######OpenITI#

#META# Creator: escriptorium
#META# Created: 2025-02-14T14:02:04.798307+00:00
#META# LastChange: 2025-02-14T14:02:04.798344+00:00
#META# transcription layer pk: 12784
#META# transcription layer name: kraken:all_arabic_scripts
#META# avg transcription confidence: 0.9630687839036502

#META#Header#End#

# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0021.png)

# بسم الله الرحمن الرحیم
# ~~صد هزار جواهر زواهر، حمد و سیاس و غرر درر ثنای بیقیاس نثار حضرت با
~~جلالت،
# ~~آفریدگاری که مناشیر نافذ حکم ازلی او به توقیع «ویفعل الله ما یشآء
~~3»»2 و «تحکم ما یرید پیی3
# ~~مزین و محلی است و ذات مقدس او بر ساکنان ممالک بی کران عالم افلاک و
~~متوطنان
# ~~عرصات بی پایان مرکز خاک پادشاهی است مطلق الحکم بیهمتا «وهو الذی فی
~~آلسماء إله وفی
# ~~الأرض إلنه»، عقل کل دقایق شناس به ابجد خوانی مکتب تعلیم او سرادق
~~عظمت و سراپردهآ
# ~~عزت برفراز نه سپهر برین زده و تیغ زبان سخن پرداز ناطقه در بیان شمهای
~~از اوصاف کمال
# ~~ذات با قدرت و جلال او چون زبان تیغ از گوهر نطق عاطل مانده «تبارک
~~الله رب العامین (3)»5:
# سست جولان ز عزم ذاتش1 وهم تنگ میدان ز کنه وصفش فهم
# عقل کل یک سخن ز دفتر او نفس کل یک پیاده بر در او
# یاک از آنها که غافلان گفتند یاکتر زان که عاقلان گفتند
# مردم چشم عقل باریک بین در ادراک پرتو انوار عظمت و کبریای او چون دیدهآ
~~نرگس
# ~~از کسوت نور عاری گشته و مهندس اقلیدس گشای فکر در تحریر عشر عشیر
~~سرجمله نعم
# ~~بیمنتهای او از غایت تحیر مانند انگشت محاسب بی قرار و آرام مانده و
~~قلم آسا از دست رفته،
# ~~«وإن تعدوا نعمة الله لا تحصوها »2، سحاب ارادتش چون در صحرای ابداع و
~~اختراع باران شده PageV01P021
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0022.png)

# ~~به واسطهٔ‌ قطرهٔ‌ آبی چندین هزار جواهر ثمین در سلک وجود کشیده، نسیم
~~صبا لطف
# ~~بینهایتش چون در تبسم آمده انواع گلهای لطیف ارواح در بساتین اجساد و
~~حدایق اشباح
# ~~متبسم گردانیده «ألا له الخلق والأمر تبارک الله رب العلمین (3»»1 اگر
~~آفتاب عنایت کارساز او سایه
# ~~بر سر ذرهآ حقیر ضعیف بهنیت اندازد بهمدد قوت تن سر خنگ سرکش فلک را
~~چون کرهآ زمین
# ~~بر یکجا ms001 قرار و ارام دهد و اگر رعایت شکسته نواز او سایهآ بیمایهآ
~~مدقوق را در دارالشفاء
# ~~کرم خویش پرورش فرماید، بهزور بازو تاج جهان افروز نور از فرق خسرو
~~سیارگان برباید،
# ~~شمشیر کند نامعقول برگ بید به اعتضاد دستگیری مربی احسان او کمر کوه
~~گران سنگ قوی
# ~~نهاد را از میان دو کند، و به استظهار تایید قوت بخش او سپر گل که اسیب
~~نسیم صبا صد رخنه
# ~~در وی میافکند تیر چرخ سندان شکاف را بیاثر و غرض از خویش باز گرداند،
~~ارباب بصایر
# ~~در صفحات اوراق اشجار، دفاتر بدایع صنایع او فرومی خوانند، اصحاب معرفت
~~بر نوک هر
# ~~خاری انواع گلهای تازه عذار کمال قدرت او شکفته و خندان مشاهده و
~~معاینه می کنند:
# أیا، عجبا کیف یعص الا له ام کیف یجحد جاحد
# و فی کل شیء له آیة  تدل علی أنه واحد
# کشتی زرین سریع السیر هلال بیمدد بادبان و معونت ملاح در بحر محیط آسمان
~~روان
# ~~کردهآ حکمت بالغهآ اوست و درر بی شمار ثوابت و سیارات در دریای نیلگون
~~سپهر بر روی آب
# ~~آوردهآ مشیت غالبهٔ‌ او، تأثیر5 شرری از آتش سخط جهان سوزش دوایر افلاک
~~را در لحظه
# ~~از چشم جهانیان چون نقطهٔ‌ موهوم ناپدید گرداند، و صدمت تندبادی از
~~عواصف قهر جان
# ~~ربایش قوت ترکیب از اجزای بسیط خاک برباید و ذرات مثال بر روی هوا
~~متظاهر کند، و
# ~~تحف تحیات و طرف صلوات بر آن مهر سپهر نبوت و اختر برج فتوت و پیشوای
~~زمرهآ انبیا و PageV01P022
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0023.png)

# ~~مقتدای فرقهآ اصفیا محمد مصطفی «علیه من الصلوات ازکاها و من التحیات
~~أنماها»1 که به انوار آیات
# ~~بینات ظلم ظلم و ضلال از سواد گیتی متجلی گردانید و به آثار معجزات
~~غرقه شدگان دریای
# ~~غوایت را به ساحل هدایت رسانید:
# هو الذی ختم النبوة فهی عن أکنافه العطرات لن تتراحا2
# نسخ3 الشرایع کلها بشریعة بیضاء تفصح بالهدی افصاحا
# و دعا إلیها الخلق ms002 لا یالونهم  نصحا و أو ضحها لهم ایضاحا
# ماضی الاوامر لامرد لحکمه فیما نهی عن فعله وأباحا
# ~~شمسهآ نه مسند هفت اخترانختم رسل خاتم پیغمبران
# ~~احمد مرسل که خرد خاک اوست هر دو جهان بستهآ فتراک اوست
# ~~نقطهآ روشن تر پرگار کن نکتهآ پرگارترین سخن
# ~~عصمتیان در حرمش پردگی عصمت از او یافته پروردگی
# ~~شمع الهی ز دل افروخته درس ازل تا ابد آموخته
# ~~چشمهآ خورشید که محتاج اوست نیم هلال از شب معراج اوست
# ~~لطف ازل تا ابدش همقرینرحمت حق نازکش او نازنین
# ~~آن نوشندهآ آب حیات قربت در ظلمات «سجحن آلذی أسری بعبده- لیلا»7 و آن
~~یوشندهآ
# ~~خلعت فاخر عزت از خزانهآ «طه  ما أنزلنا علیک القرءان لتشقی ث8، نتیجهآ
~~مقدمات ایجاد و
# ~~تکوین صاحب خطاب مستطاب «وما أرسلنلک إلا رحمة للعلمین 6)9 PageV01P023
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0024.png)

# زهی همایون اختری که تا خسرو انجم از تأثیر گردش چرخ خانهآ قوس را در
~~قبضهآ
# ~~تصرف می آرد کمان قاب قوسین جز بازوی بخت بلند او نکشیده، «ثم دنا
~~فتدلی ی فکان قاب
# ~~قوسین أو أدنی ای1 و تا سماک رامح در سبز آسمان در صف سپاه کواکب به
~~نیزه گزاری2 دستبرد
# ~~مینماید، سپر سیمین ماه جز انگشت هلال مثال او به یک اشارت دو نیم
~~نکرده «اقتربت آلساعة
# ~~جهان گشای محروم مانده، عرش از آن سبب عالی و پایدار گشت که خاک نعل
~~قدم مبارکش را
# ~~افسر آسا بر سر داشته، هم بهتیغ زبان درربار زبان فصحای تیز طبع4 روشن
~~ضمیر را که منشی
# ~~دیوان فلک در درس کمال بلاغت ایشان به حجج قاطعه چون خوانندگان حروف
~~هجا عاجز و
# ~~قاصر نمودی قلم5 گردانیده که «أنا افصح العرب بید أئی من قریش»1 هم
~~بهزبان تیغ گوهردار
# ~~سرهای مخالفان سرافراز آن دین را که از وفور شجاعت و فرط حماست شیر
~~بیشهآ چرخ را بر
# ~~مثال شیر شادروان دستخوش خویش میشمردند چون سر سوفار دو پاره کرد که،
~~انا نبی
# ~~السیف:
# و بر ms003 آل و اولاد کرام او باد که محاسن اقوال و افعال ایشان آرایش کیهان و
~~راهنمای
# ~~سر گشتگان بیداء ضلالت و طغیان است.
# ~~فصل
# ~~حمد و ثنای مجدد مر خدایی را که ممالک هفت کشور و اقالیم بحر و بر را
~~از پرتو انوار
# ~~آفتاب عدل کامل ملک آرای و تواتر فیض سحاب احسان شامل امل گشای مجلس
~~اعلی،
# ~~خدایگان عالم مالک ممالک عرب و عجم، خورشید گیتی افروز سپهر جهانداری و
~~اختر PageV01P024
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0025.png)

# ~~مسعود برج شهریاری، تاج بخش خسروان روی زمین ظل الله فی الأرضین، کهف
~~التقلین ملاذ
# ~~الخلق فی الخافقین1، عامر مبانی الإسلام، هادم قواعد الأوثان والأصنام،
~~المؤید من السماء المنصور
# ~~عل صفوف الأعدآء ملک2 الدولة الغراء خاتم کرام الخلفآء، سکندر الزمان
~~محی رسوم العدل و
# ~~الاحسان وارث ملک سلیمان الواثق بتائید الرحمن ابوالمجاهد شمس الخلافة
~~محمد شاه بن تغلق شاه
# ~~السلطان بن السلطان و هو الذی3 وانت صید الملوک لدولة الغرآء و تقاصرت
~~خطی الفکر عن مسدته
# ~~الشمآء، هانت علی أهل الجرائم عظائم ذنوبهم لعلمهم بعاجل عفوه العمیم
~~ولو یسبق قط سؤال الوفود
# ~~عطاءه5 الجسیم تعطرت الدنیا بنسیم شمائله و استنار وجد الارض بشموس
~~فضائله نتهت سبل
# ~~السائلین إلی بابه و اخضرت ریاض الآملین بسحابه، زمانه أعلی من زمن
~~الورد فی حسنه وطیبه و
# ~~عهده أحلی من أیام المحب الواصل الی حبیبه، یجر النصر العزیز إلی أعلام
~~دولته أزیا له6، و یمد الفتح
# ~~المبین علی مفارق جیوشه، ظلاله لایغمد البیض البواتر الا فی رقاب رؤس
~~الأبطال ولایزوی الرماح
# ~~النهاک الا من مبهج الاقبال قد اقسمت المآثر الزهر أن لایلقی أعنتها
~~الا إلیه، و حلفت المکارم الغر أن
# ~~لایحیم7 جیوشها الا لدیه، لم یحن قصب السبق فی حلبة الحلفاء إلا سابق
~~مجده ولم یظفر بالقدح
# ~~المعلی من المعالی الاعالی جده، أضحت هامات الشهب المستنسیرة مواطئ
~~أقدام هممه وغدت البحار
# ~~الزواخر جداول من بحار کرمه، قد امتزج الکرم بطبعه الکریم و لا امتزاج
~~الماء بالمدام و امتلا بهواه ms004
# ~~القلوب و لا امتلاء العذران9 عبخل الغمام، أدام الله أیام سلطنه ما
~~ابتسم مباسم الروض من تواتر
# ~~الانوار واستسنار سواد الارض بطلوع الشمس المنیرة الزهراء. نور و ضیای
~~فراوان وفر و بهای
# ~~بی پایان ارزانی داشت و سراپردهآ عظمت و جلال او را برفراز این هفت شش
~~طاق معلق نصب
# ~~کرد و ماه رایت فتح آیت او را با علم زرین طراز خورشید قران داد و
~~استحقاق ترقی درجات
# ~~رفیع سپهر منزلت سلطنت را10 ارثا و اکتسابا نقش نگین او گردانید و ظلال
~~ظلیل عنایت PageV01P025
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0026.png)

# ~~بینهایت و کرم بیغایت خویش را بهواسطهٔ‌ کمال معدلت و وفور احسان او بر
~~سر متوطنان
# ~~ربع مسکون بگسترد و برای بنای ضعفای امت و ملت از فرط حمایت و حسن
~~رعایت او
# ~~حصنی حصین و قلعهای متین در بسیط عالم پیدا آورد و شمشیر عزایم نافذهآ
~~او را به تواتر فتح
# ~~مبین و توالی نصر عزیز آب داد و از خزانهآ نامتناهی «یؤتی ملکه  من
~~یشآء»1 تاج مهر انوار
# ~~پادشاهی بر فرق فرقدسای همایون او نهاد و سریر سلیمانی و تخت جهانبانی
~~را بهیمن قدم
# ~~سما مقدم او چون عرش عظیم بلند و پایدار کرد. للمؤلف:
# قد سل منه ید الجبار غالیة عضبا یحن2 رقاب البیض واسود
# فیاله من ملیک الأرض قاطبة  دانت لغرته غر الصنادید
# الحمد والسعد مقرونان فی قرن له فدع ذکر محمود ومسعود3
# أعطاه مملکة کادت لبسطتها    تنسیک ملک سلیمان بن داؤد
# بر سرش حق نهاد افسر ملک زانکه داند که کیست درخور ملک
# و اول عقد خسروان فلک اقتدار و واسطهٔ‌ عقد جهانداران روزگار ساخت و هم
~~در مبادی
# ~~نشو و نما و عنفوان شباب منشور دولت روزافزون او را به توقیع فتح عرصات
~~و ممالکی که
# ~~سلاطین ماضیه بهامتداد اعمار در سرحد آن جز بهقدم تمنا و هوس نرسیده
~~بودند آرایشی
# ~~هرچه تمام تر بخشید «و الله یختص برحمة من یشآء و الله واسع علیم»*.
# زهی پادشاهی ms005 که فلک اطلس شادروان ایوان عظمت با کمال او و جرم زرین پیکر
~~هلال
# ~~نعل سمند براق مثال اوست، جهانداری که کواکب سیهر برین نطاق امتثال
~~اوامر و نواهی او را
# ~~فلک مثال بر میان بسته و اجرام مستنیر عالم علوی برای احراز مفاخرت خاک
~~جناب اعلی او
# ~~را سرمهآ چشم ساخته، کیوان به واسطهٔ‌ پاسبانی قصر جلال با کمال او
~~سراپردهآ رفعت قدر بر سر
# ~~ایوان هفتمین زده و مشتری روشن ضمیر از ملازمت اقامت مراسم ثنا و دعای
~~درگاه سلاطین
# ~~پناه او بر مسند5 عالی حکومت فلک متمکن گشته، بهرام تیغ گزار1 از برای
~~ریختن خون PageV01P026
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0027.png)

# ~~مخالفان او شمشیر شیرافکن را در چرخ دوار تیز کرده و خورشید جهانگیر به
~~جهت جود دست
# ~~جهان بخش او کیمیاگری پیشه ساخته و ناهید بزم آرای در مجلس انس او
~~باربد مثال، نواهای
# ~~روح افزا بهادا رسانید و صاحب دیوان انشای آسمان در نظم جواهر منثور2 و
~~نثر درر منظوم
# ~~مدحت او موی شکافته و ماه به آرزوی سم3 شبدیزش بر سر ماهی خود را نعل
~~آسا نموده و
# ~~پایهآ تختش در رفعت با ساق عرش هم قدم، صیت مکارمش در جهان نوردی با
~~مسافران صبا
# ~~همدم، خورشید دین جعفری از ماه علم منصورش تابان و معضلات مدبران فلک
~~بر رای
# ~~منیرش آسان، دریای محیط نمکدانی بر خوان احسان و نوال او، و چشمهآ
~~آفتاب روزنی در
# ~~ایوان قصر جلال او. للمؤلف:
# ~~شمس الخلافة من یدین لحکمه   شمس السماء و یخضع الجوزاء
# ~~أعنی محمد شاه متیستر؟للقطر دون نوا له الإحصاء
# ~~ما بارز الأبطال إلا و انثنتحمرا و من مهجاتها السمراء
# ~~تهتز من حب الطعان کأنها خود وقد مادت بها الصهباء
# ~~لاغر ولو یصف2 من سطواته فی الحرب من قتلی طباه دماء
# ~~و اذا أشار إلی السماء بسیفه  تهوی النجوم وتکسف البیضاء
# ~~بمهند یردی المنون بحده   بنفح الکماة إذا التقی7 الهیجاء
# ~~ولد إذالحرب العوان توقدة     ف کل صدر طعنة نجلاء ms006
# ~~یمضی کما تمضی الصوارم رأیه  إذنی النوازل تحجم الآراء
# ~~لاتحسین اولوالنهی أجداده موتی فانهم به أحیاء
# ~~یحدو بنایله العفاة جمالها لما تخون نیتها الانضاء
# ~~إن أظلمت سبل المرام لاملفنوالد المغنی لهن ضیاء
# ~~لم یرض منه المادحون بنائلعن مثله یتقاصر الأنواء PageV01P027
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0028.png)

# عدل أذل الأسل هیبته فحن  لبواتها تستر ضع الاطلاء
# لاتبتدی الا بشکر نوالهللناس یوم تکلم الأعضاء
# من کفه یستنزل الجدوی کما بجبینة بستکشف الظلماء
# دبه یغض الطرف سادالوغا وله یحل حبابهم العظماء
# نرجو الحیاة لنستفید بشکره نعما و الا فالحیاة عناء
# لازال عنک أبا المکارم والعلی  طول البقاء وعزة قعساء
# ~~دادگستری که تا رایت عدل عالم آرای او در بسیط جهان نصب شده شیران ژیان
~~برعکس
# ~~طبیعت چنگ از دامن صید باز داشته و چون شیر علم بهخوردن باد قانع گشته،
~~باد خزان
# ~~همواره بردا برد سپاه او گرد فنا از صحن چمن برآورده برخلاف خاصیت در
~~احیای اجزای
# ~~مرده خاک آثار دم روح بخش عیسوی به اظهار رسانیده:
# ~~عدل او چون روش آموز مکافات شود پیرو جاذبه کاه شود کاه ربای
# ~~اختلاف صور از نوع بشر برخیزد خامهآ معدلت او چو شود چهره گشای
# ~~دیدهآ عقل شود خیره ز امید و ز بیم   گر شود صیقل اندیشهآ او زنگ زدای
# ~~زهر باز2 از نمک خود نمکد چشم بیان   هر کجا عدل وی از ظلم شود پرده
~~گشای
# ~~سخاپروری که تا ابر نیسان دست درربار او در عرصات جهان باران گشته، بحر
~~محیط
# ~~از حیای آن سر تا پای آب شده و تا دریای بی کران دل گوهربخش او در تموج
~~آمده ابر
# ~~از غیرت آن آب از چشمها بر روی زمین روان کرده. للمؤلف:
# جواد ولون المزن تهمی کلفه0 لاغرقت الدنیا من التبردائبا
# و کل قریص ضعته6 فی مدیحه   صدقت وإن أودعت فیه العجائبا
# ~~ز وجود اوست که هر قطرهای ز فیض سحاب
### | همی شود گهر آبدار در نیسان PageV01P028
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0029.png)

# بهموضعی که رسد آفتاب احسانش
### | زمین ms007 آن1 همه زر گردد و گیا مرجان
# شگفت نیست گر از بهر شکر نعمت او
### | به جای سبزه از این پس دمد ز خاک زبان
# ~~عقل کل اگر بر رهبری شمع ضمیر روشن او در مسالک مظلم مشکلات سیر نماید،
~~پردهآ
# ~~تاریک ابهام از رخسار ماهیت روح بگشاید، محاسب فکر اگر بر نیم رقم
~~جراید کمال دانش او
# ~~وقوف یابد سررشتهآ ادارک حقیقت جذر اصم3 قلم آسا به دست آرد. للمؤلف:
# و ذو فطنة تنبیه فی ذات یومه    طلائعها عما سیحدثه غدا3
# فلو ظهرت للناس لم تدرأنها   أشعة شمس أم حسام سهند
# به عقل کل مددی گر ز رای او برسد   نهان نماند بر هیچ کس حقیقت جان
# ~~هر که از غایت سرکشی چون خیمه پای در دامن اطاعت او نکشیده اگرچه خرگاه
~~آسا
# ~~بهصد دست در محافظت سر پرشر خویش کوشیده عاقبت دور چرخ مانند میخ طناب
~~مذلت
# ~~در گردنش افکنده و قفا بریده در زمین فروبرده، و هر که قلم مثال در
~~طریق وفور اخلاص او
# ~~کمر بندگی بر میان جان نبسته اگرچه چون صوف دوات در حصار روئین ملجأ و
~~مهرب
# ~~خویش ساخته، آخرالامر سیاهی سپاه حوادث آب سیاه فنا بر فرق وجود او
~~رانده و بهسان قلم
# ~~بند از بندش جداکرده، اجرام سپهر بی مدد لطف دلنواز و قهر جانگدازش
~~آثار خیر و شر در PageV01P029
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0030.png)

# ~~هفت کشور عالم به اظهار نرسانیده1 و مدبران افلاک بی تلقین مدبر رأی
~~صایب تدبیر او قوت
# ~~ترکیب در اجزای ممکنات فایض نگردانیده، سمند قدرش طول و عرض میدان سبز
~~آسمان را
# ~~بههنگام جولان تنگتر از دیدهٔ‌ مور یافته و همای همایون بلندپرواز همتش
~~بر شاخسار
# ~~سدرة المنتهی آشیان ساخته، مؤلف گوید2:
# درخت همت او خود در ابتدا عالیست ز سدره بر گذرد چون به منتها برسد
# نسیم کرمش اگر بر اشجار مهرگان گذرد به جواهر ثمین آبستن شود، ابر فضلش
~~اگر بر
# ~~شورستان بارد از خاکش همه گیاه ms008 کیمیا3 روید، نفس از ذکر گلشن اخلاق او
~~مشکین و قلم از
# ~~تحریر اوصاف دست زاد او زرین گردد، حرص دیر سیر جز از نعم نامتناهی
~~خوان احسان
# ~~بی امتنانش محتلی نگشته، امید جهانگرد2 جز بر خاک آستان سلاطین پناهش
~~مسکن و مأوی
# ~~نساخته، مؤلف گوید2:
# هنوز امل ننهاده بر استانش پای هم از صریر درش بشنود جواب سؤال
# خسرو ستارگان اگر آستین وار به شرف دست بوس او اختصاص یابد علم صفت
# ~~زبردست کیوان جای گیرد و اگر لمعهای از پرتو تجلی رأی انور او بر پیکر
~~ماه رسد
# ~~سرمایهٔ‌ نور تا صبح روز نشور به آفتاب جهانتاب بخشد، نفاذ فرمان
~~قضامثالش سپاه جای
# ~~مانده مردم گیا را سکندرآسا قوت شکیبایی دهد، مدد بخت کامیابش چوب خشک
~~را
# ~~چون عصای موسی شکنندهٔ‌ قلب لشکر جباران فرعون نخوت کند، دست تقدیر خصم
# ~~بدسگالش را چون صورت آینه از سر تا پای در بند آهن کشیده، دبیر سپهر
~~منشور
# ~~سعادت نیکخواهان حضرت علیای او را بهخامە7آ خلود نوشته و زهرهآ داؤد
~~الحان
# ~~شمسهای از مآثر عنصر همایون و محاسن اخلاق ذات میمون این سلیمان ثانی
~~در همهآ
# ~~حال بدین قصیدهٔ‌ غرا ادا کرده: PageV01P030
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0031.png)

# ~~زهی جناب تو را کرده آسمان تعظیم
### | گشاده تیغ تو چون آفتاب هفت اقلیم
# ~~ابوالمجاهد جم مرتبت محمد شاه
### | که یافت زینت و زیب از تو افسر و دیهیم
# ~~جهان مجد و معالی که در جهان نرسد
### | به جز تو هیچ کسی را بر اسمان تقدیم
# ~~مدبران فلک را دقایق تدبیر
### | برای نظم جهان رأی تو کند تعلیم
# ~~هنوز پایهآ اول بود ز روی شرف
### | تو را اگر بنهی پا فراز عرش عظیم
# ~~بهنسبت دل و دست کریم توست بهجود
### | سحاب ممسک و کان تنگدست و بحر لئیم
# ~~زهی رسیده بهجایی که افتخار کند
### | به چوبدستی دربان تو عصای کلیم
# ~~هوای خلد برین یافت ز آتش نمرود
### | مگر که حرز بهنام تو داشت ابراهیم
# ~~از آن ms009 شدست چو باغ ارم ز بدو وجود
### | ز شرم گلشن اخلاق تو ریاض نعیم
# ~~ز کاینات قدر را تو بودهای مقصود
### | وگر نه مادر خلقت بمانده بود عقیم
# ~~ز رمح تو مددی گر شهاب را نرسد
### | ز اسمان نکند دفع شر دیو رجیم
# ~~هوای خلد برین یافت اتش نمرود
### | مگر که حرز بهنام تو داشت ابراهیم
# ~~بر اختلاف طبایع روایح خلقت
### | دهد به صورت ایوان حواس و عقل1 سلیم PageV01P031
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0032.png)

# ~~در ابتدای ولادت جبین خصم تو را
### | به اعتماد خدنگ تو چرخ خوانده یتیم
# ~~حسود1 بد گهرت را به تیغ کین تو چرخ
### | میان پشت پدر میزند میان بهدو نیم
# ~~گذشت آن که کسی سیم و زر ز کان خواهد
### | کنون که از کرمت کان همی برد زر و سیم
# ~~ز خلق توست اثر این که در جهان همه سال
### | هوا، هوای بهارست و باد، باد نسیم
# ~~بهحکم تجربت آثار سعد و نحس جهان
### | ز لطف و عنف تو گوید، نه از سپهر، حکیم
# ~~ز لطف شامل تو زنده شد رسوم هنر
### | چنان که از نفس عیسوی عظام رمیم
# ~~چو تاب آتش پیکار و تنگنای دغا2
### | بهجان خبر دهد از شدت عذاب الیم
# ~~ز تاب حمله و اسیب زخم گرز گران
### | شود چو ذره پراکنده کوههای مقیم
# ~~ز بس که پیش تو نیزه وران سپر فگنند
### | زمین رزم نماید چو پشت ماهی سیم
# ~~ز هیبت تو جهان فراخ بنماید
### | به چشم شیردلان تنگتر ز حلقهآ میم
# ~~چو جان کشتهآ تیغت برون جهد برود
### | هزار میل دگر زان سوی عدم از بیم PageV01P032
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0033.png)

# چو صد سهیل نماید یمانیت ز گهر
### | عجب مکن که ز خون خاک را کند چو ادیم
# نمود حجت قاطع بهرزم خنجر تو
### | که هست جوهر ارواح قابل تقسیم
# سزد که بر همه آزادگان فرازم سر.
### | مرا چو بندهآ خود کردهای به لطف عمیم
# همیشه باد ز تأیید کردگار تو را
### | سپهر بنده و اختر غلام ms010 و زهره ندیم
# مدام آیت نصرت دو حرف تیغ تو باد
### | بهحق سورهآ یس و سورهآ حم
# ~~فصل
# ~~چنین گوید ممهد این عالی2 اساس و مسود این بیاض قرطاس بنده و بنده
~~زادهآ درگاه سپهر
# ~~آستان محمد صدر علاء احمد حسن دبیر عبدوسی الملقب بهتاج المعروف به
~~اخستان ختم الله
# ~~أعماله بالصالحات و وفقه للسلوک فی سیل الخیرات که چون مجلس اعلی
~~خداوند جهان گشای
# ~~اعظم سلطان سعید شهید غازی حامی ملت حجازی غیاث الدنیا والدین
~~ابوالمظفر تغلق شاه
# ~~السلطان «طبب الله ثراه و جعل الجنة مثواه»5 آن پادشاه عالی همت کیوان
~~رفعت شهریاری که سپهر
# ~~جفاکار5 به عهد همایون عدل کامل او عذر جرایم سابقهآ خویش بار خواسته و
~~زمانهآ غدار ایام
# ~~فرح بذل شامل او را برای قبول توبه از ذنوب مافیه شفیعی مقبول پرداخته،
~~هر جزوی از ذات
# ~~مکر مش عقلی مصور و هر موی بر عنصر معظمش سیاهی زرهور، و صد جمشید در
~~یک قباه
# ~~و صد فریدون در یک کلاه و صد کیخسرو در یک زین و صد تهمتن در یک میدان
~~و صد PageV01P033
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0034.png)

# ~~اکسری در یک تخت و صد عالم در یک قصر، در هنگام اظهار حماست و شجاعت
~~چون
# ~~شیرژیان همه دل و در زمان نشر جود و سخاوت بهسان ابر نیسان همه دست، هر
~~جا که در
# ~~مصحف محاسن شیم ومعالی هجم ذکر اوصاف مرضیهآ او پیدا آید، رکوع لازم
~~است و هر جا
# ~~که در سورهٔ‌ مکارم و فضایل نام همایونش ظاهر گردد سجود واجب، آیات فتح
~~مبین از
# ~~حرفهای خنجر ذوالفقار آثار او مبرهن گشته و تفسیر نصر عزیز از زبان
~~سنان شهاب پیکر او
# ~~روشن شده، به اعتضاد ستایش عدلش روباه ضعیف بستر و بالین از پشت شیر نر
~~ساخته، و
# ~~به استظهار پاسبانی حرمش در شب تار سپهر جواهر زواهر نجوم را هر طرفی
~~بیرون انداخته،
# ~~رأیش در معضلات امور ملک مجتهدی مصیب آمده و ضمیرش ms011 در حل مشکلات مصالح
# ~~پادشاهی قدوه و اسوهآ سلاطین گشته، پادشاهان کشورگشای در صف هیجا برای
~~دفع اعدای
# ~~دین لقب مبارکش چون حرز یمینی بر بازوی علم میبندند، و خسروان سپاه
~~آرای در مضایق
# ~~وغا برای قلع مخالفان شرع سیدالمرسلین نام خنجرش بهسان حرز یمانی وسیلت
~~میسازند،
# ~~با تاج خورشید آثار و سریر پایدار مملکت، قدم در راه اولیای کرامت شعار
~~زده و با2 ازدحام
# ~~عظایم شواغل سلطنت هیچ زمانی از رعایت احکام شرع الهی غافل نبوده و همه
~~وقت اعمال
# ~~دینی را بر اشغال دنیاوی مقدم داشته و صفات حمیدهآ آن شهریار دیندار
~~چندان است که
# ~~سرجمله مراتب حساب را مشتمل گردد و بنا بر آن قلم کشیده و زمام تطویل
~~بیان معطوف
# ~~گردانیده آمد6:
# إذا تحن اثنینا علیک بصالح   فأنت کما نثنی وفوق الذی نثنی
# و إن جرت الآلفاظ یوما بمدحة   لغیرک إنسانا فأنت الذی نعنی
# بعد فتح اقلیم لکهنوتی و سنارگانو مع جمیع اطرافها و اکنافها برآ و بحرا،
~~سهلا و جبلا و به دست
# ~~آوردن خزاین ذرتات عدد و پیلان کوه هیبت و اسبان باد حرکت و اسیر و
~~دستگیر گردانیدن دو
# ~~پادشاه صاحب افسر و کلاه که ذکر شمهای از آن با شرح و تفصیل دفاتر
~~فراوان را مستوجب
# ~~گردد و صد چون این مجموعهٔ‌ نیم رقم آن را محتمل و مشتمل نتواند شد،
~~عنان سمند عزم PageV01P034
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0035.png)

# ~~برای ضبط و فتح عرصهٔ‌ عریض و مملکت وسیع وافر نزهت ترهت معطوف کرد و
~~رأی
# ~~کشورگشای که در مبادی فکرت صایب صحایف خواتیم معضلات امور مطالعه کردی
~~و
# ~~حوادث مستأنف1 ایام را بر لوح امروز نقش بستی، اعلاء اعلام کلمهآ حق و
~~اظهار شرایع رسول
# ~~مصدق در آن دیار کفر و ضلال اقتضا فرمود، رأی بهرأی2 عرصه اگرچه به
~~موجب کثرت و
# ~~ابهت و عدت لشکر و استحکام حصن و قوت ذات همه وقت کلاه غرور و نخوت از
~~سر
# ~~نمینهاد و تیغ تمرد و ms012 طغیان را آب میداد و با دیگر سلاطین ماضیه «چون
~~خط ترسا کجروی
# ~~پیشه ساخته» و مانند قلم هیچ وقت بر سر حرف اطاعت و امتثال ایشان
~~نیامده، به مجرد آن که
# ~~از وصول رایات نصرت طراز شاهی خبر یافت از فرط رعب عساکر قاهره که
~~بارگاه مینای
# ~~سپهر در سطح دوایر ان بر صفت چهار طاقی نمودی و عدد ثوابت و سیارات
~~کمتر از اوتاد
# ~~خیام یک خیل کمینهآ آن تصور شدی مانند دامن خیمه در لرزه افتاده چون
~~طناب در تاب شده
# ~~و میخ آسا زبان بهدندان اضطرار گرفته و بهسان خرگاه ترکمانان جهان روشن
~~پیش چشم او
# ~~سیاه و تاریک گشته، سیاه مهابت بر قلب او چنان تاختن آورد که سررشتهآ
~~تدبیر از دست عقل
# ~~کار پردازش برفت و در سور آن حصار که طلوع خورشید سعادت و اختر عزت از
~~برج آسمان
# ~~سای آن دانستی ماتم دولت و ملک خود بداشت و اقامت را سبب سفر سوی درکات
~~سقر
# ~~تصور کرد و دلش بر فرار قرار گرفت و در حال، طبل رحیل برکوفت و بر پشت
~~مرکب بادپای
# ~~هزیمت زین انداخت و در زمان سوار شد.
# اصبح ملکا جلیلا و امی فقیرا ذلیلا. للمؤلف:
# لیس المفر لها رب من بأسه الا الجحیم ومن یرد فلیهرب
# بجست با رخ زرد از نهیب تیغ کبود  چنان که برگ بهاری ز پیش باد خزان
# و شقاوت بخت چشم خرد او را از لقای مرغوب صواب بپوشید و از مشاهدهآ گرد
~~مراکب
# ~~عساکر اسلام دیدهٔ‌ بصیرتش غبار گرفت و نحوست طالع اختر دولتش را در
~~حضیض ادبار PageV01P035
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0036.png)

# ~~انداخت و مهرب و ملاذ خویش در کوه اختیار کرد و از بردابرد سپاه مهابت
~~آن آفتاب سپهر
# ~~حماست چون سایه بی سنگ شد و آتش یای گشته با رخی زرد چون برگ رزان و
~~تنی بر
# ~~صفت برگ بید لرزان آیت فرار برخواند و بهامید نجات دست در دامن کوه ms013 زد
~~و تیغ کوه را
# ~~سیر بلا دانست و در کمر کوه چون میان در کمر جای گرفت و مانند آتش در
~~سنگ مختفی
# ~~گشت و پس از چند روز سراپردهآ شهریاری در حریم آن شهر معظم زدند و
~~سرادق دولت بر
# ~~ظاهر آن مصر مکرم نصب کردند و برای نظم امور و تفویض اشغال و ترتیب
~~اقطاعات آن
# ~~عرصه مدتی مدید آن جا اقامت و سکونت1 فرمود و جهانی از فرقهآ بتپرستان
~~و زمرهآ مشرکان
# ~~را که به اعتماد جنگل های انبوه و بیشههای پرکشت پرخار و لب آبهای عمیق
~~تر از آب بحار
# ~~در حصون حصین و قلاع متین چون درر در درج صدف جمع امده بودند، بهتیزاب
# ~~شمشیرهای هندی چون آل فرعون بهقعر جهنم فرستاد و سمهای زبرجدی خیول جیش
# ~~دریاجوش را از خون دل کفار لعین بهسان یاقوت رمانی گردانید، مؤلف گوید
~~:
# عجب ز تیغ تو اید که هر دمی در رزم
### | هزار جان برباید ولی بهزخم زبان
# شگفت نیست ز بس جانها که در تن اوست
### | که همچو خضر بیابد حیات جاویدان
# مثال تیغ تو بر کوه اگر بکار4 کنند
### | کند دو تا کمر کوه نقش او ز میان
# و به زخم پیکانهای جگردوز آب و خاک آن را بهلعلهای5 پیکانی مشحون و
~~مالامال کرد
# ~~و بگشاد به پلک جان ربا از تنهایی طبقه جانیان در صحرای آن کوهها عقیق
~~و مرجان پیدا آورد،
# ~~مؤلف گوید2:
# چون تیر با تو هر که نشد راست عاقبت خود را ز تیر تو چو هدف2 خاکسار یافت
~~PageV01P036
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0037.png)

# و طایفهای از مقدمان و سایر متوطنان آن بلاد که فرمان نافذش را طوق گردن
~~و حلقهٔ‌
# ~~گوش ساختند باران عدل و احسان بر سر ایشان بارید و به زیادت از آنچه از
~~ولایات و سپاه و
# ~~غیر آن داشتند، اختصاص داد، و چون عقود مصالح بر وفق ارادت انتظام
~~پذیرفت و دل حق
# ~~پذیرش را از جانب تمهید ms014 قواعد استقامت آن فراخی تمام حاصل آمد و ضمیر
~~همایون را برای
# ~~ضبط اطراف و اکناف آن ذرهای تأمل نماند، مؤلف گوید:
# چو گل ز باد خزان هر کجا که باغی بود ز باد گرز سرانداز او سیر انداخت
# مظفر و منصور با حصول اصناف سعادات و ادراک انواع مرادات در ضلال ظلیل
~~عنایت
# ~~بینهایت الهی مستبشر به فتح ابواب فتوح نامتناهی بر صوب دارالملک دهلی
~~که مستقر تخت2
# ~~بلندپایهآ سلطنت و مرکز جلالت و عظمت است، عزیمت مراجعت مصمم گردانید،
~~بهمدت
# ~~نزدیک، مؤلف گوید2
# به روز فرخ دولت فزای میمون فال  نهاد روی سوی مستقر عز و جلال
# بهساعتی که سعادت بدان شود مسعود به طالعی که از آن بخت نیک گیرد فال
# چو افتاب گشاده همه ممالک شرق بهرای و تیغ ز تائید ایزد متعال
# فعاد کما شاء الصدیق مویدا  بنصر به یهتز عطف المکارم
# و أضحت تغور المجد مفترة به     کما افترر و من بالغیوث السواجم
# و ساعده الأقدار فی کل صولة   تشق بذکریها قلوب الضراغم
# در4 وقتی که خسرو انجم در عرصهآ عالم آتش بار گشته بود و جرم زمین از تاب
~~آفتاب از
# ~~هوای دوزخ نشان میداد و تف سموم کوه گداز مرغ را بر روی هوا و ماهی را
~~در قعر دریا
# ~~محترق می گردانید و یاقوت در نهانخانهآ کان بهسان شمع در گداز میآمد و
~~مروارید در غور
# ~~بحر بی کران آب میشد و رنگ مرجان از شبه طوسی حکایت میکرد و سمندر از
~~آتش طبع
# ~~غرق عرق خویش می گشت و در تمنای چشمهآ روان جان و روان میافشاند و به
~~کشیدن
# ~~پوستین تن درمیداد و انگشت منطقی بیمدد زبانهآ آتش برمیفروخت و سایه در
~~پناه اوراق PageV01P037
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0038.png)

# ~~اشجار می گریخت و زره براندام دلیران چون خون از مسام روان میشد و نیام
~~از سیلان
# ~~خنجرهای گداخته مانند چشمهآ آب مینمود، شاخها از بی آبی بابزن طیور
~~گشته و قعر محیط ms015
# ~~تابهآ نهنگان شده و سلسبیل جان پرور مزاج شراب حمیم گرفته حیاض و انهار
~~خشکتر از چاه
# ~~زنخدان مانده، تو گفتی مهر جهانتاب به گرم پرسی زمین و زمان از سپهر
~~گردون فرود آمده
# ~~است و یا رایض قدرت کرهآ توسن آتش پای اثیر را در میدان عریض خاک به
~~جولان گرم کرده.
# ~~للمؤلف:
# و هاجرة یذیب الدرع حتی حسبت المرء یدرع الولالا
# و آوقدت النعال الشمس حتی   حسبت الخیل تنتعل الهلالا
# و سجرت البحار بها الی أن   تبدلت المیاة فصرن آلالا
# کان الشمس داؤد فأضحتتلین بجر ها الحلق الدخا لا
# ز تاب شعشعهآ مهر سایه بهر پناه سزد که بگسلد از شخص و پیش گیرد راه
# فروغ مهر به تفسندگی چنان گردید که شعله بر سر خود زد ز دود دل خرگاه
# شود برشته چو ماهی درون روغن گرم چو عکس ماه برافتد در این هواه به میاه
# ز همدمی صبا پرتو شهاب دهد ز بس که تاب هوا برفروخت چهر پگاه
# بهغایتی شده آتش اثر ز گرما روح که دست مرگ شود از تصرفش کوتاه
# چون از تحمل اثقال سفر پربلا و مجاورت اختلاف آب و هوا تن مستعد قبول
~~شداید
# ~~امراض گشته بود و صحت برای مفارقت و وداع بدن بهانه می طلبید به مجرد
~~آن که دو سه روز
# ~~حرکت سیر کرده آمد، اثر گرمی هوا بر صفحات احوال نفس ظاهر شد و از
~~غلبهآ حرارت
# ~~صحن سینه مانند تنور آتش گرم گشت و تب که مقدمهآ لشکر هادم اللذات" است
# ~~«الحمی راید المؤت»5. خیرمقدم عزرائیل علیه السلام به گوش جان
~~فروخواندن گرفت و کثرت
# ~~عفونت قالب خاکی را چون جرم زمین از غلبه بخارات دخانی در لرزه افکند و
~~صداع که PageV01P038
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0039.png)

# ~~سر همه دردهاست دماغ قوی نهاد را پایمال ضعف و فتور گردانید و رایات
~~مسرت و شادمانی
# ~~مانند سایه در آ نگون و نگونسار شد و قوای طبیعی که بهاعتدال ربیعی
~~آراسته ms016 بود روی
# ~~به تغییر و تبدیل اورده و شجرهآ وجود چون درخت بید نام و نشان ثمر صحت
~~گم کرد.
# ~~للمؤلف:
# نحلت حتی اذا هیبت حلی فتجللا ریح الصبا لا ربه وما عقلا
# و لو أرادت صغا را لنمل تحملنی  الی قواها تحوز السهل و الجبلا
# و خیمهآ تن که به چهار میخ عناصر برپاست بر شکل خیمهٔ‌ حباب از آسیب
~~تندباد حوادث
# ~~در هم افتاد و استخوان که قوام و عمود استوار بدن است به بلای «وهن
~~آلعظم منی»1 مبتلا شد و
# ~~عقل که در ظلمات وقایع و حوادث شمعی جهان افروز است مانند دیدهٔ‌ اکمه
~~از زیور نور
# ~~عاری و عاطل مانده، حرارت غریزی که گرمی مجلس بقا و نور شمع وجود انسان
~~بدان منوط
# ~~و مربوط است چون انگشت در آب انطفا یذیرفت و دست تصرف حواس ظاهر و باطن
~~در
# ~~زپر سنگ آفت خرد بشکست، مردم دیدهٔ‌ جهانبین که در ظلمت شب تحرک مور
~~ضعیف بر
# ~~سنگ سیاه بهمدد قوت باصره دریافتی، جبال اسمان سای را در روز روشن نمی
~~دید و زبان
# ~~لطایف پرداز که بر شاخسار انشا و انشاد3 عندلیبی خوش آواز بود مانند
~~زبان سوسن از ادای
# ~~یک حرف عاجز و مضطر می گشت و گوش که طنین پشهآ بیمار را از صد میل
~~استماع5 کردی
# ~~اگر هزار کوس رعد از نزدیک او برمی کوفتند بر صفت گوش بنفشه به هیچ
~~سبیل نمیشنید و
# ~~دست که از غایت قوت بهزخم مشت سندان شکن در تن کوه قوی بنیت غارهای
~~وسیع پدید
# ~~آوردی، در گسستن تار دقیق عنکبوت از پای درمیآمد و پای که در سرعت سیر
~~صرصر و
# ~~به کنار آب بههزار فرسنگ متعاقب2 می گذاشت بههنگام مشتی7 با مورچهآ پا
~~شکسته برابری PageV01P039
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0040.png)

# ~~نمیتوانست کرد، کار ضعف دل خسته به حدی انجامید که دم و آه را از منزل
~~سینه تا به مقصد
# ~~دو لب بیصد مقام وصول متعذر شد و ms017 نحول بدان جایی رسید که برای اثبات
~~«جزء لایتجزی»2
# ~~برهانی قاطع و نظیری واضح گشت و خیال آسا از مردم چشم جهانیان روی در
~~حجاب کشید،
# ~~شعر:
# ذبت حتی خفیت عن ملک الموت  فلایهتدی الی قبض روحی
# تا آه شبگیر از سینهٔ‌ پردرد به گوش حاضران نمیآمد، بههیچ نوع بر وجود او
~~استدلال
# ~~نمیکردند و تا نالههای زار از دل بیمار نمیشنیدند بههستی او اعتراف
~~نمینمودند، دیدهآ تنگ
# ~~مور برای جولان میدان فراخ مینمود و سطح ذره به جهت سکونت و آرام قصری
~~وسیع تصور
# ~~میشد و تن از بار1 نظر چون گل از باد خزان خسته و مجروح می گشت و از
~~آسیب نفس لب
# ~~مانند لالهآ نعمان کسوت خون در برمی کشید و با این رنجهای گوناگون و
~~دردهای روزافزون
# ~~فراق اخوان صفا و هجران ارباب «ولا ضعث علی إبالة»5 گشته بود و جان در
~~وحشت آباد تنهایی
# ~~یک زمان نمی آسود و به مقتضی «القاءالخلیل شفاءالخلیل»، دل دیده انتظار
~~در راه نهاده که کی
# ~~به دولت وصال هم نفسی مستعد7 گردد تا از یک دو حدیث دلنواز او مفرحی
~~برای شفای
# ~~خویش سازد و جان چشم امید گشاده که مگر به شرف صحبت همدمی اختصاص یابد
~~تا از
# ~~استماع اسمار شیرین روح بخش او سینهٔ‌ مجروح مرهمی بردارد و به ذکر
~~حکایت پرشکایت
# ~~روزگار جفاکار که هر روز بهنو بلایی و تازه محنتی گرفتار می گرداند،
~~نفتة المصدور بیرون دهد
# ~~و سرمایهآ راحتی بهدست آرد و از تقدیر مصایب لیل و نهار که مانند صروف
~~حروف کلمات و
# ~~نشروطی مکتوبات بیشمار است عقدههای درد باطن بگشاید و بهشرح و بیان
~~حوادث زمانه
# ~~مردم خوار که چون ادوار آسمانی و قطرات ابر نیسانی:
# یکی را سر اندر دم دیگریست
# دل یردرد را خالی کند. مدتی مدید در این فکرت گذشت و روزگار دراز در این
~~اندیشه
# ~~به آخر رسید که از هیچ طرفی بشارتنامه حصول مراد گوش جان ms018 حزینش نشنید و
~~دل PageV01P040
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0041.png)

# ~~مسکینش چهرهآ اتمام مرام بههیچ وجه ندید و صبر1 جمیل سخت کوش که در
~~مضایق اهوال
# ~~دستگیری کردی پای در راه مفارقت نهاد و سپر بیفکند و پشت سکون و سلوت
~~از صدمت
# ~~حوادث و آسیب محن بشکست، «لقد لقینا من سفرنا هذا نصبا 2. لمؤلفه:
# گر دهد کس به زبان حالت این واقعه شرح ور کند کس به قلم صورت این حال رقم
# آتش سینه زبانه زند از راه زبان صفحهآ کاغذ پرخون شود از نوک قلم
# این شکستهٔ‌ رنج غربت و خستهٔ‌ تیر فرقت بهسبب رنج تنهایی در روز چون
~~غنچهآ گل
# ~~سوری با دل تنگ از جور زمانهآ بی وفا خون گشته، لبها از گفت و گوی فرو
~~میبست و در
# ~~شبها بهسان گلهای نو شکفته از جفای روزگار محنتزای چشمها باز نهاده با
~~نظارگیان
# ~~گلشن سبز فلک قصهآ غصهآ خویش بیان میکرد و از غایت درماندگی5 جنس مرگ
~~را با هزار
# ~~آرزو5 به نقد جان بها میطلبید و تنگنای گور1 را بیتالسرور تصور می کرد.
~~لمؤلف:
# فهذا العیش مالا خیر فیه الا موت یباع فأشتریه
# إذا شاهدت قیرا من بعید وددت أننی7 فیما یلیه
# در بیع و شری ز دیده بشتافتمی گر هیچ اجل را به بها یافتمی
# و از سبب هجوم حوادت و ازدحام نوایب مرغ جان از اشیان تن عزم مفارقت جزم
# ~~گردانیده و تن ضعیف به احتمال درد وداع9 جان راضی شده و بی تقبیل خاک
~~جان پرور حضرت
# ~~معظمهآ دهلی که مولد و منشأ اصلی من است و نهال وجود از تأثیر آب و
~~هوای آن نشو و نما
# ~~یافته و در حدیقهآ تن غنچهآ شباب در آن دارالملک بهشت آسا در تبسم
~~آمده. لمؤلفه10: PageV01P041
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0042.png)

# بلاد1 بها فیطت علی تمائمی و أول أرض مس جلدی ترابها
# و جواهر ثمین انواع هنر از آن معدن محاسن و کان فضایل بهدست آورده و
~~انتظام سلک2
# ~~دوستان جانی ms019 و برادران مشفق در آن بلدهآ طیبه3آ با منزلت اتفاق افتاده،
~~نسیم راحت در مشام
# ~~روح عطرسایی نمیکرد و صحن ضمیر بهنور و سرور روشن نمیشد، چون خار
~~مغیلان5
# ~~خبیث" در طریق تمنی و هوس بیشمار افتاد و تجرع کاس زهر مذاق نومیدی از
~~حد گذشت
# ~~و در طی مسالک طلب، گوهر مقصود پای جد و اجتهاد لنگ شد، ناگاه تباشیر
~~صبح و
# ~~سعادت از مطلع مراد تجلی کرد و مبشر اقبال نداء «فکشفنا ما به من ضر»2
~~برآورد و برهان
# ~~مضمون «کم من فرجة مطویة ما بین أثناء النوائب و مسرة قد أقبلت من حیث
~~ینتظر المصائب»8
# ~~به تحقیق ییوست و بعد قطع منازل دور و دراز و احتمال مشقت سیر
~~بیابانهای پرنشیب و فراز
# ~~که دوایر افلاک در پیش او خردتر از تدویر جزم نمودی و ابر نیسان در
~~فضای سراب آن از
# ~~سورت عطش جان بدادی، و نقطههای ریگ روانش خط نسخ بر صحایف اعمار می
~~کشید و
# ~~حرفهای تیغ حبابش اقدام را مانند سر قلم دو پاره میکرد، آب جز از لمعان
~~شوره زار و
# ~~سایه جز در سوراخ سوسمار تصور نمیشد، در سواد دارالملک دهلی نزول شد و
~~از هبوب
# ~~ریاح مشکبوی نهال امید حیات که صفت خشکی پذیرفته بود سرسبزی آغاز نهاد
~~و جان که
# ~~بار سفر میبست بر اقامت مسکن مألوف تن عزم جزم کرد و «الغطام عن
~~المألوف شدیدا»9، و PageV01P042
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0043.png)

# ~~به حکم حدیث شفابخش بیماران ضلالت از دارالشفاء «إنا أرسلنلک شهدا
~~ومبشرا ونذیرا (3»
# ~~علیه الصلوة والتحیه2 که «لکل داء دواء»3 اطباء حاذق خجسته دم مبارک
~~قدم که گنجینهٔ‌ لطایف
# ~~معالجت و خزانهٔ‌ غرایب مداوات بودند و در معرفت دقایق نبض، موسی اسا
~~ید بیضا نموده و
# ~~در ازالت شداید اسقام از اعراض و احسام آثار دم عیسوی به اظهار رسانیده
~~و به وفور ممارست
# ~~و کمال تجربت به درجهای ترقی کرده که به حسن تدبیر صایب علت مزمن دوار
~~از ms020 چرخ دوار
# ~~زایل گردانند و طرفه چشم ماه روز کور را در طرفة العینی دفع کنند و بید
~~را از عناد رعشه که
# ~~بهسبب بادهای مخالف همواره در ازدیاد است نجات بخشند و قامت کوژ بنفشه
~~را که چون
# ~~قامت چنگ هرگز روی راستی ندیده مانند قد سرو سهی اعتدال دهند. لمؤلفه:
# در فن طب چنان که بهحسن معالجتکلفه ز عارض مه انور کنند دور
# یک قطره گر ز شربتشان بر زمین چکد اموات جان تازه بیابند در قبور
# مراسم علاج با مواظبت و ملازمت بهجای آوردند و در ترتیب اشربه و ترکیب
~~ادویه هیچ
# ~~دقیقه مهمل و نامرعی نگذاشتند و در اقامت مراسم تنقیه و تصفیه اثار
~~کمال دانش به اظهار
# ~~رسانیدند و لیکن چندان اثری روی ننمود و ذرهای خفت در بدن پدید نیامد،
~~و هم در اثنای
# ~~این حال دشوار مولانا و سیدنا ملک الاطباء قدوة الحکماء بدرالحق والدین
~~معظم السلاطین کاشف
# ~~رموزالحکمة الیونانیة فاتح کنوزالعلوم البرهانیة شفاء العالمین محمد
~~خجندی دامت میامن انفاسه و
# ~~برکات اقدامه از سفر دریا بر سر وقت این ضعیف رسید و ان بحر عذب فرات
~~بر این تشنهآ آب
# ~~حیات آمد. طبیبی محقق، حکیمی مفلق، شفای عاجل با دوای او چون عرض با
~~جوهر ملازم و
# ~~اعتدال ابدان به مشاهدهٔ‌ محیاء حیات افزای او بهسان زلت از مغفرت
~~مفارق، دستی چون دم
# ~~عیسی، قدمی چون قدم خضر، در معرفت تشریح ابدان و کیفیت ترکیب انسان گوی
~~سبقت و
# ~~رجحان از حکمای جالینوس منزلت5 و اطباء بقراط مرتبت ربوده، اگر حدیث
~~سموم قاتل بر
# ~~زبان شکربارش برود، مزاج نوشدارو و تریاک اکبر گیرد و اگر یاد باد سموم
~~آتش فعل در
# ~~خاطر حکمت آثارش بگذرد، در لطافت با باد صبای دلگشا دم تفوق زند، امداد
~~حسن تدبیرش PageV01P043
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0044.png)

# ~~از کوره آتش، چشمهآ آب حیات بگشاید و خاک کثیف را چون جرم هوا لطیف
~~گرداند، دقایق
# ~~علاجش گوش اصم بنفشه را شنوا ms021 و زبان الکن سوسن را گویا و دیدهآ اکمه
~~نرگس را بینا کند
# ~~و بهاعمال فکرت صایب میان طبایع مخالف موافقت چنان پدید ارد که تا
~~انتهای مدت بقاء
# ~~عالم عنصری غبار مخالفت و مباینت بر عارض احوال ایشان ننشیند و بهدقت
~~حکمت روح را
# ~~با جسم چنان الفت و پیوند دهد که تا حشر ارواح و اشباح حبل متین مواصلت
~~ایشان بههیچ
# ~~حادثه واهی و گسسته نگردد و به کثرث ممارست کلیات و جزویات1 این علم
~~شریف را نبض
# ~~آسا در بنان تصرف آورده و بهاظهار منافع و فواید تجارب دراز آلت اسقام
~~قوی از اجسام
# ~~ضعیف و در اثبات فضیلت این صنعت2 دقیق، دلایل واضح و براهین لایح
~~نموده، فلک
# ~~حکمت را بدری است دایم الانوار و دریای دانش را دریست شاهوار، در مجمع
~~اطباء زبان
# ~~صدرنشینی بالاستحقاق و در حلقهآ حکماء آوان سابقی بالاتفاق:
# لو غضبت روح علی جسمها الف بین الجسم والروح
# و با این فضایل سابقه بهمدد طبع لطیف وخاطر روشن در سایر انواع علوم عقلی
~~و نقلی
# ~~بهنصیبی وافر محفوظ گشته و به وسایل فضایل بیمنتها، نه به فضایل وسایل
~~منتها در حضرت
# ~~سلاطین فلک مکان و تختنشینان جم نشان، عز قربت و شرف اختصاص یافته و
~~موافق و
# ~~مخالف به کمال دانش و وفور حذاقت و یمن قدم و خجستگی دم و علم کامل و
~~عمل شامل او
# ~~گواهی داده:
# والفضل ما شهدت به الأعداء3
# الغرض چنانچه از مبدأ صبی و آغاز نشو و نما باز در حفظ صحت و دفع مرض این
# ~~ضعیف آثار محبت و مودت به اظهار رسانیده هم بر آن جمله سوابق عنایت را
~~به لواحق رعایت
# ~~مقرون گردانید و بهسان دوستان صادق و اصدقاء موافق یک زمان سایهٔ‌ شفقت
~~از فرق وجود
# ~~این بنده دور نداشت و معالجت این ضعیف از دل و جان چون پدران مهربان بر
~~دست گرفت
# ~~و در این امر ثبات قدمی هرچه تمامتر ms022 ورزید و بهاستعمال اصناف ادویه
~~مجربه ملازمت و
# ~~مواظبت فرمود، چون تیر صایب اجل هنوز در جعبهآ توقف و خنجر بران موت در
~~نیام تأخیر PageV01P044
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0045.png)

# ~~بود. مساعی مشکور او نگشت و معالجت و مداوات به حسن افادت و یمن تأثیر
~~مقرون شد1 و
# ~~بذل مجهود برای اتمام مقصود و موقعی بزرگ به سزا یافت و صدق معنی «یخی
~~آلعظم وهی
# ~~رمیه (4»3 کآفة عالمیان و جمهور جهانیان را به عیان پیوست و ماجرای این
~~حال منکران تحلی
# ~~عظام رمات5 به لباس حیات را دلیل قاطع و برهانی ساطع حاصل آمد و در
~~عالم وجود به انوار
# ~~شفا آذین بستند و دل و جان که برای وداع و فراق ابدی چون ایام فرخندهٔ‌
~~جوانی و
# ~~روز شادمانی مستعجل گشته و سریع السیر شده بودند در مدینة السلام سلامت
~~و مصر جامع
# ~~صحت بادهآ عزم سفر را تنگ بار گشادند و عصای رحلت و مفارقت را در گوشهآ
~~نسیان نهادند.
# ~~لمؤلفه:
# عافانی الله و شکرا له   من علته کادت تغضی
# و من بالبرء علی انه   لابد من حتف سیبر ینی
# و در اثناء این حال بباعث صدق حریت و وفور شفقت جمعی از دوستان قدیم و
~~زمرهای
# ~~از محبان مشفق که سویداء دل همدمی و سواد دیدهٔ‌ مردمی و دیباچهآ صحایف
~~فضایل و سابق
# ~~حلبه افاضل اند متعهم الله بصنوف المعالی و صانهم من صروف اللیالی، که
~~قواعد فرط محبت
# ~~ایشان همه وقت مستحکم بوده است و هیچ وقت در سلک لآلی کمال اتحاد ایشان
~~تفرق و تبدد1
# ~~راه نیافته و همیشه رعایت حسن عهد که طراز کسوت سیادت و عنوان نامهآ
~~مجد است از
# ~~محاسن شیم ایشان مشاهده شده. کلبهٔ‌ تاریک این ضعیف را بهنور طلعت
~~همایون خویش منور
# ~~می گردانیدند و بهزلال تفقد و عیادت سورت آتش دلسوخته و2 حوادث را فرو
~~مینشاندند، گاه
# ~~به ایراد غرایب روایت علوم نقلی و عقلی روز محنت را که در درازی ms023 با روز
~~قیامت دم مساوات
# ~~می زد، کوتاه می کردند و گاه به تقریر بدایع حکایات و لطایف اسمار شب
~~یلدای اندوه را که
# ~~صعوبت آن کوه پای بر جای را متزلزل کردی با سرور فراوان به پایان
~~میرسانیدند و از حسن PageV01P045
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0046.png)

# ~~محاورت ایشان1 دردی درد بهفرط صفا بدل میشد و چمن آرزو از خار تشویش
~~پیراسته
# ~~می گشت تا روزی یکی از اصدقای صافی وداد که به فضیلت هنر و کمال خرد2
~~از اقران و امثال
# ~~خویشت ممتاز است و همواره توفیق رعایت حسن عهد، قرین و رفیق حال او
~~بوده به تفقد این
# ~~بندهآ ضعیف آمد و نسخهآ حکایت پادشاه کشور گیر که ترجمهآ هندوی است
~~آورد.
# چون به تأمل و تفکر در مطالعت آن سعی پیوسته آمد و بر مضمون آن اطلاع
~~تمام و وقوف
# ~~به کمال حاصل گشت، خاطر منقسم را از تصفح غرض مطبوع و معنی دلپذیر آن2
~~انشراح
# ~~فراوان روی داد، اما مشاطهآ طبع رنگ آمیز هیچ سخنوری عرایس عاطل5 اغراض
~~و معانی آن را
# ~~بهزیور سلاست الفاظ و حلیهٔ‌ لطافت، عبارات مزین و محلی نگردانیده و
~~گلغونه بر روی و
# ~~وسمه بر ابروی آن نکشیده، و طبع بنده هرچند بهسبب توالی عرض و تواتر
~~سقم صفت
# ~~ملالت پذیرفته بود و از صرصر حوادث در مصباح ضمیر نور و ضیایی نمانده و
~~آن خاطر وقاد
# ~~که گوهر شب افروز بدایع معانی زادی، پایبند سلاسل خطر شده و آن قریحهآ
~~نقاد که جواهر
# ~~الفاظ بلیغ را جلا دادی، از آفات چرخ آبگون زنگار خورده. لمؤلفه:
# اذا أحسست فی لفظی فتورا وخطی والبلاغة والبیان
# فلا ترتب بفهمی أن ذهن   علی مقدار ایقاع الزمان
# از دور این فلک شیشه رنگ اهل هنر
### | همی خورند چو ساغر مدام خون جگر PageV01P046
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0047.png)

# ~~چو کاغذ است دو رو زان نمینهد رگ راست1
### | برای پرورش اهل فضل چون مسطر
# ~~برای ریختن خون من کشد پیوست
### | ز آفتاب بههر2 ms024 صبح آتشین خنجر
# ~~بر آب خویش نماندم از آن که گردش چرخ
### | مرا چو کوزهآ دولاب2 کرد زیر و زبر
# ~~تنم گداخت بهسان شکر در آب چو یافت
### | حلاوت سخنم را فزون ز طعم شکر
# ~~ز هر هنر چو عیان دید بر دلم رقمی
### | شکست لوح دلم چون صحیفهآ دفتر
# ~~مرا که در فن اشعار می شکافم مو
### | چو شانه اره همی راند از جفا بر سر
# ~~چنان شبدم ز ضعیفی که میبرد با خویش
### | صبا چو بوی گلم هر دمی بههر کشور
# ~~جدا ندید کسی رنج بر تنم هرگز
### | چنان که1 علت و معلول را ز یکدیگر
# ~~اگر به دهر عیان کس ندید جوهر فرد
### | یکی به چشم یقین گو بهسوی من بنگر
# ~~چو می ز جام بلورین همی شود پیدا
### | هر آن دقیقه که در سینه می کنم مضمر
# ~~تنم که دیده صفت بود رو شناس کنون
### | نهان بماند چه1 چشم جهانیان چو نظر PageV01P047
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0048.png)

# ز آتش دلم ار ناوکی کند یأجوج
### | چو پرنیان گذراند ز سد اسکندر
# به ظاهر ارچه چو ماه نوآم نحیف ولی
### | به باطن است دلم ز آفتاب روشنتر
# و طبع لطایف پرداز صحیفهآ فضل را در طاق نسیان افکنده و روزنامهآ هنر را
~~طومار مثال
# ~~پیچیده، ولکن چون زمرهآ دوستان و طبقهٔ‌ محبان که حکم ایشان بر دل و
~~جان نافذ و جاری
# ~~است به تزیین این عرایس عاطل اشارات فرمودند، «فأشار من اشارته حکم3 و
~~طاعته غنم» ، از سر
# ~~حرف گذشتن روی نداشت و حاکم عدل عقل و مفتی مصیب خرد بهعدول از این
~~معنی
# ~~رخصت نداد و امتناع در مذهب مروت بههیچ وجه جایز نشمردی احتراز و
~~اجتناب را
# ~~مستدعی قبح اخلاق و سوء ادب تصور کرد و پای از دایرهآ اطاعت بیرون
~~نیاورد و اگرچه مزاج
# ~~کتابت را انحرافی هرچه تمامتر پیدا آمده و مادهٔ‌ رسالت را به ازدحام
~~اعراض احداث صور
# ~~دیگر حاصل گشته و بدین5 موجب طبع ms025 را بی تحصیل زیادت استعدادی در این
~~مضمار جولان
# ~~متعذر شده و سر از ربقهٔ‌ امتثال بیرون1 نکشید، و هرچند هدف7 مضمون
~~«آلستیف قد ینبوا والجواد
# ~~قد ککبوا8»، بر صحیفهآ خاطر مسطور بود و نقش عرض «و قلما سلم مکثارا و
~~أقیل له عثار»1، پیش
# ~~چشم داشت و به حقیقت10 میدانست که اگر در ترتیب سخن خللی و در نظم
~~الفاظ نقصانی
# ~~راه یابد، ارباب حسد واصحاب حقد «شتت الله شملهم و فرق جمعهم»11 که از
~~پستان مادر بلاغت
# ~~یک قطرهآ شیر در دهان طبع ایشان نچکیده و از بستان پرازهار فصاحت نسیمی
~~بهمشام خاطر PageV01P048
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0049.png)

# ~~ایشان نرسیده و لباس حال آن فرقه از طراز استعداد آسمانی و امداد
~~روحانی زیب و زینتی
# ~~نیافته و آفتاب عنایت سعادت بخش الهی در عالم وجود آن زمره نتافته، نه
~~قدرت آن که از آتش
# ~~طبع خود مجالس هنر و محافل دانش را گرم دارند و نه قوت آن که از سقط
~~الزیت1 دیگران
# ~~مصباح سخنی بر فروزند، همه چون تیغ دو روی ولی نه گوهردار، همه چون کوه
~~در سنگدلی
# ~~اما نه در حلم و وقار، صبحند در پرده دری نه در روشن رایی، گلند در بد
~~عهدی نه در راحت
# ~~فزایی، در عیب خویش اکمه و در عیب مردمان احول، در مجمع افاضل و بلغا
~~باقل و بر بساط
# ~~خانهآ خویش جریر و اخطل، از غایت بی مایگی بالغ طبعان تیز نظر را که
~~اقدام اقلام اقلیم گیر
# ~~بلاغت ایشان جز جادهٔ‌ کمال نسیرده، به گزاف کاری نسبت کنند و از نهایت
~~سبک سایگی
# ~~به طعن و تزنیف2 سحر طرازان خورشید ضمیر که در کارگاه ازل طراز فصاحت
~~جز
# ~~به کتابهآ اسامی ایشان معلم و مزین نشده، چون جرس زبان یاوه درایی دراز
~~گردانند،
# ~~مؤلف گوید3:
# جماعتی همه بدخواه اهل فضل و هنر جماعتی همه بدگوی مردم دانا
# جماعتی که ندانند سنگ را ز گهر  جماعتی که ندانند اطلس از ms026 خارا
# جماعتی که به بازار عقلشان یکی است بهای مهرهآ سنگین و لؤلؤ لالا
# ز خبت باطن ایشان شود چو باد سموم اگر بهخاطرشان بگذرد نسیم صبا
# بهوقت مدح چو غنچه دهن فرو بسته بهوقت هجو چو بلبل بهصد زبان گویا
# ز طعنشان نشود در فضایلم نقصان پلید از دهن سگ کجا شود دریا
# صحیفهها ز جهالت گرفته یاد ولیک نخوانده نیم رقم هم ز دفتر انشا
# ز جهل مینشناسند قدر دانش من چنان که چشمهآ خورشید چشم نابینا
# و این ضعیف را هدف تیر وقیعت سازند و در باب طعن و سرزنش قصیدههای رکیک
# ~~و مطول پردازند و ذکر بدایع عبارات و غرایب معانی را هرچند بسیار بود
~~چون شریعت PageV01P049
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0050.png)

# ~~منسوخه فروگذارند و عیب اندک را بهخامهٔ‌ بیانصافی با شرح و تفصیل بر
~~جراید دفاتر
# ~~بنگارند.
# أن یسمعوا ریبة طاروا لها فرحا   عنی و ما فرحوا2 من صالح دفنوا3
# و در کار قلت انصاف و کثرت حسد چنان ثابت و مستقیم شده که جبرئیل امین را
# ~~بهوصمت خیانت منسوب گردانند و مسیحای مبارک دم را به شومی نفس متهم
~~کنند و سها را
# ~~در نور گستری بر خورشید جهان افروز ترجیح نهند و در یتیم بیبها را با
~~شبهآ بینور و ضیا در
# ~~یک رشته کشند، لباس خباثت نفس مانند پیاز تو بر تو پوشیده و از کسوت
~~محاسن آداب و
# ~~مکارم اخلاق سوزن آسا از سر تا پا برهنه مانده، برای شکستن بازار دانش
~~چون فقاع در جوش
# ~~آیند و بههنگام انصاف و تحسین چون زبان ترازو، زبان را از سخن بیکار
~~کنند تا این همه
# ~~تحری رضا و انقیاد امر ارباب اتحاد را بر سایر امور مقدم داشت و
~~بهسوابق مقدمات التفات
# ~~ننمود و دل که به واسطهٔ‌ درد بیدوای معادات و مناقشت ایشان صحیفهٔ‌
~~هوس تألیف و انشا
# ~~بسته بود و قلم سخن آرایی را از دست افکنده و سر شکسته به مفرح معنی ms027
~~تسلیت آمیز:
# و اذا أراد الله کشر فضیلة  طویتآ أتاح ها لسان جسود
# لولا اشتعال النار فیما جاورت ما کان یعرف طیب عرف العود
# انسی و سلوتی و سروری و فرحتی داده امد و از بیابان نفرت در شاهراه الفت
~~اورده شد،
# ~~اما بهسبب آن که هنوز جراحتهای خدنگ جگردوز بیماری ملتئم نگشته بود و
~~آزار پایمال
# ~~رنجوری از این ضعیف به کلی نرفته و کلف تکالیف عالم دونپرور از
~~رخسارهٔ‌ احوال بر
# ~~نخاسته و خاطر دقیقهشناس چون روزی ارباب فضل پریشان مانده و طاقت فکرت
~~و قوت
# ~~اندیشهآ «هذا فراق بینی وبینک» خوانده و مثنی5 بدایع پرداز فطنت دست در
~~آستین تکامل کشیده،
# ~~چند روز فرصت طلبید و تآخیر این عزیمت از لوازم کیاست دانست و چند گاه
~~توقف را
# ~~اقتراح نمود تا بامداد عنایت بینهایت الهی ابواب کمال صحت که چون در
~~بهشت بر PageV01P050
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0051.png)

# ~~اهل دوزخ مسدود مانده بود مفتوح گشت و تن که از ظلمت اعتدال مانند
~~سینهآ مشرکان1 مظلم
# ~~و تاریک گشته بود2 بهانوار اعتدال بهسان دل موحدان منور شد و بر قرار
~~سؤالف ایام و سوابق
# ~~اعوام کدورت مشرب حیات صفا و روشنی یذیرفت و ساعد وجود پارهآ انس و
~~سلوت پوشید
# ~~و آسیب چشم بد چون گنج قارون در زیر خاک فرو رفت، براندازهآ طبع رکیک و
~~قریحهآ جامد3
# ~~در ایفای موعود سعی پیوسته امد و از وصمت مماطلت که در نفس مردم خصلتی
~~نامحمود
# ~~است تجنب واجب دید، و بعد از انقضاء چند ماه از روز وعده در سنهآ ست و
~~عشرین و
# ~~سبعمائة که سال بیست و ششم4 از عمر این ضعیف است این عروس مهر رخسار را
~~بر منصهٔ‌
# ~~اجابت در نظر زمرهٔ‌ طالبان و فرقهٔ‌ خاطبان جلوه داد و از روی دلگشای
~~مخدرهآ عذرا نقاب
# ~~بگشاد و عارض محبوب که این گل طری را که در پردهآ توقف مستور مانده بود
~~بر ایشان
# ~~عرضه کرد و این مجموع ms028 را «بساتینالانس» نام نهاد و به القاب همایون
~~مجلس اعلی خدایگانی
# ~~سلطان «تصرالله أغلامه و أمطر علی ریاض سلطتته غمامه ما لمع البرق فی
~~الغمام الهتان و سجع الورق
# ~~علی أغصان البان»1، موشح گردانید، مأمول و ملتمس از محاسن شیم و بدایع
~~کرم فضلاء روزگار
# ~~و بلغاء سحبان آثار «من کل من اذا أنشأشأ و اذا آوجز7 عجز و ان اسهب
~~اذهب و متی اخترع خرع»،
# ~~که حاکمان عدل دست بلاغت و ناقدان بصیرت، در براعت و سخنوران ممیز و
~~گوهر شناسان
# ~~مبرزاند، آن که در این مجموعه که از غرر الفاظ و دقایق معانی نصیبی
~~کامل و حظی وافر ندارد
# ~~و از استعارات غریب و تشبیهات عجیب که از وجوه محاسن کلام است، بی بهره
~~مانده، به عین
# ~~عنایت و نظر اشفاق بنگرند و این سلک شبه را که نتیجه فکرت چند شبه و
~~مرتحل ذهن و
# ~~اول فکرست چون عقد مروارید بی آب در طاق رد و نسیان نیندازند و اگر بر
~~سهوی یا خطایی PageV01P051
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0052.png)

# ~~که در انسان صفت لازمی است، اطلاع و وقوف یابند، به قلم مشکبار و خامهآ
~~گوهر نثار
# ~~تصحیح فرمایند و بهذیل عفو عیب پوش ملبوس و مستور دارند تا کسوت اعمال
~~ایشان به طراز
# ~~الذین یستمعون القول فیتبعون أحسنه أولتبک الذین هدنهم الله وأولتبک هم
~~أولوا الألبب مطرز
# ~~گردد و ان شاء الله تعالی وعده العزیز:
# فان تجد علیبا فسد3 اهللا فجل من لا عیب فیه وعلا
# و به حکم آن که سلوک طریقهٔ‌ تکثیر استعارات و اوصاف و استعمال الفاظ
~~مغیر در ایراد
# ~~قصه و ذکر حکایت دل مستمع را از التذاذ باب زلال وسحر حلال ترتیب لطیف
~~وتلفیق غریب
# ~~غرض به کلی مشغول می گرداند و ربط آن را چنانچه مقتضی و مرتضی طبیعت
~~است بهسبب
# ~~کلمات و اوصاف زاید فراموش می کند، قصه و حکایت را5 در لباس سادهتر عرض
~~کرده آمد و
# ~~زیور حسن ترتیب معنی آن ms029 را قایم مقام حلهٔ‌ الفاظ داشت و از اطناب و
~~اسهاب در اوصاف که
# ~~منتج شامت و مورث ملالت و منسی غرضت، احتراز و اجتناب واجب دید، اما
~~رعایت جانب
# ~~اعمال طبع در ذکر شمهای از اسالیب و صیافی2 و طرفی از قوانین سخن آرایی
~~در محال خویش
# ~~نه چنان که خاطر اسامی مؤلف است، لازم شناخت و اندازهٔ‌ این مجموعه که
~~عرصهآ عرضش
# ~~میدانی بس تنگ داشت و احوال مختلف را که همای همایون طبع بقوا دم و
~~خوافی حوافی
# ~~تصرف در فضای آن بهمراد پرواز تواند کرد، جامع نه، الفاظ و معانی چند
~~جمع کرده آمد، چه
# ~~همه حلی و حلل گرانمایه گنجینهآ گوش و گردن یک عروس تحمل نتواند کرد و
~~ریاحین
# ~~ازهار مشکبوی همه بساتین را یک حدیقه مختصر حاوی نتواند گشت و بادهآ
~~خوشگوار همه PageV01P052
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0053.png)

# ~~خمها در یک ساغر نتوان ریخت و همه طبرزد شکرستان مصری در یک تنگ بر
~~نتوان بست،
# ~~«الکل مقام مقال»1.
# و چون ترتیب کتابی متضمن مقامات رزمی و بزمی خسروانه که مقصود و زینت بخش
# ~~سخن ثناسرایان است که لکن مدحت مقالتی بحمد موعود گشته و تألیف این
~~مختصر برای
# ~~مجرد تشحیذ خاطر و بیشه2 طبع اتفاق افتاده تا در آن مضمار فراخ جولانی
~~بهمراد و در آن بحر
# ~~بی کران سیاحتی بهتمام تواند کرد ذخایر بدایع معانی و عبارات و نفایس و
~~غرایب تشبیهات و
# ~~استعارات مناسب و ملایم آن شناخت و نثاران بر آن بساط که عرصه بس فسح و
~~درخور دارد،
# ~~از رعایت طرف تناسب بعید نشمرد و ضمیر را از اقتدا32 و اتباع به قضیهآ
~~مرضیه آن قرهآ چشم و
# ~~قوت جسم کمال بلاغت و فرط براعت و صاحب شریعت افاضل و پیشوای سپاه
~~اماثل
# ~~ابوالعلاء معری علیه الرحمه مانع نیامد و به کیاست و فطانت نزدیکتر
~~شمرد، حیث قال:
# فرتب النظم ترتیب الحلی علی   شخص الجلی بلاطیش ولا حرق
# فالحلل للرجل والتاج المنیف ms030 لما  فوق الحجاج وعقد الدر فی عنق
# ان شاءالله چون تألیف موعود بهیمن مظاهرت و حسن معاونت آن حضرت هنرپرور
~~حلهآ
# ~~تمام در برکشد، سلک درهای شاهوار و عقد یواقیت آبدار لطایف واصناف و
~~غرایب عبارات
# ~~را که از معدن تعلیم و بحر تفهیم افاضل عصر و اساتذهآ دهر در دامن طبع
~~افتاده، بهشرف نقد و
# ~~ملاحظه و تصحیح باریکبینان و دقیقهشناسان روزگار زیب و بها و قیمت5
~~حاصل آید.
# ~~فصل
# ~~صنایع کرم و روایع نعم آن ختم سلاطین عرب و عجم محمد اسم احمد شیم
~~خدایگان
# ~~هنرپرور و شهریار فضل گستر نفس مطهر، ملکی در صورت انسانی، نعمان ثانی
~~بر سریر
# ~~سلیمانی که همیشه اختر ملک بنام همایون او مسعود و مقام سلطنت بهذات
~~میمون او محمود PageV01P053
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0054.png)

# ~~باد، «أدام الله أیام سلطنته1 و طرز بالنصر العزیز أعلام دولته»2
~~دربارهآ این بنده و بندهزاده چندان است
# ~~که اگر به موجب تأثیر تقدیر الهی آبهای هفت دریای بی کران را مداد
~~سازند، از همگی
# ~~کلکهای نیستان و شاخهای درختان قلمها بردارند و بدان تا روز حساب
~~دبیران چابک دست
# ~~که قبای وصف «نا ملهم الریاح و خواطرهم والبحار» بر بالای ایشان چست
~~است، بر اوراق اشجار
# ~~این مواهب عظیم در غایت جسیم تحریر کنند، شمهای از عشر عشیر ان در قلم
~~نتوانند اورد:
# لها منن ثفننی الثناء کأنما  به أقسمت أن لایودی لها شکره
# اما نیم رقم از جراید آن مکرمت به مقتضای «ذکر النعم شکرها»2 یاد کرد، و
~~آن این است که
# ~~از عنفوان صبی و ابتدای نشو و نما تا امروز هر لحظه و هر زمان بهنو
~~ترتیبی و تازه عاطفتی از
# ~~آن حضرت با جلالت احضرها الله السعادات، عز اختصاص یافته و از
~~شرابخانهآ احسان و
# ~~افضال آن درگاه، جامهای نیل آمال مالامال نوشیده و از خزانهٔ‌ بر و
~~امتنان با کمال آن جناب
# ~~خلعتهای فاخر حصول امانی تو بر تو پوشیده و این بنده را2 ms031 که چون سنگ
~~خارا از هیچ
# ~~رنگ لطیف نصیبی نداشت. تاب آفتاب تربیتش یاقوت احمر ساخته و طبع جامد
~~را که مانند
# ~~خانهآ فقیر از نقود هنر خالی بود، معدن جواهر ثمین و8 دفاین معانی
~~گردانیده و این ثنا سرای
# ~~به مدد و دستگیری عنایت کارساز و رعایت شکسته نواز او از مصاحبت سمک به
~~مجاورت
# ~~سماکی و از همنشینی تحت الثری بهقربت ثریا رسیده و در آن جناب سلاطین
~~ماب و درگاه
# ~~فلک جاه به تقلد اشغال معظم و امور بزرگ از امثال10 و اشباه خویش
~~امتیاز یافته و مغبوط
# ~~احبا و محسود اعدا گشته و در آن حضرت کیوان منزلت که ملاذ و ملجا عالم
~~و سجده گاه PageV01P054
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0055.png)

# ~~کسری1 و جم است، بههنگام انشای هر قصیدهآ غرای ثنا و ادای هر فصل بلیغ
~~دعا از عربی و
# ~~پارسی انعامات بیحد و انتها و خلعتهای زرین طراز بیبها یافته چنان که
~~در یک قصیده
# ~~صفت بهار به شصت هزار دینار محمدی که از نظارهٔ‌ رنگ سر خش غنچهآ سوری
~~در صحن دل
# ~~پرغم شکفته و جان را شکل تدویرش برای مسرتهای گریز پای گرو نامهآ مجرب
~~حاصل
# ~~آمده، هر یک اختر مسعود شادمانی و مصباح نوربخش ظلمت شبهای امانی و چون
~~در سمت
# ~~مغربی آفتاب کامل عیار آمده و از یمن اسم همایون و القاب میمون در شرق
~~و غرب عالم
# ~~نامدار شده و شصت سر اسپ تازی و تتاری که بههنگام دویدن سبز خنگ هلال
~~نعل آسمان را
# ~~مانند نقش سم در زمین بر جای گذاشته و کرهآ بادپای صرصر را مانند دم
~~هرگز با ایشان پیش
# ~~دستی دست نداده، در خفت سیر بر سطح ذره صد پی جولان کرده و در سرعت مشی
# ~~از مسرع وهم بهصد منزل پیش رفته، مشرف گردانیده و آن قصیده این است:
# ~~بهمن مقدم نوروز مژده داد صبا جهان چو خلد برین شد ز اعتدال هوا
# ~~شگفت نیست ز لطف ms032 هوا اگر بدهد بهشاخ و برگ منقش قوای نشو و نما
# ~~برون برد ز سر بلبلان شوریده سماع بانگ تر رود علت سودا
# ~~بهاب دستی ابر بهار بین که ز آب چراغ لاله چنان بر فروخت در صحرا
# ~~که در سواد چمن نیم شب همی خواند روان چو آب خط سبزه نرگس رعنا
# ~~چو نی ز نای گلو می کشد به سوری گل   هزار دستان هر دم، هزارگونه نوا
# ~~خضر شدست گلستان و جای آن باشد که یافت از ظلمات سحاب آب بقا
# ~~به پک نفس همه ملک چمن صبا بگرفت زهی صبا که نفس دارد این چنین گیرا
# ~~بر اب جوی مگر اوفتاده سایهآ بید که می بلرزد بر خویشتن ز باد صبا
# # سخن بهموسم نوروز خوش نمیآید3 %~% مگر که از لب ساقی و ساغر صهبا
# ~~دو چشم نرگس بیمار برنمی گیرد ز چشمه زان که در او دیده است عین شفا
# ~~بر آن خیال که جان نقش بسته اندر دل نموده آینهآ آب از کمال صفا
# ~~بنوش ساغر می را بهرغم دور فلک که نیست در فلک شیشه رنگ بوی وفا
# ~~و گر همی طلبی جان مدام در راحت بهباغ ساغر می را مکن زدست رها
~~PageV01P055
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0056.png)

# ~~زمین مرده ز سر زنده کرد ابر بهارمر1 ابر راست کنون بر زمین حق احیا
# ~~جهان شدست چو خلد برین تو پنداری نمونهایست ز بزم شهنشه والا
# ~~ابوالمجاهد گردون محل محمد شاه که هست آینهآ خنجر تو فتح نما
# ~~ببرد رونق داراب ملکداری تو نماند رونق ملک سکندر و دارا
# ~~ز فضل حق تو همه چیز در جهان داری مگر دو چیز یکی عیب و آن دوم همتا
# ~~دهد به چشمهآ خورشید نور ار بکشد ز خاک یای تو سرمه به چشم نابینا
# ~~ضمیر روشنت اینهایست کاندر وی همی نماید امروز صورت فردا
# ~~گهرفشانی دست تو تا شنید بماند ز شرم جود تو لب خشک و دیده تر دریا
# ~~ز ms033 منصفان یکی امروز بحر را دیدم که پیش ابر کفت آب میشود ز حیا
# ~~اگر ز حلم تو یک ذرهای فتد بر کوه از او نخیزد از بانگ صور نیز صدا
# ~~خزید در صدف و غرق شد در آب ز شرم چو دید گوهر تیغ تو لؤلؤی لالا
# ~~بههیبتت ز سرافکندگان پکی گردون بهخدمتت ز کمربستگان یکی جوزا
# ~~چه زخمهاست که آورد تیغ تو بر خصم چه طعنهاست که زد نیزهآ تو بر اعدا
# ~~بهانتقام تو مردم گیا کشد لشکر ز چین بر آن که کشد سر ز حکم تو به خطا
# ~~شمار نیست عطای تو را مگر روزی که هفت کشور عالم کنی به خلق عطا
# ~~بهابر گو که چرا آب خویش میریزی که پیش بحر کفت لاف میزند ز سخا
# ~~اگر بهخشم بگویی سپهر را که مرو ز هیبت تو بماند چو قطب پا بر جا
# ~~کند چو نیر اعظم همه جهان روشن ز نور رای تو گر ذرهای رسد بهسها
# ~~هزار میل دگر زان سوی عدم برود کسی که جان دهد از تیغ تو بهروز وغا
# ~~چو استان سر خویش از درت جدا نکنم اگر بهتیغ سرم را ز تن کنند جدا
# ~~اگرنه سایهآ مهر تو بر سرم باشد مرا سپهر بسوزد در آفتاب عنا
# ~~ز بس که بر سر من بارهای منت توست نمیتوانم کردن ز شرم سر بالا
# ~~خدایگانا ز ابناء جنس خود امروز ز یمن مدحت تو اندر این زمانه مرا
# ~~همه بر آب خراسانست نظم و نثر ارچه بهخاک هند مرا هست مولد و منشا
~~PageV01P056
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0057.png)

# همیشه تا که ز تأثیر ابر نوروزی  چمن شود ز ریاحین چو جنت المأوا
# نهال عمر تو سرسبز باد و بدخواهت بهزیر خاک چو بیخ درخت ناپیدا
# به حکم آن که در همه احوال و جمیع اوقات همت و نهمت بنده در این مقصور و
~~مصروف
# ~~است که تا گل روح در حدیقهآ قالب متبسم بود، ms034 بلبل خوش الحان زبان جز
~~داستان مدایح ذات
# ~~بی مثال خدایگانی نسراید و در گلشن ضمیر جز ازهار عنبر نسیم ثنای عنصر
~~بی مثال خسروی
# ~~ظاهر و زاهر نگردد و نظام فکر جز لآلی دعای این حضرت در سلک نکشد و
~~غواص طبع جز
# ~~در بحر شکر این درگاه سیاحت1 نکند، میخواست تا در شرح مقامات رزمی و
~~بزمی شاهی
# ~~خوضی نپیوندند و ذکر این مآثر و فضایل را که چون نسیم صبا در اطراف و
~~اکناف عالم
# ~~رسیده است و مانند یرتو خورشید جهان افروز ساکنان بر و بحر را روشن و
~~مبرهن شده بر
# ~~اندازهآ قدرت طبع عاجز و وسع و طاقت ضمیر رکیک نه فراخورد2 ذات همایون
~~به عبارتی بدیع
# ~~و ترکیبی لطیف بر جراید صحایف بنگارد: بیت3
# آسمان را چه ثنا گوید بیچاره زمین  مدح خورشید چه داند بسزا گفت سها5
# تا بدین بهانه شمهای از مراسم شکر نعم خدایگانی به تقدیم رسانیده باشد،
~~اما چون بهسبب
# ~~کثرت اشغال به ترتیب سواد امثلات و مناشیر که نسبت بهدیوان انشا دارد و
~~اقتباس انوار علوم
# ~~از مصابیح دراست علمای وقت و اجتناء ازهار فواید از بساتین براعت بلغاء
~~عصر و ملازمت
# ~~خدمت حضرت سپهرمنزلت هیچ گاه توسن طبع را در مضمار مصنفات مطول و میدان
~~مؤلفات
# ~~بزرگ جولان نداده بود و در این دریای بی کران هیچ وقت شناوری عادت
~~نکرده و معانق و
# ~~مباشر این امر عظیم و خطب جسیم1 نبوده و ملقن عقل راهنمای هیچ گونه
~~اجازت و رخصت
# ~~نداد که7 بی آن که طبع را در تألیفی دیگر آزماید و زبان را در تصنیفی
~~دیگر راست کند، در آن
# ~~راه قدم جد و اجتهاد زند و در طریق نظم این جواهر سعی نماید، برای این
~~معنی اول PageV01P057
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0058.png)

# ~~این کتاب ترتیب کرده آمد، و غرض اصلی1 و باعث کلی در این باب همین بود
~~و چون بعد از
# ~~مطالعهآ سخنوران کاما و دقایق ms035 شناسان ماهر این مجموعه بهحمدت و ارتضا
~~موصول گشت و
# ~~گوش و گردن این خریدە2آ عذرا بهزیور تحسین و احماد ایشان آرایش گرفت،
~~نو خامه
# ~~بر عارض کافوری کاغذ بهذکر ماثر و مفاخر پادشاهانه و شرح مقامات رزم و
~~بزم و وصف
# ~~فتوح شگرف خسروانه مشکبار گردانیده آمد، و اول الغیث رش ثم ینسکب، و
~~اساس عهد و بناء
# ~~پیمان با طبع رنگآمیز و ضمیر سحرانگیز مؤسس و مؤکد کرده شد که تا
~~انتهای ایام عمر
# ~~عزیز و انقضای اعداد انفاس معین جز در ترشح این نهال برومند نکوشد و جز
~~در این حدیقه
# ~~گل کشت نکند، امید آن که اگر اختر بقا بر سپهر طول مدت تابد و خیل
~~اندیشه و فکرت
# ~~از شبیخون موانع و نهیب و تاراج عوایق خلاص و امان یابد، این دیبای نیم
~~کار با صد هزار
# ~~نقش و نگار بهاتمام رسد و این ماه نوروزی نورافروز5، بدری کامل و
~~نورگستر شود و بهیمن
# ~~مدایح حضرت خدایگانی و درگاه سلیمانی، چون مثل و سمر در اطراف و اکناف
~~گیتی مذکور
# ~~و مشهور گردد3. ان شاءالله تعالی.
# ~~آغاز حکایت7
# مطلب در حکایت یادشاه شهر اوجین
# ~~نقش بندان طراز غرائب اسمار و ناظمان جواهر عجائب اخبار آثار و وفور
~~دانش و کمال
# ~~هنر خویش در تقریر و تحریر این حکایت برین جمله بهاظهار رسانیدهاند که
~~در شهر
# ~~أجین که معدن جواهر حکمت و گلشن ازهار فطنت و سپهر کواکب علم و دریای
~~لألی
# ~~فضیلت است، ساکنانش از آسیب خدنگ حوادث چون صید حرم امین مانده،
~~زایرانش بر
# ~~روی جاذب شوق مواطن قدیم1 و مراتع مأنوس آستین رو افشانده، شهری که
~~سیاح PageV01P058
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0059.png)

# ~~جهانگرد سیاه پوش مردم دیده، چون سواد آن به چشم ندیده و جاسوس وافر
~~ذهاب گوش،
# ~~شبیه و نظیر آن در هیچ کشوری نشنیده، اگر در زمین طیبش خسک و مغیلان
~~کارند، همه
# ~~لاله و ارغوان روید و اگر در خاک منبت او چوب ms036 خشک فرو برند مانند سرو
~~سهی حلهآ
# ~~اخضر در بر کشد، اگر یک قطرهٔ‌ آب جداول و انهار آن در بحر محیط افتد و
~~عذوبت
# ~~سلسبیل و کوثر گیرد، و اگر نسیمی از هوای حدائق و ریاض آن به کرهٔ‌
~~اثیر رسد، خاصیت
# ~~باد روح پرور موسم بهار پذیرد:
# شهری چو بهشت در نکویی یابی تو در او هر آنچه جویی
# هر چشمه که اندر او روان است گویی که یکی گلابدان است
# گر پیر بهدیدنش شتابد  زو عمر گذشته بازیابد
# رضوان بهسوادش ار ببیند بر خلد برینش بر گزیند
# بادش چو نسیم باغ رضوان در قالب مرده میکند جان
# خاکش چو نسیم مشک اذفراطراف جهان از او معطر
# آن شهر که بهز باغ عقبی است  چون بزم خدایگان اعلی است
# سلطان جهان گشا محمد کش باد بقای ملک سرمد
# ~~در آن شهر پادشاهی بود به رفعت منزلت و بسطت مملکت، از تاجداران روزگار
~~و
# ~~تختنشینان وافر اقتدار، افسر مثال بر سر آمده و بهقدم بلند همت1 فرق
~~فرقدان2 را تخت آسا
# ~~بی سر2 گردانیده و بهرعایت دقایق عدل و احسان بر جراید مآثر کسری و
~~حاتم رقم نسیان
# ~~کشیده و برای منیر اقالیم گشای و عقل فیاض ظلمت زدای مشارالیه و متفق
~~علیه گشته. شعر6:
# ~~عقل حیران است اندر همتش کز نه فلک در علو بگذشت و هم جایی نمی گیرد
~~قرار
# ~~گر نبردی عقل کل2 یک ذرهآ نور ازرای او  فیض او اندر جهان هرگز نگشتی
~~آشکار PageV01P059
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0060.png)

# ~~هلال که در رفعت منزلت با سپهر برین پهلو همی ساید، در قصر جلال او
~~سزاوار صف
# ~~فعال آمده، خورشید که بهشمشیر آتشبار، ممالک شرق و غرب می گشاید به
~~سلاحداری
# ~~صفدران سیاه ذرات عدد او2 افتخار نموده:
# مکارم لجت فی علو کأنما  تحاول ثارا عند بعض الکواکب
# چو قدرش از فلک بگذشت گردونی3 زیادت شد
### | چو ذاتش در جهان آمد جهانی در جهان آمد2
# ~~در کرم و نوال ms037 بر طالبان جمال بجح و آمال در شب و روز چون چشم عاشقان
~~باز داشته و
# ~~دل و جان بر دلنوازی منتظران ادراک وصال عروس مراد و جان بخشی مستحقان
~~عقوبت و
# ~~نکال شد، گماشته همای همایون عدلش در بسیط عالم چنان پر و بال گشاده که
~~از جلاجل باز
# ~~کبک دری دانه5 بهمنقار بیرون آورده، سحاب دست سخاپرورش چنان گوهربار
~~شده که صحن
# ~~زمین از عکس جواهر گوناگون بهسان سقف آسمان نموده.
# فتحا کان فیه ما بسره صدیقه  علی ان فیه ما یسوء الأعادیا
# فتحا کملت أخلاقه غیر أنه   جواد فما یبقی من المال باقیا6
# ~~و تا پیر جهان گشته فلک ندا:
# احسن اذا کان امکان و مقدرة فلن یدوم علی الاحسان امکان
# ~~در گوش او رسانیده بود در چمن دولت خویش جز نهال بر7 و احسان نمینشاند
~~و تا
# ~~تغییر احوال لیل و نهار بر زبان حال این آیت «المال وآلبنون زینة
~~آلحیوة آلدنیا والبقینت الصنلحت
# ~~خیر عند ربک ثوابا وخیر أملا »» در ضمیر او فروخوانده، صحائف آمال اهل
~~سؤال جز به عین
# ~~عنایت اجابت نمی خواند: PageV01P060
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0061.png)

# به کسب نام نکو کوش نه به کسب درم که نام نیک به از صد هزار گنج روان
# ~~و با این فضایل حمیده و اوصاف پسندیده در همه احوال و جمیع اوقات
~~مجالست
# ~~اصحاب علم و مخاطبت ارباب فضل بر خود فرض عین و عین فرض تصور کردی و در
# ~~اقامت مراسم تکریم این طبقهٔ‌ کرام و تقدیم شرایط اجابت مرام این فرقهآ
~~با نام، غایت جهد و
# ~~نهایت وسع1 بهمصرف رسانیدی و گفتی:
# من کان یعشق منکر شاذنا غنجا  فالبدر یشبهه والشمس تحکیه
# فلست أعشق الا کل ذی أدب الو شيء من یده والدر من فیه
# ~~چون اصداف اسماع جهانیان بهلآلی مآثر مأثوره او مشحون شد، وصیت صدق
~~عنایت و
# ~~آوازهآ حسن اهتمام او به حال اهل براعت در اقطار و اکناف عالم بهسان
~~نور آفتاب شایع و ms038
# ~~مفیض2 گشت و ذکر اوصاف مکارم ولادی او و محاسن اخلاق جبلی او مانند
~~نسیم صبای
# ~~جهان پیما بههمه جا رسیده، بیت:
# دوان چون باد صیت او از این عالم بدان عالم
### | روان چون آب ذکر او از این کشور بدان کشور
# و4 هو الذی بجح الزمان بذکره وتزینت بحدیثه الأسمار
# و له و إن وهب الملوک مواهب در الملوک لدرها أغبار
# ~~هر جا که در بحر و بر فیلسوفان ماهر و هنرمندان کامل بودند، دولت مثال
~~به درگاه فلک
# ~~جاه او روآوردند و برای* حصول سعادت حضور مجلس او ترک اوطان و مساکن
~~مألوف
# ~~خویش گرفتند.
# أضحت محط رجال العلم ساحته  واعتدها أهله سورا من النوب
# فیموها وفاز و امن مکارمه   بکل ما قد تمنوه من الأدب
# أهدی إلیها أولوا اللباب فاخرة    قلائد المرح من عجم ومن عرب
~~PageV01P061
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0062.png)

# أحب فی عینیه من نور ناظرة   سرح النواظر فی روض من الأدب
# ز بس که بر در او سجده میبرد خلقی مجال نیست قدم را ز ازدحام جباه
# رسیده خاک جنابش ز قدر بر افلاک فتاده نام بزرگش ز جود در افواه
# ~~و بهامید ادراک هنیهٔ‌ مناومت و دریافت موهبت سنیه مسامرت بزم روح پرور
~~او احتمال
# ~~مشقت مفارقت عشایر و اقارب به طوع و رغبت اختیار کردند و مذلت غربت را
~~عز جاودانی و
# ~~زحمت اسفار را لذت عیش و کامرانی دانستند. شعر :
# فلم4 یبق خلق لم یردن فناءه وهن له شرب ورود المشارب
# فقد غیب الشهاد عن کل موطن ورد الی أوطانه کل غائب
# ~~نماند در همه روی زمین کسی که نکرد ز خاک درگه او توتیای دیدهآ خویش
# ~~شدست کعیهآ حاجات در گهش زین رو نهادهاند بدان رو توانگر و درویش
# ~~و هر روز البته دو سه از علمای وافر درایت و بلغای متواثر دراست که یشت
~~سیاه دانش
# ~~و روی لشکر فضل و سرافرازان عالم علم و پیشوایان اهل خرد و فوارس
~~میادین تازی و ms039
# ~~فارسی و صدرنشینان مجالس علوم عقلی و نقلی بودند، بهحضرت افاضل مآب آن
~~پادشاه
# ~~کامیاب میرسیدند و خاک جناب عالی او را سرمه کرده، در چشم خویش
~~میکشیدند و
# ~~سایهوار ملازم در قصر همایون او میشدند و بهشرف مجالست اختصاص مییافتند
~~و
# ~~به واسطهٔ‌ کمال کرم و بذل نعم و وفور خوش سخنی و فرط تازه روی مطیع و
~~منقاد او
# ~~می گشتند: PageV01P062
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0063.png)

# ~~گرد نامه است که شه اهل هنر را گرد است
### | شکل تدویر که بر پیکر هر دنیا است
# وهل تتناهی واقدوه و تنتهی خطی الأمل السیار عند فنایه1
# ولم تبک عین الغادیات لعلة ولکن عرثها خجلة من سخائه
# اذا آمه العافی ابتغاء لمنیة تلقاه مندالبخح قبل لقائه
# فلم یبق جدوا لاسؤالأ لسائل  سوی آن یدیم الله طول بقائه
# ~~و از مشاهدهٔ‌ عظمت و جلالت و اسباب و ادوات2 سلطنت و فر شکوه شهریاری
~~و
# ~~انتظام امور جهانداری و تمهید3 قواعد احسان و دادگستری و ترشح نهال
~~سخندانی و
# ~~هنرپروری او انگشت تحیر بهدندان می گزیدند و به باعثهٔ‌ انصاف این بیت
~~را ورد زبان
# ~~می ساختند:
# کانت مسایلة الرکبان تخبرنی    عن الجواد المرجی أطیب الخبر
# حتی التقینا فلا والله ما سمعت  أذنی باطیب ما شهدت لتصبر
# ~~و بدین ابیات منظوم چون گوهر منشور او را مدح و ثنا می گفتند. بیت:
# ای5 ز رای تو مملکت معمور وز رسوم تو مکرمت مشهور
# کلک تو شرع عقل را مفتی دست تو گنج رزق را گنجور
# کرم از فیض دستت آورده در جهان سیم رزق نامقدور
# ~~و هر که به تأثیر گردش سپهر سنگدل و مخالفت زمانهآ خونخوار با دلی چون
~~آبگینه
# ~~شکسته و جانی از تن سیر آمده، دست امید در دامن عطوفت7 و شفقت او زدی
~~بهسان دل در
# ~~برش گرفتی و مانند جان با هزار ناز پرورش دادی و هر که از تنگ چشمی دهر
~~سپید دست
# ~~سیاه کاسه با کفی تهی چون چنار، ms040 پای در دولت سرای او نهادی، بهسان گل
~~با دامنی پر از زر PageV01P063
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0064.png)

# ~~سرخ کامل عیار باز گشتی، تا در شبی از شبها که در سیاهی از حال عاشقان
~~مهجور نشان
# ~~می داد و در درازی از زلف معشوقان دلبند حکایت می کرد:
# کأنماهی إذ لاحت کواکبها  خود من الذبح تحلی وشحت مضعتا1
# کأنما النسر قد قصت قوادمه فالضعف یکسر منه کلما نهضا
# والبدر تخبت نحوالغرب آنیقة2 فکلما3 خاف من شمس الضحی رکضا
# ~~چنان دراز شد آن تیره شب که بربستند
### | جهانیان ز تباشیر صبح چشم امید
# ~~جهان ندیده5 چو در کار خویش روشنیای
### | بشست دست خود از فیض چشمهآ خورشید
# ~~در انتظار رخ آفتاب شد همه را
### | بهسان صبح گریبان دریده، دیده سفید
# ~~بر بستر خواب رفته بود، سلطان قاهر خواب بهعزم کارفرمایان اعضا مثال
~~داده و دست
# ~~تصرف حواس ظاهر و باطن از کشور بدن کوتاه گردانیده، در دو طبقی خانه
~~مردم چشم چون
# ~~دهان غنحه سته مانده و و کعیتین دو دیده در حقه اجفاد چون در در صدف
~~مستور گشته و
# ~~به مقتضی «وجعلنا نومکم سبائا یی»، عنصر لطیف و ذات شریف را بر سریر
~~عزت لذت و
# ~~استراحت ارزانی داشته، در خواب چنان دید که گویی زاهدی دانای غریب که
~~صورت علم او
# ~~به کمال عمل آراسته است و در هر فنی از فنون دانش بهمرتبهآ تعقد علیه
~~الخناصر رسیده، PageV01P064
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0065.png)

# ~~حلقه آسا بر در ایستاده است و منتظر مثال طلب و مترصد فرمان استدعا
~~مانده، پادشاه
# ~~از غایت فرحت و شادمانی از خواب بیدار شد و با خود گفت:
# لعل غرس التمنی قد اتمر ولیل الخط قد اقمر
# اگرچه در اغلب احوال خوابها در سلک ضغاث احلام منسلک است و صدق آن در
# ~~حالت بیداری کمتر مشاهده شده، اما در بعضی احوال موافق نیز افتاده است
~~و به منزلهآ ابهام نیز
# ~~داشتهاند و حالات خواب به بیداری باز خواند و تفحص ms041 شافی و تتبع کافی
~~بهواجبی باید کرد،
# ~~تواند بود که تیر توهم بر غرض مقصود برسد و لوح امید به رقم نیل مراد
~~مزین و محلی گردد،
# ~~کاری که وجود آن در آینهآ امکان صورت بندد اگر مردم در تحصیل آن سعی
~~جمیل مبذول
# ~~دارند و بهموانع تقدیر بدان دسترس نیابند، نزدیک عقلا بهوصمت جهالت
~~موسوم نگردد و عذر
# ~~او را به ذیل قبول بپوشند:
# علی السعی فی طلب المعالی ولیس علی ادراک النجاح4
# «العبد یدبر و الله یقدر»5 به موجب این مقدمات سابقه بر من لازم شده است
~~که در طلب آن
# ~~زاهد دانا به یکی از معتمدان حضرت مثال اصدار فرمایم، تا مگر از وصول
~~او خبر یابد و بهمدد
# ~~کرم نامتناهی خالق سفیدی و سیاهی جل جلاله و عم نواله بی تحمل زحمتی و
~~قبول مشقتی
# ~~آنچنان گوهر ثمین در دامن امید افتد و این چنین شهباز آشیان دانش در
~~دام آید، پادشاه حاجب
# ~~را بطلبید و گفت پیش در برو و نظر کن که هیچ غریبی بهامید اصناف عواطف
~~پادشاهانهآ ما بر
# ~~در رسیده است یا نه، و اگر پیش در نیابی، در مساجد و معابد که محط رجال
~~اهل غربت و
# ~~مواطن تعریس ابناء سبیل است، تفتیش کن و بدین شکل هر زاهدی را که
~~دریابی به مرحمت
# ~~موفور ما قوی دل و مستظهر گردان و در پیش تخت ما بیار، و پادشاه شکل
~~زاهد چنان که
# ~~در خواب دیده بود حاجب را بهاعلام آن شرف تفهیم ارزانی داشت، حاجب امر1
~~نافذ پادشاه
# ~~را بدیدهٔ‌ امتثال تلقی نمود و بر فور بازگشت و پیش درآمد، آنجا هیچ کس
~~را درنیافت و
# ~~بهسوی مساجد و معابد شتافت و بهسان صرصر و نکبا کوی به کوی میدوید در
~~هیچ محل نام PageV01P065
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0066.png)

# ~~و نشان او نمیشنید و شبیه و نظیر او نمیدید، ناگاه در صومعه رسید که
~~اصحاب ریاضت و
# ~~ارباب طاعت آن جا جمع1 شده ms042 بودند و در تزکیهآ نفوس اماره «إن النفس
~~لأمارة بآلسوء بر جای
# ~~فحوای «وأما من خاف مقام ربه ونهی النفس عن الهوی ) فإن الجنة هی
~~المأوی (3» بهقدر قوت
# ~~بشری و قدرت انسانی مبالغت مینمودند، نفحات ریاض جذبات عالم قدس مشام
~~ارواح
# ~~ایشان را معطر گردانیده و پرتو انوار مصابیح مجلس انس صحن دلهای ایشان
~~را منور کرده،
# ~~ماه خاطر آن فرقهٔ‌ کرام از خورشید لوح محفوظ نور پذیرفته و ضمیر آن حق
~~پذیران زمرهآ با نام
# ~~مخزن اسرار ملکوت آمده و زمانی در آن مقام معظم و مجمع مکرم بایستاد،
~~چون این طبقه
# ~~بزرگوار را از وظائف عبادت فراغ تمام حاصل آمد، بر آیین معهود رسم
~~معتاد، خادمی را بر در
# ~~صومعه فرستادند که اگر غریبی بر در رسیده باشد که به تأثیر ادوار سپهر
~~بیمهر از اهل وطن
# ~~جدا افتاده و از مخالفت و جفای روزگار ناساز وار از مولد و منشأ اصلی
~~که محبت آن چون2
# ~~دل در سینه متمکن است و بهخاصیت خلقت میل روح بهبدن بهسان میل آهن
~~بهسنگ
# ~~مغناطیس هرچه تمام تر:
# ابدا تحن النفس نحودیارها والورق نازعة الی أوکارها
# و الطیرلم یصبر وقص جناحه عن یانه المألوف الارها
# دور مانده او را درون آرد تا به آب زلال تفقد و نوازش گرد مشقت از چهرهآ
~~او بشویند و
# ~~به صیقل ملاطفت و مجاملت زنگ غم و اندوه از آئینهآ ضمیر او بزدایند،
~~خادم چون بر در رسید
# ~~حاجب را منتظر فتح باب دید. «ففتح الباب بابتسام و قال أداخلوها
~~بسلام»21، و حاجب را
# ~~بهمصاحبت خود درون صومعه اورد، حاضران مجلس بهاهتزازی تمام و استبشاری
~~به کمال او
# ~~را تلقی و استقبال نمودند، چون محائل فطنت و دها7 و دلایل کیاست و ذکا
~~بر جبین او واضح PageV01P066
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0067.png)

# ~~و لایح دیدند و صحایف مجد و شرف از خطوط ناحیهآ همایونش فرو خواندند و
~~جامع نوادر
# ~~حکمت و معدن جواهر ثمین فطنت یافتند، در رعایت ms043 جانب تعظیم و تکریم او
~~دقیقهای مهمل
# ~~و نامرعی نگذاشته «فخلوا له الحبی و قالوا مرحبا مرحبا»2، و گفتند:
# زهی سعادت و دولت که آمدی به سلام خوش آمدی و علیک السلام والاکرام
# و هم از مبادی محاسن اقوال و افعال بر استقامت عواقب امور و نهایت احوال
~~او استدلال
# ~~کردند. «و یعلمک تجنی الشجرة الواحدة من ثمرها و یدلک علی3 خزائن الأرض
~~النفحة من رائحتها»4، و
# ~~به ایثار انواع مأکولات و اصناف ملبوسات رسوم ضیافت بهتقدیم رسانیدند،
~~هم در اثنای این،
# ~~نظر حاجب بر طلعت میمون زاهد افتاده، علاماتی که پادشاه حاجب را تلقین
~~و تعلیم کرده
# ~~بود، من کل الوجوه در روی او عینالیقین دید و فرمان پادشاه متضمن تربیت
~~و مرحمت
# ~~نامحدود و مشتمل بر استدعا بدو رسانید، زاهد به ورود این اشارت با
~~بشارت مستبشر و مبتهج
# ~~گشت و بعد ایراد معذرتهای دلپذیر پیش اهل صومعه قلم آسا سر بر خط اطاعت
~~فرمان
# ~~پادشاه نهاد و دوات صفت حلقهآ بندگی در گوش کرده:
# «سبحا علی الوجه لا مشیا علی القدم»
# روی به درگاه پادشاه آورد، بهوقتی که خسرو سیارگان رایات سیید صبح در
~~میدان سبز
# ~~آسمان برافراخته بود و به زخم خنجر آتشبار سپاه بی کران سیارات منهزم
~~گردانیده، روی هوای
# ~~قیرگون چون دل موحدان روشن گشته و چشمهآ خورشید غبار شب تار از عارض
~~روز3 پاک
# ~~شسته و دست تقدیر هندوی ظلام را در نوائر آتشکدهآ آفتاب بسوخته و چتر
~~زرین بر سر فلک
# ~~برکشیده و سپهر آتشین بر روی او بسته و ذرات در شعاع مشبکها و روزنها
~~بر صفت گدا
# ~~غازیان رسن بازی بنیاد نهاده:
# فکأنما الصبح المنیر و قد بدا باز أطار من الظلام غرابا PageV01P067
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0068.png)

# فلک عقود لألی نجوم از گردن بیرون کشیده و دست از سرمه سایی1 و دوده بازی
~~باز
# ~~داشته و چندین هزار هزار در3 آبدار به دیناری بدل کرده و بر نافههای
~~مشک شمامههای کافور
# ~~بر ms044 گزیده. شعر:
# در وداع شب همانا خون گریست   روی خون آلود از آن بنمود صبح
# تا برارد یوسفی از چاه شب دلو سیمین ریسمان بنمود صبح
# مرغان صبح خیز فراق نامهآ شب را به الحان بلند در هر شعبه بهمعابر
~~میخواندند و فراشان
# ~~صبا خرمنهای گل و سمن و تودههای لاله و نسترن برای مقدم بر روی بساط
~~میناگون سبزه
# ~~بهرسم نثار برمیافشاندند، بر در پادشاه که ذرهٔ‌ افلاک بهزمین بوسی
~~آستانه قصر دولت او
# ~~مباهات نموده و بهپای همت بلند فرق فرقدان و تارک کیوان سوده رسید و
~~بدین ابیات از
# ~~وصول خویش اعلام کرد:
# ببابک عبد5 من عبیدک واقف6 بجودک مغمور بنعماک معترف
# اتقسل کمالاقبال لازلت7 مقبلا مدی الدهر أو مثل الحوادر9 منصرف
# و یادشاه از غایت اشتیاق و نهایت آرزومندی آن دو خانهنشین جهان پیمای و
~~آن دو
# ~~هندوی راهنمای، آن دو جلاجل بی آواز، آن دو پستهآ دهان باز، آن دو
~~حلقه10آ گوهردار و آن دو
# ~~کریم درر نثار، و آن دو سر آمده در علم نظر، و آن دو سیاه پوش سیاح بحر
~~و بر را بر مراصد
# ~~انتظار به دیدبانی نشانده بود که ناگاه این خبرخیر به پادشاه اظهار
~~کردند، پادشاه از غایت فرحت
# ~~چون گل به تنسیم نسیم صبحگاه متبستم گشت و سجده شکر دو نعمت، یکی صدق
~~رؤیا و
# ~~دوم حصول سعادت ملاقات زاهد کامل فطنت، صافی ذکا، در حضرت با جلالت
~~واجب PageV01P068
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0069.png)

# ~~الوجود و من له الامر والسجود، به جای آورد و گفت «الحمد لله الذی
~~صدقنا وعده1 و زاهد را
# ~~پیش خود طلبیده با خویش گفت: مؤلف گوید2:
# بخت بیدار من امروز بهتایید سپهر
### | یافت آن روز که اندر دل شبها می خواست
# و رعایت اعزاز و اکرام او به واجبی مرعی داشت و چون بعد تجربت و استکشاف
~~حال او
# ~~را به حلیهآ کمال خرد و زیور فرط حصافت مزین و محلی یافت و در حسن
~~مشاورت ms045 و تدبیر
# ~~و متانت رای و لطافت تقریر از اشباه و امثال خویش ممتاز دید، بهشرف
~~تقرب و مکالمت و
# ~~عز اختلاط و مشافهت از دیگر بزرگان و مختصان برگزید و در دستگاه سلطنت
~~پایه5آ قدرش
# ~~بلند کرد و هر چند زر خلاص اخلاص او را بر محک امتحان پیشتر زد، جودت
~~عیار بیشتر
# ~~یافت و درج سینهٔ‌ او را درخور حفظ جواهر اسرار دانست و محل وثوق و
~~مکان اعتماد
# ~~گردانید و بر بساط منادمت جای داد، زاهد هر روز حکایت دلآویز و افسانهآ
~~رنگ آمیز به تقریر
# ~~دلپذیر و عبارت بی نظیر به نثر و نظم پیش پادشاه گفتی و آیات بلاغت و
~~معجزات صناعت در
# ~~ایراد آن بهاظهار رسانیدی، چنان که پادشاه را بی مدد بادهآ خوشگوار به
~~لطایف بدایع اسمار مست
# ~~و مدهوش کردی، بیت:
# لفط کأن معانی السکر تسکنه فمن تحفظ بیتا لم ینفق5
# کسی را کان سخن در گوش رفتی گر افلاطون بدی از هوش رفتی
# روزی پادشاه مجلس انس بیاراسته بود و در میان حدیقه نشسته که هوای آن
~~نسیم بهار را
# ~~اعتدال بخشیده و ارم از رشک نزهت و طراوت آن رخ در نقاب کشیده، هر طرفی
~~انواع
# ~~ریاحین مشک بو و گلهای رنگین تو بر تو شکفته و هر جانبی بلبل شیرین
~~زبان و عندلیب
# ~~خوش الحان دستان زن و داستان سرای آمده؛ شعر:
# کآن فتیت المسک بین ترابها اذا ما تهادته الصنا و الجنائب PageV01P069
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0070.png)

# ~~کأن الکعاب الفرقها کواکب تعنی کما آمسیت تضئ الکواکب
# ~~و من تحتها الانهار تجری میاهها فغالضهآ منها ومنها سواکب
# ~~کأن مجاریها سبائک فضه تذاب و آسیاف تهز قواضب
# ~~به باغی خرامید خسرو که او را بهار و بهشت موالی و چاکر
# ~~درختانش از عود و برگ از زمردنباتش ز مینا و خاکش ز عنبر
# ~~و بر طلعت زیبای گل سوری سوسن آزاده بهده زبان آیت «وان یکاد» میخواند
~~و بهرخسار
# ~~سمن سیم عذار از ms046 پی دفع چشم بد زهرهآ طرب شعار دایرهآ زنگار می کشیده و
~~ساقیان ظریف
# ~~لاله روی، بادههای لطیف مشکبوی نرگس آسا در جامهای زرین بر دست گرفته:
# وراح من الشمس مخلوقة   بدت لک فی قدح من نهار
# هواء ولکنه جامد وماء و لکنه غیر جار
# إذا ما تأملته وهی فیه     تأملت نورا محیطا بنار
# کأن المدیرلها بالیمین  إذا مال للسقی او بالیسار
# تدرع ثوبا من الیاسمین   له فردکم من الجلنار
# ~~تو گفتی حور عین از ایوان خلد برین به نظارهٔ‌ آن بزم راحت افزای
~~آمدهاند و یا پریان
# ~~دلربای از چهرهآ جهان آرای نقاب باز کرده از کمال صفا و روشنی در روی
~~ماه پیکرشان عکس
# ~~ساغر چون صورت در آئینه یدید می آمد، و از غایت نازکی گل عارض آفتاب
~~انوارشان از
# ~~آسیب نفس حریفان مجلس چون عارض گل بهدم باد خزان آزرده و پژمرده می
~~گشت:
# ~~رخی چنان که ز خورشید و ماه نتوان کرد خطی چنان که ز مشک سیاه نتوان
~~کرد
# ~~چگونه بوسه توان زد بر آن لب نازک که از لطافت در وی نگاه نتوان کرد
# ~~و جام صافی مانند آب بسته و شراب مروق بر گل یاقوت گداخته مینمود:
# حمراء صافیة تحکی رجاحتها3 ماء توقد فی أجزائه السعر
# ~~رقت فأمسیت علی الأبصار خافئة فلو توهمها الأنسان تنکسر PageV01P070
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0071.png)

# و مغنیان خوش الحان نواهای خسروانی در پیش آن خسرو ثانی به آوازهای
~~دلفریب بلبل
# ~~صفت می سراییدند و به تأثیر صوت نای گلو و گلوی نای مسیح آسا نفس جمادی
~~را روح
# ~~حیوانی میبخشیدند و چنگی به زخم زخمه چنگ خوش آواز چون چنگ باز از روی
~~هوا
# ~~فرود1 میآورد و سماع بانگ تر رود از سر بلبلان شوریده علت سودا بیرون2
~~میبرد و داد لذت
# ~~و کامرانی بهرغم حاسد بدبین بر اقتضای دل اهل وفاق وداد میداد و بهدادن
~~کرایم اموال
# ~~جواهر مدح و ثنای بیانتهای که سبب بقای ذکر جمیل و موجب ms047 حصول ثواب جزیل
~~است
# ~~ذخیره میکرد، از باران ابر دست زرافشان او ریاض آمال اصناف خلائق جهان
~~را طراوت کامل
# ~~حاصل1 می گشت و از امواج بحر کف دریا نوال او دامن امانی کافهآ عالمیان
~~به گوهر اسعاف5
# ~~مشحون و مملو شد و شعرایی فصیح اللسان و ندمای ملیح البیان که واسطهآ
~~عقد بلاغت و معدن
# ~~جواهر فصاحت و مردم چشم دانش و نیز سپهر خرد بودند چون زواهر نجوم در
~~حضرت
# ~~گردون منزلت او مجتمع شده از ابر طبع چون آتش و آب درهای آبدار نظم
~~بدیع و نثر غریب
# ~~در مجلس انس او نثار میکردند و به عذوبت ایراد لطائف طربانگیر و اسمار
~~رنگ آمیز رونق و
# ~~زیب بزم را یکی به هزار میدادند و بهاظهار دقائق حسن معاشرت و صدق
~~مناسبت «کلا تطلب
# ~~المدام الصافی اللامع الندیم المصافی عینالیقین»5 مینمودند و به غرائب
~~بیان چون سحر حلال از
# ~~ظرافت کلام چون آب زلال و سلامت عیادت و لطافت استعارت کاس فرح در کام
~~ارواح
# ~~حاضران می ریختند، گلبن نظم دقیق و نثر رفیق ایشان از سواقی «یدخل فی
~~الأذن بلا إذن»1 نشو
# ~~و نما یافته و نظام کلمات فصیح و زیب و بهاء عبارت ملیح ایشان به حلیهآ
~~وصف «احسن من
# ~~عقود اللالی و آبهی من النجوم فی اللیالی» مزین و مجلی8 گشته:
# و لفظ کوجه الحب عند حبه9 وأعذب من ماء التواصل موردا PageV01P071
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0072.png)

# معان بدیعات النظام تخالها   والعقل1 درا فی العقود منضدا
# هر لحظه و هر زمان از دیوانی قصیده و از قصیده بیتی مختار و مناسب انشاء
~~می کردند و
# ~~این دو بیت که هر یک از این، بیتالقصیده أحلی من العصیده3 است،
~~میخواند. مؤلف گوید:
# به خاصیت زر صامت برون دمد از خاکبر آب دست تو گر بارد ابر نیسانی
# نماند از کرمت رسم خواستن به جهانمگر همین که تو تا حشر در جهان مانی
# تا آن زمان که سیاهی سپاه زنگی ms048 شب بر قلب لشکر گرم روی رومی روز دست
~~استیلا
# ~~یافت و افواج بی کران کواکب آسمان بر خسرو سیارگان شبیخون آورد و چهرهآ
~~ماه منیر بهسان
# ~~آتنه معقول شافی از افق سپهر طالع و لامع گشت و سرادق روز را اطناب ضیا
~~بگسستند و از
# ~~رخسار هوا سپیدهآ نور بشستند، زرکاران قدرت به فلکهای5 سپهر برین
~~بهدرایت1 کواکب مستنیر
# ~~چون اوراق بیاراستند و جوهریان مشیت لالی اختران بر بساط اخضر آسمان
~~نثار کردند:
# زمانه کسوت شب را کشید اندر بر7 سپهر عقد ثریا ببست بر گردن
# فلک نمود ز انجم بهسان آئینه   که جای جای بود تیره، جابهجا روشن
# نجوم گرد حجره تو گفتی اندر باغ دمیده بر لب جویست یاسمین و سمن
# افواج بیشمار انجم برای عرض صف در صف در میدان فلک ایستاده بود و سماک
~~رامح
# ~~نیزهآ آتشین شهاب هر سو می انداخت و بهرام شمشیر سرافکن برکشیده دو
~~اسبه چپ و راست
# ~~میتاخت و ماه بهشبنویسی چشم اختران، چشم بر هم نمیزد تا آن گاه که
~~مشعبد خواب
# ~~چون بادهٔ‌ ناب چشمبندی آغاز نهاد و موکل سیهر در خانهٔ‌ چشم را مانند
~~صراحی دهان بستن
# ~~گرفت، یادشاه در مقام خوابگاه شتافت و لحظهای مردم چشم جهانبین را در
~~زیر چادر شب
# ~~پلک9 استراحت ارزانی داشت، حاضران حضرت و اعیان مملکت باز گشتند و
~~بهسان انسان برای PageV01P072
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0073.png)

# ~~تجرع جام منام در کنج خانهٔ‌ خویش قرار و آرام گرفتند، درهای دیدها در
~~درج اجفان چون
# ~~شمشیر خطیب در نیام مستور و مخفی1 ماند و صفوف مزگان بر صفت دو سپاه
~~زنگیان رزم
# ~~آزما به یکدیگر پیوست، پادشاه نیم شب سر از بستر خواب برآورد، در آن
~~زمان مه شب چهارده
# ~~در وسطالسماء رسیده بود2 و کواکب برحسب ادوار فلکی در مواضع خویش طالع
~~شده، پیکر
# ~~ماه منیر در میان زواهر نجوم چنان مینمود که تو گفتی غدیری است مستدیر
~~که در اطراف آن
# ~~گل های ms049 گوناگون شکفته است، یا عروسی است که نظارگیان درهای شاهوار بر
~~او نثار کرده و
# ~~ثوابت و سیارات در بحر سپهر نیلگون میدرخشید که تو پنداری دریای محیط
~~در تموج آمده است
# ~~و درر آبدار بیرون داده و یا خود از تأثیر قطرات ابر نیسان لشکر حباب
~~خیمه بر روی آب زده
# ~~است. بلکه آسمان از غایت صفا چنان عکس پذیر شده که در او ماه و ستارگان
~~از علکس
# ~~طلعت همایون شهریار فلک اقتدار و زواهر جواهر نثار بزم فردوس آثار او
~~پیدا گشته:
# کأیما الشهب نثار علی   الخضرآء منه القدو التوأم
# کالدر تشبته أیادیها    فهو شتیت الشمل لاینظم
# کأنها من حسنها روضة   یضحک فیه الاین والحرم
# للطیب فی خندسها سورةمناخر البدر بها تفحم
# پادشاه این چنین وقت ستوده و خوش و زمان طربانگیز و دلکش را برای استماع
~~لطایف
# ~~نیک درخور دید و فرصت را غنیمت بازده ینداشت و فوت آن در مذهب اهل دانش
~~بهفتوای
# ~~عقل جایز نشمرد. «أشد الغصص فوت القرض»5، و زاهد را استدعا فرمود و
~~برای آن که از حسن
# ~~منادمت و مسامرت او حظی وافر و نصیبی متوافر حاصل کند، چشم را از خواب
~~خوش
# ~~باز داشت و بهسرمهآ بیداری متکحل گردانید، زاهد چون کمال رغبت پادشاه
~~در شنیدن
# ~~حکایات غریب فراوان دید و میل خاطر خطیر و ضمیر آفتاب تأثیر او به جانب
~~بیان و تقریر
# ~~خویش متیقن و متحقق دانست. این معنی را عمدهآ مفاخرت و مایهآ مباهات
~~خود تصور کرده،
# ~~زبان را بهدعا و ثنا بگشاد و گفت، بیت: PageV01P073
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0074.png)

# عمرت دراز باد که دوران روزگار از هر عطیهای که دهد عمر خوشتر است
# فکن فی الملک یاخیرالبرایا سلیمانا، وکن فی العمر نوحا
# و بر رای اقلیم گشای او چنان باز نمود که فصحا و بلغای عالم که سحبان
~~وائل از انوار
# ~~فضل کامل ایشان اقتباس نماید و قیس بن ساعد ابجد خوان مکتب فصاحت ایشان
~~شاید.
# حکایات را ms050 بر سه نوع قسمت کردهاند؛ یکی آن که در او همه ذکر راحت و مسرت
~~بود،
# ~~دوم آن که در او همه ذکر زحمت و مشقت بود، و سوم آن که بدین دو نوع
~~مشتمل باشد، و من
# ~~نوع سوم از دو نوع دیگر بهایراد لایقتر و مناسبتر میبینم زیرا که ذکر
~~مجرد راحت از فواید
# ~~تجربت و نصیحت خالی باشد، و ذکر همگی مشقت خود سبب کاهش جان و غم و
~~اندوه
# ~~بی کران بود، اما ذکر مشقت و بعد آن حصول راحت بهغایت قابل قبول طبع و
~~ذهن گردد، چه
# ~~قدر نعمت بی مشاهدهآ زحمت به واجبی نتوان شناخت و لذت تمام ندهد، اما
~~از رای اعلی بههر
# ~~نوع که مثال عالی صادر گردد، هم بر آن منوال که انقیاد و امتثال بر
~~میان جان2 بسته، زبان
# ~~به ایراد آن حکایت گشاده آید، پادشاه گفت نوع سیم خوش تر است و در
~~مناسبت دوم ندارد و
# ~~نیز گفتهاند: الثالث خیر، زاهد بر حاشیه بساط بر پای ادب بایستاد و
~~زبان به تقدیم مراسم دعا و
# ~~ثنا بر گشاد. نظم:
# که دایم شهریارا کامران باش   همیشه در جهان شاه جهان باش
# مبادا بیتو هفت اورنگ را نورغبار چشم زخم از دولتت دور
# و حکایت بر این نمط آغاز نهاد و گفت:
# ~~حکایت*
# ~~پدر من در ممالک عجم صدرنشین مسند وزارت بود و زمان حل و عقد و عنان
~~قبض و بسط
# ~~امور و مصالح آن ملک را پادشاه به کف کفایت و قبضهٔ‌ درایت او سپرده و
~~او را در حضرت
# ~~پادشاه محلی بس شریف و منزلتی بس منیف حاصل آمده، شعر: PageV01P074
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0075.png)

# وأدی الآمور المشکلات تمزقت ظلماتها عن رأیه المتواقد
# به پیش رای او خورشید تابان را غلط باشد اگر تا دامن محشر گریبان سحر
~~گیرد
# آثار اصابت تدبیرش رونق بخش ایام سلطنت گشته و انوار کمال کیاستش ناصیهآ
~~ملک را
# ~~افروخته و تابان داشته، مناقب و ms051 فضائل او دیباچهآ صحایف مجد و معالی و
~~مآثر و شمایل او
# ~~آرایش جراید ایام و لیالی، از حیای آفتاب رای ظلمت زدایش خاک بوذرجمهر
~~در عرق
# ~~خجلت غرق شده و از مشاهدهآ تدابیر مشکل گشایش روح ارسطو چون سیند بر
~~آتش سوخته،
# ~~صواب با فکرش چون عرض با جوهر ملازم و خطا از کمالش بهسان تاریکی از
~~جرم خور
# ~~مباتن، سر خامهآ گوهربار او در تمام عظائم مهمات ملک زبان شمشیر سرافکن
~~را2 مانند خنجر
# ~~بید گند کرده و مقدمهآ فکرت رایش در پرداخت مشکلات امور پادشاهی قلب و
~~جناح عساکر
# ~~دریا جوش را بیکار گردانیده، حرکات دوایر افلاک مطابق خطرات دل او و
~~آثار سعد بر جیس
# ~~بهمدد عقل کامل او، جز خامه و عمامه هیچ کس بهاو زبردستی و همسری نجسته
~~و جز عفو
# ~~عمیم و آمال اهل سؤال هیچ کس بر او غالب نیامده، مؤلف گوید:
# نی کلکش بهسان چوب موسی  کند گه اژدهایی گه عصایی
# در ایامش به کوه و دشت کس نیست  که از ایام بیند ناسزایی
# به غیر از بحر و کان کز دست جودش شکایت می کنند از بینوایی
# از او چنان شنیدم که در ملک عجم پادشاهی بود که در حدیقهآ سینه نهال محبت
~~انواع
# ~~ریاحین نشانده بود و سوری ایام عمر عزیز در مشاهدهآ جمال گلهای تازه
~~روی مقصور5 کرده،
# ~~هم در بیاض روز ذکر محاسن گل چون اوراد بر خویش لازم شمردی و هم در
~~سواد شب
# ~~اوراق اوصاف گل بلبل اسا تکرار کردی، هر که یک نهال گل بهرسم تحفه بر
~~وی بردی ثمرهآ
# ~~نیل غایت مطالب و نهایت آمال از شجرهٔ‌ اکرام نامحصور و انعام موفور او
~~بهدست آوردی، و
# ~~از گلشن احسان دست بحر نوال او صد برگ و نوا آن کس را به حصول موصول
~~گشتی، روزی PageV01P075
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0076.png)

# ~~از روزها مجلس بزم چون خلد برین آراسته بود و جملگی اسباب لهو و طرب به ms052
~~واجبی ساخته
# ~~و مهیا گردانیده:
# خجسته بزمی و فرخنده مجلسی که سپهر بهدور خویش ندیده نظیر او بهجهان
# سزد که خلد برین خوانمش چو بود در او بهزیر سایهآ اشجار آبهای روان
# نوا کشیده ز نای گلو بهسوی گل چو بلبلان چمن مطربان خوش الحان
# بهمی حیات ابد یافت مردم از ساقی مگر که داشت قدح پر ز چشمهآ حیوان
# و مجلس رقت حواشیه وکل شی حسن فیه
# وصنوان لو ینظر فی حسنه کاذ عن الجنة یلهیه
# أربابا تنظر شرزا إلی الخضراء من عجب و من قیه
# لوهبت الریح یعرف له علی صریح المیت یحییه
# در3 وقتی که از گردش چرخ دو لآلی خسرو سیارگان از تنگنای شکم ماهی خلاص و
# ~~نجات یافته بود و سراپردهآ نور و سرادق ضیا در برج حمل نصب کرده، و پیر
~~سبزپوش فلک بر
# ~~بساط باغ و صحرا بهجای جزع و کهربا، زبرجد و مینا ریخته و در محل زرنیخ
~~و زعفران
# ~~لاجورد و زنگار بیخته و نقش بند چابک دست بهار را از انواع نقوش بدایع
~~ریاحین روی
# ~~زمین اغبر را غیرت نگارخانهآ چین و رشک ارژنگ مانی ساخته و مشاطه رنگ
~~آمیز ربع رخسارهآ
# ~~چمن را بهسپیدهٔ‌ شکوفه گل یاسمین سپید و سرخی گل سرخ چون رخسار عرایس
~~نازنین
# ~~بیاراسته و حلهآ طراوت در بر صنوبر پوشانیده و سرمهآ لطافت در چشم عبهر
~~کشیده، از آثار
# ~~اعتدال هوای روح افزا صورتهایی که ایوان لباس حیات در بر میپوشید و شاخ
~~و برگ منقش
# ~~را قوت نشو و نما یدید میآمد، نساج طبیعت تنهای اشجار بساتین را که چون
~~قامتهای
# ~~آدمیان در روز شمار عریان مانده بر صفت ساکنان خلد برین بهحلل سبز
~~اوراق زیب و بها
# ~~بخشیده و جوهری ابر نوروزی گوش و گردن لعبتان باغ را به لآلی آبدار
~~زینتی هرچه کاملتر PageV01P076
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0077.png)

# ~~ارزانی داشته، و از مشاهدهآ زمرد سبزه دیدهٔ‌ افعی غم مانند دیدهآ نرگس
~~کور میشد و به ms053 نظارهآ
# ~~یاقوت لاله عالم دل که از صدمت وبای اندوه بهسان کان گوهر خراب گشته
~~بود و1 از سر
# ~~عمارت یذیرفت، از پرتو شمع مجلس افروز سوری مکرر آن طیور در سواد چمن
~~نیم شب
# ~~خطوط سبزهتر چون آب روان می خواندند و از شکل لاله زار بر اطراف کوهسار
~~مردم دیده،
# ~~مضمون: «ءانسک من جانب الطور نارا»1 را عین الیقین می دید. مؤلف گوید:
# در شب، تو در ستاره و در لاله کن نگاه گویی ستارهایست شب تیره در میان
# یا در میان هاون یاقوت سودهاند کحلی که چشم مردم روشن شود از ان
# یا چون دلیست یافته نور یقین ولیک  چیزی هنوز مانده در او ظلمت گمان
# قندیلهای نور مگر برفروختند   چون بشکفد ز باد سحرگاه بوستان
# دانههای نار کفیده بر شاخهای سبز از طلوع پروین برفراز گنبد اخضر حکایت
~~می کرد و از
# ~~شعاع چهرهآ ارغوان دانهآ دل سیب و آبی در چشم نظارگیان روشن و مبرهن
~~مینمود و از سهم
# ~~گشاد ییکان غنچه هر برکهای و غدیر زره و جوشن آب داده از تن خویش دور
~~نمیداشت و
# ~~از بیم گذاردن1 خنجر بید ماه شب رو سپهر هاله بر روی می کشید و صاحب
~~دیوان نفس نباتی
# ~~به تقریر اعمال معزولان بهمن مثال داده و طبیب مبارک دم همایون قدم
~~صبای دلگشا علت
# ~~صفرت از روی ریاحین زائل و مندفع کرده و لطافت زمزمهآ طربانگیز قمری
~~نوا سرا2 و حسن
# ~~ترنم دلآویز فاختهآ غزل خوان اشعار حدایق را در حرکت واحتزاز آورده و
~~بلبلان داؤد الحان
# ~~بر سر منابر زبرجدین اغصان ندای «فانظر الی ماثر رحمت اللها به گوش
~~جهانیان رسانیده و
# ~~سوسن آزاده به ایراد «ومن واینتهة أنکک تری الأرض خشعة فاذا أنزلبا
~~علیها آلماء اهتت وربت94 زبان
# ~~فصیح گشاده، چنار دستها سوی آسمان برآورده، دوام سرسبزی سرو سهی را با
~~هزار نیاز PageV01P077
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0078.png)

# ~~می طلبید و بنفشه سر بر زمین نهاده، دعای زیادت ms054 طراوت گلبرگ طری با
~~تضرع و ابتهال
# ~~می گفت، تو گفتی غنچهآ گل سوری پیکانیست بهخون آلوده و برگ بید
~~شمشیریست ناز دوده
# ~~و گلهای شکفته بر بساط زمردین باغ جنان مینمود که تو گفتی روشنان طارم
~~اخضر نقاب
# ~~از رخسار جهان آرای بگشادهاند و یا بر چادر حریر سبز خوشههای1 مروارید
~~آبدار از هم
# ~~گسسته و سواد صحن گلزار از انوار گوناگون چنان در نظر میآمد1 که تو
~~پنداری شمعهای
# ~~منیر در شب تار برافروختهاند و یا صیقلی قدرت صنعت جلای جرم کثیف خاک
~~را قابل
# ~~عکس نجوم افلاک گردانید و للمؤلف:
# تفوح أزاهیر الریاض کأنما   تفتق للمسک الزکی اللطائم
# وینشر أیدی الغادیات لألیا تقلد منها فی الغصون الحمائم
# لألی مقیما کان فی الجو عقدها   فلما أصابثها فهن کمالم
# إذا ما علا القطر الشائق حلیها   دموعا بها خدت حدود نواعم
# و ستعطف5 الأزهار فیها کماالتوت بما انثار بها صوت العیون الاراقم
# فاعجب بها من جنة ذات بهجة  تلذ بنعماها تقی وطالم2
# و احسن بأیام الربیع کأنها زمان تصاب فارقتها اللوائم
# آبهای جویبار که بههنگام بردابرد سپاه بهمن مانند اسفندیار روئین تن گشته
~~بود،
# ~~از مهابت تیرباران کمان رستم در گذار آمده و قوای نامیه که از صعوبت
~~سردی دی7 کیخسرو
# ~~آسا در غار انزوا مختفی شده، بر آیین جمشید زمام ترتیب تربیت حدایق و
~~ریاض هفت کشور
# ~~بهدست آورده، قلب و جناح فاخته بر سیاهی لشکر زاغ غلبه و استیلا یافته
~~و از تاراج لشکر
# ~~خزان فیل ریاحین گلستان را امن و امان هرچه تمامتر بهدست آمده، بی برگی
~~گل و بی نوایی
# ~~بلبل روی به هزیمت نهاده و ابر8 گوهربار برای مقدم فصل بهار گلهای
~~گوناگون بر روی هوا PageV01P078
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0079.png)

# ~~بسته و بر سر لعبتان نازک تن1 بستان درهای شاهواز نثار3 کرده، شاخها
~~چون دؤ دست از هم
# ~~جدا5 افتاده، پس از عهدی بعید باز بههم پیوسته، دستها در آغوش یکدیگر
~~مانده، زمین نیم
# ~~جرعه که از ms055 عرق جام سهاب تجرع نموده، اسرار باطن همه بر روی صحرا
~~آورده1 و نیلوفر
# ~~آفتابپرست بهسیرت غواصان بحار کرامت سجاده بر روی آب افکنده و صبای
~~علیل در
# ~~اجزای خاک مرده بهسان روح الله جان نو دمیده، از عکس سبزه بلبلان سیاه
~~گلیم چون طوطیان
# ~~سبزپوش مینمودند و از پرتو انوار گلزار فاخته بهسان طاووس با صد هزار
~~نقش و نگار در
# ~~نظر7 می آمد، صبا حقههای زمردین غنچه بگشاده تا قراضهای زر در دامن و8
~~آستین مغنیان
# ~~طیور ریزد و سحاب یاقوتین اقداح9 لاله مالامال کرده تا سورت خمار از سر
~~نرگس مخمور
# ~~بیرون برد و هزار دبستان شیرین بیان در هر شعبه شمهای از اوصاف این فصل
~~فرخنده و موسم
# ~~خجسته بدین قصیده بی نظیر در نواهای دلپذیر سراییده:
# سپهر باز ز تأثیر فیض ابر بهار پرآب خلد برین کرد صحن هر گلزار
# بهنوک خامهآ ابداع نقش بند صبا  ببست در چمن از گل هزار گونه نگار
# ز اعتدال عناصر نما پذیرد اگر به خامه نقش کنی شاخ و برگ بر دیوار
# ز برف هر چمنی پیر گشته بود کنون خطی ز سبزهآ تر می کشد به گرد عذار
# مگر که نامیه قوت ز روح مانی یافت   که راست دایرهآ گل کشید بیپرگار
# شدست سرخ به خون پای کبک بس که دوید پی نظارهآ گل پا برهنه در کهسار
# عجب که از سر بلبل نمیرود سودا  چرا که مینگرد آب و سبزه بس بسیار
# به پیش مشعلهآ لاله در چمن بلبل بههر سحر ورق گل همی کند تکرار
# برای مقدم نوروز ابر نیسان کرد هزار عقد گهر بر بساط سبزه نثار
~~PageV01P079
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0080.png)

# ~~درید پیرهن گل تنش بهخون آلودز بادهای سحر چون فتاد بر سر خار
# ~~چمن1 شکفته و خندان چو عارض لیلی بر او2 چو دیدهآ مجنون سحاب گوهربار
# ~~بهزیر سایهآ گلبن چه2 خوش بود امروزبهروی لاله رخان بادههای خوشگوار9
# ~~چه بادهای که ز یادش چنان شود ms056 سرمست خورد که باز نگردد به دورها هشیار
# ~~روان روان خط بغداد را توان خواندن ز نور ان چو به ساغر کنند در شب تار
# ~~شگفت نیست گر از نزهت5 هوا برود مزاج خشکی از نافهای مشک تتار
# ~~ستاده سرو سهی در قیام بر یک پا بنفشه برده سر اندر سجود چون ابرار
# ~~کشیده سوسن آزاده ده زبان فصیحهزار دست سوی اسمان گشاده چنار
# ~~همی کنند دعا روز و شب که باد مدام چمن ز شاخ جوانی خویش برخوردار
# ~~ناگاه باغبانی بهسان باد صبا بوستان آرای بی محابا در مجلس انس پادشاه
~~درآمد و در
# ~~مواقف خدمت به انتظار پای بوس سرو آسا به یک پای بایستاد8 و گل لعل رنگ
~~مشکبوی که
# ~~نرگس چشم مردمان جهان دیده، مثل آن ندیده بر دست آن گلدستهآ باع
~~شهریاری داد، چنانچه
# ~~از روایح روح پرور آن مشام جان حاضران مجلس معطر گشت و از لطافت رنگ آن
~~مردم چشم
# ~~نظار گیان را از دیاد قوت باصره حاصل آمد:
# کانها وجه9 الحبیب وقد نقطها عاشق بدینار
# ~~پادشاه از مشاهدهٔ‌ طلعت زیبای محبوب هر زمان چون گل بههمه دهان
~~میخندید و
# ~~می شکفت و از غایت سرور و شادمانی بهسان غنچه در پوست نمی گنجید و نرگس
~~آسا در
# ~~نظارهآ آن همه تن چشم گشته بود:
# میدید بهسوی گل و با خود می گفت در باغ امیدم گل دیگر بشکفت PageV01P080
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0081.png)

# پادشاه با باغبان گفت اگر به واسطهآ سعی جمیل تو شاخ امید ما بهیافتن
~~نهال1 این گل بارور
# ~~گردد و این آمال تو غنچه کردار بهزر خالص بیاندازه مشحون و مملو
~~گردانیم و خارخار
# ~~تمنای ادارک امانی از خاطر توکلی مرتفع کنیم. باغبان گفت: این کار من
~~است، همچو زر
# ~~خواهم کرد، و هر چند چون منی را در حضرت پادشاه منزلتی شریف و درجتی
~~منیف نیست و
# ~~اگرچه انتظام عقود امور کلی از من تیستر نپذیرد، اما مرا از جهت خویش ms057
~~در اتمام بعضی امور
# ~~جزوی که مناسب حال زیردستان باشد، غایت جد و اجتهاد مبذول باید داشت که
~~به کفایت
# ~~مقرون گردد، چه پادشاهان وافر به تمکین و خسروان اسکندر آیین را چنان
~~که برای پرداخت
# ~~امور و مصالح کلی مملکت به اکابر و اشراف دولت و وجوه و اعیان حضرت
~~احتیاج باشد،
# ~~فرودستان نیز به جهت کفایت بعضی مهمات جزوی به کار آیند، سوزن را اگرچه
~~برای ریختن
# ~~خون اعداء در صف هیجاء، حد و اندازهٔ‌ شمشیر یمانی نباشد، اما در ترتیب
~~اسباب زینت ستر
# ~~که منافع آن پوشیده نمانده است، نیز ممد میتوان بود.
# فان السیوف تجر الرقاب و تعجز عما تنال الأبر
# با هنران گرچه به کاری درند بیهنران هم بهشماری درند
# نی که تهی بردمد از طرف رودگر ندهد قند سراید سرود
# و بهسان آب روی بر خاک نهاد و برفور5 از مجلس پادشاه برون آمد و روان شد،
~~و
# ~~در طلب نهال گل چون صرصر و نکبا5 کوه و صحرا درمینوشت و ابر کردار در
~~هوای آن
# ~~منازل و مراحل بهسرعت تمام می گذشت و چون آفتاب آتش پا گشته و در
~~بیابانهای مخوف
# ~~و جبال غیر مألوف تنها می گشت، بیت:
# سر زده بیسر چو فلک میدوید دل شده بیدل چو صبا می گذشت
# تا چون در شهر بهار که لطافت هوای آن2 چون نسیم باد بهار غنچهآ دل را
~~متبسم می گردانید
# ~~و از غایت اعتدال در شاخ و برگ منقش قوای نامیه پدید میآورد، بیت:
~~PageV01P081
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0082.png)

# ز اعتدال هوایش برون کشد گل و برگ اگر بهنوک قلم گلبنی کنند نگار
# و هوائها1 ارج2 النسیم و تربها  مسکآ تهاداه الغدائر اذفر
# رسید عنان گلگون مسافرت بکشید و در جست و جوی آن گل خوش بوی هر روز در
# ~~هر گلزاری بلبل آسا مراسم طوف بهجای آوردی و در هر چمنی صبا کردار
~~بهبوی آن گل
# ~~گشت کر دی، ناگاه یکروز بهمساعدت بخت ms058 راهنمون درخت مراد مثمر گشت و
~~غنچهٔ‌ امید
# ~~بشکفت، و راه مقصود از خار تأخیر خالی شد و نهال آن گل بهدست آمد،
~~باغبان بعد مدتی
# ~~مدید و عهدی بعید نهال را به حضرت پادشاه آورد و در باغ نشاند، پادشاه
~~باغبان را به انجاح
# ~~آمال و انجاز مواعید سابقه شرف اختصاص ارزانی داشت و رقم فرط عاطفت و
~~وفور مرحمت
# ~~بر صحایف احوال او بنگاشت و دامن امیدش چون جیب بهنقود زر کامل عیار
~~تربیت مملو
# ~~گردانید و مانند صد برگی خلعتهای گرانمایهآ تو بر تو یوشانید دأئجز حر
~~ما وعد وسح السحاب
# ~~اذا رعد»1 وهر روز که مشاطهآ صبح رخسار گلرنگ عروس آفتاب در پردهآ شرق
~~جلوه دادی،
# ~~باغبان یک گل از آن در مجلس پادشاه بیاوردی، تا یک روز بر حکم عادت
~~قدیم و رسم معتاد
# ~~گل پیش پادشاه برده بود، آثار خستگی بر تن نازک آن یوسف حسن و زیبایی
~~مشاهده کرد،
# ~~پرسید که به چه موجب این چنین تغییر و تبدیل بدین راه یافته است و از
~~خار تعرض کدام
# ~~نفس لئیم، اندام نازنین او مجروح گشته؟ باغبان جواب داد که در سواد چمن
~~بلبلی است، هوا
# ~~و محبت این گل در دل او بهسان حبةالقلب متمکن گشته است و سودای رنگ و
~~بویش در
# ~~سر او جایگیر آمده، ترک آشیان گرفته، شب و روز چون برگ ملازم شاخهای آن
~~میباشد و
# ~~از غایت شوق و نهایت آشفتگی تن نازک او را بهمنقار چون خار میخراشد، «و
~~قد یوذی من
# ~~المقة الحبیب»1.

PageV01P082

# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0083.png)

# پادشاه گفت: در کتب مواعظ و نصایح حکمای مقدم که به معرفت غوامض و ادراک
~~حقایق
# ~~حکمت مذکور و مشهور بودهاند، تصفح کردهام و به وفور تجارب نیز مقرون
~~یافته که در نفس
# ~~مخلوق هیچ خصلتی نامحدودتر از آن نیست که بی موجب در مضرت یکی سعی
~~نماید و کسی
# ~~را بی سببی بیازارد، و هر که بهباعثهآ وساوس شیطانی و ms059 داعیهٔ‌ هوای
~~نفسانی این معنی را رعایت
# ~~نماید، بیشبهت به وبال و نکال آن مبتلا و مأخوذ گردد، و هرچه زودتر
~~جزای عمل ناسزا بیابد،
# ~~«وجزاوا سیعة سیعة مثلها»1 و بلبل را از بلیات روزگار و آفات سپهر دوار
~~ایمن نباید بود، و صیاد
# ~~آن را بفرمود تا برای صید بلبل دامی ساختند که اگر مرغ تیز پر هم در آن
~~در رود، به اشکال
# ~~پراشکال آن چون حلق ماهی بشست آویخته ماند و اگر باد صبا2 در مضایق
~~حلقهای آن3
# ~~گذر کند، بهسان توز کمان تن او خسته و پاره پاره شود.
# و اجبولة لوهبت الریح وسطها تقیل حتی لوتفزنا نسلاها
# و لم یغتمض فی ذکرها الطیر لیلة   ئلا یری فی النوم طیف خیالها
# و لم یختف العنقاء فی کن شاهق    من النبق إلا خشیة من حبالها
# و آن دام را نزدیک آن گل نصب کردند و طعمه برای بلبل در آن ساخته
~~گردانیدند، بلبل
# ~~چون بر عادت ایام گذشته به نزدیک آن نهال رسید، طعمهآ نزدیک آن مهیا و
~~آماده دید،
# ~~با خویش گفت: زهی سعادتی بزرگ که مرا روی داد و خهی در اقبال دولت که
~~بر من گشاد.
# ~~امروز باری روی5 محبوب خویش سیر خواهم دید و از ملاقات جانپرور او
~~ازدیاد نور چشم
# ~~و سرور جسم حاصل خواهم کرد و سبب طلب طعمه که بقای روح حیوانی و قوام
~~قوای
# ~~جسمانی بدان باز بسته است و باری تعالی هیچ کس را از حیوانات از این
~~استغنا نبخشیده،
# ~~مرا غیبت2 نخواهد شد. «الحمدالله الذی اطعمنی هذا ورزقنی من غیر حول
~~منی و لاقوة»2.
# المنة لله که مقصود برآمد وز باغ امیدم گل شادی به برآمد PageV01P083
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0084.png)

# ~~و در حال مانند پروانه سوی شمع مجلس اراء به جانب دانه شتافت و ندانست
~~که آن طعمه
# ~~را از عذاب الیم ساختهاند و زهر قاتل را در شکر طبرزد تعبیه کرده، بیت:
# فدفینه1 الصیاد قبدی مطعما والحتف فی ms060 اثناء ذاک المطعم
# ~~به مجرد آن که آن طائر میمون پای بر آن نهاد، حلقهآ دام در گردن او
~~افتاد، «اذا حان أجل
# ~~البعیر حام حول البیر»2، زمانهآ جفا پیشه رخسارهآ حال او بهناخن غدر
~~خسته و مجروح کرد و
# ~~چرخ آئینه پیکر صورت نامرغوب فراق بدو بنموده ، مسارح لذات را معطل و
~~مشارب راحات
# ~~را مکدر گردانید:
# زمانه خود جز این کاری نداند که اندوهی دهد جانی ستاند
# ~~بلبل از شعبدهآ بازی سپهر بیوفا و نیرنگ سازی فلک بی سروپا که محبت و
~~وفای او چون
# ~~گل یکروزه است و مجلس افروزی او مانند شمع یکشبه، در حالت خویش حیران
~~بماند و
# ~~هرچند برای خلاص گرد سر و پای حیله و4 تدبیر برآمد بههیچ سبیل سود
~~نداشت، و گفت5
# ~~شعر:
# ای فلک تا چند از این دستان و مکاری کنی
### | گر «یکی دم خوش نشیند»1 یار با یاری چه شد
# گر میان عاشق و معشوق کاری رفت رفت
### | نی تو معشوقی و نه عاشق تو را باری چه شد
# ~~و بدین بیت بر بخت برگشتهآ خویش با هزار شیون و زاری میگریست و می گفت:
# بهآب کوثر و زمزم سفید نتوان کرد  گلیم بخت کسی را که بافتند سیاه
# ~~اما گناه این بر که نهم و داد این از که خواهم، زیرا که طمع و حرص
~~بیاندازهآ من مرا در
# ~~دام بلا انداخته است و بی صبری و رکاکت رای من سر مرا پایمال حوادث و
~~دست خوش PageV01P084
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0085.png)

# ~~نوائب ساخته1 و روز روشن وصال را بهشب یلدای هجران بدل گردانیده و
~~خورشید قرب و
# ~~اجتماع را «تحتالارض بعد و افتراق» کرده، «ذلک بما قدمت یداک»2.
# و أنا الذی اجتلب المنیة طرفه  فمن المطالب والقتل القاتل
# ~~اگر بعد تفکر شافی و اندیشهٔ‌ صائب و استخارت به مشاورت اهل تجارت که
~~سالها در
# ~~بهار حوادث و وقایع سیاحی کرده و به لطایف الحیل به کرانهآ نجات رسیده
~~و بر ms061 بوالعجبیهای
# ~~روزگار غدار اطلاع تمام حاصل کرده و محبتهای عداوتامیز زمانه تعبد جانی
~~را به عین انتباه
# ~~و اعتبار دیدهاند، امور و مصالح خود را اساس نهادی، این چنین اقدامی
~~بیوجه هرگز اتفاق
# ~~نیفتادی و چنین خللی فاحش در کار من راه نیافتی، و داغ وخامت عاقبت بر
~~جبین روزگار من
# ~~ظاهر نشدی و حوادث و آفات مهلک شامل حال من نگشتی، بیت:
# عافیت آرزو کنم هیهات  این تمناست، یافتن دگرست
# ~~ما خاب من استخار و ما ندم من استشار:
# مشاور صدیقک فی الخفی المشکل  و اقبل نصیحة ناصح متفصل
# و الله قد أوصی بذاک نبیه فی قوله شاورهم و توکل
# مشورت رهبر صواب آمد در همه کار مشورت باید
# کار آن کس که مشورت نکند   نادره باشد ار صواب آید
# ~~و نیز ادای شکر نعم نامحصور باری تعالی بر من واجب است زیرا که نفس
~~هنوز باقی
# ~~است و گفتهاند: یک دم است و هزار امید، اگر «نعوذ بالله»8 عقاب جان
~~شکار9 خدنگ نوک
# ~~آرش کمانی طائر روح مرا در چنگ فنا آوردی و یا شکره10آ عمر شکار بهزخم
~~منقار الماس PageV01P085
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0086.png)

# ~~حدت آثار دمار از نهاد من برآوردی، چه توانستمی کرد و معونت و مظامرت
~~کدام کس مرا
# ~~نافع آمدی. نظم:
# بههرحال مر بنده را شکر به  که بسیار بد باشد از بد بتر
# و بعض الشهر أهون من بعض.
# چون نفس به سلامت است و ابواب کرم باری تعالی مفتوح، امید آن دارم که مرا
~~از گرداب
# ~~محنت بر ساحل کمال سلامت و عافیت اندازد و از این طوفان بی کران بلا در
~~سفینهآ جود عمیم
# ~~و لطف بیمنتها به جودی نجاح و خلاص رساند، مؤلف گوید4:
# هرچند گناه6 من ز حد بیرون است لیک از کرم خدای نومید نیم
# «إنهر علی کل شیء قدیر » و بالاجابة جدیر، و اما در این اندیشه متحیر و
~~در این فکرت
# ~~سراسیمه گشتهام که بیدیدار جمال محبوب که غایت ms062 مقصود و نهایت مطلوب و
~~حاصل
# ~~زندگانی و سرمایهآ عمر جاودانی من است، چگونه روزگار خواهم گذرانید و
~~با این چنین درد
# ~~فراق و کمال اشتیاق، عمر عزیز چه نوع بهسر خواهم برد، چه هیچ دردی
~~بهازای درد جدایی و
# ~~هیچ محنتی مقابل محنت تنهایی نیست، اما، بیت :
# گر بمانیم زنده بر دوزیم دامنی کز فراق چاک شدهست
# ور نمانیم عذر ما بپذیر ای بسا آبرو که خاک شدهست8
# بلبل هم در این تأمل و تفکر بود که صیاد بیداد کمر کین چست بسته و آستین
~~خشم
# ~~بر مالیده پیدا آمد، بلبل را دستگیر و اسیر دید و بهسان دام در محافظت
~~او همه تن چشم
# ~~گشته، از دام با صد هزار مذلت و خواری بیرون کشید و در قفسی10 تنگ که
~~از غایت ضیق دم PageV01P086
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0087.png)

# ~~و آه محبوس را در آن مجال1 گنجیدن نبودی و اطراف و اعضا از مساس جوانب
~~آن چون
# ~~سرمه از سنگ سوده گشتی، کرد و گفت شعر:
# دشوار بهدست آمدی ای جان عزیز دشوار بهدست آمده آسان نرود
# و بر حصول مقصود و برآمدن کام به مقتضی دالشکر قید النعم و مفتاح
~~الزیادة»1 جانب ادای
# ~~مراسم سپاس مرعی داشت و سجدهآ شکر با تضرع و ابتهال در حضرت ایزد
~~ذوالجلال بهاقامت
# ~~رسانید.
# فحمدا له ثم حمدا لهعلی ما هدانا لشکر النعم
# و شکر ا له ثم شکرا لهعلی ما کسانا رداءالکرم
# و با سرعت تمام در حضرت پادشاه آورد و پادشاه بفرمود تا صیاد را به خلعت
~~فاخر و
# ~~انعام وافر شرف اختصاص ارزانی داشتند و بهلباس موعود ملبوس گردانید و
~~فرمان داد تا بلبل
# ~~را هم در مجلس خاص نگاه دارند، بلبل چون در امید بسته دید زبان به نوحه
~~و شیون بگشاد و
# ~~گفت شعر*
# خبر من برسانید بهمرغان چمن  که هم آواز شما در قفسی افتادهست3
# و در بند تنگنای قفس از سوز فراق محبوب و فوات مطلوب گریه ms063 و زاری بی حد
~~کردی و
# ~~در آن زندان دیگر تنگتر از دل بخیلان چون دانهآ جلاجل و میخ مقراض، دل
~~از ادراک دولت
# ~~نجات بر گرفته و تن به بلای حبس جاودانی داده، یک دم از نوحه و فریاد
~~خالی نبودی و بهسان
# ~~مجنون در هوای لیلی جامهآ صبر را هزار چاک زدی و مانند گل دامن شکیبایی
~~را پاره پاره
# ~~گردانیدی و بهنواهای حزین که استماع آن چشمهآ خون از صخرهآ صما بگشاید
~~و دل سنگ
# ~~خارا را چون دل غنچه خون گرداند بر حال خویش بگریستی و در هر نفسی آهی
~~آتشین
# ~~از سینه برآوردی، که ذرهای از آن اگر در بحر محیط افتد حرارت آن برخلاف
~~طبیعت قطرات
# ~~آب را مزاج آتش دهد، و اگر شرری از آن بر کوه قاف برسد اجزای آن را
~~خاکستر گرداند و PageV01P087
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0088.png)

# ~~یک زمان زبان شیرین بیان او از یاد آن گل خالی نبودی و بدین بیت بر حال
~~تباه روزگار
# ~~ناسازگار خویش بنالیدی:
# بیداد فلک پردهآ رازم بدرید تیمار جهان امیدم از جان ببرید
# ای دل پس از این کنارهای گیر و برو کس کار مرا کنارهای نیست پدید
# ~~و با چشمی پرآب و جسمی بیتاب و دلی پرآتش و جانی در کشاکش، این رباعی
~~را ورد
# ~~زبان خویش ساختی، رباعی:
# از دیده همه گهر فشاندم بیتو جز نام تو بر زبان نراندم بیتو
# روزی که بینمت چه خواهم گفتن کاخر به چه عذر زنده ماندم بی تو
# ~~المؤلفه:
# منیت و لا منعت بالوصل ساعة    بعمرانها لوذقت من بعدها انعمضا
# ولو أرضیت بعد الأحبة مهجة   معیشتها یوما فانی لا ارضا
# ~~چون پادشاه قلق و اضطراب بلبل از حد بیرون دید و امارات بیقراری و بی
~~آرامی از روی
# ~~او تصفح کرد، یک روز قفس بلبل را پیش خود طلبید و با وی گفت، این چه
~~حالت است که
# ~~ما را از تو مشاهده میشود و این چه ms064 سیری است که از تو معاینه میافتد،
~~چون گردباد همه
# ~~وقت سرگردان و پریشان می باشی و بهسان سیماب همه گاه بی قراری را شعار
~~و دثار خود
# ~~ساختهای، امثال و اشباه تو بسیار در بند قفس هستند اما از هیچ یک این
~~ناشکیبایی و بیدلی
# ~~ندیدهام:
# ما بال عینک منها الماء ینسکب کأنه من کلی مفربة سرب5
# ~~بلبل با رخساری از خون دیده چون جدول تقویم و دلی بهسان مار2 کفیدهآ
~~میان به دو نیم،
# ~~جواب داد: PageV01P088
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0089.png)

# حال شبهای مرا همچو منی داند و بس
### | تو چه دانی که شب سوختگان چون گذرد
# مه فلیس الملام یشقی سقامی    فی الهوی بل به یرتد غرامی
# قد بیت الحلی غیر مبالی بجنون سلبن طیب المنامی
# اگر بدانم که به تقریر درد دل خویش با کسی جراحت باطن را التیامی حاصل
~~گردد و یا
# ~~جگر خون گشته و خوناب شده را اصلاحی و شفایی ظاهر شود، هم بهذکر این
~~معنی عزیمت
# ~~جازم پیوسته آید، اما در محلی که افشای راز و اظهار سرو ایضاح خبیه و
~~اجهاد خفیه حصول
# ~~غرض و نیل امل نگردد، به رعایت جانب آن نوع هیچ صاحب رای صائب و عقل
~~کامل
# ~~رخصت ندهد و در مذهب دانش هیچ گونه جایز نشمرند، و صاحب آن را بهقصور
~~فطنت و
# ~~فتور کیاست نسبت کنند و چون حافظ آب در غربال و گیرندهآ باد بهدام
~~باشد، که ابتدا عمل او
# ~~بهانتها نرسد و اغاز کار او را عاقبتی بخیر صورت نتوان بست. پادشاه
~~جواب داد که جهانیان را
# ~~بهسان افتاب روشن و مبرهن است و هیچ کس را مجال اشتباه و محل نزاع در
~~این نمانده که
# ~~نفس بشری بر جمهور مخلوقات و جملگی موجودات فضیلت و رجحان ثابت دارد در
~~عقدهٔ‌
# ~~هر کاری که ابواب تدبیر در گشادن آن بسته نماید انحلال آن جز به فکر
~~صائب بنی آدم تیسر
# ~~نپذیرد و هر امری مشکل که حصول ms065 آن در طی امکان درآید، جز بهسعی فجیح
~~آدمی آسان
# ~~نشود، شعر:
# چه چاره کان بنی آدم نداند  به جز مردن کز آن بیچاره ماند
# بلکه2 بعضی از خواص بشر که فیض فضل نامتناهی الهی شامل حال ایشان گشته
~~است
# ~~احیای اموات واعادت ارواح در عظام وفات نیز بهمدد عنایت ایزد قدیم «من
~~یحی آلعظم وهی
# ~~رمیم ی»» از ایشان مشاهده شده، اکنون از قصهآ حال خویش بازگو، تا بهقدر
~~قدرت بشری در
# ~~اتمام مرام تو کشیده آید، مگر عروس مراد از تتق غیب بهوجهی روی نماید،
~~و این کار بسته
# ~~که مانند رشتهآ تب5 گره در گره است، بگشاید و رنج و محنت گوناگون که با
~~دل سوختهآ تو PageV01P089
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0090.png)

# ~~هم وتاق گشته است از منزل سینه رخت بربندد و فرحت و مسرت جدا مانده با
~~جان ستم دیدهآ
# ~~تو ییوند وصال تازه کند و سیاهی سپاه محن که دارالملک بدن را بههذب و
~~تاراج چون قوم
# ~~عاد بر باد داده است، چون سایه از نور روی بههزیمت آرد:
# عسی الکرب الذی أمسیت فیه یکون ورائه فرج قریب
# بلبل زمانی سر بر زانوی فکرت نهاد و خون از چشمها روان شده، از دل پرآتش
~~آه سرد
# ~~برآورد و گفت:
# گفتی حکایت دل خود پیش من مگو ما را حکایتیست که گفتن نمیتوان
# اگرچه بهشرح و بیان مقصود عقل عاقبتاندیش رخصت نمیدهد اما چون مثال
# ~~واجب الامتثال یادشاه که اطاعت آن به حکم آیت کلام مجید ملکالملوک
~~تعالی و تقدس بر
# ~~همگنان واجب گشته است «أطیعوا آلله وأطیعوا آلرسول وأولی الأمر منکم»،
~~صادر شد عرض آن بر
# ~~من فرض است. اگر پادشاه زمانی بهباعثهٔ‌ محاسن اخلاق پادشاهانهآ و
~~داعیهآ شیم مرضیهٔ‌
# ~~خسروانه شرف استماع ارزانی دارد و لحظهای ضمیر حق پذیر را به اصغاء آن
~~بگمارد، بر رای
# ~~امل گشای یگان یگان باز نمایم و درج راز خویش به مفتاح صدق مقال چنانچه
~~گرد رمیت و
# ~~شبهت بر دامن ms066 آن ننشیند، بگشایم. پادشاه تازگی فراوان نمود و ملتمس
~~بلبل را به عز اجابت
# ~~مقرون گردانید و چون گردش چرخ یوسف زرین کسوت خورشید را در چاه مغرب
~~فروبرد و
# ~~دم کذب شفق را بر دامن افق مالید، روی زمین چون حال زلیخا تیره و سیاه
~~گشت و نجوم بر
# ~~سطح سپهر بهسان قطرات عبرات بر چهرهآ یعقوب پیدا امد و بنات مهین بر
~~تخت سپهر برای
# ~~جلوه، پرده از رخسار برافکندند و عرایس روشن روی سیارات بر طرهٔ‌ بام
~~فلک غمزه زن
# ~~گشتند، یادشاه مجلس را از اغیار خالی کرد و بفرمود تا هرچه دارد
~~صوفیانه در میان آرد و
# ~~دقیقهای در ادای آن فرو نگذارد، بلبل داستان گرفتاری2 و قصهآ سرگذشت بر
~~این جمله
# ~~بهمؤقف عرض رسانید: PageV01P090
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0091.png)

# ~~حکایت1
# ~~گفت: پسر وزیر پادشاه رومم، چون مسند وزارت آن مملکت بهذات آصف صفات
~~پدر من
# ~~زیب و بها گرفت و قلم حکم و امضاء او در اطراف ممالک معنای تمام یافت و
~~به مظاهرت
# ~~خرد نواصی جمهور مصالح مملکت را مالک و به معاونت2 عقل بر ضبط امور کلی
~~و جزوی
# ~~سلطنت قادر شد و ضمیر حق پذیرش را که جز کسوت صواب نیوشیدی و خاطر
~~منیرش را
# ~~که جز جام سداد ننوشیدی از جانب تمهید قواعد و تشیید مبانی آن شغل معظم
~~فراغ هرچه
# ~~تمامتر پیدا آمد، مرا چون به استحقاق تقلد تمشیت اعمال آراسته دیده
~~موضع بذل تربیت و
# ~~اصطناع و مکان صرف الطاف اشفاق شناخت و برای ترتیب امور و اتمام مهمات
~~به بعضی
# ~~عرصات فرستاد و در آن وقت درخت جوانی تازه و رونق شباب بیاندازه و شجر
~~دولت نهال
# ~~و قمر قدرت هلال بود، للمؤلف:
# طوبی لأیام الشباب فانها  إن عدن نفدیهن بالأعمار
# جاءت مودعة فاودعت الحشا نارا و ولت کالجبال الساری
# ازدث به أیام الربیع وقد غدا    متضوعا بلطائف الأزهار
# کانت یستامرنا بهن جرائد   خالآن تذکر هن کالأشجار
# چون آنجا رسیدم، مرا ms067 چنان روشن شد که در فلان محلت خانهآ زاهدی است و او
~~را
# ~~دختری است چون حور خلد برین به کمال حسن و زیبایی آراسته و بهناز و
~~کرشمهآ دلربا چون
# ~~جان در دلها عزیز شده، خورشید نور و ضیا از ماه رخسار او اقتباس می
~~نماید و این ترانهآ
# ~~بدیع در وصف جمال او درست میآید:
# گر حسن تو بر فلک زند خرگاهی  از هر فلکی جدا بتابد ماهی
# ور لطف تو در زمین بیابد راهیصد یوسف سر برآرد از هر چاهی
# و باد صبا از شکنهای زلف دلآویزش مشک بهخروارها2 بربندد و مشاطهآ بهار
~~برای تزیین
# ~~رخسار عروسان چمن نمونهای از باغ عارض7 گلگون او برد، صفای تن نازنین
~~او بدان حد که PageV01P091
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0092.png)

# ~~راز سینهاش چون باده از جام بلورین در نظر نظارگیان روشن نموده و طراوت
~~گل عارض
# ~~بدان اندازه که گلبرگ طری از حیای آن رخ در نقاب اوراق نهان کرده، اگر
~~آفتاب در ظلمات
# ~~زلف شب رنگش مختفی شود تا صبح روز نشور نشان او در نتوان یافت و اگر
~~عکس چهرهآ
# ~~روز پیکرش در چشم اکمه افتد جرم سیاه را مانند خورشید در روز روشن واضح
~~و رایح تواند
# ~~دید، ناخن هلال مثالش که همیشه از خضاب خون عاشقان چون ماه نو در شفق
~~مینماید و
# ~~در جستن جانها انگشت نما شده، ساعد سیمینش به لطافت و زیبایی در بردن
~~دلهای اهل
# ~~صلاح که جهان فریبنده را یشت پای زده و دست از اتباع هوا و هوس
~~کشیدهاند، ید بیضا
# ~~نموده، چشم مست کارش بهتیر غمزه دلهای زاهدان صد ساله را چون سینه رخنه
~~رخنه کرده،
# ~~لب شکربارش کام وهم و خیال را از یاد خود چون نبات خوزی و شکر مصری
~~حلاوت
# ~~هرچه تمامتر بخشیده. للمؤلف:
# تناهی سیکون الحسن فی حرکاتها  فلیس لرابی وجهها لریمت عذر
# ابروی کمان مثالش ییوسته خدنگ جفا بر جان عاشقان گشاده، سرو سهی از خجلت
~~بالای ms068
# ~~بلاانگیزش پای در گل مانده، کبک دری از غیرت رفتار عقل فریبش راه صحرا
~~و کوهسار
# ~~گرفته، دهان تنگش چون نقطهٔ‌ موهوم نایدید، میان باریکش جز به چشم تصور
~~نتوان دید،
# ~~خالش چون نقطهآ غالیه بر ورق گل و دانهآ مشک بر طبق خورشید مینمود، تو
~~گفتی آینهآ چینی
# ~~است زدوده که ذرهٔ‌ زنگ بر سطح آن مانده است و یا برای دفع آسیب چشم
~~زخم حبهای
# ~~از سپند بر آتش سوخته، شعر3:
# شب افروزی چو مهتاب جوانی سیه چشمی چو اب زندگانی
# فسون گر کرده بر خود چشم خود را زبان بسته بهافسون چشم بد را
# نمک داده لبش در خنده پیوست نمک شیرین نباشد آن او هست PageV01P092
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0093.png)

# ز رشک نرگس مستش خروشان به بازار ارم ریحان فروشان
# و یکفیک لولم تطلع الشمس وجهها ویغنیک عن وردالربیع ابتساعها
# کأن قضیب البان حرکه الصبا   إذا اهتز من نشوالشمول قوامها
# ~~به حکم آن که الشباب شعبة من الجنون، خیال لقای او در سر من افتاد و
~~تأثر شوق عنان
# ~~شکیبایی از دست خرد بربود و جاذب عشق صبر و هوش را از منزل سینه موی
~~کشان بیرون برد.
# میروم سر زده هر سوی ز سودای تو لیک
### | باز گیسوی توام موی کشان میآرد
# ~~وهم بهشنیدن خبر حسن تو به مسکنش زمام عقل از دست داده:
# «والأذن تعشق قبل العین أحیانا»2
# ~~و در این تمنا دل چون کان گوهر خراب شد و تن بهسان شمع ارباب دانش در
~~گداز آمد،
# ~~و هر روز که شاهد روشن روی آفتاب سر از گریبان صبح برآوردی در جست و
~~جوی آن
# ~~ماهروی بر مرکب شوق سوار پیاده در کوی آن زاهد برفتمی، و هر شام که دست
~~تقدیر
# ~~مصابیح نورگستر انجم در این نه طاق گردان برافروختی و طویلههای درر شب
~~افروز کواکب
# ~~بر گوش و گردن افلاک بستی با دیدهآ خونبار در محلهآ آن ماه ستاره
~~شمردمی و گفتمی، شعر:
# ~~خداوندا شبم ms069 را روز گردان   چو روزم بر جهان فیروز گردان
# ~~شبی دارم سیاه از صبح امید در این شب روسفیدم کن چو خورشید
# ~~تویی یاری رس فریاد هر کس به فریاد من فریاد خوان، رس
# ~~تا بعد امتداد روزگار و تعاقب لیل و نهار صبح امید در تنسم و غنچه دولت
~~در تبسم آمد و
# ~~نیر اقبال در بیتالشرف رسید و گوش جان از هاتف غیب ندای بشارت «انا
~~رآدوه الیک»5 شنید
# ~~و مرا با آن سرو جویبار جوانی و نهایت آرزوی انسی و جانی نعمت دیدار بی
~~مزاحمت اغیار
# ~~حاصل شد، و اساس عهد و پیمان استحکامی هرچه تمامتر پذیرفت و برای
~~معاشرت و مغالطت PageV01P093
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0094.png)

# ~~معاشرت و مغالطت مکانی منزه و مقامی دلکش معین گشت و یک چند به رغم
~~حاسد بدبین
# ~~کاس خرمی بر روی یکدیگر مینوشیدیم و حلل طیب عیش و شادمانی میپوشیدیم،
~~گاه او
# ~~منزل تاریک مرا از عکس عارض ماه پیکر خویش روشن گردانیدی و گاه من در
~~خانهٔ‌ بهشت
# ~~آسای او بهدیده و سیر مانند صبا مسارعت نمودمی، ناگاه چرخ چنبری تیر
~~عذر از کمان
# ~~بی وفایی بگشاد و خنجر کین از نیام برکشیده و بر گردن ایام سر در
~~بگذارد و خاک مشقت در
# ~~چشم طرب انداخت و زاهد را از این حال خبر رسانیدند. زاهد بهاستماع این
~~خبر سراسیمه و
# ~~مدهوش گشت و آتش حمیت و غیرت در درون سینهآ او زبانه زدن گرفت و انقسام
~~خاطر از
# ~~لذت عبادت و تقوایش3 محروم گردانید، لیلا و نهارا برای دفع این وصمت و
~~رفع این عیب
# ~~با شکستگی تمام سجدهای برای2 نیاز حصول حاجت و دریافت غرض در حضرت باری
# ~~تعالی بهجای آوردی، مدتی دامن مقصود بهدست ارادت نیامد و کدورت عیش و
~~خوف طعن
# ~~تضاعف پذیرفتن گرفت، تا در شبی از شبها ابواب سماوات مفتوح بود و اوقات
~~مرجوه
# ~~معلوم، در مقام خلوت برای حصول آبروی خویش بهسجده چون آبروی بر ms070 خاک
~~نهاد و سرو
# ~~مثال بر پای نیاز قیام نمود و چنارآسا دست به دعا برداشت و از حضرت با
~~جلالت مقدسه باری
# ~~عز اسمه تبدیا صورت ما التماس نمود، تیر دعای سحری که از هفت جوشن فلک
~~روشن
# ~~گذرد بهنشانهآ اجابت رسید و سجدهآ او چون سجدهآ آدم و توبهآ داؤد2 شرف
~~قبول یافت، و باری
# ~~تعالی گوهر مطلوب در دامن او نهاد و طریق فراغ خاطر و اطمینان دل بر وی
~~بگشاد و مرا
# ~~بهصورت بلبل و دختر زاهد مستجابالدعوة را بهشکل نهال گردانید، و از
~~آسیب تندباد
# ~~قهرالهی شکوفهٔ‌ بساتین انس و سلوت بر زمین ریخت و شاخ میوهٔ‌ طرب و
~~مسرت به کلی
# ~~بشکست، و آیت مسخ نظیر روزگار ما گشت و مدتی است که بهسبب تبدیل9 پیکر
~~و تغییر PageV01P094
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0095.png)

# ~~صورت انسانیت، من سیاه رو چون بنفشه لباس سوگ در برکشیده میباشم و دختر
~~زاهد
# ~~هر صبح مانند سمن جامه بر تن خویش چاک میزند و بر بستر خاک بی سکون و
~~قرار، ایام
# ~~عمر بهسر میبرد و لاله کردار با دلی سوخته رخساره را دم بهدم بهخوناب
~~دیدهها میشوید و
# ~~بهسان نیلوفر همه وقت در آب چشمها غرق میباشد، اگرچه این چنین کوه بلا
~~بر دل بیمار
# ~~من نشسته است و تن در پس قاف محنت و زحمت تنهایی سیمرغ اسا اسیر و
~~مهجور ماند،
# ~~بههیچ وجه گرانی در دل مجروح من راه نیافته و ذرهای از محبت او کم
~~نکرده و حمام آسا
# ~~طوق عشق روزافزون از جید وجود خود نکشیده و خود را سگکوی و سبیل روی او
# ~~ساخته، هم در روز بهسان سایه با درخت ملازم او میباشم و هم در شب از
~~درد عشق او عبهر
# ~~مثال چشم بر هم نمیزنم و همه گاه در فضای محبت و ولای او پر و بال می
~~گشایم و همه
# ~~وقت در هوای او میپرم و عندلیب مثال جز داستان دوستی او ms071 نمی سرایم و بر
~~صفت طوطی
# ~~جز به حدیث شوق او زبان نمی گشایم و اگر صد هزار سال بی انقطاع نفس از
~~حال تباه و ذکر
# ~~استیلا و غلبهٔ‌ سپاه نحول2 و ذبول عشق بر هفت کشور اعضا شرح دهم، از
~~هزار یکی و از
# ~~بسیار اندکی نگفته باشم، و آخرالامر به وصمت تقصیر و سمت قصور موصوف و
~~موسوم گردم،
# ~~بیت
# أوجزت ذکری و فی الایجاز جائرة وللکرام من التطویل تصدیع
# اکنون عنان کار پریشان بهدست عنایت کارسازی2 تو سپردم و چشم رجا از همه
~~بربستم و
# ~~بهسوی تو گشادم و بهامید وصول غرض بهسان تیر همه راستی ورزیدم و مانند
~~هدف پردهآ
# ~~خویش بدریدم، چنانچه محاسن اخلاق غریزی و دواعی اشفاق جبلی تو اقتضا
~~فرماید مرا
# ~~به عین عاطفت منظور و ملحوظ گردان و دامن عفو بر انبساط و جسارت من
~~بپوشان و از این
# ~~سرای3 پرظلمت سودا و حیرت که دلیل عقل من در آن بیصواب گم کرده است، به
~~راهبری
# ~~ضمیر روشن خویش بهشاهراه نجات رسان و بهسان صبح عالم افروز نظری در کار
~~من کن، تا
# ~~پلاس مظلم از تن بیرون کشم و چون بخت و دولت مرا بهخویش راه ده تا بر
~~جملگی مقاصد PageV01P095
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0096.png)

# ~~و مآرب دسترس یابم. نور خورشید از آن است که از سر مهر تاریک حالان را
~~زیور1 نور
# ~~پوشاند و سرافرازی و غنای ابر از آن که گیاه ضعیف و درخت قوی را بر یک
~~آب پرورش دهد
# ~~و امروز بحمدالله محراب دعای طالبان آمال و کعبهآ اقبال جویندگان
~~انتظام احوال جز این درگاه
# ~~عالم پناه نیست و کار قدرت و مکنت و عزت و حشمت چنان بالا گرفته که بر
~~این آستان
# ~~سعادت آشیان و حضرت جنت حضرت تهمتن کشور پنجم به سلاحداری جوزا مثال
~~کمر
# ~~بر میان دارد و خورشید به غاشیه کشی مفاخرت مینماید و ماه بهبریدی
~~مباهات میکند و
# ~~کیوان به پاسبانی مینازد ms072 و عطارد کمینه قلم زنی از منشیان آن جناب
~~همایون است و زهره
# ~~کمینه رامشگری از نواسرایان آن بارگاه میمون و برجیس تعلیق دار دیوان
~~حکام و افلاک مطیع
# ~~و منقاد احکام، و اگرچه مثل این کلمات درخور مجلس با جلالت سلطانی
~~نتواند بود و اهل
# ~~کیاست این نوع را از خرد و حصافت بعید شمرند و از عیوب بزرگ گیرند اما،
~~مصرع:
# از بزرگان عفو باشد وز فرودستان گناه
# پادشاه گفت بعد2 استماع این خبر برمن واجب شد که در انجام مرام سعی توع2
~~نجیح
# ~~پیوسته اید و بهقدر طاقت و بهحسب مقدرت در آن کوشیده شود که یا به
~~تأثیر دعوات که
# ~~اثرات آن8 بهآیات مشهوره و احادیث مأثوره به تحقیق انجامیده است و یا
~~به خواص اشیا که
# ~~حققت حقت آن نیز به تجارب مقرون گشته، غبار تغییر از دامن وجود تو دور
~~شود و خارخار
# ~~تبدیل حال از دل21 گل هم به کلی برخیزد و چنانچه پیش از این مجله «لقد
~~خلقنا آلإنسین فی أحسن
# ~~تقویم »7 آراسته بودند باز دست عنایت و قدرت ایزدی تاج خلقت8 سابقه بر
~~فرق شما نهد و
# ~~دواج «إن مع العسریسرا یم» در بر شما بپوشاند. باز بلبل گفت : پدر من
~~وزیر پادشاهی بود که
# ~~نقش محبت بهمسافران جهان دیده و سیاحان عالم گشته چون نقش نگین بر دل
~~خویش PageV01P096
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0097.png)

# ~~نگاشته و همه وقت مستطلع جزء وصول این طائفه بودی، و به استماع اخبار
~~عجیب و حکایات
# ~~غریب این زمره بهغایت مبتهج و مسرور گشتی، روزی از سیاح حل غرایبی که
~~به معاینه و
# ~~مشاهده مقرون شده است و به حکمالعین صادقه از تهمت «و السمع کذاب»)1
~~محروس مانده،
# ~~تفتیش میکرد. سیاح گفت که از عجایبی که مرا در قطع مراحل و طوف بلاد و
~~اعصار در نظر
# ~~آمده است و بهامتحان و تجربت محل وثوق و اعتماد شده و سزاوار ایراد
~~مجالس ارباب
# ~~حشمت و مکنت گشته، ms073 یکی ان است که در خزانهٔ‌ پادشاه ممالک عجم خاتمی
~~است از یاقوت
# ~~سرخ که از لمعات2 آن شب یلدا3 چون روز روشن شود5 و اگر حمرت آن بر سمن
~~سفید سایه
# ~~اندازد بهسان گل سوری قبای لعل در بر او بپوشاند و در آن دعای مأثور5
~~نقش کردهاند و آن را
# ~~خواص بسیار، می گویند یکی از آن این است که بر روی ممسوخ که مالند
~~بهصورت اصلی باز
# ~~گردد و آیت مسخ در شان2 او مسخ شود، اگر بهدستیاری پادشاه جم تمکین که
~~دست نشینان
# ~~ممالک بحر و بر برای احراز" مفاخرت و اذخار مباهات دامن مثال سر بر پای
~~او می نهند و
# ~~بختیاران و تاجداران هفت کشور نگین صفت در پیش بساط جلال او کمر عبودیت
~~بر میان
# ~~می بندند بهدست آید، باشد که زمرد آسا چشم افعی بدبین محنت و اندوه را
~~کور کند، و دل
# ~~خون گشته روز جدایی و سوخته آتش تنهایی را یاقوت کردار از تأثیر آتش غم
~~امن و فراغ
# ~~به کمال حاصل آید و از این کورهٔ‌ نواتب چون پیکر خنجر یمانی از سواد
~~زنگ و رخسار بدر
# ~~منیر از ظلمت خسوف و در یتیم از زندان تاریک صدف و جرم یاقوت از تنگنای
~~معدن بیرون
# ~~آیم، و بهیمن برکت این دعای بزرگوار که خلایق جهان از برای حرز تن و
~~جان خویش آن را
# ~~تعویذ سازند و از سیاهی دیده بر بیاض چشم سواد کنند، غرهآ شادی روی
~~نماید و طرهآ مراد
# ~~بهدست آید و میان اغیار ناسازگار مانند یاقوت سرخ روی مانم و بهسان
~~مروارید آب روی
# ~~پیکران مرا حاصل شود. پادشاه خازن خود را بفرمود تا در خزائن تفحص آن
~~انگشتری1 بکند، PageV01P097
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0098.png)

# ~~خازن بعد تفحص آن انگشتری1 را برون آورده بر پادشاه برد. پادشاه به
~~احضار حکما و عقلا که
# ~~در معرفت خواص موجودات دستی تمام داشتند و عین عقل غریزی را مکحل
~~الجواهر وفور ms074
# ~~تجارب که «التجارب لقاح العقول»، مکتحل گردانیده بودند.
# آلم تر ان العقل زین لأهله ولکن تمام العقل طول التجارب
# و هیچ کس در آن ایام در ادراک حقائق اشیا خاتم آسا مختصر ایشان برسیدی، و
# ~~به معرفت دقائق تنجیم از اختر شناسان کامل هلال آسا انگشت نما شده و در
~~ادراک عوارض
# ~~تقویم بر حکمای عالم فلک مثال بر سر آمده، و بهمدد تلقین عقل1 بر کیفیت
~~بر جزوی از
# ~~اجزای سپهر واقف گشته و بهخطوات2 اقدام مسافر و هم کمیت طول و عرض عالم
~~علوی و
# ~~سفلی چون «تعدیة أصابع ید علم الیقین» دانسته و در تحقیق ابعاد و سطوح
~~اجرام هیچ دقیقهآ
# ~~مهمل و ثانیهٔ‌ نامرعی نگذاشته و در ارتفاع درجات به کشف غرایب حکمت
~~مهندسان ربع
# ~~مسکون را توازی و محاذات و مقابله و مساوات ایشان ممکن نگشته و به
~~انحطاط منازل
# ~~خویش اعتراف نموده و فلک مثال منطقه امتثال ایشان بر میان جان بسته، نه
~~سیر سیارات انجم
# ~~پی راهبری، ضمیر منیر ایشان و نه حرکات و دوائر افلاک پی تلقین مهندس
~~تدبیر ایشان،
# ~~هم جان بطلیموس در دقت نظر آن فرقه متحیر و هم روان جالینوس در حدت
~~خاطر آن زمره
# ~~متفک ندالم نه آثار قرانات سعد و نحس و بی اقتضای رای مشکل گشای ایشان
~~و نه رجوع
# ~~استقامت12 اختران بی ارادت خاطر حکمت زای ایشان، جاسوس خرد هر یک از
~~اسرار مدبران
# ~~آسمان اعلام کرده و منهی فکر هر یک از رموز و اشارت ساکنان گردون خبر
~~داده، خسرو PageV01P098
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0099.png)

# ~~سیارگان برای اقتباس انوار پیش ضمیر ایشان چون سایه روی بر خاک نهاده و
~~مهندس روشن
# ~~طبع گردون برای استفادت علوم جبهه بر آستان ایشان گذاشته و کار گزار
~~دانش شعار دیوان
# ~~ایوان ششم رقم تلمیذ ایشان بر صحیفهآ قلب نگاشته، نه عسس ماه را بی
~~پرتو شاعل آرای آن
# ~~طبقه در ظلمت لیالی طوف سپهر دست داده و نه نجوم رجوم ms075 را بی تلقین و
~~تعلیم آن گروه دفع
# ~~سپاه شیاطین ممکن گشته، فرمان داد تا جمله در بارگاه آن صاحب تاج و
~~خاتم و وارث ملک
# ~~سلیمان و جم حاضر شدند. پادشاه چون نگین1 انگشتری بر تخت زرین نشسته
~~بار داده فرمود
# ~~که هر که را چون صدف از گوهر معنی خاطر و طبع بحر فیض مشحون است بر
~~مثال گوهر
# ~~در صدف در مجلس پادشاه مقیم باشد، و هر که مانند حلقهآ انگشترین از
~~جمال دانش دلش
# ~~تهی است بهسان حلقه بر در ایستد، و در صف دست نشینان مجلس بلاغت خاتم
~~آسا
# ~~زبردستی نجوید. از حاضران بزم انس5 پادشاه طایفهای که خود را بهزیور
~~این معنی متحلی
# ~~نمیدیدند، انگشترین صفت بعد احراز شرف دست بوس بهپای ادب بیرون
~~میآمدند، چون
# ~~گلشن مجلس شهریار از خارخار زحمت اغیار محروس گشت، حکمای الماس طبع
~~گوهر
# ~~خاصیت آن انگشترین از درج ضمیر در دامن مقصود پادشاه فشاندند و روایات
~~صحیح اسنادا
# ~~بعد اسناد عن اسناد بعد اسناد بهسمع همایون او فرو خواندند، پادشاه
~~فرمان داد تا قول را
# ~~با فعل مقرون گردانند و ناصیهآ مبین گفتار یقین خود را از داغ «لم
~~تقولون ما لا تفعلون ؟
# ~~مصون دارند.
# حکما بعد تقدیم مراسم دعا در حضرت بخشندهٔ‌ بی حلت اسطرلاب را که پیکرش
~~آینهآ
# ~~روی احکام یقین و عنکبوتش یار غار دقایق حکمت و قواطع براهین بود، برای
~~اظهار ید بیضا
# ~~موسی آسا چون دست از آستین بیرون کشیدند، و طالع وقتی که اثر خاصیت آن
~~در آن متحقق
# ~~بود بگرفتند و دعایی که در نگین آن انگشترین نوشته بود1 به حضرت
~~ذوالجلال با تضرع و
# ~~ابتهال برخواندند و بر روی بلبل و گل دمیدند و نگین را بهتن ایشان
~~مالیدند. چون ابواب
# ~~استجابت مفتوح بود هاتف غیب ندای روح افزای «فاستجبنا لهر ونجینه من
~~الغم وکذ لکک نجی PageV01P099
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0100.png)

# ~~المؤمنین2»1 به گوش ایشان فرو خواندند، و بشارت «أجیب دعوة آلداع ms076 اذا
~~دعان» زبان برگشاد
# ~~بلبل و گل لباس صورت اصلی پوشیدند و طراوت و ظرافت شکل قدیم باز
~~یافتند، شعر:
# چه خوش باشد که بعد از انتظاری بهامیدی رسد امیدواری
# بلبل باز بهصورت پسر وزیر و گل بهشکل دختر زاهد شد، پادشاه از هبوب نسیم
~~دو
# ~~فرحت، یکی اثبات حقوق در ذمت آن چنان دو عنصر لطیف و دیگر ظهور خاصیت
~~آن خاتم
# ~~که سالها باز در حقهآ نسیان بسته مانده بود چون گل می خندید و بهسان
~~غنچه هنگام صبحگاه
# ~~در خویش نمی گنجید و می گفت: «اخمد لله آلذی هدنبا لهذا وما کبا لبتدی
~~کولا أن هدنبا الله)3
# ~~پسر وزیر و دختر زاهد تیغ زبان را بهزواهر جواهر سپاس نعمت و شکر مبرت
~~پادشاه، مزین و
# ~~محلی گردانیدند و برای ادای مدح و ثنای او خاتم کردار همه تن دهن گشتند
~~و مانند سوسن
# ~~صد زبان شدند.
# پادشاه وزیرزاده را بفرمود تا طوق ایجاب قرابتی دختر زاهد در جید وجود
~~خود کند و
# ~~رعایت مضمون: «النکاح من سنتی فمن رغب عن سنتی فلیس منی»5 سبب حصول
~~سعادات دو
# ~~جهانی داند، وزیرزاده و دختر زاهد حکم فرمان پادشاه را بهدیدهآ امتثال
~~تلقی نمودند و نگین
# ~~جان را بهنقش نگین «سمعنا وأطعنا»1 زیب و زینت هرچه کاملتر ارزانی
~~داشتند و هر دو
# ~~به یکدل این بیت را ورد زبان خویش ساختند، شعر:
# کل الوری بجمیل شکرک ناطق حتی یکادت منطق الأحجار
# ز بهر مدحت تو زین سپس بهروی زمین زبان طوطی بیرون دهد بهجای گیاه
# و چون چشمهٔ‌ زرین آفتاب مانند چشمهآ آب حیوان پردهٔ‌ ظلمات بر روی کشید
~~و آینهآ
# ~~معقول خورشید در غلاف مغرب مستور شد و خسرو انجم سپاه ماه کلاه زرین بر
~~سر نهاده و PageV01P100
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0101.png)

# ~~بر سریر زمردین سپهر باد داد. پادشاه بفرمود تا اسباب ضیافت برای ترتیب
~~زفاف و نظم عقد
# ~~عقد آن دو گوهر شبچراغ جمع کردند و مجلس شادمانی را زیب ms077 و آرایش هرچه
~~لایقتر و
# ~~ترتیبی و تزیینی هرچه درخور ارزانی داشتند و آن شب را با فروختن مشاعل
~~و مصابیح مهر
# ~~انوار چون روز روشن گردانیدند و مغنیان خوش الحان اواز رود و سرود بر
~~چرخ چنبری
# ~~رسانیدند، چنانچه از سماع نوای روح افزای ایشان زهره بر بام آسمان در
~~چرخ آمد و چرخ
# ~~از غایت حیرت نظارهٔ‌ آن مجلس زمین کردار پای بر جای ماند، نسیم عطر
~~مشام جان روحانیان
# ~~افلاک را معطر می گردانید و بخار بخور عبیر و عنبر و بوی خوش عود قماری
~~و مشک اذفر
# ~~حلهآ حات جاوید در تن جان بر باد دادگان اسیران خاک می یوشانید، چنگ
~~پرزی از گیسوهای
# ~~کشان چون رستم زال کمنداندازیها مینمود و زخمه در اثنای مثالی و مثالث
~~بهسان گدا
# ~~غازیان رسن بازیها میکرد:
# و ناطق ببیان لا لسان له کانه میت فی کف تحببه
# مازال ینطقه طورا و یسکنه  وعلة النطق فی أطراف منشه
# و چنگی شیرین دست بهادای ترانههایی که در پردهآ راس و دماغ سود از دکان
~~غم عمر
# ~~کاه قوت مستقیم و صلاحیت مزاج ظاهر می کرد و به نواهای راحت افزای شباب
~~پیران صد
# ~~ساله را که چون چنگ شکسته معطل و بیکار مانده بودند و لباس جوانی ایشان
~~تارتار شده بود،
# ~~رونق ایام صبحی می بخشید، بیت:
# از او خوشگوتری در لحن و آواز  ندید این چنگ پشت ارغنون ساز
# و به حرارت عشاق گرمی مجلس را یکی بههزار میکرد و آتش شوق در دل عشاق
# ~~می افروخت و از کمین چنگ کمان پیکر بنواخت، تیری با خرز تیر جگردوز بر
~~دل و جان
# ~~مدهوش میزد و به ترکیب لطیف بسیط عراق دجلهآ بغداد از چشمهای مستمعان
~~روان
# ~~می گردانید. ههر که یک بانگ صفاهان از نای گلوی او در گوش می کرد، می
~~خواست تا خاک
# ~~پای او را چون سرمهآ صفاهان در چشم کشد و هر که یک زخمهٔ‌ ms078 نهاوند از او
~~به گوش هوش
# ~~می شنید، از غایت مدهوشی شهرهآ شهری و رسوای عالمی می گشت، راه روان
~~حجازش راه
# ~~روان بیابان عشق میزد و بگرفت بوسلیک از دیدههای گران جانان سنگدل
~~چشمههای خون PageV01P101
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0102.png)

# ~~می گشاد و به لطائف رهاوی عقل فریب صبح خیزان1 عالم عزلت را از راه
~~میبرد و بهزیر و بم
# ~~مخالفت2 فرحتانگیز میان طبایع اضداد موافقت ارواح با اجساد پیدا می
~~آورد:
# غذت فلم تبق فی جارحة الا تمیت آنها أذن
# گردون هزار دیده به یک گوش میبداد در خرمی ز لذت چنگ و سماع او
# و دختر زاهد را بر تخت عزت بردند و تتق از روی ماه تابان او بگشادند و
~~پیش پسر وزیر
# ~~با مناسبتی هرچه تمامتر جلوه دادند، حاضران مجلس گوهر دل را بهوجه هدیه
~~بر وی نثار
# ~~میکردند و جان شیرین را مانند شکر برگ در پای آن شیرین وقت و لیلی
~~روزگار که به حسن
# ~~سرآمدهآ خوبان خلخ و تاتار بود در آن3 شب تار میافشاندند.
# چون مجلس پرنور و بزم سرور بهرغم حاسدان بدبین به نیکوترین حال به آخر
~~رسید هر
# ~~کس از ارباب ضیافت بهسوی خانه خویش بازگشت و به حکم فرمان پادشاه پسر
~~وزیر و دختر
# ~~زاهد را در قصری که برای سکون و آرام ایشان معین گشته بود با احترام و
~~احتشام تمام بردند
# ~~و آن زهره و مشتری5 را در آن برج شرف قران دادند:
# چه خوش ساعتی کز بر کام دل نشینند با هم دو آرام دل
# گاه دختر زاهد به صد ناز قلم آسا بر دست وزیرزاده بوسه میداد و گاه
~~وزیرزاده با هزار
# ~~نیاز مانند خلخال در پای نازکش می افتاد، گاه چون گریبان دست در گردن
~~یکدیگر می کردند و
# ~~گاه چون دامن2 سر بر پای یکدیگر مینهادند. گاه سپاه مور در گرد تنگ شکر
~~مصری
# ~~صف می کشید، گاه شاخ ناز با باد در قامت سرو ms079 سهی میپیچید، همای همایون
~~بخت در هوای
# ~~کامرانی طائر و ساغر مالامال طرب و شادمانی در بزم زندگانی دایر، چشمها
~~از عکس
# ~~گل رخسار یکدیگر لاله سان شده و دهان از یاد نام یکدیگر چشمهٔ‌ حیوان
~~گشته، یکی در
# ~~نظارهآ طلعت ماه تابان از دست رفته، دیگری از ملاحظهٔ‌ عارض خورشید
~~درخشان مست مانده،
# ~~شعر: PageV01P102
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0103.png)

# بخفتند بر روی دیبا دو نغزدر آغوش هم چون دو بادام مغز
# چه خوشتر از آن در سرای سپهر  که گیری در آغوش ماهی به مهر
# خوش آن روز و فرخنده آن روزگارکه یابند کام دل از هم دو یار
# روز دیگر پادشاه پسر وزیر را استدعا کرد و در سلک ندمای خاص منسلک
~~گردانید و
# ~~بهامید دیگر عواطف فراوان و نعم بی کران استظهار داد، وزیرزادهآ خود را
~~نقش شادروان قصر
# ~~دولت پادشاه ساخت و روز و شب به ملازمت خدمت قیام می نمود و هر زمان در
~~وظایف
# ~~مواظبت عبودیت میافزود و بهزبان اعتذار دو بیت انشاد می کرد.
# صد هزاران شاعر و مداح زیبد پیش تو
### | از عجم چون انوری واز عرب چون بونواس
# تو به مداحی مرا از دیگران بگزیدهای
### | ورنه استحقاق آنم نیست از روی قیاس
# و می گفت، اگرچه استحقاق آن ندارم که در مجلس خاص از جملهآ ندیمان حضرت
~~توانم
# ~~بود اما اتفاق جزم کردهام که بر آستان دولت در زمرهآ دیگر بندگان که
~~ملازم و مقیمان درگاهاند،
# ~~منسلک باشم و عمر عزیز در کنار جناب سپهرماب و سدهآ منیع که منبع مجد و
~~متبع کرام
# ~~است، صرف کنم. مؤلف گوید1:
# همانست حاصل عمرم که بر درت گذرد که دور از در تو عمر خود نیاید کار
# هر وقت که پادشاه را از پرداخت مصالح ملکی فراغ خاطر حاصل آمدی و به مجلس
# ~~خاص شتافتی، وزیرزاده حکایتهای دلپذیر و اسمار بی نظیر به الفاظ بدیع و
~~استعارات رفیع
# ~~تقریر کردی، و هر بار حکایتی نو و ms080 افسانهای غریب که گوش هیچ کس مثل و
~~مانند آن
# ~~نشنیده، گفتی تا در شبی از شبها پادشاه بر عادت قدیم بهایراد حکایتی
~~اشارت راند، وزیرزاده
# ~~در اجابت، توقف و تأخیر را محل و مجال داد. پادشاه به باعثهآ کیاست
~~ذاتی و فراست طبعی
# ~~بفرمود که این چه حالت است که بلبل باغ انشا و انشاد زبان شیرین بیان
~~را در بند خاموشی
# ~~کشیده است و طوطی شکر خای سخن گویی و سخندانی بهسان ماهی بیزبان گشته
~~مگر
# ~~فکرتی و التفاتی بر ضمیر تو مستولی شده است یا اندیشهای بهخاطر تو راه
~~یافته، و الا: PageV01P103
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0104.png)

# گویای جهان چرا خموش است
# وزیرزاده جواب داد که ظل ظلیل عنایت بینهایت و اکرام بیحد و نوازش موفور
~~و انعام
# ~~نامحصور یادشاه بر سر من ممدود است و به واسطهآ مدد همت فلکسای او بههر
~~مراد رسیده و
# ~~تمنایی که وهم دوراندیش حصول آن را در آینه خیال تصور نتوان کرد و بی
~~احتمال مشقت و
# ~~اقتحام شدت زمام آن را در قبضهآ قدرت و دست تصرف آورده و بهنیل مقاصد
~~در نحج مآرب
# ~~و تهیای اسباب دولت و رفعت مراتب قربت محسود اقران و مغبوط عالمیان شده
~~و خار خار
# ~~هیچ آرزویی در دل من نمانده و امروز من در این مجلس قدس و حدیقهآ انس
~~«اتقلب فی روضة
# ~~و غدیر و ابتخر بین خورئق و سدیر»2، مؤلف گوید :
# اندر همه جهان که من از جور روزگار از خاک راه بودم از این پیش خوارتر
# چون آفتاب جود تو بر حال من بتافت   گوهر شدم اگرچه بدم سنگ بی خطر
# بودی تنم چو خار برهنه ولی کنون0000000000000000000000000.
# بودم دو تا چو بید ز بار فلک کنون   چو سرو برفراختم از قامت تو سر
# و کدام عاطفت از این بالاتر و کدام تربیت از این بیشتر که به حسن اهتمام
~~عالم پرور تو
# ~~از حضیض حیوانیت بهاوج انسانیت رسیدهام و از زمرهآ ms081 طیور سیاه کلیم که
~~در هیچ شماری و
# ~~حسابی نیایند، بیرون آمده و باز قبای اصطفای «ولقد کرمنا بنی عادم1
~~پوشیده و به درجهآ منتهای
# ~~نیت و قصارای امنیت تدرج و ترقی کرده و از کشاکش روزگار سیاه کار در
~~حریم امن و امان
# ~~پای نهاده و بعد کمال خست روح مجروح از هبوب نسیم مسرت از سر تازه شده
~~و دل
# ~~پریشان از استماع فتوح نامه طرب سکون و7 آرامش تمام یافته و من نیز شکر
~~آن را بر اندازهآ
# ~~وسع و طاقت خویش بهجای میآرم و قدم در راه «شکر المنعم علیک واجب» و از
~~روی کمال PageV01P104
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0105.png)

# ~~کمال خلوص عقیدت میگزارم، از سر تا پای هر جزوی از اجزای تن من بلبلی
~~است ثنای
# ~~این درگاهسرایان و هر موی در بدن من زبانی است دعای این بارگاه گویان،
~~به چه سبب
# ~~اندیشمند و غمگین باشم و برای کدام چیز التفات بهخویش راه دهم:
# غم کی خورد آن که شادمانیش تویی  یا کی مرد آن که زندگانیش تویی
# در نسیهآ آن جهان کجا بندد دلآن را که بهنقد این جهانیش تویی
# کسی که دست در دامن سلیمان متمسک گرداند از آسیب طوفان باد چه باک دارد،
~~و کسی
# ~~که یا بر بساط فریدون نهد از مضرت ماران ضحاک چگونه خایف و هراسان
~~باشد.
# پادشاه اثر فکرت و انقسام خاطر بر صحیفهآ روی او واضح و لایح دید، اما با
~~خود اندیشید
# ~~که اگر در تفتیش حال و در3 افشای راز با وی مبالغت نماید، نباید که
~~موجب خوفی شود و
# ~~خشیتی بدو راه یابد که دفع آن بههر طریق ممکن نگردد و صفای مجلس به
~~کدورت بدل شود
# ~~و رونق روزگار فتور تمام پذیرد، برای ادراک این معنی یکی از ندما را که
~~اساس محبت
# ~~وزیرزاده با او استحکام پذیرفته بود و محرم راز و مخزن اسرار او شده،
~~فرمان داد و خود سر
# ~~بر بالین استراحت ms082 و بستر خواب نهاد.
# ندیم مذکور فرط ملاطفت و وفور مجالست5 در میان آورد و از وزیرزاده سبب
~~اندیشه و
# ~~ضجرت و اضطراب و قلق سؤال کرد. وزیرزاده گفت: پدر و مادر من در ملک روم
~~بودهاند،
# ~~در شجرهآ نسبت ایشان جز من ثمری و بر گلین دولت ایشان جز من زهری نبود
~~و از غایت
# ~~محبت و شفقت عمر عزیز برای مطالعهآ طلعت2 من خواستندی و بهسان مردمک
~~دیده یک
# ~~لحظه مرا از چشم خویش دور نداشتندی و از جوهر جان عزیز گرامیتر شمردندی
~~تا گردش
# ~~سیهر غدار و بیداد روزگار جفاکار سنگ جفا بر ساغر مقصود ایشان زد و میل
~~بی مهری در
# ~~چشم امید ایشان کشید، و مرا چنان که2 پیش از این ذکر آن مشرح و مبین و
~~مکیف و مفصل PageV01P105
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0106.png)

# ~~بهادا و تقریر پیوسته است، از ایشان چون آدم از روضهآ رضوان و خاتم ملک
~~از سلیمان و
# ~~موسی کلیم از خضر و فقر از قارون و یوسف از یعقوب و صحت از ایوب جدا
~~کرد:
# و ماعت إذا شمرت ذیلی مودعا ذراکم و دمعی کالغمام یصوب1
# فلا تتقوا لی بعد ذلک فی الهوی  فانی فی دعوی الهوی لکذوب
# زنده میمانم و از خاک درش مانده جدا
### | الحق انصاف توان داد که کاری عجبب است
# ~~شاخ امل ایشان بیثمر و صدف مراد ایشان بی گهر گردانید، و هیچ روشن نشد
~~که بعد
# ~~مفارقت من احوال ایشان بر چه انجامید و زمانه مشارب صافی عیش ایشان را
~~بهچه نوع مکدر
# ~~کرد و مدتی مدیدست که شب یلدای فراق بهصبح وصال عقیم گشته است و امید
~~وصول
# ~~به خدمت ایشان چون صبر از منزل دل رخت بربسته و اختر سرور و سلوت در
~~احتراق افتاده و
# ~~خورشید جور و بهجت در عقده متواری مانده، و مرا یاری طاقت هجران
~~نماندست و
# ~~بی حصول ملاقات اسره ایشان ابواب مسرت بر من چون در بهشت بر دوزخیان ms083
~~مسدود شده.
# و لولا رجال الوصل ما غش ساعة ولولا رجاء الطیف ما تهجع
# ~~مؤلف گوید:
# چو گل دمی دل پژمردهام نمیشکفد صبا نسیم تو تا سوی من نمیآرد
# ~~من از فراق تو جان دادهام ولی دو سه روز  امید دیدن روی تو زنده میدارد
# ~~و از غایت حیرت نه دست از پای میشناسم و نه روز از شب تفرقه میکنم، هم
~~دل
# ~~از آتش جدایی بر صفت عود میسوزد و هم تن از محنت تنهایی مانند شمع می
~~گذارد، شجرهٔ‌
# ~~خبیثهآ رنج فرقت در جویبار عیش سر بر زده است و مغیلان درد شوق در سینه
~~پیدا آمده و در PageV01P106
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0107.png)

# ~~این اندیشه سراسیمه و در این فکرت متحیر ماندهام که چه تدبیر سازم و
~~کدام حیله پردازم که
# ~~دست من بهشاخ مقصود رسد و ثمرهآ مراد در دامن افتد، بیت:
# و کدت أطیر2 من شوقی إلیکم وکیف یطیر مقصوص الجناح
# مؤلف گوید3
# چو مرغ اگر پر و بالی بروید از تن من بر آستان وصال تو آشیان سازم
# اما امروز مرا حکایتی غریب و افسانهای عجیب یاد آمده است، میخواهم تا آن
~~را برای
# ~~ادراک آن سعادت نامتناهی و دولت بی کران وسیلتی سازم و به جهت حصول این
~~کام و نیل این
# ~~مرام ذریعتی5 پردازم تا مگر این نیم جان سوختهآ آتش فراق را که در
~~گرداب ضجرت و تنگنای
# ~~حیرت و وحشتکدهآ جدایی و زندان تنهایی از نعمت نجات مایوس مانده است از
~~پردهآ غیب
# ~~لطیفهای روی نماید و دست مساعدت ایام بند ابد فراق از پای او بگشاید،
~~بیت:
# چه خوش است ارزوی من یارب تو بدین آرزو مرا برسان
# و این حکایتی است که مثل آن’ در طراوت عبارت و غرابت معانی و حسن تلفیق و
# ~~زینت ترکیب گوش هیچ افریده نشینده و چشم هیچ سخنوری باریکبین نظیر ان
~~در کتب
# ~~حکمای هند ندیده و اگر بهر روشن ضمیر دیوان سپهر برین به ms084 قلم گوهربار
~~از زر محلول
# ~~خورشید بر لوح سیمین ماه انور تحریر کنند هم درخور بود، و اگر سخن
~~طرازان سواد هفت
# ~~کشور که کواکب ثواقب آسمان بلاغتاند، به خامهآ درر نثار انصاف از سیاهی
~~دیدهآ جهان بین
# ~~بر بیاض کافوری چشم نگارند هم لایق،، لفظ و معنیش چون شکر با شیر، و آب
~~با شراب
# ~~امتزاج یافته و نظام کلماتش از سلک درهای آبدار نشان داده، «خیاها من
~~روضة غناء و ترتع فیها
# ~~النواظر و ینجلی نسیمها ضد الخواطر أنتظمت فوائد ألفاظه9 و لاانتظام
~~عقدالثریا علی جید السماء و رقت PageV01P107
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0108.png)

# ~~البدائع معانیه و لارقت السلاف المقطوبة بالماء افترحه بالبلاغة عن
~~مباسمها و تعطرت الآفاق بنفحات نسائمها
# ~~قادت أزمة1 القلوب الیها واستوطنت جنود الأرواح لدیها و لاعیب بید آنها
~~بتحرات من عیب یرد سهام
# ~~عیون السوء عن جمالها و کماها).
# هر حرفی از آن2 سرمایهآ فضلای سحبان بیان3 و هر لفظی از او متضمن فواید
~~بی کران، و
# ~~هر نقطه تعویذ جان و تمیمهآ روان، و ایراد آن جز درخور حضرت پادشاه
~~نتواند بود،
# ~~اگر به تجدید آفتاب2 عنایت بینهایت خویش بر سر من نور افشان کند و
~~سایهآ رعایت خود
# ~~بر حال من محدود گرداند و بهمرحمت اجازت مسیر در وطن معهود و مراجعت
~~طرف
# ~~مألوف مستبشر و مستظهر کند، بهتقریر این سمر بی نظیر حسن منادمت
~~بهاظهار رسانم، چنان که
# ~~حلاوت استماع آن تا منتهای حیات دهان جان را شیرین دارد، و هر بار که
~~به تصفح مقرون
# ~~شود و مقبول و مرغوبتر از کرت اول نماید، و چون امید عاشق هر گز کهنه
~~نگردد و مانند
# ~~وعدهآ وصال معشوق همواره نصیب روح بهدل و روح رساند.
# در حال ندیم از پهلوی وزیرزاده برخاست و نزدیک پادشاه رفت و ماجرا را9
~~صرفا بعد
# ~~حرف بهمؤقف عرض رسانید.
# پادشاه را آرزوی شنیدن آن حکایت بهغایت غالب گشت، وزیرزاده را پیش خواند
~~و اتمام
# ~~مرام او را بر ms085 ذلت کرم10 عمیم خویش قبول کرد و به گفتن آن اشارت راند.
# وزیرزاده در مؤقف خدمت شمع آسا بر یک پا ایستاد11 و درج دهان را به مفتاح
~~سخن
# ~~برگشاد، و در شاهوار این حکایت را از گنجینهآ طبع بر بساط شاهی نثار
~~کرد، چنانچه پادشاه
# ~~از لطافت لفظ و وقت معنی آن متحیر بماند، و صدق دان من البیان لسحرا»
~~از مطاوی و مضامین PageV01P108
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0109.png)

# ~~آن فرو خواند، و لطایف مواهب و غرایب و غایب مجدد در حق وزیرزاده بذل
~~فرمود، و انواع
# ~~کرم و اصناف1 نعم شامل حال او گردانید و به مساعی مشکوره2آ پادشاهانه
~~او را بهمادر و پدر
# ~~او3 رسانید.
# ~~حکایت5 گفت: آوردهاند که شهر بتیهان که معظم ترین بلاد5 جنوب است و در
~~اقلیم هند
# ~~هیچ شهری مستحکمتر و مصری وسیعتر از آن کسی نشان نداده، از غایت وسعت،
~~عالم
# ~~دیگرش میخوانند، و بهلطافت هوا غیرت خلد برینش میدانند؛ هوای شافی
~~آنچنان معتدل که
# ~~صورتهای ایوان را مسیح وار جان بخشیده و آب روانش چنان خوشگوار که چون
~~آب حیات
# ~~در تن مردم عمر جاوید پدید اورده، هر کوی چشمهٔ‌ شیرین و خوش و هر سوی
~~باغهای منزه
# ~~و دلکش، شعر:
# و جنان کأنما نشرتفوق ثراها حریرة خضراء
# أعین النرحبس الجنی نجوم....... ......8
# گر تماشا می کنی برخیز کاندر باغ مست
### | ابر چون مشاطهای و باد چون جلوه گری
# تو هر آن جانب که رو آری ز بس نقش بدیع
### | جبرئیل آن جا بگستردست گویی شهپری
# هست هر شاخی به زیبایی در او چون طوطیی
### | هست هر حوضی به نیکویی در او چون کوثری
# ~~صفای آب جیازش بدان حد که شمار ذرات خرد ریگ1 در قعر آن بی احتمال
~~مشقتی در
# ~~شب تار میسر می گشت و صیاد ماهی از غور آن بهاختیار دل بیرون میآورد.

PageV01P109

# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0110.png)

# و ماء إذا آبصرت منه صفاؤه   حسبت نجوم اللیل ذابت سویلا
# رأیت سیوفا قد سللن علی ms086 الثری  وصارت لها أیدی الریاح صیاقلا
# آب حیوان چو دید آب روائش  از حیا روی در نقاب کشید
# از کمال صفا در او یک یک  حرکات سپهر گشته پدید
# گر بر او2 بگذرد خیال بهشب2چو در آیینه روی بتوان دید
# ~~فرش زمین او همه از زمرد سبز، تو گویی ساکنان را بر فراز آسمان عمارت
~~بیوت دست
# ~~داده است، یا خود جرم زمین قابل عکس سپهر برین شده و دیوارها از بلور
~~سفید، تو پنداری
# ~~که جادوان بوالعجب از جوهر مصفا آب برآوردهاند، یا خود غواصان دریای
~~حکمت و دقت
# ~~صنعت به آب دستی آب را بهسان سنگ یاقوت انجماد داده، سواد انوار بساتین
~~زر نگارش در
# ~~ازدیاد قوت بصر صدق مضمون «النور فی السواد»1 روشن گردانیده، تراکم
~~اشجار حدایق پر
# ~~ازهارش روی زمین را از تاب افتاب جهان سوز فراغت و امن بی کران بخشیده،
~~شعر:
# هواء کأیام الهوی لایغیبه7 نسیم کلحظ الغائبات علیل
# و آرض حساها لؤلؤ وترابها تضوع مسکا والریاح شمول
# ~~مجمع حکمای ارسطو حکمت و منبع علمای شریف منزلت یونان از رشک زمین
# ~~پرحکمتش خو را در آب محیط غرق کرده، مصر در سوز فراق روی عزیزش جامه در
~~نیل زده
# ~~و در آن شهر پادشاهی بود:
# ~~تاج بخشی که گذشتهست ز گردون قدمشتنگنایست جهان بهر سواد حشمش
# ~~بس نماندست که سازد فلک سر مه مثال سر مهآ دیدهآ خورشید ز خاک قدمتش
# ~~و آن که گیسوی پریشان عروس ظفر است  روز کین پرچم شب رنگ فراز علمش
~~PageV01P110
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0111.png)

# ~~خسروان ربع مسکون به زمین بوس درگاه آسمان جاه او مفاخرت مینمودند و
~~پادشاهان
# ~~بحر و بر از مهابت شمشیر آبدار او زمین کردار سر بر روی آب میافکندند،
~~بیت:
# شاهان سرافراز نهادند بدو روی رایان قوی رآی سپردند بدو مال
# ~~آیین عدل کامل او1 نفس را زنگ زدای روی آینه میساخت و آب روان را به
~~آتش سوزان
# ~~آشنایی می داد، باد صبا که گره ms087 گشایی غنچه عادت اوست بردن نسیم گل از
~~صحن چمن میسر
# ~~نمیشد، شیرژیان که خوردن دل آهوان سیرت جبلی او بود، سوگند بهجان ایشان
~~میخورد،
# ~~باز اگر در عهد معدلتش بیمار گشتی از غایت خوف آرزوی تیهو در خاطر
~~نگذرانیدی و عقاب اگر
# ~~از آتش جوع سینهاش کباب شدی چشم طمع بر امید طعمه بهسوی صعوه باز
~~نکردی، شعر:
# ~~لقد بسطت فی الأرض عدلا خصاله بهأسلفت اسارها و طیاوها3
# ~~فلک که عادت او بود کج روی امروز چنان ز هیبت عدلش بهپای راست ستاد
# ~~که دور گر نبود با ستیزه کاری طبع  کند پدید مزاج وفاق در اضداد
# ~~سیاست جهانگیر او که همیشه بر فتنه دندان دارد، دهان عدوان و بازوی
~~میمنه و میسرهآ
# ~~سپاه بزرگ ختن خرد میشکست، نوک پیکان خدنگ کوه گذار او تن لطیف باد را
~~مانند توز
# ~~کمان هزار جای میخست، تیغ آتشبار برق5 از بأس حدت1 شمشیر آبدار او در
~~میان ابر زمان
# ~~زمان می جست، شعر:
# ماض ولم یمضه ید فارس   بطل و مصقول وان لم یصقل
# یغشی الوغ فالترس لیس بجنة   من جده والدرع لیس بمعقل
# فکأتما سود النمال و حمرها    دبت باید فی قراه وارجل
# همی بهدفتر بردم صفات رزم تو را بدو رسیدم خون شد مداد بر دفتر
# نخست بار که از کان او گذشت فلک بریده یافت شب و روز را ز یکدیگر
~~PageV01P111
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0112.png)

# نعوذ بالله اگر یاد او برد یأجوج بریده گردد صد جای سد اسکندر
# ابر نیسان چون کف1 بگشاید باریدن از آن2 چشم نتوان داشت، اما ابر دستش
~~طرفه ابری
# ~~که همه وقت گشاده بودی و گوهرهای آبدار باریدی، دریا تا سائل دست از
~~جان خویش
# ~~نشوید و آب از سرش نگذرد، دری از وی بهدست نتواند آورد، بحر جودش عجب
~~بحری
# ~~است که دامن امیدواران را پیش از سؤال هم به بذل گوهر جان و هم بهدادن
~~درهای بی کران
# ~~مشحون و مالامال گردانیدی، انعام ms088 عام او بهساکنان تری و خشکی رسیده و
~~در هنگام شهادت
# ~~هیچ کس از زبان او لانشنیده:
# نگفته جز نعم اندر جواب اهل سؤال بلی نگوید تا بر زبانش لا نرود
# بقود بسط الکف حتی لو أنه  أراد نقباضا لم تحیه3 أتامله
# هیچ عیبی نداشت جز همین که یک عیب هم نداشت، تا دیدهٔ‌ بد را سپندی و تیر
~~چشم
# ~~زخم را سپری بودی:
# شخص الانام إلی کما لک فاستعد من شر أعینهم بعیب واحد
# و در مجلس او از هر علمی که در بسیط جهان است ارباب دانش و اهل فطنت سخن
# ~~میراندند و در بیان هر هنری و تقریر صفتی ساحری مینمودند. اما دو سخن
~~بیشتر بودی،
# ~~یکی آن که در کرم بر جهانیان باز دارید و دوم آن که بهسوء اخلاق و
~~بیدادی دل کسی را
# ~~میازارید، چه بعد انقضای ایام حیات مردم آثار خیر و شر در روزگار
~~باقیماند و ذکر آن بر مثال
# ~~سخن در افواه خواص و عوام افتد، اما نیکوکار را به آفرین فراوان و
~~بدکردار را به نفرین بی کران
# ~~یاد می کنند، بیت:
# تزود من الأیام خیرا فإنه إذ امضی یوم فلیس بعائد4
# آن خسروان که نام نکو کسب کردهاند رفتند و یادگار از ایشان جز آن نماند
~~PageV01P112
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0113.png)

# زنده است نام فرخ نوشیروان به عدل1 گرچه بسی گذشت2 که نوشیروان نماند
# خیری کن ای3 فلان و غنیمت شمار عمر  زان پیشتر که بانگ برآید فلان نماند
# و او را پسری بود کشورگیر نام که جمالی به کمال و طلعتی در زیبایی بی
~~مثال داشت،
# ~~آفتاب از پرتو جبین دولت نمایش نور اقتباس کردی، مشتری از عکس ناصیهآ
~~همایونش نصاب
# ~~سعادت به جهانیان دادی،، دلایل رشد و نجابت از صفایح اقوال او واضح و
~~مخایل کمال و5
# ~~فطانت در محاسن افعال او لایح، و هم در زمان صبی و اوان نشو و نما نسیم
~~صباح
# ~~جهان گشایی از بساتین شمایل ms089 پسندیدهآ او بهمشام جان میرسید و اختر سعد
~~سعادت و اقبال
# ~~از اسرهآ مبارک او طلوع می کرد، شعر:
# فی المهد ینطق عن سعادة جده أثر النجابة ساطع البرهان
# روزی پادشاه بر تخت عرش آسای سلطنت و چهار بالش آسمان سای مملکت، بار
~~داده
# ~~بود. کشورگیر را بهموجب «من ادب اولاده ارغم حساده»8 برای تلقین امور و
~~آداب ملک داری و
# ~~تعلیم رسوم و شرایط شهریاری چون دولت و بخت روزافزون به مجالست خویش
~~اختصاص
# ~~ارزانی داشته و در حجر شفقت نشانده و ملوک کبار و خانان نامدار و دیگر
~~خلق بی شمار
# ~~از هر صنف در صفوف خدمت جوز امثال، کمر اطاعت و امتثال بر میان جان
~~بسته و به پای
# ~~بندگی بر حسب اختلاف مراتب و تفاوت درجات خویش دست بر دست ایستاده:
# تصادم تیجان المولک بیابه و یکثر فی یوم السلام ازدحامها
# ز بس هجوم سلاطین چنان شدست درشکه آفتاب بهصد حیله یابد آنجا بار
# کسی گمان نبرد در جهان ز انصافش که بر دلی رسد از گردش سپهر آزار
~~PageV01P113
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0114.png)

# گاه به استماع قصهآ دعاوی رعایا که ودایع آفریدگار و رعایت جانب تألف و
~~استمالت
# ~~ایشان به موجب رکلکم راع و کلکم مسیول عن رعیته، واجب و لازم، مشغول می
~~گشت و در باب
# ~~هر یک بر طریق نصفت و نهج معدلت بهموجب امر جزم «فآحکم بین آلناس
~~بآلحقا2 حکم
# ~~می فرمود، و گاه نظر سخط و غضب در کار ظالمان بدخصال که تحریک و تأدیب
~~و تعذیب و
# ~~تشدید ایشان به مقتضی «ولکم فی القصاص3 حیات سبب حصول امنیت ارواح
~~جهانیان و موجب
# ~~اطمینان قلوب و بقای طبقات عالمیان است و آیت کلام مجید و فرقان
~~«وسیعلم الذین ظلموا أی
# ~~منقلب ینقلبون » از وخامت عاقبت ایشان مبنی و مصروف میساخت و بر
~~اندازهآ جرم و
# ~~خطای این طائفه فرمان نافذ می گرداند :
# بسفک الدماء یا جیرتی تحفن الدماء و بالقتل تنجو کل نفس من ms090 القتل
# چون مجلس حکم به آخر رسید و خاطر حق پذیرش را از نوازش متظلمان و گزارش
# ~~متعدیان فراغی تمام حاصل آمد، فرمان داد تا برای دفع اثر ملالت مجلس
~~طرب و بزم سرور
# ~~از خلد برین دلکشتر و از هرچه خوش خوشتر، ترتیب کردند و اسباب مسرت از
~~هر نوع
# ~~موجود و مهیا گردانیدند:
# یا مجلسا جمع المحاسن کلها   فتفقا صرت عن وصفه الأفکار
# فیها البروق من الطلا ابریقه ها   یجلی الظلام ویخطف الأبصار
# تجلی النجوم حسابها فسمائها    کأس علی أیدی السقاة یدار
# شمس و لکن لا کسوف یفلها   مر و لکن لیس فیه سحرار
# تتجاوب الأوثار من عیدانها فیه کما ترتم الأطیار
# از عکس چهرهٔ‌ دلگشای ساقی ماه رخسار صحن مجلس بهسان لاله زار مینمود و
# ~~خورشید درفشان از غیرت جمال آن تافته میشد2 و زرد روی گشته، از غایت
~~خجلت در زیر PageV01P114
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0115.png)

# ~~زمین فرو میرفت، و ماه در پیش عارض نورگستر او خود بههیچ وجه برنمی آمد
~~و بر برگ گل
# ~~و نسرین از سنبل طرهآ پرتاب سایه میانداخت و سپاه زنگ را بر لشکر روم
~~به تاختن میفرستاد
# ~~و از زلف و رخسار اجتماع لیل و نهار بهجهانیان واضح و مبرهن می
~~گردانید، شعر:
# فالوجه مثل الصبح مبیض   والشعر مثل الیل مسود
# ضدان لما استجمعا حسنا   والضد یظهر حسنها الضد
# تافته از دو زلف او سنبلخجل از روی چون بهارش گل
# از دهانش بهگاه خندیدن گل به خروارها توان چیدن
# از می عشق او خرد سرمست دیده از رویش آفتاب پرست
# تنش از نازکی ز بار نظر    کسوت خون کشد چولاله به بر
# ~~هر که در ابروی کمان مثالش نظر می انداخت ماه نو را در گوشهآ نسیان می
~~نهاد و جز بهزه
# ~~و احسنت زبان نمی گشاد و هر که در قامت تیر اعتدالش تیز می نگریست بر
~~راستی بالای سرو
# ~~به صد طعن فراوان می کرد و از قد صنوبر چشم برمیدوخت، ms091 و تن لطیفش از
~~غایت نازکی
# ~~به آسیب نسیم صبا علیل و1 چون گل از صدمت تندباد مجروح میگشت، و لب
~~ظریفش از اثر
# ~~اختلاف انفاس مانند دهان جام شراب بهخون آلوده میشد، و دستش از عکس
~~بادهآ ارغوانی
# ~~رنگ یاقوت احمر می گرفت:
# یدیر کاسین من لحظ و مبتسم   لعینها عن حباب تفره الرمل
# و ینشی مشیة النسوان من ترفکانما قد من طرفه بمثله
# ~~و از ساغر سمین صهبا لعل مذاب در کام حریفان میریخت و چشمهآ آفتاب
~~تابان را با ماه
# ~~درخشان قرار میداد:
# یقولون ثب و الکأسر فی کف أغید  و صوت المثانی والمثالت2 عالی
# فقلت لهم لو کنت اصررت3 توبة و أبصرت هدا کله ابتدالی
# ~~و بادهآ خوشگوار کار طرب و نشاط را آب میداد و گره غم و اندوه از دلهای
~~تنگ
# ~~می گشاد، آن باده که اگر بقیهآ جرعهآ آن در زمین زمن5 افتد از غایت
~~مستی چون فلک بی قرار و PageV01P115
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0116.png)

# ~~آرام گردد، و اگر قطرهای از آن کام عقل کل بچشد جز در روز نشور روی
~~هشیاری نبیند،
# ~~تلخیی که ارباب طبع لطیف و اصحاب عقل شریف شیرینتر از جان عزیزش تصور
~~می کنند و
# ~~از غایت عزت بهای بکی جرعهٔ‌ آن به ملک جهان ارزان می شمارند. عجب آتشی
~~که خواص آب
# ~~حیات در اجسام ظاهر کند و شگفت آبی که رخسار نوشندگان را رنگ آتش دهد،
~~از عکس
# ~~حباب آن اوج هوا سپهری پر از کواکب انوار و جرم زمین معدن یاقوت احمر
~~مینمود و نسیم
# ~~روح پرورش اطراف جهان را به روایح عبیر و عنبر و نفحات مشک اذفر چون
~~کلبهٔ‌ عطار
# ~~می گردانید، جرمش از غایت صفوت و کمال لطافت با هوای صافی دم مساوات و
~~مواخات
# ~~میزد، و رنگش از فرط روشنی و حمرت از رنگ یاقوت رمانی فائق و راجح
~~مینمود، هم
# ~~از رنگ رخسار معشوق گلعذار نصیبی کامل حاصل کرده و هم از ms092 گونهآ اشک
~~خونی عاشق
# ~~نصابی تمام بهدست آورده، از وفور رقت و لطافت، قوت باصره از ادراک آن
~~عاجز و قاصر
# ~~می گشت، نظم:
# حبذا بادهآ طربانگیز کرده بازار لهو و عشرت تیز
# بزم از او چون ریاض خلد برین وز نسیمش دماغ مشک آگین
# از لطافت چو می کنند بهجام میتراود برون چو خوی ز مشام
# از صراحیش اگر نباشد بند رود از لطف تا بهچرخ بلند
# ساغرش چون نهند اندر دست هم ز بویش شود خرد سرمست
# گر از او قطرهای چکد بر سنگ  همچو یاقوت سرخ گیرد رنگ
# نه عجب فکر را خیالش اگر   کسوت لاله گون کشد در بر
# مست از او گر نگشت ساغر هم از چه از دست میشود هردم
# و ساغر مالامال مانند ساغر لاله خالی می نمود و جام بلورین از عکس بادهآ
~~گلگون لباس
# ~~ارغوانی میپوشید و از چشم پر اشک خونین عشاق نشان میداد، و هرچند مردم
~~دیده تیز
# ~~مینگریست از غایت صفا باده را از جام و جام از مدام فرق نمیتوانست کرد،
~~و چون امتزاج
# ~~شعاع مهر کامل ضیا با اجزای هوا با صفا مینمود، تو گفتی شراب خوشگوار
~~بر کف دست ساقی
# ~~بی ساغر ایستاده است و یا عکس چشم خروس در آبدان افتاده، «زجاجة کالدرة
~~البیضاء»3 PageV01P116
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0117.png)

# تخفی1 علی العین من الصفاء کأنها صیغت من اهواء
# مترعة بقهوة الحمراء تریکها قامت بلا اناء
# فیالها من احسن الأشیاء  تکاد تلهیک عن الضیاء
# ~~و مغنیان زمره الحان در مجلس چون باغ رضوان نواهای دلفریب و شیرین به
~~گوش ساکنان
# ~~قبهآ زمردین سپهر می رسانیدند و گوشهنشینان صومعهآ فلک را در مسرت و
~~نشاط میآوردند.
# تتجارب الأوثار فی أکنافها    تحمیمها إلأقمار بالألحان
# و تطیر إنفسنا لها فرحا فقد جعلت نکالها الاحیار بالأشجان
# مطرب از نغمههای داؤدی دل همی برد و جان همی بخشید
# کرده بس رهزنی و در پرده پردهآ صبر عاشقان بدرید
# ~~و دست چنگی بر اوتار ms093 مانند گدا غازیان رسن بازی می کرد و به نواخت
~~پردههای راحت
# ~~افزای جانهای مستمعان را در چنگ می آورد و از کمال سحرسازی بهزدن رگهای
~~چنگ خون
# ~~چون فصاد بر زمین می ریخت و چنگ در مؤقف خدمت بر یک پای استاده بهصد
~~زبان نوای
# ~~خسروانی می سرایید و از لطافت آواز بشارت حیات2 جاودانی به گوش جان
~~میرسانید، تو
# ~~گفتی بر تن سیمین ترک خطا از غایت مخافت رگهای خشک بیرون آمده است، و
~~یا زالی
# ~~است که از فرط ضعف قامتش مانند کمان رستم انحنا پذیرفته و در تنش جز
~~استخوانی و
# ~~پوستی بیش نمانده، شکلش چون ابروی پیران سالخورده که از کبر سن مژههای
~~چشم شان
# ~~فرو هشته باشد، مینمود و از ظهور پیکر قوس قزح بههنگام باریدن قطرات از
~~ابر نیسان7
# ~~حکایت میکرد، اگرچه از دست چنگی زخمهای پیاپی خورده اما هیچ وقتی با وی
~~از پرده PageV01P117
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0118.png)

# ~~نیامده و مانند شرمساران سر بالا نکرده، و1 رباب طربانگیز از بیم زخمهآ
~~رامشگر رگ راست
# ~~نهاده بود3 و در بر او چون معشوق نازنین در کنار عاشق غلتیده، از بس
~~زحمت گوشمال تنش
# ~~چوبی خشک گشته و از اسیب زخمهای تیز خنجر پیکر استخوانهای اندام او
~~ظاهر شده،
# ~~طرفه خزینهداری که همیشه خزینهٔ‌ او بر دست راهزن بوده و از غارت و
~~تاراج مصون و
# ~~محروس مانده، شگفت عودی که آتش در دل عاشقان زند و دود از سینهآ بیدلان
~~برآرد، مگر از
# ~~سبب ربودن نقد جانها دستش را بهرشتهها محکم بربستهاند و بهتهمت ریختن
~~خون دلها
# ~~جسدش در فام کشیده، با چندان خزینه همه عمر بهتهی شکمی تن درداده و
~~پیوسته در پیش
# ~~وضیع و شریف مانند سائلان دست کفچه کرده، و از ترددهای خاکش چشمهها چون
~~خون5
# ~~از دیدههای مردمان روان داشته و تارهای دقیقش به کشف دقایق نوای سبز
~~اندر سبز ذنبول
# ~~نهال نهاد. مدقوق را بهنضارت و خضرت صحت بدل گردانیده، ms094 تو گفتی بر
~~صفحهآ کاغذ چینی
# ~~خطهای مسطر کشیدهاند و یا برای نسیج دیبا و حریر تارهای ابریشم خطای
~~خراز کرده و
# ~~کمانچه بنواخت تیری رأس2 تیرهای جگردوز بر دل مشتاقان میزد، و در بیان
~~پردههای باریک
# ~~پرده باربد و نکسیا می درید، گاه چون فریاد در درد فراق شیرین نالههای
~~زار برمیآورد و گاه
# ~~چون مجنون از رنج اشتیاق لیلی آههای حزین برمی کشید و شکل کمان بر ورق
~~ماه پیکر او تو
# ~~گفتی زورقی است بر روی آبگیر مستدیر سرنگون مانده، و در حال لعب از دست
~~گوی بازی
# ~~در میدان سیمین چوگانی منکوس افتاده و تارها در زیر آن راست چون تیرها
~~بهزه کمان
# ~~پیوسته مینمود و بههنگام کشش مانند تیز طغانه آوازی غریب بهسمع خلایق
~~میرسانید،
# ~~عجب کمانی که تیرهاش مانند تیر کشتی بر جای است و خود مدام میرود، عجب
~~تیری که
# ~~بی مدد پر و معونت پیکان در دل اهل ذوق بی خطا مینشیند، رباعی:
# هستند دو شخص چون دو پیکر شده مست
### | کوژست یکی بهقامت و دیگر یست PageV01P118
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0119.png)

# برداشته هر دو را یکی شاهد خوش
### | چون خورشیدی بدر و هلال اندر دست
# و نای فرحت افزای بهدهان بی زبان الحان داؤدی بلند برمی کشید و بههر دمی
~~جانی نو در
# ~~قالب مردم میدمید، تنش مانند تن دلیران رزم آزمای از آسیب زخمها مجروح
~~شده، دهنش
# ~~چون درج دهن معمران2 دراز بقا از جواهر اسنان2 خالی مانده، بوالعجب
~~پیکری که دهانش بر
# ~~سر و چشمش زیر شکم است، طرفه بی سری که نطقش دافع اندوه غم است، همه تن
~~چشم
# ~~دلی از مردم دیده بینصیب، هر چشمش هزار بار خوش آوازتر از عندلیب، و دف
~~از زخم
# ~~طپانچهٔ‌ مطربان فریاد و غوغا برآورده و از ضرب دست مغنی در نفیر1 و
~~ناله شده، آفتاب
# ~~پیکری که از حرارت غم سوز مجلس طرب را گرم میداشت و آواز بدیع جلاجل
~~عقل ثابت7
# ~~قدم ms095 را در اهتزاز و پای کوفتن میآورد، اگر صدبار سیلی8 از دست رامشگر
~~خورد هم، بر وی
# ~~زبردستی جوید و اگر همه روز طپانچه به رخسار او زند از او دست نشوید.
~~هم در اثنای این
# ~~مغنیه9 ماه پیکرنام که پیکر ماه تمام در مقابله روی چون آفتاب او ناقص
~~و بینور مینمود و
# ~~به گشاد تیر غمزهٔ‌ مرد افکن از کمان ابرو پیوسته دلهای گوشهنشینان با
~~صلاح را مانند آماج
# ~~خسته و مجروح می گردانید:
# فکأنها فی عهد یوسف قطعت قلوب رجال أکف نساء
# گشاده طاق ابرو تا سر دوشکشیده طوق غبغب تا بن گوش
# کرشمه کرد نی با دل عنان زن خمارآلوده چشمی راه جان زن
# رخ تازه چون گلهای دلآویز   گلاب از شرم آن گلها عرق ریز
# ز خاطرها چو باده گرد میبرد ز دلها چون مفرح درد میبرد PageV01P119
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0120.png)

# با هزار خروار نگار در پیش آن خسرو روزگار برای پای کوفتن درآمد، پادشاه
~~چون او را
# ~~به غایت آراسته دید گفت، بیت1:
# بهروی خود که راحت بخش جانهاست بگو او را چنین زیبا که آراست؟
# چه آثار صنعت مشاطگان حسن آرای و نقاشان چیرهدست در تزیین عروسان دلربای
~~و ماه
# ~~رویان مهرلقا بسیار در نظر امده است و بهسان حسن و زیبایی تو بیاندازه
~~معاینه شده اما مثل
# ~~این آراستن بدیع بههیچ وقتی ندیدهام و به گوش نیز نشنیده، شعر:
# حریف مجلس ما خود همیشه دل میبرد علی الخصوص که پیرایهای بر او بستند
# ماه پیکر جواب داد:
# که ای مولای تو صاحب کلاهان  به خاکپای تو سوگند شاهان
# جهان اندازهآ عمر درازت سعادت یار و دوران کارسازت
# نقاشی2 از شهر سراندیپ رسیده است که در این فن بر نقاشان چین قلم آسا
~~زبردستی
# ~~م جوید و بهدقت هنر مانند نقش دیوارشان بیکار می گرداند، خامهآ نقشبندش
~~غیرت افزای
# ~~جان آذر3 گشته و طبع رنگ آمیزش روان مانی را در دریای حیرت افکنده، نقش
~~صورت ms096 هر
# ~~جانوری که بر روی کاغذ بنگارد دو چشم بیننده آن را جانور حقیقی پندارد
~~و هر پیکر که نقش
# ~~آن صورتگران عالم را بر تختهآ خاک صورت بندد به قلم روان شکل آن را بر
~~سطح آب هرچه
# ~~زیباتر بنویسد، نظم:
# قلمزن چابکی صورتگری چست  که بی کلک از بنانش نقش میرست
# چنان بودش بهصنعت آبدستی  که بر آب از لطافت نقش بستی
# این اثر دقت صنعت و نتیجهٔ‌ کمال هنر اوست، و یادشاه بعد آن که بهزخم تیغ
~~جهانگیر و
# ~~به گشاد تیر تدبیر بیشتری از اقالیم بحر و بر و ممالک هفت کشور در
~~قبضهآ قدرت و دست
# ~~تصرف آورده بود و در حل عقد و قبض و بسط امور و مصالح آن فرمان نافذ و
~~جاری گشته،
# ~~لشکرها بیشتر از سیارات افلاک و افزون تر از ذرات خاک به مصاحبت یک
~~وزیر و یک
# ~~سرلشکر برای فتح سراندیپ که بهقوت دریای عمیق و کوههای رفیع استخلاص آن
~~در تأخیر
# ~~افتادست، روان کرده و ماجرای حال نقاش و ذکر آن عساکر را در دل پادشاه
~~مجدد گردانید، PageV01P120
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0121.png)

# ~~پادشاه با خویش اندیشید که آن وزیر و سرلشکر را برای ضبط سراندیپ روان
~~کردهام و
# ~~به اعتماد کرم بخشنده فتح و ظفر ایشان را بدان طرف فرستاده، مدتی مدید
~~و عهدی بعید
# ~~بگذشت که عرایض ایشان مشتمل بر کیفیت مجاری احوال و متضمن مجددات اخبار
~~بهما
# ~~نرسیده است و از پرداخت امور و اتمام مهمات آن جانب بر رأی ما هیچ روشن
~~نشده و پیش
# ~~از این در حضرت ما چنان باز نموده بودند که پادشاه سراندیپ لشکرهای
~~منصور را چند
# ~~گاهی بهوعدهٔ‌ اطاعت و فرمانبرداری و دادن پیلان کوه شکوه و اسپان
~~دریایی و تتاری و
# ~~فرستادن جواهر قیمتی و اموال فراوان و نفایس دیگر بداشت و اسباب
~~حصارداری و عدت
# ~~محاربت و مقاتلت هرچه تمامتر ساخته و مهیا گردانیده، آخرالامر از سخن
~~خویش رجوع کرد ms097
# ~~و بهوساوس شیطانی و غرور جوانی خلف وعده را مستحسن پنداشت و ندانست که
~~درخت
# ~~خلاف را ثمره صورت نتواند بست، و هر که تخم امید در زمین غدر و بی
~~وفایی ریزد، جز خاک
# ~~او را هیچ چیز بهدست نیاید و بهنزد اهل خرد و حصافت مکان اعتماد و محل
~~وثوق نماند و
# ~~همیشه عواقب امور به وخامت و ندامت پیوندد و چون از پای درآید هیچ کس
~~او را دستگیری
# ~~نکند:
# کدر3 بالغدر صفایی کما یکدر الماء بمزج التراب
# و الغادر الباعی له صرعة  یسقط فیها کسقوط الذباب
# سیرت غدره خوی مردان نیست حال غدار جز پریشان نیست
# پایش از سنگ حادثه چو شکست  هیچ کس مرد را نگیرد دست
# با بقایش سپهر بستیزد خون او را بهخاک آمیزد
# چه مردم کامل عقل طاهر5 اصل از او سمت غدر و نقصت مکر که در دیدهآ حشمت و
# ~~عزت سفیدی و بر رخسار حریت و مکرمت سیاهی است، همه وقت خویشتن را به
~~جانبی دارد
# ~~و رونق مناقب و شکوه مکارم خود را از این سیرت بد و خصلت کریه ناقص
~~نکند، تا دست PageV01P121
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0122.png)

# ~~عنایت1 تقدیر برای شبدیز دولتش از جرم هلال نعل سازد و بر نیام تیغ
~~نصرتش از حمائل
# ~~جوزا دوال بندد، و هم در اثنای این تفکر از ندمای پادشاه چنان باز
~~نموده که مبادا آن نقاش
# ~~جاسوس و منهی پادشاه سراندیپ باشد که به بهانهٔ‌ نقشبندی بهنقش بینی
~~شهر و لشکر ما آمده تا
# ~~اخبار کلی و جزوی که استماع کند که در صحیفهٔ‌ خاطر نقش بندد و به
~~پادشاه سراندیپ
# ~~بر ساند.
# پادشاه بهشنیدن این سخن متبسم گشت و با ندیم گفت: هر آینه صدق اخلاص و
~~هوا
# ~~خواهی این اقتضا کند که هرچه در گمان مضرت ملکی تواند بود در پیش خاطر
~~آری و از
# ~~امثال آن اندک و بسیار آنچه مشاهده و معاینه کنی یا از کسی بشنوی، بر
~~ضمیر ms098 انور ما روشن
# ~~گردانی، چه بقای تو بهبقای ذات همایون متعلق است، و سود و زیان تو
~~بهسود و زیان ما باز
# ~~بسته، و پادشاه بهمنزلت بیخ درخت و اعیان و ارکان بهمثابت شاخهاند،
~~مادام که بیخ محکم و
# ~~استوار بود هر آینه سرسبزی و نضارت شاخها فتور نپذیرد و اگر «نعوذ
~~بالله» از صرصر حوادث
# ~~و سموم نواتب در بیخ خللی فاحش راه یابد شاخ اگرچه صد هزار باشد یکی
~~نیز بر قرار نماند
# ~~و همه بیبرگ و خشک گردد و سایه هم از ایشان بگریزد، و اما پادشاهان از
~~جاسوسان
# ~~مخالف وقتی احتراز واجب ببینند که در منزلت1 و مرتبت میان جانبین
~~مساوات تصور توان
# ~~کرد یا خود بیشتر در عدت و شوکت فائق و راجح باشد، از کرم عمیم الهی و
~~واهب مواهب
# ~~ملک و پادشاهی «جل ثناءه و عم آلاءه»5 پادشاه سراندیپ اگرچه خزاین و
~~لشکر، بیاندازه و
# ~~بسطت عرصات سلطنت هرچند بسیار دارد و بدین2 موجب بر امثال و اقران خویش
~~دم تغلب
# ~~و تفوق میزند، بهنسبت حضرت سپهر منزلت ما بهسان ذرهای است پیش افتاب
~~نورافشان و
# ~~قطرهای است پیش بحر عمان:
# فی تجمل الدنیا و بالخیر الذی لی منه بین ضلوعیها شکر PageV01P122
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0123.png)

# فلکل مملکه علی تلهف و لکل معرکة علی...1
# خفاش روز کور شب گرد را در فضای هوا تا آن زمان طیران میسر شود که خسرو
# ~~سیارگان رایات نور در صحرای گیتی نیفراخته است و کرم شب تاب در ظلمات
~~سحر به وقتی
# ~~لاف ضیا میزند که دور سپهر مشعلهآ ماه انور را در صحن زمین و بسیط
~~نیفروخته،
# ~~مؤلف2 گوید:
# چو شیر نر به کین خواهی ستیزد ز روبه بازی گرگان چه خیزد؟
# چو پیل مست برجوشد به پیکار به جز مردن چه باشد گور را کار
# عنبکوت که سراپردهآ خویش بر مهب صرصر نصب کند خیلش چون قوم عاد بر باد
~~رود،
# ~~تیهو که در جوار شاهین آشیانه ms099 سازد از سر بابزن مانند هاروت سرنگون
~~آویزد، آمدن
# ~~جاسوسان از برای بردن اخبار این دیار از منفعت بی کران خالی نباشد و
~~این معنی از دو نوع
# ~~بیرون نتواند بود، جاسوس پادشاه سراندیپ عظمت و جلالت حضرت و ناموس و
~~ارادت
# ~~سلطنت و قوت و استقلال ذات همایون و ترتیب جهانگیری و تدبیر عالم گشایی
~~و کثرت
# ~~عساکر دریا جوش و صفدری پهلوانان زره پوش ما بهصدق چنانچه معاینه کرده
~~است باز گوید
# ~~یا طریق منادمت مسلوک دارد و پادشاه سراندیپ را بر ما ترجیح نهد، هر دو
~~جنس سبب
# ~~حصول مراد ونجح مقاصد گردد، اگر مقدمهآ اولی را تقریر کند رعب لشکر و
~~مهابت در دل آن
# ~~ناقص رای راه یابد و لشکر اندیشه و التفات و نگرانی بر قلب او تاختن
~~آرد و در اساس حزم
# ~~و تدبیر او خللهای فاحش پیدا کند و چون دلش قوی و برقرار نباشد در صف
~~هیجا و میدان
# ~~وغا مقاومت نتواند کرد و به پای راست نتواند ایستاد:
# والحرب صاحبها الصلیب علی تلاتلها العزوم
# من لا یمل ضراسها ولدی ولدی" الحقیقة لأ یخیم PageV01P123
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0124.png)

# و بیشبهت1 رایات دولتش نگون و نگونسار و سپاه پروین نظام او شکسته و
~~پریشانتر از
# ~~زلف دلدار گردد، و اگر قضیهٔ‌ ثانیه را رعایت واجب بیند، غرور و نخوت
~~در دماغ تباه او
# ~~راه یابد و از فایده تدبیر بیبهره و عاطل ماند، و همگنان را به تحقیق
~~پیوسته است و در این
# ~~هیچ کس را محل ریبت2 و شبهه نمانده که متکبر و مغرور هرگز مظفر و منصور
~~نشود، و
# ~~دولت مردم بی تدبیر بهسان سایهآ تابستان ثابت و پایدار نباشد، و چون
~~صبح کاذب امتداد زمان
# ~~از وی چشم نتوان داشت، ندیم زبان به تحسین مقدمات سابقه بگشاد و گفت:
~~هرچه بهالهام
# ~~ربانی برای استحکام قواعد جهانبانی در ضمیر صائب تدبیر پادشاه جهان
~~پناه می گردد، جز
# ~~نتیجهٔ‌ عقل کل نتواند بود ms100 و صواب و سداد مانند سایهآ چاه و نور خورشید
~~از وی زایل و
# ~~منفصل3 تصور نتوان کرد:
# ولاء صدق لو أفیض ضیاؤها   علی اللیل لم یفخر علیه نهار
# نزادی از عمل آفتاب زر از خاک اگر نکردی رایت در آفتاب عمل
# پادشاه در مجلس خاص رفت و حاضران با جمعهم بازگشتند، زمانی بهمعاشرت
~~نازنینان
# ~~پری رخسار و لحظهای به مخالطت سروقدان لاله عذار مشغول شد، تا مگر
~~لمحهای از دست
# ~~اندیشه و انقسام خاطر که بهسبب غیبت لشکرها و نارسیدن خبرها بدو راه
~~یافته است، خلاص
# ~~یابد، چون این حیله سودمند نیامد از درون حرم بهسوی باغ میل کرده باز
~~ندیم خاص را پیش
# ~~طلبید و گفت: هرچند چنگ در دامن لهو و طرب زدم و دست در شعبهٔ‌ بهجت و
~~شادمانی
# ~~بردم، نوای خرمی گوش جان نشنید و کام امید میوهآ سرور نچشید و اندیشه
~~انقطاع جز
# ~~لشکرهای نامراد سراندیپ از ساحت سینهٔ‌ من رخت بر نبست و هیچ گونه دور
~~نشد، اکنون
# ~~حکایتی پیش من باز گوی که در آن ذکر حصول راحت بعد تحمل زحمت مندرج بود
~~تا مگر
# ~~بدین موجب خاطر ما را انشراحی و ابتهاجی حاصل اید و زنگ غم از اینه
~~سینهآ من بزداید،
# ~~ندیم گفت: PageV01P124
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0125.png)

# ~~حکایت1
# ~~از رواة ثقاة سیر و اخبار و ناقلان معتمد قصص و آثار چنین استماع
~~کردهام که در شهر کشمیر
# ~~پادشاهی بود که حسن اعتقاد او در باب زهاد و و عباد رسوخی تمام داشت و
~~سعادت دو
# ~~جهانی خویش در تحری مرضیات و تعرض مسرات این طبقهآ کرام و زمرهآ واجب
~~الاحترام
# ~~می پنداشت و همگی همت علیه و نهمت سینه بر ترتیب معاش و انتقاش ایشان
~~مقصور و
# ~~موفور می گردانید و قدوم ایشان را بهقدم تعظیم و تکریم استقبال مینمود
~~تا روزی زاهدی دانا
# ~~که معدن ضمیرش از جواهر فنون حکمت توانگر و صحن خاطرش از انوار شمع خرد
~~منور،
# ~~دل روشنش ms101 دارالضرب نقود هنر، صحن سینهاش منبت ریاحین انس بود در مجلس
~~او درامد،
# ~~پادشاه او را بهزینت تربیت مزین گردانید و نواختی به واجبی ارزانی
~~داشت، زاهد چون نوازش
# ~~و احسان و تکریم و تعظیم پادشاه دربارهآ خویش2 نامتناهی دید تیغ زبان
~~برای گزاردن شکر
# ~~نعمت از نیام دهان بکشید، بعد با پادشاه بدین جمله حدیث آغاز نهاد که
~~چون من شکستهآ
# ~~غریب را بیحق خدمتی مقدم و معرفتی سابق از بحر جود بی کران خود غریق
~~انواع نعم
# ~~گردانیده و هیچ دقیقه از دقایق کرم مهمل و نامرعی نگذاشته، نظم:
# ایادی لا أستطیع کنه ثنائها ولو أن أعضائی جمیعا تکلم
# با آن که بنده را همه اعضا زبان شود هم شکر نعمتت نتواند تمام کرد
# بر من نیز واجب است تا علمی که از تصفح کتب حکمای گذشته و مطالعهٔ‌
~~مؤلفات علمای
# ~~پیشینه روشن کردهام و بهتجربه مقرون گردانیده بهوجه هدیه در میان آرم
~~تا مگر شمهای
# ~~از حقوق شفقت و رأفت تو گزارده باشم، اما بهشرط آن که این در5 ثمین را
~~به گوش هیچ ناقص
# ~~عقلی و رکیک رأیی نرسانی و همواره صورت معنی «انما یضن بالضنین و ینافس
~~فیی الثمین» PageV01P125
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0126.png)

# ~~نصبالعین گردانی و همیشه رقیت عقل و خرد را بر محافظت این سر گماری و
~~چون جان در
# ~~تن عزیز و گرامی داری. مؤلف1 گوید:
# نگاهدار تو این راز را به سینه درون   چنان که دل هم از آن نیابد آگاهی
# چه مقصود من از این نصیحت که عروهآ وثقی سعادت و قوت بازوی دولت است، این
# ~~است که نباید از اظهار این راز غبار قصد بد گوهری بر چهرهآ وجود بنشیند
~~و معاذالله خللی و
# ~~مضرتی بهمال و جاه تو راه پابد، بعد از آن ندامت تا قیامت مفید نباشد و
~~عیش صافی مکدر و
# ~~عمر گرانمایه منقص گذرد، و از پشت دست بهدندان حسرت خائیدن هیچ نقد
~~مرادی در دست
# ~~نیاید، چه ms102 مرد خردمند کسی باشد که چون مساعدت ادوار فلکی زمام تمالک و
~~عنان اختیار
# ~~بر دست قدرتش دهد، قاعدهآ ترتیب مهمات و بنای تدبیر مصالح خویش مستحکم
~~گرداند، نه
# ~~آن گاه که پای دولتش در سنگ ناکامی آید و زمانهآ بی وفا ابواب نامرادی
~~بر وی بگشاید و
# ~~مراقبت جانب خرم و مجانبت از مظان مضرت همواره محمود بوده است، و از
~~رعایت این
# ~~مقدمات نتایج جز نیک اختری و سعادت مشاهده نشده، شعر:
# یمثل ذوالخرم فی نفسه    مصائبه قبل أن تنزلا
# رأی الأمر یقضی إلی آخر  فصیر آخره أولا
# و ذوالجهل یرفض ایامه و ینسی مصائب من قد خلا
# فإن طرفته صروف الزمان    بنائبة للردی أعولا
# پادشاه مواعظ زاهد را به سمع رضا و قبول اصفا فرمود، زاهد گفت: این علم
~~نقل روح
# ~~است و مردم بتواند که روح خویش را در تن بیجان دیگری درآرد و هرگاه که
~~خواهد در تن
# ~~خود باز آرد، این علم شریف و شرایط و لوازم آن پادشاه را بیاموخت، و آن
~~پادشاه را وزیری
# ~~بود، بهزیور کفایت و حلیه3آ کیاست آراسته، و در تدبیر صائب گوی سبقت از
~~اقران خویش
# ~~ربوده، و کارکرد او دستور وزرای جهان شده، بوذرجمهر یکی از مقتبسان
~~انوار رای مهر آثار
# ~~او آصف یکی از مستفیدان فواید ضمیر دانش شعار او، و پیوسته در اتمام
~~مهمات مملکت و
# ~~استمالت ولایت و عرصات سلطنت و جمع کرائم اموال و قلع مخالفان بدسگال
~~بهجان و دل PageV01P126
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0127.png)

# ~~جد و جهد نمودی و ار حضرت پادشاه همواره بهمحمدت و ارتضا شرف اختصاص
~~یافتی تا
# ~~وقتی پادشاه را مهمی بزرگ و کاری نازک پیش آمد. چنانچه استیلای فکرت در
~~اتمام آن دلش
# ~~را از سایر امور و مصالح باز داشت، وزیر را برای پرداخت آن نامزد کرد.
~~وزیر آن مهم را
# ~~زودتر از آن که پادشاه بر خویش راست گرفته بود بیمدد و معونت غیری به
~~کفایت رسانید
# ~~«و علی ms103 اسرعالحال مع حصول الآمال»1 برگردید. پادشاه به مقدم او شادیهای
~~فراوان نمود و وظایف
# ~~بر و احسان او یکی بههزار افزود و بر زبان راند که بهمساعی مرضیهٔ‌ تو
~~در اتمام امور عظام
# ~~ملک و دولت هرچه بیشتر به ظهور پیوسته و آثار آن در ازدیاد رونق ایام
~~سلطنت بس بسیار
# ~~مشاهده و معاینه شده، اکنون بر مقصودی و مرادی که دل تو طالب آن است
~~باز نمای تا سعی
# ~~جمیل و لطف جزیل پادشاهانه شامل حال تو گردانیم و تو را بدان مقصود و
~~مراد هرچه زودتر
# ~~برسانیم زیرا چنانچه ادای شکر اصناف مواهب و انواع الطاف پادشاهان در
~~گردن خدمتکاران
# ~~لازم است در ذمت پادشاهان نیز گزاردن حقوق خدمات مرضیه و عبودیات
~~حمیدهآ
# ~~خدمتکاران واجب، و طایفهای که به باعثهآ کمال اخلاص و صفای اعتقاد دست
~~بهدامن رعایت
# ~~دقایق طاعتداری متثبت گردانیده باشند و پای در دوایر مواظبت وظایف
~~امتثال اوامر ما نهاده
# ~~جوامع همت یادشاهانه در تعظیم قدر و تنویه ذکر ایشان مصروف فرمودن و
~~محاسن شمیم
# ~~خسروانه در زیادت رفاهیت احوال و تحصیل مطالب و آمال ایشان مرعی داشتن
~~موجب
# ~~استحکام قواعد جهانداری و مقتضی انتظام عقود امور شهریاری است، و
~~ملازمت این سیرت
# ~~و مواظبت بدین سبب عرصات گیتی را به نفحات ذکر جمیل معطر کند و دلها و
~~زبانهای
# ~~اصناف خلایق جهان و طبقات عالمیان را بر مودت و نیکخواهی متفق و در
~~محمدت و
# ~~ثناسرایی منطلق گرداند، دستور بر پای بایستاد و بهسان میل محاسب سر بر
~~خاک عبودیت PageV01P127
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0128.png)

# ~~نهاد و اصناف مدح و ثنا که حساب مبادی آن بر نهایت مراتب ارقام فاضل
~~آید به تقدیم رسانید
# ~~و این بیت بر زبان خویشتن راند، شعر:
# فلا زلت منصور اللواء مظفرا یرف إلیک المادحون تهانیا
# ~~و حسن اعتذار را به ایراد این ابیات رعایت کرد:
# ~~خدایگانا در درگهت که فخر کند به یرده داری آن صد چو قیصر و فغفور
# زمن ms104 نیاید پک ذره خدمتی درخور چو آفتاب در آفاق کردیم مشهور
# ~~شدم چو مردم دیده عزیز و روی شناس مرا به عین عنایت چو کردهای منظور
# ~~هزار سال اگر شکر نعمتت گویم هنوز معترف آید زبان من مقصور
# ~~و گفت اگر بهاقتضای دواعی کمال اخلاص خدمتی به تقدیم رسیده جز از نتایج
~~دولت
# ~~روزافزون خدایگانی نبوده و اگر به بواعث فرط دلخواهی عبودیتی ظاهر
~~گشته، جز از توابع
# ~~سعادت و بخت راهنمون سلطانی تصور نشده و بندگان یادشاه که ارکان اخلاص
~~و ثبق دارند
# ~~و بههنگام صولت حوادث و سطوت وقایع خویشتن را سپر بلای رونق ملک سازند
~~و دل
# ~~از محبت جان و مال و عیال و خدم و حواشی به کلی بردارند2 و حاصل عمر و
~~فایده زندگانی
# ~~و ثمرهٔ‌ دولت همین سیرت را تصور کنند، تواند بود با قامت مراسم این
~~خدمت و اظهار این
# ~~چنین دولتخواهی بهادای شمهای از حقوق مواهب و الطاف پادشاهانه برسند و
~~چون تنور گرم
# ~~ایستاده دید فطیر خویش در بست و گرم سخنی برین جمله آغاز نهاد که از
~~اقبال پایدار
# ~~شهریاری که اطناب سرادقش بهاوتاد خلود مؤکد باد و دیدهآ حاسد بدبین
~~بهخاک جنابش که
# ~~توتیای چشم جهانیان است مرساد، بر جمله مرادها دست یافتهام و از جهت
~~تمتع و التذاذ
# ~~بهاسباب دنیاوی هیچ تمنایی در دل من نمانده:
# صدقت فید ظنونی کلها و أتی  لی منک نصر غیر منصرم
# یا من أفاض سجال الجود مترعة    علی أیسرها اربی علی الدیم
# منک استملت بعد الجدأ خمصه  م أرض ان اطا الجوزاء بالقدم
# اختال فی حلل العلیاء مفتحزا   به وارتع فی روض من النعم
# أرانی الدهر من آثاره عجبا  ما ان سمعت به فی سالف الأمم PageV01P128
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0129.png)

# حلم بلا حوز علم بلا زللعفو بلا غضب جود بلا یدم
# اما شنیدهام که حضرت خدایگانی را از یمن اختلاط طبقهٔ‌ علما و فرقهٔ‌
~~زهاد انواع علوم
# ~~شریف حاصل شده و به تجارب ms105 پیوسته، اگر به تعلیم یکی از آن، این بنده را
~~مشرف گرداند
# ~~از مکارم اخلاق یادشاهانه بدیع و بعید نباشد و از دریای دانش او
~~قطرهای1 نیز گم نگردد و
# ~~بدین کیمیای کرم مس وجود من زر کامل عیار شود و در میان زمرهٔ‌ اقران
~~مانند چشمهآ تیغ آب
# ~~روی من که برکشیدهآ دست عنایت این درگاهم، برقرار ماند، یادشاه زمام
~~اختیار بهدست او داد
# ~~تا یکی از علوم که2 خاطر او به تعلیم آن متعلق باشد عرضه دارد. قضا را2
~~وزیر به دستوری و
# ~~اجازت شاهی همان علم نقل روح که در مخافظت آن مرد زاهد با صد هزار
~~مبالغه وصیت
# ~~کرده بود درخواست کرد. پادشاه در کار خود حیران و از گفتهآ خود پشیمان
~~شد. با خود
# ~~اندیشید که اگر بگوید، بلا را بهدست خویش سوی جان خود طلبیده باشد و
~~اگر مخفی دارد،
# ~~به عیب رکت رای و خلف وعده که هیچ خصلتی در نفس مردم از آن مذمومتر
~~نیست، مشهور
# ~~گردد، اما چون با تقدیر الهی کفایت هیچ عاقلی نافع نیاید و عقل بیچاره
~~از هستی نیست گردد
# ~~و خرد راه راست تدبیر گم کند و هر حکم خیر و شر که قلم ارادهآ غالبه و
~~مشیت نافذهآ ایزدی
# ~~بر صحایف ازل نقش بسته است بالحقیقهآ در خیر ظهور امدنی است و بهرفعت
~~قدر و علو
# ~~منزلت و مظاهرت اعوان و مناصرت اخوان با سیاه مقادیر اسمانی مقاولت
~~صورت نبندد و
# ~~به رعایت دقایق حیل هیچ کس را احتراز و اجتناب میسر نگردد، و چون از
~~دیوان قدر منشور
# ~~امری صادر شود نیش یشهٔ‌ ضعیف دمار از نهاد پیلان مست کوه پیکر برآرد و
~~آسیب موری
# ~~نحیف شیران ژیان را5 بر خاک عجز و اضطرار افکند، «لامرد لقضائه و
~~لاتبدیل لحکمه»6، بخت بد
# ~~و نحوست طالع او را بر آن آورد که نصیحت راهنمای و موعظت دولت افزای
~~زاهد را مهمل و
# ~~نامرعی گذاشت و این ms106 علم که وزیر را بیاموخت:
# و إذا أراد الله رحلة دولة  علی دار قوم أخطا والتدبیر PageV01P129
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0130.png)

# چو تیره شود مرد را روزگار  همه آن کند کش نیاید به کار
# یک روز پادشاه را بهسوی شکار دل کشید و عنان عزم بر صوب صیدگاه معطوف
~~گردانید
# ~~و دور کرانهآ لب آبی رسید که آن جا مجمع وحوش و مسکن طیور بود و دام و
~~دد بی حد در آن
# ~~مقام ساخته، پادشاه به مصاحبت وزیر بر پشت ادهم باد سیر سبک تک که از
~~غایت سرعت
# ~~بههنگام دویدن ایام مستقبل را سبقت نمودی و بهوقت کشیدن عنان زمان ماضی
~~را در
# ~~طرفة العینی دریافتی، سیر سبکش بدان حد که اگر بر چشم خفته جولان زدی
~~لذت خواب
# ~~خوش از او زائل نگردانیدی و اگر بر تیزی شمشیر عزم میسر کردی مانند
~~اولیا از پل صراط
# ~~به سلامت بگذشتی، هم در پستی مانند قضای آسمانی شتافتی و هم در بلندی
~~چون دعای
# ~~مستجاب بی توقف بالا رفتی، سوار شد2، شعر:
# وآدهم یستمد اللیل منه  و تطلع بین عینه الثرایا3
# سری خلف الصباح یطیر زهوا4 ویطوی5 خلفه الأفلاک طیا
# فلما خاف و شک الفوت منه  تشبث بالقوائم والمحیا
# براق برق حرکت در زمان سیر بهزخم سمهای سخت فولاد پیکر صد هزار کواکب از
~~دل
# ~~صخرهآ صما طالع می گردانید و از چهار نعل هلال آسا به عدد نجوم سما ماه
~~نو بر روی زمین
# ~~پیدا میآورد، پادشاه بر پشت ان برنشست، انواع حیوانات را صید می کرد،
~~تو گفتی سلیمان
# ~~صاحب تخت و نگین عنان صرصر و نکبار را بهدست آورده است و با خسرو
~~سیارگان بر سر
# ~~خنگ سپهر سوار شده است و هر زمانی در کوه و صحرا میتاخت و در هر قدمی
~~بهزخم تیر
# ~~سوری سندان شکاف، صیدی بر جای میانداخت، مؤلف گوید:
# کند به حکم ز پیکان تیر موی شکاف  هزار تار ز یک تار موی در ms107 شب تار
# چنان بهتیر سیاهی ز دیده بر گیرد    که دیده را نرسد ذرهای از آن آزار
~~PageV01P130
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0131.png)

# گاه از گشاد تیر به یک ییل افگن در سینه شرزه شهر رخنهها گشادهتر از دهان
~~او پیدا
# ~~میآورد و گاه از گذاردن شمشیر آبگون آتش فنا در خرمن جان آهوان باد پا
~~میزد، شعر:
# إذا رمی فی عیون البق خیبطها2 و ان رمی فی الصفاش الجلا میلا
# یوز برای دیدن گوران تیزرو دام آسا همه تن چشم گشته بود و هر لحظه گله را
~~می گرفت
# ~~و بههنگام دویدن غبار چنان میانگیخت که نقاب کحلی بر رخسار خورشید
~~تابان میبست،
# ~~نقطههای عنبرگون بر جرم او از خالهای مشکبو بر چهرهآ ماه پیکر ترکان
~~چین حکایت
# ~~می کرد و از شهای پراکنده بر بساط حریر روزآسا نشان میداد، تو گفتی
~~جلد2 منقش او
# ~~زرهی است معقول که مسامیر آن رنگ بسته است یا چادری است سفید به گلهای
~~سیاه نقش
# ~~کرده، شعر:
# و اهرب الشدق قاسی القلب مطرح    الحیا جهم المحتاسی ألخلق
# اشمس مذ لقبوها بالغزالد لم    تطلع علی وجهه إلا علی فرق
# و تعطیه حیاء کی تسالمهخوف المنون طباء الجزع بالحدق
# سگ شیر صولت از شره دویدن زنجیر بر خود می گسست و به ناخنان داس مثال
~~سرهای
# ~~صید را مانند کاه میدرید، و بههنگام حمله برقوار میجست، در زمان جستن
~~باد سریع السیر
# ~~گرد او را درنمییافت و شیر گردون از مهابت آسیب یشک تیر تیر حدت او
~~ناخن اندر پنجه
# ~~پنهان میکرد و ثور و حمل از راه کهکشان سر زده میریخت و باز بلندپرواز
~~مانند تیر پرتاب
# ~~از شست تیرانداز بلند کمان در هوا میپرید و به زخم چنگال هلال مثال سر
~~طائر را از فراز
# ~~آسمان بر روی زمین فرود می آورد و به منقار نشتر کردار خون از رگ جان
~~مرغان هوا می گشاد
# ~~و به آسیب شهپر باد حرکت حیات اصناف طیر را بر ms108 باد میداد، شعر:
# کأن الریش منه فی سهام  علی جسد تجسم من ریاح
# کأن رؤس أقلام غلاظ مسحن بریش جؤجؤه الصحاح
# فأقعصها بحجن تحت صفر   له فعل الأسنة والرماح PageV01P131
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0132.png)

# طنین جلاجل پالش در قبض ارواح طیور به آواز صور دم مساوات میزد و قیامتی
~~در میان
# ~~پرندگان صحرا و کوه قایم می گردانید، نقاش چابک دست چین از رشک دقایق
~~نقوش مختلف
# ~~اندام سیمین او خامهٔ‌ زرین پیکر را سر بشکسته و از غایت حیرت چون
~~صورتهای ایوان
# ~~بی جان متصور شده، تو گفتی زره داؤدی را پوشیده است و یا دیبای منقش
~~چینی بر خویش
# ~~کشیده و زمان دیگران مهر سپهر مملکت بر گشتی چون ماه نو سوار شده و
~~بهشست هلال پیکر
# ~~ماهی را از قعر آب آسمان گون گلو گرفته بیرون می کشید، شعر:
# میاه لو طرحت بها لجنبا  ومشهها لمیرت انتقادا
# و دام وافر استحکام که به جهت بند جانور آبی همه تن چشم گشته بود زیر آب
~~فرو میبرد
# ~~و با انواع حیوانات مشحون و مالامال که عدد آن را چون فطرت باران سر
~~بالا نتوان کرد
# ~~برمی آورد، چون از شکار مراجعت نمود آهویی در اثنای راه افتاده دید و
~~قفس تنش از مرغ
# ~~جان خالی یافت، او را هوا و هوس بر آن آورد که روح خود را در تن آهو
~~اندازد، تا حالات
# ~~آن را در جست و خاست دریابد که چگونه است و آن علم شریف را عین الیقین
~~بیند، چون
# ~~جثهٔ‌ خویش را از روح خالی کرد، آهو در جستن آمد و بههر طرف میدوید و
~~جوانب و
# ~~اطراف صحرا را پی به سر می گردانید، وزیر را خیال ملک در سر افتاد و
~~تمنای سری و آرزوی
# ~~سروری عقل او را بپوشید تا خاک در چشم مروت انداخت و داغ کفران نعمت بر
~~جبین نهاد و
# ~~هم از کوی او خاست و هم بر روی او خاست، ms109 چون ابر که بهمدد تربیت و مهر
~~خورشید
# ~~از حضیض خاک تیره سراپردهآ رفعت و علو در صحرای هوای روشن زند و بعد از
~~آن که قطرهآ
# ~~آبی از چرخ سیاه کاسه بر جگر نداشت خزائن جواهر آبدار در قبضهآ تصرف
~~آرد، باز به باعثهآ
# ~~عرق خسیس و اصل و نی از تیرگی باطن و سبک سایگی به معارضه بر روی آفتاب
~~برآید و
# ~~چشم جهانبین او را از نظاره سواد گلشن گیتی محجوب گرداند، و بهنقاب
~~کحلی و حجاب
# ~~اغبر طلعت عالم افروز او را از دیدهٔ‌ جهان بین مستور کند و چهرهٔ‌ نور
~~افشان او را از نور
# ~~گستری مانع گردد و هر لحظه و هر زمان بهدست کین خنجر یمانی برق کمان
~~رستم بر روی
# ~~او کشد و از رعد صور هیت نعرهٔ‌ مخاصمت و بانگ محاربت بهسوی او برآرد،
~~فی الحال
# ~~وزیر روح پلید خود را در تن پاک ولی نعمت خویش دراورد و تن خود را
~~بهزخم تیغ پاره
# ~~پاره گردانید و بند از بند جدا کرد، چنانچه قابل قبول حمایت نماند و بر
~~سبیل مسارعت در
# ~~قصر دولت یادشاه آمد و بدین طلسم و نیرنگ مملکت در ضبط اورد و پادشاه
~~را حرمی بود
# ~~روح افزا نام، چون حرکات و سکنات و اقوال و افعال او برخلاف آنچه از
~~پادشاه معاینه کرده PageV01P132
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0133.png)

# ~~بود دید و با خود اندیشید که این حال از بلای و فتنه دور نباشد، باری
~~من نفس خود را
# ~~از مقاربت و مقارنت او تا ممکن است به دقایق حیل و لطایف تدبیر
~~نگاهدارم، تا چهرهآ راستی
# ~~از غیار شک بیرون آید، اگر ظن من صادق شد فهوا المراد1 و الا چند روزی
~~که از وی دوری
# ~~جسته باشم مرا هیچ زیانی نکند و کاری که در توقف است پرداخت توانم
~~رسانید، چه گفتهاند
# ~~کار ناکرده بتوان کرد اما کرده را باز نتوان آورد، دل روح افزا بدین
~~اندیشهآ ms110 صافی قرار گرفت،
# ~~یک چندی روح پادشاه در تن آهو چون مشک در نافه محبوس بماند و هر بار که
~~از تن دور
# ~~ماندهآ خود یادآوردی، جگرش مانند نافهآ تبت خون گشتی و بهسان شاخ آهو
~~بر خود بپیچیدی
# ~~و با خویش گفتی، مصراع:
# کای دیده گنه تو کردهای آب تو ریز
# کالباحث عن حتقه بظلفه والجادع مارن أئفه بکفه2
# و هر آیینه هر که پای از دایرهآ قبول نصایح ارباب خرد و اصحاب دانش که در
~~بحار
# ~~حوادث روزگار غواصی کرده و جواهر ثمین تجارب بهدست آوردهاند، بیرون کشد
~~دستش
# ~~از دامن مقصود کوتاه مانده بر تحصیل هیچ مرادی قادر نگردد و از گشاد
~~کمان غفلت تیر ناوک
# ~~آفت بر دل خورد و در حبائل مکیدت و خداع کین جویان مقید شود و گردنش از
~~گریبان گیر
# ~~فنا نجات و خلاص نیابد و دولت و اقبال از سیاحت وجود او دامن برچیند و
~~هیچ وقت دست
# ~~مراد از آستین نجاح بیرون نتواند کشید و در حریم فراغ دامان التجا
~~مأمنی نتواند طلبید و
# ~~عرصهآ جهان فراخ چون سطح نگین خاتم بر او تنگ گردد و همه وقت از فوات
~~مطلوب و
# ~~ذهاب مأمول مانند انگشترین انگشت حسرت و دریغ در دهان باشد تا مدتی شاخ
~~درخت امید
# ~~او مانند شاخ آهوان خشک و بیبرگ مانده با سینهای کباب و چشمی پراب بر
~~زبان میراند
# ~~که:
# ای دوستی نموده و پیوسته دشمنی  در خاطرم نبود که با من چنین کنی
# و أخوان حسبتهم دروعافکانوها و لکن للأعادی PageV01P133
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0134.png)

# و خلتهم سهاما صائبات    نصارواها و لک فی فؤادی
# وقالوا قد صفت منها قلوبلقد صدقوا و لکن من ودادی
# نفس بدگوهر و مردم لئیم که به کمال هنر و دانش ممتاز و مستثنی بود و یک
~~چندی
# ~~بهتکلیف و تلبیس خود را در لباس زمرهآ اشراف و طبقهآ احرار بر مردمان
~~عرضه کند، البته
# ~~به حکم العرق دساس، رگ پلید وی ms111 سوی بدی و بی وفایی کشد «قل ککل یعمل
~~علی شاکلته و
# ~~خواتیم امور او به خباثت و خیانت و عداوت متصل و مقرون شود.
# رلا یخطی ذوالاصل وان اسعده الجاه قیل هل الاحسان الا ساءة قالوا نعم
~~الاحسان الی من لا اصیل له)
# ~~و هر که او را محل اعتماد و مکان وثوق خویش سپارد و به نیرنگ و فسون و
~~تملق دام خوش
# ~~او مغرور گردد جز خاک حسرت و ندامت و حیرت و ضجرت در دست خود نبیند و
~~چون
# ~~نگارندهآ نقوش بر لوح آب و جویندهآ آب روش از لمعان سراب همواره جلیس
~~فکرت و قرین
# ~~خیبت باشد، چه اگر جعل را هزار سال در عنبر و عبهر پرورش دهند و جای او
~~در طبلهآ عطار
# ~~سازند بوی تباه نفس پلید او هر گز به کلی زائل نشود و چون دست یابد به
~~جانب مسکن مألوف
# ~~خود شتابد و آن بدسگال حرام خوار و آن کم اصل غدار بهقوت فطنت و ذها یک
~~چندی
# ~~صورت ظاهر را برخلاف باطن نمود و بهمکر و خداع گیاه سبز را به جای زمرد
~~ریحانی در
# ~~چشم نظار گیان جلوه داد، «ما مثله الا مثل روث مفضض او کنیف مبیض»1 هم
~~در این فکرت بود که
# ~~ناگاه او را نظر بر طوطی مرده افتاد، با خود گفت: صواب در آن است که
~~روح خود را در قالب
# ~~این طوطی درآرم، باشد که قصه در دل خود با کسی باز توانم نمود، چه از
~~چنین جانوران هیچ
# ~~یکی را بهسان طوطی قوت تکلم نیست، و فکرت را به عمل مقرون گردانید و
~~روح خود را در
# ~~قالب طوطی درآورد و نزدیک آن صیدگاه خانهآ صیادی بود، که پیوسته
~~جانوران را صید کردی
# ~~و پیش پادشاه آن شهر بردی، طوطی از مرغزار پرید بر بام خانهآ صیاد نشست
~~و زمان به تقریر
# ~~لطایف و غرائب بگشاد و در ایراد حکایات لطیف و ms112 امثال غریب آثار سحر
~~حلال ظاهر
# ~~می گردانید:
# اذا رتجبل الکلام بدا خلیج  بعینه یمده بحر الکلام
# کلام بل مدام بل نظام   من الیاقوت بل صوب الغمام PageV01P134
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0135.png)

# تعالی الله یکی مرغ شکرخا    که نطقش همچو جان در دل کند جا
# فصاحت در زبانش بود یکسر چو اندر صفحهآ شمشیر گوهر
# صیاد را از شکرخایی طوطی شیرین زبان عجب آمد و برای صید او دام را ساخته
~~کردن
# ~~گرفت، طوطی صیاد را آواز داد و نزدیک خویش خواند و بهوی گفت: برای
~~گرفتن من چندین
# ~~مکر و داستان چه میسازی و چندین دام حیله و تدبیر چه راست میکنی که من
~~خود بهدام تو
# ~~آمدهام و بند قفس تنگ دلگیر را بر صحرای گشاده و مرغزار جان پرور
~~اختیار کرده، بیت:
# همه سلامت نفس آرزو کند مردم خلاف من که بهجان می خرم بلایی را
# و مرا در ضمن این غرضی کلی و مصلحتی اصلی است اما با من عهدی استوار کن و
# ~~بهایمان معتبر مؤکد گردان که چون خود را اسیر تو گردانم مرا در حضرت
~~پادشاه آن شهر
# ~~ببری و بهدست دیگری ندهی، صیاد هم بر آن جمله عهد و پیمان بست، طوطی
~~خود را به صیاد
# ~~سیرد و او را بهرسم تحفه بر پادشاه شهر که پیش از این وزیر بود و
~~بهفسون و خداع بر ولی
# ~~نعمت خویش کفران ورزیده بود، برد. پادشاه چون حلاوت بیان و فصاحت لسان
~~و تقریر
# ~~شیرین و سخنان رنگین طوطی را معاینه دید انگشت تحیر بهدندان گزید و
~~ملاقات او را
# ~~موهبتی عظیم و نعمتی جسیم تصور کرد و ندانست که بلای جان و خرابی خان و
~~مان را
# ~~بهدست خود در دام کشیده است و مرگ خانه برانداز را بههزار آرزو بر خویش
~~خوانده دان الله
# ~~تعالی یمهل و لائهمل» و آن نامحرم طوطی را برای حصول رضای روح افزا
~~وسیلتی مؤکد و
# ~~ذریعتی ممهد دانست و بر ms113 آن پردهنشین بیت عصمت فرستاد، روح افزا چون ان
~~شکل مرغوب
# ~~و صورت محبوب را مشاهده کرد گل شادی در حدیقهٔ‌ دل او بشکفت و بهاستماع
~~حکایت و
# ~~امثال شیرین و روان چون آب زلال از زبان شکربارش آتش اندوه که در درون
~~سینهآ او زبانه
# ~~میزد و منتفی گشت، «الیوم قرت عیون قوم و لم تکن تعرف القرار»3:
# چه خوش بود که یکی بعد عمرهای دراز دو چشم بر رخ دلدار خویش بیند باز
# که از حکایت وصلش به جان دهد راحتگهی شکایت هجرش ز سر کند آغاز
# گهی بنوشد جام شراب از دستش گهی ببوسد پایش بهصد هزار نیاز PageV01P135
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0136.png)

# تا یک روز با روح افزا طوطی به وقت خالی در سخن آمد و گفت چه موجب است که
# ~~رخسار چون ماه نو مکلف تغیر موسوم شده است و گل نسرین عارض تو که در
~~لطافت آب
# ~~گلهای تازه و تر میبرد و از آب رنگ خود مانده است، سرو قدت که در راستی
~~از سرو سهی
# ~~بالاتر بود چون قامت بنفشه خم گرفته و طرهٔ‌ مشکینت که نافههای خطایی
~~را سرمایهآ عطر
# ~~میبخشید چون زلف چنگ و گیسوی پر خم از بوی خوش بینصیب گشته، تن نازکت و
# ~~دقت از جسم مدفون نشتر حکایت میکند و دیدهآ جهان بینت بهسان کوی فصاد
~~بهخون
# ~~جگر آلوده میباشد، روح افزا جواب داد که همگنان را روشن و مبرهن است که
~~در چشم
# ~~بی نور و تن بی جان و نهال بی بر و صدف بی گوهر هیچ رونقی و زینتی
~~نتوان یافت و زلیخای
# ~~یوسف بهباد داده و شیرین از خسرو دور افتاده را مردن بسیار خوشتر از
~~زیستن نماید و از
# ~~شجرهآ امید ثمرهآ سرور و طرب بهدست نیاید، شعر:
# لم یبق لی بعدکم الف و لاسکن وکل صاف أراکم بعده کدر1
# در فراقت مردن آسان است و لیک  زندگانی بیتو کاری مشکل است
# گر بهتن دورم ms114 بسی دور از رخت همچنان نقش جمالت در دل است
# چشم بدبین دور و یار اندر نظر یارب این روزم چه روزی مقبل است
# و اگرچه از تأثیرات نحوست قرانات دوایر افلاک دایره کردار این چنین بی سر
~~و پا گشتهام
# ~~و پرگار صفت سرگردان شده اما در رعایت جانب صدق محبت و حسن عهد بهسان
~~مرکز
# ~~ثبات قدم ورزیده و با این حال نافراهم و روزگار پریشان و هجوم سپاه
~~محسن و تلاطم اموآج
# ~~فتن در طریق وفاداری بر جادهٔ‌ محافظت شرایط پیمان مانند خط محور
~~مستقیم و ثابت مانده،
# ~~از سر حرف کمال اتحاد نگذشته و در زاویهآ عزلت و محنت مسکن و مأوی
~~ساخته و عرض
# ~~خود را چون نقطهٔ‌ موهوم از شر تعرض بدنظران نامحرم کافرالنعم مخض و
~~مستور داشته،
# ~~روح افزا را چون طوطی در راه محبت ثابت قدم یافت و یگانگی او را به
~~بیگانگی بدل شده
# ~~ندید، شعر:
# حریف خویش دیده خانه خالی طبق پوش از طبق برداشت حالی PageV01P136
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0137.png)

# و با آب دو دیده و تاب دل خون گشته چون شمع همه تن زبان و چون شکوفه همه
~~بدن
# ~~دهان شده ماجرای حال خویش به تمام باز نمود و سر گذشت خود به جملگی
~~روشن گردانید.
# ~~روح افزا از شنیدن این حدیث بهغایت شادمان گشت و جان مرده در تن او
~~بازآمد و از طوطی
# ~~تدبیر دفع آن شریر فتان طلب کرد، طوطی گفت که چون آن ناحقشناس «آلذی
~~یوسوس فی
# ~~صدور آلناس ازةی»1 به نزدیک تو آید با وی بگو که مرا در تو گمانهای
~~بسیار میرود و تو آن
# ~~پادشاه نیستی که اختلاط و امتزاج من با وی جایز میبود، زیرا که او علم
~~نقل روح داشت و
# ~~به کرات پیش من آن علم شریف به اظهار رسانیده است، و مرا در ان باب هیچ
~~ریبتی و شبهتی
# ~~نمانده، اگر تو همان پادشاهی آن علم را بهمن باز نمایی ms115 و آن درج بسته
~~را پیش من بگشای تا
# ~~مقصود جانبین به حصول موصول گردد و غباری که بهسبب ظنون فاسده و خیالات
~~سوداانگیز
# ~~میان ما ظاهر شده است به کلی فرو نشیند، چون پادشاه درون حرم آمد، روح
~~افزا چنان که طوطی
# ~~تلقین و تفهیم کرده بود با وی در میان آورد، و پادشاه از برای اتباع
~~هوای نفسانی و حصول لذت
# ~~جسمانی که چون وعدهآ بخیل و وفای لئیم بنیادی و اعتباری ندارد، به
~~دانستن این علم اعتراف
# ~~نمود و اظهار آن را از صمیم جان قبول کرد و عقل کافی را دست خوش طمع و
~~شهوت
# ~~گردانید و خرد راهنمای را پایمال هوس ساخت، روح افزا قمری مرده را پیش
~~پادشاه اورد و
# ~~آن غدار روح خبیث خود را در قالب قمری نقل کرد، چون طوطی مسکن اصل خود
~~از
# ~~زحمت بیگانه خالی یافت بر سبیل مسارعت بهجانب او شتافت و جان خویش را
~~در وی کرد
# ~~و خلقت پیشینه و اوضاع قدیم یافت و قمری را بر خاک مذلت و خواری برد و
~~دمار از نهاد او
# ~~برآورد و به آب تیز چشمهآ خنجر غریق بحر فنا گردانید و آن ناحفاظ باغی
~~دیو سیرت ثمرهٔ‌
# ~~افعال قبیح خود بیافت و پاداش و جزای اعمال سیئهآ خویش بدید. «من سل
~~سیف البغی قتل به».
# همین باشد جزای آن که با دولت زند پهلو
### | همین باشد سزای آن که با نعمت کند کفران
# یا من یرید بسوء الغدر منزلة    کیف اصطیادک للعنقاء بالرحم
# لم یدرک الغادر الآمال فاحجةولم یفز بمناه کافر النعم PageV01P137
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0138.png)

# و سلیمان مثال پای بر تخت مملکت یایدار که سالها بهباد داده بود و دست
~~تصرف او
# ~~بدان نمیرسید بنهاد و در بزم سعادت ساغر خوشگوار خرمی مالامال نوش کرده
~~با عروس
# ~~بخت که یک چندی نقاب مخالفت بر روی بسته بود دست وفا در اغوش کرد و
~~درهای
# ~~مکرمت به شکر این نعمت ms116 عظیم بر جهانیان بگشاد تا همگنان را به تحقیق
~~پیوست که کفران
# ~~نعمت را عاقبتی نامحمود و حرام خوار غدار مدام با طالعی نامسعود باشد:
# با ولی نعمت ار برون آیی  گر سپهری که سرنگون آیی
# حق نان و نمک تبه کردن بشکند شیر شرزه را گردن
# من زرع الخیر یحصد ما لیس به وزارع1 الشر منکوس علی الزارع
# ندیم چون حکایت تمام کرد پادشاه بخندید، ندیم سبب تبسم از پادشاه التماس
~~نمود،
# ~~پادشاه گفت: از این حکایت مطبوع با عبارات مصنوع انشراح خاطر مرا روی
~~نمود و سپاه غم
# ~~پشت به هزیمت داد و مرا بر صفای ذهن و دوراندیشی تو اعتماد تمام است و
~~آثار آن از اقوال
# ~~و افعال تو پیوسته معاینه شده و نتایج آن در انتظام امور مشکله عین
~~الیقین گشته، اما بگوی که
# ~~این حکایت با این حال چه مناسبت دارد، ندیم زمانی دم درکشید، چون عذر
~~تجاهل را تنگ
# ~~مجال و قبول آن به فرسنگها بعید دید گفت: مناسبت این بر ضمیر منیر
~~شاهی، که آفتاب
# ~~به پروانه خواهد از روی نور پوشیده نیست. پادشاه زمانی متفکر و متأمل
~~گشت تا سررشتهآ این
# ~~کار بهدست آرد و حقیقت این حال روشن کند، بعد از زمانی بهندیم روی آورد
~~و گفت:
# ~~به باعثهآ تفرس و داعیهآ قیاس چنان مینماید که تو را درباب این وزیر و
~~سرلشکر گمان مخالفت
# ~~می رود و انحراف ایشان از جادهآ اطاعت و طریق اخلاص تصور می شود زیرا
~~که تواند بود که
# ~~ایشان شهر سراندیپ را فتح گردانیده و خزائن و اموال و جواهر و افیال و
~~دیگر نفایس بری و
# ~~بحری که از چندین هزار سال باز انجا جمع آمده است و بر دست هیچ پادشاهی
~~تفرقه نشده
# ~~و در تحت تصرف آورده و به حکم «إن الإنسن لیطغی انیما أن رءاه استغنی
~~*»2 دیو فتنه و فساد
# ~~در دل ایشان مسکن و ماوی ساخته باشد و ms117 باد نخوت و غرور در دماغ ایشان
~~راه یافته و
# ~~سر از ربقهآ اطاعت و پای از دایرهآ عبودیت کشیده و رایت خذلان و مخالفت
~~و عصیان که آیهآ PageV01P138
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0139.png)

# ~~«إنما جزاؤا اذین لحاربون الله ورسوله. ویسعون فی الأرض فسادا أن
~~یقتلوا أو یصلبوا1 نقش کتابهآ آن است،
# ~~برافراخته و خیمهآ متابعت هوا و هوس در صحرای بغی و تمرد زده و بهدست
~~اوردن اسباب و
# ~~دارات پادشاهی مانند شیر علم پرباد شده، ندیم گفت: همین خیال در دل من
~~جایگیر آمده و
# ~~همین فکرت بر خاطر من مستولی شده و تواند بود که این قیاس را بنیادی
~~نبود و این گمان
# ~~بهیقین نپیوندد، اما این بر مخلصان و هواخواهان پادشاهی لازم است که
~~هرچه در آن منفعت و
# ~~مضرت مصالح ملکی تصور توان کرد بههیچ وجه پوشیده ندادند تا از عهدهآ
~~حقوق نعمت
# ~~تفصی به واجیی جسته باشند، پادشاه گفت: مثا آن حوادث در آینهآ امکان
~~صورت توان بست و
# ~~به اقتضای عقل دوربین من کل الوجوه2 نفی نتوان کرد، اما آن وزیر و سر
~~لشکر در کمال دانش
# ~~و اصابت رای و وفور اخلاص و فرط تجارب و عاقبتاندیشی از امثال و اقران
~~خویش ممتاز
# ~~و یگانهاند و هیچ وقتی گرد این چنین تهمت بر دامن روزگار ایشان ننشسته
~~است و جز اظهار
# ~~انواع خدمات پسندیده و اثبات اصناف حقوق عبودیات گزیده از ایشان معاینه
~~نشده، و هر بار
# ~~که به مزان امتحان و سنگ تفرقه زر وثاق ایشان سنجیده و سوده از سایر
~~مقربان و نقصان
# ~~بهوزن و عیار زائد و کامل و راجح و فائق آمده، این نوع غدر از ایشان
~~بعید و بدیع مینماید و
# ~~در این باب حکم قطعی نیز کردن نمیشاید. «أما وللحیطان اذان» بر تو باد
~~که ماجرای این حال
# ~~را از مکمن دل بر در دهان خویش نیز نگذاری که گذری کند و چون مشک در
~~نافه و مانند در ms118
# ~~در صدف و اتش در سنگ و مغز در بادام مختفی و مستور داری و چنانچه
~~پیوسته در
# ~~محافظت و ستر اسرار ما گوهر حریت و کمال خرد خود را بر روی آب آوردهای
~~این بار نیز
# ~~همان سیرت پسندیده و خصلت مرضیه را ملازمت واجب بینی، چه ظهور این معنی
~~خالی
# ~~از تهیج نفرتی و اثارت غبار وحشتی نباشد، مفاوضت و مکالمت پادشاه با
~~ندیم بدینجا رسیده
# ~~بود که حاجبی به تعجیل از در، درامد و چنان باز نمود که وزیر از
~~سراندیپ در لباس زهاد
# ~~احرام حضرت گرفته است و بر درآمده، پادشاه بهغایت اندیشهمند و منقسم
~~خاطر گشت و در
# ~~این حالت مضطرب و متحیر بماند و با ندیم گفت، وزیر خردمندی صائب رای و
~~لشکرکشی
# ~~سپپاه آرای است: PageV01P139
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0140.png)

# أضاف إلی التدبیر فضل شجاعة ولاحترم الا للشجاع المدبر
# و هیچ وقت قول و فعل او بیرون از حکمت و خالی از فایده و دور از غرضی
~~نبوده است
# ~~و رسیدن او بدین لباس ان شاءالله متضمن خیر و مستدعی صلاح تواند بود.
# ندیم گفت: وزیر را با این لباس غیرمعهود بیرون گذاشتن از صواب بعید
~~مینماید زیرا که
# ~~اکثر خلایق را نظر بر ظاهر احوال باشد و اگر چیزی خلاف معتاد مشاهده
~~کند به حسب رای
# ~~رکیک خویش قیاسات فاسد انگیزند تا بدین موجب آوازهای دروغ در اطراف و
~~اکناف شایع
# ~~گردد و بسا باشد سیب ظهور فتنه و حدث حوادث شود، اما طایفهای که برای
~~روش و تدبیر
# ~~متین و حزم کامل و دهاء شامل موصوف باشند و طبع وقاد ایشان بهقیاسات
~~صحیح از وقایع و
# ~~اخبار فردا امروز اعلام و اخبار کند و در مبانی استدلال ایشان بههیچ
~~نوع خللی راه نیابد،
# ~~بهسان ماه و آفتاب قلیا العدد و الحساباند، و فساد و ابطال امور از آن
~~طایفه چون صلاح
# ~~مصالح از طبقهآ عوام چشم نتوان داشت، پس بههمه حال پادشاهان را کارهای ms119
~~اساس میباید
# ~~نهاد که بر انتظام احوال عوام که کثرت ایشان چون قلت خواص به حکم
~~مشاهده ثابت و معلوم
# ~~است مشتمل باشد. پادشاه فرمود تا وزیر را طلب کردند، چون او را بدید
~~رعایت طرف توقیر و
# ~~تعظیم او از کیفیت پرداخت مصالح پرسید، وزیر گفت:
# البشر بما تهوی فحدک1 طائع والدهر منقاد لأمرک خاضع
# گیتی ز فر و دولت فرماندهآ جهانماند به عرصهآ ارم و روضهآ جنان
# در هر طرف که چشم کنی جلوهآ ظفر در هر طرف که گوش نهی مزدهآ امان
# از تأثیر دولت روزافزون و بخت مساعد پادشاه هلال منجوق رایات فتح آیات سر
~~بر
# ~~آسمان میساید و آفتاب خنجر سپاه سیاره عدد هر روز عرصه و مملکتی نو می
~~گشاید، گاه
# ~~از سم مرکبان باد سرعت گرد از بحر محیط برمی آرد و گاه از تن دشمنان
~~آبی دریای خون
# ~~بر خاک صحرای رزم روان میکند، دریای بیکران از تاب آفتاب شمشیرهای
~~آبگون چون
# ~~لبهای مخالفان خشک و سطح سپهر گردان از نم موج خون مانند دیدههای خسا
~~تر شده، و
# ~~از روز عزیمت ما امروز مملکت روم و چین و هند و شهری معظم و قلاع و
~~حصون مستحکم PageV01P140
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0141.png)

# ~~در تحت تصرف آمده است و مضبوط و مستخلص گشته، اولیای دولت بهسان ابر
~~دامن سپهر
# ~~برین گرفته و اعدای مملکت چون قطرات باران در زیر خاک فنا نهفته، گلهای
~~گوناگون فتوح
# ~~از خارستان آبدار پهلوانان وافر شوکت متبسم و عندلیب ظفر در سبزهزار
~~درعهای صفدران
# ~~کامل مهابت مترنم و بعد فتح ابواب فتوح بزرگ لشکر بحر جوش و سپاه رعد
~~خروش را در
# ~~کرانهآ دریا که مملکت سراندیپ را محیط گشته نزول شده، و به حکم آن که
~~در کتب معتبر
# ~~حکما که معدن فواید و مخزن نصایح است و سلاطین ماضیه و جهانداران سالفه
~~در تمهید
# ~~قواعد ملک و تشیید ارکان پادشاهی آن را مقتدا و پیشوای خویش ساختهاند و ms120
~~اتباع احکام آن
# ~~را از جمله مقرضات تصور کرده و آثار آن در ارتفاع درجات سلطنت و اتساع
~~عرصات
# ~~مملکت وضبط اقالیم و قلع و استیصال دشمنان وافر شوکت متوافر عدت هرچه
~~میسر بهزودی
# ~~و خوبی به ظهور پیوسته، مسطور است، پادشاه میباید که بهعزیمت رای صائب
~~و ضمیر روشن
# ~~و فضیلت شجاعت دشمن و حماست لشکرشکن مزین و متحلی بود و تا جذب منافع و
# ~~دفع مضار بهمدد رای عقیده گشای تیسر پذیرد، شمشیر خون آشام از نیام
~~بیرون نکشد و تا کام
# ~~دلها از کلی و جزوی بهمعونت تیغ زبان راست آید زبان تیغ را کار
~~نفرماید، تا صیت کمال
# ~~فطانت و فرط کیاست او چون زبان در افواه افتد و زبانهای عالمیان بهذکر
~~حسن درایت او
# ~~در دهان گویا گردد، و تا بندگان وافر اخلاص نیز در پرداخت مهمات ملکی
~~این معنی را مقتدا
# ~~و پیشوای خویش سازند و کارهای سلطنت هم برین منوال پردازند و ارباب
~~تجربت همواره
# ~~رای صائب را بر تیغ مقدم داشتهاند و حسن تدبیر را در مرتبه بیشتر از
~~وفور شجاعت یاد کرده
# الرأئ قبل شجاعة الشجعان هی أول وهی المحمل الثانی
# فإذا هما اجتمعا لنفس مرة بلعت من العلیاء کل مکان1
# بر این بنا اتفاق چنان روی داد که اول طریق پیغام مسلوک داشته آمد و
~~رسولان صاحب
# ~~تقریر و سفیران صاحب تدبیر به پادشاه سراندیپ فرستاده شدند تا اگر پی
~~قبول محاربت و
# ~~مقاتلت طوق عبودیت در گردن کشد و کلاه سرکشی و تمرد و غرور را از سر
~~بنهد و چون
# ~~پیکان کمر امتثال بر میان بندد و خنجر مخالفت و کین را در نیام کند
~~فهوالمراد و الا از آن PageV01P141
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0142.png)

# ~~حصار چون کوه به زخم تیغ آبدار مانند آتش از سنگ بیرون آورده شود و از
~~آسیب گرز کوه
# ~~شکن گوهر وجود او چون آبگینه بر سنگ شکسته آید.
# پادشاه سراندیپ رسولان1 را بهاعزاز و اکرام ms121 تمام پیش آمد و برای دادن
~~جواب چند روز
# ~~فرصت و مهلت طلبید و رسولان را باز گردانید. از رسولان استکشاف اخبار
~~آن شهر و استطلاع
# ~~مزاج متوطنان آن دیار و کیفیت سپاه آرایی و پرداخت مصالح ملکی پادشاه
~~سراندیپ کرده آمد،
# ~~ایشان آنچه معاینه کرده بودند با یک خبر دیگر که در غایت ندرت و نهایت
~~عجب است تقریر
# ~~کردند.
# پادشاه پرسید: چیست؟ وزیر گفت: در خانهٔ‌ پادشاه سراندیپ دختری است که آن
~~را
# ~~بههنگام قهر یادشاه چین بهدست آورده است که به حسن آفت جان و به لطافت
~~نشئهآ جهان
# ~~است، زلف شبرنگ پای کشانش در درازی شب قیامت را مدد دهد، روی جانبخش به
~~کمال
# ~~حسن از مه شب چهارده تاوان ستاند، گل لعل از رشک رخسار چون بهار او رنگ
~~میآرد، صد
# ~~بر گ خجالت طراوت عارض زیر نگین او چون سمن زرد میشود:
# فی وجهه شافع یمحوا أسائه    من القلوب وجیه أین ما حضرا
# همه طراوت و حسن است و ناز و رعنایی
### | بگو چگونه توان کرد از او شکیبایی
# چمن ز عارضش آموخت مجلس آرایی
### | صبا ز گیسویش انگیخت غالیه سایی
# نر گس مخمور نسخهآ چشم بیمار او، لعل ربانی دل خون گشتهآ لب شکربار او،
~~طاق دو
# ~~ابرویش چون ماه نو در جهان طاق گشته، صف مژگانش غارتگر دین و دل
~~جهانیان شده،
# ~~نازکی تن نازنینش بدان مثابت که از آسیب نظر مردم بهسان گل سوری لباس
~~خون در برکشد،
# ~~صفای آیینهٔ‌ رخسار نور گسترش بدان حد که اگر صورت عکس خویش را در
~~آیینه نگاه کند
# ~~عکس آن در آیینهٔ‌ عکس رخسارش چون روی در آیینه ظاهر و زاهر شود، هر
~~بار که ماه شب
# ~~چهارده با چندان زیب و ضیا با خورشید عارضش به معارضه و مقابله برمی
~~آید از رشک و PageV01P142
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0143.png)

# ~~خجالت آن مانند شمع بر خود می گدازد و هر روز که آفتاب جهانتاب در جبین
~~مبین ms122 او تیز
# ~~نگاه می کند از وفور غیرت و شرم ان مانند زعفران زرد روی در زمین فرو
~~میرود، میان
# ~~باریکش سایهآ موی را بهتهمت سطبری منسوب کرده، چو از سنبل بر ورق گل
~~سایه افکند،
# ~~پیراهن صبر مستوران پردهٔ‌ عزلت را مانند گل هزار چاک کند و بهسان سایه
~~زده بیهوش و
# ~~بیقرار گرداند و اگر پستهآ لب را بهخندهآ شکربار بگشاید دهان تنگ شکر
~~را مانند غنچه
# ~~ناشکفته بربندد.
# ما رأینا فما تصور فیه   شفتاه من أحسن المرجان
# میخواستم که وصف جمالش کنم ولیک یادش ز خود ببرد و سخن در دهان نماند
# در زایچهٔ‌ طالع او حکمای مجسطی دان و مهندسان اقلیدس گشای بعد تحقیق
~~تاثیرات
# ~~ادوار فلکی و اقتضای سیر سیارات سپهر چنان نوشتهاند که در بوستان امید
~~هر که این تازه
# ~~روی متبسم گردد در درج خانهآ هر که این در ثمین قرارگیرد، ثمرهآ مقصود
~~که حصول آن از
# ~~احاطت فکر دوربین بعید بود، بهدست ارادت او دهند و هر گوهر مراد که
~~بهدست آوردن آن
# ~~به تحمل مشتاق و مشاهدهآ اخطار متعلق باشد، با یسرالوجوه در دامن او
~~نهند و چون سکندر بر
# ~~عرصات بحر و بر و در ممالک هفت کشور والی و مستولی گردد و سلیمان مثال
~~انس و جن از
# ~~دل و جان نقش اطاعت و فرمانبرداری او مانند نگین بر دیدهآ جهانبین خویش
~~بنگارند و دد و
# ~~دام و سوام و هوام سر از ربقهآ اطاعت و پای از دایرهآ امتثال او بیرون
~~نیارند، هم ساکنان خشکی
# ~~خاک پایش را توتیا کردار در چشم کشند و هم متوطنان تری از مهابت تیغ
~~آبدار او نیلوفرآسا
# ~~سر بر روی آب اندازند. عزمی:
# إذا اما رأته من بعید ترجلت و إن هی لم تفعل ترجل هامها
# و همیشه آب جوی جوانی او از شائبهآ کدورت شیب محروس و ایمن باشد و شعبهٔ‌
# ~~شبابش از صدمت خزان پیری شکسته و بی بار و ms123 برگ نگردد و تیر قدش کمان
~~مثال بهصفت
# ~~انحنا متصف نشود و سر و بالاش چون بالای سر بهحلهٔ‌ راستی ملبوس ماند و
~~مانند او مدام
# ~~سرسبز بود و بر آیین خسرو سیارگان بهآفتاب تیغ شرق و غرب عالم بگشاید و
~~از نصرت و
# ~~فیروزی بر تاجداران گردون سریر آسمان آسا بر سر آید و بر ضمیر هر که
~~خیال خلاف نفاذ
# ~~امر او بگذرد بیواسطهآ ضربت شمشیر سر از پیش ببرد و جدا شود و در سر هر
~~سروری که باد
# ~~عصیان حکم محکم او راه یابد بر طریق راه خاکسار آید و پایمال و بیسر
~~جهانیان گردد، PageV01P143
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0144.png)

# ~~دست تقدیر دشمن آبی دولتش را مانند آب جای در تحتالثری سازد و حاسد
~~باغی حضرتش
# ~~را مانند بیخ درخت در زیر زمین فروبرد و دریا بندهآ آن چشمهآ زندگانی
~~خضر صفت سعادت
# ~~عمر جاودانی یابد، با سر لشکر گفتم منافع حسن رای و تقدیم آن بر شجاعت
~~و مردانگی به حکم
# ~~مقدماتی که با تو تقریر کردهام ثابت و مستقیم است و هیچ عاقلی را در ان
~~محل ریبت و مجال
# ~~شبهت نمانده، اگر بهارشاد رای مقبل و اعمال تدبیر صائب این چنین نعمتی
~~بی بدیل موهبتی
# ~~جزیل بهدست اید زهی دولت و اقبال که روی نماید، تبلیغ این خبر و ارسال
~~این بشارت در
# ~~حضرت پادشاه هم از جملگی معترضات و جمیع واجبات است و اظهار آن با کسی
~~جائز نه:
# نشاید کرد هر کس محرم رازکه ناگه دشمنی گردد کمین ساز
# ز بهر گفتنش گر بایدت یار ز دل محرم تری دیگر میندار
# چه در کتب حکمای گذشته مسطور است: هر کاری که مرد خردمند عاقبتاندیش و
# ~~روشن رای دوربین را پیش آید و همت او بر اتمام آن مقصور و خاطرش به
~~پرداخت آن متعلق
# ~~بود و بهقدر قدرت انسانی و وسع طاقت بشری در اخفای آن آثار صبر جمیل به
~~اظهار رساند.
# اما عزمت ms124 علی معظم   من الأمر فاکتمه کی نظفرا
# فإن صلاح العدو الغشوم   علی قص أمرک آن یظهرا
# و جز با کسی که درخور محرمیت و شایستهٔ‌ مشورت باشد و به دلایل و براهین
~~عقل ثابت
# ~~و متحقق گشته که کشف آن راز با وی موجب فتح باب مقصود و مقتضی سد طریق
~~التفات
# ~~ضمیر و اندیشهٔ‌ دل خواهد گشت، نگشاید زیرا که این نوع بههیچ وجه از دو
~~حالت خالی
# ~~نتواند بود، این مهمی که حادث گشته است و آن حاجتی که پیش آمده عاقبت
~~آن بهاتمام
# ~~مقرون گشتنی هست یا نه، اگر قلم تقدیر بر صحایف ازل به حکم «جف القلم
~~بما هو کائن»1
# ~~چنان رفته است که زمام آن قلم مثال بهدست نیاید و عقدهٔ‌ محکمش به
~~لطایف حیل عقل
# ~~مشکل گشای نگشاید، باری از طعن و شماتت اعدا و اندوه خاطر که از حدت
~~نار جحیم و
# ~~شدت عذاب الیم به گوش جان خبر میدهد، ایمن ماند و داغ خجالت و شرمساری
~~بر ناصیهآ
# ~~وجود ننشیند، و اگر به مساعدت قرانات سعد سیهر نیلگون و معاضدت اقبال
~~سماوی و بخت
# ~~روزافزون حصول آن تیسر پذیرفتنی تواند2 بود که چون دشمن بدسگال و حسود
~~بطال را از آن PageV01P144
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0145.png)

# ~~حال وقوف و اطلاع حاصل آید به باعثهٔ‌ خبث باطن و کمال حسد و وفور
~~بدخواهی و فرط
# ~~غیرت در ابطال آن کوشش بلیغ پیوندد و بدین موجب حصول مراد و نیل مرام
~~چند روز در
# ~~پرده توقف و حجاب تأخیر ماند و اگرچه بهاتمام پیوندد اما از نوع فتوری
~~و خللی خالی و
# ~~عاطل نبود و نیز گفتهاند. نظم:
# سخن تا نگفتی توانیش گفت  ولی گفته را باز نتوان نهفت
# سرلشکر گفت برای اعلام این خبر یکی از ما بر سمت حضرت پادشاه عزیمت مصمم
# ~~گرداند، بعد اتفاق و استصواب مصلحت چنان روی نمود که این بشارت را من
~~نزد وی بهسمع
# ~~همایون پادشاه ملیت سرورا برسانم و ms125 به تبلیغ این مژدهآ جان پرور من
~~مخصوص باشم، بنابراین
# ~~فلان روز «مع اخوان کأسنان المشط فی الإستواء» در جهازی برنشستم:
# علی نجاة من الفرصا و أیدها  رب القدوم بأوصال و أضلاع
# تطلی بقار ولم تحرب کان طلیت   بسایل من ذخاری العیش متاع
# و لا یبالی عجل إن ألم بها   ولا تهش لا خضاب وامراع
# آن پرنده که بیمدد قوادم و حوافی پرد و دوندهای که بی دستیاری پایی بر
~~طریق پیکان در
# ~~راه تیز دود و مرکبی که در مضار عرایض آب جز بهسینه جولان ننماید، ماهی
~~صفت که بر
# ~~پشت موج بهسان مار بر روی زمین جز به شکم سیر کند، عجب کمانی که خود
~~چون تیر تیز پر
# ~~رود، اما تیرش چون کمان پیوسته بر جای خود باشد، طرفه ماه نوی که اگر
~~هزار سال بر وی
# ~~بگذرد بدر کامل نشود، حامل نفوس مختلف و لیکن دائما عقیم، مسافری که
~~خود همواره
# ~~در سفر اما همراهش مقیم، مرغ آبی است که چون آب سیر خورد غرق گرداب فنا
~~گردد، ماهی
# ~~است که بقایش در خشکی بیشتر اتفاق افتد، خود در بند آید اما دیگران را
~~از طوفان بلای جان
# ~~خلاص دهد، هم مانند بیدلان نه در زمین و نه در آسمان، و هم بر سیرت
~~اصحاب کرامت بر
# ~~روی اب روان، کوهی است که پیش از قیام قیامت از هبوب ریاح در سیر آمده،
~~ابری است که
# ~~با وجود آب بی کران بر هیچ زمین قطره نباریده، و شب و روز درامدن
~~مسارعت مینموده و
# ~~برای رسانیدن خبر آن عروس نسرین بر سمع همایون پادشاه بحر و بر آن جهاز
~~را یک
# ~~طرفة العین قرار و آرام نمیداد وچنان تند و سخت میراند که باد تیزرو را
~~بهوقت سرعت به دو
# ~~منزل باز پس می گذاشت و بهقوت حرکت از جوهر آب شعلهآ آتش پیدا میکرد و
~~در چند روز
# ~~و شب بهظهور معنی و جرین بهم ms126 بهریح طیبهٔ‌ دلهای اصحاب از فرحت و
~~ابتهاج حظی PageV01P145
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0146.png)

# ~~وافر می گرفت، «ألم تر أن الفلک تجری فی البحر بنعمت الله11 را ورد جان
~~میساخت و در نظارهآ
# ~~«وله الجوار المنشعات فی البحر کالأعلم (»»2 آثار قدرت عالیهآ ایزدی
~~ظاهر میدید و زمانی به لطایف
# ~~فجریات ابوفراس و خمریات ابونواس ارواح را ارتیاعی میرسانید و زمانی
~~استماع بدایع اسمار
# ~~و غرایب حکایات اجسام را سلوتی و سکونی می بخشید. شعر:
# إن النوائب والأحداث راقدة والدهر فی غفلة والشمل مشتمل
# ~~مؤلف گوید:
# ~~نشسته بودهام با همدمی چندکه دارد مهرشان با روح پیوند
# ~~روان کرده دو کشتی بی محابا یکی از می دوم کشتی دریا
# ~~همه خود را بهکار آب داده کزان صد شور در دریا فتاده
# ~~حباب أسا کشیده شیشه احباب بهرغم چرخ مینا بر رخ آب
# ~~صراحی آمده چون بحر در جوش   پیاله چون صدف میگشت خاموش
# ~~مهی کز رشک او مهر است در تاب همی کرد آتشی هر لحظه در آب
# ~~بههر سو توده از مرجان و گوهر دماغ از عنبر سارا معطر
# ~~مغنی ز آب دستی ییش اصحاب  بسی میداد کار رود را آب
# ~~همایون مجلسی بس روح پرور ز هر چیزی که خوش گویند خوشتر
# ~~همه دلها بعون بخت مسرور بمانده دیدهآ بدبین از او دور
# ~~تا در میانهٔ‌ دریا رسیدیم، بدان جهاز از بادهای مخالف مانند متجرعان
~~کشتی باده تغیر راه
# ~~یافت و تختههای آن که چون خط مسلسل با یکدیگر پیوسته بود مانند حروف
~~مقطع از یکدیگر
# ~~متفرق و جدا جدا ماند و چون سخنان شاعر بی معنی و نامرتبط منتظم گشت و
~~از صدمت
# ~~موجهای کوه اسای دریا بهسان امید ظالم خراب و ناچیز شد.
# ~~«احیاله موجه و بارقه البرق ونجومه الربد و هو سما ارض فقد جمع الاضداد
~~فیه الاهو ان ترتعد و
# ~~امارات»، «یغشبه موج من فوقه موج و من فوقه سحاب»، آشکار گشت و آن «ذات
~~الالواح کریشة فی ms127
# ~~فلاة یقلبها الریاح کیف یشاء»، ملاح جهاز که در سباحت آبهایی میبرد،
~~لنگر آسا در قعر دریا
# ~~فرو رفت و معلم که تختهآ سفر مجمع البحرین میاموخت دفتر دانش را
~~بهشوراب دیده پاک PageV01P146
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0147.png)

# ~~بشست و به کردار تختهآ سنگ در زیر آب مقر ساخت و بادبان چون دامن عاشق
~~در هوای
# ~~معشوق هزار جای چاک شد، تیر مانند کمان دلدار از صدمت باد خم گرفت.
~~"تجری الریاح بما
# ~~لا تشتهی السفن.
# طبقهآ مسافران که در آن خانهآ مقیم روان بودند با آن که تجرید را شعار و
~~دثار خود ساخته و
# ~~بر سیرت صوفیان هرچه داشتند ترک کردند هم از سیلاب فنا امان نیافتند و
~~غریق بحر رحمت
# ~~و مغفرت می گشتند، و چون یونس اسیر تنگنای شکم ماهی شدند، من در آن
~~حالت خود را در
# ~~سلک قوم نوح منسلک دانستم و از مشاهدهٔ‌ احوال بحر محیط دست از جان
~~عزیز خویش
# ~~بشستم، نظم:
# قد سلوت الجباه فی اللج حتی  خلت غنی فی سکر یوم الحساب
# و از غایت حیرت و ضجرت دریا مثال لب خشک و دیدهآ تر ماندم و بر یک تخته
~~مانند
# ~~حرف بر لوح ملازم شدم و رقم «رضینا بقضاءالله) بر صحیفهآ ضمیر مثبت
~~گردانیدم.
# ~~مؤلف گوید:
# خواستم تا گوهر مقصود در دستم فتد
### | تا عروس بخت را سازم ز عقدش زیوری
# چون صدف بگذشت آب از سر مرا از دور چرخ
### | وین نحوست بین که هم نامد به دستم گوهری
# اکی رسد هر طالبی را گوهر از بحر امید
### | هر که دارد سر نیابد از سعادت افسری
# گاه از تلاطم موجهای چون کوه با چرخ دولابی همراز می گشتم و گاه از صدمت
~~بادهای
# ~~سخت مانند غواص در قعر آب غوطه میخوردم، خاک ساحل عزیز تر از آب گشته
~~بود و
# ~~گوهر نفیس تن پرآب چون خاک راه ذلیل و خوار مانده، گاه از بردابرد سپاه
~~وی و برودت هوا
# ~~مانند عکس ms128 آفتاب در آب بر خویش میلرزیدم و گاه از استیلای ضعف و
~~ناتوانی و فتور قوای
# ~~جسمانی بر صفت آب مروارید از تحرک و اضطراب عاطل و عاری میماندم، از بی
~~نمکی PageV01P147
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0148.png)

# ~~شورهای آب دریا بهسان نمک در آب می گداخت، صبر دستگیر و عقل ثابت قدم
~~پایدار مانند
# ~~یخ در تابش تموز بر آب خویش نمیماند:
# لقد أصحبت مضطربا فؤادی کحوت فارق الماء الزلالا
# خراب باد ز سیل فنا مبانی چرخ
### | که راند آب بلا موج موج بر سر من
# سیر بر آب فکندم بهسان نیلوفر
### | در آب خیز فنا غرق شد چو گوهر من
# بر آب خویش نماندم چو داد چرخ بر آب
### | نفیس گوهر صبری که بود زیور من
# آب صافی عیش به کدورت نوایب مکدر و متبدل گشته، آیینهآ روشن روی، از تری
~~آب و
# ~~عفونت هوا زنگ بسته، و دل و دست تدبیر شکستهتر از آبگینه بر سنگ مانده،
~~همدم جز دم
# ~~ناهموار نهنگ نمیبود و همخوابه جز تن پرخار ماهی نمیشد، هرچند آب را
~~اشنا میکردم از
# ~~طوفان بلا بهساحل نجات نمیرسانید، چشمهای پرآب بساط بسیط خاک را بهدیده
~~و جان
# ~~آرزو میبرد و هر لحظه که مردم دیده در آن آب تیز نگاه میکرد از غایت
~~مهابت و فرط رعب
# ~~آن آب همه شمشیر و ناچخ آب داده مینمود و هر قطرهآ آب موج که بر تن
~~میرسید، از غایت
# ~~شوری آن تن مانند موم از آتش در گداز میآمد، چون بههمه وجه دست از شاخ
~~امید کوتاه
# ~~دیدم با چشم پرآب و دل پرآتش در حضرت ایزدی با نیاز تمام به آیهآ «رینا
~~ولا تحملنا ما لا طاقة
# ~~لنا به»1 زبان بگشادم و از حضرت بخشنده بیمنت درخواست کردم که نهال
~~وجود مرا از
# ~~دریای بی کران احسان خویش سرسبز و سیراب گرداند و گرد کدورت عیش از
~~چهرهآ احوال
# ~~من به آب زلال عین عنایت خود پاک بشوید، و ms129 در اثنای این حالت با خود
~~میاندیشیدم که این
# ~~چه بیآبی است که از دور چرخ آبگون مرا روی داد و این چه خجالت است که
~~از مخالفت
# ~~زمانهآ غدار و روزگار خاکسار آبروی من ببرد، نه جان گرانی را از امواج
~~هلاکت بیرون بردم و
# ~~نه گوهر خود را در اتمام مصالح کلی پادشاه بر روی آب آوردم، و اگرچه از
~~خنجر آبدار PageV01P148
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0149.png)

# ~~ملکالموت به حکم «کل نفس ذابقة الموت»1 هیچ نفسی را خلاص و نجات صورت
~~نبندد، اما یک
# ~~آرزوی جان شکر تا صبح روز محشر در دل من خواهد بود و هر ذره از تن خاک
~~گشتهآ من بر
# ~~فوات آن حسرتهای فراوان خواهد فزود و افسوسهای بی کران خواهد خورد و آن
~~این است
# ~~که چون حقوق تنم نامحصور پادشاه «من وقت المهد الی هذا العهد»22، بر
~~ذمهآ من ثابت و متوجه
# ~~است و از ادوار روزگار و تعاقب لیل و نهار در قواعد آن بههیچ وجه فتوری
~~راه نیافته بلک هر
# ~~لحظه وهر زمان تضاعف پذیرفته، و چون منی را که از غایت خمول سیمرغ اسا
~~در پس قاف
# ~~محنت مأوا ساخته و ماروت مثال در قعر چاه مذلت نگونسار و از چشم
~~جهانیان دور مانده
# ~~بود، مشهورتر از خورشید جهان نما و سرافرازتر از سرو آزاد گردانیده،
~~شعر:
# مانا بنی فی زمان قط نایبة وقد کان فیها اخذا بیدی
# زبان ز شکر کرمهاش قاصرست از آنک  از او همه کرم است و زمن همه تقصیر
# بدم چو خاک سر افکنده و ز تربیتش چنان شدم که سرم میرسد به چرخ اثیر
# ز عون اوست که در حل و عقد کار جهانبدان حدم که مرا نیست در زمانه نظیر
# و قدر و منزلت من از ثری تا ثریا و از محل حضیض خاک تا بهاوج سما رسانیده
~~و خامهآ
# ~~مشکل گشای وزارت ممالک وسیع خویش که هزار ارسطو و آصف را محل قبول ms130 تقلد
~~آن
# ~~نباشد بهدست کفایت و بنان تدبیر من باز سپرده و نام مرا از جمع طبقهٔ‌
~~اماثل و فرقهآ اکابر در
# ~~فهرست صدر جراید قربت درگاه خویش مثبت کرده و جمهور رعایا و کافهآ
~~برایا را به تنفیذ
# ~~امضای احکام من مثال داده و به همه وجه در اثبات حکم من که رقم ذکر آن
~~بر دفتر لیل و نهار
# ~~تا روز حساب باقی خواهد بود، صدق اهتمام خسروانه ارزانی داشته و هر
~~برات امری که به قلم
# ~~امضای من مزین گشته نفاذ مضمون آن را چون صحیفهٔ‌ قسمت شب برات واجب و
~~لازم
# ~~شمرده، ادای بعضی از سوابق ایادی که حساب ان مهندسان کامل کیاست را تا
~~روز شمار
# ~~دست ندهد من نیز به تقدیم رسانیدمی و خدمت یسندیده که متضمن اتمام نوعی
~~از مصالح
# ~~ملکی باشد ثابت کردمی، چه نفس شریف و مردم اصیل همه وقت در ادای حقوق
~~منعم
# ~~خویش هیچ دقیقه فرو نگذارد و به مقابلهآ برآمد مهمات ولی نعمت جان عزیز
~~را خوار شمرد و PageV01P149
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0150.png)

# ~~مخلص یادشاه میباید که اگر در راه کمال هواخواهی گوهر نفس شریف او را
~~در آتش سوزان
# ~~حوادث افکنند یاقوت مثال ذرهای تغیر و تبدل در طبع او ظاهر نگردد بلکه
~~زر اخلاص او
# ~~چون زر خالص کامل عیارتر شود، و اگر اعضای گرامی او را بهارهآ نوائب
~~مانند طبق در دو پاره
# ~~کنند حلقهٔ‌ عبودیت از گوش دل بیرون نیارد و آستانهوار در قصر دولتش را
~~نگذارد، چون در
# ~~باغ مرادش گل سعادتی متبسم گردد نسبت آن خاص فیض سحاب احسان و انعام
~~عام پادشاه
# ~~واجب بیند و اگر برخلاف آن بید کردار شجرهآ امیدش از ثمر نجح عاری و
~~عاطل ماند، از تأثیر
# ~~تقصیر در توشیح نهال خدمت تصور کند و نتیجهآ مخالفت بخت ناسازوار خود
~~داند، هم در
# ~~اثنای این فکرت و اندیشه بودم که نسیم صبای کرم نامتناهی الهی بر گل
~~پژمردهآ دل ms131 بوزید و
# ~~صبح مسرت از مطلع دولت اقبال بدمید و مبشر بخت مساعد به بشارت «وإذ
~~فرقنا بکم البخر
# ~~فأنجیتکما در گوش جان رسانید و حجاب مشقت را از رخسار راحت برانداخت و
~~بهمدد
# ~~هبوب باد موافق آن تخته کشتی به جزیرهای از جزایر قریب سراندیپ پیوست،
~~من با دلی چون
# ~~الف از ملابس عریان مانده و قامتی چون نون از تهی شکمی خم گرفته و
~~رخساری از توالی
# ~~قطرات خون آلود اشک بهسان مصحف کوفیان منقوط گشته بر حرف دریا افتاده،
~~از غایت
# ~~حیرت بر مثال الف و لام بر خویش میپیچیدم و مانندهای دو چشم باز نهاده
~~مراصد اطراف و
# ~~جوانب میدیدم، لبها به باعثهٔ‌ حسرت گزیدن بهسان سین پردند نه شده و
~~زبان بهداعیهٔ‌ شدت
# ~~جوع خاییدن کاف آسا از میان شکافته و دل از نهایت اندوه و اندیشه چون
~~حلقهآ میم تنگ آمده
# ~~و جان از هجوم سپاه محن بر صفت تا در زاویهآ تن سر فرو افکنده و جسمی
~~از فرط نحافت و
# ~~وفور ضعف بر طریق تنوین اسمی بیمسمی مانده و از تأثیر مفارقت حفض عیش و
~~عدم
# ~~اسباب فتح باب نجات تن چنان ضعیف و نحیف گشته که رفع صوت بههیچ وجه
~~ممکن
# ~~نمی گشت، و داعی اجل و متقاضی مرگ را نصبالعین تصور میکردم و عزم بر
~~وداع جان
# ~~جزم گردانیده، از هر چشمی دریایی از خون روان میداشتم، تا زمانی بر این
~~حال بگذشت و
# ~~اثر بردابرد و مهابت افواج امواج روی بهنقصان آورد و جان که از شوکت
~~سپاه بلارعایت
# ~~مضمون «الفرار مما لایطاق»2 واجب شمرده بود بهمسکن مألوف تن باز آمد و
~~دل خون گشته که
# ~~از قوت لشکر اندوه ضعف و ناشکیبایی را همدم خویش ساخته بود در ریاض
~~فرحت و PageV01P150
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0151.png)

# ~~مسرت نامتناهی قرار و آرام گرفت، اما چون مدتی مدید قوت مغذیه بهفقدان
~~غذای موافق که
# ~~قوام بنی آدم را سببی ظاهر است مبتلا گشته ms132 بود و آتش جوع معده که
~~«ارالمعدة تاکل و
# ~~تشرب» یکی از اوصاف اوست، قوای جسمانی را پاک بسوخته و تن از غایت
~~نحافت چنان
# ~~شده که تا در گوش مردم آواز من نمیرسد بر وجود استدلال می نکرد و بر
~~اعضا قوت ضعف
# ~~چنان غالب و مستولی گشته که از تحمل بار سایهآ برگ گل عاجز و مضطر می
~~گشت و مانند
# ~~بنفشه از سر تا یا کبود میشد و هرچند برای استطلاع و تنسم خبر ممکنی و
~~منزلی میخواستم
# ~~تا چند گامی بزنم، بههیچ گونه بر این مطلوب دسترس نمییافتم و مانند
~~زمین زمن بر اندک
# ~~حرکتی قادر نمی گشتم، تو گفتی این رباعی در وصف بیت الاحزان سینهآ من
~~گفتهاند و در این
# ~~معنی برای جید وجود من سفتهاند، نظم:
# بر ذره نشینم نخمد بختم بین موری بهدو منزلی برد رختم بین
# گر لقمه مثل ز قرص خورشید کنم تاریکی سینه بر دهد، بختم بین
# ~~زمانی بر این حالت نا موافق و فکرت اندوه افزای بودم که ناگاه در آن
~~جزیره زاهدی سروقت
# ~~من رسید که نور طاعت از اسرهٔ‌ جبین آفتاب آسای او میتافت و طلعت کرامت
~~نمایش از
# ~~مضمون «سیماهم فی وجوههم من أثر آلسجود»2 نشان میداد، بر سپهر کرامت
~~قطبی پا بر جای و در
# ~~راه طریقت غوثی راهنمای، پیر عیسی دم و موسی قدم، خضر علم مصطفی شیم،
~~از همه علایق
# ~~و مشاغل دنیاوی تجرید گزیده و مانند شمشیر بهلباسی سبز قانع شده و در
~~میان بیداد پرمحنت
# ~~و بلامسکن و ماوی ساخته و از لذات شهوات نفسانی چون قانع از سؤال دامن
~~جان بر چیده،
# ~~روی از محبت خانه و اموال و اولاد گردانید و یشت بهدیوار قناعت و ریاضت
~~آورده،
# ~~با عروس عزلت پیوند تازه کرده، طوق شوق حضرت عزت بیچون، چون فاخته در
~~گردن
# ~~دل کشیده و در ریاض ریاضت بر شاخسار «لی مع الله وفت»2 بلبل آسا به
~~تسبیح ms133 و اوراد
# ~~مترنم شده، نظم:
# کسی که روی قناعت ندید، هیچ ندید کسی که عزت عزلت نیافت، هیچ نیافت
# نفس طرب جوی را از تاب آفتاب حرمان و حسرت مانند شمع بسوخته تا از ظلال
~~ظلیل
# ~~طوبی ساییان پردازد و به مفرش خاره و خار تن در داده تا در بساتین خلد
~~برین بر سریر پایدار PageV01P151
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0152.png)

# ~~عزت از سندس و استبرق چهار بالش سازد؛ چه لباس سبز سرافرازی کسی در
~~برکشد که چون
# ~~نیر سپهر صد هزار مصابیح و مشاغل انوار در صحن سینه با صفای او
~~برافراخته بود و مانند
# ~~صفحه تیغ از سر تا پای بهزواهر جواهر تجرید مزین و محلی باشد و مثال
~~دریای محیط
# ~~صوفی وار این تودهآ خاک را در میان آرد و تر سازد و بر صفت نیلوفر از
~~سباحت بحار معرفت
# ~~سجاده بر روی آب اندازد، و اگر جباران ممالک بیدادی سر و تن او را
~~بهسان سبزه پایمال ظلم
# ~~و عناد گردانند از غایت تحمل سر بالا نکند و سر از راه صبر برنتابد، و
~~اگر چون بنفشه
# ~~به آسیب صرصر جور و جفای بی انتها سر و قامت او را دو تا کنند سوسن آسا
~~زبان را از آزادی
# ~~ادای تقریر قصهآ پرغصه و حکایت پرشکایت الکن دارد، چون مرا بهسان ماهی
~~بی آب در فلق و
# ~~اضطراب دید به باعثهٔ‌ کمال شفقت از مجاری احوال من باز پرسید، من
~~کیفیت عزیمت و
# ~~ماجرای غرق شدن جهاز و تحمل رنجهای بی کران دریا، حرفا بعد حرف، پیش او
~~تقریر کردم.
# ~~زاهد را بر سینهآ پرآتش من دل بسوخت و از مشاهدهآ چشمهای پرآب من اشک
~~خونی از دیده
# ~~فرو بارید و بعد سه روز که قوت چهار عنصر عیادت تن ضعیف آغاز نهاد و
~~پنج حس
# ~~از ششدر آفت نجات یافت، مرا به مصاحبت خویش در باغی که ریاض ریاضت را
~~آن جا آب
# ~~میداد و در سواد آن ms134 شمع ضمیر را بهانوار معرفت منور می گردانید، روانه
~~کرد. من چون
# ~~انگشت محاس بههنگام شمار افتان و خیزان به متابعت او یای در راه نهادم
~~و به تحمل مشقت
# ~~بسیار در مقام مذکور رسیدم و برای تقویت نفس ضعیف و تن نحیف من قصد
~~آوردن انواع
# ~~اثمار کرد و سوی هر درختی که سر بالا میکرد بار آن بی تحمل زحمت شکستن
~~در دامن او
# ~~فرو میافتاد، چون دامنش از انواع میوههای تر پرشد بر من بهرسم هدیه پیش
~~آورد و زبان
# ~~به معذرت دان الهدایا علی مقدار مهدئها»1 بگشاد، من از غایت تهی شکمی
~~به جایی رسیده بودم و
# ~~چنان خام طمع گشته که بهشب از خرمن ماه دانهای چشم میداشتم و در روز
~~بهامید قرص
# ~~خورشید تنور آسا دهان باز می بودم و مانند حربا دو دیده از او برنمی
~~گرفتم و دل بهامید آن که
# ~~لب نانی در دهانش افتد مانند تابه بر سر آتش سینه میسوخت و جان از شدت
~~عذاب نار
# ~~جوع از لذت حیات سیر آمده به مفارقت تن رضا میداد، چنان تصور کردم که
~~مگر رضوان
# ~~نعیم خلد برین را بر این مهجور تحفه آورده است و یا خود سحاب کرم الهی
~~قطرات رحمت
# ~~بر باغ آن زاهد باریده و میوههای آن را حلاوت طعم شمار جنان بخشیده.
~~چون آتش جوع PageV01P152
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0153.png)

# ~~منتفی گشت و قوت سفر کرده در مسکن تن باز آمد و مقیم شد، زبان به حمد و
~~ثنای باری عز
# ~~اسمه بگشادم و سر بر خاک مسکنت برای ادای سجدهآ شکر بنهادم تا آن زمان
~~که عروس پری
# ~~رخسار آفتاب جان مثال رخ در نقاب حجاب کشید و روی هوا از غایت ظلمت
~~مهیبتر از
# ~~طلعت نازیبای شیاطین، نمودن گرفت. زاهد بهنزدیک من آمد و گفت: هرچند
~~مصاحبت چون
# ~~تویی سبب راحت جان و مفارقت تو مقتضی جراحت دل دوستان است اما استقامت
~~و
# ~~استنامت تو در شب ms135 بهسواد این باغ صواب نیست و بدین سبب اخطار بسیار
~~محیط حال و
# ~~شوش روزگار تو گردد زیرا که در این باغ جنی است که بر معشر جنیان دیگر
~~والی و مستولی
# ~~است.
# ملاعب جنة لوسا ر فیها   سلیمان لسار بترجمان2
# و این طریق گروه طوق امتثال ایراد در گردن دارند و روزگار خویش در مطاوعت
~~و
# ~~متابعت او به سر میبرند، چون سکندر جهان گشای آیینهآ عالم نمای خورشید
~~بر فراز سپهر ظاهر
# ~~گردد، سکندر مثال بهمصاحبت او در اطراف و جوانب جهان طوف کنند و چون
~~مشاطهآ قدرت
# ~~برای جلوه گری عرایس روشن روی نجوم را سرخی شفق و وسمهآ مشام ترتیب کند
~~همه باز
# ~~آیند و در صحن این باغ قرار و آرام گیرند و جز من که از سالها باز با
~~ایشان طریق مخالطت
# ~~و مؤانست ورزیدهام و بنای عهد و میثاق را اساس محکم نهاده، دیگری را در
~~شب اینجا منزل
# ~~کردن ممکن نگردد و هر که را بهشب در این باغ دریابند مانند گل لباس
~~وجودش پاره پاره
# ~~کنند و بهسان لاله در طشت خون نشانند و چند فرسنگ از این باغ دور
~~معمورهای است، من
# ~~تو را بدان راهبری می کنم، تو را به موافقت من عزیمت مصمم میباید کرد
~~تا از شر مخالفت
# ~~جنیان ایمن مانی و دست مضرت ایشان از دامن خویش کوتاه گردانی و نیز آن
~~موضع بسیار
# ~~دلکشتر و منزهتر از این باغ است و مسافت میان هر دو اندک. وزیر می
~~گوید: من به مجرد
# ~~استماع این خبر ترک آن مهالک پرخوف و خطر دلیل صواب و صلاح دانستم و
~~عدول از
# ~~مناهج و مسالک خیر نتیجهٔ‌ رکت رای و قلت دانش تصور کردم، و شبانگاه به
~~مصاحبت زاهد
# ~~پای در راه نهادم و زمام مصلحت بهدست حسن عنایت او دادم، اگرچه ظلمت شب
~~روی هوا
# ~~را چنان دود اندوه کرده بود و فضای عالم را چنان بهقیر ms136 و قطران آلوده
~~که لآلی نجوم سیاهتر از PageV01P153
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0154.png)

# ~~شبهای طوسی مینمود و پیکر ماه بهسان آینهٔ‌ نامعقول در نظر میآمد. تو
~~گفتی نامهآ اعمال
# ~~عاصان در فضای عالم باز گشادهاند یا دلهای مشرکان را در مرکز هوا ودیعت
~~نهاده، نفس
# ~~مردم چون دکمهٔ‌ بیقائد راه لب گم میکرد و افسانه هم راه منقد گوش را
~~بههیچ سبیل
# ~~درنمی یافت. للمؤلف:
# ولیل طویل الذیل رخی من الدجی   سد ولا فغطی کل ما کان بادیا
# فلو کشفت فیه ذکاء قناعها لفرط دجاه نورها صارخافیا
# یری الفلک الدوار فیه کأنهمریض والدوران اصبح ناسیا
# زاهد بهراهبری نور باطن و دلالت شمع ضمیر در راههای کژ چون کمان از تیر
~~راستتر
# ~~میرفت و مرا بهسان مهرهآ تسبیح یک لحظه از دست خویش نمی گذاشت تا آن
~~زمان که آن
# ~~چشمهآ بستهآ روان و آن بخشندهآ آبروی جهان، آن برهنه که حلل نور در بر
~~عالمیان پوشاند و آن
# ~~سری که سنگریزه را بر تیغ کوه گوهر آبدار گرداند، آن جهان گشای بیلشکر،
~~آن مسافر بحر
# ~~و بر، آن نگین خاتم سما، آن همسایهآ منزل مسیحا، آتشی که آب حیات نشو و
~~نما در کام
# ~~اطفال نبات ریزد و نقاشی که در مکمن هر کانی رنگی دگر آمیزد، گاه معجر
~~زربفت شفق
# ~~بهشام دهد، گاه طیلسان سیم اندود صبح بردوش سحر نهد، گاه ماه را چون
~~گوی سیمین در
# ~~عرصهآ میدان زبرجد آسمان گردان کند و گاه مانند چوگان زرین در زاویهآ
~~مغرب پنهان کند، گاه
# ~~چون جمشید تاج زر بر سر و گاه بر سیرت آل عباس کسوت سیاه در سبز پوشد،
~~آن قرص
# ~~گرم که جز در دهان نهاد نیفتد، دینار نامضروب که در جیب هیچ امیدوار
~~نیاید، آن محنت
# ~~افزای روزهداران، آن پرده در طراران روی بنمود، به متابعت هدایت راه
~~نمای آن زاهد با صفا و
# ~~خاص حضرت کبریا به موضع موعود رسیدم، بستانی دیدم چون فردوس برین منزه
~~و ms137 دلگشای
# ~~و در انواع ریاحین مانند برگ درختان بیرون از حد و احصا، گلهای رنگین
~~مشکبوی سفید بر
# ~~شاخهای سبز چنان مینمود که تو گفتی کواکب منیر بر اوج فلک مستدیر طالع
~~گشته است یا
# ~~دست قدرت ایزدی درهای شاهوار بر صحن زمردین نثار کرده، گل سوری از
~~پیراهن دریدهآ
# ~~خون آلود یوسف نشان میداد و نرگس بعینه چون چشم زلیخا در انتظار لقای
~~محبوب خویش
# ~~چشم بر هم نمیزد:
# کأنما الورد فی البستان منفقا فریق1 أخضر من أوراق أغصان PageV01P154
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0155.png)

# زهرالکواکب فی أعلی السماء یدن   من جندس غاب فیه المستیران
# قد سرو بر لب جویبار است چون عکس قامت یار در آب چشمهای عاشق تصور میشد،
# ~~چنار از برای دوام برخورداری باغ از شاخ جوانی خویش دست بهدعا برآورده،
~~سوسن در
# ~~اوصاف چمن ده زبان گشاده هر گوشهآ قامت بنفشه کمان مثال خم گرفته و هر
~~طرفی بالای
# ~~صنوبر راست ایستاده، بلبل با گل محبت قدیم تازه میداشت و صبای علیل تن
~~بیماران عشق را
# ~~لباس صحت میپوشانید، شاخهای درخت عود تاری بیواسطه مجاورت آتش بر صفت
~~زهاد
# ~~مشام جان را معطر می گردانید و شجرهٔ‌ صندل مناصری خوشبوی به اقتضای
~~خاصیت طنین
# ~~فلک را از سله سپهر بهسوی خود می کشید، سپهر جهاندیده و جهان گردیده در
~~نظاره آن همه
# ~~تن چشم گشته بود و هم به باعثهآ انصاف گرد سر نو عروسان تازه رخسار چمن
~~میگشت، و
# ~~هم از غایت حیرت در مطالعهٔ‌ اوراق ریاحین و اشجار بهاثمار سرش می گشت،
~~لاله ساغر
# ~~یاقوتین بر دست گرفته توبهآ صد سالهآ زهاد و اهل صفا را چون جام بهسنگ
~~خرد میشکست و
# ~~سبزه تر زمرد پیکر اثر صدق معنی «النظر فی الخضر یزید فی البصر»2
~~مردمان را عین الیقین می نمود
# ~~و چشم افعی را کور می کرد، و در صحن آن باغ از بلور صافی آبدار فرش
~~آبگون بسته بودند،
# ~~چنانچه از لطافت و صفای آن ms138 حسن و زیبایی باغ یکی بهدو مینمود و
~~نظارگیان را چنان
# ~~می شد که مگر آب شناسان دریای دانش از کمال صنعت و نهایت حکمت اصناف
~~ریاحین و
# ~~انواع درختان را بر روی آب نهال کردهاند و یا بهمدد عقل فیاض و خاطر
~~ظلمت زدای جرم
# ~~کثیف خاک را صفا و روشنی آب لطیف بخشیدهاند و نزدیک آن باغ قصری رفیعتر
~~از ایوان
# ~~کسری بر در دیوارش نقشهای خامهآ سحرانگیز مانی:
# وکائما القصر المنیف أجاده داؤد من طبع الحدید المحکم
# و کائما ابراجه3 تصلت بابراج السماء فریفت با لأنجم
# زهی فرخنده قصری کز لطافت جهان را نسخهآ خلد برین بود
# خم طاق بلندش چون مه نو ز رفعت با فلک پهلو همی سود
# توانستی ز سقفش مردم آسان رخ خورشید را کردن گل اندود PageV01P155
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0156.png)

# چو بامش هر سویی بالا برانداخت  زمین را آسمانی دیگر افزود
# چون از نظارهآ باغ بهسوی آن قصر شتافتم اندر آن دو عورت دیدم، بهزیور حسن
~~کمال و
# ~~زیبایی آراسته و لطافت خلعت شان زیور را زیب و بها بخشیده، تو گفتی ماه
~~و افتاب در یک
# ~~منزل قران کردهاند و زهره و مشتری را در یک برج اجتماع شده، یکی بهزلف
~~چون زنجیر
# ~~ملازمان زاویهآ عزلت را در هوای خویش موی کشان میآورد و دوم به قامت
~~چون تیر معتکفان
# ~~صومعهٔ‌ انزوا را کمان مثال بهسوی خویش می کشید، یکی به کرشمهآ دلربا
~~جان عاشقان را
# ~~میربود، دوم به ناز جانافزا دل جهانیان صید میکرد، از شرم رخسار یکی
~~آفتاب به زیر زمین
# ~~فرو رفته و در پیش جمال دیگری ماه شب چهارده برنیامده، در نظارهآ
~~اعتدال بالای یکی سرو
# ~~سهی از حیرت پای بر جای مانده و از غیرت رفتار دوم کبک دری خرامیدن
~~خویش فراموش
# ~~کرده، طلعت زیبای یکی چون غرهآ غراعیه نصیب راحت و هدیه مسرت پیوند روح
~~می ساخت،
# ~~شکل رعنای دوم آتش بیقراری و ناشکیبایی در خرمن دل ms139 میزد، و از غایت
~~موافقتی که میان
# ~~ایشان بود روز و شب مانند دو پیکر و بر صفت فرقدان از یکدیگر جدا
~~نمیشدند، و چون دو
# ~~مغز در یک بادام و دو در در یک صدف مفارقت و مباینت را محل و مجال
~~میدادند، دو جان
# ~~بودند در یک قالب قرار گرفته و یک دل بودند در دو سینه ماوی ساخته، یکی
~~را سمنبر و دوم
# ~~را گلعذار نام بود، بهمجرد آنکه سوی من دیدند زاهد را از کیفیت حال من
~~پرسیدند، زاهد
# ~~قصهآ سرگذشت چنان که با وی به تقریر پیوسته بود، با ایشان تمام باز
~~نمود، و در باب نوازش و
# ~~پرورش من وصیت فراوان فرمود و دست وداع با من در آغوش کرد و بازگشت. من
~~چند روز
# ~~در آن قصر عصای رحلت از دست بنهادم و کمر مسافرت از میان بگشادم، و
~~سمنبر را گفتم:
# ~~مرا از محاسن اقوال و افعال شما چنان به تحقیق میپیوند که شما از گوهر
~~پاک و اصل
# ~~شریفاید و از مشاهدهٔ‌ این احوال مستقیم و معالی همم چنان استدلال
~~میکنم که هر یک
# ~~از شما غنچهآ باغ سلطنت و اختر برج پادشاهی است و نسبت به خاندان معظم
~~و دودمان مکرم
# ~~پادشاهان جهاندار و خسروان وافر اقتدار میرسد زیرا که مثل این خصائل
~~حمیده و شمایل
# ~~پسندیده و همت بلند و نفس ارجمند در دیگری تصور نتوان کرد. کل میسر لما
~~خلق له:
# علی قدر اهل العزم تأتی العزائم وتأتی علی قدر الکرام المکارم
~~PageV01P156
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0157.png)

# کریمی ار نسب خویش را نهان دارد  چو رو در آینهای کرد صنعهاش بدید
# نسیم مشک نهان کرد کی توان یک ره به پرده طلعت خورشید کی توان پوشید
# اگر مرا به تحقیق این گمان و تصدیق این تفرس شرف اعلام ارزانی داری و پری
~~کردار
# ~~سخن در پرده گفتن بگذاری و نقاب از چهرهآ این کار مشکل بازگشایی لواحق
~~بدایع اشفاق
# ~~بر الطاف ms140 و مواهب سابق تو منضم گردد و از مکارم عنصر لطیف تو غریب و
~~عجیب نبود،
# ~~سمنبر از ابر دو چشم صد هزار قطرات اشک بر گل لعل رخساره فرو بارید و
~~پروین را با ماه
# ~~منیر مجتمع و مقرون گردانید و بهسان ماتم زدگان دمهای سرد برآورد و
~~گفت:
# ز حال درد دل خویشتن اگر گویم کسی چو نیست که بر حال من ببخشاید
# در امید چو بر روی من قضا در بست اگر جهان همه یکسوست هیچ نگشاید
# چنان بتافت ز من روی هر کسی که اگر در ایینه نگرم روی خویش ننماید
# تو ای سپهر بزن اتشی در این جانم که دوست رفته و در تن هنوز میآید
# شدست حامله شب بهر ان که تا هر روز برای جان من او تازه محنتی زاید
# ز جور چرخ که روزم سیاه کرد چو شب اگر چو صبح کنم جامهآ کاغذی شاید
# خراب باد اساس فلک ز موج فنا کزو بههیچ دلی راحتی نمیاید
# قصهآ حال ما چون شب هجران پایان ندارد و مانند روز قیامت دور و دراز است،
~~غلبهٔ‌
# ~~شوق ملاقات طلعت مأنوس آن یار سفر گزیده و فرط آرزومندی به مجاورت منظر
~~محبوب آن
# ~~دلدار پیوند بریده، عنان تحریر از بنان قلم درمی رباید و دست حسن تقریر
~~و بیان را برمی تابد،
# ~~و اگر گاه گاهی خواسته میآید که بهایراد بعضی از لواعج خراق و شمهای از
~~انواع اشتیاق
# ~~به طریق نفثة المصدور2 بر سبیل تکلف برای انشراح باطن ظاهر گردانم و به
~~ذکر طرفی از ازدحام
# ~~و هجوم سیاه محن که در صحن سینه مخیم و معسکر ساخته است، درونی خالی
~~کنم، قلم و
# ~~زبان بهقواطع حجج متن پیش میآیند و دست روبهرو2 میزنند و بهذیل کمال
~~عجز و اضطرار
# ~~تشبث و تمسک می نمایند و می گویند چون دریا را کرانی و این پیدا را
~~پایانی پیدا نیست،
# ~~رعایت جانب سباحت و سلوک ms141 طریق سیاحت در این جز طلب ایجا و محال
~~بالاتفاق و
# ~~تکلیف مالایطاق نتواند بود، مزاج تو بهتناوب نوائب هجران و هجوم حوادث
~~حرمان از جاده PageV01P157
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0158.png)

# ~~اعتدال طبعی عدول نموده است، و سیاهی لشکر سودا خیل دماغ تو را بهیغما
~~برده است،
# ~~مقاصد دیوانگان و مطالب از عقل بیگانگان را که از حد قدرت و امکان پای
~~بیرون نهاده باشند،
# ~~و چون اکسیر اعظم در زوایا و امتناع مختفی شده با تمام تلقی و تکفل
~~نمودن و طوق قبول
# ~~پرداخت آن زیور جید مساعی خویش کردن جز زردرویی و شرمساری ثمره ندهد، و
~~طعن و
# ~~ملامت ارباب کیاست و اصحاب فطنت را به کمند سوی خود کشیدن بود.
# قلم می گوید: چشمهای تو پرآب چون چشمهای آب سال و ماه روان است و در
~~افاضت
# ~~دموع نظیر ابر نیسان در ابر و باران کتابت صحایف شوق چگونه دست دهد.
# زبان می گوید: دل تو از توقد نیران فرقت همدم آتشکده رومیان گشته است،
~~اگر دهان
# ~~به تقریر پیغام او بگشایم زبانهای آن مراد کاغذ و قلم را پاک بسوزاند و
~~خاکستر گرداند، نه من
# ~~تو را به کام توانم رسانید و نه خامه دستگیری تواند کرد، این ورق تمنا
~~در نورد و از این فکرت
# ~~بی فایده باز کرد «الرجوع الی الحق خیر من التمادی فی الباطل»1.
# قلم نی است و دل آتشکده زبان قلم چگونه شرح دهد از زبانهآ آتش
# طال حزنی حتی لمننت لیا لی الدهر فی جنبه نی تدوما
# شرح غم هجران به زبان راست نیامد    گر صد یک آن گویم صد سال بباید
# چون کس نگشاید گره از کار دلم هیچ  از راز دل خویش گشادن چه گشاید
# در راه شرح و بیان این قدم زدن اندازهآ صد هزار چو من نیست و ذکر بعضی از
~~آن وظیفهٔ‌
# ~~عمری است، اگر مردم بخواهد که شمهای از سرگذشت بازنماید و از هفت دریای
~~بی کران ms142
# ~~مداد سازد و از قصب ربع مسکون خانه ترتیب کند و بر اوراق اشجار تا روز
~~شمار با سرعتی
# ~~هرچه تمامتر بنویسد، هنوز عشر عشیر ان تحریر نکرده باشد و از زمین بسیط
~~ذره و از بحر
# ~~محیط قطره بود و از استماع آن حوادث عمر کاه و نوائب غم فزای دوستان
~~جانی را التفات
# ~~ضمیر و انقسام خاطر حاصل آید و اندوه و اندیشه فراوان روی نماید، چون
~~به تقدیر الهی اسیر
# ~~زنجیر بلاد و دستگیر دام عناد شدهام و دست از حیات خویش بهآب دو دیده
~~بشستهام بیهوده
# ~~دیگر آن را برای چه در محنت و رنج خویش شریک گردانم و شرب خوشگوار عیش
~~اصدقای PageV01P158
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0159.png)

# ~~صادق وداد را مکدر کنم، چه اصحاب مروت و ارباب فتوت را واجب ان بود که
~~بار گران
# ~~رنجهای دوستان را سبک بر خویش گیرند نه اینکه دوستان را از تحمیل غم و
~~اندوه خود گران
# ~~بار کنند، و تا دست یابند خارخار ناکامی از پای همدمان صادق و همنشینان
~~موافق به ناخن
# ~~تدبیر دستگیر بیرون آرند، نه اینکه در راه حیات طرب سازشان خشک و
~~مغیلان نامرادی کارند.
# ~~من با سمنبر الحاح بسیار کردم و عذرهای او را به هیچ وجه قبول نداشتم،
~~چون میل طبع من
# ~~بهشنیدن حال خویش متجاوزالحد دید و تمهید عذر را به هیچ سبیل محل و
~~مجال نیافت بر این
# ~~منوال سخن آغاز نهاد و گفت: هرچند خواستم که راز سینهآ مجروح مخفی دارم
~~و سر دل خون
# ~~شدهآ خویش ظاهر نکنم اما رعایت جانب اتحاد تو مرا از آن اتفاق مانع گشت
~~و عنان تماسک
# ~~از دست من بربود و بر اتمام مرام تو باعث و محرض آمد، قصهآ من بدین
~~جمله است که این
# ~~یار همدم و این مونس حالات شادی و غم ایراد خواهد کرد و برای این معنی
~~بدو اشارت
# ~~راند، او گفت: سمنبر چنان حکایت کرده است که یدر من ms143 پادشاهی بود که
~~آوازهآ عظمت و
# ~~جلالت او بهاسماع خاص و عام رسیده و در تمهید قواعد ملک و ترتیب اسباب
~~جهانداری
# ~~مقتدای خسروان جهان و پیشوای سروران کیهان گشته، سلاطین کبار حلقهآ
~~اطاعت او در گوش
# ~~جان داشته و پادشاهان نامدار غاشیهآ امتثال او بر دوش دل گرفته بودند،
~~لجام تسخیر بر سرسبز
# ~~خنگ تو سن فلک کرده، کمند تذلیل در گردن تیغ زن سیهر کشیده، روزی بر
~~سریر سلطنت در
# ~~صحن باغ نشسته بود و طرفداران عالم در یمین و یسار کمر بندگی او بر
~~میان بسته و در
# ~~صفوف خدمت بهیای ادب ایستاده ناگاه طبقهٔ‌ حجاب بار خبر رسانیدند که
~~پادشاهزاده بر
# ~~درآمده است و برای دریافت دولت پای بوس دستوری میطلبد، پادشاه به اجابت
~~ملتمس او
# ~~مثال داده، حجاب خاص یادشاهزاده را درون قصر آوردند و پدر من رعایت به
~~تبجیل و تعظیم
# ~~او فراوان واجب دید و در نوازش و اصطناع او بههر مبالغت پرسید و به
~~انعامات بی کران و
# ~~خلعتهای گرانمایه از اشباه و امثال مخصوص و ممتاز گردانید و لباس شرف
~~محرمیت در
# ~~بر او پوشانید، روزی پادشاه به رسم طوف شکار با طائفهٔ‌ مقربان و زمرهآ
~~مختصان خویش عزم
# ~~صیدگاه مصمم کرده بود و مادر من و من نیز به متابعت او روان شدیم،
~~پادشاه چون از صید گاه
# ~~بازگشت برای تمتع و التذاذ در باغی نزول فرمود و به تجرع کاس شراب و
~~استماع نغمات
# ~~چنگ و رباب با پادشاهزاده مشغول شد، ناگاه دو چشم من بر صورت
~~پادشاهزاده افتاد و من
# ~~نیز در آن زمان منظور نظر او گشتم، صورت زیبا و شکل رعنای پادشاهزاده
~~عقل مرا در ربوده،
# ~~بی طاقتی و ناشکیبایی را بر دل من مستولی گردانید: PageV01P159
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0160.png)

# جعلت عذاری مذ رأیت عذاره طریا من المسک الزکی موسما
# وها أنا أرجو فی هواه منیت  أحشر فی یوم الحساب متیما
# و لست براضعن جفونی فی الهوی إذا ms144 لم تبت فی حبه نقطر الدما
# ~~به حکم آن که «القلوب مع القلوب تتشاهد»2 صدق محبت و کمال دوستی من
~~پادشاهزاده را
# ~~مبتلای عشق و گرفتار هوای من کرد، آتش شوق خرمن جان هر دو را پاک بسوخت
~~و آب دو
# ~~دیدهآ خون بار بر روی ما گواهی دادن گرفت و زردی رخسار دریدن پردهآ صبر
~~آغاز نهاد و
# ~~نزدیک شد که این معنی چون سخن در افواه افتد و قیامت طعن و ملامت از هر
~~سوی قائم
# ~~شود و از این حال خبر بهدور و نزدیک رسد، پادشاهزاده بستر خویش از خاک
~~کوی من
# ~~ساخت و خاک در چشم نام و ننگ انداخت و می گفت، نظم:
# ~~گو خلق بدانید که من عاشق و مستم آوازه درست است که من توبه شکستم
# ~~و مانند نقش دیوار بر در من ملازم میبود و زبان او یک زمان از یاد من
~~نمیآسود، من نیز
# ~~در شکل و شمایل او واله و حیران میبودم و در راه محبت او نصیحت هیچ
~~ناصح نمیشنیدم :
# ~~برو ای زاهد مغرور و مده ما را پند عاشقان را بهخدا بخش ملامت تا چند
# ~~من دیوانه ز زنجیر نمیاندیشم که کشیدست مرا زلف مسلسل در بند
# عذل العوا ذل حول قلی التائه وهوی الأحبة منه فی سودائه
# یشکو الملام إلی اللوأئم حرة ویصد حین یلمن عن برحائه4
# ~~و از غایت شوق در هرچه فکر می کردم جز جمال دل افروز او صورت نمی بستم،
~~شعر:
# ~~چنان بستهست نقش اندر دل من صورت خود را
### | که میبینم رخش هر گاه در دیوار میبینم
# ولاهممت بشرب الماء فی ظماء إلا رأیت خیالا منه فی الکأس PageV01P160
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0161.png)

# و از کمال آرزومندی هر آوازی که استماع می کردم جز بشارتنامهآ پیغام او
~~نمیدانستم،
# ~~سپاه غم هر زمان بر قلب دل تاختن میآورد و نقد صبر را بهیغما و تاراج
~~میبرد و مردم چشم
# ~~از دو دیده نهال دوستی او را ms145 در هر چشم زدنی به تازگی آب میداد، هر بار
~~که یوسف مهر
# ~~جهان افروز سر از چاه ظلمت شب برآوردی و رخسار عالم آرا را در نظر
~~جهانیان جلوه دادی
# ~~و هر وقت که لیلی شب گیسوی مشک رنگ را بگشادی و ثوابت و سیارات را
~~مانند قطرات
# ~~دیدهآ مجنون در چشم عالمیان بنمودی، من چهرهٔ‌ زرد و سینهآ پردرد را
~~مانند زلیخا بهزخم ناخن
# ~~مجروح و پرخون گردانیدی و گریبان صبر را چون پیراهن یوسف پاره پاره
~~کردی و
# ~~پادشاهزادهآ مجنون کردار خون دل را از راه چشمههای دیدهها فرو ریختی و
~~بر سیرت
# ~~دیوانگان سرمایهآ نام و ننگ برباد داده و جان عزیز را بر کف نهاده از
~~درون سینه پرآتش و
# ~~چشم پرآب آه جگرسوز برآوردی و خاک کوی من افسر مثال بر سر کردی، چون
~~کار بهجان و
# ~~کارد به استخوان رسید و مضمون ظاهر شدن گرفت و هرکس بدین راز واقف و
~~مطلع گشت،
# ~~با یکدیگر گفتیم که اساس محبت استحکام تمام پذیرفته است و شجرهآ دوستی
~~به کمال رسیده
# ~~و شاخ و برگ بیرون آورده و بر صفت «آصلها ثابت وفرعها فی آلسمآء1 اتصاف
~~یافته، چه
# ~~حیله سازیم که چشم بد اغیار در ما کارگر نیاید و روزگار فتنهانگیز در
~~جور و جفا نگشاید، و
# ~~چه چاره کنیم که مانند روشنی با خور و عرض با جوهر ملازم یکدیگر باشیم
~~و چون رنگ
# ~~از مل و بو از گل بههیچ سبیلی جدا نشویم، ما خود دل از جان عزیز
~~برداشتهایم و خویشتن را
# ~~کشتگان تیغ محبت و رسوا شدگان کوی عشق انگاشته، اما میباید در غم و
~~فرحت یکجا عمر
# ~~بهسر بریم و از دست ساقی قدر کأس شیون و سور در یک مجلس نوشیم که تن
~~ضعیف ما
# ~~طاقت بار فراق ندارد و بههیچ حیله صبر گریز پای با ما سر درنمیآرد، اگر
~~از تن عاشق مهجور
# ~~هر روز یک ذره گوشت ms146 جدا کنند و زمان زمان بر وی نمک تازه پراکنده و
~~بهسان شمع بالین
# ~~بیش از سر تا پا بسوزند تحمل این رنجهای گوناگون و غمهای روزافزون به
~~مقابلهٔ‌ لقای
# ~~جان افزای معشوق خویش عین مسرت و محض شادمانی تصور کند، و آن جراحت بی
~~کران را
# ~~راحت دل و جان خود داند و اگر سوختهٔ‌ آتش فراق را از ریاض خلد برین
~~منزل و مسکن
# ~~سازند و حوران مشتی بهآب کوثر و تسنیم نهال نهاد او را سیراب گردانند
~~خود را بی جمال یار
# ~~نازنین در درکات دوزخ اسیر زنجیر آتشین پندارد و مانند ماهی که در ایام
~~تموز به تأثیر گردش PageV01P161
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0162.png)

# ~~چرخ از آب زلال دور مانده و در صحرای سراب افتاده باشد، در قلق و
~~اضطراب بیانتها روز
# ~~گذارد، روز دیگر چون گل لعل خورشید از حدیقهآ سبز آسمان رخسار بنمود و
~~از طلوع تباشیر
# ~~صبح عالم افروز ثوابت و سیارات چون گلهای چمن از هبوب باد خزان مضمحل و
~~ناچیز
# ~~گشتند. من به بهانهٔ‌ دیدن گلهای دلکش و چیدن میوههای راحتبخش از مادر
~~خود اجازت
# ~~طلبیدم و مانند صبا به گلگشت بساتین عزم جزم گردانیدم و چون آب
~~بهنظارهآ سبزه و ریاحین
# ~~روان شدم و در باغی که ان گلدستهآ چمن شهریاری وعدهآ ملاقات کرده بود
~~رسیدم و هرچند
# ~~که در اطراف و جوانب آن تفحص و تجسس میکردم پادشاهزاده را نمییافتم،
~~زمانی به واسطهآ
# ~~نامساعدت بخت بد خویش انگشت ضجرت بهدندان گزیدم و هزار دجله و جیحون از
# ~~دیدههای یرخون روان داشتم و لحظهای از شدت درد جدایی و صدمت بردابرد
~~سپاه تنهایی
# ~~خاک سیاه بر سر کردم، هر چهرهآ گل که در سواد باغ در نظر من میآمد بی
~~گل روی آن نور
# ~~چشم جهانیان در دیده بهسان خار می خلید و هر خار الماس حدت که در طلب
~~ان گوهر کان
# ~~زیبایی تن مرا خسته و مجروح می گردانید بر صفت ms147 گل سوری نصیب فرحت و
~~نصاب
# ~~شادمانی بهدل و جان میرسانید؛ بالای سرو آزاد را بی سرو بالایش چنان
~~میپنداشتم که بلای
# ~~بزرگ برای جان من قائم شده است و یا دست تقدیر تیری برای صید دل من
~~راست کرده،
# ~~خط سبزهآ تر را بی سبزهآ خط زمرد پیکر او چنان تصور میکردم مگر قوای
~~نامیه برای فنای روح
# ~~حیوانی من زهرگیاه از اجزای خاک بیرون آورده است و یا سائس اجل بهعزم
~~قطع جید وجود
# ~~من خنجر و ناچخ را بر روی صحرا آب داده، سپاه خوف بر عالم عقل بدان حد
~~استیلا یافته
# ~~بود که چشم نرگس را دیده بان و گوش بنفشه را جاسوس و زبان سوسن را سخن
~~چین
# ~~حقیقی میدانستم، و قائد شوق گریبان جان محکم گرفته چنان بههر سوی می
~~کشید که گل را
# ~~از خار و راه را از چاه و نشیب را از فراز فرق نمیکردم، چون جست و جوی
~~و تکاپوی
# ~~از حد در گذشت و قوت سیر پای از سلوک طریق طوف باز کشید و در راه سستی
~~قدم زدن
# ~~آغاز نهاد:
# لم یبق لی قدم أطوف به   یوم الکثیب و قددنا الأصل
# فجعلت اتیع اثرهم نظرا    مالد مع فی الحذین ینهمل
# با دل گفتم راهی که تو پیش گرفتهای پایان آن هنوز در حیزهآ وجود نیامده و
~~کاری که تو
# ~~بنیاد کردهای دریای آن را وهم جهان پیمای هنوز کران نشان نداده و هر
~~سری متحمل آن درد
# ~~بیرمان و هر چابک سواری مرد این میدان نتواند بود. نشیندهای که زلیخا
~~چون دانهآ محبت PageV01P162
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0163.png)

# ~~یوسف در زمین دل کاشت جز صد هزار گونه بلا و رنج بی منتها او را حاصل
~~نیامده، و هرچند
# ~~تن نازک خود را از سر تا یای به آتش غم بسوخت بخت تیره رای او عمری در
~~آرزوی [وی]
# ~~روشنی ندید و هر روز دردی تازه و هر زمان المی نو بر ms148 جان او تاختن
~~آوردی و در همه
# ~~احوال در مجلس محبت جز کأس نامرادی نخوردی و هنوز خود را در زمرهآ
~~مقصران منسلک
# ~~دانستی و از ابجد خوانان مکتب عشق تصور کردی، تو هم بهزحمت سیر یک روزه
~~از پای
# ~~درآمدی و هم به تجرع یک جام ناکامی ساغرآسا از دست شدی، نمیدانم که
~~سرانجام کار تو بر
# ~~چه خواهد بود و این کار را چگونه بهسر خواهی برد، گفتهاند، رباعی:
# اندر ره عاشقی مجازی نایی  تا از سر خود قدم نسازی نایی
# اینجا به یکی مهره دو سر میبازند سربازانند تا نبازی نایی
# تا از سر جان عزیز بر نخیزی و خون دل را از دیده با خاک کوی دوست نیامیزی
~~و سینه
# ~~را هدف خدنگ جگردوز بلا نسازی و تن را در زبانهآ محنت چون موم از آتش
~~نگذاری تو را
# ~~در حلقهٔ‌ عاشقان بی سر و یا جا ندهند و داغ عشق بر ناصیهآ وجود تو
~~ننهند، هر سری که در راه
# ~~محبت یار قدم نتواند زد و هر دلی بار شوق دلدار تحمل نتواند کرد، عاشقی
~~که خاک کوی
# ~~جانان بهسان تو تیا در چشم نکشد آن عشق بر وی غرامت است و هر آرزومندی
~~که بر امید
# ~~ملاقات محبوب جامهآ جان چاک نزند آن محبت بر وی بلاست، نه هرکس را قوت
~~آن باشد که
# ~~در این باب نفسی زند و نه هرکس را توانایی آن بود که در این قافله جرسی
~~جنباند :
# ای دل بههوس بر سر کاری نرسیتا غم نخوری به غمگساری نرسی
# چون شانه بهزیر اره تا سر ننهی  هرگز به سر زلف نگاری نرسی
# و دون منال السمهریات وانطبی  تاجج، نارا أو قدتها الفراغم
# و من رام طیب العیش أورد نفسه  من الموت بحرا موجه متلاطم
# هم در این جدل دل خود کام میبودم که ناگاه آوازی از یک طرف باغ به گوش من
~~آمده و
# ~~بی هوشی و تحیر از ms149 آنچه بود یکی به هزار شد. دور خاطر چنان متحقق گشت
~~که مگر نامحرمی PageV01P163
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0164.png)

# ~~بر این حال پریشان اطلاع یافت و یا رقیب سنگدل را از این حالت نافراهم
~~خبری شد، اگرچه
# ~~مرا از رسوایی و پریشانی سر مویی اتفاقی نیست و از شهره گشتن در کار
~~عشق غم نه، اما
# ~~نباید که این معنی به گوش پدر و مادر من رسد و مرا از لذت مقصود و نفرت
~~مطلوب دور
# ~~من بر نهال گلی افتاد، چون تیز در او نگریستم پادشاهزاده را دیدم که در
~~انتظار من دیده در راه
# ~~داشته و نرگس آسا همه تن چشم شده و بهسان غنچهآ نو رسیده در میان
~~برگهای آن از
# ~~هم رقیبان نامهربان مختفی گشته و درر آبدار اشک از صدف چشم بر دامن
~~ریخته و مژگان را
# ~~مانند رشته در گهر کشیده و کمینسازان رنج جدایی یزک داران صبر و
~~شکیبایی او را مغلوب
# ~~و مقهور گرانیده و لشکر غم گنج شادمانی او را از خزینهآ سینه او بهنهب
~~و تاراج برده، من
# ~~به حصول این سعادت و وصول این دولت سجدهٔ‌ شکر بهجای آوردم و قالب مرده
~~را
# ~~بشارتنامهآ قدوم جان نواز فرستادم و بهنزدیک پادشاهزاده شدم، بر هر دو
~~حیرت چنان
# ~~مستولی شد که زبان گوهربار مانند زبان سوسن از پیرایهٔ‌ نطق عاری و
~~عاطل ماند و تن بهسان
# ~~صورت دیوار از حرکت و اهتزاز بیبهره گشت، و دل محنت زده این حالت را در
~~سلک
# ~~خوابهای خوش فرحت انگیز منسلک دانست و جان مضمون «احلما نری2 أم زمانا
~~جدیدا»3:
# آنچه میبینم به بیداری است یارب یا به خواب
# خویشتن را در چنین دولت پس از چندین عذاب
# فروخواند، زمانی هم برین بگذشت چون هوش و عقل در مقر منزل خویش بازآمد
# ~~با یکدیگر ماجرای حال قصهآ سرگذشت باز گفتیم و عهد محبت را مجدد و مؤکد
~~گردانیدیم
# ~~که تا رمقی از جان در تن باقی ms150 باشد رقم اتحاد از لوح ضمیر پاک نگردد، و
~~چون نسیم با گل
# ~~ملازم یکدیگر باشیم، و در امتزاج و اختلاط بر صفت شیر با شکر عمر عزیز
~~به کران رسانیم،
# ~~بلک مهر و وفای جانیین چنان پیوند جان شود که چون از کمان تقدیر تیر بی
~~خطای4 مرگ
# ~~بر هدف جان رسد و اجزای تن مسکین با اجزای خاک یکی شود، نی که3 از آب و
~~گل ما PageV01P164
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0165.png)

# ~~روید نوای آن همه قصه در دل ما باشد و گیاهی که در آن نشو و نما یابد1
~~بر اوراق آن رقمها
# ~~هم از خون جگر مسطور بود :
# با عشق تو در خاک فرو خواهم رفت با مهر تو سر ز خاک بر خواهم کرد
# بههیچ سبیل سکونت در مسکن مألوف خویش بهموجب اقتضای حال مصلحت ندیدم و
# ~~خارهای عمر کاه کوه و صحرا را بر گلهای تازهآ روحافزای موطن قدیم بر
~~گزیدم، و از آن باغ
# ~~بر آیین باد صبا پای در رکاب سمند باد پای عزم نهادیم و عنان به گلگون
~~جهان پیمای سفر
# ~~دادیم، چون پدر و مادر مرا از این واقعهآ هائل خبر رسانیدند، آتش شفقت
~~در درون سینهآ ایشان
# ~~زبانه زدن گرفت و خرمن طاقت و صبر ایشان پاک بسوخت، برای تتبع و باز
~~گرداندن من
# ~~سوی بهسوی کسان فرستادند و بهجهت بازآوردن آن شهباز دست شاهی در هر
~~گاهی دامی
# ~~نهادند و در هر فرسنگی گروهی نامزد کردند، هرچند چون باد در پی ما
~~دویدند گرد ما را
# ~~درنیافتند، آخر الامر غائب و خاسر بر وفق رجع یخفی چنین مراجعت نمودند،
~~مادر و پدر من
# ~~بهاستماع این خبر جانگداز یعقوب آسا در بیت الاحزان معتکف گشتند و لذت
~~خواب و نعمت
# ~~خورد را وداع کردند چه گفتند «و انما اولادنا نبینا الغرض»5 بعد احتمال
~~نکبات گوناگون و
# ~~ملاقات حوادث روزافزون و قطع بیابانهای پرخطر و عبور انهار بیحد و مرور
~~در شهر قنوج ms151
# ~~که بر لب آب گنگ معمور است اتفاق نزول افتاد:
# و بلدة من بلاد الهند طیبة ربوعها عن نعیم الخلد تینسم
# عن النواظر غطت وجهها خجلا لما تراء ی لها من جسمها ارم
# روض من المجد محضر جوانبه ما زال تنبت فیه الغر والکرام
# معرس الأمل السیار زائره  قد یعتریه عن ربعه صمم
# شهری که قوم مسرع تیزرو و هم سر حد عمرانات آن را درنمییافت و از کثرت
~~سکک
# ~~کوچه و محلات خیال شب رو در روز روشن راه مقصد خویش گم می کرد و در
~~نزهت و لطافت PageV01P165
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0166.png)

# ~~هر خانه رشک «ارم ذات العماد (3»1 و صفت عمارات بی نظیرش «لم سخلق
~~مثلها فی آلبلد (:»3 دجلهآ
# ~~بغداد از غیرت آب روانش خویشتن را در بحر افکند و مانند شرمساران لب
~~خشک دیدهتر
# ~~مانده، و هم مسرع به تصور قعر آن در گرداب حیرت غرق میشد و ابر و باد
~~را بیمدد و
# ~~معونت کشتی به کرانهآ آن وصول ممکن نمی گشت، حلاوت آب خوشگوارش نشان
~~کوثر و
# ~~سلسبیا داده و از خجلت ذوق زلال جداول و انهارش آب از چشمههای آب حیات
~~گشاده،
# ~~سواد بساتین از پرتو مصابیح انوار و ریاحین در شب تار از روز روشنتر
~~نموده، عطار باد صبا
# ~~از مدد نسیم گلهای مشک بویش در اطراف عالم غالیه سوده، هوای جان پرورش
~~مایه بخش نسیم
# ~~بهار، قصرهای چون نگارخانهآ چینش بر کران ماء معین نمونهآ «جنت تجری من
~~تحتها الأنهر»3
# ~~عقد مشکلات علوم منقول و معقول جز بهمدد طبع نقاد علمای وافر فطانت آن
~~نگشاده، شجرهآ
# ~~دقایق فروع و اصول را جز خاطر بحر فیض متفتنان صافی ذهنش آب نداده:
# علیک بالعلم لانبغی به بدلا والناس موتی وأهل العلم أحیاء
# ما الفخر إلا لأهل العلم انهم علی الهدی لمن استهدی اولاء
# متبحران کاس غربت را از لطافت و خوبی خود چنان مست و مدهوش می گردانید که
~~نام
# ~~مولد و منشا بر ms152 جریدهآ نسیان مثبت می کردند و آتیه «فروح ورتحان وجنت
~~نعیم (3)» ورد زبان
# ~~خویش می ساختند، و در آن شهر معظم یادشاهی بود جوان بخت و جوان کامیاب
~~و کامران،
# ~~کرم مانند فطوط دست ملازم کف بحر نوال او، کمال دانش چون نور در آفتاب
~~مقارن
# ~~ذات بیهمان او، اوصاف مرضیهاش بیش از آن که مهندس عقل را عدد احصاء عشر
~~عشیر آن
# ~~دست دهد و خصال یسندیدهٔ‌ او چندانکه فکر دوراندیش از تصور شمار
~~سرجملهآ آن عاجز و
# ~~قاصر ماند:
# ملک کأن نبانه و سنانه  یتباریان دما و عرقا ساکبا
# کالبدر من حیث ایحهت رایته   یهدی إلی عینک نورا ثاقبا PageV01P166
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0167.png)

# کالبحر یقذف للقریب جواهرا  یعودا و یبعث للبعید سحائبا1
# زهی شاهی که از باران جودش  نهال مکرمت با بار و بر شد
# نمیماند ز گریه دیدهآ ابر مر او را تا ز احسانش خبر شد
# چو تیغش گوهر خود کرد پیدا عروس ملک را زیب دگر شد
# بههر سویی که رو آورد عزمش سپاه فتح و نصرت راهبر شد
# و در شهر قنوج1 دوازده هزار محلت بنا کرده بود و در هر محلتی محل ضیافت و
~~پرورش
# ~~غربا بنیاد نهاده، و بر اندازهآ هر طبقه از طبقات ابناء سبیل اسباب
~~تمتع موجود و مهیا گردانیده و
# ~~فرمان عام بر متوطنان آن محلات اصدار فرموده تا هر لحظه و هر زمان
~~متفحص وصول اهل
# ~~غربت و متفتش نزول ارباب سفر باشند و هر یک را از غرباء برحسب درجت و
~~منزلت
# ~~نوازش و پرسش واجب بیند6 و بههرچه از انواع مأکولات و اصناف مشروبات و
~~اجناس
# ~~ملبوسات طبع ایشان مایل باشد «اسرع من لمحة البارق الخاطف و یفته5
~~الطائر الخاتف»(2 با تکلفی
# ~~هرچه تمامتر میرسانند، چون از این حال ما را روشن شد برای دفع ملالت
~~سفر که در شدت
# ~~و وحشت معادل جحیم و سقرست کوی به کوی طوف می کردیم و هر مهمانخانه در
~~نظر
# ~~میآوردیم ms153 تا کدام جای به قبول طبع نزدیک بود و کدام موضع درخور انشراح
~~خاطر باشد که
# ~~چند روز بی زحمت اغیار و شدت اسرار در ریاض تمتع به ملاقات و مؤانست
~~یکدیگر روزگار
# ~~گذاریم و به رغم دور فلک کژ رو شراب صافی مواصلت بی کدورت رنج خمار نوش
~~کنیم،
# ~~ناگاه گذر بر مهمانخانه افتاد که آن را بیتالعاشقین می گفتند، مناسبت و
~~مطابقت2 نام و حسن
# ~~خلوت و کمال نزهت و لطافت ما را بر سکون آن موضع باعث و محرض گشت و
~~برای نزول
# ~~از آن جای، جای دیگر لایقتر نشناختیم و عصای مسافرت آنجا از دست
~~انداختیم، و هر روز PageV01P167
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0168.png)

# ~~که چشمهآ زرین آفتاب در بحر خضر آسمان روان گشتی من و پادشاهزاده بر لب
~~آب گنگ
# ~~ساغر عشرت بر روی یکدیگر نوش می کردیم و داد لهو و طرب به رغم حاسد
~~بدبین میدادیم،
# ~~گاه در سواد چمن بهنوای تر رود رباب برگ فرحت و شادمانی می ساختیم و
~~گاه گاه از نوشیدن
# ~~بادههای ارغوانی خاک در دیده سپهر شیشه رنگ بیوفا میانداختیم و
~~پادشاهزاده هر بار
# ~~نصیحت مرا واجب دیدی که به حکم آن که «الغریب کالاعمی» رسوم و آیین آن
~~شهر ما را
# ~~روشن نشده و بر مزاج سکان آن دیار وقوفی حاصل نیامده و نسبت ترتیب
~~آشنایی که مردم را
# ~~بدان احتیاج باشد بهضرورت با هرکسی صحبت و آشنایی و اختلاط حاصل خواهد
~~آمد، چنان
# ~~میباید که این راز را به واجبی محافظت نمایی و حقهآ سر به مهر این سر
~~با هیچ کس نگشایی و
# ~~جز من و تو بههیچ وجه غیری بر این حال واقف نبود و از مصاحبت سایهآ
~~خویش نیز اجتناب
# ~~و احتراز کنی و هرچه گویی با من گویی:
# یا من ز میان رسول آیم یا تو تنها ز همه جهان من و تنها تو
# خورشید نخواهم که برآید تا تو ای بر من سایه هم ms154 نباشد با تو
# نباید چشم بد زمانهآ جفا پیشه در کار شود و دست تعرض و ناکامی بهذیل دولت
~~و اقبال
# ~~متمسک گرداند و عرصهآ نجح آمال را مواطی اقدام سپاه حادثات سازد و در
~~چشمه فتنهآ شوخ
# ~~دیده که در مهد خواب آرمیده است سرمهآ بیداری کشد و اعراض تو را از
~~قبول نصیحت
# ~~سوداندیش من و توجه به غفلت خست اندوز خود مقدمه هلاک و دواعی تلف سازد
~~که چون
# ~~دشمن خدنگ قصد بهباعثهٔ‌ غفلت مردم از مأمن بگشاید آن را مانند شمشیر
~~برق و بیلک قضا
# ~~هیچ حایلی و مانعی نبود، و ما را چون سواد و بیاض دیده اتصال و امتزاجی
~~به کمال حاصل
# ~~آمده است مانند دو چشم از یکدیگر جدا کند، چنانچه روی وصال به خواب
~~نبینم و ندای
# ~~مسرت به گوش وهم هم نشنوم2، چه روزگار چنان که خوی نامرضی و عادت مألوف
~~اوست
# ~~این چنین اوقات را چراغ بر دست گرفته بهانگشت پای میجوید و برای تعویض
~~نعمت
# ~~مواصلت همدمان سلیت مفارقت زمان بهانه می طلبد و چون قلم ارادت سابقه
~~بر صحیفهٔ‌ ازل
# ~~حکم فراق ابدی ما نوشته بود، مرا سوی التذاذ بهاوراد و ریاحین در سر
~~افتاد و این آرزو در دل
# ~~من به غایت غلبه و استیلا یافت چنانچه نصیحت سودبخش پادشاهزاده از خاطر
~~من فراموش PageV01P168
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0169.png)

# ~~گردانیده و نحوست طالع چشم خود را به پردهآ غفلت بپوشید و پیش دیدهآ
~~دوربین عقل حجابی
# ~~تاریک پیدا آورد و در جوار منزل ما گل فروشی بود و بدین سبب با وی
~~قاعدهٔ‌ محبت
# ~~مستحکم گشت، او بهتواتر انواع ریاحین مشکبوی و اصناف گلهای تازه روی
~~برای زیب و
# ~~زینت مجلس انس ما برسانیدی و مشام جان حاضران را از نسیم دلگشای آن چون
~~کلبهآ عطار
# ~~معطر گردانیدی و در اوقات خوش از حالات گذشتهآ ما پرسیدی، چون حقوق
~~خدمت او
# ~~بر ذمت ما ثابت و متوجه گشته بود و ms155 بهواسطهٔ‌ وفور مخالطت و کثرت
~~مؤانست محل محرمیت
# ~~و اعتماد یافته در اخبار آن احوال ماضیه ضنت را مجال میدادم و سرگذشتها
~~یکان یکان
# ~~پیش او می گفتم و به بیرون دادن غمهای درد و درونهٔ‌ خویش را خالی
~~میکردم، روزی از
# ~~روزها پادشاه قنوج بر سریر مسرت بار داده بود و برای التذاذ و تمتع
~~مجلس خاص فرموده،
# ~~گل فروش یک عقد گل که با ترتیبی هرچه لطیفتر و تکلفی هرچه تمامتر ساخته
~~پیش برد2،
# ~~پادشاه در مطالعهآ رقت صنعت و لطافت عمل آن بر مثال نرگس همه تن چشم
~~شده و مانند
# ~~سوسن در وصف ان ده زبان گشت، و با گل فروش گفت که سالهاست که تو در
~~مجلس ما
# ~~انواع ریاحین میآری و از هر جنس گلهای عنبر نسیم میرسانی، هیچ وقتی مثل
~~این ترتیب و
# ~~مانند این ترکیب از تو مشاهده و معاینه نشده و مجلس ما را این چنین
~~رونق و بهایی هیچ
# ~~گاهی حاصل نیامده است تا سبب اظهار این صنعت غریب و موجب این تربیت
~~عجیب با ما
# ~~مشروح و مبین ننمایی، بههیچ وجه دست طلب از تو کوتاه نگردانیم و در
~~امتناع از تقریر این
# ~~معنی معذور نداریم، چه مردم دانا اگر کاری خلاف معتاد و مشاهده کنند تا
~~بر غور آن وقوف
# ~~تمام و اطلاع به کمال حاصل نیارند و سررشتهٔ‌ آن بردست ایشان نیاید
~~خاطرشان از خارخار
# ~~فکرت ایمن نگردد، گل فروش برای رعایت حقوق صحبت و محافظت جانب اسرار
~~لطائف،
# ~~عذرها به اظهار رسانید اما به حکم مصراع:
# «دویل الخلافة لا تطاولها للی»
# خلاف رای سلطان رای جستن بهخون خویش باشد دست شستن
# اگر شه روز را گوید شب است این باید گفت اینک ماه و پروین PageV01P169
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0170.png)

# در امتناع از اطاعت اوامر نافذهآ پادشاه بسته و طریق سورت غضب وشدت قهر
~~گشاده دید
# ~~و حقیقت تصور کرد که اگر بر وفق ارادت ضمیر پادشاه در تقریر ms156 قصهآ حال
~~حسن مقال بهآدا
# ~~نرساند و در بیان بواعت و دواعی این صنعت بدیع و عمل لطیف بر نهجی که
~~متضمن حصول
# ~~مراضی او بود توقف جایز شمرد1 آثار سخط جان گداز در باب او بهظهور
~~پیوندند و انواع
# ~~مضرت به روزگار او متصل و مقرون گردد، و نجات حیات خود جز در ایراد
~~آنچه مشاهده و
# ~~معاینه کرده بود نشناخت زمانی برای ما و آوردن سرگذشتها سر بر زانوی
~~فکرت نهاد و زمام
# ~~دل به دست اندیشه داد، پادشاه چنان تصور کرد که گل فروش از جادهآ امثال
~~انحراف مینماید و
# ~~فرمان او را برخلاف جد تصور میکند، با گل فروش گفت: بدان خدایی که
~~مشاطهٔ‌ قدرت بالغهٔ‌
# ~~او عروس گل سوری را بر تخت زمردین شاخ جلوه میدهد و لعبتان تازه عذار
~~بستان را
# ~~بههزار هزار نگار زینت و آرایشی هرچه کاملتر میبخشد، و مربی کرم بی
~~علتش در احیای
# ~~خاک مرده نسیم صبای علیل بهار را معجزهآ دم جانبخش روح الله کرامت
~~میکند و از راه
# ~~تربیت سبزه را از خاک برمی کرد و بهاب زلال سحاب پرورشی به سزا ارزانی
~~میداد:
# لا والذی زینت آثار قدرته عرائس الروضة الغناء2 بالدیم
# فأصبح الأقحوان انفض مبتسما کما تبسم خود3 ای مبتسم
# والزهر فیه کاصواق مقتنه حون من القطر درا غیر منتظم
# اگر در بیان آن مقصود و ذکر آن مطلوب چون سرو راستی پیش نیاوری و بهسان
~~سوسن
# ~~رطباللسان نگردی نخچیر5 آبگون نیلوفری صحن خاک را از خون تو لالهزار
~~گردانم و
# ~~به پیکان مانند برگ بید سینهآ تو را بهسان تن گل پاره پاره کنم و به
~~کردار بنفشه زبان تو را از قفا
# ~~بیرون کشم و بر صفت بار درخت سر نگونت آویزم. گل فروش چون محال عذر تنگ
~~و دست
# ~~حیلت بهزیر سنگ دید، آنچه از مجاری احوال او را بهتحقیق پیوسته بود، بر
~~رای انور پادشاه
# ~~به شرح و تفصیل باز نمود، یادشاه ms157 را شوق ملاقات و آرزوی مخالطت ما از
~~دست ببرد و تفکر
# ~~در تدبیر حصول آن مرام از جمهور مصالح دیگر مشغول گردانید، باز مقرر
~~این قصه چنان
# ~~گفت که روز دیگر که نیر اعظم موسی آسا در بحر اخضر آسمان سیر آغاز نهاد
~~و سپاه سیارگان PageV01P170
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0171.png)

# ~~در دریای نیلگون سیهر مانند لشکر فرعون غرق شدند و مشاطهآ صبح عود هندی
~~شب تار را
# ~~در آتش مجمر زرین خورشید بسوخت و نافهآ مشک تتار را به بیضهٔ‌ عنبر
~~اشهب بدل کرد:
# زمت دجی اللیل للترحال أینقها لما تجرد سیف الصبح مصقولا
# و عارض الشمس اضحی مسفرا وفقی عند غطاء من الظلماء مسدولا
# پادشاه برای شکار ماهی در کشتی هلال پیکر سوار گشت و اعیان و ارکان دولت
~~و
# ~~خواص و مقربان مملکت بهسان نجوم سما گرداگرد ماه سیهر مجد و معالی
~~آمدند، مغنیان
# ~~زهره الحان در نواخت رودهای تر رباب آب دستی خود بر روی آب می آوردند،
~~و به نواهای
# ~~دلفریب سورت اندوه را از درون سینه اهل مجلس بیرون میبردند و ساقیان
~~حور طلعت
# ~~بادههای ارغوانی در اقداح لاله گون پیش حریفان مجلس می گردانیدند و از
~~کمال سحرکاری
# ~~در آب منجمد آتش سیال پدید میآوردند، شیشههای صافی پیکر حلبی از غایت
~~رقت و
# ~~لطافت از تنفس انفاس حاضران مانند گوی مشعبد بر روی هوا می رفت و کمیت
~~سرکش مدام
# ~~از فرط حدت و جوش از میدان کاس بیرون میافتاد، جرم لطیف هوا از عکس رنگ
~~شراب
# ~~گلکون بهسان بحر یاقوت مذاب مینمود و از بوی روح افزای راح چوبهای کشتی
~~را طیب
# ~~چوب صندل و عود حاصل میآمد:
# و مجلس کلمت فیه محاسنه  من کل شی ففیه الوصف قد ضاقا
# ما یرجع الطرف عنه حین ینظره3 حی یعود إلیه القلب مشتاقا
# و کشتی گاه مانند کمان چپ و راست می گشت و گاه بهسان تیر راست بر روی آب
# ~~میرفت، و پادشاه زمانی از ms158 دست ساقیان ماه رخسار جام شراب ریحانی نوش می
~~کرد، و زمانی
# ~~پشت3 الماس حدت ماهیان زره پوش را از قعر آب گلو گرفته بیرون میآورد،
~~تا آن زمان که
# ~~نزدیک در خانهٔ‌ یادشاهزاده رسید، سمنبر را دید بر کرانهٔ‌ آب نشسته و
~~زلف عنبربار برای
# ~~شستن باز کرده، و هر لحظه آب بر سر می ریخت و گلاب صافی با عنبر خوشبو
~~می آمیخت،
# ~~تو گفتی حور بهشت برین بهلب آب کوثر به تماشا آمده است، یا خورشید جهان
~~افروز بر افق
# ~~دریای روان آسمان ظاهر شده، اندام ترش در طراوت آب گل صد برگ طری میبرد
~~و آب PageV01P171
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0172.png)

# ~~حیات از غیرت آبی که بر سر میریخت در کنج ظلمات خاک حسرت و ندامت
~~میخورد، آب
# ~~جوی از مصاحبت تن چون گل یاسمین نصیب نسیم معطر گلاب نفیس تحفه می
~~فرستاد و
# ~~طرهای مشکینش اجزای خاک ساحل را مانند خاک تبت مشک آگین می گردانید:
# عنبر زلفی که ماه در چنبر اوست شیرین سخنی که شهد در شکر اوست
# زان چندان با زمانه کاندر سر اوست فرمان ده روزگار فرمان بر اوست
# پادشاه را بهمجرد آن که نظر بر جمال جهان آرای سمنبر افتاد زمام هوس
~~بهدست قائد
# ~~محبت داد و آن جوی آب را از سیلاب چشمهای خون افشان بحر بی کران
~~گردانید و از تأثیر
# ~~حرارت آتش دل سوخته در طبع آب مزاج آتش پیدا کرد و جاذب عشق او چون
~~مغناطیس
# ~~گوهر جانش را به سوی خویش کشید و طره طرارش نقد شکیبایی را از جیب دلش
~~در ربود،
# ~~هرچند عقل نصیحت آموز در گوش دلش فرو میخواند که پای از کوی بلا بیرون
~~کش تا
# ~~سرت چون خاک راه پی سپر حوادث نگردد و چشم از نظاره این آفت جهان بردوز
~~تا بهسان
# ~~مردم دیده لباس ماتم در نپوشاند1، اما چون سلطان قاهر عشق بر ولایت صبر
~~غالب و مستولی
# ~~گشته بود و ms159 در ساحت جان سراپردهآ اقامت زده قبول2 مواعظ مقبول میسر
~~نگشت و پندهای
# ~~دلیذیر نیک خواهان سختتر از بندهای دیگر آهن نمود و دیوانهٔ‌ حسن و
~~جمال او و سرگشتهآ
# ~~زلف و خال او شده. للمؤلف :
# هام الفواد بها وحق له الهوی ولمثلها ابدا یهیم فؤاد
# أین المفاز5 وقد تملک صهجتی رشا لاسا دالشری یصطاد
# و خواست تا خویشتن را از غلبهٔ‌ شوق از کشتی بیرون افکند و لنگرآسا در
~~قعر آب غرق
# ~~کند، حاضران مجلس چون این حال مشاهده کردند بهغایت متحیر و سراسیمه
~~شدند و
# ~~به ملاحان اشارت راندند تا کشتی را باز به طرف قصر یادشاه رانند و
~~پادشاه را به تخت پایدار
# ~~برسانند، ملاحان مضمون این اشارت را بهعین انقیاد متلقی گشتند و کشتی
~~را در زیر قصر
# ~~همایون پادشاه بردند؛ چون زمانی بگذشت و نائرهآ شوق که در سویدای دل او
~~زبانه میزد PageV01P172
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0173.png)

# ~~فرو نشست حاضران مجلس و بندگان دولت سرو آسا بر یک پا بایستادند و زبان
~~بهایراد مراسم
# ~~دعا و ثنا سوسن مثال برگشادند و گفتند: این چه حالت است که امروز به
~~ظهور پیوسته است و
# ~~این چه حادثه است که واقع گشته، پادشاه را دل از دست نمیباید داد و
~~زبان به فرمان جهان
# ~~نفاذ می باید گشاد تا بندگان دولت جوزا مثال کمر مطاوعت بر میان جان
~~بندند و در اتمام مهم
# ~~نفوس عزیز و کرائم اموال خویش را مانند خاک خوار شمرند، اگر در امواج
~~بحر محیط
# ~~افکندن اشارت سامیه صادر گردد و بهسان ماهی و نهنگ خویشتن را بی محابا
~~در آب افگنیم و
# ~~اگر بهسوی هوا تصاعد نمودن اوامر عالیه نافذ شود بهپر و بال همای همت
~~در فضای آن طیران
# ~~واجب بینم و تا آنجا که ممکن است برای حصول کام دل همایون آثار کمال
~~اخلاص و
# ~~هواخواهی به اظهار رسانیم، شعر:
# و لو قلت طافی النار أعلم أنه رضا لک او مدت لناس ms160 و صالکا
# لقدمت رجای طایعا فوطبتها   هدی منک لی او ضلة2 من ضلالکا
# بهبخت تو گر با فلک سر زنم  کلاه مه از تارکش بر کنم
# وگر رو بهشیر ژیان آورم رسد از دل او کباب ترم
# و گر پیل با من ستیزد به کینز گرزم بهدندان بگیرد زمین
# وگر لشکری دارم از رای خویش  که در زور از صد سپاه است بیش
# نه جاسوس دشمن از او با خبر نه در راه از مرکبانش اثر
# کنم هرچه گویی ز صلح و جدال ز تو امر نافذ ز من امتثال
# چه پادشاه کامکار در اصطناع و پرورش بندگان وافر عبودیت برای این همت و
~~نهمت را
# ~~مصروف دارند و مخلصان و هواخواهان خویش را از سایر خلایق بهاعلا مدارج
~~دولت و
# ~~اعطای مراتب حشمت بهجهت آن برکشند تا چون به تأثیر گردش سپهر دوار در
~~عرصات
# ~~مملکت مهمی پیش آید یا امری حادث شود، در کفایت آن به قدر وسع و امکان
~~رگ جان
# ~~استوار کننند و دل را از جملگی مصالح خویش بپردازند و بر پرداخت این
~~امر عظیم و اتمام
# ~~این مصلحت بزرگ برگمارند، اگر قضای نافذ آسمانی مطابق و موافق تدابیر
~~انسانی آمد PageV01P173
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0174.png)

# ~~«فهوالمراد»1 و الآ باری به نزدیک ارباب دانش و اهل حصافت عذرهای ایشان
~~در سلک قبول
# ~~منسلک گردد و داغ تقصیر و اهمال در امور اولیای نعم بر جبین حال ایشان
~~ننشیند و چون در
# ~~جهان هیچ سعادتی و دولتی ورای آن نیست که نفوس و اموال ما در برآید
~~مطالب مهمات و
# ~~انتظام عقود امور پادشاه به کار آید و به مفاتیح مساعی ما ابواب فرح و
~~بهجت بر ذات بی مثال
# ~~بگشاید، شعر:
# لنفدیک النفوس ولا تغادی   فادن القرب أو أطل البعادا
# پادشاه گفت: جواهر عرایضی که از درج ضمایر در سلک حسن ادا منتظم
~~گردانیدند، حیلهآ
# ~~چند لیالی و ایام و مقتبس انوار نصایح خواص و عوام گشت و ms161 دبیر مسند
~~انشای فلک به قلم
# ~~خلود برای مواعظ جمهور جهانیان بر صحایف روزگار ثبت فرمود و صدق عقیدت
~~و صفای
# ~~طویت ما در باب شما بیش از این است و این معنی بهکرات عین الیقین شده و
~~هیچ آفریده را
# ~~مجال ریبت و محل شبهت نمانده و از شرح و بیان مستغنی آمده و بهنزدیک
~~دوست و دشمن
# ~~قرین کمال محمدت و فرط ارتضا گشته، اما همگان را بهبداهت عقل و شهادت
~~تجربت چون
# ~~روز روشن شده است که اگر پادشاهی عزیمت استیلا و تغلب بر قلب لشکری
~~مصمم گرداند
# ~~بهمدد و قوت سپاهیان رستم دل و معاضدت و مناصرت صفدران رویین تن در
~~طریق دفع او
# ~~به قدم جد و اجتهاد سلوک توان کرد و غبار خلاف او را از آب شمشیر
~~خونخوار فرو توان
# ~~نشاند، اما چون سلطان قاهر عشق بر لشکر قلب تاختن آرد و برای ضبط عرصهآ
~~سینه تیغ قصد
# ~~و کینه برکشد، اگر جیوش عقول صائب تدبیر عالمیان برای دفع غلبهآ او
~~مجتمع گردند و هزار
# ~~سال در این معرکهٔ‌ هائل مردانهوار پای بفشارند عاقبت روی به گریز آرند
~~و پشت به هزیمت
# ~~دهند، و آیه «وضاقت علیکم الأرض بما رحبت ثم ولیتم مدبرین »2 نظیر
~~احوال ایشان گردد
# ~~و به خر دادن گردن بهزنجیر بندگی و نیاز و نهادن سر بر خط امتثال حکم و
~~فرمان هیچ حیله
# ~~دست نگیرد و هیچ تدبیری پایمردی نتواند نمود، این کاری است مرا کردنی و
~~این باری است
# ~~بهمنزل رسانیدنی، در این راه جز تنهایی هیچ همراهی درخور نبود و جز
~~بیگانگی از دوستان
# ~~یگانه یاری لایق و موافق نباشد، همدم خون دل پرغم باید و همنفس آه سرد
~~سینه پرهوس
# ~~شاید، من بر بساط محبت با دغا باز شوق یار جفاکار گوهر جان و نقد ملک
~~را بهیک داو PageV01P174
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0175.png)

# ~~میبازم و چون پروانه تن عزیز را در آتش جهانسوز عشق به اختیار خویش ms162
~~میاندازم، یا این
# ~~همه برود یا مقصود بهدست اید، بیت:
# اگر مخیر بکنندم که در این ملک چه خواهی
### | دوست ما را و دگر نعمت فردوس شما را
# طبقهآ حاضران چون این نوع مشاهده کردند و دست موکل عشق به گریبان جان او
~~متعلق
# ~~دیدند و حقیقت دانستند که خدنگ صائب محبت بر هدف دل او رسیده است و زخم
~~تیغ
# ~~سرانداز بر گردن عقل او کاری آمده، سوفار مثال همه بیزبان گشتند و از
~~غایت حیرت و
# ~~ضجرت دهان باز بماندند، و بر صفت شمشیر از سر تا پای در تیراب غم و
~~اندوه غرق شدند،
# ~~و زبان در مذمت و طعن ناسازگاری روزگار غدار رمح آسا دراز کردند و با
~~صد هزار اندیشهآ
# ~~جانگداز و غم عمر کاه با دلی چون دل مجمر پرنار و با چشمی مانند چشم
~~ابر گوهربار
# ~~بهاوطان خویش مراجعت کردند، پادشاه وزیر را استدعا فرمود و مکنون ضمیر
~~با وی فروخواند
# ~~و گفت: مرا به تقدیر غالب آسانی که تیر صائب به آن از سیر و زره تدبیر
~~هزار ارسطو دبا روشن
# ~~بگذرد این چنین حالی پیش آمده است و این چنین بلایی در صحن خاطر من
~~نازل شده،
# ~~اکنون زمام جمهور امور سلطنت بهدست حسن کفایت و کمال دانش تو میسپارم و
~~خود در
# ~~طلب مقصود میشوم، اگر بهزودی بخت مساعدت نمود «فهذا هوالمقصود»1 باز
~~گردم و
# ~~با حصول کام دل در تنفیذ احکام پادشاهی و تدبیر جهانگیری و عالم گشایی
~~مشغول شوم، و
# ~~الا راه کوه و بیابان می گیرم.
# تا خود فلک از پرده چه آرد بیرون
# وزیر قطرات یاقوتی اشک از جزع دو دیده بر دامن ریخت و از غایت حسرت و
~~حیرت
# ~~شعلههای آتشین از کانون سینه بیرون آورد و با پادشاه گفت:
# به کام تو بادا سپهر بلند ز چشم بدانت مبادا گزند
# نشست تو بر گاه فرخنده باد سران جهان پیش تو بنده باد
# للمؤلف:
# رزقت ms163 من العلیاء أعلی المراتب  وکنت بها هام النجوم ثواقب
# و دانت لک الأفلاک المرو اقبلت   إلیک جیوش النصر من کل جانب PageV01P175
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0176.png)

# و أعطیت عمرالو یعد عشیره تقاصر عن أعشاره عد حاسب
# در این عزیمت من از صمیم دل با تو یارم و در برآمد این مهم هیچ دقیقه و
~~هیچ ثانیه
# ~~مهمل و نامرعی نگذارم و تا آن نگار چون حنا بهدست نیاید پای غایت جهد
~~در دامن نکشم،
# ~~اما تا آن زمان که کار بهترک وطن مألوف و مسکن قدیم رسد هم بر سریر
~~سلطنت «اعلاه الله
# ~~قوائمه»1 تدبیر اجتناء ثمرهٔ‌ مراد از شجرهٔ‌ آمال و امانی میباید کرد
~~و تدبر متین با سکون و
# ~~مدارا بر دست میباید گرفت، شعر:
# الرفق یمن و الا ناة سعادة فاستان فی امر تلاق صلاحا
# باشد که همین جا لطیفه از پردهٔ‌ غیب روی نماید و آن شیرین روزگار بهدست
~~ارادت
# ~~خسرو فلک اقتدار آید و اگر نه رای اعلی برتر است، هر حکمی که فرماید
~~بنده وار به امضا
# ~~رسانم و چنانچه فرمان دهد هم بر آن جمله انقیاد و امتثال آن بر خویش
~~واجب و لازم شمریم،
# ~~پادشاه این سخن از وزیر به سمع قبول استماع فرمود و گفت: چنین شنیدهام
~~که آن گل بیخار
# ~~و آن گنج بیمار و آن باده بی خمار نیست و پسر پادشاهی بزرگ ازعشق او
~~ترک خان و مان
# ~~گرفته و برای او مذمت اسفار و زحمت غربت اختیار کرده است و یک زمان
~~دامن او از دست
# ~~نمی گذارد و یک لحظه سر از پای برنمی دارد و او نیز اسیر زنجیر عشق و
~~پای بند دام هوای
# ~~پادشاهزاده شده است و این بیت خاص حکایت حال ایشان آمده، شعر:
# أنا من أهوی و من أهوی أنا   مخن روحان حللنا بدنا
# اگر دفع آن پادشاهزاده به وجهی بهتر چنانچه بر احتیال و خدیعت حمل نشود و
~~سبب
# ~~تنفر طبع نازک سمنبر ms164 از من نگردد، دست دهد، نجح مقاصد را سببی تواند
~~بود. وزیر گفت:
# ~~بر پادشاهزاده ندیمی فطن و جلیسی زیرک بفرست و او را اشارت فرمای تا
~~نوازش و تربیت
# ~~پادشاهانه بدیشان برساند، بعد بگوید که پادشاه جهان فرموده است که ما
~~در عرصات و اقالیم
# ~~مملکت خویش محاسن رسوم و آیتها اساس نهادهایم و به اجماع عقول و اتفاق
~~آراء روشن
# ~~حکما اثبات این را از معظمات امور پادشاهی دانسته و این معانی مقبول
~~طباع کافهٔ‌ عالمیان و
# ~~محمود خواطر جمهور جهانیان شده چنانچه بعضی از آن شما را نیز به چشم سر
~~مبرهن گشته
# ~~باشد، و یکی از آن این است که چون کسی از دودمان بزرگی و خانان سروری
~~در شهر رسد
# ~~یادشاه او را بهشرف مصاحبت خویش مشرف گرداند و مراسم ضیافت او بهحضور
~~خود PageV01P176
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0177.png)

# ~~به اظهار رساند و بهدیگران حوالت نکند، الغرض چند روز شد که طایفهآ
~~خبررسانان کیفیت
# ~~وصول پادشاهزاده بهسمع همایون ملات سر در ابنا کردهاند و از حال عز حسب
~~رفیع و شرف
# ~~نسب منیع شما و تحلی بهانواع فضائل ذات و تزیین بهاصناف محاسن صفات باز
~~نموده، پادشاه
# ~~را اشتیاق ملاقات اسرهٔ‌ میمون و از روی اختلاط عنصر همایون شما از حد
~~و صف متجاوز
# ~~گشته است و میخواهد تا بدین مقصود بهزودی برسد، و از این دولت نصیبی
~~هرچه وافرتر
# ~~حاصل گرداند، چون پادشاهزاده ندیم را بهاجابت تلقی نماید و در مجلس انس
~~پادشاه حاضر
# ~~آید پادشاه در فلان باغ که کرانهای است برود و اسباب ضیافت او از هر
~~جنس مهیا کرده و
# ~~به یکی از لعبتها با وی مشغول شود و گرد آن باشد که هر که بماند در آب
~~غوطه خورد و
# ~~یک ماهی از قعر آب بیرون آرد و در زیر آن باغ گردابی است که نهنگان و
~~ماهیان آدمی خوار
# ~~آن جا گرد میآیند و بهسبب آن که دست تعرض صیادان از من ms165 کوتاه است همان
~~جا ملازم
# ~~میباشند و پادشاهزاده را چون از این حال خبر نیست چه بهسبب غفلت و چه
~~به موجب حیا
# ~~خویش را در آب خواهد افکند و حقیقت طعمهآ نهنگان و لقمهآ ماهیان خواهد
~~گشت، مرا باری
# ~~این حیلت به برآید مهم نزدیک و از اطلاع سمنبر بر غور آن دورتر
~~مینماید، تا رأی
# ~~جهان گشای چه فرماید، پادشاه گفت: آثار کمال عقل و فرط زهاد و اصابت
~~تدبیر و یمن
# ~~ناصیت تو در انتظام ملک پیوسته مشاهده و معاینه شده است، امروز بهتجدید
~~مبرهن گشت و
# ~~بر سوابق خدمات مرضیهآ تو منضم فرمودیم، اکنون ندیم را بهتو سپردم و او
~~را طریق استدعای
# ~~پادشاهزاده چنانچه بر رای ما به مؤقف عرض رسانیدی تلقین کن و اسباب
~~ضیافت او هم در
# ~~آن باغ مرتب گردان تا آنجا مجلس سازیم و دل از دفع پادشاهزاده پردازیم،
~~وزیر هم بر آن
# ~~جمله ترتیب مراسم ضیافت واجب دید و ندیم را بر پادشاهزاده فرستاد،
~~پادشاهزاده به قبول
# ~~مضمون فرمان را تلقی نمود و حضور در مجلس ضیافت بر خود عین فرض شمرد و
~~بر سمند
# ~~بادیای که از یایگاه خاص بهرسم جنیب بر وی برده بودند، سوار شد و در
~~قصر پادشاه حاضر
# ~~آمد، پادشاه اعزاز و اکرام فراوان شامل حال او گردانید و به مصاحبت
~~پادشاهزاده در آن باغ
# ~~رفت و مجلسی بزم را ترتیبی و تزیینی هرچه تمامتر ارزانی داشت و به
~~آوردن مأکولات و
# ~~مشروبات که از موائد خلد برین نشان میداد اشارت راند، بعد تمتع و
~~التذاذ به اسباب ضیافت
# ~~پادشاه به پادشاهزاده توجه کرد و گفت: ما از یمن مصاحبت و مخالطت تو
~~نصیب وافر و روح PageV01P177
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0178.png)

# ~~روح افزا سرمایهٔ‌ انواع فتوح حاصل کردیم و زنگ غم و اندوه را بهصیقل
~~مکالمت تو از آیینهٔ‌
# ~~ضمیر بزدودیم اگر رخصت دهی زمانی بهنوشیدن جام شراب دلگشای و باختن
~~شطرنج
# ~~راحت افزا مشغول شویم، شعر: ms166
# فی فهمها علم و فی بعدها شغل عن الغیبة للناس
# و تذهل العاشق عن عشقه   و صاحب الکأس عن الکأس
# و صاحب الحرب به تدبیرها یراد فی الشدة والبأس
# و أهلها من حسن آدابهم    من خیر أصحاب وجلاس
# پادشاهزاده بهپای ادب بایستاد و زبان بهایراد وظایف شکر نعمت برگشاد و
~~گفت هرچه
# ~~رای اعلی اقتضا نماید انس و جان بهدل و جان آن را انقیاد و امتثال واجب
~~ببیند و همگنان قلم
# ~~آسا سر بر خط اطاعت نهند، پادشاه بفرمود تا صراحیهای بادهآ خوشگوار و
~~شطرنج فطنت آثار
# ~~پیش آوردند، چون یک دو رطل گران از دست ساقیان سبک روح نوش کردند پردهآ
~~تکلف
# ~~از میان مرتفع شد و بساط انبساط مبسوط گشت، پادشاهزاده برای ملاعبهآ
~~شطرنج با شاه فلک
# ~~جاه جهد نمود، پادشاه و یادشاهزاده صفوف سیاه مهرهها را در معرکهآ بساط
~~بیاراستند و
# ~~بهراندن آن بر یکدیگر رخ نهادند، هریک در میدان دفع کید لعب حریف، اسب
~~جد و جهدی
# ~~می تاخت و صف پیادگان را در پیش ترتیت کرده پیل مات کنان پیشتر می آمد
~~و به قوت صنعت
# ~~فرزین بند اسب و رخ خصم را در مضیق تلف محبوس می گردانید تا آن گاه که
~~دست لعب
# ~~پاشاه غالب شد و پادشاهزاده در زاویهآ مات افتاد. پادشاهزاده آینه مثال
~~پیش قوائم تخت
# ~~سلطنت به یک پای ادب قائم گشت و جواهر مدح و ثنا بیشتر از تضعیف
~~خانههای شطرنج نثار
# ~~کرد و گفت «والذی اجلسک فی هذا الدست، ما أنا بصاحب ذلک الدست، بل أیت
~~الذی تم علیک الدست»1
# ~~و صورت حال بر ضمیر پادشاه بهعبارتی پسندیده و تقریبی دلپذیر برین جمله
~~روشن گردانید،
# ~~چون باری تعالی رایات دولت شاهنشاهی را به طراز قهر و غلبه بیاراسته
~~است در همگی مواطن
# ~~چه مقام جد و چه مقام لعب قهر و نصرت و غلبه قرین ذات همایون می گردد،
~~و فتح و ظفر
# ~~چون نور و ضیا ms167 در آفتاب ملازم عنصر بی همال میباشد و طائر فتح و فیروزی
~~بر سرو زائر
# ~~بهروزی بر در ملازم می شود، گرو این جز جان گرامی چیزی نمیشناسم، و این
~~را بضاعتی
# ~~حقیر و متاعی سهل میپندارم و برای احراز مفاخرت و مباهات پیش کشیدم.
~~پادشاه گفت این PageV01P178
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0179.png)

# ~~نوع از کمال خرد و وفور ادب تو بعید نیست و از امثال چون تویی همین
~~متوقع باشد، اما
# ~~امروز روز لهو و طرب است. گرو میان من و تو این باشد که هر که در
~~ملاعبه مغلوب شود
# ~~یک ماهی از قعر آب بیرون آورد، پادشاهزاده چون غواص بحار سیاحت بود و
~~در این صنعت
# ~~نهنگ و ماهی را اسب و رخ طرح میداد، گاه چون کشتی بر روی آب رفتی و گاه
~~حوت کردار
# ~~از قعر آب خبر آوردی، به مجرد آن که از پادشاه این نوع مثال استماع کرد
~~بهسان چشمهآ
# ~~خورشید از ملابس برهنه شد و خویشتن را از ساحل در آن آب عمیق کرد، شعر:
# لاینبغ السمک المحصور غایتها  لبعد ما بین قاصیها ودانیها
# یکی از اوصاف آن است در افکند و ندانست که برای قصد جان عزیز او در زیر
~~آب
# ~~از گام نهنگان دام ساختهاند و بهر تن شریف او از دهان ماهی قفس پرداخته
~~و پیش از آب سر
# ~~بالا نکرد و گوهرآسا در زیر آب فرو نشست و بهسان یونس در تنگنای شکم
~~ماهی برای
# ~~خویش منزل پرداخت، نظم:
# کشتی مرا به دوستی و کس نگشته بود   زین زار تر کسی را هرگز به دشمنی
# پادشاه به ظاهر سه روز رسوم عزا به جای آورد و بهسان رعد بیدرد دلی نوحه
~~و فریاد
# ~~بهاوج سپهر رسانید، و برصفت ابر بی قلق باطنی آب از چشمها بر روی زمین
~~روان گردانید و
# ~~چون برق بیتآثیر اندوهی خویشتن را مضطرب می گردانید و مانند برادران
~~یوسف بهافاضت
# ~~عبرات کاذب خود را متأسف و ms168 حزین بهخلق مینمود، چنانچه همگان را بهظاهر
~~برائة ساحت
# ~~پادشاه از مکر و خداع به تحقیق پیوست، بعد سبوم روز پادشاه به قصر
~~بازآمد وزیر را به لطایف
# ~~الطاف اختصاص داد و ابواب نعم بیمنتها بر روی او بگشاد و از اعلام این
~~خبر در تبلیغ آن
# ~~به سمنبر یکی را از ندمای مجلس خاص شرف محرمیت ارزانی داشت و چون ندیم
~~خاص بر
# ~~در سمنبر رسید، سمنبر را خود از رنج فراق سه روزهٔ‌ پادشاهزاده چهار
~~عنصر برقرار اصلی
# ~~نمانده و بیخ حسن سلیمش در ششدر فتور افتاده و هفت اقلیم اعضا روی به
~~خرابی نهاده.
# ~~بهشنیدن خبر وصول ندیم قوتی در بدن او ظاهر شد و چنان دانست که مگر آن
~~ندیم مقدمهآ
# ~~رسیدن آن ماه سیهر جوانی و مبشر به وصال آن یوسف ثانی است، با دل بریان
~~و چشم پرآب
# ~~سر و پای برهنه بر درامد و گفت، نظم:
# ای صبا خوش خبری گوی که ان یار کجاست
### | از بهشت آمدهای نعمت دیدار کجاست PageV01P179
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0180.png)

# ندیم ماجر ای غرق شدن آن گوهر کان یادشاهی در آب به تمام باز گفت، سمنبر
~~چون این
# ~~خبر جان گداز بشنید مانند گل جامه بر خویش بدرید و بر مثال صید تیر بر
~~جگر خورده بر
# ~~بستر خاک بیفتاد و سلک یاقوتین از جزع دو چشم بگشاد، سرو روانش از بار
~~غم بنفشه کردار
# ~~دو تا گشته و سمن تازهاش لباس نیلوفری پوشیده، گاه سنبل مشکبوی و شمشاد
~~و شکن را
# ~~به عناب گرگانی در فراق آن یوسف کنعانی از بیخ برمی افکند و گاه بر برگ
~~گلنار دانههای نار
# ~~می پراکند، دود آه سینهآ پرآتش او رخسار روشن ماه و آفتاب را منخسف و
~~تاریک و اشک
# ~~روان چشمهای خون فشانش طوفان نوح در عالم پدید میکرد، نظم:
# دو قفل شکر از یاقوت برداشت و زو یاقوت و شکر قوت برداشت
# رطبهایی که سروش بار میداد رطب را ms169 گوشمال خار میداد
# بهنوش آباد آن خرمای در شیر شکر خواند انگبین را چاشنی گیر
# ز بس کز دامن لب شکر افشاند شکر دامن بهخوزستان بر افشاند
# و می گفت که اگر مرا روشن بودی که عاقبت کار یادشاهزاده به چنین حادثهٔ‌
~~هائل خواهد
# ~~انجامید و صیاد خبث و عذر پادشاه قنوج گردن وجود او در کمند فنا خواهد
~~کشید، او را چون
# ~~مردم چشم پای از خانه بیرون نهادن نگذاشتمی و در گوشهٔ‌ خانه مانند راز
~~در سینه پنهان
# ~~داشتمی، «ولو کنت أعلم الغیب لاستکثرت من الخیر وما مسنی السوه»1.
# و هر زمان با فلک غدار بدین کلمات خطاب می کرد که ای سپهر پیر کژ رو،
~~ناراست از تو
# ~~راستی چشم داشتن عین غلط و محض خطاست، و ای دریای روان پرخوف و خطر
~~همهآ
# ~~سفائن اعمار از صدمت امواج پربلای تو شکسته و ابتر، چه نهالهای سرسبز
~~گلشن وجود
# ~~است که به صرصر عنا از بیخ بر کنده و چه عقدهای جمع پروین دوستان یکدست
~~که بهدست
# ~~قهر بهسان بناتالنعش پراکنده، هیچ عاشقی را جام شراب وصال بی کدورت
~~خمار فراق
# ~~نچشانیدی و هر امیدواری را که روزی در گلشن نیل مطلوب متمتع گردانیدی
~~شب بهزندان
# ~~پرعنای خاک رسانیدی و هیچ گلی را به خامهآ نقش بند صبا بهانواع نقشهای
~~لطیف و رنگهای
# ~~گوناگون زیب و زینت نبخشیدی که باز به آسیب هبوب باد خزان حلل فر و بها
~~از تن پا زیب
# ~~او سلوب نگردانیدی، و هیچ اختری را به واسطهآ تأثیر ادوار خویش به
~~درجهآ شرف نرسانیدی که PageV01P180
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0181.png)

# ~~باز عقدهآ هبوط و وبال در کار او نیفکندی، این چه سیه کاری است که تو
~~پیش گرفته و این
# ~~چه مردم آزاری است که پیشه ساختهای، شعر:
# أیا فلک الأفلاک هل أنت عالم   بصنعک فی هذا الزمان المنکر
# فکم من کریم قد جعلت شعارهمن الذل حتی لم یجد من تصبر
# این بلاها کز بلای ms170 چرخ آمد بر سرم
### | گر بگویم با کسی هرگز ندارد باورم
# هم ز جورش خاک بستر کرده همچون جرعهام
### | هم ز دورش با دلی پرخون شده چون ساغرم
# گه دلم خسته بهسان گوهر از بد گوهریست
### | گاه تن را کنده از سختی چو کان گوهرم
# یک بلا نارفته از صحن دلم بیرون هنوز
### | مینهد بر سینه صد کوه بلای دیگرم
# ندیم چون نوحه و زاری سمنبر بیرون از حد و اندازه مشاهده کرد خواست تا
~~بهآب
# ~~نصایح و مواعظ آتش دردمندی سینهآ پر تاب او را تسکینی دهد و به ایراد
~~حکایات فرحت انگیز
# ~~دل خون گشتهآ او را از ذکر پادشاهزاده زمانی مشغول گرداند، بههیچ سبیل
~~آن اندیشه را به عمل
# ~~مقرون مؤانست نگردانید و هرچند در امضای آن عزیمت کوشید روی حصول مقصود
~~بههیچ
# ~~وجه ندید، و هرچند چون چراغ چرب زمانی نمود در مصباح امل فروغی ظاهر
~~نشد، ندیم
# ~~به سبب آن که روشنایی در کار خود معاینه نکرد و بر افق سپهر حیله و
~~تدبیر صبح صادق تأثیر
# ~~روی ننمود و مانند شمع آتش بهسرش بر دوید و بهسان دوده سیاه رو شد، هم
~~از آن جا به پای
# ~~پس باز گشت و پیش پادشاه امد و تمامی حالات سمنبر باز نمود و بدین سبب
~~پادشاه به غایت
# ~~متفکر و متحیر گشت و غم و اندوه باطنش تضاعف پذیرفت، وزیر را طلب فرمود
~~و گفت بر
# ~~سمنبر برو و بههر تدبیر و حیلت که ممکن گردد و رای دوربین تو آن را
~~بهصواب مقرون داند
# ~~قلق و اضطراب او را تسکینی ده و سپاه غم فراق پادشاهزاده را که بر کشور
~~جان او غالب
# ~~گشته است منهزم و مقهور گردان تا مگر قصهآ حال خویش با وی اساس توانیم
~~نهاد و سر حقهآ
# ~~مطلوب را پیش او توانیم گشاد، وزیر بر سمنبر آمد و وعظ و نصیحت دلپذیر
~~که دردل صخرهآ PageV01P181
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0182.png)

# ~~صحا جایگیر آید ms171 با وی واجب دید، حالی زمانی بهفنون و دم وزیر سلوتی و
~~سکونی در دل
# ~~بی قرار او قرار گرفت و لحظهای تمسک به ذیل صبر ضروری نیز اختیار کرد،
~~نظم:
# روی تو نه روییست کز او صبر توان کرد  لیکن چه کنم گر نکنم صبر ضروری
# وزیر چون مجال سخن را وسعتی و اظهار مراد را فرصتی دید از حال غلبهآ عشق
~~بر یادشاه
# ~~و ذکر سر تافتن او از تاج سلطنت و پای کشیدن از تخت مملکت و کران گرفتن
~~از خزائن
# ~~بی کران دست داشتن از دست فلک نشان از سبب محبت روزافزون او به عبارتی
~~هرچه لطیفتر
# ~~و تقریری هرچه مفیدتر در گوش او فرو خواند و گفت جهانیان را روشن و
~~عالمیان را مبرهن
# ~~است که از خزانهٔ‌ خلقت هیچ آدمی را افسر خلود بر سر ننهادهاند و هیچ
~~نفسی را خلعت دوام
# ~~در بر نپوشانیده.
# حم المشیة فی البریة جار ما هذه الدنیا بدار قرار
# فإذا طلب المستحیل فإنماتبنی البناه علی شعیرهار
# و متکلف الأیام ضد طباعها   متطلب فی الماء جدوة نار
# و هر که از دریای حکمت بالغە1آ الهی چند قالب را به گوهر جان متقلد یافته
~~است
# ~~عاقبة الامر از آن حلیهٔ‌ گرانمایه عاری و عاطل خواهد دید، و هر که از
~~گلشن ارادت ایزدی سر
# ~~و تن را بهصباء روح با حرکت و اهتزاز مشاهده کرده البته در زیر مرکز
~~خاک ساکن و
# ~~بی جنبش آرام خواهد یافت و قاضی نافذ حکم تقدیر خط حیات هیچ کس را به
~~سجل دوام
# ~~مسجل نگردانیده است و مستوفی دیوان قدر نام، هیچ مخلوقی را در جریدهٔ‌
~~تأیید مثبت
# ~~نفرموده، پس مردم دانا باید که در همه احوال و جمیع اوقات خصوصا در
~~ایام نزول حوادث و
# ~~حدقت وقایع این معانی را نقش لوح ضمیر خود دارد و خویشتن را بهدست جزع
~~و خزع
# ~~ندهد، و تمسک بهذیل صبر کند که بهمقصد نجات جز ms172 بهمدد راهبری او نتوان
~~رسید و برای
# ~~فتح باب نهانخانهآ صواب و سداد مفتاحی از او لایقتر نتوان کرد تا به
~~خلعت «إنما یوقی2 آلصبرون
# ~~أجرهم بغیر حساب (43»3 اختصاص یابد:
# و عاقبة الصبر الجمیل جمیلة فلا تکبر الشکوی إذا النعل ذلة PageV01P182
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0183.png)

# مؤلف گوید:
# چون شود کار بر تو روزی تنگ   دامن صبر را مده از چنگ
# گرچه دردی بود فلک حیران   صبر یک روزهات بود آسان
# هر که دل را بهصبر داد قرار یابد از حق جزا بهروز شمار
# درد دل تا گشاد پابد از او ماه نیک اختری بتابد از او
# و این نیز جهان را روشن و مبرهن گشته است که ایزد ذوالجلال و قادر پرکمال
~~«تعالی
# ~~الائه و توالی نعمائه»1 نهال وجود هر انسانی را که بهصرصر فنا متصل
~~میگرداند بهدست قدرت
# ~~بهجای او نهالی دیگر مینشاند، و اگر مراتب و دارات جهانداری از دارایی
~~میستاند، تاج
# ~~آفتاب انوار و بخت پایدار شهریاری به سکندری میبخشد:
# یکی را برد دیگر آرد به جای جهان را ندارند بی کدخدای
# اگر ماهی منیر بر سپهر جلال به عقدهآ فنا منخسف گشت «بحمدالله»2 آفتابی
~~جهانگیر در برج
# ~~شرف طالع و لامع است، و اگر کیخسرو را روزگار در زیر تختهآ خاک اسیر و
~~رهین گردانیده
# ~~است، کیقبادی بر تخت ملک در بسط بساط عدل و احسان برقرار است، مصلحت آن
~~اقتضا
# ~~می کند و صواب چنان می نماید که بقیهآ عمر عزیز را در نظر دولت آثار او
~~گذرانی و از آن
# ~~یوسف مصر جوانی بدین وارث ملک سلیمانی راضیی و قانع باشی، سمنبر بعد
~~استماع این
# ~~فصول و تفکر در این ابواب چون به حال سابق مستقیم خویش باز آمد و به
~~ضمیر دوربین خود
# ~~رجوع نمود او را به تحقیق پیوست که پادشاهزاده را در جام محبت نمای زهر
~~غدر جان گدازی
# ~~نوشانیدهاند و به مکر و تلبیس از لباس حیات عاطل و عاری گردانیدهاند ms173 و
~~از کمین بدایع تمویه
# ~~و دقایق تعمیه و کمان زرق و نهانت شعبده ناوک سخت بر جگرش زده و حبائل
~~مکیدت در
# ~~شاهزاده ملاطفت و مصادقت نهادهاند، روی بهوزیر آورد و گفت: اگرچه من هم
~~از ابتدا
# ~~مشاهدهٔ‌ طلعت و مطالعهٔ‌ حرکات تو تفرس کرده بودم که تو در صورت
~~کالناس و در سیرت
# ~~خناسی چون تیغ دو روی و مانند قلم دو زبانی چون مقراض دیده باز و مثال
~~دوات سیاه دلی
# ~~و ظاهر را به خلاف باطن به فصاحت لسان و طراوت نطق و حلاوت بیان آرایشی
~~تمام داده، و PageV01P183
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0184.png)

# ~~در آب زلال عبارات دلیذیر و الفاظی بینظیر زهر گیا، مکر و نیرنگ فریب
~~تعبیه کردهآ «فویسج
# ~~و یدیذ بح»:
# چشم بعضی کسان چنان باشد که سخن گو تر از زبان باشد
# و فی عینیک ترجمة أراها  تدل علی الضغائن و الحقود
# و چون وعظهای مموه و نصیحتهای مزور تو در گوش کردم چهرهٔ‌ یقین از غبار
~~گمان
# ~~بیرون آمد و سراب فریبنده از آب روشن و صافی امتیاز یافت:
# قد بین الصبح لذی عینین  و تاب العیان مناب عدلین
# و به مضمون داتقوا فرآسة المؤمن فإنه ینظر بنور الله»1 بهسان نور آفتاب
~~مبرهن و روشن گشت
# ~~و حجاب تاریک شک از عارض ماه نوربخش صدق مرتفع شد، اگر نه دل بیمهر تو
~~را از
# ~~سنگی خارا ساختهاند چگونه بدین رضا دادی که آن چنان دری پر بها را بر
~~مثال آبگینه بر سنگ
# ~~فنا شکستی، و اگر نه طینت وجود تو را از آب گران جانی سرشتهاند چگونه
~~دل برین نهادی
# ~~که آن چنان تن لطیف و عرض نازک را مانند شکر در آب بگداختی، مگر سنگ را
~~از گوهر و
# ~~شرنگ را از شکر و خار را از گل سمن و شیشه را از در عدن فرق نمی کنی، و
~~از عاقبت و
# ~~سرانجام کار که همه را در آن راه قدم میباید ms174 زد یاد نمیآوری:
# تو را به ساحل دریا هزار کس بخرد برای لنگر کشتی که بس گران جانی
# اگر اوصاف ذمیمهٔ‌ تو بهزعفران نمایند خاصیت فرح و سرور باز پس دهد، و
~~اگر اخلاق
# ~~نکوهیدهٔ‌ تو با مفرح جانپرور آمیزند غم جان و درد دل بی کران افزاید،
~~مرا امروز وجود تو
# ~~چون خار در چشم و تب در جسم و استخوان در گلو و مسکن بر رو و خفقان در
~~دل و
# ~~استرخاء در مفاصل و درد در سر و تیر در جگر است. للمؤلف:
# تزورنی فأزور الموت ضارته  اساده القلب فاهجرنی ولا تصل
# أری برؤیتک المشئوم طائرها   ضوء النهارضلاما غیر منتقل
# فامنن علی بهجر منک مرتقبفان ذلک عندی غایة الأمل
# کم واصل قل أمرالعیش وصلته   وهاجر هجره أحلی من العسل PageV01P184
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0185.png)

# یعادک البر لو یسحونه عجلا  واهناء الیرما یأتی علی عجل
# الغرض از این قصه بگذر و این گمان که بلبل روح من جز در حدیقهآ محبت
~~پادشاهزاده
# ~~آشیانه سازد و دل پردرد من که سالها باز با عشق جانگداز او انس گرفته
~~به مهر یادشاه یا
# ~~دیگری پردازد «اماء ولا کصداء» و «مرعی و لا کالسعدان» :
# قد تنبت من حب غیرکم فخذوا منی المواثیق یا أولی النظر
# یک دوست یسند3 کن چو یک دل داری گر مذهب مردمان عاقل داری
# عشق او در اجزای تن چون بادهآ مروق با آب امتزاج یافته و مانند خون در
~~مفاصل و عروق
# ~~متمکن گشته، شعر:
# جری جئها مجری دمی فی مفاصلی فأصبح4 لی کل عن کل شغل بها شغل
# اگر تفریق رنگ از گل سوری و سمن و بوی خوش از عنبر اشهب و مشک اذفر ختن
~~در
# ~~تصور اوهام درآید ازالت محبت و هوای پادشاهزاده از صحن دلم در معرض
~~وجود توان
# ~~دانست، و اگر صفت مستی از بادهٔ‌ ارغوان و قوت تفریح قلوب بر غم و
~~اندوه از شاخ زعفران
# ~~جدا توانند کرد، میل خاطر و تعلق ms175 ضمیر من بهلذت عشق روزافزون او زائل
~~توانند گردانید.
# ~~در مبادی خلقت هنوز لب من از شیر مادر نشسته بودند که ساقی عشق و شراب
~~شوق در کام
# ~~جان من ریخته است و هنوز حجرهٔ‌ تاریک دماغ من از پرتو مصباح عقل نور و
~~ضیا نپذیرفته
# ~~بود که رنگ آمیز طبیعت محبت و ولای او با دل من چون عقل با دماغ
~~آمیخته، اساس عهد و
# ~~پیمان که مرا با پادشاهزاده استحکام پذیرفته است بهنیران حوادث خلل
~~پذیرفتنی نیست و
# ~~به اختلاف ملوان و تعاقب جدیدان فتور بدان راه یافتنی نه، و به گرم
~~سخنی تو آن را بر باد
# ~~فشاندنی و به چرب زبانی تو آن را بهآب دادنی نه، مگر باد دیوانگی در سر
~~تو منزلی معمور
# ~~گردانیده است و دل تو در دبستان مالیخولیا درس تازه کرده، بیت :
~~PageV01P185
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0186.png)

# صفت عاشق صادق به درستی آن است  که گرش سر برود از سر پیمان نرود
# اگر هزار سال زمانه جافی زر وجود من در بوتهآ امتحان به آتش انواع محنت و
~~بلا بگدازد
# ~~از عیار کامل محبت او نیم جو نقصان نیابد، و اگر چرخ ستمکار چند هزار
~~قرن دل مرا
# ~~به طوفان رنج و عنا تعذیب کند در راه جستجوی او همیشه بر یک آب بیند تا
~~رقمی در تن
# ~~باقی است دامن مهر و وفاداری او از دست نگذارم و تا از حیات امید یک
~~نفس بر جای است
# ~~نقش رعایت او بر صحیفهآ دل دارم بلک، بیت:
# میرم و همچنان رود نامش بر زبان من ریزم و همچنان بود مهرش در مفاصلم
# الی القلب إلا أن یزید غرامه ودمعی الا أن یدوم انسجامه
# تو راه خویش گیر و عذرهای من بپذیر که آن نائرهآ آتش از این آب انطفا
~~نخواهد پذیرفت
# ~~و این تیر در این هدف اثر نخواهد کرد، دل از درد عشق او چنان مشحون و
~~مملو گشته است
# ~~که پند ناصحان ms176 را در وی جای نمانده است و جان بهیاد لقای او چنان مشغول
~~شده است که
# ~~خط نسیان بر صحیفهٔ‌ ذکر خویش و بیگانه کشیده، آینهآ دیده که از تأثیر
~~نم اشک گرم و دم آه
# ~~سرد رنگ تاریکی گرفته است جز بهصیقل لقای آن آفتاب سیهر لطافت روشنی
~~نپذیرد، و خانهٔ‌
# ~~دل خسته که از طوفان درد فراق از بنیاد خراب شده جز به معماری وصال روح
~~بخش آن جان
# ~~قالب ملاحت معمور نگردد:
# نهای تو همره من، راه خویش گیر و برو تو را سلامت بادا، مرا گرفتاری
# وزیر چون دید که هرچند او را دم داد دم او نخورد و سر مویی از آئین
~~وفاداری کم
# ~~نگشت و باز نگردید، بر پادشاه رفت و آن قصه پرغصه را، «من اولها الی
~~اخرها» پیش او
# ~~فرود خواند، یادشاه مانند ماهی بیآب بر خویش بطپید و از غایت شوق و امن
~~بی صبری و
# ~~ناشکیبایی را صد جای بدرید و این بیت می گفت و درهای ابدار اشک به
~~الماس مژه میسفت،
# ~~بیت:
# یار ما را به هیچ برنگرفت هرچه گفتیم هیچ درنگرفت PageV01P186
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0187.png)

# و با وزیر گفت: به تقدیر یزدانی و قضای آسمانی این چنین بلای بزرگ بر جان
~~من موکل
# ~~شد و این چنین دردی سخت بر دل من تاختن آورد و به تدبیر اول آن طوطی در
~~دام و آن شکر
# ~~در کام نیامد، چند گاهی بهذیل صبر تمسک میباید کرد و با همنشینی درد
~~فراق میباید
# ~~ساخت:
# رویدک حتی تنظری عم تنجلی عمامه هذا العارض المتألف
# تا نیم جانی در تن مهجور باقی است و رگی از حیات در اعضای متحرک از حصول
# ~~نعمت امنیهٔ‌ وصال محبوب نومید نباید بود، و در تدبیر بهدست آوردن این
~~دولت روزافزون
# ~~اهمال و تقصیر نباید نمود، و در بازار محبت و عشق ملک هفت کشور را
~~بهنیم حبه نخرند و
# ~~صد هزار جوهر جان گرامی را به ms177 جنس مهره برابر ننهند، چون نالههای شبگیر
~~و اههای سحری
# ~~من به گوش آن بی مهر رسد البته دل سنگین او را نرمی ظاهر شود و وقتی بر
~~حال بد من
# ~~ببخشاید، اکنون نظام کار ملک به حسن تدبیر تو حوالت کردم در نام پرداخت
~~مصالح پادشاهی
# ~~بهدست کفایت تو سپردم، از این پس قصر من سایهآ دیوار و تاج سر من خاک
~~کوی آن دلدار
# ~~اخواهد بود:
# خاک آن کو که بر آن پای نهد از سر ناز گر به ملکی بفروشند هم ارزان باشد
# نازهای سر دید از او بهدیده می باید کشید، اما سر از کمند ناز او نمی
~~باید کشید، دل و جان
# ~~را بهدست قهرمان عشق او میباید سپرد اما سررشتهآ دوستی او را از دست
~~نمی باید داد. بعد از
# ~~این مفاوضت از کوشک بیرون آمد و وزیر را وداع کرد و بر در سمنبر منزل و
~~مسکن واجب
# ~~دید و شب و روز مانند طبق بر در او بر یک پای ایستاده میبود و یک زمان
~~از شیون و زاری
# ~~نمی آسود، بیت:
# هر که چون خاک نیست بر در او گر فرشتهست خاک بر سر او
# ملامت ناصحان را چون کأس فراق تلخ میپنداشت و بیسر و سامانی را بهسان لذت
# ~~وصل شیرین تصور میکرد و بر این حال مدتی مدید و عهدی بعید بگذشت، هیچ
~~وقت نسیم
# ~~سلامی از آن گلدستهآ چمن لطافت بهمشام جان او نرسید و به وعدهآ دروغ
~~نیز دل مجروح او را
# ~~شفایی نبخشید و هم در اثنای ان پدر پادشاهزاده را که سریر ملک پارس بدو
~~زیب و زینت
# ~~یافته بود و بهرفعت و منزلت یادشاهی و وفور عدت و شوکت ترتیب عظام امور
~~جهانداری و
# ~~تقدیم محاسن رسوم شهریاری مشارالیه و متفق علیه گشته، از این واقعهٔ‌
~~جانگداز و حادثهٔ‌ PageV01P187
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0188.png)

# ~~جگرسوز خبر رسانیدند، پادشاه مانند یعقوب در فراق یوسف بی طاقت و بیتاب ms178
~~شد و جهان
# ~~روشن بر چشم او تاریک گشت. للمؤلف:
# علی مثله یبکی العلی والمکارم   وتأمن بالجرز القنا والصوارم
# رأیت فتحا قد قلد السیف والفنا وأعطافه ما مهبط عنها البهائم
# و من بعده لایخضبا لجرد فی الوغا نخیعا ولا یشکو السیوف الجماجم
# و با وزیر از این مجاری احوال گفت که در باغ امید من نهالی سرسبز برآمده
~~بود و چشم
# ~~انتظار باز میداشتم تا از او ثمرهآ اجتبا کنم، روزگار جفاکار چنان که
~~خوی بد و عادت
# ~~ناپسندیدهآ اوست، به تندباد حوادث آن را از بیخ برکند، و حیلهٔ‌ طراوت
~~و نضارت از او بربود و
# ~~بر سپهر ملک اختری همایون طالع شده بود که ظهور آثار سعد در خاندان
~~سلطنت از طلوع او
# ~~تصور میکردم، فلک بیمهر و چرخ بد اختر از اوج شرف در حضیض هبوط افکند و
~~پسری
# ~~که مخایل کمال سعادت و دلایل وفور نجابت و آثار استحقاق ملکداری و
~~انوار استقلال دولت
# ~~در مقلد امور شهریاری از اسرهآ میمون او واضح و لایح بود، و سالها در
~~ترشح و تهذیب و
# ~~تعلیم و تآدیب او همت و نهمت پدرانه مقصور داشتم، و چنان خواستم که چون
~~من از تخت
# ~~مملکت پای بر تختهآ تابوت نهم و از این قصر اسان سای سلطنت در منزل
~~آخرت رحلت کنم،
# ~~تاج شهریاری بهفرق او فر و بها گیرد و رونق و آرایش تخت جهانداری بهقدم
~~سما مقدم او
# ~~حاصل آید:
# چو من روی پنهان کنم زیر خاک نهد قدر او پا بر اوج سماک
# چو جانم کند دست کوته ز تن شود ملک را همچو جان در بدن
# که از ملک ایران ستاند خراج  که از ملک تورانش آرند باج
# برآرد دمار از سیاه گرانز یک قیروان تا دگر قیروان
# بدو نام من زنده گردد ز سر که هست از پسر زنده نام پدر
# و چون صاحب صومعهآ بدن یعنی جان از خلوت جای خویش برای سفر ms179 عالم ملکوت
# ~~رخت بربندد و از این محنت سرای دنیا در ریاض لاهوت آرامگاه سازد، بهیمن
~~مساعی مرضیه
# ~~و خصایل حمیدهآ او، نام من بر روی روزگار و صحایف لیل و نهار باقی و
~~ثابت ماند و انتظام PageV01P188
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0189.png)

# ~~سلک خاندان پادشاهی گسسته نگردد، و تازگی بساتین دودمان ملک هر
~~روزافزونتر شود،
# ~~غریق گرداب فنا شد، دیدبان دوربین چشم از مرا صد رجا خائب باز آمد و دل
~~امیدوار جریدهآ
# ~~هوس و تمنا را به آب دیده پاک بشست، امروز مرا از هزار امید یکی نماند
~~و از آن چندان
# ~~آرزوها اندکی در کنار من نیامد، خانهآ چشم بیمردم جهانبین و حدیقهٔ‌
~~سینه بی غنچهآ دل و
# ~~صدف تن بی گوهر جان گشت، با این حال تباه و روزگار سیاه عمر چگونه بهسر
~~توان برد، و
# ~~از چنین تنگنای دردهای گوناگون امید خلاص و نجات چگونه توان داشت. هر
~~بار که قامت
# ~~چون سرو سهی او را یاد میکنم قیامتی برای جان من قائم میشود، و هر زمان
~~که خیال
# ~~رخسار نازک چون گل سوری او در ضمیر من می گذرد و مانند گل صد برگ غمهای
~~دل
# ~~تو بر تو می گردد، بیت:
# آرام دل و راحت جانم تو بدی رفتی تو و با تو هرچه گفتم همه رفت
# گاه از درد فراق گوی آسا سرگردان گشته هر سوی میروم و گاه از رنج اشتیاق
~~به صفت
# ~~چوگان خاک حسرت بر سر میدارم، از غایت بیخودی روز روشن را از شب و گل
~~مشکبوی
# ~~را از خار فرق نمی کنم، و هرچند از درد فراق آن مردم چشم کژدم آسا دست
~~بر سر میزنم و
# ~~چون مار زخم خورده برخاک و خار میغلطم، هیچ نافع نمیآید، و جز خون دیده
~~هیچ
# ~~نمی گشاید، کاشکی مثال قضای نافذ ایزدی در ایجاد نفس بلاکش من صادر
~~نشدی و دبیر
# ~~دیوان قدر قلم «وقد خلقتلک من قبل ولم تک شیما 3ت»1 ms180 بر صحیفهآ حال من
~~جاری نگردانیدی:
# قل المحل عنا قدیما وحمل الصب ما ارادا یا لیتنی لم أکن ولیت الفواد لم
~~یعرف الفؤادا
# تا این چنین حادثهٔ‌ جانگداز و واقعهٔ‌ کوه انداز و اندوهی دلسوز و غمی
~~جگردوز به من
# ~~روی ننمودی. «ینلیتنی مت قبل هذا وکنت نسیا منسیا (2.»3.
# ولو أن ما لی بالحصی فلق الحصی وبالریح لم یسمع لهن هبوب
# و در کدام خاطر می گنجید که هنوز سرو سهی چمن مملکت تمام بالا ناکشیده از
~~صولت
# ~~صرصر فنا شکسته شود و گل بستان سلطنت از غنچهآ اقبال رخسار تمام
~~نانموده به صولت
# ~~خزان هلاک در خاک ذبول افتد. ساعد سپهر نامساعد نخچیر مریخ حادثه بریده
~~باد که چگونه
# ~~روا داشت آن چنان شاخ تازه سبز را بریدن و پای زمانهٔ‌ سفید دست بهسنگ
~~تا سرشکسته باد PageV01P189
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0190.png)

# ~~که چگونه رضا داد آن چنان گوهر ثمین را بی دریغ شکستن «ولیکن المقدور
~~کاین و الهم فضل وفوق
# ~~تدبیر بالله تقدیر»1. شعر:
# من جهد همی کنم قضا می گوید بیرون ز کفایت تو کاری دگر است
# در این سوگ جان ربا و در این ماتم غم افزا از غایت اندیشه و سوز دل فلک
~~را حصبهٔ‌
# ~~خونین بیرون زده و از چشم اثیر زمهریر فرو باریده، عروس تازه روی بهار
~~حلی و حلل ریاحین
# ~~و انوار از خویش بیرون کشیده است و شاه گل که صاحب تخت زمردین شاخ است
~~قبای
# ~~پرنگار را صد جای دریده است، جامهای لاله از خون دلش تر شده است و سنبل
~~طره مار پیچ
# ~~را بهسان مار سر بریده، بلبل که مغنی بزم باغ است بهسان ماتم زدگان
~~شیون و نوحه را پیشه
# ~~ساخته، هزار دستان که بهنواهای تر فرحتانگیز نور مکان حدائق را در حرکت
~~و اهتزار آوردی،
# ~~دل از کار لهو و طرب به کلی یرداخته، درونهآ خرما از این درد خسته و
~~قامت درست سرو آزاد
# ~~از بار این ms181 شکسته است، چشمهآ آفتاب که هرگز مردم دیده یک قطره آب در
~~چشم او ندیده
# ~~بر ان حال مانند صراحی خونبار گشته و ماه که بر سینهآ پرآتش هیچ
~~دردمندی دلش نسوخته
# ~~در این غم چون شمع در گداز آمده:
# عظم الوجد والذریه3 حتی  کل شی لأجله فی عزاء
# دل چنان تصور کرده که مگر حجاب توقف از چهرهآ صبح قیامت بر گرفتهاند و یا
~~برای
# ~~اعتبار گناهگاران و انتباه سیاه کاران را هم در دنیا نمونهآ رستخیز
~~پیدا آورده، به کدام زبان آن
# ~~واقعه هائل را شرح دهم و به کدام قلم این قصهآ پرغصه را در حیز تحریر و
~~تمنیق آرم:
# گر شرح دهم هزار دل خون گردد
# زبان از عبارت و خامه از کتابت بماندند، و آیت «ربنا ولا تحمل علینا
~~إصرا»3 فرو خواندند،
# ~~در مذهب لوت چگونه جایز شمرند که انتقام فرزند دلبند خویش از آن ظالم
~~بی باک نکشم و
# ~~چنان که، به حیله و فسون و خدیعت و مکر آن جان عزیز را از من جدا کرد
~~سر یر شر او را
# ~~از تن جدا بکنم، آخر در پستان مادر شفقت هم یکبارگی شیر خشک نگشت و باغ
~~مهر و وفا PageV01P190
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0191.png)

# ~~کس بعد از این بر من در هیچ بابی اعتماد نکند، چه گفتهاند:
# من لم یکن لاؤلاده لم تکن لانداده و من لم یکن لاخوانه لم یکن لجیرانه
# عزم بر آن جزم کردهام و دل بر آن نهاده که بهآب خنجر سرافکن گرد از شهر
~~قنوج برآرم
# ~~و به آتش قهر و کین جهانسوز تر و خشک آن عرصه را بسوزم و چندان خون در
~~آن زمین
# ~~ریزم و خاک آن را به خون باغیان چنان آمیزم که تا روز قیامت سقف زمردین
~~آسمان از عکس
# ~~آن بهرنگ یاقوت احمر مصبوغ بماند و از اجزای خاک آن جز لاله و خون طبر
~~نروید و از
# ~~استخوانهای کشته در هر قدمی پشتهآ ms182 فلک رفعت پیدا آید و زریهای افکنده
~~زمین معرکه
# ~~بهسان دریا مواج شود. مؤلف گوید:
# گرد آن تا فلک برانگیزمخاک آن را بهخون بیامیزم
# بر زمینش چنان بریزم خون   که ز عکسش فلک شود گلگون
# از سر مدبرش کلاه غرور کنم از زخم گرز و خنجر دور
# که ز نیزه بر اوج چرخ برمگاه چون خاک زیر پا سپرم
# و بعد اتمام این انتقام اگرچه از ایام بقای من یک روز باقی مانده باشد آن
~~را به منزلهآ هزار
# ~~سال انگارم، شعر:
# و إن حیات المرء بعد عدوه  وإن کان یوما واحدا2آ لکثیر
# وزیر چون دید که از سوز وفات پسر اتش قهر پادشاه را هنوز انطفا حاصل
~~نیامده است و
# ~~در صورت3 غضت او فتوری و سکونی ظاهر نشده، آن زمان جوابهای موافق مزاج
~~و مطابق
# ~~طبع او به حکم اقتضای حال باز نمود و هیچ کلمتی برخلاف ارادت او بر
~~زبان نراند. در محلی
# ~~که سخن را شرف قبول حاصل نیاید و نصیحت را در دل سامع چندان تأثیری
~~ظاهر نشود،
# ~~عقلای روزگار سکوت را بر نطق بسی تفوق و رجحان نهادهاند و ارباب کیاست
~~و ذکا و
# ~~اصحاب فطنت و دها بههیج وجه در تقدیم این باب رضا نداده، و مباشر آن
~~خصلت چنان
# ~~باشد که کسی نقوش لطیف بر صفحهآ آب روان بنگارد و یا شمع و گو گرد را
~~در آتش سوزان
# ~~نگاه دارد، بعد از آن ثبات و بقای آن اشیا توقع کند، نظم: PageV01P191
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0192.png)

# با سلاطین چو گفت خواهی راز وقت آن را بدان چو وقت نماز
# تا آن مجلس به آخر رسید و پادشاه به عقل خویش رجوع کرد و استقامتی در نفس
~~او پیدا
# ~~شد، وزیر در مجلس پادشاه بر آیین معهود درآمد و خلوت خاص را التماس
~~نمود، پادشاه
# ~~فرمان داد تا هر که را درخور شرف محرمیت و حفظ اسرار نبود، باز باید
~~گشت. وزیر درج
# ~~دهان را ms183 به مفتاح سخن برگشاد و گوهرهای ثمین آبدار نصایح بر این جمله
~~در دامن پادشاه
# ~~نثار کرد که بر رای اقالیم گشای و ضمیر آفتاب آسای خدایگانی که مبهط
~~انوار الهی دستور
# ~~قبول فیض نامتناهی است، روشن و مبرهن است که دنیا دار اعمال است و عقبی
~~دار جزا دالدگیا
# ~~مزرعة الآخرة»1 و زمان رحلت و هنگام سفر از این سرای غرور هیچ کس را
~~معلوم نه و همگان
# ~~را چون روز روشن شده که هر که از کتم عدم در صحرای وجود آمده است به
~~حکم «کل شیء
# ~~هالک إلا وجههر»2 باز در حجاب فنا مختفی خواهد گشت و هر شجرهآ تن که از
~~آب حیات نشو
# ~~و نما یافته است البته مانند میخ در زیر خاک فرود خواهد شد، شعر:
# و لو کان فی الدنیا بقاء لساکن لکان رسول الله فیها مخلدا
# پس مرد عاقل باید که در همه احوال و جمیع اوقات خوف و خشیت واحب الوجود
~~را
# ~~شعار و آثار خویش سازد و برای سفر آخرت که بازگشت از این چون مراجعت وی
~~قرین
# ~~محال است، ذخیرهآ صالح و توشهآ نیک بردارد، و در هر کاری که اقدام
~~نماید از نهج شرع حق
# ~~متین3 و طریق دین و سنن2 سیدالمرسلین عدول و انحراف جایز نشمرد و امور
~~مصالح را بر
# ~~حکم «إن الله یأمر بالعدل والإحسن»5 اساس نهد تا در دنیا ذکر جمیل و در
~~عقبی ثواب جزیل را
# ~~درخور و شایسته گردد، شعر:
# مرد را عقل قهرمان باشد ملک را عدل پاسبان باشد
# عقل رامشگریست علم افزای عدل مشاطهایست ملک آرای
# عقل در دست آن که دادگر است ناوک مرگ را قوی سپر است PageV01P192
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0193.png)

# و غرض از ترتیب این مقدمات آن که چون باری عز اسمه امروز از خزانهآ «یؤتی
~~ملکهر
# ~~من یشاء»1 تاج خورشید آثار پادشاهی بر فرق همایون تو نهاده است و سریر
~~سلیمان را بهیمن
# ~~اخص میمون تو ثابت و ms184 پایدار گردانیده و سایهٔ‌ عنایت و بی نهایت خویش
~~بهواسطهآ کمان
# ~~معدلت و وفور انصاف تو بر سر کائنات عالمیان ممدود کرده، «السلطان ظل
~~الله فی الأرض یأوی
# ~~الیه کل مظلوم» و به واسطهٔ‌ ذات ملک صفات تو زحمت مخاصمت و رنج منازعت
~~و خوف
# ~~تلف نفوس و اموال و هدر دماء و مساوات حرام و حلال از کافهآ برایا
~~برداشته اکنون؛ شعر:
# جهانیان ز تو امروز چشم آن دارندکه زیر دامن انصافشان نگهداری
# اگر سپهر خلافی کند تو دفع کنی  و گر زمانه جفایی کند تو نگذاری
# و دیروز بهوقت استماع وفات فرزند دلبند بهمکر و خدیعت پادشاه قنوج ذکر
~~امضای
# ~~عزیمت در سیاست جمهور متوطنان عرصه و تمهید مبانی انتقام و بهزیر تیغ
~~گذرانیدن جملگی
# ~~ساکنان آن بلاد بر زبان مبارک خدایگانی رفته و این معنی به نزدیک موافق
~~و مخالف و دوست
# ~~و دشمن بهتحقیق پیوسته است که رای جهان گشای اگر برای تخریب کوه قاف
~~قصد پیوندد،
# ~~از آسیب گرز گران تهمتان سیاه موفور اجرای آن را چون ذرات زمین از هبوب
~~صرصر و نکبا
# ~~در هوا متطاهر شود، و اگر بحر محیط را در معرض شدت غضب و سورت قهر خویش
~~دارد
# ~~از غبار سم بعضی از مرکبان باد پای لشکر منصور، امواج بی کران او لباس
~~اغبر خاک پوشد،
# ~~پادشاه قنوج هرچند به سلطنت ملک و کثرت سپاه او محقق است اما تاب
~~مقاومت یک فوج
# ~~دریا جوش خسروانی نیارد، بلکه به مجرد وصول این خبر ترک موطن قدیم و
~~مسکن مألوف
# ~~خویش گوید، شعر:
# اذا جاء موسی والقی العصا  فقد یبطل السحر والساحر
# کلاه گوشهآ خورشید چون پدید آید  ستارگان به حقیقت فرو نهند کلاه
# و لیکن این جمله اتباع هوای نفس و تحری رضای دل و اظهار جبروت و فوت و
~~شوکت
# ~~خویش است که هم در دنیا چند روز از لذت آن کام جان خوش توان داشت و در
~~عقبی
# ~~بهعذاب ms185 ابدی و حسرت سرمدی مأخوذ و مبتلا باید شد، چه در قصد هلاک
~~شاهزاده یک PageV01P193
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0194.png)

# ~~نفس پادشاه قنوج بیش سعی نکرده است و در آن کار تباه دیگری را عشیر دو
~~خیل نگردانیده
# ~~و هر حیله و تدبیری که در حیز امکان درآید پادشاه را در مکافات آن بد
~~خصال بیدین
# ~~به تقدیم باید رسانید و روی زمین از لوث وجود او پاک کرد، کما قال عز و
~~جل «ولا تزروازرة وزر
# ~~أخری]1 و فی المثل «کل شاة رجلها ستناط»2، در بنای حیات چندین هزار
~~هزار خلایق را که
# ~~بنیان الهیاند، دالناس بنیان الا له»3، برای انتقام یک نفس از بنیاد بر
~~افکندن و نهال بقای ایشان را
# ~~به تندباد خشم سبکسار از بیخ بر کندن، یمنی و برکتی صورت نمی بندد و
~~چندین هزار پدر
# ~~امیدوار از نعمت حیات پسران که غایت آمال و امانی دلهای ایشانند محروم
~~گردانیدن و از سر
# ~~فرزندان ناز پرورده سایهآ مهر و شفقت و نوازش پدران که گوهر نفوس گرامی
~~ایشان را بدلی و
# ~~عوضی در عالم ایجاد نشان ندادهاند، منقطع کردن بی موجبی و سببی دلیل
~~خیر در آن
# ~~نمی نماید:
# جفا مکن، چو کنی از جزا مباش ایمن
### | که تا بهدست تو مار است از تو در خطری
# ز هفت جوشن افلاک بگذرد روشن
### | چو از کمان دو لب جست ناوک سحری
# «اذا ظلمت من دومثک فلا تأمن عقاب من فوقک»4، چه پادشاه چنان می باید که
~~آه سحری پردرد
# ~~بیوگان که بر اتش رنج کباب شده است و سیلاب خون دو دیده ایتام محنت کش
~~که خانهٔ‌
# ~~امیدشان از طوفان خست زمانه خراب مانده، از مردمان دو چشم او راحت خواب
~~ببرند،
# ~~چنان که تا از جگرهای ایامی کباب تر نسازد و از خون چشم ایتامی شراب
~~ارغوانی در جام
# ~~نکند خوابش نبرد:
# آنچه در نیم شب کند زالینکند چون تو خسروی سالی
# آه مظلوم در سحر بهیقین ms186 بتر از تیر و ناوک و زوبین PageV01P194
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0195.png)

# «ارحموا من فی الارض یرحمکم1 من فی السماء»، و هر که از ملازمان درگاه
~~فلک جاه رقم
# ~~اخلاص و نیکخواهی بر لوح ضمیر ثبت دارد هرگز بدین عزیمت رضا ندهد و
~~صدور این
# ~~فعل از ذات مبارک به هیچ وجه جایز نشمرد، و هر که بدین چیزها راضی باشد
~~بالحقیقة از
# ~~طریق اخلاص و نیکخواهی دور بود و آن کس که بهفتور عقل و رکت رای و
~~کفران نعمت و
# ~~بی باکی و بی عاقبتی منسوب کنند و در خود اعتماد و محل وثوق نماید، چه
~~بیان حق هر چند
# ~~تلخ و ناخوش نماید به حکم حدیث نبوی که، «قل الحق و ان کان مرا»، بر
~~همگان واجب و لازم
# ~~است و صدق مقال خصلتی پسندیده و راستی سیرتی نجات بخش است، نفاق و
~~دورویی
# ~~موجب نفرت طباع و ملالت قلوب گردد و یکرنگی و صدق دلهای خاص و عام چون
# ~~مغناطیس آهن را بهسوی خویش کشد، تیغ چون دورویی بیشه ساخت هر که هست رخ
~~از او
# ~~میتابد، و همه وقت کوفته و مقبد میباشد، آیینه چون یکرویی عادت کرد همه
~~جهان روی
# ~~بدو میآرند و همیشه زبردست همگنان جای می گیرد:
# علیک بالصدق ولو أنه  أحرق الصدق بنار الوعید
# قانع رضی الله و اعفی الوری   من أسخط المولی و أرضی العبید
# هر که را راستی بود پیشه در دو عالم ندارد اندیشه
# بر تن مرد راستی سپر است که در او تیر چرخ بیاثر است
# سرو چون راست شد هم اول کار نشد از سنگ مردمش آزار
# چنگ چون گشت کج در اصل و نهاد زخمها خورده میکند فریاد
# و چون در صحرای قیامت اسیران زندان خاک سر از مضایق قبور بیرون آرند و
~~نظر در
# ~~احوال خویش گمارند، صد هزار قطرات خون دل از راه دو دیده فرو ریزند و
~~از غایت حسرت
# ~~و نهایت ضجرت از سینه ms187 پراتش اههای جانسوز بر کشند پادشاهان کامکار و
~~سلاطین نامدار
# ~~که در مملکت دنیا لاف «انا ولاغیری»5 میزنند و بهنسبت عزت خویش نفوس
~~عزیز هفت PageV01P195
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0196.png)

# ~~کشور را «أذل من وتد بقاع»1 تصور میکنند، اسیر چنگال عجز و اضطرار
~~بهسان خاک راه ذلیل و
# ~~خوار شوند، بر سر بهجای تاج عالم افروز جز تیغ آفتاب دماغ سوز نیابند و
~~به زیر پای به جای
# ~~تخت بلند چون سماک جز تختهآ خاک نبینند، دلها که سالها در صدر سینهشان
~~ممکن داشته
# ~~بودند گواهی بهخون دهند و زبانها که پیوسته به کامشان میرسانیدند برای
~~دعوی دیدار تیز
# ~~کنند، نه دستها را قوت دستگیری ماند و نه پایها پایمردی توانند کرد، و
~~هر دو مردم چشم
# ~~پرده از روی بردارند و در یک لحظه جملگی عیوب و قبایح که دیدهاند، بهیک
~~زبان بر روی
# ~~باز گویند، گوشها که همیشه همسر بودند، هرچه شنیدهاند اضمار و اخفای آن
~~جایز نشمرند،
# ~~سر کسری بیافسر و پای کیخسرو بی سریر ماند، نه دارا از مراتب و دارات
~~ملک داری یادآرد و
# ~~نه سکندر را آیینهآ جهان نمای صورت نجات نماید، چون کشتگان خنجر بیداد
~~تیغ زمان را در
# ~~مقام دعوی پیش قاضی بهحق و حاکم مطلق ازنیام دهان بیرون کشند و داد
~~خویش بخواهند،
# ~~به کدام زبان عذر دفع ایشان ممکن گردد و به کدام جواب با ایشان موآجهه
~~و مقابله توان کرد، و
# ~~دست منازعت ایشان از دامن تو که جدا کند تا داد خویش نخواهند، و بر
~~دهان ایشان که سمار
# ~~خاموشی زند تا حقوق خود از تو مطالعه نکنند، «ذالک یوم مجموع له الناس
~~وذالک یوم مشهود45 و
# ~~برای پسری که چون چندین عقاب و عذاب الیم پیش آید، او سرخویش گیرد و
~~نفسی نفسی
# ~~گویان از آشنایی بیگانه شود و با بیگانگی آشنا گردد، «یوم یفر المرء من
~~أخیه «3) وأمه، وأبیه3
# ~~وصاحبته، وبنیه 2»3، این همه لشکر دریا جوش و پهلوانان ms188 زره پوش یک تیر
~~ناکامی را به سپر
# ~~عنایت از تو باز نتوانند داشت و از غایت حیرت همگنان سوفار آسا دهان
~~باز و بی زبان بمانند،
# ~~و بر مثال زه کمان گوشه گیرند و از چندین خزائن و اموال بی حساب یک حبه
~~بر دست تو
# ~~نگذارند، و همه را در حساب آرند، و صعوبت و مهایت آن روز چندان است که
~~اگر دریا مداد
# ~~و اشجار اقلام و صحایف آسمانها و طبقات زمین ها کاغذ شوند، شمهای از آن
~~در حیز کتابت
# ~~نتوان آورد، و پیک وهم را در این راه آبله در پای افتد و او هم فکر در
~~این بیداد نعل نیفکند و
# ~~خرد سمت صواب و سداد گم کند و عقل به بی عقلی و نادانی خود اعتراف
~~نماید. القصه من
# ~~برای رعایت حقوق اخلاص و نیکخواهی چندی از نصایح به مؤقف عرض رسانیدم و
~~پندی بر
# ~~اندازهٔ‌ رؤیت و فکرت خویش دادم و از عهدهآ المستشار مؤتمن تقضی واجب
~~دیدم و خویش PageV01P196
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0197.png)

# ~~را به نزدیک ارباب عقل و اصحاب خرد که در همه حال نظر ایشان بر عواقب
~~امور باشد و
# ~~لذت فانی را بر نعمت جاودانی ترجیح روا ندارند و زخارف دنیای دنی در
~~بازار همتشان
# ~~بیریشه نیرزد و نعیم عالم بیثبات در چشم خردشان از پای موری حقیرتر
~~نماید، مقدور
# ~~گردانیدم و نصایح و مواعظ مخلصانه هرچند بر ضمیر حق پذیر خدایگانی مخفی
~~و مطوی
# ~~نیست باز نمودم، شعر:
# و مثلک لایدل علی صواب وأنت تعلم الناس الصوابا
# رای جهان گشای برتر پادشاه چون این فصول از وزیر اصفا فرمود، توسن قهرش
~~رام و
# ~~آتش کینش نرم گشت و صفرای غضب جان ربا که مزاج معتدلش را از جاده از
~~استقامت
# ~~منحرف گردانیده بود، و مادهآ سودا که در مقر دماغش هیجان پذیرفته
~~بههمان شرابهای موافق
# ~~نصایح فرود نشست، و خط ندامت بر عزم سابق کشید و دیو نفس اماره ms189 را به
~~عزائم عقل
# ~~راهنمای در شیشه کرد، و غضب شوخ دیده خیره روی را بهافسون خرد چشم
~~بربست، و
# ~~به محمدتهای1 فراوان وزیر را تلقی نمود و گفت امروز در میدان اخلاص و
~~حلال خواری و
# ~~مضمار دلسوزی و نیکخواهی گوی سبقت و رجحان از امثال و اقران خویش
~~ربودی، و هیچ
# ~~کس را در عرصات ملک من با تو مجال مساوات و محل موازات نماند، نظم:
# گفتا گل دولتم شگفتی زیبا گفتی هر آنچه گفتی
# عام است همه رعایت تو خاص است مرا کفایت تو
# گفتار تو رهبر جنان است لفظ تو مرا شفای جان است
# دل شد ز تو قابل مواعظ احسنت زهی وزیر واعظ
# چه خدمتکار مخلص کسی باشد که امور دینی ولی نعمت خویش را بر امور دنیاوی
~~او
# ~~تقدیم نهد، و همه وقت در آن کوشد که اقوال و افعال او مستدعی مراضی
~~ایزدی گردد، و اگر
# ~~بر سهوی یا خطایی وقوف یابد بهمحلی جای و وقتی موافق از آن اعلام واجب
~~بیند، و
# ~~بر صوب صلاح و صواب راهبری کند تا در دنیا گرد شماتت اعداء بر چهرهآ
~~احوال او ننشیند و
# ~~در عقبی از آتش خشم ایزد بیهمتا مصون و محروس ماند، و تو بحمد الله در
~~این باب هیچ
# ~~دقیقه فرو نگذاشتی و به سفینهٔ‌ کمال اخلاص خویش مرا از طوفان بلا و
~~دریای عنا به ساحل
# ~~نجات رسانیدی، اکنون طریق تدبیر اتمام این مهم هم تو باز نمای و گره از
~~این کار بگشای.

PageV01P197

# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0198.png)

# وزیر گفت: اگر مثال اعلی اصدار یابد پادشاه قنوج را به کمند حیل صائب
~~بهدست آرم و
# ~~به مغناطیس عقل آن سنگدل را بر این سوی کشم. پادشاه بفرمود که عنان
~~اتمام آن مرام به کف
# ~~کفایت تو سپردهام و به براهین و دلایل عقلی جز تو دیگری را سزاوار این
~~کار ندانسته. «أغطیت
# ~~القوس باریها وأیزلت الدار بانیها».
# وزیر یک شب برای تدبیر ms190 و تفکر فرصت خواست و بهخانه روان گشت و چون از قصر
# ~~پادشاه بهخانه آمد حکمای کامل عقل و عقلای صاحب رای را طلبید:
# اولوالبصائر قدردت تجاربهم    عن الممالک قد ما صولة الفتن
# فأزور کل عظیم غیر مطلبه     علی تدابیر أهل اللب والفنن
# و ماجرای حال «من آوته الی آخره»1 با ایشان باز گفت، تا بنفشات سحر دانش
~~عقده این کار
# ~~بسته بگشایند و تیغ فکر را برای گزاردن حقوق نعم موفور پادشاه آب3 دهند
~~و گر و لطایف
# ~~حیل و بدایع تدابیر برآیند، تواند بود که بخت مساعدت نماید و تدبیر
~~موافق و مطابق تقدیر
# ~~آید، آن طایفه سر در گریبان فکرت فروبردند و برای اضاءت آن شب تار
~~مصابیح5 عقل را
# ~~سببی واضح و لایح تصور کردند و بعد اتفاق و مشاورت یکی از ایشان بر پای
~~خاست1 و
# ~~دست به دعای پادشاه و ثنای وزیر برآورد7 و گفت: از سالکان مسالک سفر که
~~سواد بحر و بر و
# ~~مردمان بلاد هفت کشور را به چشم تجربت دیده و در این راه ثبات اقدام
~~ایشان به نزدیک
# ~~خاص و عام ثابت شده است، چنان روشن گشته که پادشاه قنوج پادشاهی جوان و
~~خردسال
# ~~است و هنوز سکندر آسا از ظلمات شباب بیرون نیامده، و خضر مثال بهچشمهآ
~~حیوان عقل
# ~~کامل نرسیده، و هر روز چون میوه دست لهو و طرب به شاخی دیگر میزند، و
~~هر زمان مانند
# ~~بلبل بر گلبنی دیگر نوای8 لذت و کامرانی میسراید و میل خاطر او بهدو
~~چیز فراوان است،
# ~~یکی تجرع جام بادهآ خوشگوار، دوم ملازمت طوف کوه و بیابان بهعزم صید و
~~شکار، و PageV01P198
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0199.png)

# ~~همگنان را معلوم است که این هر دو نوع در اساس ملک خللی و وهنی فاحش
~~پیدا آرند و
# ~~دشمنان را برای گشادن تیر فتنه از کمین عذر دلیر گردانند؛ چه در این هر
~~دو2 وقت ناوک
# ~~قصد بداندیش را صواب صورت تواند بست و ms191 سمند عزیمتش در میدان امید که
~~محلی بس
# ~~فراخ وارد بهمراد جولان تواند کرد و کوشش جهد2 او را اثری عاجل باشد و
~~سنان فتنه5 و
# ~~فسادش را مانعی و حائلی نبود، چه شراب ناب سرمهآ خواب در دیدهٔ‌ بیدار
~~عقل کشد و بند
# ~~محکم بردست و پای خرم نهد و ابواب دفع مضرت و جذب منفعت بر مردم مسدود
~~گرداند5
# ~~و آیینهآ ضمیر را که صورت نمای صواب و سداد است، زنگار خورده کند و
~~عنان تمالک از
# ~~دست برباید، تا گاه باد کردار عنان مرکب هوس سوی صحرا معطوف گرداند، و
~~گاه خواهد که
# ~~مانند ابر بر فراز کوه سایه افکند و دوست را از دشمن و امین را از خائن
~~تفرقه نتواند کرد، و
# ~~میان شوکت سنان خارهای خون ریز و لطافت گلهای طربانگیز فرقی ظاهر
~~نتواند گردانید، و
# ~~معلوم است که با چندین اسباب بلا نفس را در ظل غضب چگونه پرورش توان
~~داد و برای
# ~~دفع مضار و تحصیل منافع کارهای اساس مستحکم چگونه توان نهاد، و هر عزیز
~~مصر سلطنت
# ~~که چون باده در مطالعه خط بغداد فرو شود، و چون جام خود را به کار آب
~~دهد. چشم
# ~~ضمیرش بر مثال جام جهان نمای کیخسروی احوال خیر و شر گیتی چگونه تواند
~~دید، و آب
# ~~روشن امور یقینی را از شراب مضل امور ظنی به چه نوع جدا تواند کرد، و
~~هر جمشید سریر
# ~~مملکت که برای تجرع می روشن ساغر اسا کمر جد و اجتهاد بر میان بندد و
~~دور سپهر شیشه
# ~~رنگ چون جرعه در خاک مذلتش افکند و مانند صراحی خون دلش را بر زمین
~~ریزد،
# ~~از کشیدن کمند زلف پای کشان ساقیان کمان ابرو گردنهای سروران در کمند
~~قهر نتوان کشید،
# ~~و از شنیدن نواهای حزین خسروانی بشارتنامه تملک نواحی خسروان جهان به
~~گوش جان
# ~~نتوان شنید:
# و لم یدرک المجد سوی الذی الی غیر لقیان العوامل بالصدر7 PageV01P199
# ![image ms192 filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0200.png)

# و من تتق1 البیض العواری لدی الوغا  حذارالنوی هل یکتنی حلل الفجر
# و شکار مضرتهای او پوشیده نیست، یکی آن که در زمان تاختن اسب دنبال صید
~~تواند
# ~~بود که چون نعل از سم جسته بر زمین افتد چنان که زخم گران بر مقتل رسد
~~و عنان تدبیر از
# ~~دست رود، و دوم آن که صید دام فنا گردد و یا شیر و پلنگ یا درندهآ دیگر
~~بر او دست استیلا
# ~~یابد و چنگال را از خون او مانند هلال در حمرهٔ‌ شفق نماید و زبان و
~~دندان را از تناول عرض
# ~~لطیف او به کام رساند، و سیوم5 آن که چون هوا و هوس صید شکاری در دل
~~غالب شده باشد و
# ~~در تتبع او چنان مبالغت واجب بیند و خود را چنان بر این مشغول گرداند
~~که جانب خرم
# ~~مهمل و نامرعی گذارد، تا چند فرسنگ از جمعیت مخلصان که نفوس ایشان سپر
~~بلا و حصین
# ~~حصن تن و جان اویند، دور افتد و در کمند کمین دشمن اسیر و گرفتار گردد
~~و خود را به کام
# ~~بدخواه گرداند، و بدخواه را به کام خود رساند، و مثل و مانند اینکه ذکر
~~آن مطول مقال و
# ~~موجب ملال گردد، بسیار است و برای پیشهور هر بابی چند مقدمه به تقدییم
~~رسانیده آمد و
# ~~طریق اختصار و ایجاز مسلوک داشته شد، و یک حکیم پرداخت این مهم را
~~متکفل می شود و
# ~~فوجی سوار جرار عدو شکار التماس می نماید، وزیر بهاستماع این حدیث قوی
~~و مستظهر
# ~~گشت و چون اثمار شجرهٔ‌ دعوی را قریب زمان امید داشت یک فوج بحر موج از
~~سواران
# ~~لشکر نصرت اثر که به نوک پیکان تیر در شب تار گره از تار موی بگشاید و
~~بهسر سنان نیزه قبهآ
# ~~زرین خورشید از سر چرخ بربایند، از پادشاه حکیم را رهانید، حکیم تنگ
~~عزیمت صادق بر
# ~~بارهآ رحلت تنگ بر بست و مانند ms193 ابر با سرعتی هرچه تمامتر روان شد، چون
~~در سرحد
# ~~مملکت او رسید، سواران را همانجای بگذاشت و وصیت کرد تا همه وقت با حزم
~~و هوشیار
# ~~و مستطلع اخبار او باشند و خود در زی زهاد در شهر قنوج درامد و بر
~~سمنبر گفت: مرا تدبیر
# ~~فرستادن پادشاه قنوج در شکار تعلیم و تلقین کن که من او را بدان بهانه
~~روانه کنم تا خار
# ~~مزاحمت او از راه من یکسو شود و بهاسیر شدن او من نیز از بند ناکامی
~~خلاص و نجات یابم،
# ~~و باد کردار در مسالک بر و بحر به طلب پادشاهزاده بشتابم، تواند بود و
~~از حال حیات یا ممات PageV01P200
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0201.png)

# ~~او به گوش خبری رسد و غبار تردد از میان برخیزد، اگر زنده است خود زهی
~~سعادت و خهی
# ~~دولت، با سمند بادیای صبای جهان پیمای هم عنان شوم و مانند کرهآ تیزرو
~~فلک یک زمان از
# ~~مسیر تقاعد بنمانم تا بدان شهسوار میدان لطافت پیوندم و از سوار ساعد
~~کمان ظرافت بهدست
# ~~آورم، و اگر به تحقیق پیوندد که در شست فنا اسیر شد و در گرداب اجل
~~غریق گشت، من نیز
# ~~خویشتن را بهدست هلاک سازم و موافقت او این قالب خاکی را وداع کنم، چه
~~بعد از دوستان
# ~~وفادار و یاران مهربان تمنای حیات بردن و هوس زندگانی را در ضمیر راه
~~دادن محض
# ~~بی وفایی و بی مهری و نهایت گران جانی و سنگدلی است:
# فلا تطعن فی العیش من به بعدهم فإنی من بعد الأحبة لا ابلقی
# مدعی باشد نه صادق آن که بی دیدار1 دوست
### | در دل او آرزوی زندگانی بگذرد
# در غمت تن زنده چون ماند که گل می پژمرد
### | در چمن چون بادهای مهرگانی بگذرد
# در مذهب اتحاد و شریعت و داد، خون این چنین کس بی تأویلی مباح دارند و
~~اگر از پای
# ~~درآید دستگیری او جایز نشمرند، حکیم گفت: فردا بر پادشاه ms194 مرا بفرست تا
~~از زبان تو
# ~~چنان که2 دانم پیغامی بگذارم بهفسون3 و دم او را در این راه دارم:
# و إذا أردت تمکنا من دولة فاصف لها مکرا مع التدبیر
# حکیم را اجازت داد، حکیم بر پادشاه قنوج رفت و شرایط خدمت با لوازم تعظیم
~~و تکریم
# ~~چنان که معتاد حضرت سلاطین با قامت رسانید و گفت: مرا سمنبر بر تو
~~فرستاده است و
# ~~پیغامی داده اگر بگویی بگویم. پادشاه از این سخن چون غنچه از تنسم نسیم
~~صبای دلگشای
# ~~بههنگام تنفس صبح متبسم گشت، و چون تشنه که از حرارت تموز جگرش سوخته
~~باشد و
# ~~بهآب زلال رسد و یا فقیری که ذخایر فراوان از دست او بیرون رفته بود و
~~بعد مدتی مدید آن
# ~~اموال در دامن او افتد به استماع این خبر مبتهج و مسرور شد و گفت:
~~پیغام آن ماه مهر گسل و PageV01P201
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0202.png)

# ~~آن نازک تن سنگین دل و آن یار اغیار خوی و آن دشمن دوست روی بگزار،
~~اگرچه متضمن
# ~~ریختن خون من باشد:
# به خشم رفتهآ ما را که میدهد پیغام بیا1 که ما سپر انداختیم اگر جنگ است
# حکیم گفت: سمنبر می گوید، امشب در بستر خواب خفته بودم و چشم از بیداری
~~دوخته،
# ~~در خواب صورتهای مخالف و مهیب دیدم که اگر یکی از آن هیکل خویش اظهار
~~کند
# ~~از وحشت و زشتی دیدار او صفای لذت عیش عالمیان به کدورت بدل شود و
~~همگنان کوری
# ~~چشم را چنان که کور بینایی را طلبد، بهدیده خواهد تا بار دیگر آن چنان
~~شکل نا مطبوع و
# ~~صورت ناموزون را نبیند.
# له جسد2 إذا نظرت إلیه الجن تر تعد یطاوعه المنون ذا اشارها ناهد
# و از مهابت آن بیدار شدم و تمامت شب بهسان سایه زده بر خود می لرزیدم و
~~مانند مار
# ~~دم بریده و آدمی کژدم گزیده می طپیدم5 تا آن زمان که شاهد طارم سپهر از
~~بند دیو ms195 هفت سر
# ~~خلاص یافت و پریوار پیکر نورانی از حجاب مشرق بر جهانیان جلوه کرد،
~~معزمان معبر ان
# ~~را از این حال اخبار و اعلام واجب شناختم، ایشان بر همه چنان گفتند که
~~این از حرکت جن
# ~~است، اما هنوز ایشان را غلبه و استیلایی حاصل نیامده است، با اندک
~~تدبیری شر ایشان را
# ~~از تو دفع کنیم و دست مزاحمت ایشان را بهخنجر عزیمت از دامن تو منقطع
~~گردانیم، اما ما را
# ~~به یک آهوی سیاه که هر چهار دست و یای او سفید باشد و از سر تا دم او
~~یک خط سبز بود
# ~~احتیاجی تمام است تا شرایط تأثیر عزیمت بهاتمام مقرون شود و آن آهو را
~~بی زخم تیر و تیغ
# ~~صید کنند و به کمند مار پیچ او را بهدست آرند، اگر بهسعی جمیل تو این
~~مقصود برآید و این
# ~~آهو بهدست منقی عظیم متوجه شود و موقع صدق عنایت و حسن رعایت تو مشکور
~~ماند و
# ~~من از روباه بازی طبقهآ جن که شیران بیشهآ شجاعت پیش گرگ ربای ایشان
~~مانند شگال عاجز
# ~~و مضطر مانند و اگر سایه بر نیر اعظم افکنند جرم نور گستر او را چنون
~~آیینه زنگار خورده
# ~~سیاه و تاریک گردانند، امان یابم و بدین معنی تحریری مراضی تو بر من
~~فرض عین گردد.
# ~~پادشاه قنوج با وزیر گفت: مدتی است که این صاحب خانهٔ‌ لن ترانی و این
~~سرمایهآ عیش و PageV01P202
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0203.png)

# ~~کامرانی را ندیدهام و از گلزار جمال رخسار او هیچ گلی نچیده، خانهآ دل
~~از سیلاب اشک دیده
# ~~روی به خرابی آورده است و خرمن صبر از تاب آتش هجران پاک بسوخته و این
~~چنین آهویی
# ~~که حاجت است هیچ وقتی نظیر آن در دام نیامده است و کسی نیز نشان نداده،
~~در جست و
# ~~جوی آن مانند صرصر هر جای تکاپوی میباید کرد و کوه و دشت ابر کردار
~~درمی باید
# ~~نوشت، و معابر ms196 پراخطار و هامونهای مردم خوار میباید گشت، تواند بود که
~~به کمند بخت او
# ~~را بهدست آرم یا خود در حبائل صبا و اجل اسیر و دستگیر شوم و این حال
~~نزدیکتر میبینم
# ~~اما، بیت:
# چه کند بنده که گردن ننهد فرمان را چه کند گوی که تن’ در ننهد چوگان را
# اگر به یک دیداری این بیدل را بنوازد و بهیک کرداری کار این سرگشته بسازد
~~و داغ
# ~~حسرت و حرمان و خیبت بر پیشانی نماند و ذوق آن از تلخی جان کندن وا
~~رهاند، وزیر اتمام
# ~~این مرام را قبول کرد و بعد اجازت او را بر سمنبر برد، بهمجرد آن که
~~نظر پادشاه قنوج بر
# ~~طلعت جهان آرای این مهر سپهر زیبایی افتاد، از غایر تحیر بیهوشی مانند
~~سایه بر زمین افتاد
# ~~و چون سایه زده از نهایت بیخودی خویشتن را بر خاک زد و صد هزار یاقوت
~~آبدار اشک در
# ~~قدم آن واسطهآ عقد دلبران یغما نثار کرد، و چون بعد زمانی بههوش باز
~~آمد در گفتن راز آمد و
# ~~گفت:
# از کجا در دلت آمد که ز ما پرسیدی  به کرشمه سوی این کشتهآ هجران دیدی
# وین چه پیمان شکنی بود که من از پی تو  از همه خلق بریدم تو زمن ببریدی
# روز و شب نعره زدم بر درت از غایت شوق این هم از بخت بدم بود که می
~~نشنیدی
# گل رخسارت هر روز چون شوق و اشک من تازه و رنگین تر است و نرگس نیم خوابت
# ~~چون دل من مخمور و بیمارتر، تن بلاکش من مانند موی میانت هر لحظه نحیف
~~و باریکتر
# ~~است، روز امیدم بهسان شب گیسویت هر زمان سیه و تاریکتر:
# بس خوبتری از انچه بودی نادیدن مات میبسازد
# می کش که خطات می بزیبد می کن که جفات می بسازد PageV01P203
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0204.png)

# در گریه و آه سرد من کوش  کین آب و هوات میبسازد
# از چیست هم ms197 به یکبارگی از دوستان وفادار شکستن و از کجاست این چنین در
~~مؤانست
# ~~بر روی یاران غمخوار بر بستن، تا کی این بیروی و عاشق کشی را پیشه
~~ساختن و تا کی این
# ~~بدخویی و خویشتن کشی مستحسن پنداشتن، مپسند که آب حیات در دههانت و
~~سرگشتگان
# ~~بیابان اشتیاق جان شیرین از تشنگی بهباد دهند، و روا مدار که نوشدار و
~~در میانت و دردمندان
# ~~بیچاره از رنج دل عمر عزیز را وداع کنند، آخر این مجروح را مرهمی و این
~~علیل را نسیمی و
# ~~این تشنه را زلالی و این مخمور را شرابی روزی نخواهد شد، و همچو فرهاد
~~در تمنای وصال
# ~~یار نازنین و امید جمال شیرین جان به موگل شوق خواهد سیرد، سمنبر بس
~~عذرهای دلیذیر
# ~~خوش تر از شهد و شکر بهاقامت رسانید و گفت: مضی ما مضی، کنون از درد
~~منال و بشارت
# ~~وصول عهد وصال در گوش جهان مشتاق فرو خوان که دریای غمت را بهساحل و
~~پیدای
# ~~هجرت را پایان وشب یلدای فراقت را صبح صادق و درد دلت را درمان روی
~~نمود، و بخت
# ~~خشم گرفته آشتی نامه ارسال کرد، فی الجمله وقت به غایت شکست و دست مراد
~~زیر سنگ،
# ~~اگر به زودی این آهو به دام افتد تواند بود که شکر مرام در کام افتد و
~~بهوداع بهسان سرو بر پای
# ~~خاست و دست بر دست پادشاه قنوج زد.
# از بندهآ خود روی مگردان که هنوز خاک در تو نشان رویش دارد
# پادشاه قنوج بازگشت و هر زمان گوهر اشک بهالماس مژگان میسفت و این بیت با
~~گریه
# ~~و آه می گفت، شعر:
# نزدیک من ای جان و جهانم که تویی  دیر آمدهای و من بر انم که تویی
# آخر بر من شیفتهآ سوخته دلچندان بنشین که من بدانم که تویی
# صیاد آن را که به گشاد کمند اژدها مثال گردن غزالهآ فلک را حمام آسا مطوق
~~سازند و بهدام ms198
# ~~صرصرگیر شیر بیشهآ سپهر را صید کنند و مانند شیر گرما بهدست خوش خویش
~~گردانند،
# ~~بفرمود تا بر آن شکل آهوی بگیرند، صیادان هرچند در مرغزارها و کوهها
~~چون ابر و باد
# ~~دویدند و مانند دام همه تن چشم شدند، هیچ آهویی بدان هیئت ندیدند و از
~~هیچ کس
# ~~نشنیدند، و بعد چند روز با دلی پر از غم و دامنی از نقد امید تهی دست
~~باز گشتند و بر پادشاه
# ~~این حال تقریر کردند، پادشاه بهغایت متفکر و متحیر بماند و گفت هنوز
~~بخت در ستیز و
# ~~آهوی مراد در گریز است، این درد دل با که گویم و چارهآ این از که جویم،
~~بیت:
# من جهد کنم تا رسم از بخت به کامی چون بخت نیاید بهعنایت چه توان کرد
~~PageV01P204
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0205.png)

# روز دیگر از غایت قلق و اندوه خود سوار شد:
# رفتم ز برت گر بودم عمر دراز آیم بهسر عهد تو و عشق تو باز
# حکیم چون این خبر بشنید او را اتباع نمود، و این حکیم قوت تشکل داشت و
~~لباس
# ~~دانش او به علم این علم مطرز بود و توانستی بههر صورتی که خواهد، بشود.
# چون پادشاه قنوج چند فرسنگ رفت حکیم بر شکل همان آهو شده پیش پادشاه باد
~~کردار
# ~~میدوید و او هرچند مانند نافه خون می خورد به گرد او نمیرسید تا آن
~~زمان که به موضعی که
# ~~آن فوج سپاه کمین ساخته بودند نزدیک شد و از جمعیت اعوان و انصار خویش
~~دور افتاد، آن
# ~~فوج جمله بهسان شیرژیان بر او حمله آوردند و آهو مثال دستگیر کردند.
~~پادشاه قنوج از
# ~~شعبده بازی نیرنگ سازی سپهر کج رو مانند شاخ آهو بر خویش می پیچید و
~~چون صید تیر بر
# ~~جگر خورده می نالید و می گفت:
# الذنب لی یا قلب لا تلمهم إنا الذی فارقتهم فلمنی
# یا ضیعة الصب ونقض خفطه یقنع بعد1 الوصل بالتمنی
# نه زیر پای تو ms199 مردم، نه بر سر کویت دریغ عمر عزیزم که رایگان بگذشت
# و برفور او را بر پادشاه بردند، پادشاه از حسن کفایت و اصابت تدبیر وزیر
~~انگشت تعجب
# ~~بهدندان گرفت و زبان بهشکر و سیاس ایزدی بر حصول این امنیت بهیمن صفای
~~عقیدت و
# ~~برکت خلوص نیت گوهربار گردانید و بهاجتماع اعیان و ارکان دولت و حکماء
~~و معارف و
# ~~مشاهیر شهر مثال داد، چون طایفهٔ‌ مذکور در درگاه مجمتع شدند، پادشاه
~~از درون قصر بیرون
# ~~آمد و بر سریر پادشاهی بار داد، از پادشاه قنوج سبب هلاک آن گوهر پاک
~~تفتیش کرد، پادشاه
# ~~قنوج جواب داد:
# فإذا أراد الله رحلة نعمة   من دار قوم اخطا والتدبیرا
# مرا دواعی جوانی و اتباع هوای نفسانی بدین فعل نامحمود و سیرت بد دلیر
~~گردانید و
# ~~حجاب تاریک بر بصر بصیرت من پوشانید، و بر دست و پای عقل قید و عقال
~~محکم نهاد، تا
# ~~لاجرم بهشومی این غدر و خدیعت که در هیچ ملتی و هیچ دینی مقبول و محمود
~~نیست
# ~~بی اعمال فکر صائب و قرار مشورت نافع قدم در جادهآ مجهول گذاردم و در
~~عرصهآ افعال PageV01P205
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0206.png)

# ~~خویش از مواعظ و نصایح خردمندان مقبل و ناصحان یک دل پاسبانی بیداد و
~~دیدبانی دوربین
# ~~گماشتم و رعایت اهمال جانب وفور خرم و فرط تیقظ از سبب غوغای عشق در
~~روی مروت
# ~~زدم و در حسن عهد به گل بی وفایی انباشتم، هم از افسر و سریر پادشاهی
~~محروم ماندم و هم
# ~~آن یار بیمهر و وفا را که چندین حوادث و آفات ملکی و مالی و جانی در
~~طلب وصال او
# ~~قبول کرده چون دل و صبر بباد دادم، اما بر دل دادگان ملامت در دامن
~~افتادگان غرامت نیست:
# لاتلمنی فهکذا قدر الله   وکل فی طبقة التقدیر
# اینک سر و تیغ، هرچه خواهی می کن
# اندیشه از رفتن جان نیست، اندیشه این است که جانان از دست رفت، و این ms200 غم
~~نیست که
# ~~سرم از تن جدا خواهند کرد، اما مردنم این است که چرا سرم از پای او جدا
~~نکردند. مؤلف گوید:
# گر عمر بهپایان رسد افسوسی نیست افسوس که پیش او به پایان نرسید
# اکنون در حق من به چه نوع حکم میفرمایی و در باب کشتن من به چه طریق
~~فرمان میدهی:
# ما سر فدای خنجر تسلیم کردهایم خواهی بدار، خواه بکش، رای رای توست
# پادشاه چون نیاز و شکستگی و بیچارگی و آشفتگی او از وصمت ریا دور دید،
~~دلش بر او
# ~~نرم گشت و نائرهآ خشمش فرو نشست و به تازگی آن میوه دل و پیوند جان را
~~یاداورد و ذباب
# ~~خون از چشمها بگشاد، وزیر نیکخواه پیش رفت و التماس کرد که فرمان صادر
~~گردد که
# ~~پادشاه قنوج را نزدیک کوشک در بند نگاه دارند تا بعد تفکر و تدبیر شافی
~~درباب او حکم
# ~~فرماید، چه پادشاهان را در پرداخت امور جزوی و کلی و تنفیذ احکام در
~~مصالح امالی و جانی
# ~~هیچ خصلتی چون تشبت و تانی نیست:
# قد1 یدرک المثأتی بعض حاجته وقد یکون مع2 المستعجل الزلل
# «العجلة من الشیطان و التأئی من الرحمن»3 و هر که از این زیور عاطل و از
~~این نعمت
# ~~بی بهره ماند، نظام دولت او زود بگسلد و خللهای فاحش در ملک پدید آید و
~~رخنههای
# ~~بزرگ در مبانی سلطنت افتد که سد آن بهصد سال میسر نگردد و حکم پادشاهان
~~در خروج و
# ~~دماء و اموال و املاک جهانیان نافذ است، و علی الاطلاق هیچ آفریده را
~~محل منع و مجال
# ~~تأخیر نه، اگر در این ابواب طریق سکونت و وقار مسلوک نگردانند و زمام
~~فرمان بهدست PageV01P206
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0207.png)

# ~~عجلت سیارند، تواند بود که بعضی احکام به سهو و خطا مقرون شود و ظالم
~~منصور و مظلوم
# ~~مقهور گردد، و بدین سبب وحشتی و نفرتی در دلهای خاص و عام پدید آید و
~~اعتماد و ms201
# ~~وثوق به کلی از خواطر مرتفع شود، دوستان معزز و متجنب و دشمنان گستاخ و
~~کمین جوی
# ~~گردند و مضرت آن در عظایم امور سرایت کند و در میان خلق ایشان را هیچ
~~هیئتی و حشمتی
# ~~و فری و شکوهی نماند، شعر:
# إذا شئت یوما أن تسود عشیرة فیا لحلم سد لا بالتسرع والشیم
# ولم یعلون الناس نحوک انهم إذا رضوا شیأ یعود الی الحکم
# و در کتب مواعظ حکمای گذشته مسطور است که بر اصحاب دولت و ارباب مکنت
# ~~واجب و لازم است که بههنگام فوران غضب در باب هیچ شخصی حکمی را نفاذ
~~ندهند، چه
# ~~در آن وقت مظنه اتباع هوا و میل طبیعت است نه مطاوعت خرد و سکینت، و
~~احتراز و اجتناب
# ~~از مواقع اتهام نتیجهآ کمال دانش دانند و اگر بهاقتضای مصلحتی از مصالح
~~ملکی تنفیذ حکمی
# ~~حاجت افتد چنان سازند که چون ایام سخط منتهی شود و روزگار خشم بهسر اید
~~و عرق رضا
# ~~در تن بجنبد و دل بهتلافی و تدارک آن گراید، دست قدرت انسانی از رعایت
~~این معنی کوتاه
# ~~نماند، چه در ثمین عمر را عوضی و گوهر نفیس نفس را بدلی نشان ندادهاند.
~~مصراع:
# چیزی بستان که باز نتوانی داد
# آن روز هم بر آن جمله که تقریر افتاد بهآخر رسید، روز دیگر پادشاه قنوج
~~بر پادشاه پیغام
# ~~فرستاد بر آن جمله که من خود در کمند تو افتادهام و در دام تو اسیر شده
~~و در نگاه داشتن و
# ~~کشتن من تو را دست مطلق است، اما مرا امشب چیزی یاد آمده است که اگر آن
~~را به واجبی
# ~~رعایت کنند خبری از پادشاهزاده «خیرا کان آو شرا»2 روشن گردد و اگر جان
~~پاک او در منزل
# ~~مألوف بدن هنوز ساکن است و از مرکز اشباح سوی خیر ارواح سفر نکرده و از
~~عالم سفلی که
# ~~محل ارتباط جسمانی است داعی «آرجعی الی ربک اجابت نفرموده خود مردم چشم ms202
~~را امید
# ~~از ملاقات آن مردم دیده شاهی برنباید بست که البته روزی آن نور دیده به
~~چشم باز آید و اگر PageV01P207
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0208.png)

# ~~«نعوذ بالله» برخلاف این است تن به تقدیر الهی در باید داد و تیر باران
~~جزع و ناشکیبایی را
# ~~بهسر صبر جمیل که موجب ثواب و جزاء جزیل است دفع باید کرد «وآلله تحب
~~الصبرین 41».
# پادشاه پرسید که آن چیست، گفت: در عهد دولت اسکندر فیلقوس که ریاض حکمت
# ~~از مدد طبع بحر فیض حکمای نامدار تازه و سرسبز بود و بازار دانش از
~~نتایج عقل دوربین
# ~~عقلای مشتری درایت عطارد فطنت رونق و رواج هرچه تمامتر داشت، مهندسان
~~اقلیدس
# ~~گشای و اخترشناسان فلک پیمای به حکم فرمان سکندر دو صورت ساخته بودند،
~~یکی صورت
# ~~آدمی، دوم صورت طوطی، و آن را در چند سال تمام کرده بهمدد تعلیم عقول
~~متین که مبدأ
# ~~فیض کمالات است آثار دقایق حکمت و غوامض فطنت خویش در آن به اظهار
~~رسانیده و بر
# ~~هر یکی جنی مسلط کرده، خاصیت آدمی آن بود که چون خواستی از ساکنان غور
~~بحار او را
# ~~خبری رسد، مقصود را بر ورقی مینوشتند و بر بازوی او میبستند و در آب
~~میانداختند، جنی
# ~~که بر او مسلط است او را در قعر بحر بگردانیدی و بعد حصول مراد از آب
~~بیرون آوردی و بر
# ~~ظهر آن ورق جواب بنوشتی و بر بازوی آن آدمی بستی و بر سکندر رسانیدی.
~~سکندر را خبر
# ~~بحار که وصول آن مطلوب بود به تحقیق پیوستی و طوطی را بر این منوال در
~~روی هوا
# ~~می فرستادند، او خبر ممالک برسانیدی. اکنون آن صورت آدمی در خزانهآ پدر
~~من موجود بود و
# ~~بعد او به من رسیده است و کرات به تجارب مقرون گشته و زر آن حکمت بر
~~سنگ امتحان
# ~~کامل عیار آمده اگر در رعایت این معنی سعی پیوندد و حالی از اثری خالی
~~نباشد، پادشاه قنوج ms203
# ~~مکتوبی متضمن عرض و حال گرفتاری خود بهدست همان حکیم بهوزیر خویش
~~فرستاد:
# نامهآ همچو لاله خون آلود نامهآ آتشین نوشته بهدود
# نامهآ صد هزار غم در وی نامهٔ‌ سوخته قلم در وی
# حکیم چون مکتوب بهوزیر رسانید، وزیر از استماع خبر حیات ولی نعمت خویش
~~سجدهآ
# ~~شکر حضرت باری تعالی و تقدس به جای آورد، و به وقوف بر روزگار پریشان و
~~اسیر ماندن
# ~~در تنگنای زندان خون تلف جان بهسان صورت بر سنگ از غایت حیرت بر جای
~~بماند، و
# ~~به پواقیت آبدار اشک را بر جواهر الفاظ آن مراسله نشاند و از آن خط
~~مسلسل زنجیری بر
# ~~گردن دل سودا زدهآ خویش کرد، و برای دفع اسیب دیدهٔ‌ بدبین غم چون حرز
~~یمانی بر بازوی PageV01P208
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0209.png)

# ~~جان مهجور بست و از قلق و اضطراب درونه و توقد و التهاب سینه این بیت
~~بر زبان راند،
# ~~تظم:
# با من لب تو سخن چو کم می گوید پبیوسته دلم قصهآ غم میگوید
# این غصه کجا برم که ما هر دو جدا و آن گه سخنان ما قلم می گوید
# و آن صورت حکمت شعار را به حضور حکیم از خزانه بیرون کشید و در آب
~~انداخت،
# ~~بعد هفتم روز بیرون امد از کاغذی که بر بازوی او مسدود بود. چنان روشن
~~شد که پادشاهزاده
# ~~یونس مثال در شکم ماهی محبوس گشته و در دریای چین رسیده است و در زندان
~~جنیان
# ~~اسیر مانده، حکیم بر سمنبر رفت و این بشارت به گوش جان او رسانید و
~~یکدیگر را وداع
# ~~کردند، سمنبر قدم در راه سفر نهاد و در طلب پادشاهزاده روان شد، حکیم
~~بر پادشاه رفت و
# ~~این خبر روح پرور بدان جگر سوختهٔ‌ آتش فراق و دل خون گشتهآ درد اشتیاق
~~رسانید، سیاهی
# ~~چشمش که از کثرت سیلاب اشک شسته شده بود از سواد آن ورق بازآمد و آن را
~~تعویذ دفع
# ~~بیخون عمر و سرر دهر ms204 فلک اندوه ساخت و مکافات پادشاه قنوج را در پرده
~~توقف و
# ~~حجاب تأخیر داشت و گفت، بیت:
# من منتظر نشسته بهامید نامهای او ناگهان درآیدم از در چه خوش بود
# و چون سمنبر حقیقت حال خویش بهوزیر باز نمود، وزیر از احوال گلعذار
~~استفسار کرد،
# ~~اما گلعذار قصهٔ‌ حال خویش بر این نمط تقریر کرد که یدر وی در مملکت
~~چین پادشاه بود،
# ~~پادشاهی که از مهابت شمشیر آبدار و آتش کوه گداز در پناه حصن حصین سنگ
~~خارا التجا
# ~~ساخته، و زرد و لرزان گشته و باد خزان بر عکس خاصیت در پرورش دوشیزگان
~~باغ طبیعت
# ~~نسیم بهار گرفته، عین عدلش پاس کار جهان داشته و آل دولتش در راهبری
~~فتح و فیروزی
# ~~نشانه شده، کسری دادگستر از راه انصاف غاشیهٔ‌ حشمتش بر دوش و خاتم
~~سخاپرور از کرم
# ~~بی نهایتش حلقهٔ‌ بندگی در گوش کرده، در عهد دولت او بساط امن و امان
~~چنان مبسوط گشته
# ~~که سماب مضطرب را ثبات و وقار کوه حاصل آمده، و نشان و نام خوف و هراس
~~از دلهای
# ~~عالم بهسان کیمیا معدوم شده، و در ایام سلطنت او پای عدل و احسان چنان
~~استحکام یافته که
# ~~باد صرصر و نکبا در افروختن چراغ مرده اثار دم عیسوی بهاظهار رسانیده و
~~رسم و ایین سؤال PageV01P209
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0210.png)

# ~~از هفت کشور به کلی1 برافتاده، و همیشه ایام عمر عزیز در مخالطت و
~~مجالست اهل حکمت
# ~~به مصرف رسانیدی، و از سجاد دانش ایشان جواهر ثمین و غراتب فواید بهدست
~~اوردی، و در
# ~~زمان سابق حکیمی بر وی رسیده بود که ارسطو روشن ضمیر ابجد خوان مکتب او
~~بودی، و
# ~~لقمان کامل عقل بهریزه چینی خوان حکمت او مفاخرت و مهابات نمودی، خاتمی
~~برای او
# ~~ساخته که در عجایب تأثیرات مانند انگشتری سلیمان علیه السلام انگشت نما
~~شده و به دستیاری
# ~~و قوت آن زمام تسخیر در دوام و سوام و هوام بهدست ms205 قدرت آورده و انس و
~~جان رقم نقش
# ~~اطاعت و امتثال احکام او را بر نگین جا کرده، نه شیر را دست آن که پنجه
~~طمع بر آهو برازد، و
# ~~نه گرگ را یارای آن که به گرگ ربای میش ضعیف را در رمه از پای درآرد،
~~هم دیوان سرکش
# ~~مضمون مثال دیوان حکم نافذ او را امتثال واجب دیده و هم پریان خود کام
~~بهزبان عجز و
# ~~اضطرار «آنا عبیدک من عبادک فاقض ما ایت قاض»2 فروخوانده، و بدین موجب
~~هر روز درجات
# ~~سلطنت او رفیع تر و عرصات مملکت او وسیعتر میشد و برای ضبط عرصه که
~~رایات دولت
# ~~او روی میاورد مبشر فتح و ظفر بهچند فرسنگ استقبال مینمود، و برای
~~اتمام هر مهمی که
# ~~سمند باد پای عزم را عنان میداد نصرت و فیروزی همرکاب میشد:
# یساعده الأقدار فیما یریده وتسعد3 الأفلاک کیف تدور
# و ماکان للجوزاء لولا جوازه  بحار وللشعری العبر2 عبور
# گفت چو دید عقل کل سرعت حکم نافذش
### | بهتر از این ندیدهام شرح و بیان کن فکان
# هرچه زبان خنجرش گفته به ملک3 دولتش
### | گشته زمانه مستمع کرده سپهر همچنان PageV01P210
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0211.png)

# و در مدت نزدیک بیشتری از گردن کشان سر بر خط فرمان او نهادند و سروران
~~عالم در
# ~~صف کمر بستگان حضرتش بهپای ادب بایستادند و در چمن ملک او هر روز گل
~~فتح دیگر
# ~~می شگفت و زبان ایام بدین بیت:
# أین المفر و لا مفر لهارب و لک المحیطان الثری والماء
# هر که از حکم او کشد گردن  تیغ بیند بهجای سر بر تن
# گر اشارت کند به چرخ برینبگسلد عقد خوشهآ پروین
# هم ز خورشید تاج برباید هم ز جوزا نطاق بگشاید
# چون فلک بر همه جهان فیروز همچو مه طلعتش جهان افروز
# خطاب او می گفت، چون پادشاه سراندیپ را از این حال خبر رسانیدند خوف و
~~خشیت
# ~~عنان تمسک از دست او ببرد و یای از ms206 بساط لذت و راحت باز کشید، و فکرت و
~~اندیشه آیینه
# ~~عقل او را سیاه و تاریک گردانید و در پرداخت امور مملکت تکاسل و تکافل
~~را مجال دادن
# ~~گرفت، روزی وزیر به خدمت او درآمد و از حال غلبهٔ‌ فکرت و استیلای
~~اندیشه تفتیشی کرد،
# ~~پادشاه گفت: غم و اندوه دیگر برای کدام روز خواهد بود که پادشاه مملکت
~~چین نیک غالب
# ~~و مستولی خاسته و بر سپاه جن و انس و دد و دام حکم او علی الاطلاق نافذ
~~گشته و در
# ~~جهانگیری با خسرو سیارگان دم مساوات و موازات میزند و دست روزگار سرمهآ
~~بیداری در
# ~~دیدهآ روزافزون او کشیده است و علم دولتش را به کتابهآ «إنا فتحنا لک
~~فتحا مبینا ی»1 مطرز
# ~~گردانیده، درخت امیدش هر روز شاخی سرسبز دیگر بیرون میآرد و در حدیقهآ
~~حشمتش هر
# ~~زمان گل تازهآ دیگر متبسم می گردد، نه تیغ جهانگیرش در نیام میخسپد2 و
~~نه در عرصهآ ملکش
# ~~دیدهآ فتنه بیدار میشود. از جاسوسان معتمد چنان به تحقیق پیوسته که در
~~مجلس او برای ضبط
# ~~ممالک سراندیپ ذکری میرفت و امضاء این عزیمت را بر عزائم دیگر تعظیم و
~~ترجیح
# ~~مینهاد، و بر ضمیر دوربین تو پوشیده نیست که هرچند ما به استحکام حصن
~~دارالملک و PageV01P211
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0212.png)

# ~~وسعت عرصات سلطنت و کثرت سیاه سیارات عدو و پیلان کوه پیکر و خزائن بی
~~حد و مر و
# ~~دیگر اسباب اقالیم گشای و عدوبندی از یادشاهان کامکار ممتاز و مستثنی
~~شدهایم، اما به سبب
# ~~اجتماع سپاه دیوان و پریان و وحوش و سباع در میزان مبارزت کفهآ او گران
~~میآید، و در میدان
# ~~محاربت گوی مراد به چوگان جد و اجتهاد از امثال و اقران خویش میرباید،
~~دبیر چرخ مثال
# ~~فتح بهنام او توقیع می کند، ما1 آتش نشه او را جز بهآب حیل فرو نتوانیم
~~نشاند و جز به کمند
# ~~مکر سر او را بهدست نتوانیم آورد، اکنون ms207 تو را امشب مجال فرصت فکرت
~~است، دام حیله او
# ~~بردار و چارهای جز جنگ چنان که حسن کفایت تو اقتضا کند بساز، و ما نیز
~~تیر اندیشه راست
# ~~خواهیم کرد و تیغ فکرت را آب خواهیم داد تا فردا به مشاورت و استصواب
~~یکدیگر در این
# ~~کار اقدام درانه واجب بینیم و دقیقهای از جهد و کوشش مردانه نامرعی
~~نگذاریم.
# بکوشیم کوشیدنی مردوار رگ جان به کوشش کنیم استوار
# اگر دست بردیم ماراست ملک و گر ما شدیم آن داراست ملک
# وزیر گفت:
# سیحل حیث تحله الأنوار  وأراد فیک مرادک الأقدار
# و إذا عزمت فشعتک سلامة حیث اتجهت و دیحة مدرار2
# و از پیش پادشاه بازگشت و روز دیگر در مجلس پادشاه حاضر شد و در مواقف
~~خدمت
# ~~بایستاد، پادشاه فرمود ما رأیک باعصام؟ وزیر جواب داد، دقایق تدبیر که
~~عقل ملهم پادشاه نقش
# ~~بندد خاطر دیگران در هزار سال بر پایه اولین آن ترقی نتواند کرد و
~~اندیشههای صائب که برای
# ~~اتمام مهمات ملک و قلع و استیصال مخالفان دولت در ضمیر منیر بگذرد،
~~شهسوار وهم
# ~~دوربین هرچند دور رود، عناد آن را در نتواند یافت، بیت:
# تو آن شهی که ببیند درون پردهآ غیب ضمیر روشن تو رازهای پنهانی
# اما آنچه در خاطر شکسته و ضمیر رکیک من گذشته به حکم فرمان باز نمایم.
~~اگر از نهج
# ~~صواب و طریق صلاح و سداد دور افتد امید آن که بهذیل عفو و اغماض آن را
~~بپوشد و از سر
# ~~آن ثواب به باعثهآ مکارم اخلاق پادشاهانه در گذرد:
# والعفو عند کرام الناس مأمول PageV01P212
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0213.png)

# بعد از تمهید آن معذرتهای پسندیده گفت: صواب چنان مینماید پیش از آن که
~~پادشاه
# ~~مملکت چین قصد ما پیوندد و لشکر کشد ما لشکرهای جمله ممالک خویش جمع
~~آریم و
# ~~اسباب و آلات محاربت و مقاتلت هرچه بیشتر مستعد و مهیا گردانیده مقابل
~~او روان شویم و
# ~~در سر حد مملکت و ms208 حصار رویین که ارتفاع بروج و استحکام اساس آن از حد
~~وصف
# ~~مستغنی است و ذکر آن معنی مقصود را در یردهآ توقف و تأخیر دارد، معسکر
~~سازیم، چون
# ~~پادشاه مملکت چین سراپردهآ جبروت در صحرای «ولو کان فی الدنیا شجاع قد
~~انا»2 زده است و
# ~~ماه رایت نخوت بر اوج فلک رسانیده این نوع مشاهده و معاینه کند، حقیقت
~~باد غرور که در
# ~~دماغ او راه یافته است او را در جای بودن بگذارد و هرچه سبکتری بدین
~~جانب آرد، چون
# ~~هنگام قتال در رسد و آتش پیکار زبانه زدن گیرد و دلیران جنگ آزمای و
~~صفدران قلعه گشای
# ~~هر دو صف بیارایند بهزبان معتمدان و معتبران دین پرور پیغام فرستم،
~~مضمون ان که بر ضمائر
# ~~ارباب عقل پوشیده نمانده است که درجات و دولات عالم ثباتی و بقایی
~~ندارد و نعیم و لذات
# ~~این در صدد زوال و معرض انتقال است و مانند سایهٔ‌ ابر تابستان و روشنی
~~برق درخشان
# ~~ناپایدار:
# و تبدل الدنیا فلا بوسآ یدوم و لا نعیم
# بقایی نیست هیچ اقبال را چند ار نبودستی
### | خود اینک لابقا مقلوب اقبال است بر خوانش
# باری تعالی آدمی را اشرف انواع موجودات آفریده است و جوهر شریف او را به
~~واسطهآ
# ~~عقد جملگی مخلوقات گردانیده، و روشن است که اگر بنای گیتی مستحکم گردد
~~و یا غبار
# ~~قصدی برمی خیزد میان پادشاهان بیش نیست اما لشکر و رعایا را بدین مصالح
~~تعلق و بدین
# ~~امور نسبتی نه، و بههنگام توقد نیران قتال چندین هزار نفوس پاک میگردد
~~و بهوقت تموج
# ~~طوفان خراب، چندین هزار صدف تن از لآلی ارواح خالی میشود، و اضافت آن
~~همه
# ~~بهپادشاهان درست میآید، پس به صواب و صلاح آن نزدیکتر باشد که غبار
~~انتقام به آب صلح PageV01P213
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0214.png)

# ~~فرو نشانیم، و برای دولت چند روزه که چون لیآلی صیف و زیادت طیف
~~امتدادی ندارد بر
# ~~صد هزار هزار سپاهی و رعیت ms209 ایام صفاتی حیات و مسترت مسرت مکدر
~~نگردانیم، و اموال و
# ~~اولاد ایشان در معرض تولد تلف نیندازیم، و از جانبین عقد عقود مستحکم
~~گردد، و بعد از این
# ~~تا آن زمان که لشکر جن و وحوش و سباع بر جادهٔ‌ امتثال و انقیاد تو
~~ثابت و راسخ بودند،
# ~~طریق موافقت و مصالحت میان ما مسلوک باشد، اگر پادشاه مملکت چین این
~~معنی قبول کرد،
# ~~«فهوالمراد». یکی از علمای معتبر در میان آید و برای مصافحه جهد نماید،
~~چون پادشاه چین
# ~~دست صلح بهجهت تقبیل بدهد و این دولت تو را دست دهد میباید که انگشتری
~~از انگشت
# ~~او بربایی، و چون انگشتری از دست او رفته باشد سپاه جن و انس و دد و
~~دام و وحوش و
# ~~سباع با وی آیت فراق بر خوانند و دامن اطاعت از او درچینند، بعده سفری
~~در میان آریم و
# ~~بگوییم که امروز که لشکرهای جن و انس و وحوش و سباع به سبب فقدان خاتم
~~اعراض کلی
# ~~نمودهاند و در مواطن و مساکن خویش رفته و سپاه تو را شوکتی و قوتی
~~نمانده ممکن بود که
# ~~رایات جبروت تو را چون خانه نگونسار کنیم و لشکر تو را مانند نعل بی سر
~~سمهای تکاوران
# ~~لشکرهای خویش گردانیم. اما چون ابتدای ملاقات و آغاز مقابلت ما شرطی
~~اساس عهد و
# ~~وفاق با شرطی معین استحکام یذیرفته بود و ساعد پیمان بهسوار ایمان زیب
~~و زینت یافته غدر
# ~~و خدیعت را از عظائم عیوب مردم تصور کردیم و ترک آن را موجب بقای ذکر
~~جمیل
# ~~دانستیم. چه عواقب مکر مرضی نباشد و خاتمت غدر بهیمن و مبارکی متصل
~~نگردد «فمن نکث
# ~~فإنما ینکث علی نفسه ومن أوف بما عنهد علیه الله فسیؤتیه أجرا عظیما ع»
~~و هر که این سیرت را
# ~~پیشوای خود سازد و در این راه سلوک جایز شمرد و درخت امیدش بهسان سرو
~~بی بار ماند و
# ~~دیدهآ مرادش چون ms210 چشم نرگس بیمار و بینور بود، و آدمی کریم النفس زکی
~~العرق آن است که
# ~~وصمت خداع و نفاق را با روزگار او آشتی و أنسی صورت نبندد و مشرب خصایل
~~او
# ~~از کدورت زرق و مکر بعید باشد تا به میامن آن همه وقت از ینجهآ وثوب
~~شیر نوائب و چنگال
# ~~عقاب بلیات و حوادث محروس عمر بهسربرد و چون برای برامد مطلوبی رکاب
~~عزم گران
# ~~کند نجح و ظفر هم عنان او شود، و هیچ وقت در رونق دولت و حشمت او فتور
~~و نقصان راه
# ~~نیابد و سمند همتش در میدان سبز آسمان جولان نماید و شباب نیزه آتشبارش
~~شیاطین فتن را PageV01P214
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0215.png)

# ~~پاک بسوزد، و تو را پیشه فرمودیم که چون آن شرط فائت گشت میان ما و شما
~~بعد از این
# ~~پیغام بهزبان خنجر و تیر باشد و پیکان تیر بیلک و عهد و پیمان و صلح
~~بههیچ سبیلی میان ما
# ~~لبود.
# فلا قول إلا الصرف والطعن عندنا ولارسل ألا ذایل وحسام
# فردا صف بیاراییم و در آتش پیکار درآیم
# تا رخت کرا بود اگر دارد دوست و اگر این فسون در او مؤثر نیابد و اسب
~~قهرش بدین
# ~~تازبانه ریاضت نیذیرد بدانچه مقدور بشریت در قلع و استیصال او کوشش
~~فراز نماییم، اگر تیر
# ~~تدبیر ما بر هدف غرض صائب آید بهتر و الا کار از دست رفته و سمند دولت
~~از پای درآمده
# ~~تصور کرده و دیدهآ بخت خفته و رخسار ظفر نهفته دیده ایم:
# فقلت اله لاتیک عینک إنم  نخاول ملکا أوغوت فتعذرا2
# «رضینا بقضاء الله»3 یادشاه سراندیپ این را بر لوح صواب مثبت فرمود و یکی
~~از امینان
# ~~برای تقریر این معنی بر پادشاه مملکت چین فرستاد. پادشاه چین قبول کرد
~~و رسول را
# ~~باز گردانید، و چون هنگام مصافحت چنان که حیلت انگیخته بودند پرسید.
~~پادشاه سراندیپ
# ~~سبکدست نمود و انگشتری از دست او بربود، اما بهوقت ربودن از ms211 دست
~~انگشتری بجست و
# ~~بر زمین افتاد، شاه ماران آن را در دهان انداخت و راه کوهسار گرفت و
~~جمله جن و دد و دام
# ~~وحوش و سباع باز گشتند و جز سپاه انس هیچ کس برای معاضدت و مفاخرت او
~~مقاومت
# ~~ننمود، پادشاه سراندیپ برای دفع و صمت غدر چنانچه ذکر6 رفته است او را
~~یک روز مجال
# ~~فرصت و نهرت داد، و هر دو پادشاه باز گشتند و تدبیر و تربیت لشکرها
~~اساس نهادند.
# ~~روز دیگر که خسرو سیارگان خنجر جهان گشای از نیام شرق برآورد و سیاه
~~انجم را که چون
# ~~ذرات هوا بیرون از شمار در صحن سپهر دوار امده بود، منهزم و مقهور
~~گردانید. هر دو پادشاه
# ~~صاحب افسر و گاه آتش جهانسوز کین بر افروختند و رایات محاربت بر
~~افراختند، بهرام تیغ
# ~~گزار از غایت مهابت تیغ از دست بینداخت و ماه افسر سیمین را از کثرت
~~خوف بر روی آب PageV01P215
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0216.png)

# ~~افکند، سماک رامح که نیزه ور میدان آسمان است نیزهآ خطی را خرد بشکست و
~~زحل را که
# ~~پاسبان ایوان هفتمین است از ضربت شمشیر آفتاب اثر مانند خواب از چشم
~~بیرون شد و
# ~~صفداران هر دو لشکر جرار همه چون دریای زره پوش و همه چون اسمان
~~جوشوار:
# قوم إذا رکبوا لجیاد ترجلت هامات أسد الحرب عن اجسامها
# و تری اللیوث الغلب1 تسیر نفیسها  فی البید من فرق حلائل نکاتها2
# ان اصلتوا یوم النزال سیوفهم سلت ید الأقدار سیف حجامها
# أرماحهم تردالعیون من العدی فکأنما قد ضعن من أحلامها
# و قسیهم یضحی اناسی النوا ظرفی ظلام فثامه بسهامها
# ~~برای مقاومت و جدال بر صحرای محاربت صف کشیدند و اسباب جنگ را ترتیبی
~~هرچه
# ~~بهسزا تر واجب دیدند و بهسان کوههای آهنین بایستادند، از کثرت مبارزان
~~تو گفتی یأجوج و
# ~~مأجوج در سد سکندر رخنه افکندهاند و روی به صحرا نهاده یا خود در نفس
~~نباتی و جمادی
# ~~ارواح انسانی ترکیب ms212 کردهاند و یا اهبت و عدت مبارزت در معرکه ستاده، نه
~~مهندس عقل
# ~~شمار عشر عشیر ایشان در نگارخانهآ وهم صورت میبست و نه سیاح جهان نورد
~~خیال طول و
# ~~عرض آن در می توانست یافت:
# ~~کشیده صف سهی بیشتر ز مور و ملخ که از تصور حدش سر گمان می گشت
# ~~غبارش از نم خون بر نرفت سوی هوا  وگرنه هفت سپهر دگر عیان میگشت
# ~~ز بیم تیغ بههر سو میان گرد سپاه گریخته ز تن خود هزار جان می گشت
# ~~پرتو خنجر آبگون در غبار هیجا از لمعان برق میان ابر سیاه حکایت میکرد
~~و نیزههای
# ~~خطی بر دست دلاوران از شکل مار در قبضه مار افسانشان میداد و در اثنای
~~این ندای حمله،
# ~~مؤلف گوید:
# ~~مبارزانی کز زخم تیغشان انجم فراز چرخ برین گم کنند راه مسیر
# ~~کنند جوهر جان را دو نیم روز نبرد   چو از کمان بگشایند سوی دشمن تیر
~~PageV01P216
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0217.png)

# ~~برخاست و صوت نای رویین به استماع ساکنان قلعهآ قلعی افلاک رسید و کوس
~~جنگی
# ~~بهسان رعد غریدن گرفت، هر دو لشکر چون دو دریای مواج و دو کوه فولاد بر
~~یکدیگر حمله
# ~~آوردند و به آب تیغ ذوالفقار آثار نائرهآ آتش پیکار برافروختند، شعر:
# بحرب ضجت الأملاک منها  ضجیج البدن1 شاهدن اللقاحا2
# و قد حملت بها الجرد المزاکی3 نبالا أوسیوفا أو رموحاء
# ~~جنبش پیلان کوه پیکر برهان دیوم یسیر الجبال الایته، بهاظهار رسانیده و
~~از سم مرکبان باد
# ~~یای وعده «إذا زلزلت الأرض زلزالها ازتی»5 به وفا پیوست، نظم:
# ~~غبار رزم چنان خاست در هوا که2 ببست  نقاب کحلی بر روی مهر نور افشان
# ~~ز باد حمله چنان بر فروخت اتش کین که از مهابتشان بود چرخ را دوران
# ~~ز بس بریدن سر تیغ را نماند مضا ز بس ربودن جان مرگ را نماند توان
# ~~و از زخم تیرهای تو بر تو تنهای زره پوشان مانند خار پشت مینمود و
~~گرزهای کوه ms213
# ~~شکن استخوانهای روئین تنان بهسان سرمه باریک میسود، نظم:
# ~~از زخم گرز بوالعجبی نیست گر زمین برعکس طبع مرکز خود را کند رها
# ~~ناگاه اگر به کوه رسد باد آن شوداجزاش ذرهسان متصاعد سوی هوا
# ~~او گرد از ترک و تارک سرکشان برمی آورد، و اجزای درع و خفتان خطایی را
~~از همدیگر
# ~~ذرآت آسا جدا می کرد، و سنان شباب پیکر از شدت و کثرت طعان مانند ماه
~~نو دوتا می شد،
# ~~نظم:
# ~~سنان روشن اندر سینهآ تاریک بدخواهان
### | تو گفتی میل زرین است اندر سرمهدان مضمر
# ~~همی رخشید در گرد سپاه معرکه هر دم
### | چنانک7 اندر میان ظلمت شب پیکر اختر1 PageV01P217
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0218.png)

# ~~و قامت الف مثال رمح خطی بهشکل نون منحنی میگشت و تیرها چون سپاه ملخ
~~در
# ~~فضای هوا طیران می نمود و از پرهای انبوه نقاب کحلی بر رخسار آفتاب همی
~~بست و
# ~~پیکانهای آب داده چون پند دلپذیر ناصحان درون دلهای مبارزان مینشست و
~~از سپر و
# ~~خفتان چون سوزن از پرنیان روشن می گذشت و از زخمهای پای سینای شیردلان
~~را غربال
# ~~می ساخت:
# و سهام لاینظر القدر ان زل لکن یغوته بالمراد3
# ~~مؤلف گوید:
# ~~ز هفت چرخ خدنگ تو بگذرد روشن بهدست یاری شست چو فکرت دانا
# ~~از آن که چون هدف است شکل نمیماند ز سهم بیلک تو هیچ روز بر یکجا
# ~~و از تاب خورشید خنجر یمانی مغز در کاسهٔ‌ سر درگداز میآمد، و خون در
~~عروق و
# ~~مفاصل روئین کردار خشک میشد، و از صفحهآ چشمهآ تیغ هندی مینا رنگ عکس
~~رخسار رزم
# ~~آزمایان زعفران آب داده در نظر مینمود و خدنگهای خون آلود بر زمین جنگ،
~~تو گفتی در
# ~~نیستان آتش گرفته است:
# و قد نشبت فی السابقات کانها نسور ظماء واقعات لمائها
# ~~نیزهها در زرههای آبگون نفوذ یافته، تو پنداری سروهای سهی بر اطراف
~~آبگیر رسته و
# ~~مرگ را در مضایق صفوف انبوه تنگی نفس پیدا می ms214 شد و ارواح کشتگان از شدت
~~ظلمت غبار
# ~~راه فراز کم میکرد و روی زمین از تنهای بیجان و فضای هوا از جانهای
~~بیتن تضایق
# ~~می پذیرفت، مؤلف گوید:
# هوا از جانها کرد آنچنان بر تیغ خون ریزش
### | که تنگی نفس بگرفت حلق هفت کشور را
# از این پس تا قیامت در هوا از غایت تنگی
### | پرنده بر مراد خویش نتواند زدن پر را PageV01P218
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0219.png)

# ~~اللمؤلف:
# ففص الجوبا لأرواح حتی طیور الجولم نطق المطارا
# ~~و موج دریای خون بحر اخضر فلک را کان یاقوت احمر می ساخت و غبار سم
~~مراکب
# ~~دیدههای روشنان گردون را تاریک می گردانید، و شکل کمانهای تتاری میان
~~تیغهای هندی
# ~~آب داده چون کشتی در تموج محیط مینمود، و نوک سنان بر بساط رزم از زیر
~~حقهآ خود
# ~~روی مهرههای گردن سرافرازان را بهسان دست بوالعجب باز میربود، و باد
~~حملهآ دلاوران
# ~~حلقیای زلف زده را از هم می گشاد و سرشک خون یلان صرهآ قیرگون را رنگ
~~بقم میداد.
# ~~طاووس امان از جلوه باز ستاده و مانند زاغ کمان گوشه گرفته بود، شاهین
~~اجل در صحن
# ~~هیجا پر و بال گشاده، مرغ روح صید میکرد، فیول صف شکن که بههنگام سیر
~~جرم کوه قاف
# ~~را چون نقطهٔ‌ خا ذره ذره کنند و به تندباد انفاس آتشکدهٔ‌ دوزخ اثر
~~اثیر را منطقی گردانند، و
# ~~ماهی را از قعر دریا و ماه را از فراز سما بربایند، به خرطوم چوگان
~~مثال سرهای گردان را چون
# ~~گوی بر روی هوا می پرانیدند. به یشک سیم پیکر بلور منظر از تنهای
~~کشتگان در صحرا
# ~~بستههای زر سرخ و تودههای لعل بدخشان پیدا میآوردند:
# حملن فکان الأرض یرتح مزنها وینهد أعلام الجبال الشواهق
# ولیسر ببدع لو سحض، من العدی بأرجلها أرواحهم فی المسارق
# جبال و لکن سیرها کعواصف سحاب ولکن وقعها کصواعق
# خراطیمها مثل الصوالج فی الوغا  نلقب بالهامات لعب الینادق
# و قعن خراطیما لهن فاحدقت  بخاصرة الجوزاء ms215 مثل المناطق
# ~~آینههای مصقول بر سر ایشان از طلوع خورشید و ماه بر سپهر برین حکایت
~~میکرد و
# ~~پرتو چون برق آن نور بصر را تحلیل میداد و اصطکاک اجسام سحاب پیکرشان
~~صواعق
# ~~جهانسوز در زمین هیجا پدید میآمد، نظم:
# ~~خجسته هیکل آن کوه شکل چرخ توان  به کوه ماند بیشک و لیک کوه روان
# ~~چو بیستون تن او دست و پای او چو ستون بدین چهار ستون بیستون گرفته
~~مکان PageV01P219
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0220.png)

# ~~به پویه گرم رواست و گهی که حمله برد  چو سرمه سوده شود زیر پای او
~~سندان
# ~~مثال صورت خرطوم او بدان ماند   که اژدهای معلق ز کوه گشته عیان
# ~~و فیول براق تگ بر سمهای زبرجدین از خون تهمتنان نعل یاقوتین میبست و
~~بههنگام
# ~~جولان در میدان معرکه پشت گاو و ماهی زمین را می خست، و از مهابت ان
~~روز و صعوبت
# ~~آن وقت خورشید خنجر گزار در حجاب ابر خویشتن را پنهان کرده، و ماه سبک
~~سیر بر جای
# ~~خویش متحر مانده و سمت منزل خود نشناخته، و از دیدن زخمهای اعضای
~~دلاوران زهرهٔ‌
# ~~بربط سرای را زخمه از انگشت افتاده، و زهره دریده و تیر راست تدبیر قلم
~~کردار از دست
# ~~شده و بر صفت کلک زرد و نزار گشته، و در کف بهرام خون آشام تیغ بران
~~کندتر از خنجر
# ~~بید نموده، و مشتری صائب رای چون سودا زدگان طریق سداد و راه صواب گم
~~کرده، و زحل
# ~~بلند قدر را بههنگام گریز یای بشکسته، خنجر سرافکن چون دیدهآ احول بر
~~هر تنی که میرسید
# ~~در چشم زدنی دو میکرد. للمؤلف:
# و سیوق یغر منها المنایا   خرقا ان یعوها فی النزال
# تیوقدن کالبروق فیمطرن  سحاب الردی علی الابطال
# ما انطواء الدروع لینا ولکن   حذرا أن یصیبها باغتیال
# لم تسل مهجة اللکماة سوی ان ظفرت بالمرام عند السؤال
# جمعت نفس المعادین حتی کدن یحبی بها حسوم التمال
# تیغ تو گر نیست مغناطیس جانها ms216 پس چرا
### | می دود جان اعادی سوی او بی اختیار
# تاب او ناگاه اگر بر کوه اسپی می ازند
### | سر بهسر گردد همه اعضای او همچون شرار
# گر بجنبانیش هر سویی بریزد بر زمین
### | جوهر جان از کمینه گوهر او صد هزار
# ~~و گر ز کوه شکن سرهای گردن کشان چون زبان تل مر حروف را، خرد می کشت و
~~از
# ~~گرد مراکب2 صحرا نورد بر روی هوا فلکی اغبر پیدا شده و از خون دل شیران
~~روز نبرد دریای PageV01P220
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0221.png)

# ~~محیط از یاقوت احمر بر زمین بسیط در تموج آمده، آخرالامر هاتف اقیال
~~آیهآ «وینصرک الله نصرا
# ~~عزیزا (،» در گوش پادشاه سراندیپ فرو خواند و دست عنایت روزگار نهال
~~فتح در حدیقهآ
# ~~دولتش نشانده، پرچم نصرت بر سر نیزهآ شهاب پیکر او بست، و افسر فیروزی
~~بر فرق بخت بلند
# ~~او نهاد، و از چهرهآ عروس ظفر نقاب تاخیر برای دیدار او بگشاد، و
~~مساعدت تقدیر زبان سنان
# ~~جان ستان او را بهکام رسانید و خنجر برق اثر او را مغناطیس فتح و
~~ظفرکرد، «قد بعث الله من
# ~~مکارمه الیه بعد السلامة الظفرا»2 و پدر من پادشاه مملکت چین با جملگی
~~سپاه پشت به هزیمت
# ~~داد و در دریای «إذا جآء أجلهم فلا یستقخرون ساعة ولا یستقدمون31»3
~~افتاد، و آن ملک معمور را
# ~~نهب و تاراج اعادی خرابتر از ساحل آب روان به روز غلبهآ سیل و کثرت
~~باران شد، و نفوس
# ~~شریف که پای جز بر سریر عزت و سروری ننهاده بودند بر خاک مذلت و خواری
~~سر بنهادند:
# انظر إلی القصر المنیف وقد   نزلت علیه بوادر الذل
# و إلی الاعزة5 کیف صبرهم هذا الزمان نواکس الفعل
# آن که پای از سر نخوت ننهادی بر خاک  عاقبت خاک شد و جمله بر او می گذرند
# و اثر فحوای کلام مجید ربانی «إن الملوک اذا دخلوا قریة أفسدوها وجعلوا
~~أعرة أهلها أذلة وکذ لک
# ~~یفعلون او»»5 ارباب خویش ms217 ظاهر دیدند:
# غرائب در جمعت ثم ضیعت  و قد ضم ملک شملها و نظام
# بیوم کأن الشمس فیه خریدة علیها من النقع أحم لثام
# کأنهم سکری أریق علیهم بقایا کؤوس لوهن2 مدام
# مضی زمن والغربان رواقه   علیه وسیف الدهر عنه لهام7 PageV01P221
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0222.png)

# وما الدهر الا دولة ثم صولة وما العیش إلا دولة ثم صولة
# چندان خرمنهای آرزو به باد لاآبالی دادند و چندین گوهرهای تمنی در درج
~~روزگار
# ~~سربسته گذاشتند، و بر هیچ یکی از آن ظفر نیافتند، و زمانه چنانچه خوی
~~قدیم اوست منائح و
# ~~مواهب خویش از ساکنان آن مملکت باز ستد و درهای عیش و آرامش برایشان
~~بربست:
# أبدا تستردما تهب الدنیا   خیالیت جودها کان نحلا1
# زمانه گوهر بختی بهدامن که نهاد
### | که گردنش به رسن بر نبست چو گوهر
# که را به بزم بقا داد ساغری ز خوشی
### | که هم در آن جگرش خون نکرد چون ساغر
# راه لطایف حیا مسدود شد و اموآج دریای فنا تا بحر اخضر فلک رسید، و
~~سفینهآ آمال در
# ~~گرداب منیت مرهون گشت، تن امن و امان را تب محرق گرفت و قالب هوا و هوس
~~را جان
# ~~بهلب آمد، از ناله و زاری اطفال ناز پرورده دیده سپهر خون گریست و از
~~نوحه و شیون پیر و
# ~~جوان زمین با وقار در قلق و اضطراب آمد، در هیچ گلبنی گلی و بر هیچ
~~شاخی بلبلی و در
# ~~هیچ جامی ملی نگذاشت، و صدفها را از ڈرهای آبدار و کانها را زر کامل
~~عیار و تنگها را
# ~~از شکر خوشگوار خالی گردانید، در مقامی که ساقیان نازنین در جامهای
~~آبگون از خون دل
# ~~صراحی دلخون گشته، شبخونهای فلک شیشه رنگ را شراب ناب سرور و سلوت
~~میدادند،
# ~~سباع سخت جان از صراحی دل نازک تنان خونهای می گون بهساغر دهان خون
~~آشام نوش
# ~~میکردند، و در موضعی که مغنیان زهره نوا از رگهای خشک چنک دماغ
~~سودازدگان غم را ms218
# ~~قوت رطوبت طبیعی میبخشیدند، شیران غم ربا به تیزی چنگ از رگهای اعضاء
~~سیمبران
# ~~خونهای تر بر زمین خشک میریختند، در اطراف چمن به جای هر درخت گل
~~خارهای
# ~~مغیلان رسته و زاغ زشت و آواز منبر زمردین شاخ را که بلبل شیرین نوا
~~بروی خطبهٔ‌ غرا
# ~~خواندی، به غضب فروگرفته، آن جا چشم نرگس پرخمار و نه زبان سوسن در
~~کاست، در دیده
# ~~عبیر خواب ونه در طرهآ سنبل تاب است و نه سرو سهی را بالا تمام و نه بر
~~دست لالهآ یاقوتین PageV01P222
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0223.png)

# ~~جام است و نه بر گل قبای زرنگاری و نه در تن خاک نسیم مشک تتاری ست، نه
~~هیچ
# ~~جویباری بر آب خویش و نه هیچ آبگینی بی زخم نیش مانده، نظم:
# یدان زمین که در آفاق نسخهای بودهست  سواد آن بهلطافت ز جنته الماوی
# ز چوب خشک گل و برگ می دمید در او چهار فصل از تأثیر اعتدال هوا
# نه گل ز پردهآ غنچه همی نماید روی نه سرو بر طرف جوی می کشد بالا
# نه لاله ساغر یاقوت می نهد بر دست نه از نسیم ریاحین صباست غالیه سا
# ببین چه زیر و زبر شد چو چرخ دولابی براند بر سر او موج موج آب فنا
# حاکم دیوان قضا عروس نعمتهای حلال را بر شاهان ملک حرام گردانید و دبیر
~~مسند
# ~~قدر مثال عزل بر فرمان روایان نافذ حکم آن اقلیم بهقلم مانند تحریر کرد
~~و هر یک از آن بلاد
# ~~معظم و احصار معمور میدان مراکب بلیات و گوی چوگان محن و آفات گشت، چشم
~~آمال و
# ~~امانی خیره و رخسار مسرت و شادمانی تیره شد، و پادشاه مملکت چین پدر من
~~که خسروان
# ~~روی زمین کعبه مثال بهدرگاه سپهر جاه او روی میاوردند پشت بهحیات داد و
~~از آن چندان
# ~~سپاه و حشم که از کثرت آن هنگام سیر زمین زمن در حرکت و جنبش آمدی چون
~~از ms219 پای در
# ~~افتاد، یکی دستش نگرفت و همه چون اوراق دفتر شکسته و یگان یگان گشتند و
~~مانند تختهآ
# ~~محاسب در زیر خاک مذلت شدند و عنان سبک کرده در جهان عدم رسیدند، و از
~~سایهآ آفتاب
# ~~مهلت نیافتند و حکم تقدیر آن سروران محتشم را در وجه ضیافت زاغ و زغن
~~نهاد و از لحوم
# ~~و عظام آن سرافرازان و گردن نمایان معظم پهلوی آسا دو ذئاب فربه کرد و
~~بهسان کبریت
# ~~احمر و اکسیر اعظم از ایشان خبر نامی بیش نماند:
# رحلوا کان البین کان غمامه حجبت بدورا منهم ونجوما
# برادر من که هنوز سرو نو رستهٔ‌ جویبار جوانی و غنچهٔ‌ نو شکفتهآ گلزار
~~شباب و در تن
# ~~امید روان و در جسم آرزو توان بود مانند روح در پردهآ غیب بنهفت:
# بد عهدی دهر بین که گل در دو سه روز سر بر زد و غنچه کرد و بشکفت و بریخت
# و خواهر من ملک آرای نام پری آسا از مردم دیده مختفی گشت و شمهای از
~~اوصاف
# ~~مرضیهآ ملک آرای این است که ماه شب چهارده بهمدد اقتباس نور رخسار او
~~چهرهآ زنگی شب
# ~~را بهسفیدهآ ضیا چون روی رومی روز روشن می گرداند، و شمع جهان افروز
~~خورشید بهنیابت
# ~~عارض انور او چراغ ماه در ظلمات سحر بر طاق سپهر میافروزد، اگر بر دو
~~دیدهآ کور مادرزاد
# ~~پروی از روی دلگشای او افتد در روز روشن جرم پنهان عطارد را مانند
~~آفتاب ببیند، و اگر PageV01P223
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0224.png)

# ~~عکس جهت میمون او بر صحیفهٔ‌ شبهای تار سایه اندازد از بار منت نوربخشی
~~ماه تا صبح
# ~~روز نشور امان بخشد. مشاطهآ نفس نباتی تا از دفتر حسن مهرافزای او
~~نسخهای نمی برد،
# ~~در سواد چمن از اوراق و انوار نو رستگان باغ را نگار نمی بندد و عطار
~~باد صبا تا از گرههای
# ~~زلف مشکبار او بوی خوش به عاریت نمیستاند، طرهٔ‌ پرتاب سنبل و شمشاد را ms220
~~سر مویی معطر
# ~~و مشکبوی نمیتواند کرد، لبانش جانبخشتر از آب حیات، دهان تنگش شیرینتر
~~از تنگ
# ~~نبات، در شکر آباد مصر از شیرینی او شورها فتاده، سرو آزاد پیش قامت
~~معتدلش مانند بندگان
# ~~مطیع در موافقت خدمت بهیک پای استاده. للمؤلف:
# یضیق ذرعا إذا شیهت وجنته  بدر التمام وهذا الأمر حق به
# کاد اذ عارضه یدمی بوجنته2 لوان خاطر السان3 تأمله
# والشمس لو علمت باحسنه خلقت بالله صادقة ان لا تقابله
# که می گوید که هست این صورت از گل
### | همه لطفی همه جانی همه دل
# مغان خورشید را زان می پرستند
### | که از ماه رخت هستند غافل
# و دیگر اوصاف حسن و ملاحت او قابل تقریر و تحریر نیست، نه به آشنایی
~~بلاغت در این
# ~~بحر بی کران غواصی توان کرد و نه به راهبری فطانت در این بیابان
~~بیپایان سیر توان نمود، تا
# ~~آن را رای العین نبیند خطی وافر و نصیبی کامل نیابند و ذکر آن همگی
~~ساعات عمر عزیز را
# ~~مستوعب گردد و به آن فضائل همای سعادتی دیگر بر سر او سایه افکنده است
~~و آن آن است
# ~~که ولادت همایون او در وقتی اتفاق افتاده که کواکب سپهر بهعین سعادت
~~ناظر بودند و قران
# ~~انجم به تأثیرات سعد متصل و مقرون، و اختر شناسان کامل فطنت اقلیم هند
~~بعد تحقیق آثار ادوار
# ~~فلکی در زایچهٔ‌ طالع او نوشتهاند که آن نیر سعادت اثر و آن اختر
~~همایونفر در منزل دولت
# ~~هر که قرار و آرام گیرد آن کس چون تیغ آفتاب بر ممالک بر و بحر
~~فرمانروا گردد، و تیغ دو
# ~~روی و تیر سری چهار رکن عالم را بهسان پشت شمشیر و قبضهآ کمان ورید ضبط
~~و تصرف PageV01P224
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0225.png)

# ~~آرد، و آواز پنج نوبت ملکش در شش جهت جهان و هفت اقلیم کیهان برسد، و
~~سپاه جن و
# ~~انس و وحوش و طیور و سوام و هوام و دد و دام ms221 سلیمان مثال حلقهآ اطاعت
~~او در گوش جان
# ~~کنند، و رقم امتثال او بر لوح دل بهخامهآ دوام نگارند، و بر همه سروران
~~روی زمین به تأیید فتح
# ~~و فیروزی گردون آسا بر سر آید و جملگی حصون متین و قلاع حصین جهان را
~~بهتیغ ظفر
# ~~گوهر که کلید در فتح و نصرت است، بگشاید، و دیگر اقارب و عشایر را
~~مانند دانههای انار در
# ~~حدیقهآ کامرانی فراهم آمده بودند، چون تخم بههنگام زرع متفرق و پریشان
~~گردانید:
# بودیم بههم جمله رفیقانی چند چون عقد ثریا همه در هم پیوند
# ناگاه قضا رشتهٔ‌ العقد برید هر دانه به گوشهآ جهانی افکند
# علی ذا مضی الناس اجتماع وفرقة  وموت ومولود و قال و وامق
# و ماه رخان عنبر بوی سیمینبران سنبل گیسو که چشم جهانبین خورشید از شکاف
~~در او
# ~~روزن خانه بر نفوس عصمت شعار ایشان نیفتاده و گل عارض ایشان از تعرض
~~خار نظر اغیار
# ~~محروس مانده، مانند آفتاب سر و پای برهنه اسیر و ذلیل شدند و اطفال
~~شیرخوار و خردسالان
# ~~بزرگ بحار که در گلشن دولت و کامرانی چون گل در موسم بهار متبسم بودند،
~~از آسیب
# ~~پایمال مراکب سیاه حوادث خوار و ناچیز گشتند و از مفارقت پدر عزیز
~~بدرآسا هر روز تن
# ~~بیچارهآ من فتور و نقصان همی پذیرد و از شوق دیدار برادر، دل برادر همی
~~سوزد، و از اشتیاق
# ~~لقای مادر که صنوبر قامت ما در کنار او نشو و نما یافته چون مادر پسر
~~مرده یک زمان از نوحه
# ~~و زاری فارغ نمیباشم و از درد جدایی خواهر جواهر رنگین اشک از دریای
~~دیده بر صفحهٔ‌
# ~~رخسار میبارم، هر روز موج خون جگرم چشمهآ روشن افتاب را تیره می گرداند
~~و هر شب
# ~~دود آه سحرم دیدههای روشنان فلک را خیره میکند، نظم:
# ز سینه رفت برون جانم از فراق و هنوز خیال روی تو از دل نمیرود بیرون
# بگو چگونه میسر ms222 شود شکیبایی چنین که شوق تو هر روز میشود افزون
~~PageV01P225
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0226.png)

# اگر نه خشک کند تا به سینه اشک مرا بههر زمین رود از گریهام یکی جیحون
# به جای بساط دیبا اکنون بستر از خاک و خار ساخته و از سوز آن سرو روان و
~~نازک تنان
# ~~در این بیابان دیگر بیت الاحزان پرداخته، و بر صفت خیمهآ صحرانشین شده
~~و بهسان زره کمان
# ~~از خلق جهان گوشه گرفته باشد، که چرخ کج رو روزی چون تیر راست گردد و
~~آن عزیزان
# ~~دور افتاده و صدیقان از دست رفته را بهسان خدنگ در قندیل مجتمع گرداند،
~~و تا تن نازک در
# ~~زندان خاک گل نشود در فراق ایشان چون گردباد خاک بر سر خواهم کرد و
~~همیشه سر گردان
# ~~خواهم بود، تا طائر روح از قفس بدن در فضای سما پرواز نکند بر سیرت
~~مرغان اسیر قفس از
# ~~نواهای زائر یک زمان خالی نخواهد ماند و به حکم آن که «الجنس الی الجنس
~~یمیل»2 چون ما هر
# ~~دو داغ یک آتش داریم و تیر بر جگر خوردهآ یک صیادیم، در این بوم خراب
~~جغد مثال مسکن
# ~~و ماوا ساختهایم و سیمرغ کردار دامن مصاحبت و مخالطت از خویش و بیگانه
~~به کلی برچیده
# ~~و بر ساکنان هفت اقلیم چنان تکبر زده، با چشمی چون دشنهآ قصاب خون فشان
~~و جسمی
# ~~مانند طرهٔ‌ پرچم نه در زمین نه در آسمان، پرده مثال پشت بهدیوار آورده
~~در این محنت آباد
# ~~عمر گرانمایه رأ که در هیچ شاری و حسابی نمینشیند صرف می کنم:
# افسوس که در حساب خواهند گرفت این عمر که در هیچ حسابی نامد
# باشد که تا دم وایسین و نفس آخرین از این همدمان خبری و از آن همنفسان
~~نشانی یابم و
# ~~دیدهٔ‌ بخت خفته که شراب افیون قدح قدح خورده است از بستر خواب بیدار
~~شود و
# ~~شب یلدای مشقت را که با صبح راحت در خشم ms223 شده است، اتفاق آشتی پیدا آید
~~و زهر
# ~~جانگزای عذاب الیم هجران از تریاق وصال ایشان دفع گردد و جراحتهای خدنگ
~~اشتیاق
# ~~بهمرهم لقای شفابخش ایشان التیامی پذیرد، بیت:
# بهناامیدی وصلش امیدوار شدم که هرچه بسته بود استوار بگشاید
# و الا دلدار رفته و دل برده و جانان جدا مانده و جان از دست شده دیدهایم
~~و آیت نومیدی
# ~~در شآن خویش منزل دانسته و به کارفرمایان قضا و قدر زمام جان سیرده،
~~نظم:
# به زیر گنبد خضرا چنان توان بودن     که اقتضای قضاهای گنبد خضراست
~~PageV01P226
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0227.png)

# هزار نقش برآرد زمانهای به شهود   یکی چنان که در آیینهآ تصور ماست
# و من صحب الدنیا طویلا تقلبت  علی عینه حتی یری صدقها کذبا
# ~~پادشاه گفت: این خود شنیدهام، اما کیفیت حصار سراندیپ و بسطت و وسعت آن
~~عرصه
# ~~و رسوم و آیین متوطنان و منافع و فواید از ضبط و فتح آن و دیگر احوال
~~چنان که از روات و
# ~~ثقات که بهرسم رسالت بر پادشاه رفته بودند و بر تو تقریر کرده شرح و
~~مبین بر رای اقالیم
# ~~گشای ما باز نمای. وزیر گفت: وصف استحکام حصین سراندیپ و دیگر اوصاف آن
~~مملکت
# ~~در حد و اندازهآ زبان گوینده نباشد و اگر بهعمرهای دراز در بیان آن بهر
~~مبالغت رسیده آید
# ~~نهایت کار بهقصور و عجز انجامد، اما اینقدر که در وسع من است در ایراد
~~آن شرایط امتثال
# ~~امر نافذ خدایگانی به تقدیم رسانم. وزیر گفت: شنیدم که حصار سراندیپ بر
~~کوهی بلند
# ~~عمارت کردهاند که از غایت رفعت سر بر آسمان میساید و کرهآ زمین از فراز
~~آن از ذره کمتر
# ~~مینماید، بروج مشیدهٔ‌ آن با بروج فلک لاف برتری میزند، و کمر کوهش با
~~منطقة البروج
# ~~دعوی برابری می کند، و هم تیزرو اگر هزار سال دو اسیه دود به صحن آن
~~نرسد، و ابر دور دو
# ~~اگر عمر با بلندی پری کند بر زمین آن ms224 سایه نتواند انداخت، شعر:
# یدور السموات من دونه و یطلع من تحتها الأنجم
# فما هدمت صروف الزمانوحتی القیامة لایهدم
# و لن یرقه الوهم عوض ولوله سدرةالمنتهی سلم
# و یا من من حرفة لو لجاء  إلی سورة الفلک الاعظم
# لو النجات مهجع الغابرین  إلیه من الموت لا تظلم
# ~~چنان گذشت به رفعت ز چرخ کز کمرش  همی نماید جرم فلک چو جرم سها
# ~~ز صحن برج بلندش فرو توان خواندن یکان یکان همه اسرار عالم بالا
# ~~هر سنگش از مفارقت آفتاب کیمیا پرواز یاقوت احمر و هر ذرهآ خاکش زر
~~دوازده ماهی
# ~~شده، از خاک ریزش ذرهآ زمین بسیط و گرد برگرد آن خندق از دریای محیط،
~~رخسار ماه PageV01P227
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0228.png)

# ~~از اصطکاک ماه منجوق کنگرش مجروح مانده و از مساس اطراف و جوانبش جرم
~~فلک کبود
# ~~شده، کوهش کان، یاقوت رمانی و زر کامل عیار، بحرش مجمع مرجان و لعل و
~~درهای آبدار،
# ~~پیلانش در مهابت همسنگ کوههای چون اسمان، مرکبانش در سرعت سیر با سبز
~~خنگ فلک
# ~~همعنان و برای زیادت رعایت جانب استحکام درون ان خاکریزی بس وسیع و
~~رفیع ترتیب
# ~~کرده که سیاح جهانگرد آفتاب در سواد هفت کشور شبیه و نظیر آن به چشم
~~ندیده، اگر گرد
# ~~کوه را به جای سنگ منجنیق و مغربی برای انهدام بر وی زنند مانند نقش
~~نگین بر پیکر موم
# ~~ملاصق و مقارن ماند و موجب ازدیاد حصانت و متانت ان گردد، و اگر بهجهت
~~ترتیب
# ~~هفت طبق زمین دیگر عزم1 مصمم گردانند از خاک یک برج آن بر وفق ارادت
~~بتیسر پذیرد،
# ~~شعر
# بکر فما اختر عتها کف حادثة ولا ترقت إلیها همة النوب
# من عهد اسکندرا وقبل ذلک قد  مثابت نواصی اللیالی وهی لم تشب2
# مبانی عالی آن از یمن قدم صفی الله یایدار و سواد زمین آن از برکات مقابر
~~اولیاء
# ~~وافر انوار، چوب خانهها همه از صندل مقاصری و عود قاری خاک ایوانها همه
~~از کافور ms225 چینی
# ~~و مشک تتاری، طبقهآ متوطنان آن برای روشنی منازل در شبهای سیاه چون
~~شبها چراغ
# ~~از یاقوت شمسه سازند و برای زینت مجلس هر روز درختان گوناگون که شاخهای
~~آن از زر
# ~~سرخ کانی و برگ از زمرد سبز ریحانی و غنچه از مروارید سفید عمانی و
~~بازار یاقوت احمر
# ~~رمانی بودی، بردارند. وزیر چون بدینجا رسید عنان مرکب تیزرو سخن را
~~بکشید و نقش
# ~~صورت ملک آرا که در سراندیپ حاصل کرده بود، پادشاه را بنمود.
# کشورگیر به مجرد دیدن آن از غایت حیرت چون نقش دیوار بر جای ماند و شحنهآ
~~عشق
# ~~ملک آرا در ولایت دل او دست تصرف بگشاد و جز یاد او جمله چیزها را در
~~کنج فراموشی نهاد:
# آنها که خواندهام همه از یاد من برفت  الا حدیث دوست که تکرار می کنم
# الله یعلم أنی لست أذکره    فکیف أذکره إذ لست أنساه PageV01P228
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0229.png)

# وزیر باز گشت تا آن لباس نامعهود را از تن خویش بیرون کشد و خلعتی زرنگار
~~که به اسم
# ~~او معین گشته بیوشد، و چشم را از ملاقات نوردیدگان خویش که مدتی از
~~ایشان دور مانده
# ~~بود روشن کند، و آتش شوق را که در صحن سینهآ او زبانه میزد به آب دیدار
~~ایشان منطفی
# ~~گرداند، و باز گردد و به در سرای آید تا چنانچه رای1 اتمام هر امری
~~مثال پادشاه نافذ گردد
# ~~کمال کفایت و فرط اخلاص خود در آن بهاظهار رساند، و بعد آن که وزیر
~~بهسوی خانه
# ~~باز گشت به پادشاه خبر رسانیدند که سر لشکر نیز از سراندیپ با احمال و
~~اثقال و خیول و
# ~~اخیال و دیگر تحف و نفائس بری و بحری پیش در قصر رسیده است و منتظر
~~مثال طلب، و
# ~~فرمان داد تا درون آید و غرائب و طرف و خدمیات که آورده است بهخازن خاص
~~تسلیم
# ~~نماید، او هم بر آن جمله مجدد آن اخبار که بعد روان ms226 شدن وزیر مشاهده و
~~معاینه کرده است،
# ~~به مؤقف عرض رساند و از اتمام امور مصالح که سبب موانع و عوائق در
~~پردهآ توقف و تأخیر
# ~~مانده بود اعلام نماید که وزیر باز نمود که به تأثیر سعادت و دولت
~~روزافزون و مساعدت بخت
# ~~همایون پادشاه سیاه دولت که بدان طرف نامزد بود چون سیاه قضا و قدر بر
~~سرفرازان و گردن
# ~~کشان آن کشور غالب و راجح و همه وقت فتح بر یمین و نصرت بر یسار بوده،
~~نظم:
# سپهی را که ز اقبال تو رهبر باشد چون فلک بر همه آفاق مظفر باشد
# سر ز حکمت نکشد در همه عالم مگر آنک در دلش آرزوی عالم دیگر باشد
# برگ بید ار بگذارند به نامت بر خصم زخمش از ضربت شمشیر [...] باشد
# هر شب از بیم شبیخون تو بینم همه را ار ستاره سپهی کرده برابر باشد
# و هر باغی که بهواسطهٔ‌ وسواس شیطان و غرور خذلان نهال خلان را آب داده و
~~مانند
# ~~شاخ به طغیان و عصیان سرکشیده، تهمتنان لشکر منصور به ضرب شمشیر گند
~~ناگون خشخاش
# ~~مثال سر از تنش جدا کرده و چون لاله از صدمت باد خزان بدن خون آلودش را
~~در خاک مذلت
# ~~انداخته، و هر که در قبول اطاعت اوامر پادشاهانه سرو آسا بهراستی تن در
~~داده، شاخ و برگ
# ~~شجر و بقای او بهسان سدره و طوبی از سموم طبع سخط و باس خدایگانی مصون
~~و محروس
# ~~مانده، و مطیع درگاه اعلی چون ماه سر بر اوج سپهر برین افراخته، و
~~مخالف بد سگال بار گاه
# ~~معلی را دست تقدیر در زندان فنا انداخته، و جمهور امور چون عقد ثریا
~~انتظام پذیرفته، و PageV01P229
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0230.png)

# ~~جملگی مصالح در سلک اتمام منسلک گشته، و رای سراندیپ نیز طوق بندگی در
~~جید وجود
# ~~خویش کرد، و کمر عبودیت بر میان بست، و از مهابت خنجر کشورگشای خسروانه
~~سودای
# ~~خودبینی و سروری که بر ms227 جای کاذب در دماغ راه داده بود، به کلی دفع آن
~~واجب دید و گرد
# ~~عصیان که بر چهرهٔ‌ احول او نشسته بودی و حجاب تاریک عقل او گشته بهآب
~~امتثال و
# ~~فرمان برداری بشست، و جواهر و اموال و اسپان شبدیز سرعت و پیلان کوه
~~هیبت زیادت
# ~~از عدد کواکب آسمان و قطرات ابر نیسان به رسم خراج و خدمتی پیش آورد، و
~~بهعهد و میثاق
# ~~مؤ کد گردانید که متعاقب بر صوب حضرت سلاطین مآب ابر کردار بشتابد و
~~عنقریب عز تقبیل
# ~~حاشیهٔ‌ بساط همایون که سرمایهآ مفاخرت خسروان کیهان و موجب مباهات
~~پادشاه جهان است،
# ~~دریابد، شعر:
# قابل بمنصبک السماک فرتبما   فضل السماک و خرت أنت الفرقدا1 قال
# هذا هوالشرف لذی بهر العلی و تحدثت عنه المکارم والهدی
# بعده، در باب حصار چنانچه رای جهان گشای که آینهآ صواب و صلاح است اقتضا
~~فرماید
# ~~و مصلحت بیند هم بر آن جمله رود، بنده را چون پرداخت مهمی دیگر در پیش
~~بود و بهسبب
# ~~وفور سرگردانیدن ممالک وسیع و فتح قلاع و حصون منیع و محاربت و مقاتلت
~~با زمرهٔ‌
# ~~طاغیان و فرقهآ باغیان اثر تغییری به مراکب سپاه راه یافته بود، و در
~~آلات قتال و آلت2 و عدت
# ~~جدال نقصانی ظاهر شده، با جیش بحر جوش بازگشت، و در اثنای راه از طبقهآ
~~اهل سفر که از
# ~~سراندیپ می آمدند چنان به تحقیق پیوست که بعد مراجعت بنده روزگار بی
~~وفا که هیچ مردم
# ~~کاما عقل بر وفاق و ولای او گره نزند، و هیچ آدمی وافر فطنت مواهب او
~~را در گنجینهآ بقا و
# ~~ثبات صورت نبندد، آثار بیمهری خویش ظاهر و روشن گردانید، و تیغ خون
~~آشام جور و جفا
# ~~بهدست انتقام برکشید، و خاک در دیدهآ مردمی انداخت، و آتش مخالفت و
~~بیدادی برافروخت،
# ~~و آ فنا بر سر یادشاه سراندیپ که مالک ممالک تری و خشکی بود راند، و آن
~~چنان ذات ms228
# ~~با جلالت را که از غایت عظمت و کمال در جهان نمی گنجید در یک کنج خاک
~~چون گنج
# ~~پنهان کرد، و آن چنان شیر بیشهآ حماست را که شیر فلک از رعب و مهابت او
~~سر در شاخ
# ~~سنبله نهان میکرد شکار گور ساخت و میل آتشین آسیب عین الکمال در چشم
~~ملک دویدهآ PageV01P230
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0231.png)

# ~~دولت او کشید، و از عنصر پاکش لباس عزت و طراز حیات بربود و آن نیر
~~اعظم سپهر
# ~~سلطنت را به عقدهآ فنا منکسف گردانید. پیر جهان گشته فلک در این ماتم
~~پیراهن نیل در تن
# ~~پوشیده و راه را از زخم ناخن رخسار جهان آرای مجروح وکبود، و پیر روشن
~~ضمیر سپهر
# ~~خامه گوهر بار را خرد بشکست، و دولت سیمین را در طاق نسیان نهاد، و
~~ناهید خوش آواز
# ~~کاسهآ خالی بربط از خون دو چشم مشحون و مالامال گردانید، و خسرو
~~سیارگان تاج عالم
# ~~افروز از تارک سروری بر زمین زد، و قاضی نافذالحکم گردون طیلسان سیاه
~~از دوش بیفکند، و
# ~~بهرام تیغ خون آشام را مانند خنجز خطیب در حبس نیام انداخته، و دیدبان
~~طارم هفتمین
# ~~بهسان مردم دیده سیاه پوش شد، شعر:
# ابناء تقاصر دونه الأبناء واستمطر العبرات و هی دماء
# العین یترف ماء ها خوف الجری و الوجد یضرم نارها الاحشاء
# فالمقر نات خواشع أبصارها مثل الرؤس صهلهن بکاء
# و البیض تعلق فی العمود کما لنوت1 رقش قبل منونها الانداء
# و السمر راجفة کان کعویها یلوی معاقدها ید شداء
# ماه تمام ملک بهزیر نقاب شد آب حیات خلق دریغا سراب شد
# سروی ز بوستان معالی فرو شکست برجی ز آسمان مکارم خراب شد
# و چون به تقدیر الهی غبار این چنین حادثه در آن مملکت برخاست و آتش آن
~~چنان واقعه
# ~~در آن دیار زبانه زد، برای اطفال نوایر شر و فساد و از آلت فتن خاطر
~~فرصت جوی اکابر و
# ~~اشراف شهر و اعیان و ارکان ms229 پادشاهی برای تقلید امر معظم سلطنت و مشاورت
~~و استصواب
# ~~که مقتضی نظام کار عالم است، واجب دیدند و گفتند: چون پادشاه سراندیپ
~~را بر سپهر
# ~~شهریاری اختری و در کان جهانداری گوهری نبود که بعد از انقضای ایام عمر
~~عزیز او تاج
# ~~پادشاهی را به شکوه فرق همایون خویش فر و بها ارزانی دارد و تخت سلطنت
~~با خمص
# ~~میمون خود بلندپایه گرداند، ملک آرای نام دختری که بههنگام ضبط ممالک
~~چین بهدست
# ~~آورده بود و محل فرزندان شایسته میداشت و در تهذیب و تزکیهآ نفس شریف
~~او باقصی الغایة PageV01P231
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0232.png)

# ~~میرسید، به زیور کمال خرد و حلیهٔ‌ فرط عقل مزین و محلی است و در غرهٔ‌
~~میمون واسرهآ
# ~~همایون او انوار جهان گشای چون آفتاب واضح و لائح است و بهفضیلت و مزیت
~~استقلال
# ~~ذات از کافهٔ‌ عالمیان ممتاز و مستثنی و بههمت بلند و نفس ارجمند
~~سزاوار افسر جهانداری و
# ~~درخور سریر شهریاری است:
# و لو کان النساء کمن رأینا1 بفضلت النساء علی الرجال2
# و اگرچه قلم قدرت نام او در جراید نسوان ثبت کرده است اما به استجماع
~~مناقب موفور و
# ~~فضایل نامحصور پیش رجال کامل عقول که در میدان دانش و مضمار خرد گوی
~~سبقت از
# ~~امثال آصف رای واقران ارسطو ذکا به چوگان مفاخرت ربوده، قدم تقدم و
~~رجحان نهاده، و در
# ~~زیر سایهٔ‌ مقنع دامنی بر سر سروران و خسروان ان دیار داده و با این
~~صفات مرضیه به عفت
# ~~عرض و طهارت ذیل از سایر رباب جحال و طاهران اذیال چون مقنعه بر سر
~~امده و بهفرط
# ~~صلاح و تقوی و فضیلت دینداری و مزیت پرهیزگاری ثانیهآ رابعه بصری گشته
~~و این ابیات
# ~~به ایراد او لائق و درخور آمده:
# من آن زنم که همه کار من نکوکاریست
### | بهزیر مقنعهآ من کلاه جباری است
# درون پردهآ عصمت که تکیه جای من است
### | مسافران صبا را گذر به دشواری است
# اگر زمام ms230 آن امر نازک و عنان آن مصلحت بزرگ به کف کفایت و ید قدرت او
~~دهند
# ~~همواره بساط امن و امان در بسیط کیهان مبسوط بود و باب عدل و احسان بر
~~کافهآ رعایا و
# ~~جمهور برایا مفتوح باشد، و مبانی دین و ملک چنان استحکام پذیرد که در
~~وهم هیچ آفریده
# ~~تصور خلل آن راه نیابد، و در منهل و مشرب شریعت و سلطنت آن چنان صفا
~~پدید آید که تا
# ~~انتهای ادوار چرخ دولابی2 از غبار حوادث مکدر نگردد، و بعد تمهید
~~قاعدهآ استخارت این
# ~~معنی بر رای ملک آرای عرض کردند، او به قبول آن اقبال و اقدام نمود و
~~به طالع سعد و زمان
# ~~همایون تاج پادشاهی بر فرق فلکسای نهاد و سریر سپهر رفعت سلطنت را از
~~جلوس مبارک
# ~~خویش زیب و زینت هرچه کامل تر داد، و چنان که طایفهآ مذکور گفته بودند
~~در نظم امور ملک PageV01P232
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0233.png)

# ~~بهتر از آن سعی نموده و اتساع عرصات شهریاری روی به افزونی آورد و عظمت
~~و جبروت
# ~~سرکشان و سرفرازان به کلی نقصان پذیرفت، و ابر دست بر و نوال بر ریاض
~~آمال طبقات خلق
# ~~باران گردانید و بهسیرت داد و دهش درش قبلهٔ‌ توجه و اقبال خاص و عام و
~~کعبه انجاح و
# ~~مقاصد آمال وضیع و شریف گشت و دلهای جهانیان بههوای ولای او مایل و
~~مملو شد:
# آرام یافت در حرم امن وحش و طیر   آسوده گشت در کنف آنس انس و جان
# گردون فروگشاد کمر از میان تیغ ایام بر گرفت زه از گردن کمان
# از غصه خون گرفت چو می ظلم را جگروز خنده باز ماند چو گل عدل را دهان
# و زبانها گوهر مدح و ثنای او را چون گوهر شمشیر ملازم خود ساختند و در
~~ذکر صیت
# ~~مفاخرت و فضایل او که به طوق هفت کشور با کرهآ تیزرو سرکش باد همعنانی
~~کرده دفاتر نظم
# ~~و نثر بدیع ms231 پرداختند، شعر:
# و ساحته مثوی الوفود ولم یزک یفارقها وفد و تینابها وفد
# و چون امور ملک منتظم و مصالح پادشاهی مستقیم شد و میان موافق و مخالف و
~~دوست
# ~~و دشمن تفرقه و امتیاز ظاهر گشت و اصحاب و اولاد او مظفر و منصور و
~~زمره اعادی
# ~~منکوس و مقیور شده ملک آراء را هوس شکار و آرزوی صید در دل غالب آمد و
~~چنان اتفاق
# ~~کرد که بعد هر چند گاهی به طرفی از اطراف مملکت بهصید بیرون اید تا هم
~~عرصات و اقالیم
# ~~ملک در نظر آرد و هم بهشکار مشغول باشد تا در روزی از روزها بهسوی
~~ممالک شرق
# ~~عزیمت طوف مصمم گردانید و سرایردهآ دولت بر صوب آن دیار نصب کرد و سحاب
~~اسا بر
# ~~پشت سوارشد، بیت:
# جهان نوردی کامروزش ار برانگیزی به عالمیت رساند که اندر او فرداست
# تجری فتکبو الریح فی غایاته   مسیری یلوز بحراتیم السحا
# سوار شد، گاه به گداز خنجر آتش نعل شیران شرزه را کوته پای ساخت و گاه به
~~زخم بیلک
# ~~سندان شکاف در تن گور رخنههای وسیعتر از دهان غار میافکند، چرخ تیز پر
~~در هوای صید
# ~~کلنگ کلاه میانداخت و شاهین بحری بهزخمهای جنگ خون ریز از نای گلوی بط
~~سفید PageV01P233
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0234.png)

# ~~سرخاب بیرون میآورد، باز زره پوش به زخم منقار الماس حدت بر تن کبک دری
~~چشمهای
# ~~زره پیدا میکرد، نظم:
# به دستش بد یکی مرغ زره پوش   ز سنبل پرگل از دم تا بناگوش
# جو بر قرطاس شامی خط عبری  و یا چون بر حواصل طوق قمری
# بدان میماند نقش هر پر و بال که مهتاب اوفتد بر گل ز غربال
# ~~هر زمان که باشه اره شب بهسان برق بیرون میجست خرمن جان مرغ آتش خوار
~~را پاک
# ~~میسوخت و یوز کمین ساز اهوان بادپای را خواب خرگوش میداد:
# لها مجلس من مکان الردیف   کز نجیة قد سبها العرب
# و متلتها مسائل لخلها ms232 وقد حلیث شجا فی ذهب
# ~~و سگ شیر صولت برای ریختن خون شکاری کمر کین چست بربسته باد کردار از
~~هر سو
# ~~میجست و بهزخم پنجهآ گردن شکن استخوان پشت گوزنان می شکست:
# کلب لامال الوحوش طارق  یختطف الوحوش کخطف الباشق
# اعطف کالبروق لدی الحقائق
# ~~و هم بر این جمله با اتراب و امثال خویش بهصید مشغول بود:
# نه چندان صید گوناگون فکندند که حدش در حساب آید که چندند
# بهنوک نیزهها هر نازنینی نیستان کرده بر گوران زمینی
# ~~تا آن زمان که خورشید در «وسط السماء»1 رسید و از غایت حرارت در تنها
~~قرار و آرام
# ~~نماند و مزاج لطیف هوا به گرمی مایل شد و سرها از تاب آفتاب و پایها از
~~تف خاک محترق
# ~~شدن گرفت و از تاثیر حرارت کوه و صحرا چنان بتافته که اگر زهرهآ زهرا
~~را در محاذات آن
# ~~مسیر اتفاق افتادی چون مریخ آتشین طبع گشتی و اگر پیکر ماه تمام بر
~~بلای آن بگذشتی
# ~~بهسان جرم سیها مدقوق شدی:
# ~~ز گرما آنچنان میشد نفس گرم   که لب از تاب آن چون شمع میسوخت
# ~~ز باد گرم پنداری که تقدیر بهدنیا دوزخی دیگر برافروخت PageV01P234
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0235.png)

# ملک آرای عنان سمند بکشید و دست از شکار باز داشت و حجابب خاص را بفرمود
~~تا
# ~~هر طرفی بشتابند و جایگاهی که لایق التذاذ و درخور ازالت ملالت بود در
~~نظر آرند تا زمانی
# ~~آن جا قرار و آرام گیرد و از خواب خوش آرامشی و راحتی بهتن و جان
~~رساند، یکی از
# ~~حجاب با سرعت تمام بازآمد و چنان باز نمود که در حوالی آن صیدگاه قصری
~~و باغی است
# ~~چون خلد برین و در آن دو نفر عورت زیباتر از حور عین مقامی بس خوش و
~~جای بس منزه
# ~~و دلکش است و چشمههای اب زلال بههر طرفی در میان باغ می رود، و مدد
~~انفاس باد
# ~~شمالش دل پژمرده را حیات جاوید ms233 میبخشد و از لطافت نفحات طیور جان رفته
~~در تن
# ~~باز می آید.
# و کان الأشجار ملوک تتهادی بأحسن الأزهار
# وکان المیاه ذوب من التبر ولکنه من اللطف حسار
# وکان البنفسج العض مظلوم فاهوی یشکوا لی الجلنار
# از گل و سبزهآ نوخاسته و آب روان
### | چشم بد دور ز صحنش که بهشتی دگر است
# دامن یاسمن و دست چنار از نم شب
### | بر لب جو همه چون جیب صدف پر گهر است
# مرده را جان دهد انفاس صبایش گویی
### | در صباش از دم جان پرور عیسی اثر است
# اگر پادشاه بهاتفاق تفرج و هزه بهمشاهدهآ آن مکان طرب افزا بساط حرکت
~~فرماید بنده آن
# ~~نزهت جای را بنماید. ملک آرای هم بر آن صوب روان شد و در باغ نزول کرد
~~و بر آن دو
# ~~عورت که در آن قصر ساکن بودند پیغام فرستاد و اجازت طلبید تا در آن قصر
~~آید، ایشان
# ~~بهاعزاز و اکرام تلقی واجب دیدند و رسوم توقیر و اجلال هرچه بیشتر
~~رعایت نمودند و زبان
# ~~بهدعا و ثنا برگشادند و گفتند: زهی سعادت موران ضعیف که سلیمان روزگار
~~از حال ایشان
# ~~تفقد فرموده است و خهی دولت گدایان مسکین که آفتاب عنایت جمشید عهد
~~حجرهآ تاریک PageV01P235
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0236.png)

# ~~ایشان را نور بخشیده، امروز صبح اقبال و کامرانی در کلبهآ تاریک ما
~~طلوع کرد و ابواب عشرت
# ~~جاودانی بر ما مفتوح گشت:
# خلیلی هل أبصر تما وسمعتما   بأکرم من مولی تمشی إلی عبد
# وکم قلتآ شوقا لیتنی کنت عنده   و ما قلت اجلالا لیته عندی
# ملک آرای تنها درون قصر رفت و بهآب استراحت غبار ملالت از رخسار طبع نازک
# ~~بشست:
# خانه امروز بهشت است چو رضوان اینجاست
### | وقت پروردن جان است که جانان اینجاست
# آن که او را ادب مجلس شاهان نبود
### | گو بدین در مگذارید که جانان اینجاست
# ایشان را پیش خویش طلبید و بشاشت فراوان بر روی ایشان نمود و از حجار
~~احوال ms234
# ~~تفتیش به واجبی کرد، ایشان صحیفهآ سرگذشت و احتمال بلاهای جان شکن و
~~مخالفت و قصد
# ~~سپهر کینهور و سبب سکونت در این بیابان بی پایان و ترک اقارب و عشایر و
~~اصحاب و اقران
# ~~فرو خواندند، ملک آرای خواهر خوبش گلعذار را بشناخت و گهرهای آبدار اشک
~~بر رخسار
# ~~چون لاله و گلنار بریخت و خواهر را در کنار گرفت، بعد آن سمنبر را نیز
~~نوازشهای فراوان
# ~~نمود و گفت: چون مدتی مدید طریق موافقت میان تو و خواهر من مسلوک شده
~~است و
# ~~بر تعاقب ایام و تناوب اعوام جادهآ فرط مضافات معمور و مادهآ وفور
~~موالات موفور مانده، تو
# ~~نیز مرا محل خواهر شدی، «حبیب إلی قلبی حبیب حبیب»1 گردانیده، خصوصا که
~~حقوق
# ~~ممالحت نیز ثابت کرده و ما را ممنون اشفاق خویش گردانیده، اکنون تو نیز
~~به مصاحبت و
# ~~موافقت خواهر من در سراندیپ بیا تا ایام عمر بهدیدار یکدیگر گذرانیم و
~~در استرواح و
# ~~استیناس به حکم مروت و حریت و نصیب حسن عهد مواساة واجب ببینم و دربد و
~~نیک
# ~~روزگار شریک یکدیگر باشم و من طلب پادشاهزاده چون ادای صلوات مفروضه و
~~صلواة
# ~~مکتو به بر خویشتن فرض شناختم تا آن جا که ممکن باشد در طلب او جد و
~~جهد نمایم و در
# ~~هفت اقلیم کیهان برا و بحرا کسان فرستم تا اگر زنده است بههر جا که
~~باشد او را بهتو رسانم،
# ~~اگر در قعر بحر محیط ساکن بود به غواصی تدبیر مبین گوهر مثال بیرون
~~آرم، و اگر در مضائق PageV01P236
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0237.png)

# ~~و مکامن جبال نشان دهند بهمتین رای متین مانند زر از نهانخانهآ کان
~~هویدا کنم، و اگر در هوا
# ~~گویند به قوادم و خوافی همای همت و حیلت در مسکن زمین رسانم، و اگر در
~~زندان دهان
# ~~اژدهای دمان باشد بهفسون و رم چون مهره از سر مار بیرون کشم، سمنبر بر
~~این امید مستبشر
# ~~و شادمان گشت ms235 و دل شکستهٔ‌ او را از این وعدهآ جهان پرور مومیای شفابخش
~~حاصل شد، و
# ~~بدین امید دلگشای بعد عمری غبار تعب از لاله رخسار به آب طرب بشست و
~~برابر ملک آرای
# ~~در شهر سراندیپ آمد، ملک آرای برای او قصری رفیع و منزلی وسیع معین
~~فرمود و آن جا
# ~~ساکن گردانید و بهاعیان و ارکان دولت مثال داد تا هرچه مطلوب سمنبر
~~باشد بی توقف و
# ~~تأخیر بدو رسانند و در اتمام امور و مصالحی که او گوید کمر جد و اجتهاد
~~بر میان بندند و
# ~~بههیچ وجه عدول و انحراف از جاده تحری بهراضی او جایز نشمرند، ایشان هم
~~بر این جمله
# ~~قبول کردند و خود نیز بعد هرچند روزی بر سمنبر رفتی و او را بهنیل
~~مطلوب قوی دل و
# ~~مستظهر گردانیدی و گاهگاه بر خویش طبیدی، و برای آن که زمانی درد فراق
~~پادشاهزاده از دل
# ~~او کم شود و آتش شوق که در صحن سینهٔ‌ او زبانه میزد، فرو نشیند، به
~~استماع غرایب اسمار
# ~~و سماع نغمات اوتار مشغول داشتی، تا مدتی بر این حال برآمد، پیش پادشاه
~~سخن بدینجا
# ~~رسانیده بود که کشور گیر از آن مجلس بازگشت و در مقام مؤانست آمده دامن
~~از مسرت و
# ~~شادمانی برچید و فرقت همنفسان و جدایی همدمان که همیشه جام صافی بادهآ
~~خوشگوار
# ~~برروی ایشان نوشیدی و صحبت ایشان را سرمایهٔ‌ عمر و پیرایهٔ‌ عیش
~~دانستی اختیار کرد، شب
# ~~و روز جز نام دلدار بر زبان نمیراند و زمان زمان جز حدیث عشق او نمی
~~خواند:
# و حقکم ما غیرالبعد عهدکم و إن طال دهرو تغیر حال
# و ان لسانی لیس یذکر غیرکم3 یحال ولم یخطر علیه ملال
# و هر لحظه از مستیی شراب شوق صراحی مثال خون دل از ره دیده فرو میریخت، و
# ~~بر برگ یاسمن دانههای انار نثار می کرد، و صفحهآ سیم را از یاقوت
~~گداخته رنگ رنگ میداد،
# ~~گاه از ms236 دم آتشین آتش در خرمن ماه آسمان زدی و گاه از اشک خونین ماهی
~~زمین را سیراب
# ~~گردانیدی. سلطان غالب عشق بر ملک وجود او دست استیلا یافت و سپاه پی
~~شوق بر هفت PageV01P237
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0238.png)

# ~~اقلیم اعضای او تاختن آورد، نشانهٔ‌ صبر که بهراهبری او در بیابانهای
~~بی کران نوائب طریق
# ~~صواب و سداد روشن داشتی چون علم کفر و ضلال نگونسار شد:
# خلیلی قد ولی التحمل1 والصبر فلا یشا الا بالله ما صنع الدهر
# و دیدهآ دیدبان خرد که هجوم سیاهی لشکر حوادث را بهصد میل بدیدی، چون
~~قندیل در
# ~~روز کور گشت، و قوی طبیعتش قوی ضعیف و ضعف عارضش ذاتی و قوی شد، تن
# ~~با شکوهش که از غایت قوت کمند در گردن شیر بیشهآ فلک انداختی و مانند
~~گوسفند بر زمین
# ~~زدی، چون رشتهآ مروارید صفت وقت و نحافت پذیرفت و نزاری جسم شریفش
~~بدان
# ~~درجت رسید و بیماری عنصر لطیفش بدان جای کشید که اگر در شکاف خامهآ
~~باریک صورت
# ~~نگارخانهآ چین مختفی شدی سرمویی در نقوش چون موی او اثر متغیر نکردی و
~~اگر در خانهٔ‌
# ~~چشم خفته جولان نمودی مردم دیده اثر را از خواب خوش بیدار نگردانیدی، و
~~اگر از ذرهای
# ~~حقیر به نیت برای نشست5 سریر ساختی ذرهای تحرک در او پیدا نیامدی، و
~~اگر بر پشت مور
# ~~ضعیف خلقت5 بر نشستی از مشرق تا مغرب سفر و طوف بی انقطاع توانستی،
~~«یعلم الله21 که
# ~~خیالی ز تنم بیش نماند و بلکه آن نیز خیال است که می پندارند و مردم
~~چشمش سرمهآ بیداری
# ~~در دیده کشیده و چشم از ملاقات خواب بربست، تو گفتی میان پلکهاش خار
~~مغیلان رسته
# ~~است و با یکدیگر نمی توانند آمد و یا خود از خلقت معهود بگشته و کوتاهی
~~بدان راه یافته که
# ~~به یکدیگر نمیتوانند پیوست:
# النوم بعد کم علی حرام من فارق آلأ حباب کیف نیام
# چون رنج و بیماری عشق ms237 بهغایت و توقد آتش هجران بهنهایت رسید و بیم آن شد
~~که
# ~~گلبن سرسبز حیات به هبوب سموم که «الموت باب و کل الناس داخله»2 پژمرده
~~شود و حمام
# ~~جان که حدیقه تن الفت گرفته بود در دام حمام اسیر و گرفتار کرد و طبقهآ
~~مقربان و زمرهآ
# ~~محرمان از این حال بیدر او باز نمودند، پدر بهشنیدن خبر ذبول آن
~~گلدستهآ چمن سلطنت PageV01P238
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0239.png)

# ~~انحنای1 سرو جویبار دولت مانند ابر قطرات عبرات بههزار چشم باریدن گرفت
~~و آتش مهر در
# ~~مکمن ضمیر او برق آسا اشتعال و التهاب آغاز نهاد و آواز نالهآ دردآمیزش
~~چون خروس رعد
# ~~بهاسماع خاص و عام رسید و قامت تیر مثال او از بار غم بیماری فرزند
~~دلپذیر بهسان کمان
# ~~رستم دوتا گشت، سراسیمه و مدهوش شد، با دیدهآ پرخون و سوز سینهآ
~~روزافزون بر سر بالین
# ~~پسر آمد و رخسار نازنینش با صد هزار آرزو و حسرت بهلب شفقت ببوسید و تن
~~نازکش را
# ~~با شوقی هرچه تمامتر در کنار گرفت و گفت: ای اختر مسعود سیهر شهریاری و
~~ای نیر
# ~~میمون طالع فلک جهانداری و ای مردم دیدهآ سیادت و ای گوهر کان جلالت
~~این چه اثر تغیر
# ~~است که بر ناصیهآ احوال تو مشاهده می کنم و این چه غبار ناکامی است که
~~بر چهرهآ عیش تو
# ~~معاینه می بینم:
# قد کنت أعهد فیک العر مکشفا و أنت أکرم من یمشی علی القدم
# فما الذی کان حتی صرت فی ضرر  من الحیاة وصار اللحد من عدم
# تا کدام مردم بدبین به چشم حسد در تو دیده است که تو را مانند مردم چشم
~~سودایی کرده
# ~~و در زاویهٔ‌ عنا محبوس گردانیده، و کدام حاسد بد گوهر بر رونق روزگار
~~و طراوت ایام
# ~~جوانی تو نظر5 غیرت انداخته است که گوهر تن پاک تو را مانند رشتهآ در
~~نحیف و نزار کرده و
# ~~لباس رعنای و زیبای تو را به کلی ms238 درربوده و ای جان یدر بی سر و سامان و
~~ای میوه دل و
# ~~راحت جان، یکی بر جان دردمند یدر بی دل خویش ببخشای و لب شکربار را
~~بهنیم سخن
# ~~بگشا تا در خاطر پریشان من سکونی و آرامی یدید آید و در برآید امید بر
~~وی بگشا که نزدیک
# ~~است تا از این واقعهآ هائل جامهآ جان چاک چاک و تن غم فرسوده اسیر خاک
~~شود، هرچند که
# ~~پادشاه با هزاران عجز و زاری موجب غلبهآ رنج و استیلای بیماری او سؤال
~~کرد، بههیچ وجه
# ~~مؤثر و مفید نیامد، و سعی و جهد او چون طالب لذت خرما از ثمرهآ نحل موم
~~و راجع
# ~~فصاحت و نطق و لطافت بیان از آدمی مصور ضایع و مستدرک شد، پدر بیچاره
~~بی طاقت و
# ~~بیتاب با قلق و اضطراب بازگشت: PageV01P239
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0240.png)

# وقد کان یرجو أن یؤب بمغنم  فقد صار أرجو أن یؤب مسلما
# در قصر آمد با وزیر گفت، فکرت و اندیشه بر کشورگیر چنان دست استیلا یافته
~~است که
# ~~از جملگی امور و مصالح روی برتافته و از جمهور احبا مهرهآ آشنایی
~~برچیده است و میل انکار
# ~~در دیدهآ معرفت همنفسان قدیم کشیده، و اما تو و کشورگیر در یکجا نشو و
~~نما یافتهاید و
# ~~میان شما دیگری را مجال محرمیت نه، گره این کار جز از تو نگشاید و
~~سررشتهآ این مقصود
# ~~جز به سعی تو بهدست نیاید.
# بههر نوع که ممکن شود بر سر او اطلاع حاصل باید کرد و از رنج او با خبر
~~میباید شد،
# ~~اکنون یک طبیب را به بر کشورگیر بر تا حال او معاینه کند و تواند بود
~~که بهدیدن نبض بر
# ~~مرضی و علتی دلیل تواند یافت. مؤلف گوید:
# یکی خجسته طبیبی که گردش افلاک نظیر او ننماید بهصد هزار قران
# شگفت نیست ز تدبیر او اگر بایدچو خضر قالب مرده حیات جاویدان
# ز شرم شربت صحبت فزاش در ظلمات ms239 ز چشم خلق نهان گشته چشمهآ حیوان
# و در معرفت دقایق و ادراک حقایق علم طب که شرف فضیلت آن بهموجب حدیث نبوی
# ~~«العلم علمان علم الأبدان و علم الأدیان»1 بر ضمایر خواص و عوام پوشیده
~~نمانده است و احتیاج
# ~~کافهآ عالمیان و جمهور جهانیان به منافع و فواید آن از تقریر و بیان
~~مستغنی گشته، از اشباه و
# ~~امثال خویش امتیاز یافته و در حفظ صحت و دفع امراض آن اعراض مشارالیه و
~~متفق علیه
# ~~شده، و به وفور تجربت و کمال مهارت در این علم شریف بهجایی رسیده که
~~بهقرص کافوری
# ~~ماه پیکر قوت حرارت از جرم آفتاب زائل کند، و به حرارت معجون المسک
~~آفتاب صفت اثر
# ~~برودت از عرض ماه دفع گرداند، و به کثرت ممارست معالجت در این هنر دقیق
~~به درجهآ ترقی
# ~~کرد که ابوریحان مثال به ترکیب شراب سفوف آتش فعل طراوت آب را چون ذرات
~~خاک
# ~~بهپوستی هرچه کاملتر دهد:
# فکأته عیسی بن مریم ناطقا   یهب الحیاة بالیسر الأوصاف
# یبدو وله الداء الخفی کما بدا  للعیش خراض الغدیر الصافی
# بر کشورگیر برد، طبیب تفتیش و تفحص مزاج چنان که واجب بود به جای آورد،
~~جز آثار
# ~~علت عشق دلدار و بیماری هجر یار بر جبین حال او لائح و واضح ندید و بر
~~پادشاه آمد و PageV01P240
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0241.png)

# ~~گفت: کشورگیر را دیدم و از کیفیت مزاج و طبع او پرسیدم، علتی که دلش را
~~بیمار و رنجی
# ~~که تنش را زار گردانیده است دوای آن به ترکیب ادویه صحت اثر و ترتیب
~~اشربه روح پرور
# ~~بقراط صائب تدبیر را تا روز قیامت میسر نشود، و در هیچ دارالشفایی برای
~~ازالت این الم و
# ~~علاج آن سقم داروی1 مؤثر نشان ندهند، این خاطب2 جالینوس فسوس کار و
~~حکمت
# ~~بطلیموس سالوس خوارست، آن علت را عشق خوانند که چون بر دل مستولی شود
~~جان که
# ~~کدخدای هفت ایوان خانهٔ‌ تن است از رحلت و ms240 سفر بربندد، و چون گریبان
~~جای گیرد تا دامن
# ~~نفاس را مانند دامن گل صد جای چاک نزند بههیچ حیلت دست از او باز
~~ندارد:
# عزیزا أسی من داء الحدق النحل  عایه مات المحبون من قبل
# ما هی الا لحظة بعد لحظة    إذا دخلت فی قلبه رحل العقل
# عقل مردیست خواجگی آمو عشق دردیست پادشاهی سوز
# عشق مرغی است که چون در صحن سینه فرود آید منقارش جز حبة القلب حسنه قبول
# ~~نکند، طرآری است که چون کمین دلی زند از درجش جز گوهر عقل و نقد صبر
~~نرباید،
# ~~پادشاهان سرافراز را طوق فرمان غلامان حلقهای در گوش و در گردن جان کشد
~~و غلامان
# ~~کرشمهساز را تاج ملک بر سر نهد و فرمان فرمای فرمانروایان کند، و لیکن
~~این همه ایراد
# ~~عبارت و ترشیح استعارت و آرایش بیان و فصاحت لسان است، اما حقیقت این
~~کار سرگردانی
# ~~داند که گردنش اسیر آن زنجیر بلاست و معنی آن دردمندی گوید که پایش
~~بستهآ بندان کمند
# ~~عناست، اندیشهآ هر صاحبدلی و ییشهآ هر کاملی، اختیار هر مختاری، مقصود
~~هر مسعودی،
# ~~آتشی است که عاشقان صادق از آب حیات روح فزونتر دانند، زهری است قاتل
~~که عارفانش
# ~~نوشدارو و تریاک اکبر خوانند، سورت این حرارت باطن را جز شراب خوشگوار
~~وصال یار
# ~~دلنو از تسکین ندهد، و حدت این آتش عمر سوز را جز آب شیرین لقای محبوب
~~کرشمهساز
# ~~فرو ننشاند، پادشاه وزیر را فرمود تا باز بر کشورگیر رود و در هرچه
~~شفای او داند چنانچه
# ~~مطلوب و رضای او باشد بکند و کیفیت حال پرسد که مرغ دلش بچهآ محبت که
~~اسیر گشته PageV01P241
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0242.png)

# ~~است و به حلقهٔ‌ گیسوی که پای گیر مانده1، تا هم بر آن منوال تدبیر کار
~~کرده شود، باشد که
# ~~شب یلدای اندوه را صبح صادق روی نماید و آن دریای خونخوار اندیشه را
~~ساحل موافق
# ~~پدید آید تا اگر ثبات و بقای آن حاصل ms241 زندگانی و غایت آمال و زمانی به
~~زوال و فنای جان و
# ~~ملک من باشد، رضای من بدان مقرون شناسد، و نقطهٔ‌ مثال پای از دایرهآ
~~تدبیر بیرون نکشد، و
# ~~در این عزیمت مانند خط محور ثابت و مستقیم بود، و روز دیگر چون وزیر
~~بهعیادت
# ~~کشور گیر آمد ازدیاد تغیر بر سیمای او ظاهر دید، بهزبان اخلاص و نیک
~~خواهی از این حال
# ~~تفتیش نمود، کشورگیر گفت که امشب لشکر اندوه و سپاه غم بیشتر از نجوم
~~سما و ذرات هوا
# ~~بر قلب دل من استیلا یافته و دامن صبر از دست عقل بهکلی رفته، اما چون
~~به گفتن این منفعتی
# ~~ظاهر و غرضی حاصل نمی بینم، عقل عاقبتاندیش بهاظهار آن رخصت نمیدهد، چه
~~مرد کامل
# ~~فطنت راز وقتی ظاهر کند که به براهین عقلی و دلایل قطعی ابواب منفعت
~~مفتوح و طریق
# ~~نصرت مسدود بیند. وزیر گفت همچنین است، اما عقلای روشن ضمیر رعایت
~~اجابت
# ~~مشورت با اهل محرمیت بهفتوای عقل بههمه وجوه جایز شمردهاند و غبار
~~مخالفت هیچ کس
# ~~بر چهرهآ او تا امروز ننشسته و آثار این در جذب منافع و دفع مضار در
~~جمیع احوال عین الیقین
# ~~دیده و کلام مجید ربانی بر مصداق این معنی گواهی صادق و حجتی قاطع است
~~که «وشاورهم
# ~~فی آلأمر» و سبب فکرت و موجب اندیشهآ تو در اظهار با من به تحقیق نمی
~~پیوندد، مگر تو را
# ~~بر محبت و هواداری من وثوقی چندان نیست، و یا معاذالله وقتی قولی یا
~~فعلی در وجود آمده
# ~~که مانع حسن اعتقاد و دافع فرط اعتماد گردد به مقتضی «النسیان مرکب فی
~~الانسان»، تواند بود
# ~~که حرکتی نامحمود از من مشاهده گشته و نیز اول کس من نهام (من نیم) که
~~او را بهنسیان
# ~~منسوب کردهاند: «فان اول الناس اول الناس»5 و تو را که دم یگانگی میزنی
~~و خود را از سمت
# ~~بیگانگی دور میداری شرف اعلام ارزانی میباید داشت ms242 تا من کرت دیگر از
~~جنس این احتراز
# ~~و اجتناب واجب بینم و نفس امارهٔ‌ خویش را از ارتکاب امثال آن منعی
~~بهسزا کنم، چه5
# ~~گفتهاند: «صدیقک من صدیقک و قل الحق و ان کان مرا»1. پادشاهزاده کشور
~~گیر جواب داد: از اینها PageV01P242
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0243.png)

# ~~که تو گفتی هیچ کدامی نیست و عقل ممیز چگونه رخصت دهد که در حق چون تو
~~دوست
# ~~جانی و همدمی صادق مثل این گمانها برند و تا در مشرب صافی وفا و وداد و
~~کمال اتحاد تو
# ~~کدورت اختلاف تصور افتد. وزیر گفت: در کتب حکمای سالفه مسطور است که
~~مثل دوست
# ~~مثل آب است، آب هرچند که روشن و صافی بود هیچ چیز در وی مختفی و مضمر
~~نماند و
# ~~اگر بهشائبهآ تیرگی موصوف گردد جنایای آن را بههیچ گونه فرو نتوان
~~خواند و بر ضمایر و
# ~~سرایر باطن او بههیچ حال وقوف نتوان یافت:
# الخل کالماء یبدی لی ضمائرة مع الصفاء ویخفیها مع الکدر
# ~~کشورگیر گفت: قصهآ حال من بس مشکل است و دراز و سبب بی طاقتی و
~~ناشکیبایی
# ~~درخور اظهار و مناسب افسانه:
# «خیالها قصة فی شرحها طول»
# ~~عمری باید دراز و صبری در پیش تا با تو حکایت دل خویش کنم، اگر بگویم
~~به قصور
# ~~عقل و فتور دانش متهم گردم و مرا در میان ابناء جنس وقاری و وزنی نماند
~~و اگر نگویم آتش
# ~~عشق درون سینهآ پردرد من زبانه میزند، خرمن جان مرا پاک بسوزد و به
~~چشمهآ روشن حیات
# ~~کدورت فنا راه یابد:
# بوالعجب واقعه باشد و مشکل کاری که نیوشیده توان داشت نگفتن آرند
# ~~و این هر دو نوع را احتمال نمیتوان کرد «کالمعلق بین السماء و الأرض»
~~ماندهام، دور تدبیر
# ~~انتظام روزگار خویش متحیر و متفکر گشته، مؤلف گوید:
# ز بخت خفتهآ خود در ستیزمنه دست آویز، نه پای گریزم
# اگر گویم که از عشقش شدم زار   همین گویند کین اندیشه بگذار
# زهی دیوانگی ms243 کاندر سر توست بدینسان بند آهن درخور توست
# و گر پنهان کنم راز دل خویشغم و اندوه گردد هر زمان بیش
# نماند با حیاتم آشناییرود جانم ز اندوه جدایی
# ز عشقم سوخته شد خرمن صبر برفت از دست عقلم دامن صبر
# نمیدانم چه میگویم کجایم  چنین باشد، چو دل نبود به جایم3 PageV01P243
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0244.png)

# ز غم صد چاک بین در دامن من بهروز من مبادا دشمن من
# ز غم مردم کهرا گویم غم خویش نمی بینم چو کس را محرم خویش
# از ان در ناله و مهجور ماندم که چون بلبل ز بستان دور ماندم
# مرا سودای شیرین در سر افتادسزد گر کوهکن گردم چو فرهاد
# ز هجر یار در حالی چنینم نه اندر آسمان نه در زمینم
# بگو زان آشکارا چون توان کرد چون نتواند کسی تدبیر آن کرد
# ~~وزیر گفت: این جمله که گفتی در ضمیر دل من متمکن گشته است و در درون
~~خاطر من
# ~~جایگیر آمد، اما بههیچ وجه تو را در اخفای آن راز و ستر این حال معذور
~~داشتی نهام و چون
# ~~دولت و اقبال دنبالهآ تو گذاشتی، نظم:
# بسا نازنینی که گشت از گداز   نهان در غم راز داری چو راز
# نهانی که خواهد شدن آشکار  همان به که گردانیش آشکار
# ~~و هر بار که سرو قد تو از بار غم و اندوه فراق بنفشه کردار دو تا شده
~~مینگرم، صد
# ~~پیرهن بر تن خویش از دلتنگی چو گل صد برگ پاره می کنم، و هر لحظه که
~~گهرهای آبدار
# ~~اشک از جزع دیده بر عارض سیمین تو غلطان میبینم، صد هزاران یاقوت
~~گداخته از چشم
# ~~جهان بین در دامن فرو ریزم، و از غایت حسرت مانند دریا لب خشک و دیدهتر
~~میمانم و برابر
# ~~ابر نیسان با صد هزار ناله و شیون زار زار می گریم، و خود در مذهب مروت
~~چگونه روا باشد
# ~~و در راه صدق اتحاد چگونه جایز شمرند ms244 که تن لطیف نازنین تو را که از
~~آسیب پیراهن دیبا
# ~~مجروح گشتی، بر مفرش پرخار ناکامی غلطیده گذارم، و گل رخسار روح پرور
~~تو را که از
# ~~غایت نازکی طاقت جنبش نسیم صبا نداشتی از سموم اندوه فراق پژمرده
~~مشاهده کنم، آخر
# ~~به یکبارگی وفا از جهان روی بنهفت و چشم حیا و مروت در زوایهآ عزت نخفت
~~و رسوم
# ~~محبت مدروس و احکام فتوت منسوخ بگشت:
# و فی الناس ان رثت جبالک واصل و فیهم لمن لم یستطع املا ذخر
# ~~و من از آن زمره نیستم که بههنگام رفاهیت حال و طیب عیش خویش را محب
~~جانی و
# ~~دوست یگانه تو نمایند و در زمان ضیق مجال و توجه حوادث فقاع بهنام غیری
~~گشایند.
# تا جان باشد مهر تو در جان باشد ور سر برود هوایت از سر نرود PageV01P244
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0245.png)

# و متقدمان گفتهاند: «اختیار الاخوان به تخفیف الأحزان»، اگر امروز محک
~~تجربه زر دعوی
# ~~دوستداری بر عیار روشن نخواهی کرد، خاطر انور تو را از آن حال کی به
~~تحقیق خواهد
# ~~پیوست و مرا از دوستان روز فرحت و شادمانی کی امتیاز خواهد شد:
# چو منی را نده از دست که کم تر یابی2 نه چو من یابی هر یار که دیگر یابی
# قدر من را نشناسی که چه سانم به وفا باش تا صحبت یاران دگر دریابی
# کشورگیر چون قلق و اضطراب وزیر برای حصول مراد خویش «متجاوزالحد و
~~الوصف»3
# ~~یافت و از بشرهٔ‌ جبین او بهسیمای صفای باطن ظاهر و زواهر دید، اظهار
~~آنچه ضمیر بر آن
# ~~منطوی بود ممهد قاعده مصادقت و اخفای آن داعی اسباب مجانبت تصور کرد و
~~گشاد عقدهآ
# ~~کار دل سرگشتهآ خویش در این دانست، گفت: شب دوش که از غایت روشنی بر
~~روز روشن
# ~~فضیلت و رجحان می جست، صبح صادق را کاذب میخواند، فراز بستر غلطیده
~~بودم، مجلس
# ~~را بهیاران جانی و اصحاب موافق و حریفان یک دل ms245 و غمگسار و ندیمان خوب
~~سیر و فضل
# ~~شعار و ظریفان که در کمال ظرافت یگانهآ جهان شده و انیسان که در حسن
~~معاشرت و
# ~~مجالست مبان ابناء زمان ممتاز گشته، اختلاط و امتزاج هر یک چون اختلاط
~~زلال با صهبا و
# ~~آموخته و آب حیات از روایح اخلاق ایشان جانبخشی اندوخته، آرایش داده و
~~جملگی اسباب
# ~~لهو و طرب برای ایشان جمع کرده، دور جام بادههای طربانگیز ارغوانی خمار
~~کاس محبت
# ~~دور چرخ آبگون را بشکسته و لذت سماع ارغنونی رنج پرده دری روزگار مخالف
~~و زمانهٔ‌
# ~~ناسازوار از گوشهٔ‌ دل گردانیده تا مگر بهمشاهدهآ آن احوال یک زمان از
~~اندوه غم خلاصی و
# ~~نجاتی یابم، باشد که لحظه فرحت گریز پای باز گردد و در دل من قرار
~~گیرد، وقتی مجلسی
# ~~خوش و آرامیده و غم و اندوه از ساحت دل اصحاب رمیده، مشوش جز زلف ساقی
~~دلکش و
# ~~ناتوان جز چشم بیمار ماه رویان نبود، و جز صراحی باده بر خویشتن کسی
~~نمیجوشید، و
# ~~به جز شراب خوشگوار هیچ کس تلخ نمینوشید، و جز بر تن گل سوری پیرهنی
~~چاک نه، و
# ~~جز جرعهآ میهیچ کس را بستر از خاک نه، غمازی5 جز از مشک خطا و دورویی
~~جز از گل PageV01P245
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0246.png)

# ~~رعنا مشاهده نمی شد، اتش سوزان جز در دل مجمر نه و نالان جز تار مزامر
~~نبود که ناگاه
# ~~بخت به مساعدت بایستاد و دولت در معاونت بگشاد، و سپهر جفا پیشه کمر
~~عذرخواهی جرایم
# ~~سابقه بربسته بهقدم رضا اقبال نمود، و زمانهٔ‌ کینهور ورق بیدادی بهاب
~~وفاق شسته دست
# ~~بردست من زد، و مرغ همایون فال طرب را که از نهیب چنگال عقاب محن تو بر
~~تو از آشیانهٔ‌
# ~~مالوف دل بجسته هوای حب وطن بر مراجعت باعث شد، و مشاطه سعادت عروس
~~مبارک
# ~~طلعت فرح را که دامن مهر و وفا برچیده بود بهزیور صلح و وفاق و حلیهآ
~~آشتی آراسته
# ~~جلوه ms246 داد، و اجرام فلکی زوائل خصایل را به محاسن شمایل بدل کردند،
~~هندوی سالخورده و
# ~~پیرینه کفر سپهر حلقه هدایت در گوش و زنار ضلالت را فراموش کرد، و حاکم
~~داور قاضی
# ~~عدل بر چهار بالش حکم به تقدیر و تأدیب فتنهآ خلیع العذار مثال داد، و
~~سپه شکن خونخوار
# ~~خنجر سرافکن انتقام و مخاصمت را در حبس نیام انداخت، و سکندر جهان گشای
~~خضر بقا در
# ~~ثغور ممالک یأجوج و مأجوج بلاد دژی حصین و سدی روئین پیدا آورد، و
~~رامشگر
# ~~داؤدی الحان داستان در ارغنون شادمانی بهزخمهآ غم فرسای دستان زن و
~~داستان سرای گشت،
# ~~و سندارای دیوان انشا و اختراع منشور بشارت نیل مرام به اسم دل حزین
~~موقع فرمود، و پیک
# ~~تیز دو رایگان و نامه های مساعدت و صحیفههای موافقت عملداران ممالک
~~بالا بر جان محنت
# ~~گزین رسانید، مبشر نسیم سحری بهتبلیغ خبر روح پرور وصول مهد خیال از
~~در، درامد و
# ~~بهبوی دلگشای طرهٔ‌ شبرنگ مشکبار یار، مشام دل امیدوار وصال را کلبهٔ‌
~~عطار ساخت. نظم
# ~~پارسی للمؤلفه:
# شبی خرم تر از روز جوانی سعادت داده داد کامرانی
# میی بر کف چو وصل یار دمساز بتی در بر همه لطف و همه ناز
# میی کز عکس او آورده گلرنگ شکسته تابه را چون شیشه بر سنگ
# لبالب ساقیان را جام بر دست حریفان هم ز حسن ساقیان مست
# مغنی همچنان گشته طربساز که جان رفته آورده بهتن باز
# نه جز نرگس کسی مخمور بینی نه جز باد صبا رنجور بینی
# زبان از وصف حسنش مانده بیکار قلم هم اندر این با وی شده یار PageV01P246
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0247.png)

# سلطان قاهر خواب دست ثعلب بگشاد و چشمهای بیدار را که چون در مسرت در آن
# ~~وقت باز بود مانند حقه در عین بربست.
# طاقت1 بهسنة الکری و تمایلت   أعطافه و مضی بطیب رقاده
# حریفان مجلس و ما در زیر چادر سیاه شب که «وجعلنا الیل لباسا (؟» در ms247
~~مقامهای خویش
# ~~بهخواب خوش شدیم، دیدیم که فلک در ان نیم شب دری از نور مفتوح گردانید
~~و برخلاف
# ~~عادت آفتاب عالم آرای را پیش مردم دیده به جلوه گری نقاب از رخسار
~~برانداخت، و همان
# ~~دلبر پری پیکر که نفس صورت او پیش پادشاه مینمودی، دامن حسن و نازکشان
~~چون کبک
# ~~خرامان و مسرور آن طالع گشت، از غایت شوق و نهایت آرزومندی برجستم و
~~دویدم و
# ~~مواطن اقدام او بهلب نیاز بوسیدم، زمانی سر خود بر پای او، و لحظهای
~~پای او بر سر خود
# ~~نهادم، و قطرات از گل رخسار نازک او خوش خوش برچیدم، و غبار راه از
~~دامن او به سر
# ~~آستین آهسته آهسته بستردم، گفتم در گرداب فکرت و بحر حیرت افتادهام و
~~اثر هیچ گرانی
# ~~پیدا نمیبینم، چه در پای تو ریزم و کدام چیز پیشکشت آرم و اگر نیم جانی
~~است آن هم
# ~~سوخته و اگر دل است آن هم شکسته، و این طرفه تر که، بیت:
# آن هر دو اسیر بند گیسوی توآند
# قالب خاکی قدر و منزلت آن ندارد که فدای خاک پایت سازند و سر تهی شایستهآ
~~آن
# ~~نیست که بر نعل شبدیزت نثار کنند، عذر قدمت هم کرمت داند خواست و لیکن،
~~نظم:
# گر ز آمدنت هیچ خبر داشتمی بر رهگذرت گل و سمن کاشتمی
# نگذاشتمی که یای بر خاک نهی خاک قدمت بهدیده برداشتمی
# لو علمنا بحیکم لنشرنا مهج القلب أو سواد العیون
# أو فرشنا علی الطریق حدودا5 لیکون الممر فوق الجفون PageV01P247
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0248.png)

# ماجرای حال از من پرسید، چون سکونی و آرامی حاصل آمد قصهآ خویش باز گفتم
~~و در
# ~~دل خود کامه1 به تقریر پیوستم و از ملاقات او حظ روح حاصل میکردم و تن
~~پژمرده را بدان
# ~~سخنان چون دم عیسی تازه می گردانیدم، گاه از سلسلهآ مشکین زلفش بندی بر
~~دل مینهادم و
# ~~گاه از جعد پرتاب عنبر بارش کمندی در جان سر ms248 گشته درمی کشیدم، چون خضر
~~در آن ظلمت
# ~~شب به سرچشمهآ آب حیات رسید و بهسان آدم پیش از وداع همنفس عمر چشم
~~بهنظارهآ نعیم و
# ~~ریاض فردوس برین گشاد، چه گویم چه بود، هرچه گویم بیش از آن بود:
# وصف جمال چون تویی نیست حد بیان من
# من چه صفت کنم تو را ای تو چنان که هم تویی
# آفتابی دیدم با دو ماه نو قران کرده، شبی بر صفحهآ روز سایه انداخته،
~~زرهی اما حلقههاش
# ~~همه از مشک ناب، دامی اما صیدش همه دلهای کباب، سهی سروی بدو نار بارور
~~و سلک در
# ~~آبدار در درج یاقوت احمر، هم از کمان ابرو بگشاد خدنگ غمزهآ خونخوار
~~هزار جان
# ~~به طرفة العینی میربود و هم از گفتار شیرین لب شکربار هزار جان مردم در
~~قالب مرده
# ~~درم آورد، دستها سوی آسمان برداشته و با هزار زاری و نیاز درازی شب را
~~می جستم و
# ~~با خویش می گفتم: «یا لیت»2 دست تقدیر الهی بند بر پای سپهر گردان نهد
~~تا بهوقت طلوع
# ~~صبح روز نشود، هم بر جای خویش محورآسا ساکن و ثابت باشد، و مانند
~~نابینا بی قائد و عصا
# ~~در طریق سیر قدم زدن نتواند و خسرو سیارگان راه خاور گم کند، یا چون
~~جرم ماه در ایام
# ~~محاق از زیور نور عاری و عاطل گردد تا سپاه روم بر خیل جیش دست استیلا
~~نیابد، و آن دو
# ~~طفل هندی در مهد چشم تا قیام قیامت بر بستر خواب آرامیده باشند:
# یود أن سواد اللیل دام له وزید فیه سواد القلب والبصر
# عاشق شب وصل یار بگزیدهآ خویش  وز بهر نظام کار شوریدهآ خویش
# خواهد که درازتر شود بر دوزد در دامن شب سیاهی دیدهآ خویش
# که هم در اثنای آن روزگار ناسازوار در حال ما به چشم عبرت نگریست و چرخ
~~کژرو تیر
# ~~سوری کوه گذار از شست بیدادی بر سر سینهآ ما گشاد، و از ms249 وفاق و رضا
~~تکلفی به سوی PageV01P248
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0249.png)

# ~~خلاف و جفای طبیعی میل کرد، و اساس عهد و پیمان را بهسیلاب خلل داد، و
~~خط مفارقت و
# ~~مباینت بر دامن توبه بست، و گلبن آشتی را از بیخ برکند، و خرد هم سپهر
~~بی مهر و خوی
# ~~روزگار غدار همین است که هیچ گلی بی خار و هر گنجی بیمار و خمری بی
~~خمار و وصال
# ~~بی فراق باز نتواند دید:
# صحیت دنیا که تمنا کند با که وفا کرد که با ما کند
# ما لی أری الأیام تعشق بعدنا  وکأنها للوصل أعدی ظالم
# لا یستطیع تری الوصال فلیتهاقد صالحته علی سبیل مسالم
# از روزگار دون و سپهر خسیس طبع نقد سرور و گوهر شادی طمع مدار
# هرگز که یافت چشمهآ حیوان به کام یار
# ~~و اگر ناگهان به مساعدت سعادت و اتفاق حسن دو دوست چون دو پیکر یک جا
~~جمع
# ~~آیند البته بهسان بنات نعش متفرق کند و اگر کاس شراب صافی وصال بر دست
~~سوختهآ آتش
# ~~عشق ببیند آن را بهخاک تیرهآ فرقت مکدر گرداند:
# فکدر صرف الدهر صرف وصالنا  فأی نعیم لایکدره الدهر
# هر بار که جام وصل در دست نهم گردون ز حسد خسی در آن اندازد
# ~~و موکل بیداری بر مردم دیده برگماشت تا نقد سپهر را از دامن او بربود،
~~چون از خواب
# ~~بیدار شدم بستر عشرت از وجود نازک آن نازنین خالی یافتم:
# و لقد رأیتک فی المنام کأننی      اسقیتنی من ریق فیک الواردی
# و ظلامت عمری کله مستر قدا لأراک فی نومی و لست براقد
# ~~و بهیک لحظه پری آسا از چشم مردم و مردم چشم غایب گشته و عارض گلگون
~~چون
# ~~باغ ارم از دیدهآ جهان بین بنهفت: PageV01P249
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0250.png)

# طال لیلی وبان منی المنام  وکذا لیل من مساه1 غرام
# کیف یرثی علی دموع جفون2 لم یدفن الکری جغون نیام
# از3 آن شب که خیال رخسار قمر انوارش در دل ms250 گذشته است هر روز مهمی بر دل
~~حزین
# ~~من می گذرد، از آن زمان که آن ماه شب چهارده رخ در نقاب کشیده، روز
~~روشن بر من چون
# ~~شب پلدا تاریک می نماید، و شب و روز یک زمان از یاد آن لیلی حسن و
~~ملاحت نمی آساید، و
# ~~هر روز درد جان بلاکش چون سوز شمع در شب میافزاید، هم در شب در ارزوی
~~زلف شبرنگ
# ~~او ستاره می شمارم، و هم در روز در فراق روی مهر آسایش اشک چون پروین
~~فرو میبارم:
# شب ستاره شمرم بر رخ من زان باشد   زخم ناخن چو حروفی که بود در تقویم
# و همه شب از تاب آتش جگرسوز فراق شمع کردار بر خویش می سوزم و می گدازم،
~~و
# ~~همه روز مانند صراحی بادهآ خون دل از راه دیده بیرون میاندازم، روز مرگ
~~را بهسان شب قدر
# ~~بههزار ارزو میجویم، بیت:
# آن روز که مرگ در رباید جانم  صد منت او بود بر این دیدهآ من
# و در طلب شب وصال آن سرمایهٔ‌ لطف و جمال در کوه و بیابان می پویم، روز
~~عمر عزیز
# ~~مانند شب فراق تابستان روی به کوتاهی آورده، شب فراق چون شبهای زمستان
~~روزافزون
# ~~شده، صبر در عالم دل از روز عید عزیزتر، عقل حیلهانگیز از مهتاب شبهای
~~دی خوارتر
# ~~مانده، شب آبستن برای جان من جز محنت و بلای جاوید نمیزاید، روز جهان
~~نمای جز
# ~~چهرهآ نامحبوب مشقت5 بی کران نمینماید، گاه در ماتم هجران او چون مردم
~~در روز عاشورا
# ~~خاک سیاه بر سر میکنم و جامهآ سوگ در برمیکشم، و گاه در تمنای وصول خبر
~~محیای
# ~~حیات افزای او مانند منتظران اجابت دعا در شب برات دو چشم بر هم میزنم
~~و اگر دود سیاه
# ~~آه سینهآ سوزان من در روز سوی هوا تصاعد کند روز روشن را از شب تاریکتر
~~گرداند، و اگر
# ~~آتش جهانسوز دل سوختهٔ‌ من در شب تار ms251 زبانه زند شب را از روز روشنتر
~~کند، دشمن
# ~~بداندیش بیمهر نیز بر روز بد من میبخشاید و نالههای شبگیر من چشمههای
~~خون از دل PageV01P250
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0251.png)

# ~~سنگ خارا می گشاید، از غایت بیهوشی شب را از روز1 تفرقه و امتیاز نمی
~~کنم و از نهایت
# ~~شیفتگی روز و شب بیخواب و خور میباشم:
# یوم الفراق من القیامة أهول   والموت من فقد الأحبة أسهل
# ~~چشم زخم حسود مردود که پیاش بهسان چراغ در شب سوخته باد در روزگار
~~موافق ما
# ~~اثر کرد و تیر غدر زمانهآ جانی که سلک شب و روزش روی انتظام مبیناد، بر
~~دل ما کارگر آمد،
# ~~از زخمهای پیاپی سپهر مخالف که پرده دری عشاق پیشهٔ‌ اوست مانند مزامیر
~~در روز
# ~~عیدالضحی شکسته و بینوا ماندهام و از تأثیر ادوار فلک جفاکار که عاشق
~~کشی اندیشهآ اوست
# ~~مانند ماه در شب تیره زرد و نزار گشته و انگشت نمای عالمی شده، بیت:
# شب رفت و حدیث ما بهپایان نرسید شب را چهه2 گنه حدیث ما بود دراز
# ~~صورت حال من این و نحوست طالع من همچنین، بیابان حرمان مرا پایان نه و
~~دریای
# ~~نومیدی مرا کران نه:
# ~~بادا شکسته گردن گردون دون از آنک3 زو راحتی به هیچ مسلمان نمیرسد
# ~~حرمان اهل فضل نگر تا بدان حد است کز لب گذشته لقمه بهدندان نمیرسد
# ~~مرگ ار بهمن نمیرسد این نیست دولتی کان نیز هم ز غایت حرمان نمیرسد
# ~~کمال اششاق و آرزومندی نه بدان حد است که نهایت اوصاف مبادی آن در
~~تواند یافت و
# ~~بلای عظیم هجران و عذاب الیم حرمان نه بدان اندازه که تن ضعیف و دل
~~مسکین را تحمل
# ~~ذرهای از آن میسر گردد:
# ~~یک لحظه بیتو ما را صد سال مینماید  زین جا قیاس میکن با خود حساب سالی
# ~~چه وحشت فرقت دوستان شربت شیرین مذاق حیات را ناخوشگوار کردند و محنت
~~شوق
# ~~همدمان در صفای عیش بی کدورت بی پایان ms252 تعبیه کند:
# لو لا مفارقة الأحباب ما وجدت لها المنا یا إلی أرواحنا سبلا2
~~PageV01P251
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0252.png)

# اکنون زمام تدبیر کار خود بر دست تو دادم چنانچه حسن کفایت و کمال درایت
~~و صدق
# ~~اعتقاد و اتحاد و فرط وداد اقتضا کند در فراهمی حال و فراغ بال من کوشش
~~و جهد فرزانه
# ~~اظهار نمای، و مرا از این گرداب غم و طوفان بلا به باعثهآ یگانگی و
~~آشنایی که سالهای باز
# ~~میان ما بنای آن استحکام پذیرفته است بهساحل نجات برسان، چه دوستان
~~یگانه و محبان
# ~~مشفق را در زمان مشقت و ایام عسرت توان آزمود و صدق دعوی محبت ایشان
~~بهمعاونت و
# ~~مظاهرت در دور ناکامی مشاهده و معاینه توان کرد. «و عند الامتحان یکرم
~~الرجل أو یهان»1:
# فلا یحکم یفضل امریء ولا نقصه قبل ان یخیرا
# علی المری2 یخفی کهام السیوف و صارمها قبل أن یسهرا
# و هل یعرف الدر مقدارة من أصدافه قبل أن یظهرا
# اگر شمهای از سرگذشت خویش به تفضیل بیان کنم در مدت عمر لقمان نیز
~~بهپایان نرسد5
# ~~و چهرهآ مقصود در حجاب توقف بماند و وقت تلافی و تدارک فائت گردد. بر
~~این موجب مرا
# ~~مکالمت و مسامرت با کسی از این سبب دست میدهد. وزیر به استماع این
~~حکایت پرشکایت
# ~~متحیر و مضطر گشت و گفت: دامن امید از دست مگذار و به هیچ حال نومید
~~مباش که فیض
# ~~فضل دقایق کرام الهی منقطع نیست، ممکنات به قابلیت وجود متصف و ابواب
~~رحمت باری
# ~~تعالی همواره مفتوح، کما قال عز من قال «لا تایفسوا2 من روح الله»2 و
~~تا رمقی در تن من باقی
# ~~است در اتمام این کار لقاعد جایز نشمرم، اگر مقصود تو در آتش سوزان
~~باشد مانند سمندر
# ~~خویش را در آن اندازم، و اگر در قعر دریا باشد ماهی آسا در طلب آن
~~غواصی کنم، تا حکم
# ~~سابق ایزد بی همتا از پردهٔ‌ غیب به چه طریق روی ms253 نماید و نهایت کار و
~~غایت سعی بهحد
# ~~انجامد:
# و اغدوا لو ان الصباح صوارم واسری ولو أن الظلام بحافل PageV01P252
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0253.png)

# و چون وزیر روز دیگر بهخانهآ کشورگیر آمد در مؤقف بندگی قلم آسا میان
~~اخلاص بسته،
# ~~بایستاد. کشور گیر او را بهنزدیک خود آمدن فرمان داد و با وی بر این
~~منوال سخن آغاز نهاد که
# ~~پیش از این از حال کمال حسن و زیبایی و وفور لطافت و رعنایی ملک آرای
~~متواتر به گوش
# ~~من فرو میخواندند، و گل دل من از تبسم وصف خوبی او چون دل گل میشکفت و
~~جان در
# ~~نهانخانهآ سینه راز عشق او با دل آهسته آهسته میگفت، و هنوز صبر در راه
~~دستگیری قدمی
# ~~میتوانست زد و طاقت قوت خویش در طاق «انک لن تستطیع معی صبا 4»1
~~نمینهاد، گاه توکل
# ~~سرکش شوق را به غذرالعین صادقهٔ‌ والوهم کذاب در دل دفع میکرد، و گاه
~~با مقتضای
# ~~سخت گیری عشق بهانهآ ملمع «الخبیر یحتمل الصدق والکذب»2 پیش می آوردم و
~~به هرحال
# ~~خویش را چون گوی عنبر دست خویش سرگردان نمی کردم و بهسان پیکر مجمر دود
~~دل
# ~~سوخته بیرون نمیدادم تا آن زمان که نقش شکل زیبای او را در چشم جهانبین
~~من گذرانیدی
# ~~و مثال رخسار دلگشای او را بر ورق ضمیر من نقش کردی، و هنوز بدین نیز
~~دل از دست
# ~~نمیرفت که شهادت رؤیا نیز بدین مقرون گشت، بدین موجب اتش در خرمن عشق
~~من افتاد
# ~~و دل بضاعت صبر را بر باد داد، علت بیداری عشق که در مقام علاج آن
~~ابوعلی سینا از غایت
# ~~حیرت و فکرت چون عین عشق دهان باز ماند، بر تن مستولی شد و دود بی
~~یایان شوق که در
# ~~دفع سوء مزاج آن رای پیر بقراط5 چون خردسالان راه تدبیر صائب کم کند،
~~خوی طبیعی را از
# ~~جادهٔ‌ استقامت بگردانید، جز یاد او را مرا همدمی و جز غم او ms254 را مرا
~~محرمی نیست، در هرچه
# ~~نگاه میکنم جز نقش روی راحتبخش او نمیبینم و برای استماع هر آوازی که
~~گوش می کنم
# ~~جز ذکر عشق و نام او گمان نمیبرم: PageV01P253
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0254.png)

# ان کان قد نأت الدیار و بیننا  شط المزار و قد نأی عن ناظری
# فخیاله فی مضجعی وحدیثه  فی مسمعی و محله فی خاطری
# چو شانه باد زبانم شکافته صد جایز یاد روی تو گر کم کنم سر مویی
# چو چشم از رخ تو دور ماند بادا کور که تا نظر نکند بی تو در دگر رویی
# ز شوق می برود جان آن اسیر بهلب صبا کجا که رساند ز بوستان بویی
# ~~تا من میوهآ وصال از گلشن جمال او نچینم و آن عارض چون گلبرگ طری را به
~~چشم سر
# ~~نبینم، روزگار بی سر و سامان خود را فراهمی و سرانجامی نیابم، توقف جز
~~سبب تلف و هلاک
# ~~و تأخیر جز کاهندهآ جان غمناک نیست، گاه عشق گریبان جان گرفته می گوید:
~~هنگام آن آمده
# ~~است که نشیمن سکون و سلوت را بهآتش سینه بسوزی و گاه شوق دل را موی
~~کشان
# ~~نصیحت می کند: وقت آن رسیده که بهآب دو دیده دفتر دانایی را پاک بشویی،
~~آن دو توبه
# ~~شکن سیاهنامه دل تنگ را چون طرهٔ‌ یار در هم شکستند و آن دو جادوگر دود
~~افکن دیدهآ
# ~~روشن ضمیر را از مطالعهٔ‌ نامهآ نصایح سعادت نمای نیکو دامان بربستند.
~~للمؤلف:
# یقولون لی ثب و اسل عمن یحبه فقلت هم هذا أشد من الذنب
# سلوت ولکن عن سلوی عن الهوی وتب ولکن عن المتابی2 عن الحب
# این وفا نیست که بی دوست چنین خرسندم
### | خیز تا در طلبش بار سفر بربندم
# ~~کشور گیر بر بارهآ مسافرت تنگ بربست و جام عشرت را بر سنگ بشکست و
~~بهموافقت
# ~~وزیر عزم سراندیپ درست گردانید، مؤلف گوید:
# بهامید وصال آن روی ماه دو منزل را یکی می کرد در ms255 راه
# ~~و با دلی چون لاله سوخته و با جگری مانند پیالهآ خون گشته پدر مهربان
~~را وداع کرده و
# ~~داغ جدایی را بر دل او نهاد. و پدر مشفق بر فراق فرزند دلبند خویش چون
~~خون از دیده
# ~~بگشاد و از سوز هجران آههای گرم و دمهای سرد برآورد، و چون سایه چند
~~میل در پی آن PageV01P254
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0255.png)

# ~~مردم دیده دویده و بهسان زر نثار در میان خاک غلتیده، از تاب آتش فراق
~~خون در تنش بر
# ~~صفت رویین خشک گشت و بهالتهاب زمانهآ شوق از خون دل دیدهاش از اب دانهآ
~~انار پر شد:
# لو لا الدموع و فیضهن لأ حرقت أرض الوداع حرارة الأکباد
# و کشورگیر بر سمند عزیمت سوار شد و به موافقت وزیر روی بهسوی سراندیپ
~~نهاد، در
# ~~وقتی که یوسف زرین پیکر آفتاب در منزل دلو رسیده بود و ابر بهمن بهسان
~~دیدهآ یعقوب گهربار
# ~~گشته و آب چشمها مانند دیدههای بتان صور از حرکت بازمانده، و فراش هوا
~~در صحرا و
# ~~بیابان بساط حریر سپید گسترده، و هر برکه و غدیر یرآب نهالین سکندر
~~آهنین شده، شعر:
# لیس1 الشتاء من الجلید جلودا وکسا الزمان من البرود برودا
# و مشاطهآ طبیعت در اطراف و اکناف عالم کافور بیزی کرده و بردابرد سپاه
~~تیرماه تنهایی
# ~~حیوانات را چون برگ بید در لرزه افکنده، از غایت برودت هوا جرم سیماب
~~چون سیم
# ~~گداخته در آب منعقد می گشت، و آب در عروق اشجار مانند کافور میبست، و
~~مرغان آب
# ~~بههزار آرزو می خواستند تا آشیان ایشان از کورهآ آتش برق شرر بردارد و
~~ماهیان بحر از دل و
# ~~جان تمنا می بردند که مسکن و موطن خویش سمندر آسا در آتشکدههای اثیر
~~اثر سازند، آفتاب
# ~~از بیم شدت سرما قاقم و سنجاب سحاب بر خود می کشید، ابر از غایت سردی
~~هوا کانون برق
# ~~را یک زمان از پیش دور نمی کرد. مؤلف گوید:
# ز ms256 برق پیش خود آتش چرا همی دارد  نیافت ابر گر از سردی هوا سرما
# هنوز نامده بیرون ز چشم قطرهآ اشکز یاد بسته همی شد چو لؤلؤ لالا
# شگفت نیست که چون لعل آتشین بندد  اگر زبانهآ آتش رود بهسوی هوا
# سپاه بهمن ماه سواران دریا جوش حباب را بهتیغ آبدار برق مانند لشکر فرعون
~~غریق بحر
# ~~فنا گردانیده و از مهابت بردابرد افواج وی آبهای روان چون خاک بر جای
~~مانده. از تأثیر باد
# ~~اسفندیارمذ دندانهای شکوفه فرو افتاده، و چشمهای چمن بر آب خویش
~~نمانده، و ترهای ابر
# ~~خون عاشقان جویها بر زمین روان کرده و زلف پر تاب سنبل و شمشاد مانند
~~جوی اصلح در
# ~~سرما فرو ریخته، اکسیریان کامل صناعت حریفی از پولاد سبز سبزه نقره
~~بنای میساختند و
# ~~بهزهق معقود ژاله اوراق درختان را چون دینارهای زرین می کردند. آتش
~~مانند برگ بید هنگام PageV01P255
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0256.png)

# ~~هبوب صرصر بر خویش میلرزید و سمور و سنجاب را چون خار پشت موی بر تن
# ~~می خاست. تنهای درختان که حلل استبرق و حریر پوشیده بودند بر مثال
~~قامتهای آدمیان در
# ~~رستاخیز برهنه مانده و راههای مسلوک از تراکم برق بر صفت پل صراط
~~عسرالسلوک شده،
# ~~آب اسفندیار آسا رویین تن گشته بود. تأثیر باران کمان رستم را از خویش
~~دفع کرده آمد، زمین
# ~~بر طریق متظلمان جامهٔ‌ کاغذ پوشیده تا از دست لگدکوب کرهآ زمهریر قصهآ
~~نیاز رفع کند. زبان
# ~~بلبل خوش الحان که در هر شعبه از نای گلو هزار نوای جان بر در بسراییدی
~~خون زبان شمع
# ~~در لکن الکن مانده استیلای زاغ سیاه روی بر سواد باغ هزار دستان سرای
~~را مانند مطرب پر از
# ~~نواخت سرود بیکار داشته، کشورگیر چنین وقت دشوار و زمان صعب ابر کردار
~~کوه و بیابان
# ~~در مینوشت و در سرعت سیر وهم تیزرو را بهصد فرسنگ عقب می گذاشت. بر
~~امید لقای گل
# ~~رخسار محبوب، هوای خزان را ms257 هزار بار خوشتر از موسم فرخنده بهار میدانست
~~و سالک
# ~~پرمهالک را که از کثرت برف و ژاله چون نهنگ سخت و ناهموار شده نرمتر از
~~مفرش دیبا و
# ~~پرنیان تصور می کرد، بیت:
# مغیلان چیست تا حاجی عنان از کعبه بر پیچد
### | خسک در راه مشتاقان بساط پرنیان باشد
# و کم قد سار فی الأرض وکم ذالله الوعر وبهماء کمثل البحر یرقاع اله السفر
# ..........................کأن الشد والحل له من دهره نصر
# آتش سوز سینه چنان زبانه میزد که مزاج تیرماه را خاصیت هوای تابستان
~~میداد،
# ~~از تصاعد آبهای آتشین وش کرهآ زمهریر گرمتر از کرهآ اثیر میشد در همگی
~~اوقات روز به گرم
# ~~روی با زردهآ خورشید همعنانی کردی و در جملگی ساعات در قطع منازل بر
~~پیکر ماه سبقت
# ~~جستی. موکل عشق گریبان جانش چنان درمی کشید که بههنگام سیر راه را از
~~چاه فرق نمی کرد
# ~~و میان کوه و بیابان امتیاز و تفرقه میسر نمی گشت، بیت:
# هوای کعبه چنان میدواندم به نشاط که خارهای مغیلان حریر میآید
# تا آن زمان که بعد تحمل رنجهای بسیار و دیدن مشقتهای بیشمار نزدیک
~~سراندیپ
# ~~رسیده بهقرب کعبهٔ‌ مقصود و قبلهآ مطلوب که در تمنای دیدار دولت بخش آن
~~چندین هزار PageV01P256
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0257.png)

# ~~اخطار متحمل شده، و هر روز در طلب دریاهای فنا را سیاحی کرده و در
~~بیابانهای پربلا
# ~~سیاحی نموده بهاقامت مراسم سجدهآ شکر سر بر خاک نهاد و زبان بهثنا و
~~سپاس ایزدی بگشاد
# ~~و گفت:
# «المنة لله »1 که یس از شدت بسیار   در کعبهآ مقصود سلامت برسیدم
# بعده، وزیر را فرمود تا در زی اهل تجارت درون سراندیپ رود و چیزی از عقود
~~ثمین
# ~~جواهر برابر بروز دادن آن جواهر قیمتی را سبب بهدست آوردن آن گوهر بی
~~بها تصور کند، و
# ~~از احوال و اخبار تفتیش و تفحص به سزا واجب نبیند، و چون او را پیش ملک
~~آرای برند چنان
# ~~باز نماید ms258 که بازرگانی از شهر دور رسیده است، و نفایس بری و بحری که
~~چشم سیاحان عالم
# ~~گرد مثل آن ندیده، و هیچ جای نشان نداده، و هیچ گوشی شبیه و نظیر آن را
~~در قرنها نشنیده،
# ~~برابر آورده و برای حصول شرف پای بوس وسیلت و ذریعت ساخته، و من کس
~~اویم برای
# ~~طلب اجازت آمدهام و او را منتظر گذاشته، دو دید او راه راست که کی این
~~خبر روح پرور بدو
# ~~برسانم و کی گوهر این مطلوب در دامن او نهم:
# منتظران را بهلب آمد نفس ای ز تو فریاد، تو فریاد رس
# روز دیگر وزیر با یک عقد و نفایس دیگر درون سراندیپ رفت و آن عقدی بود
# ~~از مروارید و لعل ترتیب کرده و درون آن یک یاقوت ترکیب داده تو گفتی
~~عقد ثریا از درج
# ~~آسمان بر زمین آوردهاند، با خود جوهریان تقدیر از دیگر کهربای شب افروز
~~کواکب عقدی را
# ~~منظم گردانیده اقتران لعل و مروارید آن با یکدیگر از قران مریخ با زهره
~~حکایت میکرد، و
# ~~لمعان یاقوت شمسه در اثنای آن از طلوع آفتاب جهانتاب نشان میداد.
~~نظارگیان چون نیم
# ~~شب در جواهر نجوم پیکر او دیدند از زمین تا آسمان فرق نمی کردند و هر
~~گاه که بر یاقوت
# ~~شمسهآ آن نظری انداختند، به تعدد خورشید منیر اعتراف می نمودند، پرتو
~~ان شبهای سیاه را
# ~~چون روز روشن می گردانید و چشمهای تاریک نابینا را مانند چشمهآ مهر
~~منیر جهان...
# ~~می گردانید، با آن عقد بر در قصر ملک آرای بایستاد و صورت حال خویش به
~~عبارتی که اثر
# ~~قبول بر صفحات آن زودتری ظاهر گرداند و گوهر مقصود در حقهآ سر به مهر
~~توقف و تأخیر
# ~~نماند باز نمود، و ملک آرای مثال داد تا وزیر را بهآن عقد و نفایس دیگر
~~در مقام خدمت
# ~~بایستادند و مراسم زمین بوس چنانکه آیین و معتاد مجالس سلاطین است
~~بهتقدیم رسانید.

PageV01P257

# ![image ms259 filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0258.png)

# ~~ملک آرای او را نزدیک خویش طلبید و آن عقد و نفایس را به عین رضا و
~~قبول منظور گردانید
# ~~و با وزیر گفت «من ای السعوب یخارک و فی ای السعاب و حارک):
# بس کرد عنان گران چو مرکز فرمود سبک خطاب موجز
# گفتا چه کسی و چیست نامت اصلت ز کجا، کجا مقامت
# وزیر جواب این بهلفظ گوهربار و تقریر شکر آثار مشتمل بهانواع محاسن ادب و
~~متضمن
# ~~اصناف لطایف و غرایب بهادا رسانید. ملک آرا را از غرایب و لطایف جواهر
~~خدمتی و حسن
# ~~نظام لآلی الفاظ او شگفتی فراوان حاصل آمد و جواهر خدمتی را در سینهآ
~~خزینه و درر کلمات
# ~~او را در خزبنهٔ‌ سینه جای داد و صحیفهٔ‌ اعمال او را به کرم عمیم و
~~رعایت جسیم زیب و زینتی
# ~~هرچه فراوانتر ارزانی داشت، و رقم نوارش و اصطناع بر لوح احوال او
~~بنگاشت، و مثال داد تا
# ~~آن بازرگانان را که از جهت او این خدمتی نفیس بر سبیل نمودار آورده است
~~بهدر سرای او
# ~~حاضر کنند تا نفایسی که دارد در نظر همایونش بگذارد و جانب اعزاز و
~~اکرام و اجابت مرام
# ~~او بر وفق ارادت مرعی ماند. وزیر بازگشت و بر کشور گیر آمد.
# کشورگیر به اسماع این حدیث مستبشر و شادمان شد، تو گفتی فقیری بینوا را
~~پای
# ~~در گنجی فرو رفته است، و مریضی ضعیف دل را مفرح یاقوت بهدست آمده و یا
~~سوختهآ آتش
# ~~تشنگی بر سر چشمهآ آب حیات رسیده و بلبلی سر کوفتهآ باد خزان بشارت
~~مقدم بهار از مبشر
# ~~نسیم باد صبا شنیده و کشورگیر وزیر را بفرمود تا جملگی غرایب و نفایس
~~را ترتیب کند تا
# ~~روز دیگر به واسطهآ آن ملاقات جان پروران گهر کان حسن و زیبایی دریابد
~~و دل را که از تاب
# ~~آتش فراق کباب شده است به آب زلال دیدار او تسکینی بخشد. روز دیگر
~~کشورگیر حلهای
# ~~گرانمایه ms260 مرصع و مکلل بهجواهر قیمتی از هرگونه بردست گرفت، مرواریدهای
~~آبدار که تا
# ~~دایهآ سحاب نهانی اول یتیم را در مهد صدف میپرورد و از حضیض خردی بهاوج
~~بزرگی
# ~~میرساند، هرکس شبیه آن ندیده است و نظیر آن از غواصان دریا بصارت
~~نشنیده، جوهری
# ~~فلک هر حبه را از آن حبة القلب بها در میان آورده و از غیرت مردانهآ
~~نور گستران در خرمن ماه
# ~~شب چهارده آتش زده، و رضوان برای زینت نو عروسان تخت هشت بهشت بهجان
~~بها
# ~~طلبیده، ابر نیسان برای دفع آسیب چشم بد خویشتن را بر آتش برف صد هزار
~~بار سپند کرده،
# ~~چون بر روی بساط برای نظر نظارگیان نثارش اتفاق افتادی، تو گفتی جرم
~~زمین کثیف قابل PageV01P258
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0259.png)

# ~~عکس سپهر لطیف گشتاسپ و یا خود دست تقدیر جواهر زواهر کواکب را از بحر
~~اخضر
# ~~آسمان بر بساط زمین بسیط نثار کرده، یتیمی که گوهر عفت در دامن ذلیلان
~~نهد، لالهآ گوش
# ~~سفته که صد هزار آزاد آن را بندهآ درم خریدهآ خویش کردهاند، آن کره
~~نقره خنگ دریای که
# ~~برای بستن او جز از تاج خسروان جهان گشای آخر نپردازند، و برای جولان
~~این جز از کف
# ~~دست پادشاهان بحر نوال میدان نسازند، و نازنینان چین و خطا حلقه بهگوش
~~جان حسن و
# ~~جمال او شده دلربایان ملک سند از غایت عزت بر سینهٔ‌ خویش جای داده،
~~یوسفیست که تا
# ~~آن کنار ابر که از یشت او چکیده است جدا گشته، و در ظلمت چاه ژرف بحر
~~افتاده ابر با صد
# ~~هزار نالهآ زار یعقوب آسا شکلهای گوهر از دیده فرو ریخته چشمهاش از
~~گریه بسیار سفید
# ~~شده، و از آن زمان باز که از شکم مادر بیرون رفته است در صدف خود را بر
~~خاک حسرت و
# ~~ضجرت زده در مفارقت او سینه چاک کرده و یک روز آب خوش نخورده، گاه بی
~~گناه مانند
# ~~ظالمان سینه اش می شکافند و ms261 گاه بی جرمی چون طراران در شاهراه می کنند.
~~دیدهآ آبدار یعقوب
# ~~را نظری است بی نظیر و پیکر درخشان زهرهٔ‌ زهرا اشهی است دلیذیر، نشو و
~~نمایش از ادرار
# ~~ابر بهار حاصل گشته، آب رویش از حسن جواهر بحر و بر، روی آب آمده، گاه
~~چون هاروت
# ~~و ماروت در گوشها سرنگونش آویزند، و گاه بر آیین جمشید بر سریر زرین
~~جای او سازند.
# ~~عجب سفیده مهرهای است که آواز او در گوش هیچ آفریده نرسیده است. غریب
~~گوی ثمینی
# ~~که در همه حال ضربت هیچ چوگانی نچشیده هم خضر مثال سیاحی بحر بیکران را
~~پیشه
# ~~ساخته، و هم در سیاحت بر تقبل و اقتدار بشکند و جهانگرد کرده زادگان را
~~مدام در دکان قرار
# ~~و آرام او صاحب عزلت نی، اما در گوشها مقام لاله و یاقوتهای رمانی که
~~از غیرت رنگ
# ~~صافیش دل نار خون شده و آتش خجلتاش پاک بسوخته، و از شرم پرتو و فروغ
~~پیکر نورانی
# ~~او جرم آتش در نهانخانهٔ‌ مسک مختفی گشته، مادر مهربان خورشید تابان در
~~مهد کان به صد
# ~~خون دل پرورش داده، و کوه با چندان سنگدلی درون سینهآ خویش با صد هزار
~~محبت و ناز
# ~~نگاه داشته آتشی است که بر خلاف اقتضای طبع منجمد گشته است. معطرات
~~بادهای ارغوانی
# ~~از تآثیر بادهای خزانی بسته، شمعی است جهان افروز که از عکس نور و ضیای
~~آن در شب
# ~~تاریک کور مادرزاد تار باریک یرنیان در سوراخ سوزن کشد و لمعان آن
~~حربای نصرانی سیرت
# ~~را چون طلوع آفتاب از بستر خواب بیدار گرداند. اگر در تاریکی چاه همدم
~~یوسف بودی
# ~~چشمش در انتظار چشمهٔ‌ یرنور خورشید ستارهٔ‌ اشک در دامن فرو ریختی، و
~~اگر اسکندر
# ~~عالم گیر که بهطلب آب حیات از جرم روشن او در ظلمات شعله پرداختی،
~~پردهآ ظلمت PageV01P259
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0260.png)

# ~~از چهرهٔ‌ جهانبخش چشمهٔ‌ آب حیوان تا روز نشور مرتفع ماندی، گاه چون
~~اصحاب کهف ms262
# ~~درون خانهآ سنگین کان نان داشتی، و گاه مانند ناقهآ صالح از دل تنگ سنگ
~~بر او می جهید.
# ~~اگرچه مانند آتش در قلعهآ سنگین کوه حصاری گشته هم از تیغ تیز آفتاب
~~امان نیافته و از سر
# ~~تا پا شهید آسا غریق خون شده، و هرچند خازن کوه در درج سر بهمهر کرده
~~از دست تعرض
# ~~طالبان محافظت نموده، عاقبت بهسان راز دل مستان جام مدام در صحرا
~~افتاده. اگر صد بار در
# ~~زندان نار جهنم شرار افکند چون ابراهیم خلیل آثار آیهآ «ینار کونی
~~برد»1 بر احوال أو مشاهده و
# ~~معاینه کنند و اگر در سواد شب بهسوی فضای هوا انداز زند بهظهور انجاز
~~وعدهآ «وإذا النجوم
# ~~آنکدرت )»3 حکم قاطع واجب بیند، ز آه کشتی است تافته که از هیچ آبی
~~فروغ او فرو نمیرد،
# ~~آفتابی است نور گستر که از غبار کسوت رخسارش هر گز تغییر نیذیرد و
~~زمردهای سبز ریحانی
# ~~که در نظارهٔ‌ آن چشم بینندگان حیران میماند و مردم دیده از مشاهدهآ
~~لطافت آن انگشت
# ~~تعجب بهدندان می گزیدند، دیدهٔ‌ مردم چون در سبزهٔ‌ دلگشایش نظر
~~میانداخت به ازدیاد قوت
# ~~باصره «اثر: الخضرة تجلو مرارة العیون اذ صعایت»، به چشم خویش معاینه
~~می کرد و یک لحظه از
# ~~تماشای روح افزای آن چشم برنمیتوانست گرفت. عجب سبزه که پردهآ سفید
~~کوری بر در
# ~~خانهٔ‌ چشم افعی بندد و از صدمت سیاه خزان طراوت رنگ ترش فتور و نقصان
~~نیذیرد، آسمان
# ~~است که از اجزای خاک بر روی زمین پیدا آمده است، طوطی است که از نفس
~~سنگین کان
# ~~برون جسته رنگ سبز و ترش در هر چهار فصل ریگ آب سبزه پوشید. از شرم
~~نضارت آن در
# ~~لرزه و تاب با دیگر تحف و طرف و غرایب و نفایس بری و بحری که قلم
~~گوهربار وصاف
# ~~از تحریر سطری از اوصاف آن عاجز و قاصر مانده، و نقش بند طبیعت از
~~ابداع وایجاد امثال ms263 و
# ~~اشباه آن چون نقش شادروان بهغایت عجز و اضطرار از ضعف حال خویش بیند
~~درون
# ~~سراندیپ رفت. چون ملک آرای را از وصول کشورگیر خبر کردند فرمان داد تا
~~او را با آن
# ~~خدمتیات نفیس در مجلس او حاضر آوردند، شعر:
# سماء صاعها الدهر وقد طاف بها التبر  یحال اللولوء الرطب نجوما مالها بدر
# و اما برقها الیاقوت لکن باله ذغر بمیل الحلی فی أقطارها والجوهر العمر
# إلی من وجهه بدر و من راحته بحر و من جدوله مدالوری لیس له جزر
~~PageV01P260
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0261.png)

# هواللیث هو الغیث هوالفجر هو الذخر
# ملی آرای چون کمال حسن و غایت زیبایی در سیمای او معاینه دید چشمش از
~~نظارهٔ‌
# ~~نفائس خدمتیات باز ایستاد و همین در شکل و شمایل دلفریب او نظر می کرد
~~و یک لحظه
# ~~دیده از دیدار عالم افروز او برنمی گرفت و می گفت:
# به فلک میرود از روی چو خورشید تو نور
### | «قل هو اللهأحد »1 چشم بد از روی تو دور
# آدمی چون تو در آفاق نشان نتوان داد
### | ملک جنت فردوس نباشد چو تو حور
# خود در نظارهآ آن بتان شمع طراز با دلی پرآتش چون شعله همه تن چشم گشت، و
~~در
# ~~لذت نعمت ملاقات محبوب که در طلب آن سودا تاج خورشید پیکر سلطنت از سر
~~نهاده و
# ~~پای از تخت بلندپایهٔ‌ مملکت بازکشیده و کاسهای تلخ مفارقت عزیزان تجرع
~~نموده که اگر
# ~~در کام کوه گران سنگ جرعهآ از آن ریزند مانند سنگ آسیا تا روز «وتکون
~~الجبال کالعهن
# ~~آلمنفوش چم»2 از غایت مدهوش و سرگردان ماند و اگر قطرهای از آن در دهان
~~زمین پای بر
# ~~جای کند مانند جام بادهٔ‌ نامداران سیهر شیشه رنگ بی قراری و بی آرامی
~~صورت حال او شود.
# ~~چنان مشغول و مستغرق گشت که عنان صبر و سکون از دست بداد و از مطالعهآ
~~آن آفتاب
# ~~فلک لطافت سایه مثال بر زمین افتاد. وزیر چون ms264 دید که نزدیک شد تا پردهآ
~~این راز دریده شود
# ~~و هرکسی بر مکنون ضمیر او استدلال کند پیش ملک آرای چنان به مؤقف عرض
~~رسانید که
# ~~خداوند ما که در ربقهآ بندگی این حضرت درآورده است و داغ عبودیت این
~~درگاه را بر جبین
# ~~جان نهاده چند روز شد که بهسبب احتمال شدائد سفر اثر ضعف در قوای او
~~راه یافته است و
# ~~به علت دوار فلک آسا مبتلا گشته اگر فرمان صادر شود این زمان او را باز
~~گردانیده فردا در مقام
# ~~خدمت آورده شود. ملک آرای بعد از قبول خدمتیات بفرمود تا او را در
~~منزلی منزه و دلگشای
# ~~و مقامی وسیع و روح افزا بردند، چون دلش ایت قرار و سکون برخواند در
~~حالت نافراهم خود
# ~~متحیر ماند. مؤلف گوید: PageV01P261
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0262.png)

# من همی خواهم بسی عشقش نهان کردن و لیک
# اشک بر رویم گواهی میدهد تدبیر چیست
# خلیلی هل یخفی هواها و قد غدت علی شهود ادمعی و سقامی
# وزیر را پرسید: نباید که راز من چون باده از ساغر صافی نامستور گشته باشد
~~و در زمان
# ~~بیهوشی که در دیدهآ عقل میل غزل میکشد مردمان صحیفهآ سویدای دل مرا
~~فروخوانده و این
# ~~معنی خالی از ضرری نتواند بود. وزیر گفت: دل از دست مده که این راز
~~هنوز چون گل در
# ~~پردهآ غنچه مستور است، و چون دل در درج سینه مختفی و کیفیت تمهید مراسم
~~عذر که
# ~~به باعثهآ کمال کفایت و وفور دلسوزی و فرط نیکخواهی به اظهار رسانید، و
~~ذکر تمکین این در
# ~~قلوب مستمعان مجلس آرای مبین و مشرح تقریر کرد، کشورگیر آستین محمدت
~~فراوان بر
# ~~روی او افشاند و زمانی بر روزگار مخالف و حال ناسرانجام خویش کواکب
~~سیارهآ اشک بر
# ~~رخسار ماه پیکر نثار کرد. للمؤلف:
# کان غماما1 هاطلا فی عیونه وفی قلبه نار الجحیم توقد
# روز دیگر ملک آرای مجلس انس را ترتیب و تزیین داده بود ms265 و با چند نفر از
~~محرمان راز
# ~~خلوت خاص گزیده درج یاقوتین لب به کالبد سخن چون در آبدار بگشاد، و با
~~ایشان آغاز کرد
# ~~که دوش جوانی خوب روی و رعنا و شخصی مطبوع و زیبا، تو گویی قبای کمال
~~حسن و
# ~~زیبایی بر بالای او دوختهاند، و قلاده فرط ظرافت و رعنایی برای چند
~~وجود او ساخته تعویذ
# ~~دفع دیدهآ بد، جز بر گردن او نزیبد و حرز آسیب چشم زخم جز بر بازوی او
~~نشاید. چشمهٔ‌
# ~~حیوان در نمکدان دهانش ینهان و دو سلک لآلی دندان بهسان خوشهآ پروین در
~~بستان روی
# ~~چون ماهش پیدا، خط سبزش مانند خضر بر لب آب حیات رسیده، قامت معتدلش
~~بهسان سرو
# ~~به خورشید بارور گشته، بر ما بهرسم تجارت آمده بود و جواهر قیمتی و
~~دیگر تحف و طرف
# ~~که مثل آن خود در خزانهآ سلاطین فلک تمکین و خسروان سکندر آیین نشان
~~ندهند، نه نقاش
# ~~خرد نظیر آن در کارخانهآ خیال نقش تواند بست و نه صورت گر وهم شبیه آن
~~بر صحیفهٔ‌
# ~~امکان تواند نگاشت. مگر خزاین قارون را خاک برانداخته است یا گنج باد
~~آورد را زمانه ظاهر
# ~~گردانیده، هر قطعه از آن خراج کشوری و عبرت اقلیمی تواند بود آورده،
~~اما بهانوار عقل راهبر PageV01P262
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0263.png)

# ~~و اضواء فراست صواب اثر چنان روشن میشود که آن گوهر از تاج سلطنت
~~شهریاری و آن
# ~~ماه انور از سیهر مملکت تاجداری است، چه هرچند مردم در صحایف اقوال و
~~افعال او
# ~~به چشم انصاف تصفح نمینماید جز محافل جلال قدر و عظمت نفس و آثار دلایل
~~او همت و
# ~~طهارت عرق و شرف نسب و عز جست معاینه نمی کند و بههیچ وجه ذرهای از
~~خصایل اهل
# ~~تجارت در احوال او نمیبیند:
# فلو کتموا أنسابهم لعرفتهم وجوه وفعل مشاهد کل مشهد
# آثار پیشانی سروری او بر او گواهی میدهد و محاسن اقوال و افعال صحایف
~~مهتری او
# ~~به ms266 آواز بلند می خواند و بر هر یک از ارباب کیاست و اصحاب دراست پوشیده
~~نمانده است اگر
# ~~در قیمتی را در درج چوبین شکسته در بازار «من یزید) ارند، جوهریان کامل
~~صناعت بهسبب
# ~~مصاحبت درج نامناسب آن را در سلک مهرههای کم بها منسلک گردانند، و
~~همچنین اگر قومی
# ~~خس مهره را در درج بیش بها در نظر ایشان عرض کنند بهباعثهٔ‌ قوت تمیز و
~~تفرقه حبه در
# ~~ثمین خس مهره نیفزایند و هر دو جنس را در یک شماره بگیرند «وأولی
~~البصایر یعرفون حقایق
# ~~الاشیاء لایخفی علیهم حالها و کثره وضع العظیم لدیهم او ان یفوز یرفعه
~~سهالها»2، و تا بر غور این کار
# ~~مشکل وقوف حاصل نشود و میان بلور سرخ رنگ داده و یاقوت احمر امتیازی
~~ظاهر نگردد،
# ~~مرا از دست فکرت نجاتی نخواهد بود و خاطر من در این اندیشه یک زمان
~~نخواهد آسود.
# ~~یکی از محرمان مجلس بر پای خاست و گفت: سالها است که صورتگران کامل و
~~نقش گزاران
# ~~ماهر در هر شهری نامزد میشوند و صورت سر پادشاهی و پادشاهزاده بر روی
~~کاغذی
# ~~مینگارند و میفرستند. چنان که4 تفرقه میان دو صورت جز بهفضیلت نطق که
~~یکی از خواص
# ~~انسان است هیچ عاقلی را صورت نمیبندد و چشم پیش از آن که بر حقیقت و
~~ماهیت او
# ~~وقوفی حاصل گرداند، طریق امتیاز کم می کند. فرمان باشد آن صور را از
~~خزانه بیرون کشند و
# ~~برای استکشاف غوامض حال مجهول و استخراج بواطن کار مبهم با صورت این
~~تاجر مقابل
# ~~کنند تا مادهآ شبهت و نزاع کلی منقطع گردد و از مزاحمت این سودا دل را
~~فراغی تمام حاصل
# ~~آید. این سخن بعد امعان بصر فکرت و ایقان بصیرت در دل ملک آرای محل
~~قبول یافت و
# ~~بهراه صواب و سداد نزدیکتر دید و گفت اصبت فلزم: PageV01P263
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0264.png)

# در این سخن سخنی در نمیتوان افزود
# و بهاتمام آن عزیمت مثال داد ms267 چون با صورت کشورگیر مقابل داشتند یکی از
~~صورتها
# ~~مطابق و موافق آمد چنان که هیچ کس را بههیچ وجه محل منازعت و مخالفت
~~نماند. ملک آرای
# ~~به صدق استدلال و قیاس خویش مبتهج و مسرور گشت و با خویش گفت: بهقدر
~~قدرت بشری
# ~~و قوت انسانی تتبع و تفحص هرچه تمامتر واجب و لازم است که سبب آمدن آن
~~سرو
# ~~سرافراز در این لباس چیست؟ و کدام چیز او را بر ترک ملک و مفارقت وطن
~~مألوف و
# ~~احتمال شاق سفر و تبدیل لباس معهود باعث و معرض آمده است؟ تا به مقتضی
~~حال در
# ~~ترتیب امور و مصالح خوض نمودهاید و چنانچه وقت تقاضا کند کارها را اساس
~~نهاده شود.
# ~~یکی از محرمان بر کشورگیر فرستاد و گفت: تا این نقش بدو بنمایند و
~~عقدهآ مشکل این کار
# ~~بگشایند و گویند ملک آرای گفته است هرچند خواهند که آفتاب عالم افروز
~~را در پرده نهان
# ~~دارند و با اخفای بوی مشک اذفر توقع کنند آن مطلوب هرگز بهدست نیاید و
~~سعی طالب این
# ~~کار همه وقت ضایع ماند. اکنون تو گوهر مقصود از حقهآ سر به مهر در میان
~~آر و رخسار امل را
# ~~در حجاب توقف و تأخیر مدار. کشورگیر فرقهٔ‌ صوفیانه در میان آورد و مثل
~~پسته دهان بسته
# ~~بگشاد و رازی که بادام آسا در مکمن دل نهان میداشت بر مثال دانههای نار
~~کفیده یکان یکان
# ~~به اظهار رسانید و گفت:
# تا از صبا حدیث جمالت شنیدهام جان عزیز داده و مهرت خریدهام
# در ارزوی وصل تو ای نوبهار حسن ملکی بهباد داده بدینجا رسیدهام
# ای پادشاه عالم خوبی زمن مبر کز بهر وصلت از همه عالم بریدهام
# سالها است که دل اسیر سلسلهٔ‌ مشکین گیسوی یار شده است و جان سوخته آتش
# ~~جهان سوز فراق دلدار گشته، عالم وجود از شوکت و استیلای یزکداران هجران
~~به تاراج رفته و
# ~~گوهر شکیبایی از خزینهٔ‌ سینه ms268 بر دست طراران عشق افتاده، از جمالی
~~بهخیالی و از سلامی
# ~~بهدشنامی و از نظری بهخبری بهضرورت راضی شدهام، شعر:
# بر یاد لبت لعل نگین میبوسم آنم چو بهدست نیست این میبوسم
# و از درد فرقت دل از صحبت جان عزیز برگرفته هر روز بهسان صبح صادق از
~~التهاب
# ~~باطن دمهای آتشین برمیآرم، و هر شب مانند شام آستین و دامن از قطرات
~~عبرات به گونه
# ~~شفق می کنم. در مجلس عیش جز درد درد بیدرمان حصه جام من نه، و از دیوان
~~ارزاق جز PageV01P264
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0265.png)

# ~~به راه تیسر و سامانی «علی الاطلاق» بهنام من نه، دل از تلاطم موجهای
~~دریای بی کران غم چون
# ~~کشتی نوح نام بینشان و تن از نیرنگسازی زمانه و رنگ بر شکل صورت دیوار
~~قالب پیچان،
# ~~شعر
# گویی که باز ده خبر از سر2گذشت خویش
### | اینک عیان ببین که عیان از خبر گذشت
# از دست هجر یار بهجانم رسید کار
### | هر جملهآ حدیث همین است و سر گذشت
# آن محرم بازگشت و بر ملک آرای آمد و در بحر فکرت غریق و در بیابان حیرت
# ~~اسرگردان مانده که مثل این سخن انبساط آمیز را پیش بساط ملک آرای چگونه
~~بر زبان آرد و
# ~~این قصه را که از هر حرف او بوی خون میآید به کدام عبادت برخواند. ملک
~~آرای چون
# ~~استیلای تحیر و غلبهآ تفکر بر حال او ظاهر دید و گفت: بر ناقلان گوهر
~~سخن پوشیده نیست
# ~~که هر تیر سخنی که از کمان لب متکلم بیرون جهد از دو حالت بیرون نتواند
~~بود، بعضی چون
# ~~تیر قضا و قدر بهصفت صواب و سداد موصوف باشد، و بعضی مانند تیر کودکان
~~نوآموز خطا
# ~~و پریشانی بهسان بر ملازم او بود، و مردم دانا و داهی را از مشاهده و
~~استماع هر دو جنس
# ~~گریز نیست، تا آنچه راست باشد از منافع و فواید آن بی بهره نماند، و
~~آنچه پریشان و ms269 بر
# ~~خطاینداران را چون تیر شکسته در گوشهآ رود نسیان اندازد و برحسب اقتضای
~~حال از کمال
# ~~کفایت و حسن درایت در دفع اذیت و منع بلیات برای خود رهبری سازد، و تو
~~را لعل خشیت
# ~~و مقام خون نیست چه نص کلام مجید است، «و ما علی الرسول الا البلاغ
~~المبین» محرم آنچه از
# ~~زبان کشور گیر شنیده بود بی تغییر و تبدیل پیش ملک آرای به مؤقف عرض
~~رسانید. ملک آرای
# ~~را از این حدیث تغییری در مزاج ظاهر شد و از ان مجلس سراسیمه و بی تاب
~~برخاست و
# ~~وزیر را طلبید و با وی گفت: رسیدن ان جوان تاجر و آوردن تحف و طرف
~~مشاهده کردی آن
# ~~بازرگان نیست پسر یادشاه شهر کلیان است و کشورگیر نام اوست و پیش از
~~این از هرکسی
# ~~تبسم اخبار و احوال او کرده بودم و استکشاف مکارم خصال و محاسن ذات و
~~فر و شکوه و
# ~~حسن منظر او به واجبی بهجای آورده، اما نظر خبر را بهوسمت اهمال و
~~تقصیر موسوم گردانید PageV01P265
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0266.png)

# ~~و عنان داغ تکذیب بر ناصیهٔ‌ سماع نهاد و خصال گزیده و صفات پسندیدهآ
~~او یکی به هزار
# ~~مشاهده و معاینه افتاد:
# وفستعظم الأخبار قبل لقائه  فلما التقینا صفر الخبر الخبر
# و از ماجرای حال وزیر را شرف اعلام ارزانی داشت، وزیر سر در گریبان فکرت
~~فروبرد و
# ~~مهابت این حال بسیار محکم بر دهان او بنهاد، و بهسبب غلبهآ حیرت در
~~مضمار حسن کفایت
# ~~پیاده شده و در لاف که اظهار مظاهرت تدبیر سپهر بیفکند و در آن زمان
~~هیچ جوابی در
# ~~ضمیرش فراهم نیامد، و هرچند چون رشتهآ تاب داده بر خویش پیچید سررشتهآ
~~مقصود بهدست
# ~~نیاورد. چون روز دیگر وزیر پیش ملک آرای در مؤقف خدمت حاضر گشت ملک
~~آرای گفت:
# و اصابة الخلفاء فیما حاولوا مقرونة بلقایة الوزراء
# و بر هیچ کس از وضیع و شریف و قوی و ضعیف ms270 پوشیده نمانده است که استقامت
~~امور
# ~~مملکت و استدامت مبانی سلطنت را هیچ سببی چون حسن کفایت وزرای آصف روی
~~نیست
# ~~و از روی تجربت و راه قیاس به تحقیق پیوسته که استحکام مبانی شهریاری و
~~اعلام جهانداری
# ~~را هیچ موجهی مانند تدبیر متین و رای زرین این طبقهآ کرام نه، و اگر
~~لباس ملک پادشاهان
# ~~کامکار و خسروان ستوده آثار به طراز رای صائب وزیران کامل عقل و ذهاد
~~مشیران وافر دانش
# ~~و ذکاء که در گنجینه اسرار پیش ایشان بگشایند و هنگام حدوث وقایع وقوع
~~حوادث بر کمال
# ~~مناصحت و وفور اخلاص ایشان اعتماد نمایند مطرز نباشد عقود امور سلطنت
~~گشته نظام
# ~~گردد، و از طوفان نوایب در اساس پادشاهی خللی هرچه فاحشتر راه یابد و
~~زبان گوهربار
# ~~رسول علیه السلام که غواص دریای «وما ینطق عن آلهوی (2م إن هو إلا وحی
~~یوحی (3» دست به صدق
# ~~این مقال ناطق که «اذا اراد الله بملک خیرا قیض له وزیرا صالحا أن نسی
~~ذکره و ان عمل خیرا فاینآه»3
# ~~تدبیر رفع آن و صحت مفوض برای مشکل گشایی تو گردانیدیم و زمام اتمام
~~این مرام بهدست
# ~~کمال درایت تو سپردم:
# ذهن تو به یک فکرت ناگاه بداند  وهمی که نهان باشد در پردهآ اسرار
# روی تو بهیک نظرت دزدیده ببیند ظنی که کمین باشد در خاطر غدار
~~PageV01P266
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0267.png)

# چنانچه دانی فکرت شاخی را بر دفع این غم و اندیشه که مرا چون سپند بر آتش
~~نشانده
# ~~است و آب حیات مرا مکدر گردانیده، و این خار ناکامی را از راه روزگار
~~من بردار که من در
# ~~این فکرت جان گداز تمامت شب مانند شمع سوختهام، و عناب آسا رخسار را
~~بهخون دل
# ~~شسته. وزیر گفت: جای آن است که ذات همایون را انقسام خاطر روی دهد و
~~دهان از خورد
# ~~و چشم از خواب باز دارد، چه نفسی را که چشم آفتاب جهانبین سایهٔ‌ آن
~~ندیده باشد و ms271 در
# ~~سراپردهآ رخصت او قدم خاصگیان نسیم صبا نرسیده در معرض این چنین تهمتی
~~دارند، و این
# ~~چنین عرضی پاک را که چون جوهر روح از شوایب جمهور عیوب مصفی و مطهر
~~است، در
# ~~لباس بدنامی عرض دهند بندگان مخلص و برکشیدگان درگاه این معنی را بههیچ
~~نوع احتمال
# ~~نتوانند کرد و جامهای عزیز و کرائم اموال خود را در مقابلهآ ازالت این
~~عیب و دفع این وصمت
# ~~از ذره حقیرتر تصور کنند. اما بنده را به باعثهآ خلوص ضمیر عریضه فراهم
~~میآید، اگر رای
# ~~اعلی به ایراد آن فرمان دهد باز نماید. ملک آرای پرسید چیست، گفت تا دل
~~کشورگیر را آتش
# ~~محبت نسوخته است در ترک جان و ملک که سختی این کار بهبداهت عقلی پوشیده
~~نمانده
# ~~است اقدام ننموده، اما چون در لباس اهل تجارت که دست زمانه گوهر امن و
~~امان را در دامن
# ~~وجود ایشان ننهاده است و قلم قاضی عقل و شرع بی موجبی تأملات ایشان
~~فتوی نداده است
# ~~رسیده است، دفع او را وجهی باید اندیشید که سبب حصول نیکنامی و موجب
~~ازالت بدنامی
# ~~گردد. ملک آرای پرسید، که چیست آن گفت فرمان شود تا خاتمی که از دست
~~شهریار مغفور
# ~~و یدر مرحوم شما بهوقت جدال و زمان محاربت با پادشاه سراندیپ بیفتاده
~~است و شاه ماران
# ~~آن را فروبرده و چون مهره در درج وجود خویش پنهان کرده بیارد، و معلوم
~~است که طلب آن
# ~~ختم امری عظیم و کاری شگرف است که طالب آن چون طالب تخت سلیمان و نگین
~~مهر
# ~~درفشان بود تا اگر صد هزار سال در تمنای ادراک آن مقصود سعی پیوندد سپس
~~چون شویندهآ
# ~~گلیم سیاه برای سفیدی بهآب روان و جویندهآ سیرت هدایت از طبیعت شیطان
~~بههمه وقت
# ~~ضایع و باطل باشد، و هر که سررشتهٔ‌ مراد او را بهدست نیاید و ندامت
~~ابدی و خسروان
# ~~سرمدی روی دهد، و قیاس این است که کشورگیر ms272 را ایام غم هم در این کار
~~بهنهایت انجامد و
# ~~جانش هم در این شغل از مسکن مألوف تن جدا شود. ملک آرای گفت: این تدبیر
~~بس
# ~~پسندیده و این حیلت بهغایت درخور است و صواب و صلاح را «من کل الوجوه»1
~~مشتمل نیل PageV01P267
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0268.png)

# ~~مطالب و ادراک مآرب را بی شبهت مقتضی هم بر این جمله این پیغام بدو
~~تبلیغ کن و این
# ~~مقصود با وی بهاظهار رسان تا بهزودی در طلب آن شتابد و خاطر من از تفکر
~~خوف ظهور و
# ~~صمت به کلی خلاص یابد. وزیر بازگشت بر کشور گیر رفت و آن پیغام به
~~عبارتی هرچه
# ~~شافیتر و تقریری هرچه مفیدتر بهادا رسانید. کشورگیر گفت: هرچه فرمان
~~است آن را به قدر
# ~~قدرت و امکان انقیاد و امتثال نمودنی ست و راه صدق و اتحاد هواخواهی
~~خامه مثال
# ~~بهسر پیمودنی:
# بندگان را نه گریز است ز حکمش نه گزیر
### | چه کنند ار بکشد ور بنوازد خدمند
# تا اگر در آتش سوزنده رفتن حکم کید خویشتن را مانند پروانه در ماندهام و
~~جان عزیز را
# ~~فدا سازم و اگر سر طلبد گردن از این اشارت بر نتابم و بهدست خویشتن در
~~پای او نثار کنم:
# کاشکی در عشق او صد جان همی بودی مرا
### | تا چو بستاند یکی جانی دگر پیش آورم
# و این کار هرچند طایفهای را که دلهای سنگین ایشان از آتش عشق داغی و از
~~تیغ شوق
# ~~زخمی ندارد غریب و عجیب نماید، اما ما عاشقان سرانداز و مشتاقان جان
~~باز این را کاری
# ~~سهل شمارند و اگر فی المثل صد هزار جان در تن باشد برای یک رضای دلدار
~~به یک اشارت
# ~~بر همه در میان ارند و حیات جاودانی خویش در این تصور کنند، و هنوز
~~بهواسطهآ تقصیر در
# ~~پیش سوختگان آتش محبت خود را از زرد روی دانند و عاشق صادق در این باب
~~نظمی
# ~~دلآویز انشا کرده است، بیت: ms273
# من چه در پای تو ریزم که سزای تو بود
### | سر نه چیزیست که شایستهآ پای تو بود
# غایت این است که ما در سر و کار تو شویم
### | تا مرگ ما یاک نباشد چو بقای تو بود
# و از آن معنی ملت ارباب عشق و مقتدای مذهب اصحاب شوق سقاةالله گوش نهاده:
~~و
# ~~«اسعده فی الاخرة بلقاه ناقلان ثقاة»2 چنین روایت کردهاند که می گفت در
~~صبحگاهی برای PageV01P268
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0269.png)

# ~~مشاهدهآ حالات طبقات خلایق و اطلاع بر معاملات اصناف بنی آدم از خانه
~~بیرون آمده بودیم
# ~~و چون افتاب در هر کوی قدم میزدم، و مانند سایه در پی هرکسی میدویدم،
~~ناگاه بهوقت
# ~~چاشت در بازار شام رسیدم. بر در سرای جوانی را دیدم که خامهٔ‌ تقدیر
~~منشور زیبایی
# ~~بهنام او نوشته بود و نقاش بهار نگارخانهٔ‌ چینی باغ را از بیاض صفحهآ
~~عارض او نسخه کرد،
# ~~بیت:
# حسنی که هست روی تو را بی نهایت است
### | خوب است گل ولی نمک اینجا بهغایت است
# و با صد هزار ناله و زاری قطرات خون بر رخسار گلگون میریخت، و آههای
~~آتشین
# ~~از درون سینهٔ‌ سوخته او بر اوج سپهر میرسانید. من بهنزدیک وی رفتم و
~~گفتم: ای سرو
# ~~جویبار رعنایی و ای گل بوستان زیبایی این چه حالت است که در تو ظاهر
~~شده است؟ و این
# ~~چه راه است که تو پیش گرفتهای؟ جوان جواب داد: تو را با این سؤال چه
~~کار، از سر من
# ~~بگذر و مرا بگذار:
# ملامت گوی را از من بگو کای خواجه دم درکش
### | که آب از سر گذشت آن را که می ترسانی از باران
# من قدمی چند دورتر رفتم و در پس دیواری بایستادم تا زمانی بگذشت. آن جوان
~~چپ و
# ~~راست نگاه کرد، چون دانست که هیچ کس نیست روی به منظر آن مکان آورده به
~~آرزوی خوش
# ~~و صوتی دلکش این بیت بلندتر برخواند:
# و بالله ما أدری ms274 بما أنا مذنبآ إلیک سوی الافراط فی شدة الحب
# یعنی بهخدای که کمند طرهٔ‌ معشوق را دام دل عاشق کرده و جان عزیز محب را
~~سپند
# ~~آتش رخسار محبوب گردانیده که من در خویش هیچ گناهی نمییابم و هیچ جرمی
~~تصور
# ~~نمی کنم جز آن که او را بیرون از حد دوست میدارم و عمر گرامی در افراط
~~محبت او به پایان
# ~~میبرم، چون این بیت بشنودم بهسوی منظر سرای نظر کردم، صورتی دیدم که
~~بهحسن و
# ~~زیبایی نظیر آن هیچ کس در روی زمین نشان ندهد، و هر زاهد صد سال که
~~کمال لطافت و
# ~~اشکال دلربا و شمایل موزون او را ببیند از زهد و تقوی توبهٔ‌ نصوح کند.
~~سر از منظر بیرون
# ~~کشید و گفت: گوهر این نظم مگر به گوش تو رسیده است:
# رقبةالعاشق یا من یعشق ذهب فی صرة او ورق PageV01P269
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0270.png)

# وکذا قد قال فی تنزیله  لن تنالوا البرحتی تنفقوا1
# یعنی افسون عاشق آمار زلف معشوق بهدست آرد زری است چون لون رخسارش و نقره
# ~~چون رنگ تن دلدارش، و همچنین یاری عز و جل در کلام مجید بیان فرموده که
~~هرگز نیاید
# ~~نیکویی تا نفقه نکنید از آنچه دوست میدارید، جوان جواب داد: بهترین
~~چیزی که در جهان
# ~~محبوب دل من است نقد جان است، اگر رضای تو این است که آن بر سر کوی تو
~~افشانم
# ~~برای روی تو بدین خدمت قیام نمایم. مؤلف گوید:
# بختم امروز قرین بود و سعادت دمساز
### | که به سویم نظری کرد بتم از سر ناز
# همه خود را به تو دادم چوز تو نیست گریز
### | حاکمی خواه بکش زارم و خواهی بنواز
# هر کسی را نبود طاقت بدخویی تو
### | جان محمود بباید که کشد بار ایاز
# گفت نیکو باشد چون یک نظر دیگر بر روی آن نازنین کرد جان شیرین بداد:
# خوبرویان چو پرده برگیرند عاشقان پیش شان چنین میرند
# و بعد اتمام سوابق مقدمات ms275 کشورگیر وزیر مملکت آرای را باز گردانید تا به
~~ملک آرای
# ~~از این حال باز نماید و از این مقال اعلام اخبار فرماید. کشور گیر وزیر
~~خویش را پیش خویش
# ~~طلبید و ماجرای حال مشرح و مفصل تقریر کرد و گفت: هنوز بخت خفته نمی
~~گذارد که
# ~~بیداری شبهای دردمندان چهرهٔ‌ نیل مراد بنماید و چرخ اشفته جایز
~~نمیدارد که قید از پای
# ~~اسیران فراق بگشاید، مخالفت سیهر جفاکار از حد گذشت و عداوت روزگار
~~غدار بسیار شد،
# ~~نمیدانم دور فلک با من چه کین دارد که هر روز درد درد ناکامی در کام
~~جان من میریزد و
# ~~زمانهآ بیدادگر را با من چه قصد افتاد که بهخنجر جفا خون من با خاک می
~~امیزد و به باعثهآ حسد
# ~~طبیعی و داعیه غیرت غریزی که دارند هر بار که جرعه بهجامی با لقمه به
~~کامی میرسد دریغ و
# ~~فسوس بیپایان بر زبان میرانند و با این حال تراهم وقت خوش را بهتغییر و
~~تبدیل مقرون
# ~~نمی گردانند باز نمیایستند، روزی باشد که آن دو خصم زبردست با من
~~بهموافقت یکی ترند و PageV01P270
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0271.png)

# ~~دویی را که سبب تفرقه احوال من گشته است از میان پروین برند تا نهال
~~آمال من که
# ~~از صدمت سموم حوادث بیبرگ و بار مانده است مثمر مودت گردد، و مصباح
~~امانی که
# ~~بهتندباد حوادث چون قندیل در روز منور گشته است بهانداز سر روشن شود:
# از گردش روزگار نومید نیم
# که آن سلسله هم بهدهنت دیوانه دید و عزیمت رحلت به مصاحبت وزیر اختیار
~~کرد:
# عزمی یوقد مثل البروق1 موتلقا2 والجمر مضطرها والسیف ذی الاثر
# آمضی من الریح فی دیمومة4 ومن القضاء ینزل عقوما2 ما علی البشر
# و از شهر معظم سراندیپ به موافقت وزیر به طلب خاتم روان شد و گفت:
# خون گری ای دل مسکین که رسانید ترا
# غم هجرانش بدان روز که میرسیدی هم در سواد شب سردتر از «بردالعجوز» مانند ms276
~~مسافر
# ~~جهان نورد ما در قطع منازل دقیقهای مهل و نامرعی نمی گذاشت، و هم در
~~بیاض روز گرمتر
# ~~از حر تموز این سیاح آفتاب عالم گرد در گرم روی فوت اهمال را محل و
~~مجال نمیداد تا
# ~~پهنای درمینوشت که از مهابت صعوبت احضار آن ماه در صحرای جان طریق سیر
~~گم کردی
# ~~و سیارات سپهر از حیرت و دهشت آن مانند آب پای بر جای ماندی نه وهم
~~جهان پیمای
# ~~از مضایق آن بی معونت رفیق بیرون می آمد و نه فکر تیزرو از فضای وسیع
~~آن بی صد هزار مقام
# ~~می گذشت:
# و یبداء قید الناحیات مغربمداها فلو یسری بها النجم ما اهتدی
# اکملت الاشجار فی جنیاتهافلو سار فیها الطیف باب مصفدا
# زمینش به درختان انبوه و اشجار خاردار چنان مشحون گشته که سواد آن هیچ
~~وقتی از پرتو
# ~~شمع عالم افروز خورشید منور نشده و قطرات ابر کسی پر در بر تربیت خاک
~~آن دست نیافته،
# ~~و شب دیجور از ظلمت ان سیاهی بهعاریت برده و چشم پیر جهان دیدهآ فلک با
~~صد هزار PageV01P271
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0272.png)

# ~~دیده بر صحن آن نظر بیفکنده، و اگر باد صبا در اغصان متراکم اشجار او
~~درآمدی از نیش
# ~~خارهای نیستان حدت تنش مانند تور صد جای خسته و مجروح گشتی، و اگر
~~اندیشهٔ‌ دقیق
# ~~مردم در اثنای آن کور کردی در شاخهای درهم بافتهآ آن جام آسا در دام
~~متعلق و مقید ماندی
# ~~همراه جز غول گمراه و همزبان و همنشین جز دیو لعین نبود:
# نحرق نطیل الجنح فیه سجوده وللارض ذی الراهب المتعبد
# فلو نشدت بعشا هناک ببانه لماتت ولم یسمع له صوت منشد
# و یکتم فیه العاصفات هوسها فلو عصفت بالنبت لم یتناود
# ولم یثبت القطبان فیه تحسرا وما ذاک إلا وقفة من تعلبد
# بیابانی وسیع و پرمخافت بههر گامی در او دریای آفت
# فلک از طول و عرضش نیم فرسنگ ز کوهش بیستون یکباره بر سنگ
# بهشب ms277 گر بر فرازش بگذرد ماه کند گم همچو کور بی عصا راه
# در او گر باد صرصر تند راند بهیک دم چون زمین بر جا بماند
# هر3 آن ابری که بر وی سایه گسترد ز گرمی هوا [و5] از تشنگی مرد
# ~~و کوههای زیر پای میسپرد که از غایت رفعت قدم فکر هیچ آفریده بر فراز
~~آن نرسیده و
# ~~چشم خیال هیچ مخلوقی عقبات آن ندیده، دامنش بر سر آفتاب سایه میانداخت،
~~تیغش نیام
# ~~از گردن مریخ میساخت، پای راه روان عالم بالا از حدت خارهای آن مانند
~~دست طاعنان
# ~~زلیخا مجروح و خون آلود می گشت و برجیس از فراز قلهآ آن بر مثال یوسف
~~در چاه مستقل
# ~~مینمود، کمرش از نگینهای کواکب منیر جوزا مرصع و مزین و سرش از تاج
~~مکلل اکلیل
# ~~سپهر متوج شده، نظم:
# ~~بلند کوهی پرشیر و مار اطرافش   که دامنش ز علو جیب آسمان میسود
# ~~ز بس که با کمر او مساس یافت فلک تنش تمام چو برگ بنفشه گشت کبود
# ~~و در قطع هر بیابان پربلا که این ابیات شمهای از اوصاف آن است:
~~PageV01P272
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0273.png)

# و مخوفة بیداء1 یعرف جنها لیلا و یرقص بالضحیا آها
# یتجارب الأمس الضراغم جوفها2 وتحوم3 فوق جباها أوعالها
# مرت تحاربها القطا مثل لیلها   تبکی إذا خلفت علیه دمالها،
# در هر گاهی از هر بیشه شیری پیدا می گشت که شیر فلک از هیبت زخم پنجهآ او
~~سر در
# ~~شاخ های سنبله نهان میکرد و گاو زمین در تحتالثری راه فرار میجست،
~~بهوقت حملهآ تند او
# ~~گره ثابت خاک چون گوی لعاب در جنبش و حرکت میآمد و گرد متصاعدان رخسار
~~مهر را
# ~~به گل میاندود تو گفتی سرش گوی است که دو کان لعل یاقوت سرخ در آن پیدا
~~آمده و یا
# ~~مریخ و آفتاب را بر وی قران شده دهانش غار اصحاب کهف را یار غار زبانش
~~راست مانند
# ~~خنجر خونخوار دستهاش بهده ماه نو ms278 سال عمر حیوانات هر روز سری می
~~گردانید نابهای
# ~~الماس حدتش گوهر جان را از معدن تن بیرون می کشد:
# سرش همچو گوی و دهانش چو غار دو چشمش چو آتش سر کوهسار
# چو در راه رفتی همه دشت و کوه ز اسیب او آمدی در ستوه
# بههر کوه و صحرا که رانده شتاب گشاده بهناخن دو صد چشمه آب
# شد از ناخنش خسته جرم سپاه که ماه نوش نام گرداند حیا2
# و از هر غاری کرزه ماری بیرون میآمد که دخان انفاسش نقاب سیاه بر رخسار
~~روشن
# ~~روزی است و بهزخم دندان زهربار چشمها در صحرا و کوهسار می گشاد، از باد
~~لعاب او
# ~~تریاک اکبر مزاج زهر قاتل می گرفت، و از تأثیر هوای دهان او در طبع هوا
~~بادی جهانسور
# ~~ظاهر می گشت، اگر نسیم صبای روح پرور بهنزدیک او گذر کردی در اتلاف
~~نفوس خاصیت
# ~~سموم گرفتی، و اگر قطره از لعاب دهانش در چشمهآ حیوان افتادی چون تیزاب
~~خنجر بر کندن
# ~~بیخ نهال عمر متصف شدی دو زبانی که همیشه نیشهای سخت همه در حق مردمان
~~زند
# ~~ساعی که همواره در ایذاء نفوس خلایق سعی نماید. عجب پیکری که گاه راست
~~چون نیزهآ
# ~~بی گره شود و گاه چون حلقههای گنبد پیچ در پیچ گردد، مساحی که بهرشتهآ
~~تن طول و عرض PageV01P273
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0274.png)

# ~~کوه و صحرا بپیماید، سیاحی که دستیاری باد در شدت سر باد صرصر را دست و
~~پای بندد و
# ~~هر که او را ببیند خواهد که مهره برچیند و هر که بهوی دست یابد در سر
~~کوفتنش شتابد:
# ~~چه پیکر است که همچون مسافران صبا
### | جهان بگشته ز صحرا و کوه بی بی و پا
# ~~گهی شده چو سر گرز و گه چو نیزه دراز
### | گهی نموده ز تن حلقها کمند آسا
# ~~نه ابر لیک دو برق اندر او شده پنهان
### | نه بحر لیک در او موج بی کران پیدا
# ~~اگر ms279 به خاک رسد قطرهای ز آب دهانش
### | حدایقش همه گیرد مزاج زهر گیا
# ~~گهی نماید همچون نیام بی شمشیر
### | گهی دو تیغ کشید از دهان خود یکجا
# ~~نه کوه لیک در او مهرهآ چو سنگ چنانک
### | بهطبع چون نفس عدل هست روح افزا
# ~~کشور گیر بر امید راحت وصال یار این چنین رنجهای گوناگون و تعبهای
~~روزافزون عین
# ~~مسرت می دانست و خارهای کوه را نرم تر از بساط اطلس و اکسون تصور می
~~کرد و خسک و
# ~~مغیلان بیابان را چون مفرش دیبا و حریر می ینداشت، و سبب فراق مجرب و
~~هجران دوست
# ~~در هر قدمی دجله و جیحونی از چشمها بر روی زمین روان میکرد، چه عاشقان
~~اتشین دم نه
# ~~تر دامنان مست قدم چون در بحر بی کران طلب معشوق که بهموجهاش مردم خوار
~~است
# ~~غواصی نمایند، اول بار خارهای بنان1 صبا مغیلان را چون مفرش گلهای طری
~~تصور کنند و
# ~~آخر کار رکاس الموت، اول نقدة یأتی نباء» تجرع نمایند و چون گردباد هر
~~سوی سرزده می دوید
# ~~مگر از آن خاتم نشانی یابد تا حال پریشان او را سامانی و درد دل او را
~~درمانی پدید آید و آن
# ~~خاتم را برای دفع حوادث و وقایع دستگیر خویش اشاره کنم. در اثنای آن
~~فکرت نظرش بر
# ~~صومعه افتاد روی به وزیر آورد و گفت: ای همدم ثابت قدم و ای همنفس
~~فریادرس مدتی PageV01P274
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0275.png)

# ~~است تا عذاب الیم در فراق یار و بلای عظیم اشتیاق دلدار و مشتاق سفر و
~~رنج میسر لناس
# ~~قوت و توان ابر بر ما کشیده است و مزاج را از جاده اعتدال طبیعی که
~~بقای مردم منوط و
# ~~هرچه هست به کلی منحرف گردانید، و تن مسکین چون قهرمان یار خون خوار
~~روی نقصان
# ~~آورده است و غم و اندوه بهسان حسن و جمال او روزافزون شده و مردم که
~~دیده بستر خواب
# ~~مرا به چشم ندیده و ms280 چشمها چون در توبه باز مانده و ضعف و بیماری در
~~ولایتین دست
# ~~تصرق گشاده:
# بگو چگونه توان زیستن که هر نفسی فراق روی تو بر دل همی زند تیری
# حدیث عشق من و حسن روی تو باشد اگر ز سورهآ یوسف کنند تفسیری
# هزار چاره بکردم که خوش زیم بی توچو نیک دیدم جز مرگ نیست تدبیری
# سوی آن صومعه بشتابیم، تواند بود که آن جا کسی را دریابیم، بعد چند روز
~~که اثر ذبول و
# ~~نحول2 روی بهنقصان آورده باشد و صحت خفت در بدن ظاهر شده باز پای در
~~راه طلب نهیم،
# ~~کمر جد و اجتهاد در طی مسالک پیکان مثال بر میان جان بندیم تا بنگریم
~~که عاقبت الامر
# ~~سرنوشت را چه پیدا آید و خامهآ تقدیر منشور حال ما بر چه نوع توقیع
~~فرماید، اگر زمام مرام
# ~~به دست آید و حیات مساعدت نمود چهره وصال باز در آیینه تمنا توان دید و
~~گل وفا از گلبن
# ~~وعده او توان چید والا:
# فلسنا و ان کان البقاء محییا   بأول من أخنی علیه حمام
# افزون باید ز صد هزاران دل و جان در هجرانش تا بهوصالش کی رسد، وزیر بر
~~این
# ~~عزیمت متفق شد، کشورگیر و وزیر در آن صومعه رفتند و هرچند حلقهٔ‌ آن
~~بجنبانیدند هیچ
# ~~صدای جوابی در گوش ایشان نیامد و جز صریر در هیچ آوازی نشنیدند، چون
~~درون آن رفتند
# ~~جایگاهی دیدند در غایت نزهت و لطافت و در او هیچ کسی نه، اما آثار
~~سکونت ظاهر بود و
# ~~اسباب اقامت مجتمع، وزیر گفت: زمانی حلقهوار بر در بنشینیم که البته
~~صاحب این صومعه
# ~~کسی هست، بعد زمانی هر جا که باشد بهسوی مسکن  خویش خواهد شتافت و به
~~موطن خود
# ~~باز خواهد آمد، دیده همت بر مراصد انتظار نشسته و دو چشم امید چهار شده
~~مانده بودند،
# ~~چون چند ساعت بگذشت زاهدی از دور پیدا شد که نور تقوا در اسرهآ ms281 میمون
~~او واضح و لایح PageV01P275
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0276.png)

# ~~و لایح بود و آثار صفای باطن بر صحیفهٔ‌ او ظاهر مینمود، چون وزیر با
~~وی ملاقات کرد
# ~~یکدیگر را بشناختند، به حصول سعادت وصال بعد امتداد اتام فراق مبتهج و
~~مسرور گشتند، و
# ~~شکرهای فراوان بر این موهبت مبینه1 به جای آوردند، وزیر لبان دامن بهلب
~~ادب با هزار توقیر
# ~~و تعظیم شرایط تقبیل قدم زاهد به تقدیم نمود ، زاهد نیز مانند گریبان
~~بهباعث کمال حقارت
# ~~با هزار آرزومندی به معانقه دست در گردن وزیر کرد، زاهد سبب ترک اهل و
~~وطن و اقتحام در
# ~~مهالک و اخطار باز پرسید، وزیر به تمامی بگفت، بدین موجب تآملی در ضمیر
~~زاهد پیدا آمد و
# ~~گرانی در خاطر او متمکن گشت و درون رفت، وزیر را اجازت داد تا کشورگیر
~~را در صومعه
# ~~آورد، وزیر برای این معنی بیرون آمد، کشورگیر پرسید که این زاهد کیست
~~که چندین بشاشت
# ~~او با توهم به دیدار اول مشاهده شد و میل طبع او بهجانب تو هرچه بیشتر
~~معاینه گشت، وزیر
# ~~گفت: که این همان زاهد بزر گوار است که بهوقت بازگشتن از سراندیپ بعد
~~شکستن کشتی
# ~~مرا با وی سابقهآ معرفت حاصل آمده بود و به واسطهٔ‌ حسن عنایت او
~~راحتهای فراوان در آن
# ~~ایام به روزگار من متواصل شده، در آن بیدایی پربلا اگر هادی رعایت او
~~سوی سرای امان مرا
# ~~راه آموزی نکردی، چون شبانه پایمال آفات عظیم گشتمی و مانند خایسک
~~بیقرار و آرام و
# ~~بهسان سندان سرکوفتهٔ‌ حوادث زمانه ماندمی، چنین امید من از پرتو نظر
~~سعادت اثر او افروخته
# ~~درایات بخت من از مدد سپاه ادعیه مستجابته او افراخته ماند، و آن زاهد
~~بس معتبر است و اثار
# ~~کرامت او من به چشم خویش دیدهام، حصول نعمت ملاقات او فاتحهآ سعادات و
~~مقدمه دوران
# ~~تصور کردم، «هذا فحایل برق خلفه المطر»، امروز مرا یقین واثق گشت که به
~~واسطهآ سعی جمیل ms282
# ~~آن زاهد عنقریب بر مراد خود دست مطلق یابیم و سپهر از بن دندان تو را
~~مطیع و منقاد گردد
# ~~و هر حکمی که بر زبان تو رود فلک اطاعت آن از جملگی مفرضات تصور کند و
~~خاک جناب
# ~~تو بهلب انقیاد و تعظیم بوسد، و در خشک رود تعب و مشقت1 آب حیات واجب و
~~بهجت
# ~~جاری گرداند و از سراب حیت؟ و ضجرت گل و یاسمین ظفر و نصرت رویاند و
~~زبان
# ~~شمشیر آبدار تو عزانامه سلاطین بر و بحر برخواند دست بخت نامدار تو
~~افسر عظمت و کلاه PageV01P276
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0277.png)

# ~~جبروت از سر سروران هفت کشور بستاند، «لله الحمد علی حصول هذه النعمة»،
~~کشور گیر بدین
# ~~بشارت جان پرور مبتهج و مسرور گشت و به مصاحبت وزیر به زیارت زاهد رفت،
~~او را به اعزاز
# ~~و اکرام تلقی نمود و در تبجیل و توفیر او مبالغت واجب دید، و مراسم
~~ضیافت به وجهی بهتر و
# ~~طریقی بس لایق و درخور به تقدیم رسانید، و در یک باغ جنت آسا و حدیقهآ
~~دلگشا ساکن
# ~~گردانید و گفت: هر گل و میوه که شما را مطلوب است از درخت بهنام من
~~بطلبید، بی تحمل
# ~~زحمت و اجتنا در دامن شما برسد، چنان که هیچ المی برای این معنی بهشما
~~لاحق نشود،
# ~~ایشان هم بر این جمله میکردند و صدق مقال او در این باب ظاهر میدیدند،
~~و چون چند روز
# ~~بر این بگذشت وزیر یک روز به نزد یک زاهد رفت و گفت: سوابق حقوق کرم تو
~~در ذمت من
# ~~متوافر است، اگر به لواحق نعم متصل و مقرون گردد از محاسن اخلاق و
~~شمایل تو غریب و
# ~~عجیب نبود و دبیر فلک ذکر آن بر صحایف لیل و نهار بهقلم خلود ثبت
~~فرماید، زاهد پرسید
# ~~که مقصود چیست تا بهدل و جان در حصول آن سعی محبانه بربسته آید تا
~~رمشیت نافذه و اراده
# ~~سابقه مفتح الابواب و ms283 مسبب الاسباب تعالی آلاءه و توالی نعماءه» از تتق
~~غیب چه پیدا آرد، کشور گیر
# ~~و وزیر به تجدید ماجرای حال با شرح و تفصیل تقریر کردند، زاهد به سمع
~~رضا اصغا نمود و
# ~~اتمام آن مراد در جراید کرم خویش مثبت فرمود، و در آن کوه زاغی بود که
~~هر روز در صومعهآ
# ~~زاهد آمدی، و از خوان احسان و نوال او بی احتمال مشقتی و اعمال سعی،
~~طعمه برای خود و
# ~~بچگان بردی و اسباب معاش و انتعاش ایشان بر وفق ارادت ساخته و مهیا
~~گشتی و آن را
# ~~غنیمتی بس بزرگ و تجارتی بس مرنج تصور کردی، و زاغ را بدین سبب با زاهد
~~الفتی تمام و
# ~~مخالطتی به کمال حاصل آمده بود، و با وی انسی تمام گرفته تا در یک روز
~~بر عادت مألوف
# ~~زاغ بیامد و پیش زاهد بنشست، زاهد اثر تردد خاطر و انقسام ضمیر در روی
~~او ظاهر دید و
# ~~فکرت و اندیشه بر دل او مستولی و غالب معاینه کرد، از این حالت از زاغ
~~تفتیش نمود، زاغ
# ~~با دلی مجروح و چشمی خون بهادای حکایت خویش بر زاهد آغاز نهاد که بر
~~بالای کوه
# ~~درختی است بلند که در رفعت با سدرةالمنتهی لاف برابری میزند و کثرت
~~اوراق و تراکم
# ~~فروع او صحن زمین را از آسیب حرارت خورشید محروس میدارد، من آن جا
~~آشیانه ساخته
# ~~بودم و مسکن و مهرب برای خود پرداخته و سالها از مزاحمت اعداء ایمن شده
~~روزگار PageV01P277
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0278.png)

# ~~خویش دراز می گذرانیدم و دست مضرت ایشان از من چون دست شیر زمین از
~~غزالهآ آسمان و
# ~~چنگال باز بلندپرواز از نسر طائر گردون کوتاه میبود و چندگاه شد که شاه
~~ماران آن جا
# ~~سکونت ساخته است هر بار که بچه از بیضه بیرون میآید شاه ماران میخورد و
~~بهزخم دندان
# ~~زهرآلود دمار از نهاد ایشان برمیآرد، از دستبرد معادات او دل مسکین من
~~چندان ms284 توشهآ درد و
# ~~غم ذخیره کرده است که بهعمرهای دراز سپری نشود و محمل هزار کس دیگر از
~~تحمل آن
# ~~گرانبار گردد، مرا بیسپیدهآ دل و سواد دیده و قوت چشم و پارهآ جگر و
~~پیوند جان و حاصل
# ~~عمر از ایام حیات چه تمتع و التذاذ باشد و مرگ عاجل را بر عمر باقی
~~بسیار فضیلت و
# ~~رجحان بود:
# دشمن خندید بر من و دوست گریست
### | کو بیدل و جان و دیده چون خواهد زیست
# عیشی صافی مکدر و عمری منفص گشته است و ایام محنت و اندوه بههیچ گونه
~~سپری
# ~~نمی گردد، و هر زمان در گرداب دریای دردی تازه غوطه میخورم و هر لحظه
~~در التهاب به آب
# ~~دیدهآ آتش رنج میسوزم و در ماتم ایشان همه وقت جامهآ سوگ در برکشیده
~~میباشم، و چشم
# ~~امید من بر مرا صد انتظار بدین استظهار نشسته بود که چون بچگان من
~~تربیت و پرورش یابند
# ~~و پر و بال گیرند مرا از وجود عزیز ایشان فراغ بالی و انتظام حالی پیدا
~~آید و در سواد ربع
# ~~مسکون بعد از انقضای انفاس معدوده و انتهای ایام محصوره نام من از
~~ایشان مذکور و مشهود
# ~~ماند، ایشان در رخسار دولت من جمال و بر عارض بخت خال بودند و میان
~~اصناف طیور همه
# ~~وقت به قوت و یشتی ایشان می پریدم و در فضای گلشن آمال به اعتضاد ایشان
~~پرواز می کردم،
# ~~اکنون من «مسلوب النجاح و مقصوص الجناح»1 گشتم و پیش زمرهآ اعداء و
~~فرقه حساد خجل و
# ~~سیاه رو شدم و مرا هیچ قوتی و شوکتی نماند، و مدت است شر وجود او از
~~این موضع زایل
# ~~شده بود و شنیدم بهسبب خاصیت خاتمی که بر دست پادشاه چین بود از پادشاه
~~چین غایب
# ~~شدن و از اطاعت او سرکشیدن او را میسر نمی گشت و آمدن در مسکن مألوف
~~نمیشد تا در
# ~~این وقت بههنگام محاربت چین با ms285 پادشاه سراندیپ آن خاتم از دست او بجست
~~و پیش آن
# ~~ظالم جان شکر افتاد، و او آن را فروبرد و از استیلای آدمی بر خویش امن
~~کلی او را حاصل
# ~~شد، بعد مدتی مدید بازآمد و در جای قدیم خود قرار و آرام گرفت و من هم
~~بهیک دو بار PageV01P278
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0279.png)

# ~~عنان صبر از دست داده بودم و ناشکیبایی شعار و دثار خویش ساخته و چنان
~~تصور می کردم،
# ~~باشد که هم بدین یک دو بار اکتفا خواهد کرد و از این قصد بیسبب و عداوت
~~بی موجب
# ~~امتناع خواهد نمود، و چون کار از حد بگذشت و مضرت او هر روز ازدیاد
~~پذیرفتن گرفت و
# ~~هم به یکبار از پوست بیرون آمد و دندان بر خوردن بر بچگان من بر آیین
~~ایام گذشته تیز کرد،
# ~~مرا طاقت صبر نماند و با خویشتن گفتم: چند روز بهسبب ظفر یافتن به وجهی
~~آسانتر بر
# ~~بچگان من کمر اجتهاد در کار اهلاک نفس من بر میان نبست، چون ایشان را
~~بهدندان کام
# ~~اژدهای فنا اسیر گردانید، هر گاه اسباب قوام عیش و استقامت ذات خویش
~~معدوم بیند، تواند
# ~~بود که روزی شمشیر قصد او بر جید وجود من رسد و بر اهلاک و اتلاف نفس
~~من دست
# ~~یابد، اکنون میخواهم تا در رفع بلای آن ظالم بیمهر و آن بیدادگر پر کین
~~بر وجهی که ممکن
# ~~گردد جد و اجتهاد واجب بینم، فرصت مجازات را طالب و زمان مکافات را
~~مترصد می باشم،
# ~~زاهد پرسید: که تدبیر پرداخت این مهم بهچه طریق در ضمیر تو متمکن گشته
~~است و اتمام
# ~~مقصود بهچه نوع دل تو را صواب نموده، زاغ گفت: آتش درد مفارقت چون شمع
~~بر سر من
# ~~بر رفته است و بصر بصیرت مرا به کلی محجوب گردانیده و از غایت
~~ناشکیبایی و بیخودی
# ~~سالک تمیز خیر و شر بر چشم عقل من پوشیده شده است و اعمال حسن ms286 تدبیر را
~~محلی و
# ~~مجاملی نمانده است و خویشتن را از سوز فراق عزیزان فدای ساخته و چون
~~پروانه دل
# ~~برسوختن نهاده، میخواهم چون شاه ماران در زیر سایهآ آن درخت بههنگام
~~غلبهآ حرارت آفتاب
# ~~می خسید، بهسان پاران صدمت تندباد مکابره خود را بر او اندازم و گوهر
~~دو دیدهآ جهان بین او
# ~~را از صدف چشم مانند مغز از1 بادام بیرون آرم و مثال کژدم از حلیهٔ‌
~~بینایی عاری و عاطل
# ~~گردانم. تا در ایام مستقبل بچگان من که نور چشم و میوهآ دل و راحت جان
~~و مونس غماناند
# ~~از مضرت جانی آن جا فی خلاص و نجات یابند و نسل که سبب بقای ذکر است
~~منقطع نگردد،
# ~~یا خود من نیز به کام او رسم همان شربت زهر مذاق که ایشان تجرع
~~نمودهاند بنوشم، اما
# ~~به غلبهآ ظن و استدلال و قیاس دست خویش غالب و مهره او در ششدر بلا
~~افتاده میبینم زیرا
# ~~چه او بهسبب ظفر یافتن به چند کرت خیمه در صحرای نخوت و غرور زده است و
~~دست و
# ~~یای به کلی فراموش کرده و کمال عجز و نهایت قصور من نزدیک او ثابت و
~~متوجه گشته، و
# ~~از کمین قصد و انتقام من ایمن شده و معلوم است تیری که از مامن جهد چون
~~تیر قدر PageV01P279
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0280.png)

# ~~و1 بیخطا بر هدف رسد و زخم پیکان زهر آب داده آن را هیچ سپری دور و دفع
~~نتواند کرد،
# ~~زاهد گفت: چون مرا به مشورت از دیگر اهل صحبت و معرفت مخصوص گردانیدی
~~مرا نیز در
# ~~باشد مسلوک باید داشت و بهچیزی که منفعت آن بهتو باز گردد اعلام میباید
~~فرمود، زاغ
# ~~گفت: من نیز هم برای این معنی صورت حاصل پیش تو بهمؤقف عرض رسانیدم اگر
~~در
# ~~اساس عزیمت و بنای تدبیر خللی باشد اصلاح آن بر ذمت کرم واجب و لازم
~~شناسی و آن را
# ~~بهسبب استحکام قواعد معرفت تصور ms287 کنی و بر سوابق الطاف ضم گردانی. زاهد
~~گفت: که
# ~~شاه ماران بهزیادت قوت ذات و کثرت اعوان و اقران بر تو تفوق و رجحان
~~ثابت دارد و ارباب
# ~~دانش در قلع بدخواه به طریقی سعی نمایند که در آن نقد جان ایشان در
~~معرض تلف و خطر
# ~~نیفتد، و در ضمایر خواص و عوام روشن و مبرهن است که جان عزیز را بدلی
~~نیست، اما
# ~~اخلاف و اولاد او را هرچند عزیز و گرامی اند بدل هست، یس عقل
~~عاقبتاندیش چگونه
# ~~رخصت دهد که بی بدل را برای چیزی که آن را صد هزار بدل توان یافت فدا
~~سازند و در
# ~~گرداب تلف اندازند، خصوصا در صورتی که تو را ممکن است که برای دفع شر
~~آن مخالف
# ~~چنان که گویم از لطایف حیل خدنگی راست رو سازی و بهسوی هدف جان او
~~اندازی چنانچه
# ~~او را اسیر زندان هلاک گردانی و غبار تغییر حال بر دامن وجود تو نرسد
~~این مثل که: «چنان
# ~~کن که هم مار میرد و هم عصا سلامت ماند»2 بهصدق انجامد:
# نمرد کو ز عقل راهبر است او ز کینهای خصم بر حذر است
# فتنه دندان کند بر آن کس تیز   که ندارد ز عقل دست آویز
# دشمن ار چه بسی نماید خوار تا دهد دست از او اثر مگذار
# خس که در هیچ چشم در ناید کسوت نور دیده برباید
# می برآرد به جستن پیکار   پشهای از نهاد فیل، دمار
# مور کو از همه ضعیفتر است شیر نر زو همیشه در حذر است
# ور بود دست دشمنی بالا زور با او دهد نتیجه فنا
# از پی دفع او بباید ساخت صعوه کو با عقاب سازد جنگ PageV01P280
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0281.png)

# تیری از مکر و سوی او انداخت دهد از خون خود پرش را رنگ
# من عمری دراز در نظارهآ مهرهبازی بوالعجب دغاباز فلک بهپایان رسانیدهام و
~~بر چشم بندی
# ~~و سبکدستی آن حقه گردان بدایع ms288 نمای اطلاعی به تمام و وقوفی به کمال
~~بهدست آورده، و قلب
# ~~کاری کعبتین لیل و نهار او بهدیدهٔ‌ امتحان دیده برای اکتساب و احراز
~~جواهر ثمین تجارب
# ~~ذخایر و نفایس مدت عمر را در باخته و مواضع خیر و شر را به تحقیق
~~شناخته، و در این میدان
# ~~گوی بهقوت و رجحان از اشباه و اقران بربودهام و در این بحر مواج به
~~ملاحی عقل عزیز و
# ~~کسبی کشتی به کران رسانیده، زاغ به محمدت و ثنا زبان بر گشاد و گفت:
~~بدین نصیحت که در
# ~~حق من مبذول فرمودی انواع منافع بهمن متواسل شد و تو را بر من منت جانی
~~حاصل آمد، و
# ~~حکما راست گفتهاند: هر که تخم در زمین صالح ریزد و کان گوهر بکاود و
~~غواصی دریا پیشه
# ~~سازد و مشورت با اهل خرد و تجارب کند عاقبت نقد منفعتی بهدست آرد و در
~~مقصود بر وی
# ~~مسدود نماند، اکنون حیلت اهلاک مار مرا بیاموز تا چون شانه حکم نافذ و
~~امر جزم تو را از
# ~~این دندان اطاعت نمایم و قدم در طریق مجهول بزنم و بهقدر طاقت و امکان
~~سر مویی
# ~~فرو نگذارم و ان را بهعمل مقرون کنم و روز کامرانی او را چون حال خویش
~~به غبار فنا سیاه
# ~~گردانم، زاهد گفت: که نزدیک آن کوه شهری است وسیع و در آن پادشاهی است
~~به جلالت
# ~~قدر و رفعت منزلت موصوف و در خانهآ او همان یک دختر است که از غایت
~~محبت او را
# ~~عزیزتر از جان گرامی میدارد و روز و شب صحایف دوستی او میخواند، در
~~گردن آن دختر
# ~~یک عقدی است منظم از انواع جواهر که جوهری خورشید را آوردن امثال آن تا
~~روز قیامت
# ~~دست ندهد، از غایت غرابت و لطافت تو گفتی جواهریان حسن آن2 را ترتیب
~~کردهاند و خود
# ~~از دهان مار بیرون آورده و آن دختر آن عقد را به غایت دوست ms289 گرفته است و
~~چون حبالورید
# ~~مدام در گردن خویش میدارد و یک زمان فرو نمیآرد مگر بههنگام سر شستن،
~~اگر ممکن
# ~~شود آن را از پیش او بربایی و در فضای هوا پرواز کنی، حقیقت بهطلب آن
~~عقد جمعی
# ~~متعاقب تو خواهند فرستاد و تو چنان پری که هم از نظر ایشان غایب نگردی
~~و هم از آسیب
# ~~عقاب خدنگ تیز پر و کمان کروههآ جان شکر ایمن باشی و چون در مقام شاه
~~ماران برسی آن
# ~~عقد در سوراخ جهد نمایند، شاه ماران ظاهر شود اول بهاهلاک او پردازند
~~بعده، عقد را PageV01P281
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0282.png)

# ~~بردارند، و چنان میباید که به مجرد آن که این غرض تو به حصول پیوندد
~~مرا خبر کنی و اهل
# ~~خویش را بگویی که او را از خوردن وحوش و طیور نگاه دارند، تا من دشمن
~~دوست را
# ~~به چشم خود در خاک مذلت و خواری افتاده بینم و دیده را به مشاهدهآ آن
~~حال روشن کنم، زاغ
# ~~گفت: تدبیری که مرا تلقین کردی در غایت بهصواب و متانت است1 و اگر آصف
~~و بهوزیر
# ~~جمهر در این دو زنده میبودند بهتر از زبان تحسین آن میکردند، و برای
~~اقتباس امثال آن
# ~~بهزانوی ادب در پیش تو می نشستند، و مرا فریضه است که بدین تدبیر کار
~~کنم و از این حیلت
# ~~نجات و خلاص خویش چشم دارم چه هر که بهنصیحت ارباب عقل کامل و موعظت
~~ارباب
# ~~دهاء شامل کار نکند مقصود او بهسان کیمیا در پرده توقف ماند و سعی او
~~چون سعی طالب
# ~~آب حیات از دهان مار و جوینده قوی حیوانی از صورت دیوار بههمه وقت ضایع
~~باشد، و
# ~~از اشارات ناصحان صائب تدبیر گذشتن و رای زرین خردمندان را خلاف کردن
~~عقل چگونه
# ~~رخصت دهد و رعایت کننده این معنی مذموم به نزدیک دهاء روزگار و دانایان
~~دهر چگونه
# ~~معذور بود:
# إذا شئت یوما أن تظفر امنا    ویخطی بما ترجوه ms290 من حسن الصنع
# فکن لا ولی الألباب أطوع طالع   دمل نحو هم بالقلب والعین والسمع
# بعد اتمام این مقالت زاغ بازگشت و دنبال آن مصلحت شد، زاهد روی به
~~کشورگیر و وزیر
# ~~آورد و گفت: بشنید که خالق زاغ سیاه شب تار و باز سفید روز وافر انوار
~~از پردهآ غیب چه
# ~~لطیفه ظاهر کرد، و آنچنان مهمی بزرگ امری عظیم که دست مطلب از ادراک آن
~~بههمه وجوه
# ~~قاصر مینمود و در سلوک این راه مخالف پای فکرت کار نمیکرد به کدام
~~اسپانی با تمام
# ~~مقرون گردانید، کشورگیر زبان به معذرت دلیذیر بگشاد و گفت: کسی را که
~~امداد سپاه انفاس
# ~~متبرک چون تویی پشتیبان5 باشد آنکس از هجوم سپاه لشکر حوادث وقایع چه
~~التفات نماید و
# ~~عقدهآ کاری که در گشادن آن دل روشن چون تویی همت بندد اگرچه بیرون
~~کشیدن آتش
# ~~از آب و رویانیدن انواع ریاحین در صحرای سراب محال نبود که در چشم زدنی
~~بگشاید و PageV01P282
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0283.png)

# ~~هر حکمی که رای صواب شعار تو امضا فرماید نه مدبران عالم افلاک را برای
~~مجال اعتراض
# ~~تواند بود نه متوطنان مرکز خاک را محل اعراض:
# فمر بفراق شیمتها اللیالی  یجبک إلی ارادتک امتثالا
# فلو أن الریاح تهب غربا   وقلت لها هل هبت شمالا
# اگر نه خلقت عالم ز بهر توست چرا
### | هر آنچه رای تو خواهد در او همان باشد
# جهان شود ز شبیخون حادثات خراب
### | در او اگر نه ز عون تو پاسبان باشد
# زاغ چون از صومعهٔ‌ زاهد بازگشت بهطرف عمارات شهر رخ نهاد و در قصر
~~پادشاه
# ~~درختی بلند با شاخهای انبوه بود و مقام خویش انجا ساخت و فرصت را مترقب
~~و مترصد
# ~~بود، روز و شب چشم میداشت که دختر پادشاه آن عقد را کی از گردن بیرون
~~کشد، تا بعد
# ~~مدتی مدید بدین مقصود ظفر یافت و چنان که زاهد وصیت کرده بود ان عقد را
~~در ربود و برد ms291
# ~~و در میان سوراخ شاه ماران انداخت، طایفه که برای طلب آن زاغ را تعاقب
~~نموده بودند چون
# ~~معاینه کردند که عقد در سوراخ افتاد دامن برای حفر آن برچیدند و آستین
~~بهجهت توسع آن
# ~~بر مالیدن، ناگاه در اثنای این شاه ماران بیرون آمد، اول سرش را چون
~~سندان بکوفتند و
# ~~بر زمین زدند چنانکه جان پلیدش از تن جدا شد و از مفارقت روح مانند
~~اژدهای علم در
# ~~زمرهآ جمادات منسلک گشت، بعد عقد را بستدند و بر پادشاه [بردند].
# و زاغ به دفع آن خصم بدسگال شادمان گشت و سجدهآ شکر در حضرت باری تعالی
# ~~به جای آورد و روز حیات بدسگالی بهشام ممات رسیده و صبح امل از خاور
~~نجح خنجر
# ~~برکشید، نه در کشور مقاصد آن ترک تاز شبخون سپهر شوری و نه در هوای هوا
~~از تاراج سپاه
# ~~موانع و عوائق غباری:
# وقت از این خوبتر تواند بودهان بگویند اگر تواند بود
# راه تاریک مانده رخشان شد کار دشوار بود اسان شد PageV01P283
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0284.png)

# و جفت را بهمحافظت تن او از طیور و وحوش و سباع وصیت فراوان واجب بود و
# ~~بهسوی صومعهٔ‌ زاهد با سرعتی هرچه تمامتر روان شد، و در این چند روز که
~~زاغ را زیارت
# ~~زاهد به سبب مانع مذکور حاصل نشده و آمدن در صومعه اتفاق نیفتاده، دو
~~چشم کشور گیر لیلا
# ~~و نهارا بهسوی آشیانهٔ‌ او باز می بود و رسیدن او را ساعة فساعة انتظار
~~مینمود، هم در اثنای
# ~~این حال آن سیاه پوش صاحب طیر و سیر و آن عبای لباس پرمکر و تلبیس، آن
~~مریخ چشم
# ~~زحل جسم، آن شبه طوسی پران، آن حجر اسود با جان، آن سودای پریشان
~~گفتار، آن هندوی
# ~~مردار خوار در هوا پیدا آمد:
# بنبی من الغربان لیس علی شرع بحرفا ان السعوب2 الی صدع
# اصدقه فی مریة وقد امترت صحابة موسی بعد ایامه التسمع
# و به آواز بلند بشارت ms292 مؤثر آمدن به حیلت دقیق و تدبیر متین و هلاک خصم
~~مخالف
# ~~بیدادگر و حصول رجاء بقای اخلاف و اولاد به گوش زاهد رسانید. زعم
~~الغراب»:
# مبنی الابناء الاعادی او توافینا  فی شأن قرة عینه فاجیب بالرد المهول
# زاهد زاغ را به تهنیت مبینه استقبال نمود و بشاشت بسیار بر روی او کرد و
~~با کشور گیر
# ~~گفت: خیز تا سوی آشیانهآ زاغ بشتابیم و آن خاتم را بهزودی دریابیم وصاع
~~یوسف را از بار
# ~~ابن یامین بیرون آریم و خاتم ملک را بهدست سلیمان سپاریم، هرچند بهحکم
~~وصیت من
# ~~جفت زاغ آن مار را محافظت خواهد نمود، اما نباید بدو غفلتی راه یابد و
~~درندهای آن مار را
# ~~ببرد، چندین سعی و تحمل زحمتهای تو ضایع شود، آخرالامر بهسان خاتم
~~انگشت ندامت
# ~~گزیدن و چون مار بهقوت مطلوب بر خود پیچیدن سر سوزنی نافع نیاید.
~~کشورگیر با وزیر
# ~~به موافقت زاهد در آشیانهآ زاغ رسید" و شکم مار بشکافت و آن انگشترین
~~بعد چندان دقایق
# ~~حیل و تدبیر از شکم او بیرون آوردند، و از حصول این چنین مهمی بزرگ
~~کشورگیر را مانند
# ~~انگشتری انگشت حیرت در دهان ماند و سلیمان مثال به بازیافتن خاتم از
~~دست دیو لعین صد
# ~~هزار جواهر شکر و سپاس نثار حضرت با جلالت باری تعالی کرد، و زاهد را
~~معذرت واجب PageV01P284
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0285.png)

# ~~دید و سالما و غالبا1 بازگشت، و چون چند منزلت بر سمت سراندیپ آمد سپاه
~~مار و دیگر
# ~~وحوش و سباع چون مور بیشمار بهسبب خاصیت آن خاتم گرد او بهاطاعت جمع
~~آمدند،
# ~~وزیر با کشورگیر گفت که «بهسیاهی سپاه از حیات حیات» شکار و دیگر وحوش
~~و سباع و
# ~~مردم خوار اشارت باید کرد تا چند منزل متعاقب توانید که اگر با اجتماع
~~این اعدای خون ریز
# ~~در سراندیپ رویم نباید طایفهآ متوطنان و زمرهآ ساکنان آن شهر که از
~~خاصیت آن خاتم به گوش
# ~~ایشان خبری نرسیده است ms293 خائف گردند، و از غایت مهابت و شدت مخافت تفرقه
~~و غوغا و
# ~~شور و فتنه در میان ایشان ظاهر گردد، و ملک آرای را بدین سبب از تو
~~نفرت طبع پیدا آید.
# ~~کشورگیر آن رای متین زاهد پسندید و سپاه مذکور را هم بر آن جمله مثال
~~داد و مضمون آن
# ~~مثال بهانقیاد و امتثال مقرون و موصول گشت و بعد دوازده سال در سراندیپ
~~رسید، مصراع:
# باز آمدم و غمانت باز آوردم
# چون این خبر به ملک آرای تبلیغ کردند بهسبب به دست آمدن خاتم بهزر کامل
~~عیار کمال
# ~~فرحت و شادمانی حبیب دل و دامن جانش مشحون گشت، اما از بیان آمدن
~~کشورگیر
# ~~به سلامت تن سیمین او مانند نقره درگداز امد، تا وزیر را پیش خواند و
~~گفت: من چنان گمان
# ~~میبردم که کشورگیر نصیب کام شیر و اژدها شده باشد و بین الجانبین بعد
~~المشرقین افتاده و
# ~~شرب عذب عیش من از کدورت وجود او مصون گشته اما تدبیر موافق تقدیر
~~نیامد و دل و
# ~~جان که در روزن دیده و مشبکهآ چشم منتظر و مترصد وصول مبلغ این حال
~~نشسته بودند،
# ~~با دامنی و آستینی پر از ضجرت بازآمدند در بیت الاحزان سینه بهماتم
~~بنشستند، و او از آن
# ~~بیابانها و صحراهای پرخطر و مهالک بیحد و مرگ5 صیدگاه سباع گرسنهآ
~~موتست2، و هر که
# ~~در وی در رفت چون تیر از شست رفته بازنیامد و همانجا جان بهمقبضیان اجل
~~سپرد،
# ~~با حصول عرض و نیل مقصود سالم بازگشت، هم شیران پیل شکار چون گرگ به
~~خرچنگ
# ~~مضرت از دامن وجود او بازداشتند و هم گرگان خونخوار مانند شیر گرمابه
~~بر اتلاف نفس او
# ~~قادر نشدند، از جامهای ریگ بیابان که از آسیب جنبش هر بادی چون قلم
~~محاسب روان است PageV01P285
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0286.png)

# ~~گرد تغییری بر رخسار حال او ننشست، و از تأثیر سموم پرهموم صحرای سراب
~~نهال قوتی در
# ~~حدیقهآ تن او ذهول ms294 نپذیرفت، هر حیله که تصرف عقل آمد کردیم و لیک با
~~قضا درنگرفت،
# ~~بدین موجب به تازگی خیل غم و اندوه بر صحن سینه تاختن آورده است و
~~افواج تفکر و تحیر
# ~~بر ضمیر من غالب و مستولی شده، باز دفع او را تدبیر متین میباید
~~اندیشید و حیلتی محکم
# ~~میباید ساخت، وزیر جواب داد: که بهواسطهآ سعی جمیل او انچنان خاتمی که
~~سبب فتح هفت
# ~~کشور کیهان است و تاجداران روزگار و تخت نشینان سپهر اقتدار در طلب آن
~~خان و مان در
# ~~معرض اخطار داشتند و جز خار نومیدی در پای مراد ایشان نخلیده و جز آیت
~~خست به گوش
# ~~جان ایشان نرسیده بهدست آمد، مکارم خسروانهآ آن اقتضا نکند که جانب
~~نوازش او را مهمل
# ~~گذارد و دست رد به یکبارگی بر سینهآ مقصود او راند و داغ حرمان بر
~~ناصیهٔ‌ دل او نهد، و نیز
# ~~انجاز وعده یکی از محاسن و فضایل ذات مردم است و خلف در مذهب مروت و
~~شریعت و
# ~~فتوت «من کل الوجوه، ممنوع و مخطور و بر کسوت سیادت زیباتر از او طرازی
~~نقش نبسته
# ~~آمد، و بر فلک مهتری روشنتر از آن اختری نشان نداده و بر سپهر مواعید
~~کرم صبح کأذب
# ~~خلف هرگز ندید و در حدایق اقوال ارباب خرد مغیلان کذب هرگز نروید و
~~همیشه بیض
# ~~کرم در جناب عالی ایشان شاهی بود و همواره رخسار امید بر آستان دولت
~~سرهای ایشان
# ~~مورد و احتراز از ارتکاب امری نیکو آید که قلم گوهربار شرع سیدالمرسلین
~~و خاتم النبیین آن
# ~~را در ابواب نهی و زجر مسطور گردانیده باشد و اجتناب از مصلحتی پسندیده
~~نماید که عافیت
# ~~آن به مخالفت احکام دین نبوی و شرع مصطفوی مقرون بود، اما تسمک بهذیل
~~مشروعات
# ~~کردن و قدم در راه اتباع اوامر الهی گزاردن و مسایل شریعت را قبلهٔ‌
~~اقبال و افعال ساختن و
# ~~امور بر وفق آیین داشتن سبب ارتقاء مدارج ms295 و اعتلاء معارج دنیا و آخرت
~~است و هرگز
# ~~رعایت این معنی ندامت و ضجرت بار نیارد و جز سعادت دولت دارین اثر و
~~نتیجهآ آن نبود و
# ~~احادیث سید کائنات و مقصود موجودات که «لا رهبانیة فی الاسلام»2 و
~~مانند این هرچه بیشتر
# ~~در این باب صادر است نبشته را در ترتیب آن کار هیچ تصرفی در وهم و خیال
~~نمی گذرد و
# ~~کنعوذ بالله الهنی و غاری، نیز لاحق نمیشود آنچه درطبع رکیک و خاطر کند
~~بنده فراهم آمد
# ~~باز نمود رای همایون برتر چون وزیر سخن بدینجا رسانید در دل ملک آرای
~~جایگیر آمد بدین PageV01P286
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0287.png)

# ~~موعظت و نصیحت که متضمن حق و مشتمل بر صدق است توسن انکارش رام و آهن
# ~~استبدادش نرم گشت و صدق معنی دآلحق یعلو»1 به ظهور انجامید. وزیر را
~~برای اتمام این مهم
# ~~دستوری داد، وزیر بازگشت و مدتی اسباب ضیافت مستعد و مهیا گردانید و
~~کشورگیر را از
# ~~این حکایت جان پرور خبر رسانید و بدین ابیات او را تهنیت گفت:
# سعد الزمان و ساعده الإقبال ود فی المنی واجابه الآمال
# والنجم من یرج السعادة طائع  والجد فی طلب العلی یحتال
# کشورگیر به اسماع این خبر چون گل در بهار بشگفت، و بهجای سمن زرد گل سوری
# ~~گسترد، و سطح زریر را بهآب نقم بشست، و قامت بنفشه را به بالای سرو سهی
~~بدل گردانید، و
# ~~دو پستهآ دهان بسته را بهشکر خنده بگشاد، و قطرات شبنم از نرگس مخمور
~~برافشاند، و
# ~~بر صحیفهآ بیجاده طبق پا بر نهاد، و ساختگی آن سودا به واجبی به جای
~~آورد تا آن گاه که
# ~~عروس عالم افروز روز نقاب کحلی شب بر رخسار گیتی آرای بست و کواکب
~~ثواقب
# ~~چشمهای جهانبین بهنظارهآ طلعت نورگستر ماه تمام بگشاد:
# یا لیلة حکت النهار بنورها   فکأنما شمس الضحی لم یغرب
# خلعت السماء مقاضة مسرودة والشهب فیها کالقیر المذاهب
# والبدر کأسا من لجین أحدقت کالشار ms296 بین عنها نجوم الغیب2
# آو وجه عاصیة تأثر بشره   من لطمها اتری المحب المغرب
# هجر الظلام أنیس منزله بها   فکانه قد خاف لدغ العقرب
# و در زمان سعد و سعادت افزای و وقتی مبارک دولت نمای بر آیین خسروان و
~~جهانداران
# ~~عقد مصاهرت منتظم گشت، و قاعدهآ موافقت ضمیر جانبین استحکام پذیرفت و
~~شبه بیگانگی
# ~~به گوهر یگانگی بدل شد، و غنچهآ الفت و مؤانست دهان متبسم بگشاد، و
~~ریاض ولا و وفا که
# ~~به واسطهآ هبوب باد خزان حادثات روی به ذبول آورده بود نظارت کامل و
~~طراوت شامل از سر
# ~~یافت، و خار ناامیدی از دیدهٔ‌ آمال بیرون آمد، و چشم بخت که از تأثیر
~~افیون حوادث بر بستر
# ~~غم خفته مانده بود به کحل بیداری ابد متکحل شد، و چهرهآ محبت و مؤدت به
~~گلغونهآ قرابت
# ~~آرایش گرفت، و پردهآ ظلمات از پیش چشمهآ روشن آب حیات برخاست، و آتش
~~جگرسوز PageV01P287
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0288.png)

# ~~فراق که چون درکات دوزخ زبانه میزد از آب وصال منطقی گشت، و قران مشتری
~~با زهرهآ
# ~~زهرا در جهان پدید امد، و قصر دولت پرویز از پرتو شمع رخسار شیرین منور
~~شد:
# کا الفرقدین إذا تأمل ناظر لم یعد موضع فرقد عن فرقد
# اتفاق هر دو عالی کرد قدر تاج و تخت
### | اتصال هر دو روشن کرد چشم ملک و دین
# ملک دولت را بههر دو کرد باید تهنیت
### | دین و دنیا را بههر دو گفت باید آفرین
# ~~و از تأثیر این قران سعدین که ادوار فلکی بعد قرنها بر سپهر دولت بنمود
~~آثار سعادات
# ~~کواکب عدد بر صفحات احوال ساکنان هفت اقلیم ظاهر گشت، و ابواب دولت
~~کامرانی و
# ~~اسباب سرور و فرحت جاودانی بر اصناف خلایق گشاده و آماده شد، و سپهر
~~شعبده باز که
# ~~مهرهآ وفا بر چیده بود بساط وفاق و داد بگسترد و روزگار جفاکار که هر
~~روز به آتش حادثه
# ~~داغی بر دل مجروح مینهاد به دلجویی ms297 و عذرخواهی پیش آمد. کشورگیر چون
~~این حال معاینه
# ~~میدید در خود متحیر و در کار خود حیران میماند و چنان تصور می کرد که
~~مگر احداث
# ~~احلام است که او را می نمایند و یا جادوان استاد به طلسمات و نیر نجات
~~اشیایی که آن را
# ~~عاقبة الامر حقیقی نبود بر او عرض کنند، و این ابیات بر زبان میراند:
# منم یارب در این دولت که روی یار میبینم
### | فراز سرو سیمینش گل بیخار میبینم
# تویی یارب که خوابآلوده بر من تاختن کردی
### | منم یارب که بخت خویش را بیدار میبینم
# عجب دارم ز بخت خویش و هر دم در گمان افتم
### | که هستم یا بخوابم یا رخ دلدار میبینم
# ~~و مجلس انس چنان بیاراستند که سپهر پیر جهان گشته با هزاران دیدهآ چشم
~~بهنظارهآ آن
# ~~گشاده و جواهر زواهر انجم که سالها باز آن را در جیب و دامن خویش
~~محافظت مینمود بر
# ~~طبق سیمین ماه بر سر تهنیت برای نثار اقدام آن دو نیر فلک شهریاری پیش
~~آورد، و چندان
# ~~درو یاقوت و دیگر گهرهای قیمتی بر جانبی بریختند که صحن زمین چون سقف
~~اسمان
# ~~کواکب نمای شده، و از لمعان و شعاع آن شب قیرگون از روز عالم افروز
~~روشنتر نمود، تو PageV01P288
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0289.png)

# ~~گفتی رضوان بهشت انواع گلهای رنگین از بساتین خلد برین بر روی زمین
~~افشانده است، و
# ~~با تباشیر قدرت الهی هر جزیی از اجزای خاک گوهری ثمین گشته:
# و قد نثر وا الدر فی لیلة مغیمة لیس فیها قمر
# خصار السماء لنا مجلسا و لکن أنجمه من درر
# و طبقه مغنیان خوش آواز پیش آوردند چنگ چون پیران سال خورده پشت دوتا
~~گشته، و
# ~~مانند عاشقان از غایت نحافت رگهاش از پوست بیرون آمده، و در تنش جز
~~پوست و
# ~~استخوان چیزی نمانده نالههای حزین برمیآورد و از شرم لطافت آواز جفت
~~ساز او ناهید
# ~~چرخ، ساز طربانگیز خود را در طاق ms298 نسیان میانداخت، بوالعجب پیکری سر چو
~~موذیان و
# ~~شرمساران فروهشته و پای بهسان بیخردان دراز کرده، هرچند از دست زخمهای
~~مخالف و دراز
# ~~دستی چنگی چون رز پیراهن کاغذی پوشیده و بهصد زبان فریاد براورده، هیچ
~~کس دست
# ~~انصاف بر سر و پشت او فرو نیاورده و هرچند طریق راهزنی پیشتر مسلوک
~~داشته شرف
# ~~نواخت و عز قربت در مجالس بیشتر یافت، و نای جادوگر بهفسون و دم چوب
~~خشک را
# ~~سخنگوی می گردانید، تو گفتی از کمال ساحری مار سیاه را در دهن گرفته
~~است یا چشمهآ قیر
# ~~از گلو روان کرده، غریب خلعتی با سرش از تن جدا نکند در سخن سرایی
~~نیاید و تا آب در
# ~~دهانش نکنند زبان به تکلم نگشاید، و ربابی شیرین دست بهنواهای تر رود
~~کار طرب و عشرت
# ~~صاحبدلان می گشاد، و دف اگرچه بهضرب مطرب گرفتار شده بود حلقهآ اخلاص
~~از گوش
# ~~نمیکشید و بههیچ وجه پرده از روی برنمی گرفت و بادی از پوست بیرون
~~نمیآمد و از دست
# ~~نمی شد، و کمان کمانچه تیرهای سوزی در هر کشش بر دل عشاق غمزه میزد، و
~~کمانچه از
# ~~مصاحبت او بهسان دلبران نازنین از اختلاط پیران گوژ پشت در نعره و
~~فریاد میآمد، و چون
# ~~ظریفان راست طبع از اجتماع کهتران غلیه و شعب بنیاد مینهاد، و عزب رود
~~از تعجب اجماع PageV01P289
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0290.png)

# ~~اسباب شادمانی کژان دندان سفید کرده بود و از کدوی بی باده حریفان مجلس
~~را مست
# ~~می گردانید، و از یک رود خشک دو رود از چشمها روان می کرد:
# فلم أر مضروبا سواه إذا بکی أحد سرور بالوری2 و تبسما
# کتوم ضمیرالصدر مادام راجلا و إن رکب الایجاد أبدی المکلفا
# و طعامهای گوناگون لذیذ بسیار و شرابهای مختلف خوشگوار ترتیب کرده که از
~~موائد
# ~~خلد برین نشان میداد و از حلاوت ذوق شراب طهور حکایت می کرد:
# مائدة قد جهت من کل شيء حسن  ما تشتهی ms299 النفس وما تلذ عین المقتنی
# تهیی شکم را از تناول آن سیری مزید حاصل میشد و فرشته را که «صائم
~~الدهر»2 بی افطار
# ~~است از مشاهدهٔ‌ لطافت آن تمنای خوردن در دل می گذشت، و از انوار
~~شمعهای عنبرین سواد
# ~~شب از رخسار روز دور گشته، و از نسیم عطرسای آن اقطار و اکناف عالم چون
~~صحن گلزار
# ~~معطر شده، و از تصاعد دود عود مجمر حببب و دامن سیهر از خانه عطار
~~حکایت کرده:
# ذکی ابتساما دائما و تجلدا واصبر اعلی مابها وهی فی الهلک4
# و لخ لخهای مشکبوی مشام جان ساکنان صوامع افلاک و متوطنان مرکز خاک را
~~نصیب
# ~~عطر هرچه تمامتر میبخشید، و از نفحات مشمومات بزم بهشت ایین در اجزای
~~خاک قالب
# ~~اموات جان نو درمیآمد، و از تأثیر اعتدال هوا مجلس سرور منقش ایوان حکم
~~جانور
# ~~می گرفت. در آن شب هم بدین صفت مراسم ضیافت به تقدیم رسید و شرایط فرحت
~~به اجابت
# ~~پیوست تا آن زمان که شهریار ولایت زنگ یعنی ماه شب افروز در سرایردهآ
~~خلوت شتافت و
# ~~از چشم جهانیان مختفی گشت، و مصابیح منیر انجم از دمیدن صبح منطفی شد،
~~و عروس
# ~~روشن روی آفتاب از تتق مشرق رخسار جهان آرای بنمود، و زلف مشکین ظلام
~~شب از چهرهآ
# ~~کافوری روز برگرفت و هر تتق عارض عرصه گیتی را نور و ضیا فراوان ارزانی
~~داشت، و
# ~~از گردش چرخ دولابی چشمهآ زرین خورشید روان گشت، و کشتی سیمین ماه در
~~بحر اخضر
# ~~فلک فرو شد، و اطراف کیهان که چون خاطر نادان سیاه و تاریک گشته بودند
~~مانند دل دانا
# ~~روشنی فراوان یافت و تباشیر صبح رایات روشن برافراخت: PageV01P290
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0291.png)

# دیسل قدر العذر لفجزهسیفا یسل مدی الزمان و یغمد
# و إذا تنفس طالعا فکأنه  ماء الحیاة ودولة تتجدد
# چو صبح در بر گردون کشید کسوت نور
### | جهان گشاد ز رخ پردهآ شب دیجور
# شعاع مهر بر اوج سپهر شد ms300 پیدا
### | چنان که پرتو نار حکیم بر سر طور
# ز فیض چشمهٔ‌ خورشید کرد دست قضا
### | غبار ظلمت شب از سواد گیتی دور
# ملک آرای و کشورگیر فراز تخت آسمان رفعت چون آفتاب و ماه به یک جا بار
~~دادند و
# ~~ملک آرای هر دو وزیر روشن ضمیر و دیگر اعیان و ارکان مملکت را پیش خود
~~طلبید و
# ~~گفت: جهانیان را روشن و عالمیان را مبرهن است که بخشندهٔ‌ تاج پادشاهی
~~بهخسروان
# ~~جهاندار و دهندهآ تخت جهانبانی به سلاطین کامکار دتعالی آلاعه و توآلی
~~نعماعه»1 به حکم حکمت
# ~~بالغهآ خویش پادشاهان سپهر تمکین را در بسیط زمین برای آن پدید آورد تا
~~ریاض دین و
# ~~ملک از آب شمشیر ایشان نضارت کامل و طراوت وافر گیرد، و از پرتو انوار
~~رای انور ایشان
# ~~ظلم از سواد گیتی محو شود و عامهآ رعایا و کافهآ برایا در ظلال ظلیل
~~عدل و احسان فارغ البال
# ~~و مرفه الحال روزگار گذارند، و طبقهٔ‌ متظلمان از مخالب و ایناب بیداد
~~ظالمان خلاص و
# ~~نجات یابند، و معلوم است که رعایت معانی سابقه جز به کمال عدل دوربین و
~~وفور خرد
# ~~عاقبتاندیش ممکن نگردد، و عقل کامل و دانش موفور جز در طبقهآ رجال صورت
~~نتوان بست
# ~~چه فضیلت رجال بر زمرهآ نساء به موجب آیت کلام ربانی که «آلرجال قومون
~~علی آلنساء]2
# ~~بهنزدیک همگنان ثابت است و قصور عقل و نقصان حصافت ایشان بهمقتضای هن
~~ناقصات
# ~~العقل»2 مخفی و مطوی نمانده، و با چنین حالی عهدهآ حفظ ممالک بیحد و
~~اتمام امور دینی و
# ~~ملکی و نظم مصالح طبقات خلایق جهان عسیرتی به کمال و دشواری تمام دارد،
~~و ابتدا آن را PageV01P291
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0292.png)

# ~~به حسن انتها مقرون گردانید و مرا با وجود کشورگیر این امر معظم را
~~متقلد بودن و به حضور
# ~~عنصر دانش شعار او مراسم و شرایط او به تقدیم رسانید بههیچ تأویل رخصت
~~جایز نبود:
# که پدید است در ms301 جهان باری کار هر مرد و مرد هر کاری
# تاج پادشاهی بر سر کسی زیبد که زینت او از گوهر تیغ نه از گوهر میغ بود،
~~و بر سریر
# ~~سلطنت و سروری پای نهد که مشام جان او از غبار صحن و غانه از1 نسیم مشک
~~اذفر و
# ~~عنبرسا را معطر گردد، و مفغر چون تارک بر سرو زر بهسان موی در بر او
~~ملازم باشد، و در
# ~~سایهآ نیزههای خطی به جای کاس شراب کهنه در کاسهآ سر اعدا خونهای تازه
~~نوش می کند، و
# ~~صلیل خنجرهای سرافکن و نعره مبارزان صفشکن در گوش جان او خوشتر از
~~نواهای
# ~~خسروانی نماید:
# عروس ملک کسی در کنار گیرد تنگ که بوسه بر سر شمشیر آبدار دهد
# و از جادهآ انصاف منحرف بودن و برای منفعت و عظمت یک نفس خویش که بقا و
~~ثبات
# ~~آن بهچند روز معدود و چند نفس محصور متعلق است چندین هزار خلق را در
~~معرض
# ~~مضرت داشتن در هیچ مذهبی و دینی پسندیده نشمرند، بعد این اتمام کلمات
~~دلیذیر تاج و
# ~~تخت و خاتم مملکت به کشورگیر سپرد و زمام ملک بهدست او داد، همگنان ملک
~~آرای را
# ~~بدین اتفاق متین به هزار زبان محمدت فراوان گفتند، و بر علو همت و شرف
~~نفس و اصل زائر
# ~~و عرق ظاهر او گواهی دادند، کشورگیر تاج سلطنت و شهریاری را به طالع
~~فرخنده خرد زمان
# ~~سعادت اثر بر فرق فلک سای نهاد، و سریر مملکت و جهانداری را به جلوس
~~ذات سپهر امکان
# ~~خویش زیب و بها و رونق و ضیا داد، و خاتم جهان ستانی را بهبنان همایون
~~خود زینت و
# ~~جلال ارزانی داشت:
# أهت بکی الدنیا وهذا له فخآ فدامت لک العلیا ما بقی الدهرء
# یباهی سریر الملک کیوان رفعة با خرصک الاسمی وحق له النحر
# تشرقت الأفلاک لما3 نسیتها  إلی دستک الأعلی فراد لها القدر PageV01P292
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0293.png)

# خامهآ ارادت ازلی منشور دولت را ms302 به توقیع سعادت بخش «تعز من تشآء» مزین
~~گردانید و
# ~~به تأیید خاتم که دست عنایت ایزدی در بنان او پوشانید آفتاب تیغ آتشبار
~~چون تیغ آفتاب شرق
# ~~و غرب عالم بگشاد، و چون افسر بر خسروان ممالک بحر و بر و جهانداران
~~هفت کشور بر
# ~~سرآمد و صحن گیتی از تنسم نسیم صبای عدل و احسان او رونق و طراوت خلد
~~برین گرفت،
# ~~و شمشیر مذاب رنگش قوت تولد حوادث و فتن از مادر روزگار قطع کرد، و
~~جمهور جهانیان
# ~~در بساتین رفاهیت احوال و حدایق تبدیل آمال قرار و آرام گرفتند، و
~~غنچهآ فرحت و شادمانی
# ~~در جملگی اطراف و اکناف جهان زبان تبسم بگشاد، و درخت فتنه و بیدادی که
~~ثابت الاصل و
# ~~الفرع گشته بود از بیخ برافتاد، و این خبر وزیر گوهر بلندبختی که قصر
~~دولت او بهنور طلعت
# ~~سعادت بخش ملک آرای محلی و منور شود مالک ممالک روی زمین گردد، بهصدق
~~مقرون
# ~~گشت. للمؤلف:
# غدا ملک الاملاک و ساعدت عز ائمه الأقدار کیف یرید
# و حاز من الملک المعظم مراتبا مداها علی طلا یهن2 بعید
# تعلکی کالا سکندر الملک قاهرا یجد له مایان عنه سعود
# و در روزی از روزها کشورگیر با ملک آرای در مجلس خاص نشسته بود و جام
~~جانپرور
# ~~مؤانست تجرع می کرد که سمنبر ثانی چون ساج گرم پرتاب و دیده بهسان
~~دیدهآ انگور پرآب
# ~~ناگاه درآمد و آن مجلس را از رخسار چون عارض خور بر صفت هشت بهشت
~~گردانید و
# ~~سروآسا در مؤقف خدمت بایستاد:
# علی النار و العجاج [و] علی الریح با دل من ظاهر الانسان علی باطنه
# هرچند بهسبب اضطراب خاطر و عذاب دل قضیهآ خیرالکلام ما قل و دل مرعی
~~نماندهست
# ~~و به واسطهٔ‌ آن که بیدادی زمانه نابکار و جفای روزگار بی وفا عنان
~~تماسک و ضبط از دست
# ~~زبان و بیان بنان بستد عرض به تطویل انجامیده امید آن که در حضرت ms303
~~خدایگانی عذرخواهی و
# ~~دشفاء المسلمون صدقة»5 محل قبول یابد و سایهٔ‌ اغماض بر فرق این سرگشته
~~رنج فراق
# ~~بگستراند، و از لذت عفو عیب پوش بی نصیب نگرداند که کلمات سودا زدگان
~~را از سرچشمهآ PageV01P293
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0294.png)

# ~~فصل الخطاب نصیب آبی نباشد، و عبارات دل بهباد دادگان و در بحر محن
~~افتادگان را از
# ~~حدیقهآ سلامت و لطافت رنگی و بویی نبود، «کلام العاشق طویل الذیل و
~~المکثار کحاطب اللیل»1 و
# ~~امروز که ملک هفت کشور چون شست تیغ در قبضهآ تصرف شاهی آمده، شهریاری
~~بحر و بر
# ~~چون دولت و بخت بر این آستانهآ سپهر منزلت ملازم شده، نه از جهت انتماء
~~و امتثال سپهر
# ~~علتی ظاهر، و نه از جانب مطاوعت و انقیاد زمانه بهانه واضح، نفاذ احکام
~~رد و قبول جهان
# ~~به حکم «لا و تعه»2 این حضرت موقوف و اعتضاد و اعتماد متوطنان کیهان در
~~دفع نکبات ونیل
# ~~مرادات بر سعی قدم کرم عام این در گاه مقصود، بیت:
# زهی فزوده ز تو قدر تخت و افسر را
### | گرفته صیت جلال تو هفت کشور را
# بهروزگار تو از شرم یاد می نکند
### | سپهر ملک جم و دولت سکندر را
# چو برگزید تو را کردگار بر سر خلق
### | که را دو سر که ز حکمت برون کشد سر را
# اگر گوهر مراد در دامن نیاید عروس مقصود بهمن روی ننماید و خدنگ امل بر
~~فسانه
# ~~نجح و قدم رجا بر آستانهآ ظفر نرسد دیگر کدام روز بر آن دولت دسترس
~~یابم و برآمد این
# ~~حاجت از که چشم دارم:
# گر تو نکنی چارهآ کارم که کند
# کشورگیر رقم اجابت بر صحیفهٔ‌ عریضهٔ‌ او مثبت فرمود و ملک جن را بطلبید
~~و او را
# ~~فرمان داد تا در جملگی بلاد و امصار و بیابانها و کوهها سبک عنان گشته
~~باد آسا طوف کند و
# ~~بههر جا که پادشاهزاده را در یابد با سرعت تمام به درگاه آرد، ملک ms304 جن
~~چون مور کمر اطاعت
# ~~و امتثال بر میان بسته بر حاشیهٔ‌ بساط سلطنت بهپای حسن ادب بایستاد و
~~چنان باز نمود که
# ~~اگر شمهای از امداد عنایت بی نهایت خسروانه شامل حال من شود و فرمان
~~جهان نفاذ PageV01P294
# ![image filename](./0752AkhtasanDihlawi.BasatinUns_0295.png)

# ~~پادشاهانه به تعین اقلیمی و کشوری صادر گردد حصول مراد زود بر چشم توان
~~داشت و دامن
# ~~مقصود به تعجیل تر بهدست توان آورد، کشورگیر جواب داد: که بر رای ما
~~چنان روشن و
# ~~مبرهن گشته است که پادشاهزاده در سواحل دریای چین در کمند جنیان دستگیر
~~و اسیر شده
# ~~است و به دام ایشان پایبند مانده چنان میباید که آن گوهر صدف شهریاری و
~~شکوفهآ باغ
# ~~جهانداری را سلامت به من رسانی و توقف و تأخیر را به هیچ نوع در پرداخت
~~این مهم جایز
# ~~نشمری، ملک جن چون آب سر بر خاک انقیاد نهاد و برای اتمام این مرام آتش
~~پای گشت، و
# ~~بادآسا در قطع منازل و مراحل مسارعت نمود و در موضعی که یادشاهزاده را
~~در بند نگاشته
# ~~بودند رفت و بهبشارت اصناف الطاف و انواع اشواق کشورگیر قوی دل
~~گردانید، و بعد چند
# ~~روز پادشاهزاده را برکشورگیر آورد، کشورگیر بفرمود تا سمنبر را با
~~اعزاز موفور به پادشاه
# ~~تسلیم کردند و ترتیب تفویض ملک قنوج که بسطت و وسعت آن از شرح و بیان
~~مستغنی
# ~~است شرف اختصاص ارزانی داشت و به بذل اموال فراوان و نعم بی پایان و
~~دارات پادشاهی که
# ~~در هیچ تاریخ از تواریخ گذشته مثل آن مسطور نیست، کمر همت...1 گردانید
~~و در قنوج
# ~~فرستاده و بامداد...2.
# بخش دلهای شکسته طالبان مفرح حصول مطلوب، افوای روح عاشقان تسنیم وصال
# ~~محبوب هر یک از آن سرگشتگان سرا محنت بهمنزل مقصود خویش رسید و هریک از
~~آن
# ~~غرق شدگان دریای عشق گوهر مراد در کنار خویش دید و روزگار جفا پیشه
~~بدین مساعدت
# ~~عذر جرایم سابقهآ خویش خواست و این ابیات ms305 دلیذیر حکایت حال ایشان گشت:
# از معدن جان گوهر مطلوب رسید عاشق پس عمرها بهمحبوب رسید
# هم خسرو دل داده به شیرین پیوست هم یوسف گم گشته بهیعقوب رسید3
# قد فرغ من تسوید لهذه النسخة الشریفة المسمی به «بساتین الانس» فی تاریخ
~~غرة شهر
# ~~رمضان المبارک سنة 1046 هجری ختم بالخیر والظفر.

PageV01P295 ms306