله علیه، گفت: وقتی عزیمت ساختم در ماه رجب و شعبان و
~~رمضان که در خلوت نشینم. چون عزم کردم، شیخ علی جرجانی، رحمة الله علیه،
~~به من رسید، و در وقت افطار بود و دو قرص جوین و پارهای نمک بیرون آورده بودم
~~که به آن افطارکنم. چون شیخ علی ms025 نظر به آن قرص و نمک انداخت، گفت: یا سری،
~~تو در این کار فلاح نیابی که احتیاط نداری. گفتم: چرا فلاح نیابم و چگونه احتیاط
~~کنم؟ گفت: من احتیاط کردهام و در آن که افطار به قرص جوین میکردم؛ تا آن که آرد
~~جو در آب کردم وخوردم، هفتاد بار ذکر لا إله إلا الله تفاوت میکند. واین ساعت
~~چهل سال است که افطار به آرد جو میکنم، و قرص جوین درین چهل سال
~~نخوردهام. چون درین زمان که ماییم قوت حلال، دست نمی دهد، قطعا هیچ چاره
~~دیگر نیست الآکه کم خوردن. چنین منقول است که وقتی از اوقات که اهل ورع و
~~تقوا این چهارکس بودند: حذیقهآ موشعی و ابراهیم ادهم و یوسف اسباط و سلیمان
~~خواص، رحمة الله علیهم، بسیار سعی و جهد نمودند که قوت حلال محض حاصل
~~کنند. و چون مهیا نمیشد، هیچ تدبیر نتوانستند کردن الا آن که طعام کم خورند و به
~~سد رمق قناعت کردند. اللهم وفقنا کما وفقتهم. و حقوق در خلوت نشستن در
~~جمیع ابواب کم خوردن است؛ و در جملهآ ساعات شب ترک خواب کردن؛ و
~~مداومت بر ذکر بر وجهی که اولیا و مشایخ، قدس الله روحهم، فرمودهاند نمودن،
~~هم چنان که در یک شبانهروز، بر قول بعضی از ارباب خلوات، شصت هزار بار ذکر
~~گفتهاند؛ و بر قول بعضی چهل هزار بار؛ و به قول بعضی که ذکر به تعظیم و ترتیل

PageV01P070

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0031.png)

~~گفتهاند، سی هزار بار؛ و بعضی که انفاس ایشان در ذکر دایما مستغرق گشته بود به
~~دویستهزار بار رسانیدهاند. و جملهآ مشایخ مثل، چون شیخ جتید و شیخ سری
~~سقطی وشیخ معروف کرخی، قدس الله ارواحهم، با اصحاب خلوت تقریر کردهاند
~~که میباید که در هر یک شبانهروز1 معین باشد که چند هزار بار ذکر میگویند، تا
~~کاهلی به یکبارگی دفع شود و خود را بازشناسد که چگونه در متابعت ارباب خلوات ms026
~~که بودهاند موافقت میباید کرد. و در اشارات مشایخ چنین میفرمایند که ذاکر
~~اگرچه سالهای بسیار ذکر به شمار کرده باشد، میباید که مغرور نشود و نگوید که
~~این زمان محتاج نیستم که ذکر به تسبیح بشمارم که عادت مستحکم شد؛ و چون
~~جملهآ اوقات مشغول ذکر شدهام، چه محتاج تسبیح شمردن. بلکه اگر ترک تسبیح
~~شمردن بکند، کاهلی در وی پدید آید و خطر است که از مقامات اهل ذکر محروم
~~بماند.
~~مخلص این مطلوب که آن است که یاران ما به این خلوت که مینشینند باید که
~~دانند که کاری [مختصر2] نیست و نسبت خود به اولیا کردن چنین یه آسافی کار
~~برنمی آید. باید که هر یکی با نفس خود تقریر کنند که اگر در این خانقاه خواهی
~~بودن، مجاهده و ریاضتی و مداومتی در ذکر پیش گیوتد تا از احوال اهل حضور و
~~مراقبت نصیبی یابند. و به این نام راضی نیاشند که ما به خلوت تشستیم و مدتی در
~~خانقاه مشایخ بودیم، که اگر کسی مدتی در خانهآ طیییی بنشیند و دارویی که طبیب
~~فرماید نخورد و طمع دارد که از مرضی که دروست شفا یابد، یقین که این معنی
~~طمعی فاسد است. و اگر کسی گوید که فلان کس با من در خانهآ طبیب بود و او
~~صحت یافته است و از این رنجها که در وجود من هست هیچ درو مانده است، چرا
~~از وجود من این رنج و مرض زایل نشده است. جواب او این است که ای مسکین،
~~چون دارو که طبیب فرمود نخوردی و به قول طبیب کار تکردی، از نشستن تو در
~~خانهآ طبیب هیچ منفعت حاصل نیامد؛ و از آن دارو که رفیقان تو در خاتهآ طبیب
~~خوردند امکان نیست که در وجود تو تأثیری پیداگردد. نمیبینی که سید انبیا، صلی

PageV01P071

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0032.png)

~~الله علیه و سلم، با فرزتد خود چه میگوید؟ ینفسک و لا تتکلی علی. و ms027 پیشوایان این راه،
~~چتین میفرمایند در وصف اهل خلوت: أکلهم کاکل العرضی و نومهم گنوم انغزفی. و در
~~حدیثی که ابوهریره و أسامه، رضی الله عنهما، روایت میکنند چنین میفرمایند
~~رسول، صلی الله علیه و سلم، در وصف روندگان این راه: أکلوا نظق ولبس الخرق شعثا
~~غبراء یراهم الناس ینون أن یهم داء وها یهم داء. و یقال قد خولطوا و ذهبت عقولهم، وما ذهبت عقولهم
~~لهم الشرف هی الآخرة. یا أسامة، اذا زایتهم اتخدهم بنفسک إخوانا عسی أن تنجوا یهم وإن استطتت أن
~~یاتیک الموت وبطنک جانع وکبدک ظفان، قافعل؛ قانک تدرک بذل شرف المنازل و تحل مع النبیین و
~~تفرح بقدوم روجک الملایکة وتصلی علیک الجبار جل جلاله.
# و میباید که زمانی که به ذکر مشغول میشوند، بیدار و تازهدل باشند و روا
~~ندارند که خواب آلود و پژمرده باشند در آن، تا ذوق و لذت و روح آن بیابند و نوری
~~از آن در دل ظاهر شود. و اگر از خواب زحمت یابند، برخیزند و ذکر از قیام گویند. و
~~اگر اعتماد کنند که خواب از چشم رقت و بنشینند، میباید که در حال که اثر خواب
~~بازیابند دیگر بار فیالحال برخیزند و ذکر از قیام گویند. و میباید که نیمهشب
~~حاضر انفاس خود باشند و غافل نشوند؛ و تجدید طهارت در نیمهآ شب واجب
~~دانند؛ و البته نگذارند قطعا که در اوقات نیمهآ شب خواب آلود و کاهل [باشند] تا از
~~برکت آن ساعت محروم نمانند. و یقین دانند یک ساعت که در عالم حضور و
~~مشاهده سالکی را زندگی دل او را حاصل آید از هزار شب بهتر باشد که درکاهلی و
~~غفلت و پژمردگی به ذکر و نماز مشغول باشند.
# ارکان و شرایط این راه بر خود آسان نگیرند و نپندارند که سالکان این راه چنین
~~سهل و آسان به مقصود رسیدند. بنگر که شیخ بزرگوار، ابوالحسن خرقانی، رحمة
~~الله علیه، میگوید که یک ms028 بار در عالم صفا و حضور خدای را یاد کردن صعبتر
~~است از هزار بار شمشیر بر روی خوردن. و جدم، قطبالمحققین، شیخ ابوعلی
~~دقاق، رحمة الله علیه، میگوید که از عهد آدم تا قیام قیامت هیچ سالک قدرت آن
~~ندارد که راهی که از بنده به خدای است چنان که شرط است به پایان برد، زیرا که
~~سراسر این راه در خار مغیلان بلا مستغرق است و آسان دست نمیدهد. و از آن راه

PageV01P072

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0033.png)

~~که از خدای به بنده است خود هیچ صفتی از اسرار نمیدانم که چگونه است.
~~ای یاران محترم، زاد کم الله تعالی هدایة، راهی که چنین نشان بازمی دهند
~~مپندارید که به این صفت که ما به سر میبریم هرگز به منزلی توان رسید. و هر سالک
~~که حلاوت و لذت این درد و بلا که ارباب حضور بر خود نهادهاند ناچشیده از این
~~جهان برود اگرچه صد نوبت در خلوت نشسته باشد، او را هیچ حاصلی از این
~~مقامات نخواهد بود. پس، باید که یاران ما دم به دم صادقانه در خاطر خود می آورند
~~که روندگان این راه چه خونها خوردهاند تا دل جان ایشان به عالم آشنایی راه
~~یافتهاند. و سپردن این طریقه بی بلا و اندوه و خون جگر خوردن هیچ کس را مهیا
~~نبوده است هرگز. و یاران ما اگرچه مسکیناناند و مجاهده و ریاضت چنان که شرط
~~است نمیکشند، اما این قدر بکنند که در یک نیمهآ شب آثار زندگی در جان و دل
~~ظهور یابند. و باید که دانند که در میان یاران بعضی هستند که همهآ شب و همهآ روز
~~درین حضور و مراقبتاند. و این خطاب با جمعی است که خورد و خواب روا
~~می دارند و ذکر به عادت میگویند و هیچ تبدیل و تغییر بر احوال خود نمیکنند و از
~~آفات نفس خلاص نایافته طمع می دارند که به این مقامات برسند؛ ms029 که این کار چنین
~~آسان برنمی آید؛ بلکه هزار شربت زهر بباید چشید تا به حلاوت خانهآ حرمگاه عالم
~~جان برسند و بشناسند که خلوت چیست و خلوتی کیست و حاصل خلوتیان
~~حقیقی کدام اسرار است و بر نشانهای از آن بارگاه حرم خاص که مقام اهل خلوات
~~است اطلاع یابند، و بعد از آن معلوم کنند که در این کارخانه چه محنتها و
~~مصیبتها بر سر روندگان این راه میگذرد. ای دریغا، که بسیار خرقه پوش در خلوت
~~نشستند و در غرور و غفلت عمر ضایع کردند، و حاصل ایشان از خلوت جز
~~حسرت و خجالت و شرمساری و بازماندگی نیست. این راه نه آن طریقت است که
~~بر خرقه پوشیدن و در خانقاه بودن و به نسبت و نسب قناعت کردن سپرده شود؛
~~بلکه این واقعهای بزرگ است که ما را در پیش است؛ و جذبهآ اندوه و درد و غم که
~~دائم در جان سالک صادق باشد به هیچ منزل از این منازل نمیتوان رسیدن.
# پس یاران ما سعی میباید کرد که جملهآ ساعات و اوقات مستغرق اذکار و اوراد

PageV01P073

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0034.png)

~~گرداتند و نفسی نگذارند که فوت شود؛ و شب تا روز، در ذوق و حضور و زندگی دل
~~قیام نمایتد و خورد و خواب بر خود حرام گردانند الآ مقدار ضرورت: چندان
~~بخورند که دانند که ثقلی و گرانیی در طبیعت پیدا نیاید و لذت عبادت زایل نگردد و
~~دل تاریک نشود. یاید که خواب قطعا به اختیار نکنند. اگر اندکی هم چنین که در قیام
~~باشند یا در رکوع یا سجود یا تهجد یا در میانهآ ذکر خواب غلبه کند، در حال پیدا
~~گردد، این مقدار خواب حلال است در حق روندگان این راه. باقی عادت اهل غفلت
~~است. و در تفسیر . والدین هم لاماناتهم و عهدهم راعون، (مؤمنون: 8) چنین آوردهاند که
~~حق تعالی در وقت مرگ از بنی آدم بازخواست کند که مدت ms030 عمر امانت ما بود که به
~~تو سپرده بودیم. اگر در این امانت هیچ خیانت نرفته باشد و جملهآ اوقات و انفاس بر
~~ادای حقوق عیودیت قیام نموده باشد، رستگاری یابد؛ والآهر ساعتی و لحظهای و
~~نفسی که ضایع شده باشد عتابی و ملامتی و غرامتی ثابت گردد.
# و درین ایام که عهد ماست، این شرایط به جایی نیاوردهایم و کار سخت مشکل
~~است، پاید که یاران ما این طریقه یر خود سهل نگیرند و مردانه تن در کار نهند؛
~~و شبهای این زمستان و این وقت که زمستان است غنیمت شمرند؛ و شب
~~همه شب چنان داتتد که سماع است و به پای بایستند و موافقت پیشوایان و
~~مقتدایان دین که بیست سال و سی سال و چهل سال شبهای دراز به قیام و
~~سجود گذرانیدهاند و تماز صیح به وضوی نماز خفتن گزاردهاند بکنند؛ و غنیمت
~~دانند که پیدا تیست که بعد از این زمستان، زمستانی دیگر بازخواهیم یافتن یا نه؟
~~مافتربت السعة، (قمر: 1)، وقت کوچ کردن رسید. قددنی الأمر. موسم مرگ نزدیک
~~آمد. لم یبقی من العمر شیء. هیچ از عمر نمانده است. و هر نفسی که از عمر عزیز
~~فوت شده است و ضایع کردهایم مصییتی تمام افتاده است. ای عجب از کسی که
~~به روایی سماع کردن مانده است! یقین بباید دانست که در این راه هیچ چیز
~~سودمندتر و بهتر از اندوه تیست. ومن یرد الله په خیرا جعل فی قلبه نایحة والله تعالی یحب کل
~~قلب خزین.
# چون چنین نادان شدهایم و طریقهآ آبا و اجداد خود فرو گذاشتهایم و به مراد

PageV01P074

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0035.png)

~~نفس سماع کردیم و شرم از روح منور پیشوایان و مقتدایان خود نداشتیم و به این
~~مقدارآ طاعت و عبادت و ذکر که عادت کرده ایم و روزگار ضایع کردهایم پنداشتیم که
~~کاری کردهایم و دیوان اعمال ما از تقصیرات ما سیاه و تاریک گشته است و عمر
~~نماند ms031 [ه] و فرصت فوت شده، در چنین حال کار ما سخت دشوار است. ای بسا
~~خرمن طاعات و عبادات که به وقت نزع، هنگام .و قدمنا آلی ما عملوا من عمل،
~~(فرقان: 23) ، به باد بی نیازی بردهند. ای بسا سینهآ آبا1 که در حالت سکرات مرگ،
~~زمان «وبدالهم من الله ما لم یکونوا یحتسبون، (الزمر: 47) ، خراب گردانند. و جن و انس در
~~تعجب کار ایشان متحیر مانده باشند و گویند: ای مسلمانان، شما را باری چه افتاد
~~که سعیکرد شما به هیچ برنگرفتند؟ جواب گویند که راست میگویید، که در دنیا
~~نسبت ما به خاندان اولیا و مشایخ کردهاند، اما ندانستیم و شرایط عبادات به جای
~~نیاوردیم و حقوق بندگی و ارکان عبودیت از ما فوت شد، و این زمان در درد و دریغ
~~بازماندهایم وهیچ چاره نیست.
# یار ما را به هیچ برنگرفت   هرچه کردیم هیچ درنگرفت
~~نعوذ بالله من مقام المغرورین بلبس خرقة المشایخ وإظهار صورة طریقتهم.
# کاهل ز میان کار با صد دردیم   بر بیهده عمری به زیان آوردیم
~~ندانستیم که چه دولتها در هر نفسی از ما فوت شده. این زمان که میدانیم که قلب
~~المؤمن2 حرم الله وحرام علی حرم الله أن تلج فیه غیر الله، چه سود که پیشروان اجل دم به دم
~~می رسند و خبر میدهند که حاضر باش که اینک این دم میر ما درمیرسد. بیش از
~~این در غافلی و جاهلی بازماندن نه از سعادت باشد. مردانه روی در کار میباید
~~آوردن و جد و جهدی در ریاضت و کم خوردن و کم خفتن و کم گفتن و تنهاییی
~~مخلصانه میباید نمود، تا از عالم عنایت الهیه دولت و سعادت وفاولیک یبدل الله
~~سیاتهم حسنات (فرقان: 75)، که قرص آفتاب امیدواران است، باشد که روی نماید،
~~إن شاء الله.

PageV01P075

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0036.png)

# این شرح که در این اوراق نبشته شد وصف الحال خلوتیان و اصحاب محاسبه و
~~مراقبه است، تا در این ms032 مدت که در خلوت نشستهاند، خاطر با سماع ندهند و
~~محافظت انفاس مداومت نمایند. اما در زمانهای دیگر که به عمارت کردن خانقاه
~~درویشان و انواع خدمتکاریها که مشایخ فرموده باشند، اگر در آن وقت گاه گاهی به
~~سماع مشغول شوند، هیچ زیان ندارد؛ و در سماع کردن جماعتی که خدمتکاری
~~درویشان صادقانه به جای می آورند رخصت دادهاند؛ و سماع ایشان را ترویحی بود
~~و داخل اشارت روحوا القلوب قنها اذا کرهت عمیت باشد. و در آن زمان که در خلوت
~~باشند، خود در عین ترویح و روح و راحتاند، چه محتاج سماع است و در هیچ
~~باب روایت نکردهاند از مشایخ و ائمهآ دین که خلوتیان را اجازت باشد که از خلوت
~~بیرون آیند و سماع کنند و باز به خلوت روند.
# و شرایط اهل خلوت بسیار است که اگر نبشته آید در این اوراق نگنجد. اما یک از
~~شرایط شرط اصحاب خلوات این است که در آن زمان که مدت نشستن در خلوت
~~است، قطعا در میان سماع و جمعی که در سماع باشند نیایند که سماع خلوتیان
~~دیگر است. ایشان را در زمان خلوات سماعهاست که هیچ کس را بر آن اطلاع
~~نیست. میباید که دایما ملازم آن سماع باشند، و در هیچ سماع دیگر نیایند تا در
~~گوش و دل جان ایشان آن شنواییی که مطلوب سالکان راه تحقیق است تمام حاصل
~~آید و خلل پذیر نگردد. هر غلام که در بندگی حضرت سلطان بر ادب ایستاده باشد
~~و گوش به سخن سلطان کرده باشد تا چه فرماید، اگر در آن زمان گوش به سخن
~~غلامی یا وزیری1 سلطان کند، ترک ادب کرده باشد و مستوجب تأدیب و تعریک2
~~باشد.
~~چو تو با من سخن گویی ز شادی چو مرزنجوش باشم سربه سر گوش
~~در آن زمان، به سماع سخن دیگران نباید پرداخت.
# و میباید که یاران ما اگرچه یک سال و دو سال در ms033 خلوت باشند و به مداومت

PageV01P076

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0037.png)

~~ذکر و شرایط خلوت قیام نمایند، قطعا هرگز به هیچ عبارات و اشارات رواندارند که
~~کلمهای بگویند و بحثی بکنند، چنین که عادت بعضی از سالکان نادان است که
~~اندک فهمی در دل ایشان ظهور مییابد1 با یاری در میان مینهند و تقریری میکنند.
~~زینهار و صد زینهار! تا هیچ کدام از یاران ما یک کلمه از طامات و شطحیات بر زبان
~~نیاورند. و اگر کسی از این معنی کلمهای در میان آورد، غرامتی از وی بستانند تا
~~نادانی نکند، که او غلط2 کرده است و یک دینار سود حاصل نکرده است و سر آن
~~دارد که ده دینار زیان خود بکند. نعوذ بالله من جهالة المتصوفة. شیخ جنید، رحمة
~~الله علیه، چنین می فرماید که هرگاه معرفت و طامات که در عبارات بر زبان ما رفت
~~کلی به هیچ برآمد و به هیچ کار ما نیامد، الآ آن نمازها که در نیمهآ شبها میکردیم و
~~اوقات و انفاس خود به یاد حق مصروف میداشتیم که آن سودمند بود.
# بیت:
~~مرد ره داند که [این] تذکار چیست حاصل این بحث و این تکرار چیست
# مخلص این سخن آن است که بر عبادات و طاعات میباید افزود و از دنیا و
~~اشغال دنیوی مطلق به یکبارگی انقطاع ضرورت وقت میباید دانست و تتبع احوال
~~راه راست یافتگان میباید کرد و قدم بر قدم ایشان میباید نهاد؛ و هیچ صفت از این
~~حالات ظاهر نمی باید کرد. و در این عهد که ماییم، در عبادات و طاعات و اوراد و
~~اذکار میباید افزود و هر نماز و هر تسبیح و هر ذکر که در احادیث آمده است
~~جملگی میباید کرد؛ و چنین که بعضی متصوفهآ جاهل میگویند که زاهدان دیگرند
~~و صوفیان دیگرند نمیباید گفت، که در این زمان که ما هستیم نه زاهدیم و نه
~~صوفی ایم و نه عارفیم. و ای کاج3 که ms034 توفیق رفیق گردد و بوی مسلمانی به مشام جان
~~ما رسد و به صورت ارکان مسلمانی قیام نماییم و به آنچه رسول، صلی الله علیه و
~~سلم، فرموده است که طعام و لباس و مسکن اهل اسلام میباید که چگونه باشد
~~کاربند شویم و در اعمال صالحه کوشیم و به انواع عبادات قیام نماییم و سیرت

PageV01P077

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0038.png)

~~عابدان خاکسار نیازمند، پیش گیریم.
# زینهار و هزار زینهار! تا هرگز قطعا روا نداند که بحثی از مقامات صوفیان، از
~~علم الیقین و عینالیقین و اسرار صوفیان، به لسان آورند که هرکس از سالکان این راه
~~که در این عهد بگذارند که عنان سخن رها کند و هذیانی که میخواهد بگوید، و
~~گوینده و شنونده هردو مطرود و مردود و مخذول شوند و هیچ برخورداری از انفاس
~~منورهآ اهل حضور و ارباب قلوب نیابند؛ نادانند1 و در معرض هلاکتاند. و منع و
~~زجر هرکس که کلمهای در این معانی و احوال گوید واجب و لازم است. و آن عین
~~شفقت است؛ و اگرچه بیانی پسندیده و تقریری آراسته بکند، قطعا رخصت نیست
~~در شنفتن آن و مجال دادن نیست که حرفی و کلمهای در این باب بگوید تا شر سخن
~~او به دیگر راهروان و سالکان خاکسار نرسد، و به سلامت در عبادات و طاعات و
~~اوراد سعی مینماید و سرگران و گمراه نشوند إن شاءالله2. من تکلم عن حال لم یصل الیه
~~حرمه الله الوصول إلی تلک الحالة. والمغرقة کلها الإعتراف بالجهل؛ وعلامة أنس باله السکوت والجمود.
# شیخ، قدس الله روحه، فرمود که از ارکانهای بزرگ خلوت یکی مداومت نمودن
~~است به ذکر لاإله إلالله از روی حضور. و فرمود که فتح و گشاد ذکر در ترک دنیاست. و
~~به دلیل و برهان معلوم و محقق شده است که ذوق ذکر آن کس را بخشند که دوستی
~~دنیا در دل او نباشد و از محبت دنیا خلاص یافته باشد؛ و اگرکسی ms035 ذاکر باشد و یک
~~درم یا یک دینار یا یک گلیم دوست دارد و ترک آن نتواند کرد، آن کس از حساب
~~دنیادوستان باشد و ذوق و شیرینی و لذت آن در دل او راه نیابد. و دلی3 هرکس که
~~دنیادوست باشد امکان آن نیست که لذت ذکر لا إله إل اله بیابد؛ و ذکر گفتن او بر
~~قاعدة اصل عادت باشد. و رسول، صلی الله علیه و سلم، چنین میفرماید: لیس
~~شیة أشد علی الله من أن یتعرد الرجل العادة فی العبادة. هر آینه، محقق میشود که
~~ذوق ذکر از حضور دل حاضر میشود؛ و تا مردان از دوستی دنیا آزاد نگردد، دل او

PageV01P078

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0039.png)

~~حاضر اسرار ذکر نتواند بود. و این طریقه به موافقت و متابعت یاران صاحبدرد
~~صاحب تجرید مسلوک میگردد؛ و هر کسی در این معنی رفتن نمیتواند بود؛ و
~~چون متابعت و موافقت و مناسبت درکسی نباشد، حضور آنکس سودی بازندهد؛
~~بلکه دیدن وی موجب تفرقه و بی حمیتی بود. و دلیل بر این نکته آن است که
~~مریدان شیخ جنید، رحمة الله علیه، در ذکر بودند، و در میان ایشان یکی بود که در
~~وی متابعت و موافقت نبود. شیخ فرجی1 خود به وی داد و گفت: برو و این جامه در
~~دکان فلان شکرفروش بنه و دو من شکر بستان و بیاور. چون آن شخص از میان جمع
~~دور شد، شیخ آواز برداشت و او را گفت که این فرجی به تو بخشیدم، برو که از آن
~~تست و محتاج آن نیست که بازآیی. آن شخص خرم شد و برفت. شیخ روی به یاران
~~کرد و گفت: ذوق ذکر شما، به فرجی ارزان خریدیم. این دلیل و برهان آن است که
~~معلوم که در این کار یار باید. الرفیق ثم الطریق.
# تنها نتوان بریدن این راه   در پهلوی پهلوان ما باش
~~و اگرچه فرزند یا برادر یا خویش باشد، چون شرایط این ms036 معنی و درد این کار در دل
~~او نباشد، از حضور او ذوقی حاصل نیاید. بیت:
~~هزار خویش که بیگانه از خدا باشد   فدای یک تن بیگانه کاشنا باشد

PageV01P079

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0041.png)

~~بدان، رحمک الله، که در قرون ماضیه، در هر گوشهای بسیار از اولیای کرام و مشایخ
~~عظام بودند که اطراف عالم از انوار اسرار و معاملات و حالات ایشان منور و مزین
~~بوده است و به سبب مصاحبت و مجالست ایشان، طالبان صادق و سالکان عاشق را
~~در این راه فتح الباب پدید میشده است و از مقامات و حالات ایشان برخورداری
~~مییافتند. پس هر قرنی که پدید میشدند از آن بزرگان دین، نایافت میشدند و
~~پیشوایان طریقت و مقتدایان حقیقت روی در نقاب خاک مینهادند تا اشارت «آولم
~~یروا آنا ناتی الارض ننقصها من اطرافها، (الرعد: 41)، حال بدان جا رسانیده که در زمان دولت
~~شیخ الاسلام، قدس الله روحه، در جملهآ فارس وعراق وخراسان و ماوراء النهر و
~~بلاد روم وشام و مصر، جز او کسی دیگر از پیشوایان کامل پیدا نبود. و جملهآ
~~مسافران و روندگان که از اطراف عالم میرسیدند سخن ایشان همین بود که یاد کرده
~~شد که او در عهد خود شیخالمشایخ جهان بود و درذات مقدس او جمیع خصایل

PageV01P081

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0042.png)

~~حمیده و فضایل جمیله موجود بود و رجوع اهل فضل در جمیع مهمات بدو بود و
~~مشارإلیه جهانیان بود و در فنون علم کامل و فاضل بود و در آداب و احتیاط و تجرید
~~و تفرید و صدق و اخلاص بیمثل بود و در مروت و فتوت و سخا و وفا و کرم یگانه
~~بود و عالی همت و بزرگوار و محتشم روزگار بود و سیاستی و کیاستی و هیبتی عظیم
~~داشت و رفیع القدر بود و نزد خاص و عام قبولیتی تمام داشت؛ و در بزرگواری او
~~جملهآ اهل ادیان و مذاهب متفق بودند و همه او را از جان و ms037 دل مرید و معتقد
~~بودند؛ و در معاملات و ایشارات1 و کرامات بیمثل بود؛ و در حقایق و دقایق
~~بی همتا بود و در توحید و اسرار بی بدل و کلماتی لطیف و اشارات عالی داشت؛ و
~~در تربیت کردن و مرید پروردن مثل وی کسی نبود؛ و دردی به غایت و سوزی
~~بینهایت داشت؛ و از اول کار تا آخر کار از ریاضات و معاملات ذرهای کم نکرد،
~~بلکه هر روز که بود در آن میافزود و لحظهای از جد و جهد نیاسود؛ و در انواع
~~معاملات و اصناف حالات آراسته بود؛ و به کلی از سر جملهآ مرادات خود برخاسته
~~بود؛ و در بار خلق کشیدن و به مصالح ایشان قیام نمودن و التماس ایشان مبذول
~~داشتن همچون وی کسی نبود.
# و این جمله که یاد کرده شد فرعی از معاملات و حالات اوست. ذکر فضایل
~~چنان مقتدایی چنین گدایی چگونه توان گفت و ستایش چنان بزرگواری بر زبان
~~چنین خاکساری کجا گنجد، محال است.
# بیت:
~~ذرهای چون وصف گوید آفتاب؟ طرهای چون شرح بتوان داد بحر؟
~~زیرا که فضیلت و بزرگی کسان خدایآ سری است که ایشان [را] با حضرت حق
~~تعالی است؛ و آن پوشیده است و جز حق تعالی هیچکس [را]بدان اطلاع نیست؛ و
~~آن اصلیه معاملهآ ایشان است؛ وهر چیز که خلق را بدان اطلاع یابند فرع معاملهآ
~~ایشان باشد؛ اما ظاهر آن مقدار که ما را به عین الیقین از فضیلت و بزرگی وی معلوم
~~شده و جمعی از مشایخ و متصوفه از فضیلت و بزرگی وی خبر بازدادهاند یاد کرده

PageV01P082

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0043.png)

~~آید به خیر، ان شاء الله.1
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از چند تن از اصحاب شیخ عبدالله بلیانی، قدس الله
~~روحه، مثل شیخ ابوالقاسم وشیخ وجیه وشیخ محمد درقبله، رحمهم الله، که
~~گفتند روزی شیخ عبدالله بلیانی، قدس الله روحه، شیخ علی، رحمة الله علیه، که
~~برادر وی بود، ms038 بخواند و گفت: یا علی، برو و هزار دینار شکرانه بیاور، تا تو را بشارتی
~~بزرگ بدهم. شیخ علی پیش از چند مرید و معتقد شیخ عبدالله برفت و هزار دینار
~~حاصل کرد و به خدمت شیخ عبدالله آورد وبنهاد. شیخ عبدالله، قدس الله سره،
~~گفت: بشارت باد تو را که هر کار که پدر ما، خواجه امام الدین مسعود بلیانی، رحمة
~~الله علیه، در راه خدای کرد و هر حال که او [را] بود و از آن ما و از آن تو، همه به پسر
~~تو، شیخ امین الدین، دادند؛ و حق تعالی او را چنان مقامی بزرگ کرامت کند که
~~بیشتر اهل فارس، خاص و عام، از جان دل مرید و معتقد و دوستدار وی باشند و
~~متابعت وی کنند و از وی برخورداری یابند. و صدق فراست شیخ عبدالله چنان شد
~~که اهل فارس، بلکه اطراف عالم، هرکجا که نام شیخ الاسلام، قدس الله روحه،
~~شنوده بودند، همه مرید و معتقد و دوستدار وی بودند.
~~نقل است از شیخ عمر کافی، علیه الرحمة، و او از مریدان خاص شیخ عبد الله بود،
~~گفت: در وقتی که شیخ امین الدین در سن دوانزده سالگی بود، در شیراز تحصیل
~~علم میکرد. من در خدمت شیخ میبودم. شبی به واقعه دیدم که در خدمت شیخ
~~بودم و به زیارت شیخ کبیر، ابوعبدالله خفیف، قدس الله سره، می رفتم. چون به
~~گورستان در خفیف رسیدم، دریایی عظیم دیدم؛ و میخواستم که شیخالاسلام را به
~~رباط شیخ کبیر برم و نمیتوانستم که دریایی عمیق بود. دیدم که دستی از مزار

PageV01P083

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0044.png)

~~شیخ کبیر، قدس الله سره، دراز شد و شیخ را از کنارهآ آن دریا برگرفت و به رباط
~~برد، و من تنها آن جا بازماندم. روز دیگر، قصهآ این خواب با شیخ علی، که پدر شیخ
~~بود، بازگفتم. فرمود که آن دریا که دیدی قطرهای است از مقام شیخ امین ms039 الدین،
~~قدس الله روحه.
# نقل است از درویش ابراهیم بن همده که گفت: به واقعه دیدم که از آسمان این
~~ندا میآمد که شیخ امین الدین محبوب ماست در روی زمین، رحمة الله علیه.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از مولانا سعیدالدین، علیه الرحمة، که گفت: در عنفوان
~~جوانیی، مرا عادت بود که، هم چنانکه در زمان پسرکی، به خدمت شیخ می رفتم،
~~شیخ را به عم میخواندم. و هرگاه که نام شیخ میبردم، عم بدان مقدم میداشتم،
~~به قاعدهآ قدیمه همچنان میگفتم. شبی به واقعه دیدم که مرا گفتند که بعد از این
~~شیخ را به عم مخوان. بلکه هرگاه که نام شیخ میبری، بگوی شیخ امین الدین سایهآ
~~خدای جل جلاله.
# نقل است از حاجی جمالالدین محمود بن مؤید، علیه الرحمة، که گفت که مرا
~~در حق شیخ الاسلام تصرفی در خاطر پدید میشد. شبی به واقعه دیدم جماعتی
~~بزرگان دین در خدمت شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، بودند و بهاتفاق از
~~مسجد جامع مرشدی بیرون میآمدند و از برای ایشان اسب بازداشته بودند تا همه
~~سوار شوند. و شیخ الاسلام در میان ایشان بود و هیچ کدام سوار نمیشدند و
~~موقوف بودند تا شیخ مرشد سوار شود. شیخ مرشد فرمود که اول شیخ امین الدین
~~سوار شود، آنگاه ما سوار شویم. شیخ الاسلام از جهت آداب توقف مینمود. شیخ
~~مرشد، قدس الله روحه العزیز، بازوی شیخ الاسلام بگرفت و بر اسب نشاند، آن گاه
~~خود سوار شد. چون این خواب بدیدم، مرا معلوم شد که مرتبت و عزت
~~شیخ الاسلام، قدس الله روحه، در میان کبار اولیا در درجهآ کمال است.
# نقل است از فقیه اسماعیل دئنکی که گفت: مرا در حق شیخ الاسلام تصرفی در

PageV01P084

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0045.png)

~~خاطر بود، و بدان سبب انکار در دل داشتم. شبی به واقعه دیدم که به مسجد جامع
~~مرشدی رفتم. نگاه کردم در آن منظر که برابر روضهآ مقدسهآ ms040 مرشدیه است، عمت
~~أنوارها فی مشارق الأرض و مغاربها، جماعتی بسیار دیدم که حاضر بودی، به
~~صورت و به صفت صوفیان بودند. نزدیک ایشان رفتم، و مرا منع نکردند. شخصی
~~دیدم که حاضر بود و گروه گروه از آن صوفیان میآمدند و آن شخص را بر دوش
~~خود مینشاندند و به آسمان می بردند و بازپس میآوردند. و کار ایشان این بود.
~~خواستم تا آن را معلوم کنم، پرسیدم از یکی که این قوم کیستند و این شخص
~~کیست؟ گفت: این جماعت کروبیاناند؛ و این شخص شیخ امین الدین است که
~~مقبول حضرت حق تعالی شده است. وایشان از حق تعالی اجازت خواستهاند و به
~~زیارت وی آمدند و او را برمیدارند و به حضرت1 حق میبرند شفیع خود
~~میسازند. چون از خواب درآمدم، هیچ انکار از آن در دل من نمانده بود و آن انکار
~~به اقرار و عداوت به محبت مبذول گشته بود؛ و از جملهآ مریدان و معتقدان شیخ
~~شدم، قدس الله روحه.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از مقری حسام و جماعتی از درویشان بلدالعتیق که گفتند
~~درویشی بود از اصحاب شیخ در بلدالعتیق، و او را جمالی حمامی میگفتند، و در
~~آن جا خدمت درویشان میکردی. او را مرضی پدید شد. شبی در آن مرض به خواب
~~دید که شیخ مرشد و شیخ الاسلام، قدس الله روحهما، هر دو نشسته بودند و
~~جماعت درویشان بلدالعتیق در خدمت ایشا[ن] به پای ایستاده بودند و شفاعتی از
~~برای وی میکردند تا شفا یابد. شیخ الاسلام می فرمود که شفا کردن از برای [وی]
~~هیچ سود نمیدارد که او را به آخرت میباید رفت و او از اهل آخرت است. روز
~~دیگر، این واقعه با اصحاب بگفت؛ و بعد از هفتهای به آخرت رفت. مقری حسام
~~گفت که در شب اول که او را دفن کردند، به خواب دیدم و گفتم یا جمال، احوال بگو

PageV01P085

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0046.png)

~~چون ms041 رستی و جواب منکر و نکیر چگونه دادی؟ گفت: چون منکر و نکیر بیامدند و
~~گفتند: من ربک و ما دینک؟ گفتم: یا عزیزان، من به جز این ندانم که بندهآ خداوندیم و
~~مرید شیخ امین الدین. چون این بگفتم، منکر به نکیر گفت: بیا تا برویم که چون نام
~~شیخ امینالدین در میان آمد ما هیچ کار با وی نداریم. این بگفتند و مرا رها کردند و
~~برفتند.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از صالح مهرنجانی که گفت: چون مرا داعیهآ راه حق پدید
~~شد، فقیه محمود مهرنجانی مرا برگرفت و به خدمت شیخ آورد، و توبه کردم و در
~~خدمت شیخ به خدمتگاری درویشان بایستادم. چون دو سه روز برآمد، روزی فقیه
~~محمود گفت: دوش به واقعه دیدم که مراگفتند که شما که طالبان و سالکانید حضور
~~و حیات شیخ الاسلام غنیمت دانید و هرکار که خواهید امروز در حیات شیخ
~~بگذارید که عمر شیخ الاسلام ده سال دیگر مانده است؛ و چون وی روی در نقاب
~~آورد، بعد از وی چون وی کسی دیگر نباشد به بزرگواری و پیشوایی. درویش صالح
~~گفت: آن روز که این واقعه از فقیه محمود بشنفتم تاریخ آن در جایی نبشتم، تا آن روز
~~که شیخ، قدس الله روحه، به جوار حق پیوست نگاه کردم و ده سال تمام بود.
~~بندهآ کمینه را [استماع] افتاد از سید السادات العارفین، امیر صدرالدین محمد،
~~دامت برکته، که گفت شنیدم از پدر خویش، سید عزالدین، علیه الرحمة والرضوان،
~~که گفت: در آن زمان که به زیارت شیخ الاسلام آمده بودم، میخواستم که احوال
~~شیخ را معلوم کنم. چند شب بعد از تمامی اوراد، به نیاز از حضرت حق تعالی
~~تمنا میکردم که شمهای از حال و مقامات شیخ الاسلام، قدس الله روحه، مرا
~~بازنماید؛ که شبی بعد از اوراد، به واقعه دیدم که در منظر شمالی مسجد جامع
~~مرشدی بودم. دیدم که سقف آن شکافته ms042 شد و از آن جا تا عرش انوار متصل بود و

PageV01P086

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0047.png)

~~زلاجل1 تسبیح ملایکه میشنودم، و از ثریا تا منظر همه مورد سبز بود.
~~شیخ الاسلام، قدس الله روحه، دیدم که از آن ممر از هوا درآمد و دو ستارهآ روشن از
~~پیش وی بودند. پرسیدم که شیخ از کجا میآید؟ گفتند: از مقام وصال؛ و این دو
~~ستارهآ روشن یکی شیخ مرشداست ویکی شیخ ابوسعید خراسانی، قدس الله روحهما.
~~پس، اشارت به شیخ الاسلام کردند و گفتند: حقا که امروز شیخ به حق اوست.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از درویش ابوسعید بن شیخ ابوالقاسم که گفت:
~~شبهنگامی به خدمت شیخ رفتم، و شیخ، قدس الله روحه، روزه دار بود و کوزهای
~~آب در خدمت وی نهاده بود. و شیخ را وقت خوش بود و در حقایق و دقایق کلمات
~~می فرمود. آن کوزه در پیش شیخ بیفتاد و سر بنهاد و سر درباخت و بازنشست.
~~شیخ، قدس الله روحه، از دیدن آن تواجد2 بیفزود و فرمود که پیش درویشان
~~افتادگی چنین باید کرد که این کوزه بیفتاد و سر درباخت؛ لاجرم، او را حیاتی به نو
~~ببخشیدند و بازنشاندند. آنگاه فرمود که این کوزه شرفی دارد و به اسم تبرک او را
~~نگاه باید داشت.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از درویش محمد بن عبدالله که گفت: روزی، در بندگی
~~شیخ الاسلام بودم و به قریهآ دریست میرفت. چون از گازرگاه درگذشت و به چشمهآ
~~آب رسید که سر راه است، گفت: میخواهم که تجدید طهارت کنم. برفتم و پارهای
~~آب بیاوردم و شیخ به وضو ساختن مشغول شد. در آن زمان، حال بر شیخ، قدس
~~الله روحه، غالب شد چنان که از وضو ساختن بازماند؛ و یک ساعت تمام در آن حال
~~بود و آخر چون باز بهخود آمد گفت: الحمد لله رب العالمین. بعد از آن، فرمود که کسان

PageV01P087

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0048.png)

~~خدای [را] در ms043 حضرت حق تعالی چندان حرمت و عزت است که اگر یکی از ایشان
~~به گوشهآ چشم از روی شفقت و مرحمت به شهری نگرد که اهل آن شهر همه از
~~خدای عاصی شده باشند، حق تعالی به حرمت و عزت وی آن قوم را رحمت کند و
~~حساب از ایشان بازنخواهد. و در آن زمان که شیخ، قدس الله روحه، این کلمات
~~میفرمود، روی به قبله نشسته بود و قریهآ باردان از پیش روی او بود. از تأثیر این
~~کلمات که فرمود، به عن قریب اهل آن ده که همه به فسق و فساد و بیراهی مشهور
~~بودند جمله راه راست یافتند و توبه کردند و به طاعت و عبادت حق تعالی مشغول
~~شدند از برکات شیخ، قدس الله روحه.
~~بدان، رحمک الله، که شیخ، قدس الله روحه، در سن چهارده سالگی بود که فتح این
~~کار او را پدید شد، چنان که در باب تلقین ذکر از پیش یاد کرده شد. و در بیست و
~~چهار سالگی به درجهآ کمال رسیده بود و دعوت خلق به خدای میکرد. و در سی
~~سالگی فرزندان طریقت از وی برخورداری یافتند. و شیخ، قدس الله روحه، در سن
~~سی و هفت سالگی بود که روزی در خانقاه قدیم تربیت و نصیحت جماعتی
~~درویشان میکرد و میگفت: شما مپندارید که کاخانه مشایخ به تقلید و عادت و
~~رسم نهادهاند و جماعتی که در این خانقاه میباشند از این معنی خبری ندارند و به
~~عبادتی ظاهر قناعت کردهاند، که نه چنین است که شما تصور کردهاید؛ بلکه در
~~میان یاران ما جماعتی هستند که از این معنی باخبرند و از سر مشایخ برخورداری
~~یافتهاند. و شیخ، قدس الله روحه، در سن چهل و دو سالگی بود که چهل درویش
~~صاحب درد سالک صادق مجرد به اتفاق در خانقاه علیا به خلوت نشسته بودند و
~~شب و روز مردانه در کار بودند.

PageV01P088

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0049.png)

~~در ms044 خلوت بودند، شبی بعدالعشاء شیخ، قدس الله روحه، در میان خلوت خانه آمد
~~و من با شیخ همراه بودم. جماعت اصحاب همه به ذکر مشغول بودند. شیخ،
~~قدس الله روحه، برفت و در پس در خلوتهای ایشان و استماع ذکر ایشان یک
~~به یک میفرمود. و چون بر همه بگردید، روی با من کرد و گفت: یا جانباز،
~~این جماعت یاران که در خلوتاند و بعضی آناند که در اندرون حرم رفتهاند و
~~ذکر از آن جا میگویند؛ و بعضی آناند که از بیرون حرم چشم در شکافهای در
~~حرم نهادهاند و ذکر از آن شکافها میگویند؛ و بعضی آناند که در پس در حرم
~~نشستهاند و مترصد فتح الباباند و ذکر از پس آن در میگویند. چون شیخ، قدس الله
~~روحه، این کلمات بفرمود، گفتم: یا شیخ، از بهر خدای مرا اعلام کن که آن یاران
~~که در حرماند کداماند تا ایشان را بشناسیم وایشان را عزیز داریم. شیخ،
~~قدس الله روحه، گفت: تو را با این فضولی چه کار است؟ ایشان را همه عزیز
~~می باید داشتن.
# و این حکایات که یاد کرده شد جمله دلیل است بر فضیلت و بزرگواری و شرف
~~و مرتبت شیخ الاسلام، قدس الله روحه. در میان مشایخ، مشهور و معتبر است که هر
~~یک تن از مشایخ که او را یک فرزند طریقت از وی برخورداری یافته است آن را از
~~کمالیت وی دانستهاند. و در فضیلت شیخ سری سقطی، رحمة الله علیه، آوردهاند
~~که بزرگواری او این قدر تمام است که یکی چون شیخ جنید، قدس الله سره، از
~~صحبت او برخاسته است. و بیشتر مشایخ کسانی از صحبت ایشان از این معنی
~~برخورداری یافتهاند، یا ایشان به صریح یا به کنایت کردهاند؛ اما عادت
~~شیخ الاسلام، قدس الله روحه، آن بودی که هرگز تحسین مریدان نکردی. و اگریاری
~~شب و روز در کار بودی، گفتی: بهتر از این باید. و ms045 اگر درویشی به خدمت شیخ رفتی
~~و هر احوال که از آن شریفتر نبودی در خدمت وی عرضه داشتی، گفتی: کاری
~~می باید کرد و به این مختصرات التفات نباید نمود، که مقامات و حالات درویشان
~~ماورای این است که تو میگویی. و او را در سر کاری داشتی. و اگر درویشی از
~~حقیقت این معنی برخورداری حاصل شدی، احوال او از دیگر یاران پنهان داشتی و

PageV01P089

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0050.png)

~~چند روز ملازم وی بودی و تربیت و پرورش وی دادی و نصیحت وی فرمودی که
~~در کتمان آن معنی کوشیدن، تا آن درویش به یکبارگی از آن شور و سودا و غلبات
~~حالات به تدریج بازآوردی و در طریقت به کار داشتی؛ و با وی تقریر کردی که اگر
~~کلمهای از این معنی وقتی بهزبان آوری، ما از تو بیزاریم. و در مرید پروردن و ایشان
~~را از آفات و مانعات این راه نگاه داشتن مثل وی کسی نبود، و خلیفهآ حق بود
~~علی التحقیق، قدس الله روحه.

PageV01P090

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0051.png)

~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از درویش محمد بن عبدالله که گفت: روزی در خدمت
~~شیخ بودم، قدس الله روحه، فرمود که هرکس که دعوت خلق به خدای میکند باید
~~که اگر مریدی از آن وی غایب شود، در هر کجا که باشد از وی غافل نشود و او را
~~مدد و معاونت و محافظت کند. و اگر ستر عورت از وی برد، تواند که به وی بازکشد.
~~مرا در این کلمات تردد بود که شاید که چنین باشد و شاید که چنین نباشد و او را
~~هیچ زیان ندارد. تا وقتی به نیت حجاز به بصره رفتم و در مسجدی فرو آمدم و ماه
~~رمضان بود. در شب هنگام که از طعام خوردن فارغ شدم، خلال کردن و دست و
~~دندان شستن فراموش کردم، و هم چنان که نشسته بودم بهخواب رفتم، تا نزدیک
~~صبح شیخ، قدس الله روحه، ms046 را به خواب دیدم که خلالی در دست گرفته بود و مرا
~~داد و گفت: زود باش و خلال کار فرمای و دهان بشوی که صبح نزدیک رسید. و مرا
~~بجنبانید. من از خواب درآمدم؛ و آن خلال هم چنان با من بود تا به مکه رفتم. و مرا
~~یقین شد که شیخ در کل احوال [ا] ز ما غایب نیست و دور اوانزدیک و حضور و
~~غیبت نزد او یکسان است.

PageV01P091

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0052.png)

~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از حاجی خداداد که وقتی عزم حجاز داشتم. چون به
~~بغداد رسیدم، چند روزی در خانقاه شیخ عبدالرحمن اقامت کردم، و خدمتی از آن
~~درویشان میکردم و آب وضو از برای ایشان از چاه برمیکشیدم، و چون از آن فارغ
~~میشدم، خلوتی که داشتم به آن جا میرفتم و در به خود میبستم و به وقت خود
~~مشغول میشدم. روزی در خلوت بودم، خواب بر من غالب شد؛ به خواب رفتم.
~~بیش از یک خرقهآ کهنه نپوشیده بواد]م. در میان خواب، مگر خرقه از اندام من
~~برفت. یافتم که کسی بیامد و دامن خرقهآ من بگرفت و بکشید و در زیر پای من
~~محکم کرد. من از آن خرقه کشیدن از خواب درآمدم و هیچ کس ندیدم و دری1
~~خلوت هم چنان بسته دیدم. از آن حالت مرا عجب آمد. اتفاق افتاد. و به سلامتی
~~مراجعت کردم. چون به کازرون رسیدم، برفتم به خدمت شیخ، قدس الله روحه، و
~~او به عمارت کردن مسجد جامع مرشدی مشغول بود. و شیخ سراج الدین پسر شیخ
~~عبد الله بلیانی، قدس الله سره، در خدمت شیخ نشسته بود و از شیخ این سؤال کرد و
~~گفت: شیخ بیان فرماید که چه کس شایستهآ آن باشد که دعوت خلق کند به خدای و
~~از آفات و مانعات این راه، ایشان را محافظت کند و راه به خدای نماید؟ شیخ، قدس
~~الله روحه، فرمود که آن ms047 کس شایسته بود که اگر مریدی را در بغداد خرقه از اندام وی
~~برود، او در هر کجا که باشد ببیند و تواند که دست دراز کند و خرقه به اندام او
~~بازکشد تا عورت وی برهنه نماند، تا این مقدار مرید را محافظت نماید. چون شیخ،
~~قدس الله روحه، این کلمات بفرمود، مرا یقین شد که آن شیخ بودهاست که خرقه
~~بهاندام من کشیده و ستر عورت را محافظت کرد، قدس الله روحه.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از حاجی منصور که گفت: وقتی در سلطانیه بودم، روزی
~~در میان کوچه میگذشتم، زنی صاحب جمالی دیدم که بر در خانهای ایستاده بود.

PageV01P092

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0053.png)

~~چون مرا بدید، دست فراز کرد و رختی از آن من بربود و در خانه رفت. من از عقب
~~وی برفتم تا رخت خود بازستانم. آن زن در من آویخت و، چنان که عادت ذمیمهآ
~~ایشان است، مرا به خود خواند و چندان تملق و تقرب نمود که به کل مرا از راه ببرد
~~و عقل بر من متغیر گشت و شیطان غلبه کرد و نفس راغب شد که او را اجابت کند.
~~در حال، آواز شیخ، قدس الله روحه، به گوشم رسید به هیبتی تمام و گفت: ای
~~منصور، چه خواهی کردن! حاضر باش! چون این آواز بشنودم، لرزه بر اندام من افتاد
~~و از آن خانه بیرون آمدم و آن رخت رهاکردم و برفتم، واز برکات شیخ، قدس الله
~~روحه، هیچ معصیت بر من نرفت.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از حاجی جمال درقبله که گفت: وقتی در عنفوان شباب
~~داعیهآ حجاز داشتم، برفتم به خدمت شیخ و اجازت طلبیدم و عزم حجاز کردم.
~~برفتم و حج گزاردم.1 در وقت مراجعت، در راه شام، در میان بیابان از قافله
~~بازماندم، هفت روز، چنان که از گرسنگی و تشنگی و خستگی به معرض هلاک
~~افتادم. در آن زمان، شیخ را آواز دادم و حال ms048 بازماندگی و بیچارگی خود عرضه
~~داشتم و گریه و زاری بسیار کردم و استمداد همت کردم و گفتم: یا شیخ، اگر عمژ مرا
~~به آخرت رسیده است، این قدرکسی گماشته کن که شربتی آب به من دهد تا جان
~~تسلیم کنم. در آن حالت مرا خواب ببرد. دیدم که شیخ، قدس الله روحه، بیامدی و
~~قدحی آب بیاوردی و مرا دل خوش دادی. روزی دیگر، سواری عرب بیامد و مرا
~~برگرفت و در پیش خود نشاند و به حی عرب برد و چند روز آن جا مراعات کردند تا
~~باز حال تندرستی آمدم. آنگاه، مرا برگرفتند و به معبر رسانیدند و از آن جا به بغداد
~~آمدم. روزی در کوچهای میگذشتم، خانهای در باز کرده بود. زنی از اندرون خانه
~~مرا آواز داد. عزم کردم که پای اندرون2 خانه نهم. دست مبارک شیخ دیدم که از پیش
~~خود که به سینه من نهاد سخت. من از آن هیبت در اندرون خانه نرفتم و بازگردیدم.

PageV01P093

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0054.png)

~~و این احوال که در این سفر بر من گذشت هیچ کس از آن واقف نبود و نیز با هیچ کس
~~نگفتم. چون به کازرون آمدم، اول به خدمت شیخ آمدم و سلام کردم. مرا پیش خود
~~بنشاند و اول کلمه که فرمود این بود که گفت: در آن بیابان چگونه رستی از گرسنگی
~~و تشنگی و مشقت که به تو رسید؟ مداوای تو بود، لیکن تحمل نداشتی و به فریاد
~~آمدی. پس گفت: به هر صفت که هست، کار از شفقت درویشان میرود، که اگر
~~یاری در بغداد باشد و در اندرون میرود که ناشایست1 افتد، شفقت به کار آوردند و
~~دست در سینهآ او بازنهد و نگذارد در آن خانه در معصیت افتد. چون شیخ، قدس الله
~~روحه، این کلمات بگفت، مرا تحقیق شد که شیخ در کل احوال از ما غایب نیست،
~~قدس الله روحه.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از ms049 حاجی منصور که گفت: در ابتدا که به خدمت شیخ
~~آمدم، هم در آن زودی اجازت سفر کردم و به بغداد رفتم. شبی در کوچهآ بغداد
~~میگذشتم، زنی صاحب جمال پیش من [آمد]. نفس من مایل او شد. از پی او برفتم.
~~روی بازپس کرد، چون مرا بدید، دانست که از پی او میروم. مرا به خانهآ خود برد و
~~گوشهای از برای من بپرداخت و با من موافق شد و مرا در آغوش گرفت. نفس بر من
~~غلبه کرد، خواستم که قصد وی کنم. در حال، دست مبارک شیخ دیدم با آستین
~~خرقه، که همیشه پوشیده بودی، بر سینهآ من بازنهاد و به قوتی تمام چنان که مرا از
~~نزد آن زن دور انداخت. چون آن حال مشاهده2 کردم، لرزه بر همهآ اعضای من افتاد
~~و عرق از من روانه شد. و آن زن از حال من تعجب مینمود و میگفت: تو را چه
~~افتاد؟ گفتم: از بهر خدای در بگشای تا بیرون روم. آن زن بر من ترحم کرد و در
~~بگشود و بیرون آمدم، و از برکات معاملهآ شیخ، قدس الله روحه، هیچ خطا بر من
~~نرفت. به کنار دجله رفتم تا وضو سازم. شبی به غایت سرد بود. با نفس خود گفتم:
~~به غرامت آن که تو را این اندیشهآ ناصواب در خاطر پدید شد، تن درده تا تو را در

PageV01P094

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0055.png)

~~میان این آب سرد بدارم. هم چنان با خرقه که پوشیده بودم در میان آب رفتم و تا
~~صبح خود را در میان آب دجله بداشتم. بعد از آن، عزم کازرون کردم. چون به
~~خدمت شیخ آمدم، شیخ، قدس الله روحه، به بلیان میرفت به زیارت شیخ عبدالله
~~بلیانی، قدس الله روحه؛ موافقت کردم. شیخ برفت و زیارت گزارد؛ و در وقت
~~مراجعت، شیخ سراج الدین بن شیخ عبدالله در خدمت شیخ الاسلام بود، وشیخ او
~~را تربیتی می فرمود در باب شیخی ms050 و خانقاهداری. در اثنای سخن فرمود که هر آن
~~شیخی که مریدی از آن او در بغداد در مناهی شروع میکند و نتواند که از آن بازآورد،
~~باید که دعوی شیخی نکند. چون این کمالات بفرمود، روی با من کرد و نیز در من
~~نگریست. من از هیبت شیخ و خجالت خود سر در پیش انداختم و کرامات شیخ
~~به تحقیق معلوم کردم. چون شیخ به وطن خود بازآمد و به خلوت رفت، برفتم به
~~خدمت شیخ و خرقه از خود بازکشیدم و به غرامت بایستادم. بعد از زمانی، شیخ مرا
~~فرود آورد و خرقه باز در من پوشانید و گفت: هر مریدی که به خدمت شیخ آید باید
~~که در هر کجا باشد و هر نفسی که از وی برآید به یقین داند که شیخ از آن حال واقف
~~است و از احوال وی هیچ بر وی پوشیده نیست. بعد از آن، گفت: آن اندیشهآ
~~ناصواب تو را [1] ز آن افتاد که در ابتدا که در خدمت درویشان آمدی زود سفرکردی
~~و تأثیر برکت صحبت درویشان هنوز در تو نرسیده بود. پس گفت: مثال مبتدی
~~همچون شاخی است که به نو مینشانند، و آن را پرورش بسیار باید داد و محافظت
~~تمام باید کرد، تا به تدریج ریشهآ آن تمام به زمین فرو برده شود و به محلی1 رسد که
~~از تندی باد و تیزی گرما و کیفیت سرما و آفتهای2 دیگر خلاص یابد. چون این
~~کلمات بفرمود، آنگاه مرا اجازت داد و بیرون آمدم.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از حاجی ناصر بن محمود که گفت: یک بار، به اسم اربعین
~~در خلوت بودم و یک هفته بود تا شیخ را ندیده بودم. شبی بعدالعشاء، مرا حاجت

PageV01P095

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0056.png)

~~افتاد به دیدن شیخ و همهآ خاطر متوجه آن داشتم. در حال، یکی در خلوت بکوفت.
~~برخاستم و در بگشادم. شیخ را دیدم ایستاده، سلام کردم. جواب فرمود. و ms051 در اول
~~کلمات آنچه اصل و فرع سؤال این کمینه بود بی آن که بهزبان آورم جواب بیان فرمود
~~و گفت: خاطر خوش دار و دل قوی دار و مردانه در کار باش که ما حاضر1 توایم و از
~~تو غافل نیستیم، و دور و نزدیک و حضور و غیبت نزد ما یکسان است؛ و هرگاه که
~~خواهی که ما را بینی، فی الحال پیش تو حاضیر2 شویم. لیکن، باید که این کلمات که
~~گفتم پوشیده داری و باکس نگویی که ما پیش تو آمدیم، که چشم هیچ کس بر ما
~~نیفتاده است. و حال آن بود که آن شب ماهتاب بود و جمعی درویشان در آن سر راه
~~که نزدیک در خلوت بود حاضیر3 بودند و هیچ کس شیخ را ندیده بودند. و بسیار بود
~~که در شبهای تاریک، پای برهنه آهسته به خدمت شیخ میرفتم، چنانچه آواز پای
~~نمی آمد؛ هنوز بر در خلوت شیخ نرسیده بودم که شیخ، قدس الله روحه، از اندرون
~~خلوت می فرمود که ناصیر3 درآی. و چون به اندرون میرفتم و سلام میکردم، از
~~کرامات شیخ تعجب مینمودم. شیخ را آن نیز معلوم می فرمود و میگفت: تعجب
~~مکن که در و دیوار پیش درویشان چون آینهای است؛ و درویش آن گه به کمال
~~رسد که هرچه در هر دو جهان واقع شود بر وی پوشیده نباشد؛ چنانچه شیخ
~~ابوسعید ابوالخیر، قدس الله روحه، فرمود که ورقی از درخت نیفتاد که ابوسعید را از
~~آن خبر نشد.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از مولانا تاجالدین عبدالرحمن که گفت: وقتی مرا
~~تفرقهای سخت و باری عظیم در خاطر پدید شد. برفتم به خدمت شیخ تا او را
~~اعلام کنم و مدد و معاونت خواهم. چون برفتم به خدمت شیخ و سلام کردم، بی آن
~~که شرح حال خود گویم، شیخ، قدس الله روحه، کیفیت احوال من چنان که بود، من
~~أوله إلی آخره، و ms052 جمله به شرح بفرمود، و سبب [واعلت آن تفرقه و دوای آن علت

PageV01P096

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0057.png)

~~و محصل انواع جمعیت به جملگی بیان فرمود، چنان که به یکبارگی مرا از آن
~~پریشانی و بار خاطر بازآورد و آن تفرقه به جمعیت مبدل گشت از برکات تربیت و
~~نصیحت شیخ، قدس الله روحه.
~~روزی، جماعتی درویشان التماس سماع داشتند. این بندهآ کمینهآ خاکی را فرستادند
~~به خدمت شیخ تا اجازت سماع خواهم. چون برفتم به خدمت شیخ و سلام کردم،
~~بی آن که سخن گویم کیفیت، گفت: و علیک السلام برو اصحاب را از ما سلام برسان
~~و بگوی که اجازت سماع کردن نیست، که در میان خلق پریشانی و تفرقهآ بسیار
~~هست، روا نباشد که ما به سماع مشغول شویم. این کمینه روی بنهادم و بیرون
~~آمدم واحوال بااصحاب بگفتم. همه را تعجب نمودندازکرامات شیخ، قدس الله روحه.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از فقیه روح الدین دهکردی که گفت: وقتی مرا قرب
~~هفتصد دینار رایج قرض افتاده بود، و از آن جهت به غایت بار خاطر بودم، بدان
~~سبب از وطن خود بیرون آمدم. چون به کازرون رسیدم، برفتم به خدمت
~~شیخ الاسلام تا احوال فقر و دست تنگی خود1 در خدمت شیخ عرضه دهم و طلب
~~مدد و معاونت کنم، تا از برای من شفقتنامهای بنویسد به حکام شیراز، تا مرا
~~سبک باری ای2 از آن قرض حاصل آید. چون به خدمت شیخ رسیدم، یافتم که
~~وجود مبارک شیخ خستگی دارد. بنشستم و هیچ نگفتم. چون لحظهای برآمد،
~~شیخ، قدس الله روحه، روی با من کرد و گفت: سورهآ فاتحه از بهر شما بخوانیم تا
~~حق تعالی قرض شما را گزارده کند، که آن بهتر باشد از کاغذی که از برای شما به
~~حکام شیراز نویسم. این بگفت و سورهآ فاتحه بخواند و دعایی بفرمود. من برخاستم
~~و شیخ را ملال ندادم و برفتم به شیراز. و از برکات ms053 دعا و همت شیخ، به اندک روزی

PageV01P097

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0058.png)

~~مرا هزار و دویست دینار رایج آن جا فتوح پدید شد و به جمعیتی تمام حاصل شد.
~~باز به وطن خود رفتم.
~~بندهآ کمینهآ را استماع افتاد از سید السادات العارفین، امیر صدرالدین محمد، دامث
~~برکاته1، که شبهنگام، در بندگی شیخ الاسلام بودم؛ و شیخ از برای مهمی به
~~بلدالعتیق میرفت و دو سه درویش در به بندگی شیخ بودند. بعد از نمازشام، شیخ،
~~قدس الله روحه، فرمود که میخواهم که تجدید طهارت کنم. درویشی برفت تا آب
~~آورد ازیرای طهارت. شیخ را دیدم که به هر گامی که مینهاد چشمهآ آب از زیر قدم
~~او پیدا میشد. مرا از دیدن آن تعجب آمد. شیخ، قدس الله روحه، روی بازپس کرد و
~~در من نگریست و گفت: مراتب درویشان ماوراء این است که تو میبینی. چون از
~~مقامات و حالات ایشان خبر یابی، این معنی بدانی.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از درویش محمد مرودشتی که گفت: روزی، میان پیشین
~~و پسین، به خدمت شیخ رفتم و سلام کردم. شیخ، قدس الله روحه، گفت: درویش
~~محمد، این زمان جماعت دیه شما زحمتی دارند و همت و دعا از ما می طلبند. من
~~روی در خدمت شیخ بنهادم و گفتم: یا شیخ، از بهر خدای ایشان را مدد فرمای.
~~شیخ سر در پیش انداخت. پس، سر برآورد و گفت: خاطر خوش دار که دعاکردیم و
~~[خلاص] ایشان را از حق تعالی خواستیم، و دعا قبول افتاد و ایشان را از آن زحمت
~~خلاص داد. بعد از چهار روز از خدمت شیخ اجازت خواستم و به پنج روز با وطن
~~خود رفتم. چون به آن جا رسیدم، اهل دیه مرا استقبال کردند و صدق و ارادت و
~~اعتقادی تمام به ظهور آوردند. گفتم: شما را چه شد که این همه ارادت مینمایید؟
~~گفتند: نه روز پیش از این، امیر جلالالدین مسعودشاه با جملهآ ms054 نواب به مرودشت2

PageV01P098

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0059.png)

~~آمدند و جماعتی سواران به دیه ما فرستادند از برای علفه. و اهل دیه بدین سبب با
~~ایشان ماجرایی پدید شد و یک تن از سواران را سر شکستند. ایشان برفتند و احوال
~~خود با امیر بگفتند. امیر جماعتی سواران دیگر فرستاد تا اهل دیه همه را بگیرند.
~~چون بیامدند، اهل دیه همه رفته بودند، مگر چهار تن که نشسته بودند. هر چهار
~~بگرفتند و پیش امیر بردند. در حال فرمود بروید و ایشان را به قتل آورید. و این حال
~~میان پیشین و پسین بود. و ما را ببردند تا به قتل آورند. در راه که میرفتیم، آواز دادیم
~~و گفتیم: یا شیخ امین الدین، ما از جمله محبان و معتقدانیم؛ ما را مدد و معاونت
~~فرمای تا از این بلا خلاص یابیم. در این بودیم که سواری از عقب ما به تعجیل بیامد
~~و مژدهآ خلاص ما آورد و گفت: چون شما را بیرون آوردند، شخصی از در درآمد و
~~شفاعت شما کرد و گفت: این جماعت بیگناهاند و از جمله محبان شیخ الاسلاماند.
~~امیر شفاعت قبول کرد و گفت: بروید و ایشان را خلاص دهید تا بروند و هیچ [از]
~~ایشان نطلبند. در حال ما را خلاص دادند و هیچ از ما نطلبیدند از برکات همت
~~شیخ. چون ایشان حکایت سرگذشتهآ خود تمام بگفتند، من نیز حکایت شیخ، که از
~~پیش یاد کردیم، با ایشان بگفتم. همه از جان و دل معتقید1 شیخ شدند و به کرامات
~~و بزرگواری او اقرار کردند، رحمة الله علیه.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از حاجی منصور که گفت: در آن زمان که امام المسلمین،
~~خواجه امام الدین محمد، مد الله ظلاله، به شیراز آمده بود و در رباط تیرگر ساکن
~~بود، روزی امیر جلال الدین مسعودشاه، علیه الرحمة، به زیارت وی آمد و تواضع
~~بسیار مینمود، و کثرتی تمام با او بودند. و در آن ms055 مجلس روی به قوم کرد و گفت: من
~~از جان ودل مرید و معتقید2 شیخ الاسلام شدهام و مریدان ومتعلقان او دوست
~~میدارم؛ و این سخن بر گزاف و ریا نمیگویم و به تقلید و عادت مرید او نشدهام،
~~بلکه از روی تحقیق و کرامات مشهور و معاملات روشن که از وی دیدهام بندهآ

PageV01P099

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0060.png)

~~حلقه به گوش وی شدهام و بزرگی او مرا تحقیق شده است. از آن جمله یکی آن است
~~که وقتی به حکومت در روم رفته بودم، در آن جا مرا مخالفان پدید شدند و میان من
~~و ایشان محاربت افتاد. روزی در مصاف بودم و با دشمنان میکوشیدم، اسب عنان
~~از دست من بربود و روی در قلب دشمن نهاد. چون در میان ایشان افتادم، گرد من
~~برآمدند و مرا در میان گرفتند و تیغ در من نهادند. من به یکبارگی امید از خود
~~برداشتم و در میان ایشان گرفتار شدم و ندانستم که چه سازم؛ آواز دادم و شیخ را به
~~مدد خواندم و تضرع نمودم. در حال دیدم که شیخ الاسلام، قدس الله روحه، بیامد و
~~عنان اسب مرا بگرفت و مرا محافظت1 کرد و از میان ایشان بیرون آورد و در میان
~~لشکر خودم رسانید به سلامت.
~~وقتی به سلطانیه بودم، روزی جماعتی از امرا به مخالفت سلطان برخاستند و به
~~سلطان خروج کردند، و من از پیش ایشان بودم. چون به علم سلطان رسیدم،
~~شمشیر بزدم و علم از پای بینداختم. اتفاق چنان افتاد که مرا بگرفتند و سلطان بر
~~قتل من حکم فرمود. مرا برهنه کردند و بنشاندند تا بهقتل آورند. آواز برداشتم و
~~دیگر شیخ را به مدد خود خواندم و گفتم: یا شیخ، از بهر خدای مرا فریاد رس و این
~~یک نوبت دیگر مرا خلاص فرمای. در آن زمان، خواهر سلطان در گذار آمد؛ چون
~~مرا در آن حال بدید، مرا در توقف داشت. برفت به ms056 نزد سلطان و از برای من شفاعت
~~کرد. با وجود چنان جرمی که از من صادر شده بود، سلطان مرا ببخشید و از برکات
~~شیخ خلاص یافتم.
~~وقتی به اسم حکومت در کازرون بودم، روزی مرا هوس صید برخاست. لشکر تمام
~~برگرفتم و برفتم به دامن کوه بالای کازرون به صید، و بعضی لشکری به کوه

PageV01P100

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0061.png)

~~فرستادم، و بعضی در روی صحرا بازداشتم، و خود یک سواره با خواجه فخرالدین
~~صمدانی در دامن کوه میرفتیم. از دور دیدیم که درویشی در پس سنگی نشسته
~~بود. قصد دیدن وی کردیم. چون نزدیک شدیم، دیدیم که شیخ الاسلام است. هردو
~~از اسب فرود آمدیم و پیاده میرفتیم به خدمت شیخ. در راه که شدیم، با خواجه
~~فخرالدین میگفتم که وجود من خسته است؛ از کرامات شیخ آشی گرم خواهم
~~تطماج1. خواجه فخرالدین گفت: من نیز درد سر دارم و از کرامات شیخ کاسهای
~~بوارد2 خواهم. چون به نزدیک شیخ رفتیم و سلام کردیم، قدس الله روحه، تبسم
~~نمود و ما را نزد خود بنشاند و در حکایت آمد و فایده میفرمود، که درویشی از
~~خانقاه بیامد و یک صحن3 بزرگ چوبین پر از تطماج بر سر داشت. بیاورد و در
~~خدمت شیخ بنهاد. شیخ، قدس الله روحه، آن را برداشت و پیش من نهاد و گفت:
~~بباید خورد. از عقب وی، درویشی دیگر بیامد و کاسهای بوازد و نان تمام بیاورد و
~~در خدمت شیخ بنهاد. شیخ آن را برداشت و پیش خواجه فخرالدین بنهاد و گفت:
~~این از آن توست، بباید خورد. ما هردو از کرامات شیخ متحیر شدیم که آنچه هریک
~~التماس کرده بودیم پیش ما بنهاد. ما آن را به کار بردیم و آن خستگی و درد از ما زایل
~~شد از برکات شیخ الاسلام، قدس الله روحه.
~~در زمان شیخ الاسلام، قدس الله روحه، اندر سنهآ خمس و سبعمائه، سالی تنگ بود
~~و باران نمی آمد ms057 و مردم به غایت بار خاطر بودند. روزی شیخ، قدس الله روحه، در
~~میان جمع آمد و اصحاب تضرع نمودند و استمداد باران از خدمت شیخ کردند. در
~~میان اصحاب، درویشی بود که او را محمود جیرک [میگفتند. خواست] برود و از
~~برای اصحاب جگربند تمام بیاورد تا درویشان آن را بسازند و بخورند، که حق تعالی
~~باران بفرستد. اصحاب او را در کار داشتند و تعجیل نمودند تا برفت و جگربند تمام

PageV01P101

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0062.png)

~~بیاورد؛ و اصحاب به ساختن آن مشغول شدند؛ و در این مدت، ابر در آسمان پدید
~~نشده بود. چون جگربند بر سر آتش نهادند، آثار ابر در آسمان پدید شد. چون تمام
~~بپرداختند، ابر در همهآ آسمان پیوسته بود. چون اصحاب همه جمع گشتند و به
~~خوردن آن مشغول شدند، باران باریدن گرفت؛ چنان که تا آن جگربند تناول کردند،
~~چندان باران به زمین آمده بود که وصف نتوان کرد. و آن روز تا به شب باران
~~بازنداشت. و در آن سال باران بسیار آمد و سالی فراخ [و] پرنعمت شد از برکات
~~شیخ، قدس الله روحه. بعد از آن، شیخ فرمود تا او را محمود زیرک خوانند. اصحاب
~~بعد از آن او را محمود زیرک میگفتند. و از برکات شیخ او از جملهآ خادمان شیخ شد
~~و کارها از دست وی برآمد.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از حاجی یوسف بوانی که گفت: در آن زمان که شیخ در
~~خانقاه قدیم بود، بهشب از بیرون در خلوت شیخ مینشستم و مترصد میبودم تا
~~هرگاه که شیخ بیرون آید از برای وضو ساختن، آب به خدمت شیخ برم. و بدین
~~سبب همه شب در پس در خلوت شیخ مینشستم. و بیشتر شبها که نشسته بودم،
~~از شکاف در خلوت شیخ، روشناییای بهغایت میدیدم، و حال آن بود که من هرگز
~~به شب چراغ به خدمت شیخ نمیبردم. روزی مرا در خاطر آمد که از آن ms058 سؤال کنم.
~~برفتم و گفتم یا شیخ، بیشتر شبها میبینم که روشنایی چراغ از اندرون خلوت
~~هست و من هیچ چراغ نه آوردهام و کسی دیگر چراغ به شما میآورد؟ شیخ فرمود
~~که آن چراغ خدایی است که دست هیچ مخلوق بدان نرسیده است. آنگاه مرا
~~معلوم شد که آن روشنایی ازکرامات شیخ است، قدس الله روحه.
~~بندهآ کمینهآ را استماع افتاد از درویش محمد بن شیخ ابوالقاسیم1 که گفت: در خانقاه

PageV01P102

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0063.png)

~~قدیم، مرا خلوتی بود در جوار خلوت شیخ الاسلام و از آن جا راهی بود به خلوت
~~شیخ. و بیشتر شبها می یافتم که جماعتی به خدمت شیخ میآمدند، بی آن که در
~~بگشایم، و حس آمد شدن ایشان می یافتم اما صورت ایشان نمیدیدم. چون ایشان
~~در گذار می آمدند، بوی خوش ایشان در همهآ خلوت می رسید. و بسیار میبود که از
~~خستگی روز و خدمتکاریهای سخت، به شب اندکی در خلوت میخفتیدم؛ و
~~دست بر من مینهادند و مرا بیدار میکردند. و بیشتر شبها از خلوت شیخ نوری
~~میدیدم روشن تر از آفعاب. و بسیار بود که به خدمت شیخ میرفتم و آن نور در
~~پیش شیخ می دیدم و باکسی نمیگفتم. شبی بعدالعشاء، به خدمت شیخ رفتم از
~~برای مهمی1. و شیخ، قدس الله روحه، در میان بوستان به خلوت نشسته
~~بود نزدیک صفهای، و آن نور در پیش شیخ شعله میزد به مقدار یک وجب تمام
~~و روشنایی آن در همهآ بوستان افتاده بود. مرا در خاطر آمد که از آن سؤال کنم.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: یا محمد، این نور یار و ندیم ماست در هرکجا که
~~هستیم و از ما غایب نیست. چون این کلمات و کرامات بفرمود، روی بنهادم و
~~بیرون آمدم.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از درویش فخرالدین بریکانی که گفت: مرا در خاطر آمد
~~که در موضع خود جایی بسازم از برای غریبان تا ms059 ایشان را استراحتی باشد. بیامدم به
~~خدمت شیخ، قدس الله روحه، اجازت فرمود و گفت: برو در کار با[ش] که مدد
~~حالیم و از تو غایب نیستیم. برفتم و بنیاد خانی بکردم از برای غریبان و مسافران. و
~~مرا در آن کار هیچ مدد نبود مگر عیال و فرزندان که سنگ می آوردند و بر هم
~~مینهادم تا بلند شد. روزی، در پای عمارت خانه2 نشسته بودم وگل بر دیوار
~~میزدم. ناگاه، آن دیوار بلند فرو افتاد و من در زیر آن نشسته بودم؛ شیخ را دیدم
~~معاینه که بیامد و دست در آن دیوار زد و از سر من بگردانید و آن سنگهای بزرگ

PageV01P103

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0064.png)

~~به دور انداخت، و هیچ از آن به اندام من نرسید و به سلامت برخاستم و شیخ را
~~بازندیدم، قدس الله روحه.
~~بندهآ کمینه [را استماع افتاد]که بر در خلوت خانهآ درویش علی بن عبدالله
~~مورچه خانهای بود، و مورچههای بزرگ بسیار در آن جا بودند، چنان که بر در آن
~~خلوت خانه گذر نتوانستی کردن. روزی، علی بن عبدالله به خدمت شیخ آمد و از آن
~~مورچهها شکایت کرد و گفت: از زحمت آن موران در خلوت نمی توانم رفت و نیز
~~در خلوت نمیتوانم بود و دفع آن به هیچ گونه نمیتوانم کرد. شیخ، قدس الله
~~روحه، گفت: برو و ایشان را سلام برسان و بگوی که درویشان میگویند که مآرض الثه
~~واسعه (الزمر: 15)؛ زمین خدای فراخ است، کرم کنید و به جایی دیگر بروید. علی بن
~~عبدالله برفت بر در سوراخ آن موران و گفت: ای موران، شیخ شما را سلام میرساند
~~و میگوید که «ازض الله واسعه،، زمین خدایی فراخ است، کرم کنید و به جایی دیگر
~~روید. چون پیغام شیخ به موران رسانیدم، در حال آن موران همه به سوراخ رفتند و
~~یکی از ایشان بیرون نیامدند و به کلی از آن جا ناپدید شدند و به جایی ms060 دیگر نقل
~~کردند و هرگز بازنیامدند.
~~در آن زمان که شیخ، قدس الله روحه، عمارت خان1 سعادت میکرد، روزی یکی
~~فرستاد و جماعت یاران خانقاه پای کوه بخواند و فرمود که شما بروید به خان
~~سعادت و به کار مشغول باشید، تا من از اوراد فارغ شوم از عقب شما بیایم. یاران
~~برفتند به خان و به کار مشغول شدند. در آن میان، درویشی گفت که ندانم که در این
~~چه حکمت است که تا درازگوشی در این خان آید، جماعتی درویشان و شیخ و
~~مرید - همه خسته و مانده و سرگردان باشیم. چون آن درویش این سخن بگفت، در

PageV01P104

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0065.png)

~~بام خان که این کمینه ایستاده بود، نگاه کردم، شیخ را دیدم که از کوچهآ محلت بیرون
~~آمد. چون به در خان رسید، اصحاب پیش شیخ بازرفتند و سلام کردند. شیخ، قدس
~~الله روحه، فرمود که در این راه میآمدم، شنفتم که یکی میگوید ندانم که در این چه
~~حکمت است که تا درازگوشی در این خان آید، جماعت درویشان و شیخ و مرید
~~همه خسته و مانده و سرگردان باشند. و آن نادان نمیداند که حق تعالی ابراهیم
~~پیغمبر، صلوات الله علیه، و فرزندان او همه به کار داشت تا خانهآ کعبه بساختند، تا
~~کافران و مشرکان چهارصد سال بتان در آن بنهند و خاطرهای ایشان از آن خوش
~~آید. اگر ما خستگی بکشیم تا بندهای از بندگان خدای در آن جا آسایشی دهد، چه
~~زیان دارد؟ چون شیخ این کلمات بفرمود، اصحاب تعجب نمودند از کرامات شیخ،
~~قدس الله روحه.
~~بندهآ کمینهآ را استماع افتاد از فقیه محمد بن حسن مشتانی که گفت: روزی به خدمت
~~شیخ رفتم و سلام کردم، دیدم که شیخ بر سر سجادهآ کهنه نشسته بود که پارهها1
~~بسیار بدان زده بود و به قرآن خواندن مشغول بود. مرا در خاطر آمد که شیخی بدین
~~بزرگواری در سر سجادهآ کهنه نشسته و ms061 خود را بی تکلف ساخته؛ اگر این سجاده نو
~~بودی، همانا بهتر بودی. در حال که مرا این اندیشه افتاد، شیخ، قدس الله روحه،
~~روی با من کرد و تیز در من بنگریست و گفت: در مصابیح نخواندهای در باب سترکه
~~وقتی سجادهای از گلیم به حضرت رسول، صلی الله علیه و سلم، بردند و آن سجاده
~~دو علم2 داشت، رسول، صلی الله علیه وسلم، فرمود که اذهبوا بحمیصتی هده إلی أی
~~جهم و أتونی بنجانیة أی جهم إنها آلهانی أنفا عن صلوتی. گفت: این سجاده به أبی جهم برید و
~~سجادهآ کهنهآ او را بیاورید نزد من، که در نماز چون نظر در آن کردم، مرا مشغول
~~داشت از نماز. پس گفت رسول، صلی الله علیه و سلم، آن سجاده زیهر آن قبول نه
~~که نباید که دنیا بهیاد او آورد. چون آن ذات مقدس هر چیز که تکلف در آن یود

PageV01P105

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0066.png)

~~نخواست و تداشت و فقر و درویشی و بی تکلفی اختیار کرد، موافقت و متابعت او
~~می باید کردن. اکنون دل خوش دار که این سجادهآ درویشان است و پاک است و
~~عمری [است]که در صحبت ماست وحقها با هم داریم. چون شیخ، قدس الله
~~روحه، این کرامات بفرمود، دل من قرار گرفت.
~~دیگر شنفتیم1 از فقیه محمد بن حسن که گفت: روزی در بام، در مدرسهای که در
~~جوار خانقاه قدیم است وضو می ساختم، آواز زنی از همسایه به گوش من رسید.
~~شیطان مرا غلبه کرد؛ برفتم و از دریچهآ مدرسه آن زن را بنگریستم. در حال، پشیمان
~~شدم و دانستم که زود کفارت آن نظاره برسد. وضو بساختم و نمازگزاردم، و
~~پشیمانی آن گناه هم چنان در خاطر داشتم و از آن نظر که کرده بودم میترسیدم تا بر
~~من چه رسد. اتفاق افتاد و از برای مصلحتی از مدرسه بیرون آمدم. ناگاه سنگی از
~~گوشهای بیامد و به پای من بازآمد. ms062 من از سختی آن سنگ بیفتادم و بیهوش شدم.
~~زمانی چون به خود بازآمدم، ندانستم که. آن سنگ از کجا آمد. و بعد از آن، قرب
~~بیست روز در آن مجاهده بودم، و بسیار معالیجه2 کردم تا بهتر شدم. و هم چنان
~~می ترسیدم از آن نظر که کرده بودم و با خود میگفتم که غرامت پای که رفتم و
~~بنگریستم به ظهور آمد، اما غرامت چشم هم چنان باقی است. تا روزی به خدمت
~~شیخ رفتم. در حال که سلام کردم، فرمود که حق تعالی بر تو ببخشود و رحمت کرد
~~که آن سنگ که بر پای تو آمد کفارت آن نظر بود که کردی، که چشم و پای هردو در
~~آن شریک بودند، به این گناه که پای رفت و چشم نگریست؛ و فضل حق تعالی بود
~~که آن سنگ بر چشم نیامد، که اگر بر چشم آمدی کورشدی و دواپذیر3 نبودی. و این
~~نصیحت تو را از آن کردند تا من بعد نظر به خانهآ هیچ کس نکنی. چون شیخ این
~~کلمات بفرمود و کرامات روشن بازنمود، به غایت خجل و شرمسار گشتم و
~~به غرامت بایستادم و غرامت بدادم. آنگاه، شیخ مرا قبول کرد و گفت: چون نادم

PageV01P106

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0067.png)

~~شدی و حق تعالی کفارت بفرستاد و به غرامت بایستادی و غرامت بدادی، امید
~~عفو است.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از درویش علی ابونصر که گفت: وقتی مرا در خاطر پدید
~~شد که اربعینی برآرم. برفتم به خدمت شیخ و اجازت خواستم. شیخ اجازت فرمود.
~~برفتم و کارسازی خلوت کردم. و از ضعیفی که در من بود، احتیاط نگاه داشتم و از
~~خوردنی آنچه موافق طبع من بود، از عسل و روغن وغیره، به خلوت بردم، چنان که
~~کسی ندانست. و در خلوت نشستم. چون دو سه روز برآمد، مرا هیچ ذوق ذکر و
~~حضور و جمعیت پدید نمیشد و عجب پریشان خاطر بودم. روزی، ms063 حضرت شیخ،
~~به خلوت خانه آمد. برفتم به خدمت شیخ و سلام کردم و روی بنهادم و بایستادم و
~~خواستم تا احوال بی جمعیتی خود عرضه دهم. شیخ، قدس الله روجه، روی با من
~~کرد و گفت: یا علی، بدان که خلوت به مثابت گور است، و خلوتنشین هم چون
~~مرده. پس آنکس که به خلوت مینشیند میباید که نفس وی از جمله فضولات و
~~مرادات مرده باشد، تا انس در تنهایی و ذوق در ذکر و شوق در حضور او را حاصل
~~آید و احوال آخرت بر وی مکشوف شود. چون حال چنین است که گفته شد، و
~~کسی خواهد که به خلوت نشیند و دکانی بقالان پیش خود بنهد و جمله مرادات
~~نفس پیش خود حاصل کند، آنگاه خواهد که ذوق ذکر و لذت تنهایی بیابد، این
~~صفت محال بود. چون شیخ، قدس الله روحه، احوال من به جملگی از اول تا آخیر1
~~روشن بفرمود، برفتم و هر چیز که در خلوت داشتم بیاوردم و در خدمت شیخ
~~بنهادم و نادم شدم و عذر خواستم. شیخ اجازت فرمود. و باز به خلوت رفتم و آن
~~تفرقه و پریشانی به حضور و جمعیت مبدل شد از برکات شیخ الاسلام، قدس الله

PageV01P107

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0068.png)

~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از استاد عماد طیان که گفت: روزی، به زیارت شیخ رفتم
~~و سلام کردم و زمانی بایستادم. شیخ هیچ التفاتی به من نکرد و هم چنان سر در پیش
~~نشسته بود، این کلمات می فرمود که درویش چون باشد آنکس که چند خلوار1 جو
~~و گندم در انبار کند، آنگاه خواهد که پیش درویشان آید و نسبت خود به درویشان
~~کند و خواهد که از ایشان فایدهای یابد. این هرگز ممکن نباشد. دانستم که شیخ این
~~خطاب با من میکند، از آن جهت که چند خلوار جو و گندم نهاده بودم از برای
~~ضروری. برفتم و آن جمله بفروختم، و به ms064 اشارت شیخ به کار خیر نشاندم، مگر سه
~~خلوار جو و گندم به هم آمیخته که از برای قوت نگاه داشتم و در میان بوریایی کردم و
~~بنهادم. بعد از دو سه روز دیگر، به خدمت شیخ رفتم و سلام کردم. در حال فرمود
~~که هرکس خدای خواهد، جو و گندم در میان بوریا محبوس ندارد. برفتم و آن نیز
~~بفروختم و بهاشارت شیخ در کار خیر مصروف داشتم.
~~بندهآ کمینه شنفتم از مقری محمد بکدی که گفت: روزی در خدمت شیخ بودم،
~~شخصی بیامد وشیخ را زیارت کرد. شیخ، قدس الله روحه، از وی پرسید که از
~~کجایی. گفت: از ملک طبس. گفت: این جا به چه کار آمدهای؟ گفت: به دیدن شما.
~~پس گفت: به عزم زیارت مشایخ از وطن خود بیرون آمدم و در بیابان طبس ره گم
~~کردم؛ و چندان که همت از مشایخ میخواستم، هیچ فتح مرا پدید نمیشد،
~~چنان که به معرض هلاک رسیدم؛ تا آواز شنیدم که اگر خلاص میطلبی، همت از
~~زندهای خواه تا تو را معاونت کند. گفتم که از بهر خدای مرا اعلام کنید آن زنده
~~کیست تا از وی همت خواهم. گفتند شیخ امینالدین است. روی بنهادم و همت از
~~شما خواستم. در حال، دستی دیدم معاینه که از غیب پدید آمد و هم از آن جا آواز
~~داد و گفت: به این طرف رو که راه بیابی و به سلامت به آبادانی رسی. من به اشارت

PageV01P108

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0069.png)

~~آن دست برفتم. بعد از لحظهای، بر سر راه رسیدم؛ پارهای دیگر برفتم؛ به آبادانی
~~رسیدم. چون این بگفت، دست مبارک شیخ بگرفت و ببوسید و بر چشم گرفت و
~~گفت: گواهی دهم که همان دست است که مرا رهنمای کرد.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از مقری حسام و بعضی اصحاب بلدالعتیق، که گفتند:
~~یک روز جمعه، چاشتگاه تمام، به خدمت شیخ رفتیم تا شیخ را زیارت کنیم. فقیه ms065
~~محمد دوانی، که استجازت زایران از خدمت شیخ کردی، برفت تا اعلام شیخ کند و
~~اجازت خواهد. بعد از زمانی بازآمد و گفت: رفتم و شیخ را در خلوت ندیدم و
~~چندان که گرد خلوت شیخ برآمدم او را نیافتم. پس گفت: مصلحت آن است که شما
~~بروید و نماز جمعه بگزارید1 و آنگاه بیایید. ما برفتیم و نماز جمعه گزاردیم و باز
~~خانقاه آمدیم. فقیه محمد برفت و شیخ در خلوت بود و با خدمتش احوال بگفت.
~~فرمود که اصحاب درآیند. چون به خدمت شیخ رفتیم و سلام کردیم، فرمود که عذر
~~شما می خواهم که دو نوبت قدم رنجه داشتید. لیکن معذور دارید و این سر نگاه
~~[دارید] که ما [را] هر روزی جمعه اورادی هست که آن اوراد در سر کوهی به جای
~~می آوریم؛ و امروز آن اوراد در کوه عرفات به جای آوردیم و دعا از برای شما
~~کردیم. مقری حسام و اصحاب گفتند: تا شیخ در حیات بود ما این سرنگاه داشتیم و
~~باکس نگفتیم.
~~بندهآ کمینه شنفتم از تاج خباز که گفت: در آن وقت که شیخ در عمارت جوی آب
~~بمشق بود و سر جوی میپوشید، یک نوبت به سلام شیخ رفتم و از برای درویشان
~~چیزی ببردم. شیخ فرمود که تو را از درد پای زحمت است و پیاده آمدهای، دیگر
~~حاجت آمدن نیست. و اگر خواهی آمد، باید که به درازگوش نشسته باشی. چون از

PageV01P109

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0070.png)

~~آن جا بازگشتم، بعد از دو سه روز دیگر مرا در خاطر پدید شد که بروم و شیخ را
~~زیارت کنم. برفتم و درازگوشی کوچک طلبیدم و بدان نشستم تا به خدمت شیخ
~~روم. چون به نزدیک سر جوی آب رسیدم، سنگهای بزرگ پهن از برای سر جوی
~~پوشیدن بسیار نهاده بودند. در تنگنایی که میرفتم، از قضا درازگوش در آن تنگنا که
~~میرفت پهلو بر سنگی بزرگ بازآمد و آن سنگ بیفتاد ms066 و در پای درازگوش آمد و
~~نفسی سخت بکشید و از راه که میرفت بازماند. من از پشت درازگوش که نشسته
~~بودم نظر به پای آن درازگوش کردم تا او را چه رسیده است. هر دو دست مبارک
~~شیخ دیدم با آستین خرقه که همیشه پوشیده بودی که پای آن درازگوش که کوژ شده
~~بود به هر دو دست گرفته بود و میمالید تا راست شد؛ فی الحال درازگوش روانه
~~شد. چون به خدمت شیخ رسیدم و سلام کردم، فرمود که در این راه که آمدی
~~چگونه رستی و درازگوشت چون است، و احوالی که رفته بود جمله بازنمود.
~~دانستم که هیچ چیز از نظر شیخ غایب نیست و شیخ در همه جای حاضر و ناظر
~~است، قدس الله روحه.
~~بندهآ کمینه شنفتم از امیر صفی الدین عبدالمؤمین، علیه الرحمة، که گفت: روزی، به
~~خدمت شیخ رسیدم. بعد از فواید و نصایح بسیار که فرمود، گفت: امیر شرفالدین
~~محمودشاه از جملهآ دوستان و محبان ما بود. و در عدل و خیرات وی فصلی تمام
~~بگفت. پس فرمود: عجب حالی واقع است که چنان که هست نمیتوان گفت و
~~پوشیده نمیتوان داشت. چون این بفرمود، گریه کرد و چنان که مرا به گریه آورد.
~~دانستم که حادثهای واقع است تا شیخ این کلمات میفرماید؛ اما کماهی آن معلوم
~~نکردم. پس برخاستم و شیخ را زیارت کردم و بیرون آمدم. بعد از چند روز، خبر
~~آوردند که در آن روز که شیخ، قدس الله روحه، آن کلمات فرموده بود امیر
~~شرفالدین محمودشاه [را]، علیه الرحمة والمغفرة، شهید کرده بودند.

PageV01P110

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0071.png)

~~روزی، شیخ، قدس الله روحه، نامهای نبشت و سر آن مهرکرد و درویشی را بخواند.
~~گفت: این نامه برگیر و به شیراز بر و به امیر جلال الدین مسعودشاه برسان. آن
~~درویش نامه برگرفت و به شیراز برد. و درویشی بود از اصحاب شیخ در شیراز که او
~~را محمد یوسف ms067 گفتندی و هر نامه که شیخ به حکام شیراز نبشتی وی برساندی.
~~بندهآ کمینه شنفت از محمد یوسف که گفت: چون نامهآ شیخ به امیر جلالالدین
~~مسعودشاه رسانیدم، سبر نامه باز کرد و بخواند؛ در حال چندان بگریست که
~~حاضران از آن تعجب نمودند. بعد از آن، روی به حاضران کرد و گفت: شیخ در این
~~نامه یاد فرموده است که هرکار خیر که توانی بباید کرد؛ و التماس کرده است که
~~بعضی از خانه که در کازرون دارم به شیخ مرشد دهم؛ و در آخر فرموده است که تو
~~را وداع میکنم که از عمری چیزی نمانده است و اجل نزدیک رسیده. پس، دیگر
~~گریه آغاز کرد و بسیار بگریست. و گفت: دانم که شیخ این کلمات دانسته نبشته
~~است و چگونه باشد که من شیخ را بازنبینم. این میگفت و میگریست. و ظن وی آن
~~بود که شیخ بدین زودی به آخرت خواهد رفت، و پیوسته گریه کردی. بعد از سه
~~روز او را شهید کردند. و او از جملهآ مریدان و معتقدان شیخ الاسلام بود، قدس الله
~~روحه، در حق وی نظری تمام داشت؛ و دل مبارک شیخ از آن واقعه به غایت خسته
~~شد. و آن طایفه که قصد وی کرده بودند هیچ کدام به آخر سال نرسیدند و همه را
~~به قتل آوردند.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از درویش محمود بوانی که گفت: وقتی مرا عزیمت بوان
~~بود، با درویشی دیگر از اصحاب شیخ. در راه که میرفتیم شخصی در صحبت ما
~~افتاد که او را محمود خوربینی میگفتند. چون ما را بدید، صدقی و ارادتی تمام با ما
~~به ظهور آورد و گفت: من از جان و دل مرید و محب و معتقد شیخ امین الدین شدهام
~~و به بزرگواری و کرامات وی مرا یقین معلوم شده است. پس گفت: روزی، مرا در

PageV01P111

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0072.png)

~~حق شیخ امینالدین تصرفی در خاطر پدید شد ms068 و سخنی که در آن ادب نبود از من
~~به ظهور آمد. شبانگاه، مرا دردی سخت در دندان پدید شد، چنان که همه شب
~~بیقرار بودم. هم چنین، سه شبانه روز از آن درد نیاسودم و خواب در چشم من نیامد.
~~بعد از سه شبانهروز، شخصی مرا دواکرد و گفت: اگر میخواهی که این درد ساکن
~~شود، سرگین سگ در دهان فروگیر. برفتم و آن را طلب کردم و در دهان فرو گرفتم؛
~~هیچ سود نداشت. شب چهارم چنان بیقرار شدم که مرا طاقت و آرام نبود. در آن
~~تعب مرا معلوم شدکه درد مرا از آن کلمات ناپسندیده بوده است که از من به ظهور
~~آمد در حق شیخ. در حال، سر برهنه کردم و روی در خاک نهادم و از آن کلمات که
~~گفته بودم استغفار کردم و گفتم: یا شیخ، از بهر خدای مرا عفوکن که بد گفتم و سزای
~~خود یافتم و سرگین سگ در دهان خود دیدم به سبب آنچه گفتم. و این زمان نادم و
~~پشیمان وتوبه کارم، مرا ببخشای. چون این مناجات با شیخ بکردم، در ساعت، آن
~~درد ساکن شد و به خواب رفتم، و مرا خبر نبود تا روز دیگر که از خواب برآمدم و آن
~~درد به کلی زایل شده بود از برکات شیخ، قدس الله روحه.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از محمد بن داود بلدی که روزی با استاد علی نجار به
~~خدمت شیخ رفتم. و استاد علی [را] انگشتان دست مفلوج شده بود و هیچ کار
~~نمیتوانست کرد؛ و از خدمت شیخ مدد خواست و گفت: از معاملهآ شیخ آن خواهم
~~که مرا معاونت فرماید تا روایی و حرکت در انگشتان آن مقدار بیابم که تیشه بر
~~دست توانم گرفت و کاری توانم کرد، که با خدای عهد کردم که هر کار کنم نصیبی از
~~آن به درویشان دهم. شیخ، قدس الله روحه، انگشتان وی در کف ms069 دست خود نهاد و
~~دست مبارک بدان مالید و دعا بخواند و باد بر آن دمید. فی الحال، حرکت در
~~انگشتان وی پدید آمد و روایی چنان پدید شد که همه روزه بدان کارکردی و فراغت
~~وی از آن حاصل شدی از برکت شیخ، قدس الله روحه.

PageV01P112

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0073.png)

~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از درویش کافی که گفت: مرا هر شب جمعه عادت بود که
~~عصیدهای1 از برای شیخ می ساختم و به خدمت شیخ میبردم. شبی جمعه، مادر را
~~گفتم تا به قاعده عصیده از برای شیخ بسازد. مادر گفت: هر شب جمعه عصیده به
~~خدمت شیخ میبری، باری یک شب از خدمت شیخ چیزی بیاور. گفتم: زینهار ای
~~مادر! که این اندیشه به خاطر نیاوری که ما این خدمت از برای خدای میکنیم نه از
~~برای چیزی؛ و میترسم که این کلمات که گفتی شیخ را معلوم کرده باشد و همین
~~ساعت که بروم مرا چیزی دهد و آن زمانت از فایدهآ آخرت بازمانیم. مادر برفت و
~~عصیده بساخت. برگرفتم و به خدمت شیخ بردم و سلام کردم و بنهادم. شیخ، قدس
~~الله روحه، در حال برخاست و در گوشهای خلوت طبقی نهاده بود پر از کلیچه2،
~~برداشت به من داد و گفت: این را برگیر و نزد مادر بر تا نگوید که هر شب جمعه
~~عصیده به نزد شیخ میبریم و یک شب چیزی بازپس نمیآوری. چون شیخ، قدس
~~الله روحه، این کرامات بفرمود، من از خجالت چنان شدم که عرق از همه اعضای
~~من روانه شد.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از حاجی محمود بن جمال که گفت: وقتی مرا تفرقهای
~~سخت و غم واندوه و بلایی روی نموده بود، برخاستم و به خدمت شیخ رفتم و
~~قدیما مرا عادت [بود] که هرگاه مرا مهمی و کاری و اندیشهای روی مینمود، به
~~خدمت شیخ میرفتم، و بی آن که به زبان آورم شیخ آنچه مصالح ms070 من بود میفرمود.
~~این نوبت که به خدمت شیخ رفتم، جماعتی در خدمت شیخ بودند و شیخ، قدس
~~الله روحه، به هر یک تن از ایشان روی کردی و آنچه فایده و مصلحت وی بودی
~~تربیت و نصیحت فرمودی. چون نوبت به من رسید، روی به من کرد و گفت: عجب

PageV01P113

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0074.png)

~~دارم از کسی که دعوی دوستی خدای کند و خدمت درویشان از برای خدای کند و
~~از ایشان طلب نفع آخرت کند، و توقع دارد که حق تعالی مرادهای دنیوی به وی
~~دهد و آنچه مراد نفس او بود حاصل آید و او را بی غم و اندوه و بلا و محنت
~~بگذارد، و این خود محال بود. پس گفت: در حدیث صحیح است که هرکس که
~~هفتاد سال عمر در طاعت و عبادت پسندیده صرف کرده و در دنیا هیچ غمی و
~~اندوه و بلا و محنت نیافته باشد، فردای قیامت آن عملهای وی که عرضه دهند
~~هم چون طعام بی نمک باشد و آن را رونقی و زینتی نباشد. و اگر شخصی را عملی
~~اندک باشد با وجود تقصیرات، مادام که در دنیا غم و اندوه و بلا بسیار کشیده باشد،
~~فردای قیامت آن مقدار عمل وی [که] عرضه دهند قیمت و زینت و وزن بسیار
~~آورد. چون شیخ، قدس الله روحه، این کلمات بفرمود و احوال اندرون من به شرح
~~بازنمود، مرا از آن غم و اندوه فرجی پدید شد؛ و بعد از آن، کلمات شیخ مرا دلیل
~~شد که هر غم و اندوه که مرا روی نمودی از برکات تربیت و نصیحت شیخ آن را
~~سهل شدی.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از حاجی محمد بن کمال که گفت: روزی، دو خواجه از
~~قزوین به خانقاه آمدند تا شیخ را زیارت کنند. شیخ در خانقاه نبود و در آن ساعت از
~~برای جماعتی به دیوان رفته بود تا ایشان را شفاعت کند. آن ms071 دو خواجه احوال شیخ
~~بازپرسیدند. اصحاب گفتند: شیخ حکام رفته است. مگر در خاطر یکی از ایشان از
~~آن کلمه که بشنود انکاری پدید شد و گفت: شیخ را چه مناسبت به نزد حکام رفتن.
~~بعد از ساعتی، شیخ، قدس الله روحه، از در خانقاه درآمد. ایشان را نزد خود بنشاند
~~و گفت: ای عزیز[ان]، ما را هیچ اختیار از آن خود نیست؛ بلکه تا چه فرمایند. و ما را
~~هیچ از مال دنیای نیست که در حق بندگان خدای صرف کنیم؛ و به عوض آن، خود
~~را ایثار بندگان خدای کردهایم تا هر مسلمانی که او را حاجتی باشد و از ما معاونت
~~طلب کند مدد کنیم او را. و چه جای مسلمانان، که اگر جماعتی جهودان بیایند و از

PageV01P114

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0075.png)

~~ما مدد و معاونت خواهند، التماس ایشان مبذول داریم. شیخ، قدس الله روحه، در
~~این حکایت بود که آواز غلبهای از بیرون خانقاه آمد. درویشی از در برسید گفت: یا
~~شیخ، جماعتی جهودان آمدهاند که اهل دیوان ایشان را زحمت میدهند، وطلب
~~مدد و معاونت از شما میکنند که بروید و ایشان را شفاعت کنید. شیخ در حال
~~برخاست وگفت: ای والله، میباید رفت. ایشان هردو در قدم شیخ افتادند و از آن
~~تصرف و انکار توبه کردند و در کرامات شیخ اقرار کردند که از احوال اندرون ایشان و
~~از آمدن جهودان هردو خبر بازداده بود، قدس الله روحه.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از درویش ابوبکر نقیب که شنفتم از شیخ محمود محفوظ
~~که گفت: وقتی که شیخ الاسلام، قدس الله روحه، در سن چهل سالگی بود، به
~~خدمت شیخ رسیدم. و در ساعتی که در خدمت وی بودم، چهار کرامات روشن از
~~وی بدیدم؛ چنان که روزی عزم زیارت شیخ کردم، و شیخ در خانقاه پای کوه بود؛ و
~~در راه که می رفتم، با جماعتی همراه بودم. ایشان گفتند: از کرامات شیخ آن ms072 خواهیم
~~که چون به خدمت شیخ رسیم، فلان چیز از برای ما بیاورد تا آن را تناول کنیم. چون
~~به خدمت شیخ رسیدیم و زیارت کردیم، شیخ آن چیز که التماس ما بود بخواست و
~~در پیش ما بنهاد. ما به خوردن آن مشغول شدیم؛ و شیخ در پیش ما نشسته بود و
~~کلاهی در سر داشت و ریشه جامهای در سر پیچیده بود. مرا در خاطر آمد که از
~~کرامات شیخ دیگر آن خواهم که آن کلاه که در سر دارد به من دهد. در حال شیخ،
~~قدس الله روحه، آن کلاه از سر برگرفت و به من داد. از کرامات شیخ متحیر ماندم. و
~~در خاطر من پدید شد که چون به شیراز روم، این کلاه به خواجه شمسالدین فرامرز
~~دهم، که از جمله محبان شیخ است، تا مرا چیزی نیکو بدهد. دیگر، به خاطرم پدید
~~شد که مراگواهی به کار میباید که آن کلاه از آن شیخ است، تا خواجه شمسالدین
~~مرا باور دارد. در حال شیخ، قدس الله روحه، گقت: یا محمود، هیچ اندیشه مکن که
~~من از برای تو کاغذی بنویسم به خواجه شمس الدین که ما این کلاه به تو فرستادهایم

PageV01P115

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0076.png)

~~تا تو را باور دارد. من از کرامات شیخ بیخود شدم. دیگر، مرا در خاطر آمد که چون
~~این کلاه به خواجه شمس الدین برم، آنگاه هیچ نشانهای از آن شیخ با من نباشد؛ اگر
~~در خاطر شیخ پدید شود و این ریشه جامه که در سر دارد با من روانه کند، مرا دولتی
~~باشد. در حال، شیخ، قدس الله روحه، آن ریشه جامه از سر خود برگرفت و به من
~~داد. مرا تحقیق شد هم چنان که حق تعالی و تقدس از ضمیر خلایق آگاه است و هیچ
~~چیز از وی پوشیده نیست، هم چنین از سر ضمیر بندگان خدای شیخ، قدس الله
~~روحه، میبیند و میداند و هیچ بر ms073 وی پوشیده نیست.
# این قدر از کرامات شیخ از برای تبرک در این کتاب یاد کرده شد؛ باقی در کتاب
~~جواهر مذکور است. و بالله توفیق.

PageV01P116

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0077.png)

~~و این کمینهآ خاکی را هم چنان که از زبان مبارک شیخ استماع میافتاد مینبشت. و
~~شیخ، قدس الله روحه، در اثنای نصایح، اشعار که موافق آن نصایح بودی بسیار
~~خواندی. و مصلحت چنان دید که فایدهای که شیخ در یک عمل در هر جای متفرق
~~فرموده جمع کرده شود و در یک نبشته آید، تا مجموعتر و نافع تر بود. و صواب
~~چنان نمود که در این باب بیست و شش فصل نبشته آید. و چون اصل، اعمال و
~~مقدمهآ آن نیت است، که الأعمال بالنیات، فصل اول در «نیت» کرده میشود.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: در هر کار نیت خالص میباید، تا ثمرهآ آن به ظهور
~~پیوندد. پس، باید که پیش از آن که بنده در عمل شروع کند، نیت بدان مقدم دارد؛
~~که هر عملی که نیت خالص در آن نبود، هم چون جسمی باشد که هیچ روح در آن
~~نبود. و باید که هرچه کند از برای خدای کند تا آن عمل ضایع نماند؛ که هرچه نه از

PageV01P117

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0078.png)

~~برای خدای کند آن ضایع بود و موجب خشم خدای بود؛ که حق تعالی از سر ضمیر
~~بنده آگاه است و میبیند و میداند که او عمل از برای چه کرده است.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: حدیث صحیح است که بندهای که عمل نیکو کند
~~ملائکهآ حفظ، که ملازم ویاند آن عمل در صحیفهآ وی بنویسند و مهر کرده به
~~حضرت حق تعالی برند و عرض کنند. حق تعالی گوید: این صحیفه بیندازید که او از
~~این عمل که کرده نه مرا خواسته است. پس، حق تعالی گوید: بنویسید در صحیفهآ او
~~فلان چیز و فلان چیز. ملائکه گویند:
# خداوندا، ما ملازم وی بودیم و او ms074 هیچ از این عمل که فرمودی نکرد. حق تعالی
~~گوید: نیت این بود. و قد قال النبی، صلی الله علیه و سلم: ان الله لا ینظر الی صورکم و لاإلی
~~أعمالکم، وانما ینظر الی قلوبکم ونیاتکم.
# و قال شیخ الاسلام، قدس الله روحه: أعظم المجاهدات محافظة النیات. گفت: بزرگ ترین
~~مجاهدات آن است که محافظت نیتها کنند تا از ریا دور بود.
# و قال شیخ، قدس الله روحه: قیمة الأعمال بالنیة و قیمة القلب بالهمة و قیمة الجوارح بالخدمة.
~~گفت: قیمت اعمال و کردار به نیت است؛ پس ثمرهآ کردار او آن بود که نیت در آن
~~داشته بود. و قیمت دل به همت است؛ پس به حسب آن که دل او به خدای مشغول
~~بود و همت او جز خدای نبود، قدر و قیمت او بود. و قیمت جوارح و همه اعضا در
~~آن است که به خدمت خدای تعالی به کار دارد.
# و قال، قدس الله روحه: لا یضفوا قلبک إلا بتصحیح النیة یله؛ و لن یصفوا بدنک إلا بخدعة أولیاء
~~الله. گفت: صافی نتوان کرد دل خود را مگر به تصحیح نیت خالص که از برای خدای
~~تعالی استعمال کنی. و صافی نتوان کرد بدن خود را از کدورات، مگر به خدمت
~~کردن اولیای حق و ملازمت صحبت ایشان نمودن از روی صدق.
# و قال، قدس الله روحه: عمل واحد یصیر بالنیة أعمالا کثیرا. گفت: یک عمل که به نیت
~~خالص از برای خدای تعالی کرده باشد ثمرهآ آن یک عمل بازگردد به عملهای
~~بسیار.
# وقال، قدس الله روحه: حیوة الاعهال وهلائها بالنثة گفت: حیات اعمال او هلاکا آن

PageV01P118

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0079.png)

~~به نیت است.1 پس، اگر آن اعمال از برای خدای تعالی کرده باشد، ثمرهآ آن حاصل
~~آید هم در دنیا و هم در آخرت. و آن ثمره هرگز نیست نشود، چنانچه صفت بقا و
~~حیات است. و اگر آن اعمال از برای ریای خلق و از ms075 برای تنعمات و مرادات
~~این جهانی که بیابد، کرده شود، پس اگر مراد او حاصل نیاید، آن اعمال خود هیچ
~~بود؛ و اگر حاصل آید، یقین که دیر نپاید و زود نیست شود و هیچ در دست او نماند؛
~~پس این نیت موجب هلاکت اعمال او بوده باشد.
# وقال، قدس الله روحه: قتل النفس هی تقلیب النیة والقصد. گفت: قتل نفس در آن است
~~که نیتی که شخصی از برای ریای خلق و یافت مرادات این جهانی و تمتعات شهوات
~~نفسانی کرده باشد، و همگی میل و حرص نفس او در آن بود از آن نیت صادقانه
~~بازگردد و قصد راه راست کند و به خدای تعالی بازگردد.
# شیخ، قدس الله، در معنی القلیل عند الله کثیر فرمود که آن عملی که اندک باشد به
~~نیت خالص نزد حق تعالی بزرگ قدر و بسیارنفع بود.2
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: نشانهآ عنایت حق تعالی در شأن بنده، آن است که او را
~~به عملی صالح مشغول دارد تا پیروی صالحان میکند.
# و گفت: تربیت به زبان اعمال باید، نه به زبان اقوال.
~~و من کلامه، قدس الله روحه: عل رجل هی ألف رجل أکثر تاثیرا هن عظة ألف رجل فی رجل.
~~گفت: عمل یک مرد در هزار مرد بیشتر تأثیر کند از پند و نصیحت هزار مرد در یک
~~مرد.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: عمل صالح که حق تعالی میفرماید: ،إن الدین اهنواو
~~عملوا الصالحات کانت لهم جنات الفردوس (کهف: 157) آن است که نصیب نفس در آن
~~نباشد و خاص از برای خدای تعالی کرده باشد.

PageV01P119

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0080.png)

~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: رسول الله، صلی الله علیه وسلم، فرموده است که
~~حق تعالی می فرماید که نه هر نمازکنندهای نمازگزار است. به درستی که قبول کنم
~~نمازکسی که تواضع کند عظمت مرا، و بپرهیزد شهوات خود از حرامکردهآ مرا، و
~~مصر نشود بر معصیت من، و طعام دهد ms076 گرسنگان را، و بپوشاند برهنگان را، و
~~رحمت کند بر مصیبت رسیدگان، و جای دهد غریبان را. و این جمله از برای من کند
~~که خداوندم.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: هر کس که عملی کند به آشکارا تا دیگران اقتدا به
~~او کنند، او هم چون کسی باشد که خلق را به خدای خوانده است؛ و مزد درجات
~~بسیار یابد، مادام دوست ندارد که او را نزد ایشان جاه و منزلتی باشد. و عبدالله بن
~~عباس، رضی الله عنهما، فرموده است: من عهل العلانیة ما یضاعف علی السر سبعین ضغآفا. قیل و
~~کیف ذاک؟ فقال: اذا ععل العمل لیتأسأبه. گفت: از عمل باشد که به آشکارا کنند که به هفتاد
~~درجات زیادت آید از عملی که به پنهان کنند. گفتند چگونه باشد این؟ گفت: چون
~~عمل کند و نیت او آن باشد که دیگران ببینند یا بشنوند و موافقت و متابعت او کنند
~~به آن عمل.
# و گفت عمل پنهان فاضل تر است از عمل آشکارا. و عمل آشکارا فاضل تر است
~~از عمل پنهان، آن کسی را که نیت و خواست آن بوده باشد که به آن عمل که دیگران
~~ببینند یا بشنوند و به وی اقتداکنند.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: حق تعالی می فرماید: وانا لا نضیع آجر من آحسن عملاء
~~(کهف: 35) اما احسان عمل شرط است. وتا دل شخص با دنیا وخلق بود، احسان
~~عمل نتوان بود. بلکه احسان عمل آن بود که دل از جز خدای بردارد تا خدای
~~به اخلاص پرستد. الإحسان أن تعبد الله کأنک تراه. و امثال این اشارات و عبارات به نور
~~عقل می توان یافت.

PageV01P120

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0081.png)

~~کند. و سود او آن است که به خدای مشغول شود و هرچه کند از برای خدای کند. و
~~زیان او آن است که به خلق مشغول شود و هر کار که کند از برای خلق کند.
# و گفت: از جمله بی ms077 عقلی بنی آدم آن است که میل او سوی غفلت است، و همه
~~آن کند و آن خواهد که زیان دین او در آن است؛ و او از غایت غفلت، نه خبر از سود
~~دارد نه از زیان.
# و گفت: آن که حق تعالی و تقدس در چند آیت، یاد میکند و می فرماید: ولکن
~~اکثر الناس لا یغلمون و لکن اکثر الناس لا یعقلون، آن است که به اندک روزی که عمر اوست
~~میبیند که مادر و پدر و فرزند و برادر و یار و رفیق و خویش و پیوند و بزرگ و
~~کوچک از عقب یکدیگر از این عالم فانی جمله درگذشتند و روی در عالم باقی
~~نهادند و اسباب و معلومات ایشان که به چند زحمت و مشقت در عین جهالت و
~~غفلت حاصل کرده بودند و امید بسیار در آن داشته بودند چگونه رها کردند و رفتند
~~و دیگران آن را چگونه به تاراج دادند و خوردند، و این جمله میبینند و هیچ اعتبار
~~نمیگیرند. دیگر بی عقلی او آن است که اگر او را مرضی روی نماید قول طبیب
~~جهود باور دارد و هر دارو که از آن تلخ تر نباشد به قول او بخورد تا شفا یابد، مادام که
~~تب یکروزهآ او کفارات گناه یکساله اوست، و چند مرضهای خطرناک که باطن
~~اوست، هم چون دوستی دنیا - که سر همهآ گناهان است -و خشم و غضب و کینه و
~~حسد و غیبت و بهتان و دروغ و ظلم و فساد و شرک و نفاق، که موجب بدبختی دنیا
~~و آخرت است، و دوای این جمله، حق تعالی در قرآن قدیم یاد فرموده است و آن را
~~به عمل نمی آورد تا از این رنجها خلاص یابد. دیگر از بی عقلی او آن است که حق
~~تعالی می فرماید که هر نفقهای که از برای من کنی و هر خیر و صدقه که از برای ms078 من
~~بدهی، هر یکی عوض ده، بازدهم. و اگر خواهم، هر یکی که بدهی عوض آن
~~هفتصد بازدهم. و اگر خواهم، چندان عوض بازدهم که شمار آن نتوان کرد. کما قال
~~الله تعالی: ومثل الذین ینفقون آفوالهم فی سبیل الله، کمتل حبة أنبتت سبع سنابل فی کل سنبلة مانة حبة
~~والله یضاعف لعن یشاء والله واسع علیم، (بقره: 261) و این جمله میشنود و اعتبار نمیکند و
~~هیچ کار به این معامله ندارد. و اگر درویشی یا صالحی پیش او رود و از وی سؤال

PageV01P121

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0082.png)

~~کند و حاجت خود بر وی عرضه دهد، از آن سؤال آشیفته1 گردد و روی ترش
~~گرداند، و هیچ از قول حق تعالی یاد نیاورد. و اگر مخلوقی به در خانهآ او رود و گوید
~~ده دینار به من ده که تو را بعد از این دوانزده دینار بازدهم، اعتبار به قول او کند و
~~معاملهای که موجب خسارت دنیا و آخرت اوست روا دارد به خوش دلی و
~~تازه رویی. و این جمله و امثال این دلایل است بر بی عقلی او.
# ثم قال الشیخ، قدس الله روحه: العقل ما یبعدک عن مراتع الهلاک. گفت: عقل آن است
~~که تو را دور کند از چیزهایی که موجب هلاکت است. و حدیث صحیح است که
~~خیر دنیا و آخرت بهعقل درتوان یافت. شیخ، قدس الله روحه، گفت: عقل نوری
~~است از نورهای خدای تعالی. پس، هم چونان که آور2 نور خورشید بازمی پوشد،
~~غفلت و طول امل نور عقل بازمیپوشد.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: تاریکی دل و خرابی دین اکثر از غفلت وطول امل4
~~است؛ یعنی امید به زندگانی دراز داشتن و اندیشهآ بهبود واپس داشتن و گوید: فردا
~~بهتر آیم. و همه روز این میگوید و کار خود به فردا میاندازد، و در تسویفات همهآ
~~عمر خود به هرزه میگذراند، مگر فردا بهتر آیم؛ بوک بعد از این نیکوتر شوم. و
~~رسول، ms079 صلی الله علیه وعلی آله وسلم، چنین می فرماید: أکثر صیاح أهل النار واتسویفا.
~~گفت: بیشتر گریه و نوحه و فریاد اهل دوزخ این کلمه باشد که گویند: «واتسویفا».
~~یعنی وای از آن که کار خود به مهلت انداختیم به امروز و فرداکردن که مگر. موسی،
~~علیه السلام، پسر خود را گفت: یا بنی، لا توخر التوبة، فإن الموت یأتی بغتة. ای پسر، توبه
~~واپس مدار که مرگ ناگاه خواهد آمد. شیخ، قدس الله روحه، گفت: از شیخ سهل بن
~~عبدالله تستری، قدس الله سره، پرسیدند که توبه چیست؟ گفت: التوبة ترک التسویف.
~~توبه آن است که به نقد به خدای بازگردند و اندیشهآ فردا نکنند. قال الشیخ، قدس الله

PageV01P122

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0083.png)

~~روحه، ایاک و أن تغتر بلعل و عسی. گفت: بر تو باد که حذرکنی از آن که تو را مغرور کند بر
~~بوک و مگر، که بسیار خلایق در این مهلکت گرفتار شدهاند و در حجب محرومی و
~~بی سعادتی ماندهاند. بیت:
# تا کار جهان راست کنی دیر شود
# ودچون دیر شود دلت ز ما سیر شود
# قال الشیخ، قدس الله روحه: العبودیة الرجوع إلی الله تعالی فی کل شیء علی حد الإضطرار.
~~گفت: عبودیت بازگردیدن است به خدای تعالی در همه چیزی که اسم بندگی در آن
~~افتد و جد و جهد تمام در آن بنماید تا حدی [که]مضطر شود و هیچ قدرت دیگر او
~~را در آن نبود؛ یعنی تا کوشش دارد، در آن بکوشد. اما شقاوت شخص از کاهلی و
~~مهلت نفس است که گوید: بعد از این نیکو شوم. و همه روزه این میگوید، تا آن زمان
~~که مرگ برسد و دست تهی درگذرد. پس دوایی این علت [را] نیست، مگر صحبت
~~صالحان و نیک مردان.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: برکت و جمعیت و سلامت و عافیت در صحبت
~~درویشان و صالحان است. پس، اگر درویشی بینی که از صحبت درویشان تجاوز
~~کرده ms080 است، بدان که آن از علتی خالی نیست. و هر درویش که نه در صحبت
~~درویشان میباشد خود را بود و از وی هیچ کار نیاید؛ و اگرچه طاعت و عبادت
~~بسیار کند، هیچ برکت نیاورد. و گفت: مرد از یکروزه صحبت درویشان که از روی
~~صدق و طلب با ایشان صحبت دارد چندان فایده یابد که به عمرها که به تنهایی
~~بوده باشد بدان نرسیده باشد.
# و شیخ، قدس الله روحه، گفت: اگر درویشی در صحبت درویشان باشد و در دل
~~او تفرق و تجسس و نادوستی در حق ایشان باشد، در صحبت ایشان نابودش بهتر. و
~~خود چنین کس در صحبت ایشان نتواند بود.
# و گفت: هرکس که در صحبت درویشان باشد و دل درویشان از وی خوش نیاید
~~و دیدن وی آزار خاطر درویشان باشد، او را زیان کارتر است از آن که صد سال در

PageV01P123

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0084.png)

~~گناه به سر برده باشد.
# و قال الشیخ، قدس الله روحه: من علامة الشقاوة أن یرزق صحبة الصالحین ولا یحترم لهم.
~~گفت: از نشانهآ شقاوت آن است که صحبت صالحان روزی [وی] شود و حرمت
~~ایشان ندارد.
# و قال: الدولة وحشیة، فقیدها باکرام الأولیاء والصالحین. گفت: دولت گریزان است؛ بند کنید
~~آن را به کرامین1 داشتن اولیا و صالحان.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: بر تو باد که در پناه کسی از کسان خدای گریزی، تا
~~شیطان و بلا از تو بگریزد. نبینی که چون ظالمی در خانهای نزول کند، چون او را
~~معلوم شود که نزولگاه او به کسی از خواص سلطان تعلق دارد، برخیزد و زود
~~بگریزد و برود. و اگر چنان که تو خود را نگاه خواهی داشت، ضایع تر از تو هم تو
~~خواهی بود. و چون در حمایت دوستی از دوستان خدا باشی، در حمایت خدای
~~بوده باشی؛ زیرا که میان خدای و دوستان او مغایرت و جدایی نیست.
# و گفت: جهد آن کن ms081 که خود را در فتراک درویشی بندی، تا تو را از
~~مهلکهها بگذراند و به امنگاهی رساند، که از من و تو به طریق استعدا[د] کاری
~~نخواهد آمد.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: اگر پادشاهی در صحبت درویشان پیوندد، منت
~~درویشان بر وی است؛ و خطا باشد اگر در خاطر او پدید شود که درویشان صحبت
~~مرا فخری است؛ بلکه صحبت درویشان فخر و شرف و مرتبت دین و دنیا و آخرت
~~اوست؛ زیراکه او طالب هدایت است از ایشان؛ کما قال الله تعالی لنبیه: یمنون علیک
~~ان أسلموا قل لا تمنوا علی اسلامکم بل الله یمن علیکم آن هذیکم یلایمان إن کنتم صادقین،
~~(حجرات: 17) . شیخ، قدس الله روحه، گفت: سه چیز بر سه چیز دلیل است: نفقه
~~بر کسب دلیل است: هم آنجا رود که آورده است. خیر به خیر و شر به شر. و
~~همنشین دلیل معاملهآ شخص است با هر گروهی که صحبت دارد: هم آن کند که

PageV01P124

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0085.png)

~~ایشان کنند. و عاقبت دلیل اعتقاد است: هرچه عمر در آن گذاشته باشد، خاتمتش
~~هم در آن باشد.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: این دولت وسعادت و قبولیت به مداومت
~~صحبت درویشان و خدمتکاری ایشان یافت میشود. پس، جهد کنید تا از محبان و
~~کسان خدای باشید و از حالات و مقامات ایشان خبر یابید. و اگر این نتوانید، سعی
~~کنید که متابعت ایشان کنید با انواع عبادات و طاعات و طریقی که ایشان رفتهاند. و
~~اگر این نتوانید، بکوشید تا از دوستان و محبان ایشان باشید تا بی بهره نمانید. و جهد
~~کنید که به خدمتکاری ایشان قیام نمایید و پیوسته چیزی کنید که دل ایشان از آن
~~خوش آید تا از جملهآ مقبولان ایشان باشید که هرکس که قبول جان و دل ایشان
~~شود، مقبول حق بود و مقبول جمله دلها باشد و هرگز مردود نشود.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: از نشانهآ عنایت حق ms082 تعالی در شأن بنده آن است که
~~انس او با درویشان بود و نشستن او با ایشان باشد و دوستار و خدمتکار ایشان باشد.
~~و بالله التوفیق.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: هیچ عمل نزد خدای تعالی فاضل تر از آن نباشد که
~~برادری از برای خدای دوست داری. و گفت: حق تعالی وحی کرد به موسی، علیه
~~السلام، گفت: یا موسی، هرگز از برای من کاری کردهای؟ موسی، علیه السلام، گفت:
~~إلهی، صلیت لک و صمیت لک و تصدقت لک و ذکرت لک. خداوندا، نماز و روزه و صدقه از
~~برای تو کردم. فقال الله تعالی: الصلوة لک برهان والصوم لک جنة والصدقة لک ظل وذکری لکن نور،
~~فأی عمل عملت لی؟ حق تعالی گفت: نماز تو را برهانی است و روزه تو را سپری است و
~~صدقه تو را سایهای است و ذکر من تو را نوری است؛ پس کدام عمل از برای من
~~است؟ موسی گفت: الهی دتنی علی عمل هولک. خداوندا، راه نمای مرا به عملی که آن
~~تو را بود. فقال الله؛ هل والیت بی ولیا هل عادیت بی عدوا قط؟ حق تعالی گفت: هرگز
~~دوستی از دوستان من از برای من دوست داشتهای؟ هرگز دشمنی از دشمنان من از

PageV01P125

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0086.png)

~~برای من دشمن داشتهای؟ قعلم موسی أن أفضل العبادات الحب لله والبغض فی الله.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: عبدالله طاهر، که امیر خراسان بود، سیرتی نیکو
~~داشت و فقرا و صلحا دوست داشتی. روزی، به خدمت شیخ محمد بن اسلم
~~طوسی، رحمة الله علیه، رفت تا او را زیارت کند. شیخ محمد او را بار نداد. روز
~~آدینه بود؛ بنشست تا آخر وقت که شیخ محمد بیرون آمد. چون روی او بدید، روی
~~بر خاک نهاد و گفت: ای خداوند عزیز، محمد بن اسلم از برای تو مرا دشمن میدارد
~~که من بندهای بدم، و من از برای تو او را دوست ms083 میدارم که او بندهای نیک است.
~~چون این هردو از برای تو است، این بد را در کار این نیک کن. این بگفت و بازگشت
~~و شیخ را تشویش نداد. و آخر کار او را بدین کلمات بخشیدند که از روی صدق از
~~وی به ظهور آمده بود.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: در حدیث صحیح است که حق تعالی میفرماید
~~که حق است محبت من کسانی را که یکدیگر دوست می دارند از برای من. و حق
~~است محبت من کسانی را که [با] یکدیگر مصافحه کنند از برای من. و حق است
~~محبت من کسانی را [که] یکدیگر زیارت کنند. و حق [است] محبت من کسانی را
~~[که] به یکدیگر پیوندند از برای من.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: ابن عطا، قدس الله روحه، فرموده است: کل وصلة
~~أخوة هنقطعة إلا ما کان فی الله عزوجل؛ فإنه کل وقت فی زیادة. گفت: همه وصلت و دوستین
~~منقطع خواهد بود، الا آنچه از برای خدای باشد، که در دنیا و آخرت در زیادتی
~~است؛ و با وجود درد دین، این دولت و سعادت یافت میشود.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: رونق و زینت و آرایش این کار در درد دین است؛ و بی
~~درد دین این دولت و سعادت یافت نمیشود. پس گفت، بیت:
# درد میباید تو را در هر دمی   اندکی نه، عالمی در عالمی
# تا مگر آن درد ره پیشت برد   وز وجود خویش بی خویشت برد

PageV01P126

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0087.png)

# 129
# تا چنین دردی نیاید در دلت   زندگی هرگز نیاید حاصلت
# و گفت: در این راه دردی چنان باید که سالک را ناپروایی هر دو جهان گرداند و
~~یک طرفة العین از خدای به خلق نپردازد. من غمض عن طرقة عین لم تفتد إلیه أبدا. شیخ،
~~قدس الله روحه، گفت: شیخ ابوالحسن خرقانی، قدس الله سره، فرموده است که
~~هرکه یک اندیشهآ خلاف طریقت در خاطر او بگذرد، ms084 ده ساله راه رفته بازپس افتد.
~~لاجرم هر کسی که قیمت این کار نداند، تعظیم آن نشناسد و قدر آن نداند، تهاون بالأمر
~~من قلة المعرقة بالأمر. بیت:
~~گر بی خبران قیمت این درد ندانند   ای عقل تو باری به یقین بینی و دانی
~~فرعون وعذاب ابد [و] ریش مرصع   موسی وکلیم الله، چوبی و شبانی
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: درد میباید تا درمان پذیر شود.
# جان وی، ای جان من نبرد دوایی
~~هرکه دلش درد این حدیث ندارد جان وی،
~~دعوی عشق ار کنی به مجلس عشاق   سوز دل و آب دیده سازگوایی
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: شیخ فضیل عیاض، قدس الله روحه، در آخرکار
~~عزلت گرفت و متواری شد. اصحاب حدیث جمع شدند برفتند به در خانهآ وی و در
~~بگرفتند. فضیل چون از ایشان خبر یافت، سر از دریچه بیرون کرد گریان و سوزان و
~~از تحسر محاسن خود میگند. فقال: علیکم بالقرآن، علیکم بالصلوة، علیکم بالذکر، لیس هدا زمان
~~حدیث؛ انما هذا زمان بکاء و تضرع و استکانة و دعاء لدعاء الغریق. گفت: بر شما باد که به قرآن
~~خواندن و زاری کردن و ذکر گفتن مشغول شوید، که این زمان حدیث نیست؛ بلکه
~~زمان گریه و تضرع و مسکینی و فروتنی است و دعاکردن غرقه شدگان. قال: انما هدا
~~زمان اخفظ بسانک و آخف أشغالک و عایج قلبک و خذ ما تعرفه ودع ما تنکره. پس گفت: این زمان آن
~~است که زبان خود را نگاه داری، و خود را از آشغال سبک گردانی، و علاج دل خود
~~کنی، و آنچه تو را سودمند بود فرا گیری و آنچه تو را زیان دارد رها کنی.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: از نشانهآ درد دین آن است که در جملهآ مرادات بر
~~خود ببندی و در جملهآ نامرادی بر خود بگشایی. تا تو خود را چنین نسازی، هیچ
~~گشایش پدید نشود. چون تو از ms085 این طرف در رسم و عادات و قسم مرادات بر خود

PageV01P127

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0088.png)

~~ببستی، بی شک از آن طرف فتح الباب شود.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: حدیث صحیح است که حق تعالی روز قیامت
~~گوید: ای اولیای من، دراز بازکشید انتظار کردن من شما را در دنیا. به درستی که
~~خشک شد لبهای شما در دنیا از تشنگی و مجروح شد چشمهای شما از گریه و به
~~پشت بازچسبید شکمهای شما از گرسنگی. پس، امروز روز نعمتهای شماست.
~~«کلوا وآشربوا هنینا بما آسلفتم فی الأیام الخالیه،. (الخافه: 24)
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: روزی، شیخ احمد حواری به خدمت شیخ خود،
~~ابوسلیمان دارانی، رحمة الله علیهما، رفت. و شیخ احمد کان درد و سوز و غم و
~~اندوه بود. چون شیخ ابوسلیمان او را بدید، گفت: یا أحمد الحواری، جوع قلیل وعری قلیل و
~~ذل قلیل وفقر قلیل وصبر قلیل و قد انقضت عنک أیام دنیی، فها جوابک غدا عند رب العالمین؟ یا احمد،
~~تو را گرسنگی و برهنگی و خواری و درویشی و صبر اندک است، و تو را در این
~~کم بضاعتی روزگار دنیاگذشت؛ فردا چه جواب خواهی داد نزد رب العالمین؟ شیخ
~~احمد حواری که مرد کار بود با او این خطاب میرود، بیت:
# ای برادر حال بیکاران مپرس
# شیخ احمد، قدس الله روحه، گفت: عامر بن قیس، رضی الله عنه، فرموده است:
~~إن الأمر جد؛ إن الأمر جد: الجد الجد؛ فل تخایطوهم بالهزل. گفت: به درستی که این کار همه جد
~~است؛ این کار همه جد است؛ پس جد به کار آورید و در این کار جد نمایید و به هزل
~~آمیخته مکنید.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: اگر سلطان درد در سینهآ سالک سر برزند، جمله
~~صفات نفس سوخته آید و سر فطرت غیب، که نور معرفت است، ظاهر گردد. پس،
~~در این راه، سوختهآ صاحب درد میباید تا این کار از وی برآید.
# نکتهآ ms086 نور در مکنون حجر مستور است؛ چون سوختهای بیابد، در وی رسیدن
~~حاصل وقت داند فی الحال. بیت:
~~برقی که ز میغ آن جهان روی نمود   چون سوختهای نیست کرا دارد سود
~~در هر دو جهان سوختهای میباید   تا برق که میجهد در او افتد زود

PageV01P128

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0089.png)

# شیخ، قدس الله روحه، گفت: این کار به بازی نیست و به آرزو و تمنا راست نیاید
~~و به لاف و دعوی این کار ز پیش نتوان برد و به سالوسی و زراقی و نیک نامی این
~~معنی یافت نمیشود؛ بلکه سوختهآ صاحبدرد مجرد آزاد باید که جان عزیز خود
~~در این راه صادقانه دربازد تا برخورداری یابد. هرکس که او را دردی نبوده است
~~درمان پذیر نشود. بیت:
~~جلاب وصل وشربت درمان طمع مدار
# چون تیر درد در دل و در جان ندیدهای
~~پس، اصل این کار درد دین است، و بی آن امید وصل نیست. انما حرم الوصول بتضییع
~~الأصول.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: زاهد ابوبکر همدانی، رحمة الله علیه، از عنفوان
~~شباب در این کار آمده بود؛ و از اول جوانی تا آخر عمر ورد وی آن بود که جملهآ
~~شب تا روز بر پای بایستادی؛ و بسیار بودی که در شبهای زمستان او را تب لرز
~~بودی و از سختی میلرزیدی و هم چنان بر پای ایستاده بودی. خادم وی نزدیک او
~~رفتی و گفتی: این مخدوم، آخر لحظهای قرارگیر و ساعتی بنشین چندان که این تب
~~از وجود تو برود. گفتی: چگونه بنشینم چون مرا نمی گذارند.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: حاجی منصور، که مرید زاهد ابوبکر همدانی بود،
~~روزی از زاهد ابوبکر، رحمة الله علیه، سؤال کرد وگفت: یا شیخ، پیر شدی و این
~~زمان تو را ضعفها روی نموده است و قوت جوانی نمانده است؛ آخر تاکی خود را
~~رنجه داری و همهشب تا روز بهپای بایستی؟ گفت: بقای خدای باشد، هم چنین ms087
~~بایستم. وشیخ حسن خرقانی، قدس الله سره، هم به این عبارت، فرموده است که تا
~~خدایی خدا باقی است، درد ابوالحسن باقی است.
# شیخ گفت: شیخ جنید، قدس الله سره، فرموده است که هیچ کس را ندیدهام در
~~عبادت کامل تر از شیخ سری سقطی، رحمة الله علیه، که نود و هشت سال بر وی
~~بگذشت که پهلو بر زمین ننهاد، مگر در بیماری مرگ. و سخن اوست که ای جوانان،
~~کار به جوانی بکنید پیش از آن که به پیری رسید و ضعیف شوید و در تقصیر بمانید؛

PageV01P129

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0090.png)

~~هم چنان که من ماندهام. و آن وقت که این سخن میگفت، هیچ جوان طاقت عبادت
~~وی نداشت. شیخ، قدس الله روحه. بیت:
~~ز کویش ای دل پردرد پای بازمگیر اگرچه دانی کاین بادیه به پای تو نیست
~~بر آستانه سر درد بر زمین میزن که پیشگاه سرای جلال جای تو نیست
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: جملهآ موجودات در این عبودیت و درد و سوز
~~مردانه تر از من و تو در کارند، تا نپنداری که این کار تو را افتاده است و بس.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: شیخ ظهیرالدین بزغش، رحمة الله علیه، حکایت
~~کرد که وقتی در خدمت پدر خویش، شیخ نجیبالدین، رحمة الله علیه، بودم در
~~قریهآ جوال، از ناحیهآ شیراز، و جمعی از فقرا در خدمت پدر بودند و شیخ احمد
~~شهرهوردی نیز حاضر بود، و درویشان دست قولی میگفتند در بام خانهای که به
~~نردبان چوبین به آن بام میبایست رفت؛ و درویشان همه در سماع و ذوق بودند. در
~~اثنای سماع، ناگاه دیدیم که گاوی از آن نردبان چوبین به بالا آمد، نعرهزنان و
~~فریادکنان در میان حلقهآ سماع آمد و با درویشان میآمد و میرفت و بانگی عجب
~~میکرد، و درویشان همه باز احوال آن گاو افتادند و تعجب مینمودند. و شیخ احمد
~~شهره[وردی] خود در ذوق بود و از ms088 دیدن آن گاو ذوق وی زیاده شد و پای آن گاو
~~برمیگرفت و بوسه بر پای میداد و نعرهها میزد و میگفت: تو باری چه بود؟ تو
~~باری چه افتاد؟ و گاو هم چنان نعره میزد و درویشان گریه کنان و زاری میکردند. تا
~~بدانی که جملهآ مخلوقات از این درد و طلب خالی نیستند.
~~عشق تو ز هر بی خبری خالی نیستدرد تو ز هر بیبصری خالی نیست
~~چندان که درین خلق جهان مینگرم   سودای تو از هیچ سری خالی نیست
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: بزرگی فرموده است که اگر سینهآ موری بشکافی، از
~~این معنی پر یابی. و این نظر نه هرکسی را بود. ماتم زده را نبیند به جز ماتم زده؛ و
~~صاحب درد ننشیند مگر با صاحب درد. کل طانر یطیر مع شکله، و کل ناظر ینظر مع مثله. بیت:
# دوای درد از صاحب دلان جوی   که درمان تو هم صاحبدلاناند
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: سالک را اول درد میباید، تا درمان پذیر شود.

PageV01P130

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0091.png)

~~چون درد موجود شد، از طبیب ناگزیر است. و حق، تعالی و تقدس، به کمال قدرت
~~خود اولیا و برگزیدگان خود را، که اطبای طریقاند، همیشه، از آثار فضل وکرم و
~~عنایت خود، گماشته است تا شفای دل و جان دردمندان و سوختگان این راه از نظر
~~حیات بخش ایشان حاصل آید. و شیخ، قدس الله روحه، در ابیات اثنای این نصایح
~~بسیار خواندی. بیت:
~~پیر ره کبریت احمر آمدهست   سینهآ او بحر اخضر آمدهست
~~راه دورست و پرآفت ای پسر   راهرو را می بباید راهبر
~~گر تو بیرهبر فرود آیی به راه   گر همه شیری فرو افتی به چاه
~~کور هرگز کی تواند رفت راست   بی عصاکش کور را رفتن خطاست
~~بهر تو گر نیست پیری آشکار   تو طلب کن در مزار اندر مزار
# نه زمین برجای ماند نه مکان
~~زانکه گر پیری نماند در جهان نه ms089
~~کی جهان بی قطب باشد پایدار   آسیا بر قطب باشد برقرار
~~گر نماند در جهان قطب زمان   کی تواند گشت بیقطب آسمان
~~پیر هم هست این زمان پنهانشده   تنگ خلقان دیده در خلقان شده
~~گر تو را دردیست پیر آید پدید   قفل دردت را پدید آید کلید
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: کار عنایت حق دارد. تا عنایت حق در شأن بنده
~~نباشد، از وی این کار نیاید. و تا عنایت حق نباشد، این کار از پیش نتوان برد. بیت:
~~یک ذره عنایت تو ای بندهنواز   بهتر ز هزارساله تسبیح و نماز
~~تا بنده بداند آن که اندکی عنایت بهتر از بسیاری خدمت. العنایةآ تهدم الجبایة، والعنایة
~~توحب الولایة والعنایة تورث الهدایة. کما قال الله تعالی: وإن الدین سبقت لهم منا الحسنی،
~~(الانبیاء: 151) . علت نجات خلق اندر کثرت خدمت ننهاد، بلکه در سبقت عنایت
~~نهاد، تا بنده بداند که آزادکردهآ فضل و عنایت حق است، نه آزادکردهآ هنر خویش.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت با جمعی که گویند وقوموا یله قانتین،، ایشان به سر

PageV01P131

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0092.png)

~~بیایند نه بهپای و با جمعی که گویند إقعدوا مع القاعدین،، ایشان چه کنند که به
~~اسفل السافلین فرو نشوند. بیت:
# خواننده تو باش نزد خویشم   تا مرکب پیبریده رانم
# در دیده به جای1 دیده بنشین   تا نامهآ نانبشته خوانم
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: هرکه را از این دوست نصیبی ننهادهاند چه توان
~~کرد؟ طپانچه2آ قضا و قدر میخورد و در حسرت و محنت به سر میبرد، حتی یبلغ
~~الکتاب أجله. آری، چه توان کردن چو هیچ نمیتوان کردن؟ لیس الفرار من القدر. بیت:
# با قضا برنمیتوان پیچید   با قدر برنمی توان آمد
~~اگر عنایت حق تعالی باشد، هدایت به ظهور پیوندد؛ و اگر توفیق رفیق گردد،
~~بختیاریها کنند؛ و اگر نبود، بیت:
~~اگرچه چاره کنم چون ز بخت یاری نیست
# وگرنه هجر توام هیچ اختیاری نیست
~~هزار چاره برانگیختم وصالت را
# ولی ms090 چه سود که دولت به زور و بازو نیست
~~دولت از آن جمله نیست که به حیله حاصل آید، یا به تدبیر جذب آن توان کرد.
~~بیت:
# کارها با قوت از بنیاد به   دولت و اقبال مادرزاد به
~~شیخ، قدس الله روحه، در اثنای فواید که فرمودی، این ابیات بسیار خواندی:
~~نگر تا حلقهآ اقبال ناممکن نجنبانی
# سلیما، ابلها، لابل که محرومی ومسکینا
~~سنایی گرچه از روی مناجاتی همی گوید
# به شعری دید حرص آن که باید دیدهآ بینا
~~که یارب مر سنایی را سنایی ده تو در حکمت
# چنان کز وی به رشک آید روان بوعلی سینا

PageV01P132

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0093.png)

~~باب دمم
~~ولیکن از طریق آرزو پختن خرد داند
# که با بخت زمرد برنیاید کوشش مینا
~~برو جان پدر، تن در مشیت ده که دیر افتد
# ز یأجوج تمنا رخنه در سد «ولو شینا»
~~بلی از «جاهدوا یکسر» به دست تست آن رشته
# ولی از «جاهدوا» هم برنخیزد هیچ بی «فینا»
~~به استعداد یابد هرکه از ما چیزکی یابد
# تو اندر بدو فطرت [
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: کار به آرزو برنیاید. اگرگیاه سبر خواهد که بخت
~~زمرد یابد، خیال محال بود. هرکه را بخت ندادهاند اگر بر سر تخت نشیند، سلطان
~~نشود.
~~رو بخت طلب کن مطلب تخت که ناچار
# هرجا که نشینی، همه تختست چو بختست
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: مادر سکندر پسر خود را این دعا بسیار کردی:
~~رزقک الله حظا یخدمک به ذوای] العقول؛ ولا رزقک عقلا تخدم به ذوی الحظوظ. خدای
~~تعالی تو را روزی کناد بختی که به سبب آن بخت، خدمت کنند تو را خداوندان
~~عقول. و تو را روزی مکناد عقلی که به سبب آن عقل، خدمت کنند خداوندان
~~بخت. از این جهت گویند: إفراط العقل مضر بالجد.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: امیرالمؤمنین علی، رضی الله عنه، فرموده است:1
~~عیبک مستور ما أشعدک جدک. یعنی عیب تو پوشیده باشد، مادام ms091 که بخت تو را یاری
~~کند. یقال: إذا أقبل البخت باضت الدجاجة علی الوتد. وإذا أدبر انشق الهاون فی الشمس. گویند: چون
~~بخت روی آورد، مرغ تواند که بر سر میخی بیضه نهد. و چون بخت پشت کند،

PageV01P133

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0094.png)

~~هاون در آفتاب شکافته نشود. و یقال لصاحب البخت: لو عرس الشوک أثمر العنب. و
~~گویند: صاحب دولت را اگر خار بنشاند، انگور بار آرد. و یقال: من لیس له بخت لو انتهی
~~إلی عدب فرات، صار أجاجا؛ و لو أخذ یاقوتا انقلب فی کفه زجاجا. وگویند: آنکس را که بخت
~~نباشد اگر بر سر چشمهآ آب شیرین رود، آب تلخ شود؛ و اگر یاقوت به دست فرا
~~گیرد، در کف او باز آبگینه گردد.
# تا رهبر تو نفس بدآموز بود   بخت تو مپندار که پیروز بود
# تو خفته به ناز و شب عمرت کوتاه ترسم که
# ترسم که چو بیدار شوی روز بود
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: از آثار بخت و دولت آن است که شخص به
~~صاحب دولتان نزدیک شود و کردار ایشان او را کرامت گردد؛ که سعی و کوشش و
~~جد و اجتهاد شخص هم از نشانهآ بخت و دولت است. بیت:
~~کس در عالم به گل عذاری نرسید
# تا بر دلش از زمانه خاری نرسید
~~چون شانه که تا سرش به صد شاخ نشد
# دستش به سر زلف نگاری نرسید
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: تصوف کسبی نیست و این دولت به تعلیم و تلقین
~~راست نیاید و از مداد وکاغذ درنتوان یافت. بلکه آن عطایی است و آن عنایت
~~محض است. حق، تعالی و تقدس، هرکه را خواهد داد. چون این کلمات فرمودی،
~~گفتی، بیت:
~~دفتر صوفی سواد [و] حرف نیست   جز دل اسفید همچون برف نیست
~~صوفی ای نتوان به کسب آموختن   در ازل این خرقه باید دوختن
~~تا بود یک ذره هستی در میان   برکناری از صفای صوفیان
~~جد و جهدت ms092 را جزایی دیگرست   صوفیای کردن ز جایی دیگرست
~~راست ناید صوفی ای کردن به کسب   خر کجا گردد به جد و جهد اسب
~~لیک گر دولت رسد از جای خویش   یک خر عیسی بود صد اسب بیش

PageV01P134

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0095.png)

~~کار توفیق و عنایت میکند   جمله گمراهان هدایت میکند
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: از جملهآ خصایل اولیای حق آن است که درکل احوال
~~رجوع ایشان به خدای بود.
# و گفت: از صفات اولیای حق چند چیز است که حق تعالی ایشان را کرامت کرده
~~است که دیگران از آن محروماند. اول، حشمت بیگفتار و سیاست بی آزار و دولت
~~بی میراث.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: شیخ ابونجیب سهروردی، رحمة الله علیه، فرموده
~~است که سه چیز از صفات اولیای حق است: علم بی تکرار، و روزیی بیکسب، و
~~جاهی بی نصیب.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: رسول، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، فرموده
~~است: اذا أحب الله عبدا البسه صورة من صورة ونفخ فیه روحا من ازواچه حتی ینقاد له کل حبر و مدرو
~~ییتواضع له کل حیوان و سبع. و گفت: چون دوست دارد خدای تعالی بندهای را،
~~[بپوشاند] او را لباسی از صفات خود و دردمد در وی روحی از روحهای خود، تا
~~مطیع و منقاد او شوند جملهآ سنگ و کلوخ و تواضع کنند او را جملهآ حیوانات و دد
~~و دام کوه.
# و گفت: حدیث صحیح است که حق تعالی میفرماید: من کان لی مطیعا لنت له ولیا
~~قلیتق ی و لیحطن علم؛ قوعزتی و جلالی و عظقتی و کبریانی لو سألنی أن أزیل الدنیی لأزنتها له. حق
~~تعالی میفرماید که آن کس که مرا مطیع و فرمانبردار باشد من که خداوندم دوست و
~~یار و کارگزار او باشم. گو اعتماد کن به من و بخواه هرچه میخواهد، که به عزت و
~~جلال و عظمت و کبریایی من که اگر بخواهد از من آن ms093 که دنیا نیست کنم، آن را
~~نیست گردانم از برای حرمت او.
# و گفت: شیخ محمد مجریری، رحمة الله علیه، فرموده است: إن الله تعالی إذا أراد
~~إظهار حکم فی عباده، قید ألسنة أولیانه حتی لا یدعونه؛ قإنه یستحیی أن یردهم. گفت: چون

PageV01P135

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0096.png)

~~خدای تعالی خواهد که حکمی راند در بندگان خود، بند کند زبان اولیای خود تا
~~دعا تکنند و از برای ایشان خدای نخوانند، که حق تعالی شرم میدارد آن که دعای
~~ایشان رد کتد.
~~و قال الشیخ، قدس الله روحه، الدولة وحشیة، ققیدها بإکرام الأولیاء والصالحین. گفت:
~~دولت گریزان است؛ بند کنید آن را به اکرام و احترام کردن اولیا و صالحان.
# و گفت: بزرگ ندارد قدر و قیمت اولیای حق، الآکسی که بزرگ قدر باشد.
# و گفت: حدیث صحیح است که چون مردی از اهل بهشت وفات کند که او از
~~جملهآ اولیای حق یود، شرم دارد خدای تعالی که عذاب کند آن کس را که جنازهآ او
~~بردارد و آن کس که از پی جنازهآ او برود و آنکس که نماز بر وی کند. و راوی این
~~حدیث جابر بن عبدالله، رضی الله عنه، گفت: از آن زمان که این حدیث شنفتم از
~~رسول، صلی الله علیه وعلی آله و سلم، حمل هیچ میت فرو نگذاشتم به امیدواری
~~این حدیث.
# وقال رسول الله، صلی الله علیه و علی آله و سلم: من أکل مع مغفور له أو جلس عند منفور
~~ته غفرله. گفت: آنکس که چیزی خورد با آنکس که او را آمرزیدهاند او را بیامرزند.
# و قال: أولیاء الله الدین تظروا الی باطن الدنین حین نظر الس إی ظاهرها. گفت: اولیای خدای
~~کسانیاند که نظر کنند در باطن دنیا، آن هنگام که نظر کنند مردم به ظاهر آن.
# و قال: إن أتر عقل الوجل الصالح لیدرک البطن السابع من الشخص. گفت: به درستی که اثر
~~عمل مرد صالح دریابد بطن هفتم از ms094 او. یعنی برسد برکت آن به هفت فرزندان او.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: اولیای حق، سبب فلاح ونجات خلق خدایاند،
~~هم در دنیا و هم در آخرت؛ که در هرکجا ایشان باشند، بلا و خشم خدای به آنجا
~~نرسد؛ و جملهآ بلاها و فتنهها چون به ایشان رسد، فرو نشیند و نیست شود.
# وگفت: حدیث صحیح است که چون مؤمن قدم اندر صراط نهد، آتش دوزخ در
~~زیر قدم او افسرده شود، هم چنان که افسرده شود چربش بر روی طبق.
# وحدیث صحیح است که قومی بیایند بر در بعشت و گویند: نه خدای تعالی ما
~~را وعده کرده بود که درآیم به دوزخ؟ ایشان را جواب گویند که شما گذ شعید برآن و

PageV01P136

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0097.png)

~~آن در زیر قدمهای شما فسرده شد.
# و نیز حدیث است که چون مؤمن به کنارهآ دوزخ رسد، دوزخ به آواز آید و گوید:
~~بگذر ای مؤمن، که نور تو آمد و آتش مرا فرو نشاند.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: اولیای حق ایشاناند که ثقل وجود مزاحم ایشان
~~نباشد و ایشان از بلای دوزخ وجود خلاص یافتهاند.
~~فصل دهم در شرح وجود و قالب
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: وجود شخض به حقیقت دوزخی بزرگ است که هر بلا
~~و فتنه که به شخص میرسد همه از نتیجهآ اوست، و جمله خواری و رسوایی دنیا و
~~آخرت کسب اوست. بیت:
# کل بلائی علی منی   یاتیتنی أخذت عنی
# هر بلایی که بر منست ز تن   کاجکی من گرقتنی از من
~~تا از این زحمت و بلا و مشقت که دم به دم از حوادثات مرا روی مینماید خلاص
~~یافتمی:
~~تا آن که من نبودم، آسوده بودم از غم
# رنج من از من آمد، ای کاج من نبودی
~~جان بود همچو خورشید، در ابر تن نهان شد
# بینور از آن بماندم، کاجی که تن نبودی
~~تا بنجاس1 تیر بلیات و حادثات نکشتیمی. بیت:
~~دانی ms095 چه حکمتست که فرزند را پدرمنت ندارد ار دهدش ر
~~یعنی درین جهان که محل حوادثست در محنت وجود تو افکندهای مرا
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: شیخ ابوالحسن خرقانی، قدس الله سره، فرمود که
~~روزی در خلوت نشسته بودم، شخصی از هوا درآمد و قدری نان بر ورق انجیر نهاده
~~بود، مرا داد و گفت: مرا دعاکن، باشد که از کفر تن بازرهم. و در هوا بازشد. دوم روز

PageV01P137

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0098.png)

~~از هوا یازآمد و هم چنین گفت. سیوم روز از هوا بیامد و گریه و زاری بسیار کرد و
~~استعانت نمود و هم چنین بگفت که دعایی بکن، باشد که از کفر تن خلاص یابم.
~~بعد از آن، چون وی پرفت، شیخ یا یاران خود گفت: ای جوانمردان، کسی که در هوا
~~به این صفت می پرد از کفر تن فریاد میکند، ما که چنین خوش و فارغ نشستهایم
~~خود چه خواهیم کرد و در حضرت راهروان و سابقان طریقت چه عذر خواهیم
~~گفت؟ این میگفت و میگریست.
~~گویی کیام از جسم روان بازرهد وز زحمت این گران جان بازرهد
~~با جان و جهان چه عیشها خواهم کرد آن روز که جانم از جهان بازرهد
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: روح را که در وجود محبوس کردند، حکمت آن
~~بود که روح در عالم اصلی به ظهور آمد بی حجاب بود و در میان نعمت وصال
~~برآمده بود، و قیمت آن نعمت نمیدانست و در صحرای عدم بی درد و غم
~~آسودهوار، خلیع العذار1، پرواز میکرد و از ذوق و شوق و مودت و محبت و جمیع
~~مقامات و درجات بی بهره بود و از مشاهدهآ خود بیخبر بود؛ به ضرورت او را
~~آیینه ای می بایست که جمال خود مشاهده کند و خلوتی میبایست که در آن
~~اربعینی برآورد، کمالیتی حاصل کند؛ دل را آیینهآ او ساختند و جسم را خلوت او
~~کردتد. آنگاه، او را از ms096 عالم وصال روی در عالم فراق دادند تا درد و سوز و محبت و
~~اشتیاق در وی پدید شود و آرزوی حب الوطن من الإیمان در او سر برزند و از این عالم
~~ناپروای گردد و به هیچ التفات نکند و طالب مرجع و معاد اصلی گردد و به قدم
~~عیودیت درآید، تا در هر مقامی از مقامات این راه که برسد، نوری او را به تازگی
~~حاصل آید و از این سفر کمالیتی حاصل کند. اشارت ساهروا تغنموا مراد جز این نبوده
~~است. بیت:
# سفر را گر چنین قدری نبودی   مه نو از سفر بدری نبودی
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: وجود سبب حجب ساختند تا روح را بیازمایند که
~~در این غیبت چگونه خواهد بود، که دوست از غیبت توان شناخت که شرایط

PageV01P138

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0099.png)

~~دوستی چگونه نگاه می دارد. کما قال الله تعالی: والذی خلق الموت والحیوة ای الدی خلق
~~الاجساد والارواح لیبلوکم ربکم احسن عملا، (ملک: 2) . شیخ، قدس الله روحه، این بیت بسیار
~~خواندی، بیت:
~~دیر شد تا در برم دل زحمت تن میکشد
# دوست میبینی که او چون رنج دشمن میکشد
~~از برای آن که تا مرهم شود در دیدهها
# توتیا خود را به پیش زخم هاون میکشد
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: دشمن شخص وجود اوست که نفس و هوا و
~~شهوت همه از بهر او در کارند، و هر بدبختی که شخص را حادث میشود جمله از
~~نتیجهآ ساز و تربیت و دربایست اوست. پس، تا وجود خود را دشمن ندارد،
~~به خدای که به خدای دوست نشود هرگز.
~~هر وجودی کان به صحرا آمدهست   سایهآ سیمرغ زیبا آمدهست
~~چون تو گم گشتی چنین در سایهای   کی ز سیمرغت رسد سرمایهای
# شیخ، قدس الله روحه، گفت که هرکس که به وجود خود مشغول شد به
~~خودبینی و منی و مایی، که درخت لعنت است، گرفتار شد.
~~من و تو یک، دو من زهرست ms097 در کار کز آن یک جو شود کوهی نگونسار
# و گفت: وجود خود منگر و هستی خویش مبین و اصلا خود مباش، تا آنچه
~~مطلوب است بی توقف بر تو بی تو مکشوف شود و کارهای مشکل بر تو آسان گردد.
~~و من کلامه، قدس الله روحه:
# در حجابی تو هم ز هستی خویش   ورنه آن ماه نو نه پنهانست
# با وجود تو مشکلست این راه   گر نمانی تو سخت آسانست
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: روزی شیخ ابوسعید ابوالخیر، قدس الله سره، در
~~راه میرفت وخواجه حسن، که خادم او بود، از پیش شیخ میرفت. شیخ او را
~~گفت: یا حسن، از پیش مباش. حسن بازپس ایستاد. گفت: از پس مباش. حسن بر
~~راست شیخ ایستاد. گفت: از راست مباش. حسن بر چپ ایستاد. گفت: از چپ

PageV01P139

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0100.png)

~~مباش. گفت: یا شیخ، آخیر کجا باشم؟ شیخ گفت: خود مباش، و در هرکجا خواهی
~~باش. بیت:
~~چو آمد روی مهرویم که باشم من، که من باشم
# که آن گه خوش شوم با او که من بی خویشتن باشم
~~مراگر مایهای بینی بدان کان مایه او باشد
# بروگر سایهای بینی بدان کان سایه من باشم
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: در عرب به تمثیل گویند: إن تقدم نحر و إن تأخر هقر.
~~یعنی، اگر پیش رود بکشند؛ و اگر بازپس رود پی کنند. در این معنی گویند، بیت:
# چو در هر خانهای بینی شه انگیز   چرا شطرنج میبازی فرو ریز
# از آن گویند بیرون شو ز خانه   که تا اصلا نباشی در میانه
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: کاری کوچک نیست که آدمیزاد را بدان مقید
~~کردهاند که در عبودیت استقامت نماید و از آن تجاوز نکند.
# رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، گفت: آیة: وقاستقه کما أمرت (هود: 112)
~~مرا پیر کرد. و گفت: یا لیت رب محمد لم یخلق محمدا. ای کاج که خدای محمد نیافریدی ms098
~~محمد را. ابوبکر صدیق که خلیفهآ رسول الله بود گفت: تیتنی لم أئن. ای کاج که من
~~نبودمی. و علی هذا، انبیا و اولیا این کلمات گفته[اند] که «ای کاج که ما را
~~نیافریدندی» و همه فریاد از وجود خود و نگریستن قالب خود و دیدن عالم اجسام
~~میکنند. و آنان خواستهاند که ایشان را هم چنان در عالم ارواح رها کردندی و بدین
~~عالم نفرستادندی.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: چون مجنون درکشاکش عشق لیلی فتاد و سلطنت
~~عشق روی در نهاد او نهاد، زمانی آزادی طفلی یاد آورد که با لیلی رمهآ بزغاله به چرا
~~میبردند و از این دار و گیر آسوده بودند و انشاکرد و گفت:
# صغیران نرعی الیهم یا لیت إننا الی الیوم لم نکبر ولم تکبر والبهم
~~یعنی من و لیلی هردو کوچک بودیم و شباانی] رمهآ بزغاله میکردیم. ای کاج که ما
~~هردو بزرگ نشدمانی و آن بزغالهها نیز هیچ یک بزرگ نشدی، تا امروز بدین درد بلا

PageV01P140

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0101.png)

~~و مصیبت گرفتار نشدی.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: مضرت وجود آن است که نصیب حظ او همه از
~~این عالم است و فکر [و] اندیشهآ او همه در این عالم است و نظر او جز در این عالم
~~فانی نیست و شناخت این عالم بیش ندارد و همه میل او این جهانی است و انس او
~~همه با این عالم است. و این جمله نتیجهآ دوری است از خدای. و نفع او آن است که
~~چون توفیق حق دررسد، او را از این جمله بازتوان آورد و به خدای مشغول توان
~~کرد. و گفت: مثل وجود مثل باز وحشی است: سالها او را دیده از این عالم برباید
~~دوخت و او را به هر انواع تربیت داد، تا انس یابد، تا صاحب خود او را شکار آموزد،
~~و تا آنچه مطلوب است به ایام صید افتد.
# شیخ، قدس الله روحه، این کلمات ms099 بسیار گفتی که وجود شخص کارخانهآ
~~بزرگی است که بسی اسرارهای خدای در او تعبیه است که علم کس بدآن نرسد.
~~پس گفتی: تبارک اللهآ رب العالمین، تبار الله رب العالمین. و چند بار تکرار کردی؛ آنگاه
~~گفتی، بیت:
~~دل به جان شد، جان فرو آمد به جسم   کس ندارد زین عجایبتر طلسم
~~فتبارک الله أحسن الخالقین.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: بندگان خدای دو قسماند: یکی ملوکاند که حظ
~~ایشان عز مملکت است. دیگر رعیتاند که قسم ایشان امن و استراحت است. و
~~این هردو در یک تن اجتماع [ز] پذیرد: یا رعیت بودن و راحت یافتن رغبت باید
~~نمود و عنان جنیبت دولت فرو باید گذاشت. یا مهابت و عز شاهی اختیار باید کرد
~~و دست از استراحت و راحت و فراغت و لذت بباید شست، تا رغبت در پناه دولت
~~او امن واستراحت و عافیت توان یافت.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: رسول، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، فرموده
~~است: السلطان ظل الله فی الأرض یاوی إلیه ثل مظلوم. پس، باید که هم چنانکه شفقت و

PageV01P141

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0102.png)

~~مرحمت حق تعالی در شأن بندگان مبذول است، عاطفت و شفقت سلطان در شأن
~~رعیت موجود بود و در کل احوال در امن و عافیت و راحت ایشان کوشد و همه را
~~عیال خود داند و از کار ایشان فارغ نباشد تا گرفتار نشود.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: روز قیامت که اول چیزی که حساب خواهند از
~~ملوک از عدل خواهند پرسید. پس، اگر عدل کار فرموده باشد، جملهآ اعمال سیئهآ
~~ایشان به سبب عدل نگاه داشته باشد، عفو شود. و اگر، عیاذا بالله، از عدل محروم
~~باشد، جمله اعمال حسنه ایشان به سبب بی عدلی هیچ محسوب نباشد و در عذاب
~~گرفتار شود.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: هر حاکم که او را که سعة الصدر نباشد عدل از او
~~به ظهور نیاید؛ از آن جهت ms100 که هرکس که او را سلطان و حاکم گردانیدند مشورة بسیار
~~کس با او خواهند کرد و اعمال رعایا بسیار نزد او خواهند برد و از آن اندیشههای
~~بسیار در خاطر او پدید خواهد شد؛ پس، اگر نه سینهآ فراخ بود او را که این جمله در
~~خاطر خود موقوف دارد تا به علم و عقل و رای و فکر و تدبیر صواب در آن تأمل
~~کند و صواب از خطا نیک تمیز کند و سخن هرکس به جای خود نیک بشناسد و
~~صدق و کذب هریک به برهان و امتحان نیک بداند به تأنی و آهستگی، چگونه عدل
~~نگاه تواند داشت؟ و طریقهآ عدل وی آن بود که هرچه کند از روی علم و فتوای دین
~~باشد، و از روی جهل و غضب هیچ کار نکند؛ اگر چنین کند، عدل نباشد و به فرمان
~~شیطان کارکرده باشد؛ که رسول، صلی الله علیه و علی آله وسلم، فرموده است: إذ
~~استشاط السلطان تسلطه الشیطان. هرچه نه به فرمان خدای و رسول او بود موجب گرفتاری
~~بود.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت : روزی امیرالمؤمنین عمر، رضی الله عنه، حد شرع
~~بر کسی میراند، و در اثنای حد آن شخص عمر را دشنام داد؛ عمر از حد زدن
~~دست بداشت و لحظهای بنشست. پس برخاست و بقیت حد بر وی براند. یکی
~~سؤال کرد که ای امیرالمؤمنین، تو را چه افتاد که چون دشنام از وی بشنیدی دست

PageV01P142

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0103.png)

~~داد، در نفس من خشم پدید [آمد]، دست از او بازداشتم و ترسیدم از حق تعالی که
~~آنچه در آن دم او را زدمی از سر خشم بودی، نه از امر حق تعالی، و بدان گرفتار
~~شدمی. از این جهت، چندان بنشستم که نفس خود را از آن خشم بازآوردم. پس،
~~برخاستم و به امر حق قیام نمودم. پس، شیخ، قدس الله روحه، گفت: آنکس که
~~حاکم امور مسلمانان بود این یک ms101 حکایت او را کفایت است در عدل و راستیآ کار
~~فرمودن. و در حدیث صحیح است: ما من أمیر یلی أمر المسلمین ثم لا یجهد ولا ینصح إلآلم
~~یدخل معهم الجنة. گفت نباشد هیچ امیری که حاکم کار مسلمانان کرده باشند، پس جهد
~~ننماید در صلاح ایشان و نصیحت ایشان نکند به طریقهآ دین، الآکه درنشود با ایشان
~~به بهشت. و فی الحدیث: اللهم الطف بکل وال یلطف برعیته؛ واعنف علی کل وال یعنف برعیته. و
~~گفت: خداوندا، لطف کن با هر حاکمی که لطف کند با رعیت خویش؛ و زجرکن با
~~هر حاکمی که زجرکند با رعیت خویش.
# شیخ، قدس الله روحه، فرمود که رسول، صلی الله علیه و علی آله وسلم، فرموده
~~است: من ولی من أمر أمتی شینا فخسفت سریرته، رزق [الهیبته] من قلوبهم؛ وإذا بسط یده و
~~لهم بالمعروف رزق المحبة منهم؛ وإذا انصف الضعیف من القوی قوی الله سلطانه؛
~~و إذا عدل مد فی عمره. گفت هرکس که حاکم کردند به چیزی از کارهای امت من،
~~پس سیرت او نیکو بود، هیبت او در دلهای ایشان روزی او گردد. و چون دست
~~نیکویی و عطای او به ایشان گسترده شود، محبت او در دلهای ایشان نصیب او
~~گردد. و چون داد مردم ضعیف از قوی ستاند، حق تعالی سلطنت او قوی گرداند. و
~~چون عدل کار فرماید، برکت در عمر او پدید شود.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: حق تعالی می فرماید: وتعاونوا علی البر والتقوی،
~~(مائده: 2)، هیچ مدد اوفر و اعانت اکمل بدان نرسد که مضطری را از بند ضرر
~~خلاص دهند و ملهوفی حزین را دریابند و قید هم و حزن او بگشایند. و این توفیق
~~ملوک را کرامت کردهاند که تمامی استعداد در ایشان حاصل است.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: ابراهیم آعرج، که والی مدینه بود، از ابوهریره،
~~رضی الله عنه، پرسید که در این کار که من هستم چه کنم ms102 که نجات و رستگاری من در

PageV01P143

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0104.png)

~~آن بود؟ ابوهریره گفت: تاخد المال من حله قتضعه فی حقه. هرچه بستانی از حلال بستان، و
~~آنگاه او را در حق [و]راستی صرف کن.
~~وقال الشیخ، قدس الله روحه، من قطع النظر عن زخارف الدنیا ونعیمها الفانیة ویعرف محنة
~~الدنیا وحقارتها و سرعة زوالها حتی یغلم تحقیقا آن لا اعتبار بالجاه والمال والهلک والثروة والغنی ویسعی فی
~~طلب هلکب لا یبلی و نعیم لا یفنی، ققد یعدل هی الخکومة. گفت: هرکس که قطع نظر کند از آرایش
~~دنیا و نعمتهای فانی آن و سرعت زوال آن و به تحقیق بداند که هیچ اعتبار نیست
~~به جاه و مال و ملک و نعمت و توانگری، پس سعی کند در طلب ملکی که نقصان
~~درنپذیرد و نعمتی که فانی نشود، چون این دانش و توانش او را حاصل آید،
~~به درستی که در حکومت، عدل نگاه تواند داشت. بیت:
# شاها، به مراد این جهان شاد مشو   عقبی طلب و چو خاک بر باد مشو
# حق داد تو را ملک، تو بیداد مشو
# بر عدل بکوش و داد مظلوم بده حق داد تو
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: بعضی از ملوک سؤال کرد از صاحبدلی که ثبات
~~این دولت و سلطنت که ما در آنیم چیست. گفت: در عدل و داد و خیرات. پس،
~~هرگاه که بی عدلی ظاهر شود، علامت زوال دولت است. و در حدیث است که
~~چون حکام در حکومت جورکنند، ایشان را دشمنان پدید شوند و به ایشان دلیر
~~گردند.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: نواب1 عادل سبب ثبات دولت سلاطین و
~~حکاماند. پس، گاه که در ملک ایشان رخنه پدید شود و دولت ایشان نقصان پذیر
~~گردد، از نتیجهآ جورکننده باشد. پس، باید که وزرای ملوک و نواب حکام عادل و
~~صالح و مشفیق3 باشند در حق رعایا، تا معموری ملک و ثبات دولت بود. و خطا
~~باشد که ms103 حوالهآ مصالح رعایا به ظالمان و طامعان و فرومایگان کنند، که ایشان نتیجهآ
~~زوال دولتاند.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: درگوشهآ تاج نوشیروان این کلمات نوشته بود: «
~~ثوة بوا آن الققل لالیه إذ قأنوا طلبوا ق قالی المور فإذا تالو فهاذافوا یقلله الاحرار، یعنی، فرومایگان

PageV01P144

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0105.png)

~~را ادب و تربیت مکنید که ایشان چون ادب و پرورش بیابند، طلب کارهای بزرگ
~~کنند؛ و چون بدان رسند، همیشه خواری و آزار هنرمندان و آزادان جویند. پس،
~~وزیر و نایب باید که اصل دار و عاقل و کامل و صالح بود، تا موجب صلاح و نجات
~~و امن و عافیت رعیت و ثبات دولت سلطان باشند. و رسول، صلیی الله علیه و علی
~~آله و سلم، فرمود که من ولی شینا من الهسلمین قآراد الله به خیرا جعل معه وزیرا صالحا، فان نسی ذتره،
~~وان ذکر أعانه. گفت: آن کس که حاکم کردند به چیزی از کار مسلمانان و خدای تعالی
~~به او خیری خواسته باشد، بدهد او را وزیری صالح تا اگر عدل و طریقهآ دین
~~فراموش کند او را یاد دهد؛ و اگر در آن باشد مدد و یاری او کند تا در عدل و
~~دین داری قوی گردد.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: در آن زمان که خلافت به امیرالمؤمنین عمر بن
~~عبدالعزیز، رضی الله عنه، رسید، شرح حال خود به امام عهد خویش، عالم دین دار،
~~امام سالم، رحمة الله علیه، نبشت که در این حوالهآ خلافت که به این بندهآ نادان
~~کردهاند سخت فروماندهام و نمیدانم که نایب صالح از کجا طلب کنم که از او هیچ
~~مضرت به مسلمانان نرسد. امام سالم، رحمة الله علیه، در جواب او چنین نبشت: یا
~~أمیر المومنین، إن نویت الحق وأردت العدل، أعانک الله تعالی فی لهده الخلافة وأتاح لک عمالا صایحین
~~هشفقین هی شان المسلمین هوافقین فی تفقد أحوال الهؤمنین مجتهدین فی إغاثة العلهوفین [الفقیین؟]عن
~~المکروبین، و أتاکت ms104 یهم من حیث لا یحتسب. فإن عون الله تعالی علی قدر نیة العبد؛ قمن تمت نیته فی أعمال
~~الخیر والحسنات، تم عون الله تعالی له فی جمیع الأنفاس والحظاة. ومن قصرت نیته، قصر عون الله تعالی عنه
~~بقدر ها قصرت نیته فی معاونة المؤمنین والمسمین. گفت: ای امیرالمؤمنین، اگر نیت تو حق
~~باشد و عدل خواهی، یاری تو کند خدای تعالی در این خلافت، و بدهد تو را نایبان
~~صالح که مشفقین باشند در شأن مسلمانان و موافق در تفقد کردن احوال مؤمنان و
~~جهد نمایند در فریاد رسیدن اندوه زدگان و غم و اندوه بازبرند از غم زدگان؛ و دولت
~~و سعادت رسد تو را به سبب ایشان از آن جا که نمیپنداری. به درستی که یاری
~~خدای تعالی بر قدرت نیت بنده بود. پس، اگر تمام بود نیت او در کارهای خیر و
~~نیکوییها، تمام بود یاری خدای تعالی در حق او در جملهآ انفاس و اوقات و

PageV01P145

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0106.png)

~~ساعات. و اگر شکسته باشد نیت او، شکسته باشد یاری خدای تعالی ازوی به قدر
~~آن که شکسته باشد نیت او در معاونت کردن مؤمنان و مسلمانان.
# شیخ، قدس الله روحه، در معنی این حدیث که رسول، صلی الله علیه وعلی آله
~~و سلم، فرموده است: أخسنوا إذا ولیتم واعفوا عما ملکتم. گفت: چون شما را حاکم
~~گردانیدند، و در حق خردمندان نیکوکار باشید و در حق بی خردان بردبار.
# قال الشیخ، قدس الله روحه، لن لمظلوم ناصرا لعلک تکون خلیفه الله تعالی فی أرضه. گفت:
~~مظلومان را یاری کن، تا مگر خلیفهآ خدای باشی در زمین او.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: رسول، صلی الله علیه وعلی آله و سلم، فرموده
~~است: لن تهلک الرعیة وإن کانت ظالمة هسینة اذاکانت الولاة هادیة. گفت: هلاک نشود رعیت و
~~اگرچه ظالم و بدکردار باشد، مادام که حاکم راهراست نماینده و راه راست رفته بود.
# پس، شیخ، قدس الله روحه، ms105 گفت: زینت و آرایش و رفعت و حشمت ملوک و
~~حکام در عدل است. و گفت مأمون خلیفه وقتی قصری بپرداخت و زینت و آرایش
~~تمام در آن به کار داشت. روزی در آن قصر نشسته بود، پهلول از در درآمد. خلیفه او
~~را گفت که چیزی که ترا در خاطر آید در این دیوار قصر بنویس. پهلول قلم برگرفت و
~~در آن دیوار نبشت: إن عملت من مالک ققد أشرفت والله لا یحب الهسرفین. وإن عهملت من مال غیر
~~فقد ظلمت والنه لا یحب الظالمین. گفت: اگر این قصر که کردهای از مال خود کردهای،
~~اسراف کردهای، و خدای تعالی دوست نمیدارد اسراف کنندگان را. و اگر از مال
~~دیگران کردهای، ظلم کردهای، [و] خدای تعالی دوست نمی دارد ظالمان را. خلیفه
~~چون آن را برخواند، پشیمان شد و دانست که حق بر جانب اوست. و در این معنی
~~گفتهاند بیت:
~~داد از کسی مخواه که تاج مرصعش   یاقوت پاره از جگر دادخواه یافت
~~داد از کسی طلب که سلیمان پادشاه   از بندگیش آنهمه اقبال وجاه یافت
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: جملهآ مشایخ وایمهآ دین دعا در حق پادشاهان
~~عادل کردهاند و فتح و ظفر و درازی عمر ایشان از خدای خواستهاند؛ و دیگران را
~~بدین وصیت کردهاند و گفتهاند: ادا کانت لکم دعوة هستجابة فاجقلوها یؤلایکم القادلین. چون

PageV01P146

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0107.png)

~~شما را یک دعای مستجاب بود، آن دعا در حق پادشاهان و امیران عادل صرف
~~کنید که آن دعا در حق خویش و جملهآ خلایق صرف کرده باشید.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: دعای رعیت در حق راعی ایشان مؤثر است، خواه
~~دعای نیک، خواه دعای بد. و آن را اثری تمام دارد. بیت:
# کس چه داند تا دعای پیرزن   چون بود وقت سحرگه تیرزن
# آنچه آهی در سحرگاهی کند   می ندانم رستمی ماهی کند
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: یکی از حکام ستمگر بوده است که ms106 رعیت همیشه
~~از جور ظلم او در مشقت بودند. عاقبت در قید ظلم خود گرفتار شد و در چنبر مرگ
~~اوفتاد؛ در آن حالت این رباعی میگفت:
# افسوس که چرخ بر گزندم بگرفت   توسن بودم به صد کمندم بگرفت
# می سوخت هزار مستمند از ستمم   تا سوز کدام مستمندم بگرفت
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: جایز نیست که امیر ظالم را دعاکنند، الآ آنک
~~گویند او را: اصلحک الله. یا آن که گویند: وفقک اله للخیرات. یا آن که گویند: طول الله عمرک
~~فی طاعته.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: هرکس که او را حاکم کردند به امور مسلمانان و در
~~نفس وی ظلم وکبر نبود عدل و شفقت کند به ایشان، حق آن به جای آورده باشد.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: هیچ کس کبر ننماید، الآکه حق تعالی او را خوار
~~گرداند. از آن جهت که کبریایی صفت حق تعالی است. صفت بنده عجز و تواضع و
~~مسکنت است؛ پس چون تکبر نماید، خشم حق یابد و حق تعالی می فرماید: الکبریاءآ
~~ردانآی والعظمة أزاری. فمن نازعنی واحدا منهما ألقیتها فی الناری. از این اشارات بباید ترسید و
~~ایمن نباید بود تا بلای دنیا و عذاب باقی نیابد.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: عیسی، علیه السلام، یاران خود را گفت: یا معثر
~~الحواریتن، کم من سراج قد أطقاته الویح وعم عابد أفتده القجب. ای بسا چراغ که باد آن را نشانده

PageV01P147

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0108.png)

~~است؛ وای بسا عابد که عجب و کبر کار ایشان بهزیان آورده است. پس، چون
~~عابدان که نزدیکاناند به عجب و کبر اعمال ایشان فاسد میشود، هر آینه حال
~~دوران مشکل تر باشد. عجز و تواضع و مسکینی مایه خود ساز تا برهی. بیت:
# زور بگذار و گرد زاری گرد   تا ز فرق هوا برآری گرد
# چون تو دعوی زور و زر داری   دیده را کور و گوش کر داری
# و حدیث صحیح است که ms107 متکبر هرگز بوی بهشت نشنود.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: ابوهریره وابورمام، رضی الله عنهما، روایت
~~میکنند که روزی رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، نماز پیشین بگذارد، با ما
~~برخاست و عزم بقیع کرد. و جماعتی صحابه به خدمت رسول بودیم، و عصایی از
~~درخت خرما به دست رسول بود. چون پارهای برفتیم، رسول، صلی الله علیه و علی
~~آله و سلم، روی بازپس کرد و به آن چوب که در دست داشت اشارت کرد به ما و
~~گفت: مروامروا. بروید. رسول بایستاد تا ما همه از پیش وی بودیم. آنگاه رسول، صلی
~~الله علیه وعلی آله وسلم، از عقب ما می آمد. فقال رجل منا ففیم قدمتنا یا رسول
~~الله? قال: کنت أسمع صوت نعالکم قاشفقت أن یقع فی نفسی شیء من کبر. یکی از ما گفت: یا
~~رسول الله، از چه جهت ما را در پیش کردی؟ گفت: آواز نعلین شما از عقب خود
~~بشنودم، ترسیدم آن که نباید که در نفسی1 من چیزی از کبر پدید شود؛ از این جهت
~~شما را در پیش داشتم و خود از عقب شما بیامدم.
# پس، شیخ، قدس الله روحه، گفت: هیچ شک نیست که عصمت حق
~~علی التحقیق قرین آن ذات منور بود، صلی الله علیه وعلی آله و سلم؛ پس، با وجود
~~عصمت ترسید که نباید که چیزی از کبر و بزرگی و حشمت در وی پدید شود. و
~~مدام بر نفس خود خواندی: «تلکن الدار الاخره نجعلها للدین لا یریدون علوا و ل فساد او العاقبه
~~للمتقین.، (قصص: 83)
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: هرکس که اول و آخر خود بشناخت بی قدری خود
~~را معلوم کرد و کبر و عجب از دماغ او رمیده شد و تواضع و مسکنت و عجز و نیاز

PageV01P148

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0109.png)

~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: تواضع و فروتنی کردن مایهآ تمام است. هیچ کس
~~تواضع نیاورد، الآکه حق تعالی ms108 او را رفیع القدر گرداند. و هرکس که او را از تواضع
~~نصیبی دادند از جملهآ دلهای بندگان خدای بانصیب بود. فی الحدیث: من تواضع یله،
~~رقعه الله. ومن تکبر وضعه الله.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: در حدیث صحیح است که هیچ بندهای نباشد الآ
~~که دو زنجیر محکم به او بستهاند: یک زنجیر بردهاند تا آسمان هفتم؛ و یک زنجیر
~~بردهاند تا زمین هفتم. چون بندهای تواضع کند، او را بردارند تا بالای آسمان؛ و
~~چون تکبر کند، او را فرو برند تا تحت زمین.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: حقیقت تواضع آن است که چندان که بنده را در
~~دین و دنیا رفیع القدر گردد، تواضع او بیشتر بود؛ و چندان که نعمت حق تعالی
~~ظاهرا وباطنا در شأن او زیادت آید، تواضع او افزون تر گردد.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: در روایت آمده است که آن هنگام که رسول، صلی
~~الله علیه وعلی آله وسلم، در غزای بدر فرصت یافت بر مشرکان قریش، چون این
~~خبر به نجاشی رسید که ملک حبشه بود، حمد و ثنای حق تعالی بگفت و شادی و
~~خرمی تمام نمود و جامهآ سلطنت از خود باز کرد و جامهآ سفید درپوشید و در روی
~~خاک بنشست. نزدیکان او از وی سؤال کردند و گفتند: ما امروز از تو چیزی می بینیم
~~که آن هرگز از تو ندیدهایم. قال النجاشی فی جوابهم: انی من قوم إدا أخدث الله له نعمة
~~زادوا یها تواضعا. نجاشی در جواب ایشان گفت: به درستی که من از قومیام که چون
~~نعمت خدای تعالی ایشان را پدید میشود، تواضع ایشان به سبب آن نعمت زیادت
~~میگردد.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: تواضع با جملهآ بندگان خدای نمودن پسندیده
~~است. و گفت: هرکس که از بهر حق تعالی پیش برادر برپای خیزد او را رفعتی در دین

PageV01P149

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0110.png)

~~ثابت گردد. و گفت: و هرکس که از ms109 بهر حق تعالی روی در پیش صالحان و بزرگان
~~دین بر زمین نهد، او را در آن هیچ کراهت نباشد، بلکه او را در دین رفعتی بود، زیرا
~~که نیت در آن، تواضع بود که از برای خدای نگاه داشته است؛ و هر تواضع که از
~~برای خدای بود رفعت بود در دین. کما قال رسول الله، صلی الله علیه و علی آله و
~~سلم: من تواضع لله رقعه الله. و روی نهادن از شمار سجود نبود، زیراکه سجود آن بود که
~~پیشانی و بینی بر زمین نهد. پس، از برای تواضع، طرف روی از برای خدای پیش
~~کسان خدای بر زمین نهادن و در آستانهآ درویشان روی نهادن پسندیده است و
~~موجب حصول مقصود است، و انکار آن نباید کرد.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: سید احمد کبیر، قدس الله روحه العزیز، گفته است:
~~السجود أربعة: سجود الصلوة وسجود سهوی و سجود التلاوة و سجود التواضع الذی أهر الله تعالی ملایکته
~~فسجدو الملانکه کلهم آجمعون ال بلیس استکبر و کان من الکاهرین،. (بقره: 34)
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: تا خاک قدم درویشان نگردند، از درویشی خبر
~~نیابند. روزی یکی از حگام به خدمت شیخ آمد. و شیخ، قدس الله روحه، هر بارکه
~~روی به او کردی و سخنی خوش با او گفتی، آن شخص برخاستی و بنشستی. و
~~چون وی برفت، این کمینه سؤال کرد از خدمت شیخ در برخاستن و نشستن او.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: این از حساب تواضع بود و پسندیده است. و این
~~حرکت اصلی دارد. پس گفت: حق تعالی وحی کرد به موسی، علیه السلام، و قال: یا
~~موسی، إنی أجاورک. ققام موسی و قعد. گفت: یا موسی، به درستی که من همنشین توام.
~~موسی تواضع نمود، برخاست و بنشست. فقال: یارب، کیف جاوزتنی؟ فقال: یا موسی، اذا
~~ذکزتنی أجاورک. گفت: یارب، چگونه هم نشینی کنی با من؟ گفت: یا موسی، چون مرا ms110
~~یادکنی، من هم نشین تو باشم. مقصود آن که برخاستن و نشستن اصلی دارد و آن از
~~قبیل تواضع و فروتنی بود و پسندیده.

PageV01P150

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0111.png)

~~خلایق به وی رسد باید که به جان و دل صادقانه آن را تحمل کند و صبری تمام در
~~آن بکند، و به هیچ کس از خلایق شکایت آن نکند و در حضرت حق تعالی نیز
~~شکایت ننماید و در حق ایشان دعای بد نکند؛ و در هر دو جهان آن را باز خاطر
~~نیاورد و از آن تکرار نکند؛ و اگرچه ایشان مجرم باشند، باید که او اخود را] مجرم
~~داند. و روندهآ این راه باید که طناب نیاز در گردن نفس خود اندازد و خاک قدم جملهآ
~~مخلوقات باشد. و اگر شخصی از خلایق، هرکس که باشد، چوبی برگیرد و تمام بر
~~وی بزند یا ستگ بر وی زند یا خواری و رسوایی هرچه تمام تر با وی بکند، باید که
~~قطعا از وی نرنجد و جرم و گناه او بر طرف خود نهد. و باید به یقین بداند که تا چنین
~~نباشد و به این شرایط موصوف نگردد، هرگز قطعا بوی این طریقت به مشام جان او
~~نرسد. و راه نزدیک که اوصیا کردهاند و نشان راه بازدادهاند که راه نزدیک کدام است
~~این است. وقد قال النبی، صلی الله علیه وعلی آله و سلم: احتمل الأذی ممن هو أکبرمنک
~~و أصغر هنک و خیر منک و شرمنک. قنک ان کنت کدلک باهی الله تعالی بک الملایکة. گفت: تحمل
~~کن از آن کس که از تو بزرگتر است و از آن که از تو کوچکتر است و از آن که از تو
~~بهتر است و از آن که از تو بدتر است. که اگر. چنین باشی، فخر آورد خدای تعالی به
~~تو نزد ملائکه. و قال النبی، صلی الله علیه وعلی آله و سلم: إذا جمع الله الغلانق یؤم القیمة
~~نادی ms111 منادی، أین أهل الفضل قیتوم ناس هم یسیروا فینطلقون سزعا إلی الجنة، قیلق هم الملایکة فیقولون
~~[سرعا إلی الجنة[) قمن أنتم؟ قیقولون: نخن أهل الفصضل. قیقولون: کن ذا ظلفنا صبرنا و [إذا أسیءالینا غفرنا
~~وإذا جهل علینا حلمنا. قیقال لهم ادخلوا الجنة قنعم أجر العاملین. گفت: چون حق تعالی جمع کند
~~خلایق را روز قیامت، نداکند منادی کنندهای و گویند: کجااند اهل فضل؟ اندکی از
~~مردم برخیزند و به تعجیل بروند، تا در بهشت ملائکه بدیشان رسند و گویند: شما
~~چه کسانید که چنین شتابان به بهشت میروید؟ گویند: ما اهل فضلیم. گویند: فضل
~~شما چیست؟ گویند: آن است که چون ظلم بر ماکردند صبر کردیم؛ و چون بدی با
~~ما کردند عفو کردیم؛ و چون بیخردی و نادانی با ما کردند تحمل کردیم. پس،
~~ملائکه ایشان را گویند که به این عمل که کردهاید نیکو مزد یافتهاید. درشوید به
~~بهشت. و فی الحدیث: وجبت محبة الله علی من قضب قحلم. وگفت: واجب شد محبت

PageV01P151

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0112.png)

~~خدای تعالی آن کسی را که چون خشم گیرد، خشم فروخورد و تحمل کند.
# و قال الشیخ، قدس الله روحه: من کرم الکریم العفو عن اللنیم. گفت از کرم وخوی
~~کریمان آن است که عفو کنند از بی خردان و ناکسان. و ناکس را هیچ چیز دوست تر از
~~آن ندارد که هنرمندی او را دشنام دهد، از آن جهت که هرکینه و حسد که به روزگار
~~دراز از او در دل گرفته باشد، این زمان که از طرف او مجال یافت، کار در دست او
~~فراخ شود و مقاومت کند. از این جهت گفتهاند، بیت:
# و ما شیء أحب إلی لئیم   إذا شتم الکریم من الجواب
# سفیه را به سفاهت جواب بازمده   ز بیوفا به وفا انتقام باید کرد
# وگر زمانه به گرگی دهد شبانی تو   به او ز بهر سلامت سلام باید کرد
# و قال الشیخ، قدس الله روحه: لیس من ms112 شیم الأحرار مکافاة زوی الأشرار. گفت: نیست از
~~خوی آزادان مکافات کردن با بدکرداران. و قال: الأصاغر یهفون والأ کابر یعفون. گفت:
~~کوچکان را خطا کنند، و بزرگان عفوکنند. و قال: الفتوة الصفح عن زلات الإخوان. گفت:
~~فتوت آن است که درگذرند از زلتهای برادران.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: امام شافعی، رضی الله عنه، فرموده است: من صدق
~~فی محبة إخوان الدین قبل علله وسد خلله وغفرزلله. گفت: هرکس که صادق باشد در محبت با
~~برادر خود در دین، قبول کند عذر او، بپوشد عیب او، و عفو کند زلت او.
# و گفت: شیخ سهل بن عبدالله، رحمة الله علیه، فرموده است: لا یبلغ عبد حقیقة
~~الإیمان حتی یکون العباد الله کالأرض إذا هم علیها ومنافتهم منها. گفت: بنده به حقیقت ایمان
~~نرسد، تا آن زمان که باشد با بندگان خدای همچون زمین که رنج کشد از ایشان و
~~منفعت رساند به ایشان.
# و گفت: شیخ ابوتراب نخشبی، رحمة الله علیه، چون از اصحاب خود چیزی
~~دیدی که از آن کراهیت داشتی، خود توبه کردی و در مجاهده بیفزودی، و گفتی: در
~~مجاهده این بیچاره به شومی من در بلا افتاده است.
# و گفت: یحیی بن زکریا پرسید از عیسی، علیهما السلام، که سختترین چیزی
~~در دنیا و آخرت چیست؟ قال: قضب الله تعالی. گفت: خشم خداست. گفت: آن

PageV01P152

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0113.png)

~~چیست که مرا از خشم خدای نجات دهد؟ قال: ترک الغضب. گفت: ترک خشم. و قال
~~عیسی، علیه السلام، للحوآریین إن کنتم إخوانی قوطنوا أنفسکم من العداوة والبغضاء، وإلا قلستم
~~إخوانی. گفت عیسی، علیهالسلام، مر حواریان را که اگر چنان که شما برادران منید،
~~بند کنید نفسهای خویش از خشم و عداوت. و اگر چنین نخواهید کرد، شما
~~برادران من نیستید.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: شیخ ابوبکر شبلی، قدس الله روحه، فرموده است:
~~من اطلع علی ذره من علم التوحید حمل السموات والأرضین علی شعرة من جفن ms113 عینه. گفت: آن کس که
~~بر ذرهای علم توحید اطلاع یابد هفت آسمان و هفت زمین، به یک موی پلک چشم
~~بردارد و حمل آن تواند کرد، پس چگونه بار جمله خلایق نکشد و به خوش دلی و
~~تازه رویی تحمل از ایشان نکند.
# قال الشیخ: أهل القلوب الدین لا یفرحوا بالعطاء و لا یهمموا بالقفاء گفت: صاحب دلان آن
~~کسانیاند که به عطا شاد نگردند و به قفا غمگین نشوند.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: درویشی بود از مریدان شیخ ابوسعید ابوالخیر،
~~قدس الله سره، که او را حمزه میخواندند. و او درویشی عزیر گرم رو بود و پیوسته
~~نعره زدی و فریاد کردی هم چون بیدلی. و اصحاب از حرکات او شوریده حال
~~میشدند؛ برفتند به خدمت شیخ و از حمزه شکایت کردند که ما را شوریده حال
~~می دارد. شیخ فرمود تا حمزه را حاضر کردند. گفت: یا حمزه، درویشان از تو
~~شکایت کردند که اوقات ایشان شوریده میداری، چه جواب میدهی؟ حمزه
~~گفت: یا شیخ، چون طاقت تحمل کردن بار حمزه ندارند، جامهآ حمالان از خود
~~برکشند که آن جامه از برای بارکشیدن نهادهاند. شیخ را وقت خوش گشت و نعرهای
~~بزد و گفت: بازگوی. حمزه بازگفت. شیخ نعرهای دیگر بزد و گفت: بازگوی. دیگر
~~بازگفت. شیخ نعرهای دیگر بزد، و خواجه حسن راگفت: رو شکر بیاور. حسن برفت
~~و طبقی شکر بیاورد. به دست خویش آن شکر بر سر حمزه میافشاند و نعره میزد
~~و می گفت: من تم یطق اختمال الآدی قتلیه أن ینزع ثوب الحماین. آن کس که طاقت تحمل رنج
~~ندارد، میباید که جامهآ حمالان از سر برکشد.

PageV01P153

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0114.png)

# شیخ الاسلام، قدس الله روحه، گفت: با شیخ اوحدی کرمانی، رحمة الله علیه،
~~گفتند که فلان امام که تو او را مقتدا و پیشوا میخوانی امروز در حق تو چنین اذ کار و
~~تکذیب تقریر کرده است. شیخ اوحد[ی] در جواب ایشان ms114 گفت: ما را این قدر تمام
~~است که در خاطر مبارک ایشان گذشتیم که خاطر ایشان مجرای فیض الهی است، و
~~هرچه از آن مستقر سعادت رسد عین الطاف و افضال و انعام بود.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: تحمل چنان باید کرد که هر چیزی که شنود که
~~نفس او آن را کراهیت دارد، خود را از آن غافل سازد و چنان نماید خود را که آن را
~~نشنفته است. و اگرکسی آن را به سمع او رسانند، عافیت و جمعیت دین و دنیای او
~~در آن باشد که از شنفتن آن متغیر نشود و به وجه جمیل، چنان که از پیش یاد کرده
~~شد، او را جواب گوید، که کم ترین نتیجهآ آن آن باشد که خود را و سخن بازرساننده
~~را وگویندهآ آن کلمات از دوزخ خلاص داده باشد. و گفت: امام احمد حنبل، رحمة
~~الله علیه، فرموده است: التافیة عشرة أجزاء کلها فی التغاقل. گفت: عافیت ده جزو است؛
~~جمله آن است که خود را غافل سازند از احوال خلق و هرچه از ایشان بینند و
~~شنوند، نادیده و ناشنیده انگارند. وگفت: امام شافعی، رضی الله عنه، فرموده است:
~~الکیس العاقل هو الفطن المتغاهل. گفت: مرد زیرک و عاقل آن است که هر چیز که بیند یا
~~بشنود که فایده و جمعیت او در آن نبود خود را از آن غافل سازد و آن را نادیده و
~~ناشنیده پندارد. و گفت: کسری سؤال کرد از وزیر خود که کرم چیست؟ فقال فی
~~جوابه: التغافل عن زلل. گفت: کرم آن است که خود را غافل سازند از زلتهای بندگان
~~خدای. و قال شیخ، قدس الله روحه، التغافل یطفئ شراکثیرا. گفت: خود را غافل ساختن
~~از افعال و اقوال مردمان دفع بسیار شرهاکند. وقد قال امیرالمؤمنین علی، رضی الله
~~عنه، إذا سمعت بکلمة مرة فأعرض عنها، فإن لها إخوة وأخوات. شیخ، قدس الله روحه، گفت:
~~روزی شخصی به ms115 خدمت امیرالمؤمنین رفت وگفت: فلان کس مرا دشنام داد و
~~سخن ناپسندیده گفت مرا. امیرالمؤمنین علی، رضی الله عنه، گفت: برو تحمل کن و
~~هیچ جواب مگوی که این حکایت که تو کردی خواهران و برادران دیگر دارد؛ و اگر
~~تحمل نکنی و به جواب مشغول شوی، خواهران و برادران دیگر هم از این جنس که

PageV01P154

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0115.png)

~~شنیدهای بیرون آیند، و آنگاه طاقت نیاوری. پس، شیخ، قدس الله روحه، گفت:
~~زیرک آن است که کلمهای که بشنود که بر نفس او سخت آید، به تحمل کردن و
~~خاموش شدن پذیرهآ دیگر کلمات مکروهات باز شود و قید آن به حلم و بردباری
~~بکند و نگذارد که آن بیرون آید. و اگر زیرک نباشد و به جواب گفتن مشغول شود، به
~~هر کلمه که بگوید ده بازشنود؛ آنگاه بار او گرانبارتر گردد. پس، عاقل آن باشد [که]
~~چون تحمل کلمهای ندارد، طلب ده کلمات دیگر نکند و تحمل پیشهآ خود سازد و
~~به آب رفق و خلق و تواضع و فروتنی آتش خشم و غضب وی بازنشاند تا جمعیت
~~طرفین حاصل آید. قال عمر[و] بن معدی کرب، رضی الله عنه، الکلام اللین تلین القلوب
~~التی هی أقصی من الصخرة. والکلام الخشن [تقصی] القلوب التی هی أنعم من الخریر. گفت: سخنهای
~~نرم گفتن نرم کند دلهایی که سختتر از سنگ باشد. و سخنهای سخت گفتن
~~سخت کند دلهایی که نرم تر از حریر بود.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت با بندگان خدای مدارا و سازگاری کردن و به رفق و
~~خلق بار ایشان کشیدن افضل عبادات و طاعات است. و گفت: حق تعالی عیسی را،
~~علیه السلام، فرمود: من لطمک علی خدک قأدر له الخد الآخر. ومن أخذ قمیصک قزذه برداءک. ومن
~~سخرک میلا قافض معه میلین. گفت: هرکس که تو را طپانچه زند، بر وی آن روی دیگر
~~فراپیش او دار. و هرکس که جامهآ تو فراگیرد، ردای خود بدان ms116 زیاده کن. و هرکس که
~~یک میل با تو بیاید، تو دو میل با او برو. و با بندگان من خوش خوی و بردبار باش.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: خطاب المحدث، رضی الله عنه، فرموده است که
~~حق تعالی را به خواب دیدم، مرا گفت: یا خطاب، بخواه از من آن چه میخواهی.
~~گفتم: خداوندا، از تو آن خواهم که بشنوانی مرا حدیثی که نقل کنم از تو، هم چنان که
~~شنفتهام از رسول تو و نقل کرد آن مرا از تو. حق تعالی گفت یا خطاب، من أحسن الی
~~من أساء إلیه ققد أخلص لی شکرا. و من أساء إلی من أحسن إلیه فقد بدل نعمتی کفرا. هرکس که
~~نیکی کند با آن کسی که بدی کند با او، به درستی که شکری تمام کرده است مرا. و
~~هرکس که بدی کند با آن کسی که نیکویی کرده باشد با او، به درستی که کفران نعمت
~~من کرده است.

PageV01P155

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0116.png)

# قال شیخ الإسلام، قدس الله روحه: من شکی من سوء خلق غیره فیدل علی سوء خلقه لأن
~~حسن الخلق احتمال الأذی. گفت: هرکس که شکایت کند از بد خلقی کسی، آن دلیل است
~~بر بدخلقی او، از آن جهت که خلق نیکو آن است که تحمل کند رنج و بلا از بندگان
~~خدای. و قال: المؤمن لآیکون حقودا فی الباطن. گفت: مؤمن آن است که کینه و حقد در
~~باطن او نباشد و با بندگان خدای خوش خوی و بردبار و سازگار باشد و از همه کس
~~تحمل کند. بیت:
# هر که یک ذره تحمل خوی کرد   مشک خلقش عالمی پربوی کرد
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: هرکس را که محبت حق باید، دو چیز در دل خود
~~بباید نهاد: یکی، بلای حق کشیدن. دوم، جفای خلق تحمل کردن. و اگر طاقت این
~~هردو ندارد، گرد در حق نباید گشت تا رسوا نشود. و گفت: حق تعالی ms117 وحی کرد به
~~عیسی، علیه السلام، و قال: یا عیسی، کن للناس فی الحلم کالأرض تحتهم، فی السماء کالماء الجاری، و
~~فی الرحمة کالشمس والقمر، فإنهما تطلعان علی البر والفاجر. گفت: یا عیسی، باش مردمان را در
~~بردباری همچون زمین در زیری قدم ایشان؛ و در سخاوت همچون آب روان؛ و در
~~رحمت و شفقت همچون آفتاب و ماه، که آن هردو میتابند بر نیکوکار و بدکار و نور
~~خود ازکس دریغ ندارند.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: در حدیث صحیح آمده است که روز قیامت ندا
~~کند منادی کنندهای و گوید: کیست که او را بر خدای تعالی قرضی هست، برخیزند.
~~هیچ کس برنخیزد الاکسی که از بندگان خدای عفو کرده باشد.
# یحیی معاذ گفت: اگر نه عفو بهترین چیزی بودی نزد خدای تعالی، حبیب
~~و برگزیدهآ خود، علیه أفضل الصلوات، بدان تحریص نکردی، چنان که گفت:
~~«خد العفو.»
~~فصل پانجدهم در ترک آزار
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: هرکس که آزار بندگان خدای جوید گواهی به خود
~~میدهد که ایمان ندارد به خدای.

PageV01P156

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0117.png)

# و گفت: هیچ گناه بزرگتر از آن نیست که دلی بیازارند. و هیچ طاعت از آن
~~بزرگ تر نیست که دلی خشنود گردانند.
# و گفت: شیخ عبدالله انصاری، رحمة الله علیه، فرموده است که هرچه نه راحت
~~نه طاعت؛ و هرچه نه آزار نه گناه.
# و گفت: شیخ ابوالحسن خرقانی، قدس الله سره، پرسیدند که جوانمردی
~~چیست؟ گفت: ترک آزار. گفتند: تا چه حد؟ گفت: تا آن که برادری دستهای گندنا
~~خریده باشد و تو او را گویی که این را گران خریدهای، آزار وی کرده باشی.
# و شیخ، قدس الله روحه، گفت: زینهار که هیچ کس از بندگان خدای خوار نداری
~~و ایشان را نیازاری، و گرچه جهود و نصرانی باشند که ایشان نیز بندگان خدایند.
# و گفت: در آزار بندگان خدای جستن هیچ عفو نیست. هرکس که آزار بندهای از
~~بندگان ms118 خدای کند، فی الحال حق تعالی او را انتقام نماید و آزار وی به سخت ترین
~~عقوبتی کند.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: امیرالمؤمنین حسن بن علی، رضی الله عنهما،
~~فرموده است: که هر آن روزی که بر من بگذرد که در آن روزکسی از من آزرده نباشد
~~آن روز مرا روز عید است؛ و هر شبی که بر من بگذرد که در آن شب کسی از من
~~آزرده نباشد آن شب مرا شب قدر است.
# و قال الشیخ، قدس الله روحه: أنفع الناس جهدا، فإن لم تستطع قدغ أداک عنهم. گفت: نفع
~~و راحت رسان مردم را؛ و اگر نتوانی، رنج خود بر ایشان بازدار.
# و گفت در حدیث صحیح است: سوء الخلق ذنب لا ینفر. بدخلقی گناهی است که آن
~~را نیامرزند.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، فرموده
~~است: مکتوب علی نفس الخبیثة أن لا یخرج من الدنیا حتی تسیء إلی من أخسن إلیها. گفت: نبشته
~~شد بر نفس پلید که از دنیا نشود تا بد نکند با آنکس که نیکی کرده است به او.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: آنس بن مالک، رضی الله عنه، روایت کند که
~~رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، که مرا گفت: ای پسر، اگر توانی که بامداد

PageV01P157

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0118.png)

~~کنی و شب کنی که در دل تو هیچ کینه و عداوت با کس نباشد، چنین کن که این
~~سنت من است؛ و هرکس که سنت من تازه کند مرا دوست داشته است؛ و هرکس که
~~مرا دوست دارد با من در بهشت خواهد بود.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: از نعمتهایی که حق تعالی بنده را کرامت کرده است،
~~هیچ ماورای آن نیست که زبان او به یاد خود گویا کرده است.
# و گفت: هرکس که انس گرفت با یاد حق تعالی هیچ وحشت و پریشانی به وی
~~نرسد، ms119 نه در دنیا و نه در آخرت. و من کلام1 قدس الله روحه، بیت:
~~گر غرق ذکر ونوری، خوش منظرست مردن
# ور غافلی ودوری، چون کافرست مردن
~~هر دل که گشت محرم در ذکر حق همه دم
# از مرگ نبودش غم، چون شکرست مردن
# و قال شیخ الاسلام، قدس الله روحه: إن أشد ها یکون من أحوال الهیت التأسف علی أوقات
~~مضت فی غیر ذکر الله ولیس علی أهل القبور حسرة إلا علی ساعة مضت فی الدنیا لم یدکر الله فیها. گفت:
~~به درستی که سختتر چیزی که باشد از احوال میت آن است که تأسف و اندوه و
~~پشیمانی خورد بر اوقات که گذرانیده باشد در دنیا و در آن ساعت یاد خدای تعالی
~~نکرده باشد.
# وقال الشیخ، قدس الله روحه: المحال أن تحبه ثم لا تدکره. ومن المحال أن تدکره ولم تجد
~~طعم ذکره گفت: محال باشد آن که تو او را دوست داری، آنگاه یاد او نکنی. و از محال
~~آن است که یاد او کنی، آنگاه طعم و لذت و حلاوت یاد او نیابی. و قال: علیکم بدکر الله
~~إنه شفاء وإیایم وذکر الناس فإنهداء. گفت: بر شما باد که مداومت نمایید به یاد خدای، که
~~آن شفای همهآ دردی است. و بر شما باد که بپرهیزید از یاد خلق کردن، که آن
~~سخت ترین دردی است.

PageV01P158

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0119.png)

# شیخ، قدس الله روحه، گفت: انس بن مالک، رضی الله عنه، گوید: به درستی که
~~شنیدم از رسول، صلی الله علیه و علی آله وسلم، این حدیث به شمار انگشتان
~~خود، یعنی ده بار، که گفت: به درستی که خدای تعالی میفرماید: ای فرزندان آدم،
~~اگر یاد کنی مرا در پنهانی، یاد کنم تو را به یگانگی خود. و اگر یاد کنی مرا در آشکارا،
~~یاد کنم تو را در آشکارا بهتر از آن. و اگر نزدیک شوی به من یک گز، نزدیک شوم به
~~تو یک ms120 باع1. اگر به گام به من آیی، من به پویه درآیم به تو. و اگر به پویه بیایی به من،
~~به دویدن بیایم به تو. و اگر روی به من کنی و به من بازگردی، من که خداوندم
~~یکبارگی تو را باشم. و اگر بخواهی از من، آنچه خواهی بدهم تو را. و اگر نخواهی،
~~خوش نیاید مرا. و گفت: حق تعالی روز قیامت گوید بر اهل لاله إل الله که نزدیک
~~شوید بر سایهآ عرش من که خداوندم. به درستی که شما را دوست میدارم. و گفت:
~~موسی، علیه السلام، از حضرت حق تعالی درخواست وگفت: یارب، میخواهم که
~~بدانم که تو از بندگان خود کدام دوست میداری تا او را دوست دارم. حق تعالی
~~گفت: یا موسی، چون بنده ببینی که یاد من بسیار میکند، بدان که من او را دوست
~~میدارم. و چون بینی که بندهآ من یاد من نمیکند، بدان که من او را دشمن میدارم.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: رسول، صلی الله علیه وعلی آله و سلم، فرمود که
~~شنفتم از بزرگ ترین ملائکه، یعنی جبرییل، علیه السلام، که گفت: فرو نیامد کلمهای
~~بزرگ تر از ل« إله إل الله بر روی زمین، که آسمان و زمین و کوهها و درختها و بر و بحر
~~بدان قائم است؛ و آن کلمهآ اسلام است؛ و آن کلمهآ نور است؛ و آن کلمهآ رحمت
~~است؛ و آن کلمهآ قرب است؛ و آن کلمهآ تقرب است؛ و آن کلمهآ نجات است؛ و آن
~~کلمهآ العلیاست؛ و اگر آن کلمه در کفهآ ترازو نهند و هفت آسمان و هفت زمین درکفهآ
~~دیگر نهند، راجح آید به آسمان و زمین. هرکس که یک بار آن کلمه بگوید گناهان او
~~بیامرزند، و اگرچه مثل کف دریاها بود.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: رسول، صلی الله علیه وعلی آله و سلم، فرمود که

PageV01P159

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0120.png)

~~بسیار گویند لاإله إل اللهآ. به ms121 درستی که من و ملائکهآ مقرب و پیغمبران مرسل بر بندگان
~~صالح و آن کسی که تسبیح و یاد خدای تعالی کردهاند نگفتهاند کلمهای بزرگ تر نزد
~~رب العالمین از لا إله إل الله در زندگانی و نه نزد مرگ.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: ذ[ا)کر باید که در ذکر لاإله إل الله گفتن. خود را از
~~همهآ اندیشهها بازآوردن و ذکر به حضور دل گفتن، که در حدیث آمده است که حق
~~تعالی میگوید: که هرکس که یاد من به غفلت میکند من که خداوندم یاد او به لعنت
~~میکنم. و به یقین بباید دانست که مقصود کلی از خرقه پوشیدن درویشان و به
~~خانقاه درویشان بودن و به ذکژ مداومت نمودن آن است که حضور دل چنان که اولیا
~~و مشایخ شرح و بیان [و] تقریر فرمودهاند حاصل شود. و تمامت کتب منزل و
~~احادیث انبیا و اخبار و آثار و کلمات و اشارات اولیا بر این معنی ناطق است که
~~هرکس که به حضور دل با حق تعالی در حالت ذکر گفتن و در حالت نمازکردن و در
~~حالت قرآن خواندن با حق تعالی دارد و در زمانهای دیگر هم چنین حاضر است و
~~از حضور دل محروم نمیباشد و از حضرت حق تعالی غایب نمیشود، آنکس
~~مؤمن حقیقی است و ایمان او ثابت و مستقیم است. وهرکس که لحظهای از
~~حضرت حق تعالی غایب میماند آن یک لحظه که غایب مانآد خللی در ایمان او
~~افتاد. پس، کار که به این نازکی است، حاضر وقت خود میباید بود و از اندیشههای
~~باطل و وسوسههای فاسد، که عین غفلت است، حذر میباید کرد، تخصیص در
~~وقت ذکر لاإله إلاله گفتن، خود از همهآ اندیشهها بازآورد. یعنی ذکر در دل میگذراند
~~تا هیچ اندیشهآ دیگر در دل او راه نیابد.
# و گفت: معنی ذکر لاإله إل الله آن است که نیست خدایی إلا الله؛ نیست معبودی إلا
~~الله؛ ms122 نیست خالقی إلآ الله؛ نیست رازقی إلا الله؛ نیست رحمتکنندهای الآ الله؛ نیست
~~آمرزندهای إلا الله؛ نیست هدایت دهندهای إلا الله؛ نیست یاری کنندهای إلا الله. و
~~امثال این که یاد کرده شد. بنگرد که کدام آسان تر در دل میتواند گذرانیدن. به زبان ل
~~إله الا الله میگوید، و در دل معنی آن میگذراند تا وسوسه و اندیشهآ باطل و غفلت در
~~دل او راه نیابد.

PageV01P160

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0121.png)

# و گفت: حق تعالی دوست نمی دارد بندهای که یاد او میکند و در وقت ذکر گفتن
~~به خواب میرود، یا خواب او را بازمی برد. آن از غفلت خالی نیست.
# و گفت: هرکس که کلمهآ لا إله إل الله دانست بگوید و به تعظیم بگوید و به
~~حضور دل بگوید و ترس حق تعالی در دل او بود، البته از آن ذکر برخورداری یابد. و
~~بالله التوفیق.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: برکت این کار در صبر است، که تا صبر موجود نبود
~~بلای این کار نتوان کشید. و نافع ترین چیزی در این راه صبر است که کلید جمله
~~برکتهاست. و هرکس که در این راه درآید ثبات و قرار و استقامت نتوان نمود، الآبه
~~صبر. و چون در هر کار صبر مایهآ خود سازد، آنچه مقصود او بود برآید. حق تعالی و
~~تقدس در قرآن قدیم، هفتاد واند جای ذکر صابران آورده است: «انما یوقی الصابرون
~~آجرهم بغیر حساب، (زمر: 15) . .سلام علیکم بما صبرتم فنعم عقبی الداره (رعد: 24) . و فی
~~الحدیث: جاء رجل إلی رسول [الله]، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، وقال یا رسول الله أی العمل أفضل؟
~~قال الصبر السماحة. مردی آمد و از حضرت رسالت سؤال کرد و گفت: یا رسول الله، کدام
~~عمل فاضل تر است؟ گفت: صبر و سخاوت.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: تلخی صبر چندان است که از خلق بگذراند؛ از این
~~جهت رسول، صلی الله علیه و علی آله و ms123 سلم، فرمود: الصبر عند الصدمة الأولی. گفت:
~~صبر نزد صدمهآ اول است. یعنی، اجر و ثواب صبر در مقدمات حادثات است که
~~روی نماید؛ و مرد استقبال تا نکند به صبر و به قوت صبر آن را فرو خورد و از خود
~~ننماید؛ که بلا در اول سخت مینماید؛ و چون صبر کند در آن سختی، به تدریج
~~آسان شود. بیت:
# تلخی صبر اگر گلوگیرست   عاقبت خوشگوار خواهد بود
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: طالبی که از روی صدق در این کار درآید بر وی
~~واجب است که جمله بلا و مشقت و نامرادی یار و رفیق و مونس خود سازد؛ و بی

PageV01P161

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0122.png)

~~صبر و ثبات و قرار، این بار غم و اندوه نتواند کشید. پس، او را صبری تمام
~~علی الدوام بباید، تا مقصود او حاصل آید.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: سیف الدین باخرزی، رحمة الله علیه، در این باب
~~فرموده است، بیت:
~~من گمشده جویان1 توام کوی به کوی
# اشکم ز غمت روان شده جوی به جوی
~~با صبر موافقت کنم پشت به پشت
# باشد که شبی باز نهم روی به روی
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: اول کسی [که] شعر گفت یعقوب پیغمبر بود،
~~علیه السلام، در آن هنگام که پسران به نزدیک او آمدند و خبر یوسف، علیه السلام،
~~آوردند که گرگ او را بخورد. یعقوب گفت:
# فصبر جمیل بالذی جئتموا به   و حبیبی إلی فی المهمات کافیا
~~قال الشیخ، قدس الله روحه: ما استتقام إیمان عبد حتی یصبر علی الدل مثل ما یصبر علی العز
~~گفت: راست نایستد ایمان بنده تا صبرکند در خواری، هم چنان که میکند در عزت.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: در حدیث صحیح است که درویشی که آرزوی
~~چیزی کند و آن را نیابد، پس صبر کند و آن آرزو ترک کند، به درستی که اجر و ثواب
~~او بزرگ تر باشد از توانگری که چهارصد هزار ms124 درم به صدقه دهد.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: تمامی انواع طریقت مشایخ در صبر است؛ و
~~تمامی انواع مقاومت ایشان در شکراست؛ و تمامی ایشان [در] هردو مندرج است.
~~کما قال النبی، صلی الله علیه و علی آله و سلم: الإیمان نصفان: نصف صبر ونصف شکر
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: حق تعالی بنده را به شکر کردن فرموده است: قوله
~~تعالی: «واشکروالله ان کنتم ایاه تعبدون، (بقره: 167) و قال: «واشکر لی و لا تکفرون،

PageV01P162

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0123.png)

~~(بقره: 147) و شکر نعمت حق آن نیست که بنده را به زبان کلمهای بگوید؛ بلکه
~~نعمت حق در ظاهر و باطن بنده بسیار است که آن را درنمی یابد. کما قال الله تعالی:
~~«وان تعدوا نعمة الله لا تحصوهاء (ابراهیم: 37) . پس، مجموع شکر در این کلمات است.
# شکر النعمة استعمالها فی رضا المنعم. گفت: شکر نعمت استعمال کردن آن نعمت است
~~در رضای حق تعالی که نعمت داده است بنده را. و گفت: شیخ جنید، قدس الله
~~سره، گفته است که شکژ آن است که نعمتی که حق تعالی بنده را داده است بدان
~~نعمت در وی عاصی نشود و نعمت او را سرمایهآ معصیت نسازد.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: امیرالمؤمنین، عمر بن عبدالعزیز، رضی الله عنه،
~~گفته است: قیدوا نعم الله عزوجل [بالشکر] والشکر والله ترک المعصیة. گفت: بند کنید نعمت
~~خدای به شکر خدای به جای آوردن؛ و شکر خدای ترک معصیت کردن است.
# وگفت: حق تعالی می فرماید: «لنن شکرتم لازیدنکم، (ابراهیم: 7) پس، شکرکنندگان
~~نعمت حق مستحق مزید نعمت است؛ وکفران نعمت حق، موجب زوال نعمت
~~است. لا زوال بنعمة اذا شکرت ولا بقاز ینعمة اذا لفرت. و قیل: النعمة إذا شکرت قرت، وإذا کآفرت قرت.
~~پس، بقای نعمت در شکر است، و زوال نعمت در کفران و ناسپاسی. پس، هرکس
~~که خواهد که ظاهر جسم او همیشه در حفظ صحت بود، باید که جملهآ اعضای خود
~~در ms125 بندگی حق تعالی مشغول دارد. و هرکس که خواهد که باطن او همیشه به نور
~~ایمان مزین بود، باید که دل و جان خود مدام به حضور مشغول دارد، که هیچ نعمت
~~ماورای این نیست. اما نعمت ظاهر، که عموم آن را دنیا و جاه و مال میشمرند،
~~شکر آن نعمت آن است که در رضای حق مصروف دارند؛ و اگر از ایشان بازستانند،
~~از حق شاکر باشند؛ که هرچه حق تعالی بنده را دهد، از منع و عطا، خیر او در
~~آن است. و ایوب پیغمبر، علیه السلام، این شکر بسیار کردی: الحمد ینه حین أعطانی
~~وحین نزع منی.
# و قال الشیخ، قدس الله روحه: إن أحب عباد یله إلی الله الصابر الشکور الدی إذا ابتلی صبروا إذا
~~أعطی شکر. گفت: به درستی که دوست ترین بندگان خدای تعالی صابران و شاکراناند

PageV01P163

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0124.png)

~~کند؛ و چون او را نعمت و عطا دهند، شکر کند. قال الله تعالی: یا بشر، لو سجدت علی
~~الجمرما أدیت شکرنعمتی. حق تعالی میفرماید که ای فرزند آدم، اگر سجدهآ شکر من کنی
~~بر روی آتش، شکر نعمت من هنوز به جای نیاورده باشی.1
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: شیخ عطار، رحمة الله علیه، شرح شکر در این دو
~~بیت یاد فرموده است، بیت:
# شکر چیست... از کل پنداشتن   جزو را نادیده کل پنداشتن2
# و شیخ شبلی، رحمة الله علیه، شکر به این عبارت یاد فرمود:
~~لوکنت ألف عام فی سجدة لربی شکرا یحق هذا نم أقضی بالتمام
~~العام ألف شهر والشهر ألف یوم والیوم ألف حین والحین ألف عام
~~گر من هزار سال به یک سجده شکر او باشم هنوز شکر یکی زان بود محال
~~سالی هزار ماه و ماهی هزار روز روزی هزار ساعت و ساعت هزار سال
~~فصل نوزدهم در ورع و تقوا
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: اصل دین، تقوا و پرهیزکاری است؛ چندان که شخص
~~در دین کامل تر ms126 بود، تقوایئی بیشتر بود.
# وقال: إذا سکن التقوی فی القلب نزل فیه برکات العلم وطرد رغبة الدنیی منه. گفت: چون تقوادر
~~دل ساکن شود، برکات علم در آن نزول کند و رغبت دنیا از دل بیرون برود.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: فضالهآ بن عبید، رضی الله عنه، از جمله اصحاب
~~صفه بود، گفته است: اگر بدانستمی که حق تعالی به قدر خردل دانه از من قبول کند،
~~دوستتر بودی آن را بر من از دنیا و آنچه در آن است، لأن الله عزوجل یقول: مانما
~~یتقبل المتقین، لعثقال ذرة من صاحب التقوی والیقین أعظم عند الله هما طلعت علیه الشمس.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: امیرالمؤمنین عمر، رضی الله عنه، فرموده است:
~~مارأأیت عزا الابالتقوی لأترک منه یقدار شعرة قاری دل ذیک فی نفسی. گفت: ندیدم عزت به سبب

PageV01P164

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0125.png)

# وگفت: شیخ ابوبکر دقاق، رحمة الله علیه، فرموده است: که در تیه بنی اسراییل،
~~پانجده روز راه گم کردم، چنانکه معرض هلاک رسیدم. بعد از پانجده روزم، راه
~~یافتم. یکی از لشکریان به من رسید و مرا آبی داد. سی سال بعد از آن، اثر قساوت و
~~تاریکی آن در دل من بماند.
# و گفت: شیخ علی قطان، رحمة الله علیه، آورده است: که روزی در حکوجه1آ
~~بصره میگشتم، جماعتی از مشایخ دیدم که جایی نشسته بودند و جمعی پسرکان
~~در نزد ایشان بازی میکردند. ایشان را گفتم که شرم ندارید از این جمعی مشایخ که
~~در نزد ایشان بازی میکنید؟ پسرکی از میان ایشان گفت: هولاء العشانخ قل ورعهم، فقلت
~~هیبتهم. یعنی، این گروه مشایخ ورع و تقوای ایشان اندک است، لاجرم نزد ما هیبت
~~ایشان اندک است. مرا از سخن آن پسرک عجب آمد. آنگاه مرا معلوم شد که بزرگی
~~هیبت در تمامی تقواست.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: تقوا آن است که از هستی خود پرهیزکند، که هر
~~تقوا که از روی هستی بود تقوای ms127 خالص نباشد.
# و گفت: اگر خواهی که دوستی با کسی کنی اکه] استظهار دین و دنیا و آخرت
~~باشد، با کسان خدای دوستی کنی که اهل تقوا ایشاناند، که آن دوستی نه در دنیا
~~نقصان پذیرد و نه در آخرت زوال؛ لأن الله عزوجل یقول: وآلاخلاء یومند بعضهم یبعض عدو
~~الا المتقین، (الزخرف: 67).
# و گفت: آکثم بن صیفی، رحمة الله علیه، فرموده است که میان تو و میان شهرها
~~هیچ نسبت نیست. قخر البلدان ما حملک علی مرکب التتقوی. بلکه بهترین شهرها آن است
~~که تو بر مرکب تقوا سوار باشی.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: گرامی ترین خلق نزد خدای تعالی متقیاناند؛ کما
~~قال الله تعالی: مان اکرمکم عند الله اتقیکم، (حجرات: 13).
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: شیخ ذوالنون مصری، رحمة الله علیه، فرموده
~~است که زندگانی خوش نیست، الآ با کسانی که مونس دل ایشان تقوا بود و راحت

PageV01P165

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0126.png)

~~دل ایشان به ذکر حق تعالی بود. ولا عیش الآمع الرجال قلویهم تحن إلی التقوی وترتاح للذکر.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: چون زلیخا خود را به یوسف، علیه السلام، عرضه
~~کرد و یوسف پناه به تقوا برد و از وی بگریخت، چون به پادشاهی رسید، زلیخا او را
~~گفت: یا یوسف، إن الشهوة صیرت الملوک عبیدا، وإن الصبر والتقی صیر العبید ملوکا. به درستی که
~~شهوت پادشاهان را میگرداند بندگان همچون من. به درستی که صبر کردن از
~~شهوت و تقوا نگاه داشتن بندگان را پادشاه میگرداند همچون تو.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: فقیر آن است که هیچ چیز ملک او نبود و او مالک هیچ
~~چیز نبود.
# و گفت: فقر از آن جمله نیست که به میراث برند؛ بلکه آن عطایی است که حق
~~تعالی به هرکس که خواهد دهد: وذلک فضل الله یوتیه من یشاء من فضله، (حدید: 21).
~~بیت:
# تا تفرقه میبود به هر سوی از تو   بیزار بود فقر به صد روی ms128 از تو
# تا برجایست یک سر موی از تو کفرست حدیث این
# کفرست حدیث این سرکوی از تو
# و گفت: ای کاج که چنین آسان فقیر توانستی بودن. وای هدیة أجل من مقام الفقر. وأی
~~بضاعة أعز من بضاعة اختارها النبی، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، وقال اللهم، أحینی فقیرا و أمثنی فقیرا
~~واحشرنی فی زمرة الفقراء. فقر جوهری ثمین است وکیمیایی عزیز که جز صاحب دولتان
~~بر سر آن راه نروند. ولقذ اکمل الله المنة وآعظم المنة علی قلب العبد، المحبة علی الفقراء والصالحین.
~~و من کلامه، قدس الله روحه: أخلاق الفقراء السکون عند الفقد والإضطراب عند الوجود والأنس
~~بالهموم والوحشة عند الأفراح.
# و من کلام شیخ، قدس الله روحه:
~~در کوی خرابات چو درویشی به   شک نیست که ملک کمی از بیشی به
~~بیگانگی از ملک جهان سلطانیست   با فاقه و فقر دائما خویشی به

PageV01P166

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0127.png)

# شیخ، قدس الله روحه، در اثنای فراید1 که فرمودی، این بیت بسیار خواندی،
~~بیت2:
~~پس از سی سال روشن گشت بر خاقانی این معنی
# که سلطانیست درویشی و درویشیست سلطانی
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: شرف و مرتبت درویشان در حضرت حق، تعالی و
~~تقدس، بیش از آن است که به زبان وصف آن توان گفت، زیرا که ایشان نواب حقاند
~~اندر روی زمین و بقای عالم، به بقای ایشان است.
# کما قال النبی، صلی الله علیه وعلی آله وسلم: الفقراء وکلاء الله تعالی فی الأرض، قمن هم
~~تهاونا بهم فقد تهاون بالله تعالی؛ و من تعاهد فصدهم تکفل الله تعالی له الجنة. گفت: درویشان نواب
~~خدایاند در روی زمین. پس، هرکس که قصد کند که خواری آورد به ایشان،
~~به درستی که خواری آورده باشد به خدای تعالی. و هرکس که تعهد و مراعات ایشان
~~کند، پایندان3 شد خدای تعالی او را به بهشت درآوردن. و قال النبی، صلی الله علیه
~~و علی آله و سلم: الفقراء فلوک الدنیی ms129 والآخرة. و قال: سراج الأعنیاء فی الدنیی والآخرة هم الفقراء
~~پس، شیخ، قدس الله روحه، گفت، بیت:
~~نه آن درویش میگویم کهرنگ مفلسی دارد   که بد بخت جهان بسیارمی خوانتد درویشان
~~فقر همچون کعبه چار ارکان نمود   پنجمش جز ذات حق نتوان نمود
~~جوع و جانبازی و ذل و غربتست   چون ازین بگذشت لابد قربتست
~~فقر اگرچه محض بی سرمایگیست   با خداوند جهان همسایگیست
~~شد یقین کان مایهآ بیمایگان   هم نگه دارد حق همسایگان
# والفقیر الصادق جار الله تعالی، ومن جار الله آمن محفوظ4. فقد قال النبی، صلی الله علیه و
~~علی آله و سلم: من سره أن تجلس مع الله تعالی قلیجلش مع أهل الفقر والتصوف.

PageV01P167

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0128.png)

# و ابوذر، رضی الله عنه، فرموده است که من از بالای قصری به روی بیفتم
~~دوست تر دارم از آن که با توانگران نشینم، که شنفتم از رسول، صلی الله علیه و علی
~~آله و سلم، که گفت: بر شما باد که بپرهیزید از نشستن با مردگان. گفتند: یا رسول الله،
~~مردگان کداماند؟ گفت: توانگران. و این از این جهت گفت که تا ما به غیر از درویشان
~~هم نشینی نکنیم.
~~و قال ابوالدرداء، رضی الله عنه: أحب الفقر تواضعا یرتی. وأحب الموت اشتیاقا إلی رتی. و
~~أحب العرض تکفیر الخطایای. گفت: دوست دارم مرگ از برای اشتیاق به خدای؛ و
~~دوست میدارم مرض از برای کفارت گناهان.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: در میان جمله انبیا، گوهر فقر خاص از آن رسول،
~~صلی الله علیه و علی آله و سلم، بود که در شب هیچ چیز از برای بامداد نگذاشتی و
~~در بامداد هیچ چیز از برای شب رها نکردی.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: شیخ ابوالحسین دراج، رحمة الله علیه، چون به
~~شیخ ابوجعفر مجذوم رسید، رحمة الله علیه، التماس دعایی کرد. شیخ ابوجعفر
~~گفت: آن دعاکه رغبت داری بخوان تا من آمین بگویم. شیخ ابوالحسین دراج دست
~~برداشت ms130 و این دعا میخواند: اللهم حببت إلی الفقراء لا تجعل یی قط رغیقا أدخره یغد. اللهم إذا
~~خصصت أولیانک و أصفیانک یوم القیامة قاجعلنی من زمرتهم. و شیخ ابو جعفر آمین میگفت.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: به هیچ معلوم دنیاوی گرفتار نباید بود تا از حدیث
~~نجا المخفون برخورداری حاصل آید و سلطنت فقر در دل گاهی یابد. و من ترک الکل وجد
~~الئل.
# و گفت: به یقین بدان که حضور این سالکان در ترک معلوم است. والمعلوم شوم وان
~~قد. و ما أصدق من قال، بیت:
# تلخی فقر اگر گلوگیرست   عاقبت خوشگوار خواهد بود
# هرچه در خانه مایهآ سبکیست   ساعت کوچ بار خواهد بود
# یا ابن آدم، کسیرة تکفیک و خرقة تواریک و خجرة یواریک. والأخبار والآثار هی تصدیق هذا الععنی
~~أکثر من آن یحصی. فقر دارد پای محکم، وان دیگر هم هیچ نیست حدیث صحیح

PageV01P168

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0129.png)

~~است: الفقر ازین علی الهومن من العدار الجید علی رأس الفرس. والفقراء جلساء الله تعالی یوم القیامة.
~~بیت:
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: درویش صادق آن است که اگر او را نزد خلق عزتی
~~پدید شود آن را خواری شمرد، و انس گرفتن با ایشان وحشت داند؛ و به مدح و
~~ثنای ایشان فریفته نگردد و به ایشان هیچ طمع نکند، و همت او جمله به کار آخرت
~~بود؛ و فخر او آن بود که او را نزد حق تعالی عزتی پدید شود. پس، اگر از خلق
~~جفایی بیند، آن غنیمت داند؛ و اگر از ایشان نزدیکی و کرامت بیند، وحشت گیرد از
~~ایشان و آن کراهیت دارد؛ و اگر او را قدری نبود نزد خلق، آن را نزد خدای تعالی
~~رفعتی داند؛ و اگر در دنیا خواری ای یابد، آن را عزتی در آخرت [داند]؛ و اندک نزد
~~او بسیار بود و نخواهد در دنیا بزرگی و عزت.
# قال الله عزوجل: «تلکن الدار الاخرة نجعلها للذین لا یریدون علوا ms131 فی الارض ولا فسادا والعاقبة
~~للمتقین، (قصص: 83) . و قال الشیخ، قدس الله روحه: علامة الأنس بالله الطرب عند العدم
~~والخمود عند الوجود. گفت: نشانهآ انس با خدای تعالی آن است که خوش دل باشد در
~~نایافت مراد و قدر آن نعمت بشناسد و اندوهگین بود در یافت آن. بیت:
# ر بی خبران قیمت این ملک ندانند ای عقل تو باری به یقین بینی و دانی
~~فرعون و عذاب ابد وریش مرصع   موسی وکلیم الله وچوبی و شبانی
# و شیخ، قدس الله روحه، در اثنای فواید که میفرمودی، این رباعی بسیار
~~خواندی، مکررکردی:
~~کونین و مکان به وقت درویشان خوش عیش و طرب و نشاط با ایشان خوش
~~قومی که مراد خویش خوش ترک کنند درویشانند که وقت درویشان خوش
# و گفت: در قصهآ سلیمان، علیه السلام، آمده است که به قرص جوین روزه
~~بگشادی و در حلقهآ درویشان نشستی و گفتی: مسکین یجایش المساکین.

PageV01P169

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0130.png)

~~فصل ییست و یکم در اخلاص
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: راه حق به قدم اخلاص توان رفتن. پس سالک این راه
~~را هیچ زاد و مرکب نافع تر از اخلاص نیست؛ و هر قدمی که سالک نهد و در اخلاص
~~نباشد از حساب این راه نبود. و حقیقت اخلاض آن است که نصیب خلق در آن
~~نبود، بلکه خالص از برای خدای بود بی طمع و هیچ شریک در آن نبود تا آن عمل
~~خالص بود. کمال قال الله تعالی: قمن کان یرجوا یقاء ربه قلیعمل عملا صایحا ولا یشرک بعبادة ربه
~~آحداء (کهف: 115).
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: حق تعالی وعدهآ لقای خود به عمل صالح داده
~~است. و عمل صالح آن است که به اخلاص بود و نصیب خلق در آن نبود. چنان که
~~فرموده است: «لا یشرک بعبادة ربه أحدا. گفت: به عبادت من هیچ شریک مگیرید. پس،
~~هرکس که از روی اخلاص قدم در این راه نهد و سلوک ms132 او در اخلاص بود این راه
~~به پایان توان برد و به مقصود او برآمده است. و آن که رسول، صلی الله علیه و علی
~~آله و سلم، فرموده است که هرکس که چهل صباح از برای خدای به اخلاص برآورد،
~~ظاهر گردد چشمههای حکمت از دل او بر زبان او. پس، هرکس که چهل صباح به
~~عبادت برآورد و اثر این سعادت در خود نمییابد، از آن است که از اخلاص محروم
~~مانده است، که رسول، صلی الله علیه وعلی آله و سلم، راستگوی است و این
~~وعدهآ به اخلاص داده است. و نه چهل صباح، که اگر چهل سال خود را به انواع
~~عبادات و طاعات مشغول دارد که اخلاص در آن نبود، از این دولت و سعادت یک
~~سر موی، بوی این معنی به مشام جان او نرسد که سنت الهی چنین است، «ولن تجد
~~لسنة الله تحویلاء (فاطر: 43).
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: عمل اندک که از روی اخلاص بود آن را برکت
~~بسیار بود.
# وگفت: رسول، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، معاذ بن جبل، رضی الله عنه،
~~[را]گفت: یا قعاد أخلص دینک یکفیک القلیل من القعل. گفت: خالص گردان دین خود را، تا
~~هرقدر عمل که کنی تو را کفایت بود، و گرچه اندک باشد.

PageV01P170

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0131.png)

# شیخ، قدس الله روحه، گفت: شرک گناهی است که آن را نیامرزند. کما قال الله
~~تعالی: إن الله لا یغفر أن یشرک به و یغفر ما دون دلک، (نساء: 51) . می فرماید که جمله
~~گناهان بیامرزم، الآ شرک که آن را نیامرزم. و رسول، صلی الله علیه و سلم،
~~می فرماید: إن أخوف ما أخاف علی أمتی الإشراکک بالله. أما انی لا أقول یعبدون شمسا ولا قمرا ولاوثنا و
~~لکن أعمالا بغیرالثه و شهوةآ خفیة. فرمود که خوف ترین چیزی که میترسم بر امت خود
~~شرکهاست به خدای تعالی. و نه آن میگویم که ایشان آفتاب و ماه ms133 و بت پرستند؛
~~ولیکن شرک ایشان به خدای بود که عملها نه از برای خدای کنند و در ایشان
~~آرزوهای پنهان بود. شیخ، قدس الله روحه، در شرح این حدیث فرمود که شرک
~~ایشان به خدای آن بود که اعمال بر یاد خلق کنند. و شهوت پنهان ایشان آن بود که از
~~آن اعمال بهشت و حور و قصور و درجات و مقامات و کرامات خواهند از خدای، و
~~این جمله غیر خدای است که طلب کرده باشند و عین شرک است؛ و حق تعالی
~~آفریدنده و پدیدکنندهآ این چیزهاست. پس، عمل خالص آن بود که از خدای جز
~~خدای نخواهند که به هر چیز که فرود آیند بازمانند.
# قال الشیخ، قدس الله روحه، گفت: أصحاب الکرامات کلهم محجبون. قال: من رضی بمقامه
~~حجب عن أمامه. بیت:
# در کوی خرابات بسی مردانند   کایشان کتب وفا ز بر میخوانند
# لیکن چو نهاد مکر خود میدانند   دامن ز جفا واز وفا بفشانند
~~و بر هیچ بازنمانند. و قال الشیخ، قدس الله روحه: إن أعظم ما کهل به مداهب القوم الإخلاص
~~فی جمیع الأمور والأحوال؛ لأن حقیقة التصوف إخلاص فی الآداب. وإخلاض فی الأحوال. ولقد خص الله
~~تعالی المتصوفة بأحوال ومعاملات وعلوم وإشارات انفردوا یها عن عامة الصالحین.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: رضا بزرگ ترین جمله مقام هاست. هر صاحب دولتی
~~که از آن نصیبی یافت بسیار کارهای دشوار بر وی آسان شده.

PageV01P171

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0132.png)

~~174
# و گفت: حق تعالی و تقدس در شأن بندهآ خود مشفق1 و مهربان است: ندهد بنده
~~را الآ آنچه خیر وی در آن است. قال رسول، صلی الله علیه وعلی آله و سلم: ما یقضی
~~الله بعبد المؤمن قضاء إلاکان خیرا له. پس، چون بنده در مقام رضا و تسلیم بود، هر بلا و
~~مکروهات که به وی رسد داند که تقدیر کیست و تدبیر خود از میان بردارد و در این
~~راضی باشد وخیر خود ms134 در حکم حق تعالی بیند و به اشارت و بشارت .و عسی ان
~~تکرهوا شینا وهو خیر لکم، (بقره: 213) آن بلا عطا شمرد و آن مکروهات موجب رفع
~~درجات و منزلات خود داند. بیت:
# هرکه بداند که بلا حکم کیست   رنج و عنا بر تن او خوش بود
# الرضا باب الله الأعظم ووظیفة السادات القوم الرضا بالقضاء.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: رضا آن است که در حادثات مکروهات بنده را
~~خوش دل بود. و از علامت محبت آن است که هرچه محبوب کند نزد محب
~~پسندیده بود وانسان ذوق یابد؛ پس، چگونه راضی نباشد.
# و گفت: بهترین خلایق آنهااند که در کل احوال از حق تعالی راضی باشند. قوله
~~تعالی: «ان الدین آمنوا وعملوا الصالحات اولنک هم خیر الریه. جزاوهم عند ربهم جنات عدن تجری من
~~تحتها الانهار خالدین فیها ابدا رضی الله عنهم ورضوا عنه ذلک لمن خشی ربه، (بینه: 8-7) . گفت:
~~حق تعالی از ایشان راضی بود، وایشان از خدای راضی باشند. و این کسانی باشند
~~که از خدای ترسند؛ که نباید که در تقدیر و حکم و قضای حق تعالی کارها و نتیجهآ آن
~~خشم خدای بود. شیخ، قدس الله روحه، گفت: بزرگی را سؤال کردند که چگونه
~~بدانیم که حق تعالی از ما خشنود است یا خشمگین؟ در جواب گفت: اگر چنان که
~~هرچه حق تعالی کند تو بدان راضی باشی، بدان که حق تعالی از تو خشنود است؛ و
~~اگر در آن راضی نیستی، بدان که خشم خدای است. و حدیث صحیح است که از
~~بزرگی و شناخت حق تعالی واجب است که اگر رنجی به تو رسد شکایت نکنی؛
~~و اگر مصیبتی رسد یاد آن نکنی. و موسی، علیه السلام، در مناجات گفت: الهی،
~~کدام بنده دوستتر داری؟ قال الله: من إدا أخدت منه المحبوب سالعنی. گفت:

PageV01P172

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0133.png)

~~آن کس که چون بازبستانم از وی آنچه او را دوست میدارد آن را ms135 به خوش دلی به من
~~بگذارد.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: رابعه را، رحمة الله علیها، پرسیدند که بنده به مقام
~~رضاکی رسد؟ فقالت: إذا سرته العصیبة کما سرته النعمة. وگفت آن زمان که شادی نماید در
~~مصیبت، چنان که شادی مینماید در نعمت.
~~حکم حق چون سوی تو کرد نگاه   جان برآر از پی نثار نه آه
~~روی چون شمع پیش او خوش دار   کمر از آب و تاج از آتش دار
~~کان که دم از سر بریده کشد   بار حکمش به نور دیده کشد
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: آوردهاند که در حی عرب درویشی بود که هرچه از
~~مکروهات به وی رسیدی بدان رضا دادی و گفتی: الغیرة فیما یقضی الله. و او را
~~منکوحهای بود، و در خانهآ ایشان خروسی و سگی و درازگوشی بود. بامدادی، زن
~~برخاست، از آن خروس پرها دید که کنده بود. برفت و شوهر را اعلام کرد. مرد
~~گفت: الخیرة فیما یقضی الله. روز دیگر برخاست سگ دید که افتاده و مرده، برفت و
~~احوال با شوهر بگفت. گفت: الخیرهآ فیما یقضی الله. سیوم روز، برخاست درازگوش دید
~~شکم دریده و مرده. بی طاقت شد برفت و با شوهر بگفت. گفت: الخیرة فیما یقضی الله.
~~ازن گفت: ای مرد، در خانهآ ما آبادانی به این هر سه بود: خروس که به شب آواز
~~دادی، سگ که ما را محافظت کردی و درازگوش که بهوقت حاجت بارگیر بودی، و
~~این هر سه هلاک شدند و تو میگویی الخیرهآ فیما یقضی الله. مرد گفت: بلی، هرچه حق
~~تعالی کند خیر ما در آن است. روز دیگر که برخاستند، در آن وادی که نشستنگاه
~~ایشان بود چندان که احتیاط کردند از قوم حی هیچ کس ندیدند و از خیمههای
~~ایشان هیچ آثار نمانده بود. برفتند و در آن وادی احتیاط کردند. پیرزنی را دیدند که
~~از قوم بازمانده بود. احوال قوم از وی پرسیدند. ms136 گفت: دوش فلان قوم بر سر ما
~~شبیخون آوردند، و شب به غایت تاریک بود و راه بر سرما نمیبردند، در هر کجا که
~~آواز سگ و خروس و درازگوش شنیدند، بدان آواز آمدند و جملهآ قوم با زن و فرزند
~~و هرچه یافتند همه غارت کردند و به وردگی بردند. مرد با زن گفت: دیدی که هرچه

PageV01P173

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0134.png)

~~حق تعالی کرد خیر ما در آن بود، که اگر ما [را] هم چون ایشان خروس و سگ و
~~درازگوش بودی، شب دوش ما را همان بلا پیش آمدی که ایشان را آمد.
# قال الشیخ، قدس الله روحه، قوض أمرک إلی الله تسرح. گفت: کار خود به خدای
~~تفویض کن و بیاسای، «کو مصلحت تو از تو بهتر داند». و رضای حق طلب کن در
~~رضا دادن به قضای او. سلام علی الدارین إن کنت راضیان.
~~فصل بیست و سیوم در حقایق و مقامات
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: حقیقت این معنی که اصل مطلوب است عین نادانی
~~است؛ و آن را عبارت و اشارت درنپذیرد.
# و گفت: حقیقت یافت در عین نایافت است.
# و گفت: یافت جمله حقایق و دقایق و معانی و اسرار و مقامات و حالات در
~~حرف «لا» از کلمهآ لاإله إل الله مندرج است.
# و گفت: آفتاب مقصود موجود هست و پنهان نیست، لیکن دیدهآ بینا میباید که
~~آن را دریابد.
# و گفت: تا دیده از کل اشیا نابینا نگردد، به حق بینا نشود.
# و گفت: بلا و مجاهدهآ این راه چنان که شرط است صادقانه بر نفس خود نه تا بقا و
~~مشاهدهآ حق بر تو مکشوف شود.
# و قال: أهل الهشاهدة لا یغیبون عنه قانما و لا قاعدا و لا نانما و لا منتبها، غایبین بأسرارهم حاضرین
~~بأبدانهم.
# و گفت: اول این کار جان بازی است؛ و تا جان در لانبازی، از جان خبر نیابی.
# و قال: هذه طریقة لا یبلغ إلیها بالتکلف، ms137 وإنما هی قضل الله یوتیه من یشاء.
# و گفت: شیخ روزبهان، رحمة الله علیه، فرموده است: لم یخلق هی نفسه استعداد المعرقة
~~لم یعرف هی الدنیی والآخرة.
# و گفت: ابن عباس، رضی الله عنهما، فرموده است: من لم یعرف الله فی الدنیی لم یعرفهآ
~~فی الآخرة.

PageV01P174

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0135.png)

# و گفت: هم چنان [تا] از شب آثاری باقی بود ممکن نبود که روز روی نماید،
~~هم چنین تا پشت به دنیا نکنی، طمع مدارکه روی به آخرت آوری؛ و تا صورت خود
~~خراب نکنی، توقع مدار که باطن خود آبادان کنی؛ و تا از خلق دور نشوی، امید
~~مدار که به حق نزدیک گردی؛ و تا از خود غایب نگردی، چشم مدار که به خدای
~~حاضر شوی.
# و گفت: عبادت به عادت نباید کرد که تأثیر آن به دل نرسد؛ جسمی باشد بی جان
~~و هیچ منفعت از آن به ظهور نیاید.
# و قال الشیخ، قدس الله روحه: إن المقصود من العباداة تاثیرها فی القلب. وإنما تاکل آثارها
~~بکثرة الهؤاظبة علی العباداة حتی ینقطع من النفس حب الدنیی ویترشح فیه حب الله تعالی.
# و شیخ، قدس الله روحه، گفت: هر چه و هر عبادتی [تأ]ثیر آن به دل نرسد نقد
~~دل نبود. و در قبر زبان نتوان گفت. و چون زبان کرم و مور و رشمیز بخورد، حدیث لا
~~إله إل الله چون توان گفت اگر در دل نقد این کلمه نباشد. و فی الحدیث: القبر یاکل اللحم
~~والشحم و لا یاککل الإیمان والمعرفة. پس، حقیقت این کلمه باید که در درون رخت بنهاده
~~باشد تا در گور بتواند دل این کلمهآ توحید میگوید. و نقد دل ایمان است که قرارگاه
~~او در دل است. کما قال الله تعالی: وولما یدخل الایمان فی قلوبکم، (الحجرات: 14) پس،
~~هرکس که دوام ایمان خواهد محافظت1 دل بر دوام باید کرد. و به یقین بباید دانست
~~که یافت ایمان در حضور دل است؛ و غیبت ms138 ایمان در نسیان دل است. پس، اگر دل
~~شناختهای و می دانی که دل چیست، به حسب آن که تو را با دل قربت است، نصیبی
~~از ایمان تو را حاصل است. و اگرندانی که دل چیست، به گفتار زبان و عمل جوارح
~~مغرور نباید شد که غلام مرده را هیچ قیمت نباشد. و دل آن است که ملازم حق
~~باشد.
# و گفت: شیخ جنید، رحمة الله علیه، فرموده که اتفاق چهارهزار پیر طریقت
~~است که نشانهآ دولت و سعادت شخص آن است که هرگاه که دل خود طلبد، ملازم
~~حضرت حق تعالی بیند. و این دولت و سعادت آسان برنمی آید، بلکه درد دین

PageV01P175

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0136.png)

~~میباید. اگر سلطان درد در سینهآ مرد تیر برزند، جمله صفات نفسانی سوخته آید و
~~سر فطرت غیب، که نور معرفت است، ظهور یابد. نقطهآ نور در مکنون حجر مستور
~~است؛ چون سوختهای بیابد، در وی رسیدن حاصل وقت باشد.
# در نهاد هریک نقطهآ نور و ظلمت نهاده شده است. شهوات نفش جمله غذای
~~ظلمت است. پس، چون شخص به طلب مراد نفس و حب جاه و مال و تشیخ و
~~خانقاهداری و بدبختیها، که عمر در آن ضایع میشود، خرج شود، لاجرم ظلمت
~~آشکارگردد و آن شقاوت ابد است، عیاذا بالله منها. و اگر عنان نفس بازکشد و ظاهر
~~و باطن خود را بر قانون شرع و متابعت ارباب ترک و تجرید و قطع مألوفات و
~~مستحسنات طبیعت مخلصانه آراسته کند، از سر فطرت، نقدی در نهاد جان خود
~~غالب عیان گردد، و آن دولت و سعادت و ملک سرمد است. بنگر امروز تا در نهاد
~~خود غالب چه میبینی، وقتالرحیل از این جهان همان خواهی برد. نادانی اگر به
~~ترک عمارت دل بگویی و به خیالات ناپایدار مغرور شوی و پنداری که از مقامات و
~~حالات سالکان صراط مستقیم خبری خواهی یافت وبه مقصود خواهی رسید.
~~هیهات، هیهات! .فلن تجد یسنة ms139 الله تبدیلا ولن تجد لسنة الله تحویلاء (فاطر: 43) . اما چون
~~جان طهارت شرع دریابد و از ماسوی الله پاک گردد، به بارگاه ادراک این سعادت راه
~~تواند یافت. و این، روش جان است. و طالب این معنی را واجب است دل از فضول
~~بر حلال داشتن و به لقمهآ شبانه قانع شدن و به خرقهآ مختصر راضی بودن واز
~~شرایط و ارکان این معنی آگاه بودن و تمام به جای آوردن، تا به مقصود رسد.
# شیخ ابوبکر وراق، رحمة الله علیه، گفت: هرکس که از مقامات به رنگ و بویی و
~~گفت و گویی راضی شد، اندرون او درخت ناامیدی بروید. من تعلق بالکسل قلینس عن
~~سعادة الدارین. هیچ شک نیست که قرین تسؤا الله جزافسهم، خواهد [بود]. واشارت
~~فاد کرونی، به دولت واذکرکم، (بقره: 147) پیوسته است. و اگر ما به این صفت که در
~~این مهالک افتادهایم و به عادت طفلانه که خوی کردهایم خشنود شویم و متابعت
~~سالکان این راه که آصنام عادات مقهور کردهاند نکنیم، کار مشکل باشد. و هیچ شک
~~و شبهت در این نیست. و این خطاب با همه است که هرکس ارا]که لوح دل [انا

PageV01P176

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0137.png)

# 129
~~ناشایستها پاک نشود او را به مکتب آدبنی ریی راه ندهند. از این زیادت نتوان گفت
~~«کین حکایت نیست پایانی پدید». عاقلان دانند که هرکس که هر روز پارهای به طرف
~~مغرب نزدیک میشود هرگز او را به جانب مشرق رسیدن امکان نیست. بیت:
# چو مشرقست و چو مغرب مثال دنیی و دین
# ازین قریب شود مرد، از آن بعید شود
~~إیاک أن تطع فی الأنس بالله و أنت تحب الفضول. وإیاک أن تطمع فی المنزلة عند الله تعالی وأنت
~~تحب المنزلة عند الناس. هردو با هم راست ناید. کژ مباز زینهار! تا در مقام دوری و
~~بازماندگی عادت پذیر نباشی و به یقین معلوم کنی که دیدار دل در دنیا متصل است
~~به دیدار عین ms140 در قیامت و هرچه در این عالم به طلب و جد و جهد حاصل نکنند در
~~آن عالم امکان ادراک نیست. و اگر تو قانع شوی به آن که هر وقتی زمانی صرف این
~~طلب کنی وفی سائرالاوقات انفاس شریفه در خیالات بیهوده ضایع گردانی، لاجرم
~~حصاد به قدر زرع خواهد بود. و قد ورد فی الحدیث الصحیح من أحوال الأهل
~~الآخرة: هنهم من یری ربه وی کل شهر مرة، و منهم من یری ربه فی کل جمعة مرة، و منهم من یری ربه فی
~~کل یوم موة، و منهم من ینظر الی ربه بکرة وعشیا. و مقصود از بکرة و عشیا دوام است نه عدد؛
~~چنان که کسی گوید: «بام و شام در این کارم.» یعنی همیشه چنینام. اما آن کس که از
~~این دولت محروم بود به جز محبت ذکر چیزی نداند. و ایشان که صاحب دولتاند،
~~مقامات ایشان برحسب حال ایشان بود. جاء شبلی یوما إلی الجنید، رحمة الله علیهما، فقال:
~~فاتقول فیمن الله کاهیه أزلا و أبدا. فقال الجنید: یا شبلی، بینک و بین خیار قومک النا عشر ألف مقام أولها
~~فخؤما بدآت بدو.
# قال الشیخ الاسلام، قدس الله روحه: القعرقة للها الإعتراف بالجهل: والتصوف لله ترک الفضول؛
~~والتفویض لله الطلمانینة عند الوارد؛ والیقین لله ترک الشکوی عند ما یضاد هرادک.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: هرکس که محبوس عالم عقل شد و قید عقل بر
~~پای خود نهاد و اسیر عالم عقل شد، چون احوال عالم ملکوت و جبروت که به
~~چشم عاقل ادراک آن نتوان کرد بر سمع وی گذرد، لایمکن است که فهمی از آن
~~بتوان کرد.

PageV01P177

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0138.png)

~~180
# و گفت: هیچ سعادت و دولت روندهآ راه حق را دست ندهد و آن را میسر نشود،
~~تا از تعلقات دنیا و آخرت و التفات و میل به غیرخدای پاک نشود و از صفات ذمیمه
~~خلاص نیابد وبه صفات ملکی موصوف نشود، تا ms141 وجود و عدم و رنج و راحت
~~پیش او یکسان نشود. و به یقین بباید دانست که صراط مستقیم که سالک راه به
~~حق رساند مناسبت است با عالم غیب وحضرت رب العزة؛ و کوشش تحصیل
~~روندهآ راه حق باید که در اصلاح دل و نفس باشد، نه در اشغال عبادت زواید بر
~~مأمورات شرعی.
# ای پسر، در تبدیل اخلاق کوش تا زود به مقصود رسی. زینهار! از آن قوم مباش
~~که پیوسته خاک بر سر خود میکنند و پندارند که در آب زلال دائم سباحت میکنند؛
~~یا چون خر خراس که گرد سنگ آسیا چشم بازبسته میگردند و می پندارند که منازل
~~قطع میکنند. چون روز به آخر رسد، چشم باز کنند هم چنان بر جای خود باشند
~~خسته وکوفته و پیرشده و عمر به آخررسیده و به هیچ منزل نارسیده. قوله تعالی:
~~وهم یحسبون آنهم یحسنون صنعاء (کهف: 4 15) . بندگی ترک اختیار است و منقاد و مسلم
~~بودن در امتثال آن چیز که او را فرمودهاند. «وذالک فضل الله من یوتیه من یشاء والثه ذوالفضل
~~العظیم، (الحدید: 21) . این دم که در آنی غنیمت باید دانست. بیت:
# امروز که دستگاهی داری و توان   بیخی که بر سعادت آرد بنشان
~~إغتنه الفرصة، إن الفرصة تمر مر السحاب. بیت:
~~غنیمت دان در این دم فرصت خویش   که فرصت همچو ابر اندر گذار است
~~و لیس شیء أعز من الکبریت الأحمر إلا ما بقی من عمر العبد. نیست چیزی عزیزتر و نایافتتر از
~~کبریت احمر، یعنی برق، الا آنچه مانده است از عمر بنده. پس، باید که آن را
~~غنیمت شمرد و به اخلاص صرف کند، تا پشیمانی نیابد.
# و شیخ، قدس روحه، گفت: چون لطیفهآ فیض الهی از سرادقات جلال روی در
~~عالم جان عارف نهد، چابکی وی در آن زمان آن است که تن در مصالح خود ندهد و
~~بهبودی خود را نخواهد و اختیار خود در میان نیاورد و ms142 فضولی عقل و دانایی دل و
~~بینایی جان از میان بردارد و عقل بر لب دریای معرفت فروگذارد، و دل در لجهآ

PageV01P178

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0139.png)

~~توحید رها کند و جان در روی دریای عرفان، التفات ننماید و خود را بیخود در قعر
~~بحراحسان ناپد یدارکند، تا از این لطیفه نیک متمتع شود، و اگرنه قوت بحر احسان
~~دیگر در ابروی دریا اندازد. بیت:
~~از رفتن وآمدن همی خوش باشد   کین رفتن و آمدن نه از پیشهآ ماست
# و گفت: ای سلیم، تو چه دانی که بر جان پاک صادقان این راه چه میگذرد؛ چون
~~تو در میان کار نیستی، بر تو سهل و آسان است. ما أهون الحرب علی النظار به!
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: مرد آن است که چون آسیب سیاست جهان آشوب
~~قهاری روی نماید، «اذا زلزلت الارض، (زلزله: 1) ، ماذا السماء انشقت، (انشقاق: 1) وکشف
~~و عیان شود، از پرده توان بیرون آمدن، و در رسوخ مهابت و عظمت و جلال از لذت
~~بیخودی چنان هائم بود که سامان به خود بازآمدن بازنبیند. و این معنئ صفت
~~سالکی باشد که از رعونت نهاد خود خلاص یافته باشد و در حمایت این حالت از
~~حوادث هر دو عالم محفوظ باشد.
# مقصود از این اشارت آن است که چندان که امکان باشد، سعی و کوشش
~~میباید نمود تا بویی از ایمان حقیقی به مشام جان برسد. و امکان نیست که
~~بیجهد و مجاهده نصیبی از این احوال حاصل آید؛ و مپندار که بیبلا و
~~مشقت و مجاهده و ریاضت وموافقت و متابعت اهل سنت و جماعت، به نقد
~~ایمان و مقامات و حالات مؤمنان -که رسول، صلی الله علیه وعلی آله وسلم،
~~از ایشان خبر بازداد و گفت: نی من الفه والمؤمنون منی - کسی را رسیده است یا
~~تواند رسید.
# زهیر بن نعیم، رحمة الله علیه، که از بزرگان دین بود گفت: یخلق بلله الدی لال الا هو
~~لأنا بمن لآ ms143 یؤمن بالله شبه بمن یومن. ای عزیز، آن کس که قدر ایمان به خدای تعالی دانسته
~~و بزرگی آن نیک معلوم کرد چنین خبر بازمیدهد و سوگند یاد میکند و میگوید: به
~~آن خدایی که نیست خدایی جزاو، که من به آنکس که ایمان ندارد به خدای تعالی
~~ماننده ترم از آن کسی که ایمان دارد به خدای.

PageV01P179

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0140.png)

~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: اگر درویشی صادق سالها در این راه به ریاضات و
~~مجاهدات و به انواع عبادات و طاعات مشغول شود تا یکی از مقامات صادقان و
~~حالات اهل تحقیق بیابد، جایز نیست که از آن اسرار کلمهای بر زبان آورد، زیرا که
~~آن موجب خرابی کار اوست.
# و گفت: هرکس از سالکان این راه که در این عهد بگذارند تا عنان سخن رها کند و
~~هذیانی که میخواهد بگوید، گوینده و شنونده هردو مطرود و مردود و مخذول
~~شوند و هیچ برخورداری از انفاس منورهآ اهل حضور و ارباب قلوب نیابند، و در
~~معرض هلاک باشند تا دانند. و منع و زجر هرکس که کلمهای در این معنی و احوال
~~گوید واجب و لازم است و عین شفقت است، و اگرچه سالها باشد که در خلوت و
~~عزلت سعی میکند و اگرچه بیان پسندیده و تقریری آراسته بکند؛ قطعا رخصت در
~~شنفتن و مجال دادن نیست که حرفی و کلمهای در این باب بگوید، تا شر سخن او به
~~دیگر راهروان و سالکان خاکسار نرسد، و به سلامت در عبادات و اوراد سعی
~~مینمایند و سرگردان و گم راه نشوند. و اگر در این معنی کلمهای گوید که مایهآ
~~او نباشد، بیشک هلاک او باشد. و من تکلم عن حال تم یصل إلیه حرمه الله الؤصول
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: درویشی به خدمت زاهد ابوبکر همدانی، رحمة
~~الله علیه، رفت و فتحی که از این کار یافته بود در خدمت زاهد عرضه داشت. زاهد،
~~رحمة ms144 الله علیه، گفت: مبارک است. کاری میباید کرد و از این معنی خاموش میباید
~~بود. پس گفت: شیءآ عظیم بود که کسی در شبانگاه گوشت خورده باشد، روز دیگر
~~استخوان آن گوشت از گردن خود بیاویزد و به مردم نماید که من دوش گوشت
~~خوردهام! هرگز هیچ عاقل این نکند. و شیخ، قدس الله روحه، در معنی این کلمات
~~که زاهد فرمود که هرچه از راه دل و جان درآید، که آن عالم تحقیق است، به زبان

PageV01P180

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0141.png)

# 183
~~نباید آورد، که عالم تقلید است؛ که آن ظلم و نادانی بود.
# و شیخ، قدس الله روحه، فرمود که هرکس که به خدمت زاهد رفتی و سخنی از
~~طامات و شطحیات گفتی، زاهد، رحمة الله علیه، به این عبارت فرمودی که «من
~~هزار خروار حقیقت به فلیسی نخرم. در این راه طریقت باید.
# درویش محمد بن عبدالله گفت: روزی، به خدمت شیخ رفتم تا فایدهای فرماید.
~~فرمود که زینهار! که سخن درویشان با دو کس نگویند: یکی که محرم آن باشد، و
~~یکی که محرم آن نبود. زیرا که آنکس که محرم آن بود حاجت با وی گفتن نیست که
~~او خود میداند. و آن کس که محرم آن نبود هیچ فایدهای از آن سخن به وی نرسد،
~~بلکه زیان وی در آن بود.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: ابوابراهیم نجار، رحمة الله علیه، فرمود که روزی
~~عبد الرحمن درودی، رحمة الله علیه، مرا گفت: ای پسر، هر وقتی که تو را اندر سر
~~چیزی پدید آید که اگر از آن وقت و حالت نفس زنی خلق اندر بلا افتند و تو اندر
~~راحت باشی، بر تو باد که نفس را فرو خوری و بر خلق شفقت کنی، تا خلق اندر
~~راحت باشند و تو اندر بلا باشی، که جوانمردی و شفقت و مروت این است که با
~~خلق خدای نگاه داشته باشی.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: چون شیخ ms145 شبلی، رحمة الله علیه، که این سخن
~~آشکار کرد، شیخ جنید، رحمة الله علیه، که استاد او بود، از وی خوش نیامد و او را
~~ملامت کرد و دعای بد گفت و قال: یا آبا بکر، نحن خبنا هذا العلم تجیرا ثم تکلمنا به فی السرا]]
~~وجنت أنت فآفشیته علی رؤس الخلایق لأبارک الله فیک؛ بعد از آن شیخ شبلی، رحمة الله علیه،
~~از این سخن هیچ نگفتی، چنان که روزی یکی از سالکان این راه به خدمت وی آمد تا
~~از این معنی او را سخنی گوید، شیخ شبلی او را گفت: نهینا عن اظهار هذا المعنی کما نهینا عن
~~الزنا. ما را نهی کردهاند از اظهار کردن این معنی، هم چنان که ما را نهی کردهاند از زنا. و
~~ما را اجازت نداد در این کلمات سخن گفتن. و تا زنده بود بقیت عمر، این حدیث
~~پوشیده داشت و باکس نگفت.

PageV01P181

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0142.png)

~~فصل بیست و پنجم در فوت [و]خاتمت کار
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: غروری که آدمیزاد را افتاده است که اول او نقطهآ آب
~~است و آخر او مشتی خاک، و او در میانهآ هردو، به پنج روزه عمر فانی، چنان غافل و
~~مغرور شده است که گویی او را خبر بازدادهاند که هرگز از این جهان بیرون نمیباید
~~شد و همیشه جای اوست. بیت:
# یا أهل دار قناء لا مقام بها   إن اغترارا بظل زانآل حمق
# وگفت: رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، فرمود که راست ترین کلمهای که
~~شعرا گفتند گفتار لبید است:
# ألائل شیء ما خلا الله باطل   وثل نعیم لا محالة زانل
# أوحی الله تعالی إلی موسی علیه السلام اذ کزه آنک ساکن القبر قلیمنعنک کثیر من الشهوات. وحی کرد
~~حق تعالی به موسی، علیه السلام، و گفت: یادکن آن که مسکن تو گور است، که این
~~اندیشه بازدارد تو را از بسیار آرزوها. و قال یحض الصالحین: ms146 من أکثر ذکر الموت رضی من
~~القلیل. گفت: هرکس که یاد مرگ بسیار کند راضی شود به اندک از دنیا. و قال النبی،
~~صلی الله علیه و علی آله و سلم: أکثروا ذکر هادم اللدات. گفت: بسیار کنید ذکر
~~خراب کنندهآ لذتها - یعنی مرگ- تا دل در این عالم ننهید، که هر آینه مرگ آمدنی
~~است و شما آن را از خود بازنتوانید داشت. ألا، إن ذکر الموت خیر مؤدب. و قال النبی،
~~صلی الله علیه و علی آله و سلم: یابنی آدم، إن کنتم تعقلون قعدوا أنفسکم من الموتی. والدی نفسی
~~بیدهانما توعدون لات وما أنتم بمعجزین. گفت: ای فرزند آدم، اگر شما عقل دارید، نفسهای
~~خویش از مردگان شمارید؛ که به آن خدای که جان محمد به ید قدرت اوست، که
~~آنچه شما را وعده کردهاند از احوال آخرت آن جمله آمدنی است، و نیستید شماکه
~~کسی عاجزکنید و مرگ از خود بازدارید. و قال: الزاد قیل الرحیل. گفت: زاد آخرت
~~پیش از آن که به آخرت روند باید که حاصل کرده باشند، تا در آن دم، در پشیمانی و
~~حسرت نمانند.
# قال الشیخ، قدس الله روحه: کل تقین فهو خاتقة إذ یمکن أن یکون القوت متصلا یه، قلیراقب

PageV01P182

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0143.png)

~~الأنفاس، وإلا وقع المحدور و دامت الخسرات حتی لا ینفع التحسر. گفت: هر نفسی1 که از تو
~~برمی آید به یقین بدان که خاتمت کار تو آن است، از جای آن که ممکن است که مرگ
~~به آن متصل است و تو نمیدانی. پس، این نفس که در آنی غنیمت شمار و انفاس
~~خود را مراقبت کن، و اگر نه ناگاه در چنبر مرگ افتی و در حسرت جاودان بمانی، و
~~آنگاه تو را هیچ سود ندارد حسرت خوردن.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: هرچه امروز بکاری فردا همان خواهی درود، خواه
~~نیکی و خواه بدی. و هرچه امروز نقد تو است فردا همان خواهد بود. واعلم أن ms147 تمرة کل
~~بدر فی النهایة یکون من جنس بذرها فی البدایة. و بدان که ثمره هر تخمی در آخر زرع هم از آن
~~جنس خواهد بود که در اول آن تخم کشته است. و لهدا ها سیل الجنید، رحمة الثه علیه: ما
~~النهایة؟ قال: الرجوع إلی البدایة.
# وصیتی خواستند از شیخ شبلی، رحمة الله علیه، فقال: أنزم الوحدة و أفح اسمکن عن
~~القوم واستقبل الجدار حتی موت. گفت: ملازم تنهایی باش ونام خود از میان قوم محوکن
~~- یعنی بینام ونشان باش - و روی در دادار آور تا آن هنگام که مرگ به تو رسد.
# و قال الشیخ، قدس روحه: لیس للجهاد الأکبر آخر إل الموت فلیلازم المجاهدة بقیة العمر.
~~گفت: جهاد اکبژ آخر آن نیست الآ مرگ؛ پس بقیت عمر ملازم مجاهده باید بود.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: مالک دینار، رحمة الله علیه، بر مروحهآ خود -
~~یعنی بادبزن - این بیت نوشته بود:
# تروح بروح الله لا بالراوح   وأیقن بأن الموت عاد ورانح
~~یعنی بیاب آسایش به رحمت خدای، نه از بادبیزن. و یقین دان به درستی که مرگ
~~بامدادی یا شبانگاهی خواهد رسید.
# و قال الشیخ، قدس الله روحه: رحم الله عبد أجعل العیش عیشا واحدا یأکل کسیرة ویلبس خلقا و
~~لزق بالأرض واجتهد من العبادة وبکی علی الخلینة وهرب من الناس وابتغی الرحمة حتی یابتیه أجله وهو
~~علی ذیک. گفت: رحمت خدای بر بندهای باد که زیست خود به یک چیز بازآورده
~~باشد: آن که خورش وی کسیرهای نان بود، و لباس وی خرقهآ کهنهآ درویشانه، و در

PageV01P183

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0144.png)

~~روی زمین نشیند، و در عبادت حق تعالی جد و جهد نماید، و بر تقصیرات خود
~~میگرید، و از خلق کناره کند و رضای خدای جوید، و در این باشد تا آن زمان که
~~مرگ به وی رسد.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: مرد آن است که شرایط و ارکان راه دین چنان به قدم
~~آورد که در ms148 وقت جان دادن اثر شوق در دل او ظاهر باشد؛ نه آن که چون آسیب زخم
~~عزرائیل، علیهالسلام، به وی رسد، خامی و نارسیدگی در وی پدید آید و در خمول
~~ذکر فرو شود؛ و عیاذا بالله، و آن نشانهآ نامحرمی و شقاوت باشد.
~~و گفت: نیک بخت آن است که نصیحت نبویه، علیه أفضل الصلواة، که
~~می فرماید: و عد نفسک من أصحاب القبور قبول کند و بر سر گور خود و مرگ خود معاینه
~~ببیند و گور خود را زیارت کند، که چون در زندگن خود را مرده بیند، سودی تمام
~~بود و دولتی بینهایت باشد او را؛ و اگر در زمان مردگی خود را مرده بیند، هیچ
~~سودی نخواهد داشت و در حسرت کار فوت شده بماند. تا چنین مرگ تو را حاصل
~~نیاید، سر موتوا قبل أن تموتوا ندانی. نشنفتهای که رسول، صلی الله علیه و علی آله و
~~سلم، چه میفرماید: قال من أراد ان ینظر الی عیت یمشی علی وجه الأرض فلینظر إلی أبی بکر
~~الصدیق. گفت: هرکس که میخواهد که بنگرد که مردهای در روی زمین میرود، گو
~~نظرکن به ابوبکر صدیق، رضی الله عنه.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: تا مرد از خود نمیرد، به خدای زنده نشود. و تا مرد
~~در پنداشت وجود خود دم میزند و به وهم و فکر و تدبیر خود در بند است، او از
~~جملهآ ممات بود که هنوز ذوق حیات نیافته باشد. وما من صباح و لامساء الا مناد ینادی آیها
~~الناس الرحیل الرحیل! نباشد هیچ بامدادی و نه شبانگاهی الآکه نداکند منادی کنندهای
~~وگوید: ای مردمان، وقت رفتن است از این عالم. بیت:
# وقت کوچ است رخت بربندیم   حان وقت الرحیل یا أحباب
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: آنس بن مالک، رضی الله عنه، روایت کند که
~~رسول، صلی الله علیه و علی آله وسلم، فرمود: ما من لیلة إل فناد ینادی من بطنان ms149 العرش: یا
~~تنی آدم إن ربدم عز وجل یقربکم اللام ویقول شوقفا یم قلم تشتاقوا وخوفنام قلم تخافوا وتحنائم قلم

PageV01P184

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0145.png)

~~تبلوا باللیل تنامون و بالنهار تففلون. السفر طویل و فتی یقطعون1 یا أبناء العشرین جدوا واختهدوا. یا أبناء
~~الثلاثین لاعدر لهم. یا أبناء الأربعین والخمسین زرعا قددنا حصاد لم. یا أبناء الستین والسبعین، قهلا من الله
~~مهلذ. گفت: نباشد هیچ شبی الآکه منادی کنندهای ندا کند از میان عرش و گوید: ای
~~فرزندان آدم، خدای عزوجل شما را سلام میرساند و میگوید شما را آرزومند
~~شدم و شما مرا آرزومند نشدید؛ و ترسانیدم شما را و نترسیدید؛ و نوحه کردم شما
~~را، نوحه نکردید. به شب خوش می خسبید و به خواب میروید و به روز از من غافل
~~میشوید؛ و شما را سفری دراز از پیش است، این راه کی از پیش خواهید بردن؟ ای
~~شما که بیست سالهاید، جد و جهد نمایید در راه دین. ای شما که سی سالهاید، شما
~~را هیچ عذر نمانده. و ای شما که چهل سالهاید و پنجاه سالهاید، کشتهزار شما را
~~وقت درودن رسیده. و ای شما که شصت و هفتاد سالهاید، درنگ مکنید و از خدای
~~بازممانید. قد انقضی أکثر المدة وما خصلت للموت عدة.
# وقت سفرست و کا[ر] ناساختهایم وین عمر عزیز جمله درباختهایم
# چیزی نخریدیم و زر انداخته ایم
# دردا و دریغا که به بازار وجود چیزی
# اگر تو را معلوم شدی آنچه تو را در پیش است، حاجت به هیچ وعظ و تذکیر
~~نبودی؛ اما مشکل آن است که تو در خواب غفلتی؛ ترسم که بیدار شوی روز بود.
~~الناس نیام وإذا ماثوا انتبهوا. بیداری پیش از مرگ باید تا سودمندی حاصل آید، که بیداری
~~بعد از مرگ جز پشیمانی و حسرت حاصلی نبود. این دم نقد را غنیمت شمار. بیت:
# بر دولت ناآمده فالی بزنیم
# بل تا به جهان پری و بالی بزنیم بر دولت ms150 نا
# زان پیش که کوس رحلت ما بزنند   بر طبل امید خود دوالی بزنیم
# و [باید] این پنج روزه عمر عاریتی غنیمت شمرد و جد و جهد صادقانه در این
~~راه بنماییم و از این عالم فانی توشهآ عالم باقی، که هرگز آخر آن نیاید، حاصل کنیم؛
~~باشد که بعد از مرگ، در حضرت سابقان و صادقان این راه خجالت و شرمساری
~~نبریم. بیت:
# و أخجلناه من وقوف باب دارکم   إد قال صاحبکم من أنت یا رجل

PageV01P185

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0146.png)

~~153
# قنادر عمرک قبل الفوت   واغتنم حیوتک قبل الموت
# و اعلم أن الموت أقرب غانب   قتزود یلرحیل وتأهب یلقاء
# ملک الموت قعن قلیل
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: رسول الله، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، فرموده
~~است: من جاوز الأربعین قلم یغلب خیره شره ونما یتجه إلی النار. گفت: آنکس ککه عمر او از
~~چهل سال بگذرد و غالب نشود خیر او به شر او به درستی که ساخته میشود از
~~برای او آتش.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: چون عمر به چهل سال رسید، هنگام رحیل
~~آمد. پس، باید که همواره مرگ و گور و قیامت پیش هر دو چشم خود بازدارد و
~~آمل دراز و دوستی دنیا و حرص و رغبت آن از خود دفع کند، که این جمله
~~خیر اوست.
# و گفت: از چیزی که نقد بنی آدم است که البته به او خواهد رسید مرگ است. و
~~ای عجب که هیچ کس آرزوی مرگ می نکند و همه از وی نفرت دارند! و این مشکل
~~کاری است؛ و نتیجهآ این نیست جز غفلت و دوستی دنیا. اگر این هردو از شخص
~~دفع شود، مرگ را کراهیت ندارد.
# و گفت در حدیث آمده است که مردی از انصار به خدمت رسول، صلی الله علیه
~~و علی آله وسلم، رفت وگفت: یا رسول الله، مادر و پدرم فدای [تو] باد، چه شده
~~است که مرگ دوست نمی دارم؟ ms151 رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، گفت: تو را
~~مال هست؟ گفت: بلی یا رسول الله، مال بسیار دارم. گفت: در راه خدای صرف کن و
~~همه از پیش بفرست. گفت: یا رسول الله، نتوانم که آن را دوست میدارم. رسول،
~~صلی الله علیه وعلی آله و سلم، گفت: المرء مع ماله: إن قدمه أحب أن یلحقه. وإن خلفه أحب
~~أن یتخلف معه. فرمود که مرد با مال خود است: اگر از پیش بفرستد، دوست دارد آن که
~~از پی آن برود؛ و اگر از پس دارد، دوست دارد آن که واپس ایستد و با مال خود
~~باشد.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: دنیا بهمثابت زندان است: هرکس که در زندان

PageV01P186

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0147.png)

~~گرسنگی و برهنگی و غم و اندوه و بلا و نایافت مراد و زحمت و مشقت زیست وی
~~بود بی شک طلب خلاص کند از زندان؛ و هرکس که همه روز به عیش و طرب و
~~نشاط و خوش زیستن در آن مشغول بود و در این جمله خوی کرده بود یقین که دل
~~ندهد که از آن جا بیرون رود.
# و گفت: هرکس که سعی او در آعمال آخرت بود و همه روزکار آخرت کند و دنیا
~~خراب کند و معموری آخرت حاصل کند مرگ بر وی خوش بود و آن را کراهیت
~~ندارد، زیرا که از جای خراب به جای معمور میرود. اما آن کس که سعی در کار دنیا
~~کند همهروزه در معموری دنیا کوشد و کار آخرت فرو گذارد و در معموری آن هیچ
~~سعی نکند هرگز دل ندهد که از جای معمور به جای خراب رود.
# شیخ، قدس الله روحه، روزی این بیت برخواند:
# به امید آن که روزی به عیادت من آیی
# چه خوشست همچو چشمت همه عمر ناتوانی
# پس گفت: اگر کسی خواهد که از معانی این یک بیت برخوردار شود، همواره
~~مرگ و گور و قیامت ms152 پیش دیدهآ خود باید داشتن و آمل دراز و فضولات نفسانی و
~~لذات ناپایدار و دوستی دنیا و حرص و رغبت آن از خود دفع باید کردن و ریاضات
~~و مجاهدات، که ارباب قلوب بیان کردهاند، صادقانه بر خود باید نهادن، تا [از]
~~معانی ای که در این بیت منتضم است، برخورداری حاصل آید.
# و گفت: وهب، رضی الله عنه، گوید در حدیث یافتم که نبشته بود: أبناء الأربعین زرع
~~دنیی حصاده. أبناء الخمسین هلموا إلی الحساب، أبناء الستین هاذا قدمتم وماذا أخرتم؟ ثم لا عدز لکم أبناء
~~السبعین عدوا أنفسکم من موتی. یعنی، ای شما که چهل سالهاید، کشتزاری شما وقت
~~درودن رسیده و ای شما که پنجاه سالهاید، درآیید به حساب خود کردن. و ای شما
~~که شصتسالهاید، از کردار خود چه چیز از پیش فرستادهاید و از دنیای خود چه
~~چیز را پس داشتهاید؛ کارسازی آخرت بکنید که شما را هیچ عذر نمانده. و ای شما
~~که هفتاد سالهاید، خود را مرده شمارید. و قال لقمان لإبنه یا ا[بنی] لاتنس ذکر الفوت
~~فن الموت موکل بک. لقمان حکیم پسر خود را گفت: ای پسر، زینهار که یاد مرگ

PageV01P187

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0148.png)

~~کردن فراموش نکنی؛ به درستی که مرگ موکل است به تو، و تو نمیدانی که ناگاه تو
~~را فروگیرد.
# وگفت: امیرالمؤمنین علی، رضی الله عنه، فرموده است: شیبکن ناعیک. یعنی موی
~~سفید تو خبر مرگ تو بازمی دهد. و فی الأثر ما من شعرة تبیض إلاا قالت لأختها اشتعدی فقد قرب
~~الموت. یعنی، نباشد هیچ موی که سفید شود الآکه گوید به مویهای دیگر که سیاه
~~است که کار ساخته باش، به درستی که مرگ نزدیک رسید.
# فی الشیب لی واعظة لو کنت متعظ   و فی التجارب لی ناهی و مزدجر
# و قال الشیخ، قدس الله روحه: أیها الهسترشد، لآتنم نوم الغافلین زبما یاتی عزرانیل وأنت نانم
~~أعاذک الله من هذه الساعة. ای آن که راه راست ms153 می طلبی، به خواب غفلت مرو که باشد که
~~ناگاه عزراییل، علیه السلام، درآید و تو در خواب غفلت باشی. پناه میدهم تو را به
~~خدای تعالی.
# وگفت حدیث صحیح است: إن العبده لیعالج کرب الموت وسکرات الموت وإن مفاصله ییسلم
~~بعضها علی بعض یقول علیک السلام تفارقنی وأهارقکن إلی یوم القیمة.
# یعنی، چون بنده در حالت نزع و سکرات مرگ افتد، اعضاهای او یکدیگر را
~~بدرود کنند و سلام کنند بر یکدیگر و گویند: بدرود باش که از یکدیگر جدا خواهیم
~~بود تا روز قیامت. و گفت: چون آدمیزاد را چنین مصیبتی از پیش است که هر
~~عضوی و فاصلهای از وجودی که امروز بدان مینازد از یکد یگر جدا خواهد افتاد که
~~باز خاک گردد و هر ذره خاکی از وجود او باد به اطراف برد، عاقلی نباشد که امروز
~~بدان مشغول گردد و به ساز و تمیز و آرایش آن فریفته شود و از عاقبت آن یاد نیاورد
~~و در خواب غفلت نیارامد و غم کار خود نخورد و به لذات ناپایدار که موجب
~~حجب و تعذیب است مغرور شود. وقد قال النبی، صلی الله علیه وعلی آله: إن شدة
~~سکرات الموت علی قدر لدة الحیاة، قمن اکثرمن هذه أکثر له من تلک. گفت: به درستی که سکرات
~~مرگ به قدر خوشی و لذت و کام و مراد زندگانی است. پس، هرکس را که این
~~مرادات بیشتر باشد، سختی سکرات مرگ او بیشتر بود.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: پس، عاقل از پی لذتی نرود که آخر آن مشقت بود.

PageV01P188

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0149.png)

~~بیت:
# چرب و شیرین خوانچهآ دنیا   به مگس راندنش نمیارزد
# و گفت: روزگار هرگز خود لقمهآ بیغصه در دهن کس ننهاده است. پس، به
~~سماحت او مغرور مشو و به چرب و شیرین او منگر. بیت:
~~کان اولین نواله که از دست او خوری   لوزینهایست خردهآ الماس در میان
~~و به مساعدت زمانه مغرور مباش ms154 که او قصدکننده است و ناگاه تو را به روی اندازد،
~~که خوبی وی جز این نیست. بیت:
~~یر ابلق زمانه سواری به هوش باش کاسبیاست نیک لیک بهدندان سوارگیر
~~غره مشو که کام به کام تو مینهد زیرا که تو ضعیفی و تند است بارگیر
~~و لأمان للدهر و لآثقة بالانام. خوشا کسانی که در این عالم دل ننهادند و عیوب مرادات و
~~لذات این جهانی به تحقیق نیک بشناختند و از آن درگذشتند و بامداد و شبانگاه مرگ
~~در پیش چشم خود بازداشتند و از یاد مرگ غافل نبودند. ألا، ان ذکر الموت خیر مؤدب.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم فرمود که: ما
~~رقعت طرفی و طننت إنی واضفه حتی أقبض. برنداشتم چشم خود، که اعتماد و ظن من آن
~~بود که برهم نهم چشم تا جان من بردارند. و چون به گورستان شدی، گفتی: انتم لنا
~~فرط، ونحن لکم تبع وإنا فی آثارکم لاحقون. شما از پیش رفتهاید، و ما از عقب شما خواهیم
~~آمد. ابوهریره، رضی الله عنه، چون جنازهای دیدی، گفتی: امش فنا علی الأثر. برو که ما
~~بر اثر تو خواهیم آمد. و اگر بامداد جنازهای دیدی، گفتی: أغدوا فإنا رانحون. شما بامداد
~~بروید که ما امشب از عقب شما خواهیم آمد. و اگر شبهنگام دیدی، گفتی: روخوا
~~فإنا غادون. شما امشب بروید که ما فردا از عقب شما خواهیم آمد. و مکحول، رضی
~~الله عنه، چون جنازهای دیدی، گفتی: أغدوا قإنا رانحون. پس، گفتی: هذه موعظة بلیغة فی
~~عفلة عظیمة. این موعظه و پندی تمام است؛ ولیکن ما در غفلتی بزرگ گرفتار شدهایم. و
~~همهآ صحابه همیشه در این بودند و یاد مرگ و گور و قیامت فراموش نمی کردند. و
~~آمده است که امیرالمؤمنین عمر، رضی الله عنه، در زمان اشغال خلافت، غلامی
~~نصب کرده بود به این مهم که پیوسته گفتی: یا ms155 عمر، مرگ فراموش مکن.

PageV01P189

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0150.png)

~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: یکی از مشایخ شخصی را دید که میخندید. گفت:
~~أتضحک و تعل أکفانک قد خرجت من عند القصارة. ای که خنده میکنی و از مرگ غافلی، و
~~نمیدانی که مگر کفنهای تو از نزد گازر بیرون آورده باشند و تو از آن بی خبری. و
~~شیخ حسن بصری، رحمة الله علیه، در تمثیل غفلت بنی آدم گفتی: السکین یحد والتنور
~~یسجر والکبش یعتلف! عجب جایی است که کارد تیز میکنند از برای گوسفند و تنور
~~می تابند از برای او، و گوسفند به علف خوردن مشغول است و هیچ آگاهی از این
~~جمله ندارد. حال آن است که بنی آدم از گوسفند غافل تر است از این احوال، از آن
~~جهت که مادر و پدر و برادر در گور مینهد و هم در ساعت که ایشان را دفن کردند،
~~به آنچه ایشان رها کردهاند بازمیگردند و به قسمت کردن آن مشغول میشوند، و از
~~مرگ خود نمیاندیشند و اجلهای ایشان از حال ایشان عجب می آید. الآمال تنقسه
~~والآجال تبسم. بیت:
# أیا جامع الإخوان من کل وجهة   سیخطی بها وراثها و لک الوزر
# و یا عامر القصر الرفیع بناءه   ستنزله فقرا إذا ضمک القبر
# پس، شیخ، قدس الله روحه، گفت: قسمت مال و نقد بنده که انفاس و اوقات وی
~~است چنان باید که رسول، صلی الله علیه وعلی آله و سلم، می فرماید: عدووا أنفاسکم
~~واحفظوا أوقایتکم واستعدوا للعرض الأکبر. گفت: بشمارید انفاسهای خود به یاد حق وکار
~~خود ساخته کنید از برای روزی قیامت.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: عجب دارم از کسی که یکساعت بر عمر او
~~اعتماد نیست که چگونه خرمی مینماید به موجودی که مرگ آن را در دست او رها
~~نخواهد کرد.
# و گفت: شیخ معروف کرخی، رحمة الله علیه، در وقت وفات یک پیرهن که
~~پوشیده بود بیش نداشت. در حالت از ms156 خود برکشید و گفت: این را صدقه کنید که
~~من برهنه در این عالم آمدم تا برهنه بازروم و هیچ چیز این دنیا در ملک من نبود.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: سلمان فارسی، رضی الله عنه، در وقت وفات گریه
~~کردی. او را گفتند: موجب گریه چیست؟ قال: عهد الینا رسول صلی الله علیه و علی آله و سلم

PageV01P190

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0151.png)

~~أن یکون بلغة أحدنا من الدنیا گزاد الراکب. گفت: عهد کرد رسول، صلی الله علیه وعلی آله و
~~سلم، آن که حد یکی از ما [از] معلوم دنیا به قدر زاد سواری باشد، و این زمان نه
~~چنانم که عهد کردهام. چون سلمان، رضی الله عنه، وفات کرد، نگاه کردند و جمیع
~~آنچه رها کرده بود قیمت آن ده درم بود.
# و قال الشیخ، قدس الله روحه: طونی لمن زینه الله تعالی بالزهد فی الدنیی وعدم الأسباب حتی
~~خرج من الدنیی علی صفاء التجرید. گفت: خوشا آن کسی که خدای تعالی آرایش و زینت او
~~کرده باشد به بی رغبتی دنیا و نیستی اسباب آن، تا بیرون رود از دنیا بر صفا و تجرید.
# و قال، قدس الله روحه: الموت معقود بنواصینا قرحم الله عبدا عمل لما بعد الموت. رحم الله عبدا
~~نظر لنفسه قبل نزول الموت. گفت: مرگ بر پیشانی ما بازبسته است. پس، رحمت خدای بر
~~بندهای باد که عمل صالح کند از برای بعد از مرگ؛ رحمت خدای بر بندهای باد که
~~نظر کند بر نفس خویش و او را به راه راست دارد؛ و نظرکند بر دل خویش و آن را به
~~یاد خدای مشغول دارد؛ و نظر کند بر سر خویش و آن را به مراقبت و حضور
~~محافظت نماید، پیش از فرو آمدن مرگ.
# و گفت: این یک نفس عاریتی که با تو است غنیمت دار و به یاد حق تعالی و
~~طاعات و عبادات مصروف دار واین زمان که فرصت مییابی ms157 کار آخرت ساخته
~~دار، که هر نفس که از تو فوت شد امکان رجوع نیست.
# و گفت: در حدیث صحیح است: اذا صلی أحد کم فلیصل صلوة مودع لا یری انه یرجع إلیه
~~أبدا. گفت: چون نماز کنید یکی از شما، باید آن نماز که میکند نماز وداع شمرد، که
~~نمیتوان دانست که او به نماز دیگر رسد هرگز. و من کلامه، قدس الله روحه:
# دلا بشنو ز ما گر یار غاری   مده بر باد عمر خود به خواری
# غنیمت دان گل و باد بهاری   فما بعد العشیة من عواری
# و قال: لیس شیء أعز من الکبریت الآحمر ال مابقی من معر العبد.
# و قال الشیخ، قدس الله روحه: یا أخی، اغتنم قبل خراب هذه العدینة الجسمانیة بأن تتخد فی
~~القدینة الروحانیة لک منزلا و بناء محکما و دارا مخلدا ققد علمت بآن هده الدار لیست بدار هقام بل هی دار
~~قناء وزوال.

PageV01P191

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0152.png)

# و گفت: روز قیامت هر پیغمبری میگویند: نفسی نفسی. و همه به خود فرو مانده
~~باشند. و گویند: شغلنی أمری عن أمر غیری: و در آن روز حق تعالی، خشمگین بود،
~~خشمی چنان که پیش از آن حق تعالی چنان خشمگین نبوده باشد و بعد از آن چنان
~~خشمگین نشود، تا از آن که پیغمبر، صلی الله علیه و علی آله و سلم، شفاعت کند از
~~برای آنکس که او را اجازت دهند. پس، گفت: غنیمت دان این زمان که نفسی از
~~عمر تو باقی است و کار بر تو افتاده است و استعداد به دست تو است؛ و اعقل فی أیام
~~قصار لأیام طوال حتی تربح ربحا منتهی بسروره و گفت: حق تعالی وحی کرد به موسی،
~~علیه السلام، و گفت: یا موسی، چون بامداد کنی باید به اندیشهآ مرگ مشغول باشی.
~~به درستی که ملک الموت در هر ساعت هفتاد بار نظر میکند در نامهآ اجلها و تو
~~ندانی که اجل توکی خواهد ms158 آمد. و گفت: یا موسی، چون شب کنی، باید که اندیشهآ
~~بامداد در تو نبود، که باشد که روح تو قبض کنند و تو در خواب باشی. و گفت: یا
~~موسی، اگر مرگ به تو رسد و بیوضو باشی، باید که ملامت نکنی الآنفس خود را.
~~پس، شیخ، قدس الله روحه، گفت: هم چنان که واجب است که تزکیهآ باطن به حضور
~~محافظت نمایند، هم چنان اباید] که تزکیهآ ظاهر به وضو مداومت نمایند. و
~~گفت: شیخ معروف کرخی، قدس الله سره، روزی طهارت شکست، در حال تیمم
~~کرد. گفتند: یا شیخ، اینک دجله، چرا تیمم کنی؟ گفت: تواند بود که تا به دجله
~~رسم نمانده باشم، و من میخواهم که چون ملکالموت به قبض کردن روح من آید
~~طاهر باشم.
~~شیخ، قدس الله روحه، گفت: بنده را در هر وقتی عملی باید که مناسب آن وقت و
~~آن زمان باشد. و مناسب جمیع ایام حیات بنده آن است که عمل او در خوف بود و
~~لحظهای از خوف وخشیت بیرون نیاید، تا کار او به سلامت بود. اما مناسب زمان
~~وفات بنده در وقت نزع جان او، باید که عمل او در عین رجا بود و امیدواری او
~~به طرف حق تعالی هرچه تمام ترباشد و در آن زمان امیدوار و فارغ و خوش دل بود و

PageV01P192

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0153.png)

~~چنان داند که به نزد مادری مشفق [و] مهربان میرود، که حق، تعالی و تقدس، بر
~~بندهآ خود از مادر مهربان هزار بار مشفق تر است؛ و باید که ظن او به حق تعالی همه
~~نیکویی بود، اگرچه او مجرم و گناه کار بود، که ناامیدی از حق تعالی کفر است، و آن
~~ازگناه کبایر است؛ بلکه در آن زمان، التجا به عفو و کرم و فضل و لطف و رحمت حق
~~کند. جابر بن عبدالله، رضی الله عنه، گوید: سه روز پیش از وفات رسول، صلی الله
~~علیه وعلی ms159 آله و سلم، شنفتم از رسول که میگفت: لا یموتن أحد کم لا و هو یحسن الظن بالله
~~عزوجل. یعنی، باید که نمیرد یکی از شما الآکه او نیکوظن بود به خدای عزوجل.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: هیچ کس بر بنده دوستتر و مشفقتر از خدای
~~نیست، از این جهت که هر دوست مشفق که از تو عیبی بیند یا تو نافرمانی او کنی
~~دوستی او در حق تو خلل پذیر شود و از شفقت و معونت1 بازگیرد، و حق، تعالی و
~~تقدس، جل جلاله و عم نواله، عیبهای بنده میبیند و می پوشد؛ و اگر بنده
~~نافرمانی او میکند، روزی از وی بازنمیگیرد و شفقت از وی دریغ نمیدارد. پس، تا
~~بنده نمیرد، بی وفایی خود و مهربانی حق تعالی معلوم نکند.
# و گفت: شیخ سفیان ثوری، رحمة الله علیه، گوید: دوست ندارم آن که روز
~~قیامت حساب من حواله به مادر من کنند، از آن که حق تعالی به من نیکواترا] و
~~مهربانتر است از مادر. و قال ابوسلیمان، رحمة الله علیه: انی لارحم من یموت فکیف لا
~~یرحمة الرحمن. گفت: من رحمت میکنم به آن کسی که مرده است، چگونه حق تعالی
~~به او رحمت نکند؛ بلکه رحمت حق تعالی در حق او هزارباره بیشتر است.
# و قال الشیخ، قدس الله روحه: لما هبط آدم علیه السلام فی الأرض قبکا وقال: الهی إن لم تقبل
~~توبتی قارحم فربتی. هکذا العیت إذا نزل قبره یکون غریبا و ینظر الله تعالی إلی الغریب فی کل یوم ألف قرة.
~~گفت: آن هنگام که آدم، علیه السلام، بر روی زمین آمد، گریه کرد و گفت: الهی، اگر
~~قبول نخواهی کرد توبت من، رحمت کن به غریبی من. هم میت چون به گور فرو
~~نهند غریب باشد. در حدیث صحیح است که حق تعالی نظر رحمت میکند هر
~~غریب در روزی هزارباره.

PageV01P193

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0154.png)

# شیخ، قدس الله روحه، گفت: اعرابی ای ms160 به حضرت رسول الله رفت، صلی الله
~~علیه وعلی آله وسلم، گفت: یا رسول الله، حساب ما فردای قیامت که خواهد
~~کرد؟ رسول، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، گفت: حق تعالی. فقال اعرابی نجوت
~~و رب الکعبة لأن إذا قدر غفر. اعرابی گفت: به خدای کعبه سوگند میخورم که
~~نجات بیافتم، از آن جهت که گویم به خدای کعبه چون قدرت یابد، عفو کند و
~~بیامرزد. بیت:
# یا هونس الضعفاء فی خلواتهم   أنت الحبیب وما سواک
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: اگر بنده امروز به علم و عقل و شفقت و مرحمت
~~حق تعالی میبیند، به حقیقت این دید در آن زمان مشاهده کند که به عالم فانی
~~رحلت کند و به خدای بازگردد بی زحمت وجود؛ آنگاه، فضل و کرم و لطف و
~~نوازش حق بیند، و گوید: یالیت قومی یعلمون بما غفر لی ربی و جعلنی من المکرمین.
# گفت: مرگ وعده گاه لقاء حق تعالی است. پس، که باشد که لقای حق تعالی
~~رغبت ننماید؟ الموت موعود للقاء و هل رأیت حبیب یکرهآ بقاء خلیله. مرگ وعده گاهی
~~است برای دیدار خدای؛ و هرگز دیده باشی دوستی که دیدار دوستی خود کراهیت
~~دارد؟
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: مجدالدین بغدادی، رحمة الله علیه، فرموده است:
# آن مرد نیام کز عدمم بیم آید
# آیدکان نیمه مرا خوشتر ازین نیم آید
# جانیست مرا داد خدا عاریتی   تسلیم کنم چو وقت تسلیم آید
~~پس، در آن ساعت خوش دل باید بود. انا لله وانا إلیه راجعون بشارتی تمام است.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: دوستان خدای در وقت مرگ چنین گویند:
~~ما کارک خویش با تو بردیم به سر   دستافشانان رویم از این خانه به در
# گفت: دنیا خانهآ غم و اندوه و بلا و فتنه است. و تا مؤمن در این عالم بود، از این
~~جمله خالی نبود. پس، چون از این عالم خلاص یافت و بهشت بر وی ms161 مکشوف
~~شد، دیگر غم و اندوه نیابد و این جمله او را کرامت گردد. الخمد لله أذهب عنا الخزن، ان
~~ربنا عفور شکور. و گفت: در آن زمان که رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، در

PageV01P194

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0155.png)

~~حالت نزع افتاد، فاطمه، رضی الله عنهما، گریه میکرد و میگفت: واکزبا بالگربک یا أبتا.
~~وای اندوها بر اندوه تو ای پدر! رسول، صلی الله علیه و علی آله وسلم، میگفت: «ا
~~کرب علی أبیک بعد الیوم. یعنی، پدر تو ارا] بعد از امروز هیچ غم نخواهد بود. و ربیع بن
~~خیثم، رحمة الله علیه، چون در نزع افتاد، دخترکی که داشت در پایین او نشسته بود
~~و گریه میکرد. ربیع او را گفت: یا بنیة، لا تبکی قولی: یا بشرای لقی أبی الخیر. ای دخترک، گریه
~~مکن و بگوی: بشارت باد مرا که روی آورد پدر من به خیر، کما قال الله تعالی:
~~«والآخرة خیر و أبقی.. (الاعلی: 17)
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: خوف بنی آدم از مرگ یکی آن است که خود را این
~~جسم می پندارد و جز این صورت چیزی از خود نمیبیند؛ و چون مینگرد که دیگر
~~اجسام چون مرگ به ایشان میرسد مردم از ایشان چگونه محترز و متنفر میشوند و
~~ایشان را چگونه در خاک تیره دفن میکنند، از این صفت، دیدن مرگ را کراهیت
~~میدارد؛ و نمیداند که جسم او قفسی است و مرگ به قفسر وجود او میرسد و
~~هیچ کار با مرغ جان او ندارد؛ بلکه مرغ جان او تا آن گاه که در گور تن و قفس وجود
~~محبوس است پژمرده بود؛ اما درحال که مرگ به نفس وجود رسید، مرغ جان را
~~به تازگی، حیاتی حاصل شد و پر و بال آن جهانی بیافت و به ندای مارجعیء مشرف
~~گشت و پرواز گرفت و به مسکن و مقر اصلی خود بازشتافت. إنا له وإنا إلیه راجعون،
~~(بقره: ms162 151) و إنا إلی ربنا لمنقلبون این معنی دارد.
# و شیخ، قدس الله روحه، مثل این کلمات بسیار فرمودی؛ و در ابیات نیز یاد
~~فرموده است، از آن جمله این چند ابیات یاد کرده میشود. بیت:
# برخیز دلا کین دم پیغام ز یار آمد
# سلطان اجل ناگاه بی صبر و قرار آمد
# بشتاب که آن دلدار از شوق تو را خواندهست
# ایام خزان بگذشت دوران بهار آمد
# چندین چه شوی راضی در دوری این غربت
# هنگام رحیل ای دل زین بوم و دیار آمد

PageV01P195

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0156.png)

# ای یوسف جان بازآی، زان چاهبن تاریک
# بر تخت بقا بنشین کز شاهآ نثار آمد
# از گلخن تن برکن در گلشن جان کش رخت
# از جمله کناری گیر کان مه به کنار آمد
# هرچند نفس بشکست آزرده نگشت آن مرغ
# آشانهآ خود بشناخت مونس بر یار آمد
# جان در تن پروحشت در بند بلاها بود
# زان جمله خلاصی یافت درحصن وحصار آمد
# سلطان ازل دیرست کین صید همی خواهد
# در دام چنین سلطان جان تو شکار آمد
# من کلامه، شیخ، قدس الله روحه:
~~فرصت از دست شد دلا دریاب   چند خواهی به ماندن اندر خواب
~~همچو شیران برآی از این غرقاب   حان وقت الرحیل یا أحباب
~~هرچه از عمر در وصول آمد   سربهسر هرزه و فضول آمد
~~مرغ جان زین قفس ملول آمد   الوداع الوداع یا أصحاب
~~پل عمر ای پسر چو گشت خراب   منشین زیر آن که نیست صواب
~~وقت کوچست زین سرای سراب   حان وقت الرحیل یا أحباب
~~یوسف روح شاه و سلطانست   در بن چاه تن بهزندانست
~~هین که هنگام تخت ایوانست   الوداع الوداع یا أصحاب
~~توگلی در میان خار ممان   تو ندیمی درین خمار ممان
~~به غریبی درین دیار ممان   حان وقت الرحیل یا أحباب
~~آفتابی ز ابر تن بهدر آی   از بن چاه درد و غم بهسر آی
~~دیر شد ای مه دوهفته برآی   الوداع الوداع یا أصحاب
~~خانهآ تن ms163 اگرچه ویران شد   هیچ غم نیست جان به جانان شد
~~مور دیگر بر سلیمان شد   حان وقت الرحیل یا أحباب

PageV01P196

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0157.png)

# و من کلامه، شیخ الاسلام، قدس الله روحه:
~~تاکی آخر نام جانان میبریم   دل به جان آمد ز دل جان میبریم
~~دیگران گر زیره از کرمان برند   زیرمان هم باز کرمان میبریم
~~در دریای قدم از تیرهخاک   باز قعر بحر عمان میبریم
~~از چمن برگ گلی باد صبا   برده بود آن باز بستان میبریم
~~ذره بیخورشید تاریکست جای   پیش آن خورشید رخشان میبریم
~~شد خلاص یوسف از زندان و چاه   مژده سوی پیر کنعان میبریم
# و من کلامه، شیخ، قدس الله روحه:
~~دل ز جان برکن که زینجا میرویم   بیدرنگ امروز فردا میرویم
~~مرغ جان از دام تن آمد ملول   زین قفس در صحن صحرا میرویم
~~دیر تا در چاه ظلمت ماندهایم   زین نشیب تیز بالا میرویم
# وگفت: شیخ سهل عبدالله، رحمة الله علیه، فرموده است: إذا دفنت النفس تحت الثری
~~وصل القلب إلی الغرش. گفت: چون جسد در زیر خاک نمکین دفن کردند، دل و جان به
~~عرش پیوست.
# شیخ، قدس الله روحه، روزی در خلقت اشیا سخن میگفت و در تفسیر «ولقد
~~کرمنا بنی آدم، تقریر می فرمود. پس، گفت: جملهآ اشیا بود آنک نبودند، و باشند که
~~نباشند؛ اما آدم و آدمی زاد را بود آنک نبودند، و نباشند؛ که نباشند که در شأن ایشان
~~اشارت چنین آمده است: خلقتم للابد. و این خاص از کرامت بنی آدم است. و قد قال
~~رسول، صلی الله علیه وعلی آله و سلم: ماخلق الله شینا أشبة به من آدم. شیخ، قدس الله
~~روحه، گفت: این تشبه در بقا بود؛ چنان که شیخ ابوالحسن خرقانی، رحمة الله علیه،
~~گوید: تا خدایی خدا باقی است، درد ابوالحسن باقی است. و این کلمه تعلق انه [به
~~این جسم فانیست؛ بلکه1 نسبت این کلمه با روح است و اصلیت شخص.
# و ms164 گفت: هرچه در این عالم به ظهور آمد امید ثبات و بقا بدان نتوان داشت. جبلت
~~آدم، علیه السلام، در این عالم از خاک ساختند؛ و آن خاک نیز به عاریت برگرفته

PageV01P197

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0158.png)

~~بودند؛ لاجرم هرچه عاریتی بود بقا در آن نبود. اما هرچه در عالم بقا به ظهور آید فنا
~~از آن قاصر بود. روح در عالم بقا به ظهور آمد، فناپذیر نگشت و باقی ماند. باز در
~~قیامت که بعث اجسام انسان بود، در عالم بقا خلقت ایشان به هیئتی آفریده شود که
~~هرگز فنا درنپذیرند و همیشه باقی باشند. دنیا خانهآ فناست و آخرت سرای بقاست؛
~~اگر عاقلی، بنگر که کدام نیکوتر و بهتر و .الآخرة خیر و أبقیء (الاعلی: 17) و لا عیش إلا
~~عیش الآخرة. پس، هرکس که مسکن و مقر اصلی خود که در آن ثبات و بقا بود، گو
~~رغبت آخرت کن و کار آخرت ساخته دار و دل از این دنیای فانی برکن و به تنعمات
~~و لذات این جهان که ناپایدار است رغبت منمای و به کلی به خدای بازگرد، که
~~بازگشت همه با او خواهد بود، تا عیش و مراد جاودانی اکه اهرگز زوال پذیر نشود
~~او را کرامت گردد. و بالله توفیق.

PageV01P198

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0159.png)

~~بدان، رحمک الله، که تمامی سؤالات که از خدمت شیخ الاسلام، قدس الله روحه،
~~کردهاند و جواب آن فرموده است، همه درکتاب جواهر الأمینیة یاد رفته است. از آن
~~جمله، بعضی از آن نموداری که خلاصهآ جواب است در این کتاب یاد کرده
~~میشود، به عون الله تعالی وحسن توفیقه.
# سؤال: سید نظام الدین جرهی، علیه الرحمة، که از اصحاب شیخ الاسلام بود، نامه
~~نبشت به شیخ، قدس الله روحه، و سؤال کرد که شاید که گاه گاهی شعر گویم و از
~~جهت رفع ملامت بدان مشغول گردم؟
# جواب: شیخ، قدس الله روحه، در جواب وی نبشت: بسم الله والحمد لله والصلوة والتلام
~~علی رسول ms165 الله صلی الله علیه وعلی آله وسلم ققد وصل الکتاب وقرأته وقهمته وآقول بعد الاستخارة لا
~~ینبغی لسالکی هده الطریقه آن یکون له إشتغال بغیر ذکر الله تعالی. بل واجب علیه محافظة الاوقات ومراقبة
~~الانفاس بحیث لا یفوت عنه لمحة ولحظة وقد ورد فی مقامات الاولیاء من غعض عن الله تعالی طرفة عین لم
~~یهتد إلیه أبدا. گفت: سزاوار نیست سالک این راه آن که باشد او را شغلی به جز از یاد
~~حق تعالی. بلکه واجب است بر وی محافظت1 اوقات و مراقبت انفاس خود کردن

PageV01P199

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0160.png)

~~به حیثیتی که فوت نشود از وی طرفةالعینی. به درستی که وارد است در مقامات اولیا
~~که هرکس که یک طرفة العین چشم از حق تعالی فروخواباند هرگز هدایت نیابد.
# و چند نقل ائمه و مشایخ و حدیث، به دلیل یاد فرموده بود. و ما بدین کلمات که
~~ملخص جواب است اختصار کردیم.
# **
# سؤال: یکی از أبناءالدنیا، که عقد محبت وارادت با شیخ الاسلام داشت، سؤال
~~کرد از شیخ، قدس الله روحه، که املاکی که دارم میخواهم که وقف مسلمان کنم، تا
~~بعد از وفات من، راحت از آن به مسلمانان میرسد. شما چه فرمایید؟
# جواب: شیخ، قدس الله روحه، در جواب فرمود که این صفت که تو را در خاطر
~~است شیوهآ دنیادوستان است که حیف می دارند که از دنیا مفارقت کنند و مال دنیا
~~نمیتوانند که با خود به گور ببرند؛ فراموش کردهاند این حدیث صحیح که رسول،
~~صلی الله علیه وعلی آله وسلم، فرموده است: تیس لک من دنیاک ااما أعطیت قابقیت. و از
~~غایت دنیادوستی وقف میکنند. و معاینه دیدهاند که چندین عزیزان که سعی بسیار
~~نمودند و املاک بسیار وقف کردند این ساعت، به قلیل و کثیر، از آن وقف قطعا هیچ
~~به مستحق نمیرسد و آن بقعهها که وقف بر آن کردهاند خراب میشود و اوقاف آن
~~در دست کسانی افتاده که وصف ایشان ms166 در عبادت نمی آید. چون این احوال یقین
~~روشن است، ای دوست محترم، خردهای که از مال دنیوی در دست تو کردهاند
~~چنین بر سر آن میلرزی؟ آخر سیرت انبیا و اولیا که خواندهای. اندیشهای مبارک
~~فرمای که کجا فرمودهاند که چنین غمخوارگی دنیا میباید کرد تا فنا نشود و این
~~معنی چگونه امکان دارد. بشنوای عزیز، و شفقتی در حق خود بکن و هرچه از دنیا
~~داری جمله به دست خود از پیش بفرست؛ و نصیحت پذیر باش و خودرایی مکن و
~~اشارت أنفق یا بلال و لا تخش من ذی العرش إقالاگوش دار.
# هرچه داری جمله بند جان توست   ور نداری هیچ جمله آن توست
# تاکی در این فکر و اندیشه باشی که چون کنم که این دنیا فنا نشود. زینهار از این
~~اندیشهآ بیهوده خود را خلاصی ده. از این حدیث صحیح بترس: قال رسول، صلی

PageV01P200

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0161.png)

~~الله علیه وعلی آله وسلم: من اصبح وأمسی وهمه الدینار والدرهم حشر مع الیهود والنصاری ومع
~~الدین یدعون مع الله إلها آخر. خلاصهآ این حکایت آن است که از مال دنیا هرچه داری
~~نصیبهآ تو آن است که هم در حیات خود از دست بدهی و خاطر از آن برگیری و از
~~دل بیرون کنی، زیرا که از هرچه وقف کنی احکام جمله سلاطین و حکام زمان بر آن
~~حاصل کنی، باد بر دست تو ماند و هیچ فایدهای به هیچ کس بعد از تو ندهد؛ و
~~چنین که می بینی که بر وقف کردهآ دیگران چه میکنند، بر وقفی که تو بکنی نیز همان
~~خواهند کرد. اکنون زحمت خود مدار و سعی به هرزه مکن و تسلیم شو.
~~سؤال: شیخ را سؤال کردند از معنی این حدیث که رسول، صلی الله علیه و علی
~~آله وسلم، فرموده: الفقر سواد الوجه فی الدارین.
# جواب: شیخ، قدس الله روحه، گفت: تمامی معنی این حدیث در این دو بیت
~~است، بیت: ms167
# درویش که لاف معرفت زد   وز عجز نبرد این سخن پیش
# در هر دو جهان خجل فرو ماند   زانست سیاه روی درویش
# سؤال: شیخ را سؤال کردند که چه فرمایی در این کلمات که شیخ ابوالحسن
~~خرقانی، رحمة الله علیه، فرموده: لآ قرق بینی و بین الله إلآ بسنتین. و در نسخهآ دیگر
~~فرموده: آنا أقل من رتی بسنتین. یعنی من کوچکترم از خدای خویش به دو سال.
# جواب: شیخ، قدس الله روحه، فرمود که چنین نیست که نقل کردهاند. بلکه لفظ
~~سنتین، شینین بوده است؛ و نساخ و خواننده هیچ کدام مفهوم نکردند، و این لفظ شیئین،
~~سنتین مفهوم کردند. و این عبارت همان کلمات است که شیخ بایزید بسطامی،
~~قدس الله سره، فرمود: لا هرق کینی وبین الله إل بشینین: العظمة الکبریا.
# سؤال: روزی درویشی به خدمت شیخ آمد و از کلمات مشایخ، از شطحیات،
~~سؤالی کرد.
# جواب: شیخ، قدس الله روحه، گفت: ای عزیز، این اخلاق از آن جمله نیست که به
~~سؤال و جواب درتوان یافت. بلکه اگر به تعلیم و تلقین میسر شدی، مشایخ فرزندان
~~خود را تعلیم کردندی. ولیکن این طریق به مجردی و پاکبازی و سوز و نیاز و ثبات و

PageV01P201

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0162.png)

~~قرار و عنایت خدای از پیش توان برد. پس، گفت: هذه طریقة لا یبلغ إلیها بالتکلف وانما هی
~~قضل الله یؤتیه من یشاء
# سوال کردند از شیخ، قدس الله روحه، که قربت حق بزرگتر است یا معرفت حق؟
# جواب: شیخ، قدس الله روحه، فرمود که معرفت حق بزرگ تر است از قربت حق؛
~~از آن جهت که معرفت بعد از قربت حاصل آید، و بسیار قربت باشد که معرفت در
~~آن نبود؛ اما معرفت عین قربت است.
# سؤال کردند از شیخ، قدس الله روحه، که بانگ نماز درگوش میت گفتن در حدیث
~~آمده است یا نه؟
# جواب: شیخ، قدس الله روحه، گفت: در حدیث نیافتم؛ در کتبها نیز نیافتم که ms168 در
~~این باب نقلی از ائمهآ دین کردهاند. ولیکن در بلاد عرب یافت شد که هرکس در قبر
~~مینهند بانگ نماز درگوش وی میگویند. و نقل کردند از شیخ ظهیرالدین بزغش،
~~علیه الرحمة والمغفرة، که در جنازهآ یکی از مریدان حاضر بود و فرمود و بانگ1 در
~~گوش وی گفتند. و نیز در حدیث وارد است که در حال که فرزندی از مادر به وجود
~~آید، بانگ نماز در گوش وی گویند. و چون از دنیا مفارقت کرد، ولادت ثانیه
~~مینهند، و چنان است که در عالم آخرت به وجود میآید، عجب نبود اگر به قاعدهآ
~~ولادت اول، بانگ نماز در گوش وی گویند. و هریک از این معنی که یاد کرده آمد
~~دلالت میکند بر آن که بانگ در گوش میت گفتن در آن حالت که در قبر نهادند
~~مستحب است. و اصلی دارد؛ و منع آن نشاید کردن. و اگرچه حدیثی در این باب به
~~ما نرسید، سر آن برائمهآ دین و علمای اسلام، رحمهم الله، پوشیده نمانآد.
# سؤال کردند از شیخ، قدس الله روحه، که چه فرمایی در این خیرات و صدقات و
~~عمارات که خکام از برای راحات خلق کنند: ایشان را از آن نفعی باشد در آخرت
~~یا نه؟
# جواب: شیخ، قدس الله روحه، فرمود که نفع آن خیرات خداوندان مال را بود.
~~پس، اگر حاکم آن مال از تجارت و زراعت حاصل کرده باشد، نفع آن خیرات او را

PageV01P202

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0163.png)

~~بود. و اگر به ظلم و ستم از دیگران فراگرفته باشد، نفع آن نصیب خداوندان مال را
~~بود. پس، گفت: حق، تعالی و تقدس، فردای قیامت [که اجمعی را حاضرگردانند،
~~و ایشان را ثواب و درجات و مقامات عالی کرامت کند. ایشان گویند: خداوندا، ما
~~در دنیا کاری نکردیم که شایستهآ این دولت و منزلت باشیم، این فضل و کرم و
~~رحمت از کجا ما را عطا فرمودی؟ حق، تعالی و تقدس، گوید: ms169 فلان حاکم در دنیا
~~شما را ظلم کرد و به جور و ستم سعی بردی که شما را بود از شما فراگرفت و آن را
~~در راه خیرات صرف کرد، و این نفع حاصل آن است. و من که خداوندم ظلم روا
~~نداشتم: این ثواب و درجات به سبب ایشان از آن شماست. ایشان گویند: خداوندا،
~~چون تو که خداوندی ظلم روا نداری، ما که بندگانیم نیز ظلم روا نداریم: چون ما
~~[را] این ثواب و درجات به سبب ایشان حاصل شد، ما نصیبی از این ثواب به ایشان
~~میدهیم. حق تعالی ایشان را ضایع نگذارد و از این ثواب و درجات نصیبی بخشد.
~~سوال کردند از شیخ، قدس الله روحه، که چه فرمایی در آن که کسی خیرات و
~~صدقات به ریا کند: او را اجری باشد یا نه؟
# جواب: شیخ، قدس الله روحه، فرمود که بر ریا که راحت مسلمانان و بندگان خدا
~~در آن هست آن عبادت است، و اجر آن ضایع نماند. و ترک دنیا کردن به هر حال که
~~هست مبارک است و امساک آن پسندیده نیست.
# سوال: مولانا احمد ولی گفت: روزی در خدمت شیخ بودم، و شیخ، قدس الله
~~روحه، در احوال و کشف و مقامات مشایخ سخن می فرمود. سؤال کردم و گفتم: یا
~~شیخ، در این زمان که ما در آنیم، این معانی که شما تقریر می فرمایید بتوان یافتن؟
~~جواب فرمود که بلی، بتوان یافتن به چهار چیز: اول، ترک دنیا؛ دوم، ملازمت نمودن
~~صحبت درویشان از روی صدق؛ سیوم، مداومت نمودن به ذکر لإله إل الله؛ چهارم،
~~به نان زنبیل قناعت کردن.
# سؤال کردند از شیخ، قدس الله روحه، که چه فرمایی در حق مسلمانی که زکات در
~~ذمت وی بود و ندهد؟
# جواب: شیخ، قدس الله روحه، گفت: زکات بر اهل اسلام واجب است که بدهند.

PageV01P203

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0164.png)

~~پس، هرکس که زکات مال بر ذمت وی بود و ms170 ندهد حق تعالی نماز وی و حج وی و
~~روزهآ ماه رمضان وی، هیچ کدام از وی قبول نکند؛ و اگر به غزا رود و از بهر قوت
~~اسلام باکافران جهاد کند و در دست کفار کشته شود، او را درجهآ شهیدان نباشد؛ و
~~هیچ کدام از نماز و روزه و حج و غزا از وی قبول نکنند؛ و اگرچه این چهار رکن اسلام
~~جای آورده باشد، دوزخی باشد؛ و تا زکات ندهد، بهشتی نگردد. و هرکس که زکات
~~بدهد، دین او قوی گردد و مال او محفوظ باشد و دفع بلا از وی بباشد و برکت در
~~کارهای او ظاهر گردد و حق تعالی او را عنایت و هدایت ارزانی دارد، تا ارکان اسلامآ
~~تمام به جای آرد و هم در دنیا و هم در عقبی به عافیت و هدایت و عنایت ازلیه
~~آراسته شود. و اگر احادیث که در باب زکات آمده است یاد کرده شود، کتابی باید که
~~آن را حمل کنند. و در این بحث زیاد از این کلمات ملالت باشد.
# سؤال کردند از شیخ، قدس الله روحه، از این حدیث که رسول، صلی الله علیه و
~~علی آله وسلم، فرموده است: إربعوا علی أنفسکم انکم لا تدعون أصم و لا غانبا إنکم تدعون سمیعا
~~قریبا و هو معکم. و معنی حدیث این است که یاد خدای پنهان کنید. یعنی در دل
~~خویش، که شما نه کسی میخوانید که نمیشنود یا غایب است؛ بلکه کسی را
~~میخوانید که میشنود و نزدیک است و او با شماست. پس جماعتی که خدای به
~~آواز بلند می خوانند ایشان را چه گوییم؟
# جواب: شیخ، قدس الله روحه، گفت: این یک حدیث چنین فرمود با اصحاب، از
~~آن جهت که در سفر غزو بودند و به کفار نزدیک بودند و میخواست که آواز صحابه
~~کفار نشنوند. اما احادیث بسیار در فضایل ذکر به آواز بلند گفتن، فرموده است.
# سؤال کردند ms171 از شیخ، قدس الله روحه، از این حدیث که رسول، صلی الله علیه و
~~علی آله و سلم، فرمود که فاضل تر دعای من و دعای پیغمبران که پیش از من بودند
~~در روز عرفه این است: لاإله إلا الله وحده لا شریک له. له الملک وله الحمد یحیی ویمیت وهوعلی
~~ثل شیء قدیز. و حال آن است که این ذکر همه ثناست و هیچ دعا در این جانیست. این
~~چگونه بود؟
# جواب: شیخ، قدس الله روحه، گفت: چون عطادهنده کریم بود، ثنای او گفتن

PageV01P204

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0165.png)

~~کفایت است از آن که سؤال کنند او را. پس، گفت: از این حدیث یکی سؤال کرد از
~~سفیان بن غینیه. او در جواب فرمود که تو معنی این حدیث شناختی و دانستی و
~~ندانستی که قول أمیة بن آبی الصلت که نزد ابن جذعان شد از برای حاجتی که داشت
~~و حاجت خود را در ثنای او به این عبارت یاد کرد. شعر:
# أأذکر حاجتی أم قد کفانی   حباءک إن شیمتک الجباء
# إذا أثنی علیک المرء یوما   کفاه من تعرضه الثناء
~~بیت:
~~من یاد کنم حاجت خود یا که تمام   جود تو که شاملست بر زمرهآ عام
~~آن کس که ثنای تو بگوید روزی   آن عرضهآ حاجتست ای فخرکرام
# پس، از این بیت معنی حدیث میتوان یافت که ثناء است.
# سؤال کردند از شیخ، قدس الله روحه، از این دو حدیث که رسول، صلی الله علیه
~~و علی آله و سلم، فرمود: من کسر الخلال قلیس هنا. و من لم یکسر الخلال قلیس منا. و گفت:
~~میخواهم که شیخ معنی این دو حدیث بیان فرماید که شکستن خلال و ناشکستن
~~آن بر چه وجه بود.
# جواب: شیخ، قدس الله روحه، گفت: مراد از این حدیث نه خلال است، زیرا که
~~«خلیل» از «خلت» مشتق است. و معنی هر دو حدیث آن است که فرمود، صلی الله
~~علیه و علی آله، که هرکه ms172 دوستی بشکند از اهل سنت و جماعت و اهل صلاح، او از
~~من نیست. و هرکس که نشکند از اهل بدعت و فساد او از من نیست.
~~سؤال: روزی شخصی به خدمت شیخ آمد و گفت: اگر شیخ اجازت فرماید،
~~سؤالی کنم. شیخ او را اجازت فرمود. پس گفت: از دو بزرگ دو قول مختلف
~~شنیدهام که یکی میگفت که روح را هیئتی هست هم چون جسم، بینی، دست و
~~پای و چشم و گوش [دارد] و او را آکلی و شربی باشد. یکی دیگر گفت که روح را
~~هیچ هیئت نیست و او از اکل و شرب مستغنی است. اکنون شما در این دو قول چه
~~می فرمایید؟
# جواب: شیخ، قدس الله روحه، گفت: قول اول را اعتبار هست که روح هیئتی دارد

PageV01P205

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0166.png)

~~اما روحانی واکل و شرب وی روحانی است. چون آن شخص برفت فرمود: که
~~وقتی به واقعه دیدم که به آخرت رفته بودم و روح من از جسم منفصل بود و جسم
~~من افتاده بود و مرده و من برپای ایستاده بودم هم بدین هیئت که این زمان هستم و
~~جسم خود را مینگرستم و دست و پای و چشم و گوش و دیگر اعضا جمله داشتم،
~~اما همه روحانی بودند؛ چنان که دست میبردم که عضوی از اعضای خود به دست
~~بگیرم، دست من به هیچ نمیآمد، و دست هم روحانی بود.
# سؤال: قاضی احمد فیرهای گفت: روزی به خدمت شیخ رفتم. گفتم یا شیخ، از
~~چیست که این کمینه بسیار شما را به خواب میبیند؟
# جواب: شیخ، قدس الله روحه، فرمود که تا من هفتاد بار تو را در خاطر نیاورم تو
~~یک بار مرا در خواب نتوانی دید.
# سؤال: فقیه کریم الدین گفت: روزی سؤال کردم از شیخ که از چیست که ما را
~~اندیشهها در خاطر پدید میشود که چون به خدمت شما رسیم آن جمله در خدمت
~~شما عرضه ms173 دهیم، و چون میرسیم آنها فراموش میشود؟
# جواب: شیخ، قدس الله روحه، فرمود: که اگر آنها گفتنی بودی، تو را فراموش
~~نشدی؛ لیکن هرچه فراموش میشود مصلحت در آن نیست که آن را گفته آید.
# سؤال کردند از شیخ، قدس الله روحه، که درویشی که در میان درویشان میباشد
~~اگر به موافقت درویشان آنچه ایشان میخورند بخورد بهتر باشد، یا آن که به اختیار
~~خود لقمهای حاصل کند و بخورد و بگوید تقوا نگاه میدارم؟
~~جواب: شیخ، قدس الله روحه، فرمود که اگر این درویش به طفیل درویشان هرچه
~~ایشان خورند موافقت کند و بخورد حساب آن بر وی نباشد؛ و بسیار بهتر بود از
~~آنچه به اختیار خود طلب کند و بخورد، زیرا که حساب آن بر وی باشد. والله أعلم.

PageV01P206

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0167.png)

# در قربتی که شیخ الاسلام، قدس الله روحه العزیز، با روح
# مقدس شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، بوده و
# عماراتی که بهاشارات شیخ موشد در بقعهآ مرشدی کرده
# و ذکر فضایل خانقاه علیا که به اشارت شیخ مرشد ساخته
~~نقل است از شیخ محمود بن خواجه امام الدین، رحمة الله علیه، که گفت: یک روز
~~چاشتگاه، پدرم، خواجه امام الدین مسعود، رحمة الله علیه، همهآ فرزندان ومریدان
~~حاضر کرد و گفت: مدتی است که نگران آن میبودم که وطن خود به کازرون سازم،
~~و بی اجازت شیخ مرشد، قدس الله سره، یارا نداشتم؛ و همهروزه در این بودم که تا از
~~حضرت شیخ مرشد چه اشارت رسد. دوش، شیخ مرشد، قدس الله روحه، به واقعه
~~دیدم، اشارت فرمود که تو را اجازت نیست که در کازرون وطن سازی، اما فرزندان
~~تو را اجازت هست. و از فرزندان تو یکی پدید شود که او مرا همچون فرزند باشد و
~~نصیبی تمام از من بیابد و جمله مصالح و کارهای خود به وی تفویض کنم. یعنی
~~شیخ الاسلام، قدس الله روحه.

PageV01P207

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0168.png)

# نقل است از شیخ ms174 عمر گازریاتی، علیه الرحمة، که گفت: یکی از یاران ما بود و او
~~را زاهد محمد فیروزآبادی گفتندی. و او با روح شیخ مرشد ملاقاتی داشت، و همه
~~روز از پس تربت شیخ نشستی و مراقب احوال خویش بودی. یک روز، از زاهد
~~محمد سؤال کردم و گفتم: یا زاهد، شیخ مرشد در حق بقعه و اهل بقعه با تو چیزی
~~گفته است؟ گفت: بلی. شیخ مرشد میفرماید که شخصی پدید شود که او مرا1 چون
~~فرزند بود و پادشاهان و امیران و بزرگان مرید و معتقد و دوستدار او باشند، و من
~~جمله کارهای خود به وی تفویض کنم؛ و او بیاید و قدم در بقعهآ من نهد و هر
~~عمارات که در این بقعه به کار باید او ساخته کند؛ و هرگاه که او عمارتی کند بسیار
~~خلایق رغبت نمایند که بروند و بی مزد صادقانه مدد وی کنند؛ و هر کاری که از آن
~~بزرگ تر نباشد و او خاطر بدان نهد در دست او سهل و آسان گردد، و هر واقعه و
~~حادثه که از آن مشکل تر نباشد و او قدم در آن میان نهد حق تعالی به برکت او سهل
~~گرداند2؛ و بسیار کارها از دست او برآید که دیگران از آن عاجز شوند. و زاهد محمد
~~این حکایت که فرمود، بعد از بیست سال، شیخ الاسلام، قدس الله روحه، به وجود
~~آمد، و در سی سالگی، این اشارتها که شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، در حق
~~وی فرمود به ظهور آمد.
~~در آن زمان که شیخ الاسلام، قدس الله روحه، عمارت سقایهآ مرشدی میکرد، و آن
~~اول عمارت بود، روزی این کمینهآ خاکی در خدمت شیخ حاضر بودم. شخصی از
~~زیر چراغ به خدمت شیخ آمد و گفت: شیخ عمر گازریاتی تو را سلام میرساند و
~~میگوید می خواهم که به خدمت شما رسم اما مجال آن ندارم، لیکن به دعای شما ms175
~~مشغولم. پس گفت: شیخ عمر میگوید که سی سال پیش از این، شیخ مرشد، قدس
~~الله روحه العزیز، را به خواب دیدم واشارتی فرموده است ونشانی بازداده است؛ و
~~اعتقاد من آن است که آن اشارات و بشارات و نشان که بازداده از شما به ظهور آید. و

PageV01P208

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0169.png)

~~آن اشارت آن است که شبی شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، را به خواب دیدم
~~که در این موضع که امروز سقایهآ مرشدی است، از شمالی آن ایستاده بود. برفتم و
~~سلام کردم. شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، گفت: یا عمر، این جاکه من
~~ایستادهام حد مسجد جامع خواهد بود. گفتم یا شیخ، این خانه1آ بهاء الدین که از آن
~~پادشاه است و چندین خانهها که از آن دیگران است مهیا شود که همه قلع کنند و از
~~راه برگیرند و این جا مسجد سازند. شیخ، قدس الله روحه العزیز، گفت: یا عمر، این
~~عمارات کسی کند که پادشاهان و امیران همه مرید و معتقد و دوستدار او باشند و
~~جملهآ خلق موافق و متابع او باشند. اکنون امید میدارم و اعتقاد دارم که هم چنان که
~~عمارت سقایه از دست تو برآمد و تلی بدان بزرگی برداشتی و این جا سقایه
~~ساختی، عمارات دیگر هم از دست شما برآید و این خانه و خانههای دیگر از جای
~~برداری و به مسجد سازی، إن شاء الله.
~~بدان، رحمک الله، که اول عمارتی که شیخ الاسلام به اشارت شیخ مرشد، قدس الله
~~روحه العزیز، بنیاد کرد این سقایه بود که از مشرقی مسجد جامع مرشدی است. و
~~آن موضع که سقایه بنیاد کرده بود به غایت بزرگ از خرابههای قدیمه که برهم افتاده
~~بود به مقدار بیست گز بالا. بندهآ کمینه را استماع افتاد از شیخ، قدس الله روحه، که
~~گفت: چون اشارت از حضرت شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، رسید که آن تل
~~برمیباید داشت که آن ms176 جا سقایهای گرده شود، مرا آن مقدار نبود که یک کلنگ و یک
~~بیل بخرید می. برفتم به پیش والده و احوال با وی بگفتم. او دستینهای از نقره که بود
~~بداد. بدادم تا بفروختند و دو عدد کلنگ و بیل بخریدند. و یکی از دوستان بود، او را
~~بخواندم و از وی قرضی خواستم آن مقدار که دو سه شال بخرند از بهرگل کشیدن.

PageV01P209

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0170.png)

~~آن دوست گفت: چنین کاری که تو را از پیش است گنجها به کار آید تا [به] اتمام
~~رسد؛ و بنیاد اول قیمت دو شال نداری، ندانم که این کار چگونه خواهی کردن.
~~گفتم: برخیز و برو که معمار شیخ مرشد است و او کار خواهد ساخت. آن دوست
~~برفت و دو سه شال بیاورد. و روز دیگر با دو سه درویش برفتیم بر سر آن تل به کار
~~ایستادیم. و هرکس که ما را میدید تعجب مینمود و میگفت چنان که: این چه
~~دیوانگی است که در خاطر ایشان رسید شده است که این تل وقتی از جای بردارند
~~که صد تن باشند. هرکس سخنی میگفتند؛ چنان که مولانا رشیدالدین احمد، که
~~استاد شیخ الاسلام بود و دوست و مشفق بود در حق شیخ، بیامد و گفت: ای جان
~~عم، چه خواهی کردن؟ گفتم: خاطر دارم که این تل بردارم و این جا سقایهآ بزرگ
~~بسازم. مولانا سر بجنبانید و از گفتار شیخ عجب آمد و از هر نوع سخن گفت او]
~~برفت. مولانا شبانگاه شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، را به خواب دیدم که گفت:
~~هیچ تفرقه به خود راه مده که این کار من فرمودهام و مدد خواهم کرد. روز دیگر،
~~مولانا بیامد و از شیخ الاسلام عذر خواست و گفت: مردانه باش که شیخ مرشد کار
~~خواهد ساخت. و چون شیخ الاسلام یک روز باستاد و کار کرد، روز دیگر مردم شهر
~~به مدد آمدند، و هر روز ms177 از یک دو محلت به مدد میآمدند و کار به رغبت صادقانه
~~میکردند، و حکام و رؤسا و اهل سپاه هم چنین میآمدند و گل به کنار و یک سو
~~میکردند و برمیگرفتند. و از بالای آن تل، صحرایی بزرگ بود - که این زمان خانهآ
~~مسعودی است - و به آنجا میبردند. و مردان از بام تا شام کار میکردند؛ و بعد
~~العشاء، زنان میآمدند و تا صبح کار میکردند و گل به چادر برامیاگرفتند و
~~می بردند، چنان که به اندک روزی آن تل به عظمت از جای برداشتند و صحرایی
~~پدید کردند. آنگاه، شیخ استاد بخواند و طرح سقایه بینداخت. و از روی کار، قرب
~~ده گز زمین فرو بردند تا به زمین سخت رسیدند، و به سنگ و چارو1 به بالا آوردند و
~~دیوار از گچ و سنگ بر سر آن نهادند. شیخ، قدس الله روحه، در این عمارت
~~همه روزه خود در کار بودی: چارو کوفتی و گچ شیفتی و سنگ کشیدی. و بنیاد

PageV01P210

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0171.png)

# 213
~~عمارت در سنهآ ستة و سبعمأئة کرد، و در سنه تسع تمام شد. و بالله التوفیق.
~~بدان، رحمک الله، که در آن زمان که شیخ الاسلام، قدس الله روحه، عمارت مسجد
~~میکرد، حد مسجد جامع از طرف مشرقی منارهای بیش نبود، و از طرف شمالی از
~~روی صحن شمالی یک صف بیش نبود؛ باقی دیگر شیخ الاسلام، قدس الله روحه،
~~به چهار فصل تمام کرد. و اول بنیاد مسجد از طرف شمالی، از بالای صحن شمالی،
~~ابتدا کرد. و آن جا چند خانه و خرابهها بود. به قیمت تمام بخرید و آن را قلع کرد و
~~اساس مسجد نهاد، در سنهآ إثنین و عشر و سبعمأئة. و مدت چهار و پنج ماه، شیخ،
~~قدس الله روحه، با جماعت اصحاب، قرب صد تن، شب و روز در کار بودند تا آن
~~رکن تمام کردند. و چند حکایتها که در آن عمارت ms178 واقع شده همه درکتاب جواهر
~~ذکر آن رفته.
# و از آن جمله نقل است از شیخ عمر گازریاتی، علیه الرحمة، که گفت: در آن
~~زمان که شیخ الاسلام به عمارت کردن مسجد مشغول شده بود، شبی رسول، صلی
~~الله علیه وعلی آله وسلم، را به خواب دیدم، فرمود: یا عمر، فردا شخصی بیاید به
~~مسجد و به بالای این منبر شود که نزد شماست و وعظ گوید و در اثنای وعظ انکار
~~شیخ امین الدین کند. زینهار مگذار که آن بیهودهها گوید. روز دیگر، شخصی بیامد و
~~بر آن منبر شد و وعظ آغازکرد. و من نشسته بودم و نگران وی میبودم تا چه گوید.
~~در اثنای وعظ انکار شیخ بنیاد کرد که همه روزه به عمارت مشغول است و از هرکس
~~هرچه خواهد میستاند. چون این بشنیدم، برخاستم و احوال خواب که دیده بودم
~~با جماعت حاضران گفتم. همه برخاستند و او را از منبر به خواری فرو کشیدند.
# دیگر عمارت مسجد، سال دیگر، از طرف جنوبی، از بالای قبه شیخخانی

PageV01P211

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0172.png)

~~بزرگ، بود؛ و آن را خانه1آ بهاءالدین میگفتند؛ و خانهای بود آن را خانهآ علویان
~~میگفتند؛ و خانی دیگر خراب بود و آن را خانهآ کمالی میگفتند. این هر سه به
~~قیمتی تمام بخرید، قلع کرد و زمین راست به دست آورد؛ و از پس قبهآ شیخ تا روی
~~دیوار سقایه، هشت صف مسجد بنیاد کرد. باقین صحن مسجد ساخت. و در آن
~~سال آن را تمام کرد؛ و با جماعت اصحاب باز به خانقاه رفت. دیگر سال بیامد و از
~~طرف شمالی، یک در خانه از بالای آن عمارت که از پیش کرده بود بخرید و آن را
~~قلع کرد و به مسجد ساخت. روزی، در این عمارت که میرفت شیخ الاسلام، قدس
~~الله روحه، در میان صحن مسجد نشسته بود، دو شخص غریب بیامدند به نزدیک
~~شیخ. و یکی از آن هردو گفت: یا ms179 شیخ، این عمارت مسجد که کردهای تو را مزد و
~~ثواب و درجات بسیار بود نزد حق تعالی. شیخ، قدس الله روحه، روی به آن یکی
~~کرد و گفت: گواه باش، که هر مزد و ثواب و اجر که مرا ازین کار باشد همه ایثار این
~~شخص کردم. این سخن که شیخ فرمود دلیل است بدان که ایشان کار نه از برای مزد
~~و ثواب و درجات کنند؛ بلکه نیت ایشان چیزی دیگر است که علم و عقل و فهم ما
~~بدان نرسد.
# و شیخ، قدس الله روحه، وجه این عمارات از دوستان و محبان فرا گرفتی. و
~~بودی که قرض کردی، تا وجه آن پدید شدی. و در این جمله بی اذن شیخ مرشد،
~~قدس الله روحه العزیز، واشارت وی هیچ کار نکردی؛ و اگرچه وجه عمارت از کسی
~~فرا گرفتی، همه با اشارت شیخ مرشد بودی. چنان که بندهآ کمینه را روزی خدمت
~~شیخ حاضر بودم، شیخ، قدس الله روحه، درویشی را خواند و گفت: برو به پیش
~~شمسالدین فرامرز و بگوی که شیخ مرشد میفرماید که آن دویست دینار زرکه نذر
~~کردهای بده. آن درویش برفت و پیغام شیخ به وی رسانید. در حال، روی بنهاد و زر
~~دویست دینار به آن درویش داد و گفت: این دویست دینار که نذر شیخ کرده بودم و
~~با [کس] نگفته بودم و به زبان نیاورده بودم. دانم به یقین که شیخ الاسلام [را) با شیخ
~~مرشد قربت و اتحاد است و هرچه گوید و هرکار که کند همه به اجازت شیخ مرشد

PageV01P212

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0173.png)

~~باشد، قدس الله روحه.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از مقری محمد بلدی که گفت: شنیدم از شیخ ابراهیم
~~جرهی که گفت: شبی به واقعه دیدم که نذری بسیار خدمت شیخ مرشد، قدس الله
~~روحه العزیز، می آوردند. هنوز آن نذر به پیش شیخ ننهاده بودند که فرمود که این نذر
~~به نزد شیخ امین ms180 الدین برید که نذورات من حواله به وی کردهاند. مقری محمد گفت:
~~چون این نقل بشنودم، برفتم و با شیخ الاسلام بگفتم تا او چه فرماید. چون عرضه
~~داشتم، فرمود که میان ما و شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، هیچ دویی نیست و
~~ما هرگز بی اجازت و اشارت وی سنگی به کار ننهادهایم و بی مشورت و اذن وی
~~هیچ کار نکرده ایم.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از شیخ، قدس الله روحه، در آن زمان که عمارت خانهآ
~~کمارج در خاطر داشتم، فرمود که دو سه نوبت اجازت طلبیدم از شیخ مرشد،
~~قدس الله روحه، تا بروم و آن عمارت کنم. شیخ اجازت نمیفرماید و در
~~توقف می دارد. چون یک ماه برآمد، فرمود که اجازت از حضرت شیخ مرشد رسید
~~که آن کار میباید کردن. بعد از آن، شیخ الاسلام با اصحاب1 برفت و آن عمارت
~~تمام کرد.
# مقصود از این کلمات در این باب آوردن آن است تا همه را یقین شود که هر
~~عمارات که شیخ الاسلام کرده وفرموده جمله به اشارت شیخ مرشد بوده است،
~~و در میان ایشان هیچ حجاب و دویی نبوده است، بلکه قربت و اتحاد و یگانگی
~~بوده است.

PageV01P213

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0174.png)

~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از نصیر سقا، که دربان مسجد مرشدی بودی، و گفت
~~وقتی عمارت خانه میکردم، دو سه مزدور به کار داشتم. از قضای حق، مزدوری از
~~بام خانه بیفتاد و در حال جان بداد. من از خوف در خانه رفتم و زن و فرزند خود از
~~خانه بیرون بردم و خود پناه به مسجد جامع مرشدی بردم؛ دیدم که شیخ الاسلام
~~آن جا بود. احوال خود با وی بگفتم و تضرع نمودم، و گفتم از بهر خدای مرا فریاد
~~رس. شیخ برفت و برابر قبر شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، بایستاد ولحظهای
~~مرقب شد. پس، سر برآورد و مرا نزد خود خواند و ms181 گفت: خاطر خوش دارکه احوال
~~تو با شیخ بگفتم و مدد خواستم، شیخ، قدس الله روحه العزیز، قبول فرمود ودر
~~حضرت حق تعالی عرضه داشت و شفاعت کرد و حق تعالی آن شخص را زنده
~~گردانید و چند روز دیگر عمر به وی بخشود. اکنون، برو به خانه و هیچ تشویش
~~مکن که او زنده شده باشد. من به تعجیل به خانه رفتم دیدم که آن مرد مزدور
~~نشسته بود واو را هیچ زحمت نبود. بعد از آن، چهل و سه روز دیگر بزیست،
~~آنگاه به آخرت رفت؛ چنان که مرا از آن حادثه هیچ زحمت نرسید از برکات شیخ،
~~قدس الله روحه.
~~در زمان شیخ الاسلام، قدس الله روحه، شخصی پدید شده بود از فشقوه که او را
~~گشاسف میخواندند؛ و جماعتی از اوباش شهر بر خود جمع کرده بود و همه روزه
~~راه میزدند و غارت میکردند و همه شب اهل شهر از زحمت ایشان در بلا بودند و
~~به خواب نمی رفتند و قصد مردم میکردند. و شیخ از جهت مردم، به غایت بارخاطر
~~بود؛ و در این باب مدد از روح شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، میخواست.
~~شبی این کمینه به خواب دید که در مسجد جامع مرشدی بودم، شیخ الاسلام دیدم
~~که از در مسجد درآمدی؛ چون به میان صحن مسجد رسید، شیخ مرشد، قدس الله
~~روحه العزیز، دیدم که از اندرون قبه بیرون آمد، شیخالاسلام را در آغوش گرفت و

PageV01P214

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0175.png)

~~گفت دانم که از جهت این شخص (یعنی گشاسف) بارخاطری، لیکن بارخاطر مباش
~~که من بروم و سر او پیش تو آورم. این بفرمود و از در مشرقی مسجد بیرون شد. بعد
~~از لحظهای، شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، با غلبهآ تمام، از در مسجد درآمد و
~~سر بریده و شخصی چهارمیخ کرده بیاوردند. شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، آن
~~سر بریده پیش شیخ بنهاد. گفت: این سر آن ms182 کس است که تو را خسته خاطر می دارد،
~~و این برادر وی است که چهارمیخ کردهایم و آوردهایم. در این حالت از خواب
~~درآمدم. و هم در آن شب از امرای فشقوه لشکری بر سر این گشاسف برد و او را
~~بکشت و برادر وی بگرفت. روز دیگر سر گشاسف و برادر وی بربسته به شهر
~~کازرون آوردند. از برکات معاملات شیخ مرشد و همت شیخ الاسلام، قدس الله
~~روحهما، مردم از فتنه و بلای ایشان خلاص یافتند.
# مقصود از این حکایات آن است که تو را معلوم شود که قربت و جاه و مرتبت
~~شیخ الاسلام در حضرت شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، تا چه حد بوده است و
~~عزت و وقار و تعظیم و تمکین شیخ مرشد در دل شیخ الاسلام چه مقدار بوده
~~است، که امثال این معاملات میان ایشان بوده است؛ و در میان ایشان خود هیچ
~~حجاب و دوییای نبود؛ بلکه قربت و اتحاد بوده است.
# نقل است از ابوبکر بن محمد ابوحامد - و او مردی صالح و متقی بود - گفت:
~~شبی به واقعه دیدم که شخصی بیامدی و گفتی: اینک شیخ مرشد در میان مسجد
~~جامع ایستاده است. بیا و او را زیارت کن. چون برفتم و از عقب شیخ مرشد نگاه
~~کردم، قد و صورت و هیئت شیخ الاسلام داشت. در شک افتادم و در خاطرم پدید
~~شد که نه شیخ مرشد است. در حال شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، روی از
~~پس کرد و گفت: یا ابوبکر، هیچ شک در خاطر میاور که صورت و معنی خود به
~~شیخ امینالدین بخشیدهایم و میان ما و او هیچ دویی نیست، بلکه یگانگی است.
~~چون از خواب درآمدم، یقین دانستم که میان ایشان قربت و اتحاد است و هیچ
~~دویی نیست.
# دیگر، عمارت مسجد چون دو سال برآمد، از طرف شمالی مسجد، هفت صف

PageV01P215

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0176.png)

~~در چهار صف در این ms183 عمارت که اول کرده بود بیفزود و تمام کرد. و بعد از این
~~عمارات، خانهای بود از قبلی دارالشفای مرشدی، از آن مولانا قوام الدین طبیب، که
~~در این مدت که شیخ عمارت مسجد میکرد، چندان که التماس آن خانه از وی
~~میکرد که بفروشد تا به مسجد سازد، راضی نمیشد. عاقبت، چنانکه دلخواه
~~مولانا بود، به قیمتی تمام از وی بخرید و قلع کرد و به مسجد ساخت. این جمله که
~~یاد کرده شد شیخ الاسلام به اشارت شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، عمارت
~~مسجد جامع مرشدی، عمر الله تعالی إلی یوم الدین، کرده. اما از عمارت دیگر که
~~شیخ الاسلام به اشارت شیخ مرشد، قدس الله روحهما، در جوار مسجد جامع
~~مرشدی ساخته، اول دارالشفای مرشدی بود که از مشرقی مسجد جامع است. و
~~آن جا خرابههای بسیار بود و پیش در مسجد بود. و شیخ آن خرابهها برداشت و
~~آن جا دارالشفا ساخت. و بنیاد عمارت آن در سنهآ اثنین و عشرین و سبعمأئه بود.
~~دیگر، عمارت دارالحدیث شمسیه بود. ساختن آن عمارت آن بود که چند خانه از
~~قبلی مسجد جامع بود که مردم از بام مسجد، بدان عورات که در آن خانهها بودند
~~می نگریستند، و روح شیخ مرشد از آن آزوده میشد. شیخالاسلام، بهاشارت شیخ
~~مرشد، از آن خانهها بخرید و قلع کرد و آن عمارت بساخت؛ و در آن عمارت به
~~مسجد جامع کرد. و بنیاد آن عمازت، در سنهآ ستة و عشرین و سبعمأئه، وخرج آن
~~عمارت مفخرالسادات، سید شمس الدین یزدی، علیه الرحمة والغفران، معین
~~فرموده بود.
# دیگر، عمارت سقایهآ مرشدی بود که از طرف شمالی مسجد جامع است. و
~~سبب ساختن آن عمارت آن بود که شیخ الاسلام، قدس الله روحه، میخواست که از
~~طرف شمالی مسجد که از برای نزدیک بازار است سقایهای باشد تا اهل بازار کاهلی
~~در نماز نکنند. و هرگاه که خواهند، بروند و طهارت ms184 کنند. و آن موضع خانی بزرگ
~~خراب بود، و اهل بازار آن را پلید میداشتند. شیخ الاسلام آن را بخرید و قلع کرد و
~~سقایه آن جا بساخت. و بنیاد آن در سنهآ ثمان و عشرین و سبعمأئه بود.
# دیگر، عمارت دارالعابدین بود. و سبب ساختن آن عمارت آن بود که شیخ

PageV01P216

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0177.png)

~~میخواست که از برای غریبان و مسافران جایی باشد که ایشان به اوراد و اذکار
~~مشغول توانند بود. و آن موضع خرابهها بود. شیخ آن را بخرید و قلع کرد. و بنیاد آن
~~عمارت کرد در سنهآ إثنین و ثلثین و سبعمأئه.
# و آخر عمارتی که شیخ الاسلام، قدس الله روحه، در بقعهآ شریفهآ شیخ مرشد،
~~عمت برکاتها، کرد دارالعابدین بود. و چون میخواست که سیدی، محبالدین،
~~دامت برکاته1، از فایدهآ این عمارت بانصیب باشد و برود و در آن عمارت خدمتی
~~کند، این نامه نبشت و به وی فرستاد به این عبارت که یاد کرده میشود:
# «فرزند، عطاء الله، أعطاه الله تعالی خیر الدارئن، معلوم کند این کمینه وجماعت
~~یاران قدیم، پیش از این، در عمارت مرشدیه خدمتکارها کردهاند، و شرح آن در
~~تقریر و بیان نمیآید که چه مخلصانه و صادقانه بندگی آن آستانهآ رفیعه کردهاند.
~~اکنون، آن فرزند میباید که موافقتی در این معنی بکند؛ و از سر صدق و اخلاص،
~~خاطر به این خدمتکاری حضرت شریفهآ منورهآ مرشدیه دهد. و یقین داند که
~~خانقاه پای کوه و خانقاه قدیم هردو به واسطهآ این معمور است که در خدمت کاری
~~حضرت شریفهآ مرشدیه تقصیری از این کمینه و یاران این کمینه و فرزندان و برادران
~~این کمینه قطعا صادر نمیشود؛ و پیوسته عمارت مرشدیه بر عمارات خانهآ خود و
~~خانقاه خود مقدم داشتهایم. و آن فرزند میباید که هم چنین باشد، تا برخورداری
~~بیابد، إن شاءالله. باید که خود برود و مخلصانه ایستادگی نماید. یاران که مبتدیاناند
~~با خود ببرد که ایشان از ms185 این سعادت تا غایت نصیبی تمام نیافتهاند، که یاران قدیم
~~چه کارها در آن آستانهآ رفیعه کردهاند. و اگر یاران قدیم نیز موافقت آن فرزند بکنند و
~~آن مقدار که توانند معاونتی کنند، دور از کار نباشد؛ که چنین منقول است که مریدان
~~شنیخ جنید، رحمة الله علیه، بعضی گفته بودند که سالک منتهی محتاج آن نیست که
~~خدمت کاری کند، و بعضی گفتند که محتاج است. و این ماجرا به بندگی شیخ جنید
~~بردند. شیخ، رحمة الله علیه، فرمود که شرایط این راه چنین نهادهاند که هر سالک که
~~به نهایت این طریق رسید باید که خود را باز مقام بدایت آورد؛ هم چنان که روز اول

PageV01P217

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0178.png)

~~به خانقاه مشایخ آمد و او را خدمتکاری فرمودند، در آخر عمر و آخر کار هم باز سر
~~آن خدمتکاری رود؛ و از مقام بدایت برخورد حاصل کند، تا کاهل نشود و فارغ و
~~آسوده نشستن جایز ندارد، که رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، چنین فرموده
~~است: إن الله لیبغض الصحیح الفارغ. از این شرح و مبالغه نبشتن مقصود آن فرزند است و
~~یاران مبتدی که در این، موافقت این کمینه نکردهاند. از آن یاران قدیم که بسیار این
~~خدمت کاری در حضور این کمینه کردهاند با ایشان این مبالغه نمیرود. اگر موافقتی
~~آن فرزند بنمایند، قبولیهآ حضرت منورهآ مرشدیه مضاعف و مستزاد گردد و نور علی
~~نور باشد ونشانهآ عاقبت خیر باشد، و إنما الأعمال بالخواتیم. در خاطر این کمینه
~~چنین می آید که این عمارت دارالعابدین مرشدیه عمارت الوداع است و آخر عمر
~~است؛ وچون این عمارت به مبارکی تمام گردد، از حضرت روح مقدسهآ مرشدیه
~~اجازت حاصل آید در عزلت گرفتن وخلوت اختیار کردن، ان شاء الله؛ ولیکن این
~~یک عمارت که حکم فرموده است بهاتمام میباید رسانید و کاهلی نمیباید کرد،
~~تا به سعادت دوجهانی، از همت مرشدیه، در تمام شدن دارالعابدین ms186 مرشدیه،
~~آراسته شدن کرامت گردد، إنشاءالله، و عمارت خانقاه پای کوه به طفیل این
~~عمارت مرشدیه و تبعیت آن تمام گردد بالخیرات، انشاء الله و هو المستعان و
~~به نستعین.
~~در آن زمان که شیخ الاسلام، قدس الله روحه، عمارت سقایهآ مرشدیه میکرد -و آن
~~بنیادآ اول عمارتی بود در بقعهآ شیخ مرشد - روزی شیخ فرمود که دوش شیخ
~~مرشد، قدس الله روحه العزیز، به واقعه دیدم که دو علم بزرگ داشت از برای ما. و از
~~آن دو علم، یکی در این موضع که امروز خانقاه علیاست بر زمین زد و آن را
~~برفراشت و فرمود که این جا خانقاهی بساز. بعد از آن، شیخ الاسلام، قدس الله
~~روحه، به اشارت شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، خانقاه علیا آن جا بساخت.

PageV01P218

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0179.png)

~~بدان، رحمک الله، که از جملهآ فضایل آن موضع شریف آن است که مولود شیخ
~~مرشد، قدس الله روحه العزیز، آن جا بوده است، چنان که در سیرت مرشدی مذکور
~~است که شیخ ابوعمر، عبدالملک بن علی، رحمة الله علیه، که تربت وی در بلد
~~العتیق است، روزی نماز بامداد گذارد، پس روی به اصحاب کرد و گفت: دوش
~~به واقعه دیدم که مرا گفتند که امشب در دیه اهرنجان، از نورد کازرون، ولی ای از
~~اولیای خدای تعالی به وجود آمده است که دین بدوی قوی شود. چون از خواب
~~درآمدم، برفتم در بام خانقاه و روی در نورد کازرون کردم، دیدم از دیه اهرنجاق
~~ستونهای نور که از روی زمین به عنان آسمان پیوسته بود و شاخههای آن نور به
~~آفاق رسیده بود. کسی را بفرستادم تا بازداند که آن فرزند از آن کیست؟ گفتند: از آن
~~شهریار زادانفرخ فرزندی به وجود آمده است؛ یعنی شیخ مرشد، قدس الله روحه
~~العزیز. و آن موضع که شیخ مرشد به وجود آمده بود آن موضع بود که شیخ مرشد،
~~قدس الله روحه العزیز، علم از ms187 جهت شیخ الاسلام برافراشت و فرمود که این جا
~~خانقاه ساز.
# دیگر فصل در فضیلت خانقاه علیا که آن موضع عبادتگاه شیخ مرشد بوده
~~است؛ چنان که شیخ الاسلام فضیلت آن موضع در این دو بیت یاد فرموده است و
~~شرح آن نور که شیخ ابوعمرو، رحمة الله علیه، فرموده است در این دو بیت
~~بازنموده:
# پای کوهی کان عبادتگاه شیخ مرشدست
# قبه و درگه ز نور شیخ مرشد شد پدید
# شد فدای خاک پای شیخ مرشد هر زمان
# صدهزاران قبه و درگاه با شیخ و مرید
# و مولود شیخ مرشد در خانهای بوده است که این زمان ججنبد خانقاه علیا
~~کردهاند. و عبادتگاه شیخ مرشد از قبلهآ مجنبد خانقاه است و آثار محراب آن هم چنان

PageV01P219

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0180.png)

~~باقی است. وشیخ الاسلام، قدس الله روحه، فرمود که پیش از آن که آن جا خانقاه
~~ساخته شد، شبها آن جا میرفتم و به اوراد و اذکار مشغول میشدم، و همه شب
~~نور از آن جا می یافتم که میتافت.
# دیگر در فضیلت آن که بندهآ کمینه را استماع افتاد از حاجی صالح، که خادم شیخ
~~عبدالله بلیانی بود، که گفت: بعد از وفات شیخ علی، رحمة الله، شبی به واقعه دیدم
~~که شیخ علی، رحمة الله علیه، در سر آن کوه بود که به نزدیک خانقاه علیاست، و
~~روی به قبله ایستاده بود و به دست اشارت میکرد به شهر و به آواز بلند این کلمات
~~میگفت که «هرکس که خدای میخواهد بیایید به این جا.» و این نقل از حاجی
~~صالح در روزی شنفتم که به خانقاه علیا آمده بود و جماعتی درویشان به مراسم
~~اربعین در خلوت بودند؛ گفتند: این جمعیت از تأثیر آن خواب است که من از پیش
~~دیده بودم.
# دیگر فضیلت آن که بندهآ کمینه را استماع افتاد از حاجی محمد جمال که گفت:
~~شنیدم از حاجی نجم الدین قصاب که گفت: به واقعه دیدم ms188 که در این کوه که خانقاه
~~علیا نزدیک آن است، به خطی به غایت بزرگ این کلمات نبشته بود: یا حی یا قیوم، یا
~~ذوالجلال والإکرام، یا لا إله إلاأنت. و هم در خواب مرا فرمودند که در این دامن کوه، مقام
~~شریف و موضعی و مزاری بزرگوار خواهد بود. بعد از چند سال، خانقاه علیا
~~ساخته شد.
# دیگر در فضیلت آن، بندهآ کمینه را استماع افتاد از حاجی محمد که گفت: شنیدم
~~از درویش ابوبکر بن احمد، که از مریدان خاص شیخ عبدالله بود و او را «بیچاره»
~~میگفتند، گفت: شبی به واقعه دیدم که حق تعالی فرمودی که هرکس که طلب کار
~~ماست گو مرا از این جا طلب کن. و اشارت بدان موضع کرد که امروز خانقاه
~~علیاست.
# دیگر در فضیلت آن، بندهآ کمینه را استماع افتاد از درویش جانباز، رحمة الله
~~علیه، که گفت: در آن زمان که خانقاه علیا بنا کردند، جماعت درویشان آن جا
~~به خلوت نشستند. شبی به واقعه دیدم که خانهای بلند مربع که جامه سیاه در آن

PageV01P220

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0181.png)

~~پوشیده بود گرد خانقاه میگردید و طواف میکرد. هم در خواب از کسی بازپرسیدم
~~که این چه حالت است. گفت: این خانهآ کعبه است که آمده است و طواف خانقاه
~~میکند. چون از خواب درآمدم، فضیلت و بزرگواری آن موضع مرا معلوم شد که تا
~~چه حد است که خانهآ کعبه طواف آن جا میکند.
# دیگر در فضیلت آن که در سنهآ سبع و أربعین و سبعمأئه، که این کلمات
~~مینویسد، سی و هفت سال است که خانقاه علیا کردهاند، در این مدت، همه روز،
~~قرب صد درویش سالک صادق ذاکر مجرد به طاعات و اوراد و اذکاژ خود را
~~مشغول داشتهاند و از برای خدای ترک دنیا و معلومات آن کردهاند و از خویش و
~~اقربا بریدهاند و از برای خدای با هم صحبت میدارند؛ که اگر شرح و فضایل این ms189
~~جماعت جداگانه نبشته آید و احادیث صحیح است که رسول، صلی الله علیه و
~~علی آله و سلم، در فضیلت این جماعت فرموده است یاد کرده شود، کتابی برآید.
~~اما آن کس که مبصر و دانا بود این قدر اشارت او را کفایت است. و بسیار سالکان و
~~صادقان در آن موضع شریف فتح الباب دل و سیر جان حاصل شده است و از یمن
~~همت و فر دولت شیخ الاسلام، قدس الله روحه، برخورداری یافتهاند.
# دیگر از خلاصهآ فضایل آن موضع شریف آن است که امروز تربت مطهره و مزار
~~بزرگوار سید الأبرار و سند الأحرار، شیخ الاسلام، قدس الله روحه ومفتخر ونور الله
~~مضجعه، آن جاست و چهل سال به قدم مبارک او مشرف و مفتخر گشته؛ و امید به
~~فضل وکرم حق تعالی و تقدس آن است که از برکات و طاعات و حالات آن بزرگوار
~~دین و پیشوای اهل یقین، همیشه آن موضع نظیف و مزار شریف به قدم سالکان و
~~صادقان و ذاکران مزین و معمور دارد، إن شاء الله وهو خیر مسؤول وأکرم مأمول.

PageV01P221

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0183.png)

~~درویش شهاب شهریار، علیه الرحمة، گفت: پیش از وفات شیخ به شانزده روز،
~~روزی به خدمت شیخ رفتم و سلام کردم و شرایط1 زیارت بهجای آوردم و زمانی
~~بایستادم. شیخ هیچ نمیگفت. بعد از لحظهای، فرمود که هنگام رحلت رسیده
~~است و سفر خواهم کرد. مرا از آن کلمات که شیخ فرمود آتشی در نهاد من افتاد و
~~بی طاقت شدم و بسیار بگریستم. چون زمانی برآمد، دیگر فرمود که اشارت چنین
~~رسیده است و از این عالم میباید رفت. دیگر گریه بر من غالب شد و بسیار
~~بگرستم. بعد از لحظهای، شیخ، قدس الله روحه، دعایی فرمود؛ و آنگاه دست
~~مبارک دراز کرد و برفتم و بوسه بر دست شیخ دادم و مرا وداع کرد. و در آن زمان که
~~شیخ، قدس الله روحه، این کلمات میفرمود، ms190 هیچ مرض در وجود مبارک او نبود،

PageV01P223

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0184.png)

~~بلکه عین کرامات بود.
~~درویش ابوسعید، شیخ ابوالقاسم، گفت: پنج روز پیش از وفات شیخ، روزی به
~~خدمت شیخ رفتم و سلام کردم. شیخ، قدس الله روحه، در سخن آمد و فراید1 بسیار
~~فرمود، در اثنای آن گفت: مرا از عمر چیزی نمانده است و از این عالم رحلت
~~خواهم کرد. من در گریه افتادم و گفتم: حق تعالی بر عمر شما برکت کناد و عمر دراز
~~شما را بدهاد. شیخ، قدس الله روحه، فرمود که مولانای روم فرموده است:
~~چون مرا عمر ابد از حق رسید   چه غم از پنجاه و از صد وز سیام
~~بعد از آن، فرمود که مهلت نمانده است و از این عالم بخواهم رفت. این بگفت و مرا
~~نزد خود خواند و دست مرا بگرفت و وداع کرد. و آن زمان او را هیچ مرض نبود.
~~بندهآ کمینه را سه روز پیش از وفات شیخ، قدس الله روحه، به خدمت شیخ رفتم و
~~سلام کردم و بایستادم. اول کلمات که شیخ فرمود این بود که حان وقت الرحیل و لا شک
~~إنی راحل من أحبانی و أصحای و أولآدی وإخوانی. آنگاه فرمود که: حقیقت سخن این است
~~که حضرت رسالت، علیه أفضل الصلواة، خبر داده و فرموده: ما مثلی ومثل الدنیا إلا
~~گراکب صار هی یوم صایف فاستظل تحت شجرة ساعة من نهار ثم راح و ترکها. آنگاه گفت: طوکی لمن زینه
~~الله بالزهد فی الدنیی وعدم الأسباب حتی خرج من الدنیی علی صفاء التجرید. و درین زمان که شیخ،
~~قدس الله روحه، این کلمات میفرمود، هیچ مرض او را نبود. و این کمینه را از این
~~کلمات که شیخ فرمود چنان فهم کرد که هم چنان که همیشه نصایح میفرمود
~~هم چنان است. بعد از آن، فرمود که رفتن درویشان به آخرت چون رفتن دیگران
~~نباشد که چند روز بخسبند؛ بلکه هرگاه که ایشان ms191 را بخوانند، درحال، اجابت کنند.
~~آنگاه گفت: هرکس از کسان خدای که به آخرت رفتهاند هم در آن جامه که پوشیده

PageV01P224

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0185.png)

~~او را دفن کردهاند و تکفین وی از جامهآ نو نکردهاند. چنان که آوردهاند که یکی از کبار
~~اولیا در میان حرم مکه نشسته بود، و یکی از اولیا به وی رسید و زیارت کرد و
~~نشست. آن بزرگ گفت: خوش آمدی و نیک آمدی که سفر خواهم کرد. بنگر که در
~~این جا که نشستهای، فلان عزیز سه اقچه1 آورده و بنهاده. آن را برگیر و یکی به حفار
~~ده تا از برای من گور فرو برد؛ و یکی به عطر ده تا اعضای طهارت مرا استعمال کنی،
~~که سنت است؛ و یکی به حمال ده تا مرا برلب گور برد. و مرا در این خرقهآ کهنه که
~~پوشیدهام دفن کنی. و به این عبارت فرمود: کفنی من خریقانی. گفت: یا شیخ، این خرقهآ
~~کهنه که شما پوشیدهاید بر مجموع اعضای شما وفا نکند و همهآ اعضا عورت است،
~~چگونه سازم؟ گفت: گفنی من اذخر. بر اعضا که جامه بدان نرسد تکمیل آن از «اذخر»
~~بکن. و اذخر گیاهی است که پیرامن مکه میروید. چون این وصیت بفرمود
~~درگذشت. و آن عزیز وصیت به جای آورد. و بعد از غسل، هر کجا که اعضای او
~~جامه بدان نمی رسید از آن گیاه تکمیل کرد و او را دفن کرد.
# دیگر فرمود که شیخ ذوالنون مصری، رحمة الله علیه، در زمان وفات، او را غیبی
~~بازدید شد. مریدان او را تصور کردند که شیخ وفات کرده است. دست مبارک او از
~~خرقه کشیدند و آن خرقه از وی باز کردند. چون شیخ از آن حال بازآمد، خرقه در بر
~~خود ندید. فرمود که ردوا علی قرة عینی. آن خرقه که روشنایی چشم من است نزد من
~~آورید. مریدان آن خرقه نزد شیخ بردند. آن را بازپوشید؛ فرمود ms192 که در این خرقه
~~هفتاد رقعه، هر یکی از جامهآ بزرگی از بزرگان دین، از بهر تبرک دوختهام، به امید آن
~~که هر رقعهای از این که از برای خدای بدین خرقه زدهام مرا شفیعی باشد در آخرت.
~~و وصیت کرد که چون درگذرم، کفن مرا از این خرقه کنید. و چون شیخ درگذشت،
~~کفن وی آن خرقه کردند.
# دیگر فرمود که هرکس از کسان خدای که وفات رسیده یاران وی که محرم او
~~بودهاند غسل وی کردهاند و دست نامحرم به ایشان نرسیده است.
# در این جمله وصایات که شیخ، قدس الله روحه، به تمثیل و کنایت فرمود هیچ

PageV01P225

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0186.png)

~~ظن این کمینهآ خاکی بدان نشد که شیخ این وصیت در حق خود میفرماید، بلکه
~~چنان دانست که نصیحتی و تربیتی که همیشه اصحاب را میفرماید بدان قاعده
~~است. بعد از آن، دو روز دیگر، که روز سه شنبه بود، جملهآ روز ارباب حاجات،
~~به قاعدهآ همهروزه، به خدمت شیخ می آمدند و هر حاجتی که داشتند عرضه
~~میکردند؛ و شیخ، التماس ایشان مبذول میداشت، چنانکه در آن روز چند بار
~~مکتوب از برای مهمات ایشان نبشته بود. بعدالعصر، خواجه امام الدین محمد،
~~ضاعف الله جلال قدره، به قاعدهآ همهروزه که بعدالعصر خدمت شیخ میآمد، و
~~شیخ، قدس الله روحه، تا وقت غروب آفتاب او را وصیت می فرمود در مصالح امور
~~خانقاه و شرایط1 و ارکان آن که چگونه نگاه باید داشت و دعوت کردن خلق به
~~خدای چگونه باید کرد و ایشان را چگونه توبه باید داد. و شیخ، قدس الله روحه، در
~~این وصیتها که میفرمود خوش و فارغ نشسته بود و او را هیچ مرض نبود. و
~~خواجه امام الدین محمد، مد الله ظلاله، از آن وصیتها که شیخ او را می فرمود نیز
~~چنان معلوم کرد که شیخ به قاعدهآ قدیمه نصیحتی می فرماید. چون بهوقت شام
~~رسید، شیخ دعایی بفرمود و خواجه ms193 امام الدین محمد را وداع و او را اجازت فرمود
~~و برفت. آنگاه، این کمینه به میان درویشان رفت. و مرا عادت چنان بود که در
~~سحرگاه به در خلوت شیخ میرفتم و به ذکر مشغول میشدم و منتظر صبح
~~میبودم؛ چون صبح پدید میشد، اعلام خدمت شیخ میکردم. صباح چهارشنبه
~~که در اندرون خلوت شیخ رفتم، درویش محمود ابراهیم، که آب طهارت شیخ
~~آورده و همیشه در پس در خلوت2 شیخ نشستی، گفت: دوش، بعدالعشاء، آن مرض
~~که گاه گاهی شیخ را پدید میشد روی نمود، و شیخ هم چنان در آن است. بایستادم
~~و نماز سنت بهجای آوردم و گوش داشتم تا شیخ از نماز سنت و دعا فارغ شد.
~~آن گاه، شیخ مرا آواز داد. رفتم و سلام کردم. فرمود که دوش از آن مرض زحمت
~~یافتم، اما شکر حق تعالی، الحمد لله رب العالمین، که صبحی مبارک است. خواست
~~که برخیزد و نمازاز قیام کند، گفتم: اگر شیخ مصلحت فرماید، نمازاز قعود گزارد3، تا

PageV01P226

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0187.png)

~~این کمینه از قیام متابعت کند. گفت: شاید. قامت فرمود و نماز از قعود گذارد، و در
~~رکعتین بعد از فاتحه معوذتین خواند؛ و بعد از نماز، اوراد و دعا که هر روز از عقب
~~نماز فرض مواظبت مینمود زیادت از هر روز به جای آورد. و بعد از دعوات و آیات
~~کلام الله که مروی است، دعواتی که مطلوب است به فلاح ونجات و رفع درجات
~~آخرت به آواز بلند بخواند، به تفخیم و به تعظیمی تمام و تواضع و مسکنتی وافر. و
~~آن دعائات بعد از این، در باب دعوات و اوراد شیخ، یاد کرده شود. چون از دعا
~~فارغ شد، سلام بر حضرت رسالت، علیه أفضل الصلواة، بکرد و دعوات تمام
~~بخواند. آنگاه، این کمینه برفت و شیخ را مصافحه کرد. فرمود که جلآبی1 بساز.
~~هم آن جا به ساختن جلآب مشغول شدم. چون به خدمتش بردم، ms194 فرمود که نگران
~~برادر محمد میباشم. این کمینه تصور کرد که چنان که پیوسته اظهار تعلق در حق
~~خواجه امام الدین محمد، ضاعف الله قدره، می فرمود همان صفت است. چون
~~جلآب تناول فرمود، گفت: بدان که محمد وجود من است و از من هیچ فرقی نیست
~~و اتحاد است و هیچ دویی نیست و سخن او سخن من است و هرچه او گوید من
~~گفته باشم و هرکس که سخن او شنود سخن من شنفته باشد و هرکس که مخالفت
~~وی کند مخالفت من کرده باشد و هرکس که متابعت وی کند متابعت من کرده باشد؛
~~و این معنی حق تعالی او را مرحمت کرده است. چون شیخ، قدس الله روحه، این
~~وصیتها بفرمود، آنگاه، آن کلمات که سه روز پیش از این فرموده بود تکرار کرد. و
~~در این جمله حکایات که رفت، شیخ، قدس الله روحه، خوش و فارغ نشسته بود. و
~~ظن ما، به قلیل وکثیر، هیچ بدان نشد که جان اهل جهان از جهان بخواهد رفت.
~~چون وقت پیشین رسید، فرمود که برو و نماز بگزار2 و زود بازآی. برفتم و نماز
~~گزاردم و بازآمدم. شیخ، قدس الله روحه، هم چنان نشسته بود و به دعوات خواندن
~~مشغول بود. بنشستم و مترصد بودم تا چه فرماید. بعد از لحظهای، اضطراب در
~~شیخ پدید شد. و این کمینه تصور کرد که مگر از آن وجع3 است. و شیخ، قدس الله
~~روحه، هرگاه که مرض پدید شدی، در کتمان آن کوشیدی و صبر کردی و باکس

PageV01P227

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0188.png)

~~نگفتی؛ و هرگاه که این مرض پدید میشد، از اصحاب پوشیده میداشت. و بسیار
~~بودی که در این مرض بودی، و خواجه امام الدین محمد، مد الله ظلاله، بیامدی و
~~شیخ آن مرض از وی پوشیده داشتی و گفتی این خبر با وی مگویید تا خسته خاطر
~~نشود. و این کمینه، بدین موجب که یاد کرده شد، تا ساعتی ms195 از پیشین گذشت صبر
~~کرد و این احوال پنهان داشت. چون طاقت نماند، درویش به تعجیل فرستادم به
~~خانقاه قدیم تا خواجه امام الدین محمد، دامت [برکاته]، [را] اعلام دهد تا بیاید و
~~شیخ زادهآ اسلام سیدی، محبالدین، دامت برکاته1، طلب دارد. چون باز به خدمت
~~آمدم، دیدم که شیخ، قدس الله روحه، مخاطبتی داشت از جانب دست راست و
~~کلمهای میفرمود، چنان که2 با کسی سخن گوید. اما هیچ کس نمیدیدم. و باز
~~ملتفت جانب چپ میشد و هم چنین و بدین طریق کلمهای میفرمود. و اگرچه
~~ظاهر میگفت، فهم نمیشد که چیست که می فرماید. و سؤال کردن از آن ترک ادب
~~داشتم. بعد از آن، قدس الله روحه، چنان که نشسته بود، روی به قبله حرکت3 طرفین
~~میفزود؛ و چنانکه عادت وی بود که در زمان سماع و وقت تواجد ترنم فرمودی،
~~هم چنان4 در تواجد بود و ترنم میفرمود. بعد از لحظهای دیگر، به دعوات خواندن
~~مشغول شد. چون کار به آخر رسید، فرمود که یاران و دوستان را از ما سلام برستان.
~~آنگاه به ذکر مشغول شد. در این حالت، خواجه امام الدین محمد، مد الله ظلاله، از
~~در درآمد. شیخ، قدس الله روحه، دست مبارک به گردن او انداخت و گفت: تو را
~~وداع میکنم و به خدای میسپارم، و جای ما به تو دادند. دیگر به ذکر مشغول شد؛
~~و در آن حال، به حضوری تمام سر مبارک فرو آورد به طریق سجده و داعی حق را
~~اجابت فرمود و «فی مقعد صذق عند ملیک مقتدر، (القمر: 55) وطن ساخت وجان و دل از
~~این عالم بپرداخت. سقاه الله تعالی زلال عرفانه و سلسال وجدانه. و عالمی مریدان مخلص و
~~محبان معتقد و دوستان صادق از آب حیات محروم مانده و در آتش مصیبت
~~سوخته و در خاک تیره نشیمن کرده، که جز باد بهدست نمانده بی مرشد و پیشوا رها

PageV01P228

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0189.png)

~~کرد ms196 وبرفت، قدس الله روحه و ولی من الکوثر فتوحه.
~~و جماعتی از اهل نجوم و بعضی حکما و بیشتر اهل کازرون، به چند روز پیش از
~~وفات شیخ، مشهور میگفتند: که روز چهارشنبه، یازدهم ذی القعده، وقت العصر،
~~زلزلهای سخت خواهد بود. و مردم از این خبر که میدادند بهغایت مخوف بودند و
~~آن روز مترصد میبودند تا چه شود و چون باشد؛ تا وقت العصر واقعهآ کارهه حادث
~~شد و آن زلزله که مینمودند. شعر:
~~اندر نهاد جمله بنیآدم افتاد
# وز چشمهای خلق بسی چشمهها گشاد
~~روی زمین ز قطرهآ باران دیدهها
# نم شد چنان که دجله دهد نم به باغ داد
~~فریاد صادقان به عنان سما رسید
# وافغان مخلصان به بسیط زمین فتاد
~~چشم جهان مصیبت ازین سختتر ندید
# دست زمان نواله ازین تلختر نداد
~~در چشم و فرق ما به جزاز آب و خاک نیست
# بر جان و دست ما به جز آتش نماند و باد
~~یارب چه درد بود که دلهای ما بسوخت
# وآیا چه داغ بود که بر جان ما نهاد
~~آن دل کزین مصیبت نشد مبتلای غم
# یارب که هیچ وقت و زمان شادمان مباد
~~و از پیش یاد کردیم که شیخ، قدس الله روحه [را] هیچ رنجوری و مرض نبود و
~~این واقعهآ هایله، ناگاه حادث شد، چنان که چون این خبر در میان خلق افتاد، باور
~~نمیداشتند، از آن جهت که آن روز بسیار کس از بهر حاجات به خدمت شیخ آمده
~~بودند و شیخ مهمات ایشان کفایت کرده بود، هنوز شب پدید نشده بود که اهل شهر
~~این واقعه را معلوم شده بود و همه روی به خانقاه علیا نهادند - که امروز مزار

PageV01P229

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0190.png)

~~بزرگوار شیخ الاسلام است - فریاد و فغان کنان و واویلاکنان. بیت:
~~هرکه درآمد ز در جامهآ او چاک بود   خون ز دو دیده روان برسر او خاک بود
~~و اصناف مریدان آن حضرت، از ذاکران و ms197 سالکان وصوفیان وخلوتیان و
~~گوشهنشینان و صادقان و محبان و ارباب سلوک و اصحاب طریقه، جمله در خاک
~~مصیبت غلتان و فریادکنان بودند. در آن شب، به سبب قبر فرو بردن، شیخ را
~~موقوف داشتند و دفن نکردند.1 و همه شب قبر فرو می بردند، چنان که چهارگز آهن
~~بالای قبر فرو بردند در زمین سخت. چون به لحد رسیدند، دریچه ای به مقدار یک
~~وجب در پیش شیخ پدید آمد که عمق آن پیدا نبود. و آن سری بود از اسرار الهی که
~~خدای داند که آن چه بود. والله علیم خبیر.
# روز دیگر، عوالی آن اقطار و خواص آن دیار و امرا و رؤسا و معاریف و مشاهیر
~~به جملگی جمع شدند بر در خانقاه علیا، چنان که جمله صحرای اهرنجان خلایق
~~گرفته بود؛ و یک تن از ایشان نبود که فارغ ایستاده یا نشسته بود، بلکه جمله اهل عزا
~~بودند. همه جامه دریده و خاک بر سرکرده و فریاد به عیوق رسانیده؛ از گریه و نوحه
~~و سوز جان ایشان غلغله اندر ملک و ملکوت افتاده و در موافقت ایشان آسمان و
~~زمین در این مصیبت گریان شده، بل بکت السموات والأرض فیهن و من علیهن. بیت:
~~چو جان پاک و جان جهان بود   به تحقیق آشکارا نه نهان بود
# اگر در فرقتش خلق جهانی   فرو بارند صد طوفان زمانی
# وگر خلق جهان بی جان بمانند   ز سوز جان همه گریان بمانند
# عجب نبود که گاه فرقت جان   بسی دل شد کباب و دیده گریان
# کسی کو جان ز دیده شد بریده   عجب نبود که بارد خون ز دیده
~~بعد از طلوع، به حکم وصیتی که شیخ، قدس الله روحه، فرموده بود، اصحاب
~~غسل شیخ کردند هم در آن خلوت که وفات کرده بود؛ و تکفین وی هم از آن جامه
~~کردند که در زمان حیات پوشیده بود از ازار2 و پیراهن و چادر و کلاه. چون ms198 شیخ،
~~قدس الله روحه، [را] تمام بپرداختند، بعضی بر آن بودند که شیخ به شهر برند به

PageV01P230

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0191.png)

~~مسجد جامع مرشدی و نماز بر وی کنند. اصحاب شیخ همه جمع شده، بعضی در
~~زیر جنازهآ شیخ رفتند و شیخ را برداشتند؛ و بعضی پیرامن ایشان بایستادند و ایشان
~~را محافظت میکردند؛ و بعضی از پیش جنازهآ شیخ راه بازمیخواستند. و به سعی و
~~کوشش تا میان صحرا بیاوردند. و با وجود فراخی صحرا، از کثرت و انبوهی خلق که
~~بود نتوانستند که شیخ را به شهر برند؛ و اندیشه کردند که اگر به شهر برند، خلایق
~~بسیار هلاک گردند؛ هم در آن صحرا شیخ را بنهادند و تکبیر نماز کردند. و خلایق
~~بسیار در پیش جنازهآ شیخ بودند. چون معلوم کردند که شیخ را بنهادند و نماز
~~خواهند کرد، از انبوهی و کثرت خلایق نتوانستند که بازگردند. و حیرت1 و دهشتی
~~به خلایق چنان روی نمود که از چهار طرف هم چنان که ایستاده بودند همه روی به
~~جنازهآ شیخ کردند و نماز گزاردند.2 آنگاه، شیخ را برداشتند و باز به خانقاه بردند.
~~چون شیخ را به کنارهآ قبر بردند، دو تن از اصحاب شیخ به قبر شیخ رفتند و شیخ،
~~قدس الله روحه ونور مرقده وملحده، [را] در لحد نهادند. بیت:
~~در شگفتم زکسی کو به لحد بنهادش   تا که نور مه خورشید به گل چون اندود
~~هو الشمس ضاق الأرض وعن بعض نوره   قوا عجبا أنی اتضمنه القبر
# و روز پنج شنبه، چاشتگاه، که تن مبارک او به خاک سپردند، در آن زمان اعرابی ای
~~بلند بالا و نیکوسیرت پا کیزه جامه در میان آن جمع به بالا برآمد و به صوتی بلند این
~~ندا درداد و گفت: أبکوا علی انفسکم، فانه قاز بالله واستراح منکم. خلایق [را]از آن ندا غریو در
~~نهاد افتاد. در زمان، اعرابی را طلب کردند، نیافتند و هیچ آفریده نشان او باز ms199 ندادند.
~~و آن روز، روشنایی آفتاب چنان کاسد شده بود که چنان مینمود که گویی در
~~حجاب است؛ و آن شب که شب جمعه بود ماه چون برآمد بی نور بود؛ چون به میان
~~آسمان در بالای قبر شیخ رسید، سه ساعت به کلی ناپدید شد؛ بعد از آن سه
~~ساعت، از موضع پسینگاه پدید آمد؛ معهذا که در آن روز و آن شب هیچ آثار از ابر
~~در آسمان نبود. و این صفت که یاد کرده شد در چند مرثیات شیخ که هرکس گفته
~~بودند همه آوردهاند؛ از آن جمله در یک مرثیه این دو بیت را آورده. بیت:

PageV01P231

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0192.png)

~~بی شعلهآ ضمیر تو رخشنده تیست خور   بی حکم و همت تو زمین نیست برقرار
~~در ماتم تو نیل فروشان آسمان   بر چهرهآ منیر قمر سودهاند قار
# و دیگری در اول مرثیه این دو بیت آورده:
~~واحسرتا که شیخ جهان از جهان برفت   خورشید و ماه عالمیان از میان برفت
~~بینور روی و ذات شریف مطهرش   پرتو ز روی مهر و مه آسمان برفت
# و دیگری در اول مرثیه این یک بیت آورده:
~~ای کز غم تو بر سر خورشید و ماه کاه   بی آفتاب روی تو روی فلک سیاه
# و دیگری در میان مرثیه این دو بیت آورده:
~~ز دود آتش دل ما چرخ شد سیاه   وز اشک چشم خلق جهانی پرآب شد
~~چون مهر چرخ عصمت وتقواغروب کرد   روز خلایقست چو شب کافتاب شد
# اما از واقعات که پیش از وفات شیخ، قدس الله روحه، دیدهاند یکی این است که
~~به چتد روز پیش از وفات شیخ، یکی از صلحا به واقعه دیده بود که رسول، صلی الله
~~علیه و علی آله و سلم، درگذشته بود. در تعبیر این واقعه گفتند که یکی که امروز
~~قائم مقام رسول الله و دین محمدی به او قائم است درگذرد.
~~یکی از صلحا به واقعه دیده بود که منارهآ ms200 اسلام و یک رکن از مسجد جامع مرشدی
~~ناگاه بیفتاد. و بعد از سه روز، شیخ، قدس الله روحه، درگذشت.
# دیگر این کمینه را از فقیه کریم الدین استماع [افتاد] که گفت: روز پیش از وفات
~~شیخ، قدس الله روحه، شبی به واقعه دیدم که رسول، صلی الله علیه وعلی آله و
~~سلم، وفات یافته بود، و شیخ الاسلام در صحرایی ایستاده بود و قبری فرو میبرد و
~~هیچ کس در آن صحرا نبود. من در آن نزدیکی ایستاده بودم، تا شیخ آن قبر تمام فرو
~~برد و جسد مطهر رسول الله، صلی الله علیه و علی آله و سلم، به سینهآ مبارک گرفته
~~بود و در آن قبر نهاد و دفن فرمود و روی بدین کمیته کرد و گفت: مدت عمر ما سبب
~~همین بود تا آن کار تمام کنیم. بعد از یک ماه شیخ درگذشت، قدس الله روحه.

PageV01P232

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0193.png)

~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از سید السادات العارفین، امیر صدرالدین محمد، دامت
~~برکاته1، که گفت: سه روز پیش از وفات شیخ، یکی از صلحا به نزدیک من آمد و
~~گفت: دوش، به واقعه دیدم که رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، در صحرایی
~~ایستاده بود و کلندی در دست مبارک داشت و قبری فرو میبرد و فرمود که این قبر
~~از آن شیخ امینالدین است. من با او گفتم که این واقعه پنهان دار و باکس مگوی.
~~بعد از چند روز، خبر وفات شیخ، قدس الله روحه، به شیراز آوردند.
# و چند واقعات دیگر که صلحا دیدهاند آن جمله در کتاب چواهر مذکور است.
# عاش شیخ الإسلام أمین الله علی الأنام، أمین الهلة والحق والدین محمد، أسکنه الله تعالی فی أعلی غوف
~~دار السلام سبعا و سبعین و سبة، و أجاب دعوة ربه فی یوم الأربعاء قبل القصو فی حادی عشر دی قعدة سنة
~~خمسین وأربعین و سبعمآنة، سقاه الله تعالی زلال عرفاینه و ms201 سلسال وجدانه و آنسه بالوحمة والوضوان وأکرمهآ
~~بالروح والریحان، وإنه ذوالمن والإحسان.

PageV01P233

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0195.png)

~~بدان، رحمک الله، که واقعات که بعد از وفات شیخ، قدس الله روحه، دیدهاند و
~~فضیلت و کرامات که بعد از وفات شیخ به ظهور آمده جمله در کتاب جواهر نبشته
~~شد؛ از آن جمله این چند حکایت از برای تبرک در این کتاب یاد کرده میشود
~~به خیر.
~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از درویش محمد بن شیخ ابوالقاسم که گفت: بعد از
~~وفات شیخ، شبی به واقعه دیدم که در صحرایی ایستاده بودم، ناگاه دیدم که از طرف
~~شمالی خلایقی بسیار در روی زمین میآمدند؛ و از بالای سرایشان، در هوا قبهای از
~~نور به تعظیم و تأنی می آمد؛ و گرد بر گرد قبه، خلایق بسیار در هوا همچون مرغ
~~می آمدند، چنان که آواز پر ایشان میشنودم. و نور آن قبه چنان بود که مشابهت به
~~هیچ نور نداشت. از کسی بازپرسیدم که این چه قوماند. گفت: این قبه از آن
~~رسول الله، و رسول، صلی الله علیه و علی آله وسلم، در میان آن قبه است وبه
~~خانقاه شیخ الاسلام خواهد رفت. آن کثرت که پیرامن قبهاند همه ملائکهاند؛ و این

PageV01P235

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0196.png)

~~خلایق که در زیر قبه در روی زمین میآیند، آدمیاناند. چون این بشنفتم، خرم شدم
~~و روی در خانقاه نهادم و با خود گفتم: چون رسول، صلی الله علیه و علی آله وسلم
~~[به] خانقاه خواهد شد، من از پیش بروم و جایی فروگیرم، پیش از آن که این کثرت
~~درآیند و نتوانم رفت. برفتم به تعجیل به خانقاه و نزدیک تربت شیخ الاسلام
~~بایستادم و نگاه میکردم، و آن قبه باکثرت ملائکه به تعظیم و تأنی بیامدند. چون به
~~پای روضهآ شیخ الاسلام رسیدند، به یکبار از هوا فرو آمدند. و دیدم که قبر
~~شیخ الاسلام از هم بازرفت و گشوده شد و آن قبه در قبر ms202 شیخ نزول کرد و سر قبر
~~به هم بازآمد.
~~بندهآ کمینه شنفتم از حاجی ابراهیم بن اسماعیل که گفت: بعد از وفات شیخ، چون
~~سه سال گذشته بود، شبی به واقعه دیدم که بر سر تربت شیخ الاسلام، قدس الله
~~روحه، ایستاده بودم و زیارت میکردم، در آن زمان، آوازی شنیدم که گفتی: یا
~~ابراهیم، بدان که شیخ مرشد، قدس الله روحه العزیز، در قبر شیخ امین الدین است و
~~هردو در این قبرند. هرکس که این جا زیارت کند زیارت شیخ الاسلام کرده است و
~~هم زیارت شیخ ابواسحق کرده باشد. بعد از سه ماه دیگر، شبی به واقعه دیدم که در
~~بقعهآ شیخ مرشد بودم و در آنجا دعوتی بود؛ و جمله دیوارهای بقعهآ مرشدیه به
~~پردههای مذهب و علمهای منقش به زینتی تمام، چنان آرایش کرده بودند که
~~هرگز چنان ندیده بودم؛ و خلایق بسیار از خاص و عام آن جا در ایاب بودند، و
~~میگفتند این آرایش که کردهاند و این دعوت که میکنند از برای آن است که شیخ
~~امین الدین در قبر شیخ مرشد است، قدس الله روحهما. چون از خواب برون آمدم،
~~مرا یقین شد که میان شیخ مرشد و شیخ الاسلام هیچ دوییای نیست، بلکه یگانگی
~~و اتحاد است.
~~دیگر، شنفتم از حاجی ابراهیم که گفت: شبی به واقعه دیدم که بر سر تربت
~~شیخ الاسلام، قدس الله، ایستاده بودم و زیارت میکردم. جماعتی از بزرگان دین

PageV01P236

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0197.png)

~~آن جا حاضر بودند. چون شرایط زیارت به جای آوردم، هم آن جا بایستادم. آن
~~جماعت مراگفتند چرا ایستادهای؟ بیا و طواف قبر شیخ بکن که هرکس که هفت بار
~~گرد قبر شیخ طواف کند، هم چنان باشد که طواف خانهآ کعبه کرده است. چون این
~~بفرمودند، همه در طواف آمدند در گرد قبر شیخ؛ و من با ایشان موافقت کردم تا
~~هفت بار گرد قبر شیخ طواف کردند، قدس الله روحه.
~~بندهآ ms203 کمینه را استماع افتاد از مقری محمد بلدی که گفت: بعد از وفات شیخ الاسلام،
~~چون شش ماه گذشته بود، شبی به واقعه دیدم که در موضعی شریف و مقامی
~~نظیف نشسته بودم. در آن زمان، آواز تکبیرات از بالای سر خود در میان هوا شنیدم.
~~بپرسیدم که این تکبیرات بدین غلبات از آن کیست؟ گفتند از آن ملائکه است که
~~آمدهاند و بر شیخ الاسلام نماز میکنند. گفتم: شیخ الاسلام شش ماه است که
~~درگذشته است، این زمان نماز بر وی میکنند؟ گفتند: از آن روزکه شیخ الاسلام، به
~~جوار حق پیوست، هر روز جملهآ ملائکهآ آسمان جمع میشوند و میآیند و نماز بر
~~وی می کنند، و تا روز قیامت هم چنین ایشان را این اوراد باشد که هر روز بیایند و
~~نماز بر وی کنند. چون شنیدم گفتم: آمنا و صدقنا و سلمنا که شیخ الاسلام راست
~~فرموده است. گفتند: چه فرموده است؟ گفتم: از شیخ الاسلام، قدس الله روحه،
~~شنیدم که هرکس که او را نزد حق تعالی حرمتی و عزتی و جاهی و منزلتی باشد
~~جملهآ خلایق آسمان و زمین همه بر وی نماز کنند. و این کلمات در زمان حیات
~~شیخ الاسلام، از وی شنیده بودم، قدس الله روحه.
~~بندهآ کمینه شنفتم از درویش صالح مهرنجانی که گفت: چون یک سال و دو ماه از
~~وفات شیخ الاسلام درگذشته بود، در ماه رمضان، شبی به واقعه دیدم که شیخ، قدس
~~الله روحه، یک دسته جامهآ سفید پوشیده بود، و قرب چهارصد تن از یاران شیخ با

PageV01P237

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0198.png)

~~وی همراه بودند و من با ایشان بودم و میرفتم تا به کنارهآ باغی رسیدم که حد آن
~~پیدا نبود، و جمیع آن باغ همه درختان مثمر بود، چنان که از همهآ انواع میوهها که در
~~فصلی پدید میشود جمله آنجا حاصل بود. در میان آن باغ، قبهای سبز بود
~~به غایت بزرگ و عالی. شیخ، ms204 قدس الله روحه، روی به اصحاب کرد و گفت: بیایید تا
~~در این باغ در این قبه رویم و ذکر به حلقه بگوییم. شیخ با اصحاب در آن قبه رفتند و
~~به ذکر لاإله إل الله گفتن مشغول شدند. و من به غایت گرسنه بودم. برفتم در میان آن
~~درختان و از هر میوه که خواستم میخوردم. در آن زمان، آواز شیخ به گوش من
~~رسید که ای صالح، برو و ذکر با شیخ و اصحاب بگوی که هرکس که روی شیخ
~~امین الدین دیده است حق تعالی آتش دوزخ بر وی حرام کرده است. و این باغستان
~~همه از آن شیخ و اصحاب است. من به تعجیل برفتم تا با شیخ و اصحاب ذکر گویم.
~~چون در آن قبه رفتم، دیدم که شیخ، قدس الله روحه، دست برداشته و ذکر میکرد،
~~چنان که قاعدهآ شیخ بود که در آخر ذکر دست برداشتی به طریق دعا ذکر گفتی،
~~دست برداشتم به موافقت شیخ و ذکر میگفتم. چون شیخ دست به روی فرو آورد و
~~از ذکر فارغ شد، روی به اصحاب کرد و گفت: دل خوش دارید که حق تعالی بر شما
~~رحمت کرد. در این حالت از خواب درآمدم. با خود گفتم: این خواب چگونه باشد؟
~~شیطانی بود یا رحمانی؟ باکسی بگویم یا پنهان دارم؟ و این تردد خاطر مرا از آن بود
~~که گفته بودند که هرکس که روی شیخ امینالدین دیده حق تعالی آتش دوزخ بروی
~~حرام کرد. و مانع من آن بود که بسیار از جهودان و بیدینان روی او دیدهاند. و این
~~چگونه بود؟ سه شب پیاپی، هم چنان بهخواب دیدم. در آخر گفتند: این خواب که
~~تو دیدهای رحمانی است و راست است که هرکس که روی شیخ امین الدین دیده
~~است حق تعالی بر وی رحمت کرد و آتش دوزخ بر وی حرام گردانید؛ و این خواب
~~پنهان مدار و بگوی. چون از ms205 خواب درآمدم، با خود گفتم که اگر شیخ اشارت
~~فرماید، این خواب آشکاراکنم، و اگر نه پنهان دارم. بعد از آن شیخ، قدس الله روحه،
~~به خواب دیدم که دست مرا بگرفت و ببرد تا پیش جمع کنندهآ سیرت شیخ الاسلام و
~~گفت: یا آخی، بشنو از این درویش که خوابی راست دیده است، هم چنان که وی

PageV01P238

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0199.png)

~~میگوید بنویس. شیخ، قدس الله روحه، بایستاد تا من تمامی خواب، من أوله إلی
~~آخره، بگفتم، و اخی محمود بنبشت. آنگاه، شیخ برفت. چون از خواب درآمدم،
~~درستی خواب مرا تحقیق شد.
~~بندهآ کمینه بعد از وفات شیخ، قدس الله روحه، شبی به واقعه دیدم که روی به قبله
~~ایستاده بود و دست مبارک به دعا برداشته بود و میگفت: یارب، هرکس از یاران ما
~~و دوستان و محبان ما که در وی تقصیری هست او را بیامرز و رحمت کن. و اعتقاد
~~آن است که دعای او موجب اجابت بود، ان شاء الله.
~~بندهآ کمینه بشنفتم از حاجی محمد ایرانی که گفت: بعد از وفات شیخ، قدس الله
~~روحه، چون یک سال گذشته بود، به اسم اربعین در خلوت بودم. در آن زمان، هرگاه
~~که مرا تفرقه و وسوسه روی مینمود، درحال شیخ، قدس الله روحه، به خواب
~~می دیدم و مرا تربیت و نصیحت می فرمود، و آن تفرقه و وسواس به یکبارگی از من
~~زایل میشد. شبی شیخ، قدس الله روحه، به خواب دیدم هم بر آن صورت و هیئت
~~که در زمان حیات بود. برفتم و سلام کردم و بایستادم و از فراق و اشتیاق شیخ که بر
~~من گذشته بود، گریه و زاری میکردم. شیخ، قدس الله روحه، چون مرا چنان دید،
~~دل خوشی داد و گفت: آخر بگو که از بهر چه میگریی؟ حال آن است که من از پیش
~~شما بیرون نرفتهام و شب و روز یک لحظه از شما غایب نیستم؛ و ms206 پیش از این، از
~~دیناری خاطر، دانگی با شما داشتم و پنج دیگر، مشغولی به خلق بود و به سبب
~~مراعات ایشان بازمیماندم؛ این زمان، همهآ خاطر با شماست و در کارسازی شماام
~~و هیچ مشغولی مرا نیست. این کلمات میفرمود و تبسم مینمود، رحمة الله علیه
~~والمغفرة.

PageV01P239

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0200.png)

~~بندهآ کمینه شنفتم از درویش محمد بن عبدالله، که گفت: روزی به سر روضهآ
~~شیخ الاسلام رفتم و زیارت کردم و بنشستم و به خواندن سورة الأنعام مشغول شدم.
~~چون به این آیت رسیدم: «وذر الدین اتخدوا دینهم لعبا و لهوا و غرتهم الحیوة الدنیا و ذکر به آن تبسل
~~نفش بما کسبت لیس تها من دون الله، این جا سهو کردم و بخواندم: لیس لها من دونه وی و لاشفیع
~~(انعام: 75) . چون سورة الأنعام تمام بخواندم، برخاستم به خلوت رفتم. در آن جا
~~خواب مرا ببرد. دیدم که شیخ الاسلام، قدس الله روحه، بیامدی و جامعی قرآن در
~~دست داشتی و گفتی: بخوان آیت .و ذر الدین اتخذوا دینهم لعبا و لهوا. بخواندم چنان که
~~خوانده بودم تا این جا که لیس تها من دونه. شیخ، قدس الله روحه، گفت: بیا و در این
~~جامع نگاه کن و بنگر که چنین نبشته است: لیس لها من دون الله،. نگاه کردم و چنان
~~نبشته بود که شیخ، قدس الله روحه، می فرمود. چون از خواب درآمدم، احتیاط
~~کردم، چنان بود. و من مدتی بود که در این آیت سهو میکردم و نمی دانستم، تا آن که
~~شیخ مرا بازنمود و از برکات کرامات و معاملات شیخ، آن را معلوم کردم و بعد از آن
~~به سهو نخواندم.
~~بندهآ کمینه شنفتم از حاجی جمال خاموش که گفت: بعد از وفات شیخ، پارهای
~~زمین به غله مزروع کرده بودم، و هر روز میرفتم و آن را محافظت1 میکردم. و در آن
~~نزدیکی خانهای بود و هر روز به در آن خانه میرفتم ms207 و پارهای آب از بهر طهارت
~~می خواستم. و در این خانه زنی صاحب جمال خوش باش بود. روزی به طلب آب
~~رفتم، آن زن را بدیدم، و از دیدن وی تفرقه در خاطرم پدید شد. چون وضو بساختم
~~و نماز چاشت بکردم، به خواب رفتم. شیخ، قدس الله روحه، به خواب دیدم که از آن
~~خانه بیرون آمدی. چون مرا بدیدی، به دست اشارت کردی و گفتی: زینهار تا از این
~~خانه احترازکنی و دیگر به در این خانه نروی. چون از خواب درآمدم، مرا یقین شد

PageV01P240

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0201.png)

~~که شیخ، قدس الله روحه، به هیچ وقت و زمان از ما غایب نیست و دور و نزدیک، و
~~حیات1 و ممات پیش ایشان یکسان است.
~~بندهآ کمینه، بعد از وفات شیخ، قدس الله روحه، شبی میان انماز] شام وخفتن، از
~~حلقهآ ذکر بیرون آمدم تا دو سه یاران که در حلقهآ ذکر حاضرنبودند درمیان حلقهآ ذکر
~~برم. ایشان را طلب کردم و در میان ذاکران بردم. در آن شب، شیخ، قدس الله روحه،
~~به خواب دیدم که عتاب فرمودی و گفتی: چرا دوش از میان حلقهآ ذکر بیرون شدی؟
~~و این کمینه را عذری که بود میگفت. شیخ، قدس الله روحه، آن عذر مسموع
~~نداشتی و گفتی: جایز نیست که در اثنای ذکر از میان ذاکران بیرون روند، که حق
~~تعالی هرکس که خوانده بود بفرستد. پس گفت: نظر عنایت حق در شأن بنده آن
~~است که او را در میان ذاکران حاضرکند و به یاد خود مشغول گرداند؛ و نشان خشم
~~خدای در شأن بنده آن بود که او را از میان ذاکران بیرون برد و به غیر خود مشغول
~~گرداند.
~~بندهآ کمینه شنفتم از احمد دهلوی که گفت: بعد از وفات شیخ، عادت2 کرده بودم
~~که هر شب به سر قبر شیخ میرفتم و به ذکر مشغول میشدم. شبی، به قاعده رفتم و
~~به ذکر مشغول شدم، ms208 و مرا ذوق ذکر به قاعدهآ هر شب نبود و تکاسلی در نفس خود
~~مییافتم و نمی دانستم که آن خلل از کجا پدید شده است. در آن پریشانی، خواب
~~مرا ببرد، دیدم که شیخ، قدس الله روحه، بیامدی و گفتی: چرا شکم از طعام
~~سیر کنی تا ذوق ذکر نیابی؟ اگر ذوق ذکر خواهی، باید که شکم از طعام خالی
~~داری و گرسنگی مایهآ خود سازی تا تو را حضور دل حاصل آید. چون از خواب
~~درآمدم، دانستم که آن پریشانی و بی ذوقی از شکم سیر مرا روی نموده بود. از آن

PageV01P241

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0202.png)

~~جهت که آن شب، طعام بیشتر از هرشب خورده بودم و شیخ آن را معلوم کرده بود،
~~قدس الله روحه.
~~بندهآ کمینه بعد از وفات شیخ، شبی اندر این اندیشه بودم که جد و جهدی که
~~سالکان [را] در راه خدای میافتد و کاهلی ای که ایشان [را] گاه گاه روی مینماید،
~~این هر دو صفت از چه چیز روی مینماید. در این اندیشه به خواب رفتم. شیخ،
~~قدس الله روحه، دیدم فرمود که: هرکس که فرمان حق تعالی به جای آورد همهآ
~~بندگان خدای فرمان او ببرند؛ و هرگاه که خواهد که بندگی خدای کند، همهآ اعضای
~~او فرمان بردار شوند و جد و جهد نمایند و مدد و معاونت وی کنند تا آن عبادت1
~~به آسانی از وی به ظهور آید؛ و هرکس که فرمان خدای تعالی فرو گذارد و در مناهی
~~شروع کند و به چیزی که ضرورت حال او نباشد مشغول شود هیچ کس فرمان او
~~نبرد؛ و هرگاه که خواهد که بندگی خدای کند، همهآ اعضا نافرمانی او کنند و کاهلی
~~نمایند تا آن عبادت از وی به ظهور نیاید.
~~بندهآ کمینه شنفتم از مقری محمد و بعض از اصحاب بلدالعتیق که گفتند بعد از
~~وفات شیخ، قدس الله روحه، شبی، در خانقاه بلدالعتیق، پنج درویش نشسته بودیم
~~و ms209 سفرهای در میان ما بود و میخوردیم. پنج نان از آن برگرفتیم و بنهادیم، تا روز
~~دیگر هر درویش یک نان از آن بخورد. مقری محمد گفت: در آن شب، شیخ، قدس
~~الله روحه، به خواب دیدم که می فرماید که این پنج نان که از دوش بازنهادهای اگر آید
~~چنان که2 شما هر پنج به آخرت روید و این نان از شما بازماند، شما را درویشی
~~مسلم نباشد و آن را گرفتی باشد شما را. و شیخ چنان نمود که از برای فردا چیزی
~~نباید گذاشت. اگر عمر باشد، روزی فردا برسد.

PageV01P242

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0203.png)

~~بندهآ کمینه را استماع افتاد از حاجی ابراهیم، که خادم درویشان بود، که گفت:
~~روزی، در خانقاه آرد نبود از برای نان پختن، و یک خلوار1 گندم بود و درازگوش نبود
~~که آن را به آسیا بردی. برفتم به سر تربت شیخ، قدس الله روحه، و حال بگفتم و مدد
~~خواستم2، آنگاه بیرون آمدم تا بروم شهر و چهارپای طلب کنم که گندم به آسیا برد.
~~چون پارهای برفتم، شخصی دیدم که از شهر میآمد و بر استری نشسته بود. چون به
~~من رسید، فرود آمد و گفت: این استر آوردهام که امروزکار درویشان کند. پس گفت:
~~امروز بیکار نشسته بودم، این زمان مرا در خاطر افتاد که این استر پیش درویشان
~~باید برد تا امروز کار درویشان کند. آن استر برگرفتم، به آسیا فرستادم، و هم در روز
~~بازآمد. و از کرامات شیخ متحیر بماندم که درفور مدد فرمود، قدس الله روحه.
# این دو سه حکایات، از برای تبرک در این جا یاد کرده شد؛ باقی حکایات در
~~کرامات بعد از وفات شیخ، قدس الله روحه، در کتاب جواهر مکتوب است. و بالله
~~التوفیق وبه نستعین.

PageV01P243

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0205.png)

~~در بعضی اوراد که شیخ، قدس الله روحه، اصحاب را تعلیم فرموده.
~~شیخ، قدس الله روحه، فرمود که هرکس که ذوق ذکر دارد و او را ms210 در آن مداومتی
~~باشد هیچ اوراد او را بهتر از آن نیست، و نشاید که ترک ذکر کند و به اورادی دیگر
~~مشغول شود. اما هرکس که ذکر علی الدوام نتوان گفت شاید که او را بعد از ذکر
~~اورادی معین باشد تا نفس او کاهل نشود.
# و شیخ، قدس الله روحه، اصحاب را تربیت فرموده بود که بعد از ذکر بامداد،
~~چون آفتاب تمام برآید، شش رکعت نمازکند: دو رکعت شکر، و دو رکعت استعاذه،
~~و دو رکعت استخاره. و این هرسه بعد از این در اوراد شیخ یاد کرده شود، و

PageV01P245

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0206.png)

~~تسبیحات و دعا که بعد از آن باید خواند هم در آن جا یاد کرده شود.
# دیگر اصحاب را فرموده بود که هر روز و هر شب، در هر وقت که فراغت باشد،
~~این هفت ذکر، هر یکی صد بار، بخواند:
~~ول، صد بار لاإله الا الله وحده لا شریک له إله] الهلک وله الحمد یحیی ویمیت وهو حی دانه ل
~~یموت بیده الخیر و هو علی کل شیء قدیر
~~دوم، صد بار شبحان الله والحمد لله ولاإله إلا الله والله أکبر وتبارک الله.
~~سیوم، صد بار سبحان الله العظیم و بحمده.
~~چهارم، صد بار لإله آلا الله الملک الحق المبین.
~~پنجم، صد بار اللهم صل علی محمد عبدک ورسولک النبی الأمی وعلی آل محمد وسلم.
~~ششم، صد بار أستغفروالله الحی القیوم وأسأله التوبة.
~~هفتم، صد بار ماشاءالله، لا حول ولاقوة إلا بالله.
# دیگر، اصحاب را فرموده بود که هر روز به این پنج سوره خواندن مداومت
~~نمایند وهی مفاتیح الأرزاق: اول، سورهآ «الواقعة»؛ دوم، سورهآ «التغابن»؛ سیوم،
~~«الطلاق»؛ چهارم، سورهآ «المزمل»؛ پنجم، سورهآ «ألم نشرح».
# دیگر، اصحاب را تربیت فرموده بود به مداومت نماز چاشت دوازده رکعت
~~کردن و دعایی که بعد از آن باید خواند - و در وقت زوال چهار رکعت فرموده بود و
~~دعایی که بعد از آن خوانند. و آن هم ms211 در اوراد شیخ یاد کرده شود.
# و شیخ، قدس الله روحه، اصحاب را فرموده بود که در وقت غروب آفتاب و
~~وقت طلوع آن، در زمانی که فراغت یابند، مسبحات عشره بخوانند. و آن ده ذکر
~~است -هر یکی هفت بار باید خواند - : اول، فاتحةالکتاب. دوم، آیة الکرسی.
~~سیوم، قل یا أتها الکافرون. چهارم، قل هو الله أحد. پنجم: قل أعود برب الفلق. ششم، قل أعود
~~برب الناس. هفتم، شبحان الله والحمد لله ولاإله إلا الله والله أکبر هشتم، آللهم صل علی محمد النبی
~~الأمی وعلی آل محمد وسلم. نهم، اللهم اغفرلی ویوالدی ولجمیع المؤمنین والهؤمنات والمسلمین
~~والمسلمات. دهم، اللهه افقل بی ویهم غاجلا و آجلا فی الدین والدنیی والآخرة ما أنت أهله ول تفعل بناما
~~نحن أهلله انک تفوز رحیم جواذ کریم رووف رحیة.

PageV01P246

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0207.png)

# و بعد از سنت شام، دو رکعت نماز تربیت فرموده بود. و آن در اوراد شیخ یاد
~~کرده شود.
# و شیخ، قدس الله روحه، اصحاب را به نماز تسبیح کردن ترغیب فرمودی. و آن
~~چهار رکعت است. و گفت: روایتی است از ابن عباس، رضی الله عنهما، که در نماز
~~تسبیح، در رکعت اول، بعد از «فاتحه»، سورهآ ألهیکم خوانده است؛ و در رکعت دوم
~~والعصر؛ و در رکعت سیوم قل یا أیها الکافرون؛ و در رکعت چهارم قل هو الله أحد. و در هر
~~رکعتی هفتاد و پنج بار تسبیح باید خواند؛ بعد از «فاتحه»، پانجده بار بگوید: سبحان
~~الله والحمد لله و لا إله إلا الله والله أکبر. آنگاه، به رکوع شود وهم چنین ده بار بگوید. پس، به
~~قیام بازآید و ده بار بگوید. آنگاه به سجود شود و ده بار بگوید. پس، بنشیند و ده بار
~~بگوید. دیگر به سجود شود و ده بار بگوید. دیگر بنشیند و ده بار بگوید. آنگاه
~~برخیزد. و هر چهار رکعت نماز چنین کند. و در آخر نماز، چون ده بار تسبیح کرد، ms212
~~آنگاه تشهد بخواند. و شیخ، قدس الله روحه، گفت: در کتاب حلیة الأولیاء آورده
~~است که در آخر نماز، تسبیح بعد از تشهد، پیش از آن که سلام دهد، این دعا
~~بخواند: اللهم إنی أسألک التوفیق أهل الهدی وأعمال أهل الیقین ومناصحة أهل التوبة وعزم أهل الصبر و
~~جد أهل الحسبة وطلبة أهل الرغبة و تعبد أهل الورع وعرفان أهل العلم حتی أخافک. اللهم إنی أسألکی
~~مخاقة. یحجزنی عن معاصیک و حتی أعقل بطاعتک عقلا أستحق به رضاک و حتی أناصحک فی التوبة خوفا
~~منک وحتی أخیص تک النصیحة حبا لک و حتی أتو کل علیک فی الأمور کلها حسن الظن بک شبحان خالق
~~النور. آن گاه سلام دهد.
# و گفت: در بعضی روایات یافت شد که چون نماز تسبیح دو رکعت بکند، سلام
~~دهد به این عبارت: التلام علی الملایکة المقبین والنبیین والهرسلین ومن تبعهم من المؤمنین
~~والمسلمین.
# و شیخ، قدس الله روحه، اصحاب را تربیت فرموده بود به مداومت نماز تهجد ده
~~رکعت کردن و دعای آن فرموده است. و آن در اوراد شیخ یاد کرده شود.
# و اصحاب را فرموده بود که در سحرگاه لحظهای به استغفار مشغول شوند به

PageV01P247

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0208.png)

~~است که بقیهآ تاریکی آخر شب با شعاع ابتدای اول صبح آمیخته مینماید. و فرمود
~~که بعد از چند بار که گفته باشد استغفرالله، از عقب آن بگوید: رب اغفرلی و ثب علی، انک
~~أنت التواب الغفور.
# و شیخ، قدس الله روحه، اصحاب را فرموده بود که روز جمعه، از اول روز تا آخر
~~روز، هزار بار این تسبیح بخوانند: سبحانک یا لاإله ال أنت یا حنان یا منان، یا بدیع السموات
~~والأرض، یا ذالجلال والإکرام. دویست بار پیش از طلوع آفتاب؛ و دویست بار وقت
~~چاشت؛ و دویست بار بعد از پیشین، پیش از آن که امام از خطبه فارغ شود؛ و
~~دویست بار پیش از پسین؛ و دویست بار پیش از غروب آفتاب. ms213 و در این پنج وقت،
~~چون ابتدا تسبیح میکند، اول بگوید:
# بسم الله الرحمن الرحیم الحمد للله رب العالمین گما هو أهله. وچون تسبیح دویست بار تمام
~~گفت، در آخر بگوید: اللهم صل علی محمد و علی آل محمد و سلم و یسر لنا قرجا قریبا و مخرجا طیبا یا
~~میسر کل عسیر.
# و شیخ، قدس الله روحه، گفت: در جملهآ روزهای جمعه، «نماز اعرابی» کردی و
~~اصحاب را بدان تربیت فرمودی. و فضیلت آن در حدیث بسیار آمده است.
~~شرح نماز اعرای و وقت آن روز جمعه: چون به چاشتگاه رسد، دو رکعت نماز کند. در
~~رکعت اول، بعد از «فاتحه»، یک بار قل أعوذ برب الفلق بخواند؛ و در رکعت دوم یک بار
~~قل أعوذ برب الناس. و بعد از نماز، هفت بار آیة الکرسی بخواند. پس، برخیزد وهشت
~~رکعت1 نمازکند به دو سلام؛ و در هر رکعتی یک بار الحمد و یک بار إذا جاء نصر الله و
~~بیست [و] پنج بار قل هو الله أحد بخواند. و بعد از آن نماز، هفتاد بار بگوید: شبحان رب
~~العرش الکریم ولا حول ولا قوة إلا بالله القلی العظیم. و هفتاد بار بگوید: أستغفرالثة. وهفتاد بار
~~صلوات فرستد؛ و آنگاه، هر حاجت که دارد بخواهد که حق تعالی آن را اجابت کند
~~إن شاء الله. و در حدیث صحیح است که هرکس که این نمازکند چنان باشد که
~~تورات2 و انجیل و زبور و فرقان ختم کرده باشد و در جملهآ مساجد که روز جمعه
~~نماز میکنند نماز جمعه گزارده باشد و حق تعالی او را و مادر و پدر او را بیامرزد و به

PageV01P248

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0209.png)

~~عدد هر مؤمنی و مؤمنهای ثواب یک سالهآ او را بنویسند و چنان باشد که هزار شب
~~از شبهای قدر یافته باشد.
# و شیخ، قدس الله روحه، اصحاب را فرموده بود که بعد از نماز سنت تراویح،
~~دو رکعت دیگر کنند که ms214 فضیلت این در حدیث بسیار آمده است. و شرح حدیث این
~~است که رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، فرمود که هرکه ماه رمضان
~~روزه دارد و هر شب بعد از نماز خفتن بیست رکعت نمازکند به جماعت و بعد از
~~آن دو رکعت دیگر کند در هر رکعتی یک بار الحمد و سه بار قل هو الله أحد بخواند،
~~پس چون سلام دهد، سی و سه بار بگوید لاإله إلاا الله صادقا، حق تعالی بفرماید تا
~~بیست و چهار هزار سیئات از وی بسترند و بیست و چهار هزار درجات او را
~~بیفزایند.
~~سنت از بهر میت1: شیخ، قدس الله روحه، روزی که درویش محمد سعدالله، علیه
~~الرحمة، به آخرت رفته بود، فرمود که بعد از نماز فریضهآ جنازه که بر وی کنید، دو
~~رکعت نماز از بهر وی بکنید که فضیلت این در حدیث بسیار آمده است. آنگاه، این
~~حدیث فرمود:
# قال رسول الله، صلی الله علیه وعلی آله و سلم، من صلی علی جنازة قسلم و صلی بعدها رکعتبن من غیر
~~أن یکلم أحدا وجعل قوایها للمیت، کتب الله له من الأجر بعدد من صلی علیها حجة وعمرة وعتق رقبة ورفع
~~عن المیت عداب القبر و وحشته و ظلمته و هوله. گفت: هرکس که نماز فرض کند بر جنازهای و
~~درحال که سلام دهد دو رکعت نمازکند بیش از آن که باکسی سخن گوید و ثواب آن
~~نماز به میت دهد و بگوید: اللهم أوصل ترکة هده الصلوة الی روحه بنویسد خدای تعالی او را
~~از مزد به شمار آن کسی که نماز بر وی کرده باشد ثواب حجی و عمرهای و بندهای
~~که آزاد کرده باشد و بردارد خدای تعالی از آن میت عذاب گور و وحشت و تاریکی
~~و ترس و بیم آن.
# و شیخ، قدس الله روحه، اصحاب را فرموده بود که هرکس از یاران و دوستان

PageV01P249

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0210.png)

~~درگذرند، بعد ms215 از دفن وی، این دو رکعت نماز [که] یاد کرده میشود از برای او کنند.
~~و فرمود که رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، فرموده است که در آن زمان که
~~میت دفن کنند، باید که دوستی از آن میت از جانب راست قبر بایستد و دو رکعت
~~نمازکند و در رکعت اول بعد از فاتحه، قل هو الله بخواند؛ و در رکعت دوم، بعد از
~~فاتحه، قل أعوذ دوگانه بخواند؛ و در سجود این نماز بگوید: شبحان من تعزز بالقدرة و قهر
~~العباد بالموت. و چون سلام بازدهد، بگوید: یا فلان بن فلان، هده هدیة لک و اأصحابک.
~~یعنی، نام وی و پدر وی یاد کند. چون شما چنین کنید، حق تعالی قبر و تنگنایی
~~گور از آن میت بردارد، و کنندهآ این نماز بیامرزد و بر مادر [و] پدر وی
~~رحمت کند.
# وشیخ، قدس الله روحه، فرمود که رسول، صلی الله علیه وعلی آله وسلم،
~~نرموده است که هیچ شب بر میت سختتر از شب اول گور نباشد. پس، باید که
~~شب اول صدقهای از برای وی بدهند؛ و در آن شب، دو رکعت نماز کنید از برای
~~وی و در هر رکعتی بعد از «فاتحه»، یک بار آیة الکرسی و یک بار سورهآ ألهیکم و ده بار
~~قل هو الله أحد بخوانید. و چون از نماز فارغ شوید، هفتاد بار بر من، که محمدم [ص]،
~~صلوات فرستید؛ و بعد از آن، این دعا بخوانید: اللهم صلینا هده الصلوة و تعلم ما نرید ابعث
~~ثوانها إلی روجه. چون شما چنین کنید، حق تعالی در آن ساعت هزار ملک به قبر آن
~~میت فرستد و با هر ملکی نوری و هدیهای باشد از برای آن میت؛ و آن ملائکه همه
~~مونس آن میت شوند تا آن زمان که اسرافیل صور بدمد؛ و شفاعت آن میت در حق
~~چهل کس از خویشان او قبول کنند؛ و کنندهآ ms216 این نماز ثواب و درجات بسیار او را
~~حاصل گردد، إن شاءالله.
~~صوم ایام شریفه: شیخ، قدس الله روحه، اصحاب را تربیت فرموده بود به روزهآ نوافل
~~داشتن در ایام شریفه، چون روزهآ روز دوشنبه و پنج شنبه و ایام البیضه1 و روزهآ ماه
~~رجب و شعبان و شش روز بعد از رمضان و ده روز از اول ذی الحجه، تخصیض روز

PageV01P250

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0211.png)

~~عرفه، و ده روز اول محرم، تخصیض روز نهم و دهم و یازدهم محرم. و فرمود که
~~احتیاط آن است که این سه روز روزه دارند تا ثواب عاشورا را به تمامی بیابند. و
~~دیگر خمسهآ شریفه که [در] حدیث آمده است. و آن پنج روزاست در همهآ سال، که
~~هرکس که یک روز از آن روزه دارد ثواب صدساله در دیوان او نبشته آید. و این پنج
~~روز است: اول، روز بیستم ماه محرم؛ دوم، روز دوازدهم ماه ربیع الاول؛ سیوم، روز
~~بیست و هفتم ماه رجب؛ چهارم، روز بیست و پنجم ماه ذی القعده؛ پنجم، روز
~~هشدهم ماه ذی الحجه.
~~صوم کژگوش: قال الشیخ، قدس الله روحه، روینا عن أنس بن مالک، رضی الله عنه،
~~قال: قال رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم: من صام تلثة ایام من شهر حرام، الخمیس
~~والجمعة والسبت، کتب الله له عبادة تسعمانآة عام. قال أنس بن مالک: صمت أذنای إن لم أکن سمعت رسول الله،
~~صلی الله علیه و علی آله و سلم یقول هذا. گفت روایت کردند ما را از انس1 بن مالک، رضی
~~الله عنه، که گفت: رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، فرمود «که هرکس که سه
~~روز روزه دارد از ماه حرام، پنج شنبه و آدینه و شنبه، بنویسد حق تعالی او را عبادت
~~نهصد ساله. انس گفت: هر دو گوش من کر بادا اگر این حدیث از رسول، صلی الله
~~علیه و علی آله و سلم، نشنفتم ms217 که میگفت. ازین جهت، این روزه را صوم «کرگوش»
~~میگویند که جملهآ راویان این حدیث الی یومنا هذا هم چنین که انس گفت همه
~~گفتهاند که «هر دو گوش ما کر بادا اگر این حدیث نه از راوی خود شنفتهایم.» و
~~ماههای حرام چهار ماه است: رجب و ذی القعده و ذی الحجه و محرم. و شیخ،
~~قدس الله روحه، فرمود که هرکس که روزهدار بود و به خواب رود او را روزه باشد،
~~ولیکن ثواب تمامی روزه نیابد.

PageV01P251

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0212.png)

~~و شنن همیشه بدین مواظبت نمودی.
~~شیخ، قدس الله روحه، بعد از بانگ نماز، این دعا خواندی:
# اللهم یا أهل الکبریاء والعظمة، یا منتهی الجبروت والعزة، یا ولی الفوت والقدرة، یا مالک الدنیی والآخرة،
~~سمعنا وأطعنا غفرانک ربنا وإلیک الصیر. اللهم رب هده الدعوة التامة والصلواتة القائمة، آت محمدا الوسیلة
~~والفضیلة والدرجة الرهیعة وابعث مقاما الدی وعدته وارزقنا شفاعته، یا أرحم الراحمین.
# و شیخ، قدس الله روحه: اللهم إنا نسألک رحمة.
# بعد از نماز سنت صبح، این دعوات:
# من عندی تقدی یها قلبنا و تجمع یها شملنا و تلم یهادیننا و تحفظه بها غانبنا و ترقع بها شاهدنا و تزکی یها
~~أعقالنا وتبیض یها وجوهنا و ثلهمنا یها رشدنا و تعصمنایها من کل سوء اللهم إنا نسألک الفوز والرضا عند القضاء
~~وهنازل الشهداء وعیش السعداء والنصر علی الأعداء وهراققة الأنبیاء. اللهم أعطنا إیمانا صادقا ویقینا لیس بعده
~~حفر و رحمة ننال بها شرف کرامتک فی الدین والدنیی والآخرة. اللهم ها قصر عنه رأینا و ضعف هیه أعمالآنا. و
~~نسألک یا قاضی الأمور، یا شافی الصدور کما تجیر بین البحور أن تجیرنا من عداب السعیر ومن دعوة التبور و
~~من فتنة القبور.
# اللهما ها قصر عنه رأینا و ضعف فیه أعمالآنا و لم تبلغه ییتنا و أمنیتنا من خیر أنت وعدته أحدا من عبادک أو
~~خیر أنت هعطیه أحدا من خلقک، قنحن نرغب إلیک فیه ونسألک یا رب العالمین. اللهم ms218 اجعلنا هادین مهد تین
~~غیر ضالین و لا هصضلین حربا لأعدانک سلما اأولیانک؛ نحب بحبک الناس ونخادی بعداوتک من خالفک من
~~خلقک. اللهم هذا الدعاء ومنک الإجابة وهذا الجهد وعلیک التکلآن. ولا حول ولا قوة الا بالله ذی الحبل
~~الشدید والأمر الرشید. نسألک الأمن یوم الوعید والجنة دار الخلود مع الهقربین الشهور والوتع السجود
~~والمؤهین بالعهود. سبحان من تعطف بالعز و قال به. سبحان من لیس المجد و تکرم به. سبحان من لا ینبغی
~~التسبیح إلا له . سبحان ذی الفضل والنعم سبحان ذی الجود والکرم سبحان الدی أحصی کل شیء بعلمه.
# اللهم اجعل لنا نورا فی قلوبنا و نورا فی أسماعنا و نورا فی أبصارنا و نورا فی أشعارنا و نورا فی بشرنا و نورا
~~فی لخومنا و نورا فی دماینا و نورا فی عظاهنا و نورا بین أیدینا و نورا عن أیماینا و نورا عن شمائلنا و نورا عن
~~فوقنا و نورا عن تحتنا و نورا عن خلفنا و نورا عن قبلنا اللهم اجقل لنا نورا وأعطنا نورا و زدنا نورا، یا أرحم
~~الراحمین.

PageV01P252

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0213.png)

# ربنا اغفر کنا خطیناتنا و جهلنا وإسراقنا فی أمرنا وما أنت أعله به منا اللهم اغفر لنا جدنا و هزلنا وخطایانا و
~~عبدنا وکل ذلک عندنا. رب اغفر لنا و تب علینا، انک أنت التواب الرحیم.
# درحال که سلام نماز فریضهآ صبح بدادی، این دعا خواندی:
# اللهم اجعل خیر عهری آخره. اللهم اجعل خواتیم ععلی رضوانک. اللهم اجعل خیر أیامی یوم ألقاک. أعنا
~~علی شکرک و ذکرک و حسن عبادیک. سبحان ربنا العلی الأعلی الوکاب. اللهم أنت السلام ومنک السلام
~~تبارکت یا ذالجلال والإکرام.
# آنگاه ده بار بگفتی:
# لا إله إلا الله وحده لأ شریک له؛ له الفلک وله الحمد، یحیی ویمیت وهو علی کل شیء قدیر
# آنگاه این اذکار خواندی:
# إل إلا الله قبل عل أحد. اا إل إل الله بعد کل أحد . لا إله إل الله یبقی زبنا و یغنی کل ms219 أحد. لاإله إل الله
~~إلها واحدا أحدا صمدا لم یتخذ صاحبة و لا ولدا ولم یین له شریک فی الهلک ولم یکن له ولی من الدل و
~~کبره تکبیرا. لا إله الا الله، صدق وعده نصر عبده هزم الأحزاب وحده. لاا إله إلا الله وصاحب الوحدانیة
~~الفرداییة القدیمیة الأزلیة الأبدیة، لیس له ضد ولاند ولا شبة ولا شریکت ولاهثل. لالة إلا الله الخلی الکریه،
~~سبحان رب العرش العظیم. الحمد لنه رب العالمین.
# آن گاه این تحمید خواندی:
# الحمد لله قبل کل أحد. الحمد لله بعد کل أحد. الحمد لله علی ل حال. الحمد لله علی جمیع إحسانه
~~حمدا یعدل حمد الملانکة المقربین والأنبیاء الهرسلین. الحمد لله حمدا کثیرا طیبا هبارکا فیه غیر مکفوف ولا
~~مودع و لا هستغنا عنه. الحمد لله بجمیع محامده للها عدد نعمایه فی جمیع خلقه مد خلق السموات والآرض.
~~الحمد لله بجمیع محاهده عدد لل نعمة أنعم یفا علی أحد ما دامت السموات والأرض. الحمد یله بعدد کل قطرة
~~مطر أنزلها إلی الأرض. الحمد لله الدی ذا شنت ای ساعة من لیل أونهار وضعت سری عنده بغیر شفیع قیقضی
~~حاجتی. الحمد لله الدی لیس تمثله شیء وهو الواحد القهار. الحمد لله الدی بنعمته تیم الصالحات وبرحقته
~~تنزل البرکات. الحمد لله الدی أباتنا آمنین وصبحنا سالمین. الحمد لله الدی لم یصبح یی قیتا ولا سقیما ولا
~~مصضروبا علی عروقی بسوء و لا فاخوذا باسوء عملی و لا مقطوعا دابوی و لامرتآدا عن دینی ولامنکرا لرئی ولا
~~مستوحشا من إیمانی و لا هلتبسا عقلی و لا معدبا بعداب الأمم من قبل. الحمد لله الدی ییتنا بقافیته وقتحنا
~~برحمته وتم یجهل لنابداء و تم یغیرها بنا من نعقة ولا یسمن إل بسه القالیة مع کثرة أجوامی وشوء أعمالی و

PageV01P253

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0214.png)

~~خبانث اراداتی و قواسد قصودی و اعتقاداتی. الحمد لله الذی لم یجعل ثیوتنا قبورا و لا فرشنا أکفانا ولم
~~نصبح فی دیارنا جاثمین. الحمد لله الذی رد علی ms220 روحی و عافانی فی جسدی و اذن لی بدکره. الحمد لله
~~الدی لا یودی شکر نعمة من نعمة لا بنعمة جدیدة منه توجب علی مؤدی ذیک الشکر شکرا آخر. الحمد لله
~~علی الآمن والإیقان. الحمد لله علی ما هدانا له الشکر علی ما أولآنا. الحمد لله الذی انعم علینا وهدانا للإسلام.
~~الحمد لله الدی من علینا بآن جعلنا من أمة محمد، صلی الله علیه وعلی آله وسلم. الحمد لله الدی رزقنا
~~معرفته ولم یترکنا عمیان القلوب. الحمد لله الذی استجاب دعائی وأعطانی مسنلتی. الحمد لله الدی سکن کل
~~شیء لهیبته و ظهر کل شیء بحکمته و تصاغر کل شیء لکبریانه. الحمد لله الذی تواضع کل شیء لعظمته.
~~الحمد لله الدی ذل کل شیء لعزته. الحمد لله الدی استسلم کل شیء بقدرته. الحمد لله الدی خضع کل شیء
~~لهلکه. الحمد لله الدی لم یعجل عقوبة العباد مع تعمقهم فی قنون الدنوب والفساد. الحمد لله الذی یعفو عن
~~العباد مع تعمقهم فی قنون الدنوب والفساد. الحمد لله الذی ستر عیوبنا و لم یفضحنا بین الخلانق. الحمد لله
~~الذی لا ینسی من ذکره. الحمد لله الدی لاا یخیب من رجاه. الحمد لله الدی من تو کل علیه لم یکله إلی غیره.
~~الحمد لله الدی هو آلفتنا حین ینقطع الحیل منا الحمد لله الدی هو رجاؤنا یوم یسوء ظننا بأعمالنا. الحمد لله
~~الدی یکشف ضرنا. الحمد لله الذی یجزی بالإحسان إحسانا. الحمد لله الدی بالصبر لمجانا. الحمد لله الذی
~~کسائی و لو شاء أعرانی. الحمد لله الذی أطعمنی ولو شاء أجاعنی. الحمد لله الذی سقانی ولو شاء أظمأنی.
~~الحمد لله الدی أحذانی ولو شاء أحفانی. الحمد لله الدی أطعم وسقی وسوغه وجعل له مخرجا. الحمد لله
~~الدی أطعمنا وسقانا و غدانا و آوانا و جعلنا من الهسلمین. الحمد لله الدی رب العالمین علی کل حال. الحمد لله
~~الدی لا یحمد علی المکروه غیره. الحمد لله الدی علمنی بفضله آنه بی وبعصالحی أشفق منی بنفسی. ms221 بسم الثه
~~الرحمن الرحیم هو الله الذی لا ل إلا هو الرحمن الرحیم الملک القدوس السلام الهؤمن المهیمن العزیز الجبار
~~الهتکبر الخالق البارئ الفصور الغفار القهار الوهاب الرزاق الفتاح العلیم القابض الباسط الخاهض الواهع المعز
~~الهدل السمیع البصیر الحکم القدل. اللطیف الخبیر الحلیم العظیم الغفور الشکور العلی الکبیر الحفیظ الهقیت
~~الحسیب الجلیل الرقیب المجیب الواسع الحکیم الودود المجید الباعث الشهید الحق الوکیل القوی المتین
~~الولی الحمید الفحصی العبدء الهعید المحیی الهمیت، الحی القیوم الواجد الماجد الواحد الأحد الصمد
~~القادر الفقتدر الفقدم الهؤخر الأول الآخر الظاهر الباطن الوالی الفتقالی البر التواب المنتقم العفو الرووف
~~مالک الهلک ذوالجلال والإکرام المقسط الجامع الغنی المغنی الفانع الضار النافع النور الهادی البدیع الباقی
~~الوارث الرشید الصبور الدی لم یلد ولم یولد ولم یکن له لفوا أحد.

PageV01P254

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0215.png)

# آنگاه، این کلمات خواندی:
# بسم الله ها شاء الله لا قوة إلا بالله، ها شاء الله لل نعمة قمن الله ها شاء الله الخیر کل بید الله ها شاء الله لا
~~یصرف السوء إلا الله حسبنا الله وکفی، سمع الله لمن دعا ومن اعتصم بالله نجا، لیس وراء الله المنتهی.
# سه بار خواندی:
# حسبنا الله نعم الوکیل، نعم القولی ونعم النصیر. یفعل الله ها یشاء ویحکم ما یرید وأصبحنا و أضبحا.
~~الهلک لله والحمد والکبریاء والعظمة لله والقوة لله والقدرة لله والعز والبقاء لله والثناء والسناء والبهاء یله
~~والخلق والأمر واللیل والنهار وما سکن فیهما لله عزوجل أصبحنا علی فطرة الإسلام وکلمة الإخلاص وعلی
~~دین نبینا محمد صلی الله علیه و علی آیه و سلم.
# آنگاه، این صلوات خواندی:
# اللهم صل علی محمد عبدک [وا] نبیک و رشویک النبی الأمی وعلی آل محمد و سلم صلوة تمون لک
~~رضی و لحقه أداء و أععطه الوسیلة والمقام الدی وعدته واجزه عناها هو أهله واجزه عن آفضل ما جزیت نبیا عن
~~قومه ورسولا عن أمته وصل علی جمیع إخوانه من النبیین والصدیقین والشهداء والصالحین. اللهم صل علی
~~محمد فی ms222 الأولین و صل علی محمد فی الآخرین وصل علی محمد إلی یوم الدین اللهم صل علی روح معمد
~~فی الأرواح وصل علی جسد محمد فی الأجسام وصل علی قبر محمد فی القبور واجعل شرایف صلوایک و
~~نواهی برگانک و رأفتک و رحمتک و تحیتک و رضوانک علی محمد عبدک و نبیک و رسولک؛ و صلوات الله
~~تعالی علی آدم وحواء و علی روحهما من ولد محب لهما صلواة ل تنقطع علی مر الزمان وکر الآوان. یارب
~~آدم وحواء صل علیهما صلواة هلانکتک و أعطهما من الوضوان حتی یرضیا و أجزهما عن آضل ما جزیت أبا و
~~أما عن ولدهما. اللهم اغفر لادم وحواء، انک ودوذ رووف.
# آن گاه، دعای نماز فریضهآ صبح خواندی:
# اللهم اجعل صباحنا صباح الصالحین و ألسنتنا ألسنة الداکرین و قلوبنا قلوب الخاشعین و أبدانا أبدان
~~الهتواضعین. اللهم اجعل اول یومنا هذا لنا صلاحا وأوسطه فلاحا و آخره نجاحا. اللهم اجقل أول یومنا هدا
~~رحمة و أوسطه نعمة و آخره مکرمة اللهم إنا نسألک خیر هدا الیوم وقتحه ونصره ونوره وبرکته وهدایته، و
~~نعود بک من شر ها فیه و من شرها قبله و من شرها بعده. اللهم أنت الملک الأبد القدیم وهده آیام جدیدة
~~قنسألک فیها العصمة من الشیطان الرجیم والعون علی هده النفس الأمارة بالشوء والإشتغال بما یقزینی إلیک یا
~~ذا الجلال والإکرام. اللهم هدا خلق جدیذ فافتحه علینا بطاعتک واختمه تن بعففریک وارزقنا فیه حسنة تقبها

PageV01P255

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0216.png)

~~هنا و زکها و ضعفها تنا و ما عهلنا فیه من سینة فاغفرها تنا انک غفور رحیم جواد کریم رووف رحیم
# اللهم أنت رب قدیم و هده أیام جدیدة قنسألک من خیرها و نعود بک من شرها و نستکفیک مؤنها و شغلها
~~یا ذا الجلال والإکرام اللهم إنی أصبحت و جهلی مستجیرا بعلمک و أصبحت وذنوی مستجیرا بمغفرتک و
~~أصبحت و فقری مستجیرا بغنانک و أصبحت و ذلی مستجیرا بعزتک و أصبحت و وجهی الفانی مستجیرا ms223
~~بوجهک الباقی الدانم اللهم بک أصبحنا و بک أمسینا و بک نحیی و بک نهوت وإلیک العصیر اللهم حبب
~~إلینا طاعتک کیوم نری ثوابه و بغض إلینا معصیتک کیوم نری عقابه.
# اللهم أنت ربنا لا إله إلا أنت خلقتنا و نحن عبادک و نحن علی عهدک و وعدک ما استطعنا بک بنعمتک
~~علینا، ونبوء بدنوبنا فاغفر لنا ذنوبنا إنه لا یغفر الدنوب إل أنت. اللهم أنت ربنا لا إله لاأنت علیک تو کلنا وأنت
~~رب العرش العظیم، لا حول ولا قوة ال بالله العلی العظیم ما شاء الله کان وما لم یشا لم یکن. تعلم أن الله علی
~~کل شیء قدیر و أن الله قد أحاط بکل شیء علما. اللهم إنا نعوذ بک من شرأنفسنا و من شرکل دابة؛ أنت آخد
~~بناصیتنا إن ربنا علی صراط هستقیم اللهم نا نسألک بوجهک الکریم یا ذا الجلال والإکرام أن تسترنا بالعافیة فی
~~الدنیی والآخرة. اللهم إنا نعوذ بکن هن علم لا ینفع ودعاء لآ یسمع وقلب لا یخشع ونفس لا تشبع، اللهم إنانعوذ
~~بک من شر هولاء الأربع. اللهم انا نسألکن من الخیر لله عاجله و آجله ما علمنا منه وما لم نعلم، ونعود بک من
~~الشر کله عاجله و آجله ما علمنا منه و ما لم نعلم؛ ونسألک الجنة وما قرب إلیها من قول وعمل، ونعود بک من
~~النار وما قرب إلیها من قول وعمل: ونسألک هن الخیر ما سألک عبدکن ورسولک محمد، صلی الله علیه وعلی
~~آله وسلم. اللهم وما قضیت لنا من أمر تجعل عاقبته خیرا ورشدا وصلاحا. اللهم نا لآنعرف کیفیة طلب أسباب
~~صلاح أمور دنیانا و آخرتنا و أنت أعلم یهاهنا، فامطناما یکون صلاحا لنا هی دیننا دنیانا و معاشنا و معادنا و عاقبة
~~أمرنا. اللهم إنا نسألک الطیبات وقعل الخیرات وترک الهنکرات وحب الهساکین؛ نسالک حب وحب من
~~أحبک حب کل عقل یقربنا إلی حبک و أن تتوب علینا و تغفر لنا و ترحمنا، وإذا أردت ms224 فتنة بقوم قاقبضه إلیک
~~غیر مفتون. اللهم طیب ارزاقنا و سهل مخارجها و یسر مطالبها و آتنا بها هی عافیة بلا تعب ولآنصب و لا إخلاق
~~وجه ولاذلة لأحد من الخلق ولآمهانة و لا تواضع لمن دونک یا رباه. واسکن قلوبنا الفنی وهب لنا السکون
~~إلیک هی جمیع الأحوال یا ذا الجلال والإکرام. ربنا آبتنا فی الدنیی حسنة وفی الآخرة حسنة وقنا عداب
~~النار، ربن لا ثزغ قلوبنا بعد إد هدیتنا وهب تنا من لدنک رحمة انک أنت الوهاب.،
# و بعد از دعا، آیة الکرسی خواندی؛ و این دعا بر آیة الکرسی مقدم داشتی
~~چنان که با آیة الکرسی متصل گردانیدی:

PageV01P256

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0217.png)

# و بعد از آیة الکرسی، آمن الرسول خواندی. آنگاه، این دعا بخواندی:
# اللهم احشرنا مع الصابرین والصادقین والقانتین والهنفقین والهستغفرین بالأسحار.
# آن گاه، آیهآ .شهد الله و آیهآ قل اللهم مایک الملک، و آیهآ «لقد جاء کم رسول من انفکم، تا آخر
~~سوره بخواندی. آنگاه، این دعا خواندی:
# یا رب العرش العظیم اغفر الدنب القظیم وأنت الهلک القدیم والکریم والرحیم صل علی محمد و آله
~~أجمعین.
# آن گاه، این دعا خواندی:
# اللهم بارک تنا هی الموت و فیما بعد الموت وفیما قبل الموت. اللهم اجعل لنا فی الموت راحة وروحا و
~~معاقاة. اللهم اجعل موتنا هادة لإحسانک و قبرنا روضة من جنانک و نشرنا أمانا من عدابک وحشرنا دعوة الی
~~ثوابک. اللهم ارزقنا الإنابة إلی دار الخلود والتجا فی عن دار الغرور والإستعداد للموت قبل مجیی الموت.
~~الهم اجعلنا هستعدین للموت هشتاقین إلی لقاینک هبفضین للدنیی ومحبین للاخرة. اللهم ارحمنا ادا و ارانا
~~التراب و ودعنا الأحباب وقارق هنا النعیم وانقطع عنا النسیم اللهم ارحمنی إذا لبست کفنی وقارقت سکنی.
~~اللهم ارحم مصرعی عند الموت ووحشتی هی القبر وعند الطامة الکبری ووقوهی تین یدیک. اللهم إنی أعوه
~~بک أن یتخبطنی الشیطان عند الموت. اللهم إنی أعوذ بکن من العدیلة عند الموت ومن شر المرجع فی القبور
~~و ms225 من النداهمة یوم الأزقة اللهم اختم عاقبتنا بالخیر والحسنی وحبب إلینا الموت و بغض الینا الدنیی. اللهم
~~بارک لنا فی حلول دار البلی و طور المقامة بین أطباق الثری واجعل القبور خیر منازلنا بعد قراق الدنیی وافسح
~~لنا برحمتک هی ضیق ملاحدنا و لا تفضحنا فی حاضر القیمة بموبقات آثامنا وارحم فی موقف العرض علیک
~~ذل هقاهنا و ثبت عند اضطراب جسر جهنم یوم المجتاز علیها أقداهنا و نجنا من کل کرب یوم القیمة و شداید
~~الأحوال یوم الطامة وبیض وجوهنا حین تسود وجوه العصاة فی یوم الحسرة والندامة إنک أنت أهل التقوی
~~وأهل المغفرة فی المبدأ والمعاد وإنک لطیف بالعباد کریم ستار رحیم ففار. اللهم یا ذخری ودخیرتی،
~~یا من علیه اعتمادی فی حیوة و بعد قهاتی لا تخدلنی عند الموت ولا توحشنی فی قبری، یا من لا یستانس
~~بشیء أبقاه و لا یستوحش من شیء أفناه، یا أنیس کل غریب ارحم غربتی، یا تانی کل وحید آنس وی
~~القبر وحدة. اللهم بعلمک الغیب وقدرتک علی الخلق أحینا ما علمت الخیوة خبرا تنا و توقنا إذا علیمت

PageV01P257

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0218.png)

# اللهم انک من التراب خلقتنی وإن ذنوبی أکثر منه. اللهم قاقل العشرة واغفر الزلة فلا حسنة یی سوی أنی
~~أشهد أن لا إله ال الله و أشهد أن فحمدا رسول الله. اللهم احفظلی هذه الشهادة عندک و ذکرنی یها لهول
~~المطلع وعند غهرات الموت وعند سؤال منکر و نکیر وعند البعث والنشور والجواز علی الصراط، واکتب لی
~~یها براءة من النار و جوازا علی الصراط، یاکریم یا ستار. إلهی کآنی بنفسی و قداضطجعت هی حفرتها و بگی
~~الغریب علیها لغربتها کأحسن إلی هناک یا قدیم الإحسان وحقق رجانی فیک، یا واسع الغفران إنک کریة منان.
~~اللهم ارزقنا حلاوة الإیمان وطعم المغفرة ولدة الإسلام وبرد العیش بعد الموت إنه لا یملک ذیک غیرک.
~~اللهم اجعل الحیوة زیادة لنا فی کل خیر واجعل الموت راحة لنا فی کل شر، یا غفور یا ms226 رحیه، واغفر للمومنین
~~والمؤمنات والکای منهم یا أرحم الراحمین.
# آنگاه، برخاستی وسلام به حضرت رسالت، صلی الله علیه وعلی آله وسلم،
~~کردی به این عبارت که یاد کرده میشود:
# السلام علیک یا رسول الله، السلام علیک یا نبی الله، السلام علیک یا أمین الله، السلام علیک یا حبیب الله،
~~السلام علیک یا صفوة الله، السلام علیک یا خیرة الله، السلام علیک یا محمد، السلام علیک یا أحمد، السلام
~~علیک یا آبا القاسم، السلام علیک یا ماحی، السلام علیک یا عاقب، السلام علیک یا بشیر، السلام علیک یا ندیر،
~~السلام علیک یا طهر، السلام علیک یا طاهر، السلام علیک یا أکرم ولد آدم، السلام علیک یا سید المرسلین،
~~السلام علیک یا خاتم النبیین، السلام علیک یا رسول رب العالمین، السلام علیک یا قائد الخیر، السلام علیک یا
~~فاتح البر، السلام علیک یا نبی الزحمة، السلام علیک شفیع الأمة، السلام علیک یا قایند العز المحجلین، السلام
~~علیک وعلی أهل بیتک الدین أذهب الله عنهم الرجس وطهرهم تطهیرا، اسلام علیک وعلی أصحابک
~~الطیبین وأزواجک الطاهرات أمهات المؤمنین، جزاک الله عن أفضل الجزاء وأفضل ها جزی نبیا عن قومه و
~~رسولا عن أمته و صلی الله علیک ککلما ذکرک الداکرون وکلها غفل عنک النافلون، وصلی الله علیک هی
~~الأولین والآخرین أفضل وأکعل وأعلی وأجل وأطیب وأطهر فا صلی علی أحد من خلقه کما استنقدنابک
~~من الضلآلة وبصرنا بک من العمایة وهدانا بک من الجهالة، وأشهد أن لا إله إا الله وحده لا شریک له وأشهد
~~آنک عبده و رسوله و صفیه و أمینه وخیرته من خلقه، و أشهد انک قد بغت الرسالة وأدیت الأمانة ونصحت
~~الأمة وجاهدت عدوک وهدیت أمتک و عبدت ربکک حتی اتاکت الیقین. اللهم أحینا علی سنته و توقنا علی
~~ملته واحثرنا وی زمرته واجقلنا من أهل شفاعته وأوردنا حوضه واسقن بکایه غیر خزایا ولا نادمین ولا شا کین

PageV01P258

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0219.png)

# إلهی، تقرب الناس إلیک با لأعمال الصاحة فیدعونک یها فکیف ms227 أدعوک و لیس لی ععل صالح أرضی لک.
~~الهم ارحم عبدا خانفا هستجیرا تانبا مستغفرا راغبا راهبا الهی، أدغوک دعاء من لم یبق له غیرک. الهی،
~~سائلک ببابکت ذهبت أیاهه و بقیت آثامه، ذهبت شهواته و بقیت تبعاته فارض قان لم ترض عنی قاعف عنی
~~فإن السید یغضو عن عبده و هو عنه غیر راض. إلهی، کم مذنب قد غفرت له وگم من مسیء قد تجاوزت عنه،
~~فاغفر لی بجودک وتجاوز عنی بفضک. إلهی، وسیلتی إلیک نعمک علی وشفیعی إلیک إحسانک إلی إلهی،
~~جرمی عظیم وعفوک گثیر قاجمع بین جرهی وعفوک یا کریم إلهنا بموضعک فی قلوب القارفین دلنا غلی
~~رضاک واخرج من قلوبنا عالها ترضی و أسکن فی قلوبنا رضاک یا شفیق یا رفیق إنی أعلم أنک قادر علی ما
~~ترید ارفق یی و توقنی مسلما وألحقنی بالصالحین.
# بعد از آن، به ذکر مشغول شدی تا آفتاب تمام برآمد؛ و بر پای بایستادی و ذکر
~~گفتی در میان جمع درویشان. و در آخر عمر، بهسبب درد پای، بعد از اوراد نماز
~~بامداد، به دعوات خواندن مشغول شدی؛ چنان که دو پاره کتاب دعوات که به یک
~~روز تمام کسی آن را نتوانستی خواندن، از وقت اسفار تا آفتاب تمام برآمدی، آن را
~~بخواندی. و بعد از وفات شیخ، قدس الله روحه، آن دو پاره کتاب دعوات که شیخ به
~~یک ساعت تمام بخواندی به یک کتاب از ده باب نبشته شد: یک باب در اوراد
~~همه روزه؛ و هفت باب در اوراد هفته؛ و یک باب در دعوات از هرگونه. و نام آن
~~کتاب جامع الدعوات لأهل الخلوات نهاده شد، تا هرکس توفیق یابد در ایام أسبوع
~~بدان مداومت نماید، که شیخ، قدس الله روحه، همه روزه بدان دعوات، من أوله إلی
~~آخره، مداومت نمودی؛ در هرکجا که بودی از خود دور نداشتی و تعظیم و تبجیل
~~آن را هرچه تمام تر داشتی. و شیخ، قدس الله روحه، چون ms228 از دعوات خواندن فارغ
~~شدی و آفتاب تمام برآمدی، شش رکعت نماز کردی: دو رکعت شکر، و دو رکعت
~~استعاذه، و دو رکعت استخاره. و نیت نماز سنت شکر چنین کردی: أصلی زکقتیز بنة
~~الشکر علی نعمه فی یومی و لیلتی. و در رکعت اول بعد از «فاتحه»، آیة الکرسی خواندی. و
~~در رکعت دوم بعد از فاتحه، «آمن الوسول، و آیت الله نور السموات والآرض، خواندیی.

PageV01P259

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0220.png)

~~چون از نماز فارغ شدی، این تسبیح خواندی:
~~شبحان القدیم الذی لم یزل، سبحان العالم الذی لا یجهل، سبحان الحکیم الدی لا یعجل، شبحان الجواد
~~الذی لا یبخل.
# آنگاه صلوات فرستادی و این دعا خواندی:
# اللهم ان اصبحنا لا نستطیع دهع ها تکرهه و لا نهلک نفع ها نرجو؛ و أصبح الأمر بید غیرنا و أصبحنا مرتهنا
~~بععلنا فلا ققیر أفقر هناء اللهم لا تشمت بنا عدونا و لا تسؤبنا صدیقنا و لا تجعل هصیبتنا فی دیننا و لا تجعل
~~الدنیی أکبر همتنا وهبلغ علمنا و لآ تسلط علینا من لا یرحمنا، یا أرحم الراحمین.
# و نیت نماز استعاذه چنین کردی: أصلی رکعتین سنة الإستعاذة لله تعالی. و در رکعت اول
~~بعد از «فاتحه»، وقل أعود برب الفلق، خواندی. و در رکعت دوم بعد از «فاتحه»، «قل أعوذ
~~برب الناس»، خواندی. چون از نماز فارغ شدی، این تسبیح خواندی:
# سبحان الله العلی الدیان، سبحان الله الشدید الأرکان، سبحان من یدهب باللیل ویأتی بالنهار، شبحان من
~~لا یشغله شان عن شان، سبحان المسبح فی کل مکان.
# آنگاه، این دعا خواندی:
# اللهم إنا نعود باسمک وبکلمتک التامة من شر السامة والهامة؛ وتعوذ بإسمک وبکلمتک التامة من
~~شر عدابک و من شر عبادک: و نعود بإسمک و بکلمتک التامة من شر الشیطان الرجیم؛ ونسالک بإسمک
~~و بکلمتک التامآت من خیر ها تعطی و من خیر ما تسأل من خیر ما تخفی و من خیر ما تبدئ؛ ونعود
~~یإسمک وبکلمتک التامة من شر ما یجزی ms229 به النهار؛ وأنت ربنا لا إله إلا أنت، علیک توللنا وأنت
~~رب العرش القظیم.
# و نیت نماز استخاره چنین کردی: أصلی زکعتین سنة الإستخارة لله تعالی. و در رکعت اول
~~بعد «فاتحه»، این آیت خواندی: «و ربک یخلق ما یشاء و یختار ما کان لهم الخیرة. سبحان الثه و
~~تعالی عما یشرلون. و ربک یغلم ما تکن صدورهم و ما یغلنون. و هو الله لا إله الا هو له الحمد فی الأولی
~~والاخرة وله الحکم وإلیه تزجعون،. (قصص: 68- 69 - 75) و «قل یا أیها الکافرون، بخواندی. و
~~در رکعت دوم بعد از «فاتحه»، این آیت بخواندی: «وماکان لمومن ولا مؤمنة اذا قضی الله و
~~رسوله آفرا آن یکون لهم الخیرة من آهرهم ومن یعص الله ورسوله فقد ضل ضلالا عبینا،. (احزاب: 36)
# و بعد از نماز، این تسبیح خواندی:

PageV01P260

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0221.png)

# سبحان الله الدی لاا ملجا و لا منجا و لا مفر إلاا إلیه، سبحان المحمود فی کل فعاله، شبحان العفو عن
# آنگاه، این دعا خواندی:
# اللهم إنا نستجیرک بعلمک و نستقدرک بقدرتک و نسأل من قضلک العظیم، فانکک تقدر و لآنقدر و تعلم
~~و لآ نعلم و أنت علام الفیوب. اللهم ما أنت تعلم أنه فی هدا الیوم من جمیع الأمور والأحوال والأقوال
~~والأفعال خیر لنا هی دیننا و دنیانا و معاشنا و معاذنا و عاقبة أمرنا فاقدره لنا و یسره لنا ثم بارک لنا فیه؛
~~و ما أنت تعلم أنه فی هذا الیوم من جمیع الأمور والأحوال والأقوال والأفعال شر لنا فی دیننا ودنیانا و
~~معاشنا و معادنا و عاقبة أمرنا فاصرفه عنا واصرفنا عنه واقدر لنا الخیر حیث کنا ثم أرضنا به یا
~~أرحم الراحمین.
# چون از این اوراد فارغ شدی، آنگاه برفتی و جماعتی که آمده بودند از برای
~~دیدن شیخ و هر یکی کاری و مهمی داشتندی، به مهمات ایشان قیام نمودی و
~~ایشان را خوشدل روانه کردی. آنگاه، بیامدی و به نماز چاشت قیام نمودی. و ms230 بعد
~~از نماز چاشت، حمد و ثنای حق گفتی و صلوات فرستادی و این دعا خواندی:
# اللهم إنا نسأل ایمانا دانما و نسألک علما ناهعا و نسألک قلبا خاشعا و نسألک یقینا صادقا و نسألک دینا قیما
~~و نسألک العاهیة من ککل تلیة ونسألک الشکر علی العافیة ونسألک تهام العافیة ونسألک دوام العافیة ونسآلک
~~الغنی عن الناس یا أرحم الراحمین.
# و در وقت زوال، چهار رکعت نماز کردی و در هر رکعتی بعد از «فاتحه»، یک بار
~~آیة الکرسی خواندی. چون از نماز فارغ شدی این دعا خواندی:
# اللهم إنا نعود بک من زوال نعمتک و تحول عافیتک و فجاوة نققتک وجمیع سخطک: ونعود بکن من
~~ذهاب الدولة و تغیر النعمة وتحول القافیة ومن غلبة الشقاوة علی السقادة اللهم إنا نسألک زیادة فی الدین و
~~برکة فی العمر والرزق والتوبة قبل الموت ودرجة عند الموت ومففرة بعد القوت والفوز بالجنة والنجاة من
~~الدلة یا أرحم الراحمین.
# و بعد از نماز سنت پیشین، این دعا خواندی:
# اللهم إنانتقوب إلیک وبک ندل علیک وحجتنا نعمک لاعملنا و یقتنا کرهک لا آملنا: وما نظک تحایب
~~ه عدا بتدییت من تقینه الیوم بتضلکی یستلرق اللنوب ورضوایک یستوق الاقال ولو لا قفون الکن بالقنو

PageV01P261

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0222.png)

~~تجود لما کان عبد ک بالدنب یعود، عاهنا أجمعین.
# و از عقب جملهآ نمازها و فریضه، درحال که سلام بدادی، این کلمات گفتی:
# اللهم اجعل خیر عمری آخره. اللهم اجعل خواتیم ععلی رضوانک. اللهم اجعل خیر أیامی یوم ألقاک أعنا
~~علی شکرک وذکرک و حسن عبادتک. سبحان ربنا العلی الأعلی الوهاب.
# آنگاه، این ذکر گفتی:
# لا إله إلا الله وحده لا شریک له له الهلک وله الحمد، یحیی ویمیت وهو حی لا یموت بیده الخیر وهو
~~علی خل شیء قدیر لا إله إا الله لا نعبد إلاإیاه له النعمة وله الفضل وله الثناء الحسن، لا إله إل الله مخلصین له
~~الدین ولوکرة الگاهرون. الحمد لله رب العالمین.
~~آنگاه، صلوات ms231 فرستادی و دعا کردی. بعد از نماز فریضهآ پیشین، این دعا
~~خواندی:
# اللهم إنا نسألک الثبات هی الأمر والعزیمة علی الرشد؛ ونسألک شکر نعمتک وحسن عبادتک، ونسأنت قلبا
~~سلیما ولسانا صادقا؛ ونسالک من خیر ها تعلم؛ ونعود بک من شرها تعلم ونستغفرک لما تعلم، وأنت علام
~~الغیوب، یا أرحم الراحمین.
~~و از عقب دعاهای فریضه، آیة الکرسی خواندی؛ و آن دعا که از پیش یاد کرده
~~شد بر آیة الکرسی مقدم داشتی چنان که با آیة الکرسی متصل گردانیدی. و گفت: در
~~حدیث صحیح است که هرکس که از عقب نمازهای فریضه آن دعا بخواند و با
~~آیة الکرسی متصل گرداند پس آیة الکرسی بخواند در هر یک ساعتی از بیست و
~~چهار ساعت شب و روز، هفتادهزار حسنه او را حاصل آید. و این دعا بعد از
~~دعوات نماز فریضهآ صبح از پیش نبشته شد. و فرمود که امام دین، شیخ محمد بن
~~علی ترمذی، رحمة الله علیه، گفته است که هرکس که این دعا از پیش آیة الکرسی
~~بخواند در هر نمازی فریضه، حساب کردیم و هر یک شبانه روز1 او را هزار هزار و
~~سیصدهزار2 و هشتادهزار حسنه باشد. و بالله التوفیق. و بعد از آیة الکرسی و
~~«فاتحه»، این دعا خواندی از برای مهمات مسلمانان:
# اللهم یا هادی المغلین، یا راحم المدنبین، یا مقیل عثرات العائرین ارحم عبدک ذی الخطر العظیم

PageV01P262

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0223.png)

~~والمسلمین للهم آجمعین واجعلنا من الأحیاء المرزوقین الذین أنعمت علیهم من النبیین والصدیقین والشهداء
~~والصالحین وحسن أولنک رفیقا، یا ذی الجلال والإکرام.
# و شیخ، قدس الله روحه، در آخر عمر که از درد پای نمی توانست که از قیام ذکر
~~گوید، بعد از نماز فریضهآ پیشین، به درس قرآن خواندن مشغول شدی تا وقت نماز
~~پسین. بعد از نماز سنت پسین، این دعا خواندی:
# اللهم تم نورک قهدیت فلک الحمد؛ وعظم حلهک فعفوت فلک الحمد؛ وبسطت یدک فاعطیت فلک
~~الحمد؛ ووجدنا أنفسنا هی ms232 معاصینا فتجاوزت عنا تطاع فتشکر و تغضی. ربنا قتغفر ربنا وجهک أکرم الوجوه و
~~جاهک خیر الجاه وعطیتک أنفع العطایا وأهناءها؛ تجیب المضطر وتکشف السوء و تنجی من الکرب وتشفی
~~من السقم و تغفر الدنب و تقبل التوبة ولا یجزی آلاء ک أحد و لا یحصی نعماء ک قول قانل. صل علی محمد و
~~علی آل محمد وسلم. واغفر لنا ما سلف من الدنوب واعصمنا فیما بقی هن الأجل، یا أرحم الراحمین.
# بعد از نماز فریضهآ پسین، این دعا خواندی:
# اللهم ارزقنا التفویض إلیک والإعتماد علیک والإعراض عما سواک فی جمیع اللحظات، یا حی، یا قیوم یا
~~الا إلة إل آنت بوحمتک نستغیث، فلا یعلنا إلی أنفسنا طرقة عین وأصلح تن شانن له لإله الا أنت. یاهغیت اهثنا
~~بگرهک، یا أرحم الراحمین.
# بعد از نماز فریضهآ شام، این دعا بخواندی:
# اللهم اجعلنا من اولیاتک الفتقین وحزبک الهفلحین وعبادک الصالحین استعملنا لمرضایک عنا ووقفنا
~~لمحابک هنا صرفنا بحسن اختیار لنا؛ نسألک جوامع الخیر وقواتحه وخواتمه: ونعوذ بک من جوامع الثرو
~~فواتحه وخوانتمه . أجب دعاءنا یا مجیب الدعوات ودعاء المؤمنین والمومنات والکانن منهم، یا أرحم
~~الراحمین.
# و چون از نماز سنت شام فارغ شدی، سلام بر ملائکهآ شب چنین کردی:
# عرحبا بعلایة اللیل هرحبا بالهلکین الکر یعین الکایبین اکثبا فی صحیفتی أنی أشهد أن إلة إل الله أن
~~فحمدا رسول الله وأشهد آن الجنة حق والنار حق والحساب حق والقصاص حق والمیزان حق والصراط حق
~~والحوض حق والشفاعة حق وأن الساعة آتیة لآریب فیها وأن اللة یبقث من فی القبوری.
# آنگاه، این دعا خواندی:
# الهم إنی أودعک هده الثهادة لیوم حاجتی إلیها اللهم احطط یقا وزری واغفر یقا ذنبی و تقل بها میزانی

PageV01P263

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0224.png)

~~و أوجب لی بها أمانی و تجاوز عنی، یا أرحم الواحمین.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: در حدیث صحیح است که در آن زمان که شیطان
~~به حضرت رسول آمده بود، از جمله سؤالها که رسول، صلی ms233 الله علیه وعلی آله و
~~سلم، از شیطان کرد یکی این بود که گفت: یا شیطان، میخواهم که بدانم که با امتان
~~من در وقت نزع چگونهای و با ایشان چه خواهی کرد؟ گفت: یا رسول الله، هرکس از
~~امتان تو که او را از تعلقات و معلومات این جهانی هر مقدار که او را باشد آن را آرایش
~~دهم و در آن زمان در پیش و نظر و خاطر او آورم و او را بدان مشغول بدارم، او را از
~~خدای بازدارم و ایمان از وی جذب کنم. رسول، صلی الله علیه و علی آله وسلم، از
~~این سخن، به غایت غمگین و خسته خاطر شد. بعد از آن، جبرئیل، علیه السلام، به
~~حضرت پیغمبر، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، آمد وگفت: یا رسول الله،
~~حق تعالی تو را سلام میرساند و میگوید غمگین و خسته خاطر مباش، که هرکس از
~~امتان تو که بعد از نماز سنت شام دو رکعت نمازکند و در هر رکعتی بعد از فاتحه،
~~شش بار قل هو الله أحد بخواند و قل أعود دوگانه، هر یکی یک بار، من که خداوندم او را
~~در زمان نزع از شر و قید وکید شیطان نگاه دارم و ایمان بر وی محفوظ دارم. پس،
~~شیخ، قدس الله روحه، فرمود که از عقب این نماز، این دعا خواندن مناسب
~~می نماید:
# اللهم إنی أودعتک دینی قاحفظه علی فی حیوتی وعند ههاتی و بعد وقاتی، یا أرحم الواحمین.
# و بعد از این، دو رکعت دیگر کردی؛ آنگاه به ذکر شام مشغول شدی. و در آخر
~~عمر، به نماز و دعوات و حضور و مراقبت مداومت نمودی، تا آن زمان که بانگ
~~خفتن بشنفتی؛ آنگاه نماز فریضهآ خفتن گزاردی. و بعد از نماز فریضهآ خفتن، این دعا
~~خواندی:
# اللهم إنا نسألک بحق السائلین علیک قإن للسائلین علیک فیةا حقا أیما عبد أو أمة من أهل البر والبحر،
~~تقبلت ms234 دعوتهم أو استجبت دعاءهم أن تشرتنا فی صالح ها یدعونک فیه و أن تشرتهم فی صایح ماندهوت فیه
~~و أن تعافینا وإیاهم، وأن تقبل من و منهم وأن تجاوز عنا وعنهم؛ نا آمنا بما أنزلت واتتعنا الرسول فا کتبنامع
~~اشاهدین، یا أرحم الراجمین.

PageV01P264

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0225.png)

# و بعد از نماز سنت خفتن، این دعا خواندی:
# اللهم ارزقنا حبک و حب من ینفعنا حبه عند ک. اللهم قا رزقتنا هما نعب قاجعله قوة لنا فیقا تحب اللهمها
~~زویت عنا هما تحب قاجعله قراغا لنا فیما تحب، یا أرحم الواحمین.
# و بعد از نماز سنت وتر، دو سجود کردی؛ و در سجدهآ اول پنج بار بگفتی: شبوح
~~قدوش رب القلانکة والروح. آنگاه، سر برآوردی و آن دعا که از پیش یاد کرده شد با
~~آیة الکرسی بخواندی. دیگر سجود کردی و پنج بار بگفتی: سبوخ قدوش رب الملایکة
~~والروح. آنگاه، سر برآوردی و صلوات فرستادی و این دعا خواندی: اللهم انی أعود بعفوک
~~من عقابک و أعود برضاک من سخطک و أموذ بک منک، لاأحصی ثناء علیک أنت کما آننیت علی نفیک، یا
~~ذالجلال والإکرام.
# بعد از وتر، دو رکعت نشسته کردی. و بعد از نماز، هفت بار این خواندی: یاالهی،
~~إلیک هنتهی طلبی، یا رب عجل قرجی، اللهم سهل.
# تا این جا یاد کرده شد از اوراد و دعوات که شیخ، قدس الله روحه، و بعد از
~~نمازهای فریضه و سنت همیشه بدان مداومت و مواظبت مینمود؛ جمله آن است
~~که به سبب مصاحبت و مجالست خدمت شیخ، قدس الله روحه، اطلاع و استماع
~~میافتاد. و آنچه به تحقیق معلوم کرده شد جمله آوردیم. اما اورادهایی که شیخ
~~[را]، قدس الله روحه، در زمان خلوت بوده است بسیار است. و چون کماهی آن
~~معلوم نشد و مجال پرسیدن نبود نیاوردیم. بلی، آن مقدار که شیخ، قدس الله روحه،
~~اصحاب را تربیت و نصیحت فرموده یاد کرده میشود در این فصل.
# شیخ، قدس ms235 الله روحه، فرمود که آداب سالکان و صادقان آن است که بعدالعشاء
~~هیچ سخن باکس نگویند و به یاد حق مشغول شوند، که خاتمت اعمال ایشان است
~~که شاید که در زمان خواب روح از تن ایشان مفارقت کند، تا به حضور جان
~~تسلیم کرده باشند؛ که رسول، صلی الله علیه و علی آله و سلم، در زمان خواب این
~~دعا کرده است و آمرزش و محافظت ظاهر و باطن از حق تعالی خواسته است. و
~~دعا این است:
# اللهم أنت خلقت نقیی و أنت تتوقیها لک مقانها و محیاها إن أقتها فاعفر تها و ارحمها: وإن أحستیتها

PageV01P265

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0226.png)

~~قاحفظها بما تحضطه به عبادک الصایحین.
# و این دعا نیز خواندی:
# اللهم قنی عدابک یوم تبعث عبادک. اللهم أیقظنی هی أحب الساعات إلیک واستعملنی لأحب
~~الأعقال لدیک التی تقربنی إلیک زلفی و تبعدنی من سخطک بعدا. أدعوک فتستجیب بی و أسآلک
~~قتعطینی و أستغفرک قتغفرلی. اللهم لا ثؤمنی مکرک و لا تولنی غیرک و لآ ترقع عنی سترک و لا تجعلنی
~~من الفافلین. اللهم إنی أسلمت نفسی إلیک ووجهت وجهی إلیک و قوضت أمری إلیک رغبة و رهبة
~~إلیک، آمنت بکتابک الدی أنزلت و برسولک الذی أرسلت؛ ربنا آمنا بها أنزلت واتبعنا الرسول قاکتبنا
~~مع الشاهدین.
# وشیخ، قدس الله روحه، فرمود که رسول، صلی الله علیه وعلی آله وسلم، چون
~~از خواب برخاستی، این دعا خواندی:
# الله آکبر، الله آکبر، الله أکبر، الله أکبر، لا إل إلا الله والله أکبر أکبر، لله الحمد، الله أکبر ذوالجلال الملک
~~والملکوت والجبروت والکبریاء والعظمة والقدرة. اللهم لک الحمد أنت قیم السموات والأرض ومن فیهن؛ و
~~لک الحمد أنت نور السموات والأرض ومن فیهن؛ ولک الحمد لک هلک السموات والأرض ومن فیهن؛ وتک
~~الحمد أنت الحق ووعدک الحق ویقاوک حق وقولک حق والجنة حق والنار حق والنبییون حق وهحمد،
~~صلی الله علیهه وعلی آله وسلم، حق والساعة حق. اللهم لک أسلمت وبک آمنت وعلیک ms236 توکلت وإلی
~~آنبت وبک خاصمت وإلیک حا کمت، فاغفر لی ما قدمت و ما أخرت و ما أسررت وها أعلنت وها أنت أعلم به
~~منی؛ أنت المقدم وأنت الموخر، لا إله إلاأنت. اللهم آت نفسی تقولةا وزلها، أنت خیر من زکیها، أنت ولیها و
~~مولیها اللهم اهدنی لأحسن الأخلاق ولا یهدینی لأحسنها الأنت واصرف عنی سینتها لا یصرف عنی سینتها الا
~~أنت؛ أسألک مسألة الباس المسکین وأدعو دعاء الفقیر الدلیل، قلا تجعلنی بدعانک شقیا وکن بی رووه
~~رحیما، یا خیر المسوولین وأکرم المعطین وأحسن الخالقین وأرحم الراحمین. اللهم صل علی محمد وعلی
~~آل محمد و سلم؛ وارحم ما خلقت واغفر ما قدرت و طیب ها رزقت و تمم ها أنعمت و تقبل ها استعملت
~~واحفظه ما استحفظت ولا تهتر ها سترت، قنه لاا إله إلانت أستغفرک من کل لدة بغیر ذکرک ومن کل قرج
~~بغیر مجالستک و من کل راحة بغیر خدمتک و من کل سرور بغیر قربک و من کل شغل بغیر معاملتک، یا
~~أرحم الراحمین.
# و شیخ، قدس الله روحه، بعد از نماز تهجد، دعای بسیار خواندی. و فرمود که

PageV01P266

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0227.png)

# 269
~~بعد از نماز تهجد، این دعا باید خواند:
# اللهم إنا نسألک من النعمة تماهها و من العصمة دوامها ومن الرحمة شمولها و من العافیة حصولها ومن
~~العیش أرغده و من العمر أسعده ومن الإحسان أتمه ومن الأنعام أعمه ومن الفضل أعدبه ومن اللطف أنفعه.
~~اللهة کن کنا و لأ نکن علینا اللهم اختم بالسعادة آجالنا وحقق بالزیاردة آهالنا واقرن بالعاقبة غدونا و آصالنا
~~واجعل إلی رحمتک مسیرنا و ما لنا اسبب سجال عفوک علی ذنوبنا و هن علینا باصلاح عیوبنا واجعل التقوی
~~زادنا و وی دینک اجتهادنا و علیک تو للنا و اعتمادنا تبتنا علی نهج الأستقامة واعدنا من موجبات الندامة یوم
~~القیعمة. اللهم خفف عنا ثقل الأوزار وارزقنا عیشة الأبرار وألفنا واصرف عنا شر الأشرار وأعتق رقابنا و رقاب
~~آبائنا و أههاتنا و أقرباننا ms237 أجمعین هن النار، یا عزیز، یا غفار، یا کریه، یا ستار، یا حلیم، یا جبار، بحق محمد
~~المختار و آله الأبرار و صل علی محمد واله أجمعین.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: هم چنان که مستحب است از تسبیح و تحمید و
~~دعا و ذکر که در اول روز، پیش از طلوع آفتاب، بدان قیام نمایند، مستحب است که
~~پیش از غروب آفتاب بدان قیام نمایند، از آن جهت که حق تعالی این دو وقت در
~~قرآن با هم دیگر یاد فرموده: قوله تعالی: سبح بحمد ربک قبل طلوع الشمس و قبل غروها و قال
~~اطراف النهار. پس، مستحب است که پیش از غروب به اذکار و اوراد مداومت نمایند؛
~~هم چنان که پیش از طلوع. و از فاضل ترین چیزی که گویند در وقت [1] و سبحان الله
~~بحمد ریی قوله تعالی: واستغفر لدنبک و سبح بحمد ربک بالعشی والابکار. و اگر گویند: أستغفرالله
~~الحی القیوم وأسنله التوبة سبحان العظیم وبحمده نیز شاید، که در آثار فضیلت این بسیار است.
# و شیخ، قدس الله روحه، گفت: هرکس که بامداد و شبانگاه هفت بار آیة الکرسی
~~بخواند و اول بار که بخواند باد بر آسمان دمد و دوم بار که بخواند باد بر زمین دمد،
~~سوم بار بر دست راست، چهارم بر دست چپ، پنجم از پیش روی، ششم از پس
~~پشت، هفتم بخواند دم به خود فرو کشد، حق تعالی او را از همه بلایی و آفتی و
~~زحمتی در امان خود دارد.
# شیخ، قدس الله روحه، گفت: دعا و اورادآ آن را شرطها به کار باید تا به محل قبول
~~افتد. و آن توبه کردن است از هرچه رضای خدا تعالی در آن نیست و رد مظالم و

PageV01P267

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0228.png)

~~خوردن حلال، تا دعا موجب اجابت بود و اوراد به محل قبول پیوندد. دیگر آن که
~~مترصد باشد: اوقات شریفه از برای دعا و اوراد آن بامداد و شبانگاه ms238 و سحرگاه
~~است، و شب جمعه و آخر ساعات از روز جمعه ماه رمضان، و در آن زمان که افطار
~~خواهد کرد، و روز عرفه، و شب هر دو عید، و میان بانگ و قامت، و در آن زمان که
~~امام از قرائت «فاتحه» فارغ شود و در آن زمان خطیب به منبر شود، روز جمعه تا آن
~~زمان که تکبیر نماز کند، و در آن زمان که ختم قرآن کرده باشد، و بعد از خواندن
~~سورهآ «یاسین»، و بعد از نمازهای فریضه، و در آن زمان که نیمهآ قرص آفتاب فرو
~~شده باشد، و در وقت غروب قمر، واول شبی از ماه رجب، و نیمهآ شب شعبان، و
~~شب قدر، و شب هر دو عید، و روز چهارشنبه میان پیشین و پسین. این جمله که یاد
~~کرده شد اوقات و ساعات این جملهآ شریفه است و زمان اجابت دعاست. مترصد
~~آن باید بود و آن را غنیمت باید شمرد. بالله التوفیق.
~~در دعایی که شیخ الاسلام، قدس الله روحه، انشا فرموده.
# و من دعائه، قدس الله روحه: إلهی، إنک تعلم آنه لیس لی هال أتصدق به قتصدقت بعرضی
~~للهسلمین، قایما عبد مومن أو أمة مسوا مؤمنة أصاب منه شینا فهو منی علیه صدقة، فاغفروا رحمه و لآ تواخدهآ
~~سیی وأخرج ذرک الغل من قبله، وجببنی إلیه وألف بین قلبی و قلبه و أدخلنی، وإیهم فی حفظه عنایتک و
~~کلانتک و رعایتک، واجعلنی ذلیلا فی عینی لأیما لنفسی معترفا بدنوبی بصیرا بعیوبی ساترا یعیوب المسلمین،
~~وهب لی ما أحییتنی خشیة عن تقصیری وزلاتی و أغدانی من شرور أعمال، و کن یی ورا من کل هایکب وعوضا
~~من کل رزینة و ثقة و رجاء فی کل حادث وآنقلنی من ذل المعاصی إلی عز الطاعات جودا منک وگرما لا
~~باستحقاق منی؛ قانی أعلم أن دنوبی و زلاتی لم تبق لی عندک جاها و لا لإعتدار وجها، و لکن أنت معولی و
~~علیک ms239 توللی و أنت عضدی ونصیری، و لأحد یی الاأنت، وإذا لم تغضب علی لم أبال، وأرجو أن لا تقطع
~~رجانی مع کثرة أجرامی و سوء أعتالی و خبانث اراداتی و قواسد قصودی و اعتقاداتی، و أن لا تردنی خانبا؛
~~إنک نت غفارا قبل الخطایین ولیس کرمک مخصوصا بعن أطاعک وأقبل علیک، بل هو مبدول بالسبق یمن
~~شنت من خلوک وإن عصاک وأعرض عنک، فاعفرلی، یا ففور، یا رحیم، یا ذا الجلال والإکرام، وللهومنین

PageV01P268

![image file](./0748MuhammadIbnCuthman.MiftahHidaya_0229.png)

~~والهؤمنات.
# و أیضا من دعائه فی الذکر. و از ده دعوات که در ذکر فرموده، این یکی از برای
~~تبرک یاد کرده شد؛ باقی جمله در آخرکتاب بدایة الذاکرین، که تألیف شیخ الاسلام
~~است، آورده است.
# از جملهآ دعوات شیخ الاسلام، قدس الله روحه، که...

PageV01P269 ms240