######OpenITI#


#META# CREATED: 2022-12-22T18:17:27.952426+00:00

#META# CREATED BY: eScriptorium vv0.10.5b

#META#Header#End#

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_19.png)

# ~~و به نستعین
# ~~الحمد بله رب العالمین، والصلوة عدی آنبیائه و رسله آجمعین.
# ~~آت بعد : چنین کوید، آضعف عباد الله و آحوجهم الی رحمته؛ آبو-
# ~~العلا6] عبد المؤمن جاروتی مشتهر به صفی کحال ، ابن دفیس
# ~~الیوحر المصری الکحال :
# ~~که چون فرزند اعز ، قرة عینی و فلذة کبدی؛ حسن ابقاه الله
# ~~تعالی را رغبت افتاد بهخواندن اشعار پارسی استادان متقدم . خصوص
# ~~شهنامه ودر آن الفاظ مختلف بود؛ از پهلوی، ودری، وپارسی،
# ~~و ماورا النهری، و غیره و معانی آن الفاظ معلوم نداشت . از این
# ~~ضعیف لغت نامه ای1 خواست که الفاظ نامعلوم از آن کتاب معلوم کند.
# ~~در اوایل بعضی شهنامهها لفظی چند دیدم نامرتب و ناتمام،
# ~~و همچنان کتابی دیدم که ابومنصور الاسدی الطوسی، جمع کرده-
# ~~بود و کفته که شاعران متقدم از او لغت نامه خواستند، چنانکه بر
# ~~هر لغتی گمواهی بود از قول شاعری فاضل از شعرای فارسی و آن
# ~~سم الله الرحمن الرحیم
# ~~- اصل : لغت نامهآ.

PageV00P019

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_20.png)

# ~~بیتی بودیا دو بیت، و آن کتاب را بر ترتیب :
# ~~التسرتیب بود.
# ~~ب، ت ، ث، ج سازد. آن نیزناتمام وناقص
# ~~امتا ناتمامی از آن جهت که در ابیاتی کیه خود به استشهاد
# ~~آورده بود جهت لفظی معیسن ، هم در آن بیت لفظی دیگر از پارسی
# ~~بود، که آن لفظ را در کتاب خود نیاورده، و معنی آن نکفته بود.
# ~~چنانکه جهت استشهاد آکج بیتی آورده بود از گفتهآ عنصری :
# ~~بجستند تاراج و رستیش را
# ~~ودر کتاب خود معنی رستیش نیاورده بود، و نکفته که از
# ~~به آکج1 کرفتند کستیش را
# ~~کجا مشتق است و معنی آن نیاورده ، و از این قبیل بسیار بود. ونیز
# ~~ابیات فردوسی بسیار به استشهاد آورده و اکثر الفاظ مشکل که در
# ~~شهنامه بود، مهمل کذاشته، و نیاورده بود. مانند آن که عنصری در
# ~~جنگ مازندران کفته است :
# ~~به نشتاک و بو کو بیرورده مرد
# ~~و در کتاب خود، نشتاک و بو تو نگفته و ms001 نیاورده بود .
# ~~کجا تاب دارد به روز نبرد 2
# ~~وامنا ناقص التسرتیب از آن جهت که اواخر حروف رارعایت-
# ~~کرده بود، و باب ساخته، والفاظ نامرتب در آن باب نوشته. لاجرم
# ~~مجموعه القرس
# ~~آکج
# ~~2دراصل : نپرورده.
# ~~3- در معنی لغت نشتاک گوید : "فردوسی گفت :
# ~~به نشتاک و پو تو بپرورده مرد
# ~~جا پای دارد به روز نبرد).
# ~~ه نشتاک.

PageV00P020

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_21.png)

# ~~مقمدمه
# ~~اکر کسی لهغلی طلب کردی از اول آن باب نا آخر طلب بایستی
# ~~ردن، تامعلوم کند که آن لغت در آن کتاب هست یا نه؟
# ~~پس درخاطر آمد که آن الفاظ که در اول شهنامهها می باشد و آنچه
# ~~در آن کتاب یافتم و آنچه این ضعیف رامعلوم شده بود به استقراء و تتبسع
~~،
# ~~مجموع را جمع کنم و آن را ترتیبی سازم؛ چنانکه جوینده را آسان
# ~~بود و به زودی معلوم کند که آن الفاظ کجاست؟ بدین کونه که او اخر
# ~~کلمات ابواب بود؛ چنانکه آن بزر ک کرده است، و اوایل کلمات
# ~~در هر بابی به منزلة فصول باشد . مثلا در باب الف هر الفاظی که
# ~~اوایلش "الف) بود مقدم دارم و بعد از آن آنچه اوایلش (ب"
~~بود،
# ~~بعد از آن آنچه اوایلش "ت" بود ، تا آخرآن باب و باقی ابواب،
# ~~بدین مثال.
# ~~پس بنکرند تا آخر آن لغت که می طلبند کدام حرف است
# ~~از حروف؟ به باب آن حرف باز شوند و باز بنگرند تا اول آن لغت
# ~~کدام حرف است ؟ در آن موضع طلب کنند لاجرم زودتر یابند و
# ~~آسانتر . و اکر چه مجموع الفاظ پارسی ودری و غیره جمع کرده
# ~~نشده باشد، اما آنچه پیش از این تألیف کرده باشند جمع شود
# ~~با آنچه اکنون معلوم شده باشد.
# ~~و این کتاب را مجموعة الفرس نام کردم ومن الله العون فی -
# ~~الاولی و الدخری .

PageV00P021

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_22.png)
~~PageV00P022
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_23.png)

# ~~آسا : دهان دره باشد، آن که [دهان] از هم بازشود؛ یا از کاهلی،
# ~~یا از آمدن ms002 خواب ومانند آن . بهرامی کفت :
# ~~چنان نمود به مادوش، ماه نو دیدار
# ~~چویار من که کند گاه خواب خوش، آسا
# ~~دیکر مانند بود، چنانکه کویی شر آسا1 وخورآسا و ترک
# ~~آسا و مانند آن.
# ~~انسا2: گستاخی باشد .
# ~~باب الاالف
# ~~1- تلفظی است از کلمهآ شیر، وهم اکنون در لهجهآ فارسی اسفرائین
# ~~رارا فلقظ ابسة وبب
# ~~2- در فرهنگهای موجود، وادهآ اشا بنظر نرسید، ظاهرا باز ماندهآ
# ~~کلمهآ استاخ است ، که به همین معنی است .

PageV00P023

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_24.png)

# ~~اقدستاا : این لفظ کلمهای است مرکسب . به پهلوی آفد، شگفت
# ~~بود و ستا، ستایش. دقیقی کفت:
# ~~جز از ایزد توام خداوندی
# ~~آزدرها2 : ازدها بود .
# ~~کنم از دل به تو بر2 افدستا
# ~~آوا: آواز باشد.
# ~~آدا : به معنی بآبود. خاقانی کفت :
# ~~ز چارخانهآ عنصر نواله خوش مطلب
# ~~ایرا5 : به معنی زیرا باشد .
# ~~مگوچرا که در و چاشنی ندارد آبا
# ~~با آش وخوردنی بود. سنائی کفت:
# ~~اکر نزهت همی جوئی به صحرای قناعت شو
# ~~که آنجابا غ در باغ است وخوان در خوان و بادرباء
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- در فرهنگ رشیدی کوید : افد - با لفتح، عجیب ، و افدیدن ،
# ~~تعجب کردن وافدستا یعنی ستایش عجیب و نیکو.
# ~~در فرهنگ پهلوی چنین آمده است که : به نظر میرسد، کلمهآ افدستا
# ~~تر کیبی باشد از افد ه ست  52 که نشانهآ صفت تفضیلی است .
# ~~2- اصل : بتو بر . 3_ در برهان : های ازدرها، های جمع نیست
# ~~بلکه جزه کلمه است . 4 ه با.
# ~~مقدم آورده شد.
# ~~6- مصراع اول در کلیله و دمنه چاپ استاد مینوی چنین است :
# ~~ل کر اصصل لغت آیرا ی ال لایا) قراه کرشه بود برایت مر نیب
# ~~کرت نزهت همی باید بهصحرای قناعت شو، ص 178.

PageV00P024

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_25.png)

# ~~باب الالف
# ~~بروا1 : فراغت باشد.
# ~~بتا : یعنی رها کن تا باشد .
# ~~برنا: جوان باشد.
# ~~را2 : دیوار سخت باشد.
# ~~چلییا: صلیب باشد.
# ~~خارا : سن سخت باشد.
# ~~دتدا5 : کم شده را گویند .
# ~~دروا: کردی که به هوا بر شود.
# ~~1 - درمجمع الفرس : پروا - توجه ms003 والتفات باشد مثالش شاعر گوید:
# ~~داد ما آن شوخ بی بروا ننداد
# ~~بس که بی پرواست داد ما نداد
# ~~و دیکر به معنی فراغت نیز آمده .
# ~~2- مخفف شده و اصل آن " بهل تا" بود، یعنی بگذار چیزی راتا
# ~~چنین و چنان شود، (آنندراج).
# ~~بتا روزگاری بر آید بر این
# ~~کنم پیش هر کس هزار آفرین
# ~~(ابوشکور = لغت نامه)
# ~~3- صف دشمن ترا ناستد پیش
# ~~ور همه آهنین ترا باشد
# ~~شهید - لغت فرس)
# ~~4 - چلییا ، مأخوذ ازآرامی است، (الالفاظ المعربة ، ص 89) وپاورقی
# ~~برهان. افزاری است چوبین که ترسایان او را ستایش کنند وگرامی دارند،
# ~~(مقدمة الادب زمخشری) .
# ~~5- دندا : گم و غایب شده ، (ناظم الاطباء) . ظاهرا دندا تحریف
# ~~ویدا" است ه ویدا.
# ~~6 - دربرهان، مجمع الفرس ورشیدی : دروا - به معنی آویخته آمده-
# ~~است. در اینجا شاید مقصود مؤلف اینست : کردی که در هوا معلق و سر گشته
# ~~باشد درواکویند؛ چون دربرهان ، دروا بمعنی سر گشته و حیران نیز آمده
~~است.

PageV00P025

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_26.png)

# ~~8
# ~~رخحشا : رخحشان بود.
# ~~روهینا: جواهر بود.
# ~~زیبا2 : نیکو باشد.
# ~~راوا2 : خار پشت باشد.
# ~~سا3 : خراج باشد .
# ~~سرواء حدیث باشد .
# ~~سکودا5: اسقف باشد به تازی.
# ~~ستا: به پهلوی، ستایش بود.
# ~~ستانا : بر پشت خفتن بود. سوزنی کفت :1
# ~~چون ستانا[باز] غلطم سرش بر کردون زند
# ~~1- درفرهنکهای موجود، روهینا، به معنی فولادویا شمشیر جوهرداراست .
# ~~چون ستون لعل کردد کنبد پیروز را
# ~~به نزد چون تو بیجنسی چه دانائی چه نادانی
# ~~به دست چون تونامردی چه نرم آهن چه روهینا
# ~~2حه زییان . 2 در فرهنکهای موجود: راورا، آمده ایست . در
# ~~سنائی = پاورقی لغت فرس)
# ~~برهان، راورابهسکون ثالث پروزن چارپا، لیکن رشیدی "رأورا"
~~را بفتح را
# ~~و ضم همزه آورده است و مجمع الفرس بفتح راء و فتح همزه و سکون واو.
# ~~رفتم به نزد خواجه ابوالفضل ساوهای
# ~~روز دکر چو شعر تقاضای من شنید
# ~~بر طمع آنکه یا بم از او وجه زر و سیم
# ~~سر در کشید همچو رأورا زترس و بیم ms004
# ~~4ه ساو. 5 ضبط از رشیدی است.
# ~~(مجمع الفرس)
# ~~6 اسقف : قاضی ترسایان، حاکم النصاری، (مقدمة الادب) .
# ~~مجموعة الفرس
# ~~7_ دردیوان چاپ دانشگاه، ص4 38: چون شبانان باز غلطم سرش بر کنبدرسد.

PageV00P026

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_27.png)

# ~~باب الالف
# ~~شناا : شناوکردن باشد در آب، به عربی سباحت کویند .
# ~~ننیفا وشگا : تیردان بود، تازیان جعبه کویند . فرخی کفت :
# ~~بهوقت کارزار خصم وروزنام وننک او
# ~~فلکدر کردن آویزد شغاونیم ینگ2 او
# ~~کیا: صبور بود.
# ~~نسیدا : دیوانه باشد .
# ~~شخا: خراش و خلیدن باشد .
# ~~غوشا2: [سرکین] کاو و کوسفند باشد.
# ~~فنجان : به معنی آساا بود.
# ~~کفا : سختی و رنج باشد5.
# ~~کمرا: کروهی خوابگه2 چهار پایان را کویند . دیکر: شبگاه چهار
# ~~پایان؛ کوسفند وغیره وبهزبانی دیگرآنکروا7 خوانند. منجیک کوید :
# ~~ه شناو شناه.2ه نیم لنک.
# ~~3 - درفرهنگ رشیدی : غوشاک وغوشاد و غوشای - سرکین حیوانات
# ~~خشک شده، وخوشهآ جووکندم، وخوشهآ انکوروخرما ... و نیز ه صحاح-
# ~~الفرس وبرهان.  ه آسا وبیاستو.
# ~~5 - میر ابو احمد ، محمد خسرو صاحبقران
# ~~(قصار - صحاح الفرس)
# ~~آن که پیش آرد همی شادی چو پیش آید کفا
# ~~6- اصل : حنانکه .
# ~~7- در رشیدی وبرهان : انگووا آمده است، و ضبط انکروا از اصل
# ~~نسخهآ ماست، و نیزلازم به تذکر است که بگوئیم در لهجهآ اسفرائین (
~~کمره"
# ~~عبارت است ازسرکین چهار پایان ، که در خوابگاه
# ~~شده ، ودر اثرخوابیدن حیوانات برروی آن بههم چسبیده ومحکم شده باشد.
# ~~آغل) برهم انباشته PageV00P027
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_28.png)

# ~~باسهم تو آنرا که حاسد تست
# ~~برایه کمند است و خلد کمرا
# ~~یتاا : ناطف بود، واین دولفظ عربی است وعبارت از خلوائی است
# ~~که از دو شاب و جوز سازند ، به تبریزی حویجی2 کویند .
# ~~کندا2 : فیلسوف بود.
# ~~3): ابله بود.
# ~~1دد فرهننهای موجود، کبیتا را نوعی خلوا می دانند:
# ~~رشیدی آرد : کبیتیا و کبیتا و کبیته، بهضم کاف و قتح بای تازی وسکون
# ~~یا ... حلوائی است، تکه قبیطه و قبیطا و ناطفا نیز گویند
# ~~در بسحاق اطعمه : قبیته ، نام حلوائی است، (بنقل لغت نامه) .
# ~~قانون الادب : القبیطا : ناطف .
# ~~الصحاح العجمیة : " ناطف ، آق ms005 قوزلوحلوا ." یعنی حلوای سفیدی
# ~~که از مغز کردو درست کرده باشند .
# ~~کتاب الالفاظ الفارسیة المعربة : القباط و القبیط و القبیطاء و القبیطی
~~:
# ~~الناطف ، تعریب کبیتا وهو نوع من الحلویات یصنع من اللوز و الجوز و
# ~~الفستق .. ه مقدمة الادب .
# ~~2- حویجی: شیرینی وحلوا، (ناظم الاطباء).
# ~~- ضبط اصلی چنین است . در پاورقی برهان کوید : "در اوراق
# ~~مانوی ب(4 (سحر ، احکام نجوم) فارسی 84ک (دانا ، منجم ،
# ~~آفرین باد بر آن مرکب خوش رفتارت
# ~~که دل زیرک و اندیشهآ کندا دارد
# ~~جمال الدین عبد الرزاق
# ~~مجموعة الفرس
# ~~ور    ) PageV00P028
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_29.png)

# ~~باب الالف
# ~~کرنا1: کیاهی باشد آن را هلمندور2 خوانند.
# ~~کنزا2 : فیلسوف را کویند.
# ~~کیانا: طبایع باشد به زبان فلاسفه.
# ~~گردنا5 : مرغی یاچیزی که بر آتش بریان کنند و بگردانند.
# ~~گردا : کردان باشد.
# ~~کیمیا: حیلت باشد.
# ~~کیارا وتاسه : هردو یکی باشد12.
# ~~1 - این لغت به اشکال مختلف در فرهنگها ضبط شده است ؛ در پاورقی
# ~~لغت فرس : کزپا - هلندورباشد، وهلندورنوعی است ازریباس، درحاشیهآ
~~"6"
# ~~کرنا - نوعی از ریواس است . در برهان : کرپا و گرپا - کیاهی است که
# ~~آن را هلندوز گویند . کزبا و کزوا - نوعی از ریواس است .
# ~~2- ضبط کرنا و هلندور اصلی است .
# ~~3 - ضبط از ناظم الاطباء است ، در صحاح الفرس کنزا آمده است .
# ~~4- همه آزادکی همت تو
# ~~همه قهر است مر کیانا را
# ~~خسروی - لغت فرس)
# ~~5- در نسخه بدلهای لغت فرس، کردنا را ، هم به معنی سیخ کباب و
# ~~هم به معنی مرغی که بر آتش بریان شود آورده .
# ~~6- کیمیا : به معنی مکر و حیله باشد، و عملی است مشهور نزد اهل
# ~~صنعت که به سبب امتزاج، روح و نفس اجساد ناقصه را به مرتبهآ کمال
~~رسانند؛
# ~~یعنی قلع و مس را نقره و طلا کنند و چون این عمل خالی از حیله و مکری
# ~~نیست از این جهت به این نام خوانند، (برهان) . در مفاتیح العلوم ،
~~کیمیا
# ~~را عربی میداند و میکوید که از کمی یکمی مشتق است، به معنی پوشیده ms006
# ~~وپنهان داشتن ، (ص243). درپاورقی برهان است که : از یونانی 698868
# ~~به معنی اختلاط و امتزاج.
# ~~= کیارا : اندوه و ملالت باشد، آنرا تا سه نیز کویند، (فرهنگ-
# ~~جهانکیری) ونیز ه کلمهآ تالواسه در نسخهآ ما.

PageV00P029

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_30.png)

# ~~12
# ~~الابرلا: خلوائی باشد1
# ~~مهاذا2: همچو پر کست باشد.
# ~~مروا: فال نیک بود .
# ~~مرغوا: فال بد راکویند.
# ~~مانا: پنداری بود.
# ~~ای شمع چنین زرد مگر بیماری
# ~~انا که تو نیز در فراق یاری2
# ~~مینا5: آیینه بود.
# ~~فوشا : مذهب کبران است .
# ~~ه کولانج. 2- مهاذا، محرف (معاذا) است ه پر کست .
# ~~3ه همانا.
# ~~4- این بیت شیاهت فراوانی به ابیات عطار در ( مختار نامه" دارد؛
# ~~الیکن در آن کتاب به نظر نرسید.
# ~~5 - مینا : تر کیبی است از لاجورد و طلا و غیره که در کوره می برند
# ~~و شفاف مثل شیشهآ کبود رنک بیرون می آید، (یاد داشتهای قزوینی ج 7
# ~~ص176). المیناء : بمعنی جوهر الزجاج تعریب الفارسی مینا و یقربه
~~الفرتسی
# ~~ن و الایطالیانی 4یک واما بمعنی مرسی السفن فمأخوذ من الارامی..
# ~~(کتاب الالفاظ المعربة ص 149).
# ~~در برهان : مینا - آبکینه را کویند و آبکینهآ الوان را هم گفتداند که
# ~~در مرصع کاریها به کار برند. ه پاورقی برهان .  کتاب الجماهرص224.
# ~~4-ه نغوشاک. نغوشا 6ک2ر است و آن صفت فاعلی است
# ~~از نغوشیتن */828534 بد معنی شنونده و مستمع ، و همین کلمه است که
# ~~عرب آن را به سماعون ترجمه کرده است ، و آن پائینترین (پنجمین) طبقه
# ~~از طبقات مانویان بود، (نقل به اختصار از پاورقی برهان). توضیح اینکه
# ~~در قرآن های مترجم و تفاسیر کهن فارسی، صابئین را به نغوشکان ترجمه
# ~~کردهاند . ه تفسیر نسفی -ه قرآنهای مترجم خطی آستانه .
# ~~مجموعة الفرس PageV00P030
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_31.png)

# ~~باب الالف
# ~~نواء به سه معنی بود:
# ~~- نوای خنیاکران .
# ~~2- ساز کار و شغل مردم .
# ~~3- کسی که او را به کروبه بر کسی بگذارند، گویند فلانی
# ~~نواست ؛ یعنی کرو است1. خفاف کفت :
# ~~به نوا نیست هیچ کار مرا
# ~~دیکر : دستان مرغان بودا .
# ~~تادلم ms007 نزد زلف اوبه نوا ست
# ~~نیاا : یدر پدر و پدر مادر بود.
# ~~والد : بزرک بودبه قدر وبلند [ی]. رودکی کفت :
# ~~چو هامون دشمنانت پست بادند
# ~~ویدا: کم باشد چون وید.
# ~~چو کردون دوستان والا همه سال
# ~~12
# ~~1- تا لشکر غمت نکند ملک دل خراب
# ~~جان عزیزخود بهنوا می فرستمت . (پاورقی برهان).
# ~~2- هرنغمه و آهنگ و آواز و ناله را گویند عموما خواه از انسان
# ~~باشد وخواه از مرغان، (برهان).
# ~~ر(ن، نیا، جد، (وازه نامهٔ‌ بند هشن ، ص 97
# ~~(2
# ~~- سه وید؛ در این نسخه، کاف تازی وفارسی مانند هم نوشته شده
# ~~است، لذا معلوم نمی شود که (ویدا : کم باشد" یا (گم .0.)،
~~درپاورقی برهان
# ~~کوید : توان کفت این جمله دراصل همان "کم شده) به فتح کاف بوده ،
~~سیس
# ~~فتحهآ کاف را شاخهآ دوم کاف پارسی گمان کرده آن را "کم" بضم
~~کاف
# ~~خواندهاند، سه توضیح وید در نسخهآ ما.

PageV00P031

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_32.png)

# ~~14
# ~~وستا : تفسیرزند است . خسروانی کفت :
# ~~خو کلین آزتن اتش نهاد وعکس افند
# ~~به شاخ اوبر، دراج کشت وستاآخوان
# ~~نتواند کردن ، از شدت سردی؛ بهتازی آن را هریر کویند .
# ~~فردوسی کفت :
# ~~نه آوای مرغ و نه هرای دد
# ~~زمانه زبان بسته از نیک و بد
# ~~هویدا: سخت روشن وپیدا بود.
# ~~همانا : چون مانا5 بود .
# ~~هیجا2: حرب است. روز هیجا، روز قتال بود.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- زند، تفسیر اوستاست که ما در ذیل زند آنرا توضیح دادهایم.
# ~~2- کاتب زیر کلمهآ زند عبارت (صحف ابراهیم" را افزوده است .
# ~~3- اصل : ودستاخوان، که از لغت فرس اصلاح شد.
# ~~-در اصل به فتح اول مضبوط است .
# ~~ص 403 شود .
# ~~5به مانا
# ~~6 - هیجأ : جنگ ، کارزار، نبرد. ورجوع به مقدمة الادب ج اول،
~~PageV00P032
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_33.png)

# ~~آسیب: رنجگی که به کس رسانند، چون دو کس بههم رسند و دوش
# ~~بههم اندر کوبند، یاپهلو به پهلو ، آن کوفتن راآسیب خوانند،
# ~~و به اصل آن آهنگ است که از کسی به کسی رسد . عنصری
# ~~کفت :
# ~~به آسیب پای و ms008 به زانو و دست
# ~~همی مردم افکند چون پیل مست
# ~~آشوب: بانگ و فریاد بود .
# ~~آذر گشب1 : آتش پرست.
# ~~1- اصل: آذرگسب، و دربرهان گوید، آذرکش، مخفف آذر کشسب
# ~~می باشد، و آن نام آتشکدهآ کشتاسپ است که در بلخ ساخته بود.
# ~~در پاورقی برهان آمده است که : پهلوی کهق ، مرکب
# ~~# ~~اسقاط نون نیز استعمال شده . آتشکدهآ مزبور در شیز از ایالت آذربایجان
~~،
# ~~باب الباء
# ~~فرس، بنا براین کلمهآ مر کب به معنی "آتش اسب نر " می باشد .
~~آذر کشسب به
# ~~جای و به شهریاران و رزمیان اختصاص داشت و ه مزدیسنا و ادب پارسی
# ~~ص 317 شود.

PageV00P033

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_34.png)

# ~~13
# ~~پایاب: به سه معنی بود:
# ~~1- طاقت21- بن آب بود. 3- حوضرا کویند2.
# ~~فردوسی کفت :
# ~~که این باره را نیست پایاب او
# ~~درنکی شود چرخ از تاب او2
# ~~خحفاف کفت :
# ~~کل کبود که بر تافت آفتاب براو
# ~~زبیم خشم نهان کشت در بن پایاب2
# ~~بدوب3 : بساط و فرش باشد.
# ~~بتکوب4 : ریچالی است که از کوز مغز و سیر و ماست کنندو ترش
# ~~باشد .
# ~~تاب: به پنج معنی بود:
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- مشتاقی و مهجوری دور از تو چنانم کرد
# ~~حافظ
# ~~2- در مجمع الفرس وبرهان : " پایاب به معنی چاه و یا آب انباری
# ~~که زینه پایه بر آن ساخته باشند تا مردم به آسانی آب از آن بردارند).
# ~~بنابراین، معنی سوم پایاب در این نسخه باید به معنی آب انبار باشد، چون
~~در
# ~~لهجهآ محلی آن را حوض انبار هم کفتهاند ( لهجه اسفرائین) ؛ ویاممکن
# ~~است مؤلف، عبارت لغت فرسرا که "دیکر، بن آب حوض را ...) می باشد
# ~~به دو قسمت تفکیک کرده و به دو معنی آورده است .
# ~~3- این بیت، شاهد برای معنی اول است .
# ~~7- در حاشیهآ نسخهآ اصلی کنار "پایاب) حوض نوشته شده است .
# ~~5 سه نوب. 6ه تبکوب.
# ~~کز دست بخواهد شد پایاب شکیباکی PageV00P034
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_35.png)

# ~~باب الباء
# ~~1- طاقت است . 2_ پیچ است که در رسن و رشته و زلف
# ~~نیکوان ms009 بود. 3- فروغ بود و تابش و برق . 4 - قبش
# ~~باشد . عنصری همه را در سر غزلی کوید:
# ~~کفتم متاب زلف و مرا ای پسر متاب
# ~~گفتا ز بهر تاب تو دارم چنین بتاب
# ~~گفتم نهی بر این دلم آن تاب دار زلف
# ~~گفتا که مشک تاب ندارد فراز تاب
# ~~گفتم که تاب دارد بس با رخ تو زلف
# ~~کفتا که روز دارد باتف خویش تاب
# ~~- تعجیل و زود کردن، کویند بتاب یعنی بشتاب
# ~~راب : ترشسح بود به عربی از آب و روغن که اندک اندک از کوزه
# ~~و غیره پالایش کیرد و بترابد بیرون :
# ~~از کوزه همان برون ترابد که دراوست
# ~~تبکوب : ریچالی است که از کوز مغز و شیر و ماست کنند ، ترش
# ~~باشد.
# ~~1
# ~~1 - تبش : گرما و گرمی را گویند، (برهان) .
# ~~تاب : حدت، شدت، سورت:
# ~~از آن سو به تاب و شتاب اندراند
# ~~رز این سو توگویی به خواب اندراند
# ~~- لغت نامه)
# ~~3- گر دایرهآ کوزه ز گوهر سازند
# ~~کوزه همان برون ترابد که در اوست
# ~~بابا افضل - امثال و حکم دهخدا)
# ~~ما-ه بتکوب : PageV00P035
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_36.png)

# ~~18
# ~~جستهآ سرخسی کوید:
# ~~بسنده نکردم به تبکوب خویش
# ~~یب1: یعنی سر کشته و مدهوش .
# ~~بر آن شدم کز منش شیر بیش
# ~~الرب : کردن را پیچ دادن بود، به کبر ، یا به عجب.
# ~~نجاب : مانند غاب بود.
# ~~زهاب : آبی بود که از سنگی یا از زمینی همی زاید به طبع خویش
# ~~از اندک و بسیار. بوشکور کفت :
# ~~سوی رود با کاروانی گشن
# ~~زکاب: حبر باشد.
# ~~زهابی بدی اندرون سهمگن
# ~~زیب: خوبی بود و حسن .
# ~~سیب: مانند تیب بود. رودکی کفت :
# ~~شیب تو با فراز و، فراز تو با نشیب
# ~~سیماب : جیوه باشد، به تازی زیبق کویند.
# ~~فرزند آدمی ، به تواند [ر] بهسیب وتیب
# ~~سراب5 : زمین شورستان بود که از دورهمچون آب نماید و آب نبود.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- سیب و تیب ، و شیب و تیب از اتباع است ، (برهان).
# ~~2ه غاب.
# ~~3- اصل : خبر ms010 باشد .
# ~~8-ه به پاورقی تیب شود.
# ~~5- اصل : شراب.

PageV00P036

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_37.png)

# ~~باب الباء
# ~~سکیب1: از راستی به کژی شدن یا فریفتن به عشق بود.
# ~~شاذاب : یعنی تازه وتر، چون سیراب.
# ~~شب قاب: کرمی است خرد، سبز کون باشد و به شب تاریک چون
# ~~اخکر نماید؛ و به آذربایگان او را چراغله خوانند.
# ~~شب : سه کونه بود: 1 - رشتهآ تازیانه بود. 2= ضد فرازبود
# ~~3- آشفتن باشد.
# ~~شکیب: صبر بود.
# ~~شور : آشوب شهر بود .
# ~~عاب
# ~~نخ) غاب : بیهوده و یاوه بود. رودکی کفت :
# ~~کی بری عذاب و کنی ریش را خضاب؟
# ~~دیکر : بازمانده چون سقط باشد .
# ~~کی فضول گویی و آری حدیث غاب ؟
# ~~خوبا: دانهآ انگور بود.
# ~~- درپاورقی لغت فرس گوید : این لغت یعنی "کیب"، درسایر
~~نسخهها
# ~~نیست، در نسخهآ اصل هم "سکیب (2)" آمده بدون ذکر
~~مثالی..." ص28.
# ~~در فرهنگهای موجود نیز "سکیب" به نظر نرسید، گویا محرف شدهآ
~~کلمهآ
# ~~دیگر است وه مکیب شود.
# ~~2- در اصل نسخه به گمان اینکه "شور آشوب" یک وازه است ،
# ~~مؤلف، آن را با شنگرف نوشته ، و چون که لغت شور در جای خود آمده است
# ~~لذا، اینجا برعایت امانت صورت آن را حفظ کردیم.
# ~~3 ظاهرأ مصحف (غاب" است .
# ~~4- بیار آنکه گواهی دهد ز جام که من
# ~~زمرد اندر تا کم ، عقیقم اندر غزب
# ~~هار گوهرم اندر چهار جای مدام
# ~~سهیلم اندر خم ، آفتابم اندر جام
# ~~ابوالعلاء ششتری - صحاح الفرس) PageV00P037
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_38.png)

# ~~20
# ~~قرسب : آن دار ستبر باشد که بد و بام را بپوشانند وتقل همه بروی
# ~~بود. رودکی کفت :
# ~~بامها را فرسب خرد کنی
# ~~ب : اندرون رخ بود.
# ~~از گرانیت اگر شوی بربام
# ~~کیب: یعنی از راستی به جای دیگر مکش بکزی. شهید کفت :
# ~~رب بیافریدی رویی برین مثال
# ~~ناب : خالص بود و بیغش . فرخی کفت:
# ~~خود رحم کن بر امت و از راهشان مکیب
# ~~ناب است هر آن چیز که آلوده نباشد
# ~~شب : راه سر زیر بود، و مواضعی که زیر بود.
# ~~زین روی ms011 ترا گویم آزاده3آ نابی
# ~~یب قرس بود.
# ~~نوب3: بساط و فرش باشد.
# ~~1- ضبط اصلی چنین است ، این لغت در متن درخت آسوریک به معنی
# ~~دگل کشتی و یا چوب افقی متصل به دگل که بادبان را به آن می بندند،
~~آمده-
# ~~است، ص 129 چاپ بنیاد.
# ~~2- منع از کیبیدن است ، که به معنی تحاشی نمودن و به یک سورفتن
# ~~و از جای کشتن باشد، (برهان) . در تفسیر نسفی چاب بنیاد: و آنها که
# ~~
# ~~3- اصل : آزاره، که از لغت فرس اصلاح شده .
# ~~4 - به کسر اول و دوم، امالهآ نهاب است که لفظ عربی باشد به معنی
# ~~ و  ه ی
# ~~مجموعة الفرس
# ~~5 - در اصل حرف اول غیرمنقوط است ، باید نوب باشد که مصحف PageV00P038
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_39.png)

# ~~باب الباء
# ~~وکاب : چود زکاب بود.
# ~~ورب : کزی باشد ، بر خو هلی باشد ؛ اعنی نه براستی، نه سخت
# ~~نشیب. بوشکور گفت :
# ~~توانی بر او کار بستن فریب
# ~~که نادان همه راست بیند وریب
# ~~موب1 : مانند بوب بود .
# ~~2
# ~~بوب یا پوب است، زیرا در فرهنکهای موجود، بوب و پوپ هر دو به این
# ~~معنی آمده است سه بوب . ونیز سه رشیدی، برهان، صحاح الفرس ،
# ~~تحفة الاحباب، لغت فرس . در فرهنک رشیدی آمده است : بوب - فرش و
# ~~بساطی که انبوب نیز گویند، رود کی گوید :
# ~~شاه دیگر روز بزم آراست خوب
# ~~تختها بنهاد و بر گسترد بوب
# ~~1- لفتی بدین هیئت در فرهنکهای موجود نیست.
# ~~1 سه زکاب .
# ~~2- یوب مصحف بوب است، در پهلوی 52 ( فرش)،
# ~~پاورقی برهان).

PageV00P039

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_40.png)

# ~~اتفت : چنان بود که گویی بیندوخت [و] جمع کرد و گرد آورد .
# ~~اعمفت1: بلا باشد.
# ~~الجفت : طمع بود. شعر: [ کسائ
# ~~جزاین داشتم امید وچنین داشتم الجخت
# ~~باب التاء
# ~~1= اصل : اکفت :
# ~~شاها ادبی کن فلک بد خو را
# ~~کا کتفت رسانید رخ نیکو را
# ~~گر گوی گنه کرد، به چو گانشزن
# ~~ندانستم ازاودورکواژه2 زندم بخت2
# ~~وراسب خطا کرد به من بخش اورا
# ~~2- نام شاعر از لغت فرس است .
# ~~3- در ms012 اصل نسخه زیر "ازو" کزو دور، و زیر "گوازه"
~~طعنه توشته_
# ~~(معزی - مجمبع الفرس)
# ~~شده است.
# ~~4 - این بیت در لغت فرس ونسخه بدلهای آن با کمی اختلاف شاهد
# ~~آورده شده است که از نظر وزن استوار نیست مثلا در نسخهآ "س":
# ~~ز این داشتم امید جز این داشتم انجخت
# ~~در نسخهآ "ن):
# ~~دانستم کزو دور کوازه زندم بخت PageV00P040
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_41.png)

# ~~باب التاه
# ~~آبخوست: جزیره را کویند. عنصری کفت:
# ~~تنی چند از موج دریا بجست
# ~~آهیخت : بر کشید . فردوسی کفت :
# ~~رسیدند نزدیکی آبخوست
# ~~خدنگی که پیکان او ده ستیر
# ~~ادگشت . زکال2 بود، به عربی فحم کویند.
# ~~ز تر کش بر آهیخت گرد دلیر2
# ~~انفت : تنهآ عنکبوت بودا وپرده.
# ~~برغست : کیاهی بود که خر خورد بیشتر، و زرد کلی دارد خرد،
# ~~به تازی کنابری کویند .
# ~~یلشت: همچو پلید باشد.
# ~~بیخست : از بن کنده بود به یکبار گی . [غیائی کفت :]
# ~~23
# ~~جزین بودم اومید وجز این داشتم الجخت
# ~~ستیر : به معنی سیر است، که یک حصه ازچهل حصهآ من باشد و
# ~~ندانستم کزو دورگواژه همی زند بخت
# ~~آن به وزن تبریز پانزده مثقال است، (برهان) . در پاورقی برهان گوید :
# ~~هلوی 162ک ، در، (صد در نثر) آمده : "هر استیر چهار درم بود ،
~~چنانکه
# ~~سیصد استیر هزار و دویست درم بود) .
# ~~2- اصل : گرد و دلیر .
# ~~3 اصل: نکال .
# ~~4- عنکبوت بلاش بر دل من
# ~~گرد برگرد بر تنید انفست
# ~~5 - ضبط اصلی چنین است ؛ لیکن دربرهان : بیخست و بیخشت بهضم
# ~~خسروانی - رشیدی)
# ~~ثالث است.

PageV00P041

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_42.png)

# ~~22
# ~~اف ز چونین حقیر بیهنر از عقل]
# ~~جان وتن این خسیس بادا بیخست
# ~~رگست : چون معاذ الله بود و مهاذا2 بود، کسائی کوید :
# ~~رودکی استاد شاعران جهان بود
# ~~پایخوست2 : آن باشد که به پای کوفته باشند درهم .
# ~~صد یک از وی نوثی مهاذا ، پر کست
# ~~بت: آهار بود، دیکر سریش5 باشد .
# ~~ادست: نسیه بود.
# ~~یشادست نقد بود.
# ~~قبست: کویند، تباه وتبست چیزی بود ، سست . آغاجی کوید :
# ~~دریغ من ms013 که مرا مرک و زند گانی تلخ
# ~~قرت ومرت: به معنی قمند وخوند بود.
# ~~که دل تبست وتباه4 است وتن تباه و تبست
# ~~چمست: جنسی باشد ازجواهر زردی، باشد اندکی به سرخی زند.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1 تام شاعر و مصراع اول ار مثن لغت فرس است ص 49.
# ~~2-ه پرکس.
# ~~3- مهاذا محرف ((معاذا* است . ه مهاذا.
# ~~4- درصحاح الفرص : پای خوست - زمینی که پای کوفته باشد .
# ~~5-در اصل : سراس، که از لغت فرس اصلاح شد .
# ~~6- در اصل : تبلهست ، که رجوع به توضیح تبله در پاورقی آنشود.
# ~~7- در اصل : بهضم اول مضبوط است ؛ لیکن در برهان و لغت فرس
# ~~به فتح اول است .
# ~~8ه تند و خوند
# ~~9- ضبط اصلی چنین است ، واین لغت درجای دیگر بهضم اول آمده،
# ~~و مکرر شده است .

PageV00P042

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_43.png)

# ~~باب التاء
# ~~خفرات : ماست بود.
# ~~چضبوت : حشو آکنده باشد .
# ~~چرخشت1: سیار باشد .
# ~~چت : چابک بود و متحرک بود.
# ~~چمست : جواهر بی قیمت بود ، دیگر بلور باشد .
# ~~چفوت5 : نهالیچه باشد .
# ~~حرحست : جادوئی باشد.
# ~~حنجوت2 : خشم آکنده باشد.
# ~~1- در مقدمة ادب : صغراط ( صقراط) - مامت، چغرات .
# ~~2= این لغت در فرهنکها به صورتهای : جبغوت ، جغبوت ، جغبت،
# ~~جغبت ، چغبوت ، چبفت ، چبغوت آمده است ، ه رشیدی، برهان، صحاح
# ~~الفرص و.
# ~~آن ریش نیست چغبت دلال خانههاست
# ~~وقت جماع زیر حریفان فکندنی است
# ~~(طیان مرغزی - لفت نامه)
# ~~3- در اصل : زیر لغت "چرخشت" این عبارت نوشته شده است :
# ~~جرش که انکور در وی فشارند" ه چرس و سبار.
# ~~4 - این لغت تکرار شده است، و در اصل نیز به ضم اول مضبوط
# ~~است.
# ~~5 - در اصل : حفوت، و تصحیح قیاسی است.
# ~~6 - این لفت . یا محرف " فرهست" است که در جای خودآمده
# ~~است ویا اینکه لغت چرخشت است که به جای فرهست سهوا قرارگرفته است .
# ~~7- این لغت گویا یکی از صورتهای مختلف جبفوت یاچنفوت ...
# ~~باشد که مؤلف نتوانسته است بخواند، وحشو را نیز خشم خوانده است .
# ~~25 PageV00P043
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_44.png)

# ~~26
# ~~خاریشت: ززوا باشد به تازی قنفد ms014 کویند .
# ~~دهشت2: بیگانکی باشد.
# ~~دخت : دختر باشد.
# ~~رت  چون تهی و برهنه بودا.
# ~~رست2 : رسته باشد ، بررست برروئید . دیگر چیزی که محکم باشد
# ~~و سخت، کویند رست5 است .
# ~~رخت : رخحت و بنه باشد ، رحل و بنه باشد.
# ~~رت کسی که تهی دست از در کسی باز شود.
# ~~زردشت1: پیغمبر آتش پرستان بود.
# ~~زفت : به ضم زا[ء] بخیل بود.
# ~~1- در برهان : زوز وزوزه. در گزارش پهلوی (زند) م"زرهکر،
# ~~(باورقی برهان).
# ~~1- در تحفة الاحباب، برهان، مجمع الفرس ، رشیدی : دهشت به
# ~~معنی یگانگی و اتفاق آمده است ، لیکن در این نسخه و در لغت فرس بیگانگی
# ~~می باشد ، در فرهنکهای موجود مثال نیاوردهاند .
# ~~2- سر آن کاخها با خاک هموار
# ~~زمینی رت نه در، مانده نه دیوار
# ~~عطار - رشیدی)
# ~~4- ضبط اصلی چنین است ، که ماضی روییدن می باشد .
# ~~5- در برهان، رس ورست - به معنی محکم و سخت، و خاک سخت
# ~~6- این لفت تکرار شده است.
# ~~7- نام مؤسس آئین ایران باستان، درفارسی به صورتهای نزردشت
# ~~
# ~~مجموعة الفرس
# ~~اسست.
# ~~زراهشت ، زره دشت، زره هشت آمده و معمول تر از همه زردشت وزرتشت
# ~~است . این نام درگاتها به صورت 8208542 یاد شده، (پاورقی برهان).
# ~~8- اصل : بخل ، که از لغت فرس اصلاح شد.

PageV00P044

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_45.png)

# ~~باب التاه
# ~~زرفت : به فتح زا[ه]، فربه و ضخم باشد .
# ~~ست در برد چیزی را در چیزی .
# ~~شت : به سه معنی بود: 1 آهنی باشد که بدان، ماهی کیرند.
# ~~2- چون زه کمان جذب کنند به انگشت ، تا تیراندازند ، آن
# ~~گرفت را شست گویند . دیگرنیشر گزنان راگویند30- در
# ~~شمار، دوبارسی بود.
# ~~شحفت : عجب داشته.
# ~~علت2 : لخت جنک باشد .
# ~~غلات ا: غلطیدن بود.
# ~~غوشت : برهنهآ مادر زاد بود، رودکی گفت :
# ~~شد]4 به گرمابه درون إستاد، غوشت
# ~~فرکوت : سخت پیروخرف بودهآ.
# ~~ود فربه [و] کلان بسیار گوشت
# ~~- چنین واژهای درفرهنگ نامهها یافت نشد ، ظاهرآ صورت محرف
# ~~لت* است که در جای خود آمده است . و شاید هم "علت* بوده ، که
# ~~به معنی سخت جنگ است . زیرا درناظم ms015 الاطبأ گوید : علث = سخت جنگ
# ~~27
# ~~1- سیوخت، ماضی سیوختن است.
# ~~و شدید القتال است و نیز ه لغت نامه.
# ~~1 - به پیشش بغلتید وامق به خاک
# ~~4 - در اصل "شد" از قلم افتاده است .
# ~~- پیر و فرتوت گشته بودم سخت
# ~~مرا بکرد جوان
# ~~رودکی - صحاح الفرس)
# ~~ز خون رخش خاک هم رنگ لاه
# ~~عنصری - صحاح الفرس) PageV00P045
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_46.png)

# ~~28
# ~~رهست : جادوی بود1
# ~~کدشت : راه باشد .
# ~~تمست : از جواهر جنسی است .
# ~~گبعت: مکس انکبین بود ، یعنی زنبور2 .
# ~~کدت : دهی باشد کوچک بر بلندی، و اکر نیز خراب بود . دقیقی
# ~~گوید:
# ~~تیر تو از کلات فرود آورد هز بر
# ~~تیغ تو از فرات بر آرد نهنگ را
# ~~عت : زشت باشده .
# ~~کفت4: کتف بود، اعلی سردوش .
# ~~مجموعة الفرس
# ~~ه مست
# ~~آن آمده است.
# ~~1 - نیست را هست کند تنبل اوی
# ~~ست را نیست کند فر هستش
# ~~(ابونصر مرغزی - لغت فرس)
# ~~3- در اصل به ضم اول است، لیکن در برهان به فتح اول و کسر
# ~~وبش آمد سوی نیلوفر شتافت
# ~~5 - دلبرا این رخ تو بس خوب است
# ~~رودکی - پاورقی برهان)
# ~~چه با یار، کارگست کنی
# ~~عماره - صحاح الفرس
# ~~دد اصل کفت و القشت * است، و مولف القحت راداب ازل
# ~~4- کبت نادان بوی نیلوفر بیافت
# ~~باب التاء آورده اینجا زائد به نظر آمد ، زیرا الفختن به معنی اندوختن
~~است.

PageV00P046

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_47.png)

# ~~باب الثاء
# ~~کت : تخت باشد1.
# ~~ککبست1: زهر باشد1.
# ~~گوز بشت : دوتاه را کویند .
# ~~لت: به دو معنی بود. 1- پارهای بود. 2- آلت جنک بود،
# ~~چون لخت2 که برمردم زنند در جنگ . لبیبی5 گوید :
# ~~رویت ز در2 خنده آو] سبلت زدر تیز
# ~~ورغشتا: به دو معنی بود: 1- تره باشد از هر گونه. 2- چون
# ~~گردن زدر سیلی و پهلو زدر لت
# ~~1که بر خول براتم کت و اقسرت
# ~~ الانة ال، لا الا کن لت
# ~~ صر اندیب بینن صرت
# ~~اسدی - گرشاسب نامه ص 79)
# ~~3
# ~~2-در وازهنامهآ بند هشن، ص 244، 05، کبست، کبسته،
# ~~گل حنظل .
# ~~
# ~~می سازند ... عربی کیمخت ms016 - زرغب باشد ." به، جای کلماتی که در
~~صحافی
# ~~بریده شده است نقطه گذاشتیم .
# ~~بده امت رقان کذاختن به معنی گرز باشد که به عربی عمود گویند :
# ~~چو ایمن شد از دشمن و تاج و تخت
# ~~به کوی به یک لخت برگشت بخت
# ~~فردوسی - پاورقی برهان)
# ~~- اصل : کبتی گوید.
# ~~6 - زدر، به معنی شایسته و سزاوار. (پاورقی لغت فرس)
# ~~7- در برهان : "" ورغست و برغست - کیاهی باشد مانند اسفناج
~~که
# ~~در آضها کنند :) و در لهجهآ اسفرائین بلفس . درقحفة الاحباب  برخست،
~~PageV00P047
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_48.png)

# ~~30
# ~~نر خر بر ماده خر جهد، وحمدان در ماده خر سیو زد، ماده-
# ~~خر از خوشی دهان باز کند وزبان میخاید؛ آن خائیدن رانیز
# ~~ورغشت کویند . سوزنی کفت :
# ~~چو نر خر را به کون در بردم این کیر
# ~~بسان ماده خر، خائید ور غشت
# ~~فمنخت : چرم موزه1 و کفش وپای افزار بود.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~گیاهی است که به چهار پای دهند و اکثر خورش خر بود و کل زردی دارد.
# ~~نیز رجوع شود به برغست در همین نسخه.
# ~~-در اصل : جرم معده .

PageV00P048

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_49.png)

# ~~آکج (دخ) آکنج : قلابی بود آهنین برسر چوبی سرباریک، فقاعیان
# ~~بدان یخ شکنند وپار[5] های یخ بدان کشند و در یخدان
# ~~اندازند1 . عنصری کوید:
# ~~بجستند تاراج و رستیش را
# ~~ه آکج گرفتند کستیش را
# ~~تمنج : امعای گوسفند باشد آکنده کرده به گوشت با چیزی که رسم
# ~~او بود. کسائی گفت :
# ~~عصیب و گرده برون کن وزو زویج نورد
# ~~جگر بیا زن و آگنج را بسامان کن
# ~~1- در مجمع الفرس کوید: بعضی کفته اند، که قلابی است که در
# ~~روز کارزار، حریف را به جانب خود کشند . در معجم شاهنامه، این وازهرا
# ~~بهصورت" کج" ضبط کرده است و این بیت را از شاهنامه شاهد
~~آورده است :
# ~~بجستند تا تاج ورشیش را
# ~~توضیح اینکه در اصل متن نسخه ، زیر کلمهٔ‌ رستیش ، نوشته شده است
# ~~با کج گرفتند کشتیش را
# ~~"مشتق از رست" و روی کلمهآ ms017 کستیش نوشته است "به معنی
~~زشت است ،
# ~~یعنی زشتیش" .
# ~~2-سه زویج.
# ~~باب الجیم PageV00P049
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_50.png)

# ~~32
# ~~أقنجا : اندوختن بود و جمع کردن، فنج2 نیز گویند. بوشکور
# ~~کفت :
# ~~مه الفنج دشمن که دشمن یکی
# ~~آخفیج : دو معنی دارد ، یکی ضد باشد چون مخالف . بوشکور
# ~~فراوان و، دوست ار هزار اندکی
# ~~گفت :
# ~~کجا کوهری چیره2 شد زین چهار
# ~~دیگر : طبایع باشد3.
# ~~یکی آخشیجش برو بر کمار
# ~~آماج5 : معروف است.
# ~~وج: بلندی
# ~~آلج : پر غرور باشد.
# ~~رج قدر مردم.
# ~~1 - الفنج : اسم است از الفنجیدن ، و امر و اسم فاعل مرخم ،
# ~~پاورقی برهان).
# ~~2حه فنج.
# ~~3- در اصل : حیره .
# ~~4- آخشیجم به تخت میراندی
# ~~5 - در بالای سطر افزوده شده است : "گشاده تیر بود.)
# ~~فطرتم سوی فوق می خواندی
# ~~6 - در پاورقی لغت فرس: آماج - آن خاک باشد که نشانهآ تیر براونهند.
# ~~مثنویات حکیم سنائی ص 187)
# ~~8-در اصل : به کسر اول است.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~7- اوج : بلندترین موضع فلک خارج از مرکز است ، یعنی دورترین
# ~~فاصله از زمین ... مقابل حضیض . (ترجمهآ مفاتیح العلوم ، ص211.)
~~PageV00P050
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_51.png)

# ~~باب الجیم
# ~~رج و بند کاه دست .
# ~~بدرخفج (نخ) برمفج : تقلی بود در خواب که برمردم افتد، آنرا
# ~~به تازی کابوس گویند2.
# ~~بازنیج2 : ریسمانی بود که هر دو سرش بر بندند و از جای بلند
# ~~بر آویزند و درمیان آن نشینند و از بهربازی بجنبانند تامی آید
# ~~ومیرود وآن را بهتر کی سالنجاق"گویند .
# ~~بنانج: و سنی باشد. شهید کفت :
# ~~همی نسازد باداغ عاشقی صبرم
# ~~بسیج: استعداد عزم بود. انوری کفت :
# ~~چنان کجا که نسازد بنانج باز3 بنانج
# ~~نماز شام چوکردم بسیج راه سفر
# ~~در آمد ازدرم آن سروقد سیمین بر]
# ~~1- آرج : مخفف آرنج است ، برهان .
# ~~2-در فرهنکهای موجود، برمفج، به نظر نرسید ظاهرا محرف انست.
# ~~در تحفة الاحباب خطی آستانه : برخفج و نرخفج آمده است .
# ~~3 - چنان در خواب شد ظلم از نهیبش
# ~~که پنداری ورا بکرفت برخفج
# ~~4- دراصل : بارتیج نیزخوانده میشود . در برهان : بادپیچ وبازپیج
# ~~شمس فخری - مجمع الفرس) ms018
# ~~است، و در پاورقی ص 219 نیز شرحی از مرحوم سعید نفیسی آورده است
# ~~که باز پیچ محرف باذپیج ( بادپیچ) است . در مجمع الفرس : بادپیچ
# ~~و کوید : در اداة الفضلاء ، بازنیچ و وازنیچ آمده است .
# ~~5 - در اقنوم عجم خطی آستانه : صالنجق .
# ~~6 - باز بنانج ، یعنی با بنانج ، از پاورقی برهان.
# ~~- مصراع آول آر دیوان آنوری، چاب مدرس رضوی اضافه شد.
# ~~33 PageV00P051
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_52.png)

# ~~34
# ~~بخج : هرچه پهن شود اززیرچیزی چون میوهآ پخته: چونپای بروی
# ~~نهند کویند پخج شد . عنصری گفت:
# ~~کر بر سر مردزدا ، در نبرد
# ~~بچ بچ : لفظی است که بز را گویند، چون که بنوازند . رودکی
# ~~سر و قامتش با زمین پخج کرد
# ~~گفت :
# ~~زه دانا را کویند که داند کفت
# ~~سخن شیرین از زفت نیارد بر
# ~~هیچ نادان را داننده نگوید زه
# ~~پرمج2 : آن باشد که برای تاریکی یاکوری به دست، آوردن وبردن
# ~~بز به بچ بچ بچ هر کز نشود فربه
# ~~کنند تا پبینند.
# ~~بج : اندرون دهان بودد.
# ~~1- در اصل : فروزد، که از دیوان عنصری چاپ دکنر دبیر سیاقی،
# ~~2-در برهان : بچ بچ، و پچ یچ.
# ~~3- در لغت فرس بیت دوم چنین است :
# ~~سخن شبرین از زفت نیاید بر
# ~~4-در برهان : برمچ - به معنی لمس و لامسه و دست کشی باشد .
# ~~بز به پچ پچ نشود هرگز فربه
# ~~5- بیمدحت تو هر که دهان را بگشاید
# ~~دندانش کند چرخ برون یک به یک از بج
# ~~(شمس فخری - مجمع الفرس).
# ~~مجموعة الفرس
# ~~اصلاح شد.

PageV00P052

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_53.png)

# ~~باب الجیم
# ~~بلوج : قومی باشند صحرا نشین ، امسی جهال.
# ~~بمج: پالایش بود.
# ~~قلاج : بانگ ومشغله باشد .
# ~~تاراج (نخ) تالاج : غارت بود .
# ~~نج2: گویی بتنج ، یعنی فراهم فشار .
# ~~قنج : فرو نشاندن باشد.
# ~~قرفنج: راه باریک و دشخوار بود .
# ~~خنج5 : نفع باشد و ناز وطرب. عنصری گفت :
# ~~ای مایهآ طربم وارام روز و شبم
# ~~من خنج تو طلبم تو رنج من طلبی
# ~~خوج : چون پارهآ کوشت سرخ باشد بر سر خروس، دیگر بر ms019 سر
# ~~35
# ~~1- این کلمه مصحف نمج یا نمچ است :
# ~~2- از مصدر تنجیدن.
# ~~3 - ظاهرأ مصحف بتنج "از تنجیدن" است ، و در فرهنگهای معمول
# ~~پیدا نکردم.
# ~~- ره مقصد بود نزدیک و آسان
# ~~نباشد دور و بیسامان و ترفنج
# ~~5 - در نسخهآ ما خنج به ضم اول در بیت شاهد مضبوط است ؛ لیکن
# ~~شمس فخری - مجمع الفرس) .
# ~~لغت فرس بیت دیگری از عنصری آورده است که فتح اول را تأیید می
~~کندمانند:
# ~~مرا هر چه ملک و سپاه است و کنج
# ~~و نیز رجوع به مجمع الفرس شود.
# ~~همه زان توست و تو را زوست خنج PageV00P053
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_54.png)

# ~~36
# ~~طاق و برتر کها نیز کویندا . فردوسی کفت2:
# ~~سپاهی به کردار کوچ و بلوچ
# ~~سگالنده جنگ و بر آرنده خوج
# ~~زویج2: عصب وروده ومانند آن بود که فراهم نوردند، کردیادراز.
# ~~سارنج : مرغی است سیاه و خرد. صفار2 کفت :
# ~~تو کودک خرد و من چنان سارنجم
# ~~سفج : خربزهآ نارسیده بود . بوالمثل کفت :
# ~~جمانم ببری همی ندانی رنجم
# ~~نقل ما خوشهآ انگور بود، ساغرسفج
# ~~سمج و سمجها: نقب وحفردبود.
# ~~بلبل وصلصل، رامشگرو بردست عصیر
# ~~1- اصل : کنند، که از لغت فرس اصلاح شد .
# ~~2- فرهنکهای لغت فرس وصحاح الفرس مانند ، همین نسخه، به بیت
# ~~فردوسی استشهاد کرده اند . لیکن در فرهنگ رشیدی و مجمع الفرس این بیت
# ~~را شاهد برای خوج، که به معنی حریر که بر سر نیزه بندتد، آوزده اند.
# ~~ه مجمع الفرس و رشیدی.
# ~~3- ه لکانه، و در صحاح الفرس نیز زویج است .
# ~~4 - از ((صفارکفت" تا آخر بیت ، درحاشیهآ نسخه نوشته شده است.
# ~~5 سه سفهآ.
# ~~7- شو بدان کنج اندرون خمی بجوی
# ~~مجموعة الفرس
# ~~6-در نسخه زیر کلمهآ عصیر نوشته است : ( شراب نارسیده) .
# ~~زیر آن سمج است ، بیرون شو بدوی
# ~~(رودکی = لغت فرس) ، ونیزه سم در نسخهآ ما ، ه کلیله و دمنه
# ~~چاپ استاد مینوی ص 387.

PageV00P054

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_55.png)

# ~~باب الجیم
# ~~سنج : منزل یک شبه باشد، سپنج نیز همین معنی دارد. فردوسی
# ~~کفت :
# ~~چنین ms020 است رسم سرای سپنج
# ~~شکنج : شکن و تاب بود.
# ~~کهی شادمانی ، کهی درد و رنج
# ~~ششنج و غنج: سرین باشد، آن مردم.
# ~~نوج: جوجهآ خروس باشد.
# ~~خدواج: زغن باشد، یعنی مرغ کوشت ربای .
# ~~غلغلیجد : دغخدغه6 باشد، یعنی آن که پهلوی کسی را یازیر کش ،
# ~~به انکشت بکاوی وبجنبانی تا بخندد7.
# ~~31
# ~~1- رشیدی کوید : سینج - کلبهآ دشتبان و فالیزبان و منزل عاریتی ، و
# ~~به معنی عاریت نیز آمده..
# ~~2- برهان : "شنج - کفل وسرین مردم و حیوانات دیگررا کویند...
# ~~و باغنج مرادف ساخته اند) .
# ~~3- در اصل : عوج - در پاورقی برهان غوچه به معنی تاج خروس
# ~~است، ص 785. و نیز رجوع به خوج در همین نسخه شود.
# ~~4- ه غلیواز و بند.
# ~~5- در اصل، به ضم غین است، در برهان و لغت فرس به کسر آن.
# ~~6 - دغدغه : جنبانیدن انگشتان است در زیر بغل و پهلوی کسی تا بخنده
# ~~، (برهان).
# ~~7- چنان بدانم من جای غلغلیجگهش
# ~~چون بمالم بر خنده ، خنده افزاید
# ~~(پاورقی لغت فرس) PageV00P055
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_56.png)

# ~~38
# ~~لج و غلیج: کره دوتا باشد که آسان کشایند .
# ~~نارج : صبوح بود، غارجی صبوحی .
# ~~نخرمج4 ارزن پخته بود .
# ~~فلج (نخ) فلنج : غلق در باشد .
# ~~فنج5 : چون الفنج بود .
# ~~فرنج : پیرامن دهن باشد.
# ~~فیرخج : فثره1 بود، یعنی پلید وزشت.
# ~~قینج: دیسهآ خایه بود وغرهمین بود .
# ~~1- "غلیج : انگز بود. (فرهنگ اسدی) . (فرهنگ اوبهی) ،
# ~~بیلی که با آن زمین را هموار کنند."، (لغت نامه).
# ~~2- غارج : به معنی صبوحی باشد وآن شرابی است که به وقت صبح
# ~~خورند.. (برهان) . در لغت فرس . این بیت شاهد آمده است :
# ~~خوشا نبیذ غارجی با دوستان یکدله
# ~~ایتی به آرام اندرون ، مجلس به بانک وولوله
# ~~3- در پاورقی لغت فرس، ص21 د گوید : غرمج آب خورا کی است از
# ~~ارزن پخته . در فرهنگ رشیدی : غرمج - ارزن پخته به چربی یا به گوشت.
# ~~برای توضیح بیشتر ه لغت نامه.
# ~~4- فلنج : حلقهآ در و قفل در . (لغت نامه).
# ~~5 - در برهان : الفنجیدن و فلتجیدن، به معنی جمع کردن و ms021 اندوختن
# ~~است . و فنج به این معنی به نظر نرسید . ه الفنج .
# ~~6- ضبط اصلی چنین است ، امابرهان ولغت فرس به ضم اول است.
# ~~7ه فوه.
# ~~8- ظاهرأ مصحف فنج است ، درفرهنگها ، قنج به این معنی نیامده
# ~~امست.
# ~~مجموعة الفزس PageV00P056
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_57.png)

# ~~باب الجیم
# ~~قنج : یعنی فراهم فشار.
# ~~کفج : کف دهان باشد.
# ~~نج : به ضم کاف چون کوشه باشد از جانبی .
# ~~گنج : به فتح کاف موضعی باشد که دراو مالی اززروجواهردفن کرده
# ~~باشند.
# ~~کمولانج : لابرلا2 بود.
# ~~کلخج : شوخی و چرکی که براندام بود . عماره کوید:
# ~~کنده و بی قیمت و دون و پلید
# ~~گیج: معجب واحمق بود.
# ~~ریش پر از کوه و همه تن کلخج
# ~~کلج : سبد تونی بود که بدان زبل4 کشد جهت حمام. طیان گفت:
# ~~1- دربرهان : قنح - به فتح اول به معنی فراهم فشردن باشد. درناظم_
# ~~الاطباء : قنج فراهم فثردکن ؛ لیکن دن نسخةآ ما محتمل است که این لفت
# ~~محرف "بتنج - یعنی فراهم قشار"، باشد که صورت امر از تنجیدن
~~است
# ~~نیز باشد ه تنج .
# ~~ند و بی قیمت و دونی و پلید
# ~~ریش برگوه و همه تن کلخج
# ~~که از لغت فرس اصلاح شد.
# ~~4- همه با حیزان حیز و همه با کیجان کیج
# ~~همه با دزدان دزد وهمه باشنگان شنگ
# ~~5 - تون ، به معنی کلخن حمام است . (برهان)
# ~~قریع - لغت فرس) .
# ~~6 - زبل : سرگین. (ناظم الاطبأ) .
# ~~- زیر کلمهآ "لابرلا" نوشته است و حلوائی است  لابرلا.
# ~~PageV00P057
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_58.png)

# ~~4
# ~~صد کلج پر از گوه عطا کرده بر آن ریش
# ~~گفتم که بر آن ریش کهدی خواجههمیشاند1
# ~~کوج2 : جغد بود، کوف نیز گویند؛ به تر کی بایغوش کویند .
# ~~کاج: سیلی باشد.
# ~~سلیج : انکشت کهین پای را گویند.
# ~~کنج خری باشد بریده دم .
# ~~لنج : بیرون روی را کویند. عماری کفت :
# ~~کفت من نیز کیرم اندر کون
# ~~دیکر : آهیختن بود چیزی را از جائی به جائی5 .
# ~~سبلت و ریش و موی لنج تو را
# ~~فج : لب ستبر بود وکسی راکه به خشم باشد، ms022 کویند : لفج فروح
# ~~هشته است. فردوسی کفت:
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1 شانآد از مصدر شاندن، به معنی شانه کردن و همی شاند یعنی
# ~~پیوسته شانه می کرد، (ازپاورقی لغت فرس).
# ~~2ه کوف، کنکر، جفد .
# ~~3- مرد را کرد کردن و سر و پشت
# ~~کوفته سر بسر به کاج و به مشت
# ~~4- این لغت در برهان به صورت کبج، کبج، کبجه، کبچه و در
# ~~(عنصری - صحاح الفرس) .
# ~~باورقی لغت فرس کیج ودرنسخه بدل صحاح الفرس کنج آمده است . لفت فرس
# ~~این بیت را برای کبجه شاهد آورده است :
# ~~ندانی ای به عقل اندر خر کبجه به نادانی
# ~~5- ضبط (لنج) ازاصل نسخه است ، ودرلغت فرس : "لنج به معنی
# ~~که با نر شیر بر ناید سترون گاو ترخانی
# ~~آهیختن بود .." که بکسر لام است، و لنج به معنی اول ، بضم لام.

PageV00P058

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_59.png)

# ~~باب الجیم
# ~~خروشان ز کابل همی رفت زال
# ~~فرو هشته لفج و برآورده یال
# ~~اوچ: احول بود . حصیری کفت:
# ~~آن توئی کوروتویی لوچ وتویی کوچ وبلوچ
# ~~و آن تویی کول وتویی دول وتویی بابت لنک
# ~~لج : لکدباشد به پشت پای2 ، دیکر ازجائی کشیدن2 بود.
# ~~جوج: سترک5.
# ~~نج : نحل انکبین باشد . منجیک کفت :
# ~~هر چند حقیرم سخنم عالی و شیرین
# ~~آری عسل شیرین ناید مگر از منج
# ~~فشکنج : به ناخن کرفتن بود، به تازی قبض کویند. عنصری گفت :
# ~~آن صنم را ز گاز6 و از نشکنج
# ~~تن بنفشه شد و دو لب نارنج
# ~~1- این مصراع در اصل چنین بود :
# ~~خروشان به کابل فروهشت زال ؛ که ازصحاح الفرس ولغت نامه اصلاح
# ~~شد ، وه کشف الابیات شاهنامه .
# ~~2- دول : یعنی محیل و مکار، پاورقی لغت فرس .
# ~~3- یک روز به کرما به همی آب فرو ریخت
# ~~مردی بزدم لچ به غلط بر در دهلیز
# ~~4 - معنی دوم، ظاهرا مربوط به "لنج" است ، که گذشت .
# ~~منجیک - صحاح الفرس)
# ~~5 - ه سترک. در منتهی الارب : لجوج، کصبور = ستیهنده ،
# ~~بنابراین عربی است .
# ~~6- گاز : به معنی دندان باشد و لب ms023 یا عضو دیگر را بهدندان گرفتن
# ~~و خایبدن را نیز گویند، (برهان) ،
# ~~4 PageV00P059
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_60.png)

# ~~4
# ~~لنخج1: زاج سیه بود که رنک رزان دارند .
# ~~شیردج: حیلمت بود و دستان.
# ~~ورتاج : پنیرک را کویند که به تازی خبازی بود و آن سبز کیاهی
# ~~بودبرک او کرد. و این برک اومیل به قرص خورشید دارد.
# ~~هرجا که قرص آفتاب می کردد. او نیز با او می کردد .
# ~~واذیج : رشتهآ انور باشد2 . شاکر بخاری کوید :
# ~~همه واذیج پرانکور وهمه جای عصیر
# ~~ورنیج : سمانه باشد:
# ~~ز آنچ ورزید کنون بربخورد ورز کرا
# ~~1- در اصل : نخج، که از فرهنگها اصلاح شد . کاتب در حاشیهآ نسخه
# ~~درست مقایل "نخج" لغت "لخج" را بدون شرح ، با
~~شنگرف نوشته است
# ~~که کویا مقصودش لخج به معنی زاج سیاه بوده است نه نخج . بنابراین ،
# ~~معنی نخج از قلم افتاده است . زیرا فرهنکشهای موجود نوشتهاند : نخج -
# ~~گیاهی است مانند جاروب که زمین را با آن بروبند .
# ~~و نیز لخج را به زاج سیاه معنی کرده اند:
# ~~بر رخ دشمنان که چون ما زواست
# ~~هیبت شاه کار لخج کند
# ~~2- الخبازی : پنیرک، (المرقاة) .
# ~~شمس فخری - مجمع الفرس)
# ~~3- در نسخه، زیر کلمهآ واذیج چنین نوشته شده است : "و گویند
# ~~جای انگور آویختن است .)
# ~~4- این کلمه بصورتهای : ورتیج، ورتج و وردیج آمده است . در
# ~~هندی باستان *6444( بلدرجین) پهلوی 725. (ص 2268 پاورقی
# ~~برهان).
# ~~در مقدمة الادب زمخشری وتفسیر نسفی نسلوی - ورتیج. در الاغراض :
# ~~سمانی - سمانه است، به خراسان کلجه گویند ص606. قر آن مترجم شمارهآ م
# ~~آستانه : وورنیج است .
# ~~مجموعة الفرس PageV00P060
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_61.png)

# ~~باب الجیم
# ~~هچ: راست باز کردن بود چیزی را چون علم ونیزه وماننداین واکر
# ~~چیزی برزمین افکنی و راست باستد کویند هچ کرد .
# ~~یفنج : ماری بود زرد، بیزهرمی کزد وزخم نکند و نمیرد، درمعادن
# ~~و باغ باشد. شهید کفت :
# ~~مار یغنج اگرت دی بکزید
# ~~نوبت مار افعی است امروز
# ~~یفج : خیو دهان بود. شهید کفت :
# ~~قی کند آن را که سروریش تو ms024 بیند
# ~~زآن خلم واز آن یفج2 چکان برسرورویت
# ~~یاغج :2 انگور نیم رسیده باشد.
# ~~3
# ~~حا نبامده است"
# ~~1- در اصل : یفج که از فرهنگها اصلاح شد ، در برهان : یفج وبفج
# ~~است ، کشف اللغات سوربهاری : یفچ و بفج . تحفة الاحباب : پفج. درلغات
# ~~فرس خطی آستانه تفج است .
# ~~2- اصل : یقج، ودر همهآ فرهنهای موجود، حرف دوم این لغت
# ~~فا" است ، برای توضیح بیشتره لغت نامه .
# ~~3- در فرهنگهای موجود : باغج ، باغچ و باغنج است ، ظاهرا یاغج
# ~~مصحف باغج است.

PageV00P061

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_62.png)

# ~~آنجوخ : چین کرفتن بود روی و تن را، وآنچه بدین ماند .
# ~~ازخا: به تازی تؤلول بود و آن چیزی باشد که از تن مردم بر آید،
# ~~چون عدس و دیربماند .
# ~~باسخ : جواب بود.
# ~~بدولاخ : جای فراخ باشد.
# ~~-در لغت نامه : "انجوغ، انجخ ، انجغ ، انجوخه - ترنجید
~~کتی.":
# ~~سپهر کفت چو بخت شهنشهم فیروز
# ~~که بخت شاه جوان است چهره اش شاداب
# ~~شنید عقل و بد وکفت هان مکو ای شوخ
# ~~بیی بود عاب اوام
# ~~باب الخاء
# ~~رفته روی تو از غایت کبر انجوخ
# ~~2 - پاورقی برهان : آزخ، وآزخ، وازخ ، وازخ ، وزخ وزخ وزوخ
# ~~همه یکی است و آن علتی باشد که آدمی و اسب را به هم میرسد، که دانههای
# ~~کوشتی سخت بر اعضا بر می آید به قدر کندم یا نخود یا مابین آنها و درد
# ~~نمی کند و امروزه زگیل کویند . "نوروزنامه 99- 100) ه پالو.
# ~~27- ظاهرا مصحف یولاخ است که در برهان به معنی مکان سراب و
# ~~ای آب و دور از آبادانی است و در تحفة الاحباب به معنی جای خراب آمده_
# ~~است ویا محرف دیولاخ میباشد.

PageV00P062

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_63.png)

# ~~باب الخاء
# ~~شرخ: حصه و بهره باشد.
# ~~بیخ : چرکی بود غلیظ که بر مژه و گوشههای چشم بر آید و آن را
# ~~به تازی، رمص کویند. عماره کوید:
# ~~همواره، بر آن پیخ است آن چشم فراکن
# ~~اخ2: درختی است، آتش نیک کیرد. صفاره کوید:
# ~~گویی که دوبوم آنجابر، خانه کرفتست
# ~~عشق ، آتش ms025 تیز و هیزم تاخ منم
# ~~تشلیخ2: سجاده بود.
# ~~کر عشق بماند اینچنین واخ منم
# ~~1- در مجمع الفرس ولغت فرس ، مصراع اول چنین است :
# ~~همواره پر از پیخ است آن چشم فژاکن . فزاکن، به معنی چرک آلود و پلید
~~است ،
# ~~وفراکن ، جوی نو کندهآ عمیق راگویند ... (برهان)، بنابراین فژآگن مناسب
~~تر
# ~~است.
# ~~2- کلمات تاخ و تشلیخ، که قبل از لغت برخ آمده بود ، برعایت
# ~~ترتیب پس از پیخ قرار دادیم .
# ~~2- ز بیم محتسب قهر تو نهد زهره
# ~~به جای چنگ و دف وجام، مصحف و تشلیخ
# ~~علامهآ قزوینی کوید : به کمان ما این هیئت غریب که هیچ شباهتی به
# ~~فخری - رشیدی)
# ~~اوزان و هیأت معهودهآ کلمات فارسی و قیافهآ آنها ندارد، یا محتملا یکی
~~از
# ~~السنهآ سامی و آرامی از قدیم الایام در زبان فارسی داخل شده بوده است و
# ~~بعدها مهجور و متروک شده ، یاآنکه صاف وساده تصحیف کلمهآ تسبیح بوده-
# ~~است که کسی در عبارتی بواسطهآ کم و زیاد بودن نقاط آن ، این کلمه را بد
# ~~خوانده و به تشلیخ یا تسلیخ تصحیف کرده بوده ... ( نقل به اختصاراز
~~پاورقی
# ~~35
# ~~برهان).

PageV00P063

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_64.png)

# ~~44
# ~~چماخ: کیسهآ سه طبقه بود.
# ~~حتیخ: راست باشد، چون ستون و نیزه.
# ~~درواخ : آن بود که از بیماری بدر آمده باشد وتن درست شده وتمام
# ~~قوت نکرفته باشد واو را به عربی نساقه گویند4.
# ~~دوخ : کیاهی بود نرم درمسجدها افکنند واز اومانند حصیرهاو فرش ها
# ~~نیز بافند ، و دزخ5 نیز کویندش .
# ~~دیولاخ : جای دشوار بود وخارستان ودوراز آبادانی. (نخ) : چراگاه
# ~~دیوان باشد .
# ~~برخ کیاهی است .
# ~~رخ عنان باشد .
# ~~1- زیر کلمهآ چخماخ نوشته است : "به تر کی قولی خوانند" .
# ~~2- اصل سه طبه، و در زیر آن اضافه شده است. "نالشی (2)).
# ~~3- حتیخ در فرهنگشها به نظر نرسید، گویا محرف ستیخ است که
# ~~مؤلف آن را در جای خود آورده است . ه ستیخ.
# ~~4- چونکه نالنده بد و گستاخ شد
# ~~در درستی آمد و درواخ شد .
# ~~(رودکی - لغت فرس)
# ~~ظاهرا ms026 ، درواخ، مصحف دزواخ است. (پاورقی برهان).
# ~~5 - مصحف دخ یا دوخ است که در خراسان لوخ گویند. در فرهنگ
# ~~رشیدی : رخ؛ لخ ، روخ.
# ~~6- لغت درخ در فرهنگشهای موجود به نظر نرسید، وظاهرا محرف
# ~~مجموعة الفرس
# ~~دوخ است که در جای خود آورده است .

PageV00P064

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_65.png)

# ~~باب الخاه
# ~~رخا نالهآ زار وحزین باشد .
# ~~سگلاخ2: زمین سنگستان باشد .
# ~~ستیخ2 : قد راست باشد، چون نیزه وستون و آنچه بدانماند، فردوسی
# ~~گفت :
# ~~خم آورد پشت سنان ستیخ
# ~~سرشاخ : چوبها باشد که سرخانه بدان پوشانند، وازفرسبآبیرون
# ~~مرا پرده بر کند هفتاد میخ
# ~~بود .
# ~~سماخ: مسخر کی بود .
# ~~سوخ: فرو بردن بود، سپوخخت یعنی فروبرد، بسپوزفروبر.
# ~~منجیک - لغت فرس).
# ~~37
# ~~1- بوی برانکیخت کل چو عنبر اشهب
# ~~بانگ بر آورد مرغ با زخ و طنبور
# ~~2ه به لاخ شود.
# ~~
# ~~کار برده است : فاذا هی شاخصة ابصار الدین کفروا، آنکه ستیخ ماند دیدة
# ~~کافران سوی هوا، (سورة الانبیاء، آیهآ 97).
# ~~4- فرسب : به معنی شاه تیر و آن چوب بزرکی باشد که بام خانهرا
# ~~یدان پوشند، (برهان) .در متن درخت اسوریک، به معنی دکل کشتی ویا
# ~~چوب افقی متصل به دکل که بادبان را به آن منی بندند، آمده است :
# ~~تختهآ کشتیانم
# ~~5 - سپوخ (سپوز) که با "تن) مصدردرست می کند  سپوزیدن،
# ~~هلوی 00058/08 (پاورقی برهان) .
# ~~فرسب بادبانانم
# ~~PageV00P065
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_66.png)

# ~~48
# ~~شخ : زمین سخت بود.
# ~~شخ زمینی بود برکوه و غیره.
# ~~شوخ : وسخ و چرک بود که بر تن مردم نشیند .
# ~~شکوخ : کسی را که پای به چیزی اندر آید و قدری به سراندرشود،
# ~~گویند بشکوخید2 .
# ~~کاخ : کوشک باشد .
# ~~مقصود کاخ و صفته و ایوان نکاشتن
# ~~کاشانههای سر به فلک بر نکاشتن
# ~~نوخ: جغد باشد.
# ~~کخ صورتی بود زشت که کودکانرا بدان ترسانند .
# ~~1- شخ تکرارشده است .
# ~~2 چون بشردد پاک او آد بایدال
# ~~ارودکی - لغت فرس)
# ~~3 کوخ :در فرهنکث های موجود به معنی جفد نیامده است ، ظاهر
# ~~مصحف است ه کوج.
# ~~5- در پاورقی برهان آرد : "جهانگیری کلمه را به ms027 ضم ، و رشیدی
# ~~به فتح ضبط کردهاند ، و چون در تکلم به کسر اول است همان صحیح است.
# ~~مؤید صحت آن ، نسخهآ خطی حرکات دار السامی فی الاسامی است ، که نزد
# ~~من است و در قرن هفتم هجری نوشته شده ، در آن کخ با کسر کاف است."
# ~~ص 1603 برهان . در کتاب الجاسوس علی القاموس لغت کخ را عجمی
# ~~یداند، ص 390
# ~~اشکو خیده بماند همجینان PageV00P066
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_67.png)

# ~~باب الخاء
# ~~کیدرخ : مرفع را کویند . [ رحله که دفتر بر آن نهند . ]2
# ~~الاخ : معدن2 باشد ، وجایی که سنکستان بود کویند سنک لاخ.
# ~~مخ : لغامی بود سنگی، بر اسبان و استران بی فرمان نهند تا رام
# ~~شوند . لغام تر کی آن است . منجیک کفت :
# ~~تو هیدخی و همی نهی مخ
# ~~بر کرهآ توسن تخاره1
# ~~ماخ: زر و سیم نبهره بود و مردم دو روی را نیز کویند .
# ~~ذخ از سه کونه بود:
# ~~1- در اصل : کیوخ. در برهان : کیرخ و گیرخ . مجمع الفرس نیز
# ~~کیرخ، در لغت نامه : "کیرخ - به معنی رحل باشد و آن چیزی است که
~~از
# ~~و ه مام  ا  قرت وا ای ب اا سادی
# ~~ه  اد
# ~~شاهد آورده است :
# ~~آنکه نداند همی سرود ز یاسین
# ~~2 عبارت بین قلاب در حاشیهآ نسخه توشته شده است .
# ~~ککیر خ و کلدانش خسروانی بین
# ~~3- اصل : معین . در صحاح الفرس : لاخ معدن سنک باشد و
# ~~سنکستان ..
# ~~- ضبط مخ اصلی است . در برهان به فتح و ضم اول آمده است .
# ~~- تخاره : منسوب به تخار است، و احتمال میرود که تجاره باشد
# ~~به معنی کره اسب زین نکرده . ه تجار و تجاره ، در برهان .
# ~~6- در اصل : ((نبهره و نبهره" که یکی زائد است .
# ~~به صاع و دامن بخشد زر تمام عیار
# ~~انه سیم ماخ دهد بر مثال مردم ماخ
# ~~7- در اصل : نح.
# ~~شمس فخری - مجمع الفرس) .

PageV00P067

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_68.png)

# ~~50
# ~~هیدخ : اسبی خنک بود وتند2 .
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- الطنفسة : البساط، قیل معربة عن الیونانی مم. و ms028 عندت انها
# ~~مشهه من ننقیسه آوننبسه با لقارسیه"  کتاب اله لقاع القارسیه
~~الصعر بهاوالطنقسه
# ~~انهالی از ابریشم ، الطنافس جمع، (منتخب اللغة خطی آستانه). طنفسة :
# ~~نها لیچه ، تنفسه ، تنبسه، نهالی کوچک که موی دراز دارد، ج طنافس ،
# ~~مقدمة الادب) .
# ~~- ساحت آفاق را اکنون که فراش سپهر
# ~~ز حزیران فرش کسترد از تموز و آب ، نخ
# ~~انوری - صحاح الفرس).
# ~~2 - کدام باره نلرزد کرا بماند تاب؟
# ~~در آن زمان که شود شه ، سوار برهیدخ
# ~~(شمس فخری - مجمع القرس).

PageV00P068

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_69.png)

# ~~آورد: جنگ کردن است به مبارزت و کروهی کویند میان دومبارز
# ~~بود. فردوسی کفت :
# ~~نهادند آورد کاهی بزرک
# ~~دو جنگی به کردار آرغده1 گرگ
# ~~باب الدال
# ~~آروند: رود دجله1 را کویند. فردوسی کفت :
# ~~1- در برهان : آرغده ، به معنی غضبناک و خشمکین و قهر آلود. در
# ~~تحفة الاحباب : آرغده و آلغده و ارغنده به معتی خشم بود . پاورقی برهان
# ~~ص 106: در اوستا ی6ع در فارسی ارغند و ارغنده و ارغده وآرغده،
# ~~به معنی شمکین  در اوستا ازغنت ، صفت برای مکس ودوزخ امده، و
# ~~می توان آن را به معنی زشت و تیره و مکروه دانست . بنا براین ارغند و
~~ارغنده
# ~~را که در فرهنکهای فارسی به معنی دلیر و شجاع گرفته اند، درست نیست .
# ~~1- آقای دکتر فره وشی در بارهآ وازهآ اروند رود مقاله ای دارد که در
# ~~مجله دانشکدهآ ادبیات وعلموم انسانی تهران ، شمارهآ اول و دوم - سال
~~هفدهم
# ~~چاب شده در ص 79 گویدا : نام دجله ، که در فارسی باستان تیگر *240
# ~~در آوستائی تیغرم "ایو در سانسگریت زن2 است با یک تحول فونتیکی
# ~~ز وازهآ *2462 - که پس از ورود به زبان بابلی به صورت 242ی} در آمده
# ~~بود -درست شده است .

PageV00P069

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_70.png)

# ~~مجموعه الفرس
# ~~اکر پهلوانی ندانی زبان
# ~~آورشد : بها و زیبائی بود. فردوسی کفت :
# ~~به تازی تو اروند را دجله خوان
# ~~سیاوش مرا همچو فرزند بود
# ~~آب کند: جائی بود که راه سیل بوده باشد و کنده ms029 شده وآب اندر
# ~~که با فر وبا زور و اورند بود
# ~~استاده.
# ~~اردا : نام روزی است از سی روز پارسیان. فردوسی کفت :
# ~~سر آمد کنون قصتهآ یزد کرد
# ~~اسفندارمدا: نام ماه آخرین زمستان است .
# ~~به ماه اوسفندارمد روز ارد
# ~~اینند : به معنی اند بود، که در شمار مجهول آید، چنانکه کویند
# ~~که صد و اند سال است، صدواینند نیز کویند دیگر به معنی
# ~~شکر بود در سخن، چنسانکه کویند : اند که چنین یا چنان
# ~~است؛ یعنی شکر.
# ~~1-در لغت نامه امده است که : "صحیح این کلمه همان ارد (به فتح
# ~~اول) است لیکن در فردوسی به کسر آمده است:
# ~~سرآمد کنون قصهآ یزدگرد
# ~~به ماه سیندار مذ روز ارد) .
# ~~در پاورقی برهان نیز کوید : در پهلوی 24ی است اینکه درمتن (برهان)
# ~~ارد به کسر اول یاد شده برای استعمال آن در اشعار فردوسی است که با
# ~~(سیاوش کرد) و " ایزد کرد" قافیه شده، (نقل به اختصار)، اما
~~ارددر
# ~~لفت فرس به فتح اول است .
# ~~2- پهلوی  56222، پارسی سیندار مد، سفندار مذ،
# ~~اسفندار مذ و کاه به تخفیف، سیندار و اسفند .... (حاشیهآ برهان
# ~~( PageV00P070
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_71.png)

# ~~باب الدال
# ~~أورمزدا: بهدو معنی بود: 1* نام مشتری است 20 روز اول ماه
# ~~بارسیان است .
# ~~آفودا : به پهلوی شگفت بود.
# ~~آرجمند: بزرک قدر.
# ~~زاوند: چو بی ستبر باشد که از پس در افکنند. رودکی کفت :
# ~~دل از دنیا بردار و به خانه بنشین یست3
# ~~زند1 برغست بود. عسجدی ککفت:
# ~~فرو بند در خانه به فلج وبپزاوند
# ~~نه هم قیمت در باشد بلور
# ~~بنده : زغن باشد، غلیواج نیزش گویند .
# ~~نه هم رنگ کلنار باشد پژند
# ~~53
# ~~رهای کی ع کار ر. پارسی باستان 92
# ~~بهلوی کم886ی6. در فارسی، هرمز... (پاورقی برهان ص109
# ~~- پهلوی افد، پازند لمههان، (واژه نامهآ مینوی خرد، ضبط نسخهآ
# ~~ما به فتح ثانی است ، لیکن در برهان ، به فتح اول و کسر ثانی است و در
# ~~الغت فرس به سکون ثانی ونیزه افدستا.
# ~~2- مصراع ms030 اول این بیت در اصل چنین است : "دل از خانه برار و
# ~~به خانه بنشین و بس) ، که از فرهنکها اصلاح شد .
# ~~2- دراصل : بزند ، ودرشعرمثال بژند، که از لغت فرس اصلاح شد.
# ~~5در برهان : بند ویند...
# ~~6-ه غلیواج.
# ~~تانبود چون همای فرخ ، کر کس
# ~~با که نباشد نظیر بازخشین، پند
# ~~فرخی - مجمع الفرس) .

PageV00P071

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_72.png)

# ~~54
# ~~یازند : کتاب گبران بود .
# ~~داکند : یاقوت باشد.
# ~~برند: حریر ساده بود. فرخی کفت :
# ~~چون پرند بید کون بر روی پوشد2 مرغزار
# ~~پرنیان هفت رنک اندر سر آرد کوهسار
# ~~برده : آن باشد که کویند از راه دور کرد.
# ~~1بارند  مر کب ار، پارندةچزه اول ار اوستاتآی 424ی
# ~~مهنی ضد و صاحب هردو است . جزء دوم ار کلممهآ 284/4 اوستائی مشتق است
# ~~و د آزمنی به ههنی سر  بیال ودز الس آست  یس اصل آین کلمد د ازوسا
# ~~باید هقدع ناقه باشد وآن اصطلاحا عبارت است از زبان یهلوی بدون
# ~~لغات هزوارش. بدیهی است که تشات این ربان پس از حملهآ تازیان وشایید
# ~~در قرنهای دوم و سوم هجری صورت کرفته. بدین طریق که آنچه از لغات
# ~~زوارش درمتن پهلوی بکارمی رفته ، بیرون کشیدند و به جای آنها لغات
~~پارسی
# ~~کذاشتند . بنابراین پازند خود تفسیری است برای زند ( تفسیر اوستا)،
# ~~مجموعة الفرس
# ~~(از باورقی برهان).
# ~~2 با کند مصحف یا کند است، ه یا کند .
# ~~کجا تو باشی کردند بی خطر خوبان
# ~~جمست را چه خطرهر کجا بود یا کند
# ~~(شاکر بخاری - لغت فرس)
# ~~3- اصل : توسد.
# ~~4- از همین کلمه است ((بردابر ، یعنی از راه دور شو : "چنانکه بجز
# ~~مقرعه و بردابرد مرتبه داران هیچ آوازدیکر شنوده نیامد ." تاریخ
~~بیهقی چاپ
# ~~کتر فیاض، ص 290
# ~~از ره نروم تام نکویند به راه آی
# ~~بر ره نروم تام نکویند زره برد
# ~~این بیت در صحاح الفرس : بی ره نروم .. به راه آی
# ~~احاجی  لفت قرس) PageV00P072
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_73.png)

# ~~باب الدال
# ~~بلکند: رشوت بود
# ~~باغند: پنبهآ زده باشد که ms031 بریسند بهعربی محلوج کویند.
# ~~یاوند2: بند است که برپای نهند. دقیقی کفت :
# ~~عدو را از تو بهره غل وپاوند
# ~~رفند: سخن بیهوده باشد، چون زرق و محال. فرخی کفت :
# ~~ولی را بهره از تو تاج و پرکر]2
# ~~با هنر او همه هنرها یافه
# ~~با سخن او همه سخنها ترفند
# ~~نخ) : جادویی باشد .
# ~~قند و خوند : یعنی تلف کشت و ناچیز شد .2 آغاجی کوید : ]د
# ~~هرچه ورزیدند ما را سالیان
# ~~شد به مشت اندر به ساعت تند و خوند
# ~~جفد : بوم باشد . (نخ) : جغد [را] عامه کنگر کویند. فردوسی
# ~~کفت :
# ~~55
# ~~1- در برهان : بدکند، بلکفد، بلکفده - رشوت وپاره باشد.
# ~~بوالحرب یار تو بود از مرو تا نشابور
# ~~وکند خور که صدبار بولکفد اونخوردی
# ~~ابو العباس - مجمع الفرس).
# ~~2-- رشیدی گوید : پاوند - مطلق بندی که بر پای کناهکاران نهند...
# ~~3- مصراع دوم از بیتی است که درهمین نسخه شاهد برای لغت (اپرکر"
# ~~آورده شده است .
# ~~4 اصل : یافته.
# ~~5 -- نام شاعر از لغت فرس است .
# ~~6-- اصل : تند وخود.
# ~~ه کوج، کنگر، کوف .

PageV00P073

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_74.png)

# ~~56
# ~~چنین کفت داننده دهقان سغد
# ~~جنسلود : مانند بارتیج بود .
# ~~که بر ناید از خانه1آ باز جغد
# ~~چکادا: میان سر را کویند .
# ~~خرند : کیاهی است برشبه اشنان و به زبان دیکر شخار خوانندش .
# ~~بوشکور کفت : ]4
# ~~تدرو تا همی اندر خرندخایه نهند
# ~~خرده: گل بود.
# ~~وزن تا همی از شیر پر کند پستان
# ~~دند : ابله بود و بی باک و خودکامه. بوشور کفت :
# ~~یخواند ابلهی زر کر دند را
# ~~عدا: عروس را کویند .
# ~~ز همسایگانان تنی چند را
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1-- در نسخه بدلهای لغت فرس؛ خانه.
# ~~2 ه بازنیج، ودر فرهنگهای موجود، جنبلود به نظر نرسید ولغت
# ~~نامه نیز از لغت فرس نقل کرده است .
# ~~3 چکاد در ((باب الذال" نیز آمده است.
# ~~4- نام شاعر از لغت فرس است .
# ~~-در برهان : خرد - به فتح اول و تشدید ثانی و سکون دال ابجد
# ~~به معنی کل تیرهآ چسبنده باشد و ms032 بی تشدید ثانی هم درست است.
# ~~6 - ظاهرأ مصحف دغداست، و ضبط آن از فرهنگ خطی میرزا-
# ~~براهیم می باشد. در فرهنکهای موجود، دغد- به ضم اول و سکون غین به
# ~~معنی عروس است ه صحاح الفرس، برهان ، رشیدی و تحفة الاحباب. در
# ~~کشف اللغات : دغد، بالضم و باغین منقوط عروس، دعد ، با لفتحنام معشوقهآ
~~PageV00P074
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_75.png)

# ~~باب الدال
# ~~رواد (دخ) راود: جائی بود پشته پشته و فراز و نشیب و آب روان
# ~~و سبزه. عسجدی کفت :
# ~~الاتا زمی از کوه پدید است ، دره از سد
# ~~به کوه اندر زر است وبره برشخ و راود
# ~~زندا: صحف ابراهیم علیه السلام بودا.
# ~~زغند : بانکی تند بود که ددی بزندبزودی برروی چیزی ازجانوران
# ~~چون یوز و پلنک . رودکی کفت :
# ~~کرد روبه یوز واری یک ژغند
# ~~خویشتن را شد به در بیرون فکند
# ~~عرب و نیز نام زنی است . درفرهن میرزا ایراهیم : دعد - به فتح وسکون
# ~~دوم، جمیلهای] از عرب. سلمان ساوجی کوید:
# ~~همان قبول عروسان طبع سلمان راست
# ~~که در قبایل اعراب دعد وسلمی را
# ~~کتاب مقدمة الادب نیزعروس را بهدغد معنی کرده است، لیکن مصحح
# ~~آن در مقدمهآ کتاب، دغد را جزء وازههای خوارزمی در فهرستی آورده است،
# ~~برای بنت یعنی دختر، (ص 40)
# ~~1- در پاورقی برهان گوید : باید دانست که در ازمنهآ بسیار کهن
# ~~تفسیری برای اوستا به زبان اوستائی نوشته بودند و نمونه ای از این
~~تفسیر در
# ~~خود اوستای کنونی باقی مانده و با متن مخلوط شده است ، بعدها این تفسیر
# ~~را از زبان اوستائی به زبان پهلوی ترجمه کردند ... زند یا تفسیری که
~~امروز
# ~~در دست داریم تفسیری است از عهد ساسانیان، (نقل به اختصار).
# ~~2- در ادبیات اسلامی زردشت را با ابراهیم خلیل خلط کرده اند،
# ~~57
# ~~(باورقی برهان ص 353).

PageV00P075

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_76.png)

# ~~58
# ~~زخند  بانک یوزا باشد.
# ~~زند : تفسیرا باشد.
# ~~ستاوند: صفه1 باشد.
# ~~سیهبد: پادشاه و امیر بود و نیز سرلشکر را کویند .
# ~~سندن : حرام زاده بود .
# ~~سغد : نام ولایتی ms033 است میان سمرقند و بخارا .
# ~~شایورد : آن است که کرد ماه بر آید مانند سیر به تازی هاله2 کویند.
# ~~پیروز مشرقی کفت :
# ~~به خط و آن لب و دندانش بنکر
# ~~که همواره مرا دارند در تاب
# ~~یکی مچون پرن7در اوج خورشید
# ~~یکی چون شایورد از کرد مهتاب
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- در اصل بانگ مور باشد، که با مراجعه به فرهنگها اصلاحشد.
# ~~در رشیدی کوید : ژخند - بانگ بلند که درندکان کنند، و درنسخهآ و فائی
~~به
# ~~زای تازی بانک مخصوص یوز باشد سسه ژغند .
# ~~2- اصل : ""نفیر) خوانده می شود، رشیدی کوید: و بعضی کفته
~~اند
# ~~که ابستا متن است و چون به لغت فرس قدیم بود و کسی نمی فهمید، آن را
# ~~شرحی کردند مسمی به ژند، چه معنی آن تأویل باشد بهزبان عجم . ج1،
# ~~ص عه زند در تسخهآ ما
# ~~3-در اصل : صفت ، که ظاهرآ مؤلف یا کاتب صفه را صفة خوانده
# ~~د بعد الا با ناه ششیده بوتتد است.
# ~~4- سیهبد ، تکرار شده است ح باب الذال .
# ~~5ه سندره.
# ~~6= در مقدمة الادب : هالة -خرمن ماه، روشنائی ماه.
# ~~7- در اصل : همچون بدل، که از لغت فرس اصلاح شد.

PageV00P076

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_77.png)

# ~~باب الدال
# ~~نسند : منقار بوذ:
# ~~خرد : خانهآ تابستانی بود .
# ~~غخند2: کرد با هم آمده بود.
# ~~غخرنده : آن زن بود که بدوشیز کی دهند و دوشیزه برنیاید .
# ~~فرغنده: بینی کندیده بود. عماره کفت2:
# ~~معدوراست ار با تو نسازد زنت از غر
# ~~زان کنده دهان تو وزان بینی فرغند8
# ~~1در اصل : (شند ، پشند- منقار بود.) چون پشند معنی مناسبی
# ~~با، شندنداشت اذلآن رآندر باوردقی متذاکر شدیدا.گو در لغل بامه کوایدی
# ~~پیشند - لیف خرما که از آن رسن بافند .
# ~~2- کلک من زند خوان باغ ثناست
# ~~ورا مدح شاه باشد زند
# ~~نکته های سیید از او زاید
# ~~چه دایم سیاه دارد شند
# ~~شمس فخری - مجمع الفرس)
# ~~3- غند : به معنی کرد کرده شده و جمع آمده باشد، (برهان).
# ~~4- در پاورقی لغت فرس گوید : "در جهانگیری، و معیار جمالی ms034 ،
# ~~# ~~اسدی آن را در ذیل باب الذال المعجمه می آورد نه در باب الدال المهمله
~~،
# ~~وه فرهنک قواس .
# ~~5ه فزغند.
# ~~*= اصل : غاره کفت .
# ~~7در اصل  غرد، در برهان : غر زن فاحشه و قحبه را کویند.
# ~~در پاورقی برهان آرد :
# ~~تو کر حافظ و پشت باشی مرا
# ~~ه ذره نیندیشم از هر غری
# ~~نوجهری)
# ~~8 - مصراع اول در تحفة الاحباب چنین است : "معذور است اکر با
# ~~تو نسازد زنت ای فند) .
# ~~5 PageV00P077
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_78.png)

# ~~مجموعة الفرس
# ~~فرکند: جای کذر آب بود بر دیواری یا به زمینی . بو العبیر عنبر
# ~~کفت :
# ~~نه در وی آدمی را راه رفتن
# ~~نه در وی آبها را جوی و فر کند
# ~~فترد: یعنی از هم باز درید چون کاری و چیزی و آنچه بدان ماند1.
# ~~فلغند: پرچین بودا .
# ~~فرزد : سبزهای باشد در آب و مدام سبز بود وبه تازی آن را ثیل
# ~~خوانند .
# ~~فزغند2 : کند بینی، و چیزی بود که بردرخت پیچد تا شاخهها را
# ~~خحشک کند مانند لبلاب5.
# ~~فغند : جستن باشد2.
# ~~1- خود بر اورد و باز ویران کرد
# ~~2- جنبش شیب تازیانه چو دید
# ~~خود طرازید و باز خود بفترد
# ~~(تحسروی - لفت فرس)
# ~~3- ثیل : کیاهی است، (منتهی الارب) .
# ~~4 - در اصل : فرغند نیز خوانده میشود ه فرغند. دربرهان : فرغند
# ~~و بد بوی و متعفن . در پاورقی کوید : استاد هنینگ نویسد، فزغند ، لا
~~اقل
# ~~ه معنی پلید و چرکین  مصحف فرغند است .
# ~~5 - مقدمة الادب : لبلاب - آپیچه، پیچه ، مهر بانک .
# ~~6 - هم آهو فغند است و هم تیز تک
# ~~جهد از سر دو صد فلغند
# ~~انسر ودورصد فغد الفرس)
# ~~هم آزاده خوی است و هم تیز گام
# ~~فرالاوی - لغت فرس) PageV00P078
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_79.png)

# ~~باب الدال
# ~~لوند1: چون سلسله باشد که چیزها در آن کنند، (نخ) : مرسلهای
# ~~باشد از کوز و انجیر و مانند آن.1 طیان کفت :]
# ~~خواجهآ ما ز بهر کند [5] پسر
# ~~کرد از خایهآ شتر کلوند4
# ~~کبد: لحیم باشد. دقیقی کفت :
# ~~از آنکه مدح تو کویم درست ms035 گویم و راست
# ~~مرا به کار نیاید سریشم و کبدا1
# ~~کلمنده : بیلی سرک بود که کاریز کنان دارند، و کاریز بدان کنند و
# ~~در بغداد بسیار باشد. سوزنی کفت :
# ~~خواهی که کیر لعل، ستون شکم شود
# ~~بی صنعت درودکر و سعی نعل بند
# ~~از کرسی تا کلند2 مکن هیچ گونه فرق
# ~~بنشین به جای کرسی بر دستهآ کلند
# ~~1- در برهان : کلوند، کلوند.
# ~~2- دراصل : وسله.
# ~~3- نام شاعر از لغت فرس است.
# ~~4- در اصل : بیت مغشوش بو که از لغت فرس و صحاح الفرس ،
# ~~اصلاح شد .
# ~~5 - در اصل : سراسم، و الف "کبدا" برای اطلاق است .
# ~~ه کلمند و کنند، در برهان.
# ~~7- اصل : که لند، که به قرینهآ مصرع دوم اصلاح شد. و نیز در
# ~~نسخه بدل دیوان سوزنی کلند و کنند آمدهاست ه ص 95 به تصحیحدکتر-
# ~~شاه حسینی.

PageV00P079

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_80.png)

# ~~61
# ~~قندا : آن باد نرم است که از حیوان می آید و آن را پس کویند و
# ~~به عربی فسوة. سوزنی کفت :
# ~~یا اینها اللکوند مرا پای خواست لند
# ~~تدبیر می بکن به یکی تیز باد کند
# ~~گرد : مبارز را گویند.
# ~~کرد2 : به فتح کاف کردون بود .
# ~~کید1: خزینه دار باشد.
# ~~اونده: به زبان هندوی حیز مخنست را کویند.
# ~~لند : به زبان هندوی نام کیر است .
# ~~میزد: مهمان بود.
# ~~بر اززو کشت کاه نبرد
# ~~فردوسی)
# ~~ز خودهم کم نکردی ای لوند
# ~~مجموعة الفرس
# ~~حاشیهآ برهان قاطع).
# ~~2- در پاورقی برهان: اسم فاعل مرخم به معنی کردنده و مجازا ،
# ~~آسمان و فلک :
# ~~به پیران چنین کفت کامروز کرد
# ~~3- در باب الذال تکرار شده است .
# ~~4- در برهان : لوند- به معنی زن فاحشه و پسر بدکاره است ، و نیز
# ~~رجوع شود به فرهنک لغات مثنوی :
# ~~ای مغفل رشتهای بر پای بند
# ~~5- اصل : میود، که ظاهرا نقطهآ زاء به حرف متصل شده است، در
# ~~اورقی برهان کوید
# ~~طعام، فدیه و قربانی پهلوی
# ~~.810
# ~~ای به میزد اندرون هزار فریدون
# ~~ای به نبرد اندرون هزار تهمتن
# ~~قری PageV00P080
# ![page ms036 image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_81.png)

# ~~باب الدال
# ~~ورد: در پیچتیده باشد.
# ~~ذونند: پیک و خبر کیر بود، دیگر مرکب بود .
# ~~ذرد : یکی آنست که بازند، دیکر تنهآ درخت را کویند . کسائی
# ~~کفت :
# ~~مردم اندرخور زمانه شد است
# ~~نبرد : جنک و مصاف بود، روز نبرد، روزی که در او دو لشکر
# ~~نرد چون شاخ و شاخ همچون نرد
# ~~مصاف کنند .
# ~~ناورد: چون چالش بود.
# ~~هوشسمند: بخرد باشد .
# ~~هم آوردا : هم کوشش را کویند.
# ~~باکند2 : یاقوت5 باشد، شاکر بعخاری کفت :
# ~~1- نورد : به معنی پیچ و تاب و پیچی که در چیزی افتد، (برهان)
# ~~حرفها بینی آغشته به خون جکرم
# ~~2در برهان: چالش، بهمعنی جنکث و جدال است .
# ~~سعدی شیرازی - رشیدی)
# ~~3 - هماورد: چون دو کسی با هم جنک کنند هر یک مر دیگری را
# ~~چو گرد پی اسب اونیل نیست
# ~~فردوسی - لغت فرس)
# ~~در کتاب الجماهر ص 33 : قال حمزة بن الحسن الاصنمهانی آن
# ~~2
# ~~در پاورقی برهان این بیت آمده است :
# ~~هر نوردی که ز طومار غمم باز کنی
# ~~هماورد باشد؛ یعنی همتا و شم کوشش ه برهان:
# ~~هم آورد او در زمین پیل نیست
# ~~4ه با کند.

PageV00P081

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_82.png)

# ~~64
# ~~چمست را چه خطر هر کجا بود یا کند
# ~~کجاتو باشی کردند بی خطرخوبان
# ~~هند : یعنی هستند .
# ~~مجموعة الفرس
# ~~اسمه با لفارسیة یاکند و الیاقوت معربه ... در المعرب جوالیقی (حاشیه)
~~:
# ~~الیاقوت من الالفاظ القرآنیة ، ففی الایة 8 من سورة الرحمن (کأنهن
~~الیاقوت
# ~~و المرجان) وقدادعوا انه فارسی معرب ولم یذکروا اصله فی الفارسیة.
# ~~ادعی العلامة ماری الکرملی انها معربة عن الیونانیة کد4ه4د برکله و
~~معناها
# ~~1- اعراب اصل چنین است ، لیکن دربرهان به فتح اول است ، سوم
# ~~شخص جمع از زمان حال از مصدر هستن ، در تفسیر نسفی : هیی ، هییت ،
# ~~ه حاشیه برهان .
# ~~ضرب من الزهر، (ص 356)، و نیز ه پاورقی برهان ه چمست.
# ~~هیند ؛ ان کنتم صادقین اگر هییت راستگویان ، سورهٔ‌ 46 آیهآ 4 . اکرهیی
~~از
# ~~راستکویان آیهآ 22 همان سوره و نیز ه ms037 به تحلیل اشعار ناصرخسروص 122
~~PageV00P082
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_83.png)

# ~~آباذا : آبادانی باشد .
# ~~دراذ1 : اصل و نسب است .
# ~~بنلاذ3 : بنیاد باشد، کویند لاذ بر سر بنلاذ نهاد، یعنی برسربنیاد .
# ~~برازد : به معنی زیبد بودا .
# ~~بشکلید : یعنی نشان کرد برسر انکشتهآ ناخن. کسائی کفت :
# ~~باب الذال
# ~~2- پاته) : صفة فارسیة معناها معمور" . در لهجه کردی اسفراین
~~آواد.
# ~~2- چنین لغتی در فرهنگهای موجود، به نظر نیامد، ظاهرا مصحف
# ~~در دائرة المعارف الاسلامیة : "آیاد (ف پهلویة اپاتان و یفترض
~~انها من
# ~~1- درپهلوی *0ی پازند هلی کی ق بهق ه وازه نامهآ مینوی خرد.
# ~~نزاد است که در جای خود آمده است.
# ~~3ه بنلاد.
# ~~- گرسیستان بنازد بر شهرها برازد
# ~~یرا که سیستان را زیبد به خواجه مفخر
# ~~فرخی - صحاح الفرس)
# ~~5- بشکلیدن - رخنه کردن به انگشت و ناخن و یا به سرکاردیا تیر...
# ~~(برهان) :
# ~~خسرو رستم جدال، زبدهآ محمود شاه
# ~~آن که به پیکان تیرروی قمر بشکلید
# ~~شمس فخری - لفت نامه) PageV00P083
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_84.png)

# ~~2
# ~~یاسمن لعل پوش ، سوسن کوهر فروش
# ~~پوذ : دو کونه بود:
# ~~برزنخ پیلغوش نقطه زد و بشکلید
# ~~کی آنست که آتش چون از آتش زنه بجهد در او گیرد ، به
# ~~ترکی قار کویندش. [منجیک کوید :)1
# ~~کر بر فکند کرم دم خویش به گو گرد
# ~~دیکر چون جولا [ها]ن جامه را مدآی]2 بتنند و برکار بندند
# ~~بی پوذ ز کو کرد زبانه زند آتش
# ~~آن ریسمانی که میاندازند تاجامه بافته شود او را پود گویند.
# ~~شیسجاد : بیجاده است2.
# ~~بیهود : نیم سوخته باشد . (نخ) : چنان باشد که جامه نزدیک آتش
# ~~رسد چنانکه ازتف وی نیک زرد شود ، گویند بیهودو کروهی
# ~~برهود [و] بیهوده نیز کویند. کسائی کفت :
# ~~جوانی رفت، پنداری بخواهد کرد بدرودم
# ~~بخواهم سوختن دانم که هم اینجای بیهودم
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- نام شاعر از لغت فرس است .
# ~~2- سدی : تار جامه است، مقابل پود. (ناظم الاطبا) و تیز ه
# ~~بقدمة الای سلوی ان تارا مجامه
# ~~3- بیجاد و بیجاده - کاه ربا باشد، و بعضی کویند بیجاده نوعی از ms038
# ~~یاقوت است. (برهان) ونیزه الجماهر، و کتاب الالفاظ الفارسیة و
# ~~رشیدی و نیز ه بیجاده در نسخهآ ما:
# ~~یک ره که چو بیجاده شد آن دورخ بیمار
# ~~باده خور از آن صافی بر گونهآ بیجاد
# ~~حسروی - لغت فرس) PageV00P084
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_85.png)

# ~~باب الذال
# ~~بدرودا : چون و داعی است که دیگر یکدیگر را نخواهند دید .
# ~~پود : پودینه باشد.
# ~~چکاذ2 : چنانکه پیشانی را چکاذ خوانند ، سر کوه را نیز چکاد گویند .
# ~~فردوسی گفت :
# ~~بیامد دوان دیده بان از چکاد
# ~~که آمد زایران سپاهی چو باد
# ~~خرد: عقل و دانش بود.
# ~~خاذ: غلیواج بود. خجسته گفت :
# ~~در آمد یکی خاذ چنگال تیز
# ~~خورشید : آفتاب است .
# ~~ربود از کفش کوشت [و] بردو گریز
# ~~خوید: کشت زار سبز بود.
# ~~677
# ~~1-در برهان : پدرود، بدرود، در پاورقی این بیت را که بدرود به
# ~~معنی وداع است آورده :
# ~~ماه کنعانی من ، مسند مصر آن تو شد
# ~~وقت آن است که بدرود کنی زندان را
# ~~فظ)
# ~~ر بهلوی : 4  ، (حاشیهآ برهان)، وه لغت نامه.
# ~~2- اصل بود. درپاورقی لغت فرس : "پودنه، یعنی نعناع، (السامی-
# ~~فی الاسامی ومهذب (الاسماء) وهمان است که امروز پونه کویند.". در
# ~~مقدمة الادب : نعنع ، نعناع ، پوذینه، پوزینه .
# ~~1- این لغت در باب الدال نیز آمده است . پهلوی  ، رأس ،
# ~~فله .. 4ان، سر، (پاورقی برهان).
# ~~4- اصل : که آمد ز ایوان ساهی چوباد.
# ~~5 - در پاورقی برهان : غلیواز ، کلیواج ، کلیواد ...

PageV00P085

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_86.png)

# ~~68
# ~~خصاییدا: یعنی به دندان ریش کرد.
# ~~خوذ : ترک را کویند، بیضه به عربی بود .
# ~~داشاذ : عطا باشد، دعا نیز باشد . عنصری کفت:
# ~~حواستم با نیاز2 و داشاذش
# ~~دذ: مراد درند کان بیابان باشد؛ چون شیر، یوز و مانند آن .
# ~~پدر اینجا به من فرستادش
# ~~رذ: دانا و بخرد بود.
# ~~راد: سخی را کویند .
# ~~زوخ چکاده : اصلع [را] کویند. حکناک گفت :
# ~~یستاده به خشم بر در او
# ~~رشت یاد  غیبت کردن بود به بدی. رودکی کفت:
# ~~این بنفرین سیاه روخ چکاک
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- از مصدر (خساییدن) است ه برهان ms039 .
# ~~2- در مقدمة الادب زمخشری : بیضه - خود، کلاه خود، کلاه آهنین
# ~~ج بیض .
# ~~3- دراصل : بابنان ، که از لغت فرس اصلاح شد . و درصحاح الفرس
# ~~بانثار" است .
# ~~2- یکی انجمن ساخت با بخردان
# ~~هشیوار و کار آزموده ردان
# ~~5 - ظاهرا مصحف روخ چکاد است . درنسخهآ هرن گوید : روخ چکاذ
# ~~فردوسی - لغت فرس)
# ~~کلمتی است فهلوی. روخ : روت باشد و چکاذ. بالای پیشانی و به پهلوی
# ~~روخ چکاد ، اصلع بود.
# ~~6- اصل : بردار و، که بقیاش اصلاح شد.

PageV00P086

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_87.png)

# ~~باب الذال
# ~~به تو باز کردد غم عاشقی
# ~~نگارا مکن این همه زشت یاد
# ~~سرواذا : شعر باشد. لبیبی فت :
# ~~دکر نخواهم گفتن همی ثنا و غزل
# ~~که رفت یکسره بازار و قیمت سرواذ
# ~~ساذ: ساده بود. فردوسی کفت:
# ~~درختان که کشته نداریم یاذ
# ~~به دندان به دو نیم کردند ساذ2
# ~~هبد : سپهسالار لشکر بود.
# ~~رود: سماع بود.
# ~~شیده : خورشید و چشمهآ آفتاب بود .
# ~~شوذ : شد باشد .
# ~~شمید: چون شمیده بود، بیهوش بود.
# ~~1- در باورقی لغت فرس، سرواد - شعرراخوانند وچفامه وچگامه نیز .
# ~~2= این بیت در شاهنامه
# ~~شاهنامه چاپ بروخیم (ج* ص 1069) نیز شاد است .
# ~~ج5ص 11)، شاد و در
# ~~3- سیهبد مکرر است ه باب الدال.
# ~~2- در برهان : سرود به معنی سخن باشد و به معنی خوانندگی و گویندگی
# ~~مرغان و آدمیان هم هست ، و به معنی رقص و سماع نیز گفته اند ...
# ~~5 - وازه نامهٔ‌ بندهشن ، ص 24:224: له5: درخشان ونیزه
# ~~پاورقی برهان .
# ~~6- رشیدی: شودن - یعنی شدن و شود یعنی شد و رفت .
# ~~1- ه شمیده .

PageV00P087

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_88.png)

# ~~7
# ~~شذ : سرمای سخت باشد.
# ~~شخوذ : یعنی به ناخن بکند.
# ~~شنلیذ2 : اسیر غمی زرد بود که همهآ زردیها را بدو مثل زنند .
# ~~طپید : چیزی باشد که از جای بجهد ، چون مرغ .
# ~~ننوذ : خواب اندر شده باشد .
# ~~فنوذ : فریفته شد، کویند بفنوذ و همی فنود؛ یعنی غره و فریفته
# ~~می شود .
# ~~فلخودا : پنبه دانه بود .
# ~~ضرود: زیر بود.
# ~~کردباد : آن باد بود که برمثال آسیا همی کردد و بود که با ms040 گرد
# ~~سخت بود.
# ~~کهبذه : آن مرد بود که زروسیم پادشاه بدو سپارند و اوچون خازن
# ~~و قابض بود .
# ~~کفید : چون کفته5 بود .
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- درفرهنگهای لغت فرس اسدی، رشیدی، مجمع الفرس ، تحفة
# ~~الاحباب و برهان : شجد = یه معنی سرمای سخت است" اما در لغت نامه،
# ~~به عقیدهآ مرحوم دهخدا و یکی ازنسخه بدلهای صحاح الفرس شخد ، به این
# ~~معنی آمده است، و نیزه شجد در لغت نامه .
# ~~2- بگشای چشم وزرف نکه کن به شنبلید
# ~~تابان بسان گوهر اندر میان خوید
# ~~کسائی - پیشاهنگان شعر پارسی ص
# ~~2ه فلخوده.
# ~~4- این لغت تکرار شده است ه باب الدال .
# ~~5-ه کفیده وکفته .

PageV00P088

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_89.png)

# ~~باب الذال
# ~~گراشید1 : درمانده باشد .
# ~~کد2 : خانه بود، جهت آن خاتون خانه را کدبانو کویند .
# ~~دد : دیبایی باشد تنک و نرم2 . دیکر دیواری از کل بر هم نهاده-
# ~~باشند؛ گویند به چینه برآوردهاند و به لاد کرده ، وهرتوی از
# ~~دیوار که می نهند کویند لادی نهاد2 .
# ~~مانید: کاری سخت کردن5، (نخ) : چون جرم است ؛ یعنی چون
# ~~کاری یاسخنی نا کردنی ونا کفتنی بکند و بگوید، کویند مانید
# ~~او را بود، یعنی جرم او را بود.
# ~~موبدا: عالم کبران بود.
# ~~1-در تفسیر نسفی : و ما نحن بتأویل الاحلام بعالمین ، و ما نه ییم
# ~~دانندهآ خوابهای کراشیده . سوره12آ آیهآ 44 . در برهان : کراشیده - به
~~معنی
# ~~پاشیده شده و آشفته وپریشان کردیده باشد، و به معنی تباه و نا بودهم
~~هست.
# ~~1- پهلوی 26ل5م : منزل ، پازند: دلهه. (وازه نامه مینوی خرد
# ~~2- پند مده شان که پند ضایع کردد
# ~~خار نپوشد کسی بزیر خز ولاد
# ~~ناصرخسرو- لغت نامه)
# ~~4- لاد را بر بنای محکم نه
# ~~که نگهدار لاد بنلاد است.
# ~~فرالاوی - لغت نامه)
# ~~5 = در برهان : مانید = یعنی گذاشت و نهاد و رها کرد ... ونیز م
# ~~مجمع الفرس وصحاح الفرس ، لیکن "کاری سخت کردن" در فرهنگها
~~به نظر
# ~~فرسید.
# ~~4- پهلوی 9806751، که جزء اولهمان مغ است وجزء دوم پسوند
# ~~بد" (در سیهبد، هیربد) ، (نقل به اختصار از پاورقی برهان). ms041
# ~~71 PageV00P089
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_90.png)

# ~~72
# ~~مجید : یعنی بجنمید.
# ~~هاد: رسم بود.
# ~~ذهازید : یعنی بترسید از کسی یا از چیزی
# ~~ناهید : زهره باشد.
# ~~دوید2 : نوان و لرزنده باشد، و آکاهی دادن، ووعده دادن، و
# ~~کسی که کسی را آکاهی دهد کویند بنوید کرد .
# ~~نماذ: یعنی نمود.
# ~~شزراد : اصل و نسب باشد.
# ~~درند: غمکین بود.
# ~~وسناد1 : بسیار باشد.
# ~~مجموعة الفرش
# ~~1- در صحاح الفرس، رشیدی، برهان ، مجمع الفرس ، ناظم الاطباء
# ~~ونسخه بدلهای لغت فرس ، مخید است. ظاهرأ مجید مصحف بجهید از مصلدر
# ~~جهیدن است - ودر برهان کوید: مخید ماضی مخیدن است یعنی جنبید و
# ~~حرکت کرد و خزید و به رفتار در آمد:
# ~~دانش آموز و چو نادان ز پس میر ممخ
# ~~تا چو دانا شوی آنگه دگران در تو مخند
# ~~
# ~~2- در اوستا 4410 ، مرکب از "ان" علامت نفی وآهیته به -
# ~~معنی آلوده ، جمعا یعنی نا آلوده و پاک، پاورقی برهان .
# ~~3 - نویدن : به معنی زاری کردن و نالیدن باشد و به معنی حر کت کردن
# ~~و جنبیدن و لرزیدن هم آمده است ه(پاورقی برهان)
# ~~2- اصل و سنان، که از فرهنکها اصلاح شد. کرچه این لغت به
# ~~صورت های : وسناد، و شناد، و ستاد، آمده است ؛ لیکن به این معنی ،
# ~~وسنان، به نظرنرسید ، ودر پاورقی برهان، از مرحوم سعید نفیسی ایق قول
~~ذکر- PageV00P090
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_91.png)

# ~~باب الذال
# ~~وراز رود : ماورا النهر باشد. فردوسی کفت :
# ~~کر پهلوانی ندانی زبان
# ~~وراز رودا را ماورا النهر خوان
# ~~ویدا : کم باشد، چون ویدا.
# ~~ینلاد : بنیاد دیوار.
# ~~شده است که : "(یندارم که در اصل (وسیار" بوده باشد، که شاید
~~لهجه ای
# ~~از همان کلمهآ بسیار باشد.). در پاورقی درخت آسوریک، ص 40- 61
# ~~آمده است که وسناد به معنی (برای، را) است نه معنی بسیار. (چاپ
# ~~بنیاد فرهنگ).
# ~~- این کلمه به صورت های مختلف در فرهنگها ذکر شده است :
# ~~ورا رود، وراز رود، ورازود، ورز رود" ازا رود، و...
# ~~2-- درفرهنگهای صحاح الفرس ، لغت فرس اسدی مصراع دوم چنین
# ~~است : "ورارود را ms042 ماورا النهر خوان) .
# ~~3-- در برهان: وید به معنی کم باشد که در مقابل بسیار است و
# ~~به معنی کم در برابر پیدا هم هست . درصحاح الفرس : وید، کم باشدبه فتح
# ~~کاف ، به معنی ویدا . گر چه در پاورقی صحاح الفرس چنین آمده است که
# ~~* کم" به فتح کاف صحیح است ، نه ضم کاف ، لیکن شواهدی که در
~~فرهنگها
# ~~برای ویدا و وید آمده است هر دومعنی را تأیید می کند ، مانند این بیت
~~که
# ~~به معنی "کم) به فتح کاف است:
# ~~امیرا جان شیرین بر فشانم
# ~~اکر ویدا شود یکبارگی عمر
# ~~(دقیقی - صحاح الفرس)
# ~~و این بیت برای معنی گم به ضم کاف :
# ~~چو نسل آدمیان است دولتت باقی
# ~~چو شخص اهرمنان است دشمنت ویدا
# ~~وه ویدا.
# ~~(شمس فخری - مجمع الفرس)
# ~~4 - ظاهرأ مصحف بنلاذ است ه بنلاذ.
# ~~73 PageV00P091
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_92.png)

# ~~ه منعننی
# ~~3
# ~~فید : حق باشد .
# ~~میربذا : قاضی کبران بود، (نخ) : آتش پرست باشد .
# ~~مجموعة الفرس
# ~~ف
# ~~- در اصل هیرند ، در اوستا 182228444عی آمده به معنی آموزگار
# ~~آموزش و تعلیم وجزء دوم 5444 ( بد ، پسوند اتصاف) است به معنی
# ~~مولی وصاحب ودارنده ، (پاورقی برهان) ه وازه نامه مینوی خرد.
# ~~1- جزمتن لغت فرس، هید ، به این معنی یافت نشد . احتمال میرود
# ~~محرف هده باشد، که به معنی حق است .
# ~~و معلم . این کلمه مرکب است از دو جزو : نخستین که ی 43ی باشد به معنی
~~PageV00P092
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_93.png)

# ~~آسحمدارا : آن رسول بود که از بهرشتاب فرستند و به هر فرسنکی
# ~~اسبان بسته باشند، وتوشه معد داشته، تا چون بدان منزل رسد
# ~~بی توقف از یک اسب بزیر آید و براسبی آسوده نشیند ومیان
# ~~او بربندند و شکم بسته دارند تا زورصعب بدو نرسد.
# ~~عنصری کفت :
# ~~تو کوئی از اسرار ایشان همی
# ~~فرستد بدو آفتاب اسکذار
# ~~اهدرا : برادر زاده وخواهرزاده بود.
# ~~اب الراه
# ~~1- در لغت نامه : اسکدار، اسکذار اسگذار. دربارهآ اسکدار بحث
# ~~زیادی شده است که میتوان به این مؤاخذ مراجعه کرد ms043 :
# ~~الغت نامه ، پاورقی برهان ، مفاتیح العلوم ، مجلهآ دانشکدهآ ادبیات
~~مشهد
# ~~شمارهآ 1 و 2 سال چهارم 1327. در فرهنگ پنج بخشی عکسی کتا بخانهآ
# ~~مر کزی علاوه برشرحی که لغت فرس آورده است کوید : اسکدار ... به هندوی
# ~~دهاوه کویند.
# ~~1- در فرهنگهای موجود: اقدر به نظر نرسید، به جای این کلمه
# ~~بقیهآ پاورقی درصفحهآ بعد PageV00P093
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_94.png)

# ~~7
# ~~آخگر : آتش باشد که چون آب بروی زنی آدگشت شود یعنی فحم
# ~~عسجدی کفت:
# ~~اخکر هم ، آتش است ولیکن نه چون چراغ
# ~~سوزن هم آهن است ولیکن نه چون تبر
# ~~ورا: یقین باشد .
# ~~آنسبر : آن کلبتین2 باشد که سرش ک بود.
# ~~آردیرآ: آلت رویینه و مسینه بود .
# ~~آخار : نم باشد که به زمین فرو روده .
# ~~آب گیر : آبدان بود .
# ~~شاید اقدر صورت دیکری از افدر باشد، همانطور که در مجمل التواریخ
# ~~هردو صورت افدم و اقدم آمده است، کرچه شکل پهلوی آن اقدم است،
# ~~(مجمل التواریخ ص 32 ووازه نامهآ مینوی خرد). در برهان قاطع : افدر
# ~~را ، هم برادر پدریعنی عم معنی کرده است و هم برادر زاده و خواهر زاده
~~...
# ~~چاکر اوبود جهان، آور
# ~~3- در مقدمة الادب : کلبتان = انبور، انبر، هو ما یأخذ به الحداد
# ~~شمس فخری - مجمع الفرس)
# ~~4- در فرهنگهای موجود به نظر نرسید گویا این لغت مصحف ارزیز
# ~~5 - عقیق رنگ شد است این زمین ز بس کز خون
# ~~به روی دشت و بیابان فروشد است آغار
# ~~(عنصری - مجمع الفرس)
# ~~مجموعة الفرس
# ~~و نیزه لغت نامه ، رشیدی ه تفسیر کمبریج.
# ~~1- نام شاعر از لغت فرس است .
# ~~2- اصل : اور، که از فرهنگها اصلاح شده :
# ~~بندهآ او بود فلک بیشک
# ~~الحدید .
# ~~دد بیده ره چد PageV00P094
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_95.png)

# ~~باب الراء
# ~~آهار1 چیزی باشد که در جامه مالند، تا باریک شود و صیقل کیرد.
# ~~آزدر2 : پرهیز از گزند بود. (نخ) : لحام روی کران بوده (نخ):
# ~~زیرک بود.
# ~~آختر : فال2 و طالع بود ، دیگر ستاره بود .
# ~~آفسر: تاج.
# ~~ازورا: خریص بود.
# ~~بهمار: به معنی عظیم باشد. ms044
# ~~بهار: یکی فصل بهاراست. کلی بود زرد، در بیابانها روید و آنرا
# ~~مهره گیرد ... (نقل از پاورقی برهان).
# ~~1- در برهان ازیر و آزیر، به معنی پرهیزکار و زیرک آمده است، و
# ~~د زرمکهاک ر ورهان ازیردی آندهه معاه هز گاره واز بون کمظ ابرتدو
# ~~ظاهرأ مؤلف در تفکیک لغات ، معانی "ارزیز" را با
~~"ازیر" در هم آمیخته
# ~~است . ه ارزیزدر لغت فرس .
# ~~3 - در یواقیت العلوم گوید : بدان که فال علمی نیکو است و پیغامبر
# ~~صلی الله علیه وسلم نگاه داشته است و گفته است : "نعم الشیء
~~القال" واین
# ~~کلمه در لغت مهموز است و "(فیال و فایله" نام لعبتی است که
~~کودکان عرب
# ~~کنند : انگشتری در خاک پنهان کنند آنگه
# ~~گویند ، در کدام قسم است ، ص 262.
# ~~ان] خاک را بدونیم کردانند ، و
# ~~4 - در فرهنگ های موجود؛ آزور، به معنی حریص است و ظاهرا
# ~~" ازور" شکلی دیگر از آن است .
# ~~- بهمار : مصحف نهمار است؛ در صحاح الفرس وهم درنسخه ما،
# ~~نهمار و نهماز آمده است . در سبک شناسی بهار : اصل لغت نیز مرکب است
# ~~از (نه" و "همار" یعنی ناشمار وبی حساب (ج3، ص 86).
# ~~77
# ~~1- اهار - چیزی از نشاسته یاکتیرا یا صمغ ویا لعاب خطمی ومانند
# ~~آن که جامه و کاغذ وجز آن را بدان اغارند تاشخ و محکم شود یا صیقلو
~~PageV00P095
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_96.png)

# ~~78
# ~~به پارسی کاو چشما خوانند، [ودیکر] بتخانه بود.
# ~~عقل سوی درت خزان آید
# ~~باستار2: به معنی بهمان بود، یعنی چنانکه گویند فلان [و] بهمان،
# ~~راست چون بت پرست سوی بهار
# ~~کویند فلان و باستار.
# ~~پیشیارا: قارورهآ بیماران باشد که پزشک را نمایند .
# ~~الار : آن درخت باشد که خانهها پوشند. رودکی کفت:
# ~~به چشمت اندر بالار ننکری تو به روز
# ~~به شب به چشم کسان اندرون ببینی کاه
# ~~پرگرد: طوق بود. دقیقی کفت :
# ~~عدو را از تو بهره غل وپاوند
# ~~برندآور : تیغ گوهردار بود. فردوسی گفت :
# ~~ولی را بهره از تو تاج و پر ms045 کر
# ~~بینداخت تیغ پرند آورش
# ~~همی خواست ازتن بریدن سرش
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- بهار - نباتی است نیکواورا به شهر من ، کاو چشم کویند شکوفه
# ~~وزرد است، (الاغراض الطبیه ، ص 615)
# ~~2- بهار : بتخانه چین و آتشکدهآ ترکستان، (برهان) .
# ~~3 = باستار و بیستار - از الفاظ متتابعه است همچون فلان و بهمان ...
# ~~برهان).
# ~~4- در اصل : بیشیار، در فرهنک قواس و صحاح الفرس : پیشار.
# ~~5- اصل : برکر .

PageV00P096

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_97.png)

# ~~باب الراء
# ~~یدآندر: پدر مادر بودا.
# ~~باختر مغرب است.
# ~~باذیر: چوبی بودکه چون ستون بردیوار نهند تا نیفتد .
# ~~بادغر: جائی بود که در او باد جهد .
# ~~بزخور: یعنی برخور.
# ~~یکاره : جنگ باشد . [عنصری کوید:
# ~~1- صحیح، شوی مادراست . در فرهنگ رشیدی: پدر ندر وپدندر؛
# ~~یعنی پدر سببی.
# ~~2- دربرهان : باختر- مغرب را گویند و به معنی مشرق هم آمده است
# ~~در پاورقی آرد : "در اوستا 22020د به معنی شمال آمده و آنجا
~~جایگاه
# ~~اهریمن ودیوان و مکان دوزخ دانسته شده ، در پهلوی تیز6872 آمده،
# ~~در برابرخاور ولی کاه نیز بعکس ، باختر به معنی مشرق و خاور به معنی
~~مغرب
# ~~استعمال شده :
# ~~چو قهر آورد سوی خاور گریغ
# ~~هم از باختر برزند باز تیغ
# ~~عنصری)
# ~~3- در برهان : پادیر - با ذال نقطه دار هم کفتهاند و این اصح است
# ~~نا بر قاعدهآ کلیه، که هر گاه ماقبل دال حرف علت باشد و آن حرف ساکن
# ~~باشدذال است وبازای نقطه دار نیز به این معنی آمده است . و تیز ه صحاح
# ~~الفرس و لغت نامه .
# ~~4- اعراب برخور اصلی است . در بوهان : برخور، بروزن صفدر،
# ~~به معنی بهره باشد که شریک و انباز است و مخفف برخوردار هم هست و نیز
# ~~ه تحفة الاحباب، فرهنک قواس ودستور الافاضل .
# ~~5- اصل : بیکار.
# ~~6- این بیت از قصیده معروف عنصری است : "چنین نماید شمشیر
# ~~خسروان آثار .
# ~~79 PageV00P097
# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_98.png)

# ~~8
# ~~چو مرد بر هنر خخویش ایمنی دارد
# ~~شود پذیرهآ دشمن بجستن پیکار
# ~~درآندر : پسر شوهر مادر باشد.
# ~~بیفار : به معنی بیغاره بود.
# ~~یکرا  صورت باشد.
# ~~دور2 : اسبی بودکه به ms046 سرخی کراید .
# ~~بدیورا: ده هزار بود، در عدد خواه دینار بود و خواه غیر آن .
# ~~قار : به دو معنی باشد: 1- تارک باشد میان سر از بالا. 2- آن
# ~~باشد که عنکبوت بردرها وسوراخها و جایها می بافد، کویند
# ~~تار عنکبوت .
# ~~تصرک : سایه کاه بود.
# ~~تندور وکندر: هردو آواز رعد باشد. طیان کفت :
# ~~44
# ~~مجموعة الفرس
# ~~ه بیغادره . اوستا 224ر هندی باستان
# ~~آواز دادن، سلام دادن، پاسخ دادن، (پاورقی برهان) .
# ~~2- اصل : بیکر.
# ~~1- پهلوی مرر، بور، عسلی رنک، (وازه نامه بندهشن ص105).
# ~~پهلوی 3ر6 ، بیور "ده هزار)، پازند 23ر86، (وازه نامه
# ~~مینوی خرد) . در متن ایادکارزریران ، ص 1، ش د :
# ~~(وبیدرفش جادو ونامخواست هزارانو با دو بیور سپاه کزیده به رسالت
# ~~به سوی ایران شهر تاختند) ونیزهش 7
# ~~- در فرهنکهای موجود، نسر است وگویا تسر مصحف نسرمی باشد
# ~~که مؤلف در جای خود آورده است ، در مجمع الفرس : نسر ، نسار، نسا،
# ~~نسرم ، نسیرم آمده است .
# ~~6- رعد : تندر، غرنبش آسمان ، ج : رعود، (مقدمة الادب) .

PageV00P098

# ![page image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_99.png)

# ~~باب الراء
# ~~خورد سیلی زند بسیار طنبور
# ~~دهد تیزی به نازی همچوتندور
# ~~سیر : ده نوع است : 1- تیر که از کمان جهد . 2- روز تیر .
# ~~3- ماه تیر که اول فصل تابستان است . 4- تیر کشتی .
# ~~ر تیر ]عصارو]خانه6.2-دار بام7.2- نام
# ~~عطارد. 8- فصل خزان اصطلاح کرده اند، که چون تیرماه
# ~~کویند، مراد فصل خزان بود. 9- نصیب بود . 10- صاعقه.
# ~~قتیر : به معنی تبیره بودا.
# ~~قارومار : ترت و مرت باشد.
# ~~کور: یکی نام آن شهزاده2 است که توران بدو نسبت کردهاند .
# ~~8
# ~~1- مصراع دوم درمجمع الفرس چنین است : دهد تیز وبنازد، همچو
# ~~تندور.
# ~~2- در اصل : "5- عصار خانه" ، لیکن در متن لغت فرس عبارت
# ~~چنین است : د یکی چون تیر کشی و عصار وخانه و دار بام.)، بنابراین
# ~~ما عبارت متن را با توجه به متن لغت فرس اصلاح کردیم؛ زیرا مؤلف در
# ~~موقع تفکیک لغات از لغت فرس اسدی عبارت را بدین صورت یعنی، "عصار
# ~~خانه " در آوردهاست، توضیح اینکه عصار، به معنی روغن کراست ms047 ه
~~ناظمب
# ~~الاطبأ ولغت نامه . وتوضیح دیکر اینکه : عصار خانه، به معنی جائی است
~~که
# ~~در آن عصاران بسیار می باشند، جای اجتماع عصاران و... ه لغت نامه .
# ~~پس عبارت شمارهآ "ن" در نسخه ما ، باید چنین باشد : ((5- تیر
~~عصار و
# ~~انه)
# ~~2- اصل : دوار بام.
# ~~1-ه تبیره .
# ~~- ترت ومرت.
# ~~6- اصل : بهزاد، تصحیح قیاسی است .

PageV00P099

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_100.png)

# ~~81
# ~~دیکر به معنی ترک بود.
# ~~جدرا : شتر چهارساله بود .
# ~~چنیورا : صراط باشد .
# ~~خشنسار و خشینه3 : رنگ سیاه فام بود، و کویند مرغی است ابی
# ~~سروی سیاه.
# ~~خشتسار4 : مرغی است بزر ک آبی تیره گون سر سپید باشد . دقیقی
# ~~کفت :
# ~~از آن کردار کو مردم رباید
# ~~عقاب تیز، برباید خشنسار
# ~~خشکاماره : استسقاه بود. رودکی کفت:
# ~~1- صحاح الفرس : جدر. دربرهان : جدروجذر - شترمادهآ چهارساله.
# ~~2- در اصل : "جنیور - سراط باشد) و ضبط حرف اول در جنیور
# ~~اصلی است . درواژه نامهآ مینوی خرد : 2رهنع چینورپل ، پل صراط، پازند
# ~~هم ه ص 121. پاورقی برهان آرد: پهلوی "* ر* و هم در پهلوی
# ~~راعون مصحف آن است .در متن برهان : چینود، چنودپل وجنیور خنیور
# ~~خینور که مصحف چینود امده است:
# ~~ترا هست محشر رسول حجاز
# ~~هنده به پول چنیور جواز
# ~~3ه حشنسار.
# ~~عنصری - لفت فرس)
# ~~= این لغت به صورتهای مختلف آمده است ؛ در رشیدی : خشن
# ~~سار و خشی سار - مرغی است آبی بزرگ ، تیره رنگ ، سفید سر، چه سار
# ~~به معنی سر آمده ... در برهان : خشنسار، خشیشار، خشین سار، شخنشار،
# ~~خشتنشار . درتحفة الاحباب نیز : شخنشار است و این لغت درنسخهآ ما تکرار
# ~~شده ابست.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~در برهان : شک امار به فتح همزه .. مرضی ایست که ان ر
# ~~* عربی استسقاء گویند.

PageV00P100

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_101.png)

# ~~باب الراء
# ~~از فراوانی که خشکامار کرد
# ~~خاورا : مشرق بود. فخر جرجانی کفت:
# ~~زان نهان مر مرد را بیدار کرد
# ~~ز بس کآرم ز دل آه جهانسوز
# ~~خوالیگر : آش پز بود، یعنی مطبخی ، وخوانسالارا را نیز گویند.
# ~~ز خاور بر نیارد آمدن روز
# ~~سرا پدرزن بود.
# ~~خر: ms048 کل سخت تر باشدا . عنصری کفت:
# ~~دلش بکیرد از این کوه و دشت و بیشه و روذ
# ~~سرش بپیچد ازاین آب کند و لوره5 و خر
# ~~1-در برهان: خاور، هم به معنی مغرب است وهم به معنی مشرق.
# ~~رشیدی در ذیل لغت باخترکوید : خاور- مخفف خارور است، وخار، ماه
# ~~و آفتاب باشد ، پس خاور نیز مشرق و مغرب را توان گفت ، و نیز ه
# ~~باورقی برهان.
# ~~2-در اصل : خونسالار.
# ~~3- در ترجمهآ مفردات قرآن خطی آستانه : خسرو، برای ترجمهآ الصهر
# ~~آمده است، (نامهآ آستان قدس شمارهآ 3 دورهآ هشتم ص 22). در ویس و
# ~~رامین : خسور، (ص 38 به تصحیح دکتر محجوب):
# ~~در او خرم ویوکان و خسوران
# ~~درلهجهآ کردی اسفرایین: خاسه، با هاه غیر ملفوظ مادر زن ومادرشوهر
# ~~عروسان دختران، داماد پوران
# ~~است.
# ~~م= ظ: کل سخت تیره باشد، در متن لغت فرس نیز ((تر) است .
# ~~در برهان، رشیدی ، مجمع الفرس کوید : "خر) و "خرد" کگل
~~تیره و سیاه
# ~~چسبنده را کویند که در ته حوضها و جویها باشد.
# ~~- لوره، به معنی لور کند است ، که زمین سیلاب کنده باشد .
# ~~برهان).
# ~~83 PageV00P101
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_102.png)

# ~~82
# ~~خنور : آلات خانه بود، چون خنبره وکاسهها و سفالهاا.
# ~~خنجیر: بوی دود باشد و چربو.
# ~~خنساگر2 : مطرب باشد، خنیاکران جمع باشد.
# ~~دادگر و داور و داذارا : نام باری عز اسمه است. فخر جرجانی
# ~~کفت :
# ~~برم هرشب سحر که پیش دادار
# ~~دار: درخت بود.
# ~~بمالم پیش او بر خاک رخسار
# ~~دختندر: دختر زن پدر باشد.
# ~~دستوار3: چوبی بود که شبانان به دست دارند.
# ~~دهار: غار بود، دره را نیز کویند.
# ~~دستیار: یاری ده بود.
# ~~1در اصل : کامها و سفالوها.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~2= سالها بگذرد که بر ناید
# ~~روزی از مطبخش همی خنجر
# ~~در لهجهآ اسفرایین جسمی چرمی یا پشمی که در آتش بسوزد گویند
# ~~قنجیر شد.
# ~~3- نوای بلبل و طوطی ، خروش عکه و سار
# ~~4- یهلوی *ن کل: افریدکار، پازند عی له قلی، (وازه تامهآ مینوی-
# ~~خسروانی - رشیدی
# ~~همی کنند خجل ms049 لحنهای خنیاکر
# ~~خرد ص 125)
# ~~5- ه ماهو و باهو.
# ~~انوری - مجمع الفرس) PageV00P102
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_103.png)

# ~~باب الراء
# ~~دستورا : وزیر را کویند .
# ~~رساهرا : بهشت بود (1).
# ~~زغار2: بانک تیز و سخت باشد.
# ~~زاور : زهره باشد، به تازی مراره2 بود. رودکی کفت :
# ~~مگر بستگانند و بی چار کان
# ~~بی توشکانند و بیزاورا
# ~~زاغر : حوصله3 مرغ باشد : یعنی چینه دان.
# ~~1- در وازه نامهآ مینوی خرد : 854ل، دستور ( پیشوایدینی)
# ~~اند   ام ا مقدمة الادلة وزیشو دلمتور بخوا وززایو
# ~~نیز ه برهان.
# ~~2-در اصل : "رسایر - لهب بود" که از لغت فرس اصلاح شد.
# ~~این عبارت در لغت فرس چنین آمده است : "چنیور - صراط باشد و سایر
# ~~بهشت باشد .)، ومؤلف نسخهآ ما، در تفکیک لغات فرهنگ اسدی (دسایر)
# ~~ببا "رسایر" را به صورت لغتی مستقل برکزیده و آن را بعد از
~~وازهآ دستور
# ~~قرار داده است .
# ~~در فرهنکهای موجود "دسایر) و (رسایر) به نظر نرسید، مرحوم
# ~~دهخدا در حاشیهآ لغت فرس چاب اقبال - که هم اکنون در کتا بخانهآ لغت
~~نامه
# ~~*ه زغار.
# ~~85
# ~~موچتود است - با خط معمولی نوشته اند : ظ: و شاید بنهشت باشد .
# ~~4 - مرارة، بالفتح زهره و آن هر حیوانی راست جز شتر وشتر مرغ،
# ~~6- خورند از آنکه بماند زمن ، ملوک زمین
# ~~از پلیدی [و] مردار پر کنی ژاغر
# ~~عنصری - لغت فرس) ، در خطاب باز سپید به زاغ.
# ~~(منتهی الارب).
# ~~حوصلهٔ‌ : چینه دان مرغ ، ج : حواصل -ه مقدمة الارب .

PageV00P103

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_104.png)

# ~~8
# ~~زاور : کسی که زندانیان را چیزی دهد تا جهت ایشان کاری کند1 .
# ~~رر: به سه2 معنی بود: 1- زر است که به تازی ذهب کویند .
# ~~2- پدر رستم. 2- پیر کهن بود و زال را زر جهت سپیدی
# ~~موی کفته[اند]. دقیقی کفت :
# ~~همی نوبهار آید و تیر ماه
# ~~جهان گاه برنا شود گاه زر
# ~~1- ظاهرأ باید عبارت چنین باشد : کسی که زند انیان اورا چیزی دهند
# ~~تا جهت ایشان کاری کند. در فرهنگ ها راجع به لغت زاور یا ژاور معانی
# ~~مختلفی ذکر شده است، که ms050 بعضی از آنها را دراینجا می آوریم :
# ~~الف : لغت فرس چاب اقبال : زاور - زهره باشد و راحله بود.
# ~~ب : صحاح الفرس : زاور - دو معنی دارد؛ اول زهره باشد از آن
# ~~هرچیز. دوم سیاه بود.
# ~~ج: برهان معانی زیادی برای زاور نقل کرده است که به چند تای آن
# ~~اشاره می کنیم:
# ~~خادم و خدمتکار، ستارهآ زهره، قدرت وقوت، به معنی زهره، که
# ~~کنایه از دلیری، ممسک و بخیل . "نقل به اختصار" .
# ~~د: تحفة الاحباب : زاور - زفت و بخیل باشد .
# ~~ه: فرهنگ رشیدی : زاور - به فتح واو، ناهید باشد .... و به معنی
# ~~خادم نیزآمده مرادف زوار...
# ~~و : مجمع الفرس : زاور - زهره باشد که او را بیدخت (
# ~~ستارهآ
# ~~زهره) نیز گویند .
# ~~مثالش شیخ اوحدی گوید :
# ~~به بام شاخ بر آمد گل ازسراچه باغ
# ~~چنانکه بر افق چرخ زاور وزاوش
# ~~ه مجمع الفرس وسه زاور در نسخه ما .
# ~~2- در اصل : (به چهار معنی بود" ، بعد از آن کاتب روی کلمیهآ
# ~~هار، عدد ((3" را توشته است .
# ~~3-در اصل : تیر و ماه، که از لغت فرس اصلاح شد.
# ~~مجموعة الفرس PageV00P104
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_105.png)

# ~~باب الراء
# ~~زنبر4 کلیمی بود یا مشکی ، که دو سوی چوب در آنبسته بود و
# ~~بدو، خاک و کل کشند، بهدوش دو کس . دقیقی کفت :
# ~~کنون کنده و سوخته خانههاتان
# ~~همه باز برده به تابوت و زنبر
# ~~زبگر1 : زبقر باشد، [ اسکمه بود2) به رومی فوسکه3 کویند .
# ~~زکور: بخیل بود و دزد، رودکی کفت :
# ~~چرخ فلک هر کز پیدا نکرد
# ~~چون تویکی سفله و دون و زکور
# ~~زریر : کیاه زرد است و کویند زرد چوبه است.
# ~~زغار : نعره و فریاد بود.
# ~~1- این ضبط اصلی است ؛ لیکن در برهان به صورت زابغر، زابکر،
# ~~زبغر، زبکر، آمده است . ه مجمع الفرس .
# ~~من کنم پیش تو دهان پر باد
# ~~تا زنی برگیم تو زا بگر
# ~~1- کاتب[اسکمه بود] را در حاشیه نوشته است احتمال میرودمصحف
# ~~(رودکی - لغت فرس)
# ~~شکمه باشد، چون شکم به معنی بطن وهم جزء ms051 بر آمده و آماس کرده ازهرچیزی
# ~~است ه ناظم الاطبأ و لغت نامه .
# ~~3- در لغت فرس : نوسکه آمده است ، در هر حال معلوم نشد، که
# ~~کدام صورت آن درست تر است .
# ~~7- در برهان : زغار، ژغار، ژغاره، ژخار، در پاورقی برهان :
# ~~( استاد هنینک کوید : 6268، فریاد ، هیچ همریشه در فارسی ندارد ،
# ~~ممکن است اسم سغدی 768 را بپذیریم که از کلمه سغدی 6865
# ~~نامیدن، فراخواندن - ناشی می شود." (نقل به اختصار) .
# ~~چنان ز عدل تو معمور و ایمن است جهان
# ~~شمس فخری - مجمع الفرس)
# ~~که بر نیاید هرگز ز هیچ سینه زغار
# ~~87
# ~~ه ژغار، در نسخه ما: PageV00P105
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_106.png)

# ~~88
# ~~زوارا  زندانیان را کویند.
# ~~زدور: زر ینه و سیمینه باشد.
# ~~ساغر: جام می را کویند.
# ~~سنار : آبی بود تنک، نزدیک کل که بیم بود که کشتی2 رابکیرد2.
# ~~سار3: به زبان ماوراء النهر ، چرخضت5 راکویند، آنک انکوردر
# ~~او کنند و به پای زنند و بیالایند جهت شراب یعنی چرس .
# ~~رودکی کفت:
# ~~از آن جان تو [ز] لختی خون رزده
# ~~سپرده زیر پای اندر سیا را
# ~~دیکر کاو آهن بود، زمین شکافنده .
# ~~سوسمار: جانوری است، بهتازی ضب1 خوانند. فردوسی کفت:
# ~~ز شیر شتر خوردن و سوسمار
# ~~عرب را به چائی رسید است کار
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- در صحاح الفرس : زوار - دو معنی دارد : اول زندانیان باشند .
# ~~دوم تیمار بربود؛ اعنی آنکه خدمت کسی کند، که محبوس بود.
# ~~2- در اصل: کسی
# ~~3- و یا همچنان کشتی باد سار
# ~~که لرزان بود مانده اندر سنار
# ~~(عنصری - مجمع الفرس)
# ~~4- در صحاح الفرس : سبار است . در پاورقی برهان کوید
# ~~از
# ~~ریشه ک به معنی لکد مال کردن) .
# ~~5- ه چرمحشت
# ~~-در اصل مصراع اول چنین است:
# ~~از آن حان تو لختی خون رز ده ، که از لغت فرس اصلاح شد .
# ~~7- در مقدمة الادب : ضبة - سوسمار . ج ضباب .

PageV00P106

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_107.png)

# ~~باب الراء
# ~~که ملک عجم را کند آرزو
# ~~نفو باد ، بر چرخ گردان تفو
# ~~مر : حکایت و سر گذشت را گویند. ms052
# ~~سمندر : مرغی بود که آتش اورا و پر اورا نسوزاند2 .
# ~~سغر : جانوری است، جمله اندام اوتیغ بود مانند خارپشت، هرتیغی
# ~~به درازی یک بدست باشد و چون آخود را بیفشاند یک یا دو-
# ~~تا4 از آن تیغ او مانند تیر ازاو جدا شود و از پس ، بر آن که
# ~~قصد او کند اندازد. بوشکور کفت :
# ~~چون رسن، کر زپس5 آمد همه رفتار مرا
# ~~به سغر مانم کز باز پس اندازم تیر
# ~~ستیر : شش درم ونیم بود . (نخ) : شش درم سنگ و چهاردانگ
# ~~89
# ~~1- السمر - افسانه کفتن. المسامرة - با کسی سمرکفتن ، (المصادر
# ~~زوزنی). السمر- الحدیث باللیل، (مقدمة الادب زمخشری).
# ~~سمردرست بود نادرست نیز بود
# ~~تو تا درست ندانی سخن مکن باور
# ~~2- به آتش درون برمثال سمندر
# ~~ب اندرون بر مثال نهنگان
# ~~3- در اصل : "خون) که از لغت فرس اصلاح شد و چند کلمه دیگر
# ~~ردکی - مجمع الفرس
# ~~نیز نقطه کم دارد مانند : تیغ و خارپشت .
# ~~3- در اصل : یک یا و دو تا، (تصحیح قیاسی است).
# ~~5- در اصل : کرربس.
# ~~6 - در فرهنگ رشیدی : استیروستیر - شش درم و نیم که چهار مثقال
# ~~و نیم بود ... در پاورقی برهان : هرستیر چهار درم بود، چنانکه سیصد
# ~~عنصری - لغت فرس) PageV00P107
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_108.png)

# ~~9
# ~~بود. فردوسی کفت :
# ~~خدنگی که پیکان او ده ستیر
# ~~سپهر : آسمان بود.
# ~~ز تر کش بر آهیخت کرد دلیر
# ~~سیهسالار : پیشوای لشکر را کویند.
# ~~سنگسار : [رجم کردن باشد]1.
# ~~شاکار، شاه کارا : بیکار باشد. کسائی کفت:
# ~~نکنی طاعت و انکه که کنی سست و ضعیف
# ~~شنار : شناو، باشد که در آب کنند . بوشکور کفت :
# ~~راست گویی که همی سخره و شاکار کنی
# ~~بدو کفت مردی سوی رودبار
# ~~شمشار2 : زرد فام درختی است2 بس بلند نبود، اما راست بود واز
# ~~به رود اندرون شد همی بیشنار
# ~~مجموعة الفرس
# ~~استیر هزار ودویست درم بود . در صحاح الفرس : ستیر - قسمی باشد: یکی
# ~~ستیر، شش درم و نیم به وزن مکه و خراسان و چهل ستیر یک من بود و ms053 نیز
# ~~ه لغت نامه :
# ~~1- معنی "سنگسار" را از لغت فرس افزودیم ، زیرا کاتب جلو آن
# ~~جز حرف (ع" چیز دیکری ننوشته بود.
# ~~2 در اصل : شاکار، شلکار.*
# ~~3 - شمشار :... شاخههای تازه را کویند که از درخت شمشاد بر آید
# ~~و برگ آن در نهایت سبزی و لطافت و طراوت و نزاکت باشد و از غایت
# ~~ناز کی میل به جانب زمین کند لهذا شعراآن را به زلف خوبان تشبیه
~~کردهاند،
# ~~(برهان).
# ~~4- در اصل : در حنس ، (تصحیح قیاسی است) .

PageV00P108

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_109.png)

# ~~باب الراء
# ~~وی پیشه وران آلات سازند که چوبی سخت است .
# ~~زینبی کفت :
# ~~فدای آن قد و زلفش که گویی
# ~~فروهشتست از شمشار شمشادا
# ~~شدکار : زمینی بود که دراو شخم3 بسیار زده باشند.
# ~~شیار : زمینی بود که آن را کاو آهن زده باشند . دیگر شغل خیر
# ~~باشد.
# ~~شخار : قلیه5 بود که صابون پزان به کار برند .
# ~~شمر : آبگیر و آبدان بود.
# ~~شرار: آشوب بود.
# ~~1- در فرهنکهای موجود : فروهشتست ازشمشاد، شمشار.
# ~~2- در تفسیر نسفی سورهآ دوم، آیهآ 71 : گفت می گوید گاوی باید
# ~~نرم ، نا کرده بکردن شد کاروآب ناکشیده . در تفسیر کمبریج، ج 1ص460
# ~~و أثاروا الارض ، و بگردانیدند زمین را از بهر کشت کردن، ای که شد یار
# ~~3- در اصل : تخم بسیار. در تحفة الاحباب : شدکار - زمینی باشد
# ~~که شد یار کرده باشند؛ یعنی شیار کرده و تخم انداخته، و شنکار نیز
~~کویند.
# ~~- درفرهنکثهای موجود معنی دوم برای شیار به نظر نرسید، ظاهرا
# ~~معنی دوم مربوط است به لغت (فیاوار"؛ زیرا : "فیاوار - شغل
~~خیر باشد".
# ~~- قلیه : خاکستری که از آن صابون میسازند، (ناظم الاطبأ).
# ~~در لهجهآ اسفرایین وجوین : "اشخار، شخار" را ازسوزانیدن
~~کیاهی که آنرا
# ~~شوره گویند، بهدست می آورند واز آن در ساختن کشمش و خشکانیدن انگور
# ~~6- در آنندراج : شرار به فتح اول وکسر آن آمده است وعربی است.
# ~~
# ~~9
# ~~کردند.
# ~~استفاده می کنند .

PageV00P109

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_110.png)

# ~~91
# ~~یور: نای رویین بود.
# ~~تکر : شکارا .
# ~~شور2 : دواست؛ یکی طعم نمک، ms054 و یکی مشغله2 باشد .
# ~~نست2: نشترر ک زنان باشد.
# ~~عنگ شیرد : خرعنگ بود.
# ~~عور7 : برهنهآ مادر زاد را کویند .
# ~~خنجار1: سرخی باشد که زنان برروی مالند و آنرا کلگونه خوانند9.
# ~~- اسم است از شکردن . در صحاح الفرس این بیت فردوسی را
# ~~شاهد آورده است:
# ~~جهاها ندانم چه بد کوهری
# ~~که پروردهآ خویش را بشکری
# ~~2- در اصل : شتور، که از فرهنگها اصلاح شد .
# ~~3- اصل : مشعله.
# ~~4- در اصل : (شست نشتر- رگه زنان باشد .) ، مؤلف یا کاتب
# ~~(شست نشتر" را یک لفت ، فرض کرده، وآن را با شنکرف نوشته است .
# ~~ما آن را با مراجعهآ به فرهنگها اصلاح کردیم . در برهان : شست - نیش و
# ~~نیشتر فصاد ورکزن باشد، و بهعربی مبضع خوانند . درمقدمة الادب :مبضع
# ~~نشتر، نیشتر رک زن وه شست شود .
# ~~ن - در فرهنکها : "عنک شیر" به نظر نرسید * در تحفة الاحباب:
# ~~""عنکر - آواز خر بود" و نیز مؤلف در جای خود عنگ را
~~آورده است که:
# ~~(عنک - نر خر بزرک بلند بودی."، بنا براین معلوم نشد این لغت
~~چیست]
# ~~ه عنک.
# ~~7- عور : مأخوذ از تازی، برهنه، لغت نامه و نیز ه کشف اللمغات
# ~~و فرهنک فارسی دکتر معین شود .
# ~~8- در اصل: به ضم اول لیکن در برهان و لغت فرس به فتح اول است.
# ~~9- لاله به غنجار، سرخ کرده همه روی
# ~~از حسدش خوید بر کشید از آن نیل
# ~~(کسائی - صحاح الفرس). ونیز ه لغت نامه .
# ~~مجموعة الفرس PageV00P110
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_111.png)

# ~~باب الراء
# ~~خر: دبهآ خایه بود.
# ~~فرفور: تیهو باشد.
# ~~فرخار : بتخانه و بت بود. بوالمثل کفت :
# ~~بت من جانور آمد شمنش بیدل و جان
# ~~فشار : در چیزی فروبردن بود، گویند در فشار یعنی در بر و درزن .
# ~~منم اورا شمن وخانهآ من فرخار است
# ~~فراوارا، (نخ) : فروار: خانهای باشد تابستانی بر بالا مانند کوشک.
# ~~فرخی کفت :
# ~~آن کن تو بدین وقت که کردی هرسال
# ~~هیاوار: شغل خیر باشد. عنصری کفت :
# ~~خزپوش و به کاشانه رو ازصفته و فروار
# ~~بهر ایشان بود فیا ms055 وارم
# ~~فرغر3 : جایی باشد که از آنجا آب رفته باشد و هر جائی پاره -
# ~~غم تان من به هردو بگسارم2
# ~~باره ای مانده .
# ~~کار و قیر : سیاهی بود.
# ~~1- در برهان : فروار، فرواره، فرواز، فروال، فرواله، فراوار.
# ~~2- در صحاح الفرس ، مجمع الفرس ، رشیدی و لفت فرس اسدی،
# ~~همین بیت را به عنوان شاهد آورده اند . در این فرهنگها : "مهر
~~ایشان بود
# ~~فیاوارم) ونیزه لغت نامه.
# ~~3- از فر (پیشوند)  غر، سانسکریت 4802ی، تر-
# ~~کردن، (از پاورقی برهان).
# ~~4- قار : این لغت از اضداد است ، چه در فارسی نسبت آن به چیزهای
# ~~سیاه و سفید هردو کنند .. (برهان) .

PageV00P111

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_112.png)

# ~~9
# ~~کشور: اقلیم باشد.
# ~~کنداورا : اسفهسالار ناباک و دلاور بود.
# ~~هنارا: خانه راکویند.
# ~~گوکنار : خشخاش بود. فرخی کفت :
# ~~کو کنار از بس فزع داروی بی خوابی شود
# ~~کیار: کاهلی بودا.
# ~~گر بر افتد سایهآ شمشیر او بر کو کنار
# ~~رگر: نام خدای است ، عزوجل . (نخ) : کامکار بود.
# ~~روگره : نام خدای است، کزوکر2 نیز همان بود. [دقیقی کوید]7:
# ~~1- در برهان، به صورت کندآور و گندآور آمده است ، در پاورقی
# ~~ر وان کگو دی هان منه صوانت هکید ادو گد ور کیده اسخ خود باد ش
# ~~[پسوند اتصاف) باشد، نه از کند (شجاع) * آور... به ذیل کنداور.
# ~~2- وآن شش روزی باشد که خدای تعالی عالم را بیافرید، (برهان).
# ~~در بهلولک : وآمنا شش ونک باشه کامه لیاوی عالحرر عالم وادبافیابومودنل
# ~~و بالجهبار فی الخرن البزدج
# ~~تاریخ ادبیات دکتر صفا ج
# ~~بدور الکأس کأس الخندریس
# ~~مجموعة الفرس
# ~~در برهان.
# ~~بهصورت جهبار به کار رفته است:
# ~~3- در تسخه بدل صحاح الفرس : "د: پس ، در حاشیه : از بس فزع
# ~~  الافا
# ~~پیش او دسنان همی زد بی کیار
# ~~رودکی - صحاح الفرس)
# ~~5 - اصل : کروکر، پاورقی برهان کوید: صحیح، گروگر است.
# ~~6- مصحف کروکر.
# ~~7- نام شاعر از لغت فرس اسدی است .
# ~~داروی".

PageV00P112

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_113.png)

# ~~باب الراء
# ~~چو بیچاره کشتند و فریاد جستند
# ~~ردر : درهآ کوه باشد . عنصری کفت :
# ~~برایشان ببخشود یزدان گرگر
# ~~خوارزم کرد ms056 لشکرش ار بنگری هنوز
# ~~یفر : به سه معنی بود. 1- پشیمانی. بوشکور کفت:
# ~~بینی علم علم تو به هردشت وکردری
# ~~مار را هر چند بهتر پروری
# ~~2- جائی باشد که در او دوغ و ماست کنند مانند تغاری. و
# ~~چون یکی خشم آورد کیفر بری
# ~~بعضی گفتهاند که جائی بود که در او دوغ گیرند وسوراخش
# ~~در بن باشد .اطیان کوید:
# ~~شیر عشاق2 به پستان در جغرات شد است
# ~~1 - در متن لغت فرس اسدی چاپ اقبال ، کروگر را در ذیل کرگر
# ~~چشم دارد که فرو ریزد در کیفر تو
# ~~آورده است، مانند : "گرگر نام خدای است و کروکر نیز گویند . دقیقی
# ~~کوید : چو بیچاره کشتند ...) لیکن در نسخهآ ما کروکر بدون واو عطف و
# ~~لغتی مستقل پس از گرگر آمده است ؛ بنابراین شعر دقیقی باید قبل ازگروکر
# ~~قرار گیرد، تا شاهد برای کرکر باشد . در پاورقی برهان این بیت ناصرخسرو
# ~~را برای کروکر شاهد آورده است :
# ~~فرزند تو امروز بود جاهل و عاصی
# ~~و تیز سه تحلیل اشعار ناصر خسرو.
# ~~فردات چه فریاد رسد پیش گروگر
# ~~2- نام شاعر از لغت فرس است .
# ~~3- در متن لغت فرس ، غاش است ، و به معنی کسی است که بسیار
# ~~عاشق باشد ، در نسخةآ ما، عشاق است ، المنجد کوید : العشاق و العشبق ،
# ~~95
# ~~الکثیر العشق .

PageV00P113

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_114.png)

# ~~94
# ~~3- مکافات بود.
# ~~اگر بد کنی کیفرش بد کشی
# ~~کدیور : آن کس که در خانه باشد از آنچ کد ، خانه است. (نخ):
# ~~نه چشم زمانه به خواب اندر است
# ~~برزکر. (نخ) : خداوند خانه باشد .
# ~~کنداور : مرد مردانه بود .
# ~~گنور3 : کندوله بود و آن چیزی است که از کل سازند مانند تنور،
# ~~دراز و فراخ و آرد کندم در آن کنند، [رودکی کوید:]
# ~~از تو دارم هرچه در خانه خنور3
# ~~کفشیر2: آلت رویینه و مسینه بود. عنصری کفت:
# ~~و از تو دارم آرد و کندم در کنور
# ~~ولیکن روانم ز تو سیر نیست
# ~~دلم چون دل تو ز کفشیر نیست ms057
# ~~1- این بیت در امثال وحکم دهخدا، با بیت دیگری بدون ذکر شاعر
# ~~بر ایوانها نقش بیژن هنوز
# ~~به زندان افراسیاب اندراست
# ~~2= این لغت تکرار شده است .
# ~~3ه بنقاک.
# ~~4 - نام شاعر از لغت فرس است .
# ~~5- در اصل : حنور، ونیزه خنور.
# ~~6- درمقدمة الادب : لحام - کفشیرگداز، کفشیر . در برهان: کفشیر-
# ~~بوره را کویند و آن داروئی باشد، مانند نمک که طلا و نقره و فلزات دیگر
~~را
# ~~به سبب آن با لحیم پیوند کنند، و بعضی گویند که قلعی وارزیز است ... و
# ~~بعضی ظروف وآلات مسینه وبرنج شکسته راگفته اند که مکرر لحیم کرده
~~باشند.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~آمده است : PageV00P114
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_115.png)

# ~~باب الراء
# ~~دیگر لحیم بود که روی گران کنند.
# ~~حکیم فاضل کامل ، شیخ بوعلی رحمه الله در باب معالجات
# ~~تفرق اتصال این را ذکر کرده است. و حکیم فاضل این
# ~~جمیع در کتاب تنقیح قانون که تصنیف کرده است ، در فصل
# ~~بیست و هشتم در معالجات تفرق اتصال این لفظ را آورده و
# ~~کفته کسه نام لحام روی کران است و این بیت به استشهاد
# ~~آورده است :
# ~~ملمک موروت، ملک کفشیر است
# ~~ملک مکسوب ملک شمشیر است
# ~~یعنی ملک موروث ، ملتحم ومتصل است و ملک مکتسب منقطع
# ~~یعنی این متحصل برابر آن منقطع است .
# ~~قنخر2 : جغد باشد .
# ~~کو : توان باشد یعنی قوت2، کویند توانا مردی است ، یعنی بقوت
# ~~است:
# ~~قوهر : نزاد بودا.
# ~~17
# ~~1- در اصل : بی نقطه است .
# ~~2-ه کوف و کوچ
# ~~4 - ملک آن باشد کو را به سخن باشد دست
# ~~4- زرش داد و گوهر به شکر قدوم
# ~~خن باشلعدسخ را به منر پاند کر
# ~~فرخی - مجمع الفرس)
# ~~رسیدش از کوهر وزاد و بوم
# ~~سعدی - مجمع الفرس) PageV00P115
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_116.png)

# ~~98
# ~~گاوسار : کرزی که سرش چون سر کاو باشد.
# ~~تنبدر : کاهل بسیار خوار بود. شاکر2 بخاری کوید :
# ~~برخود [مکن42 مسلط کفتار هر لتنبر
# ~~مناور: شهری است نزدیک چین که غلامان خوب روی از آنجا
# ~~هر کز کجا پسندد افلاک جز ترا سر ms058
# ~~رند.
# ~~مریار : به زبان یهلوی، مروارید بود.
# ~~مهرا : به سه معنی بود: یکی نام آفتاب است . دیگر محبت و
# ~~دوستی بود . دیکرنام ماه اواخرتابستان است، مهرماه گویند.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- ه کاورنگ. در مجمع الفرش : "کاوسار - یعنی گرز فریدون
# ~~که به صورت سرگاو بوده، چه سار به معنی سرباشد و بر هرگرزی نیز که به
# ~~آن شکل باشد نیز اطلاق کنند . حکیم سوزنی گوید :
# ~~که گاوسار فریدون به مار سار چه کرد2
# ~~تازیانه همی کرد شاه
# ~~2- برهان : لتنیر، لثنبان ، لتنبار.
# ~~3 اصل: ساکری:
# ~~4- افتادگی داشت که از لفت فرس اصلاح شد .
# ~~- ای حور فش بتی که چو بینند روی تو
# ~~یند خوبرویانبماه مناوری
# ~~حسروی - لغت فرس)
# ~~6 - در فرهنکهای موجود به دست نیامد .
# ~~7- در ساتسکریت ی42، اوستا وپارسی باستان *، پهلوی
# ~~م م.. ازریشهآ *4 سانسگریت آمده ، به معنی پیوستن ، (پاورقی
# ~~برهان). در وازه نامه مینوی خرد4 4ه مهر( دوست PageV00P116
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_117.png)

# ~~باب الراء
# ~~مندور: غمکین بود
# ~~مور : مورچه بود، به تازی نمل کویند .
# ~~نیورا : هزار باشد.
# ~~شهار: به معنی کاهش تن بود.
# ~~نساگمدار2 : تخمه بود؛ یعنی ناکوار .
# ~~ناهار : گرسنه بود، دیگر ناشتا باشد که هنوز چیزی نخورده بود .
# ~~نهمارا : چیزی عظیم را کویند ، اکر کار بود و اکر چیز دیگر.
# ~~رود کی کفت :
# ~~کنبدی نمهار بر برده بلند
# ~~نش ستون از زیرو نز برسرش بند
# ~~فساگوار5 : تخمه باشد .
# ~~نیمور: خرزه بود. سوزنی کفت7:
# ~~1- خداوندم نکال عالمین کرد
# ~~سیاه و سرنکونم کرد و مندور
# ~~2- مصحف است، صحیح آن بیور است ، که در جای خود مؤلف
# ~~منوچهری - دیوان)
# ~~اورده است سه بیور .
# ~~3- در اصل : نا لدار، که با مراجعه به فرهنکها اصلاح شد، وکلمه
# ~~9
# ~~
# ~~ازبسیار خخوردن مه ناکوار.
# ~~
# ~~-در نسخه بدل لغت فرس " ناکوار : تخمه باشد، یعنی امتلاء ه
# ~~ناکذار در بسخ فساخ
# ~~6- خرزه، بر وزن هرزه - آلت تناسلی باشد ... (برهان)
# ~~7- فرهنگدها این بیت سوزنی را نیز، شاهد آوردهاند:
# ~~علی صبیانکم یا ایها الناس
# ~~من این نیمور خود را وقف کردم ms059 PageV00P117
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_118.png)

# ~~100
# ~~که مر نبسور منزن خوش بدمفت اندربعیاد
# ~~نا به دست آورده باشی مار دست آموزرا
# ~~فسر : سایه کاه بودا.
# ~~والگر: پوستین دوز بود.
# ~~ویرا : فهم بود و محنت نیز کویند2.
# ~~هور : آفتاب بود.
# ~~هر : یخ بود . لبیبی کفت :
# ~~پیش من شعر ، یکی بار یکی دوست بخواند
# ~~زان زمان باز هنوز این دل من پرهسر امست
# ~~هار : سر کین آدمی باشد. سوزنی کفت :
# ~~کی اندر چشمهآ زهدان زنی دنبال ریش
# ~~خوی مردان گیر و لختی سبلت اندر هار زن
# ~~مجموعة الفرش
# ~~ه نسر:
# ~~2- واده نامهآ مینوی خرد، ص 14:232، ویر - هوش. در لهجهآ
# ~~کردی اسفرایین : بیر - حفظ ، بیاد داشتن:
# ~~چه افتاد ای عزیزان مر شما را
# ~~که شد یک بارتان یاد من از ویر
# ~~مجد همکر - رشیدی)
# ~~ه پاورقی برهان.
# ~~3 - در برهان، به جای محنت، ناله و فریاد آورده، آن گاه در
# ~~پاورقی این بیت را شاهد آورده است :
# ~~یا برون شو ز چرخ چون مردان
# ~~درنه باوای وای و ویر مباش
# ~~توضیح اینکه در این بیت کلمهآ "ویر" علاوه بر فریاد معنی
~~محنت و
# ~~غم را نیز می دهد.

PageV00P118

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_119.png)

# ~~باب الراء
# ~~[و دیگر رشتهآ مروارید بود]
# ~~مثریر : نیکو باشد و پسندیده .
# ~~هنجار : کسی بود که راه بگذارد و برابر راه رود3 . (نخ) : سامان
# ~~باشد.
# ~~خزدر : شیر را کویند.
# ~~10)
# ~~1- عبارت "و دیگر رشتهآ مروارید بود * را مؤلف قبل از
~~"هار"
# ~~ورده بود، ما آن را با مراجعه به فرهنگها تغییر مکان دادیم .
# ~~2- درواژه نامهآ مینوی خرد: *8648 ، زیبا ونیز ه پاورقی برهان.
# ~~2- در یاورقی برهان : مراد ... آنست که راه معمول را بگذارد واز
# ~~بیراهه که اقصر فاصله است برود .
# ~~7- هزبر: تازی است وجمع آن هزابر . ه مقدمة الادب. منتهی
# ~~الارب، اقرب الموارد، المنجد الابجدی .. درناظم الاطباء : هزبر ، مأخوذ
~~از
# ~~تازی - شیر بیشه ، ج : هزبران . این لفت در شعرمتنبی به معنی سخت
~~ودلاور
# ~~نیز آمده است :
# ~~لمن أدخرت الصارم المصقولا؟
# ~~معفر اللیث الهزبر بسوطه
# ~~ه المجانی ms060 الحدیثة ج3، ص 233.

PageV00P119

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_120.png)

# ~~آز: آرزو است .
# ~~از دنائت شمر قناعت را
# ~~افکرزا: جناک باشد.
# ~~همتت را که نام کردست آز1؟
# ~~رز2 قیمت مردم .
# ~~براز : زیبائی بود و زیبا. کویند برازا مردی است .
# ~~بفاز: چوبی بود که در وقت شکافتن چوب، در میان شق وی نهند تا
# ~~زود شکافته شود و کفشکران نیز در میان قالب کفش نهند .
# ~~بگماز: نبید بود2.
# ~~1- این بیت در کلیله و دمنه، باب شیر و کاو چاپ مینوی ص 62
# ~~آمده است. دربرهان قاطع : آز - به معنی آرزو و خواهش با ابرام وحرص
# ~~باشد در جمیع امور.
# ~~2- در فرهنگ های موجود، به نظر نرسید ظاهرا محرف انکرو یا
# ~~انکرواست ه کمرا و نیز ه جناک و خباک شود.
# ~~3- در فرهنگ صحایف ( المرقاة)، خطی آستانه که زیرنویس
# ~~تر کی دارد و نسخه ای قدیمی است ، لغت الدبس را به بکمز ترجمه کرده
# ~~باب الزاه
# ~~است . بنابراین کلمهآ بکماز یا بکمز ترکی است و نیز ه پاورقی پرهان.

PageV00P120

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_121.png)

# ~~باب الزاء
# ~~بخیزا: کمینکاه بود.
# ~~روزا : جامهآ پوشیدنی یا کستردنی کوناگون بود.
# ~~پروز : اصل باشد ، دیکر چون زهی اندر کشیده بود4.
# ~~برز5  بلند و بلندی بود و بالا.
# ~~دوز: هنوز باشد.
# ~~کیفوز7: مرغان را منقار باشد و جانوران دیکر را به معنی بیرون
# ~~دهن باشد و این لفظ مستعار است. سوزنی کفت :
# ~~به تن مانندهآ روباه مسلوخ
# ~~به سر مانندهآ تیفوز نسناس
# ~~1- در آنندراج : بخیز و نخیزهردوبه این معنی آمده است و ه نخیز.
# ~~2 اصل : بروز، که از برهان و لغت فرس اصلاح شد.
# ~~3- در برهان : پروز - اصل و نسب و نزاد را کویند.
# ~~بدو گفت من خویش گرسیوزم
# ~~- در دیباچهآ کلستان سعدی تحریر (700) چنین است : " درختانر
# ~~به شاه آفریدون کشد پروزم
# ~~به خلعت پروزی قباه سبز ورق در بر کرده ." ه نامهآ آستان قدس
~~شمارهآ *
# ~~دورهآ هفتم.
# ~~- اعراب آن اصلی است ، لیکن در برهان به فتح اولو به ضم آن
# ~~آمده است ms061 .
# ~~بوز مصحف نوز است وه نوز.
# ~~7- این لغت چون قبل از "باز" آمده است باید قاعدة بتفوز
~~باشده
# ~~لیکن در نسخه ، خیلی خوانا تیفوز آمده است ونیزدر فرهنکها به صورت :
# ~~تبفوز و بتفوز و پتفوز و در تحفة الاحباب تلفوز هم آمده است ، در هر
~~حال
# ~~این کلمه مصحف بتفوز می باشد. ه برهان وه تنفوز درهمین نسخهآ ما.
# ~~8 - در اصل : تیفور نشناس . این بیت یک جای دیگر شاهد برای
# ~~نسناس آورده شده است و در آنجا تبفوز است، که بتفوز به تقدیم باء نیز
# ~~نخوانده می شود. ه نسناس شود.
# ~~102 PageV00P121
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_122.png)

# ~~104
# ~~باز1: به چهار معنی بود: 1 - باز شکاری باشد .
# ~~کند باز رای صید ملخ
# ~~نکند شیر عزم زخم شگال2
# ~~- بازآوردن و باز کردانیدن بود3 .
# ~~باز آی کز صبوری و دوری بسوختم
# ~~ای غایب از نظر که به معنی برابری
# ~~4- ارش باشد ؛ یعنی کزدست . [شاکری بخاری کوید:
# ~~به چاه سیصد باز اندرم من از غم تو
# ~~عطای میر5 رسن ساختم ز سیصد باز
# ~~2- به معنی دیگر باره بود. سوزنی کفت :
# ~~باز باد اندر فتاد این سرخ سک تیفوز را
# ~~باز بتوان بر سر او مغز کردن گوز را
# ~~پز: سرعقبه1 بود. (نخ) : عقیبه باشد . [خسروانی کوید :
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1 ه یار شود.
# ~~2- زیر کلمهآ شگال نوشته است : "شغال بود* .
# ~~3- در صحاح الفرس گوید : باز - به معنی معاودت باشد ،اعنی باز
# ~~آمدن . در نسخهآ ما بیت شاهد، که مؤلف آورده است با (باز آمدن"
~~مناسبت
# ~~دارد نه جز آن .
# ~~4- نام شاعر از لغت فرس است .
# ~~5 - در اصل : عطای هر: که از لغت فرس اسدی اصلاح شد.
# ~~6 - اعراب متن به ضم اول است ، لیکن در برهان و لغت فرس به فتح
# ~~اول ، در برهان گوید : پژ - زمین پست و بلند و کوه و کثل را گویند و به
# ~~عربی عقبه خوانند .
# ~~7= در مقدمة الادب : عقبة - راه دشوار در کوه.
# ~~8- نام شاعر از لغت فرس است ms062 .

PageV00P122

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_123.png)

# ~~باب الزاء
# ~~سفر خوش است کسی را که با مراد بود
# ~~گر سراسر کوه و پژ آید اندر پیش
# ~~بار: رصدا و سر کزیت بود
# ~~هشیز: زر برنجین باشد.
# ~~دابرزا: باغبان را کویند.
# ~~لز1 : به دو معنی بود: 1- دندان کلید باشد. 2- مرغکی بود
# ~~ککوچک و لونش خشینه بود و نیک نتواند پریدن ، و بیشتر در
# ~~کلستانها باشد .
# ~~نفوز: به معضی تیفوز بود .
# ~~قحرة تکس بود.
# ~~جواز: سیر کوبه باشد و چون هاون چوبین بود که در او سیر وغیره
# ~~کوبند .
# ~~جغز : غوک باشد ، آنکه در آب بانگ زند قاص نیز گویندش .
# ~~108
# ~~ظ: رسد. در برهان به معنی حصه و رصدی است که میان اصناف
# ~~و رعایا قسمت میشود و به هر کس چیزی میرسد و رصد به صاد معرب آن
# ~~است .
# ~~2- در اصل : سرکذشت . که از لغت فرس اصلاح شد.
# ~~- در فرهنگها به دست نیامد ؛ این کلمه ظاهرآ مرکب است
~~از"باب"
# ~~یعنی لایق و شایسته و"رز".
# ~~1- در برهان "تز* به این دو معنی آمده است .
# ~~5 - ه تیفوز، و تتفوز مصحف بتفوز است .
# ~~حه تکس.

PageV00P123

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_124.png)

# ~~10
# ~~جلویز (نخ) جرویز: مفسد بودا . [طاهر فضل کوید:]2
# ~~روا نبودی زندان و بند بسته تنم2
# ~~اگر نه زلفک مشکین او بدی جلویز
# ~~خربیواز: مانند شب یازه بود .
# ~~خز به دو معنی بود: 1 - جامهآ ابریشمین باشد5.
# ~~پیغام زنی آر و همه جامهآ خز پوش
# ~~با مسخر گی همه، حلوای شکر خور
# ~~2- از خزیدن بود، به معنی لغزیدن.
# ~~عقل سوی درت خزان آید
# ~~راست چون بت پرست سوی بهار
# ~~ددیاز2: نعره بود.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- در اصل : سطبر، که از فرهنکها اصلاح شد . این لغت به -
# ~~صورتهای مختلف آمده است ؛ در برهان جلبیز، جلیز و جلویز. و ضبط آن
# ~~در تحفة الاحباب به ضم اول و درالصحاح العجمیة به کسر است .
# ~~2- نام شاعر از لغت فرس است .
# ~~3-در پاورقی برهان: روا نبود به زندان و بند ، بسته تنم .
# ~~2-ه شب یازه ms063 .
# ~~5 - در پاورقی برهان : معرب آن خز وقز، ونیزه لغت نامه .
# ~~4 - درفرهنگها : دنیاز، نیامده است ، در صحاح الفرس : دهاز ودر
# ~~نسخه بدلهای آن : رهاز و زاز و ذهاز و در فرهنگ قواس : دهاز ودر برهان
# ~~قاطع : دهار، دهاز، دهاژ، زهاز است :
# ~~فرخی بندهآ تو بر در تو
# ~~از نشاط تو بر کشیده دهاز
# ~~فرخی - لغت فرس) PageV00P124
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_125.png)

# ~~باب الزاء
# ~~راز4 به تازی طیان را کویند . دیکر کلک بودا.
# ~~راز: قبهآ خرمن بود از غلته.
# ~~زاز : به سه معنی بود: 1- بیهده کفتن بود. 2- کیاهی که آن را
# ~~در تره دوغ کنند . 3- سخولو زدن بود .
# ~~زیز : هوی و مراد و کام بودا .
# ~~شومیز: به معنی شیار بود.
# ~~شیز: کمان باشد .
# ~~طراز : علمد جامه و کارخانهآ دیبا و کار کاه شکریختن باشد .
# ~~1- در اصل نسخهآ لغت فرس چاپ اقبال نیز کلک بوده که مصحح، آن
# ~~را به صورت گلکار در آورده است . توضیح اینکه : چون لغت
~~"راز" درنسخهآ
# ~~ما و اقبال به دو معنی آمده است ؛ بنابراین نمی تواند معنی دوم گلکار
~~باشد
# ~~زیرا معنی اول آن طیان است ، و طیان نیز : گلکار و راز است . و نیز در
# ~~فرهنگها معنی مشترکی برای راز و کلک پیدا نشد . چنین به نظر می رسد که
# ~~اع  مو جدری
# ~~3= این لغت در صحاح الفرس : ریز وزیز است ، ودر لغت فرسو
# ~~نسخه بدل های آن : ریز و دیز وزیژ. ودر رشید و برهان: ریز وریژ،
# ~~به معنی کام و مراد است:
# ~~101
# ~~عبارت پس و پیش شده و در اصل اینطور بوده است : "راز - کلکار بود
~~که
# ~~به تازی طیان را گویند ."، همانطور که در مجمع الفرس و برهان آمده
~~است.
# ~~2 - معنی سوم برای ژاژ در فرهنگشهای موجود به دست نیامد ومعلوم
# ~~دیدی تو ریز وکام بدو اندرون بسی
# ~~باریدکان مطرب بودی به فر وزیب
# ~~ه در تفسیر نسفی : ریز آمده است .
# ~~5 - علم : نشان جامه و نار آن، (ناظم الاطبأ) .
# ~~رودکی ms064 - لغت فرس)
# ~~4- اصل : هو ومواد و کام، خوانده میشود.

PageV00P125

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_126.png)

# ~~108
# ~~لیوازرا : زغن باشد.
# ~~فرغرا : آن مقامی که آب در آنجا باستد و آب از آنجا زاید .
# ~~فغیاز2 : شاکردانه بود.
# ~~فراز: ضد نشیب بود .
# ~~فلرز : هرطعامی را کویند که به نواله بردارند.
# ~~عاز: آسا بودا.
# ~~فرز: کیاهی بود سخت تلیخ درد شکم را سود دارد.
# ~~راز5 : به کسرکاف حرکت دادن باشد به نازو کشی . (نخ): حرکتی
# ~~بود که ددان کنند از فربهی و ایمنی که به دیوانگان ماند، به
# ~~ترکی قودورمیش کویند . فردوسی کفت :
# ~~کرازان6 کرازان نه آگاه از این
# ~~که بیؤن نهاد است بر بورا زین
# ~~گراز : بهضم کاف به سه معنی بود : 1- خوک نر است . 2- بیلی
# ~~بود رسن اندر او بسته و به دو کس می کشند1 و خاک جویها
# ~~مجموعة الفرس
# ~~عو
# ~~2- فرغر : در باب الراء نیز آمده است، بنابراین مکرر است .
# ~~3- اصل : فعیاز، که از لغت فرس اصلاح شد .
# ~~ه آسا.
# ~~5 - ضبط کراز اصلی است، و ظاهرا گراز است از گرازیدن. در
# ~~برهان : کراز به کسر اول به معنی خرام وراه رفتن از روی ناز و غمزه
~~آمده
# ~~است و به همین معنی است گراز به ضم اول که از گرازیدن است .
# ~~6- گرازان جمع گراز، وهم مرادف گرازنده ؛ یعنی خرامنده ، فردوسی
# ~~به هردو معنی گوید : گرازان، گرازان نه آگاه ازاین ... (فرهنگ رشیدی).
# ~~7- بور : اسب سرخ رنگ را گویند، (برهان).
# ~~- اصل : می کنند ، تصحیخ قیاسی است .

PageV00P126

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_127.png)

# ~~باب الزاء
# ~~بدان پاک می کنند . و زمین و عمارت بدان راست می کنند ،
# ~~برزکران نیز دارندا . 3= کراز2 ، به تشدید راه مهمله کوزهآ
# ~~سرتنگ باشد به عربی سطیحة2 کویند.
# ~~مداز : تبش سخت باشد در تن و بیشتر زنان را باشد به گاه زادن .
# ~~فواز (نخ) کزاز : چوبی بود که بدان گاو و خر رانند5.
# ~~ریز : آن طعمه را کویند که بازان را دهند .
# ~~کانازا : بن خوشهآ رطب باشد .
# ~~کریز : آب باشد که در زیر زمین از چاه ms065 به چاه برند .
# ~~کشاورز: برزکر بود.
# ~~کزیز : حق و فریضه باشد .
# ~~109
# ~~1- بفرمود تا کارگر با کراز
# ~~بیارند چندی ز راه دراز
# ~~فرود آمد از اسب شاه بلند
# ~~شراعی زدند از بر کشتمند
# ~~فردوسی - برهان)
# ~~ن اام قواه ادو
# ~~ناظم الاطباء).
# ~~3- محرف گواز.
# ~~5 - دوستان را بیافتی به مراد
# ~~الارب، اقرب المموارد، و باوزفی برهان ص 1609.
# ~~3- سطیحة : توشه دانی که از دو چرم یا جز آن ساخته باشند،
# ~~سر دشمن بکوفتی به گواز
# ~~کوتی به کوازنرس
# ~~6 - در پاورقی لغت فرس : کنزو کناز و کاناز است و نیز برهان قاطع.
# ~~من بدان آمدم به خدمت تو
# ~~که بر آید رطب زکانازم
# ~~(رودکی - مجمع الفرس)
# ~~7- احتمال میرود، کزیز، که فقط در نسخهآ اساس لغت فرس آمده-
~~PageV00P127
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_128.png)

# ~~کروز طرب و شادی بود.
# ~~کوز : چفته1 و دوتا بود (نخ) : آسمان بود .
# ~~کازوکثر: به تازی احول بود.
# ~~کثر: خول2 را کویند.
# ~~گوز : به دو معنی بود : یکی جوز باشد و یکی بادی معیسن که آنرا
# ~~به عربی ضراط کویند. سوزنی کفت:
# ~~باز باد اندر فتاد این سرخ سک تیفوز را]
# ~~باز بتوان4 برسر [او] مغز کردن کوز را
# ~~اینجا کوز اکر به معنی جوز بود معنی آن بود که از سختی
# ~~چنان است که برسرش جوز توان شکستن و مغز جوز بیرون
# ~~آوردن. و اکر به معنی ضراط کیرند معنی آن باشد که چون
# ~~در آن موضع معیسن [نهند] به جای باد از آن مغز معیسن بیرون
# ~~آورد، وحمدان به زر در کیرد .
# ~~عماز : یکی دندان گرفتن بود . دیگر آن آلت است که زر گران و
# ~~مجموعة الفرس
# ~~*
# ~~است، صورت دیگری از کریز باشد ، چون در صحاح الفرس آمده است :
# ~~کریز = فریفته باشد" در پاورقی آن کوید: "فریضه"
~~(دهخدا)، در
# ~~حاشیه : فریسه ه ص 130 به تصحیح دکتر طاعتی .
# ~~1- در اصل : خفته .
# ~~2- در اصل : خوک. وخول مخفف خوهل است ، در برهان : خل-
# ~~کج و خمیده .
# ~~3- مصراع اول از بیت شاهد را مؤلف برای کلمهآ ms066 (باز" نیز آورده -
# ~~است ه باز.
# ~~4- در اصل : باز نتوان .

PageV00P128

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_129.png)

# ~~باب الزاء
# ~~آهنگران و روی گران بدان نقره و آهن و روی برند1 و مانند
# ~~ممقص2 بود و نعل بندان نیز دارند که بدان میخ از سم چهارپا
# ~~بدر کشند .
# ~~کناز2: بیل باشد.
# ~~ازها: احول را کویند .
# ~~لغز: فرو خزیدن باشد.
# ~~ماز: کاف بود.
# ~~مبارز: لفظی است عربی؛ برز یعنی بیرون رفت؛ براز5 بکسرباء
# ~~1- در اصل : پزند ، که از برهان و مقدمة الادب اصلاح شد.
# ~~2- المقص : ناخن پیرای حجام، (منتخب اللغة) . ونیز ه مقدمة-
# ~~الادب زمخظالیفص نه تاقاین
# ~~
# ~~د او کرد م ل ورم  ا (لیل عل د طوم اقال
# ~~در باور فی کو یلی ل ان ملفت فمامکه ضط آن وراو معلوم شی اقل کد اد
# ~~و  ا ا ا
# ~~آمده است : "بیل - نام میوه ای است در هندوستان شبیه به بهی عراق
~~." و
# ~~نیز برهان آورده است که : کنار - میوهای سرخ رنگ شبیه به عناب ؟ لیکن
# ~~از عناب بزرگتر است و در هندوستان بسیار می باشد و شیرین و نازک میشود،
# ~~وبه عربی آنرا سدر می کویند، و باز در برهان آرد: سدر - کنار را گویند،
# ~~و آن میوهای است معروف شبیه به آلوچه و در هندوستان بسیار است، و نیز
# ~~ه مقدمة الادب . از این مقدمات میشود نتیجه گرفت که کناز یا کناژ که
# ~~در چاپ اقبال است باید مصحف کنار باشد که نوعی میوهآ هندی می باشد و
~~بیل
# ~~هم همان میوهآ معروف هندی است .
# ~~3- این لغت تکرارشده است ه کاژوکژ.
# ~~- مصدرباب مفاعله است ازبرز : بارزه مبارزة و برازرا ، خرج الیه
# ~~فقاتله .

PageV00P129

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_130.png)

# ~~11
# ~~برون شدن است در جنگ . مبارز آن کسی است که جهت
# ~~جنگ بیرون رود .
# ~~میازا: دراز مکن .
# ~~هار : پیش رو گلهآ کوسفند بود چون ارکاخ2.
# ~~فار وفوز: درختی بود مانند درخت سرو.
# ~~هز : چیزی بدیع و عجیب بود.
# ~~ففیازشوز2 : شاکردانه بود .
# ~~دخیز : به معنی بخیز بوده.
# ~~1- از مصدر یازیدن، ms067 به معنی قصد کردن و دست به چیزیدراز کردن.
# ~~2-در المرقاة : القائد - نهاز . در مقدمة الادب : "کراز - نهاز،
# ~~بز پیشرو کله، بزی که شبانان رخت خود بروی نهند، بزنر پیش آهنگن ،
# ~~نخراز."، توضیح اینکه این لغت که به صورت نخراز آمده امت بانخری
# ~~ازیک ریشه است وهمین کلمه است که در فارسی تورفانی به صورت
~~ونخوین"
# ~~یعنی اولین آمده است .
# ~~3- ارکاخ، در لهجهآ ترکی جوین ارکگ یعنی حیوان نر به کار
# ~~میرود-
# ~~- نفیازنوز : در فرهنگها بهدست نیامد، ظاهرأ تفیاز، محرف ففیاز
# ~~است که در جای خود آمده است و"نوزه هم یا زائد است و یا اینکه
~~محرف
# ~~و نودارانی * است که در نسخه بدل لغت فرس آمده است مانند : "فغیاز
~~-
# ~~نودارانی و شاگردانه ومزودگانی باشد؛ (در حاشبه) : وزدران [ کذا] بود
# ~~و شاگردانه کویند و نودران نیز گویند و گروهی بغیاز کویند، ص 176*.
# ~~در فرهنگه قواس : فغیاز : نودارانی و مژدگانی و شاگردانه وعطای شعربود.
# ~~سه بخیز.
# ~~مجموعة الفرس PageV00P130
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_131.png)

# ~~باب الزاء
# ~~نهمازا : به معنیعظیم باشد و پیشرو، وبیشتردر کوسفندان استعمال
# ~~کنند .
# ~~دوز: هنوز باشد.
# ~~وازا: نواخختن دوست بود.
# ~~نیازا : سه کونه بود: دوست بود2، وحرص، و قحط.
# ~~هاز : به معنی متحیر و درمانده بود،
# ~~هرمز برجیس است.
# ~~یوز : به دو معنی بود؛ یکی آن سبع مشهور است که جهت شکار
# ~~کردن میدارند و از این سبب است که سگ کوچک را که
# ~~شکار از سوراخ بیرون می آورد یوزک کویند .
# ~~دیگر لفظی است که در اواخر سخن آورند، چنانکه گویند :
# ~~راه یوز و رزم یوز.
# ~~یوز5 : میان لب بالاو بینی بود.
# ~~113
# ~~1- در صحاح الفرس، نهمار و نهماز را به معنی عظیم وبیحد آورده،
# ~~لیکن معنی دوم در فرهنگهای معمول نیامده است و چنین مینماید که مؤلف
# ~~معنی نهاز را با نهماز درهم آمیخته است و نیز ه نهمار .
# ~~2 - از ریشهآ نوازیدن  نواختن ، که اسم است از آن ، (ازپاورقی
# ~~برهان)
# ~~3حه نیازی.
# ~~4 - همواره همیرو، سپس دانش ازیراک
# ~~نده بود ms068 آن آب که استاده بود هاز
# ~~- ظاهرأ مصحف پوز است ، و در فرهنگها یوز به این معنی به نظر
# ~~ناصرخسرو)
# ~~نرسید.

PageV00P131

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_132.png)

# ~~113
# ~~از1 : ارش بود که آن را کز خوانند و دیگر درازی و کوتاهی را
# ~~کویند.
# ~~مجموعهآ الفرس
# ~~- یاز - به معنی نمو کننده و بالنده باشد چه درختی که ببالدگویند
# ~~با زید ... و به معنی ارش هم آمده است ه برهان . مصحف باز است .
# ~~ه باز PageV00P132
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_133.png)

# ~~اسپریس: میدان بود. فردوسی کفت :
# ~~نشانه2 نهادند در اسپریس
# ~~باب السین
# ~~س : آسیا کردن بود.
# ~~س1: اش.
# ~~نتن انده سد سسن ب
# ~~سیاوش نکردایچ [ با کس مکیس]
# ~~1- در برهان : اسپ ریس، اس رس، اسپریز، اسپرز، سپریس.
# ~~در وازهنامهآ بندهشن نیز 25265 اسپرپس ، ص 31. و نیز ه پاورقی برهان.
# ~~2- اصل : فسانه، که از فرهنگها ونیز ازشاهنامه چاب مسکواصلاح
# ~~شد هج 3، ص89. درمتن چاب مسکو: نشانی و در نسخه بدلها : نشانها،
# ~~نشانه، آمده است .
# ~~برهان : اوستا رهن*وی ، دن اشک، بهلوی کم.
# ~~3 - " با کس مکیس" از قلم افتاده بود ، مکیس که ممالهآ مکاس
~~است
# ~~به معنی نهایت مبالغه کردن در کاری و معامله ای و طلبی ، (برهان).
# ~~4- ارس، در بندهشن چاب بنیاد فرهنگ، ص43، و نیز در پاورقی
# ~~5- در مجمع الفرس : پرواص و پرماص .
# ~~4- شعر از بوشکور وه لغت فرس اصدی.

PageV00P133

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_134.png)

# ~~11
# ~~کجا کوهر است نشناسیم
# ~~دخس: فروپزمردن بود از غمناکی ، وکم1 نیز باشد .
# ~~دست سوی دگر نپرواسیم
# ~~بلوس : فریبنده بود.
# ~~بدرجیس: ستارهآ مشتری بود.
# ~~پیوس: کوش داشتن بود. دیگر طمع باشد .
# ~~عنصری کفت:)
# ~~نکند میل ، بیهنر به هنر
# ~~پرگس5 : به معنی معاذ الله بود .
# ~~که پیوسد ز زهر طعم شکر؟
# ~~1- اصل: کبی، تصحیح قپاسی است.
# ~~2 - ددبلهان : بلوس، پلوس: چلواس ، لوس آمده است ، ودر نسخهآ
# ~~مجموعة الفرس
# ~~بالوس باشد ، یعنی به فروتنی و چرب زبانی با مردم باشد و حق آنست که در
# ~~لوس ایراد کرده شود.
# ~~3 - در برهان : پیوس و بیوس است. چون که کوش ms069 داشتن، به معنی
# ~~مراقب بودن، رعایت کردن، نگهداری کردن و انتظار داشتن و امثال آن آمده-
# ~~است لذا احتمال میرود که گوش داشتن در اینجا به معنی انتظارداشتن باشد
~~.
# ~~افسوس که عمر بر پیوسی بگذشت
# ~~اکنون چه خوشی وکرخوشی دست دهد
# ~~انوری - امثال وحکم ج2 ص 1056. و نیز ه جهانگشای جوینی،
# ~~ج1 ص 6 ، وصحاح الفرس .
# ~~7- نام شاعر از لفت فرس اسدی است.
# ~~5 ه پرکست.
# ~~ما نیز لوس آورده است . در فرهنگ رشیدی گوید: بلوس بالفتح، آنکه
# ~~دین عمر چوجان عزیزم ازسی بگذشت
# ~~صد کاسه به نانی چو عروسی بگذشت PageV00P134
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_135.png)

# ~~باب السین
# ~~درجاس : نشانهآ تیر بوکه در هوا نهاده باشند برسرچیزی بلند مانند
# ~~درنختی.
# ~~بخنسیس2: ترش ترش باشد، خاشاک خور (2).
# ~~ککس2 : دانهآ انگور بود .
# ~~چرس  چرحشت بود.
# ~~چایلوس: به معنی بلوس بود.
# ~~نخس : ریزههای کاه ، یا کاه وخاشاک بود و مردم فرومایه را بدین
# ~~معنی خس خوانند . [ ابوشکور کوید :]
# ~~به چشم تو اندر خس افکنده باد
# ~~خراس : خانه (ای) بود که درو آس کنند .
# ~~به چشم تو از باد رنج اوفتاد
# ~~داس : آن آلت بود که بدان کندم درو کنند .
# ~~داس و دلوس : اتباع اند و تفسیر آن به تازی قاش و قماش1 بود.
# ~~117
# ~~1- در صحاح الفرس آمده است : و عرب نیز برجاس کوید ، لیکن
# ~~صاحب کتاب الالفاظ الفارسیة المعریة ، احتمال می دهد که در اصل یونانی
# ~~است . ودراقرب المواردکوید : و فی ظن الجوهری انه مولد ، ج براجیس.
# ~~2- جز لغت فرس اسدی، در فرهنکهای دیگر به دست نیامد .
# ~~ه تکز
# ~~4- در اصل : جرس وه چرخشت و سبار.
# ~~5- اصل : جابلوس ونیز ه بلوس .
# ~~6 - در اصل : ریزهاکاه، ناکاه.
# ~~7- نام شاعر از لغت فرس اسدی است .
# ~~8- در منتهی الارب : قماش - متاع از هر جنس ... وهیچکاره ازهر
# ~~چیزی و مردم فرومایهآ ناکس و نیز ه اقرب الموارد .

PageV00P135

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_136.png)

# ~~118
# ~~دیس (نع) دی : به معنی قش بود.
# ~~دریواس: کرد بر کرد در بود یعنی چهار چوبهاش . دیگر آن آلت
# ~~بود ms070 که از چوب کنند و پس در بدان محکم کنند .
# ~~رودکی کفت :]2
# ~~دیوار و در یواس فرو کشت وبر آمد
# ~~رس: بسیار خوار وزودرو باشد، (نخ) کلوبنده بوده.
# ~~بیم است که یک باره فرو آید دیوار
# ~~سرپاس4: لختی باشد که جنگیان دارند، آلت حرب است.
# ~~سدکیس قوس و قزح باشد.
# ~~خرس : خشم و تندی بود.
# ~~7 - در ناظم الاطبأ : زودرو - مسافر ، سریع الحرکة وشتابان وبادپا.
# ~~بر سر تو زند همی سر پاس
# ~~7- در مجمع الفرس : سد کیس و سر کیس - قوس قزح را گویند،
# ~~عنصری = لفت فرس
# ~~فلک بنماید از تمثال سر کیس
# ~~یکی جاف جاف زود غرس
# ~~(رودکی - لفت فرس)
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- دبس، مصحف است.
# ~~ه فش
# ~~3 نام شاعر از لغت فرس اسدی است .
# ~~در نسخهآ ما راه زودرو مفتوح است .
# ~~5 ه ماکول
# ~~عدر اصل: سرباس .
# ~~تو چه گونه رهی که دست اجل
# ~~مثمالش شمس فخری کوید:
# ~~به هر سالی مثالی در گهش را
# ~~8 - کرنه بد بختمی مرا که فگند PageV00P136
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_137.png)

# ~~باب السین
# ~~هرناس : غافل بود و نادان طبع و درخواب شده1.
# ~~قلاس : لفظی است عربی ، یعنی کلاه دوز. سوزنی کفت :
# ~~کلاهی برسرش زیبا کلاهی
# ~~کیوس : خوهل بود، به عربی معوج کویند .
# ~~ندیده دست بردهیچ قلاس
# ~~کالوس : مرد خربط بود.
# ~~کوس : به دو معنی بود: یکی طبل بزرگ بود . سوزنی کفت :
# ~~درجد5 قرینشانم و، لیکن به کاه هزل
# ~~من کوس خسروانی و، ایشان دف و تنبگ
# ~~2- اصل : فلاس، که از فرهنکها اصلاح شد. در منتهی الارب:
# ~~فلاس - پشیز فروش . الفلاس : بائع الفلوس ای النقود النحاسیة، (المنجد
# ~~الابجدی) . کلاه دوز را، القلانسی گویند، (المرقاة ، ص62). درمنتخب
# ~~اللغة خطی آستانه چنین آمده است : القلاس - کلاه دوز و کلاه فروش وبحر
# ~~قلاس ، دریائی کف افکن . و نیز ه مقدمة الادب.
# ~~23_ در برهان : کبوس و کیوس آمده است، و در پاورقی آن گوید:
# ~~کهرمح خطی ناید زجوب های کبوس
# ~~شمس فخری - مجمع الفرس)
# ~~-،155 (تهرانی وکیلکی)، خخر ms071 و پفی که شخص
# ~~خوابیده کند، (پاورقی برهان) .
# ~~ردک فن، قورک، دود. ددلهه کردی اسقرایین لاکبری: برای
# ~~و کورک .
# ~~اگر زفوزین ناید شهی، مدارعجب
# ~~4 - آنندراج خربط را با طاء غلط میداند و میگوید صحیح آن
# ~~خربت است که به معنی ابله و احمق ... ه آنندراج. و در نسخهآ ماخربط
# ~~نیز آمده است .
# ~~4- در اصل : در حد .

PageV00P137

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_138.png)

# ~~12
# ~~دیگر آن باشد که دو کس فراهم رسند و به قوت تمام دوش
# ~~بر دوش زنند، چنانک آسیب قوی به ضعیف رسد .
# ~~فردوسی کفت :
# ~~زنا که بروی اندر افتاد طوس
# ~~تو کفتی ز پیل ژیان یافت کوس
# ~~کیسموس: بخشها باشد.
# ~~کمس جوب بود.
# ~~کناس : لفظی است عربی مراد سر کین کش است2. سوزنی کفت:
# ~~بخواهم کرد وصف سرخ کناس
# ~~ذوس : فروتنی بود و کسی را به چرب زبانی و لابه فریفتن .
# ~~چو کرد اندر دلم ابلیس وسواس
# ~~شامص : پای بسته و درمانده بود به شغلی که تتواند شدن، ونتواند
# ~~بودن .
# ~~مجموعه الفرس
# ~~1- کیموس : دوباره پخته و رسیدهآ غذا، (کشف اللغات).
# ~~2 - در فرهنگها ، کاس : خوک بود، فقط در نسخه بدل لغت فرس ،
# ~~چوب آمده است، ونیز ه پاورقی برهان.
# ~~3- الکناس : جاروب زن وجاروب کش،
# ~~*ه بلوس.
# ~~5 - در فرهنگهای تحفة الاحباب، کشف اللغات ، الصحاح العجمیة
# ~~و برهان : بامس و پامس است، ونامس به نظرنرسید، کذا فرهنکهای دیگر.
# ~~فرهنگ رشیدی گوید : "مس ، بندی که بر پای مجرمان نهند ... و با مس
# ~~یعنی کسی که به جائی متعلق و مقید شده باشد که نتواند از آنجا رفت ...
# ~~فردوسی گوید:
# ~~هنر زان ایرانیان است و بس
# ~~بدارند شیر ژیان را به مس" PageV00P138
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_139.png)

# ~~باب السین
# ~~نسناس1: لفظی است عربی و او جنسی بود از آفرینش که جستن-
# ~~ند، هریکی از ایشان بر یک پای. سوزنی کفت :
# ~~به تن مانندهآ روباه مسلوخ
# ~~به سر مانندهٔ‌ تبفوز2 نسناس
# ~~نس : به دومعنی بودهآ یکی پیش دهن حیوانات است. سوزنی کفت :
# ~~تا چند نهی آن نس تو ms072 بر نس من
# ~~دیکر، بیرون بود و درون دهن .
# ~~وسواس5 : لفظی است عربی، وسوسه حدیث نفس است، و نسبتش
# ~~به شیطان نیز کنند . قوله تعالی : فوسوس لهما الشیطان.
# ~~هراس: بیم و ترس بود.
# ~~1- راجع به نسناس اقوال مختلفی ذکر شده است که آوردن تمام آن
# ~~اقوال ضرورت ندارد:
# ~~مرحوم قزوینی در یاداشتهایش گوید : " بایستی مقصود قدما از این
# ~~کلمه جههونن بوده است که قسمی از سودان است بسیار بسیار کوتاه و بعینه
# ~~مانند میمون براعا لی اشجارزندگی می کنند و از درخت به درخت ... می
~~پرند
# ~~و بدنشان بر از پشم و مو است و بسیار بسیار لاغر." (ج7، ص4
# ~~و نیز ه چهارمقاله چاب دکترمعین ص 14 و 15 ولغت نامهآ دهخدا وتحلیل
# ~~اشعار ناصر خسرو.
# ~~دراصل : به تقدیم باء نیز خوانده میشود ، این لغت درباب الزاء
# ~~هم آمده است.
# ~~2- در اصل : نس ، به فتح اول است ، لیکن در شعر شاهد (نس)
# ~~بضم است.
# ~~4- دراصل : "دیکر بیرون سرون بود" که از لغت فرس اصلاح شد.
# ~~- ألوسواس : وسوسه کننده و آواز پبرایه ، منتخب اللغة خطی
# ~~آستانه، ص 243.
# ~~- سورة الاعراف، 7 آیهآ 19.
# ~~12 PageV00P139
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_140.png)

# ~~آذرنخش (نخ) آزرخش : ساعقه بود.
# ~~آغالش : کسی را برباد دادن بود .
# ~~یش2: به معنی بیاشام و در آشام بود .
# ~~رش2: کز دست بود .
# ~~پریش : چون فروفشاندن3 بود از هم چیزی را و باز پاشیده نیز گویند.
# ~~بیش بند اهنین بود یا رویین که به مسمار زنند برصندوق .
# ~~باب الشین
# ~~1- آزرخش تحریف آذرخش، (برهان، پاورقی) ه آذرخش.
# ~~2- در برهان : آغالش- مردم را به خصومت افکندن و تحریص نمودن
# ~~به جنگ.
# ~~3- در اصل: اکیش. در پاورقی لغت فرس : " آکیش و گیش000).
# ~~ین وازه به صورت آغیش نیز به کار رفته است ه پیشاهنگان شعر پارسی ،
# ~~39
# ~~ه باز.
# ~~5 - اصل : فرونشاندن، که از لغت فرس اصلاح شد .
# ~~نیک ماند خم زلفین سیاه توبه دال
# ~~نیک ماند شکن جعد پریش تو به جیم
# ~~فرخخی - لغت نامه PageV00P140
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_141.png) ms073

# ~~باب الشین
# ~~وزش: عدربودا.
# ~~پرخاش: جنک جستن بود.
# ~~پیلغوش : کلمی است از جنس سوسن که آن را سوسن آزاد خوانند
# ~~و بر کناره، نقطهآ سیاه دارد.
# ~~پزوهش : تفحص کردن باشد.
# ~~پپاداش : جزای نیک باشد .
# ~~ترکش : تیردان باشد.
# ~~کش : تیشهآ بزر ک بود .
# ~~کوش : به پهلوی طاقت بود .
# ~~جالوش: غلغله و مشغله باشد.
# ~~1- عبارت در اصل "معروف شده بحلی" ، و قبل از پوزش نوشته-
# ~~شده بود، ما از آوردن آن صرف نظر کردیم؛ یعنی در متن اینطور بود :
# ~~12
# ~~((0.، زنند برصندوق معروف شده بحلی پوزش عذر بود. م .
# ~~2= اصل : برخاش.
# ~~به صد کاروان اشتر سرخ موی
# ~~همه هیزم آورد پرخاش جوی
# ~~(فردوسی - لفت فرس
# ~~3= به معنی مطلق مکافات وجزا ازخیر وشر است ؛ در تفسیر کمبریج ،
# ~~ج اول ص149 : که مؤمنان می گفتند که قیامت خواهد بود و پاداش نیکی و
# ~~بدی. و نیز درپاورقی برهان این بیت اسدی را آورده است :
# ~~یلو لهمال باز ؛ باداش نخویش
# ~~4- در فرهنگها خلالوش به معنی غلغله و مشغله است ، که در همین
# ~~نسخه نیز آمده است، و جالوش در فرهنگ های موجود به نظر نرسید ظاهرا
# ~~تا خلق جهان را بفگندی به خلالوش
# ~~(رودکی - لغت فرس)
# ~~
# ~~فاست
# ~~و حل اسرخ اندر خطی بکشیدی PageV00P141
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_142.png)

# ~~121
# ~~خواش : به دومعنی بود:1- خراشیدن بود20 به معنی آخال بود.
# ~~خوش: به دو معنی بود: 1- به معنی خشک است .2 به معنی
# ~~خحشوا بود.
# ~~خخش2 : چیزی است که به گردن اهل فرغانه و ختلان2 بروید، چون
# ~~بادنگانی5 و درد نکند .
# ~~خلالوش : چون جالوش بود .
# ~~خنده خریشا خندیدن و چون مسخره بود.
# ~~1- لغتی در خشک. در باب اول بوستان ، حکایت 12 آمده است که:
# ~~بخوشید سر چشمههای قدیم
# ~~نماند آب جز آب چشم یتیم
# ~~و نیز ه پاورقی برهان.
# ~~2ه خشو.
# ~~3- این لغت در برهان : خجش، جخش ، چخش : خجج ، جخج
# ~~آمده است .
# ~~از گردن او جخش در آویخته ، گویی
# ~~یکی است پر از باد، در آویخته از بار
# ~~الببی - مجمع الفرس)
# ~~در ms074 مقدمة الادب زمخشری کوید : سلعة = دامغول ، خو کک ، خوک ،
# ~~چخج. در برهان ، خوک را به همین معنی مذکور آورده است و گوید:
# ~~کرههائی را نیز گویند که از زیر گلوی مردم بر می آید و به عر بیخنزیر
# ~~می گویند و جمع آن خنازیر است." ، و هم اکنون در لهجهآ اسفرائین
~~آن را
# ~~در نفرین کردن به کار می برند و می کویند ، ای خنازیر گرفته
# ~~- اصل : بوغانه وخقلان.
# ~~5 - اصل : بادگانی؛ از لغت فرس اصلاح شد .
# ~~6=ه جالوش .
# ~~7- اصل : خنده خویش . درفرهنگهای موجود: خند خریش، خنده-
# ~~مجموعة الفرس PageV00P142
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_143.png)

# ~~باب الشین
# ~~خدیش : کدبانو بود به خانه .
# ~~درخش : برق زدن بود. [ فردوسی گفت :
# ~~درخشیدن ماه چندان بود
# ~~2
# ~~که خورشید تابنده پنهان بود
# ~~درفش: علم بود. فردوسی گفت :
# ~~ز بس گونه گونه سنان و درفش
# ~~دخش : ابتدا کردن کار بود.
# ~~سپرهای زرین وزرینه کفش]
# ~~رش: پیمودن زمین بود و جامه.
# ~~رخش: سه گونه بود: 1- نام اسب رستم است. فردوسی کفت:
# ~~پی رخش رستم نماند نهان
# ~~7- عکس بود. 3- قوس وقزح بود2 و نیز کویند رنگی
# ~~چنان بارهآ نام دار جهان
# ~~1
# ~~خریش ، وخنده ریش آمده است ه صحاح الفرس ، مجمع الفرس، برهان
# ~~لغت فرس و نسخه بدلهای آن.
# ~~ای کرده مرا خنده خریش همه کس
# ~~ما را ز تو بس جانا، ماراز توبس
# ~~فرخی - صحاح الفرس)
# ~~- ما نام فردوسی را به واسطهآ اینکه ازقلم افتاده بود ، برمتن اضافه-
# ~~کردیم .
# ~~1- این بیت را از متن لغت فرس افزودیم .
# ~~2- میغ چون ترکی آشفته که تیر اندازد
# ~~برق تیراست مراو را و مگر رخش کمان
# ~~فرالاوی - صحاح الفرس و لغت فرس).

PageV00P143

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_144.png)

# ~~12
# ~~است میان سیاهی وبور، و اسب رستم آن رنگ داشته است .
# ~~روش  سخت دل بود.
# ~~زوش : تند و سخت طبع وزود خشم بود .
# ~~زاوش (نخ) زواش: نام ستارهآ مشتری2 است .
# ~~سروش : جبرئیل و فرشته بود. فردوسی کفت :
# ~~به فرمان یزدان خجسته سروش
# ~~مرا روی بنمود در خواب، دوش
# ~~شخض : به معنی ms075 خزیدن بود که اصل آن خز است. کویند بشخشیده
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- روش : تند خوی و بد خلق ، (برهان).
# ~~2- در برهان : روش به فتح اول و ثاتی نیز به معنی راوش آست.
# ~~3- در مقدمة الادب : مشتری - برجیس است. ودر نسخهآ ما، هرمز
# ~~   رصر
# ~~4- درویسیردگزارش استاد پورداود، ص 171: مهر وسروش ورشن
# ~~را ازایزدان مزدیسنا می داند . درواژه نامهآمینوی خرد، ص174 1د. 5د2
# ~~سروش : ایزدی که پس از مرگ، همراه با بهرام و (وای به" روان را تا
# ~~پبل چینود همراهی می کند و به همراهی مهر اذ روان شفاعت می کند. و نیز
# ~~رجوع شود به وازه نامهآ بند هشن ص 201. در پاورقی برهان ، ص 1133
# ~~گوید . وهم در کتب متأخر زرتشتی و فرهنگهای فارسی ، سروش پیک ایزدی
# ~~و حامل وحی خوانده شده، ازاین رو در کتابهای فارسی او را با جبرائیل
# ~~سامی یکی دانستهاند .

PageV00P144

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_145.png)

# ~~باب الشین
# ~~یعنی بخزید.
# ~~غاش : عاشق تمام باشد و به غایت فتنه شده.
# ~~نخاوش : آن خیار باشد که از برای تخم بگذارند تا بزرگ شود و
# ~~تخم او برسد.
# ~~خوش : چوبی است سخت که سپاهیان تیر و خنیاگران زخمه سازند.
# ~~فراش1: بربالا بردن بود.
# ~~مقصود کاخ وصفته و ایوان نگاشتن
# ~~یعنی سر به فلک بربردن.
# ~~کاشانههای سر به فلک برفراشتن
# ~~فش : مانند بود، کویند نورفش .
# ~~فهاش : معروف (است) وپراکنده بود.
# ~~کربش و کردیش5: جانوری است چون مار کوتاه ولیکن دست و
# ~~بای دارد
# ~~ز گردن بشخشد هم از بامداد
# ~~127
# ~~1- کلیمی که خوامد ربودش یاد
# ~~2- خویشتن دار باش و بی پرخاش
# ~~
# ~~3 - گویا مقصود مؤلف فراشتن است نه فراش .
# ~~4- مصراع اول که شاهد برای کاخ - بدون ذکرشاعر - درباب الخاء
# ~~آمده است ، در این جا نیز افزوده شد.
# ~~5 - کز بیش ، نیز خوانده میشود . ه کرفشه و کرباشه .
# ~~هیچکس را مباش عاشق غاش
# ~~ودکی - رشبدی) PageV00P145
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_146.png)

# ~~128
# ~~گرزش : تظلسم بودا .
# ~~کش : نازان و شادمان باشد و مبارک. فخر جرجانی کفت :
# ~~شبت خوش باد و روزت ms076 همچو شب خخوش
# ~~کش2 : بغل بود ، زیرکش2 یعنی زیر بغل .
# ~~مهت کش باد وسالت همچو مه ، کش
# ~~لوش : کز (دهان)3 باشد.
# ~~مخریش : یعنی مخروش و مخراش، خروشیدن غلبه کردن2 بود.
# ~~خراشیدن ریش کردن دلها و غیر آن باشد .
# ~~مراش5 : قی باشد.
# ~~نش : بزرک همست بود.
# ~~دفراش: هراش بود.
# ~~1- در پاورقی مجمع الفرس چنین آمده است : استاد دهخدا کلمهرا
# ~~مصحف کزرش  کزارش دانسته است .
# ~~2- در اصل : کس .
# ~~3 - اصل : کز باشد، که از فرهنگهای موجود اصلاح شد . فرهنگ
# ~~رشیدی این بیت را نیز از فخری آورده است.
# ~~کی دو بیند البته دیدهآ احول
# ~~4- در فرهنگهای موجود، خروشیدن به معنی بانگ زدن ، فریاد کردن
# ~~سخن کج آید بیهیچ شک ز لهجهآ لوش
# ~~با ناله و زاری است وخروشیدن به معنی غلبه کردن به نظر نرسید . ه
~~برهان،
# ~~صحاح الفرس ، مجمع الفرس " لغت نامه و ناظم الاطبأ .
# ~~5- در برهان : مراش و هراش .
# ~~6 - این لغت به این شکل در فرهنگها به دست نیامد، ظاهرا محرف
# ~~هراش است که به معنی قی کردن :
# ~~ازچه تو به نکند خواجه که هرجا که بود
# ~~قدحی می بخورد، راست کندزودهراش؟
# ~~(شهید - لغت فرس)
# ~~مجموعة الفرس PageV00P146
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_147.png)

# ~~باب الشین
# ~~نش به معنی تش بود.
# ~~نیایش: دعا و آفرین بود و زاری کردن در نماز.
# ~~یوش : خروش باشد که از کریستن خیزد، نرم نرم . دیکر به معنی
# ~~نیوشه بودا . دیکر شنیدن بود .
# ~~دوش: بازهر بودا.
# ~~وغیش : بسیار بود و انبوه و این لفظ بر مال و پیشه2 و هرچه کویند
# ~~شاید5.
# ~~وخش : نام شهری است .
# ~~هوش : به زبان پهلوی هلاک بود. فردوسی کفت :
# ~~- در فرهنکها ، نش که به معنی تش ( تیشه بزرگ) باشد به نظر-
# ~~نرسید.ه تش.
# ~~ه نیوشه.
# ~~3= گشاده سخن کس نیارست کفت
# ~~که نشیند کس نوش بازهر جفت
# ~~4- در اصل : بیشه.
# ~~فردوسی - پاورقی برهان)
# ~~5 - جمال دولت و دین آنکه کرد بار گهش
# ~~ز نصرت است تزاحم ز دولت است و غیش
# ~~6 - صورة الارض چاب ms077 بنیاد فرهنک کوید:
# ~~شمس فخری - مجمع الفرس)
# ~~شهرهای ختل عبارتند از : هلاورد و لاوکند که دو شهر (وخش" اند،
# ~~ص 181. وبرهان قاطع نیزوخش را از ولایت بدخشان وختلان میداند و نیز
# ~~رجوع شود به پاورقی برهان . صحاح الفرس کوید : وخش - نام شهری است
# ~~از تر کستان. شاکر گوید:
# ~~به گامی شمرد از خطا تا چگل
# ~~به یک تکث دوید از بخارا به وخش
# ~~2 PageV00P147
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_148.png)

# ~~ورا هوش در زاولستان بود
# ~~صندوقها و درها زنند و به مسمار بدوزند .
# ~~یش: صندوق زرینه بود. (نخ) : بندی بود اهنین که بر رو
# ~~به دست ستم هور دستال بود
# ~~1- در شاهنامه چاب مسکوج 6 ص 220 مصراع دوم : به دست تهم
# ~~پور دستان بود. نسخه بدل آن : به چنگ یل. به چنگ بد .
# ~~2ه بش . دد فرهنگدهای موجودیش به معنی بش نیامده است
# ~~و ظاهرأ مصحف است .

PageV00P148

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_149.png)

# ~~اب الصاد
# ~~اص1 : چفز باشد .
# ~~- قاص :... غوک را گویند که وزق باشد، (برهان).

PageV00P149

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_150.png)

# ~~خربط1 : طرار2 و ابله2 باشد.
# ~~اب الطاء
# ~~1- خربط : ابله ونادان باشد ، (صحاح القرس) . کویا خربط
# ~~(- خربت) به معنی ابله ، در معنی مجازی آن بکاررفته است ، زیرا معنی
# ~~حقیقی خربط، بط بزرک است . سنایی کوید :
# ~~مردکی عشوه ساز و عشق پذیر
# ~~که خربط به معنی مجازی آن یعنی ابله استعمال شده است . ه مثنویات
# ~~خربطی ریش کاو و غتفره کیر
# ~~حکیم سنائی، ص 165 چاپ دانشگاه
# ~~1- اصل : طوار، که از فرهنگ ناظم الاطباء اصلاح شد ، چون در
# ~~نجا آرد که : خربط -... مرد حیله باز بیدیانت.
# ~~3- اصل : آبله .

PageV00P150

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_151.png)

# ~~آروغ1: بادی بود که از سینه و حلق بر آید .
# ~~آمیغ : به معنی امیزش بود.
# ~~آمرع2: قدر باشد و قیمت.
# ~~آزیغ3 : سردی باشد که از کسی در دل کسی افتد .
# ~~بدالغ4: قدح و سرو[ی] گاو بود که بدان آب و شراب میخورند،
# ~~و سودی و چود
# ~~باب الغین
# ~~1- اصل : ازوع، امیغ، آمرع، آریغ
# ~~2- نداند دل، آمرغ پبوند دوست
# ~~بدانگه که با ms078 دوست، کارش نکو است
# ~~(بوشکور - مجمع الفرس)
# ~~3- آه از غم آن نگار بد مهر
# ~~کازیغ ز من به دل گرفته
# ~~خسروانی - مجمع الفرس)
# ~~4- ه یالغ. ودر پاورقی لغت فرس کوید: یالغ - ظن چنان است
# ~~که از نام ترکی است ، اما طاسی چوبین باشد که بدان سیکی خورند ...
# ~~5 = کلمهآ کلاجوی که به معنی پیا له است از قلم افتاده بود، از لغت فرس
# ~~هان تا قدهی کوش به اوار دف و جنات
# ~~اصلاح شد . فرهنگ رشیدی این بیت عمید لومکی را برای کلاجو - به معنی
# ~~بیاله، شاهد آورده است:
# ~~هان تا نکنی رای صراحی و کلاجو PageV00P151
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_152.png)

# ~~133
# ~~وع : جنسی است ازهیزم ، چوبی سخت بود.
# ~~یغ : سه کونه بود: 1- تیزی کارد و شمشیر بود20- پرتوشعاع
# ~~ماه و آفتاب بود. 3- سر کوه بود.
# ~~شغ بت بود.
# ~~جناع : تنبوک2 را گویند، به تر کی تبنکو3 گویند که درزین بندند.
# ~~نخ) : تبتوک باشد.
# ~~درع5 : آن سد باشد که ازپیش کنند تا [ آب] بگردد .
# ~~راع : دامن کوه بود به جانب صحرا.
# ~~زیغ : بساطی بود از کیاه یا حصیر بافته یا از دوخ.
# ~~1- در پاورقی برهان ص 49 د گوید : بعضی مخقان گفته اند که چون
# ~~در فارسی ثاء مثلثه تیاید این لفظ فغ به قاء است، "غیاث
~~اللغات". وبرخی
# ~~کفته اند که در لغات فارسی جز ارثنکث وثغ، ثاء نیامده.
# ~~2- در برهان تنبوک و تنبک - به معنی جناغ زین آمده است که دامنهآ
# ~~زین و تسمهآ رکاب باشد .
# ~~3ه تبنکو.
# ~~*- ظاهرا مصحف تنبوک است .
# ~~5- ه ورغ. رشیدی درغ آورده است و گوید صحیح ورغ است
# ~~و در مجمع الفرس نبز درغ آمده است . در پاورقی برهان آرد: مانسکریت
# ~~ر، بر گردانده ...
# ~~دل برد و مرا نیز به مردم نشمرد
# ~~گفتار چه سود است که درغ آب بیرد
# ~~در لهجهآ اسفرایین ، برغ است .
# ~~فرخی)
# ~~مجموعة الفرس PageV00P152
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_153.png)

# ~~باب الغین
# ~~سماروع : منیتر1 بود، به ترکی اشک گویکی گویند. و آن نباتی
# ~~بود که اندرجای نمگین ms079 روید، چون پهلوی چاهها و گرمابهها.
# ~~و از زمین اندک بلند شود و سرش پهن شود، گرد مانندقرصی
# ~~و روی آن قسین بودتمام، و ساق او سپید بود، و آنچ در
# ~~شورستان روید و آنچ در جای نمگین روید . دیگر : کاریز
# ~~باشد.
# ~~تیغ3 : آسمانبود. و دیگر بالابود. و دیگر به معنی ستیخابود.
# ~~نونع5 : سنگی شدن دست و پای باشد و آن را به ترکی اویشتی و
# ~~به عربی جدرهٔ‌ گویند. (نخ) : آن گوشت بود که دردست
# ~~وپای سخت شده باشد ، چون چرم ستبری باشد در پوست .
# ~~1- این کلمه در اصل به همین شکل مضبوط است ومعلوم نشد چیست؟
# ~~2-در ناظم الاطباء: قس - واله و شبنم .
# ~~3 حه سیغ و ستیخ. لغت فرس ستیغ دا درذیل وازهآ ستیخ اورده-
# ~~ بای برا ا      است
# ~~5- در فرهنگهها شوغ آمده است، ظاهرا متن مصحف است ، و نیز
# ~~135
# ~~است .
# ~~سغدی 56، سرپا ، مستقیم، اگر ستیغ را از ریشهآ 4ک ، ایستادن بدانیم
# ~~صل سغدی آن مورد اطمینان خواهد بودو *چ(1 پسوند صفتی است ...
# ~~1103
# ~~ه شوغ در شوغه.
# ~~6- در اصل : جذر. و در مقدمة الادب، جدری - آبله ، داه یتقوب
# ~~منه الجلد .

PageV00P153

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_154.png)

# ~~13
# ~~سیغ1 راست بود. (نخ) : زندان بود .
# ~~سیریغ : خوشهآ انکور بود.
# ~~ستانع : اسب زین ناکرده بود. دیگربه معنی سترون2 باشد.
# ~~نغ : سرو[ی] کاو بود. [فردوسی گوید:
# ~~به بازی وخنده کرفت و نشست
# ~~شغ گاو و دنبال کرگی به دست
# ~~شتاع : به معنی ستاغ باشدد.
# ~~فغ ]: اول، معشوق بود. دوم، به عبارت فرغانیان صنم و
# ~~1 - در متن لغت فرس ، چاپ اقبال نیز سیغ به همین معنی آمده است،
# ~~
# ~~توضیح اینکه برهان ، مجمع الفرس ، رشیدی : سیغ را به خوب ونغز ونیکو
# ~~معنی کردهاند، و ستیغ را به معنی راست و بلند.
# ~~در مجمع الفرس این بیت را برای معنی سیغ شاهد آورده است :
# ~~سوک ماتم ، سرشک آب نظر
# ~~سیغ نغز ر، حکایت است سمر
# ~~بنا براین سیغ به معنی راست ، باید صورتی محرف از ستیغ ms080 باشد ونیز
# ~~ه شرح ستیغ شود.
# ~~3- در اصل : ستودن، که از فرهنکهای دیگر اصلاح شد.
# ~~4- نام شاعر از لغت فرس است .
# ~~مجموعة الفرس
# ~~2- در ناظم الاطباء: سیغ -.0. خانه ای که دارای چند دریچه باشد:
# ~~5 - شتاغ که پس از معانی فغ آمده بود، جای آن را برعایت ترتیب
# ~~تغییر دادیم .
# ~~6 - مؤلف این نسخه کلمهآ فغ را از قلم انداخته ، بعد معانی فغ
# ~~و شغ را درهم آمیخته وچنین نوشته است : "شغ - سه گونه بود؛ یکی
~~سروی
# ~~او بود ... دوم معشوق بود ، سیوم به عبارت فرغانیان صنم و بت
~~بود." لذا
# ~~متن را از روی فرهنگها اصلاح کردیم ، و فغ را پس از شتاغ قرار دادیم.

PageV00P154

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_155.png)

# ~~باب الغین
# ~~بت بود
# ~~راغ : باد سرد باشد.
# ~~هروغ : روشنائی بود.
# ~~کناع2 : دو کونه بود : یکی ، تاری بود که از آن دیبا بافند .
# ~~دیکر، زر کشیده بود .
# ~~گریغ: کریز باشد .
# ~~کیغ : رمص باشد که بر مزهآ چشم نشیند.
# ~~کاع4: بانک مرغ بود .
# ~~لوع ولوغیدند : دوشیدن و آشامیدن بود به زبان ماورا النهر .
# ~~1- گفتم فغان کنم ز تو ای بت هزار بار
# ~~گفتا که از ففان بود اندر جهان فغان
# ~~2=در اصل : کاغ است ، در تحفة الاحباب یک جا کناغ و جای دیگر
# ~~عنصری - لغت فرس
# ~~پناغ را تار ابریشم وریسمان معنی کرده و این بیت از خسروی را شاهد
~~آورده
# ~~است :
# ~~تو سیمین فغی من چو زرین کن
# ~~- شکفت نیست اگر کیغ چشم باشد سرخ
# ~~بان مهی من چو سوزان چراغ
# ~~لمی چو سرخ بود اشک ، سرخ باشد کیه
# ~~4 - تحفة الاحباب : کاغ کاغ - بانک و مشغلهآ کلاغ باشد .
# ~~بویوسف - مجمع الفرس)
# ~~5 - لوغیدن : به معنی دوشیدن از لهجههای شمال شرقی ایران است.
# ~~من ز هجای تو باز کشت نجویم
# ~~انات فلک جان وخواسته نکند لوغ
# ~~از پاورقی برهان)
# ~~منجیک - رشیدی)
# ~~13 PageV00P155
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_156.png)

# ~~138
# ~~میغ : ابر را کویند.
# ~~مغ : کبر1 آتش پرست باشد.
# ~~ماع : مرغ سیاه فام بود، و بیشتر برآب ms081 نشیند در صفتهآ مرغزار.
# ~~کفته اندا :
# ~~به هرسو یکی آبدان چون کلاب
# ~~نفنغ2 : سه کونه بود : فریفتن باشدا، همچون قفیز باشد. (نخ):
# ~~شناور شده ماغ بر روی آب
# ~~همچون نفیری3 باشد.
# ~~1- به این معتی به عقیدهٔ‌ آقای پورداود از لغت آرامی گرفته شده ،
# ~~هم ریشهآ کافر عربی و به همان معنی ، ودر تر کیه نیز "گور"
~~گویند ، و آن
# ~~اصلا به معنی مطلق مشرک وبیرون از دین است ولی درایران اسلامی
~~بهزرتشتیان
# ~~اطلاق شده و معنا در این استعمال نوعی استخفاف به کار رفته است .
# ~~و نیز ه یادداشتهای قزوینی ج 6، ص 280.
# ~~از پاورقی برهان)
# ~~2- در تحفة الاحباب کوید : شعر از اسدی است، و در کلیله چاب
# ~~استاد مینوی نیز در ص .6 بدون ذکر شاعر آمده است .
# ~~3 - این کلمه به شکلهای دیگر مانند: تفتغ ، تقنغ ، تغتغ ، تغتخ ،
# ~~نیز آمده است ه صحاح الفرس ، برهان . لغت فرس و مجمع الفرس .
# ~~4 - در فرهنگهای : برهان قاطع ، مجمع الفرس ، صحاح القرس و
# ~~لغت فرس، (چاپ دکتر دبیرسیاقی) - نفنغ، به معنی بیمانه ای است که
# ~~چهار خروار غله بگیرد؛ لیکن در یکی از نسخه بدلهای لغت فرس چاپ اقبال
# ~~" نغنغ - چون فریفتن باشد ، نسخه : همچون فقیری باشد ."
~~آمدهاست .
# ~~در فرهنگ قواس این بیت را از ابو العباس شاهد برای نغنغ به معنی
~~پیمسانه
# ~~آورده است :
# ~~ای میر ترا گندم دشتیست بسنده
# ~~مجموعة الفرس
# ~~در نغنضشی چند به توهتم انبار
# ~~ذ  ظاهرا: نفیر، مصحف است.

PageV00P156

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_157.png)

# ~~باب الغین
# ~~نفانع1 : محف باشدا .
# ~~ورغع بند آسیاب بود که آب زند .
# ~~یوع : آن چوب بود که برکردن گاو بندند ، این را به ترکی
# ~~بویندوروق2 کویند .
# ~~یالغ : به معنی بالغ بود.
# ~~باع: سروی کاو کوهی بود.
# ~~139
# ~~1 - در فرهنگ میرزا ابراهیم خطی آستانه : نفاغ - به کسر ، قدح
# ~~و طاس . منصور شیرازی کوید :
# ~~گرفته است به کف همچو لاله زاهد شهر
# ~~باد نرکس مخمور او مدام نفاغ
# ~~2- القحف : نیم کاسه وجای شراب، (منتخب اللغة). ms082
# ~~3- در برهان : برغ ، ورغ ، درغ آمده است . درلهجهآ اسفرایین برغ
# ~~است ه توضیح درغ.
# ~~4- در الصحاح العجمیة : یوغ- بویند ورق .
# ~~5 -ه بالغ . در نسخه بدل لغت فرش آرد: یالغ ، ظن چنان است
# ~~که از نام تر کی است، اما طاسی چوبین باشد که بدان سیکی خورند ..
# ~~6- یاغ : بدین معنی ، در فرهنگ های موجود به دست نیامد، شاید
# ~~محرف شغ باشد ؛ زیرا یاغ به زبان ترکی روغن است . ه صحاح الفرس.

PageV00P157

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_158.png)

# ~~پای باف : جولاه بودا.
# ~~قف : دو است . یکی حرارت بود ، یعنی گرمی. دیگر غم واندوه
# ~~باشد
# ~~جاف : زن قحبه بود.
# ~~جفجاف : به معنی جاف بود .
# ~~خف : رکوی سوخته باشد .
# ~~روف : جغرات باشد
# ~~1- کشاورز وآهنکر وپای واف
# ~~چو بیکار باشند سرشان بکاف
# ~~2= تف : به معنی غم و اندوه نیامده است؛ اما گاهی تف را به غم ،
# ~~ابوشکور - مجمع الفرس)
# ~~خشم، اندوه، آه، عشق، شمشیر و مانند آن اضافه می کنند و از آن معنی
# ~~مجازی حاصل می شود مثل :
# ~~به زمستان چو تموز از تف آه
# ~~بخانه جگری خواهم داشت
# ~~م - روف به زبان سغدی سمرقند، بزر قطونا را گویند* (برهان).
# ~~حاقانی - لغت نامه)
# ~~در فرهنگهای موجود : روف - به معنی ماست به نظر نرسید ، جز لغت فرس.
# ~~جفرات : بر وزن بقراط به لغت سمرقند ماست را گویند و معرب آن سقرات
# ~~است . ه برهان. در مقدمة الادب : صقراط (صفراط) - ماست، چفرات
# ~~باب الناء PageV00P158
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_159.png)

# ~~باب الفاء
# ~~زددواف : مرغ هزار دستان بود.
# ~~رف : آن موضع باشد از دریا که آب آنجا می کردد مانند آسیا،
# ~~کوییا در چاهی میرود و در مغاکی . [ فردوسی گفت :]
# ~~چو قطره برزرف دریا بری
# ~~سرف: سعال باشد؛ یعنی سرفه.
# ~~به دیوانگی ماند این داوری
# ~~شنگرف : زنجفر باشد .] کسائی کوید:]
# ~~بنفشه زار بیوشید روز کار ببرف
# ~~شگرف : بحشمت و نیکو باشد .
# ~~چنار کشت دوتا وزریر5 شد شنگرف
# ~~نسندف: دهل باشد.
# ~~شکاف2  رخنه بود.
# ~~1- زندواف تکرار شده است ه باب اللام.
# ~~2- نام شاعر از صحاح الفرس ms083 است .
# ~~بیوی مرا به زرکری افگند ای شکفت
# ~~3حه سرفه.
# ~~بی کاه و دود، زردم و همواره سرف سرف
# ~~4- نام شاعر از لغت فرس افزوده شد.
# ~~کسائی - لفت فرس)
# ~~5 - زریر: کیاهی باشد زرد که جامه بدان رنگ کنند .. (برهان) .
# ~~6 - از هیبت تو زهرهآ مریخ شود آب
# ~~چون ناله برآید به مصاف تو ز شندف
# ~~7- در برهان : شکاف، هم به معنی رخنه و چاک و هم به معنی ابریشم
# ~~(شمس فخری - مجمع الفرس)
# ~~131
# ~~کلافه کرده آمده است .

PageV00P159

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_160.png)

# ~~132
# ~~میم درست بود.
# ~~کمفی : شکاف بود که در چیزی افتد از چوب و درودیوار .
# ~~کوف2 : کنگربود، وکوج2 واین نوع مرغ در آذر بیجان بسیار باشد.
# ~~لافی : خویشتن ستودن بود، به تازی صلف کویند .
# ~~وف: صدا [ی] کوه بود بانگ را نیز کویند2 .
# ~~کرف : قیر سوخته بود و کروهی سیم سوخته را کویند.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~       ست بوه.
# ~~و نیز رجوع شود به صحاح الفرس .
# ~~1- در مقدمة الادب زمخشری : هامةآ - جغد، کوف ، ج هام.
# ~~1= سه کوج وکنگر.
# ~~3- از تگن اسب و بانگ و نعرهآ مرد
# ~~نوه پر نوف شد هوا پر گرد
# ~~عنصری - لغت فرس) PageV00P160
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_161.png)

# ~~آزدهاک : نام ضحاک پادشاه است .
# ~~آثزذگ1 : چین روی بود .
# ~~آرقنح : وارتنگ وارشنگ2 : کتاب اشکال مانی بود ، واندر لغت
# ~~دری این یک نام2 دیدم که آمده است ، بت خانه را نیز کویند.
# ~~آدرنگ (نخ) ازرنگ :2 به معنی دماروهلاک بود.
# ~~باب الکاف
# ~~1- در اصل : ازنک، که از برهان اصلاح شد . در برهان : ازنک
# ~~بزرکواری و کردار او و بخشش او
# ~~ز روی پیران بیرون همی برد آزنگ
# ~~فرخی - مجمع الفرس)
# ~~د من ا ال ر
# ~~است ، ص 104103
# ~~ دراصل مثن لفت فرس نیزعبارت "اهمین یک نام) دا نوشته بود
# ~~و آزنیگ است .
# ~~که مصحح آن را به "همین یک ثاء" بدل کرده است ه پاورقی ان.
~~درمتن
# ~~برهان آمده است که : به غیراز این لغت و لفت ثغ به ثاء سه نقطه . دیکر
# ~~النتی ms084 به ثاه سه نقطه نیامده است ب
# ~~- در برهان : آدرنگ، آذرنگ، آزرنگ، ادرنگ است .

PageV00P161

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_162.png)

# ~~133
# ~~آرنگن1: کونه بود وهمانا.
# ~~آسترنگ : یبروح الصنم2 باشد واو بیخی است که به شکل وصورت
# ~~مردم ماند ودر زمین چین بیشتر روید. وهر که آن کیاه را
# ~~بکند از زمین، کویند در حال بمیرد.
# ~~آورنگ : تخت23 باشد. فخر جرجانی کفت :
# ~~جوانی داری و اورنگ شاهی
# ~~چو این هردو بود، دیکر چه خواهی
# ~~نخ) : عز و شکوه بود.
# ~~آفرنکن : چون زیبائی بودا .
# ~~اخاادد: سک باشد.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1در اصل : ازنک" که از لفت فرس اسلی اصلاح شد . مجمع
# ~~الفرس کوید : " آرنگ = به معنی گونه و همانا نیز آمده ؛ به معنی
~~کونه که
# ~~رنگ باشد شاعر [ مظفری کوید:
# ~~از من خوی خوش کیر از آنکه گیرد
# ~~و به معنی همانا استاد رود کی کوید:
# ~~انگور ز انگور، رنگ و آرنگ
# ~~هر کزنکند سوی من خسته نگاهی
# ~~2-در الابنیة ص 367 : یبروج - دو جنس است ؛ هندی و نبطی
# ~~آرنگ نخواهد که شودشاددل من".
# ~~هندی را یبروج الصنم کویند و نبطی را اصل السرح. و این لغت نیز در ص
# ~~623 و 576 الاغراض الطبیة چاب عکسی بنیاد فرهنک ملاحظه شود .
# ~~3- اصل : بخت .
# ~~4- فر و افرنک به تو کیرد دین
# ~~منبر از خطبهآ تو آراید
# ~~5 - ضبط این لغت درست معلوم نشد، احتمال میرود آخال باشد که
# ~~(دقیقی - لغت فرس)
# ~~به معنی سقط ، یعنی افکندی است .

PageV00P162

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_163.png)

# ~~باب الکاف
# ~~بذ آهنع1 : به معنی دژاهنک2 باشد.
# ~~بالوک1: کافور مغشوش است.
# ~~بساک: چون تاجی بود که از اسیرغمها کنند .
# ~~یوشکا: به زبان ماورا النهری کربه بود.
# ~~باشنگ : دو کونه بود : یکی خوشهآ انگور باشد خرد5. دیگر
# ~~به معنی غاوش بوده
# ~~بادرنگ : قرنج بود.
# ~~بنتاک1: کنور بود.
# ~~1- بد آهنگ، در فرهنگهای موجود به نظر نرسید .
# ~~2ه دز آهنک:
# ~~3- گویی چنان است که مؤلف بالوس را بالوک خوانده است ، زیرا
# ~~لوک در لغت نامهآ دهخدا به معنی "(رود" آمده ms085 است . و بالوس
~~مرکب است
# ~~از (با" و "لوس" و لوس مانند ناک به معنی مشک مغشوش است
~~:
# ~~کافور تو با لوس بود، مشک تو با ناک
# ~~با لوس تو کافور کنی دایم مغشوش
# ~~4- در اصل : بوشک، در لهجهآ کردی اسفرایین پشک .
# ~~ککسائی - پاورقی برهان)
# ~~5 - بنام دست تو کر شاخ زر نهد دهفان
# ~~عقیق و لؤلؤ روید ز شاخ نه با شنگ
# ~~ه غاوش.
# ~~(شمس فخری - مجمع الفرس)
# ~~7- این لغت در فرهنکهسای موجود به نظر نرسید، شاید تحریف
# ~~بتوراک باشد . در برهان : بتوراک - چاهی که غله و امثال آن در آن کنند
~~و
# ~~حلاشه وخاشاک وخاک بر بالای آن ریزند . در پاورقی لغت فرس کوید:
# ~~ظاهرأ بتوراک، که در فرهنکها به معنی انبار و مدفن غله آمده است .
# ~~8ه کنور.
# ~~145 PageV00P163
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_164.png)

# ~~146
# ~~بالارک: نوعی از شمشیر جوهردار.
# ~~بلالک: جوهردار بود .
# ~~چزشک : طبیب را کویند.
# ~~بویک: عدهد بودا
# ~~برسرش کردن .
# ~~دوالکنجک : طرفه باشد.
# ~~پوک : حراق باشد یا پود آتش زنه2 .
# ~~بشک : شب نم باشد1.
# ~~دوک (نخ) برک2 : غله را در چاه ها پنهان کردن و خاک و خاشاک
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- در برهان : بلالک ، بلارک، پلارک، پلالک آمده است . بنابراین
# ~~بلالک در نسخهآ ما مکرر است .
# ~~2- دربرهان بهصورت پویک، پوپو، پویه، بوبک، بوبو، بوبویه
# ~~پوپوک آورده است .
# ~~2- "ونوک بیشی بامه رده آمد ر خویس
# ~~
# ~~4= ظ : مصحف بوک است .
# ~~5 - ای قامت تو به صورت کاونجک
# ~~(منوچهری -دیوان)
# ~~در بر فکن کرم دم خویش به کوکرد
# ~~بوک ز وکرد زیانه زند آتش
# ~~7- از نسیم ریاض دولت شاه
# ~~بر رخ کل در ثمین شد بشک
# ~~و به چشم مردمان بلکنجک
# ~~شهید = لغت فرس)
# ~~آغاجی - لفت فرس)
# ~~خسروانی - مجمع الفرس) PageV00P164
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_165.png)

# ~~باب الکاف
# ~~الیک : پای افزار باشد، به آذربیجان چاروخ خوانند2.
# ~~بیوک: عروس بود.
# ~~بک پک: چفز بود .
# ~~بداجنگ : دریچهآ کوچک بود، چنانکه به یک چشم ازوی بیرون نگرند.
# ~~بازرنگ : عبارت از آن است که کودکان را در کهواره، دست
# ~~و ms086 پای بندند. سوزنی کفت:
# ~~در کام[ ما حلاوت شهد شهادت است
# ~~در مهد بستهاند بدین کونه پازرنکن
# ~~1 در لهجته اسقرایین وجوین جار.
# ~~2- از خر و پالیک آنجای رسیدم که همی
# ~~137
# ~~مورهآ چینی می خواهم و آسب تاری
# ~~3 - در برهان : بیو، بیوک و پیوک است، در پاورقی آن کوید :
# ~~رودکی - مجمع الفرس)
# ~~سانسگریت 82ر، عروس. اوستامهیر، ازدواج کردن . درلهجهآ
# ~~کردی اسفرایین : بوک. در ویس و رامین : و یوک است :
# ~~در او خرم و یوکان و خسوران
# ~~ه جفز
# ~~چاپ دکتر محجوب ص 38)
# ~~5 - در برهان : با جن و پاچنک .
# ~~هزارگونه کل ازشاخ چهره بنمودم
# ~~عروسان دختران ، داماد پوران
# ~~چو لعبتان گل اندام نازک از پاچنگ
# ~~6- در اصل : پازرتک . تحفة الاحباب : بازرنگ - سینه بند باشد .
# ~~شمس فخری - مجمع الفرس)
# ~~در آنندراج : بازرنک و بازرند است و در برهان : باژرنک و باژرند.
# ~~7- این بیت در مجمع الفرس بدین صورت است : PageV00P165
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_166.png)

# ~~138
# ~~کرک : آن است که در روز حرب بر سر نهند مانند کلاه آهنین و
# ~~به عربی بیضه کویند .
# ~~تاک : به سه معنی بودة یکی آن شاخ بود که انگور برویرسته است.
# ~~شعر :1 سوزنی کوید]
# ~~تا از ودنگ1 تاک وی انکور می کند
# ~~و ازوی شرابدار کند بادهآ چو زنگ2
# ~~دیکر آلت لفظ2 بود ، مشک مغشوش را نیز کویند2 .
# ~~مجموعة الفرس
# ~~در کام ما خلاوت شهد شهادت است
# ~~ای یشریک، شهد شهادت مکن شرنگن
# ~~در عمر خویش در تو نیاوردهایم شک
# ~~در مهد بسته اند برین کونه باز رنک
# ~~(شاهد برای بازرنک ج1، ص 165)
# ~~1- و ننکث : ریسمان وطنابی را کویند که هردو سر آن را بردودیوار
# ~~یا دوستون ببندند، وخوشههای انگور از آن بیاویزند . و چوب خوشهآ انگور
# ~~را نیز کفتهاند که دانهها در آن آویخته باشد، (برهان) .
# ~~2_در دیوان سوزنی چاب دکترشاه حسینی ص100
# ~~تا از دبنک دانهآ انگور بر کنند
# ~~که در نسخهآ ما : وننگ و شرابدار ( ساقی) آمده است .
# ~~وزوی شرابوار کند بادهآ چوزنگ ms087
# ~~3 اصل : نفط
# ~~4 - در متن لغت فرس : ناک - به معنی آلت لفظ و مشک مغشوش است؛
# ~~بنا براین کاتب یا مؤلف نسخهآ ما ، معانی ناک وتاک را درهم آمیخته،
~~ولغت ناک
# ~~را از قلم انداخته است . در پاورقی لغت فرس آمده است : (ناک - آلت
# ~~لفظی است چنانکه کویی خنده ناک، و تاب ناک) .

PageV00P166

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_167.png)

# ~~باب الکاف
# ~~شیشک: دوکونه باشد: یکی دریچهآ مزکت بود : دیکر آل دف
# ~~بزرک بود که بعضی درویشان دارند، و کرد بر کرد میانهآ
# ~~چنبر آن حلقهها و زنجیرکها آویخته باشند . سوزنی کفت :
# ~~در جد قرینشانم ولیکن به کاه هزل
# ~~تکوک (نخ) تلموک2 : صورتی بود سفالین. (نخ) : انایی بودزرین
# ~~من کوس خسروانی و ایشان دف و تینک
# ~~یا سیمین یا آهنین یاسفالین، برصورت کاو یاماهی یا مرغ وبر
# ~~آن شراب خورند.
# ~~تبوک: طبله باشد . (نخ) : طبقی باشد بر مثال دف، بقالاندارند،
# ~~ماکولات در آنجا نهند .
# ~~کمودا : نشانهآ تیر بود .
# ~~1- در پاورقی لغت فرس کوید : "دراصل، مزگت] میباشد]" . لذا
# ~~همین صورت را که در نسخهآ ما نیز آمده است حفظ کردیم؛ زیرا بعیدنیست
# ~~که تینک هم به معنی دریچهآ زرگری و صناری باشد و هم طبق پهن و بزرک
# ~~بقالان و تخبازان، ونیزمجازا به معنی دریچهآ مزگت آمده باشد . توضیح
~~اینکه
# ~~کاف فارسی وعریی در متن یکسان نوشته شده است .
# ~~2- در برهان : تکوک و تلوک.
# ~~3- در تحفة الاحباب : تبوک وتبورک طبق چوبین باشد . در فرهنکث
# ~~میرزا ابراهیم : تبوراک را غلبار و تبوک را طبق معنی کرده است .
# ~~الصحاح العجمیة کوید : تبوک - بقاللرطبله سی و تبوراک دف. در
# ~~مقدمة الادب زمخشری آمده است : دف دف، تبراک.
# ~~4- اصل : ثموک است که از فرهنگهای موجود اصلاح کردیم. در
# ~~مجمع الفرس کوید: تموک ... تیری پیکان پهن که از زخم با کوشت بیرون
# ~~آید ، نیز آمده است:
# ~~پسر خواجه دست برد به کوک
# ~~اخواجه اورا بزد به تیر تموک
# ~~(عماره ] - مجمع الفرس)
# ~~145 PageV00P167
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_168.png)

# ~~یتیک1: پشم بز است نرم ، که ms088 به کلاه وجوراب کنندا. (نخ):
# ~~ک باشد که به کلاه و جوراب 2کنند.
# ~~قنگ : پنج نوع است : 1-ضد فراخ. 2- تنک چهارپایان،
# ~~به تازی حزام کویندا . 2 جوال. 4 - نیم خروار کویند2
# ~~5- درهآ کوه.
# ~~قرنگ : بانک کمان باشد . (نخ)5 زخم توختن4 و کشیدن باشد .
# ~~تهک : تهی باشد چون برهنه .
# ~~قیتوک2: به معنی چنانکه بود.
# ~~قارک: فرق سر باشد. بزر کی کفته است :
# ~~2 کرز بهر [قرک] ترکم تیغ برتارک نهند ]1
# ~~1- در مجمع الفرس گوید : تفتیک - در فرهنگ به معنی موی نرمی
# ~~ترک تارک کیرم و هر کز نکیرم قرک ترک
# ~~که در ته موی بز می باشد و به تازی وبرکویند، آمده است . درلهجهآ کردی
# ~~اسفرایین : تفتیک ، به کسر اول تلفظ میشود.
# ~~2-در اصل : جوب.
# ~~3- در مقدمة الادب : حزام - تنک ، ج حزم ه منتهی الارب .
# ~~4- در این بلاد فزون دارد از هزار کلات
# ~~به هریک اندر دینار تنگها بر تنک
# ~~5 - در برهان : ترنک - به معنی مطلق زخم باشد خواه زخم شمشیر
# ~~فرخی - لغت فرس)
# ~~و کارد وخواه دنبل و امثال آن .
# ~~6 - در برهان کوید : تو ختن - ازاضداد است، به معنی فرو کردن و
# ~~به معنی کشیدن هردو آمده است .
# ~~7- چنین لغتی در فرهنگهای موجود به نظر نرسید .
# ~~8- مصراع اول از صحاح الفرس ، که نام شاعر را نیز ذکر نکرده
# ~~است، در اینجا افزوده شد .
# ~~مجموعة الفرس PageV00P168
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_169.png)

# ~~باب الکاف
# ~~چنگ : دو گونه بود: یکی آن که بزنند2 . دیگرپنجهآ دست بود.
# ~~جالاک: چست و چابک، وجلد را کویند.
# ~~چاک : یعنی شکافته و دریده . [شیخ سعدی کوید:
# ~~ای بر تو قبای حسن چالاک
# ~~جناردع : دو کونه بود . یکی حظیرهآ کوسفندان. دیگر چهار دیوار
# ~~صد پیرهن از جدائیت چاک
# ~~سر کشاده بود .
# ~~چکورد : چکاوک بود.
# ~~چکک : مرغی خرد است .
# ~~جنکلوک : غمگین و سر به زانو نهاده باشد و کویند کسی بود که
# ~~دست و پایشسست شده باشد و کژ.
# ~~چک : قبالهآ اصل ملک باشد وبه تازی صک2 کویند. (نخ) : منشور ms089
# ~~باشد .
# ~~چکاچاک7 : زخم از پس زخم بود ، کویند چکاچاک بوس .
# ~~چکاوک: مرغی است کلهدار.
# ~~151
# ~~1- در اصل: جنک ، تصحیح قیاسی است.
# ~~2- یعنی سازی که مغنیان نوازند.
# ~~3- نام شاعر ازمجمع الفرس است.
# ~~4= جناک، ظاهرأ مصحف خباک است که در جای خود آمده است .
# ~~5 - در مقدمة الادب : قبرة - چکاوک، چکوک، ونیزه المرقاة. در
# ~~لهجهآ فارسی ادکان ، از قراء اسفرایین ، چفوک د768 مطلق پرندهآ کوچک
# ~~را گویند.
# ~~6- در مقدمة الادب : صک - چک، ونیزه المرقاة .
# ~~7- در برهان چکاچک، چکاچاک چقاچاق، چقاچق ، جخاجخ .

PageV00P169

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_170.png)

# ~~152
# ~~جوک1* مرغی است که خویشتن را از شاخ درخخت آویزد.
# ~~خانساک2 : ریزهها بود از کاه و خرده چوب و غیره .
# ~~کر تو بزیر هر کس و ناکس نشانیم
# ~~بحریست مجلس توودر بحربی خلاف
# ~~اینجا دقیقه ایست شناسم من این قدر
# ~~خساک : به معنی جناک باشد.
# ~~لولو بزیر باشد و خاشاک بر زبر
# ~~خبک: فشردن کلو بود تا نفس کرفته شود و بمیرد .
# ~~خنجک : خاری است سه پهلو که هر بچون که بیندازند یک سرخار
# ~~بر بالا بود و آن را به عربی حسک2 کویند .
# ~~خنک5: به تازی طوبی کویند .
# ~~حدوک (نخ) خدرک، خزرک : مهره ای بود از آبکینه ، آنرا چشمزد
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- اصل : جوک، که از فرهنکها اصلاح شد.
# ~~2= گفت با خرگوش خانه خان من
# ~~حیز و خاشاکت از او بیرون فکن
# ~~ه جناک
# ~~ودکی - لغت فرس)
# ~~4- در اصل : حشک . در ناظم الاطباء کوید : حسک معرب خسک .
# ~~در المرقاة : الحسک - خار سه یهلو و در صحای خطی آستانه : الخسک،
# ~~است . در مقدمة الادب : حسکةآ - خار سه کوشه، خار سه سو. ج حسک و
# ~~نیز ه منتهی الارب.
# ~~5 - در اصل : خنک - مهره بود، به تازی طوبی کویند، که عبارت
# ~~""مهره بود" زائد می نماید. وه به لغت بعد شود.
# ~~- درفرهنکهای موجود: خرمک - به معنی مهره است ، و درنسخه- PageV00P170
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_171.png)

# ~~باب الکاف
# ~~خوانند.
# ~~خشنح1 : به معنی خاشاک باشد . سوزنی کفت :
# ~~بدلهای لغت فرس: جژمک نیز به همین معنی به ms090 کار رفته است . در فرهنگهای
# ~~حر بی خر خرره  مهرواست ه المرقاه، دنو الاخوال منتهی الارا
# ~~بنا براین در اینجا هم ، احتمال دارد که خرزک ماخوذ از تازی همراه با
~~کاف
# ~~تصغیر به معنی مهره آمده باشد ، نه خزرک. و نیز لازم است که بکوئیم
~~"خزرک)
# ~~در متن ما "خرزک" نیز خوانده میشود . در کشف اللغات خطی
~~آستانه و
# ~~برهان : خورمک است .
# ~~ترسم چشمت رسد که سخت خطیری
# ~~چون که نبستند خرمکت به کلوبر
# ~~نجیک - پاورقی برهان)
# ~~و اما معنی خدوک ( خذوک) که : طیره و خجل است از قلم کاتب
# ~~مؤلف ساقط شده است زیرا در لغت فرس گوید : خدوک کسی را گویند
# ~~که طیره بود . عنصری گوید :
# ~~هر که بر درکه ملوک بود
# ~~ز چنین کارها خدوک بود
# ~~ه فرهنگ قواس و صحاح الفرس. و نیز به نظر میرسد که وازة
# ~~(خرمک) هم از قلم افتاده و معنی آن با معنی (خنک" درهم آمیخته است
# ~~و نیز ه ذیل خنک.
# ~~1- در فرهنکهای موجود، خشنک به معنی داغ سر و کچلی آمده-
# ~~است ، نه خاشالک ؛ لذا آنندراج و رشیدی و مجمع الفرس ، این بیت سوزنی
# ~~را برای همین معنی کجلی شاهد آوردهاند * توضیح اینکه "خشنگ) دربیت
# ~~سوزنی نمی تواند به معنی کچلی وداغ سر باشد ، بلکه ازقرینه معلوم میشود
# ~~که به معنی فرومایه و نادان است . اکنون برای روشن شدن مطلب بهتراست
# ~~151
# ~~که بیت قبل آن را در اینجا ذکر کنیم:
# ~~رعون شوم خرکس بازار خربزه
# ~~ر آسب جقل وفتنه، فرو بسته تنک، تن
# ~~شد میر رود نیل و چو در *00.

PageV00P171

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_172.png)

# ~~152
# ~~شد میر رود نیل و چو در نیل غرق شد
# ~~خاشاک وار بر سر آب آمد آن1 خشنگ
# ~~درنگ : ضد شتاب.
# ~~دز آهنگ : خوف و تند و صعب باشد2 .
# ~~رفگ : دومعنی بود : یکی گوسفند و بز کوهی بود2 . سوزنی
# ~~گفت :
# ~~با شاخهای خود به کمانت کنند وصل
# ~~ایر تو را به دیده پذیرند غرم و رنک ms091
# ~~رشک : غیرت بود و حسد . بهشتی کوید :
# ~~مجموعة الفرس
# ~~این لغت ، در دو بیت فارسی که علامهآ قزوینی از طبری نقل کرده است
# ~~نیز بهآ کار رفته است :
# ~~از ختلان آمدیه برو تباه آمدیه
# ~~آبار باز آمدیه خشنگ نزار آمدیه
# ~~دد
# ~~. می بینیم که خشنگ، بهیج وجه
# ~~نمی تواند به معنی کچل یا کچلی باشد و مناسبتی با این معنی ندارد . نا
~~گفته
# ~~نماند که فرهنگ رشیدی پس از آنکه این بیت سوزنی را شاهد برای خشنگ
# ~~آورده است گوید : و در فرهنک : چسنک به جیم و سین مهمله، خواناه ،
# ~~لیکن لفظ خاشاک اقتضای خشنک با خا و شین معجمه می کند والله اعلم.
# ~~و نیز ممکن است کد این لغت در بیت سوزنی هشنگ باشد که به معنی
# ~~مردم بیسر و بن است ه هشنگ.
# ~~1-در اصل : " آمدو" که از مجمع الفرس اصلاح شد.
# ~~2- در اصل : "خوف وبند صعب باشد" . که از لغت فرس اصلاح
# ~~شد و نیز ه بدآهنگ .
# ~~3- مؤلف معنی دوم را از قلم انداخته است ؛ زیرا در صحاح الفرس
# ~~کوید:
# ~~ول بز کوهی نر و ماده باشد ، دوم به معنی گونه است ...

PageV00P172

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_173.png)

# ~~باب الکاف
# ~~رشک آیدم از شانه وسنک ای دلجوی
# ~~ریدکا: غلام خرد.
# ~~وز رشک سرشک بارم از دیده چو جوی
# ~~زک : کسی بود که با خود فکری کند و نرم نرم خشم آلود با خود
# ~~سخن می کوید.
# ~~زرنگ : درختی است کوهی که بار نیاورد و سخت باشد و هیزم
# ~~سازند و اگر کسی آتش او به خاک بپوشاند، ده روز بماند ،
# ~~بلکه بیشتر. سوزنی کفت:
# ~~ای کردگار، دوزخ تفسیده2آ تو را
# ~~زراغمنگ : زمین ریگ ناک بود، زراغن2 نیز کویند .
# ~~از آدمی و سنگ بود هیزم زرنگ
# ~~زنگ: چهار نوع بود: 1- ولایت زنکیان . 2- زنگار .
# ~~2- زنکله . 4 - روشنائی ماه است، کویند آن چون زنگ
# ~~است
# ~~ستاکا: شاخ بود .
# ~~155
# ~~1- ریدکان خواب نادیده مصاف اندر مصاف
# ~~مر کبان داغ ناکرده قطار اندر قطار ms092
# ~~خی- دیوان)
# ~~2- در دیوان سوزنی به تصحیح دکتر شاه حسینی، در این بیت :
# ~~تفتیده) و "هیزم و زرنگ" آمده است ، (ص 233 دیوان).
# ~~3ه زراغن.
# ~~3ه شتاک.

PageV00P173

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_174.png)

# ~~156
# ~~سیماک نام غلامی است از غلامان.
# ~~سرشک : چهار کونه بود: 1- کلی بود که پاره ای به سرخیزند.
# ~~2- درخت کل بود و آزاد درختش نیز گویند . 3 - قطرهآ
# ~~باران و قطرهآ هرچیزی را کویند . 4 - قطرات آب چشم بود.
# ~~سپردرک: دستارچه بود.
# ~~سنگک (نخ) سنگ: تگر ک بود.
# ~~سترک: لجوج بودا.
# ~~1 به مستحقان ندهی هر آنچه داری و باز
# ~~دهی به معجر و دستار سبزک و سیماک
# ~~در پاورقی لغت فرس کوید : احتمال دارد که سبزک نامی بوده است که
# ~~عنصری - لفت فرس)
# ~~بر کنیزکان می نهاده ، و سیماک نام دیگری که به غلامان میدادهاند ، و
~~غرض
# ~~شاعر اینست که سبزک را با معجر و سیماک را با دستار می بخشی .
# ~~2- رخ ز دیده نگاشته به سرشک
# ~~و آن سرشکش به رنگ تازه سرشک
# ~~در پاورقی برهان آرد : اوستا *5یک ، تکرک، سرشک فارسی شاید
# ~~(عنصری - مجمع الفرس)
# ~~از پارتی دک، قطره باشد.
# ~~3 - مرحوم علامهآ دهخدا : سپیدرک را از لغت فرس نقل کرده و کفته
# ~~است که : ر( بعضی این کلمه را سیر دزک خوانده اند . مؤلف برهان آرد:
# ~~دزک بر وزن فلک - دستار را کویند که مندیل و روپاک باشد . هنینک احتمال
# ~~(لسپردرک)) اورده ابست نه سپردرک، ومعتقداست که : (لسیردره  اک) است.
# ~~گن اندتک هنینک
# ~~مجموعة الفرس
# ~~می دهد این کلمه مصحف سیر درک است و از زبان سغدی کرفته شده .).
# ~~ما درمجله دع58 2:6
# ~~4ه لجوج.

PageV00P174

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_175.png)

# ~~باب الکاف
# ~~سوک: به دو معنی بود: 1- به معنی جناغ1. 2- مصیبت باشد .
# ~~سو کوار، مصیبت رسیده.
# ~~سلک: کلی سیاه بود، دو سنده1 و کیرنده .
# ~~شنگ : راه زن بود و دزد و حرامی [و] منگ و ملنگ.
# ~~خطیری کفت :)
# ~~چه زنی طعنه که با حیزان، حیزند همه
# ~~دیکر هرچیز که خوب و ms093 طرفه و لطیف و مطبوع بود، شنگ
# ~~که توثی حیزو تویی مسخره باشنگان شنگ
# ~~کویند .
# ~~دیکر مردم بی سروبن بود.
# ~~سالهنگ: [ توبرهآ دراز بود. اد
# ~~157
# ~~-در این معنی ، صحیح آن تنبوک است . مؤلف ، کلمهآ تنبوک را
# ~~مصحف خوانده، و معنی آن را با سوک درهم آمیخته است ه جناغ شود .
# ~~2- چو پیش آرند کردارت به محشر
# ~~رو مانی چو خر در جای شلکا
# ~~3- دوسنده : چسبنده باشد، (برهان) .
# ~~رودکی - مجمع الفرس)
# ~~4- نام شاعر از لغت فرس است .
# ~~5 - عبارت ""توبرهآ دراز .." زیر کلمهآ شالهنگ نوشتآه
~~شده ، وچنین
# ~~به نظرمی رسد که در متن نسخه، سقطی روی داده است . زیرا فرهنگ نویسان
# ~~شالهنگ را "کرو و گروگان و سر کشی و نافرمانی و مکر و حیله .0.،
# ~~معنی کردهاند نه توبرهٔ‌ دراز، و شواهدی که موجود است بیشتر برای معنی
# ~~مکر و حیله بودن شالهنگ است نه معانی دیگر آن، مانند :
# ~~ایمن مباش تا دم آخر ز دست دیو
# ~~تا دیو دین ز تو نستاند به شالهنگ
# ~~دیوان سوزنی ص 3 PageV00P175
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_176.png)

# ~~158
# ~~سوزنی کوید:]1
# ~~با عیب کیر شعر من آن کو قرین شود1]
# ~~عشوه همی دهد خلخی را به شالهنک
# ~~شفترنگ : میوهای است مانند شفتالو و بیشتر سرخ و سپید باشد.
# ~~اه
# ~~جستن نظیر تو ، بهنر، پرمکابره است
# ~~اایافته نمودن بر عقل ، شالهنک
# ~~
# ~~سوزنی، دیوان ص6
# ~~س را چه گونه گیرم بی جرم شالهنگ
# ~~ونه  1
# ~~    دن
# ~~در کوی هنر مباش کان کوی
# ~~کاین نیل نشیمن نهنک است
# ~~قطاع قدیم شالهنگ است
# ~~نابراین اگر شالهنگ به معنی توبره باشد، آن گاه به کار رفتن آن در
# ~~دیوان انوری ص
# ~~17
# ~~        اا ا اب
# ~~کسی که فریب خورده است، "(توبره بهسر) گویند.
# ~~1- این مصرا ع از نسخه بدل دیوان سوزنی به تصحیح دکترشاه حسینی
# ~~انتخاب کردید، (ص 100). دو بیت قبل از آن چنین است :
# ~~زهن شعر ، شاعران را کردد یقین که من
# ~~در جد قرینشانم ، لیکن به باب هزل
# ~~ازهزل ms094 و جد توانگرم از زرو سیم دنگ
# ~~ن کوس خسروانم و ایشان دف و تبنگ
# ~~
# ~~مجموعة الفرس
# ~~با عیب گیر شعر من آن کو قرین شود
# ~~دارم امید از او که ادبشان کند به هم
# ~~آن سرخ باد سار چوسر کفته باد رنگ PageV00P176
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_177.png)

# ~~باب الکاف
# ~~نسفک: نابکار بود.
# ~~شتاک2: شاخ نو باشد که از بن ریاحین بر آید ، و درخت تازه بود
# ~~و نازک.
# ~~نسوششک و شاشک: رباب چهار رودی باشد .
# ~~نسارک3 : مرغی است کوچک، خوش آواز .
# ~~شتالنگ : کعب پای بود. سوزنی کفت :
# ~~صفات کون آن کودک چه گویم خود که آن کودک]5
# ~~همه کون است کون و کون زنافش6 تاشتالنگش
# ~~شونگ : زهر باشد .
# ~~شالنگ : نخجیر بود .
# ~~1-در تفسیرنسفی، سورة النحل (16) آیهآ 70: "وز شما کس است
# ~~که به شفق ترین عمر و آن فرتوتی است باز برده شود ." در ترجمهآ و
~~منکم
# ~~من یرد الی ارذل العمر.
# ~~1ه سقاک.
# ~~3 - در برهان : شاشک، شاشنگ، شارشک و شوشگ است .
# ~~5- در مقدمةآ الادب : هد هد - یو پو، پوپش، شارک. و از شعر
# ~~منوچهری چنین بر می آید که شارک مرغی خوش آواز است مانند هزاردستان:
# ~~کبک ناقوس زن و شارک سنتور زن است
# ~~فاخته نای زن و بط شده طنبور زنا
# ~~دیوان)
# ~~و نیز ه برهان .
# ~~5 - مصرا ع اول ازدیوان سوزنی به تصحیح دکترشاه حسینی، می باشد ،
# ~~.39
# ~~6 - اصل : زنانش .
# ~~151 PageV00P177
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_178.png)

# ~~140
# ~~شتاک : شاخ نو را کویند.
# ~~شاه مل2: شاه دانه باشد3 .
# ~~عنعن2 : نرخر بزرک بلند بود که جهت تخم بیرورند ، تا برمادیان
# ~~عربی جهانند ؛ تا آبستن شود و استران بلند زاید .
# ~~سوزنی کفت :
# ~~ندانم تا چه خواهد شد به سال بیست کاندر ده
# ~~نگوید عه اگر تا خایه بفشارد خر عنگش
# ~~هم سوزنی راست :
# ~~آن نر نر سیوز کز آورد و برد او
# ~~عددحی5 : ابله و بی اندام بود .
# ~~غیرت برند فصل بهاران خران عنگ
# ~~خنتحد6 : چوبی بود از آن عصتاران که بدان سنک ms095 آویزند . (نخ) :
# ~~تیر عصاران بود.
# ~~غزکنگ7 : بانگ نرم بود . (نخ) : بانگ شکسته بود ، در گلو از
# ~~مجموعة الفرس
# ~~- شتاک، تکرار شده است
# ~~3ه ملک.
# ~~هماه چون عول بیابان همه چون مار صلیب
# ~~
# ~~4- در برهان : عنک و غنک است .
# ~~
# ~~همه بد زهر به خوی وهمه چون کاک غدنگ
# ~~
# ~~6- دغن.
# ~~7- در فرهنکشهای موجود غزتنک به معنی بانگ به نظر نرسید . در
# ~~نسخهآ ما نیز غرنک بدین معنی در جای خود آمده است .

PageV00P178

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_179.png)

# ~~باب الکاف
# ~~کریه .
# ~~خاوشنگ1: چوبی است که در چین روید و بدان کاو رانند.
# ~~خالوک : مهره و کمان کروهه باشد .
# ~~خدنگ2: عد نک ابود.
# ~~ن وک : بزغ باشد . [سنائی کفته:2
# ~~اندر این بحر بی کرانه چو غوک
# ~~دست پایی بزن چه5 (دانی بوک)
# ~~خساک: کنده باشد و فرغند
# ~~غردگ : بانک نرم و نوحه باشد . (نخ) : گریه به آوا باشد.
# ~~قلل8: آسمان است .
# ~~161
# ~~1- در اصل : غارشنگ، که از فرهنگها اصلاح شد . در مجمع الفرس
# ~~کوید : معنی تر کیبی این لغت : "کاو تند کن) است ، چه غاو، کاو
~~باشد
# ~~و شنک تند و تیز کننده .
# ~~مرد را نهمار خشم آمد از این
# ~~غاو شنگی را به کف کردش گزین
# ~~طیان = لغت فرس)
# ~~2- غالوک : کلوله و مهرهآ کمان کروهه را کویند، خواه از سنک
# ~~باشد و خواه از گل ساخته باشند. و کمان کروهه را نیز میگویند، و نیز
# ~~رجوع شود به مقدمة الادب و المرقاة.
# ~~3ه عدنک
# ~~4- نام شاعر از پاورقی صحاح الفرس است .
# ~~5- اصل : چو.
# ~~6- عبارت[ دانی بوک] از پاورقی صحاح الفرس اضافه شد.
# ~~7ه فرغند، و فزغند .
# ~~8- در مقدمة الادب : "فلک -.. چرخ، سپهر ." ، این کلمه تازی
# ~~است PageV00P179
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_180.png)

# ~~162
# ~~فرزنگ: چوبی است که کازران بدان جامه شورند .
# ~~فیلک : تیر بدخشان بود، دو شاخه
# ~~فراشترک : پرستو بود به تازی صنونو کویند.
# ~~فرابندک نیز پرستو بود.
# ~~فرهنگ : دانش باشد
# ~~کرگ2: جانوری است بزر ک در هندوستان .
# ~~کمواک : میان تهی بود.
# ~~1- انندراج: فد رنک اورده است و نیز ms096 فدوند. در کشف اللمغات،
# ~~تحفة الاحباب ، صحاح العجمیة و اقنوم عجم - از نسخه های خطی آستانه -
# ~~فدرنگ است . در فرهنگهای موجود ، فرزنگ به نظر ترسید .
# ~~2- این لغت در برهان به صورت : فراستوک، فراشترو، فراشتروک،
# ~~و فراشتک آمده است . در پاورقی کوید : در اوراق مانوی رها454. در
# ~~قسیر سور ابادی چاب عکسی بنیاد ص 11 فراشتوه است . در فرهنگ پنج
# ~~خشی عکسی کتابخانتهآ مرکزی به شمارهآ د.66 گوید : فراشترک ، فراشتک
# ~~است گویی در فراشتک "را" زیادت کردهاند. در مقدمة الادب
~~زمخشری :
# ~~حطاف - فراستوک، پراستوک، فراشترک، پاشترک ، فاشترک ، پرستو، فراشتو
# ~~:352
# ~~3 - این لغت در فرهنگهای موجود به نظر نرسید، ظاهرأ مصحف
# ~~ برال      ا  لل ر و یمل
# ~~و ا
# ~~فراشتوک .
# ~~برست، پالوایه طا طیف  در تفسیر کمبریج2، ص
# ~~است
# ~~دارد.
# ~~4- بجز عمود کران نیست روز و شب خورشش
# ~~شگفت نیست از او گر شکمش کاواک است
# ~~البیبی - لغت فرس) PageV00P180
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_181.png)

# ~~باب الکاف
# ~~کاک: به لغت ماوراالنهر، مرد باشد.
# ~~کراک (نخ) کواک : مرغی است دم دراز، سیاه و سپید و در کناررودها
# ~~بود .
# ~~کوک2 : کاهو بود، به تازی خس کویند .
# ~~کیک و کاک : مردمک چشم را کویند .
# ~~کلک : قلم بود، مستعار است؛ در اصل نی را کفتهاند.
# ~~کولنگ : به معنی کنگ بود یعنی حیز و مخنست . سوزنی کفت :
# ~~کو لنک پیش تو چو نهد نافه بر زمین
# ~~کنارنگ4 : صاحب طرف5 بود. (نخ) : مرزبانش نیز گویند (نخ):
# ~~فریاد و نعره دارد چون بر هوا کلنگ)3
# ~~شحنگان و طرف نشینان .
# ~~گنگ : به فتح کاف به چهار معنی بود : 1 - بهارخانه است.
# ~~2- شهری است به تر کستان و جزیره(ای) نیز هست .
# ~~3- رودی2 است اندر هندوستان . 4= حدب که (بر) پشت
# ~~161
# ~~1- از جفاهای آن بت چالاک
# ~~سوخت بر حال من دل زن و کاک
# ~~مجمع الفرس)
# ~~2- در مقدمة الادب : خس - کوک، مارول، کوک مارول، کاهو .
# ~~3- مصراع دوم از فرهنک رشیدی است .
# ~~4- یهلوی 24 و آن در عهد ساسانی، عنوان مخصوص
# ~~مرزبان ناحیهآ "ابر شهر" است ms097 که کرسی آن نیشابور بود،
~~(پاورقی برهان).
# ~~5- اصل : طرب.
# ~~6- بهارخانه : بتخانه را کویند، چه بهار به معنی بت هم آمده است،
# ~~برهان).
# ~~7- در اصل : روزی، است.

PageV00P181

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_182.png)

# ~~167
# ~~کنگ : به کسرکاف، به دو معنی بود.1 - مواجر را کویند
# ~~مردم بود
# ~~2- امرد بزرک را نیز کویند . شعر2:
# ~~همی مناظره و جنک خواهی از تن خویش
# ~~کدود2 : دو کونه بود : جای مرغ خانگی بود . چیزی بود مانند
# ~~کنون که کنگ شدی و بر آوریدی کنگ
# ~~زنبیلی از میانهآ خانه بیاویزند، تاکبوتر در آنجا بچه کنده .
# ~~کلمیک : احول را کویند؛ یعنی کژ چشم لوچ .
# ~~کاونجک (دخ) کارنجک : خیار سبز بود. (نخ) : خربزهآ نا رسیده
# ~~باشد.
# ~~کلمک5 : احول بود.
# ~~کالاکة مبارز باشد .
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- آجرت المرآة : مباح کردزن ، خودرا به مزد، (منتهی الارب).
# ~~در تاریخ بیهقی  میکائیل بدانجا اسب بداشته بود، پذیرهٔ‌ وی آمده، وی
~~را
# ~~مواجر خواند و دشنامهای زشت داد، (چاپ دکتر فیاض، ص 186).
# ~~2- این بیت بدون ذکر شاعر در لغت فرس، چاپ عباس اقبال ، نیز
# ~~آمده است :
# ~~3= در مجمع الفرس : کابوک و کابک وه برهان .
# ~~- تو پروریدهآ کابوک آسمان بودی
# ~~از آن قرار نکردی در آشیانهآ پست
# ~~- اصل : کیک، که از لغت قرس اصلاح شد .
# ~~دوری - مجمع الفرس)
# ~~در فرهنگهای موجود: کالاک به نظر نرسید، لیکن این کلمه از
# ~~کال  کار به آک" درست شده است به قیاس با کالیجار و باکارزار. و
~~PageV00P182
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_183.png)

# ~~باب الکاف
# ~~گاو رگ1: به معنی کاو سار بود .
# ~~لک [و] لک : سرخ بود .
# ~~لک و یک : بهمعنی تکث و پوی بود . دیکر بقتال رالک و پک فروش
# ~~گویند .
# ~~الک : دو) ز مر باشد2.
# ~~مغاک : کو باشد در زمین ؛ لان نیز کویند .
# ~~ملک2: کلول باشد.
# ~~مددگ : آن چوبک است که در خانهها ببندند و غلق2 تمام بسته -
# ~~المقدسی ص133، بلکار زار با نسخه بدل با کارزار  پادداشتهای قزوینی،
# ~~6 ص 190 ذیل ابو کالیجار . توضیح اینکه کار در پهلوی به صورتی :
# ~~نوشته میشود که کار ms098 و کال -هردو - خوانده میشود. بنابراین مانند
# ~~کلمات دیکر با یسوند (آک" که پسوند نسبت و اتصاف است تر کیب میشود
# ~~مثال : فواک، ففاک، سوزاک و..ه وازه نامهآ مینوی خردص 188 و وازه
# ~~نامهٔ‌ بندهشن ص 229 . کسروی نیز در زبان پاک کوید : آک؛ این پسوند،
# ~~معنی ((آنچه کنند" را رساند ، ص 22.
# ~~- اصل: گاو زنک - که از فرهنگها اصلاح شد .
# ~~بیامد خروشان بدان دشت جنک
# ~~به چن اندرون گرزهآ گاو رنک
# ~~فردوسی - لغت فرس)
# ~~- اصل : (زمر) است که ما از فرهنک معیار جمالی ، آن رادرست
# ~~کردیم و در آنجا چنین است : "لک - آن دارو باشد که کارد به آن در
~~دسته
# ~~محکم شود، و آن را دوزمر گویند، در نسخهآ دیگر: دوز نیز گویند) .
# ~~همچنین است : تحفة الاحباب . در لغت فرس : لک - دوز.. ص 283.
# ~~2- در پاورقی لغت فرس : ملک -دانه ای است چون ماش و بعضی
# ~~کلول خوانند . ص 253.
# ~~1- غلق : کلیدانه و هرچه بدان در را بندند، (ناظم الاطباء) .
# ~~165 PageV00P183
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_184.png)

# ~~شود؛ آن چوبک در نشانهآ کلیدان افتد و خلق باز پس نیاید و
# ~~بی کلید کشوده نشود. سوزنی کفت :
# ~~ایمان کلید جنست و در بی مدنک نی
# ~~دندانهآ نیاز کشایندهآ مدنک .
# ~~منگ ملنک : راه زن بود و دزد و حرامی1.
# ~~منگ : قمار بود. اقریع الدهر کوید:]
# ~~نشکیبند ز لوس و نشکیبند ز فحش
# ~~نشکیبند ز لاف و نشکیبند ز منکی
# ~~منجک : آن بود که مشعبدان قلم و چیزها را برجهانند2.
# ~~مفلاک1 تهی دست و درویش بود.
# ~~مک : مکیدن بود به تازی مص کویند.
# ~~انه نهادی تو بر مادرت
# ~~مجموعة الفرس
# ~~سه ششکت و شنکل و منل
# ~~2- نام شاعر از لغت فرس است .
# ~~= به منجک جهاندی مرا از درت
# ~~4- در مجمع الفرس آرد : "مفلاک - به معنی تهی دست و درویش
# ~~و حقیر و پریشان باشد، مثالش جمال الدین عبد الرزاق کوید :
# ~~به قسمت است مقادیر رزق، نز چهد است
# ~~ادلیلش ، ابله مرزوق وزیرک مفلاک
# ~~این لفت اکر چه عربنی ms099 ماناست اما به کتب عربی رجوع کردیم نبود).
# ~~در پاورقی برهان کوید: اینه کلمه برساختهآ ایرانیان است که ظاهر آاز
~~ترکیب
# ~~((فلکزده" فلاکت و از آن مفلاک ساخته اند و امروزه به این معنی
~~مفلوک کویند
# ~~و نیز سه رشیدی.
# ~~منجیک - لغت فرس) PageV00P184
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_185.png)

# ~~باب الکاف
# ~~مجاجنگ : کیری بود از ادیم، سعتریان1 به کار برند .
# ~~هرجاجوک2: دانهآ سیاه باشد به میان کافور .
# ~~مجرگ1 : سخره و بیکار بود.
# ~~یرنگ: مکر و حیلت بود.
# ~~ذوک: سرقلم و سر تیغ را کویند.
# ~~نغوشاک: مذهب کبران است .
# ~~نضاک : ابله بود، حرامزاده را نیز گویند .
# ~~نارنگ : نارنج بود.
# ~~1- سعترباز : زنی را گویند که چرمینه بندد و با زن دیگر مجامعت
# ~~کند، وآن چرمی است که به صورت وهیئت آلت تناسل دوخته اند، (برهان).
# ~~و نیز پاورقی آن هص 1140
# ~~2- درفرهنگهای موجود به دست نیامد ، در پاورقی لغت فرس کوید:
# ~~"این لفغت درهیچ یک از نسخ دیگرنیست ومثال هم ندارد" . این
~~وازهدر برهان
# ~~مرجمک ( مرجومک)- مرجو. در مقدمة الادب زمخشری : موو. در
# ~~المرقاة : میجو ، در زبان مردم اسفرایین و جوین : موجو به کار میرود .
# ~~3- اصل : محرک.
# ~~چنین کفت هارون مرا روز مرک
# ~~مفرمای هیچ آدمی را مجرگ
# ~~(بوشکور - لغت فرس)
# ~~در تفسیر نسفی : مچرک. در تفسیری بر عشری از قرآن مجید: بچرک
# ~~است .
# ~~4- در پاورقی برهان : اصل کلمهآ نغوشاک ، 3680رر4* از نغوشیتن
# ~~نیوشیدن) است که به معنی شنونده و مستمع می باشد وهمین کلمه است
# ~~که عرب آن را به سماعون، ترجمه کرده است و آن پائین ترین (پنجمین)
# ~~طبقه از طبقات مانویان بود. (نقل به اختصار) و نیز ه نغوشا.
# ~~16
# ~~5-ه یغاک. در پاورقی برهان : نغاک، مصحف فغاک است .

PageV00P185

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_186.png)

# ~~168
# ~~یم انگ : کمان دان باشد. فرخی کفت :
# ~~به وقت کارزار خصم و روز نام و ننک او
# ~~فلک در کردن آویزد، شغا5 و نیم لنک او
# ~~ندشک : چهار کونه بود: اول درخت انار باشد. 2 درخت ناز
# ~~باشد . 3 عدس باشدا . منجیک ms100 کفت :
# ~~آن کوز سنک خارا، آهن برون کشد
# ~~نشکی2 ز کف او نتواند برون کشیدد
# ~~4- جزوی بود از کتاب کبران و سورت سورت بود، آنرا
# ~~جزء خوانند .
# ~~نمتک2 : میوهای باشد، چند آلوچه ، ترش بود و سرخ، وبردشت
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1ه شغا
# ~~2= با مراجعه بدفرهنک نامهها، چنین به نظرمی رسد که مؤلف معانی
# ~~نسک و نشک را درهم آمیخته است . زیرا در صحاح الفرس و لغت فرس اسدی
# ~~چاپ اقبال و چاپ دکتر دبیر سیاقی و مجمع الفرس : نشک را به درخت نار،
# ~~ناز، ناژ، نوژ معنی کردهاند و نسک را به معنی عدس و هم جزوی از کتاب
# ~~کبران دانسته اند . اماچون تبدیل ((س" به (ش" به آسانی انجام
~~می کیرد ،
# ~~لذا از اصلاح و تغییر متن صرف نظر کردیم.
# ~~3 - نام شاعر از صحاح الفرس است .
# ~~4- در لهجهآ کردی اسفرائین : "(نیسک" با یاء کشیده، به معنی
~~عدس
# ~~است . ه مرجاموک.
# ~~5- مصراع دوم در صحاح الفرس : نسکی ز کف تو...
# ~~6 - در صحاح الفرس : (نمتک - به فتح نون و سکون تاه و کاف،
# ~~ز عرور باشد و آن میوهای است کوچک و سرخ که از درخت "کیل) روید،
# ~~قریع الدهر کفت : PageV00P186
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_187.png)

# ~~باب الکاف
# ~~روید؛ به تازی ز عرور کویندش.
# ~~نشتاک2: آبی بود که چون برنج تخم در زمین اندازند و آب کارند
# ~~با سر شود. از آنجا بر کنند، و در زمین های دیکر مینشانند
# ~~آن آب که در آن زمین اول بماند آن را نشتاک کویند، به
# ~~زبان مازندرانیان . فردوسی کفت در جنگ مازندران :
# ~~به نشتاک و پوتو بیرورده مرد
# ~~کجا یای دارد به روز نبرد
# ~~ویک2 : همان معنی دارد که به تازی ویحک2.
# ~~دروهی انک که نیدانن بار میم ر سرب
# ~~همه دروغزن و خربطاند وخیره سراند
# ~~نمتک و بسد ، نزدیکشان یکی باشد
# ~~از آنکه هردو به گونه شبیه یکدکرند
# ~~1-ز عرور: یعنی ازدف ، انواع است ؛ یک نوع را به خراسان الج
# ~~گویند، (الاغراض الطبیة، چاب ms101 بنیاد ص 591" . و نیز ه الابنیة و
~~المرقاة
# ~~و نیز برای نام علمی و انواع آن رجوع شود به مجلهآ دانشکدهآ ادبیات
~~وعلوم
# ~~انسانی تهران سال ع1 شمارهٔ‌ اول و دوم، ص 135.
# ~~2-وازهآ نشتاک و پوتو ( بوتو در مقدمهآ کتاب) را، جائی پیدا
# ~~نکردم و مقصود مؤلف معلوم نشد چیست 2 ه مقدمهآ کتاب.
# ~~3- در لغت فرس: و یک را به فتح اول آورده؛ لیکن دربیت شاهد ،
# ~~ویک را با نیک قافیه کرده است مانند :
# ~~ماده کفتا هیچ شرمت نیست ویک
# ~~چون سبکساری نه بد دانی نه نیک
# ~~و همچنین درپاورقی برهان بیتی از شاهنامه آورده شده است که
~~"ویک"
# ~~و "نیک" هم قافیه شده اند . ونیز ه مجمع الفرس .
# ~~- در مقدمة الادب : ویحک، ویلک ، ویبک - وای بر تو.
# ~~160 PageV00P187
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_188.png)

# ~~170
# ~~لک ی ا مردا خوا بور صمر ار بالر
# ~~22- درویش باشد. سوزنی کفت :
# ~~ما از شمار آدمیانیم سنک دل
# ~~ونگ: به دو معنی بود: [1- به معنی تهی و خالی است .]
# ~~هزاک ابله بود که فریفته شود.
# ~~هیساک تارا سر بود، یعنی میان سر.
# ~~هرنگ2 : به معنی مدنگ بود؛ یعنی دندانهآ کلیدان .
# ~~هنگ : زور بود و آهنگ به چیزی کردن .
# ~~هزاک : نادان بود:
# ~~هباک: میان سر باشد.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~از معصیت توانگر و از طاعتیم ونگ
# ~~کردیم ، در اصل چنین بود که : ونگ : به دو معنی بود ، درویش باشد .
# ~~2 ه هزاک وهزال.
# ~~3ه هباک
# ~~دد قرهنشت هاک موجود این لفت به نظر ترسید، ظاهرا مصف
# ~~مدنک است ه مدنک.
# ~~5 - ز هنگ سیهدار و چنک سوار
# ~~6ه هزاک وهزال.
# ~~7- در برهان : هباک و هیاک، در پاورقی آن : هیاک. ه نسخهآ ما،
# ~~هیاک.
# ~~یکی گرز زد ترک را بر هباک
# ~~ز اسب اندر آمد همانکه، به خاک
# ~~نیامد دوال کمر پایدار
# ~~ردوسی - پاورقی برهان)
# ~~فردوسی - لغت فرس) PageV00P188
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_189.png)

# ~~باب الکاف
# ~~هشنگ : مردم بی سر و بن باشند.
# ~~فاک : به معنی نغاکا بود.
# ~~وزک2: سک توله بود ms102 بهترک، واین سک به بوی، شکار کند وجانور
# ~~را از سوراخ ومیان نی وخاشاک بیرون کشد.
# ~~یشک : دندان بزرک بود از آن ددان4.
# ~~171
# ~~ما ، ذیل لغت خشنک.
# ~~مصعف فغاک.ه نغاک.
# ~~به ذیل حشمت و دولت نمیرسد هر کز
# ~~ه به توضیح پاورقی برهان راجع به هشنک و نیز ه به شرح
# ~~فبای جاه تو را دست کید خصم فغاک
# ~~(منصور شیرازی - مجمع الفرس
# ~~3- اصل : بوزک ونیز ه یوز.
# ~~4 - بسپاریم دل بجستن جنک
# ~~در دم ازدها ویشک پلنگ
# ~~(عنصری - لغت فرس) PageV00P189
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_190.png)

# ~~اسبغول: بزر قطونا بودا
# ~~آخحال2 : سقط بود از هرچیز افکندن .
# ~~آدگشتال : بیمارناک بود .
# ~~آخحال1: تضریب بر جربک:
# ~~باب اللام
# ~~1- در الاغراض الطبیة : بزر قطونا - اسیغول است ، او را سپیوش
# ~~کویند . ص4 61. و نیز الابنیة. رشیدی : اسیغول ، اسییوش ، اسفیوش
# ~~سپیوش و سفیوش آورده، و کفته است که : "هر پنج لغت ، کیاه معروف ؛
# ~~زیرا که شبیه به کوش اسب، و غول گوش باشد، به اصفهان اسپرزه و به
# ~~تازی بزر قطونا گویند .400 در مقدمة الادب زمخشری : بزر قطونا - تخم
# ~~اسیغول . ج1، ص 79. در صحاح الفرس کوید : اسبغول - تخم بروشه
# ~~وبزر قطونا بود؛ یعنی اسبیوش، بهرامی گفت و آن را به کیک نسبت کرده
# ~~بدروز کرد نیارم به هیچکونه مقام
# ~~از آن که خانه پر از اسبغول جانوراست
# ~~2- در اصل : احال.
# ~~3- ز خان و مان قرابت به غربت افتادم
# ~~ماندم اینجا بیساز وبرک و انکشتال
# ~~(ابوالعباس - لغت فرس)
# ~~4- اصل : اغال .
# ~~5 - چربک : دروغ راست مانند باشد که درحق کسی گویند، (برهان).

PageV00P190

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_191.png)

# ~~باب اللام
# ~~یل : پاشنهآ پای بود
# ~~پشکول : مردی بود حریص به طمع. (نخ) : مرد جلد را کویند .
# ~~بشل (نخ) پشل (نخ) دسل : آویختن بودهآ کویند درپشل یعنی در آویز.
# ~~یخال (نخ) تیخال : سرکین مرغ باشد به تازی ذرق کویند2.
# ~~پرغول (نخ) برخول : کندم نیم نیم کرده بود، عامه بلغور کویند.
# ~~بزول : شتالنک باشد
# ~~دسمل5: نیم کشته را کویند.
# ~~
# ~~1 دیع آین بر برد وبالای نو ms103
# ~~ردوسی - رشیدی)
# ~~2- در پاورقی برهان: به (پیشوند) ل شکول : ه کلندره .
# ~~3= اصل : بیخال، در پاورقی برهان کوید : مرکب از پیخ ه آل
# ~~را کویند و به این معنی به جای حرف ثالث ، خای نقطه دار هم به نظر امده
# ~~است . ونیزه ناظم الاطباء .
# ~~- در اصل : به فتح اول وتانی ضبط است لیکن در منتهی الارب
# ~~17
# ~~بسوند شباهصل: برخال هان فاویان بیرعان بکویدن قیقالکب ا[نیانة
~~جالوران
# ~~به سگون ثاتی امده است و تیز المصادر رورنی.
# ~~- دراین نسخه، صحاح الفرس ، تحفة الاحباب اوبهی، اقنوم عجم
# ~~ه ا   ل ه احا او ار
# ~~برسی فرهنگها و تفاسیر کهن فارسی چنین برمی آید که خود کلمه بسمل معنی
# ~~نیم کشته را نمیدهد وحتی به مذبوح و کشته هم معنی کردن خالی از مسامحه
# ~~چون این کلمه تراشیده شده و منحوت از : بسم الله الرحمن الرحیم و به
~~معنی
# ~~نیست . همچنان که صاحب مجمع الفرس وبرهان قاطع ، این کاررا کردهاند.
# ~~بسم الله کفتن است . ومردم مسلمان درموقع ذبح کردن، بسم الله می گفتند
~~. کم کم
# ~~گرفته است ؛ یعنی ذبحی که برطبق اصول شرعی انجام گرفته باشد. بنا براین
# ~~بسمل کردن - بصورت فعل مرکب - جای ذبح کردن و کشتن حیوانات را
~~PageV00P191
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_192.png)

# ~~173
# ~~ثنبل: حیله و مکر بودا.
# ~~قویل : پیش پیشانی باشد و اصلع را نیز کویند.
# ~~قخجل1: نشکنج بود.
# ~~کشیل1 شست ماهی باشد.
# ~~کمل : مرد نوجوان باشد، که هنوز خطسش در نیامده باشد
# ~~تاول : کاو جوانه باشد که هنوز کار نکرده بود .
# ~~قلا : بلندی را کویند.
# ~~چال: مرغی بود چند زاغی .
# ~~مجموعة الفرس
# ~~کلمهآ بسمل به معنی کشته و نیم کشته خالی از مسامحه و مجاز نخواهد بود.
# ~~و در ادب فارسی بیشتر یه صورت فعل مرکب به کار رفته است مانند :
# ~~بسم الله اگر شتاب داری
# ~~خسرو - معیار جمالی)
# ~~آن کاو را آنجا بسمل کنند، ( تفسیر کمبریج، ص 158 و چند مورد
# ~~1- ای آنکه جز از شعر و غزل هیچ نخوانی
# ~~هرگز ms104 نکنی سیر دل از تنبل و ترفند
# ~~(کسائی - لغت فرس)
# ~~عل وبخعل ظامرا شط و جل کفد افت ر
# ~~فالس کته نه مول
# ~~دیکر) .وه لسان التنزیل، ص 92. و تفسیر نسفی .
# ~~3- اصل : سست. در فرهنک میرزا ابراهیم - نسخهآ خطی استانه -
# ~~کوید : نشبیل به کسر، قلابی که ماهی کیرند. عبد الوسع جبلی کوید:
# ~~تیر و نیزهآ او دشمنان هر اسانند
# ~~و اهر من ز شهاب و چو ماهی از نشبیل
# ~~34 - پاورقی برهان گوید : به این معنی با تشدید دوم عربی است وجمع
# ~~آن تلال و تلول ....

PageV00P192

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_193.png)

# ~~باب اللام
# ~~شماغیل : به خشم به کوشه1آ چشم نکریستن باشدا.
# ~~خوهل : کز بود، یعنی غیر راست .
# ~~خرچال2: مرغی است بر شکل بط بزرک2.
# ~~خرطال5 : پوست کاو بزرگ باشد.
# ~~داهل و داهول: علامتهاست که برزمین کنند و دام بکسترانند ، که
# ~~نخجیر از داهل بترسد و در دام افقد .
# ~~دنگل6 : ابله و بی آرام بود.
# ~~رطل1: جام را کویند .
# ~~1- در اصل : بخشم بکوینده چشم .
# ~~2- در فرهنک پنج بخشی نسخهآ عکسی کتا بخانهآ مر کزی : چشماغیک
# ~~به کوشهآ چشم از خشم نکرند . در قرهنگ تحفة الاحباب : چشم آغل و اغل
# ~~آمده است و این بیت را به عنوان شاهد اورده:
# ~~3- اصل : خرجال، که از لفت فرس اصلاح شد.
# ~~4- در مقدمة الادب : حباری به معنی خرچال آمده است. درمجمع
# ~~اقرس ؟ ییر انقلمة الای، حاری مه معنیی ماحرجال امده ال ده جم
# ~~بیشتر در آب باشد.
# ~~5- خرطال، معرب آن قنطار است . ه برهان و نیز در المعرب
# ~~واله آررخرطاله ماه من قط
# ~~مقدمة الادب زمخشری. در المرقاة : الرطل - صدوسی در مسنک، و برای
# ~~اختلاف وزن رطل در مکانهای مختلف رجوع شود به سفرنامهٔ‌ ناصر خسرو،
# ~~175
# ~~نرمک او را سلام کردم ، وی
# ~~کردسویم نگه به چشم آغیل
# ~~مکاک)
# ~~6- اصل : دنکل، که از صحاح الفرس و لغت فرس اصلاح شد .
# ~~77- رطل : لغت تازی است و به معنی پیمانهآ نیم منی می باشد . ه
# ~~ص 7-8-12). در شرح سودی ms105 بر حافظ ، ذیل بیت : PageV00P193
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_194.png)

# ~~174
# ~~زال پیر فرتوت بود، پدر رستم [ را] زال جهت آن خوانند که
# ~~چون در وجود آمد موی او تمام سپید بود .
# ~~زندواف1 : هزار دستان2 باشد .
# ~~سفال2 : دو کونه بود : یکی کل پخته چون کوزه و دیگ .
# ~~دیکر استخوان جوز و فندق و پسته و مانند آن4.
# ~~سنگل منگل: به معنی ملنک و منک5 بود.
# ~~نسال: کلیمی بود کوچک پشمین .
# ~~شنگل: مردم بی سروبن را کویند .
# ~~خول6 : شبگاه کوسفندان و چهار پایان بود . دیگر گویند: حیوانی
# ~~مجموعة الفرس
# ~~رطل کرانم ده ای مرید خرابات
# ~~شادی شیخی که خانقاه ندارد
# ~~کوید : دراصطلاح شعرا قدح نیم منیرا رطل گویند . درصحاح الفرس:
# ~~رطل - بکسر راء جام شراب باشد .
# ~~1- لغت زندواف تکرار شده است ه باب الفأ .
# ~~2- در مقدمة الادب : عندلیب = بلبل ، هزار دستان آمده است .
# ~~3- این ضبط اصلی است ؛ لیکن در لغت فرس به کسر اول است .
# ~~4 - تو مغز میوهآ خوش شیرین همی خوری
# ~~ویشان سفال بیمزه و برک می چرند
# ~~ه منک ملنک
# ~~ناصر خسرو - مجمع الفرس)
# ~~6- در منتهی الارب آورده است : غول - دیوی است مردم خوار یا
# ~~جانوری است که آن را عربان بدیدند وشناختند و تأبط شرا وی را کشت...
# ~~رهان کوید: در عربی نوعی از جن و دیو است، که در شعاب کوه ها و
# ~~جاهای دور از آبادانی می باشند و به هر شکل که میخواهند بر می آیند و
# ~~مردم را از راه می برند.

PageV00P194

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_195.png)

# ~~باب اللام
# ~~است به صورت ادمی در بیابانها باشد، به شب مردم را از
# ~~راه برد.
# ~~غال : غلتیدن بود.
# ~~کوبال: کرزا بود.
# ~~فتال : [کویند]2 زره فتال [ بود] : یعنی بازهم کسستنو بر دریدن
# ~~وازهم بشکافتن چیزی بود .
# ~~فرغول1: تآخیر بوددر کارها.
# ~~گمول4: جاهل و نادان و بلید طبع بود .
# ~~کلدل : چکاد[ بود] از بالای پیشانی .
# ~~کوقوال5: دزدار قلعه بود.
# ~~در تهذیب اللغق خطی آستانه - تحریر 651 از ابو منصور هروی -
# ~~امن بیت ار تصر ms106 نقل شده است
# ~~فلست بانسان فینفع عقله
# ~~و لکنها غول من الجن سمع
# ~~که در زبان عربی نوعی از جن است .
# ~~غول بر خویشتن ار خضر نهد نام چه سود
# ~~خدایش به سرچشمهآ حیوان نبرد
# ~~1-در اصل : کوز.
# ~~خاقانی، دیوان به تصحیح دکتر سجادی ص 586
# ~~2- دو کلمهآ "کویند) و "(بود" از لغت فرس اضافه شد .
# ~~3 - دراصل: فرغون که از فرهنگها اصلاح شد. در تفسیر پاک چاپ
# ~~باده: که حدا وسل مالر غوان کو اذهای منثما مل اهرلا کارشددر تفصسیر
~~باک
# ~~اگرت دولت ابد باید
# ~~مکن اندر دعای شه فرغول
# ~~شمس فخری - مجمع الفرس)
# ~~4- در اصل : کول، که از برهان اصلاح شد.
# ~~- در برهان کوید: این لغت هندی است و فارسیان استعمال کرده اند
# ~~چه کوت به هندی قلعد است . و نیز ه مجمع الفرس .
# ~~177 PageV00P195
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_196.png)

# ~~178
# ~~کجالا : آلات خانه باشد از هرلونی2.
# ~~مول : درنگ کردن بود . کویند : ممول؛ یعنی درنگ مکن .
# ~~ماکول: سه کونه بود: 1= کلوبند بود. 2= کلوبنده3.
# ~~3- مردی قوی اندام و کار کن باشد.
# ~~ملا و مالا مال1 پر باشد.
# ~~مندلد : خط بود، که معزمان کشند جهت عزیمت کردن .
# ~~مل : نبید بود.
# ~~1-در نسخههای لفت فرس، برهان و مجمع الفرس : کاچال وکاچار
# ~~آمده است. در تحلیل اشعار ناصرخسرو: کاچار:
# ~~در طلب آنچه نیاید به دست
# ~~زیر و زبر کردی کاچارخویش
# ~~در فرهنک قواس چاب نذیر احمد هم ، کاچال است .
# ~~2- اصل : هر کونی.
# ~~- ال مرکوان ان ل را به در عوت: ما کود وما لود صط
# ~~کرده اند و هم به معانی مختلف . فرهنک مجمع الفرس کوید : ما کول -
# ~~کلو بند است مثل رسن و غیره ، مثالش شمس فخری فرماید :
# ~~بهر مأکول تا به کی داری
# ~~حلق جان را ز غصه در ما کول ؟
# ~~مجموعة الفرس
# ~~و در نسخهآ وفاثی به معنی اکول بود؛ یعنی پرخوار و به این بیت
# ~~متمس شده:
# ~~قلیه کردم دوش وآوردم به پیش
# ~~انه ذر این لفت اضطراب پسیاد و اختلف ms107 بیشماد کرده اند، والله اعلمم مو
# ~~نیز ه صحاح الفرس، برهان ، تحفة الاحباب .
# ~~4 - ظاهرا : ملامال و مالامال .
# ~~تا بخوردند آن دو ما کول نهنگ
# ~~رشیدی بعد آز آنکه اختلا را بیان می کند ، در پایان کوید : حاصل
# ~~انصری
# ~~5 - امروز در لهجهآ جوین و اسفرائین منتر گویند .

PageV00P196

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_197.png)

# ~~باب اللام
# ~~مرغول : زلف پیچا پیچ بود که در اصل جعد بود.
# ~~نال : نی باشد و از آن نیزهها بیش کنند .
# ~~دهال : درخت خرد باشد ؛ نو نشانده .
# ~~فخجل : به معنی تخجل بود.
# ~~شیل: به معنی تشبیل بود1
# ~~خجیروال1 نخجیر انکیز بود.
# ~~ویل4 : ظفر باشد و هنگام یافتن کاری بمراد .
# ~~هزال5: ابله را کویند.
# ~~همال : همتا و همباز بود؛ یعنی انباز .
# ~~1ه تخجل. درفرهنکشهای موجود: نخجل، نخجل، نخچیل و
# ~~نخچر آمده است .
# ~~از فلک بگذرد به صد تندی
# ~~گرش گیری از سرین نخچل
# ~~2- ه تشبیل . در فرهنگهای موجود نشبیل و نشییل است .
# ~~(فخری - رشیدی)
# ~~ز تیر و نیزهآ او دشمنان هراسانند
# ~~3- در اقنوم عجم خطی آستانه : نخجیروان آمده است . در پاورقی
# ~~# ~~برهان کوید : ممکن است نخجیروال، مصحف نخچیروان باشد.
# ~~4- در اصل : دیل هم خوانده میشود.
# ~~5 - هزال : مصحف هزاک یاهواک است، که در باب الکاف آمده است.
# ~~باید داشت دایم خویش را راست
# ~~اید بود مردم را هزاکا
# ~~4- اصل: همال و مما همباز بود.
# ~~
# ~~17
# ~~چو اهرمن ز شهاب و چو ماهی از نشبیل PageV00P197
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_198.png)

# ~~180
# ~~صال ة اراهس بود.
# ~~یکل : بتخانه باشد به پهلوی .
# ~~بل : مبارز باشد. (نخ) : مرد مردانه را گویند.
# ~~بال : کردن باشد
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- اصل : همال.
# ~~مری نتوان داشت سحر گوش
# ~~وز غلغل بلبل نتوان داشت به شب هال
# ~~فرخی - پاورقی برهان) PageV00P198
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_199.png)

# ~~آنجام1: آخر کار و عاقبت باشد .
# ~~أوستام : معتمد باشد.
# ~~استیم2 : آن ریم وخون بود که سرجراحت فراهم آید2 ، آن در-
# ~~اندرون بماند.
# ~~ارم1: بوستان.
# ~~باب العیم
# ~~1ه فرجام.
# ~~اه ستیم
# ~~- در برهان : استیم - بکسر اول جراحتی را گویند ... ونیز: ستیم
# ~~بکسر اول و ms108 ثانی، خون و چرک وریمی باشد، (برهان).
# ~~ز باد جور و ستمکاری و بلیت من
# ~~جراحت دل مظلوم را رسید ستیم
# ~~در معنی کلمهآ ارم اختلاف است : بعضی گویند، ارم پدرعاداست
# ~~و بعضی جدوی و عدهای هم گفتهاند ارم باغ شداد است که وی پس از
# ~~شنیدن نام بهشت، آن را در سرزمین یمن بنا کرد . لسان التنزیل ، ص19:
# ~~ارم - جد عاد و قیل شهر ایشان وقیل بوستان شداد. تفسیر کمبریج، ص 592
# ~~دیوان سوزنی ، ص 71)
# ~~ج2: دیکر ایدون گوید ارم نام آن شارستان است که آن را شداد بن عاد
# ~~بنا کرد.

PageV00P199

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_200.png)

# ~~182
# ~~آدرم1: آن بود که بر دو سوی زین بندند ، نمد زین دوپاره است.
# ~~بذرام : خرم باشد و جای نزه ، مانند باغ و مجلس .
# ~~بهرام : چهار کونه بود: 1- روزبهرام از ماه پارسیان .
# ~~2- اقلیم شام را کویند. 3- ستارهآ مریخ بود .
# ~~3- نام شاه بهرام
# ~~بجکم (نخ) پچکم: نام ترکان است به ترکی . دیگر:خانهآ تابستانی
# ~~بود ، بعضی جعفری2 کویند.
# ~~در ادب فارسی، باغ یا چمن با صفا را به باغ ازم تشبیه کرده اند:
# ~~چو لختی در آن دشت پیمود راه
# ~~به باغ ارم یافت آرامکاه
# ~~کنجینهآ کنجوی ص 9)
# ~~و نیز ه کلیله و دمنه به تصحیح استاد مینوی، ص 311
# ~~1- این لغت دربرهان : به صورتهای نوآدرم، آذرم و ادرم آمده-
# ~~است.
# ~~2- این لغت نیزبه اشکال مختلف ، در فرهنگها ضبط شده است مانند:
# ~~بجکم، پچکم، بشکم و پیکم . و در معنی این کلمه نیز اقوال کوناگون
# ~~آورده اند مانند :
# ~~بجکم : دومعنی دارد؛ اول نام کرکان است به تر کی . دوم خانهآ تا بستانی
# ~~بود، (صحاح الفرس) .
# ~~پچکم و پشکم : خانهآ تا بستانی که شبکه کرده باشند و بعضی گفتهاند
# ~~ایوان وصفه .. (فرهنگ رشیدی).
# ~~در برهان، علاوه بر معانی مذکور : به معنی کرگ هم آمده است که
# ~~به عربی ذئب خوانند .
# ~~3- در لغت فرس چاب اقبال به چای (جعفری" جقری ، آورده
# ~~که در پاورقی بدان اشاره کرده است : "در اصل ms109 : جغری 2"، ص
~~338.
# ~~بنا براین ، اکرصورت صحیح کلمه در نسخهآ ماجعفری باشد ، می تواند
# ~~مجموعة الفرس PageV00P200
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_201.png)

# ~~یاب المیم
# ~~بداذرم : بیهوده بود، چون کاری که از او حاصلی نباشد، بجز
# ~~ضییع عمر.
# ~~دوم : مرضی است بزرکث و به شب پرد، کویند روز کور است .
# ~~بدافدم1: عاقبت باشد.
# ~~قهم : بزرک مرد . تهمتن بیهمتا بود به بزر کی جسم و قامت .
# ~~فردوسی کفت:
# ~~چه کویند کردان که اسبش که برد.
# ~~قیم : کاروان سرای بود.
# ~~تهمتن بدین کونه خفت ار بمرد2
# ~~جعفری، منسوبا کوشکی است مر متوکل را نزدیک سر من رآی.
# ~~فرش دیبا کشیده در بچکم
# ~~رودکی - پاورقی برهان)
# ~~ اا نوود
# ~~آنک اقدم (= پاورقی افدم) خوانندش . و نیز ه واژه نامهآ بندهشن ،
# ~~اس نکرحاه واخان نده بروه باند زیراد متی ایسکوت
# ~~از تو خالی نگار خانهآ چشم
# ~~که بچکم به معنی کوشک است .
# ~~چاپ بنیاد، ص 1:نلی پایان ...
# ~~در مجمل التواریخ والقصص آمده است : بزرکتر پادشاهان ملوک طوایف
# ~~چاپ بنیاد، ص 25: 229، واپسین، آخر.
# ~~2- دراصل نسخه، تهمتنرا باشنگرف نوشته، بعد آن راسیاه کردهاند.
# ~~این کار، شاید بدین جهت بوده است که تهمتن در اینجا لغت مستقلی نیست،
# ~~بلکه برای توضیح تهم آورده شده است ؛ زیرا کلمه تهمتن را مؤلف درباب-
# ~~النون نیز آورده است .
# ~~3- در اصل : حیف اربمرد، که از شاهنامه، چاپ مسکو اصلاح شد
# ~~24ص 172 PageV00P201
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_202.png)

# ~~183
# ~~شم بنام : تعوید بود. [ شهید کوید:
# ~~بتا نگارا از چشم بد بترس و مکن
# ~~چرا نداری با خود، همیشه چشم بنام
# ~~خرام : دو کونه بود: یکی رفتنی بود به ناز و کشی3.
# ~~دیکر: بهمهمانی بردن بود، بعد از نوید.
# ~~خیم ز سه کونه بود: 1- بدخوئی2 2- شکنبه ورود کانی.
# ~~3- جراحت بود.
# ~~خام : یکی ناپختکی بود وآن معروف است . دیکر کمندراکویند5.
# ~~خلم : آب بینی بود .
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- در برهان: چشم پنام است، در ذیل کوید : متن برهان صحیح
# ~~است، و باز در ذیل پنام آورده است که : پنام - عبارت است از دو قطعه
# ~~پارچهآ سفید ms110 از جنس پنبه که بر زوی دهان آویخته، با دو نوار به پشت سر
# ~~کره میزنند . زردشتیان ایران آن را روبند نامند .. و از بیت : بتانکارا
~~..
# ~~پیداست که مراد همان روینداست ، نه تعویذ . زراتشت بهرام درارداریراف
~~نامه
# ~~کوید :
# ~~بشد بر تخت زر اردای ویراف
# ~~نامی بر رخ و کستی اش برناف
# ~~نقل به اختصار از ذیل برهان)
# ~~2- نام شاعر از لغت فرس است
# ~~3- کاخ او پر بتان جادوفش
# ~~اغ او پر فغان کبک خرام
# ~~فرخی - لغت فرس)
# ~~4- در فرهنگ رشیدی کوید: خیم - به معنی خوی بد، ودر تحفه
# ~~به معنن دیوانه کفته، فردوسی گوید :
# ~~دکر خوی بد آنکه خوانیش خیم
# ~~که با او ندارد دل از دیو بیم
# ~~- باش تا دولت جهانگیرش
# ~~افکند بر حصار کردون خام
# ~~شمس فخری - مجمع الفرس) PageV00P202
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_203.png)

# ~~باب المیم
# ~~خم: کژی بود ، در زلف و در چوب و غیره . و اکر کسی پشت
# ~~دوتا کند کویند خم آورد، و ایوان را نیز گویند.
# ~~خیم  خوی بود، وجراحت را نیز کویند .
# ~~داهیم : کلهی بود، به جواهر مرصع کرده، کروهی گویند
# ~~تاج بود .
# ~~دژخیم1: جلاد بود. (نخ) : بد خوی3 باشد .
# ~~دشتم : بنیادی عظیم [و ] سخت بود.
# ~~دیهیم : تاج پادشاهان بود2. [ فردوسی گوید :]
# ~~که دیهیم شاهی به سر بر نهاد
# ~~دزم : کسی را کویند که اندوهگین باشد .
# ~~جهان را سراسر همه داد، داد]7
# ~~دم: نفس باشد .
# ~~دام : آن آلت بود که نخجیر بدان گیرند .
# ~~- خیم: تکراز شده است
# ~~2ه دیقیم"
# ~~185
# ~~
# ~~کزین پس شما را ر من بیم نیست
# ~~مرا بیوفائی و دژخیم نیست
# ~~فردوسی - واژه نامک)
# ~~4- اصل : بد خوثی .
# ~~-در پاورقی لغت فرس کوید: این لغت در هیچ یک از نسخ دیکر
# ~~نبست وه نال له اولرافی
# ~~ه داهیم:
# ~~PageV00P203
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_204.png)

# ~~186
# ~~رام : فرمان بردار بود و نرم.
# ~~رزم : جنک بود.
# ~~زم : به دو معنی باشد : یکی باد سخت بود . دیکر پوچ بود: یعنی
# ~~میان تهی1.
# ~~زم1: درون و بیرون دهان بود
# ~~سم : دو کونه بود: ms111 یکی نخانهها باشد که در زیر زمین کرده باشند.
# ~~دیکر: ناخن است و مانند آن.
# ~~سوتام : اندک بود، به تازی قلیل کویند2.
# ~~سشام  ساخت و آلت اسب بود .
# ~~سیام : کوهی2بود، به جانب ماورا النهر5.
# ~~1- معنی دوم برای "زم) در فرهنکشهای موجود، به نظر نرسید .
# ~~لیکن در پاورقی لغت فرس ، ص 343 کوید . "قبل از آن (یعنی زم) لغتی
# ~~است به این شکل و تعریف : ذم[ کذا ]، پوچ بود؛ یعنی تهی . نسخه،
# ~~وچ بود، چنانکه پوست دندان از بیرون ودرون (2) . و در هیچیک از نسخ
# ~~دیکر و در فرهنگها چنین لغتی نیست) .
# ~~2-در فرهنگنهای موجود: زم به این معنی است نه ژم ه ژم در
# ~~لفت نامه.
# ~~3_ آنچه کرده است و آنچه خواهد کرد
# ~~سختم اندک نماید و سوتام
# ~~(فرخی - لغت فرس)
# ~~4- اصل : کروهی .
# ~~5 - سیام : نام کوهی است ما بین سمرقند و تاشکند و به سمرقند نزدیک
# ~~است . کویند مقنع خراسانی که او را حکیم بن عطا می کفتند ، به زور سحر
# ~~و شعبده مدت دوماه از چاهی که در عقب کوه سیام کنده بود ماهی برمی
~~آورد،
# ~~برهان).
# ~~مجموعة الفرس PageV00P204
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_205.png)

# ~~باب المیم
# ~~سپرغم : از انواع کلهاست .
# ~~ستیم: به معنی استیم بود1
# ~~شسیم : ماهی سیید بود به رود جیخون .
# ~~ننسجام1: سرمای سخت بود.
# ~~شم: پای افزار بود: یعنی چارق .
# ~~ششم : شمیدن2 بود: یعنی بیچیدن5
# ~~طارم2: تاب خانه، و دید کاه را نیز کویند .
# ~~غزم1: صرهآ انکور بود که شیره و تفلش1 دروی باشد. (نخ)
# ~~1= این وازه بهصورتهای : سپرغم، اسیرغم، اسیرهم ، اسیرم، سیرم،
# ~~شاسیرم، شاه اسپرغم و شاه سپرهم ... آمده است، (برهان). در ترجمهآ
# ~~مفردات قرآن : الریحان- ساسیرم . در الاغراض الطبیة ، چای عکسی بنیاد:
# ~~ضمیران - شاهسیرغم . در مقدمة الادبنریحان- سیرم، شاسیرم، شاه سفرغم .
# ~~و: ضیمران - کل بستان افروز، شاهسفرم.
# ~~2ه استیم .
# ~~3- ساهی که انوروز کرد آورید
# ~~همه نیست کردش ز ناکه شجام
# ~~دقیقی - مجمع الفرس)
# ~~4- شمیدن : بر وزن و معنی رمیدن باشد و به معنی بیهوش کردیدن
# ~~و آشفته شدن ms112 وپریشان کشتن و ترسیدن ...(برهان).
# ~~شمیده من در آن میان بادیه
# ~~زسهم دیو و بانک های های او
# ~~(منوچهری - دیوان)
# ~~5- در پاورقی لغت فرس کوید : در اصل- پیچیدن، ص344. ودر
# ~~لغت نامه آمده است که : گویا مقصود مؤلف از پیچیدن، روی پیچیدن است
# ~~که به معنی برگشتن از ، گریختن .
# ~~6- طارم : خانهآ از چوب، (مقدمة الادب).
# ~~7- اصل : عزم.
# ~~8 - ثفل : شاید معرب از تفالهآ فارسی، (لغتنامه) .

PageV00P205

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_206.png)

# ~~188
# ~~دانهآ انگور باشد.
# ~~خرم1: میش کوهی بود.
# ~~خثرم : خشم باشد.
# ~~فدرجام : عاقبت و آخر کار بود .
# ~~فخم2: چادری بود یا کلیمی که نثار چینان بر سردو چوب بسته باشند،
# ~~تا از هوا نثار ستانند .
# ~~فرم (نخ) فزم : دلتنکی و فرو ماند کی به غم بود2.
# ~~کنام2: شبکاه شیر و دد و دام و مرغ باشد .
# ~~1- در اصل : عزم.
# ~~2-در برهان : فخم و بفخم، آمده است و نیزه مجمع الفرس .
# ~~لیکن از ابیات ناصرخسرو چنین برمی آید که فخم به معنی جرعهآ آب است
# ~~نه جز آن:
# ~~دل از علم او شد چو دریا مرا
# ~~چو خوردم ز دریای او یک فخم
# ~~دیوان به تصحیح استاد مینوی و دکتر محقق ص64)
# ~~کسی که جوی روان است ده به باغش در
# ~~به وقت تشنه چو تو بهره زانش یک فخم است
# ~~ایضا دیوان، ص 407
# ~~ه (لقت نامهآ دهخدا)
# ~~3-در برهان : فرم و فژم است .
# ~~رفت برون میر رسیده فرم
# ~~پخچ شده کوس و دریده علم
# ~~(خسروانی -رشیدی)
# ~~4 - ضبط کنام اصلی است ؛ لیکن در برهان و لغت فرس، بهضم اول
# ~~مجموعة الفرس
# ~~است.

PageV00P206

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_207.png)

# ~~باب المیم
# ~~کالما : زنی بود که یک شوی کرده باشد2.
# ~~اودم : بوق کوچک بود، چون دم کاو. (نخ) : نای رویین باشد.
# ~~گرم : اندوه بود .
# ~~زم : چوبی بود پر بند و ریشه ریشه که از سختی و پربندی از وی
# ~~آلات بسازند از محکمی . سوزنی کفت :
# ~~مانند چوب کژمی ورک ناک و شوخ ناک3
# ~~کوئی که کرز توری در قبضهآ ms113 پشنگ
# ~~کوم : آن سبزه بود که بر کنار حوض روید
# ~~ماقم1: مصیبت بود.
# ~~نجمد : نظام کار را کویند نجم است ؛ یعنی کار بنظام است .
# ~~189
# ~~1- در مجمع الفرس : کالم -زنی باشد که شوهرش مرده باشد یا
# ~~طلاق کرفته باشد.
# ~~2- عروس مدح تو بکر آید از سراچهآ طبعم
# ~~نه همچو زان دگر شاعران عجوزه و کالم
# ~~3- مصراع اول در دیوان سوزنی چاپ دکتر شاه حسینی چنین است :
# ~~(خواجوی کرمانی - مجمع الفرس)
# ~~همچون پشنگ کوزی، رگثناک و شوخناک (ص 99).
# ~~4- ماتم : مأخوذ از تازی است، (ناظم الاطباء) .
# ~~5- در کشف اللغات خطی : نجم بالفتح - ستاره ووقت معین
# ~~و وظیفه و کیاه بیساق . در اصل ، کاتب : ماتم را پساز نجم قرار داده
~~بود،
# ~~ما ، برعایت ترتیب مقدم آوردیم .

PageV00P207

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_208.png)

# ~~190
# ~~  فا و بره و ر نی روی نو
# ~~زوم از آن بخار بود که به تازی ضباب کویند2.
# ~~یعنی بی اصل و بی تخم .
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- این لغت به صورتهای مختلف آمده است : در مؤید الفضلاء :
# ~~نعام : در کشف اللغات : نغام ونفام. تحفة الاحیاب : نفام . فرهنک
~~میرزا-
# ~~ابراهیم : نعام . در مجمع الفرس : نفام - چیزی زشت و تیره گون . به
~~معنی
# ~~اول ناصر خسروگوید :
# ~~چون سیرت و راه دیو را دیدی
# ~~بکذار طریقت نفامش را
# ~~به معنی دوم حکیم دقیقی گوید :
# ~~بخیزد یکی تند گرد از میان
# ~~که روی اندر آن کرد کردد نفام
# ~~2- ضبط آن اصلی است .
# ~~3 - نزم و بارندگی و ابرسیاه
# ~~کر زمستان بود ببندد راه
# ~~شیخ نوری - مجمع الفرس)
# ~~بدست آمد، نه نتم.
# ~~4- در متن لغت فرص، فتم آمده است ، ودر فرهنگهای موجود نه قتم
~~PageV00P208
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_209.png)

# ~~اهون: نقب بود.
# ~~ارغوان: کلی باشد سرخ.
# ~~رهان1: رنج بود.
# ~~اهرمن : دیو باشد:
# ~~ادران3 : نام عراق است و عراق در مغرب توران است .
# ~~ندین4 : آن خم بود که ماست در او کنند وبزنند و روغنش بکیرند
# ~~و به ترکی یایوق کویند .
# ~~افین نیزه باشد به زبان اذر بیجان.
# ~~باب النون
# ~~1- مخفف آهون .
# ~~حورا بهدیخف کهندنی ms114 شک
# ~~حفره زند تا زمین بسازد آهون
# ~~قیقی  لیغت امه
# ~~2 - اصل : از مان.
# ~~3- در برهان : ایران - ولایت عراق وفارس و خراسان و آذربایجان
# ~~و اهواز و طبرستان و بیشتر از حدود شام را نیزگویند .
# ~~3- اصل : انبن .
# ~~-در فرهنکشهای موجود: انین ، مخفف آنین است که کذشت.

PageV00P209

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_210.png)

# ~~192
# ~~نخدیون: کتاب ترسایان بود .
# ~~آذر درزین : آتشکده است .
# ~~آذرگون2: نوعی است از کلها که به سرخی زند و بعضی بهزردی،
# ~~و کاوچشم نیز کویند .
# ~~1- اصل : ایکلیون .
# ~~اتا دم عیسی چلیپا گر شد اکنون بلبلان
# ~~هر انکلیون سرائیدن به انگلیون شدند
# ~~حکیم سنائی - مجمع القرس)
# ~~در برهان قاطع گوید: انگلیون - نام کتاب نصاراست که انجیل عیسی
# ~~باشد و نام کتاب مانی نقاش هم هست ، و دیبائی نیز بوده است هفت رنگ ،
# ~~که هرهفت رنگ در آن ظاهر میشده . گویند این لغت هرجا که با عیسی و
# ~~صلیب و چلییا مذکور میگردد، مراد از آن انجیل است و جائی که با نقش
# ~~و نگار وگل و لاله گفته میشرد غرض از آن کتاب مانی نقاش باشد . پاورقی
# ~~برهان : در ترکی 2409 همریشه انجیل .
# ~~2- در این لغت عقاید و آراء مختلفی کفته شده است . اکنون برای
# ~~روشن شدن مطلب اقوال بعضی فرهنگ نامهها را ذکر می کنیم :
# ~~الف - فرهنگ رشیدی : آذرگون -گلی است آتش رنگ که به عربی
# ~~آذریون و به خراسان همیشه بهار، و به شیراز خیری، وکاو چشم کویند. و
# ~~در فرهنگ نوعی از شقایق بود که کنارهای آن بغایت سرخ رنگ شود و میانه
~~اش
# ~~سیاه باشد.
# ~~ب - صحاح الفرس : آذرکون و آذریون - نوعی است از کلها که به
# ~~سرخی زند و بعضی به زردی و گاو چشم نیز خوانند .
# ~~ج - مجمع الفرس : آذریون - کل خیری باشد... در خراسان همیشه-
# ~~بهارش گویند و شیرازیان خیری و گاو چشم خوانند.
# ~~و- الابنیة : بهار را، عین البقر خوانند، (ص 67).
# ~~مجموعة الفرس PageV00P210
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_211.png)

# ~~باب النون
# ~~بدوکان : رحم بود؛ یعنی زهدان .
# ~~بدروشنان : امت بود
# ~~برزن: محله ms115 بود.
# ~~پرن : پروین بود.
# ~~پرنیان : حریر منقش بود.
# ~~بادخون (نخ) باذخون : جای کذار باد بود؛ خواه فرود بود وخواه
# ~~چون منظره که در او باد سخت سخت، بزدآ هر دور
# ~~بدین نام خوانند.
# ~~
# ~~کویند و شکوفهآ او زرد است ، (ص 615).
# ~~وه کلیله ودمنه چاب مینوی، ص169، شرح. وه دائرة المعارف
# ~~الاسلامیة ج 1ص568. وبرای نامهای فرنگی آذرگون ه مجلهآدانشکدهآ ادبیات
# ~~و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال شانزدهم شمارهآ اول و دوم ص138.
# ~~1-در تحفة الاحباب و کشف اللغات : بوکان ودر معیار جمالی به
# ~~تصحیح دکتر کیا . بوگان و درشرح پاورقی آن یو کان است ودربرهان : یوکان
# ~~و بوکان وصحاح الفرس : یوکان .
# ~~2 در برهان به صورت های : برپروشان، بروشان، بروسان و پروسنان، نیز
# ~~آمده است. دریاورقی برهان کوید : این کلمد در پهلوی - 7844
# ~~آمه اس با باور ی دوان گوید : این کله د بلویه ی و اه لا
# ~~به نام عبدالله بن زبیر، به سال هع هجری ضرب شده این جملهآ پفلوی ثبت
# ~~19
# ~~ده : 2-  یعنی عبدالله امیرالمؤمنین .
# ~~در لغت فرس : برروشنان آورده است و شاهد آن این بیت دقیقی است:
# ~~چومصطفی بردادار برروشنان را
# ~~نفیع بالی لغ فوسی بدروشان آه
# ~~3- در برهان : بادخان ، باد خن و بادخون.

PageV00P211

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_212.png)

# ~~19
# ~~بدرمایون: نام آن ماده کاوی است که فریدون را شیر میداد .
# ~~یلندین، پدیددن: پیرامن در بود و بهزبان ما چهارچوبه خوانند.
# ~~دادبزن و باددزین: باد صبا بود.
# ~~باد فروزین (نخ) باد فروزدین : باد دبور.
# ~~پهدوان : امیری بودکه به مردی و سیاه، کسی از او بیشتر نباشد
# ~~دخشان (نخ) بدخسان : کدازان و لرزان باشد.
# ~~بازخشین: بازی بود سپیدفام کبودکون .
# ~~بهرمان: یاقوت سرخ بود. (نخ) : خایه دیسه و بط نیز کویند.2
# ~~درزین5 : آتشکاه کبران بوده، دیگر نام پهلوانی است .
# ~~فردوسی کفت:
# ~~مجموعة الفرس
# ~~ادر وازه نامهآ بتدهشن، ص 102 برمایون - برادر فریدون است.
# ~~2- در برهان : باد برین - باد صبا را کویند و آن از مابین مشرق و
# ~~شمال وزد و بعضی ms116 باد دبور را باد برین گویند .
# ~~3ه خشین و خشینه.
# ~~4- در اصل : (خایه دیسه"، بی نقطه است و عبارت (وبط نیزکویند)،
# ~~کویا مربوط به یکی از معانی "باز خشین" می باشد؛ زیرا خشینه
~~: به معنی
# ~~مرغابی آمده است .
# ~~- ضبط برزین اصلی است ؛ لیکن در برهان به فتح اول است.
# ~~- آذر برزین : همان آذر مهربرزین است که فرهنگ نویسان
# ~~دوبار ر آذر مهرب آذر برزین) ، یاد کردهاند * آذر برزین مهر در پهلوی
# ~~14/3- 822- 172، یعنی آتش مهر بالنده ، نام یکی از سه آتشکدهآ
# ~~مهم ایران عهد ساسانی است که به تصریح تفسیر پهلوی آتش نیایش درریوند
# ~~ایالت خراسان جای داشته و به کشاورزان اختصاص داشته است ، (پاورقی
# ~~برهان).ه آذر برزین.

PageV00P212

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_213.png)

# ~~باب النون
# ~~ه من بخش برزین میلاد راا
# ~~برون کن ز دل کین و بی داد را
# ~~بسوذن: پرواس بود.
# ~~پزولیدن : دانستن بود. (نخ) : به معنی پژوهش بود.
# ~~بدومهن : زلزله باشد1.
# ~~یزمان : به زبان ماورا النسهری اندوهکن را کویند.
# ~~دوقلمون : دیبائی بود که هر وقتی به رنگی نماید، در این وقت
# ~~آن را طاووسی کویند .
# ~~1- کرچه برزین نام یکی ازپهلوانان ایرانی است ؛ لیکن ممکن است
# ~~در این بیت ((.*. کرکین میلادرا) باشد رجوع شود به کشف الابیات
~~شاهنامه،
# ~~چاپ دکتر دبیر سیاقی و نیز پاورقی برهان ذیل گرگین . وه کرکین در
# ~~معجم شاهنامه چاب بنیاد، ص 187.
# ~~2-ه پرواس.
# ~~3- اصل: بزولیدن .
# ~~توگویی زمین دارد از لرزه تب
# ~~5- در ذرهنگهای موجود : بوقلمون را ، هم باکدیای رومتی معنلی-
# ~~اسدی - رشیدی)
# ~~کردهاند وهم مرغی که هر ساعت به رنکی در آید. ه برهان، صحاح_
# ~~الفرس و مجمع الفرس. کویا دیبای رومی را از اینجهت که مانند بوقلمون
# ~~رنگارنک و ملون است، بوقلمون کفتهاند. و شاعران نیز باغ یا چمن رادر
# ~~کسترانیده فرش بوقلمون
# ~~مستان چاب علمیهآ اسلامیه ص 9)
# ~~195
# ~~4- بر آمد یکی بومهن نیم شب
# ~~وانماید، بوقلمون کویند :
# ~~باد در سایهآ درختانش
# ~~زیبائی به بوقلمون مانند کرده اند، و هم کسی را که هر لحظه به طبعی ms117
~~ورنگی PageV00P213
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_214.png)

# ~~19
# ~~بدرهون : کمر کاه را کویند .
# ~~ببر بدیان: پوستینی که آن را پادشاهان به فال داشتندی و روزجنگ
# ~~بوشیدندی.
# ~~قریان: چیزی باشد که از بید بافند، بر مثال طبق؟ یعنی بیله .
# ~~تهمتن بزرکث تن.
# ~~تموران : نام تر کستان است و بعضی از خراسان و آن از مشرق
# ~~ایران ایست .
# ~~کونبسان (نخ) کوبان: شلواری از سختیان5 [و] تنگ [ که]
# ~~بوقلمون لباس وراغ بوقلمون نمای
# ~~آب مروارید رنگ و ابر مروارید بار
# ~~فرخی - دیوان)
# ~~چرا باشی چو بوقلمون ملون
# ~~چرا با جام می ، می علم جوئی
# ~~تحلیل اشعار ناصرخسرو، ص 142)
# ~~1- فردوسی در داستان کاموس کشانی "ببر بیان  را این طور اززبان
# ~~پیران وصف کرده است :
# ~~یکی جامه دارد زچرم پلنگ
# ~~بوشد برواندر آید به جنک
# ~~ز خفتان و جوشن فزون داندش
# ~~همی نام، ببر بیان خواندش
# ~~نسخهآ شوروی ج، ص 200)
# ~~2- در کشف اللغات : به دو صورت - ترنیان و تریان است .
# ~~3-در برهان : بیل - بهآ معنی سبد سرکین کشی است.
# ~~4ه تهم .
# ~~5 - سختیان : انبان وپوست بز دباغت یافته. ه ناظم الاطباه.
# ~~وه آنندراج. این کلمه در "درخت آسوریک" ، ص 62 نیز آمده-
# ~~است : 66522ا، موزهآ سختکم. (چاپ بنیاد) .
# ~~مجموعة الفرس PageV00P214
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_215.png)

# ~~باب النون
# ~~توسن1 اسب وحشی بود
# ~~کشتی کیران دارند.
# ~~توختن : کزاردن باشد .
# ~~چاشت دان2 : سفرهآ صندوق را کویند و آن صندوقی بود که چون
# ~~از همش باز کنند کرد، مانند سفره شود. و در آنجا
# ~~کوشت یخنی و کلیچه و حلوا و غیره درنهند و بار کنند،
# ~~و چون در راه فرود آیند به چاشت خوردن مشغول شوند .
# ~~جندن1: صندلبود.
# ~~چمن : راه باشد میان با غو بوستان ؛ چهار چمن ، یعنی چارراه3.
# ~~جیلان2: سنجد کر کانی بود.
# ~~99
# ~~1 توسن : وحشی ورام نشونده را کویند عموما و آسب سر کش و
# ~~حرون وجهنده را خصوصا، (برهان) . و در پاورقی برهان :
# ~~مرا در زیر ران اندر کمیتی
# ~~کشیده نی و سر کش نی و توسن
# ~~منوچهری)
# ~~2- توختن : بروزن سوختن ، این ms118 لغت از اضداد است ؛ به معنی فرو-
# ~~کردن و به معنی کشیدن هردو آمده است . و به معنی خواستن و جمع نمودن
# ~~و اندوختن وحاصل کردن وکزاردن و واپس دادن چیزی به صاحب، اعم از
# ~~آنکه قرض ووام باشد یا امانت ه برهان.
# ~~3ه تبنکو.
# ~~4- عنان برکردن سرخش فکنده
# ~~چو دو مار سیه بر شاخ چندن
# ~~وان منوچهری -ص 63)
# ~~چارراه ( چهارراه)
# ~~6- نهاده زهر بر نوش و خار همبرکل
# ~~جنان که باشد جیلانش از بر عناب
# ~~بوطاهر - لغت فرس)ه PageV00P215
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_216.png)

# ~~198
# ~~حمدان : لند است؛ ذکر را کویند.
# ~~خرامیدن1 رفتن به تنعم بود.
# ~~خشین: به معنی خخشینه باشد.
# ~~دستان: حیلت بود.
# ~~داستان : حکایت بود .
# ~~دیدیدن2: کسی که خشم آلود بود، ودر زیر لب سخن کوید.
# ~~دوستگان : معشوق باشد.2
# ~~درفشان: روشن بود:
# ~~ه جیلان در فرهنکها به صورت : چیلانه، سیلانه هم امله است:
# ~~مجموعة الفرس
# ~~برهان و ناطم الطباء.
# ~~1-ه خرام
# ~~ شد  نو
# ~~3 = در فرهنگها : دندیدن آمده است، درمتن برهان گوید : و شیر ازیان
# ~~انیدن و حراسانیان ها؛ ادلا لا
# ~~4- دوستگان دست بر آورد و بدرید نقاب
# ~~از پس پرده برون آمد با روی چو ماه
# ~~5 - لغت "درقشان" که پس از "درفش) ، در باب الشین آمده
~~بود
# ~~(دیوان منوچهری ص 189)
# ~~برعایت ترتیب به این باب منتقل شد .
# ~~6 - درفشان : بضم اول وکسرفاء، سخن سنجیده و خوش کلام وبضم
# ~~اول و فتح راء به "فا" زده بمعنی روشن و تابان، (لطائف
~~اللغات خطی
# ~~آستانه).

PageV00P216

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_217.png)

# ~~باب النون
# ~~درفشان لاله در وی چون چراغی
# ~~ولیک از دود او بر جانش داغی]
# ~~رمکان : موی زهار بود.
# ~~روین : روغناس2 باشد که رنک پوستها و غیر آن بدان کنند .
# ~~راه کاهکشان : مجره فلک باشد .
# ~~ریمن : تافته بود از غایت خشمناکی. (نخ) : بد فعل و مکسار بود.
# ~~زیان : سباع خشم آلود بود، چون شیرو دد ودام و آنچه بدانماند.
# ~~زلیفن2: تهدید بود؛ یعنی ترسانیدن.
# ~~زراغن : زراغنک بود .
# ~~زغن : خاذ بود.*
# ~~194
# ~~1- مصر ع دوم از کلیله ms119 ودمنه، چاب استاد مینوی اضافه شد ، ه
# ~~158. نام شاعر معلوم نیست و بیت دوم آن نیز در کلیله آمده است :
# ~~شقایق بر یکی پای ایستاده
# ~~چو بر شاخ زمرد جام باده
# ~~2- رویش بهریشک اندر پنهان
# ~~چون کیرمرد غرچه بهرمکان در
# ~~منجیک - مجمع الفرس)
# ~~3- رویناس  روغناس  روناس ه پاورقی برهان، (ص 982).
# ~~در پاورقی برهان کوید : هرن، وازهآ ریمن را که بمعنی کینهور باشد،
# ~~با "ریو" و "ریواس" همریشه دانسته است، (نقل به
~~اختصار).
# ~~- سیاست کردنش بهتر سیاست
# ~~ز لیفن بستنش بهتر ز لیفن
# ~~منوچهری ، دیوان ص25)
# ~~به زلیفن کردن فرستیدیم مرترا مر ناکرویدگان را به دوزخ، (تفسیر
# ~~باک ص 85). و نیز ه تفسیر کمبریج. وه تفسیری بر عشری از قرآن
# ~~مجید.
# ~~5ه زراغنک.
# ~~ه اذ.

PageV00P217

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_218.png)

# ~~200
# ~~زودرین و زفرین : آن آهن بود، [که بر درها زنند و حلقه در آن
# ~~افکنند و قفل کنند12
# ~~زدان: زیبا بود.
# ~~زکان : کریان را کویند20
# ~~سامان: به دو معنی بود:
# ~~یکی : قومی بودهاند، ایشان را سامانیان کویند .3
# ~~دو م:حد کار بود .
# ~~سرپجایان : عمامه بود:
# ~~سنان نیزه بود.
# ~~ستودان : کورستان کبران بود.2
# ~~- عبارت "که بردرها زنند وحلقد . .) را کاتب ازقلم انداخته بود ،
# ~~لذا ما از متن لغت فرس برآن افزودیم .
# ~~به آب گرم در مانده است پایم
# ~~چو در زفرین در انکشت از هر
# ~~دقیقی تاریخ سیستان ، ص 270)
# ~~2- صحاح اافهرس کوید : ژکان = آن را کویند که با خود دندد
# ~~و از غایت خشم سخن نرم نرم کوید و گویند کریان باشد . فردوسی کفت:
# ~~هشیوار و از تخمهآ کیو کان
# ~~که بر درد وسختی نکرددژکان
# ~~3- سامان : نام شخصی است که آل سامان و پادشاهان سامانیه به او
# ~~منسوباند. (از برهان قاطع) .
# ~~4- سنان : آهن سر نیزه ، آهن سر تیز ، و برنده چون پیکان که بر
# ~~سرنیزه کنند. (مقدمة الادب)
# ~~5 - در برهان : ستودان و استودان است . در پاورقی کوید : پهلوی
# ~~* لین51 ، جزء اول آن به معنی استخوان است و "دان" پسوند
~~مکان است .
# ~~چون زرتشتیان ms120 استخوان مرده را پس از آن که کر کسرها و لاشه خوران گوشته
# ~~مجموعة الفرس PageV00P218
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_219.png)

# ~~باب النون
# ~~سنکلان: سنکستان بود
# ~~بیش از این کردد سبک روحی مسیحا با ملک
# ~~جمع کشتی کفتی اینجا از فلانی چاره نیست
# ~~وین زمان گربگذرم برسنگو سنگلان گویدم
# ~~مجلس آزادکان را ازگرانی چاره نیست
# ~~سوهان: مسرد بود.
# ~~سان2 : سنگی بود که کارد بدان تیز کنند و شمشیر و غیره .
# ~~سترون: حیوانی را کویند که نزاید .
# ~~سان : رسم باشد: کویند بدینسان .
# ~~شمن  بتبرست بود.
# ~~نسایگان : به دو معنی بود:
# ~~مجسد وی را خوردند، او را در گودالی میاندازند ، آن گودال را استودان
# ~~کویند ومجازا به گورستان اطلاق میشود. در تهران این رسم در میان
~~زرتشتیان
# ~~منسوخ شده است .
# ~~1- در فرهنگهای موجود: سنگلان به نظر نرسید ؛ لیکن طبق قاعدهآ
# ~~دستوری صحیح است ؛ مانند نمک لان و شیرلان و مانند آن ، برای توضیح
# ~~یشتر ه پاورقی برهان ذیل لغت لان .
# ~~2- این دو بیت که معنی استواری ندارد معلوم نیست از کیست .
# ~~3- خورشید تیغ تیز تو را آب میدهد
# ~~مریخ نوک نیزهآ تو سان کند همی
# ~~در الاغراض الطبیة چاب عکسی بنیاد، ص 622 : حجر المسن - سودهآ
# ~~(دقیقی - مجمع الفرس)
# ~~سنک افسان است، آماس پستان باز دارد. و نیزه فسان در نسخهآ ما.
# ~~20 PageV00P219
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_220.png)

# ~~202
# ~~کی ، کنج خسرو را گویند.
# ~~دیکر، بیکار و سخره بود.
# ~~شکن : پیج و چین بود.
# ~~نسادروان : بساط بزرک بود .
# ~~طیدن: لرزیدن باشد.
# ~~رخون: چوبی است سرخ، کویند که بقم است 2
# ~~خن : به معنی غنک بود.
# ~~خلبکین5 : دری بود[ از] شاخهها آی] باریک درخت بافته. چون
# ~~ینجرةآ مشبک، و بیشتر دهقانان دارند. و در باغ نیز
# ~~کنند؛ چنانکه اگر ازاو درنگری هرچه در باغ بود پدید آید .
# ~~فلاخن : آن است که شبانان بدان سنک اندازند .
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- شایگان : در اصل شاهگان بوده است ؛ یعنی کاری که به حکم
# ~~پادشاه کنند بی مزد ومنت، (پاورقی برهان) . در مجمع الفرس این بیت ms121 شهید
# ~~را که شایکان، به معنی بیکار است آورده است :
# ~~اگر بکروی تو به روز حساب
# ~~به طبع چون جگر عاشقان طبیده و گرم
# ~~مفرمای درویش را شایکان
# ~~به رنک چون علم کاویان خجسته به فال
# ~~3- زین هردو زمین هر چه کیا روید تا حشر
# ~~منجیک - لغت نامه)
# ~~بیخش همه روین بود و شاخ طبر خون
# ~~ه غنک
# ~~عنصری - لغت فرس)
# ~~- زستن ومردنت یکی است مرا
# ~~غلبکن در چه باز یاچه فراز
# ~~ابوشکور - لغت فرس) PageV00P220
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_221.png)

# ~~باب النون
# ~~هروزان: درخشان بود.
# ~~ففستان1 : بتخانه بود.
# ~~فسان : به معنی سان بود.
# ~~انوری کفت :
# ~~بادام دو مغز است که از خنجر الماس2
# ~~ناداده لبش بوسه سر و پای فسان را
# ~~فرکن : کاریز آب بود.1
# ~~ففان : بانک و نفیر باشد.
# ~~گردون: چرخ باشد.
# ~~گوزن: کاو کوهی باشد.
# ~~کرگدن : مرغی است : نوشته در کتابی دیدم.
# ~~1- از فغ * ستان (پسوند مکان) ، وفغ  بغ از سغدی 067.
# ~~26 است، (از پاورقی برهان) .
# ~~2ه سان.
# ~~3 - مصراع اول از مجمع الفرس افزوده شد .
# ~~4- در اصل : فشان را.
# ~~5 - در برهان: جوی تازه احداث کرده شده و جوئی که در روی زمین
# ~~از جایی به جایی دیگر راه کرده باشد . یا در زیر زمین از چاهی به چاه
~~دیکر
# ~~راه یافته باشد.
# ~~دو فرکن است روان از دو دیده بر دورخم
# ~~رخم ز رفتن فر کند جملکی فر کند
# ~~و فرکندن در آخر مصراع دوم، فرسودن بود، (لغت فرس).
# ~~برهان).
# ~~20
# ~~(خسروانی - لغت فرس)
# ~~6- و بعضی گویند کرکدن پرنده ای است که پیل ده ساله را شکار کند...

PageV00P221

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_222.png)

# ~~20
# ~~کی21 پادشاه باشد.
# ~~کلاان : بزر کث باشد.
# ~~گیان : خیمهها آی] کرد و عرب بود0
# ~~کیاخن : آهستگی و نرمی بود .
# ~~کن شین (دخ) کوبین : چیزی بود که از خوص2 [ بافند 52 و بزرگ
# ~~آردکرده در او کنند و در تنگ تیر عصاران نهند تا روغن
# ~~از او بیرون آید.
# ~~کاببین : مهر زنان بود .
# ~~کران به معتی کرانه بود.
# ~~1- لغت ms122 "(کی" در باب الیاء آمده است ، در اینجا زائد است : ه
# ~~مجموعة الفرس
# ~~باب الیاء.
# ~~صورت ویان به کار رفته است .
# ~~گوبی چو یکی جام یخین است شباهنگ
# ~~بردوده به قطرهآ سحری چرخ کیانیش
# ~~اصر خسرو)
# ~~در نسخهآ لغت فرس خطی کتابخانهآ مرکزی به شمارهآ 4298، کویان
# ~~2دل متن ایاتکار ززیران ص 4 شمارة 2222: کلمه کیان به
# ~~است.
# ~~3-در فرهنکهای موجود: کوبین استا .
# ~~4- در اصل نسخه زیر کلمهآ خوص نوشته است : لفظی عربی است .
# ~~در منتخب اللمغة خطی (عربی به فارسی) کوید : الخوص = برک خخرما ،
# ~~- بزرک : داندای است که از آن روغن چراغ گیرند، (برهان)
# ~~الواحدة خوصة.
# ~~5  کلممه ( باقند) از لفت قرس آست.

PageV00P222

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_223.png)

# ~~باب النون
# ~~کیوان1: زحل باشد .
# ~~رزیان (نخ) گرزمان (نخ) کوزمان : پارسیان کویند عرش است .
# ~~شعرا کویند آسمان است.
# ~~گرزن : نیم تاجی بود، که از دیبا بافند به زر و کوهر مغرق کرده .
# ~~و گویند تاجی بود بزرگ [ و] زرین پر جواهر و ملوک
# ~~از بدر تخت به سلسله بیاویختندی.
# ~~کرستون : کیان بود؛ یعنی قیان.
# ~~1- کیوان : نام ستارهآ زحل است که در فلک هفتم می باشد ، (برهان).
# ~~در یادداشتهای قزوینی، بنقل از "استرونومی" - مجلهآ ماهیانهآ
~~انجمن
# ~~هیئت درپاریس به قلم 4نهر. ها. ه- این کلمه را مأخوذ زبانهای
# ~~سامیة میداند . ه ج 6، ص 274. اما به عقیدهآ خوارزمی، کیوان ازنامهای
# ~~ایرانی است . ه مفاتیح العلوم چاپ بنیاد فرهنگ ، ص 203.
# ~~2-در برهان : کرزمان و کرزمان ، ص 1617 و نیز ه پاورقی لغت
# ~~کرزمان در برهان قاطع. در واژه نامهآ مینوی خرد : 4قوح ، کرزمان،
# ~~عرش . پازند، 0 ص 144. و نیز ه واده نامهآ بندهشن ، ص
# ~~376. و در نسخه بدلهای صحاح الفرس : کررمان و کرزنیان امده آست.
# ~~در شعر ابو نواس نیز کرزمان است.
# ~~من المینو الکمر زمان النفیس
# ~~یخ ادبیات دکتر صفا ج اص
# ~~205
# ~~و حق الدذر الخوراع دور
# ~~3- خواهی به شمارش ده و خواهی به گزافه
# ~~واهی به ترازوده و خواهی به کرستون
# ~~(زرین کتاب - مجمع القرس) PageV00P223
# ![page ms123
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_224.png)

# ~~20
# ~~مجموعة الفرس
# ~~کاهن1: فال کوی بود.
# ~~گوان : مبارزان بود، جمع کو است .
# ~~شن : انبوه و غلبه و بسیار بود، کویند : کاروانی گشن .
# ~~کهکشان : به تازی مجره باشد0
# ~~کرزهان2: آسمان باشد.
# ~~لدخن : مزبله باشد به تازی.2
# ~~نیان : تابش دهنده و فروزان بود با فروغ؛ چنانکه از پس یکدیگر
# ~~همی درفشد با روشنائی.
# ~~لان : مغاک بود.
# ~~1- کاهن، ماخوذ از تازی  ساحر و فال کیر و غیب کوی و شعبده باز.
# ~~اظم الاطباء).
# ~~اقرب الموارد آرد : ألکاهن من یخبربالاحوال الماضیته والغراف
# ~~من یخبر بالاحوال المستقبده.
# ~~اه اراه کهشان:
# ~~ه گرزمان.
# ~~- گلخن : آتشگاه حمام را گویند ومعنی تر کیبی این آتشخانه باشد؛
# ~~چه گل بمعنی اخگر آتش و خن ، خانهآ زیر زمین را کویند، (برهان) .
# ~~کاشکی من گرد گلخن گشتمی
# ~~بر در این خانقه نگذشتمی
# ~~5 - کردون ز برق تیغ ، چو آتش لیان لیان
# ~~کوه از غریو کوس، چو کشتی نوان نوان
# ~~در فرهنگ قواس : لیان - تابش و فروغ بود.
# ~~6ه مغاک.
# ~~فرخخی - لغت قرص) PageV00P224
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_225.png)

# ~~باب النون
# ~~لکن: دو کونه بود:
# ~~اول مانند طبقی بود و دیوارش بلند باشد و از مس سازند 10
# ~~2- شمعدان بود.
# ~~الدادن : جنسی بود از معجونات عطر؟ سیاه و خوشبوی .
# ~~لغن3 : نان باشد.
# ~~مرزبدان : آنکه سرحد نکاه دارد .
# ~~مان : خانه بود: کویند : خان و مان. و به زبان ماورا النهر
# ~~بگذار بود .
# ~~ماه بدر کوهان : نوائی است که خنیا کران زننده.
# ~~201
# ~~1- در اصل : واز پس سازند.
# ~~- این لاون نام صمغ کیاهی است به نام: قستوس یا قسوس که اسم
# ~~علمی آن 251:685ح 245105 است ... (از فرهنگ الابنیة) . ونام قسمی
# ~~
# ~~ص 4ع . لادن راجزء داروها شمردهاند . قاموس کتاب مقدس گوید : لادن-
# ~~در قدیم الایام در طب بسیار استعمال میشد؛ لیکن در این اواخراعتنائی
~~بدان
# ~~ننموده اند.
# ~~ن در باورقی لفت فرس گوید: چنین لغتی به این هیت و معنی در
# ~~یج یک آر نسخفها و فرهنکتها به دنست نیامد.
# ~~3- اصل : ماه بر کرهان .
# ~~5 در اصل ms124 : خنیاگرزنند .
# ~~ز بهر سور به بزم تو خسروان جهان
# ~~همی زنند شب وروز ماه بر کوهان
# ~~(عنصری - لغت فرس) PageV00P225
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_226.png)

# ~~208
# ~~موزان : چشم1 نیکو را کویند20
# ~~مزیان1: مهماندار بود.
# ~~ماکیان مرغ خانگی بود .
# ~~مرزغن2 کورستان بود .
# ~~میهن : خان و مان و وطن و زادخوش بود. وکروهی کویند اهل-
# ~~بیت بود .
# ~~نون : علی الحال باشد.
# ~~دوکان (دخ) دزگان : کدایان شوخ باشند.2
# ~~دشیمن : جای و مقام مرغان بود.
# ~~نان کشکین" : نانی را کویند که از باقلی و کندم و نخود و جو
# ~~هم آمیزند و بیزند.
# ~~ارون1: درختی است راست و چویش سخت که پیشهوران آلت
# ~~سازند .
# ~~1- در اصل : جسم. در برهان : موجان و موزان امده ابست.
# ~~آوی ذرفته لاله سیرایش ار تف قبید
# ~~خیره کشته نرکس موژانش از خواب خمار
# ~~فرخی - لفت فرس)
# ~~3- در پاورقی برهان : میزحل بان - میزوان و ظاهرا از اوستائی
# ~~مجموعة الفرس
# ~~کعل ا به معنی طعام قدیه و ثربانی.
# ~~3-در مجمع القرس : مرغزن و مرزغن اوزده آبست :
# ~~د- نوکان مصحف است ، در فرهنکهای موجود نرکان آمده است.
# ~~6- از جهان برداشت آئین سؤال
# ~~کرد قارون خلق را تا نرکان
# ~~شمس فخری - مجمع الفرس)
# ~~7- در اصل به کسر کا اول مضبوط است.
# ~~PageV00P226
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_227.png)

# ~~باب النون
# ~~دستردن1 . کلی بودذسترن2 نیز کویند، و کروهی کویند نمرین بود.
# ~~ارون : درخت بلند و راست؛ چنانکه تشبیه قامت بدان کنند .
# ~~نان کشین3 : نانی باشد که از باقلی و نخود و کندم و جو پزند .
# ~~وزفان: شفیع بود.
# ~~وارودد5: چاره .
# ~~است ودر برهان قاطع هم هردوصورت آن آمده است ؟ لیکن در شعرمنوچهری
# ~~بد فتح آست:
# ~~پردهآ راست زند نار و بر شاخ چنار
# ~~پردهآ باده زند قمری بر نارونا
# ~~دیوان ص 1)
# ~~در هر حال لغت نارون تکرار شده است .
# ~~1- نستردن ظاهرأ مصحف نسترون است. (برهان).
# ~~2- در اصل کلمات : نسترن و نسرین به کسر اول است ، که ما ضبط
# ~~برهان را که به فتح اول است انتخاب کردیم.
# ~~3- ظاهرآ نان کشکین است، که در جای خود ms125 آمده است .
# ~~4- در فرهنکهها این لغت بهصورت : ورقان، و رفان و ورفشان آمده
# ~~است :
# ~~انم به، دکنه که جاد خوشن
# ~~مدح امیرو نزد تو آرم به ورفشان
# ~~مسعود غزنوی - صحاح الفرس)
# ~~209
# ~~ن- در یکی از نسخه بدلهای لغت فرس آمده است که : ارمان واروند
# ~~# ~~3). از این عبارت جنین بانظر می زسد، ندخهای که مؤلف مجدوعة الفرس
# ~~در اختیار داشته است ، (ارمان و اروند" را مانند لغت فرس از اتبا
~~ع دانسته
# ~~و باهم آورده است. بعدکه وی خواسته است، وازهها را از هم جدا کند،
# ~~ارمان را یکجا و(اروند" را که (واروند" خوانآده جای دیکر
~~منتقل کرده PageV00P227
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_228.png)

# ~~210
# ~~وارون : منحوس بوده (نخ): بدبختو شوم بود. (نیخ): باشگونه1 .
# ~~هامون : پست بود؛ یعنی ضد بالا.
# ~~هین : دو کونه بود:
# ~~یکی]، شتاب فرمودن است .
# ~~دیگر، سیلاب بود.
# ~~هیدون2: اسب و شتر جمازه و چهارپای محکم را کویند.
# ~~هون1: دشمن باشد.
# ~~یدون: نمد زین باشد.
# ~~یازان5 : آهنک کنان باشد .
# ~~مجموعة الفرس
# ~~وهم ه لغت فرس.
# ~~به ارمان و اروند مرد هنر
# ~~فراز آورد گونه گون سیم وزر
# ~~1- اصل : باشکوه ، که از فرهنگها اصلاح شد.
# ~~2ه نوجبه شود.
# ~~3- در اصل : به ضم اول است ، اما در برهان به فتح اول .
# ~~4 لغتهون، به این معنی : فقط در نسخهآ ما و لغت قرس چاب اقبال
# ~~همین نکته را تذکر داده است .
# ~~5-یازان : از یازه ان پسوند فاعلی، (پاورقی برهان) .
# ~~است . در مغجم شاهنامه نیز اروند را به تجربه وآزمایش معنی کرده است ،
# ~~فردوسی - معجم شاهنامه ص
# ~~آمده است، در فرهنگهای موجود به نظر نرسید و مرحوم اقبال نیز در پاورقی
~~PageV00P228
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_229.png)

# ~~انکروا : شبکاه چهارپایان [و] کوسفندان و غیره بود .
# ~~آهو: عیب بود، و فریاد نیز باشد .
# ~~رستو: خطاف باشد.
# ~~باهوا: دستوار بود.
# ~~1- در اصل متن نسخه، "انکرو"، با اعراب است ؛ به نظر میرسد
# ~~که فتحهآ واو، باقی ماندهآ حذف الف است همانطور که مؤلف در باب الالف
# ~~انکروا آورده است . در پاورقی لغت ms126 فرس گوید : در جهانگیری، انگژوا و
# ~~در رشیدی، انکروا است ، (ص 4). ونیز برهان و مجمع الفرس : انکزوا.
# ~~2- در مقدمة الادب زمخشری: خطاف - فراستوک پراستوک ، فراشترک،
# ~~یاشترک، فاشترک، پرستو، فراشتو، پرستک و پالوایه ج ، خطاطیف .
~~درالمرقاة:
# ~~الخطاف - پرستوک، در صحایف خطی آستانه : پرستک .
# ~~3 - صاحب مجمع الفرس گوید: باهو - چو بدستی که شتر بانان به دست
# ~~گیرند . مثالش حکیم سوزنی فرماید :
# ~~هر که از پشت دلش بار ولای تو فکند
# ~~و نیز ه دستوار.
# ~~زخم با هو خورد از حادثهآ چرخ بلند PageV00P229
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_230.png)

# ~~212
# ~~بینوا : کشک بود، بعضی دوغ را کویند.
# ~~بالو [و] بدالوا: آزخ بود.
# ~~هلو: شیر مرد مردانه بود.
# ~~بدرو: ابرو بود. (نخ) : ابر بود.
# ~~رو: برن5 باشد.
# ~~بیاستو: آسا2 بود، فنجا1 نیز کویند.
# ~~باذرو: نباتی است ، بر کش چون برک شاهسیرم و به اندک وقت
# ~~بپزهرد .
# ~~مقدمة الاب و العرقاة : الاقط : بنو.
# ~~نیز آلمرقاهآ ازحه ازح در نسخه ما .
# ~~مجموعة الفرس
# ~~2 - در اصل : پالوبالو . در مقدمة الادب : ثؤلول - آزخ، پالو . و
# ~~2- وزاو آفرین برسپهدار زال
# ~~یل زابلی پهلو بی همال
# ~~فردوسی - لغت نامه)
# ~~2_ در فرهنکشهای موجود: برو به معنی ابرنیامده است .
# ~~5- پرن - پروین را کویند، (برهان).
# ~~به خط و آن لب و دندانش بنگر
# ~~که همواره مرا دارند در تاب
# ~~یکی چون شایورد از گردمهتاب
# ~~کی همچون پرن براوج خورشید
# ~~6- در برهان: بیاستو - به معنی خمیازه است . در تحفة الاحباب:
# ~~بیاستو - کند دهان. اقنوم عجم : بیاستو : کنده دهان . آنندراج :
~~بیاستو-
# ~~میرور مشرای - پیشاهنکان
# ~~خمیازه، و بوی دهان، و کنده دهان زا نیز کویند .
# ~~ه ابسا و فنعجا.
# ~~
# ~~حوک - بادرو.

PageV00P230

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_231.png)

# ~~باب الواو
# ~~بدوتوا : نان برنج بود .
# ~~قاو (دخ) : تیو - طاقت بود.
# ~~تنندوا : غنده بود، دیو پایش نیز کویند .
# ~~تهوا : خدو انداختن بوددر چیزی.
# ~~تبنگود : صندوق بود. گروهی گویند: چاشتدان2 بود .
# ~~قفو: خیو انداختن بود از دهان.
# ~~چکاو: جکاوک بود، و او مرغی است چند بنجشکی.
# ~~چاو. بانک مرغی است [ که آحزین کند بانگ .
# ~~بوشعیب هروی ms127 کوید :)1
# ~~1= این لغت درفرهنکهای موجود، به نظر نرسید : لیکن مؤلف این
# ~~وازه را یک بار در مقدمهآ کتاب و بار دیگر در این بیت شاهد ، که برای
# ~~(نشتاک) است آورده :
# ~~به نشتاک و پو تو بپرورده مرد
# ~~کجا تاب دارد به روز نبرد
# ~~منسوب به فردوسی و عنصری؟)
# ~~2ه غنده و نیز در مجمع الفرس : تندو و تنندو آمده است معزی
# ~~گوید :
# ~~شود در پناهت چو سد سکندر
# ~~اکر خانه سازم ز تار تنندو
# ~~3= لفت تفو، در نسخه تکرار شده است .
# ~~4در اصل : بداختر.
# ~~5 - درخت آسوریک چاب بنیاد آرد : تبنگو از من کنند . دارودان
# ~~و سناد. شهربه شهر برند، پزشک به پزشک. (ص49، شماره20آ).
# ~~6 چاشت دان .
# ~~7- چکاوک، چکوک و چکک .
# ~~8- نام شاعر از لغت فرس اضافه شد.
# ~~21 PageV00P231
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_232.png)

# ~~21
# ~~ای عاشق دلسوز، ز کام خخود دور
# ~~می نال و همی چاوا که معذوری معذور
# ~~چاکشوا: دانه [ای] بود سیاه، کرد[ و] پهن ، در میان کافور دارند
# ~~تا کافور نگدازد . به تازی جشمیزج2 کویند.
# ~~چفو: مرغی است از جنس بوم .
# ~~خستو5: مقر و راضی بود .
# ~~خبزدو: به تازی خنفساه کویند .
# ~~بوا مادرزن بود.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~# ~~چاود بخیل امراد صید چاد تات بمد عت طم نه
# ~~آست مانند : چشمک، چشمیز چ، خاکشو، خاکسو، جاکشو، چا کسو،
# ~~آن مجمع الفرس کوید : خاکشو، دانه ای است سیاه که با کافور سایند ودر
# ~~چا کشو، خاکشی وخاکشیر و... که مصرف داروثآی داشته است. و در تعریف
# ~~    دای س ا نشی تز کویند،
# ~~(ج اول ص 472). در پاورقی برهان : خاکشی2488برد4ک از تیرهآ
# ~~چلیپاییان ، دانههای آن قرمز است و لعاب بسیار دارد، (بنقل از کمل
~~کلاب).
# ~~جود تو سود دارد بر علت نیاز
# ~~چونانکه سود دارد برچشم ، چاکشو
# ~~(منجیک- مجمع الرس).
# ~~3- چشمیز ج : دانه ای باشد سیاه براق ، ندگرد که پهن گونه سخت
# ~~مانند عدس لیکن از وی تنکتر واز اوبزرکتر، الابنیة (ص100)
# ~~* به این معنی ظاهرأ مصحف جغد است، (برهان).
# ~~5 - ضبط ms128 خستو اصلی است ، ه توضیح هستو شود.
# ~~6 - جعل : سرگین گردان ، خبزدوک نر ج جعلان . خنفساء: مادهآ او،
# ~~خبزدوک ماده ، ج خنافس ، (مقدمة الادب زمخشری) .
# ~~7 مصحف خشو است.

PageV00P232

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_233.png)

# ~~خشوا: زن مادر بود.
# ~~خو : کیاهی بود، زیان کار در میان غلهها روید و غلته را ضعیف .
# ~~کند .
# ~~خددو: خداوند بود. کویند : کشور خدیو بود و کیهان خدیو.
# ~~خیرو. کلی است ، خیری کویند3.
# ~~حینواز صراط بود.
# ~~ساو5: باج و خراج بود .
# ~~شناو کاز سباحت باشد.
# ~~کو2 : بانک سخت وفریاد بود.
# ~~1- در لهجهآ فارسی اسفرایین "خش، و در زبان کردی آن (خاسه"
# ~~باغ عمرش همیشه بیخو باد
# ~~3-ه خیری. درپاورقی برهان : پهلوی 637کل. در برهان آمده-
# ~~(سنائی - مجمع الفرس)
# ~~است که : خیری کلی است وانواع آن بسیار است ؛ یکی از آنها سیاهرنگ
# ~~می باشد وآن خیری خطایی میکویند . و دیگری بنفش است و آنراخیری
# ~~میر دینی و هفت رنگ خوانند . ونوعی دیگر سفید و سرخ است و آن صحرائی
# ~~میباشد و آن را خپری خرامی کویند . و یک نوع زرد است و آذرا خیری
# ~~شیرازی خوانند؛ وکل همیشه بهار همان است وبه عربی عصفیر و عصفیره
# ~~خوانند ، طبیعت آن کرم وخشک است وخیرورا نیز کفتهاند.
# ~~4- خینو : مصحف چینود است. ونیز ه توضیح چینور، و ضبط آن
# ~~گریزان ز بانک سواران هزبر
# ~~اسدی - لغتنامه)
# ~~و نیز ه خوش در نسخهآ ما.
# ~~خولیوان اسخقه حردباد
# ~~اصلی است .
# ~~ه سا.
# ~~ه شناه و شنا.
# ~~7- فتاده عوطبل طغرل برابر
# ~~215 PageV00P233
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_234.png)

# ~~214
# ~~نوو: نی باشد.
# ~~خاونیو1: آن خیار بود که جهت تخم رها کنند .
# ~~خریو: بانک و خروش بود .
# ~~خو: نعره بر کشیدن باشد .
# ~~شفاو2: کاوی بود سخت بزر ک.
# ~~فرخو: پاک کردن کشت و باغ بود . (نخ) : پیراستن تاک رز بود .
# ~~کشتو (نخ) کنشتو: میوه باشد
# ~~کنشکو3 : نباتی است، به تازی محلب2 کویند .
# ~~1- در اصل : غلوشو که کویا واو به (غا" متصل شده است. درصحاح
# ~~مجموعة الفرس
# ~~الغرس ة عاووش، و درهمین نسخه ms129 ما غاوش، درجای خود به کاررفته است .
# ~~زرد و درازتر شده ازغاوشوی خام
# ~~نه سبز چوخیار و نه شیرین چوخربزه
# ~~2- غشغا و (غزغاو)، نوعی کاووحشی است دارای دمی شبیه بددم
# ~~لبیبی = لغت فرس)
# ~~
# ~~کاهی موی دمش سفید وخیره کننده است ، و به مناسبت همین موی نرم ودر
~~خشان
# ~~
# ~~ل دا
# ~~غزغاو دم ، گوزن سرین وغزال چشم
# ~~بیل زرافه کردن و کور هیون بدن
# ~~3= در فرهنگهها : این لغت به اشکال مختلف ذکر شده است : در
# ~~معی - دیوان ص126
# ~~تحفة الاحباب : کنستو - نباتی است ... که بدان جامه شویند. لغات فرس
# ~~خطی و آنندراج : کنشتو - گیاهی است که به بیخ آن جامه شویند. کشف-
# ~~الغات خطی : کنشتو و کنشو - انکور خام. در برهان قاطع : کنشتو - هم
# ~~به معنی غوره است و هم به معنی کیاهی که جامه میشویند، وکشتو : به معتی
# ~~انگور نیم پخته ونیم رس آمده است . لیکن صورت کنشکو درجائی دیده نشد،
# ~~ظاهرا مصحف کنشتو است .
# ~~4- محلب : که به معنی اشنان است . در فرهنکها به فتح اول ضبطه
~~PageV00P234
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_235.png)

# ~~باب الواو
# ~~کو : دو کونه بود:
# ~~1- مهتری بزرک ویل بود.
# ~~2- تفل اباشد، مغاک نیز کویند .
# ~~گیو: سه کونه بود:
# ~~1- سرزنش بود.
# ~~2- مرد مردانه و جوان بود.
# ~~3- نام.
# ~~کرو5: دندان کاواک و فرسوده و خلق بود .
# ~~مینو بهشت باشد.
# ~~ماهو چوب دستی بود.
# ~~217
# ~~شده است ، از قبیل مجمع الفرس ، منتخب اللمغة خطی، الابنیة ص 325 و
# ~~دستور الاخوان . اما دراغراض الطبیة عکسی بنیاد ، ص626 ، محلب که به
~~معنی
# ~~اشنان است ، به کسر اول مضبوط است .
# ~~1-: تغل ، مصحف نغل است . در برهان : نغل - جائی که در صحرا
# ~~بد جهت خوابیدن کو سفندان کنند ، و نیز نغول . درلهجهآ کردی اسفرایین
~~جای
# ~~خوابیدن چهار پایان در فضای باز رامغلکاه کویند .
# ~~2- این معنی برای کیو در فرهنگها به نظر نرسید .
# ~~3- کیو : به معنی مرد مردانه، ظاهرا مصحف نیواست .
# ~~4 - کیو : نام پسرکودرز است که کیخسرو را بعد از هفت سال دید و
# ~~از ترکستان به ایران ms130 آورد، (برهان) .
# ~~5 - دراصل : لرو، بدون سر کش که از فرهنگها اصلاح شد.
# ~~6- مینو : جهان دیکر، بهشت، (فرهنک مینوی خرد ص-
# ~~211). اوستا ر(8484، روحی، آسمانی، (پاورقی برهای) .
# ~~7- ضبط ما هو اصلی است . درصحاح الفرس : ماهو و باهو. ظاهرا
# ~~ماهو مصحف است وه باهو درنسخهآ ما.

PageV00P235

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_236.png)

# ~~218
# ~~نییو: مرد دلیر [و] مردانه بود .
# ~~نیرو: قوت و توانایی بود.
# ~~نیووناو: طاقت بود.
# ~~هستو1و مقر باشد.
# ~~بالو ا ابلهی ووالهی بود.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- چو طوس و چوگودرز و کشوادو کیو
# ~~جو گرکین و فرهاد و بهرام نیو
# ~~فردوسی - لغت فرس)
# ~~2- مصحف تیو و تاو است، که کذشت.
# ~~3- در اصل : هشو. درپاورقی لغت فرس : هستو، و در برهان نهستو
# ~~و ختستو آمده است. در تفسیر پاک، ص 66 : خستون آورده . تفسیر کمبریج :
# ~~حستون و خستو. واژه نامه مینوی خرد: 314، مقر، معتقد،(ص 31)
# ~~ونیزه خستو در نسخهآ ما.
# ~~به هستیش هستو شدی از نخست  اکر خویشتن را شناسی درست
# ~~(اسدی طوسی - پاورقی برهان)
# ~~4- در پاورقی لغت فرس کوید : لغتی به این هیئت در هیچ یک از نسخ
# ~~به دست نیامد. لیکن در واژه نامهآ مینوی خرد، ص22526:40 احسمق ،
# ~~نادان، پازند : یاه ککی وازه نامهآ بندهشن : 64ی" ر ، ناموزونها
~~مهرزهها
# ~~در برهان : هاله - مردم مفسد و بد ذات ؛ بنا براین تبدیل "ه) به
~~(ی) در
# ~~ها لو، امکان پذیر است .

PageV00P236

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_237.png)

# ~~آسفده (نخ) اسغنده 1: هیزم سوخته بود .
# ~~بشتنگاه (نخ): ابشتگاه : خلاخانه باشد.
# ~~باب الهاء
# ~~انگشبه2 : برز کری بود که او را سرمایهآ بسیار باشد.
# ~~1- در اصل اسعنده، مصحف می باشد، ونقطهآ آن به قیاس آسغده
# ~~است در برهان : آسغده و آسفته.
# ~~در مجمح الفرس : آسغده آورده است و به این بیت معروفی استشهاد
# ~~کرده:
# ~~یستاده میان کرما به
# ~~همجو آسفده درمیان تنور
# ~~توضیح اینکه ، فرهنک نامههای موجود، آسغده را هیزم نیم سوخته
# ~~معنی کرده اند نه هیزم سوخته.
# ~~2- این واژه درفرهنگها به اشکال مختلف آمده است؛ درفرهنگ
# ~~خطی میرزا ابراهیم، انکشتینه - برزکری که عملهآ بسیار ms131 داشته باشد . در
# ~~درا ازاهین اکشینه کرر لگری که عملف بسیایداشته ناشخد
# ~~به همین معنی آورده است؛ لیکن گوید . انگشته به ضم ثالث آلتی باشد از
# ~~چوب مانند پنجهآ دست و دسته نیز دارد که برزیکران خرمن کوفته شده
~~رابدان
# ~~به باد دهند. و به فتح ثالث : برزیکری ... و نیز دررشیدی : انگشته -
~~بهضم ه PageV00P237
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_238.png)

# ~~220
# ~~آنسناه و سباحت بود به عربی.
# ~~آدگشبنه1: برز کری بود، که او را شا کردان و کار کنان بسیاربود.
# ~~لغفده : اندوخته بوداز هرجنس.
# ~~اواره1: دیوان بود .
# ~~انیسه 3: چیزی که بسته بود، به معنی منعقد.
# ~~2 کاف فارسی، آلتی که مزارعان خرمن با آن به باد دهند. و به کسر کاف ،
~~مزارعی
# ~~که خدمتکار وکار کن بسیارداشته باشد، (به اختصار)، نا گفته نماند،
~~وازهآ انکشته
# ~~(انکشتا ه) که به معنی افزار خرمن باد دادن است ، در لهجهآ اسفرائین
# ~~وجوین چهار شاخ کویند .
# ~~1- انگشبنه : صورت دیگری از انگشته یا انگشبه است .
# ~~2- به کردار، نیکی همی کردمی
# ~~و زالفغدهآ خود همی خخوردمی
# ~~3- در برهان : آواره واواره - دفترحسابی باشد که حسابهای پراکندهآ
# ~~(ابوشکور - لغت فرس)
# ~~دیوانی را در آن نویسند و دراین زمان آن دفتر را آوارجه گویند.
# ~~در فرهنک رشیدی : آواره و آوار حساب، لغتی است در اماره به میم
# ~~بدل واو. ناصرخسروکوید:
# ~~من به چه کارم خدای را که نبایست
# ~~و دفتر حساب که حساب پراکندهآ دیوان بر آن نویسند .
# ~~کردن چندین هزار کار بی آوار
# ~~4= اصل : دیوار.
# ~~5 - مصحف انبسته است .
# ~~مجموعة الفرس PageV00P238
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_239.png)

# ~~باب الهاء
# ~~انبسته1: مداد یا خون یاچیزی بود که دشخوار حل شود.
# ~~انجیره : درکون بود .
# ~~آماده : بسیجیده و ساخته بود، چون یسفده.
# ~~نگاره2: ا جریده شمار باشد و انکارش] 2خوانند و کسی باشد
# ~~که چیزها بر کوید چون کذشتهها، کویند انکاره همی کند .
# ~~ارخنده و ارخده د: خشم ناک و کینه خواه راکویند:
# ~~آخشته : سرشته را کویند .
# ~~آسیسمه: نخیره شده.
# ~~1- سغدی، 52/. طبری 845، مر کب ار پیشوند * بهمعنی
# ~~هم و ms132 جزه دوم از مصدر بستن، به هم بسته، (از پاورقی برهان).
# ~~2ه بسغده و یسغده.
# ~~3 = در اقنوم عجم خطی : انکاره - دفتر شمار باشد، انگاریدن و
# ~~انکاشتن ... انکارانیدن و انکاشانیدن متعدی وی باشد.
# ~~5 - در اوستا: 242ع ارغنت ، که صفت برای مکس و دوزخ
# ~~است، میتوان بهمعنی زشت و تیره و مکروه کرفت و درفرهنکشها که به معنی
# ~~دلیر و شجاع امده است درست نیست. در فارسی : ازغند و ازغنده به مهنی
# ~~22
# ~~4- داخل قلاب از متن لغت فرس بر آن افزوده شد.
# ~~خشمکین و غضبناک است :
# ~~بکی نامه بنوشت نزدیک کید
# ~~و شیرک کد ازعنده کردد ر صیل
# ~~فردوسی - از پاورقی برهان) وه فرهنک ایران باستان ج 1 ص298.
# ~~که اسیمه در این بیت با کلممه ((سر) تر کیب شده آست، و کاهی بهصورت
# ~~ ه برک
# ~~6- چنان لشکر کشن وچندان سوار
# ~~سراسیمه گشتند از آن کارزار
# ~~فردوسی = لغت فرس) PageV00P239
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_240.png)

# ~~222
# ~~دشه1: جاسوس .
# ~~آنوشه2: خنکا بود.
# ~~آخالییده 2 در هم آمده بود، چون پیراهن و غیره که به دست
# ~~جمع کنند و بشکنند چون شسته باشند.
# ~~باد افره (نخ) باذ افراه : عقوبت و پاداش بود2
# ~~ایمه دوران چو من آسیمه سر است
# ~~سبت جور به دوران چه کنم
# ~~خاقانی - دیوان چاپ دکترسجادی ص251)
# ~~من ار بهر ان بجیه اسیمهآ سار
# ~~همی کردم اندر جهان سو کوار
# ~~از یوسف زلیخا منسوب به فردوسی - لغت نامه)
# ~~- این لغت در برهان و مجمع الفرس بهصورتهای : آیشه، آیشنه،
# ~~آیشتنه ، آیسته ، انیشه و ایشه آمده است . درمجمع الفرس ، این بیت
~~راشاهد
# ~~برای انیشه آورده است :
# ~~در کوی توانیشه همی کردم ای نگار
# ~~دزدیده تا مگرت ببینم به بام و در
# ~~هید)
# ~~درلغت فرس همین بیت ، برای ابیشه آمده است . درپاورقی برهان،ص73
# ~~کوید : شاید از اوستائی کدی به معنی نظارت کردن و تحت نظرداشتن. در
~~طبری:
# ~~ایشیین و اشیین - به معنی نکاه کردن است.
# ~~2- پهلویندنهی به معنی جاوید از اوستاییی*ی کدههنی که جزعاول
# ~~علامت ms133 نفی وجزء دوم از ی5دن به معنی هوش ، مرک ، نیستی جمعا یعنی
# ~~بی زوال، (پاورقی برهان) .ه وازه نامهآ مینوی خرد، (ص72).
# ~~3-در اصل اغالیده ، که در متن لغت فرس همراه با ترنجیده و
# ~~مجموعة الفرس
# ~~ریشیده آمده است .
# ~~4-در پهلوی :22 بازند هاد لته وازه نامه مینوی
# ~~رد ص 86-87و نیز یندهشن ص113.

PageV00P240

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_241.png)

# ~~باب الهاء
# ~~براه ریب و نیویی بود.
# ~~پده : رکویی بود سوخته به تازی حراق کویند، به جای پود به-
# ~~کار برند.
# ~~پذیره : استقبال کردن بود.
# ~~فردوسی گفت:
# ~~پذیره شدندش بزرکان و شاه
# ~~برونده : شلە2آ قماش باشد.
# ~~سی کو به سر برنهادی کلاه
# ~~با دروزه : آن بود که مردم مدام چیزی را به کار دارند .
# ~~پرگاله2: دو کونه بود:
# ~~1- فضلهآ جامه بود.
# ~~ممیگفت مرکس که جوید بدی
# ~~فردوسی - معجم شاهنامه ص 121).
# ~~نییجد ز بادافره ایزدی
# ~~1- در رشیدی : براه و براز - زیبائی و آراستگی . درصحاح الفرس
# ~~به ضم باء آمدهاست، که تبدیل (ز ذم به (ه) امکان پذیر است مثل :
# ~~ناذ ح ماه . اسیاذ = اسیاه، (سبک شناسی بهار ج 1ص 213).
# ~~- شله : به معنی لخت جامه هم هست که یک توب پارچه باشد،
# ~~(برهان2).
# ~~3 - مشرف، ای شرف کوهر حمیدالدین
# ~~که شد مدیح تو تسبیح باد روزه من
# ~~4- اصل : برکاله ودر تحفة الاحباب : پرکاله وپزکاله. درمجمعالفرس:
# ~~(سوزنی - لغت نامه)
# ~~22
# ~~پرکاله ، پزکاله ، پرکاره .

PageV00P241

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_242.png)

# ~~224
# ~~2- وصله (ای] بود که برجامه دوزند.
# ~~بنهره 1: زر و سیم ناسره بود.
# ~~بادد : خمر بود .
# ~~بدیفاره1 سرزنش و ملامت باشد.
# ~~باره : به چهار معنی بود:
# ~~1- با روی شهرو قلعه باشد به عربی سور کویند.
# ~~2 ایسب باشد.
# ~~فردوسی کفت در جنگ اسفندیار :
# ~~ببینیم تا اسب اسفندیار
# ~~ویابارهآ رستم جنکجوی
# ~~سوی آخر آید همی بی سوار
# ~~3- حق وجانب بود. کویند : دربارةآ فلانی انعامی فرمود.
# ~~به ایوان نهد بیخداوند روی
# ~~پاره5: چون مرسوم و عطا بود . کویند : چندین زر یا غله یا فلان
# ~~1- اصل : فضله، که از لغت فرس اصلاح شد. کویا مقصود ازمعنی ms134
# ~~اول یرکاله، اینست که : (فضلهای بود که درجامه کنند .)، چنان که
~~درپاورقی
# ~~لغت فرس، ص 430 آمده است .
# ~~2- بنهره : به تقدیم باء، در فرهنگ ها به نظر نرسید و باید مصحف
# ~~نبهره باشد، که در جای خود آورده شده است . ونیز ه شرح پاورقی برهان،
# ~~211 ج4.
# ~~3- برهان : بیغار، بیغاره و پیغاره .
# ~~بد دست خود کلموی خود بریدن
# ~~به از بیغارهآ نا کس شنیدن
# ~~4- در نسخه فقط سه معنی راآورده است .
# ~~(ویس ورامین - لغت نامه)
# ~~5- درپهلوی.2ق، رشوه . درپازند :متن هوازه نامهآ مینوی-
# ~~مجموعة الفرس
# ~~
# ~~برهان قاطع . در مقدمة الادب : رشوة، را به پایمزد ترجمه کرده است .

PageV00P242

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_243.png)

# ~~باب الهاء
# ~~موضع، نان پارهآ فلان است.
# ~~دیکر: پارد - رشوت بود.
# ~~بتیاره1 بلا باشد و چیزی که دشمن دارند. (نخ) : وبال باشد.
# ~~پروازه : خوردنی بود که ازپس کسی برند2.
# ~~بیله 2: آن باذامچه بود که ابریشم از او کیرند .
# ~~بدادریسه : آن مهره بود که زنان بردوک نهند به وقت ریسیدن، آن
# ~~را به تازی فلکه2 خوانند.
# ~~وذه : چوب بوسیده بود.
# ~~ینجه5: پیشانی بود.
# ~~1- در وازهنامهآ بندهشن : 425، مخالف ، دشمن، لقباهریمن،
# ~~ص13. در وازه نامهآ مینوی خرد، ص11: 6486- بدون آفت
# ~~وبلاو در برهان : بتیاره وپتیاره.
# ~~آجانا چه توان کرد که اندر ره عشقت
# ~~لا جکر سوخته پروازهآ من نیست
# ~~مجمع الفرس) .
# ~~3- برهان : بیله و پیله.
# ~~2- اعراب فلکه، اصلی است . فلکه : بادریسه ه مقدمة الادب سه
# ~~المرقاة.
# ~~5- در اصل : پیچه بود، که ما از برهان و صحاح الفرس اصلاح
# ~~کردیم . در برهان . پنجه - به معنی پیشانی باشد که عربان ناصیة گویند .
~~و
# ~~مویی را نیز گفته اند که از سر زلف ببرند و آن را پیچ خم داده بر
~~پیشانی
# ~~گذارند . ونیز در برهان : بچ - موی پیش سر را کفته اند . این وازه در
# ~~فرهنک نامه ها به صورت : پیچه و پنجه هردو آمده است . در تفسیر نسفی :
~~بجه
# ~~است مانند - لنسفعا بالناصیة، هر آینه فرماییم گرفتن و کشیدن بجهآ این
~~دروغگوی
# ~~خطاکار، (سورهٔ‌ علق آیهآ 16) ونیز ms135 تفسیر نسفی (ص942- 943). در
# ~~فرهنک اسدی، ص 3 د گوید : پنجه پیشانی بود به زبان ماوراءالنهری.
# ~~قانون الادب، دستور الاخوان ، مجمع الفرس ، صحاح الفرس ، لغت فرس .
# ~~225 PageV00P243
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_244.png)

# ~~22
# ~~بسته : کسی باشد کهدرجائی بمانآد که راهش نباشد، الابه سختی.
# ~~بلاذه : فاسد کار بود.
# ~~بلاذه : فاسد کار بودا.
# ~~بوبه1: آرزومندی بود .
# ~~بیغله (نخ) بیغوله : کوشهآ چاه بود.
# ~~سضده : مانند یسفذه باشد2
# ~~بسیجیده : معدو کار ساخته را کویند.
# ~~دیهده : باطل و ناحق باشد، ضد ) هده باشد .
# ~~بانوانه : مرغکی سیاه وسپید باشد چند بنجشگی و اکربرزمین نشیند
# ~~برنتواند خواست .
# ~~بدسته : حریرا بود که عطاران مشک در آن بندند .
# ~~پسته : فستق باشد.
# ~~بسوده . به دست زده باشد.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- در اصل : قاصدکار، این لغت تکرار شده است ونیز ه بلایه.
# ~~دراقنوم عجم : بلاده- فحش کار و بیهوده کفتار . در کشف اللغات خطی :
~~بلاده
# ~~بالفتح - کنده دهن شدن وسستی و کندی خاطر، ضد ذکاء آمده است.
# ~~- این لغت پس از "یاقه" آمده بود، برعایت ترتیب در اینجا
~~قرار
# ~~دادیم و نیز سه به توضیح یوبه .
# ~~3-ه یسفده
# ~~4. دراصل : جویر. در قرهنگهای موجود. بسته را یک نوع حریر
# ~~منقش و ملون معنی کرده اند. ه برهان ، مجمع الفرس ، صحاح الفرس ،
# ~~رشیدی.
# ~~م از زر سا و وهم از بسته نیز
# ~~هم از درویاقوت وهر کونه چیز
# ~~لفت نامه) PageV00P244
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_245.png)

# ~~باب الهاء
# ~~بدیله 1: نام پیکان است و نیز این پیکان را بیلکی خوانند .
# ~~پروانه : معروف است، مگس چراغ نیز کویند .
# ~~پیشگاه : مردم محتشم را گویند که صدر مجلس باشند1 .
# ~~بیجاده 3 : سنگ پاره است ؛ مانند لعل ، خوش رنگ . اما قیمتی
# ~~ندارد و به تازی آن را ((ایش ذنبی)2 کویند؛ یعنی چیست
# ~~کناهم؟
# ~~خسروی کوید:
# ~~ریک ره که چو بیجاده شد آن دورخ بیمار
# ~~باده خور از آن صافی بر کونهآ بیجاد
# ~~منه : تخته بود که بدان کوی بازند و آن را طبطاب5 خوانند و
# ~~227
# ~~1- بیله و بیلک : پیکانی که مانند بیل سازند، (برهان) . در اقنوم عجم: ms136
# ~~بیله - تیری باشد که پیکان وی چون خرطوم فیل باشد .
# ~~به تیغ ، شاخ فکندی ز کرگ تا یک چند
# ~~به تیر بیله ، ز سیمرغ بفکنی مخلب
# ~~2- در فرهنک رشیدی : پیشکاه و پیشکه - صدر مجلس، و صاحب
# ~~فرخی - لغت نامه)
# ~~صدرا نیز گویند. در مجمع الفرس گوید : حکیم فردوسی [پیشگاه را] به
# ~~معنی پادشاه و صاحب تخت و مسندچندجا کفته از آنجمله فرماید :
# ~~به یزدان کرفتند هر دو پناه
# ~~واینجا مراد از پیشکاه مهراب شاه است .
# ~~همان دلشده ماه وهم پیشکاه
# ~~3-ه بیجاد.
# ~~4- یعنی : ای شیء ذنبی، وجه تسمیهآ آن معلوم نشد ، اعراب آن اصلی
# ~~اسست.
# ~~5- اصل : طنطاب.
# ~~بنات النعش چون طبطاب سیمین
# ~~لبیبی - تاریخ ادبیات دکتر صفا ، ج1 ص 552).
# ~~هاده دسته زیر و پهنه از بر PageV00P245
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_246.png)

# ~~228
# ~~ضازیال نیز دارفد .
# ~~بشکینه 1: چوبی باشد که کاورانند.
# ~~بویه : کام زدن بشتاب بود.
# ~~معزی گوید:]
# ~~[هایل هیونی تیزرو، اندک خور و بسیار دو]2.
# ~~دلافه بایکار  یدکعل نود.
# ~~پیرایه : حلی و آرایش بود.
# ~~باغنده : دو کونه بود:
# ~~مجموعة الفرس
# ~~از آهوان برده کرو، در پویه و در تاختن
# ~~1- در اصل : حرف اول آن غیر منقوط بود، که برعایت باب نقطه-
# ~~کذاری کردیم، در فرهنگهای موجود : شنگینه است . و شایدهم نشگینه باشد
# ~~که در لهجهآ اسفرایین وجوین: نیشکی گویند . وه شنگینه درهمین فرهنگ -
# ~~نامه.
# ~~2 - نام شاعر و مصراع اول را ما بر آن افزودیم .
# ~~3- این وازه به صورت های : بلاده ، بلابه ، بلایه، آمده است .
# ~~ه برهان. شیخ عطار و فخرالدین اسعدگر گانی آن را با دایه قافیه
~~کردهاند،
# ~~مثل :
# ~~رها کرد از دو دستش دست دایه
# ~~بجست از دام رسوایی بلایه
# ~~(ویس ورامین ، ص170)
# ~~زبان بکشاد هرمز کای بلایه
# ~~ندانم چون تو جادو هیچ دایه
# ~~(شیخ عطار - مجمع الفرس)
# ~~همجمل التواریخ و القصص، ص 31 ، لسان التنزیل ، تفسیر کمبریج،
# ~~تحلیل اشعار ناصر خسرو و تفسیر نسفی .

PageV00P246

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_247.png)

# ~~باب الهاء
# ~~بکی : بند بود که برپای نهندا .
# ~~ورنه نی و ناخن و شکنجه
# ~~باغنده ms137 و تیغ و پا وکردن
# ~~دیگر : پنبهآ کلوله3 کرده بود .
# ~~بیواره2: غریب و بیچاره و به کار خود، درمانده را کویند .
# ~~قلده : نعلین باشد. (نخ) : عصاد بود.
# ~~قببره : دهل باشد .
# ~~بر کنبد اعظمش همه شب
# ~~تا روز همی زدم تبیره
# ~~کالواسه" : تا سه کرفتن بود، ملول شدن است .
# ~~ایران یکی مردبیواره ام
# ~~ون تخلهآ کلیم پیمبر شد
# ~~منجیک- ممع الفرس)
# ~~نالواسه کرفت از این تا سه
# ~~حفاف - مجمع الفرس)
# ~~1 - در فرهنکهای موجود : باغنده وپاغنده - به معنی "بند) نیامده
~~است
# ~~و "باغنده" درشعر شاهد هم معلوم نیست که ضبطش صحیح باشدهآ
~~ممکن است
# ~~که باغنده، محرف "باکنده" باشد ، یعنی به وسیلهآ کنده.
# ~~2- شاعر آن معلوم نشد.
# ~~3- اصل : کلکونه.
# ~~4- اصل: بیواده، لیکن بامراجعه به فرهنکها، اصلاح شد. در مجمع-
# ~~الفرس و رشیدی این بیت اسدی را برای این وازه، شاهد آورده اند.
# ~~بدوگفت از خانه آوارهام
# ~~ونیز سه برهان ، آنندراج، تحفة الاحباب، کشف اللغات و رشیدی.
# ~~5 - اندر فضائل تو قلم کویی
# ~~6 - شاعر معلوم نیست .
# ~~7- در مجمع الفرس : تا لواسه وتلواسه .
# ~~مرمرا ای دروغگوی سترگ PageV00P247
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_248.png)

# ~~230
# ~~زه1: دندانهآ کلید بود که از چوب کنند . (نخ) : دندانهآ کلید
# ~~است.
# ~~تفشله : کوشت و کندنا و کشنیز2 وکوز مغز و خایه به دیک اندر
# ~~کنند و بیزند. (نخ) : کوشت وکندم و کشنیز وگوز مغز و
# ~~خایه و انکبین به دیک اندر کنند و بپزند .
# ~~کردجیده و ریشیده : به معنی آغالیده بود .
# ~~تاده (نخ) تاره 2: بالای جامه باشده.
# ~~کمرزده ضمان باشد.
# ~~توده : کوده را کویند، چون پشته باشد2 ، کویند : تودهآ ریگ یا
# ~~1- در برهان : تژه و نیز پاورقی لفت فرس : تژ و تزه است .
# ~~دهقان بی ده است و شتربان بی شتر
# ~~پالان بی خر است وکلیدان بی تزه
# ~~2- اصل : کشند .
# ~~لبیبی - لغت فرس)
# ~~3ه آغالیده.
# ~~4= لغت "تاده (تاره)" که در باب الراء پس از "تور) آمده
~~بود،
# ~~ما برعایت ترتیب جای آن را عوض کردیم .
# ~~- تاده محرف تاره است . بمعنی ریسمان واقع درطول ms138 پارچه مقابل
# ~~پود، (فرهنک نظام).
# ~~الباس جاه تو بادا همیشه
# ~~ز دولت پود و از اقبال تاره
# ~~6 - ترزده : قباله باشد، (صحاح الفرس). دربرهان : ترده و ترزده .
# ~~(دقیقی - مجمع الفرس)
# ~~قاضی کردون چو دیده عدل و ملک و رای او
# ~~مملکت را تا ابد بسته به نامش ترزده .
# ~~7- در برهان : توده - تل و پشتهآ خاکستر و خرمن غله و امثال آن
# ~~(شمس فخری - مجمع الفرس)
# ~~باشد ، وهرچیز که بربالای هم ریزند . در لغت فرس ، توده - کوده
~~راکویند.
# ~~مجموعة الفرس PageV00P248
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_249.png)

# ~~باب الهاء
# ~~تودهآ خاک.
# ~~له 1 دام بود. (نخ) : کویند مستی بود که ساعتی کنند .
# ~~قباه : خراب و بد شده باشد2.
# ~~قسله3 : خسته بود، کویند : تباه و قبله است ؛ یعنی خخراب و
# ~~خحسته است.
# ~~جاجله : و این لکای دیلمان را خوانند.4
# ~~1- در پاورقی لغت فرس گوید : چنین لغتی در هیچ یک از نسخ دیگر
# ~~به دست نیامد .
# ~~2- اگر نه عدل شهستی و نیک رایی او
# ~~شدی سراسر کار جهان تباه و تبست
# ~~3- ضبط این کلمه در اصل چنبن است ، لیکن در فرهنگها چنین لغتی
# ~~سوزنی، دیوان ص142)
# ~~به دست نیامد .
# ~~احتمال میرود که کاتب در خواندن این واژه، مرتکب اشتباه شده باشد؛
# ~~زیرا درکتابهای لغت (تباه" و"تبست" را باهم آورده و
~~ازاتبا ع دانسته اند،
# ~~و عدهای هم لغت تبست را منفرد آورده و غالب آنان به این بیت آغاجی
~~استشهاد
# ~~کرده اند:
# ~~دریغ من که مرا مرگ و زندگانی تلخ
# ~~مؤلف مجموعة الفرس نیز ازآوردن این بیت برای وازهآ تبست خودداری
# ~~که دل تبست وتباه استودین تباهو تبست
# ~~نکرده، و بیت رابه این صورت نوشته است : "که دل تبست و تبلهست
~~و..."
# ~~که ما در ذیل کلمهآ تبست به غلط بودن املاه آن اشاره کردیم . بعد مؤلف
~~در
# ~~مبوب کردن لغات ، "تبلهست " ( تباهست) را لغتی فرض کرده و
~~آنرا به هیئت
# ~~(تبله" در این باب آورده است .
# ~~3- در متن لغت فرس چاپ اقبال : معنی لغت جاخله و ms139 جاجله را به این
# ~~صورت ، "دابن الکر (27) دیلمان راخوانند" ضبط کرده است . بعد
~~درپاورقی
# ~~23 PageV00P249
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_250.png)

# ~~232
# ~~جاوله: کلی است 10
# ~~جفاله : جوقی2 بود از مرغان. (نخ) : میوهآ نارسیده بود.
# ~~چبیره : جمع کشتن بود قومی را آ.
# ~~جوله5: تیردانی بود که غازیان دارند2.
# ~~جلته : چون سماروغ بود.
# ~~"کوید : "این لفت که نه املای آن معلوم شد و نه تعریف آن در
~~هیچ یک از
# ~~نسخ دیگر نیست ..) و در نسخهآ ماهم متأسفا نه معنی لغت ناخواناست
~~وشاهدی
# ~~هم ندارد و مؤلف ، آن را اینطور ذکر کرده است : "جاجله و ابن
~~الکلی
# ~~دیلمان را خوانند.) از طرف دیکر می بینیم که فرهنک نویسان ، چاچله را
# ~~را به پای افزار معنی کرده اند ، که "لکا" و "لالکام هم
~~همان است . بنا براین ،
# ~~در اصل باید چنین باشد: "جاجله واین لکای دیلمان را خوانند.) لذا
~~ما
# ~~نیز اصل را که مغلوط بود اصلاح کردیم . لازم به تذکراست که بگویم:
~~پاچله
# ~~نیز کفشی بوده است مانند غربال که برای کوفتن برف و هموارساختن راه
~~قافله
# ~~برپای می بسته اند، نظیر اسکی امروز، این معنی اخیر در پاورقی برهان
# ~~1- در برهان : چاوله - نام گلی باشد صد برک و بغایت رنگین .
# ~~2- جوق : مطلق جماعت از جن و انس وکروه مرغان وجز آن ،
# ~~آنندراج) .
# ~~- در برهان : جفاله و چفاله.
# ~~4 - بفرمودشان تا چپیره شدند
# ~~سپاه و سیهبد پذیره شدند
# ~~5- دربرهان : جوله وخوله است،
# ~~(فردوسی - صحاح الفرس)
# ~~6- گرچه داردز اعتراض جهول
# ~~سینه پر تیر طعنه ، چون جوله
# ~~مجموعة الفرس
# ~~آمده است .
# ~~(نزاری - مجمع الفرس) PageV00P250
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_251.png)

# ~~باب الهاء
# ~~جامه1، چامه : شعر بود .
# ~~چمانه : دو کونه بود:
# ~~گذر سیل بودا . دیکر: کدوئی باشد که در او شراب کنند از
# ~~بهر خوردن.
# ~~چرویده: یعنی از بهرچاره جستن کشته و دویده2 .
# ~~چینه : دو کونه بود:
# ~~کی نطعمهآ مرغان است.
# ~~سعدی کوید]5
# ~~مرغ جائی پرد که چینه بود
# ~~ی به جائی پرد که چی نبود
# ~~دیکر : لاده دیوار بود.
# ~~چفته : چیزی ms140 را کویند که کژ بود و خمیده .
# ~~233
# ~~1- در فرهنگ نامههای موجود - بجزناظم الاطباء - جامه به معنی چامه،
# ~~که شعر و غزل است نیامده است . و در اینجا ظاهرا معنی جامه ، از قلم
# ~~افتاده است سه لغت فرس و برهان .
# ~~2- در فرهنکهای موجود : لوره، به معنی کذر سیل است نه چمانه .
# ~~گویا معنی لوره با چمانه درهم آمیخته است ه لوره .
# ~~3- اصل: جرویده، که از رشیدی، لغت فرس و برهان اصلاحشد.
# ~~جرویده : صفت مفعولی ازچرویدن است .
# ~~3دولت و نصرت و سعادت ر
# ~~نیست کاری ورای چرویدن
# ~~5 - نام شاعر از امثال و حکم دهخداست .
# ~~فخری فرهنگ رشیدی)
# ~~عدلاد.

PageV00P251

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_252.png)

# ~~232
# ~~چکامد1 : قصیدد را کویند.
# ~~خشتجه2: زیر بغل جامهآ پوشیدنی باشد وخشتک2 نیز کویند ومردم
# ~~عامنه سوزه2 خوانند .
# ~~خشینه : رنکی است سپید فام کبودکون .
# ~~خودخوره (نخ) : خود خروه : بوستان افروز باشد5.
# ~~خورابه : جویی بود که از او آب باز کیرند، و ورغ3 او از زیر
# ~~بند کاه آب ، اندک اندکهسی پالاید.
# ~~خله : خلم بینی بود.
# ~~خستوانه2: پشمینه بود که بلادریان2 دارند ؛ سر موی و پشم از
# ~~او آویخته باشد :
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- در برهان : چکامه، چکامه، چفامه وچامه . درپهلوی :48962،
# ~~(پاورقی برهان).
# ~~2در برهان و صحاح الفرس : خشتچه.
# ~~3- در اصل : خشک.
# ~~4- در اصل : سوره:
# ~~- یعنی کل تاج خروس، (پاورقی لغت فرس).
# ~~6- ورغ : بندی راکویند که از چوب وعلف وخاک و کل ، در پیش
# ~~رودخانهها بندند، (برهان) . در لهجهآ فارسی و کردی اسفرایین : جای
~~انشعاب
# ~~اب را برغ، گویند
# ~~رخ ورداضل: خسنوانه که از فرمنگها اصلاح شد
# ~~از او تا دشمنش فرق است چندان
# ~~که ار دیای چین تا تستواد *
# ~~(شمس فخری - مجمع الفرس)
# ~~
# ~~بلاوریان : ظاهرأ پلاه وریان باید صحیح باشد ، زیرا ره" در پلاه
~~ور،
# ~~امی تواند محرف (س) باشد ، بنابراین و پلاهور ؛ یعنی پلاس وپشمینه پوش.

PageV00P252

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_253.png)

# ~~باب الهاء
# ~~خوازه21 قبه ای باشد که چون پادشاهان به شهر در ایند، بسازند
# ~~بخ) : قبهای باشد که به آذین عروسیها بندند .
# ~~خاشه ms141 : ریز اهآهای خاشاک و سرکین بود و مانند آن .
# ~~خرفه : پریهن باشد که به تازی، فرفخ کویند. (نخ) : تخم
# ~~چرچهن بود .
# ~~خنیده 2: معروف و مشهور بود.
# ~~خامه : قلم بود. دیگر : تل ریگ باشد.5
# ~~خخروه: خروس باشد.
# ~~خرزه2: ذکر را کویند .
# ~~درگاه، (تاریخ بیهقی - چاب دکتر فیاض ص290).
# ~~2-در اصل : بارند، که ازمتن لغت فرس اصلاح شد .
# ~~3- پرپهن : رستنیی باشد که آنرا خرفه گویند، و به عربی فرفخ و
# ~~والمرقاة.
# ~~4- اسم مفعول از : خنیدن
# ~~فروخته با داروش
# ~~خنیده گر شب هوش
# ~~همی برست ازجوش
# ~~نوش کن می نوش
# ~~5- کرده ازحلق دشمنان چوسحاب
# ~~امهآ ریک را به خون سیراب
# ~~6-- در اصل خرره.
# ~~سنایی - پاورقی برهان) .
# ~~1- و بسیار خوازه زدند از باذارها تا سر کوی عبد الاعلی وازانجاتا
# ~~235
# ~~وبقلة الحمقاء خوانند، (برهان). در مقدمة الادب : بقلة الحمقاء -
~~خرفدتخمکان،
# ~~فرفین ، فرفیون . پریین وتخم خرفه . ه الاغراض الطبیة، ص89 ، الابنیه
# ~~تاریخ سیستان ، ص37) و (تاریخ ادبیات دکترصفاج1 ص144) PageV00P253
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_254.png)

# ~~236
# ~~لییده1: همچو فرو بردن باشد.
# ~~خرشته به معنی خم بود.
# ~~خبسیره2 جمع شده و ساخته .
# ~~خبه : به معنی خبک بود.
# ~~دهره : آلتی بود که از آهن سازند ، دراز سرش کژ، چوب بدان
# ~~بربندند .
# ~~دوشیزه : دختر بربود که شوهر ندیده باشد.
# ~~1- خلیده : در اندرون رفته باشد، (صحاح الفرس). خلیده : اسم
# ~~مفعول از خلیدن است.
# ~~هر ساعتش از غصه کلی تازه شکفته
# ~~وزغصه چوخارش همه در دیده خلیده
# ~~2- در اصل : خربشه ، که از فرهنگها اصلاح شد. -، تحفة الاحباب)
# ~~(انوری - مجمع الفرس)
# ~~کشف اللغات و آنندراج.
# ~~در برهان : بضم بای فارسی، پشتهآ بزرگ دراز ناهموار که میان آن
# ~~بلند و دو طرفش نشیب باشد، وخیمه . از : خر (بزرگ) ساپشته ، (پاورقی
# ~~برهان). میگفت : نماند بر روی زمین خانهای که از کل بر آورده باشند یا
# ~~خرکهی و خرپشتهای که آن خانهآ بیا بانیان باشد .
# ~~همه بام های این مسجد به خرپشته پوشیده،
# ~~تفسیر کمبریج ص 251).
# ~~3ه کازه.
# ~~سفرنامهآ ناصرخسرو ص 10).
# ~~حه چبیره . در صحاح الفرس : خبیره و ms142 چپیره است .
# ~~5ه خبک.
# ~~6-یک دختر دوشیزه بدو رخ ننماید
# ~~همه آبستن و الاهمه بیمار
# ~~نوچهری - دیوان ص
# ~~(13
# ~~مجموعة الفرس PageV00P254
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_255.png)

# ~~باب الهاء
# ~~داه1: ده2 بود. دیگر پرستار و کنیزک بود .
# ~~دوزه : کیاهی بود که از جامهآ مردم در آویزد و تیغهاء خرد دارد .
# ~~نیخ) : کیاه دوزاله2 بود که از جامهآ مردم در آویزد .
# ~~درونه5: کمان حلاجان بود.
# ~~کشنه : کارد بزرک را خوانند .
# ~~دخمه : کورخانآه باشد.
# ~~دزآکاه 6: به معنی بد اندیش و بخشم آمده بود .
# ~~دهانه : هر چه را دهان نبود و خواهند که آن را دهانی کویند، به
# ~~حکم استعاره دهانه گویند . چون دهانهآ راه و دهانهآ باد و آنچه بدین
# ~~ماند .
# ~~237
# ~~1-داه : عددده را نیز گویند که به عربی عشره خوانند. (برهان).
# ~~2- در اصل : دید که از متن لغت فرس اصلاح شد .
# ~~3- خنک آن میر که در خانهآ آن بار خدای
# ~~بسر و دختر آن میر بود بنده و داه
# ~~4- در فرهنک های موجود : دوژاله به نظر نرسید .
# ~~فرخی - لغت فرس)
# ~~5 - سرو بودیم چندکاه، بلند
# ~~کشتیم وچحون درونه شدیم
# ~~- دژآکاه : مرکب از -دژ
# ~~سائی - لفت فرس)
# ~~در واژه نامهآ مینوی خرد: 5224، (نادان، (ص 152). در پاورقی
# ~~آکاه، (برهان).
# ~~برهان : کثیقدهلی ، در لغت یعنی بدآکاه ، مجازأ خشمکین.
# ~~سوی مرز توران چو بنهادروی
# ~~چو شیر دژاکاه ، نخچیر جوی
# ~~فردوسی - وازه نامک) PageV00P255
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_256.png)

# ~~238
# ~~رسته : بازار]1 باشد.
# ~~ردوخه (نیخ) ربدوحه2: آنکه به وقت جماع به شهوت وخوشی رسد.
# ~~ریکاسه خاریشت بود.
# ~~رییشیده : به معنی آغالیده2 بود.
# ~~روان خواه (نخ) رواز خواه5: کدایان در یوزه را گویند.
# ~~رده : صف باشد .
# ~~رمه : کلهآ چهار پایان باشد.
# ~~رخنه : سوراخ بود در دیوار.
# ~~زنده : جامهآ دریده بوده (نخ) : کهن و خلق باشد.
# ~~1- کلمهآ بازار، از قلم افتاده بود، لذا از پاورقی لغت فرس بر آن
# ~~مجموعة الفرس
# ~~افزوده شد : ه ص490
# ~~2- زبوجه و زبوخه ، میتوان آن را با کلمهآ سغدی ب(ه1ر48 ب44.
# ~~مقایسه کرد، که به معنی نافذ و مؤثر است ms143 .
# ~~کمه ربوخه کردد او بر پشت تو
# ~~که شود زیرش ربوخه خواهرت
# ~~منجیک - صحاح الفرس)
# ~~3- در برهان بهصورت : ریکاشه، ریکاسه، رکاسه، رکاشه نیز آمده است .
# ~~4= ه آغالیده.
# ~~- در فرهنگ های موجود: روان خواه - به معنی اهل دریوزه است،
# ~~نه روازخواه :
# ~~در آن کوی پیری روان خواه بود
# ~~که دستش زهرکام کوتاه بود
# ~~به معنی تر کیبی،خواهنده و به هرطرف روان است ، از روان به معنی رونده؛
# ~~غاجی - مجمع الفرس)
# ~~کدای دوره گرد، (لغت نامه).

PageV00P256

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_257.png)

# ~~باب الهاء
# ~~زغاره (نخ) زغاره 1: نان کاورسین بود .
# ~~زکاره ، زکاره : لجوج و ستیهنده و کینهور بود.
# ~~زاله : آن قطرهآ شبنم بود که به شب نشیند .
# ~~دیکر: خیکی بود باد اندر دمیده و کروهی تکرک را گویند4.
# ~~زاولانه5: بندی بود آهنین که بر گردن و پای زندانیان نهند 2 .
# ~~ستانه : عتبهآ خانه بود.
# ~~سپیده : وقت سحر باشد.
# ~~ستیهنده 2: کسی را کویند که در کارها مجد بود و اکر سخنی
# ~~کوید، خواهد که سخن خود را درست کند ؟ خواه راست
# ~~باشد وخواه نه.
# ~~239
# ~~دد برهال: رعالره، زعاله لعالهقان اززن باشمل.
# ~~منم آرزومند یک تا زغاره
# ~~4- رفیقان من با زر و ناز و نعمت
# ~~ابو شکور - لغت فرس)
# ~~ستیهنده.
# ~~4- صاحب مجمع الفرس : این دو بیت را شاهد برای معنی تگرگ
# ~~و هم برای خیک پر باد، که شناوران با آن شنا کنند، آورده است :
# ~~ابر اگر فیض دست او یابد
# ~~در هوا چون کهر شود زاله
# ~~غلامان او شناه کنند
# ~~بیکر آسمان شود ژاله
# ~~شمس فخری - مجمع الفرس)
# ~~5- در برهان : زاولانه، زولانه، زورانه.
# ~~6- کسی کزطوق حکمش سر بپیچد
# ~~شود حبل الوریدش زاولانه
# ~~-مجمع الفرس)
# ~~در نسخهآ ما، زاولاته است، که از فرهنگ های موجود اصلاح شد.
# ~~7- در اصل : استیهنده، چون در فرهنگشها، استیهیدن وستیهیدن هردو
# ~~آمده است ، لذا ما ، برعایت ترتیب همزهآ آن را حذف کردیم.

PageV00P257

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_258.png)

# ~~ستنه1: قوی بود.
# ~~سندره ا خرام زاده بود.
# ~~سفجته 2: خربزهٔ‌ خام بود[ و] سبز، کالک نیز کویند.
# ~~سوله ms144 (نخ) سوکه3: سوراخ بود، در هرچیزی .
# ~~سرخاره2: سوزن زرین بود که زنان به بند مقنعه باز بندند ، تا
# ~~محکم بود.
# ~~سمجه2: نقب و حفره بود، به زیر زمین اندر کنده و مانند خانه1
# ~~نیز کنند.
# ~~رودکی کفت :]
# ~~شوهٔ‌ در آن کنج اندرون خمی بجوی
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- دراصل . ستینه . در ترجمهآ مفردات قر آن خطی آستاند : العفریت
# ~~-دیوستنبه . ( بهشمارهٔ‌ 1458 وص 29- 54). و نیز ه تفسیر کمبریج
# ~~و نسفی.
# ~~2- در برهان : سند، سنداره، سندره آمده است . در لهجهآ کردی
# ~~اسفرایین : سنت.
# ~~اه سند)
# ~~زیر آن سمجه است بیرون شوبدوی
# ~~سفج
# ~~5- در پاورقی برهان : سوکه را مصحف سوله، اورده ابست.
# ~~6- ریزهآ خاشاک سر جاروب فراشان تو
# ~~زینت سرخارهآ زرین حوران یافتد
# ~~شرف الدین شیرازی - مجمع الفرس)
# ~~7-ه سمج
# ~~8- اصل : مانند خار:
# ~~9- در اصل : سو.

PageV00P258

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_259.png)

# ~~باب الهاء
# ~~سره: سرف بود:
# ~~سفله2: ناکس و بداصل بود.
# ~~سگاله : سر کین مردم بود.
# ~~سنه : (نخ) سته5: لعنت بود.
# ~~ستایشگاه: جایی بود که شاعر تخلص به ممدوح کند.
# ~~شاه : سه گونه بود:
# ~~1 پادشاه بود.
# ~~2- راه فراخ باشد، کویند : شاهراه .
# ~~1-ه سرف.
# ~~(منتهی الارب).
# ~~و نیز ه صحاح الفرس .
# ~~ونس، 10 آیه 88). پلی میان شعرهجائی وعروضی فارسی ، ص صد وسیزده .
# ~~در لغت فرس : سنه - لعنت و نفرین بود.
# ~~ای فرو مایه و در کون هل و بی شرم و خبیث
# ~~شهر واسبوع وسنه مانند ماه
# ~~6- به نام و کنیتت آراسته باد
# ~~1- سفله : تازی است . سفلة الناس بالکسر : ناکس و فرومایه ،
# ~~ اا ا ال وا ولرطن
# ~~4_ در ترجمهآ دو جزو قرآن مجید ، به تصحیح دکتر رجائی آمده است
# ~~وسی فرعون راسنه خواند، یعنی نفرین ودعای بدکرد، (ص 7، س16). آنجا
# ~~که موسی میگوید : ربنا اطمس علی اموالهم و اشدد علی قلوبهم ، (سورهآ
# ~~فریده شده از فریه و سردی و سنه
# ~~لبیبی - لغت فرس)
# ~~می کند بر دشمن جاهت سنه
# ~~در فرهنکها :سته به معنی سنه، بهنظر نرسید، ظاهر امصحف است
# ~~شمس فخری - مجمع الفرس)
# ~~ستایشگاه شعر و ms145 خطبه تاحشر
# ~~(عنصری - لغت فرس) PageV00P259
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_260.png)

# ~~242
# ~~3- داماد بود و این لغت غریب است1.
# ~~عنصری کفت:
# ~~نشینند بر کاه بر، شاه و ماه
# ~~چه نیکو بود کاه را ماه و شاه
# ~~شکافه : زخمهآ مطربان باشد .
# ~~شنگینه 4 : (نخ) شگینه : چوبی بود که کاو وخررا رانند، کواز
# ~~نیز کویند، بند گواز نیز کویند. (نخ): چوب کازران بود که
# ~~برجامه زنند، دروقت شستن.
# ~~شخوذه5: به ناخن شکننده باشد .
# ~~ششاره: جامهآ سیید بود.
# ~~شرزه : آنچه از سباع دندان باز کند .
# ~~1- در اصل : عربیست، که از لغت فرس اصلاح شد.
# ~~2-در اصل نسخه ؛ زیر کلمهآ "شاه"، داماد و زیر کلمهآ
~~"ماه)،
# ~~عروس، نوشته است .
# ~~3- اصل : شاه و ماه، بود که ما ضبط صحاح الفرس را اختیار کردیم.
# ~~4- ه بشکینه.
# ~~د صفت مغعولی از شخودن. ه شخود درنسخهآ ما
# ~~2- در برهان : شاره - دستار هندوستانی باشد که به زبان هندی چیره
# ~~گویند . و چادری رنگین و به غایت نازک را نیز کفته اند، که بیشتر زنان
# ~~هندوستانی جامه کنند . در فرهنگ قواس کوید : شاره - جامهآ لعل رنگ که
# ~~کرد شمع کشند تا باد نکشد. بعد در پاورقی کوید : برای پوشش اهل هند
# ~~مجموعة الفرس
# ~~میان خاک و خاکستر نشسته
# ~~شخوده لاله و سنبل کسسته
# ~~(ویس ورامین ، ص 93،70)
# ~~کلمهآ دیکری هست که به آن ساره کویند .

PageV00P260

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_261.png)

# ~~باب الهاء
# ~~شسناه 4 حول شنا بود.
# ~~(شمیده)2 بیهوش شده باشد . (نخ) متحیر وسر کشته.
# ~~شخیده : سرمازده باشد. (نخ) : پژمرده .
# ~~ننسب یازه : شب پره بود.
# ~~شفه : شوغ بود.
# ~~شله : دو گونه بود: یکی : سرگین دان بود و جای پلیدی2 در
# ~~کوچهها .
# ~~دیگر: شرم زنان بود؛ مراد فرج است .
# ~~شکود : حشمت بود.
# ~~ثسته5 ؛ بانک اسب بود
# ~~شگه : به معنی شگوه بود.
# ~~اه شنا وشناوه .
# ~~2- لغت شمیده از قلم افتاده بود که ماآن را از لفت فرس در اینجا
# ~~افزودیم. و در اصل نسخه عبارت اینطوربود. شناه - چون شنا بود ، بیهوش
# ~~شده باشد . ه (ص 113 از لغت فرس) ms146 ، ونیز ه شمید ، در نسخهآ ما .
# ~~3-در اصل : سوغ وبه سوغ.
# ~~4- اصل : بلندی که اصلاح شد. ه برهان ، لفت فرس ، صحاح
# ~~الفرس ، مجمع الفرس ورشیدی.
# ~~مجمع الفون ورشیای اب بود این ف که قل از "غرد
# ~~قرار کرفته بود ، با مراجعه به فرهنک های موجود اصلاح کردیم، بعد آن
# ~~را از باب الدال به باب الهاء، آوردیم.
# ~~هر آن گهی که به بیشه درون زند شنه
# ~~ز بیم شنهآ او شیر بفکند چنگال
# ~~منجیک - مجمع الفرس)
# ~~در مجمع الفرس لغت شنه بدون تشدید نون نیز آمده است .
# ~~42
# ~~6-ه شکوه .

PageV00P261

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_262.png)

# ~~233
# ~~ختفره1: جاهل باشد.
# ~~غلبه . عقها بود. (نخ) : عقعق بود. (نخ) : عقیق باشد.
# ~~غوته : غوطه کردن بود . یعنی سر به آب فرو بردن .
# ~~غخنده :2 عنکبوت بود. (نخ) : عنکبوت بزرک بود که مردم را
# ~~گزد ، دلمک4 نیز کویند .
# ~~خونتنه : کیاه بود.
# ~~1- در اصل : عنقره، ه صحاح الفرس ، برهان . در تحفة الاحباب
# ~~این بیت را شاهد آورده است :
# ~~ندیدم چو تو من به کوه و دره
# ~~و نیز مجمع الفرس.
# ~~مردکی عشوه ساز وعشق پذیر
# ~~خر بطی ریش کاو غتفره کیر
# ~~
# ~~# ~~الفرس کوید، عکه : مرغی است ، شبیه به عکعک که کلاغ پیسه باشد. در
# ~~فرهنک رشیدی : غلبه، بالضم - عکه است.
# ~~سه حاکمک اند اینجا، چون غلبه همه زرد
# ~~یخواره و زن باره وملعون و خسیس اند
# ~~وه کلازه.
# ~~3-ه تنندو.
# ~~
# ~~ه ا ن ان بهکن دا رهانن اد ودیه اویده
# ~~کوچک سخت و استخوانی که زهر خطرناکی دارد .
# ~~5- آن روی او نکر چو یک آغوش موی خشک
# ~~مجموعة الفرس
# ~~بکی بینوا خام بس غفره
# ~~(منجیک - رشیدی)
# ~~ان موک او نکر چو یک آغوش غوشنه PageV00P262
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_263.png)

# ~~باب الهاء
# ~~غیشه : کیاهی بودمانند کاه. دیکر: کیاهی بود که به ریسمان تابند.
# ~~غوزه : کوزهآ پنبه بود.
# ~~نوره : حصرم بود، بهتازی.
# ~~غخرنبه : بانگ، بتشنیع بود، و خشم ، چنانکه بهر [ی] بیرون و
# ~~بهری درون کلو بود.
# ~~غازه وغازه : کلکونه بودا.
# ~~غنچه : گل ناشکفته ms147 بود .
# ~~ضنوده: چو غنو[د]2 باشد.
# ~~خرینده به معنی ارغده3 بود.
# ~~خرچه: نادان و مخنست.
# ~~خنفره  غصه بود.
# ~~فرزانه : حکیم وخردمند باشد.
# ~~235
# ~~1- حصرمة : غوره : ج ، حصرم ، (مقدمة الاب).
# ~~2_ در پاورقی لغت فرس : غازه - گلگونه بود که زنان در روی نهند.
# ~~ه غنود.
# ~~4- ظاهرأ مصحف غریونده ، از مصدر غریویدن است .
# ~~5ه ارغده
# ~~6- اصل : غرخه، که از صحاح الفرس وبرهان ، اصلاح شد . غرچه
# ~~از غرد چه، (پسوند تصغیر) ، (برهان) . ونیز سه بهشرح استادفروزان فر
# ~~در بهاء ولد، ص 275، ج2.
# ~~روستائی و غرچه را مانی
# ~~بدیعی - لغت فرس)
# ~~بفریبد دلت به هر سخنی
# ~~7- لغتی به این هیئت در فرهنکت نامه ها به نظر نرسید ، ظاهرا مصحف
# ~~غتفره است که گذشت.

PageV00P263

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_264.png)

# ~~2
# ~~فغواره : کسی را کویند که از خجالت یا دلتنکی سخن نگوید .
# ~~فغ ، بت بود ، یعنی سخن نمی کوید، فغواره از آن مشتق
# ~~ست.
# ~~فره1 : زیاد باشد .
# ~~فزه آز پلمید و پلشت باشد.
# ~~فرخته : (نخ) فرشته . (نخ) فرخشته2: قطایف باشد، به زبان
# ~~ماوراالنسهر .
# ~~در اصل و به کسر آول و ثانی آست، ودر لغت قرش به قتح آول
# ~~وثانی امده است . در وازه نامهآ بند هشتن ص 125: 227 بیش، بیشتر،
# ~~زیاد
# ~~این شعر بر آن وزن و قوافی و ردیف است
# ~~کامروز نشاطی است فره فضل و کرم را
# ~~انوری، دیوان ص 8)
# ~~2- فوه تکرار شده است .
# ~~3- این وازه، به اشکال و معانی مختلف درفرهنکثها ذکرشده است،
# ~~کویا همهآ آنها معنی واحدی را اراده کرده اند. و اختلاف لفظ و معنی
~~ناشی
# ~~از اختلاف ذوق و سلیقه ویا لهجههای محلی بوده است . بنا براین. فرخشد،
# ~~فرخشته، فروشه، آفروشه، هه به حلوائی اطلاق میشده است که از :
# ~~آرد و روغن و عسل یا در بعضی امکنه از آرد و شیر و تخم مرغ و
# ~~شیرینی، یا از خرما و روغن و آرد، درست می کردند . چون اقوال بسیار
# ~~طولانی است ، لذا به ذکر بعضی از مآخذ اکتفا می کنیم : ه مقدمة الادب، ms148
# ~~برهان قاطع، برهان جامع ، فرهنک پنج بخشی، مجمع الفرس ، فرهنگ
# ~~مجموعة الفرس
# ~~رشیدی، لغت فرس ، منتهی الارب، لغتنامه ، تحفة الاحباب ، فرهنکث قواس
# ~~و درخت آسوریک . ص 75 .

PageV00P264

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_265.png)

# ~~باب الهاء
# ~~قله 1: ماست بود. (نخ) : کوره ماست بود. (نخ) : توی1 شیر
# ~~اشد ، به تر کی قیماغ گویند .
# ~~فسیله2: رمهآ اسبان یود.
# ~~درسته وفرستاده: رسول بود.
# ~~فهانه : آن چوب بود که درودگران، در میان چوب زنند؛ تازودتر
# ~~شکافته شود، و ستون نیز بدان سخت کنند .
# ~~روهیده3. یسندیده باشد .
# ~~درهخته : ادب کرفته بود.
# ~~فهرزانه2: دو کونه بود:
# ~~1- سزاوار.
# ~~1- در فرهنگها : فله، با حرف دوم مشدد آمده است . در لهجهآ
# ~~سفرایین : فله . در لغت فرس اسدی : بیتی از عسجدی آورده است که در آن
# ~~فله با حله قافیه شده است مانند:
# ~~نخواهم سیر شد گویی از این کونهای چون فله
# ~~وزین رخ های چون دیبا و عارض های چون حله
# ~~2- تو : بضم اول - قیماق را نیز گفتهاند و آن پردهای باشد که برروی
# ~~شیر بندد، (برهان) .
# ~~3ه فشیله.
# ~~4- در مقدمة الادب : رسول- فرستاده، پیغامبر، گسیل داشته، کماشته
# ~~در قرآن مترجم شماره1آ آستانه : ملائکه - فریشته، فریسته، (وازه نامه
~~آن).
# ~~انی لکم رسول مبین ، که من هستم مرشما را فرستاده ای بی خیانت ، (
~~تفسیره
# ~~کمبریج ، ج1، ص 320). وتفسیر نسفی .
# ~~5- بخت واقبال معتکف باشد
# ~~بردر خسرو فرو هیده
# ~~(فخری - رشیدی)
# ~~6- فرزانه تکرار شده است .
# ~~237 PageV00P265
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_266.png)

# ~~228
# ~~2- حکیم راکویند.
# ~~ورخشته ا: کسسته و برزمین کشیده بود .
# ~~فریه1: نفرین باشد.
# ~~فلاده : بیهوده بود.
# ~~فلخوذده (نخ) فلخیده : دانهآ کنده بود ازپنبه وغیره .
# ~~طیان کفت:
# ~~موی زیر بغلش کشته دراز
# ~~و از قفا موی پاک فلخوذه
# ~~فرس وده: کاسته بود.
# ~~فشیلیه: رمهآ اسب بود.
# ~~فزهاز پلمید بود.
# ~~فرومایه : بی اصل وخرد بود .
# ~~1-در اصل : چکنم .
# ~~2- فرخسته و فرخشته از : فرل خسته، و فرخشته مصحف فرخسته
# ~~است، (از پاورقی برهان).
# ~~او میخورد به شادی و کام دل
# ~~دشمن نزار کشته و فرخسته
# ~~3_ زه ای کسایی احسنت، گوی و چونین ms149 گوی
# ~~(ابوالعباس - لغت فرس)
# ~~به سفلکان بر ، فریه کن و فراوان کن
# ~~- یک فلاده همی نخواهم کفت
# ~~کسائی - لغت فرس)
# ~~خود سخن بر فلاده بود مرا
# ~~(ابوشکور - لغت فرس)
# ~~5ه فلخود.
# ~~6ه فسیله، فشیله مصحف است.
# ~~7- فوه تکرار شده است :
# ~~مجموعة الفرس PageV00P266
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_267.png)

# ~~باب الهاء
# ~~فرخنده1: کنده پیشانی بود .
# ~~کاسته : چیزی نقصان پذیرفته.
# ~~گشدوله2 : به معنی کنور2 بود ، پیش ازاین کفته ایم.
# ~~گاه : بهسه معنی بود.
# ~~اول : وقت است . کویند : فلان کاه ؛ یعنی فلان وقت .
# ~~دوم : جای نشستن بود برسرتخت.
# ~~سیم : پالاچاهک نیز کویند2. پالاچاهک : مغاکی بود که سیم
# ~~یالاکنند2 ازبهر نقره پالودن .
# ~~کرفشهد. به معنی کربش باشد .
# ~~گفیده2 : شکافته باشد1.
# ~~کارقه : دیههاء کویک باشد.
# ~~1- فرغند و فزغند . هنینک کوید، فوغند، لا اقل به معنی پلید و
# ~~چر کین، مصحف فرغند است ، (از پاورقی برهان) .
# ~~2- کندوله : به معنی کندوک است که خمی باشد از کل ساختد که غله
# ~~در آن کنند .
# ~~3=ه کنور.
# ~~4- ع- در اصل : "پالابود مغاکی که سیم پالا کند..." ، که
~~تصحیح
# ~~قیاسی است .
# ~~5- کرفش، بروزن مفرش - چلیاسه و وزغه را کویند، (برهان) .
# ~~عه کربش.
# ~~ه کفته .
# ~~8- کوه با مغز کفیده چرخ با روی سیه
# ~~با پر شکسته باد با پای فگار
# ~~مسعود سعد - مجمع الفرس)
# ~~26 PageV00P267
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_268.png)

# ~~25
# ~~نا تو از بغداد یا بیهق رسی
# ~~گاره2 : خرپشته بود وسایهبان، و کروهی کویند : صومعه است. (نخ):
# ~~در کلاته بط بنکذارد کلاغ
# ~~کومه که بر کنار بستانها زنند از بهرسایه؛ ازچوب و ازنی .
# ~~وکروهی آن راصومعه گویند.
# ~~ککمبیله2: هاون بود.
# ~~گده : سه کونهبود:
# ~~کی : خانه. گویند : آتشکده .
# ~~2- ملازه بودا به تازی لهاة5 کویند
# ~~2- کلیدچوبین بود . نسخه3: چوبکی بود که به درهلند، تادر،
# ~~مجموعة الفرس
# ~~شاعر ال معلموم نیست .
# ~~1- شاعه آن علو) نمتن مدغدمة الاب: قر: - حانه بعر
# ~~کار، کازهآ نخچیرکار .
# ~~برهمن یی پیر خمیده بشت
# ~~بام ر کاره حصانی به مشت
# ~~سدی - لغت نامه
# ~~نشسته به صد خشم در کارهاک
# ~~ثرفته به چنک اندرون بازه ای
# ~~صجستهآ - صحاح ms150 القرس)
# ~~وه به خخریشته شود.
# ~~3- در مجمع الفرس : کابیله.
# ~~خایگان او چو کاپیله شده است
# ~~اون ول با نله نله است
# ~~طیان - مجم القرس
# ~~- کده ، که بمعنی ملازه است ، بضم کاف است، (برهان)
# ~~6- کلمهآ ("نسخه *، در متن اصلی به این هیثت . " یمجه"
~~باشنگرف
# ~~نوشته شده است ، که نیمچه و تیمجه نبز خوانده میشود . چون حرف اوله
# ~~5 - مقدمة الادب . لهاة = ملاز، ملازه.

PageV00P268

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_269.png)

# ~~باب الهاء
# ~~گشاده نشود .
# ~~گلعونه : غنجارابود.
# ~~گفته2 : ازهم بازتر کیده باشد . کفید: یعنی تر کید .
# ~~گرانه : به معنی کناره بود .
# ~~کلمندره : مردی بشکول2 و قوی باشد . (نخ) : امرد قوی باشد.
# ~~کلایه : عقعق بود. غلبه نیز کویند.
# ~~گوازه : طعنهزدن بودد.
# ~~جلغت قبل و بعد آن باکاف است، کمچه نیز بهذهن متبادر می کردد . ولی
~~هرچه
# ~~جستجو کردم ، لغتی به این هیئت و معنی در فرهنگها پیدا نکردم . از طرفی
# ~~چون متن نسخهآ ما با متن نسخهآ اقبال ، در غالب موارد مانند یکدیگر
~~است؛
# ~~چنین می نماید که مؤلف مانند چندین مورد دیکر، مرتکب خطا شده است.
# ~~و کلممهآ "نسخه" را که داخل متن لغت فرس اسدی بوده و بعد از
~~(کده)
# ~~قرار داشته، نتوانسته است درست بخواند، آن را لغتی مستقل فرض کرده و
# ~~شنگرف به شکلی که ناخواناست در آورده است . زیرا در لغت فرس چاپ
# ~~اقبال چنین آمده است : "کده - دیکر کلید چوبین بود . نسخه : چوبک
# ~~تیز بود که به در فرو هلند، تا درنتوان کشادن" . حال از این عبارت
~~ومقایسه
# ~~آن با متن نسخهآ ما ، صحت این حدس معلوم ومسلم می کردد، که این کلممه
# ~~((نسخه) است.
# ~~1ه غنجار .
# ~~2-ه کفیده .
# ~~3- بشکول : مردجلدوچست وچابک وهشیار، (برهان) . ه بشکول.
# ~~2 ه غلبه.
# ~~در رشیدی: کواده سرزنش و طعنه  کواره ردن ة طعنه ردن .
# ~~251
# ~~به گستاخی در آمد کی دلارام
# ~~کوازه چند خواهی زد بیارام
# ~~خسرو شیرین، ص
# ~~کوازه همی زد پس او فرود
# ~~داستان فرود - بنیاد شاهنامهٔ‌ بیت 336)
# ~~که این نامور پهلوان را ms151 چه بود PageV00P269
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_270.png)

# ~~حالفته : آشفته بودا.
# ~~کنانیه : خانقزمستانی بودا.
# ~~کیسسنه و کیسته1: ریسمان بردوک پیچیده بود چونخایه .
# ~~کاتوره. سر کشته بودا.
# ~~کرباشه: کربش بود.
# ~~گذرنامه : جواز باشد .
# ~~کهینه: کهتر باشد .
# ~~کمسنه : کمترهر چیزی باشد.
# ~~کهبله (نخ) کبله. ابله ونادانبود.
# ~~لته : چهارپای و دد پیرومانند آن. (نخ) : دم بریده باشد2.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1تو را علمت جهل کالفته کرد
# ~~کزین صعب تر نیست چیز از علمل
# ~~تحلیل اشعار ناصر خسرو، ص 239)
# ~~عنبر سرشت کشته صحرا چوروی خور
# ~~(کسائی - لفت فرس)
# ~~2- عالم بهشت کشته، کاشانه زشت کشته
# ~~3- کیسته مصحف کیسنه است .
# ~~2- دوستش عاقل است و پا بر جا
# ~~و
# ~~و لر الا
# ~~کگرنئی کهبله چرا رفتی
# ~~شمس فخری - مجمع الفرس)
# ~~دشمنش ابله است و کاتوره
# ~~به در خانهآ رئیس خسیس
# ~~بهرامی - مجمع الفرس)
# ~~دانا زد این داستان در نهفت
# ~~(بوشکور - لغت فرس)
# ~~- به شاه ددان کلته روباه گنت PageV00P270
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_271.png)

# ~~باب الهاء
# ~~کدیسته1: حیران بود و روباهرانیز کویند.
# ~~کلابه2 : چرخه ای بود که جولاهان ریسمان براوزنند .
# ~~کنه : محجمهآ حجامان بود.
# ~~گنده : بندچوبین بود که برپای زندانیان نهند .
# ~~گودره (نخ) کودده2: مرغکی بود که در آب نشیند .
# ~~اله : لطمه بودوکوزهآ چوبین .
# ~~دیگر : به معنی کالابود. (نخ) : کدوی شراب بود .
# ~~رته : پیراهن بود . شعرت:
# ~~صبح آمد و علامت مصقول2 بر کشید
# ~~و از آسمان شمامهآ کافور7 بر دمید
# ~~1- چنین واژهآ درفرهنگها به نظر نرسید، گویامحرف کلته است* کلته.
# ~~2 - مقدمة الادب : کلابه، چرخجهآ کلاوه، (ج1 و2 ، ص 287).
# ~~3- مصحف است ، صحیح آن کودره است:
# ~~پیل از تو چنان ترسد، چون کودره از باز
# ~~در متن لفت فرس و نسخهآ ما آمده است . ممکن است این کلمه صورتی از
# ~~253
# ~~شیراز تو چنان ترسد چون کبک زشاهین
# ~~4 - کاله : به معنی لطمه در فرهنکشهای موجود به نظر نرسید ، فقط
# ~~رخی - پاورقی برهان)
# ~~اطیمة" باشد، که به معنی تون کوزه و کاسه و مانند آن است ،
~~(قانون-
# ~~لادب ج 3، ص 1553) و یا اینکه "لطیمة" است، که به معنی ms152 مشک
~~یا
# ~~طبله مشک آمده است . ه قانون الادب همان صفحه و منتهی الارب .
# ~~5 - شعراز کسائی است، (پیشاهنگان شعر پارسی، ص 129).
# ~~- مصقول : در این جا بمعنی رنگ قرمز است:
# ~~یکی زیلو صبا بردشت گسترد
# ~~ز لاله تار و از گل پود زیلو
# ~~سیاهی در میان لاله پیدا
# ~~کتاب امروز، بهار 53 - مقالهآ دکتر علی رواقی)
# ~~چودر پیراهن مصقول هندو
# ~~لفت نامه).
# ~~7- شمامهآ کافور : دستنبویه از کافودر، در اینجا کنایه از آفتاب است،
~~PageV00P271
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_272.png)

# ~~25
# ~~کوئی کهدوست کرتهآ شعرا کبودخویش
# ~~نا جایگاه ناف بعمدا فرو درید
# ~~کرقه : کیاهی بود پرخارودرشت، شترخارش گویند که آن را شتر
# ~~برغبت خورد
# ~~کلاله ز زلف بود.
# ~~(سعدی کوید :)
# ~~اکر کلالهآ مشکین ز کل بر اندازی
# ~~کنند درقدمت عاشقان سراندازی
# ~~کوواره2: رمهآ کاو وخرباشد.
# ~~قلته2 : دم بریده بود
# ~~رشمه : غنج وناز بود.
# ~~مجموعة الفرش
# ~~1در اصل کونهآ سعر.
# ~~در قصص قرآن : کواره ( گواره) . در خراسان : گوره. در
# ~~ناهر خرو، دییان چای دلمشکاوبلر 497)
# ~~شاهنامه بهصورت (کاواره)) است:
# ~~2- نام شاعر از لغت نامه است .
# ~~3-در صحاح الفرس : کوباره. لفت فرس: کو پاده.
# ~~هر کز کس آن ندید که من دیدم
# ~~زین بی شبان رمه یله کوباره
# ~~که خر شد که خواهد ز کاوان سرو
# ~~به گاواره کم کرد گوش از دو سو
# ~~4- این لغت تکرار شده است .
# ~~از تحلیل اشعار ناصرخسرو ص 249) PageV00P272
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_273.png)

# ~~باب الهاء
# ~~لحمانه : عصیبراکویند؛ زویج نیز کویند.
# ~~لوره2: کذر سیل بود که زمین را کو کرده باشد و گل در اومانده:
# ~~کتره : پاره پاره باشد ودریده.
# ~~لاده2: کاهل بی کارباشد.
# ~~لنیه : مرد فربه باشد.
# ~~لابه : خواهش بود.
# ~~1- در صحاح الفرس : لکانه - عصیب را گویند ؛ یعنی رودهآ جکر
# ~~آکنده . در مقدمهآ الاد : عصی  کوشت اکنده . دد باورقی لغت قرس
# ~~است ، مجازأ آنرا به معنی قضیب استعمال نمودهاند که شعر طیان مفید هردو
# ~~معنی آست:
# ~~کگر زانکه لکانه است آرزویت
# ~~اینک به میان ران من لکانه
# ~~ه رویج
# ~~(لغت فرس ص 432)
# ~~3 - در برهان ms153 : لوره، لور، لورکند.
# ~~دلش نگیرد از این دشت و کوه و ببشه ورود
# ~~سرش نگردد ازاین آبکند و لوره و خر
# ~~(عنصری - لغت فرس)
# ~~4- در برهان : لاده ولانه.
# ~~5- در برهان : لنبه - به معنی فربه ، در مقابل لاغر.
# ~~چرا که خواجه بخیل و زنش جوانمرد است
# ~~زنی چگونه زنی سیم ساعد و لنبه
# ~~(عماره - لفت فرس)
# ~~وید : لکانه اصلا به معنی عصیب ؛ یعنی رودهٔ‌ آگنده به گوشت سرخ کرده-
# ~~255
# ~~وه خر.

PageV00P273

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_274.png)

# ~~254
# ~~میشته : معلم بودا.
# ~~مغنده: دمل بودکه برتن مردم بر آید.
# ~~مرسله3 : آن باشد که کوز و انجیر و مانند آن درریسمان کشند دراز.
# ~~مراغه : غلتیدن بود.
# ~~ماله : سمه2آ جولاهان بود.
# ~~مسکه : کره باشد.
# ~~مشخته : حلوائی بود صافی، به تازی آن را مشاش خوانند، چین در
# ~~چین بود.
# ~~مزانه : لوزینه بود .
# ~~موسیجه : مرغکی بود سییدکون، مانند قمری2.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~و رشیدی : میشته.
# ~~
# ~~سر مست به پیش میشته بنشسته
# ~~مجمع القرس)
# ~~بر ارد، دیلهها همهتون مفنده
# ~~مجمع القرس).
# ~~ع- سمه : به معنی سمر باشد که دست افزار جولاهکان است . و آن
# ~~ریزند و پهن کنند تا سرد شود وسخت کردد و در وقت خوردن دندان کیر باشد.
# ~~6 - این لغت در فرهنگهای موجود به نظر نرسید . احتمال داردمزانه
# ~~1- در صحاح الفرس ولفت فرس : میشنه . در برهان و مجمع الفرس
# ~~اودی
# ~~3 - در اصل: موسله ، تصحیح قیاسی است .
# ~~جاروب مانندی باشد که بدان آهار برروی تارهآ جامه کشند، (برهان) .
# ~~5 مشاش ة انکبینه را کویند و آن حسلی یاشد قوام داده که بر طبق
# ~~از سروبنان هریکی نبی خوان
# ~~اخسروی - لغت فرس)
# ~~مصحف فراته باشد، که نوعی خلواست.
# ~~7- موسیجه و قمری چو مقریانند PageV00P274
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_275.png)

# ~~باب الهاء
# ~~مورچه : به تازی نمل بود.
# ~~مزه : لذت بود، بیمزه : یعنی بی لدت .
# ~~نهره : به معنی بنهره بود.
# ~~فستوه2: ستیزه کین و ستیهنده2 باشد در سخن و کارها .
# ~~هاله : کمین کاه بود، که نخجیربان در آن جایکه پنهان بود، تا
# ~~انخجیران او را نبینند2.
# ~~دوسه ms154 : قوس و قزح بود. [خسروانی کفت :
# ~~از باد، کشت بینی چون آب موج موج
# ~~وز نوسه ، ابر بینی چون جزع رنگ رنگ
# ~~نیوشه6 : کریستن بود. (نخ) : گریستن به کلو بود. [دیگر:]
# ~~257
# ~~احه بنهره، شود.
# ~~2- در برهان : مردم جنگی و ستیزنده و جنگ آور و ستیهنده .
# ~~سپاهی با شگفتیها و دستانهای گوناگون
# ~~ر نستوهی فزون از حد و زانبوهی برون از مر
# ~~3- ستیهنده : نافرمان و ستیزه کننده ، (از برهان) .
# ~~معزی - مجمع الفرس)
# ~~4- آن گردیل فگن که به تیر وسنان گرفت
# ~~ندر نها له کد بدل آهوان هزبر
# ~~د5 - نام شاعر از لغت فرس است .
# ~~ابو طاهر لغت فرس)
# ~~و- نیوشه : گوش فرا داشتن باشد به حدیثی ، به جهت شنیدن گوش
# ~~خود را دراز کند؛ یا از پس دیوار و از پس پرده و امثال آن کوش اندازد،
# ~~از برهان) .
# ~~فرستاده را گفت نیکو نیوش
# ~~بگو آنچه بشنیدی ای تیز هوش
# ~~فردوسی - لغت فرس، ص217) PageV00P275
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_276.png)

# ~~258
# ~~کوش یازی کردن باشد .
# ~~نیسته : به جای نیست کویند .
# ~~مونه: نابکار بود.
# ~~دوجیها سیل باشد هین نیز کویند.
# ~~دکوهنده: وارون2 بود.
# ~~نبیره : فرزند فرزند بود.
# ~~نجرده مردانه بود.
# ~~والغونده5 : کلگونه بود .
# ~~واغلیده2: درهم آمده بود.
# ~~1- ای کار تو ز کار زمانه نمونه تر
# ~~او با شگونه و تو از او با شکونه تر
# ~~شهید - پیشاهنکان شعر پارسی ص 13)
# ~~کتاب و کلک همه کاتبان نمونه شود
# ~~و کلک او بنکارد صحیفههای کتاب
# ~~(معزی - رشیدی)
# ~~2- این لغت توجبه هم آمده است ه برهان، پاورقی ص 2184.
# ~~ه هین
# ~~4ه وارون.
# ~~5- در برهان . و الغونه، و لغونه است . در پاورقی برهان کوید :
# ~~ازول (کل) ه غونه  کونه.
# ~~6- این کلمه در فرهنگها به نظر نرسید، ظاهرا این لغت ، آغالیده
# ~~است ، چون در لغت فرس ""ترنجیده و آغالیده و ریشیده .0) با
~~هم آمده
# ~~است. لذا مؤلف در تفکیک و مبوب کردن لغات، واو عطف را جزه کلمه
# ~~ه آغالیده .
# ~~مجموعة الفرس
# ~~پنداشته وآن را همراه با کلماتی که اول آنها ms155 واو است ، آورده است،
~~PageV00P276
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_277.png)

# ~~باب الهاء
# ~~ویزه: خالص بود وخاصه.
# ~~وار ونه : نحس و بداختر.
# ~~ودوله 1: آشوب باشد .
# ~~مصرع : زلف تو، ولوله اندر دوجهان می فکند.
# ~~هده: حق باشد، ضد بیهده .
# ~~هر آینه : ناچار بود؛ چنان که کویی هر آینه چنین خواهد بود.
# ~~هروانه : بیمارستان بودا ، و نزدیک پارسیان جای بادافراه بود.
# ~~هره: کون بود.
# ~~هزینه : خرج باشد.
# ~~دالکانه2: دری کوچک بود. (نخ) : دری کوچک بود در دیوار،
# ~~25
# ~~1- ولوله، عربی است ، ه المصادر، منتهی الارب .
# ~~2- هست دیوانه، حکم کن شاها
# ~~که برندش بسوی هروانه
# ~~صاحب فرهنگ رشیدی عقیده دارد که : هروانه - به معنی بیمارستان
# ~~فخری - رشیدی)
# ~~( دارالشفاه) و هم جای عذاب کردن است ؛ زیرا دیوانکان را در آن جا
# ~~به شکنجه می کشیدند. بنابراین می باید: بیمارستان و جای بادافراه به
~~یک
# ~~معنی باشد که فردوسی، هروانه که آورده است :
# ~~بفرمود کین را به هرواناه که
# ~~ه معجم شاهنامه لغت فرس و رشیدی
# ~~برید و همانجا کنیدش تبه
# ~~3- یا لکانه مصحف بالکانه، یالکانه، با رکانه است و در فرهنگهای
# ~~موجود با ریاء) به نظر نرسید . لغت فرس اسدی و مجمع الفرس این ببت
# ~~رودکی را شاهد آوردهاند:
# ~~بهشت آئین سرائی را بپرداخت
# ~~ز عود وچندن او را آستانه
# ~~ز هر کونه در او تمثالها ساخت
# ~~و نیز ه صحاح الفرس، رشیدی و برهان .
# ~~درش سیمین و زرین پا لکانه PageV00P277
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_278.png)

# ~~240
# ~~که از او بیرون نگرند پنهان ، و باشد که مشبک بود .
# ~~یاقه1: یعنی ضایع و بیحاصل .
# ~~حه1: سنک باشد.
# ~~بسفده2: ساخته و آماده بود .
# ~~یاله : سروزی] کاو کوهی باشده.
# ~~یافه : بیهوده باشد
# ~~یله : به معنی رها کرد[ن] از دست بود .
# ~~وبه: آرزومندی بود.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1- مصحف یافه.
# ~~2= یخچه : پس از لغت بلاذه آمده بود، که ما برعایت ترتیب، جای
# ~~آن را تغییر دادیم.
# ~~به سنک.
# ~~4_ مصحف بسغده است: ه بسغده .
# ~~5 - در تحفة الاحباب و برهان : یاله - به معنی شاخ کاو است . در
# ~~پاورقی ms156 لفت فرس کوید : چنین لغتی نیز در سایر نسخهها نیست.
# ~~ع- این لفت به صورت مصحف بوبه نیز در این نسخه آمده است .
# ~~در تفسیر پاک یوبه : چون مامرخانهآ کعبه را مثابه کردانیدیم و یوبه کاه
~~دل های
# ~~مومنان گردانیدیم ؛ ای که دلهای مومنان سوی آن یوبان کردانیدیم، (چاپ
# ~~بنیاد ص 89).ه کلمیله و دمنه چاب مینوی، ص166.

PageV00P278

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_279.png)

# ~~وری: یقین آور بود .
# ~~بیآ به بود.
# ~~بسوی : بوی کرفته بود. [منجیک کفت :]
# ~~ل انبوی شد لاله ایذر مکر
# ~~سمن بوی شد باد آتش کذار
# ~~باب الیاء
# ~~سیری: به آخر رسیده.
# ~~سای : دو گونه است :
# ~~یکی : پای، [مقابل] 5دست.
# ~~1- در اصل : اوری.
# ~~کسی کو به محشر بود آوری
# ~~ندارد به کس کینه و داوری
# ~~ابو شکور - رشیدی)
# ~~- نام شاعر از مجمع الفرس است.
# ~~4 - در اصل : "سیری" بود؛ چون سپری و اسپری هر دو صحیح
# ~~3 - ظاهرا گداز. مصرع دوم در لغت فرس: سمن بوی شد باد و آتش
# ~~بخار در مجمع القرس : سمن سای شد باد اتش بخار
# ~~است، ما برعایت باب، همزهای بر آن افزودیم . و نیز ه سپری .
# ~~5 - افزودن : "مقابل) قیاسی است .

PageV00P279

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_280.png)

# ~~262
# ~~دیکر: طاقت بود.
# ~~بار کی : اسب بود .
# ~~بدالای : جنیبت بود. (نخ) : بار کی بود1.
# ~~بداری: باریک باشد.
# ~~سی: پیه بود، و به تازی شحم کویند.
# ~~تتری سماق بود.
# ~~تبنکوی (نخ) قستکوی1: صندوق بود.
# ~~تسیاز به معنی قسی بود.
# ~~تکابوی: [تک و پوی باشد.
# ~~جکری: ریواس بود.
# ~~عبتسی
# ~~1- ز کین تندکشت و بر آمد ز جای
# ~~به بالای جنگی در آورد پای
# ~~2= در قرهنک رشیدی این بیت ناصر خسرو را، شاهد برای تتری
# ~~فردوسی - لغت فرس
# ~~آورده است :
# ~~حار مدرو تا نکردد دست و انگشتان فکار
# ~~3- ه تبنکو، و تبتکو مصحف آن است.
# ~~کز نهال و تخم تتری کی شکر خواهی چشید
# ~~ برال: م  بای وید    کر م اا
# ~~تسی را به معنی جانوری آورده که آن را بیشتر تشی گویند ...
# ~~5ه قسی. ms157
# ~~4- عبارت ((تک وپوی .0.) را از متن لغت فرس افزودیم.
# ~~7- معنی این لغت از قلم افتاده بود و معلوم تیست کهچیست ؟
# ~~مجموعة الفرس PageV00P280
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_281.png)

# ~~باب الیاء
# ~~خی : خحیک بود، خیز نیز کویند .
# ~~خوی : خود بود، به تازی بیضه کویند1 ، و خوذه نیز کویند .
# ~~خوی  عرق بود.
# ~~خیری: رواق بود. (نخ): کلی بود2.
# ~~ددوبای: عنکبوت بود
# ~~داردوی: عود بود.
# ~~دادفرمای : به معنی دادار و داور بود .
# ~~رای  نام پادشاه هندوان است .
# ~~ی د: آبدان باشد؛ آبکیر نیز کویند .
# ~~1- سیاوخش است پنداری میان شهر و کوی اندر
# ~~فریدون است پنداری میان درع وخوی اندر
# ~~2- در اصل : بضم اول و فتح ثانی است ، در تداول بضم اول باواو
# ~~(دقیقی - مجمع الفرس)
# ~~کوتاه تلفظ می کنند .
# ~~3 - دررشیدی : شب بوی - کلی است مشابه خیری، اما کل آن منقش
# ~~است وکل خیری زرد وخیری روز و شب بوی دهد وآن، شببوی دهد.
# ~~در مقدمة الادب : خیری - کل خیرو ، ختمی . درصحاح الفرس : گل خیریو
# ~~شببوی - کل زردباشد.
# ~~- ز بالا قزون است ریشش رشی
# ~~تنیده در او خانه، صد دیو پای
# ~~5 - ضبط : زی، درلغت فرس بفتح اول و دربرهان بکسر آن است.
# ~~(معروفی - لغت فرس)
# ~~ای آن که من از عشق تواندر جکر خویش
# ~~آتشکده دارم صد و بر هر مژه ای زی
# ~~(رودکی - لغت فرس)
# ~~263 PageV00P281
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_282.png)

# ~~264
# ~~جیری : تمام شدن باشد.
# ~~سینی : تشت2 [و] خوان بود، رویین .
# ~~ستی: آهن بود سخت چون پولاد2.
# ~~شساه بوی: عنبر باشد.
# ~~نسب بوی2 سیر غمی است زرد، به شب بوی بهتر دهد، به تازی
# ~~منثور خوانند.
# ~~سلیوی، شلبوی. کوش داشتن بود .
# ~~لبوی: سلاویآ بای کوش داشتن بود: عوام کویند : بانگن کگلوی
# ~~مجموعه الهرس
# ~~1- اصل : سیری، وه اسپری.
# ~~اوجه بنداریا که من اللجم
# ~~که بترسم ز بانگ سینی وطاس
# ~~خسروی - لفت فرس)
# ~~3 - زمین چون ستی بینی و آب رود
# ~~کردد فراز و بیاید فرود
# ~~ابوشکور - رشید)
# ~~4-در اصل : (سبوی) و(بست) و (ساری" و (منثو) است
# ~~که از ms158 متن لغت فرس ، اصلاح شد . ازفرهنگها چنین برمی آید که شب بوی
# ~~و خیری به یک نوع کل اطلاق میشود که بهرنگهای مختلف است ، حتی
# ~~صحاح الفرس در معنی هردو کفته است : گلی زرد باشد . اقرب الموارد کوید:
# ~~الخیری - المنثور الاصفر. درپاورقی المرقاة از تحفه : خیری اسم یونانی
~~کل
# ~~شببوی است، چه بوی او در شب بیشتر ظاهر میشود، ودر عراق عرب
# ~~منثور نامنله هخیری .
# ~~5 - برهان : شایوی، شییوی، شکپوی و شکپوی : به معنی آواز پای
# ~~که درشب آهسته روند یا درخواب ازمردم بر آید، آورده است . ه صحاح-
# ~~الفرس و مجمع الفرس . درپاورقی برهان : شکپوی و شگپوی، مصحف شلپوی
# ~~است.

PageV00P282

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_283.png)

# ~~باب الیاء
# ~~خفته بود. [بوشکور گوید :
# ~~توانکر آبه نزدیک زن خفته بود .
# ~~زن ازخواب، شیبوی مردی شنود
# ~~شیانی2: درم بوده است، به خراسان ده هفت، وشیان : جزارا نیز
# ~~ویند . (نخ) : درمی ایست2 از نقرهآ خالص.
# ~~نوشای5 : خوشهآ کندم وجو باشد.
# ~~دیکر : سرکین کاو بود که بردشت خشک شرد :
# ~~فجی آبدان بود، اما غفج درستتر است .
# ~~غارجی2 : صبوحی بود و غارج صبوح .
# ~~فری : به معنی آفرین بود.
# ~~قسی: سفر بود.
# ~~265
# ~~1- نام شاعر ازلغت فرس، (ص296(521).
# ~~3- رفع کردندمرو را درکار
# ~~از شیانی درم هزار هزار
# ~~حکیم سنائی - مجمع الفرس)
# ~~ اصل ر ابه ارلغت قرس اصال سل
# ~~4 اصل :در من.
# ~~5در برهان : غوشا و غوشای. در تفمسیر نسفی : غوشه : و دیدم هفت
# ~~غرشهآ سیز وله برهان؛ غوین ر غرطاعوره مل افهرا یهفهای بنخاه زوجاود
~~اهفا
# ~~اصلاح شد.
# ~~7- در اصل : غازجی
# ~~کیتی به آرام اندرون مجلس به بانگ و ولوله
# ~~بوسلیک - رشیدی)
# ~~# ~~مصحف تسی یا تشی است، وه تسی و سغر .
# ~~6- در اصل : عقجی ... اما غفح دوستتر است، که از لغت فرس
# ~~خوش آن نبید غارچی بادوستان یکاله PageV00P283
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_284.png)

# ~~26
# ~~کی : ملک باشد و نام پادشاهان پیشین . (نخ) : نام پادشاهان ایران .
# ~~کندوری : آن ازار بود که در سفره باشد. و کروهی کویند :
# ~~سفره بود
# ~~ککشتی 1: زنسار باشد2، به زبان ms159 پهلوی، (نخ) : زنسار باشد .
# ~~کاس موی: موی خوک بود، که کفشکران بر رشته بندند .
# ~~3: به جائی شدن .
# ~~کهی : دلاور بودا. دیکر: کمینه بود.
# ~~گوری : بطر باشد.
# ~~کلیلی1: تاریکی چشم باشد.
# ~~1- استاد پور داود، در کتاب و یسپردگوید : کستی یا کشتی در پهلوی
# ~~کستیک : بندی است که زرتشتیان برمیان بندند، (ص170). در کتاب درخت
# ~~آسوریک ص 71 : "کستی ، ازمن کنند ، ازپشم سفید ." معرب آن
~~کستیج است.
# ~~ه یادداشت های قزوینی، ج6، ص 217 و تحلیل اشعار ناصر خسرو.
# ~~در مقدمة الادب  زنار- میان بند بهدینان پارس، کشتی. و نیز ه کتاب-
# ~~الالفاظ السعربة.
# ~~2- اصل : زنان باشد.
# ~~3 دراینجا واژهای ارقلم کاتب افتاده است، شاید : "کرای".
~~باشد
# ~~که درلغت فرس ، به معنی کرائیدن است .
# ~~4- کمی : به معنی دلاور بایاه مشدداست ، دراین صورت تازی است :
# ~~أذا شبع الکمی یصول بطشا
# ~~و خاوی البطن یبطش با لفراری
# ~~کلستان، چاب علمیه ص30)
# ~~5 ه کمینه.
# ~~6- دراصل : نطر.
# ~~7 _در لغت فرس نیز (کلیلی" آمده است. ممکن است این واژه کلیکی
~~باشد،
# ~~که به معنی کاج واحول است، همانطور که دربرهان آورده ، پا به معنی
~~احولیم
# ~~مجموعة الفرس PageV00P284
# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_285.png)

# ~~باب الیاء
# ~~مانی1 : نقساشی بوده است و کویند : جادو بود.
# ~~مشکوی : خانهآ زنان پادشاه بود، و بتخانه را نیز کویند .
# ~~موری : گنگ2 کاریزها بود که آب به چشمهها و غیره برند .
# ~~مدی: مده را کویند.
# ~~مای : جایکاه جادوان بود.
# ~~مازیاری : شطرنج بود.
# ~~هاری : اندک مایه طعامی بود که بخورند. کویند  نهاری کنیم،
# ~~است که در مجمع الفرس است ، احتمال هم داردکه عربی باشد، مانند :
# ~~کل البصر و السیف وغیره ؛ لم یقطع فهو کل وکلیل .
# ~~اکان ابوم ن ان جباق مانوان بواتک ولنا برکروا ات مرده کهمدان جود کنه
~~بابهان
# ~~مهاجرت کرد و مانی درسال 216 یا 217 میلادی متولد شد ، (ازپاورقی
~~برهان).
# ~~امانی: از نجبای ایران بود، وبنا برروایات، مادرش ازخاندان شاهان
# ~~267
# ~~1-درپاورفی لغت فرس کویدآ کنک، بضم اول -به معتی لوله
# ~~راهگذر آب است .
# ~~مجمع ms160 الفرس ، صحاح الفرس و لغت فرس : مدی ، به فتح میم و کسردال را
# ~~به معنی مده که منع از دادن باشد، آوردهاند . ظاهرا این اشتباه ازاین
~~جهت
# ~~نوشته است.
# ~~      قمه نصای
# ~~که شترنج، به چندغله که برای آش یا نان که بههم آمیخته باشند ، نیز
~~اطلاق-
# ~~می گردد و آن را نان شترنجی یا آش شترنگی گویند :
# ~~سفرهآ چرخ و نان شترنجی
# ~~چیست تا در سماط او سنجی
# ~~وحدی- رشیدی)
# ~~نا براین ، ممکن است که شترنج دراین نسخهوهم در لغت فرس ، به معنی
# ~~3- دراصل : "مدت) بود که ازفرهنگها اصلاح شد ؛ زیرا دربرهان،
# ~~برای کاتب پیش آمده است که (ه) مده را تاء کردخوانده و بهمد آن را
~~کشیده
# ~~نوعی طعام باشد.

PageV00P285

# ![page
~~image](img/safi_kahhal_farhang_majmuah_al_furs.pdf_page_286.png)

# ~~268
# ~~تا طعام دیکر رسیدن . ناهار : ناشتا بود ؛ نهاری، یعنی
# ~~ناشتا شکن .
# ~~نیازی: معشوق بود.
# ~~وسنی : زنی باشد که بر سر زنی دیگر خواهند .
# ~~هی : دو کونه بود :
# ~~یکی : تهدید باشد.
# ~~دیکر: هست بود، به زبان ماوراالنسهر .
# ~~هوازی2: نا کاه باشد .
# ~~باری : چون دو برادر دوزن بخواهند، آن هردوزن را یاری
# ~~کدیکر خوانند.
# ~~مجموعة الفرس
# ~~1-در اصل : نیاری، ایست .
# ~~2- دوستانم همه مانندهآ و سنی شده اند
# ~~همهزان است که با من نه درم ماند و نهزر
# ~~(عسجدی لغت فرس)
# ~~3- این لفت در نسخهآ ما خوانا نبود، معلوم نشد که هواری بازاع
# ~~معجمه است یا راه مهمله . در هرحال، هردوشکل آن در مجمع الفرس آمده -
# ~~ا ا ا ه
# ~~نیز هوازی است :
# ~~هوازی ز گلشه یکی یاد کرد
# ~~رخش گشت زردو دمش گشت سرد
# ~~ص109)
# ~~4- اصل : یادی و که ازفرهنگها اصلاح کردبم .

PageV00P286 ms161