######OpenITI#

#META#Header#End#

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0001.png)


PageV01P029

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0002.png)

~~عنوان و نام پدیدآور   خلاصالتجر از مولشی نا تناخته، یوسف بیک بابابور مسموه غلامیه.
~~مشخصات تشر   تهران: منشور سمیر، 1395
~~فروست   مشخصات ظاهری   600اص.   لاحیای میراث پزشکی: 48
~~شایک   978-600-7509-64-2
~~وضعیت فبرست نویی   : فیپا
~~موضوع   : متون پزشکی - متون قدیمی تا قرن 14
~~شتاسه اقزوده   بیگ باباپور، یوسف، 1357 -
~~شناسه اقزوده   : غلامیه، مسعود، 1346 -
~~رده بتدی کنئره   116864/خ8 1395
~~رده بندی دیویی
~~شماره کتابشتاسی ملی
# با مقدمه و تصحیح:
# دکتر یوسف بیگ بابا پور و دکتر مسعود غلامیه
# از مجموعهآ احیای میراث پزشکی، شمارهآ 48
# ناشر: منشور سمیر
# نوبت چاپ: اول - بهار 95
# شمارگان: 250
# بهاء: 4500000ریال
# شابک: 7509-64-2_978-600

PageV01P030

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0003.png)

# شکر و سپاس مر خالقی را که در خلقت انسان حکمت او بیپایان است، و
~~حمد بیحد و درود بیعد مر پادشاهی را که نعم او و احسان او در حق ایشان
~~بیرون از حد بیان است. گواه بر کمال قدزت او اصول و صورت ارکان است، و دلیل
~~بر رحمت و رأفت او، احوال امزجهآ ابدان است. قادری که از کمال افاضت قوی و
~~ارواح در اعضا جاری گردانید و صحت و مرض را به اسباب مقرر و مقدر داشت و از
~~فضل بیمنتهای خود به تدبیر حفظ و رد صحت ارشاد فرمود؛ و خلعت «فصورکم
~~فأحسن صورکم» بر قامت زیبای انسان انداخت و سماط «و رزقکم من الطیبات»
~~جهت نزول1 ایشان مرتب ساخت؛ «ذلکم الله ربکم فتبارک الله رب العالمین».
# و تحف تحیات و صلات صلوات مر ذاتی را که منهاج او اسباب قانون نجات و
~~اشارات او ذخیرهٔ‌ تجلیات است و ارکان خمسهآ او ستهآ ضروریهآ زبدهآ غنی و منی
~~است و چون سبعهآ طبیعی جامع مغنی3 و حاوی شفا است، أعنی سید کونین و
~~خواجهآ قاب قوسین، مقصود «لولاک4 لما خلقت الأفلاک»، نگین خاتم هوما

PageV01P031

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0004.png)

~~ارسلناک»، مکرم مجتبی، محمد مصطفی علیه من الصلوات اکملها و من
~~التحیات افضلها- و بر آل ms001 و اصحاب و اتباع او باد که رهروان جادهآ یقین و
~~راهنمایان شارع دیناند -رضوان الله علیهم أجمعین.
~~اما بعد، بر تظر اصحاب بصیرت و بصر ارباب سریرت پوشیده نماند که غرض
~~اصلی و مقصود کلی از انشای علوی و ابداع اجسام سفلی، آفرینش آدمی است که
~~ذر صدف وجود و زبدهآ موجودات است و قادر علیم و حاکم حکیم -تقدست
~~اسمائه - او را به شرف خلعت «ولقد کرمنا بنیآدم» نواخته و ترکیبش را بر امزجهآ
~~مختلفه و کیفیات متضاده آراسته و او را به عدل و سیاست و طاعت و عبادت
~~فرموده که «وما خلقت الجن والانس الا لیعبدون»؛ وحصول این کمال وصدور
~~این افعال بی وجود صحت که مبدأ قابل و موضوع کامل است، متصور نمیشود.
# پس بر هر شخص لازم است که به محافظت صحت حاصله و استرداد زایلهآ آن
~~کوشد، تا از سعادت دارین و کمال در منزلین محروم نماند؛ و چون مزاج انسان
~~بنابر اختلاف فصول وازمان وتغییر و تبدل مأکول ومشروب، فی کل الأوان، بر
~~یک حال نمیماند، لاجرم آفریدگار تبارک و تعالی، در ضمن هر مصنوعی چندین
~~هزار حکمت تعبیه فرموده و در هر ادویه فواید نامحصوره درج کرده، و هر دردی
~~را دوایی آفریده و به استعمال آن امر فرموده؛ چنانچه در اخبار وارد است که
~~موسی علیه السلام- در حالت مرض التفات به دوا تمیفرمود، ندا آمد که ای
~~موسی! میخواهی که ابطلال حکمت ما کنی و غرایب اسرار ما را از خلق پوشیده
~~داری؟! بعد از آن موسی علیه السلام- امت خود را به معرفت طب دلالت نمود و
~~بدان امر کرد و نیز از حضرت رسالت پناه صلوات الله علیه و آله- نقل است که
~~فرمود: «العلم علمان: علم الأبدان وعلم الأدیان»؛ وعلم ابدان را که اعلاها مرتبه و
~~اسناها درجه است، مقدم داشته؛ زیرا که علم ادیان و اشتغال بدان موقوف است بر
~~صحت بدن، و آن موقوف است بر علم ms002 ابدان؛ بنابراین مقدمهآ حکمای دهر و علمای
~~عصر در ترتیب و تنقیح این علم سعی نمودهاند و در بیان ادویهآ مفرده و مرکبه
~~نظر شافی و تأمل کافی کردهاند.

PageV01P032

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0005.png)

# و چون اضعف عباد الله واعجز الناس، منصور بن محمد بن یوسف بن احمد
~~بن الیاس فقیه احسن الله عواقب داریه وغفر له و لوالدیه - بدین اعلم] و
~~مطالعهآ این قسم اشتغال مینمود، به خکم «خذوا العلم من افواه الرجال» در فواید
~~و غرر فراید آن را از السنهآ اساتذهآ این فن میربود5 متوجه شد با قصور فکر و
~~خمول ذکر و توزع خاطر و تفرقهآ باطن و ظاهر تا مختصری جامع و منتخبی نافع
~~که در هر باب اشارتی رفته باشد و مفید خاص و عام و مطلوب طوایف انام گردد،
~~تألیف کند. بعد الاستخاره من الله العلیم، در آن شروع نموده، و آن را در قید
~~کتابت کشیده، به کفایهآ مجاهدیه موسوم کرد و دیباچهآ آن را مزین گردانید به
~~القاب همایون اسکندر ثانی، واضع اساس جهان بانی، حامی قوانین ملک و ملت،
~~ماحی قواعد ظلم و بدعت،
# نظم
# آن که از دور فلک اکنون غرض دوران اوست
# کشف اسرار قضا موقوف بر فرمان اوست
# عقل کل، طفل دبیرستان ابجدخوان اوست
# جام جم رسمی ز عکس خاطر رخشان اوست
# آیت نصرت همیشه همره یکران اوست
# گوی دولت از قضا اندر خم چوگان اوست
# السطان الاعظم الاعدل الاکرم، افتخار سلاطین العرب والعجم المبعوث فی عالم
~~الملکوت، بغوث الامم، المؤید من السماء، المنصور علی الاعداء، راعی بلاد الشرق و
~~الغرب، والی ممالک العزل والنصب، ظل الله فی الارض، مالک ازمنهآ البسط و
~~القبض، لمجاهده السلطنهآ والدین سلطان زین العابدین]،

PageV01P033

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0006.png)

# ستاره جیش زحل هیبت سهیل مکین شهابرمح سهاناوک هلال کمان
# بزرگهمت و قدر و بلند افسر و تخت خجسته رایت و رای و گزیده نام نشان
~~لازال فی عرصه الممالک مرفوع اللواء خلد الله ملکه وسلطانه - مظفر علی ms003
~~الاعداء، خورشید رأفتش بر مشارق ومغارب عالم درخشان است و سایهآ همای
~~همتش بر جنوب و شمال جهان تابان، و کوس دولتش بر کنگرهآ قصر سعادت
~~ششجهت و هفتاقلیم نواخته، و صیت معدلت و آوازهآ موهبتش در اطراف و
~~اکناف ربع مسکون انداختهاند، و جناب سلطنت مآبش با شواغل جهانداری و دواعی
~~کامکاری پیوسته اوقات شریف به تربیت اصحاب فضل و تقویت ارباب عقل و اعلام
~~معالم دین واحیای قوانین سیدالمرسلین و تمهید قواعد دینی و تشیید مبانی
~~یقینی و افاضت سجال نوال و اشاعت آیات افضال، مصروف گردانیده، لاجرم السنهآ
~~ادانی و اقاصی6 و ناطقهآ مطیع و عاصی به ثنای فاتح این جاه و دعای صالح این
~~درگاه جاری گشته، و امداد فتح و تصرت و اعداد بخت و دولت، لحظتا فلحظتا از
~~حضرت صمدیت فایض شده، بنده نیز دست در فتراک سعادت زده، این بضاعت
~~مزجات را وسیلهآ مرقی ترقی ساخته، و متوجه بارگاه کیوان رفعت شده، تا به نظر
~~کیمیا خاصیت حضرت سلطنت پناه که صراف بازار خبرت و نقاد ارباب فطنت
~~است، مشرف گشته، و به شرف قبول ممکن گردد. مأمول از کمال عاطفت آن که
~~چون بر سهو و ذلل و نسیان و خلل این مقالت بیعمارت اطلاع افتد، اشارت رود
~~تا بر قسم اصلاح مزتن فرموده، بر این کمینه مؤاخذه نفرمایند، و ذیل اغماض بر
~~مزال اقلام اسبال [ارزانی] فرمایند. فإنی للخطایا معترف وبالتقصیر مقر8 وعیون
~~الکرام عن المعائب مخفوظهآ والسنهم عن المساوی محفوظهآ وصلی الله علی
~~محمد و آله الطیبین والمعصومین.

PageV01P034

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0007.png)

~~فهرست این کتاب مبنی بر دو فن است:
# فن اول
# در قسمین طب، یعنی نظری و عملی.
~~قسم اول: در طب نظری، مشتمل بر مقدمه و چهار مقاله.
~~مقالهآ اول: در اسباب مادی صحت، مشتمل بر چهار باب:
~~باب اول: در ارکان.
~~باب دوم: در ارواح.
~~باب سوم: در اخلاط.
~~باب چهارم: در اعضاء.
~~مقالهآ دوم: در اسباب صوری صحت، ms004 مشتمل بر دو باب:
~~باب اول: در مزاج.
~~باب دوم: در قوی.
~~مقالهآ سوم: در اسباب فاعلی صحت، مشتمل بر دو باب.
~~باب اول: در اسباب ضروری، مشتمل بر شش فصل:
~~فصل اول: در هوا.
~~فصل دوم: در حرکات نفسانی.
~~فصل سوم: در حرکت و سکون.
~~فصل چهارم: در خواب و بیداری.
~~فصل پنجم: در مأکول و مشروب.
~~فصل ششم: در احتباس و استفراغ.
~~باب دوم: در اسباب غیر ضروری، مشتمل بر دو فصل:
~~فصل اول: در اسباب ملحقه به ستهآ ضروری.
~~فصل دوم: در اسباب جزئیه.
~~مقالهآ چهارم: در احوال و اعراض و علامات، مشتمل بر دو باب:

PageV01P035

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0008.png)

~~باب اول: در احوال و اعراض.
~~باب دوم: در علامات و دلایل، مشتمل بر هشت فصل:
~~قصل اول: در علامات مزاج.
~~فصل دوم: در علامات امتلا.
~~فصل سوم: در نبض.
~~فصل چهارم: در اسنان واجناس.
~~فصل پنجم: در قاروره.
~~فصل ششم: در براز.
~~[فصل هفتم: در بحران.
~~فصل ششم: در علامات محمودیه و ردیه.
~~قسم دوم: در طب] عملی، مشتمل بر پنج مقاله:
~~مقاله اول: در حفظ صحت و معالجات کلی مشتمل بر دو باب:
~~باب اول: در حفظ صحت، مشتمل بر ده فصل:
~~فصل اول: در تدبیر مولود و حبلی.
~~فصل دوم: در تدبیر فصول.
~~فصل سوم: در تدبیر مأکول و مشروب.
~~فصل چهارم: تدبیر نوم ویقظه.
~~فصل پنجم: در تدبیر استفراغ واحتباس.
~~فصل ششم: در تدبیر جماع.
~~فصل هفتم: در تدبیر حمام.
~~فصل هشتم: در تدبیر حرکت و سکون.
~~فصل نهم: در تدبیر مشایخ.
~~فصل دهم: در تدبیر مسافر.
~~باب دوم: در معالجات کلی، مشتمل بر سه فصل:
~~فصل اول: در معالجات سوءالمزاج

PageV01P036

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0009.png)

~~فصل دوم: در تدبیر مسهل و قی و حقنه.
~~فصل سوم: در فصد و حجامت.
~~مقالهآ دوم: در امراضی که حادث شود از سر تا قدم و علاج آن مشتمل بر
~~بیست باب است:
~~باب اول: در امراض سر و دماغ.
~~باب ms005 دوم: در امراض چشم.
~~باب سوم: در امراض گوش.
~~باب چهارم: در امراض بینی.
~~باب پنجم: در امراض دهان و لب و زبان.
~~باب ششم: در امراض لثه و دندان.
~~باب هفتم: در امراض حلق.
~~باب هشتم: از امراض صدر و آلات تنفس.
~~باب نهم: در امراض قلب.
~~باب دهم: در امراض معده.
~~باب یازدهم: در امراض جگر.
~~باب دوازدهم: در امراض طحال.
~~باب سیزدهم: در امراض امعا.
~~باب چهاردهم: در انواع اسهال.
~~باب پانزدهم: در امراض کلیه و مثانه.
~~باب شانزدهم: در امراض انثیین و قضیب.
~~باب هفدهم: در امراض رحم.
~~باب هیجدهم: در امراض مقعد.
~~باب نوزدهم: در امراض پشت.
~~باب بیستم: در اوجاع نقرس و مفاصل.
~~مقالهآ سوم: در حمیات، امشتمل بر سه باب:

PageV01P037

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0010.png)

~~باب اول: در حمی یومی.
~~باب دوم: در حمی دق
~~باب سوم: در حمیات عفینه].
~~مقالهآ چهارم: در امراضی که بر ظاهر بدن حادث شود و معالجات آن، مشتمل
~~بر هفت باب:
~~باب اول: در اورام.
~~یاب دوم: در بثور.
~~باب سوم: در جراحات و قروح.
~~باب چهارم: در کسر و خلع و مانند آن.
~~باب پنجم: در جذام وامراض جلد.
~~باب ششم: در امراضی که به موی تعلق دارد.
~~باب هفتم: در آنچه تعلق به زینت دارد.
~~مقالهآ پنجم: در ذکر زهر حیوانات زهردار و دفع ضرر آن، مشتمل بر چهار
~~باب:
~~باب اول: در زهرها و علاج شارب آن.
~~باب دوم: در گزیدن حشرات و تدبیر آن.
~~باب سوم: در گزیدن آدمی و چهارپایان.
~~باب چهارم: در دفع هوام و حشرات، و این آخر فن اول است، والله اعلم.
~~مشتمل بر دو مقاله:
# مقالهآ اول: در ذکر بعضی ادویهآ مفرده، مشتمل بر هفت باب:
~~باب اول: در طبایع و تأثیرات ادویه.
~~باب دوم: در حبوب.

PageV01P038

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0011.png)

~~باب سوم: در لحوم و البان.
~~باب چهارم: در فواکه.
~~باب پنجم: در بقولات و امثال آن.
~~باب ششم: در توابل.
~~باب ms006 هفتم: در ریاحین وطیوب.
~~مقالهآ دوم: در ادویهآ مرکبه، مشتمل بر بیست باب:
~~باب اول: در کیفیت ترکیب ادویه و بیان قوت و امتحان تریاق.
~~باب دوم: در تریاقها.
~~باب سوم: در مفرحات و بیان قوت هر یک.
~~باب چهارم: در معاجین.
~~باب پنجم: در اشربه و مربیات و لعوقات و ربوب.
~~باب ششم: در جوارشات.
~~باب هفتم: در قرصها.
~~باب هشتم: در حبها.
~~باب نهم: در ایارجات.
~~باب دهم: در سفوفها.
~~باب یازدهم: در مطبوخات و نقوعات.
~~باب دوازدهم: در خقنهها.
~~باب سیزدهم: در شیافت و فرزجها.
~~باب چهاردهم: در ادهان.
~~باب پانزدهم: در سعوطات و سنونات و غراغر
~~باب شانزدهم: در اطلیه و ضمادات.
~~باب هفدهم: در ادویهآ عین.
~~باب هیجدهم: در مراهم و ذرورات.
~~باب نوزدهم: در حلاوات و مسمنات.
~~باب بیستم: در متفرقات.

PageV01P039

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0012.png)

~~و چون شروع در شیء لابد است از معرفت و شعور بدان شیء به وجهی از
~~وجوه، و چون اشارتی به تعریف این علم میرود، پس بدان که طب علمی است که
~~بدو احوال بدن انسان معلوم کتند از جهت صحت و مرض، یعنی علم به استقامت
~~مزاج و احوال بدن و تغیر آن حاصل شود به این حفظ صحت کنند در حال
~~حصول و استرداد آن در حالت زوال.
# و این علم منقسم به دو قسم است، از برای آن که اگر مفید اعتقاد است به
~~اموری که مجرد است از بیان کیفیت عمل آن را نظری گویند؛ چنانچه علم به
~~ارکان که چهار است و امزجه که نه است؛ و اگر مفید اعتقاد است به اموری چند
~~با بیان کیفیت عمل، آن را عملی گویند؛ چنانکه تصرف در اورام مثلأ به اعتبار
~~زمان و وقت جهت ردع و تحلیل، چنانچه گفته شود.
# پس این عمل منقسم به دو قسم شود: علمی نظری و علمی عملی؛ و چون
~~معرفت موضوع هر علمی بعد از علم به ماهیت او سبب زیادتی ms007 شعور است بدان
~~علم، و موجب امتیاز مسایل آن علم میشود از غیر او، علما را عادت بر آن جاری
~~شده است که بعد از بیان ماهیت، موضوع را بیان میکنند، تا از دو جهت شعور بر
~~آن حاصل شود. پس از این جهت موضوع هر یک از این قسمین اینجا مذکور
~~میشود و معلوم شده که موضوع هر علمی آن است که بحث کنند از عوارض ذاتی

PageV01P040

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0013.png)

~~او. پس هر چیزی که بحث از او کنند، از این جهت که منسوب به صحت است،
~~حفظا أو ردا ما یتوقف الصحه علیه، آن موضوع این علم باشد.
# پس بدان که موضوعات قسم نظری این علم بدن انسان است از جهت صحت و
~~مرض و احوال و دلایل، از برای آن که طبیب بحث از عوارض ذاتی این امور
~~می کند، از آن جهت که منسوباند به صحتی که غایت مطلوب این علم است؛ و
~~موضوعات قسم عملی تصرف است در اسباب ستهآ ضروری و تدبیر آن، و اعمال
~~بدو، علاج به ادویه، و هر یک از این به حسب احتیاج طبیب بدان گفته شود، ان
~~شاء الله تعالی، و چون اصل عمل، [علم] است وعمل بیعلم کلاعمل است، شروع
~~کنیم در قسم علمی طب، متوکلا علی العلیم الحکیم.

PageV01P041

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0014.png)

# چون مقصود بالذات از این علم محافظت صحت حاصله و استرداد زایله است، و
~~حفظ شیء بعد از علم به آن لاشیء بود، علم به اسباب آن و معرفت او در بیان
~~احوال بدن گفته خواهد شد؛ و چون معرفت هر شیء تحقیق وجود آن شیء باشد،
~~حالی اسباب آن بیان کرده شود.
~~اما بعد از معرفت سبب مطلق، چه معرفت عام مقدم بر معرف خاص است، پس
~~بدان که سبب در غرف عام آن چیز را گویند که بدان تواصل کنند برای حصول
~~امری دیگر و در غرف خاص که اصطلاح حکما است، ما یتوقف علیه الشیء ms008 بود،
~~اعم از آن که برای ماهیت بود یا از برای وجود، این سبب بر چهار قسم است؛ زیرا
~~که سبب در مسبب داخل بود، یا خارج اگر داخل بود بالقوه، آن را سبب مادی
~~گویند، چون چوب نسبت با سریر؛ و اگر داخل بود بالفعل، آن را سبب صوری
~~گویند، چون صورت سریر مربع باشد یا مسدس؛ و اگر خارج باشد از مسبب، اگر
~~موجد اوست، آن را فاعلی گویند، چون نجار؛ و اگر ایجاد برای آن است، آن را
~~سبب غایی گویند، همچون جلوس بر سریر.

PageV01P042

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0015.png)

# چون این معنی در ذهن مقرر گشت، بدان که اسباب مادی9 صحت اسبابی
~~است که صحت10 در آن مقرر میشود؛ و این یا مرکب بود یا بسیط. اگر بسیط
~~است، ارکان باشد، و اگر مرکب است، یا غلیظ بود، و آن اعضا است، یا لطیف و آن
~~ارواح است، و یا متوستط و آن اخلاط است، و اسباب صوری صحت اعتدال مزاج
~~بود و قوی که بعد از او حادث شود، و التیام اعضا که عبارت از عدم تفرق اتصال و
~~سوء ترکیب است.
# و اسباب فاعلی صحت، اسبابی است که اگر بر وجه مشاکله و اعتدال وارد
~~گردد، حافظ و موجب صحت بود و الا موجب مرض؛ و این امور اگر محتاجالیه بود،
~~در جمیع زمان، جمیع افراد بر آن محتاج باشند، آن را ستهآ ضروریه گویند؛ و
~~اگر بعضی افراد محتاج باشند، بدان جنسیه گویند و اگر بعضی زمان جمیع افراد
~~بدان محتاجاند، اسنان، و اگر بعضی افراد ادر بعضی زمان بدان محتاج باشند]،
~~صناعات و عادات اخوانند]، و اگر محتاجالیه نباشد واردات خارجی و اسباب
~~غایی صحت و سلامتی افعال است که از قوی حاصل شود، یعنی سلیم و صحیح
~~صادر شود و وقوع آن از هر عضوی بر وجه اعتدال بود و سبب غایی در ذهن مقدم
~~بود و در وجود مؤخر

PageV01P043

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0016.png)

# وآن را ms009 اصول و عناصر واسطهآ اسطقستات گویند، و آن اجسامی چند بسیط
~~است که اجزای اولی بدن انسان و غیر آن از مرگبات شود، و آن چهار است؛ زیرا
~~که یا متوجه مرکز است یا متوجه محیط و به تقدیرین، یا طالب غایت بود و یا
~~طالب آنچه طالب غایت محیط بود، آتش است و طبع او گرم و خشک و محل او
~~بالای دیگر ارکان بود؛ چنانچه محدب کرهآ آتش مماس مقعر فلک قمر باشد، و
~~فایدهآ او در مرکبات انضاج و تلطیف و کسر برودت عنصرین باردین و تفریق
~~مختلفات وجمع متماثلات بود، و آنچه متوجه جهت محیط است، نه غایت آن
~~هواست، و طبع او گرم و تر بود، و فاندهآ آن در مرکبات تخفیف و تخلخل است و
~~محل او زیر کرهآ آتش؛ و آنچه متوجه جهت مرکز آب است، و طبع او سرد و تر
~~است، و فایدهآ او در مرکبات سهولت قبول اشکال و ترک آن است و محل آن زیر
~~کرهآ هوا است؛ و آنچه طالب غایت مرکز بود خاک است و طبع او سرد و خشک
~~است و فایدهآ آن در مرکتبات حفظ اشکال و هیأت و امساک او بود.

PageV01P044

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0017.png)

# در غرف اطباء روح جسمی است لطیف بخاری که از لطافت اخلاط در دل به
~~حسب امتزاجی مخصوص11 متکون شود و به واسطهآ شرایین به اعضا منتشر شود،
~~و اعضا را به دو حیات و استعداد قبول حس و حرکت و تغذیه و تولید حاصل
~~گردد، آن را روح حیوانی گویند و قوت حیوانی بدو قایم بود، و از این روح چون
~~بعضی به دماغ رسد کیفیت دیگر پذیرد به واسطهآ محل، او را مزاجی دیگر حاصل
~~شود، و آن را روح نفسانی گویند، و قوت نفسانی بدو قایم بود؛ و مراد از این روح
~~نه نفس ناطقه است، چنانچه در کتب الهی مراد به روح نفس است واین روح
~~مفید ms010 حس و حرکت باشد، چون بعضی دیگر به کبد رسد، او را کیفیتی دیگر
~~حاصل شود، و آن را روح طبیعی گویند؛ و قوت طبیعی بدو قایم بود، و از او تغذیه
~~و تمنیه و تولید حاصل گردد. پس به حقیقت و به قول معلم اول و محققان و
~~حکما، یک روح است که در هر محلی و مظهری از او اثری و صورتی پیدا میشود
~~و به حسب ظاهر وقول اطبا این است که هر یک به استقلال روحیاند، و الله
~~تعالی علیم بما خلق لما خلق.

PageV01P045

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0018.png)

~~بدان که غذا که وارد بدن میشود، تا آن وقت که جزو تام اعضا میگردد، او را
~~چهار استحاله لاحق میشود. هر یکی را از آن نضجی گویند و در هر یکی
~~خلاصهای و فضلهای، از یکدیگر متمیز شود. خلاصه جهت تغذیه محفوظ ماند، و
~~فضله به طریق اسهل مندفع شود و هضم اول از آن زمان است که دهن او را
~~مضغه کند تا در معده قرار گیرد، و به مثابهآ کشک جو شود، و آن را کیلوس
~~گویند؛ لطیف آن به طریق ماساریقا که عروق چند شعری است میان کبد و معده،
~~به کبد میرود، و کثیف آن به طریق امعا دفع شود، و آن را براز گویند.
# و هضم دوم، در کبد است و آن عبارت است از استحالهآ کیلوسی به اخلاص
~~خلاصهآ آن به آورده و فضله که مایده است، به طریق گلیه و مثانه مندفع گردد و
~~آن را بول گویند.
# هضم سوم، در عروق است و آنعبارت است از استاحلهآ اخلاط به اعضا به
~~حسب مزاج فقط.
# هضم چهام، در اعضا است و آن عبارت است از استحالهآ رطوبت و ماده که
~~مشابه اعضا شود به اعتبار هیأت و صورت، هر دو معتدل شود بالفعل، هر یک از
~~اعضا در قوام تام، و فضله این دو هضم، به مثل عرق و وسخ مندفع گردد. ms011
# پس عمل هضم دوم، ایجاد رطوبت اولی است که عبارت از اخلاط اربعه است و
~~عمل هضم سوم ایجاد رطوبت ثانیه است از ماده و معمول خود، و این رطوبت یا

PageV01P046

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0019.png)

~~فضول باشد یا غیر فضول، آنچه فضول باشد بدن را به آن احتیاج نیفتد و اگر
~~اخراج نکنند متعفن شود، و آن داخل اخلاط غیر طبیعی باشد؛ و آنچه غیر فضول
~~باشد، چهار صنف است:
# یکی، آن که در عروق صغار دقاق موجود است اجهت سقایت اعضا اگر مجاور
~~آن باشد در حال احتیاج].
# دوم، آنکه مستحیل شود به جوهر عضو به حسب مزاج.
# سوم، آن که به منزلهآ طل در اعضا منتشر است.
# چهارم، آن که التیام والتصاق اعضا به واسطهآ آن است.
# اکنون بدان که خلط، جسمی رطب سیال است کیلوس اول بدان مستحیل
~~نشود، و آن چهار است؛ زیرا که آنچه نضج تمام یافته است، آنچه از او طافی بود،
~~صفراست، و آنچه راسب شود، سوداست، و آنچه متوسط بود و نضج یافته باشد،
~~خون، و آنچه نضج تام نیافته باشد، بلغم.
~~و هر یک از این لاخلاط] چهار طبیعی بود، اما خون طبیعی، رنگ او سرخ و
~~طعم او شیرین و طبع او گرم وتر بود و تغذیهآ جمیع بدن بدو باشد تنها یا با
~~قسطی از اخلاط دیگر؛ و غیر طبیعی از او، یا به نفس خود فاسد شده باشد یا به
~~سبب واردی و بر تقدیرین نه با سودا و نه با بلغمیه مایل بود؛ اما بلغم طبیعی
~~طعم او مایل به شیرینی و طبع او سرد و تر بود؛ و فایدهآ آن، آن است که در
~~جمیع بدن موجود باشد و در وقت فقدان غذا مستحیل به خون گردد و غذای
~~بدن شود و از آن جهت او را مفرغه نیست و با خون در جمیع بدن جاری است؛ و
~~فایدهآ دیگر، آن که با خون ممتزج گشته، غذای دماغ ms012 شود.
~~و بلغم غیر طبیعی به اعتبار قوام پنج است؛ زیرا که اگر متفقالقوام بود، یا
~~رقیق بود و آن را مائی گویند، یا غلیظ بود و این غلیظ اگر در او رطوبتی مانده
~~باشد، زجاجی گویند، و اگر رطوبت به تحلیل رفته باشد، حصبی گویند، و اگر
~~مختلف القوام باشد، اگر اختلاف او محسوس بود، مخاطی گویند و اگر غیر

PageV01P047

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0020.png)

~~محسوس بود، خام و غیر طبیعی به اعتبار طعم چهار است: عفص، و مالح، و تفه،
~~و حامض؛ وبلغم مالح آخر اصناف بلغم بود.
~~اما صفرای طبیعی، لون او احمر ناصع وطبع او گرم و خشک است و او در
~~کبد به دو قسمت شود:
~~قسمی، با خون به عروق رود جهت ترقیق دم تا نفوذ کند در منافض ضیقه و
~~تقطیع اخلاط لزجه و دفع بلغم غلیظ کند و غذای بعضی اعضا شود مثل ریه.
# و قسمی دیگر، به مراره ریزد، جهت غسل امعا و تنبیه بر دفع براز.
~~و صفرای غیر طبیعی، آنچه در نفس خون فاسد شده باشد، اگر در جگر بود
~~مرارهآ دموی گویند، اگر در معده محترق شده باشد کرآثی گویند، و کراثی چون
~~محترق شود زنگاری گویند، و او به منزلهآ سم باشد؛ و آنچه سبب واردی متغیر
~~شده باشد اگر وارد بلغم رقیق بود، مرهآ صفرا گویند؛ و اگر بلغم غلیظ محی و اگر
~~سودا بود، صفرای رسوبی، اما سودای طبیعی دردی خون طبیعی است، و طعم او
~~به عفوصت و حموضت نایل باشد و طبع او سرد و خشک است و او در جگر به دو
~~قسم شود: قسمی با خون به عروق رود جهت تمیین و تغلیظ دم و غذای بعضی
~~اعضا مثل عظام شود، وقسمی به طحال رود جهت تنبیه و دغدغهآ غذا به معده
~~ریزد، و غیر طبیعی از او هر خلطی باشد که محرق شود، اگر چه سودای طبیعی
~~بود، آن را رمادیه و مرهآ ms013 سودا گویند؛ والله أعلم و أحکم.

PageV01P048

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0021.png)

# بدان که اعضا عبارت است از اجسامی چند غلیظ که از امتزاج اخلاط حاصل
~~شود و ارسطو بر آن است که اول عضوی که متکون میشود دل است و بعضی
~~گفتهاند که دماغ و بعضی گفته جگر، و بعضی دیگر بر آنند که چون مادهآ زرع به
~~مستقر رسد، در او غلیانی پیدا شود و چهار نقطه در آن پدید آید: یکی، در محل
~~دل، و یکی در محل جگر، و یکی در محل دماغ، و یکی دیگر بر همه محتوی
~~گردد؛ اما تقسیم اعضا بر دو وجه کردهاند:
# یکی، آن که عضو یا معطی مطلق بود، چون دل به مذهب بعضی، یا قابل
~~مطلق، همچون لحم، یا معطی و قابل، همچون کبد، یا نه معطی و نه قابل،
~~همچون عظام.
# و وجهی دیگر آن که اعضا یا رییس بود یا خادم رییس، یا مرئوس یا نه رییس
~~بود و نه مرئوس و نه خادم رییس؛ و رییس به حسب بقای شخص سه است: دل و
~~دماغ و کبد، و به حسب نوع همین سه است: یا انثیین که بدان مخصوص است؛
~~زیرا که اگر مبدأ قوتی است که محتاج الیه است در بقای شخص، یا نوع چون دل

PageV01P049

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0022.png)

~~و دماغ و کبد و انثیین آن را رییس گویند؛ و اگر ممد و متمم فعل عضو است آن
~~را خادم رییس گویند، و این خادم یا مهبی بود چون ریه قلب را و معده کبد را و
~~آلات غذا شبکهآ دماغ را و اوعیهآ منی انثیین را، و یا مودی بود چون شرایین قلب
~~را و آورده کید را و اعصاب دماغ را و احلیل انثیین را، و اگر نه مبدأ قوت و نه ممد
~~او بود، قابل فعل رییس بود، آن را مرئوس گویند، چون لحم، و اگر قابل نباشد، نه
~~رییس و نه مرئوس و نه خادم، چون ms014 عظام.
# و جمیع اعضا یا بسیط بود و آن را اعضای متشابه الاجزاء گویند، یا مرکب بود
~~و آن را اعضای آلی خوانند، و بیان هر یک در فصلی گفته شود.

PageV01P050

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0023.png)

# لاقسام آن] ده است:
# اول، عظم است و آن اساس بدن و وعای حرکات بود و اقسام آن بر سبیل
~~اجمال یاد کرده شود.
# اما جمجمه، کاسهآ سر، مخلوق است از هفت عظم، چهار به منزلهآ دیوار، یکی
~~به منزلهآ سطح که آن را قاعدهآ دماغ گویند، و دو به منزلهآ سقف که آن را قحف
~~خوانند.
~~و فک اعلی مرکب است از چهارده عظم که عظام حنک و جبهه و چشم و
~~گوش است.
~~و انف از دو عظم مرکب است و در میان لانف] غضروفی است که او را به دو
~~قسم می کند.
# و فک اسفل مرکب از دو عظم.
~~و در فکین سی و دو دندان مرکوز است از فوق دو ثنیه و دو رباعی از جهت
~~قطع اشیا، و دو ناب از جهت کسر، و از هر جانبی پنج ضرس جهت طحن؛ و در
~~اسفل مثل این بود.
~~و عنق، مرکب است از هفت عظم که آن را فقرات عنق گویند، و بعد از او
~~دوازده فقر ظهر، و بیست و چهار ضلع که از طرفین در آن مرکوز است، و بعد از او
~~فقرات قطن و آن پنج فقره است، و بعد از او سه فقره عجز است و بعد از او سه
~~فقره عصعص است و ترقوه دو عظم است؛ و از آن سینه هفت عظم که آن را عظام
~~قص خوانند و در آخر آن محاذی فم معده عظمی غضروفی است که آن را عظم
~~خنجری گویند.
~~و عانه دو عظم است از طرفین به هم متصل و آن را چهار جزو است: جزو قدام
~~را عظم العانه گویند وجزو خلف را عظم الورک وجزو طرف وحشی را خاصره ms015
~~گویند و مرقفه و جزو اسفل انسی را حقورک.

PageV01P051

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0024.png)

~~اما دست، مرکب است از کتف و عضد که متصل بدو است و بعد از او ساعد که
~~مؤلف است از دو عظم که آن را زند اعلی و زند اسفل گویند، و بعد از او هشت
~~عظم است که در دو صف نهاده که آن را رسغ12 گویند، و بعد از او چهار عظم
~~است که مشط کف گویند و پنج اصبع هر یکی را سه عظم
~~و پای مرکب است از اعظم] فخذ که بزرگترین عظام است و در حق ورک
~~مرکوز و متصل بدو ساق است مؤلف از دو عظم که آن را قصبهآ صغری و قصبهآ
~~کبری گویند.
~~و عظم رکبه که آن را صفه خوانند، و قدم مرکب است از کعب و عقب و عظم
~~نردی و اخمض که آن را زورقی خوانند و چهار رسغ و پنج مشط و پنج اصبع هر
~~یکی را سه عظم [است] الا ابهام که دو عظم است؛ والله در قایله.
# نظم
# عدد عظم خواهی که بدانی به یقین میبرون آید از آنجا که برون میآید
# چیه*
# [عدد استخوان به وجه صحیح   از حرم صید کن بدان تشریح]
# دوم، از اعضای مفرده، غضروف است، و آن جسمی است شبیه به عظم، اما از
~~او سستتر است و فایدهٔ‌ آن منع اصطکاک عظمی به عظمی بود و به تدریج
~~ترکیب اعظای صلبه بالتینه وقایم مقام عظم است در عضوی که عظم در او
~~مفقود باشد.
# سوم، عصب است، و آن جسمی است لین در حس و انعطاف و صلب در
~~انفصال، و فایدهآ او بالذات افاضت حس و حرکت بود، اما بالعرض سد و توثیق اعضا.
# و عصب دو نوع است: نوعی از دماغ رسته است، و آن هفت زوج است که
~~حواس ظاهر و باطن و حرکت اعالی اعضا بدان حاصل است؛ و نوعی از نخاع رسته

PageV01P052

![image ms016 file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0025.png)

~~و آن سی ویک زوج است و فردی، و حس و حرکت اعضایی که دون عنق است،
~~بدان حاصل شود.
# چهارم، عضل است، و آن عضوی است مؤلف از لیفات عصب و وتر و شظایایی
~~که به رباط با هم منتسج گشته و فرج و خلل او محشو به لحم است و غشایی به
~~او محیط شده، و فایدهآ آن تحریک اعضا است به واسطهآ تشنج و استرخای آن، و
~~عضل اگرچه مرکب است، اما او را از اعضای مفرده شمردهاند.
# پنجم، وتر است، و آن جسمی است که مشابه جوهر عصب است و به اطراف
~~عضل و اعضا متصل است جهت تحریک اعضا.
# ششم، رباط است، و آن جسمی است شبیه به عصب، اما بیحس است و
~~فایدهآ او ربط کردن عظمی به عظمی یا عضوی به عضو دیگر بود و آن را عقب نیز
~~گویند.
# هفتم، شریان است، و آن عروق متحرکه باشد و مخلوق از لیف عصب بود و از
~~بطن ایسر قلب رسته و در حرکت انبساط و انقباض تابع او است و فایدهآ او
~~ایصال13 روح حیوانی است به جمیع بدن؛ و شرایین دو طبقه باشد الا شریان
~~وریدی که یک طبقه است و به ریه میرود.
# هشتم، ورید است، و آن عروق ساکنه است که از محدب جگر رسته است و
~~روح طبیعی به جمیع بدن14 میرساند و تغذیه و تمنیه از آن حاصل میشود؛ و
~~مجموع آورده یک طبقه بود، الا ورید شریانی که دو طبقه است و به ریه میرود.
# نهم، غشا است، و آن جسمی است عصبانی از لیفات منتسج گشته، جهت
~~حفظ شکل و هیأت اعضا و تشدید و توثیق و اشتراک آن با دیگر اعضا و افاضت
~~حس در اعضای عدیمهآلحس مثل کبد وطحال، واین نه قسم از منی متکون
~~شوند و چون منفصل گردند، التیام نپذیرد، مگر بعضی از آن در محل طفولیت؛ و

PageV01P053

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0026.png)

~~آنچه ms017 از غیر این بود مثل لحم و شحم، از منی متکون میشوند و چون منفصل
~~شوند، التیام پذیرند
# دهم، لحم است، و آن عضوی است که از دم طبیعی متولد شود و فرج و خلل
~~اعضا را مملو و محشو گرداند، و عاقد او حرارت بود، و بعضی بدین اقسام شحم و
~~سمین و شعر و ظفر ضم کردهاند و از اعضای مفرده شمردهاند، و در آن نظر است؛
~~زیرا که شحم و سمین داخل لحماند و شعر و ظفر از زواید فضلاتاند.
# و جلد مرکب است، نه مفرد، و بیان هر یک گفته آید.
~~اما شحم، جسمی است ابیض که از مادهآ مائی و دم در اعضای عصبانی مثل
~~ثرب و امعا متولد شود و به واسطهآ برودت محل منجمد گردد و عاقد او برودت و
~~سمین به مثابهآ لحم است و از دمی دسم متولد شود و آن همچنان مرکب است از
~~لحم وشحم.
# و شعر، جسمی است که از بخار دخانی متولد شود و طبیعت به حسب فضله
~~آن را دفع کند به طریق مسام، و بعضی از شعر زینت را بود مثل حاجب و لحیه، و
~~در بعضی زینت و وقایه را همچون موی سر و مژه.
~~و ظفر، جسمی است غضروفی عدیم الحس که متصل است به سلامیات15 انمله،
~~و فایدهآ آن از حک و لفظ و مانند آن مخفی نیست.
# و جلد، جسمی عضوی است امنتسج] از لیفات و شظایای عصب و خلل آن به
~~لحم محشو شده، وهمچون غشایی بود جمیع بدن را، وفایدهآ آن حفظ شکل و
~~هیأت و افادهآ حس و ادراک ملموسات بود.

PageV01P054

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0027.png)

# و او را عضای آلی گویند، از آن جهت که بعضی آلات حیات و تنفس است و
~~بعضی آلات غذا و بعضی آلات شعور وبعضی آلات تناسل.
# اما اعضای حیات و تنفس ، قلب، ریه و حجاب است.
# قلب: اشرف اعضا و رییس مطلق و محل ms018 روح حیوانی بود و او مؤلف است از
~~لحم صلب و اصناف لیفات و غشای غلیظ بر آن محتوی که آن را غلاف قلب
~~گویند و شکل او صنوبری است و قاعدهآ او از بالاست و آن غضروفی است و به
~~رباطات وثیقه مربوط و محل دل میان سینه است مایل به طرف چپ، و او را دو
~~بطن است: بطن ایمن محاذی کبد است و در او خون بیشتر از روح بود، و از کبد،
~~وریدی بر او متصل است جهت رسانیدن خون لطیف؛ و بطن ایسر بزرگتر است و
~~در او روح بیشتر از خون بود، و آن را شغاف قلب گویند، و از او دو شریان طالع
~~شده است: یکی شریان وریدی که به ریه میرود جهت جذب نسیم از او و
~~رسانیدن دم لطیف بر او؛ و یکی دیگر شریان بزرگ است که اصل جمیع شرایین
~~بود و آن را ابهر و اورنطی گویند؛ و میان این دو بطن، منفذی هست همچون
~~قمعی برای تلطیف دم که از بطن ایمن به بطن ایسر میرود و آن را دهلیز خوانند
~~و از طرفین قلب قریب به قاعده، او را موضع دخول دم اخوانند] و از موضع دخول
~~نسیم دو زایده است که آن را ادنی قلب گویند، [در حالت انقباض مسترخی شوند
~~و در حالت انبساط کشیده شوند و این هر دو جذب دم و نسیم میکنند و به قلب
~~میرسانند].
# حجاب: عضوی است مرکب از جوهر لحم وغشا و عصب حستاس محرکه و
~~ممد ریه است در انقباض و انبساط و حاجز است امیان آلات غذا و آلات تنفس].
# و ریه: مخلوق است از لحم و ردی سخیف و از شعب شریان وریدی و شعب
~~ورید شریانی و شعب قصبهآ ریه و غشای ذوالحس بر مجموع کشیده، و او به دو

PageV01P055

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0028.png)

~~شق شده است: شق طرف ایمن به سه شعبه منقسم شده است و ms019 شق طرف ایسر
~~به دو شعبه، و مجموع گرد قلب بر آمده و فایدهآ آن ترویح قلب است به واسطهآ
~~چذب نسیم و احالهآ آن با کیفیتی مناسب مزاج قلب و دفع بخار دخانی و او مبدأ
~~حیات16 است.
# آلات حلق: اما حلق، عبارت است از جمیع مجرمین که آن مری و قصبهآ ریه
~~است، و ذکر مری در اعضای غذا کرده شود؛ و قصبهآ ریه، عضوی است مزماری
~~شکل مؤلف از غضاریف و غشایی بدان کشیده و او را قدام17 مری نهاده است و
~~فایدهآ آن تنفس است که عبارت از جذب نسیم و دفع بخار بود، و بالای او حنجره
~~است و آن عضو غضروفی است که آلات اتمام صوت و حصر نفس بود و او مرکب
~~است از سه غضروف: یکی از طرف قدام که آن را ذرقی و ترسی18 نیز گویند، و دو
~~دیگر از طرف خلف که مایل مری باشد، و این دو کوچکترند، یکی را نام نیست و
~~یکی را مکبی گویند، برای آنکه در حالت بلع [غذا] بدان میافتد تا چیزی در
~~قصبهآ ریه نرود و انفتاح و انغلاق حنجره بدو حاصل میشود، در جوف حنجره
~~جسمی است شبیه به لسان مزمار که انضمام و انفتاح پذیرد و صوت بدان حاصل
~~شود.
# لقات: عضوی است لحمی صنوبری شکل از بالای حنجره آویخته و فایدهآ آن
~~تصفیهآ هوا بود از دخان و غبار و ممد صوت باشد؛ و لوزتین، دو عضواند از لحم
~~عصبانی شبیه به غده که از اصل عصبه که شبیه به دو سر پستانند و ادراک روایح
~~بدیشان حاصل شود.

PageV01P056

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0029.png)

# اما آلات شعور: دماغ و چشم و گوش و بینی
# دماغ: عضو رئیس و محل روح نفسانی بود و او مرکب از مخ و آورده و شرایین
~~و قشای رقیق که ملاقی نفس او است و غشای صلب که همچون بطلانهآ این غشا
~~است و مماس قحف است؛ و ms020 شکل دماغ مثلثی مخروط بود و قاعده و مقدم رأس
~~است و آلین از مؤخر است؛ زیرا که منبت اعصاب حس است و رأس او مؤخر دماغ
~~است و او صلب بود؛ زیرا که محل اعصاب حرکت است و دماغ از جهت عرض که
~~از طرف پیشانی بود، تا پس هر سه قسم میشود، و آن را بطون دماغ گویند؛ و
~~اوسع بطون، بطن مقدم است و در زیر بطن اوسط تجویفی است که آن را معصره
~~گویند، فضلات دماغی آنجا جمع میشود؛ و به حنک فرود میآید؛ و غشایی که
~~مماس جوهر دماغ است، مانند تزارید و غصون بر هم افتاده، و از آن صورتی
~~همچو کرمی پیدا شده، به واسطهآ حرکت انبساط و انقباض شرایین، آن نیز
~~متحرک است.
# نخاع: مشابه جوهر دماغ است و خلیفهآ او است و او را سه غشا است و او
~~همچون دنبالهآ دماغ بود که در نقرات منحدر شده، به عصعص رسیده.
# چشم: از اعضای شریفه است و مرکب است از سه رطوبت و هفت طبقه و در
~~او اعصاب و شرایین و آورده متفرق شده.
# قطعه
~~کرد آفریدگار تعالی به لطف خویش
# چشمت به هفت پرده و سه آب منقسم
~~صلب و مشمیه و شبکه، زجاجی و پس جلید
# پس عنکبوت و بیض و عنب قرن و ملتحم
~~طبقهآ اول را که مماس هوا بود، ملتحمه گویند، و جوهر آن لحم دسم است و
~~متصل به عضلات متحرکه.

PageV01P057

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0030.png)

~~و طبقهآ سوم را که بعد از قرنیه است، عنبیه گویند و لون آن مختلف، در بعضی
~~اشخاص سیاه و در بعضی اشهل و در بعضی ازرق بود.
~~و بعد از این طبقه رطوبت بیضیه است، و آن رطوبتی سفید و شفاف است.
~~و طبقهآ چهارم، بعد از او است، آن را عنکبوتیه گویند، و آن غشای رقیق است
~~مانند نسج عنکبوت.
~~و بعد از وی رطوبت جلیدی بود، و آن ms021 جسمی است مانند جلدی شفاف و
~~طرف ظاهر او همین است جهت انطباق مرئیات، و طرف باطن او مخروط است تا
~~در ثقبهآ عصبهآ مجوفه که حس ابصار بدان بود، مرکوز گردد.
~~و بعد از آن رطوبت زجاجی است که شبیه به آبگینهآ گداخته باشد.
~~و طیقهآ پنجم را شبکیه گویند، و او بعد از رطوبت زجاجی بود.
~~و طبقهآ ششم را مشیمیه گویند، او همچو غشایی است که بر جمیع محتوی
~~شده است.
~~و طبقهآ هفتم را صلبیه گویند، و آن غشای غلیظ است که ملاقی عظم عین
~~بود.
# و به حقیقت ابصار به رطوبت جلیدی حاصل میشد و باقی آلات و معدات
~~اویند؛ چه، رطوبت بیضی حافظ او است تا به واسطهآ او اشعه دفع و در جلیدی
~~منطبق نگردد که موجب اضرار او شود؛ و زجاجی معد او است؛ و طبقات از قدام و
~~خلف همچو وقایهآ او؛ فتبارک الله احسن الخالقین.
# گوش: عضوی غضروفی است و هوای متموج در او مجتمع میگردد و در ثقبهآ
~~عظم حنجری نفوذ می کند و چون مصادم عصبه میشود که در صماخ مفروش
~~است، وقت سامعه در او، ادراک اصوات حاصل می گردد.
# و بدان که منخرین چون به بالای بینی رسند، به دو تجویف منقسم میشوند:
~~قسمی به اقصای فم منتهی شود جهت تنفس و استنشاق هوا، و قسمی به عظامی
~~که شبیه به مصفات است، منتهی گردد جهت دفع فضلات دماغ، و تأدیه روایح

PageV01P058

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0031.png)

~~کند، بدان دو عصبه که شبیه به دو سر پستاناند و ادراک روایح بدیشان حاصل
~~شود.
# اما اعضا و آلات غذا: اول آن مجرای دهن است که فایدهآ آن ظاهر است و
~~دندان سحق و طحن در او موجود بود.
# زبان: مؤلف از لحن ابیض وشرایین و آورده و اعصاب ودر اصل او قطعه لحم
~~غددی است جهت انسکاب لعاب تا به مطعوم مختلط گردد و زبان در اساغت و
~~ازدراد و ms022 تعلب ممضوغ و ممد فم است و حس ذوق و تلکم بر او حاصل شود.
~~لب: مخلوق است از عصب و لحم و شریان و ورید و فایدهآ آن ستر دهن و
~~حفظ ممضوغ وحبس لعاب واعانت تکلم است.
~~مری: مرکب است از لحم و غشا و دو طبقه است و متصل به نهایت فم و
~~بدایت معده و چون برابر عظم حنجری رسد، فراختر گردد و آن را فم معده گویند
~~و حس او بهغایت بود.
~~معده: دو طبقه است، داخل آن عصبانی جهت حس و خارج آن لحمانی جهت
~~مدد هضم و مکون حرارت و از فم معده به تذریج فراختر گردد19 تا به نهایت او
~~که نزدیک ناف است و بر شکل کدویی باشد و غذا در او مستحیل به کیلوس شود.
# امعا: مخلوق است از اغشیه و آورده و شرایین و لیفات عصبانی، و امعا شش
~~قسم است:
# اول آن اثناعشری گویند، متصل به قعر معده بود و بوابش نیز گویند؛ زیرا که
~~در وقت هضم متعلق بود و چون هضم تمام شود، منفتح گردد.
# و دوم را صایم گویند و آن بعد از بواب است و عروق ماساریقا از او نیز جذب
~~الطیف کنند و صفرا از مره بدو منصب شود.

PageV01P059

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0032.png)

~~و سیم را دقایق گویند، و او بعد از صایم بود و در او لیفات بسیار باشد و این
~~هر سه را امعای دقاق گویند.
~~چهارم را اعور گویند و او همچون کیسی است که مدخل و مخرج او یکی
~~است.
~~و پنجم را قولون گویند.
~~و ششم را معای مستقیم گویند و او آخر همه است و به مقعد متصل است.
~~ثرب: از شعب عصب و آورده و شرایین منتسج بود و رطوبتی دسم بر آن
~~مترشح شده و به سبب برودت محل منجمد گشته و از جمیع همچو پرده حاصل
~~شود و گرد معده برآید برای مکون حرارت و معاونت ms023 هضم.
# جگر: عضوی رییس است و جوهر او لحمانی بود و بی حس و غشای ذوالحس
~~مجلد او شده و محل او طرف ایمن است و محدب او به رباطات قوته به اضلاع
~~مربوط است و مققر او مماس طرف ایمن از قعر معده است و آن را پنج زایده است
~~به منزلهآ پنج اصبع بر معده محتوی شده و از مققر کبد عرقی رسته است که آن
~~را باب گویند، بعضی در نفس کبد منشعب شده است و بیرون آمده جهت جذب
~~غذا و آن را ماساریقا گویند از معده و بعضی از امعا لطیف غذا جذب کنند و در
~~شعب داخله جمع گردانند تا نضج یابد و اخلاط از هم ممیز شود؛ و از محدب
~~کبد، عرقی رسته که آن را اجوف گویند و بعضی از شعب او در نفس کبد متفرق
~~شده است جهت جذب دم و آنچه از او خارج شده است، اصل آورده است و به دو
~~قسم شده: قسمی صاعد و به اعلای بدن منشعب گردد و بعضی هابط گردد و به
~~اسافل بدن متفرق شود.
# مراره: عضوی عصبانی است، همچون کیسی و فم آن به مققتر کبد متصل
~~است جهت جذب صفرا و از او رگی بیرون میآید و به دو قسم میشود، قسمی به
~~معای صایم متصل شود جهت رسانیدن صفرا بر او و قسمی به قعر معده متصل
~~است جهت انصباب صفرا به او.

PageV01P060

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0033.png)

# طحال: عضوی لحمانی است بر شکل زبانی و محل او جانب ایسر است، محدب
~~او مماس اضلاع و مقعر او مماس قعر معده است و عروق و شرایین در او منتشر
~~است و او را دو مجراست: یکی متصل به کبد جهت جذب سودا از او، و یکی
~~متصل به قعر معده جهت انصباب سودا بدو.
# کلیه: عضوی است مؤلف از لحم غلیظ و شرایین و غشای غلیظ و حساس بر
~~آن محتوی شده و ms024 آن مانند نیمهآ دایرهای است و کلیه دو است و به رباطات قویه
~~به طرفین صلب مربوط است و کلیهآ یمنی بلندتر از یسری بود و فایدهآ ایشان آن
~~است که فضلهآ کبدی بر ایشان ریزد و دمویتی که در آن باشد جهت غذای خود
~~جذب کند و باقی به مثانه ریزد.
# مثانه: کیسی است بلوطی شکل مؤلف از لیفات، و دو طبقه است و بول در او
~~مجتمع میشود و به قبل مندفع می گردد و او را غنقی است که بول بدان طریق
~~دفع شود.
# و اما اعضایی تناسل، انثیین وقضیب و رحم است.
# انثیین: مرکب است از لحم سفید غددی و در او منافذ بسیار است و آورده و
~~شرایین و اعصاب بدو متصل است و غشایی بدو کشیده و منی لاز فوهات این
~~عروق به انثیین میریزد و] در او جمع میشود و نضج مییابد و به واسطهآ بیاض
~~اجوهر] انثیین سفید می گردد، همچنان که در پستان دم طمث شیر می گردد و
~~منی از فضلهآ هضم رابع متولد شود و به انثییند آید تا او را صلاحیت تولید و
~~استعداد آن حاصل شود، و انثیین رجال، بزرگ و ظاهر و مستدیر بود و انثیین
~~نسا صغیر و پهن باشد و در طرفین فرج پنهان بود.
# قضیب: مرکب است از اعصاب و شرایین و آورده و خلل آن به لحم محشو
~~شده است و در او مجرای بول و منی و وذی است و او از عظم عانه رسته است و

PageV01P061

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0034.png)

~~اصل او رباطی مجوف بود؛ و نعوذ آن است که تجاویف آن به ریح ممتلی شود و
~~شرایین او به روح و آوردهآ آن به دم و حس حشفهآ او بهغایت بود تا انسان از
~~مجامعت متلذذ شود و موجب بقای نوع بود و فایدهآ قضیب ایصال مادهآ زرع است
~~به مستقر خویش.
# رحم: عضوی است مؤلف از لیفات عصبانی و دو ms025 طبقه است و او همچون
~~قضیبی مقلوب است و موضع او ورای مثانه و قدم امعای مستقیم بود و فوهات
~~عروق بدو متصل شده است، جهت دفع فضلهآ طمثی و تغذیهآ جنین؛ و او را
~~مجرایی هست محاذی فم فرج برای خروج طمث و جنین از او و وصول منی بدو
~~لو در فم رحم غشایی است رقیق که ازالهآ بکارت از آن کنند] و رحم در حالت
~~علوق منضم میشود و در حالت ولادت فراخ میگردد و فضلههآ طمثی در حال
~~آبستن غذای جنین میشود و در حالت رضاع متسحیل به شیر گردد؛ و رحم را
~~شوقی به جذب منی هست و از این جهت در وقت مجامعت مایل میشود به طرف
~~فرج و منفعت رحم آن است که منی در او قرار گیرد و جنین از او متولد شود.

PageV01P062

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0035.png)

# کیفیت تولد جنین:
# بدان که منی مرد و زن اگر باهم در رحم قرار گیرند و از جمیع سوءالمزاج
~~خالی باشد، و رحم صحیح و نقی بود و از واردات خارجی و اسباب مادی هیچ
~~مانعی نباشد، تا از قوهآ عاقده که در منی مرد است و از قوهآ منعقده که در منی زن
~~است، در آن امتزاجی پیدا شود، و چهار نقطه مانند حبابی در او پیدا شود: یکی
~~در محل دل و یکی در محل دماغ و یکی در محل جگر و یکی بر مجموع محتوی
~~شود و حافظ حرارت غریزی و ذاتی21 اعضا بود و فوهات عروق بدو متصل گردد تا
~~از آن مجری غذا به جگر طفل رساند و این را حالت اولی گویند و به هفتهای تمام
~~شود، و بعد از آن ظهور نقطههای سرخ در آن پیدا شود و منافذ عروق پدید آید و
~~به سرهآ جنین خون طمث جاری گردد و این را حالت ثانیه گویند، به چهار روز
~~تمام میشود و بعد از آن علقه شود و آن را ms026 حالت ثالثه گویند، به شش روز تمام
~~شود و بعد از آن مضغه گردد و بعضی اعضا از هم متمیز گردد و قسطی صالح از
~~دم حیوانی و طمثی بدو مترشح گردد و مستعد آن شود که از واهبالصور - تعالی
~~و تقدس - روح حیوانی بدو مفیض شود و آن را حالت رابعه گویند، به دوازده روز
~~تمام شود؛ و بعد از آن مزاج ذکوری و اناثی ظاهر شود و اعضای اصلی تمام شود و
~~آن را حالت خامسه گویند، به سه روز تمام شود؛ و بعد از آن اعضا تمام خلقت
~~شود و عروق و مجاری و مفاصل به ظهور پیوندد و این را حالت سادسه گویند، در
~~پنج روز تمام شود.
# و این حالت مذکوره، در ذکران به مدت اقصر باشد و در آناث به مدت اطول؛
~~چنانچه گویند خلقت پسر به سی تا چهل روز تمام شود و از آن آناث به چهل روز
~~تا پنجاه روز؛ و بعد از آن نمو22 یابد تا مدت شش ماه که اقل مدت حمل است و
~~جنین در ضعف ایام تمامی خلقت متحرک شود و در سه ضعف ایام حرکت به

PageV01P063

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0036.png)

~~وجود آید؛ مثلا اگر به سیوپنج روز تمام شود و به هفتاد روز متحرک شود، و به
~~دویستوده روز که هفت ماه [است]، به وجود است، غالب آن باشد که بماند؛ و
~~اگر به چهل روز تمام شود، یه هشتاد روز حرکت کند و به دویست و چهل روز که
~~مدت هشت ماه باشد، بزاید، انماند]؛ و دلیل گفتهاند که مولود در ماه هفتم در
~~اضطراب آید و حرکت کند، اگر صحیح المزاج و قوی الحال باشد، خرق اغشیه کند
~~و به اذن حق سبحانه وتعالی بیرون آید؛ واگر ضعیف بود وقوت خرق وخروج
~~ندارد، از آن حرکت متألم گردد، اگر مهلت یابد تا به ماه نهم رسد، خستگی او
~~زایل شود و قوت گیرد و در ماه ms027 نهم به وجود آید، بماند؛ و اگر ضیف و رنجور باشد
~~یا در شکم بمیرد و یا در ماه هشتم برآید، و از این حرکت خستگی از او زایل
~~شود، و هوای خارج نسبت به او غریب بود، پس هلاک شود؛ و اگر در چهل و پنج
~~روز تمام شود و در ماه نهم بزاید، باقی ماند، و اکثر چنین واقع شود؛ و عند الله
~~علم.

PageV01P064

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0037.png)

# و آن کیفیتی است ملموسه که از امتزاج ارکان حادث شود به واسطهآ فعل و
~~انفعالی که میان صورت و مواد متضاده24آ ارکان واقع شود، به حیثیتی که حدت و
~~صولت صورت هر یک از یکدیگر منکسر شود و کیفیتی متوسط حاصل شود که
~~آن را مزاج گویند؛ و آن کیفیت یا در حالت25 وسط افتاده باشد، چنانکه هیچ
~~طرف از کیفیات مایل نباشد، آن را معتدل حقیقی گویند؛ زیرا که حقیقت اعتدال
~~این باشد و معتدل بالفرض گویند؛ برای آن که وجود او در خارج محال است؛ و یا
~~آنکه مایل باشد به کیفیتی از کیفیات؛ و این قسم خالی نیست که یک طرف مایل
~~بود، یا به دو طرف، و آنچه به یک طرف مایل بود، چهار قسم است: احر مماینبغی،
~~یا ابرد، یا ایبس، یا ارطب؛ یا به دو طرف مایل بود و این نیز چهار قسم است: احر
~~و ابیس، احر و ارطب، ابرد و ایبس، ابرد و ارطب، و این قسم را غیر معتدل گویند؛
~~زیرا که خارج از اعتدال حقیقی است؛ و این کیفیت ملموسه که به این نه قسم
~~آمده است، به حسب اعتدال و عدم اعتدال به اعتبار قسمت اقلی است.

PageV01P065

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0038.png)

# اما اعتدالی که مبحوثمنه اطبا است و پیش ایشان معتبر، آن است که بر هر
~~مرکبی از ارکان قسطی از این کیفیت که نسبت به این مرکب اولی و آلیق بود
~~متوفر و محصل گردد برای عدل در قسمت و نسبت؛ ms028 و این اعتدال نه از تعادل و
~~تکافو مشتق است؛ همچنان که در قسمت عقلی، بلکه از عدل در قسمت مشتق
~~است و این اعتدال را هشت اعتبار26 عارض شود؛ زیرا که اعتدال به حسب نوع
~~بود، مثل اعتدال انسان، یا به حسب صنف بود، مثل ترکی و هندی، یا به حسب
~~شخص از هر صنف که باشد، یا به حسب عضو همچون اعتدال جلد، و هر یک از
~~این به قیاس یا داخل بود یا خارج. پس به اعتبارات ثمانیه متصور شود.
~~و اما علما را اختلاف است که اعدل اصناف کداماند؛ شیخالرییس بر آن است
~~که مکان خط استوا اعدل اصنافند؛ زیرا که شب و روز آنجا یکسان است و صورت
~~کیفیت هر یک از آن به یکدیگر متکسر شود. پس اعدل بقاع بود و نیز موازی7
~~معدل النهاراند؛ و امام رازی بر آن است که سکان اقلیم رابع اعدلاند، برای آن که
~~وسط اقالیم است وتوالد و تناسل آنجا بیشتر است و اعتدال به حسب شخص
~~اعدل، شخصی بود از اعدل صنفی و به حسب عضو، [چنانچه] گفته میشود تنبیه
~~فی امزجه الاعضاء.
# بدان که گرمترین28 چیزی در بدن روح است، پس قلب، پس منی، پس خون،
~~پس کبد، پس لحم، پس طحال، پس کلیه، پس شرایین، پس آورده، پس جلد.
# و سردترین او بلغم است، پس شعر، پس عظم، پس غضروف، پس رباط، پس
~~وتر، پس غشاء پس عصب، پس دماغ، پس نخاع، پس ثدی، پس انثیین، پس ریه،
~~پس کبد، پس طحال، پس کلیه، پس عضل، پس جلد.
# و ایبس آن شعر، پس شرایین، پس عصب حرکت، پس قلب، پس عصب حس،
~~پس جلد، و این ترتیب جالینوس نهاده است.

PageV01P066

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0039.png)

# پس بر این تقدیر جلد اعدل اعضا باشد، و اعدل از او جلد کف، واعدل از او
~~جلد سبابه، واعدل از او جلد انمله؛ لو الله أعلم].
# قوت، در عرف اطبا مبدأ جسمانی ms029 فعل است و صدور او اگر با شعور است، قوت
~~نفسانی است و اگر بیشعور است، مختص به حیوان بود و آن قوت حیوانی باشد؛ و
~~یا مختص به حیوان نباشد و آن قوت طبیعی بود که در نباتات نیز موجود است.
# اما قوت حیوانی از دل منبعث میشود و مرکب او روح حیوانی است و به
~~واسطهآ شرایین به جمیع بدن میرسد و این قوتی است که قلب و شرایین را
~~تحریک به انبساط و انقباض میکند تا ترویح قلب به جذب نسیم و دفع دخان
~~حاصل شود و بدین اعتبارش فاعله گویند؛ و چون از عوارض نفسانی متأثر شود
~~آن را منفعله گویند و قوت نفسانی از دماغ منبعث شود و به واسطهآ اعصاب در
~~جمیع بدن منتشر می گردد و افاضت حس و حرکت کند به اذن باری تعالی؛ و این
~~قوت به دو قسم است: مدرکه و محرکه؛ اما مدرکه به دو قسم شود: اول مدرک
~~امور ظاهری و آن را پنج است:
# اول، قوهآ باصره، و آن قوتی است که موجود است در تقاطع صلیبی که میان
~~دو عصب واقع شده است که از مقدم دماغ به عینین میآیند و ادراک اشکال و
~~الوان بدو حاصل میشود؛ و حکمت در این، آن است که تا محل ادراک عینین
~~یکی باشد و مدرک ایشان یکی بود و این قوت به واسطهآ روح لطیف که در عصبهآ
~~مجوفه است، به رطوبت جلیدی میرسد تا ادراک الوان و اشکال کند.

PageV01P067

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0040.png)

~~دوم، قوت شامه است، و آن قوتی است که به واسطهآ روح جاری می گردد و در
~~دو عصبه که شبیه به حلمتیالثدی است، که از مقدم دماغ رسته، تا ادراک رایحهآ
~~مشمومات کند.
# سوم، قوت ذائقه است، و آن قوتی است که به واسطهآ عصبی که در زبان
~~مفروش است و به معونت لعاب ادراک طعوم میکند.
# چهارم، قوت سامعه است و آن قوتی است ms030 که در عصبه که در صماخ گوش
~~مفروش شده است، موجود است تا به واسطهآ وصول هوا ادراک اصوات می کند.
# پنجم، قوت لامسه است، و آن قوتی است که موجود است در لیفات و
~~شظایای اعصاب که در جمیع بدن منتشر است تا بدن به واسطهآ او به ملاقات
~~اجسام از کیفیات آن متأثر میشود.
# و اقسم] دوم مدرک امور باطنی است و آن را حواس باطته گویند و آن هم
~~پنج قوت است:
# اول، حس مشترک، و آن قوتی است که هر چه به حواس ظاهر مدرک میشود
~~مؤدی به او میگردد، از این جهتش حس مشترک گویند، و محل او لمقدم] بطن
~~اول دماغ است.
# دوم، خیال است، و او را خزانهآ حس مشترک گویند؛ زیرا که هرچه دریابد به او
~~سپارد و محل او مؤخر بطن اول است.
# سوم، متخیله است و او را متصرفه گویند، به اعتبار آن که تصرف کند در صور
~~محسوسه که در خیال موجود است و این تصرف به ترکیب بود همچون تصور
~~انسانی دو سر و به تفصیل بود همچون تصور انسان بیسر، و متفکره نیزش گویند،
~~چون مطاوع عقل باشد [و محل او اول بطن اوسط است].
# چهارم، متوهمه است، و آن قوتی است که ادراک معانی جزئیه میکند که به
~~محسوسات متعلق است، مثل صداقت و عداوت، و محل او هم بطن اوسط دماغ
~~است.

PageV01P068

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0041.png)

# پنجم، حافظه است و آن قوتی بود که معانی متوهمه یا متفکره آن را ادراک
~~کرده باشد، نگاه دارد، و او را متذکره نیز گویند، به اعتبار آن که چیزهای فراموش
~~شده را به یاد آرد و او همچنان خزانهآ متخیله و متوقمه است، و محل او بطن
~~مؤخر و دماغ است.
# اما محرکه به دو قسم است: باعثه و فاعله؛ و باعثه بر دو قسم است: شهوانی و
~~غضبی؛ و شهوانی29 آن است که باعث شود به تحرک جهت جذب ms031 نافعی؛ و غضبی
~~آن است که باعث شود به تحرک جهت دفع مضرتی؛ و این منفعت است؛ و مضرت
~~اعم از آن است که فیالواقع بود یا به حسب ظن بود.
# و فاعله قوتی است که در عصب نفوذ کند تا به واسطهآ او عضل متشنج و
~~مسترخی شود و به قبض و بسط آن اعضا متحرک گردد؛ و فاعله مطیع و تابع
~~باعثه باشد و قوت طبیعی در جگر است و مرکب او روح طبیعی است و آن یا
~~مخدومه باشد، یا برای بقای نوع یا شخص یا خادمه باشد.
~~اما مخدومه که او متصرفه است از برای بقای شخص غاذیه و نامیه است؛ و
~~غاذیه قوتی است که در غذا تصرف کند و آن را مشابه جوهر بدن گرداند و متصل
~~و ملحق30 به اعضا کند.
# و نامیه قوتی است که آنچه غاذیه آن را حاصل کرده باشد، در اقطار بدن بر
~~وضع و تناسب طبیعی صرف میکند تا به کمال مقداری و غایت غایی که نوع
~~مزاج او مقتضی به آن است، برسد، و مخدومه که متصرف است برای بقای نوع هم
~~دو قسم است: مولده و مصوره.
# مولده، آن است که از خون صالح و رطوبات ثانیه تحصیل منی کند و او را
~~مستعد قبول صورت انسان کند؛ و مصوره آن است که به اذن خالق -تعالی- اعضا
~~را مشکل و مصور گرداند و تجاویف و مفاصل او پیدا کند.

PageV01P069

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0042.png)

~~اما خادمه چهار است:
~~اول، جاذبه است، و آن قوتی است که در اعضا موجود است تا آنچه مناسب و
~~مفید باشد، جذب کند.
~~دوم، ماسکه است، و آن قوتی است که آن مجذوب را نگاه دارد و تا هاضمه
~~در او عمل کند.
~~سوم، هاضمه است، و آن قوتی است که آن مجذوب را مستحیل گرداند و
~~مهیا سازد که غاذیه آن را تصرف کند.
# چهارم، دافعه است، و آن قوتی است که آنچه ms032 از تغذیهآ بدن فضله باشد و
~~صلاحیت غذا نداشته باشد، مندفع گرداند و کیفیات اربعه خوادم این چهاراند.
~~اما حرارت بالذات هم را خادم است؛ زیرا که این افعال حرکات است و آن
~~بی حرارت نتواند بود.
~~اما برودت بالعرض خادم ماسکه است، جهت استمساک، و خادم دافعه نیز
~~باشد، جهت منع تحلل ریحی که ممد دفع بود، و یبوست بالعرض خادم ماسکه
~~است، جهت قبض و خادم جاذبه و دافعه نیز باشد، جهت تقویت روح که حاصل
~~قوت است و رطوبت بالعرض خادم هاضمه است جهت تسییل فضلات و جاذبه و
~~ماسکه و هاضمه و دافعه خوادم غاذیه است و غاذیه و نامیه خادم مولدهاند.

PageV01P070

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0043.png)

# بدان که اطبا گویند که سبب آن است که اولا او موجود شود، پس از او حالتی
~~از احوال بدن را حادث گردد بر سبیل وجوب، و او را مغیر گویند، یا از او ثبات
~~حالتی از احوال بدن موجوده لازم آید، و آن را حافظه گویند.
~~پس بدان که هر حالتی از احوال بدن را سه سبب است: ابادی و سابق و
~~واصل]. برای آن که سبب یا بدنی بود مثل خلطی که موجب حالتی گردد، یا غیر
~~بدنی بود، همچون حرارت آفتاب و برودت هوا، و آن را خارجی گویند، یا همچون
~~غضب و فرح، و آن را نفسانی گویند؛ و سبب غیر بدن را بادی گویند، و سبب
~~بدنی اگر به واسطهآ چیزی دیگر موجب حالتی گردد عمچون امتلا که اولأ حاصل
~~شود و سبب عفونت بود، آن را سابق گویند؛ و اگر به واسطهآ سبب حالتی شود آن
~~را واصل گویند، همچون عفونت که سبب حمی شود.
~~و بدان که فعل و تأثیر و سبب بالذات بود، همچون تبرید31 آب سرد به
~~استعمال آن؛ و بالعرض باشد، همچون تسخین آب سرد به حقن حرارت و هر
~~سببی از اسباب خالی نیست که نقص32 و تباعد از او ممکن ms033 باشد، یا نه. اگر ممکن
~~نیست ضروری و اگر ممکن است غیر ضروری؛ و این اقسام یا مضاد طبیعت بود
~~همچون غرق و قتل و تفرق اتصال، یا مضاد نبود همچون نضجی به آفتاب و
~~استحمام.
# پس شروع کنم در باب اسباب ضروری.

PageV01P071

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0044.png)

# و او را از آن جهت ضروری گویند که مادام که انسان در حیات باشد، از آن
~~لابد بود او اسباب عامه نیز گویند؛ برای آن که احتیاج به آن عمومی دارد در
~~حالت صحت ومرض].
# و این اسباب ششاند؛ زیرا که اگر وارد نفس میشود، اعراض نفسانی است، و
~~اگر وارد روح میشود، هوا است، و اگر وارد اعضا می گردد، اگر این عروض بالذات
~~است، مأکول و مشروب، و اگر بالعرض است، استفراغ و احتباس است، و اگر وارد
~~روح و عضو هر دو می گردد، اگر بی شعور باشد خواب و بیداری، و اگر با شعور باشد
~~حرکت و سکون بدنی؛ و مجموع در شش فصل گفته شود:
# بدان که هوایی که محیط است یا بدان محتاجالیه است از جهت ترویح و
~~تعدیل روح به استنشاق آن و دفع فضلات دخانی از وجه هواء چون به اندرون
~~میرود موجب تقویت و ترویح روح میشود، به سبب حرارت روح میسوزد و
~~دخان می گردد و پس بیرون میآید؛ و بهترین هوا آن است که صافی بود و با بخار
~~و دود22 نیامیخته باشد و از موضع اجامی و خنادق و مقابر و از مباقلهآ ردیه مثل

PageV01P072

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0045.png)

~~پیاز و گندنا و کرنب، و از معادن ردیه مثل کبریت و زرنیخ، و از اشجار مفسده
~~مثل انجیر و جوز و بیدانجیر دور بود، و در میان سقوف و جدران محبوس نباشد،
~~مگر وقتی که هوا را فساد عام پیدا شود و موجب وبا گردد، نعوذ بالله، که در آن
~~وقت هوای محبوس بهتر از هوای گشاده بو
# و تغییراتی که هوا را حادث ms034 شود طبیعی بود و یا غیر طبیعی؛ و غیر طبیعی یا
~~نه مضاد طبیعی بود یا مضاد طبیعی.
~~اما تغییرات طبیعی آن است که به واسطهآ [فصول و] انتقالات آن لاحق هوا
~~شود و پیش منجمان هر فصلی اعبارت] از سیر آفتاب است در ربعی از فلک:
~~چنانچه از اول حمل تا آخر جوزا ربیع بود، و از اول سرطان تا آخر سنبله، صیف،
~~و از اول میزان تا آخر قوس، خریف، و از اول جدی تا آخر حوت شتا.
# اما پیش اطبا ربیع، آن زمان است که هوا معتدل بود در حرارت و برودت و در
~~اشجار شکوفه و نشو و نما ظاهر شود و خریف زمانی است که در مقابل ربیع بود و
~~تغییر اشجار و اثمار و سقوط اوراق ظاهر شود؛ و شتا آن زمان است که سرما غالب
~~شود، و صیف آن زمان است که گرما غلبه کند؛ و شاید که فصول طبیبان با
~~فصول منجمان موافق بوده و باشد که تقدم و تأخر کند.
# اما هوای ربیع چون به طبقه34آ خود باشد، اعدل فصول بود واقرب ازمان] به
~~اعتدال حقیقی و مناسب مزاج روح و موجب کثرت خون بود، و اخلاطی که در
~~بدن بود به واسطهآ سرمای زمستان بسته باشد، در ربیع به حرکت آید، و بهترین
~~ربیع آن است کهمعتدل بود و باران به اعتدال آید؛ اما هوای تابستان چون به
~~طبقهآ خود باشد گرم و خشک بود و موجب تحلیل روح و اخلاط گردد؛ و اگر
~~حرارت به افراط نباشد، موجب کثرت خون و حمرت وجه و شدت اشتها شود، و
~~اگر مفرط بود، موجب صفرت لون و اکثرت صفرا و] امراض صفراوی بود.

PageV01P073

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0046.png)

~~و بهترین صیف آن است که هوا صافی بود و ابر و بخار و باران نباشد و گرما در
~~غایت شدت نبود، اما هوای خریف چون به مرتبه25آ خود بود، سرد و خشک باشد،
~~و او ms035 را بدترین فصول نهادهاند؛ از آن جهت که در مقابل ربیع افتاده است و او
~~موجب تزاید اخلاط و نحافت بدن و کثرت سودا و امراض سوداوی و حمیات عفنه
~~بود.
~~و بهترین خریف آن است که باران بسیار آید و بامداد و شبانگاه بهغایت سرد
~~نباشد و پیشینگاه بهغایت گرم نبود.
~~اما هوای زمستان چون به طبقهآ خود بود، سرد و تر بود، و موجب تکائف و
~~عدم تحلیل بود؛ و اگر برودت بر رطوبت غالب آید، اموجب] کثرت اشتها و تقویت
~~قوی و سلامت اقعال بود، اما امراض بارده نیز حادث شوند؛ و اگر رطوبت بر برودت
~~غالب بود، موجب اسهال و استرخای اعضا و نزلات و زیادتی بلغم و امراض رطوبی
~~شود.
# و بهترین زمستان آن است که باران بسیار آید و باد جنوب کمتر بود؛ اما
~~تغییرات غیرطبیعی که مضاد طبیعی نبود و لاحق هوا شود، به واسطهآ امور
~~سماوی بود یا ارضی که بدان سبب فصول بر طبیعت خود نماند؛ چنان که مثلا
~~ربیع به هوای شتا گذرد و یا صیف به طریق ربیع یا بالعکس. اما امور سماوی
~~امثل] اتصالات و قرانات کواکب و کثرت درازی فوق الارض و انکثاف هوا و عدم آن
~~بود؛ وامور ارضی شش است:
# اول، آن که به واسطهآ عرض بلد بود، اگر بلد قریب بود، به محاذات احد
~~المتقلبین، یعنی نقطه صیفی و شتوی در جنوب و شمال آن بلد در غایت
~~سخونت26 بود، و اگر از این محاذات دور بود، اگر به خط استوار قریب بود، معتدل
~~باشد، والا بارد بود.

PageV01P074

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0047.png)

~~دوم، آنکه به واسطهآ وضع بلد باشد؛ اگر به خد بود، یعنی مرتفع بود، بارد
~~باشد؛ و اگر غور بود، گرم باشد.
# سیم، آنکه به واسطهآ مجاورت جبال بود و این به دو وجه باشد: یکی آن که
~~جبل به موجب زیادتی و توافیر اشعه باشد، و موجب کثرت سخونت شود یا
~~بالعکس این ms036 واقع شود و موجب برودت گردد؛ دوم آن که جبال موجب هبوب
~~ریحی از ریاح یا مانع یکی از آن شود و موجبات آن گفته میشود. پس تغیر به
~~حسب جبال در هوا حادث شود بالعرض.
# چهارم، آن که به واسطهآ مجاورت دریا بود و آن بالذات ترطیب کند؛ اما گر
~~شمالی بود تبرید نیز کند؛ و اگر جنوبی بود تسخین، و اگر شرقی بود ترتیب فقط،
~~و اگر مغربی بود تغلیظ.
# پنجم، آن که به واسطهآ حبوب ریاح بود؛ و ریاح مشهوره چهار است:
~~شمالی، و آن بارد یابس است و موجب تقویت قوی و هضم و اشتها بود و
~~اصلاح هوای فاسد کند. اما اعضای عصبانی را مضر بود.
~~و جنوب، حار رطب است و موجب انفتاح مسام و ثوران اخلاط و ارخای قوت
~~و ثقل حواس و صداع و حمیات بود.
# و بهترین او آن است که در روز آید و صبا معتدل است در غایت لطافت و
~~موجب حفظ صحت و تقویت بدن و تعدیل مزاج بود؛ و بهترین او آن باشد که
~~لاول روز آید و به نسبت باد صبا ارطب بود و اغلظ؛ و بهترین او آن است که] آخر
~~روز آید. پس هر مسکنی که هبوب یکی از ریاح در او اکثر باشد، هوای آن موضع
~~به حسب طبیعت آن ریح متغیر شود.
~~و ششم، آن که به واسطهآ تربت بود، و هوای بلد صخری سرد و خشک بود و از
~~عفونت دور باشد و هوای بلد سنجی27 و رملی گرم و خشک بود، و طینی به

PageV01P075

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0048.png)

~~رطوبت مایل بود و صحیح و سلیم و نزی عفن باشد؛ و تغییر هوای موضع به
~~حسب قرب معادن نیز بود، و آن به حسب طبیعت آن معدن بود.
# و بباید دانست که بهترین اوضاع بلد اعتدال است در ارتفاع و انخفاض، و
~~بهترین مهاب، مهب شمال و صبا بود؛ و خانه باید که ms037 مهب او از این دو ریح
~~گشاده بود و مهب جنوب و دبور بسته باشد، لو این در موضعی باشد] که اعدل
~~بقاع بود والا یحتمل که به عکس این به اعتدال اقرب بود.
~~و اما تغییرات غیر طبیعی که مضاد طبیعت بود، بر دو قسم است:
# یکی، آن که تغییر و فساد و در جوهر هوا پدید آید و آن وقتی باشد که هوا بر
~~بساطت خود نماند، به سبب اجزای مایی و بخاری و دخانی که به واسطهآ مجاورت
~~مطایح ردیه و خنادق و مقابر و جیف قتل به هوا ممتزج گردد و هوا را متعفن کند
~~و موجب وبا شود و بیشتر در خریف و آخر تابستان حادث شود.
# و فساد وبا به دو مرتبه است: یکی آن که موجب تغییر مزاج و فساد آن شود،
~~به واسطهآ آن که هوای وبا رطوبت را متعفن سازد و فساد آن به جمیع بدن برسد؛
~~و مرتبهآ دوم آن که موجب هلاک حیوانات و فنای نباتات شود؛ زیرا که چون فساد
~~هوا در نباتات و حیوانات اثر کند، هر آینه انسان و دیگر حیوانات از آنها غذا
~~میسازند، و هر غذا که از آن ماده حاصل شود سبب فساد و تغییر مزاج گردد و
~~چون این صورت متمادی شود، موجب هلاک گردد.
# و قسم دوم آن که اتغیر در کیفیت هوا پدید آید، به حیثیتی که] موجب
~~فساد زرع و نسل باشد، و این تغییر یا موافق مزاج فصل باشد، چنان که گرمای
~~تابستان [در موضعی معین به حدی زیاده شود که فساد هوا کند و یا مخالف مزاج
~~فصل بود، چون زمهریر که در تابستان] پیدا شود، و موجب فساد هوا گردد.

PageV01P076

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0049.png)

# که آن را اعراض نفسانی گویند، و آن موجب تحریک روح بود و این حرکات یا
~~به جهت خارج بود یا به جهت داخل. اگر به جهت خارج دفعتا حرکت کند،
~~[چون] غضب، و ms038 اگر به تدریج بود، لذت و فرح؛ و اگر به جهت داخل بود، اگر
~~دفعتا بود خوف و فزع؛ و اگر به تدریج بود حزن و غم؛ و اگر از هر دو جهت بود
~~اگر اول به داخل حرکت کند، پس به خارج، خجالت بود؛ و اگر به عکس این بود
~~هم؛ و فرق میان غم و هم آن است که هم در مکروهی گویند که هنوز حادث
~~نشده باشد، و غم در مکروهی گویند که واقع شده باشد و این عوارض تابع
~~سوءالمزاج بود و سوءالمزاج نیز تابع این عوارض باشد و تصورات نفسانی نیز
~~موجب تأثیر و انفعال می گردد؛ چنانکه گفتهاند در حالت مجامعت نیز صورتی که
~~در خیال مجامع آید، انطفه] بر آن صورت مشکل شود و از تصور حموضات و
~~مشاهدهآ آن کندی دندان پیدا میشود.
# اما حرکت، چون در وقت خود باشد، موجب تحلیل فضلات و بقایای غذا و
~~خفت بدن و انفتاح مسام38 و جودت هضم و اشتها و انتعاش حرارت غریزی، و
~~سکون موجب ضد آن بود و از جمله حرکات ریاضت است و آن حرکت ارادی بود
~~که انسان را مضطر گرداند به تنفس عظیم متواتر؛ و بعضی از آن شامل جمیع بدن
~~باشد، مثل پیاده رفتن و در کشتی نشستن و کشتی گرفتن؛ و بعضی خاص است
~~به عضوی مثل قرائت لبلند] اعضای صدر را و آواز بلند گوش را و نظر در اشیای

PageV01P077

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0050.png)

~~دقیق چشم را و اعتدال در جمیع موجب صحت باشد و افراط در آن مضر بود و
~~تدبیر آن در حفظ صحت گفته شود، ان شاءالله تعالی.
# خواب مشابه سکون است و در او حرارت غریزی متوجه باطن شود و جمع
~~گردد جهت نضج و هضم چیزی که آن را استعداد آن باشد هضم شود و او تقویت
~~قوت طبیعی کند و تخلیص بدن از فضلات و قوت نفسانی را سست و مکدر
~~گرداند ms039 به سبب تصاعد بخارات و افراط در او موجب تبرید بدن و تبلید نفس و
~~تهبج روی و ضعف اعضای عصبانی بود و اشتها ببرد و رنگ روی تباه کند و از
~~خواب روز بیشتر این افعال صادر میشود و بیداری مشابه حرکت است و موجب
~~اضداد خواب، وافراط در او موجب اختلاط وخفت عقل وصداع وخفقان و
~~احتراق اخلاط و نقصانی هضم بود و از آن امراض سوداوی تولد کند.
# فصل پنجم
# در مأکول ومشروب
# و آن دو قسم است:
# قسم اول، در مأکول، بدان که هر چیزی که وارد بدن می گردد، در میان او و
~~حرارت بدن فعل و انفعال پیدا میشود و لآن] از شش قسم بیرون نیست: یا غذای
~~مطلق یا غذای دوایی مطلق یا دوای معتدل یا دوای سمی یا سم مطلق.
# اما غذای مطلق، آن است که از بدن متغیر شود و بدن را متغیر گرداند به
~~تغیری که خارج از طبع بود و مشابه29 بدن شود.

PageV01P078

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0051.png)

# و غذای دوایی، آن است که از بدن متغیر شود و او را متغیر کند به کیفیت
~~احسن و مشابه او شود و غذائیت او بر دوائیت غالب بود؛ اما اگر دوائیت غالب بود،
~~دوای غذایی نیز گویند.
# و دوای مطلق آن است که از بدن متغیر انشود و بدن را متغیر کند و مشابه
~~او شود.
# دوای معتدل، آن است که از بدن متغیر] شود و بدن را متغیر نکند و مشابه
~~او نشود.
# و دوای سمی، آن است که از بدن متغیر شود و او را متغیر گرداند و افساد
~~بدن کند.
# و سم مطلق آن است که از بدن متغیر شود و او را متغیر کند و افساد [بدن]
~~کند؛ اگر حار باشد به تحلیل روح و اگر بارد بود به اجماد موجب هلاک شود.
# و مأکول را بر وجهی دیگر تقسیم کردهاند که اگر اثر آنچه وارد بدن شود به ms040
~~کیفیت فقط بود، آن را دوا گویند، و اگر به ماده فقط بود، غذا گویند، و اگر به
~~صورت فقط بود، ذوالخاصیه گویند و این ذوالخاصیه اگر مرکبی موافق اطبیعت]
~~بود، تریاق گویند، و اگر مفرد موافق بود، فادزهر گویند، و اگر مخالف طبیعت بود
~~سم گویند.
~~و اگر اثر آن به کیفیت به ماده بود دوای غذایی، و اگر به کیفیت و صورت بود
~~دوای ذوالخاصیه، و اگر به ماده و صورت بود، غذای ذوالخاصیه، و اگر اثر آن به
~~ماده و کیفیت و صورت بود، آن را غذای دوایی ذوالخاصیه گویند.
# و بدان که غذا منقسم میشود به لطیف و کثیف و معتدل، و هر یک از آن به
~~کثیرالغذاء و قلیل الغذاء و معتدل، و هر یک از این مجموع به حسنالکیموس و
~~لردی الکیموس و] معتدل، پس مجموع بیست و هفت قسم بود، حاصل ضرب سه
~~در نه قسم.
# دوم، در مشروب، و او بر دو قسم است:

PageV01P079

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0052.png)

# قسم اول، در آب، بدان که چون غذا وارد بدن گشت، ناچار او را مبدرقی و
~~مرفقی باید تا صلاحیت قبول هضم و نضج در او پدید آید و در مجاری نفوذ تواند
~~کرد و آن چیزی که از او این فواید حاصل شود، آب باشد، و آن را فواید دیگر
~~هست، مثل محافظت رطوبت اصلی و نضافت وصفای لون بدن و ترطیب و تبرید
~~اعضا و تطفیهآ حرارت و منع عفونت و آب غذا نشود و افراد در او موجب ضعف
~~اعصاب وقوی و شهوت شود.
# و بهترین آبها، آب چشمه است [که] بر گل خالص یا بر سنگ جاری گردد
~~و منبع او دور بود و از بلندی منحدر شود و تیزرو بود و زود سرد و گرم شود و
~~زود گذرد و صافی گردد و اباد] شمال و صبا بدان وزد و آفتاب به آن تابد و هر
~~چه در او بجوشانند زود ms041 مهرا شود و موجب ثقل معده نشود و یک بار که بیاشامند
~~تشنگی بنشاند، و مجموع این صفات در آب نیل موجود است؛ و آب باران لطیف
~~بود، خصوصا که در تابستان از ابر راعد بارد. اما از جهت کثرت رطوبت و لطافت
~~زود متعفن شود و اصلاح آن طبخ است؛ و آب کاریز تقیل بود و آب چاه از آن
~~اثقل و مضر بود و آب نزی و اجامی مضر بود و آب معدنی اگر حدیدی40 بود
~~تقویت احشا کند، و شبی منع سیلان و نفث دم کند، و نوشادری مطلق مجلی بود
~~و فضی و ذهبی تقویت معده و دل و احشا کند، و بورقی و ملحی هزال و قشف
~~آرد، و کبریتی تلین طبع و تنقیهآ جلد کند و آب گرم امرخی] و مفسد معده و
~~غاسل او بود و قولنج او بگشاید و طبع نرم کند، و آب سرد مقوی معده و منبه
~~شهوت و مسکن عطش بود، و آب برف و یخ اعضای عصبانی را مضر بود.
# قسمت دوم، در شراب، اگر چه کلام مجید بر منع و تحریم آن نازل گشته
~~است و مباشرت آن از جمله کبایر است، تا دانند و خود را در لعنت حق تعالی
~~گرفتار نگردانند و اخبار و احادیث بسیار در پلیدی و نجسی و خبثی آن وارد
~~است؛ اما لچون] طبیب وقتی از وقتها در معالجات به او محتاج می شود،

PageV01P080

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0053.png)

~~اخصوص که در شرع شریف نیز به شرطی مخصوص رخصت فرمودهاند و اکثر
~~خلایق در آن شروع نمایند و به دلیل «ومنافع للناس» طالب منفعت آنند] و او را
~~مضرات بسیارند. بنابر این مقدمه در انواع آن به حسب زمان و طعم و لون و رایحه
~~و قوام شروع میرود.
# اما به حسب زمان، بدان که از ابتدای ظهور سکر در او تا شش ماه حکم نو و
~~اسم نو دارد و تا تمامی سال ms042 متوسط گویند، و بعد از یک سال حکم کهنه دارد.
# و شراب نو غذا بسیار دهد و فربه کند و مناسب محرورین و اوقات حاره باشد،
~~اما کبد را زیان دارد و اسهال و نفخ از او تولد کند و کهنه زود نفوذ کند و تلطیف
~~و تقطیع اخلاط کند و امراض بارده و بلغمی مزاج را مفید بود و حواس را تقویت
~~کند.
# و متوسط در جمیع احکام متوسط بود؛ اما به اعتبار لون، بهترین شراب احمر
~~ناصع است. پس یاقوتی، و آنچه زرد بود، حار و کم غذا باشد و زود نفوذ کند خمار
~~آرد و نیکو غذا دهد و ترطیب کند؛ و اسود بدترین نوع بود؛ اما به اعتبار طعم
~~شراب شیرین مقوی و مقطع ابلغم] بود و دیر گذرد و لشش و] جگر و سپرز را
~~مضر بود؛ و شراب تلخ حار باشد و زود نفوذ کند و احشا را مضر بود؛ و شراب
~~قابض تقویت معده و احشا کند، و تفه آلات سینه را مفید بود و حامض دیر مستی
~~کند و دماغ را مضر بود. اما به اعتبار رایحه شراب حار طیب الرایحه تقویت و
~~تنشط41 بیشتر کند و معده را تقویت کند و حار غیر طیب مصدع باشد، و عدیم
~~الرایحه دیر مستی کند؛ و منتن22 به غایت بد باشد و موجب فسادها بود.
~~اما به اعتبار قوام شراب غلیظ و کدر دیر گذرد و سده آرد؛ و رقیق و صافی از
~~هر نوع که باشد نیک بود و سکر و خمار آن زود زایل شود به خلاف غلیظ؛ اما
~~نبیذ زبیبی، جگر و معده را مفید بود؛ لیکن قبض و نفخ و صفرا پدید آورد؛ و

PageV01P081

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0054.png)

~~دوشابی گرم و تر و مسمن باشد؛ و عسلی حار و مقطع بود و زود نفوذ کند و ادرار
~~آورد و وجع مفاصل را مفید باشد، اما صداع و تب آورد و خرمایی مفسد23 ms043 و مغلظ
~~لاخلاطا] بود و ریاح و سودا لاز آن] تولد کند، اما تسمین بدن کند، و آنچه از
~~حبوب مثل ذرت و الم سازند، به حسب مزاج و طبیعت آن مختلف بود و در آن
~~منفعتی نباشد و موجب مضرتها شود، اما اسکار کند.
# اما منفعت شراب، قرشی گوید که در هیچ مفردی و مرکبی این منفعت
~~نمیتواند بود که در اوست و این منفعت یا نفسانی بود یا بدنی؛ اما منفعتی که
~~نفسانی است سرور و نشاط و موجب ازالت افکار فاسد و ترغیب شجاعت و سخاوت
~~و منع وحشت و دفع اسوء ظن و] سوء خلق و جودت ذهن و ذکا و صفای خاطر
~~بود؛ و آنچه بدنی بود، تحسین لون و براقت و اشراق آن و انتعاش حرارت غریزی و
~~تفتیح مسام24 و مجاری و تقویت هضم و تکثیر و تلطیف دم و ترقیق و تصفیهآ
~~اخلاط و استحالت بلغم با خون و کسر غایلهآ سودا و معاونت طبیعت در دفع
~~فضلات، مثل لقی و] اسهال وعرق وادرار.
# اما مضرت او، آن است که ازالت عقل میکند که اشرف مخلوقات و انفع
~~مکنونات است و تمیز انسان از دیگر45 حیوانات از اوست، و قوی را ضعیف میکند
~~و منع ادراک نفسانی و بدنی و سقوط اشتها و شهوت اطعام] و جماع و ارخای
~~اعصاب و مفاصل وحدوث غفلت وبهت و نسیان و رعشه و فالج و تغییر کلام و
~~صورت و شکل و تقل حواس و غیر از آن توالد کند.

PageV01P082

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0055.png)

# ابدان که اعتدال در استفراغ و احتباس موجب حفظ صحت است واستفراغ
~~مفرط] موجب تبرید و تجفیف و ضعف دل46 بود و احتباس مفرط موجب سده و
~~عفونت و تولد حمیات و سقط شهوت طعام بود و بدن و حواس را ثقیل27 کند و
~~چون از استفراغات معتاده جماع و حمام است، در آن شروع میرود.
# اما جماع، فعلی است که بر صحت ms044 وقوت جمیع افعال و قوی موقوف است؛
~~زیرا که مبدأ او قوت متخیله و باعثهآ شهوات است و متحرکه تمدید عضلات
~~می کند و قوت حیوانی که ارسال حرارت و روح و ریح بدان عضو می کند، و قوت
~~طبیعی که تولید مادهآ منی و احالت آن و دفع آن میکند و آنثیان خود مخصوص
~~بر این فعل است؛ بنابراین باید که در این اعضا هیچ نوع از امراض نباشد و جمیع
~~افعال که به هر یک متعلق است، بر هر نهج طبیعی بیآفت صادر شود؛ چه، هر
~~آفتی از این موجب ضعف این قوت بود و جماع چون به حسب اعتدال و احسن
~~اوضاع واشکال استعمال کنند، موجب انتعاش حرارت غریزی و تفریح و تقویت
~~اشتها و دفع وسواس و امراض سوداوی و رطوبی بود و دفع امتلا و ثقل بدن و
~~کلال حواس کند، و ترک آن موجب حدوث اضداد این شود، و افراط در آن
~~موجب ضعف قوی و ذبول بدن و امراض بارده شود و اعضای عصبانی را مضر بود.
# اما حمام، فعل طبیعی آن تسخین است به واسطهآ هوا و ترطیب کند به
~~واسطهآ آب؛ و استعمال حمام و انفعال بدن از آن به حسب بیوت و امکنه سه
~~مرتبه دارد: بیت اول، مبرد و مرطب بود؛ و بیت دوم مسخن و مرطب بود؛ و بیت
~~سوم مسخن و مجفف بود.

PageV01P083

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0056.png)

# و استعمال حمام اگر به اعتدال بود، موجب انضج] فضلات و دفع آن به تفتیح
~~مسام28 و تغذیه و تسمین بدن و انتعاش حرارت غریزی و شهوت غذا و تلیین جلد
~~و دفع کلال و خفت بدن بود، و ترک آن موجب اضداد این بود؛ و افراط در
~~استحمام موجب تحلیل وضعف قوی و عدم شهوت جماع و انصباب سودا به
~~اعضای ضعیفه گردد و استحمام به آب سرد موجب تبرید و ترطیب و اسقاط قوت
~~اعضا و قوی و حرارت غریزی ms045 بود و مناسب جوانان محروری مزاج باشد.

PageV01P084

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0057.png)

# و آن پنج است: اسنان و اجناس و عادات و صناعات و واردات خارجی.
# اسنان، از آن جمله است که او را تأثیر در احوال بدن بیشتر است؛ چنانچه
~~بعضی از اشخاص در سنی ضعیف و مریض باشند و چون انتقال کنند به سنی
~~دیگر، قوی و صحیح گردند، و بالعکس، چنان که محروی مزاج در سن شباب
~~ضعیف بود و در سن کهولت قوی گردد، و سرد مزاج به عکس این بود؛ و درجات
~~سن چهار است:
# اول، سن نمو آن را سن حداثت گویند، ابتدای آن سن طفولیت است و آن
~~زمانی است که مولود را استعداد حرکت نباشد، بعد از آن سن صبی و او بعد از
~~نهوض بود و قبل از سخت شدن اعضا بود. بعد از آن سن تزغزغ، و بعد از آن سن
~~غلامیه، و آن را رهاق گویند، و این قریب به49 بلوغ باشد، و بعد از آن سن فتی تا
~~قریب به سی سال که [مبدأ] سن شباب است.

PageV01P085

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0058.png)

# دوم، سن وقوف و آن را سن شباب گویند و بعد از انقضای نمو باشد تا قریب
~~به چهل سال؛ و حرارت و رطوبت در صبی و شباب بر رأی افلاطون و جالینوس
~~در کمیت تساوی باشد. اما در صبی به واسطهآ کثرت رطوبت شدید نباشد و در
~~شباب به واسطهآ قلت رطوبت شدیده و حاره باشد؛ چنانچه هیزم خشک و تر را
~~علی حده مشتعل گردانی، در نارین، متفاوت در کیفیت، متساوی در کمیت [یابی].
# سوم، سن کهولت بود و آن از انقضای وقوف تا قریب شصت سال بود و در این
~~سن حرارت در نقصان و یبوست در تزاید بود.
# چهارم، سن شیخوخیت و آن از انقضای سن کهولت تا آخر عمر بود و در این
~~سن یبوست غالب شود و برودت به سبب رطوبت غریبه.
# و این مجموع که ms046 گفته شد، به حسب اغلب باشد؛ اما به حسب مواضع و بلدان
~~متفاوت گردد؛ چنانچه گویند در حبشه و زنگبار، اسنان تا سی [و چهل] سال
~~متقض میشود.
# اما اجناس مزاج ذکور ابه حرارت] و یبوس مایل بود و مزاج أناث به برودت و
~~رطوبت مایل باشد؛ و این نیز به اعتبار اغلب بود، نه آن که کل واحد از ذکور به
~~نسبت یا کل واحد از أناث چنین بود.
# اما صناعات، هر قسمی از آن موجب امری شود، مثل آن که صناعتی که
~~مباشر و مجاور آب باید بود، همچون قصارت موجب ترطیب شود، و صناعتی که
~~مجاور آتش باید بود، موجب تسخین و تجفیف بود و افراط در آن سبب کثرت
~~تحلیل موجب تبرید شود و صناعتی که مجاور کل باید، موجب یبوست [گردد]
~~مثل اکاری و طیانی.
~~اتا عادات از آن جمله است که ترک او مغیر مزاج بود و مراعات او حافظ
~~صحت و استقامت مزاج بود.

PageV01P086

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0059.png)

# اما عادات مذمومه، مثل آن که کسی عادت به چیزی کرده باشد، موجب ضرر
~~و تغییر مزاج شود. پس به تدریج از آن بازآید؛ و از این جهت گفتهاند: «العادة
~~طبیعة خامسة».
# اما واردات خارجی، مثل ضمادات و اطلیه و کمادات و مشمومات که هم حافظ
~~صحت و هم مغیر مزاج میباشد؛ و تغیری که از مشمومات حاصل میشود، از
~~دیگران نمیشود؛ و آنچه طیبه است به واسطهآ مناسبت با روح و سرعت نفوذ
~~مقوی و حافظ صحت بود؛ و آنچه کریه بود، بالعکس؛ و از آن جمله نضجی به
~~آفتاب است که موجب تحلیل رطوبات و استسقا بود و ربو و صداع بارد را مفید
~~افتد و همچنین اندفان در رمل گرم، امراض رطوبی را نافع باشد، و استنقاع در
~~زیت، تشنیج و اعیا را مفید است، و مثل رش آب بر روی موجب انتعاش قوت و
~~ازالهآ کرب و نهیب50 میشود، خصوصا که با گلاب ms047 بود.
# بدان که اسباب حرارت حرکات نفسانی بود، همچون فکر، یا بدنی همچون
~~ریاضت و حرکت و ملاقات و مسخنات از اغذیه و ادویه، خواه به حسب داخل بود،
~~خواه به حسب خارج، و تکاثف مسام و عفونت اخلاط و اسباب برودت حرکت و
~~سکون مفرطین بود و استعمال مبردات داخلی و خارجی، و فجاجت اخلاط و افراد
~~در استعمال مسخنان و افراط در تقلیل و تکثیر غذا و اسباب رطوبت استعمال
~~مرطبات بود و کثرت اکل با جودت هضم و سکون و نوم و اجتناب از محللات و
~~مجففات واسباب یبوست و استعمال محللات مفرط و مجففات بود، به حسب
~~داخل وخارج، واسباب ملاست از داخل مثل تناول مرطبات و مولدات اخلاط

PageV01P087

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0060.png)

~~رطبهآ لزجه بود و از خارج، مثل استعمال موم روغن واطلیهآ ملمسه و هوای نرم و
~~اسباب خشونت و ملاقات محللات و مجففات به افراط و قابضات بود خارجی و
~~داخلی، و اسباب استفراغ قوت دافعه و ضعف ماسکه و رقت ماده و توجه طبیعت
~~بدان طرف بود، و اسباب احتباس قوت ماسکه و ضعف دافعه و غلظ و لزوجت ماده
~~بود و توجه طبیعت بود به طرفی دیگر و اسباب فساد شکل قصور قوت مصوره یا
~~ردائت منی بود در اصل خلقت، یا ردائت انفصال از رحم، یا ردائت تقمیط یا
~~سرعت حرکت [طفل] که نه در وقت خویش باشد و یا ضربه یا سقطه و مثل آن
~~بود.
# اسباب سده، حدوث چیزی غلیظ [بود] در مجاری از خلط و ثفل یا التحام
~~منفذی یا انطباق مجری به واسطهآ ضاغطی یا یبش مجاری؛ و اسیاب اتساع
~~مجاری ضعف ماسکه باشد یا شدت حرکت دافعه یا ادویهآ مفتحه یا مرخیه و
~~اسباب زیادتی مقدار و عدد کثرت ماده و شدت قوت جاذبه اسباب نقصان مقدار و
~~عدد51 در اول خلقت نقصان ماده یا ضعف مصوره بود؛ و بعد از خلقت سببی از
~~اسباب خارجی بود، ms048 مثل قطع و تأکل.
# اسباب فساد وضع به مقارنت عضوی به عضوی یا تشنج یا التحام بود یا ولادی
~~باشد و به مباعدت عضوی از عضوی تشنج یا استرخا یا اثر قرحه باشد، یا ولادی
~~اسباب تفرق اتصال از داخل ماده أکال یا محرق یا لذاع بود یا امتلایی [یا خلطی
~~یا ریحی] ممد ابود] یا شدت دافعه نه بر مجرای طبیعی یا حرکتی عنیفه یا
~~انفجار ورمی بود از خارج، مثل قطع به سیف و کشیدن به ریسمان و سوختن به
~~آتش بود.
# و اسباب قرحه جراحتی بود که متقتح گردد و یا ورمی که منفجر شود، یا
~~بشره که متأکل شود.

PageV01P088

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0061.png)

~~اسباب ورم امتلا از اخلاط یا از مادهآ ریحی یا مائی بود و قوت عضو دافع و
~~ضعف عضو قابل، یا اتساع مجاری یا وجعی شدید بود؛ و اسباب خلع شاید که
~~بدنی بود، مثل قیله که از رطوبتی مرضیه پیدا شود، و یا امری خارجی باشد، مثل
~~ضربه و سقطه.
~~اسباب وجع که عبارت از احساس و ادراک منافی بود من حیث هو مناف، یا
~~سوء المزاج مختلف بود، یا تفرق اتصال، و چون اوجاع مختلف و متعدد است،
~~لاسباب آن نیز متعدد و مختلف بود]، و اوجاع مشهوره پانزده است:
~~اول، حکاک است، و سبب آن خلطی حریف یا مالح بود.
~~دوم، خشن است، و سبب آن خلطی خشن بود.
~~و سوم، ناخس است، و سبب آن مادهآ تیز بود یا ریحی که مجد غشا بود از
~~جعت عروض.
~~چهارم، ممد است و سبب آن خلطی یا ریحی بود که ممد عصب یا عضل بود
~~از جهت طول.
~~پنجم، ضاعظ است، و سبب آن مادهآ ریحی بود که جای بر عضو تنگ کند.
~~ششم، منفسخ است، و سبب آن مادهآ لریحی] بود که میان عضل و غشای او
~~حادث شود.
~~هفتم، مکسر است، و سبب آن ماده یا ریحی بود که میان عظم ms049 و غشای او
~~حاصل شود.
~~هشتم، رخو است، و سبب آن ماده بود که ممد لحم عضل باشد.
~~نهم، ثاقب است، و سبب آن مادهآ غلیظ یا ریحی بود که میان طبقات اعضا
~~واقع شود.

PageV01P089

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0062.png)

~~دهم، مسلی52 است، و سبب آن همین سبب ثاقب آن است و فرق میان او و
~~میان ثاقب آن است که نفوذی بود، که چنان محسوس شود که عضو را سوراخ
~~میکتند و مادهآ مسلی در آن موضع محتبس بود.
~~یازدهم، خدری است، و سبب آن خلطی بارد بود به انسداد منافذ روح
~~نفسانی.2
~~دوازدهم، ضربانی است، و اسبب] آن ورمی بود حار بود در عضوی حساس.
~~سیزدهم، اعیا است، و سبب آن یا تعب بود، آن را اعیای تعبی گویند، یا
~~خلطی ممد بود، و آن را اعیای عددی گویند، یا غلطی لاذع54 و آن را اعیای
~~قروحی گویند، یا به سبب ریحی بود و آن را اعیای ریحی گویند.
~~چهاردهم، لاذع است، و سبب آن خلطی حار بود.
~~پانزدهم، ثقیل است، و سبب آن ماده بود که در عضوی غیر حساس که از
~~غشا معلق بود یا غشایی گرد او درآمده و به واسطهآ انجذاب غذا احساس ثقلی
~~کند، یا به سبب ورمی بود که در عضوی حساس واقع شود و حس عضو را باطل
~~کند، همچون سرطان - نعوذ بالله.
# و ااسباب] سکون وجع قطع سبب موجع بود به محللات و مستفرغات یا
~~مخدرات، و خواب هم از مسکنات وجع بود، و به حقیقت مسکن وجع قطع سبب
~~است.
# و اسباب تخمه و امتلا از دو بیرون نیست: یا امری خارجی بود، مثل استعمال
~~مرطبات، یا توفیر رطوبت فصلی و موانع تحلل، و یا امری داخلی بود، مثل ضعف
~~هاضمه یا دافعه و یا شدت ماسکه یا ضیق مجاری.

PageV01P090

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0063.png)

# و اسباب ضعف انواع است؛ زیرا که این سبب یا وارد55 جرم عضو میشود، یا
~~وارد روح، یا وارد قوت، ms050 اگر وارد عضو شود، سوءالمزاج و سوءالترکیب و تفرق
~~اتصال بود؛ و اگر وارد روح میشود، سوءالمزاج بود و تحلیل به کثرت استفراغ؛ و
~~اگر وارد قوت شود، مانع به کثرت صدور فعل از آن قوت بود؛ و اگر اعتبار اسباب
~~بعیده کنند، فساد هوا و مایوکل و مایشرب نیز از اسباب ضعف بود؛ و اسباب
~~حرکات غیر طبیعی یا یبسی مضعف بود، همچون رعشهآ یابسه یا یبوستی متشنج
~~ابود]، همچون فواق یابس، و یا فضولی مؤذی به تبرید همچون نافض و یا مؤذی
~~به لدغ، همچون قشعریره، یا ریحی که طالب خروج بود، همچون اختلاج.

PageV01P091

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0064.png)

~~بدان که احوال بدن انسان به مذهب جالینوس سه حالت است: صحت و مرض
~~وحالت ثالثه.
~~اما صحت، هیأتی طبیعی بود که با وجود آن جمیع افعال از بدن انسان به
~~سلامت صادر شود؛ و مرض هیأتی غیر طبیعی بود که بی واسطه وجب آفت افعال
~~بود؛ و حالت ثالثه هیأتی بود که نه حد صحت بر او صادق آید و نه حد مرض؛ زیرا
~~که [ثالثه] حالتی است که افعال مطلق سلیم نیست و مطلقا غیر سلیم هم نیست،
~~چون شیخ و طفل و ناقه و سکران.
# یا صحت و مرض هر دو مجتمعاند در وقتی واحد به نسبت شخصی در دو
~~عضو همچون حال اعور، یا مجتمع شود در شخصی، اما در دو جنس، همچون
~~صحت مزاج و مرض ترکیب یا صحت خلقت و مرض مقدار؛ یا مجتمع شوند، اما
~~در دو وقت، همچون شخصی که در تابستان یا در سن شباب صحیح بود و در
~~زمستان یا در سن طفولیت مریض و به عکس این.
# اما احوال پیش شیخالرئیس صحت و مرض است و در میان لایشان] واسطه
~~نیست و بر تقدیر ثبوت لواسطه] در حدی که او گفته، خللی نیست.

PageV01P092

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0065.png)

# اما اعراض هیأتی غیر طبیعی بود که به واسطهآ مرض موجب آفتی شود و او
~~تابع ms051 مرض باشد و شاید که غرض به نفس خود مرضی باشد همچون صداع که
~~مرض حمی بود و به نفس خود مرضی باشد، و باشد که غرض سبب مرض شود،
~~همچون وجع قولنج که سبب غشی شود؛ و باشد که چیزی هم اسبب] وهم
~~مرض باشد، چون حمای سعال که عرض ذاتالجنب بود و چون مستحکم شود
~~بنفسه مرضی [باشد]، و سبب انصداع عرق میشود و به واسطهآ اقتضای حرکت
~~عنیفه، و چون حمی دقیه که عرض قرحهآ ریه است، سبب ضعف معده شود، به
~~نفس خود مرضی باشد.
# و بدان که مرض یا مفرد یا مرکب؛ و مفرد جنس سه است: جنس اول، امراض
~~سوء المزاج باشد و آن56 هشت قسم باشد که خارج بود از اعتبار،57 و این
~~سوءالمزاج ساذج بود یا مادی.
~~جنس دوم، امراض ترکیب است و آن چهار قسم است: امراض خلقت و مقدار
~~و عدد و وضع.
# اما امراض خلقت چهار است:
# اول، مرض شکل، [و آن است که شکل عضو از مجرای طبیعی متغیر شود، به
~~حیثیتی که مضر باشد] مثل اعوجاج مستقیم و استقامت معوج.
# دوم، امراض مجاری، به آن که فراخ شود، مثل اتساع عصبهآ مجوفه یا تنگ
~~گردد، مثل خناق که تنگ شدن منافذ نفس است، یا منسد گردد، مثل انسداد
~~عرق کبد وغیره.
# سوم، امراض تجاویف، به آن که بزرگ شود، همچون کیس انثیین، یا کوچک
~~گردد، همچو صغر معده، یا خالی شود، همچو خلو تجاویف قلب در فرح مهلک، و
~~یا ممتلی و منسد شود، همچون صرع و سکته.

PageV01P093

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0066.png)

# چهارم، امراض صفایح58 است، همچون ملاست معده و خشونت قصبه.
# اما مرض مقدار به زیادتی عضوی خاص بود، همچون عظم لسان [و داءالفیل] و
~~به زیادتی عام بود، همچون سخن"5 مفرط، یا به نقصان خاص بود، همچون ضمور
~~لسان، و یا عام بود، همچون هزال مفرط.
# اما مرض عدد، به زیادتی عدد طبیعی [ابود]، همچون اصبع زایده، ms052 یا غیر
~~طبیعی، همچون سلع، یا نقصان ابود]، همچون قطع اصبع، یا نقصان در اول
~~خلقت.
# اما مرض وضع، همچون زوال عضوی بود از موضع خود به خلع و غیر اخلع].
# جنس سوم، از امراض مفرده، تفرق اتصال است و اسم مرض به حسب موضع
~~مختلف بود. اگر تفرق اتصال در جلد باشد، خدش و سحج گویند، و اگر در لحم
~~باشد جراحت گویند. اگر متقادم [و متقیح] نشده باشد قرحه گویند، چون متقادم
~~شود، اگر در عظم واقع شده باشد، کسر گویند، اگر به عرض بود، صدع گویند؛ و
~~لکسر] اگر به طول بود و تفرق در غضروف، اگر به عرض بود فسخ گویند، اگر به
~~طول بود تفتت و در عصب شق و شدخ گویند، و در عروق تبر و شق خوانند.
# اما مرض مرکب آن است که از اجتماع امراض حادث شود، همچون سل مثلا
~~که از حمی دق و قرحهآ ریه مرکب است؛ و تسمیهآ بعضی امراض یا به حسب
~~مشابهت بود، همچون داءالفیل و داءالثعلب، یا به حسب محل، چون ذات الجنب و
~~ذاتالریه وذاتالصدر، یا به حسب عرض، همچون صرع.
# و بدان که مرض اصلی باشد، و به شرکت باشد، آنچه اولا حادث شود اصلی
~~بود، و آنچه به سکون اول ساکن گردد، به شرکت بود، و این که به شرکت یا به
~~واسطهآ مجاورت باشد، یا به واسطهآ آن که از عضوی مؤوف طریقی به او بود، یا
~~آنکه میان در عضو خادم و مخدوم بود، چون عصب و دماغ، ایا مبدأ فعل او بود

PageV01P094

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0067.png)

~~چون حجاب و ریه، یا محاذی عضو مؤوف بود، چون دماغ] و معده را یا مصب مواد
~~عضو بود، چون بغل قلب را و پس گوش و دماغ را و ریه و کبد را.
# و بدان که اوقات ازمنه در مرضی که به سلامت منتهی شود، چهار است: ابتدا، و
~~تزاید، و انتها، و انحطاط. ابتدای ms053 مرض را زمان ابتدا گویند، و مادام که در تزاید
~~بود زمان تزاید گویند، و چون واقف باشد [که نه زاید شود] و نه کم، زمان انتها
~~گویند، و چون نقصان یابد، زمان الخطاط گویند.

PageV01P095

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0068.png)

# بدان که علامات آن است که بدان استدلال کنند به احوال بدن که از قوی
~~صادر میشود و این علامات و امارات یا دلالت بر نفس مرض کند، همچون سرعت
~~و اختلاف نبض که دلالت بر حمی کند یا دلالت بر محل60 مرض کند، همچون
~~نبض منشاری که دلیل ورم حجاب بود، و یا دلالت بر سبب مرض کند، همچون
~~علامات [یا دلالت بر نفس مرض کند، همچون سرعت و اختلاف نبض که دلالت
~~بر حمی کند یا دلالت بر محل مرض منشاری که دلیل ورم حجاب بود، و یا
~~دلالت بر سبب مرض کند، همچون علامت] امتلا؛ یا علامات ملازم مرض بود،
~~چون تب حار و ضیقالنفس و وجع ناخس در برسام یا دلیل امراض ظاهری بود،
~~چون لون و ملمس، یا دلیل امراض باطنی بود، و این نوع مشکلتر بود و موقوف بر
~~معرفت تشریح است و استدلال در آن به چند چیز کنند:
# اول، افعال، اگر نه بر مجرای طبیعی بود، دلیل آفتی بود در مبدأ افعال که قوی
~~است، و آفت قوی دلیل آفت آن عضو بود [که] مظهر او است؛ چنانچه دلالت

PageV01P096

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0069.png)

~~کبد و براز بر معده و امعا.
~~دوم، موضع مرض، چنانچه وجع در اطرف] ایمن که دلیل ورم کبد بود و
~~طرف ایسر که دلیل ورم طحال بود.
~~سوم، شکل مرض، همچون دلالت ورم هلالی شکل بر آن که لورم] بر محدب
~~کبد است.
~~چهارم، ما یستفرغ، همچون بول و براز، که در محل خود یاد کرده آید و چون
~~استدلال به انواع است، در هشت فصل یاد کرده میشود، ان شاء الله تعالی:
# فصل اول
# در علامات مزاج
~~بدان که علامات و امارات ms054 مزاج ده است:
~~اول، ملمس است، اعتدال آن دلیل اعتدال مزاج بود و میل لآن] به کیفیتی [از
~~کیفیات اربعه] دلیل آن کیفیت باشد.
~~دوم، سخنه است، سخن لحمی دلیل حرارت و رطوبت بود و سخن شحمی
~~دلیل برودت و رطوبت بود و هزال از لحم دلیل برودت و یبوست و از شحم دلیل
~~حرارت ویبوست.
~~سوم، لون است، بیاض لون دلیل برودت بود و حمرت و سمرت دلیل حرارت و
~~صفرت دلیل صفرا و کمودت دلیل سودا.
~~چهارم، مری است، کثرت سودا و جودت63 آن دلالت بر مزاج کند و شفرت و
~~حمرت بر اعتدال و صهوبت و بیاض بر برودت.

PageV01P097

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0070.png)

# پنجم، هیأت اعضا است، سعت عروق و سینه و عظم و تمامی خلقت دلیل بر
~~حرارت بود و ضد آن دلیل برودت.
# ششم، [کیفیت] انفعالات است، سرعت انفعال به کیفیتی را از کیفیات دلیل بر
~~غلبهآ آن کیفیت بود.
# هفتم، افعال طبیعی است از افعال آنچه کامل بود، دلیل اعتدال بود، و آنچه
~~مشوش و سریع بود، دلیل حرارت بود و بطی دلیل برودت باشد.
# هشتم، نوم و یقظه است، کثرت نوم دلیل رطوبت بود و قلت آن دلیل حرارت و
~~کثرت بیداری دلیل یبوست.
# نهم، افعال نفسانی است، طیش وجرأت و حدت ذهن و کثرت کلام و سرعت
~~انفعال دلیل حرارت بود، و جبن و بلادت و فرط حیا و وقار و بطوء انفعالات دلیل
~~برودت بود.
# دهم، فضول مندفعه است و شدت رایحه، و صبغ آن دلیل حرارت بود و ضد
~~آن دلیل برودت و کثرت آن دلالت بر رطوبت کند و قلت آن بر یبوست.
# زیادتی کمیت اخلاط ردیه به اخلاط صالحه بود، و علامت امتلا مجملا ثقل
~~اعضا و کسل و ضعف اشتها و انتفاخ عروق و امتلای نبض و انصباغ و غلظ قاروره و
~~کلالهآ ابصر] بود.
# اما مفصلا علامت غلبهآ دم، ثقل سر وتمطی و تناوب و نعاس و کدورت ms055 و
~~بلادت حواس و حلاوت دهن و حمرت لون و زبان و ظهور بثور و رفتن خون از
~~مواضع سبیله، مثل بینی و بن دندان و تخیل چیزهای سرخ بود.
# و علامت غلبهآ بلغم، بیاض لون و سستی و نرمی و برودت اعضا و کثرت
~~بزاق و قلت عطش و ضعف هضم و جشای ترش و کثرت خواب و بلادت حواس و
~~تخیل آب و سرما و چیزهای سفید بود.

PageV01P098

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0071.png)

~~و علامت غلبهآ صفرا، صفرت لون و چشم و تلخی دهن و خشونت زبان و
~~خشکی منخرین و دهن64 و تشنگی و ضعف اشتها و غثیان و قی صفرا و قشعریره
~~و تخیل شعلهآ آتش و چیزهای زرد بود.
~~علامت غلبهآ سودا، تیرگی و خشکی بدن بود و غلظ و سواد خون و شهوت
~~کاذب و کثرت افکار و وسوسه و خوف و تخیل دود و تیرگی و چیزهای سیاه بود.
# فصل سوم
# در نبض
~~و آن حرکتی است از اوعیهآ روح که عبارت از قلب و شرایین اباشد]، و هر
~~نبضه مرکب است از انبساطی و سکونی و انقباضی؛ و سکونی و قبض و بسط او [به
~~حسب] جذب نسیم و دفع دخان است؛ و اجناس نبض نه است:
~~جنس اول: مأخوذ است از مقدار لانبساط] واقسام [بسیط] او نه است:
~~اول، طویل است، و او آن است که [در حال حرکت] اجزای او اکثر در طول
~~محسوس شود و سبب آن شدت حاجت ترویح بود و کثافت لحم و صلابت جلد.
~~دوم، قصیر بود، و او در مقابل طویل باشد.
~~سوم، معتدل در قیصر و طول بود.
~~چهارم، عریض، و او آن است که اکثر اجزای او در عرض محسوس شود، و
~~سبب آن خلو عروق و رطوبت آلت باشد.
~~پنجم، ضیق است، و او در مقابل عریض بود.
~~ششم، معتدل در [عریض و] ضیق.
~~هفتم، شاهق است و او آن است که از اجزای او ms056 در عمق محسوس شود و سبب
~~آن شدت حاجت و مطاوعت آلت بود.
~~هشتم، منخفض است، و او در مقابل شاهق بود.

PageV01P099

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0072.png)

~~نهم، معتدل در شهوق و انخفاض.
~~و از ازدواج این النه]، بیست و هفت قسم حاصل شود؛ اما آنچه مشهور است و
~~اسمی دارد، شش است:
~~اول، عظیم است، و آن نبضی طویل و عریض و عمیق بود.
~~دوم، صغیر است و او در مقابل عظیم بود.
~~سوم، معتدل در عظیم و صغیر باشد.
~~چهارم، غلیظ است، و او آن است که در عرض و شهوق زاید بود.
~~پنجم، رقیق است و او در مقابل غلیظ بود.
~~ششم، معتدل در غلظت و رقت بود.
~~جنس دوم: مأخوذ است از زمان حرکت، و آن سه قسم است: اول، سریع، و او
~~آن است که زمان حرکت او بهغایت کوتاه بود و سبب آن شدت حاجت باشد؛ دوم،
~~بطی، و او در مقابل سریع بود؛ سوم، معتدل در سرعت و بطوء.
~~جنس سوم: مأخوذ است از زمان سکون، و آن هم سه قسم بود: اول، متواتر
~~است، و آن، آن است که زمان سکون او کوتاه بود و سبب آن شدت حاجت و
~~ضعف قوت بود؛ دوم، متفاوت، و او در مقابل متواتر است؛ سوم، معتدل در تواتر و
~~تفاوت.
~~جنس چهارم: مأخوذ است از قوام آلت، و آن سه قسم است: اول، صلب بود و
~~او آن است که انگشت به اعتماد تمامی حرکت کند، انبساط او فرو نشاند، و سبب
~~آن یبوست جرم رگ باشد؛ دوم، لین، و آن در مقابل سلب است؛ سوم، معتدل در
~~صلابت ولین.
~~جنس پنجم: مأخوذ است از ملمس آلت، و آن سه قسم است: اول، حار و
~~سبب آن اسباب مسخنه بود؛ دوم، بارد است و او در مقابل حار بود؛ سوم، معتدل
~~در حرارت و برودت.

PageV01P100

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0073.png)

# جنس ششم: مأخوذ است از امتلا و خلو، و آن سه ms057 قسم است: اول، ممتلی و
~~او چنان باشد که در اندرون عروق چیزی زاید از حد اعتدال محسوس شود، و
~~سبب آن امتلا بود؛ دوم، خالی، و او در مقابل ممتلی بود؛ سوم، معتدل در خلو و
~~امتلا.
# جنس هفتم: مأخوذ است از کیفیت قرع، و آن سه قسم است: اول، قوی، و او
~~آن است که در انبساط سخت بر انگشت کوبد، و سبب آن قوت مزاج بود از غذا و
~~شراب و فرح معتدل؛ دوم، ضعیف بود، و او در مقابل قوی بود؛ سوم، معتدل در
~~قوت وضعف.
~~جنس هشتم: مأخوذ است از استوا و اختلاف و آن دو قسم است: اول،
~~مستوی است و آن عبارت از آن باشد که در جمیع نبضات یعنی قرعات مساوی
~~بود؛ دوم، مختلف، و او در مقابل مستوی بود، و این مختلف بر دو قسم است:
~~منتظم و غیر منتظم. مختلف منتظم آن است که خلاف او را نظامی باشد، یعنی
~~در چند دور که کند، بر آن یک اختلاف باشد؛ و مختلف غیر منتظم آن است که
~~اختلاف او را هیچ نظامی نباشد، بلکه در هر دوری او را اختلافی ظاهر شود.
# جنس نهم: مأخوذ است از حال وزن آن، یا جیدالوزن باشد یا ردی الوزن،
~~جیدالوزن آن است که بر مجرای طبیعی [بود]، یعنی وزن آن نبض مناسب مزاج
~~سن صاحب نبض بود؛ و ردی الوزن سه قسم است:
# اول، متغیر الوزن، و آن نبضی باشد که از وزنی که لایق سن صاحب نبض بود،
~~تجاوز کرده باشد، چنانکه وزن نبض صبی مثلا همچون وزن در نبض شباب بود.
# دوم، مباین الوزن و آن نبضی بود که از وزنی که لایق سن صاحب او بود
~~قاصره باشد، چنانکه وزن نبض شباب مثلا همچون نبض وزن صبی باشد.
# سوم، خرج الوزن و آن نبضی که وزن او مشابه هیچ وزنی از اوزان نباشد.

PageV01P101

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0074.png)

~~و بباید دانست که در ms058 حرکات نبض طبیعی موسیقاری موجود است؛ زیرا که
~~همچنان که تألیف نغمات65 به ادوار ایقاع66 و تقدیر ازمنه که میان نقرات
~~متخلخل میگردد و تمام میشود، نسبت67 ازمنهآ نبض نیز در سرعت و تواتر
~~نسبتی ایقاعی است، اگر این نسبت متفق بود، چنانکه در ازمنهآ آن هیچ اختلافی
~~نباشد، آن را منتظم گویند، و الا غیر منتظم؛ و از انوع نبض که او را نامی نهادهاند،
~~و مشهور است، که او غزالی است و آن نبضی بود که مختلف بود در سرعت و
~~بطوء، چنانچه:
~~اول: بطی باشد، پس ثانیا به سرعت مایل شود و به تدریج هر بار سریعتر
~~شود، شبیه به حرکت غزال.
# دوم: موجی، و آن نبضی باشد مختلف در عظم و صغر و شهوق و عرض و
~~امتلا به طریق موجب آب محسوس شود.
# سوم: دوری و آن نیضی بود همچو موجی، اما در عرض و امتلا نباشد و
~~ضعیف تر بود.
# چهارم: نملی بود، و او ضعیف تر از دوری بود.
# پنجم: منشاری، و آن نبضی بود که مختلف [باشد] در عظم و صغر و صلابت
~~و لین و شهوق و انخفاض؛ چنانکه بعضی از اجزا او شاهق [بود] و بعضی منخفض.
# ششم: ذنبالفار، و او آن است که نبض متحرک اشود] به تدریج ضعیف و
~~صغیر میشود و باز به درجههآ اول عود کند و بدین وتیره ضعیف شود.
# هفتم: مسلی، و او همچون ذنبالفار است، الا آنکه او به درجهآ اول به تدریج
~~بود؛ چنان که به تدریج ضعیف شده، و ذنب الفار دفعتا عود کند.

PageV01P102

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0075.png)

# هشتم: ذوالفقره، و او آن است که در زمانی که توقع حرکت باشد ساکن
~~گردد.
# نهم: واقع در وسط و او آن است که در زمانی توقع سکون باشد متحرک
~~گردد.
# دهم: مرتعش، و او آن است که حرکت او همچون رعشه بود.
~~یازدهم: ملتوی، و او آن است که همچو ریسمانی پیچیده محسوس شود. ms059
# دوازدهم: مطرقی و ذوالقرعتین نیز گویند، و او آن است که دو قرع کند،
~~چنانچه حرکت انقباض او محسوس نشود و شبیه به حرکت مطرقه.
# سیزدهم: مرتعد، و او آن است که همچون حرکت رعد محسوس شود، و این
~~مجموع دلالت بر سوء مزاج68 مریض کند.
~~اما نبض به اعتبار اجناس، به نفس ذکور اعظم و اقوی بود از نبض آناث؛ اما
~~نبض حبالی عظیم و سریع و متواتر باشد.
# اما به نبض به اعتبار اسنان، نبض صبیان به لین مایل بود و نبض شبان امایل]
~~به عظم و قوت و وزن، لایق به هر دوی آن است که در صبیان زمان انقباض از
~~انبساط مساوی باشد و در شبان زمان انقباض از انبساط اندکی زاید بود و نبض
~~کهول به صغر و بطوء مایل بود؛ و وزن لایق به ایشان، آن است که زمان انقباض از
~~انبساط اندکی کمتر بود؛ و نبض مشایخ صغر و بطی و متفاوت بود؛ و وزن لایق
~~بدیشان آن است که زمان انبساط بیشتر از زمان انقباض بود.

PageV01P103

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0076.png)

# اما به اعتبار فصول، نبض در ربیع معتدل بود و در صیف سریع و متواتر و در
~~خریف مختلف و در صیف و شتا بطی و متفاوت.
# و نبض به اعتبار بلدان مناسب فصول بود؛ اما به اعتبار نوم و یقظه در ابتدای
~~خواب نبض صغیر و متفاوت بود و در بیداری اگر به طبع خود بیدار شود، سریع و
~~عظیم بود؛ و اگر فجائتا و یا به سببی خارجی بیدار شود، نبض سریع و متواتر و
~~مختلف بود و باشد که مرتعش بود.
# اما به اعتبار ریاضت، اگر به حد تعب نرسد، نبض قوی و عظیم و سریع و
~~متواتر بود؛ و اگر به حد تعب رسد، نبض در عظم و قوت ناقص شود و در سرعت و
~~تواتر زاید و اگر به افراط بود، نبض دودی و نملی شود.
# اما به اعتبار ms060 استحمام، اگر استحمام به آب گرم بود و به اعتدال باشد و به
~~احدتا تحلیل نرسد، نبض سریع و قوی گردد، و اگر به تحلیل رسد صغیر است و
~~متفاوت بود؛ و اگر تحلیل به افراط بود، سریع و متواتر باشد، و استحمام به آب
~~گرم نبض را در قوت زاید کند و در سرعت و تواتر ناقص؛ و اگر به افراط بود
~~ضعیف و بطی و صغیر و متفاوت گردد.
~~و اما به اعتبار عوارض نفسانی در حالت غضب نبض عظیم و سریع و متواتر
~~شود: و در خوف و خجالت عظیم و بطی و متفاوت بود؛ لو در سرور و غم صغیر و
~~بطی و ضعیف و متفاوت بود] و در فزع مرتعش و غیر منتظم بود.
# اما نبض در اوجاع در ابتدای وجع عظیم و سریع باشد و اگر متمادی شود
~~صغیر و متواتر شود. پس دودی و نملی بود.
# اما نبض در ورم، اگر ورم حار بود نبض منشاری و صلب و مرتعد بود و در
~~انتها در سرعت و تواتر افزاید، و در ورم بارد نبض بطی و متفاوت بود و در ورم لین
~~موجی و در ورم صلب منشاری بود؛ والله أعلم بجمیع الامور.

PageV01P104

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0077.png)

# و آن را تفسره نیز گویند، و استدلال بدان به اعتبار لاستقرای] هفت جنس
~~بود:
# جنس اول، لون است و طبقات آن پنج باشد: اول، صفرت است و مراتب آن
~~شش است: اول تبنی، و آن دلالت بر قصور نضج کند؛ دوم، اترجی و او دلیل
~~حسن حال نضج باشد؛ و سیم، اشقر و او دلیل حرارت بود؛ چهارم، نارنجی و او
~~دلالت بر شدت حرارت کند؛ پنجم، ناری و او زاید از نارنجی بود؛ ششم، زعفرانی و
~~او دلیل حرارت مفرط باشد.
# جنس دوم، حمرت69 است، و مراتب آن چهار است: اول، اصهب، و او دلیل
~~غلبهآ دم باشد؛ دوم وردی، و حمرت او زاید از اسهب ms061 بود؛ سوم، احمر قانی بود؛
~~چهارم، احمر اقتم، و او در حمرت به کمال بود، و مجموع دلیل غلبه خون باشد.
# جنس سوم: خضرت، و مراتب او پنج است: اول، فستقی، و آن دلیل برودت
~~بود؛ دوم، آسمانجونی و آن دلیل برودتی سخت باشد یا شربت زهر؛ سوم، نیلنجی
~~و آن دلیل برودت به افراط بود، و این هر دو در صبیان و مشایخ دلیل تشنج و
~~فالج بود؛ چهارم، کراثی، و آن دلیل احتراق اخلاط بود؛ پنجم، زنجاری، و او دلالت
~~کند بر احتراق شدید و دلیل هلاک بود.
# جنس چهارم: اسود است، و مراتب او چهار بود: اول، اسودی که مأخوذ از
~~زعفرانی باشد، یعنی زعفرانی که به سیاهی میزند و او دلالت کند بر یرقان و
~~تکاثف صفرا؛ دوم، اسودی که از احمر اقتم به سیاهی زند و دلیل غلبهآ خون و
~~احتراق آن باشد؛ سوم، اسودی که از خضرت حاصل شده باشد، و آن دلیل
~~سودایی صرف باشد؛ چهارم، اسودی که از بیاض مأخوذ باشد، و آن دلالت بر

PageV01P105

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0078.png)

~~احتراق بلغم کند؛ و بول اسود فی الجمله دلیل حرقت مواد با قوت حرارت غریزی
~~بود و به غایت بد باشد، خصوصا در مشایخ و نسا و ابتدا حمیات؛ اما اگر از تناول
~~چیزی سیاه مثل آبکامه و آش یا مویز بود، آن را اعتبار نباشد.
# جنس پنجم: بیاض، و آن دو قسم است: اول، رقیق شفاف است و آن دلیل
~~برودت بود و نومیدی از نضج؛ دوم، ابیض حقیقی و آن اصناف است: اگر مخاطی
~~بود، دلیل غلبهآ بلغم باشد، و اگر به آن دسومی باشد، یا چون شیر بود، دلیل ذوبان
~~باشد، و این در آخر دق باشد، و فقاعی با مده دلیل قروح آلات بول بودو قفاعی
~~بیمده دلیل حصات یا مواد خام بود، و رصاصی ابی آرسوب بهغایت بد باشد.
# و اگر مشابه منی بود، دلیل بحران امراض بلغمی بود؛ و ms062 آنچه مشابه ماست و
~~شیر بود، در امراض حاره دلیل هلاک بود.
# از الوان بول یکی آن است که مشابه غسالهآ لحم باشد و آن دلیل ضعف کبد و
~~یا غلبهآ دم باشد؛ و دیگر آن است که مشابه لون زیت باشد، و آن دلیل بر بدحالی
~~بود، خصوصا که منتن باشد.
# و جنس دوم از دلایل، قوام بول باشد و آن سه قسم است:
# اول، رقیق و آن دلالت کند بر برودت و عدم نضج و ضعف کلیه و آلت بول.
# دوم، غلیظ و آن دلیل کثرت اخلاط و عدم نضج بود، و باشد که دلیل نضج
~~مواد غلیظ یا انفجار اورام یا انفتاح سده باشد و غلظ بول؛ و اگر به تدریج کم شود
~~نیک باشد و اگر متمادی گردد خصوصا در حمیات حاره بد باشد.
# سوم، معتدل در غلظ و رقت، و آن دلیل نضج تام و حسن حال بود.
# جنس سوم، رایحهآ بول است، و آن شش قسم است:
# اول، عدیم الرایحه، و آن دلیل برودت مزاج و نقصان حرارت غریزی بود؛ دوم،
~~منتن، و آن دلیل قروح مجاری بول به اخلاط عفنه؛ سوم، حامضالرایحه، و آن در
~~مرض حادره دلیل موت حرارت غریزی بود و یا دلالت بر حدوث حرارت غریبه که
~~از مواد بارده حادث شده باشد؛ چهارم حلوالرایحه، و آن دلیل غلبهآ دم باشد؛

PageV01P106

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0079.png)

~~پنجم، خریفالرایحه، و آن دلیل فساد صفرا بود؛ ششم، زهیمالرایحه، و آن
~~زهمتناک بود و آن دلیل فساد رطوبات بود.
# جنس چهارم، زبد قاروره است و مادهآ زبد رطوبتی لزجه بود و فاعل آن ریحی
~~بود که در جوهر بول بود و سواد و شقرت بول زبد دلیل یرقان بود و کبر [آن]
~~دلیل لزوجت اخلاط و کثرت و آن دلیل ریح و رطوبت ابود]
# جنس پنجم، قلت و کثرت بول است، و آن اگر کمتر از آن باشد که میباید
~~نسبت با مشروب دلیل مقدمهآ استسقا ms063 یا اسهال یا تحلیل مفرط بود، و اگر بیشتر
~~از آن باشد که میباید دلیل استفراغ رطوبات زایده بود و یا ذوبان اعضا.
# جنس ششم، صفا و کدورت است، و آن غیر رقت و غلظت بود، و بول کدر
~~دلالت کند بر اشتغال طبیعت به نضج اخلاط یا بر سقوط قوت، و صافی دلالت بر
~~عدم نضج کند.
# جنس هفتم، رسوب است، و رسوب جوهری باشد که از مائه غلیظتر بود و از
~~او متمیز شود، خواه که راسب شود، خواه که معلق بایستد، و استدلال بدو از چند
~~وجه کنند: اول از جوهر او، و آن یا طبیعی بود یا غیر طبیعی؛ اما طبیعی سفید
~~باشد یا زرد و متصل الاجزا و متخلل و بینتن و راسب بود، و چون تحریک کنند،
~~زود منبسط شود و متفرق گردد و زود راسب نشود، و دلالت کند بر هضم طبیعی
~~و نضج تمام.
# اما غیر طبیعی یازده قسم است و هر یکی را اسمی است: اول، خراطی و آن
~~همچون صفایح بود و کبار باشد یا صغار باشد. اما کبار آنچه20 سرخ بود از قروح
~~کلیه باشد و اگر با تب بود دلیل خراشیده شدن اعضای بول بود، و اگر کمد بود یا
~~شبیه به فلوس ماهی بد بود، و آنچه سفید باشد، دلیل قروح و جرب مثانه بود. اما
~~صغار اگر سفید بود، نخالی گویند، دلیل جرب مثانه بود، و اگر سرخ بود کرسنی
~~گویند و از کبد یا از کلیه برآید یا دم محترق بود.

PageV01P107

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0080.png)

~~دوم، دشیسی و سویقی نیز گویند، و از نخالی خردتر باشد، اگر سفید باشد
~~دلیل ذویان یا جرب مثانه بود، و اگر سرخ یا سیاه باشد، دلیل احتراق خون بود.
~~سوم، لحمی، و آن شبیه به جوهر گوشت باشد، و سبب آن سبب گرسنگی
~~بود.
~~چهارم، دسمی، و او همچون چربی باشد دلالت کند بر ذوبان شحم یا سمین.
~~پنجم، مذی، و ms064 آن دلیل افنجار ورمی یا قرحه بود.
~~ششم، مخاطی، و آن دلیل از خلط خامی بود.
~~هفتم، شعری، و آن همچون تارهای موی باشد، و آن از اخلاط خام و انعقاد
~~رطوبت وحرارت غریبه باشد.
~~هشتم، شبیه نقطههای خمیر، و آن از ضعف معده است یا امعا یا از تناول
~~البنیات.
~~نهم، رملی و آن دلیل حصات و رمل بود، اگر سرخ بود در کلیه، و اگر سفید یا
~~زرد باشد در مثانه.
~~دهم، رمادی، و او همچو خاکستر نماید و دلالت بر احتراق بلغم کند یا مده
~~که به طول لیث منعقد شده باشد.
~~یازدهم، علقی شبیه به خون بسته باشد، اگر با مائته ممتزج باشد، دلیل ضعف
~~کبد باشد و الا قروح مجاری بود.
~~دوم، استدلال در مکان رسوب، و آن سه قسم است:
~~اول، غمام و او، آن است که طافی بود و بر سر آمده باشد دلالت کند بر قلت
~~نضج و کثرت ریح.
~~دوم، معلق و او آن است که در وسط باشد و دلیل توسط حال نضج بود.
~~سوم، راسب، و آن اگر طبیعی بود نیک باشد، و اگر عضو غیر طبیعی بود بد
~~باشد؛ زیرا که دلالت بر استحکام سبب کند.

PageV01P108

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0081.png)

# سوم، استدلال از وضع رسوب بود ملابست و استوا در رسوب محمود دلیل
~~نیکو بود، و در رسوب مذموم به عکس این بود؛ [و تشتت] و پراکندگی آن از
~~ضعف هضم و کثرت ریاح بود.
# چهارم، استدلال از هیأت رسوب و شدت مخالطت و ممازجت آن با بول،
~~دلالت بر آن کند که از کبد و حوالی آن باشد؛ و اگر متمیز بود و ممتزج نباشد
~~دلالت کند از مثانه و مایلی او است.
# پنجم، استدلال از زمان رسوب، اگر به سرعت ظهور رسوب باشد، دلیل هضم
~~نیک باشد، و اگر دیر بود به عکس این باشد.
# و باید دانست که بول زنان سفید و غلیظ تر از بول مردان ms065 بود و بول زنان
~~آبستن صافی بود و در وسط آن چیزی همچون پنبه منقوش ظاهر بود و بول
~~ایشان در ابتدای حمل مایل به رقت بود و در انتها مایل به حمرت، و بول نفسا
~~مایل به سودا باشد، و بول صبیان سفید و غلیظ، و بول شبان مایل به ناری و
~~معتدل القوام بود، و بول کهول به بیاض مایل بود، و بول مشایخ سفید و رقیق
~~باشد؛ واله أعلم.
# استدلال بدان از چند وجه کنند: اول، از کمیت آن، اگر زاید بود از فضلهآ طعام
~~دلیل کثرت اخلاط یا ذوبان اعضا بود، و اگر کمتر از آن باشد به سبب ضعف دافعه
~~بود یا احتباس که در معای قولون یا اعور حادث شده باشد.
~~دوم، از قوام آن اگر رقیق بود و لزج، دلالت بر اخلاط لزجه کند و در تب حار
~~دلیل ذوبان باشد؛ و اگر رقیق غیر لزج باشد، دلالت بر سده یا ضعف مجاری یا
~~سوء هضم یا تناول مرطبات کند. اما غلیظ اگر با رطوبت نیامیخته باشد از تحلل
~~حرارت یابس اغذیه یا طول مکث بود، و اگر بر رطوبت مخلوط باشد، دلیل بر
~~کثرت رطوبت و قلت مرارت بود.

PageV01P109

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0082.png)

# سوم، استدلال از لون، بدان که لون براز طبیعی آن است که ناری بود و شدت
~~آن دلالت بر غلبهآ صفرا کند و نقصان او دلیل ضعف هضم باشد، و بیاض آن دلیل
~~غلبه بلغم، و سدهآ مجاری مراره و بیم یرقان بود، و اگر بوی ریم از آن آید دلیل
~~انفجار قرحه بود و خضرت آن از مرار زنجاری یا کراثی باشد؛ و باقی دیگر الوان
~~براز همچون الوان بول بود.
# چهارم، استدلال از هیأت آن و هیأت طبیعی آن، آن است که جبلی بود، پس
~~اگر منفخ بود، همچون زبل گاو، و تسایل کثرت ریح بود.
# پنجم، استدلال از وقت آن، اگر پیش از وقت اقتضا کند و در ms066 خروج سریع
~~باشد، دلیل کثرت صفرا بود، یا ضعف ماسکه، و اگر تأخر کند، بطی الخروج باشد،
~~از ضعف هاضمه یا دافعه یا برد امعا یا تناول قابض بود.
# ششم، استدلال از رایحه، اگر نتن او زاید باشد، از آنچه معتاد است، از عفونت
~~اخلاط یا ذوبان اعضا بود و باقی همچون اعتبار روایح بول بود.
# هفتم، استدلال از زبد آن، به دلالت بر غلیان یا کثرت ریاح کند.
# و براز طبیعی آن است که مشابهالاجزاء بود و معتدل باشد در رقت و غلظت و
~~از قراقر خالی باشد و منتن وعدیمالرایحه نباشد و سهل الخروج بود، و غیر لاذع.
# بدان که بحران عبارت است از تغیر عظیم که دفعتا واقع شود از مقاومت
~~طبیعت با مرض؛ و تشبیه کردهاند طبیعت را به سلطان و مرض را به دشمن یاغی
~~و بدن را به مملکت و روز بحران را به روز قتال. پس اگر در این روز سلطان که
~~طبیعت است، دشمن را که مرض است، بشکند و بر او غالب آید و از مملکت
~~براند، آن را بحران تام جید گویند، و این بحران موجب صحت بود به زودی؛ و اگر
~~سلطان غالب شود، لیکن انه] چنانکه دشمن را به کلی دور کند، بلکه محتاج
~~باشد به مقاومتی دیگر، آن را بحران ناقص جید گویند؛ و دلیل طول مرض باشد؛ و

PageV01P110

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0083.png)

~~اگر دشمن غالب بود نعوذ بالله و سلطان را بشکند و مملکت به دست فرو گیرد،
~~آن را بحران تام ردی گویند و بهغایت بد باشد؛ و اگر دشمن غالب شود، اما
~~محتاج باشد که یکبار دیگر مقاومت کند تا مملکت را [تمام] مسخر گرداند، آن را
~~بحران ناقص ردی گویند.
# و بدان که انتهای مرض یا به بحران باشد یا به تحلیل ماده به تدریج بی وقوع
~~بحران یا به انتقال ماده از عضوی به عضوی و این را بحران انتقالی گویند. پس اگر
~~ماده ms067 از عضو رییس به خسیس نقل کند، انتقال جید گویند و اگر از عضو خسیس
~~به رییس نقل کند، انتقال جید گویند، و ردی گویند.
# و بحران محمود آن است که بعد از نضج تمام در روز باحوری واقع شود و
~~بحران به دفع ماده باشد، نه به انتقال، و در عقب آن خفت و راحت واقع شود؛
~~بحران مذموم به عکس این باشد؛ و همچنان که در روز جنگ و مصاف از طرفین
~~تهیهآ اسباب جدال مشغول میباشند، وامور هایله مثل صیاح و اعجاج وخوف و
~~تحیر میباشد، در روز بحران نیز [امور] هایله مثل اضطراب وسوء حال مریض
~~واقع میشود و بحرانی که به دفع ماده باشد، به قی یا اسهال یا رعاف یا ادرار یا
~~عرق که دفع ماده کند و هر یکی را از این علامتی باشد که دلالت کند بر آن که
~~طبیعت به کدام جهت دفع ماده خواهد کرد.
# اما علامات قی، ضیق النفس وغثیان و تلخی دهن واختلاج لب ووجع معده
~~و ثقل آن تاریکی چشم بود.
# و علامات اسهال، ثقل بطن و قراقر و درد پشت و عدم علامات قی بود.
# و علامات رعاف، صمم و طنین گوش و اشتعال سر و سرخی روی و خارش
~~بینی بود.
# علامات ادرار، ثقل مثانه و غلظ و کثرت بول.
# و علامات عرق، نبض موجی و نداوت و انتفاخ بشره بود و بحرانی که به عرق
~~و ادرار واقع شود، مادهآ رقیق دفع کند، از این جهت بحرانی که بدان باشد اکثر

PageV01P111

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0084.png)

~~اوقات ناقص بود و در انتها تام بود و در انحطاط، و هر بحرانی که در ابتدای مرض
~~واقع شود، مهلک باشد و در وقت تزاید ناقص بود، در انتها تام باشد و در انحطاط
~~بحران نباشد.
# و در روزهای بحران طریق آن است که مریض را به هیچ وجه تحریک نکنند و
~~روزهای بحران را که ایام باحوری میگویند، اول ms068 آن چهارم [روز] مرض است و
~~باشد که در امراض حاره تقدم کند و در سوم واقع شود؛ و بحران جید در روز
~~چهارم منذر باشد به بحران هفتم، و ردی منذر باشد به بحران ششم؛ و اگر در
~~ششم بحران واقع شود، بد باشد؛ و اگر در پنجم بحران واقع شود، نیک باشد؛ و
~~روز هفتم روز بحران است و در این روز بحران جید و قوی واقع شود؛ و روز نهم
~~منذر است به بحران در یازدهم؛ و اگر روز دهم بحران واقع شود، بد باشد و در
~~هشتم نادرا بحران واقع شود، و اگر بشود بد باشد. روز ایازدهم]، روز بحران است
~~و منذر است به بحران در چهاردهم و در دوازدهم بحران بد باشد و در سیزدهم
~~همچون روز هشتم بود. روز چهاردهم روز بحران است و در این روز بحران قوی و
~~جید به سلامت بود، و بحران در پانزدهم بد باشد، و روز هفدهم روز بحران است و
~~منذر است به بحران بیستم، و در هژدهم و نوزدهم به حسب نادر بحران واقع شود
~~و بد باشد؛ و روز بیستم و بیست و یکم روز بحران است، اما بیستم اقوی باشد، و
~~روز بیست و چهارم روز بحران است و در این روز بحران قوی واقع شود؛ و روز
~~بیست و هفتم روز بحران است؛ و بعد از آن سی و یکم و سی و چهارم، و هر
~~بحرانی که بعد از آن واقع شود آن را قوتی نباشد؛ روز سی و هفتم روز بحران
~~است و بعد از روز چهلم؛ و به قول بقراط، بعد از چهل روز بحران نباشد، اما به
~~قول بعضی در شصتم و هشتادم و صدم و صد و بیستم نیز واقع شود.

PageV01P112

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0085.png)

# بدان که علامات محموده در امراض ثبات قوت و سخنه و اشتها و سلامت عقل
~~و ذهن و خلق و انتفاع به معالجات بود ms069 و در حمیات ظهور به ثرات بر لب و بینی و
~~بحران جید در روز بحران و خواب شب و اول روز و خفت و راحت بعد از خواب و
~~تنفس طبیعی مجموع علامات نیک باشد و علامات ردیه خلاف این بود و چشم و
~~در گو افتادن و گشاده ماندن دهان و تنفس پیاپی و حدت سر بینی و سرد شدن
~~گوش و تیره شدن چشم و دایما در نظر یک جای داشتن و ابسیار] انگشت در
~~بینی کردن و پیچیده شدن لب و پشت باز افتادن و روی از مردم گردانیدن و
~~دست در جامه و دیوار مالیدن، چنانکه کسی چیزی طلبد و سکوت و مکث و
~~بسیار گفتن و کم گویی و اضطراب در غیر روزهای بحران و هر لحظه بر جستن و
~~نشستن و از مرگ ترسیدن و یرقان پیش از هفتم و رعاف مفرط بی ظهور خفت و
~~عطسه در اول مرض همه علامات بد بود و در حمیات حاره بر هم سودن دندان و
~~برودت اطراف با حرارت و سبات و ضعف نبض و وجع احشا وحدوث رعشه و
~~سواد زبان و بثور عدسی سیاه یا بنفسجی و رعاف سیاه اندک و بول سفید و سیاه،
~~مجموع علامات بد است و نتن بینی و حدوث خناق در غیر ایام بحران وطلب
~~جای تاریک و سواد و خضرت و تیرگی لون و هذیان گفتن با سکون و وقار و سیاه
~~و تیره شدن ناخن و کشیده شدن پوست پیشانی و سرد شدن بینی و گوش و بول
~~رقیق ابیض در سرسام واختلاط عقل و برودت ظاهر با حرقت باطن و گشاده
~~ماندن چشم، مجموع دلیل مرگ بود؛ و بسیار بود که نزدایک] مرگ مرض و وجع
~~ساکن شود بغتتا بی سببی ظاهر و آن به جهت آن باشد که طبیعت از حیات
~~نومید گردد و ترک تصرف کند و آن نیز دلیل مرگ باشد.
# و ms070 علامات نکس، ساکن شدن تب بود بی وقوع بحران و ضعف و عدم اشتها و
~~غثیان و حبس نفس و فساد هضم و خواب بسیار و تهبج روی و پشت چشم و
~~صبغ بول.

PageV01P113

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0086.png)

# علامات طول مرض، استمرار اعراض و کثرت اختلاج و احتلام در ابتدای
~~مرض بود.
# اما انذار به حوادث چنان باشد که کسی را که تغیری حادث شود در عادت
~~طبیعی، مثل شهوت طعام وجماع و براز و بول و عرق و در عادت غیر طبیعی
~~مثل قی و رعاف و سیلان دم بواسیر و طمث، منذر به مرض باشد، و خفقان دایم
~~منذر باشد به مرگ مفاجات، و کابوس و دوار به صرع و سکته و اختلاج بسیار به
~~تشنج وخدر شدن اعضا به فالج واختلاج وجه به لقوه و ثقل وکلال بدن با کثرت
~~عرق منذر باشد [به سکته]، و فالج و حمرت روی و چشم و سیلان دمع و نفرت از
~~روشنی منذر باشد به سرسام، [و غم] و حزن71 بیسبب و کثرت فکرهای بد منذر
~~بود به مالیخولیا، و سرخی روی با کمودت و غلظ منذر باشد به جذام، و تهبج
~~روی و چشم به استسقا، و دوام صداع و شقیقه به نزول آب در چشم، و انتشار و
~~ثقل و تمدد در طرف راست منذر باشد به علل کبد، و ثقل کمرگاه و خاصره به
~~علل کلیه و سقوط اشتها وقی و نفخ و وجع اطراف به قولنج، و حکهآ مقعد که به
~~سبب کرمهای خرد باشد منذر باشد به بواسیر، و حدوث قوبای بسیار به برص
~~[اسود] و بهق ابیض منذر بود به برص، و سیلان طمث در زمان حمل به اسقاط
~~جنین و سخت شدن و برآمدن اعروق] ساق به دوالی و داءالفیل و کثرت زکام و
~~نزله به ذاتالریه و سل وعرق و بول منتن به حمیات عفنه، و حرقت بول به قروح
~~مثانه.
# اما انتقال از ms071 علتی به علت دیگر باشد، چنان باشد که در حمیات حاره صمم
~~حاصل شود و همچنین رمد به اسهال صفراوی زایل گردد و اسهال صفراوی نیز به

PageV01P114

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0087.png)

~~صمم زایل شود و استسقا به اسهال بلغمی و مایی و تشنج رطب به حمی وبه
~~بواسیر و سعال به ورم خصیتین و فواق امتلایی به عطاس زایل گردد، و همچنین
~~داءالثعلب و درد گرده و دیگر اعضا به دوالی و داءالفیل زایل گردد.

PageV01P115

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0088.png)

# بدان که هرگاه علامت آبستنی ظاهر شود، باید که از فصد و حجامت و قی و
~~اسهال و فزع و اصوات هایله و ریاضت و تعب و بوهای نیز احتراز کند تا چهار ماه
~~بگذرد و بعد از آن اگر چیزی [از اینها] به سبب اضطرار واقع شود مضر نباشد و
~~چون به ماه هفتم رسد، همان احترازات مرعی دارند و به سکنجبین و گلنگبین
~~تلطیف غذا و اسقاط شهوت گل کنند.

PageV01P116

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0089.png)

# اما مولود باید که در خانهای که معتدل بود، بزاید، و چون جدا شود نافع او را
~~از بالای چهار انگشت قطع کنند و خرفه به روغن بیالایند و بر آن نهند و مولود را
~~به آب اگرم] و نمک بشویند، چنانکه آب به دهن و بینی او نرسد؛ و اگر با آن آب
~~سماق و شادنه و حلبه او قسط] باشد بهتر بود. بعد از آن به آب فاتر عذب
~~بشویند و انگشتی عسل در دهن او نهند و در قماط پیچیده، هر عضوی به جای
~~خود بنهند و بر فوطه ببندند و در خانهآ تاریک پرورش دهند و هر روز او را به رفق
~~تحریک کنند و هر چند روز به آب فاتر بشویند.
# اما رضاع، بدان که شیر مادر نسبت به طفل مناسبتر میافتد؛ اما اگر مادر
~~صحیحالمزاج نباشد22، ولیکن تا چهل روز نگذرد، شیر مادر ندهند، بلکه کسی
~~دیگر شیر دهد تا چهل روز بگذرد؛ و اگر ms072 خواهند که دایه بگیرند اختیار مرضعه
~~کنند که خوششکل و نیکوخلق که بهغایت به قوت بود و سال او میان بیست و
~~پنج و سی و پنج بود و معتدل المزاج و بزرگ پستان و بسیار شیر بود و شیر او
~~معتدل القوام باشد و شیر پسر بهتر از شیر دختر است؛ چنان که گفته شد، چهل
~~روز از وضع حمل او گذشته باشد و غذاهای معتدل و لطیف تناول کند و در
~~بامداد پستان را اندکی بدوشد، پس در دهن طفل نهد؛ و از حرکت مفرط و
~~ریاضت اجتناب کند و به او مجامعت نکنند؛ و اگر شیر غلیظ بود ملطفات تناول
~~کند، مثل سکنجبین ساده یا بزوری و صعتر و نانخواه و ریاضت معتدل مفید بود؛
~~و اگر شیر رقیق بود اغذیهآ غلیظه مثل هریسه و ثرید تناول کنند؛ و اگر شیر بسیار
~~بود، چنان چه مؤدی به فساد شود، تغییر13 غذا کند و تضمید پستان به زیره و
~~عدس و سرکه انمایند]؛ و اگر امری خارجی عارض او شود، شیر به طفل ندهند تا
~~اثر آن عارض زایل شود.

PageV01P117

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0090.png)

# و مدت رضاع دو سال است، چون نزدیک فطام باشد، آب بدهند و به تدریج
~~معتاد به طعام گردانند و شیربرنج و نان در شیربرنج و عسل آغشته میدهند، و
~~چون اثر بر آمدن ثنایای او ظاهر شود، روغن بابونه و عسل در لثهآ او بمالند و پیه
~~مرغ و مغز خرگوش در گردن و بن دندان او بمالند؛ و اگر انگشت بسیار خاید دهن
~~او را به عسل و نمک بشویند و قطعه بیخ مهک به دست او دهند؛ و در وقت سخن
~~گفت بن زبان او را میمالند.
~~و در امراضی که او را عارض شود، معالجهآ طفل و مرضعه هر دو باید کردن؛ و
~~مرضی که اطفال را بسیار عارض شود، ذکر کرده میشود:
~~اما در استطلاق، شکم او را به کمون و ms073 انیسون و ورق گل و سرکه گرم کرده،
~~طلا کنند؛ چنانچه از آن متأذی نشود و ازردهآ تخم مرغ نیمبرشت بدهند و پست
~~جو تر مفید است و اگر متمادی شود] دانگی پنیرمایهآ بزغاله به آب سرد بدهند.
# و در احتباس، شیافی از عسل و پودنه و سرگین موش استعمال کنند و روغن
~~زیت در شکم بمالند.
# و در اسوء] تنفس بن گوش به روغن زیت چرب کنند و آب گرم بدهند تا
~~بیاشامد.
# و در زکام، سر طفل را گرم دارند و اندک عسل بدهند و سعی کنند تا قی کند
~~به آن که انگشت یا پر مرغ چرب کرده به گلوی او فرو برند، چنان چه اذیتی به او
~~نرسد.
# و در سعال صمغ عربی و کتیرا و بهدانه و فانید با شیر یا روغن بنفشه بدهند؛ و
~~در وجع گوش حضض و صعتر و مرزنجوش و روغن بجوشانند و در گوش چکانند.
# و اگر از گوش رطوبتی بیرون آید، پارهای صوف به عسل و شب یمانی و
~~زعفران آلوده کرده، در گوش نهند.
# و در قی کردن بسیار شراب سیب و اندک پوست ابیرون] پسته بدهند و معده
~~را به حابسات طلا کنند.

PageV01P118

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0091.png)

# و در پیچیدن شکم آب گرم بدهند تا بیاشامد و بر شکم نیز ریزند و روغن زیت
~~در شکم بمالند.
# و در قلاع که عبارت از بثراتی بود که در دهن حادث شود و از آن هر چه سیاه
~~باشد قتال بود، باید که دهن را به ماءالعسل بشویند و بنفشه و گشنیز بسایند و بر
~~آن افشانند و سماق و گلنار و پوست انار نیز مفید بود.
# و اگر عطسه متواتر کند، علامات ورم دماغ یا حوالی آن ظاهر بود؛ علاج آن
~~باید کرد؛ و اگر علامات ورم ظاهر نباشد، بادروج بسایند و در بینی او دمند.
# و اگر از قطع ناف در آن موضع ورم حادث شود، شنگال و علکالبطم ms074 در روغن
~~بجوشانند و اندکی در حلق او چکانند و در ناف نیز بمالند؛ و اگر دیر مندمل شود،
~~عروق خون سیاوشان و انزروت و مر و اشنه بسایند و بر آن افشانند و در اضطراب
~~و بی خوابی او روغن خشخاش در سر بمالند و یا پوست خشخاش و کاهو در آب
~~بجوشانند و بر سر بمالند و شراب خشخاش بدهند یا لعوق76 کنند.
# و در فواق جوز هندی و شکر بدهند.
# و در ورم حلق تلیین به شیاف کنند و رب توت و شراب بنفشه بدهند.
# و در خرخرهآ خواب، بزرک بکوبند و با عسل بدهند.
~~و در ریح ام الصبیان که عبارت از هیأتی است شبیه به صرع، صعتر و
~~جندبیدستر و کمون و عود صلیب بسایند و بدهند.
# و در خروج مقعد، جفت بلوط و گل سرخ و مورد و گلنار و پوست انار و شب
~~یمانی بجوشانند و در آن آب نشانند، یا آن که آب به رکوی یا پارچهای به آن تر
~~کرده، بر آن جای نهند، یا آب ورق بارتنگ بر مقعد بمالند.
~~و در زحیری که از سرما بود، کمون و سپندان با روغن گاو بدهند و آجری گرم
~~کنند و نمد بر سر آن اندازند و بر آن نشانند، یا زردهآ تخم مرغ ناپخته بر سر
~~نمدی نهند و بر سر آن نشانند، چنانچه آن زرده به مقعد او رسد.

PageV01P119

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0092.png)

# و در تولد کرمهای خرد در نواحی مقعد، راسن و عروق و شکر بدهند و شیاف
~~از مغز آستهآ زردآلوی تلخ و آستهآ شفتالو یا برگ آن استعمال نمایند.
~~و در کرم دراز که در شکم پیدا شود، افسنتین و درمنه و زهرهآ گاو و شحم
~~حنظل بر شکم طلا کنند.
# و چون طفلی را از شیر بازگیرند باید که به اطعمهآ لطیف لین کنند و تا قوت
~~نگیرد به حمام نبرند، و از خوف و غضب و اخلاق ms075 بد و غم و بی خوابی نگه دارند.
# و چون قوت دویدن و بازی کردن باز آید، رها کنند تا به لعب مشغول شود،
~~چه آن ریاضت ایشان است.
~~و چون شش ساله شود، به مودب سپارند و در آسایش دادن به تدریج کم
~~میکنند و به ریاضت میافزاید، نه به حدی که از کار و شغل نیز ملول شود؛ و
~~خیر الامور رعایت کتند تا به اخلاق حمیده بالیده شود.
# در فصل ربیع، موادی که در زمستان بسته باشد، در حرکت آید و منبسط
~~گردد و تدبیر آن است که آن را کم کنند به تقلیل و تلطیف غذا و استفراغ و آن
~~به قی یا فسد یا اسهال کنند به حسب عادات و غلبهآ خلط و از مجففات و
~~مسخنات شدیده و کثرت حرکات و استحمام و از کثرت اکل لحوم و حلاوی و
~~شراب احتراز باید کرد و از اشربه به مثل شراب حماض و لیمو و صندل و ریباس
~~و سکنجبین اقتصار کنند؛ و از اغذیه زرشک و سماق و انار و امثال آن مناسب
~~باشد؛ و در فصل تابستان به آسایش و رفاهیت مشغول باید بود و در مهب75 شمال
~~قریب به آن روان که از بخار و دخان و غبار دور باشد، مسکن سازند و از حرکات

PageV01P120

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0093.png)

~~عنیفه و خواب روز و کثرت مجامعت واکل و شرب شراب صرف و مسخنات
~~اجتناب نمایند و به حمامی که به غایت گرم نباشد، روند.
# و از اغذیه و اشربه و فواکه، آنچه مبرد و مرطب باشد، خورند، و از جامههای
~~کتان پوشند و استفراغ به قی کنند و در فصل خریف از سرمای بامداد و از گرمای
~~میانههای روز خود را نگاه میباید داشت و از خواب روز و مجامعت و کثرت اکل و
~~شرب و ااکل] فواکه و استحمام به آب سرد اجتناب نمایند.
# [و اگر بدن ممتلی باشد در ابتدای خریف استفراغ ms076 به قی شاید کرد و در وسط
~~آن استفراغ به مسهل] و در فصل زمستان خود را پوشیده باید داشت و حرکات و
~~ریاضت و کثرت اغذیه و لحوم و شراب در این فصل مفید بود و قی و استحمام و
~~استعمال مسخنات شاید کرد و اکثر جامه مویینه و پشمینه باید پوشید.
~~اما در وبا نعوذ بالله منه - که هوا از مجرای طبیعی بگردد، تدبیر آن است که
~~تقلیل اخلاط و رطوبات کنند به تقلیل غذا واستعمال مجففات واصلاح هوای
~~مسکن کنند به ریاحین مطیب مثل سیب و ترنج و به مشمومات مثل صندل و
~~کافور و عنبر و مشک و بخورات مثل عود و عنبر و قسط و سندروس و قرنفل و
~~لادن و أشنه و سعد و اذخر و ابهل و پوست انار و مورد و آبنوس و زعفران؛ و باید
~~که خانه را به سرکه و گلاب و یا سرکه و انگوزه جوشانیده مرشوش دارند؛ و
~~گوشت و غذا و شراب کمتر خورند، و از قی و فصد و حجامت و ریاضت و استحمام
~~احتراز نمایند و در مواضع مکشوفه76 ساکن نشوند و قطعا توهم به خود راه ندهند
~~و از اشربه، شراب حماض و لیمو و ریباس و صندل تناول کنند؛ و از اغذیه اختصار
~~به حموضات کنند و آب سرد بسیار نخورند و گل ارمنی با شراب آوردهاند که
~~مفید است؛ و تریاق فاروق و مثرودیطوس پیش از غلبهآ وبا مفید افتد و صبر و مر
~~و زعفران بکوبند و با عسل قرص سازند، بامداد از آن یک درم بخورند.

PageV01P121

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0094.png)

# بحث اول، در مأکول
# [حفظ صحت را لازم است که از اغذیه به گندم، گوشت و شراب حلو در
~~ریحانی و غیره اختصار نمایند؛ زیرا که] بهترین غذا آن است که از او خون نیک
~~حاصل شود و لذیذ بود، چون نان گندم آفت نارسیده و گوشت گوسفند یک ساله؛
~~و از ms077 میوه آنچه قریب به غذا باشد، انگور است و انجیر و رطب؛ و امزجهآ مأکولات
~~در فن دوم گفته خواهد شد، [ان شاء الله تعالی].
# و بهترین وقت غذا آن زمان باشد که اشتهای صادق بود، و بعد از ریاضت و
~~بیاشتها چیزی نباید خورد و اشتهای هایجه دفع باید کرد و از ادخال و تطویل
~~زمان اکل اجتناب باید نمود لو اندک اشتها باقی ماند ترک طعام کنند؛ و
~~موافق ترین غذا آن است که عند الطبع لذیذ باشد] و جمع میان الوان اطعمه
~~نکنند که موجب تحیر طبیعت شود و به یک غذا نیز عادت نباید کرد؛ و عادت به
~~حموضات ضعیف و نحافت آورد و اعصاب را مضر بود و غذای تفه موجب کسالت
~~باشد و اشتها ببرد و شیرینی و چربی اشتها باطل کنند و بدن را گرم گرداند؛ و
~~غذای مالح هزال و خشونت آورد او چشم را مضر بود] و دفع مضرت حلو و سم به
~~حامض کنند و بالعکس، واز آن تفه به مالح و حریف و بالعکس؛ وعادت به احتما
~~کردن دایم مزاج را ضعیف کند
# لو در زمستان غذایی باید خورد که به حرارت مایل بود، بالفعل حار باشد، و در
~~تابستان باید که بالفعل بارد بود و در ربیع و خریف غذای معتدل مناسب بود] و
~~مناسب مزاج صفراوی اغذیهٔ‌ مرطوبهٔ‌ بارده، امثل قلیهآ کدو و کشک جو] و
~~حموضات غیر یابسه، امثل تمر هندی و نارنج و غوره باشد]، و دموی مزاج را

PageV01P122

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0095.png)

~~مبردی که قامع7 رطوبات بود، مناسبتر بود، اهمچون جغرات ترش و مثل
~~حموضات]: و بلغمی مزاج را مسخن و ملطف، امثل گوشت گنجشک و کبک و
~~تیهو با دارچینی و زیره]؛ و سوداوی مزاج را مرطبی معتدل در حرارت، امثل مرغ
~~و گوشت بره و زرده تا توانند نخورند خصوصا که بسیار بود]؛ و بهترین نوبت آن
~~است که روزی دو مرتبه و روزی ms078 یک نوبت اتفاق افتد و آب در عقب غذا و میان
~~غذا تا توانند نخورند و خواب جهت هضم مفید بود و حرکت خفیفه جهت انحدار
~~مطلوب است؛ [اما حرکت عنیفه نباید کرد] و شراب و شربتی بر سر غذای اهضم]
~~نشده مضر بود و بیم سده بود؛ و بر عقب غذایی که بر او مائیه غالب باشد، ریاضت
~~مناسب بود [و غذای غلیظ بر لطیف مقدم باید داشت].
# و صاحب معدهٔ‌ ناری از اغذیهٔ‌ لطیف نباید خورد و صاحب سکون و دعت و
~~معدهآ ضعیف را گوشت و اغذیهآ غلیظ کمتر باید خورد و به خلاف مرتاض که او را
~~اغذیهآ غلیظ کثیرالغذاء مناسب بود؛ و کسی را که بعد از غذا احساس حرارت8
~~کند غذا به دفعات اندکاندک باید خورد و مطلقا از تخمه احتراز باید نمود؛ و اگر
~~امتلا محسوس باشد و غذا هنوز در معده باشد، قی باید کرد و [الا] تلین طبیعت
~~ضرروی بود؛ و مبرودین را گوارش کمونی و شهریاران و محرورین را اطریفل و
~~گلقند موافق بود؛ و اگر هیچ از این تدبیرات نکند خواب باید کرد و شبانه روزی
~~امساک باید نمود و بعد از آن استحمام و اصلاح اغذیهآ حاره به سکنجبین کنند و
~~اصلاح بارده به عسل دفع مضرات اشیای غلیظه مثل هریسه و پاچه و فالوده و نان
~~فطیر به اشیای ملطفه باید کرد، مثل آبکامه و کبر به سرکه و برگ ترب لو پیاز به
~~سرکه]؛ و همچنین دفع مضرت هر چیزی کنند بدان چیز که در مزاج ضد او بود؛
~~و جمع میان لبنیات و حموضات و ماهی تازه و لبنیات نباید کرد و ماست و تخم
~~مرغ نخورند و پوست بابونج ابه سرکه و انار] بر سر هریسه و انگور بر شیربرنج و

PageV01P123

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0096.png)

~~کله و سرکه و بابونج نباید خورد؛ و کبوتر بچه با سیر و پیاز و عسل با خربزه و
~~شیر و ms079 شراب و باقلا و ماست باهم نکنند و از کبابی که بر چوب خروع کرده باشند
~~و بریانی که پوسیده باشند احتراز نمایند و از دسومات و حموضات که در ظرف
~~مسین باشند، خصوصا که در آنجا پخته باشند، اجتناب نمایند.
~~اما آب بعد از آن خورند که غذا شروع در هضم کند و در میان غذا آب نخورند؛
~~و بعضی گفتهاند که هرگاه که غذا آب بطلبد بباید خورد، خصوصا که در میان غذا
~~آب خوردن عادت کرده باشند، و جوان را و محروری مزاج را از آن منع نباید کرد.
# اما در عقب استحمام و ریاضت و جماع و اکل فواکه خصوصا خربزه و در اثنای
~~خواب مطلقا آب نخورند، خصوصا که آب سرد؛ و اگر صبر نتواند کرد، اندکی مص
~~کند و مطاوعت عطش کاذب نباید کرد.
# و جمع میان آب روان و آب چاه مضر بود و اصلاح آب فاسد به طبخ کنند یا با
~~خاک اپاک] بیامیزند. پس صافی کند؛ و آب غلیظ و کدر را اصلاح به شیر یا به
~~شراب کنند و آب شور را به سکنجبین و آب زاجی را به چیزهای انرم و آب تلخ
~~را به چیزهای] چرب و شیرین؛ و تریاق همهآ آبهای مخالف پیاز است، خصوصا
~~که بر سرکه پرورده باشند.
# اما شراب، قرشی در موجز گفته که بهترین شراب آن است که طعم و بوی آن
~~خوش بود و صافی و معتدلالقوام باشد و اگر اندکی از آن در ظرفی کنند و چند
~~روز بنهند، فاسد نشود؛ و باید تا چهارده سال، و به قول افلاطون، تا هیجده سال
~~نرسند، در شراب شروع نمایند؛ و مشایخ سوداوی مزاج را شراب احمر یا اصفر غیر
~~ممزوج مناسب باشد و محروری مزاج لو جوان] را ابیض یا اصفر ممزوج ابه آب یا
~~گلاب ممزوج کرده باشند] یا مروق؛ اما به دو ساعت پیش از شراب ممزوج باید
~~کرد و ms080 کهول را صرف باید خورد و در زمستان و بلاد بارده بیشتر محتمل باشد و

PageV01P124

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0097.png)

~~در تابستان و بلاد حاره به عکس؛ و در بهار صرف و اندک باید خورد و در خریف
~~کهنه و ممزوج.
# و شراب آن گاه خورند که غذا هضم شده باشد و بعد از غذا ردی الکیموس
~~نخورند و غذایی که مناسب لآن] است، زرشک و سماق و انار و آب گوشت و
~~امثال آن به حسب مزاج بود و در میان غذا و عقب آن پیش از شروع در هضم
~~نباید خورد؛ و اگر برای اعانت هضم به آن معتاد باشد اندکی شاید اخورد]: و
~~مادام که سرور و نشاط در تزاید باشد و ذهن سلیم و عقل به جای79 خود باشد، از
~~کثرت شراب خوفی نبود؛ و حد انتفاع او این باشد که نگذارند که طافح شود و
~~چون خواب غلبه کند و غثیان پیدا شود و دماغ و بدن ثقیل گردد و ذهن مشوش
~~شود و حرکت سست گردد، قی باید کردن و ترک شراب و به خواب مشغول شدن
~~و بر شراب اندک قی نباید کردن و شرب به کاسههای کوچکتر مناسبتر بود و
~~پیاپی نخورند و به یک دفعه خوردن مضر باشد، مگر کسی که بدان معتاد باشد لو
~~کسی خواهد که شراب بسیار تناول کند او را غذا اندک باید خورد و در غذای او
~~باید که چیزی از مدرات باشد و از چیزهای شیرین احتراز باید کرد و کسی که
~~خواهد که زود مست شود عود زعفر و جوزبوا داشته، شراب کند].
~~اما تنقل در شراب، حکما از آن منع کردهاند؛ لیکن اگر بدان معتاد و محتاج
~~باشد، محروری مزاج را سیب و به و امرود و انار و زعرور و حماض و ربوبات
~~حامضه و قرص لیمو و سکنجبین و از بقول کاهو و خیار و کاسنی مناسب بود و
~~اگر مزاج در غایت حرارت ms081 بود، قرص کافور رخصت دادهاند و مزاج سرد را به
~~گوارش مصطکی و عود و زعفران و گلقند و فندق و پسته و جوز مناسب بود؛ و
~~مرطوبی را به نخود برشته و فندق و بادام بریان کرده به نمک شور کرده، و یابس
~~مزاج را به فواکه و مرطبات تنقل باید کردن و در میان شراب غذا نباید خورد و

PageV01P125

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0098.png)

~~تشرب در مجلس فراخ و روشن و در باغ و بستانها و در کنار جویها کنند با
~~اصدقا و احبا و کسانی که از ایشان تنفری نباشد بنشیند.
# و آداب صحبت آن است که تزیین بدن کنند با آنکه اندام را از وسخ پاک
~~کنند و جامههای لطیف پاک پوشند و ناخن بچینند و اصلاح ریش کنند و بوی
~~خوش به کار دارند و در مجلس چیزی که موجب تنفر باشد مثل قی و نفث و
~~بینی پاک کردن احتراز کنند؛ و اگر غثیان پیدا شود از مجلس برخیزند و چون
~~قی کنند با مجلس معاودت نکنند و کلمات لطیف و حکایت ظریف کنند؛ و از
~~حکایتی و سخنی که موجب غم او حزن] باشد احتراز کنند؛ اگر مجلس به هم
~~برآید زود متفرق باید شد؛ و اگر جماعتی مست شوند و یکی هنوز مست نشده
~~باشد، خود را مست نماید.
# و در مجلس مزامیر و ریاحین طیبه حاضر باید کرد و مطرب باید که خوش
~~شکل و خوش طبع و خوش آواز باشد و حلوط80 و الوف و متمیز بود و در مستی
~~افراط نباید نمود و در مستی مجامعت نکنند که موجب ضعف اعصاب شود. اما بر
~~شراب اندک و ادر] خمار مجامعت مفید بود؛ و به قول حکما در ماهی دو نوبت یا
~~سه نوبت بیش تشرب نباید کرد، اقل مقدار آن رطلی باشد.
# و بدان که سرعت سکر از ضعف دماغ یا قلت اکل باشد و یا حرارت مزاج یا
~~تقدح پیاپی یا ms082 تناول مبخرات او یا مجففات]، مثل زعفران و جوزبوا و قرنفل؛ و
~~بطوء سکر از عکس اینها بود و تناول دسومات و حلوای عسل چرب اکرده] به
~~کبر و گشنیز و سداب و زیره و دوغ و آب سرد با سرکه از آن جمله است که دیر
~~مستی آرد.
# گویند اگر کسی پیش از شراب پنجاه عدد بادام تلخ بخورد مست نشود؛ و اگر
~~صندل و تخم کاسنی و تخم کاهو و گل سرخ و تخم کرنب هر یک سه درم و

PageV01P126

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0099.png)

~~کافور دانگی بکوبند و حب سازند به مقدار نخودی و پیش از تشرب یکی از آن
~~بخورند دیر مست شوند.
# و شراب با عرق گاوزبان تفریح زیاده کند و با گلاب آمیخته مقوی معده بود و
~~با عرق بید و کاسنی محروری مزاج و با جگر گرم را مناسب بود.
# اما خمار، عبارت از لارتفاع] بخارات شراب بودند به دماغ، چنان چه موجب
~~صداع شود و جمیع افعال نفسانی مضطرب گردد و خفقان و غثیان پیدا شود و
~~سبب آن بقیهآ شراب باشد که منهضم و منحدر نشده باشد و خمار از امتلا و
~~کثرت فضول بود و از ضعف هاضمه و دافعه و کثرت شرب شرابهای مختلف نیز
~~بود.
~~و بهترین علاج خمار آن است که معده را از بقیتی که باشد به قی پاک کنند
~~یا تلین طبیعت کنند و مشمومات بارده و مقویه ببویند و آب برف و یخ در خمار
~~مفید بود و استحمام و دلک و ریاضت نیز مفید بود، و بعد از تنقیه معده از بقایای
~~شراب و از اشربه، شراب زرشک و ریباس و به و سیب وانار و سکنجبین مناسب
~~بود، و از اغذیه حموضات و اسفیدباجات رقیق؛ و گویند اگر دو سه کاسه شراب
~~جهت تنقیه و تحلیل آن بخورند مناسب بود؛ چنان چه اعشی گفته است:
# نظم
# و کأس شربت علی لذة   واخری تداویت منها بها ms083
~~و مجنون بنی عامر [در حق لیلی این بیت] گفته:
# نظم
# تداویت من لیل بلیلی من الهوای   کما یتداوی شارب الخمر بالخمر
# و این را [از] بهترین معالجات خمار نهادهاند؛ و اگر کسی خواهد که از مستی
~~به هوش آید، دلک اطراف و پاشویه کنند و آب برف بیاشامد و بر روی زند و
~~سرکه و گلاب و صندل و کافور بوید و آب بصل و غوره و دوغ و سکنجبین و انار

PageV01P127

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0100.png)

~~ترش و امثال آن با برف مناسب بود و آب گشنیز و بید وخیار و کدو و عرق طلع و
~~شاه چینی بر پیشانی و سر مالیدن مفید بود.
# و آنچه رایحهآ شراب کم کند، گشنیز و رایانه و عود هندی و دارچینی و قرفه و
~~کبابه و راسن و حب المسک بود و مضمضه به سرکه و آب غوره هم مفید بود.1
~~و بهترین خواب آن است که مغرق بود و متصل و معتدل المقدار، و گفتهاند
~~که کمتر از شش ساعت نباشد؛ و وقت خواب آن زمان باشد که غذا در هضم
~~شروع کند و شاید که برای اعانت هضم خواب کنند، پس اول به طرف دست
~~راست خسبند تا غذا در قعر معده قرار گیرد و در هضم شروع کند. پس بر طرف
~~چپ گردد تا کبد بجملتها بر معده مشتمل گردد، و به واسطهآ تسخین او هضم
~~کامل شود؛ و بعد از هضم باز به طرف راست باید خفت تا انحدار غذا به کبد اسهل
~~باشد و پیش از خفتن دفع فضلات غذا باید کرد و بر شکم خفتن ممد هضم باشد
~~و به پشت باز خفتن موجب ضررها شود، مثل نزله و سل و درد پشت و کابوس و
~~صرع؛ و خواب بر خلو معده مضر باشد او ضعیف گرداند] و آواز آب و آواز آسیا که
~~انزدیک] نباشد و حکایت کردن و کتاب خواندن خواب آرد.

PageV01P128

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0101.png)

# بدان ms084 که استفراغ طبیعی آن است که هر روز دو نوبت طبیعت مجیب گردد، تا
~~فضلهآ لیلی و نهاری مندفع گردد. پس اگر در طیبعت حبس واقع شود، به مثل
~~اسفیدباجهای چرب یا اسفاناج و حلیم گندم و حسو و امثال آن طبعت را نرم باید
~~کرد، و از قابضات احتراز باید نمود و اگر احتیاج افتد به شیافات و حقنههای نرم
~~مدد کند، خصوصا مشایخ را، که قوی ایشان ضعیف باشد محتاج به مدد بود؛ و اگر
~~طبیعت زیاده از معتاد مجیب شود و به سبب امتلا از اخلاط یا غذا یا تناول اغذیهآ
~~مختلفه بود، سعی باید کرد که زاید نشود، به مثل سماق و زرشک و قلیهآ سیب و
~~ابخورند] وحبس کنند82 و خیر الامور رعایت کنند؛ و باقی علاج ااسهال] و
~~حبس طبیعت در باب خود گفته شود؛ إن شاء الله تعالی.
# بهترین وقت جماع آن گاه است که غذا هضم شده باشد و در وقتی بود که
~~معتدل بود و بدن ممتلی نبود و جماع در خلو معده مضر از آن بود که در امتلای
~~معده باشد. باید که آن گاه شروع کنند که شهوت و شوق83 به حد کمال باشد، نه
~~آنکه به تکلف و تصور و تخیل خود را بدان دارند.
# و مجامعت با عجایز و کریه اللقاء و کسی که از او متنفر باشند و با حایض و
~~صغیره نباید کرد و افراط در جماع نباید نمود که موجب امراض عصب وضعف
~~بصر شود و در عقب خوب و غضب و فرح و غم مفرطین و اسهال و فصد و
~~حجامت نباید کرد؛ و کسی را که یابس مزاج باشد، یا قلب یا معده یا احشا یا

PageV01P129

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0102.png)

~~چشم یا اعصاب او ضعیف بود، مچامت نباید کرد، یا کمتر باید کرد؛ و جماع
~~محبوب [موجب] مسرت بود و ضعف نیارد با وجود کثرت استفراغ منی.
# و بهترین اشکال جماع آن است که ms085 زن بر زیر مرد84 درآید؛ و بدترین هیأت
~~آن به عکس این بود؛ زیرا که منی تمام متسفرغ نشود؛ و شاید که منی زن در
~~احلیل مرد فرو رود و موجب تعفن و ورم قضیب گردد و پهلو خفته هم نشاید و به
~~پای ایستاده ضعف آرد.
# و باید دانست که مدار این فعل بر حرارت باشد که فاعل است و به رطوبت که
~~منفعل است. پس اگر هر دو نقصان یابند، تدارک آن مشکل بود؛ و اگر یکی باقی
~~بود و یکی ناقص تدبیر آن آسانتر باشد، و آنچه به واسطهآ پیری باشد تدبیر آن
~~نتوان کرد. پس اعانت85 حرارت و رطوبت به طریق اعتدال موجب تقویت این امر
~~باشد؛ و شاید که ضعف این فعل از ترک استعمال و نسیان بود؛ چنان چه در فطام
~~یا از تخیلات فاسده و اورام بود؛ چنان که تصور احتشام و جلالت قدر آن کس که
~~با او جماع میکنند، در نفس متأثر گردد، یا وهم کند که او را بستهاند و فرط
~~محبت و تعشق نیز موجب ضعف این فعل شود؛ و تدبیر آن دفع این تخیلات بود،
~~و مطالعهآ کتبی که در قسم جماع نوشتهاند و حکایتی که تعلق بدان دارد و
~~استماع کلام نسا و نظر در تسافد حیوانات موجب هیجان این قوت بود و چون
~~معالجهآ این قسم در باب خودش خواهد آمد، بدین قدر اکتفا کرده شد.
# بهترین حمام آن است که هوای آن بلند باشد و مکان او فراخ و آب آن خوش
~~و بنای آن قدیم و به سرگین گرم نکرده باشند و معتدل بود و وقت استحمام آن

PageV01P130

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0103.png)

~~گاه باشد که غذا هضم شده باشد، و به تدریج در اندرون حمام باید رفت و یعنی
~~در خانهآ اول زمانی توقف کنند، پس در خانهآ دوم، پس به خانهآ سیم روند، و آب بر
~~زمین بریزند و بنشیند؛ و اگر مرطوبی مزاج باشد ms086 اول آب بر بدن بریزد و پس
~~بنشیند و استعمال آب بیشر از هوا کند؛ و به تدریج از حمام بیرون باید آمد و
~~رعایت بیشتر باید کرد تا هوا اثر نکند و کسی که اورام یا تفرق اتصال و حمای
~~عفنه بود که نضج نیافته باشد، به حمام نباید رفت.
# و در عقب حمام غذا خوردن فربه گرداند و در عقب غذا استحمام همچنین
~~بود. اما با آن خوف سده باشد و بر خلو معده به حمام رفتن هزال و جفاف آورد و
~~مرطوبی [مزاج] را همچنین مناسب بود؛ و کسی را که استعمال ریاضت کمتر کند
~~استحمام معرق باید کرد. اما اغتسال با آب سرد جوانان محروری مزاج را در
~~تابستان مناسب باشد و صبی و شیخ را و کسی را که صاحب اسهال باشد یا نزله با
~~آب سرد و نشستن مضر باشد، اغتسال به آب کبریتی تحلیل فضلات کند و
~~امراض جلد را زایل کند و رعشه و فالج و تشنج رطب را مفید بود و عرق النساء و
~~مفاصل اوجاع ورک را نافع باشد.
# بدان که بعد از استقرار غذا در معده حرکت مناسب بود تا ممد باشد و در
~~هضم و انحدار و وقت ریاضت آن زمان باشد که فضلهآ بدنی از بول و براز دفع شده
~~باشد و غذا هضم گشته و هنوز لوقت آن] غذا نیامده باشد؛ او وقتی که هوا
~~معتدل بود استعمال باید کرد] و ریاضت بر امتلا مضر بود و تا حمرت لون و نشاط
~~در حرکت باقی باشد و سیلان عرق پدید نیامده باشد ریاضت مفید بود؛ و چون
~~تغییر در لون و کلال در حرکت پدید آید ترک کنند؛ و بر خلو معده و بعد از
~~جماع مضر بود؛ و ابدان ضعیفه را ریاضت نباید کرد و اعضای مؤوف را همچنین
~~ریاضت نباید؛ و مثل کسی که او را دوالی بود ریاضت باید کرد که پای را ms087 در آن

PageV01P131

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0104.png)

~~حرکت نباید داد و علی هذا، و ریاضت بعضی به غایت صعب و شدید بود و مناسب
~~ابدان قویه باشد، مثل کشتی گرفتن و اسب دوانیدن و پیاده رفتن و گوی زدن و
~~شناوری86 کردن و تیر انداختن و دولاب بر گرفتن و نیزه بازی و شمشیر بازی
~~کردن؛ و بعضی لطیف و نرم باشد و مناسب ناقهان و ابدان ضعیفه بود، همچون
~~سوار شدن و آهسته رفتن و در زورق نشستن و این ریاضت به نسبت با جمیع
~~اعضا بود.
# و آنچه به عضوی خاص بود همچون افکار که ریاضت دماغ است، و استماع
~~اصوات حاده و الحان لذیذه که ریاضت گوش است، و نظر در اشیای دقیقه ریاضت
~~چشم بود و ریاضت آلات کلام و تنفس به قرائت بود و آواز ثقیل حاد و ابتدا به
~~ثقیل باید کرد و به تدریج به حاد رسانیدن و دلک نیز نوعی از ریاضت است و او را
~~تأثیر تمام است؛ و دلک سخت بدن را قوی گرداند و دلک نرم خستگی زایل کند
~~و دلک بسیار هزال آورد و دلک به چیزهای درشت جذب خون کند و به چیزهای
~~نرم یا دست نرم حیس خون کند؛ و پیش از ریاضت و بعد از آن، دلک عظیم نافع
~~بود؛ و بعد از دلک اعضا را بباید کشید از اعالی بنیاد باید کردن و به اسافل قطع
~~کردن و به عکس این نشاید.
# لو چون غذا لطیف خورده باشد ریاضت اندک خفیف باید کرد و اگر غذا بسیار
~~غلیظ باشد ریاضت نیز قوی باید کرد؛ و در تابستان استعمال او کمتر باید کرد و
~~در زمستان به عکس؛ و صبیان را ریاضت لطیفهآ قلیله مناسب بود، و شبان را
~~ریاضت قوتهآ غیر طویله و کهول مشایخ را لطیفه و معتدله مفید بود].

PageV01P132

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0105.png)

~~بدان که در سن شیخوخیت برودت و یبوست غالب میشود، تدبیر ایشان به
~~مسخنات ms088 و مرطبات کنند، و دلک و ریاضت و استحمام معتدل مناسب ایشان بود،
~~و تقلیل غذا کنند، اگر چه به دفعات خورند، و اجتناب از اغذیهآ سوداوی و بلغمی
~~کنند و استعمال طیبها مثل عنبر و لادن و غالیه، و تدهین به روغن نرگس و
~~یاسمین و زنبق مناسب بود، و از اغذیه آب گوشت چرب و حسو و حلیم گندم و
~~شیر و عسل خورند، و از میوهها انجیر و مویز و رطب، و از شراب کهنه و متوسط و
~~غیر ممزوج، و از بقول کرفس و گندنا و سیر و پیاز؛ و باید که طبیعت ایشان
~~محتبس نباشد و الا تلیین کند به آب کرب و لبلاب و شیرهآ خسک دانه و کشک
~~جو و مرق و مرغ با کرنب و سلق؛ و اگر دو درم علکالبطم با شکر بخورند طبع را
~~نرم گرداند و اگر انجیر خشک [بخورند طبع نرم کند و انجیر خشک] در ماءالعسل
~~بجوشانند، همچنین بود؛ و اگر احتیاج افتد حقنههای مسهل نرم به کار دارند و
~~ایشان را فصد مضر بود، مگر که بدان محتاج شوند؛ و در زمستان احیانا اطریفل
~~کبیر و نوشدارو و ماده الحیوه و قرص مصطکی وعود وعنبر و امثال آن تناول
~~کنند.
# کسی که به سفر خواهد رفت، باید که اگر بدن ممتلی بود تنقیه آن87 کند از
~~فضلات و به تدریج در ریاضت افزاید و به جوع و عطش و سهر و پیاده رفتن و
~~امثال آن که در سفر به آن احتیاج افتد عادت کند که در سفر به رفق باید سیر
~~کرد و از اطعمهای که تشنگی آرد احتراز نماید و دفع تشنگی به تخم توزک کند

PageV01P133

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0106.png)

~~و یا به سرکه و آب آمیخته؛ و اگر در گرما سفر کند سر را از آفتاب پوشیده دارد و
~~روغن بنفشه بر سر بمالند و سینه را به لعاب نبگو88 و تخم توزک طلا کنند ms089 و اگر
~~خواهد که رنگ روی متغیر نشود و لعاب نبگو بر روی مالند و تخم توزک و شراب
~~حماض و لیمو و سکنجبین خورند، و در موضعی که سموم باشد دهن را ببندد و
~~پیاز با دوغ باید خورد و پیاز با خود داشتن مفید بود؛ و اگر کسی را سموم بزند
~~اطراف را به آب سرد بشویند یا در آب سرد نشیند و روغن گل و آب بید و کدو بر
~~سر مالند و اطعمهآ بارده خورند و تا صبر باشد آب نخورند و چون تحمل نماند
~~اندکی مص کنند، و توزک و کاهو و خیار بخورند، و اگر تب نباشد شیر و دوغ
~~مناسب بود.
# و اگر در سرما سفر کنند، خود را پوشیده دارند و از سرما احتراز کنند و بینی
~~و دهن را بپوشند و با مدادان طعامی که در او سیر بسیار باشد بخورند. پس سوار
~~شوند و به آتش عادت نکنند، اگر سرما بیابند، زود پیش آتش نروند؛ بلکه به
~~تدریج نزدیک آتش روند و سیر و جوز بخورند و شراب نیز مفید بود؛ و اگر سرما
~~سخت رسیده باشد یک درم حلتیت با رطلی شراب بخورند، و اطراف را به روغن
~~زیت و یاسمین و سوسن و به آن چرب کنند و پای در آب شلغم نهند و یا در آبی
~~که در او انجیر و بابونه و شبت پخته باشند و از آتش دور نشینند؛ و بعضی گویند
~~دست و پای در آب سرد باید نهاد؛ و اگر رنگ بگرداند، رگ بزنند، و علاج آن در
~~باب خود گفته میشود.
# و مضرت آبهای مختلف به طبخ و تقطیر زایل شود و پیاز به سرکه یا غیر
~~سرکه و سیر و کاهو جهت مضرت آبهای مختلفه بهغایت مفید بود و آب شور را
~~به سکنجبین اصلاح کنند و آب شبی را به چیزهای نرم و آب غلیظ و تیره را به
~~سرکه؛ ms090 و اگر ممکن باشد آب بلد خود مصاحب دارند، با آبهای مختلف بیامیزند،
~~یا گل مملکت خود نگاه دارند و با آب میآمیزند و صافی میکنند بهغایت نیک

PageV01P134

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0107.png)

~~باشد؛ و کسی که در کشتی نشیند اگر او را غثیان حادث شود، دفع نکند و قی
~~کردن مفید بود. اما اگر قی به حد افراط رسد، مثل سیب و به و انار شیرین و
~~شراب اینها منع89 کنند و سرکه و عدس خورند و تخم کرفس و افسنتین نیز از
~~دافعات قی بود و سوراخ بینی را به اسفیداج مالیدن مفید بود.

PageV01P135

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0108.png)

~~و آن سه نوع است: تدبیر و علاج بدو و عمل به ید.
# اما تدبیر، آن است که در اسباب ستهآ ضروری تصرف کنند بر وجهی که
~~مطابق صحت باشد و احکام او از جهت کیفیت همچون حکم ادویه باشد؛ زیرا که
~~تأثیر اسباب ضروری در بدن از تسخین و تبرید و غیر آن همچون تأثیر ادویه
~~باشد، و غذا از آن جمله است که او را حکمی چند خاص است، مثل آن که در
~~بحران و در وقت نوبت تب از آن منع کردهاند تا طبیعت به واسطهآ شغل به هضم
~~غذا از دفع مرض باز نایستد، و وقتی که بدن محتاج غذا باشد و شهوت و هضم
~~ضعیف بود، تقلیل در کمیت و تکثیر در کیفیت آن کنند؛ یعنی غذایی باشد به
~~مقدار کم وبه تغذیه بسیار، تا به واسطهآ کثرت غذاییه تقویت و تغذیت حاصل
~~شود و به قلت مقدار آن هاضمه عاجر نیاید و وقتی که اشتها قوی باشد و هاضمه
~~به قوت بود، لیکن بدن از اخلاط ممتلی باشد، تقلیل کنند در کیفیت غذا و تکثیر
~~در کمیت آن؛ یعنی غذایی که در کیفیت کم باشد و از آن غذای بسیار حاصل
~~نشود تا موجب زیادتی اخلاط نگردد و در کمیت بسیار بود تا معده و قوی بدان
~~مشغول شوند؛ ms091 و وقتی که اشتها نباشد و معده ضعیف و اخلاط بسیار باشد، تقلیل
~~در کیفیت و کمیت غذا کنند.

PageV01P136

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0109.png)

~~و بباید دانست که غذا اگر چه ممد قوت است، مرض را نیز مدد دهد. پس در
~~امراض آن قدر که از آن لابد است، به کار دارند؛ و در امراض مزمنه رعایت قوت
~~ضروری بود؛ اما در امراض حاره که دیر نمی کشد، تقلیل غذا اولی باشد.
~~اما در علاج به دوا، سه90 قانون رعایت کنند: اول، اختیار کیفیت دوا و آن
~~موقوف باشد بر معرفت کیفیت مرض؛ چنان که اگر مرض حار باشد، دوای بارد
~~استعمال کنند و بالعکس؛ جهت آن که در مرض معالجه به ضد باید کرد و به
~~خلاف حفظ صحت که به مشاکل کنند.
~~دوم اختیار کمیت دوا، و آن موقوف بر معرفت کیفیت و درجهآ دوا بود تا تقدیر
~~وزن آن تواند کرد و تعیین دوا و وزن آن موقوف است بر این که از معرفت طبیعت
~~عضو به مقدار مرض و اعراض، مثل سن و فصل و صناعت وعادت به سبیل حدس
~~اخذ کنند.
# اما معرف طبیعت عضو مستلزم معرفت مزاج و خلقت و وضع وقوت عضو
~~باشد؛ زیرا که چون مزاج اصلی صحیح معلوم باشد، به حدس دریابد که به چه
~~مقدار از آن مزاج تغییر یافته تا تعیین وزن دوا کند؛ و چون خلقت عضو معلوم
~~شود به آنکه مصمت یا مجوف نحیف است یا کثیف.
# بدان91 که در عضو مصمت و کثیف، ادویهآ قویه استعمال باید کرد و در عضو
~~مجوف و ضعیف ادویهآ ضعیفه؛ و معرفت وضع عضو مفید بود به چند وجه: یکی،
~~آن که داند که عضو بعید را به ادویهآ قویه علاج کند و قریب را بالعکس.
# و دیگر آن که بداند که با دوا چه باید آمیخت تا بدان عضو رسد؛ چنانکه
~~زعفران به ادویهآ قلبیه و مدرات به ادویهآ اعضای بول ممتزج92 ms092 کنند.
# دیگر، آنکه داند که دوا به کدام جهت به عضو رساند؛ چنانچه در امعای سفلی
~~به حقنه و در امعای علیا به مسهل.

PageV01P137

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0110.png)

# و دیگر آنکه داند که جذب ماده به کدام طرف باید کرد و جذب ماده که هنوز
~~تمام نریخته باشد، چهار شرط رعایت باید کرد:
# اول، مراعات مخالفت، چنان که از یمین به یسار و از فوق به اسفل جذب کند.
# دوم، مراعات مشارکت؛ چنان که در حبس طمث محجمه بر پستان نهند و
~~جذب کند.
~~سوم، مراعات محاذات؛ چنان چه در علل کبد باسلیق ایمن گشایند و در علل
~~طحال باسلیق ایسر.
~~چهارم، مراعات به بعیدی اکنند]، یعنی عضوی که ماده از آن جذب می کند،
~~بسیار نزدیک عضوی که بدان جذب میکند، نباشد؛ و اگر ماده تمام ریخته باشد
~~اگر متمکن شده باشد، از نفس عضو جذب باید کرد به عضوی که قریب به او
~~باشد، و شرط او آن است که از عضو اشرف به عضو احسن نقل کنند، لا بالعکس.
# و معرفت قوت عضو مفید باشد از سه وجه:
# یکی، مراعات ریاضت تا در عضو رئیس ادویهآ قویه استعمال تکنند و مواد را
~~دفعتا از آن متسفرغ نگرداند و ادویهآ او را از مقویات خالی نگذارند.
# دوم، مراعات فعل مشترک عضو کنند؛ یعنی عضوی که فعل او نسبت با جمیع
~~بدن مشترک بود، مثل معده و ریه، در آن ادویهآ قویه استعمال نکنند؛ و از این
~~باشد که در حمیات اگر ضعف معده باشد، ادویهای که آن را برودت شدیده باشد
~~به کار ندارند.
# سوم، آن که مراعات حس عضو کنند؛ چنان چه در اعضای زکیه الحس استعمال
~~ادویهآ لداغه وادویهآ شدیدالتحلیل نکنند.
# و معرفت مقدار مرض مفید آن باشد که اگر کیفیتی که عارض شده باشد
~~شدید بود که آن را به ادویهآ قویه علاج کنند؛ و اگر ضعیف باشد به ادویهآ ضعیفه؛
~~و اما اعراض ملایمه خود ظاهر ms093 است که هر مزاج و هر سن را چگونه علاج باید
~~کرد و عادات را انیزا مرعی باید داشت.

PageV01P138

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0111.png)

# و قانون سوم، در استعمال ادویه اعتبار وقت باشد؛ چنان که در ابتدا ورم
~~استعمال را رعایت کنند و در انتها استعمال محللات و منضجات؛ و دیگر [آن که]
~~در مرضی که مواد آن بسیار بود و در مرضی که با خطر باشد، در ابتدا استفراغ
~~ماده کنند و انتظار نضج نکشند؛ و اگر مرض بیخطر بود و مواد آن معتدل المقدار
~~بود، و بیم آن نباشد که قوت مریض ساقط شود اول نصج دهند، پس استفراغ
~~کنند؛ و چون مرض و آلم با هم جمع شوند، اول تسکین وجع باید کرد.
# اما معالجه به عمل ید، مثل جبر استخوان مسکور و در خلوع وبط که عبارت
~~از شکافتن است و گی که داغ کردن بود و قطع و خیاط و امثال آن؛ و چون
~~معالجه به انواع است و حکم هر یکی مختلف علی سبیل الاجمال، بیان هر یکی
~~در سه فصل گفته شود:
# بدان که سوءالمزاج ساذج را معالجه به تعدیل مزاج فقط کنند؛ چنان که
~~سوءالمزاج گرم را به اشیای بارده و به عکس؛ و اگر سوءالمزاج مادی بود، استفراغ
~~اماده] باید کرد، و بعد از آن اگر سوء المزاج باقی بود تبدیل مزاج باید کرد؛ و
~~تسخین مزاج بارده در ابتدا اسهل باشد و در انتها لچون مستحکم شود] مشکل
~~بود، و تبرید حار به عکس این بود؛ و اگر ماده مستحکم نشده باشد، بلکه در
~~ابتدای ظهور بود، منع سبب کنند و تبدیل مزاج.
~~و بباید دانست که استفراغ وقتی کنند که ده شرط بود؛ اول امتلا از مواد؛ دوم
~~قوت بدن؛ سوم مزاج حار رطب؛ چهارم سخنهآ معتدل در سمن و نحافت؛ پنجم،
~~بلد معتدل در حرارت و برودت؛ ششم، عادت استفراغ؛ هفتم، عدم اعراض لازمه،
~~یعنی مستعد قروح امعا و ذرب نباشد؛ ms094 هشتم، سن مقتضی، یعنی سن شیخوخیت
~~و طفولیت نباشد؛ نهم، انکه فصل و وقت مناسب بود، یعنی سرما سرد و گرما گرم
~~نباشد؛ دهم، آنکه صناعت او شدیده التحلیل نباشد.

PageV01P139

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0112.png)

# و در استفراغ رعایت پنج چیز باید کرد:
# اول، اخراج آن خلطی که بدن از آن متأذی شود؛ دوم، رعایت جهت میل ماده
~~کنند، چنانچه غثیان را به قی دفع کنند، و مغص را به اسهال؛ سوم، آن که مخرج
~~ماده مخرجی اطبیعی] باشد، چنان که آلات بول93 نسبت با محدب کبد و امعا
~~نسبت با مقعر او؛ چهارم، آن که ماده را چندان که احتیاج باشد مستفرغ گردانند
~~و اگر مریض محتمل باشد از کثرت استفراغ اندیشه نباشد؛ پنجم، آن که رعایت
~~وقت استفراغ کنند، چنان چه در امراض مزمنه و بی خطر بعد از نضج تمام استفراغ
~~کند.
# اما قانون مسهل آن است که پیش از خوردن مسهل، ماده را نضج بدهند و
~~پیش از آن یکدو روز به حمام روند؛ [و بهترین وقت خوردن مسهل ربیع و خریف
~~باشد و کسی را که معتاد نبوده باشد، ادویهآ قویه نباید داد] و در عقب مسهل
~~پیش از آنکه در عمل آید، خواب نباید کرد؛ اما اگر مسهل قوی باشد، پیش از آن
~~که در عمل آید جایز باشد؛ و بعد از شروع در عمل قطعا خواب نشاید کرد و تا
~~مسهل در معده بود، غذا نخورند و آب گرم بر سر مطبوخ قوت آن را باطل94 کند؛
~~اما اگر شکم پیچد شاید که اندکی آب گرم بخورند و دو سه قدمی بنهند و بعد از
~~حبتها و معجونها آب گرم مفید بود.
# و کسی را که از شرب مسهل غثیان آید، مقویات معده مثل اشراب] سیب و به
~~و ریباس اندکی تناول کند، و کسی را که ادر مسهل] قی کردن عادت باشد،
~~پیش از شرب مسهل به دو روز قی کند تا معده پاک گردد؛ ms095 و بعد از قطع اسهال

PageV01P140

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0113.png)

~~شربتی از نبات به آب فاتر بیاشامد و محروری مزاج تخم بنگو بر سر آن کند و
~~مبرود، تخم مر، و معتدل [مزاج] تخم ریحان؛95 و چون این شربت بگذرد، غذایی
~~لطیف تناول کند و نان نخورد؛ و چون کسی مسهل بخورند و عمل نکند، به شیاف
~~یا حقنهآ نرم تحریک باید کرد با دو مثقال مصطکی بسایند و بر سر جلاب گرم
~~تناول کند [و در روزی دو مسهل نباید خورد].
# و اگر در مسهل اعراض منکره حادث شود، به سبب آن که ماده به عضو رییس
~~میل کند، فصد باید کرد.
# و گاه باشد که مسهل مقی شود، سبب آن ضعف معده یا تخمه یا یبوست ثقل
~~یا کراهیت دوا باشد؛ چون اسهال از حد تجاوز کند و عطش غالب شود لو رنگ
~~مستفرغ بگردد]، قطع باید کرد، به آنکه اطراف ببندند و قابضات تناول کنند و بر
~~معده ضماد کنند و تقویت به شمومات و تعریق به حمام مفید بود؛ و شراب
~~ریباس و غوره به برف سرد کنند، یعنی کاسهآ شربت بر سر برف نهند تا سرد شود؛
~~و اگر بارتنگ در شیر بجوشاند و بخورند مفید بود؛ و اگر ساکن نشود حبالرشاد
~~بریان کند و با دوغ بدهند، و تهیج قی نیز اسهال باز دارد.
# و اگر از افراط اسهال، فواق حادث شود، بنگو به روغن گل چرب کنند و به آب
~~سرد بخورند و عطسه آرند.
# و بباید دانست که ادویهآ مسهله بعضی به تلیین عمل کند، مثل آلو و بنفشه و
~~ترنجبین، و بعضی به ازلاق، مثل سپستان و خطمی، و بعضی به عصر، مثل هلیله
~~او بلیله] ، وبعضی به خاصیت، مثل شحم حنظل و سقمونیا
~~اما استفراغ به قی، صحیح المزاج را مناسب بود و مفاصل و نقرس و رعشه و
~~فالج و مالیخولیا و جذام را سود دارد و در ماهی دو روز پیاپی ms096 کنند؛ و از بهر قی
~~کردن طعامهای مختلف باید خورد یا شرابهای مختلف یا مقیات مثل مطبوخ
~~شبت و بیخ مهک و تخم و برگ ترب و اندکی عسل و نمک؛ و بلغم مزاج را به

PageV01P141

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0114.png)

~~سکنجبین و آب گرم صفراوی مزاج راء و در حالت قی کردن شکم را و چشم را
~~ببندند البته، و بعد از فراغ، دهن و روی را به آب سرد بشویند و شراب سیب با
~~گلاب تناول کنند و اندکی مصطکی بخایند و غذا نخورند تا اشتها صادق نشود؛ و
~~اگر از استعمال مقیات اعراض ردیه، مثل کرب و عرق و انقطلاع96 صوت پیدا شود،
~~ماءالعسل نیم گرم بیاشامند [یا حقنه کنند]؛ و اگر از قی سوزش معده حادث شود،
~~و مرقهای چرب خورند؛ لو اگر فواق حادث شود، آب اندکاندک گرم خورند] و
~~سعی کنند که عطسه آرند؛ و قی کردن بسیار معده را ضعیف کند و قابل فضول
~~گرداند و دندان و چشم و گوش را مضر بود و کسی را که ورم حلق و ضیق صدر و
~~ضعف معده و سینه و دماغ و اعضای سر بود و گردن باریک باشد و کسی که
~~بهغایت فربه بود و آنکه معتاد نباشد، قی نباید کرد؛ و در صیف و ربیع قی شاید
~~کردن و در شتا و خریف کمتر باید کردن.
# اما حقنه علاجی فاضل است در استفراغ فضلات معوی97 و تسکین اوجاع کلیه
~~و مثانه و قولنج؛ و کسی را که معدهآ او ضعیف بود و از مسهل غثیان پیدا شود
~~حقنه باید و در اورام و امراض دماغ مفید بود؛ اما کبد را ضعیف گرداند؛ و پیش از
~~حقنه شربتی که مقوی معده بود، بخورند؛ چه، حقنه در خلو معده مضر بود؛ و
~~بهترین وضع آن است که به پشت باز خفتند و سر به بالش نهند و اسافل نیز بر
~~بالش98 نهند، چنانکه میان پشت بر زمین ms097 باشد و به طرف وجع میل کنند و حقنه
~~در وقتی معتدل باید کرد و پیش از [آن] استحمام بکنند.

PageV01P142

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0115.png)

# بدان که استفراغ به فصد، استفراغ کلی است؛ زیرا که در آن از هر خلطی
~~چیزی کم میشود، غرض از آن تقلیل در کمیت اخلاط بود یا اصلاح کیفیت آن
~~یا هر دو تا محتاج به فصد نگردد، نباید کرد و وقت مختار آن بعد از هضم غذا بود
~~و در زمانی معتدل؛ و باید که ماه در نقصان بود، اما وقت مضطر آن گاه بود که به
~~جهت حدوث مرض فصد واجب شود؛ و در این تأخیر نباید کرد و در روز بحران
~~فصد نکنند؛ و در زمستان و در مرضی که آن را بحران میباشد، خون بسیار بیرون
~~نکنند و تا چهارده سال نگذرد فصد نباید کرد؛ و به کسی که ضعیف باشد و خون
~~او کم باشد، به دفعات اخراج دم کنند؛ و بعد از حمام و اکل و تخمه و جماع فصد
~~نکند وآبستن وحایض وقولنجی و فربه و لاغر ارا] به افراط فصد نباید کرد؛ و
~~کسی که خلط او غلیظ بود، بعد از استحمام فصد کند؛ و کسی که در فصد غشی
~~کند، پیش از فصد قی باید کرد، و صفرای مزاج را پیش از فصد شراب سیب ترش
~~و غوره و بلغمی مزاج را شراب نعناع و میبه و بهمربی مناسب بود و از غشی ایمن
~~شود؛ و فربه را رگ گشاد99 باید زد و در زمستان همچنین؛ و نحیف را در تابستان
~~به عکس این بود؛ و عرق مفصوده، آورده و شرایین باشد.
# اما آورده آنچه مشهور است در دست شش عرق است:
# اول، قیفال، و آن اعالی بدن را و اعضای دماغ را مفید باشد.
# دوم، باسلیق، و آن تنورهآ بدن و ذاتالجنب و امراض جگر و سپرز و امراض
~~اسافل را مفید بود.
~~سوم، اکحل، و آن را ms098 نهر البدن نیز گویند، واو متوسط است میان هر دو از
~~مجموع بدن استفراغ کنند.
# چهارم، هبل الذراع، و او حکم قیفال دارد.

PageV01P143

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0116.png)

~~پنجم، ابطی، و او حکم باسلیق دارد.
~~ششم، اسیلم، و او از طرف ایمن اوجاع کبد را و از اطراف ایسر طحال را نافع
~~بود.
~~و آنچه در پای است، چهار ورید بود:
~~اول، عرق النساء، [جهت اوجاع دوالی ونقرص وعرق النساء].
~~دوم، صافن، و او برای علل اعضا اسافل و ادرار حیض گشایند و در امراض
~~دماغی جهت امالهآ ماده به اسافل، خصوصا [در] مالیخولیا مفید بود.
~~سوم، رگ مابض، و او در باطن گو زانو باشد و فصد آن در ادرار طمث و اوجاع
~~مقعد از صافن اقوی بود و جاری مجری او بود.
~~چهارم، عرق عقب پاشنه، و او نیز همین حکم دارد.
~~و آنچه در سر است، یازده است:
~~اول، عرق جبهه، برای ثقل سر و چشم و جرب و بثور چشم.
~~دوم، عرق یافوخ، و آن را برای سعفه و قروح سر گشایند.
~~سوم، عرق ماقین، برای رمد و دمعه و غشاوه و جرب عین گشایند.
~~چهارم، وداجین، برای جذام و خناق و ضیق النفس گشانید.
~~پنجم، عرق ارنبه، برای بثور و حکه و ناصور بینی [گشایند].
~~ششم، عرق ثلاثه که در پس گوش است، برای ابتدای نزول و بخارات سر و
~~قروح گوش گشایند.
~~هفتم، عرقی که در پس موی100 بود که در پس گوش است نزدیک به نقرهآ
~~گردن، جهت سدر دموی و اوجاع سر که مزمن باشد، نافع بود.
~~هشتم، چهار رگ برای قلاع و قروح و بثور دهن.
~~نهم، عرقی که زیر زبان است در باطن ذقن، برای خناق و اورام لوزتین.
~~دهم، عرقی که بر نفس زبان است، از زیر او، برای ثقل زبان مفید بود.

PageV01P144

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0117.png)

~~یازدهم، عنفقه و آن گو زیر لب است، برای بخر گشایند.
# اما شرایین مفصوده چهار است:
~~اول، ms099 شریانی که بر ظهر کف است میان سبابه و ابهام، برای اوجاع کبد گشایند.
# دوم، شریان صدغ، و آن برای حبس نزلات [عین] و انتشار گشایند.
# سوم، شریان پس گوش، و او را برای رمد و غشا و صداع مزمن گشایند.
# چهارم، شریان وداجین، برای خناق و جذام گشایند؛ و این شرایین از قلب دور
~~باشند، و آنچه نزدیک باشد چون بگشایند خون از او باز نایستد، از این جهت
~~معترض او نشوند.
# اما کیفیت فصد قیفال، او را از سر عضل دور باید گرفت و فراخ و به وریب باید
~~گشود؛ و اگر او را نیابند شعبهآ او را که در وحشی ساعد بود، بطلبند؛ و در اکحل
~~احتیاط باید کرد که زیر او عصبهاست تا سر نیش به او نرسد و به طول بگشایند و
~~حبل الذراع به وریب بگشایند.
# و فصد باسلیق را خطر بیشتر بود؛ زیرا که شریان و عصب و عضل در زیر است،
~~و باشد که شریان از طرفین او در آمده باشد و اسیلم از میان خنصر و بنصر
~~گشایند؛ و دست در میان آب گرم نهند؛ زیرا که خون او غلیظ بود و به طول
~~بشگایند و عرقالنساء به طول بگشانید از زیر کعب یا بالای آن؛ و اگر به پشت پای
~~میان خنصر و بنصر بجویند، به سلامتتر بود.
~~باید که صاحب آن را از فخذ تا کعب به دستاری محکم بپیچند و پای بر سر
~~آن به آهستگی نهند تا رگ ظاهر شود و پیش از فصد به حمام روند و صافن به
~~وریب گشانید به همین شرایط؛ و عرق جبهه به وریب گشایند؛ و عرق ارنبه ظاهر
~~نشود، انگشت بر سر بینی فرو نهند، آن موضع که در او همچون شقی ظاهر شود،
~~نیشتر فرو برند؛ و عرق ماقین و صدغین به آن که خلق بگیرند، ظاهر گردد و در
~~او نشتر بسیار فرو برند؛ و عرق زبان و ms100 زیر زبان به طول بگشایند؛ و در فصد
~~وداجین میل سر انیشتر] به جانب ضد مفصود کنند، و مبضعی که سر او بهغایت
~~باریک بود به طول بگشایند، و فصاد در حالت فصد باید که نیشتر به ابهام و

PageV01P145

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0118.png)

~~وسطی بگیرد و سبابه را جهت تفحص عرق رها کند، و اگر سر نیشتر به عصب
~~رسد و عضو آماس کند، صندل سرخ و سفید و شیاف مامیثا و آب گشنیز تر بر
~~آماس مالند؛ و اگر قوت باشد از جای دیگر فصد کنند یا صافن بگشایند.
# و اگر نیشتر بر شریان آید، علامت او، آن است که خون اشقر رقیق آید و
~~همچون حرکت نبض جهد. پس باید که در حال کندر و صبر و دم الاخوین و مر و
~~قلقطار بکوبند و به سفیدهآ تخم مرغ بیامیزند و به پشم خرگوش یا قو یا خرو یا
~~نسج عنکبوت به آن آلوده کنند و در موضع زخم اپر] کنند و آب سرد بر دست
~~میریزند و دست ببندند و سه روز نگشایند و اطراف زخم را به قابضات ضماد
~~کنند و اگر بعد از آن که بگشایند، اگر خون باز نبسته باشد، بار دیگر این ادویه
~~بنهند؛ و اگر خون در زیر پوست گرد آید و سیاه شود، بدان دست هیچ کار نکنند؛
~~و اگر هر روز که آید کمتر شود، دلیل خیر باشد؛ و اگر زیاده شود از جانب دیگر
~~مخالف آن فصد کنند، یا صافن بگشایند.
# اما حجامت با شرط باشد و بیشرط باشد؛ و آنچه به شرط باشد استفراغ از
~~جوهر عضو کند بی تعرض استفراغ از اعضا رییسه و استفراغ بسیار؛ و حجامت
~~مردمان فربه را مناسب افتد و بهتر وقت آن میانهآ ماه باشد که ماه در نقصان افتد
~~لو در هفدهم و شانزدهم]: و در ساعت سوم از روز بعد از استحمام حجامت
~~نکنند، مگر کسی را که خون او غلیظ باشد؛ ms101 و حجامت بر مقدم بدن حس و ذهن
~~را مضر بود؛ و بر نقرهآ گردن خلیفهآ اکحل بود و جرب عین و بخر را مفید بود؛ اما
~~نسیان آرد؛ و بهترین آن باشد که زیرتر از نقره باشد؛ و در میان شانهها خلیفهآ
~~باسلیق بود و خفقان و فم معده را مضر بود؛ [اما نسیان آرد]؛ و بهترین آن باشد
~~که [میل] به بالاتر کنند و حجامت صدغین که رگهای گردن است، خلیفهآ قیفال
~~باشد؛ و بر ساق خلیفهآ صافن بود و قمحدوه و هامه در اختلاط عقل و دوار نافع
~~بود، و بر ذقن و دندان و روی و حلق را مفید بود، و بر قطن دمامیل و بثور فخذ و
~~نقرس و داءالفیل و مثانه و رحم و مقعد را نافع بود؛ و حجامت بر فخذ از قدام

PageV01P146

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0119.png)

~~اورام خصیتین وخراجات101 فخذین را نافع بود و از خلاف جراحات الین را زایل
~~کند و بر زیر زانوی ابرای] ضربان زانو و جراحات ساق مناسب بود و بر کعب برای
~~ادرار طمث وعرق النساء و نقرس مفید بود.
# و حجامت بیشرط برای آن باشد که ماده را از جهتی به جهتی جذب کند، یا
~~ورمی غایر را ظاهر گرداند، یا ماده را از عضو به عضوی نقل کند، یا برای جذب
~~دم102 و تسخین عضو یا برای تحلیل ریاح یا تسکین وجع کنند، [یا برای او عضو
~~خلع به موضع خود، همچنان که در قیله که اتساع کیس انثیین است به سبب
~~نزول چیزی در او از امعا و ثرب باشد که در حمام محاجم بر پوست شکم نهند،
~~آنچه فرود آمده باشد، باز گردد، بعد از آن که شکم را به روغن مالیده باشند]: و
~~حجامت با شرط از دو سال تا شصت سال جایز داشتهاند.
# اما ارسال علق، و آن کرمی است رنگین که در آب میباشد و او را ذرون
~~می گویند و در ms102 امراض جلد آن را بر عضوی مینهند و خون میمکد؛ و گفتهاند که
~~او خون بد103 جذب میکند و آن در سعفه و قوبا و جمیع امراض جلد مفید [بود]
~~و قایممقام حجامت باشد.
# و بهترین علق آن است که از آبی بگیرند که در آن ضفدع و طحلب که آن
~~جامه خوابیک می گویند، باشد؛ و آنچه بر پشت او خط زرد باشد و آنچه شکم او
~~سرخ و پشت او سبز باشد و آنچه شبیه به دنبال موش بود و اشقر و جگری، همه
~~نیک باشد. اما آنچه سیاه باشد و بزرگ سر بود و آنچه شبیه به مارماهی باشد، و
~~آنچه از آبهای بد گیرند و آنچه بر او خطهای لاجوری یا طاوسی بود، این
~~مجموع بد باشد.
# و باید که چون علق بگیرند، بعد از دو روز ارسال کنند؛ و اول او را سرنگون
~~باید کرد تا قی کند و بعده بشویند و عضو را به آب بوره بمالند تا سرخ شود. پس

PageV01P147

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0120.png)

~~علق بر آن نهند؛ و اگر لآن عضو را] نگیرد، پارهای خون در آن عضو مالند؛ و چون
~~خواهند که جدا شود، نمک و خاکستر بر او افشانند، و چون بیفتد محجمه بر آن
~~موضع نهند و به رفق مص کنند تا اگر بقیتی مانده باشد، بیاید. پس بشویند؛ و اگر
~~خون باز نایستد حابسات بر آن افشانند.
~~بدان که چون امراض جمع شوند ابتدا به معالجهآ مرضی باید کرد که او را یکی
~~از سه شرط باشد: اول، آن که بر ثانی موقوف بود بر برء اول، مثل ورم و قرحه که
~~[چون] جمع شوند، ابتدا به علاج ورم باید کرد، مگر وقتی که ورم تابع قرحه
~~باشد؛ دوم آن که یکی سبب دیگری شود، مثل سده و تب که سده سبب است و
~~ابتدا به معالجهآ او ضروری است؛ اگرچه حاجت به مسخنی افتد که تب را مضر
~~بود، ms103 مئل سل او حمی] که معالجهآ سل به104 مجففات میکتند و از تب باک
~~نمیدارند؛ سوم، آن که یکی از دیگری خطرناکتر بود، مثل حمی محرقه و فالج
~~که اول علاج تب باید کرد و از استعمال مبردات اصلا، اگرچه را فالج را مضر بود،
~~اندیشه نباید کرد.
# و چون مرض و عرض جمع شوند، اول معالجهآ مرض کنند، مگر وقتی که
~~عرض غالب آید؛ چنان چه در وجع که عرض قولنج است و استعمال مخدرات جایز
~~داشتهاند و از ضرر آن به قولنج اندیشه نکردهاند؛ و این مجموع که گفته شد به
~~حدس طبیب باز بسته است.
# و باید دانست که غیر از این معالجات [که گفته شد، معالجت] دیگری هست،
~~مثل تفریح و تنشیط مریض به اخبار وحکایات ملایمه و کلمات طیبه واحضار
~~دوستان و آوازهای لطیف و بویهای خوش و از آن جمله انتقال از هوایی به
~~هوایی و از مسکنی به مسکنی و تغییر هیأت نیز مؤثر بود، مثل آن که صبی

PageV01P148

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0121.png)

~~ااحول] را تکلیف کنند که نظر به گوشهآ چشم کند و صاحب لقوه را که در آیینه
~~چینی نگرد، و امثال این بسیار است و همه به تقدیر آفریدگار است، چه به تقدیر
~~او صحت ابه واسطهآ این اسباب حاصل میشود و به تقدیر او صحت] بی رعایب این
~~امور زایل میشود.5
~~اوست قادر به هر چه خواهد و خواست   هر چه خواهد کند که حکم او راست
# والسلام علی من اتبع الهدی.

PageV01P149

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0122.png)

# و از آن جمله صداع است و آن را به پارسی درد سر گویند، و سبب آن
~~سوءالمزاج مادی بود یا ساذج؛ آنچه مادی بود از دم یا صفرا یا بلغم یا سودا یا ریح
~~بود، اما صداعی که از غلبهآ دم بود،
# علامات آن: حمرت و انتفاخ وجه و ثقل وضربان سر و عظم نبض و غلظ
~~قاروره بود.
# علاج آن: فصد قیفال بود و تلیین ms104 طبیعت به مطبوخ فواکه و شربت از شراب
~~عناب و نیلوفر از هریکپنج درم خورند، یا تمر هندی و ترنجبین و نبات هر یک
~~ده درم، و غذا تمر هندی یا آلوچه یا بنوماش و مغز بادام؛ و اگر تب عارض شود
~~کشکاب باید خورد و سرکه و گلاب بوییدن و لعاب بنگو و خطمی با سرکه بر سر
~~نهادن و تسعیط به روغن بنفشه و کدو مفید بود.
# آنچه از صفرا بود، علامت آن شدت حرارت ملمس و خشکی منخرین و تلخی
~~دهن و سهر و سرعت نبض و صفرت و صفای قاروره بود.

PageV01P150

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0123.png)

# علاج آن: جلابی از بنفشه و نیلوفر و تخم کاسنی هر یک سه درهم؛
~~ترنجبین و نبات، هر یک دو درم تناول کنند یا شراب بنفشه و نیلوفر به آب گرم
~~حل کرده بیاشامند و غذا از اناردانه یا تمر هندی یا آلوچه اخورند] وبه ربوب
~~فواکه بارده و سکنجبین تنقل سازند106 و اسهال طبیعت کنند به مطبوخ107 فواکه
~~یا مطبوخ هلیله یا قرص بنفشه؛ یا این حب:
# اصفت آن]: بنفشه دو درم، سقمونیای بریان کرده نیم دانگ، دو حبهآ تربد
~~اسفید] کوفته و به روغن بادام چرب کرده یک درم، هلیلهآ زرد نیم درم بکوبند و
~~با آب رازیانه بسرشند و حب سازند و فرو برند یا نیم دانگ سقمونیای بریان کرده
~~با ده درم شراب اجاص بخورند و کافور و صندل و گلاب و کدو و کاهو و خیار
~~بویند و پاشویه به آب گرم و سبوس خطمی و بنفشه بکنند.
# و آنچه از بلغم بود؛ علامات آن ثقل سر و سبات و کدورت حواس و برودت
~~ملمس و رطوبت منخرین و نبض بطی و قارورهآ سفید و غیظ بود.
# علاج آن: هر روز اجلابی از] بیخ مهک پنج درم، رازیانه سه درم، گلقند ده
~~درم تناول کنند و غذا نخودآب و شیرهآ خسکدانه خورند و تنقیه کنند. بعد از
~~نضج ms105 به حب صبر یا حب اصطمخیقون و بابونج و شبت و اکلیل الملک بجوشانند
~~و سر بدان بشویند.
# و آنچه از سودا بود، علامت آن ثقل سر و جفاف بدن و کمودت لون و
~~بی خوابی بود و نبض بطی و قارورهآ سفید و تنک باشد.
# علاج [آن]: هر روز جلابی از بالنگو و بیخ مهک از هر یک چهار درم، گاوزبان
~~سه درم، نبات ده درم تناول کنند، و غذا نخودآب و شیرهآ خسکدانه خورند، و بعد
~~از نضج تنقیه به مطبوخ افتیمون یا غاریقون واسطوخودوس کنند، یا به حب
~~لایاره و] شبیار و بعد از تنقیه روغن نرگس و بادام و سوسن بر سر مالند.

PageV01P151

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0124.png)

# و آنچه از ریاح غلیظ بود که در دماغ محتبس شده باشد، علامت آن آواز
~~گوش و انتفاخ108 وجع و ضربان بود.
~~علاج آن: تحلیل و تلطیف به گلقند و رازیانه باید کرد و از میومها و اغذیه
~~نفاخه احتراز نمایند و حمام و استعمال نطولات و بخورات حاره مفید بود و اگر
~~مرزنجوش ببویند یا آب آن در بینی کشند یا روغن آن در سر مالند، نافع افتد.
~~اما صداعی که از سوء مزاج ساذج باشد یا حار باشد یا بارد، آنچه حار باشد
~~اگر از اسباب خارجی حادث شود، مثل ملاقات آفتاب و قرب آتش، علت آن عطش
~~و حرارت ملمس و قلت آب دهن و خشکی منخرین و زبان باشد.
# علاج آن: شربتی از سکنجبین یا شراب غوره یا شراب زرشک یا به آب سرد و
~~عرق گل و بید بیاشامند و شیرهآ تخم خرفه و آب خیار و کدو با سکنجبین نیز
~~مفید بود؛ و غذا بنوماش با مغز بادام و اسفاناج و تمر هندی خورند و در جایهای
~~خنک آرام گیرند و مشمومات بارده ببویند و روغن بنفشه و کدو بر سر مالند.
# و اگر از اسباب داخلی باشد، مثل تناول ادویهآ حاره، همین علاج کنند؛ ms106 و در
~~این نوع تلیین طبیعت به نقوع19 فواکه و ترنجبین مناسب بود.
# و آنچه از سوء مزاج بارده بود، علامت آن تقدم سبب بود و ثقل و بلادت
~~حواس، مثل110 صداع به مؤخر سر.
# علاج آن: تناول کنند جلابی از بیخ مهلک و رازیانه و گاوزبان و گلقند یا
~~شراب گاوزبان و بالنگو یا گلقند و رازیانه و اطریفل کبیر و گوارشهای حاره تناول
~~کنند، و غذا نخودآب با کبک و تیهو و زیره و دارچین خورند و شمومات و نطولات
~~حاره استعمال کنند؛ و صداع به شرکت معده نیز میباشد.

PageV01P152

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0125.png)

~~و اگر از سوءالمزاج معده باشد، علامت آن اشتداد وجع بود در حالت ثقل
~~معده و سکون وجع در خفت معده.
~~علاج آن: اصلاح و تقویت معده بود.
~~و اگر به سبب اخلاط بلغمی بود که در معده جمع شده باشد، علامت آن:
~~غثیان و جشای ترش و کثرت بزاق بود.
~~علاج آن: تنقیه معده باشد یا آنکه تخم شبت و تخم خربزه و برگ ترب
~~بجوشانند و اندکی عسل و نمک در آن حل کرده بیاشامند و قی کنند و بعد از قی
~~گلقند و رازیانه بخورند و به عنبر و لادن و مشک و امثال آن تقویت دماغ کنند؛ و
~~غذا نخودآب و صعتر خورند؛ و اگر به قی ساکن نشود احتقان کنند.
~~و اگر به سبب مرهآ صفرا باشد، علامت آن: غثیان و تلخی دهن و تشنگی و
~~قلق و سوزش معده در حالت گرسنگی بتر باشد.
~~علاج آن: به آب گرم و سکنجبین قی کنند و بعد از آن شراب انار ترش لعق
~~کنند و غذا انار و بنوماش با111 تمر هندی خورند.
~~و اگر به سبب اخلاط سوداوی بود که در معده باشد، علامت آن: سوزش فم
~~معده و ترشی دهن و کثرت اشتها بود.
~~علاج آن: تنقیه معده به قی و تلیین طبیعت به مطبوخ افتیمون کنند و شراب
~~بالنگو ms107 بلیسند و نرجس و یاسمین و غالیه و مرزنجوش بویند.
~~و اگر صداع به سبب ریاح معده باشد؛ علامت آن: تقدم وجع معده باشد و
~~صداع در پیش سر بود و از اطعمهآ نفاخه زاید شود.
~~علاج آن: تقویت معده و تحلیل نفخ به جوارشات حاره کنند.
~~و اگر صداع از ضعف معده و شدت حس او بود، علامت112 آن: اشتداد وجع
~~بود در بامداد و در خلو معده.

PageV01P153

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0126.png)

~~علاج آن: ترید آب113 غوره و ریباس و انار خورند و اگر حموضات مفید نیفتد
~~شرینی خورند.
~~و اگر صداع از یبس و خلو دماغ باشد، علامت آن: حدوث صداع بود در عقب
~~استفراغ یا جماع یا رعاف یا سهر114 یا غم.
~~علاج آن: تناول اغذیهآ جیدالکیموس بود، مثل زردهآ تخم مرغ [و انگور] و آب
~~گوشت مرغ و حمام115 معتدل و تدهین مفید بود.
# و اگر صداع از قوت حس و دماغ بود، علامت آن: حدوث صداع باشد که به
~~اندک سببی مثل بخار غذا حادث شود و افعال دماغی به قوت بود.
~~علاج آن: تناول اغذیهآ غلیظه بود مثل کله پایچه و هریسه.
~~و صداع به شرکت کبد و طحال و کلیه و رحم و پای نیز حادث شود. علاج
~~آن، علاج آن اعضا بود.
# هیضه: صداعی مزمن باشد که مجموع سر فروگیرد و سبب آن اخلاص غلیظه
~~یا بخارات بود که در زیر غشای محل دماغ محتقن شود؛ و علامت او آن باشد که
~~به ادنی سبیی اشتداد کند و چشم بر نتواند داشت و از کلام و صوت متأذی شوند
~~و کاسه چشم و پوست چشم انیز] درد کند.
# علاج آن: تنقیه بدن کنند به حب ایاره و شبیار و قوقایا و حقنههای حاره و
~~سداب تر در روغن بجوشانند و بر سر مالند و باقی علاج آن همچون علاج صداع
~~بلغمی و سوداوی بود و این صداع عسرالبرء باشد و مقدمهآ نزول آب.
# شقیقه: ms108 وجعی شقی از سر باشد و مادهآ آن کمتر از مادهآ صداع باشد و شقی
~~که ضعیف تر باشد، قبول کند.

PageV01P154

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0127.png)

# علاج آن: همچون علاج صداع بود و تناول داء المسک تلخ مفید بود و اگر
~~صمغ وافیون و تخم کاهو و کتیرا بر کاغذ طلا کنند و بر صدغ نهند مفید بود.
# سرسام: ورمی گرم باشد که در نفس دماغ یا حجاب او حادث شود و آن را
~~آقرانیطس نیز گویند؛ و سبب آن اگر غلبهآ خون باشد، علامت آن: تب مطبقه و
~~ثقل سر و هذیان او ضحک] و حمرت وجه و عین بود و نبض116 عظیم بود و
~~قارورهآ سرخ و غلیظ بود.
# علاج آن: در ابتدا فصد قیفال کنند و هر روز جلابی از عناب هفت عدد، و آلو
~~سیاه ده عدد، و سپستان بیست عدد، و نیلوفر و بنفشه از هر یک پنج درم، و نبات
~~ده درم تناول کنند، و اگر ترنجبین ده درم به آن ضم کنند بهتر بود، و غذا
~~کشکاب یا نیلوفر و عناب خورند، و در این مرض توقف نباید نمود؛ و در [روز]
~~پنجم تلیین باید کرد به این مطبوخ:
# صفت آن: سنا هفت درم، بنفشه پنج درم، و نیلوفر چهار درم، تخم کاسنی
~~سه درم، اجاص و سپستان از هر یک بیست عدد، عناب ده دانه، شیرخشت و
~~ترنجبین و خیارشنبر از هر یک ده درم، و استعمال مشمومات بارده کنند و
~~پاشویه به آب گرم و بفشه و خطمی و سبوس و اگندم و] تنقل117 به شربت
~~اجاص کنند؛ و اگر بی خوابی باشد شراب خشخاش و میانههای روز شربتی از نبات
~~و عرق گل وبید مناسب ابود].
# و اگر از مادهآ صفرا بود، علامت آن: کثرت هذیان و سهر و جفاف عین و
~~منخرین و صفرت لون و زبان و اضطراب و غضب و سوء خلق و سرعت نبض و
~~ناریت قاروره بود.
~~علاج ms109 آن: هر روز جلابی از تخم کاسنی سه درم، آلوی سیاه ده عدد، بنفشه
~~پنچ درم، عناب هفت عدد، نبات ده درم، ترنجبین با تمر هندی ده درم، تناول

PageV01P155

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0128.png)

~~کنند، و شراب بنفشه و بنفشهآ پرورده118 و شراب اجاس و خشخاش لعق کنند و
~~تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه یا نقوع آن کنند؛ و این حقنه نیز مفید بود:
# [صفت آن]: بنفشه و خطمی و سبوس جو نیم کوفته از هر یک کفی، عناب و
~~سپستان از هر یک بیست عدد، نیلوفر چهار درم، سنا پنج درم بجوشانند و
~~صافی کنند و مغز خیارشنبر و ترنجبین از هر یک ده مثقال در آن حل کنند و ده
~~درم روغن بنفشه بر سر آن ریخته استعمال کنند و اگر حرارت و تشنگی غالب
~~باشد، کشکاب بیست مثقال، لعاب بنگو و روغن کدو از هر یک ده درم با هم
~~بیامیزند و استعمال کنند و شرب میانهآ روز چنانکه گفته شد بیاشامند و لعق19
~~به آلو مرتی کنند؛ و در هر دو نوع تسکین حرارت به آب خیار و کدو و شیرهآ تخم
~~توزک و شراب صندل و حماض و بنفشه و نیلوفر و امثال آن کنند و برگ بید در
~~فراش ریزند، و کدو و خیار و بنفشه [و نیلوفر] بویند.
# و سرسامی که از مادهآ سودا و اخلاط محترق نیز حادث شود، علامت آن:
~~هذیان بسیار و ترس و گریه و بیخوابی و زوال عقل و خشکی حلق و دهن و
~~منخرین بود و به دو ربع تغییری ظاهر شود و نبض ضعیف و بطی و مختلف و
~~صلب باشد و قاروره سیاه و غلیظ.
# علاج آن: جلابی از بنفشه و گاوزبان هر یک چهار درم، بیخ مهک سه درم،
~~نبات ده درم بیاشامند، و غذا جو و نخود با شیره خشخاش و بعد از نضج، تنقیه به
~~حقنهها [و حبها] کنند که مسهل سودا بود.
# صفت آن: ms110 امطبوخ] سنا هفت درم، بیخ مهک و بنفشه و نیلوفر و تخم کاسنی
~~و تخم کشوث هر یک سه درم، مویز طایفی دانه بیرون کرده ده درم، پرسیاوشان
~~و اسطوخودوس و بسفاویج نیم کوفته هر یک چهار درم، ورق گل پنج درم، گاوزبان
~~و بالنگو از هر یک دو درم، خیارشنبر ده درم، ترجبین پانزده درم، و بعد از تنقیه

PageV01P156

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0129.png)

~~بنفشه و شبت و بابونه او مرزنجوش] و ریحان بجوشانند و بر سر ریزند و روغن
~~بادام و شیر دختران بر سر مالند؛ و میانههای روز شربتی از نبات و عرق گل و
~~گاوزبان و تخم ریحان120 تناول کنند و به شراب گاوزبان تنقل کنند.
# لیثرغس: سرسام بلغمی بود. علامت آن: تناوب و کسل و نوم و تب دایمی و
~~ثقل سر و حیرت و اختلال عقل و سکون و نسیان بود.
# علاج آن: هر روز جلابی از بالنگو و بیخ مهک هر یک پنج درم، نبات ده درم
~~تناول کنند، و غذا جو و نخود [آب] خورند و بعد از نضج تنقیه به حب ایاره و حب
~~صبر کنند و حقنههای حاده استعمال کنند، و شیاف زهرهٔ‌ گاو یک درم شحم
~~حنظل نیم درم، بوره و خطمی از هر یک سه درم بکوبند و با شکر بجوشانند تا
~~منعقد شود و بدان بسرشند و شیاف سازند و استعمال کنند و در ابتدا سرکه و
~~گلاب و روغن گل در سر121 مالند، و بعد از آن محللات مثل بابونه و شبت طلا
~~کنند و به مشک یا کندش با شونیز عطسه آرند؛ الشافی هوالله.
# ماشرا: ورمی دموی باشد که در روی و پیشانی ظاهر شود و گاه باشد که سر
~~نیز فرو گیرد و اسبب] آن غلیان دم باشد.
# علامت آن: انتفاخ و حمرت و ضربان وجه و حمی حاده و تنشگی و کرب و
~~لهب122 بود.
# علاج آن: فصد قیفال کنند و جلابی از بنفشه و نیلوفر ms111 و تخم کاسنی از هر
~~یک سه درم، عناب هفت عدد، [آلوسیاه ده عدد] و نبات ده درم تناول کنند و
~~تلیین به مطبوخ فواکه کنند و در آن روز که مسهل خورند سینه و حلق را به
~~صندل و اقاقیا و فوفل و مامیثا طلا کنند تا ماده قبول نکند و بعد از تنقیه به آب

PageV01P157

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0130.png)

~~خیار و کدو و شیرههآ تخم توزک با سکنجبین و شراب نیلوفر و حماض تبرید
~~کنند و طبیعت را محتبس نگذارند.
# دوار: مرضی بود که چنین تخیل کنند که چیزها می گردد و سبب آن بخاری
~~بود که از اخلاط خام در دماغ باشد یا در معده یا در عضوی دیگر متصاعد شود و
~~متحرک گردد و روح نفسانی نیز به او متحرک شود و این حالت به ظهور رسد.
# اما آنچه در نفس دماغ بود، اگر بلغم باشد، علامت آن: بلادت حواس و طنین
~~و دوی بود و علامات بلغم ظاهر شود.
# علاج آن: اجلابی] از انیسون و بالنگو و گاوزبان و بیخ مهک هر یک دو درم،
~~گلقند ده مثقال تناول کنند، و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه با زیره و دارچینی
~~خورند و بعد از نضج تنقیه به حب ایاره و شبیار کنند و شونیز و خردل و فلفل و
~~ماءالعسل بجوشانند و بدان غرغره کنند و جندبیدستر و شونیز و مرزنجوش بکوبند
~~و در خرقهآ کتان بندند و میبویند و بابونه و اکلیل الملک و سعتر و مرزنجوش
~~بجوشانند و سر به بخار آن دارند.
~~و اگر سودا بود، علامت آن وسواس و کثرت فکر و خاموشی و نبض صلب و
~~ضعیف و قاروره کدر بود.
# علاج آن: هر روز جلابی از بالنگو و بیخ مهک و گاوزبان و نبات تناول کنند و
~~غذا بنوماش و نخود با مغز بادام خورند، و بعد از نضج تنقیه به حب افیتمون و
~~مطبوخ اآن و مطبوخ] هلیله کنند، و ms112 تقویت دماغ به شمومات حارهٔ‌ رطبه مثل
~~عنبر و نرگس کنند، و غرغره و نطول مذکوره مناسب بود.
# و صاحب دوار بلغمی و سوداوی را هلیلهآ پرورده و اطریفل کوچک و گلنگبین
~~با انیسون و مصطکی مفید بود.
# اما دواری که به شرکت معده باشد، علامت آن: غثیان و جشا و سوء الهضم و
~~ضعف معده و اختلاف دوار و اشتداد و سکون به اختلاف حال معده در خلو و امتلا
~~باشد.

PageV01P158

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0131.png)

# علاج آن: بیخ مهک و تخم ترب و برگ آن و شبت و تخم خربزه مجموع یا
~~بعضی بجوشاند و با اندک عسلی و نمک بیاشامند و قی کنند. بعد از آن گلقند و
~~رازیانه بخورند یا سکنجبین لعق کنند و [بعد از آن] به حسب مزاج تقویت معده
~~به جوارش مصطکی و عود کنند و تنقیه به جوارش سفرجلی مسهل و معجون
~~خیارشنبر کنند، و اگر احتیاج افتد حقنه کنند.
# صفت آن: سنا هفت درم، قنطوریون باریک سه درم، بزرک و حلبه و خطمی و
~~سبوس و بنفشه از هر یک کفی بجوشانند و صافی کند و بورهآ ارمنی و نمک از هر
~~یک نیم درم و روغن شیرج ده درم به آن ضم کرده، استعمال کنند.
~~و اگر دوار به سبب ضعف قلب باشد یا در حالت نقاهت از غایت ضعف حادث
~~شود، علاج آن: تقویت به شراب حماض و لیمو و صندل و ریباس و سیب باید
~~کرد و مفرحات مناسب مزاج و اغذیهآ لطیف خورند.
# و دوار که به سبب غلبهآ صفرا و غلبهآ دم نیز بود؛ علامت صفراوی: قلق و
~~التهاب وعدم اشتها و سرعت نبض و بول ناری بود.
# علاج آن: جلابی از تخم کاسنی و بنفشه و بیخ مهک و نبات تناول کنند. غذا
~~بنوماش با مغز بادام خورند و بعد از نضج اسهال صفرا به مطبوخ هلیلهآ ازرد] یا
~~قرص بنشفه یا سقمونیا کنند.
# و علامت دوار دموی، ms113 حمرت لون و عین و ثقل سر و کثرت عرق و سیلان دمع
~~باشد.
# علاج آن: فصد قیفال و حجامت ساق مناسب بود و در اشربه تمر هندی و
~~نبات با آب انارین یا نبات با شراب عناب و نیلوفر یا با گلاب و عرق بید خورند و
~~تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه کنند.
# و اگر دوار به سبب سرما که بر سر زند، عارض شود، تسخین دماغ به کمادات
~~و ضمادات مسخنه باید کرد و تناول اغذیه که در آن بزور و توابل بود.

PageV01P159

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0132.png)

# و اگر به شرکت عضوی دیگر دوار حادث شود، علاج آن عضو باید کرد به
~~تقویت دماغ.
~~سدر: مرضی باشد که چنان محسوس شود که بخاری از بدن متصاعد
~~می گردد و به سبب آن چشم تاریک شود و طنین گوش بود و مادهآ این مرض اکثر
~~سودا بود.
~~علامت آن: تبلد123 حواس و تحیر ثقل و سوء فکر و سکوت و فزع و تخیل
~~اشیای سیاه بود.
# علاج آن: هر روز جلابی از بیخ مهک و گاوزبان هر یک سه درم، بالنگو دو
~~درم، نبات ده درم تناول کنند و غذا نخودآب با مغز بادام خورند و بعد از نضج
~~تنقیه به حب ایاره یا مطبوخ افتیمون کنند، یا به این حب:
# [صفت آن]: هلیلهآ سیاه و انیسون از هر یک سه درم، بنفشه دو درم، تربد
~~سفید خراشیده کوفته به روغن بادام چرب کرده یک درم، اسطوخودوس و بسفایج
~~از هر یک درمی و نیم بکوبند و به آب رازیانه بسرشند و حب سازند و بلع کنند و
~~در عقب آن جلاب از نبات نیم گرم بیاشامند و باقی علاج آن نزدیک به علاج دوار
~~باشد؛ و آن حقنه که ذکر رفت مفید افتد.
# و اگر سدر به سبب ضربه یا سقط حادث شود، فصد کنند و سر از بخار آفتاب
~~نگاه دارند و به موم روغن گل و بنفشه و ms114 کتیرا طلا کنند.
# سبات: خوابی طویل و مفرط بود؛ چنانچه به دشوار بیدار شود؛ و سبب آن
~~سوء المزاج بارد مادی بود یا ساذج؛ اگر مادی بود، علامت آن: ثقل سر بود و
~~سیلان آب از بینی و کثرت بزاق و جستن چشم و ابرو و صعوبت انتباه از خواب.
# علاج آن: هر روز جلابی از بالنگو و بیخ مهک و گاوزبان و انیسون و نبات
~~تناول کنند و غذا نخوداب با شیرهآ خسکدانه و فلفل و زیره و دارچینی و شراب

PageV01P160

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0133.png)

~~بالنگو لعق کنند و بعد از نضج تنقیه به حب ایاره ولوغاذیا کنند یا استعمال این
~~حقنه:
# [صفت آن]: خسک، شبت، بابونه، سنا از هر یک هفت درم، مهک، رازیانه،
~~تخم کرفس هر یک سه درم، حلبه پنج درم، اشنه، مقل هر یک پنج درم،
~~سکبینج124 دانگی، در شش رطل آب بجوشانند تا به دو رطل آید، صافی کنند و
~~بوره و نمک از هر یک نیم درم، و آبکامه و عسل و روغن زیت هر یک ده درم به
~~آن ضم کرده، به دفعات استعمال کنند؛ و بعد از تنقیه، اطریفل صغیر و کبیر
~~تناول کنند و صعتر و مرزنجوش تمام ببویند و روغن نرگس و زنبق و خیری
~~استنشاق کنند.
# و اگر سوءالمزاج ساذج بود، به واسطهآ ادویهآ مبرده و مخدره مثل افیون و
~~شوکران که از داخل یا خارج استعمال کرده باشند؛ یا سرمایی که به دماغ رسد
~~علامت آن: سبوق اسباب مذکوره و برودت ملمس سهر باشد و کمودت لون و
~~بیاض قاروره و حالتی شبیه به جزنی
# علاج آن: همین معالجات مذکوره باشد، اما در این قسم به تنقیه احتیاج
~~نباشد و تدهین سر به روغن بابونه و شبت و زنبق مفید بود و اتناول]
~~مثردویطوس مناسب افتد.
# و اگر سبات به واسطهآ بخارات معده باشد، علامت آن، سبوق امتلا و تخمه و
~~دوی و طنین و خفت آن در حالت ms115 جوع بود.
# علاج آن: تنقیه معده کنند به قی و اسهال به حبهای و حقنهها، و اگر به
~~سبب ضربه یا سقطه باشد که بر سر واقع شود به رادعات و مقویات طلا کنند مثل
~~ماش و مغاث وگل وصندل، و علاج ضربه و سقطه کنند؛ و در سبات، وج و
~~زنجبیل و شونیز و عسل نیز مفید بود، و مویز و جوز و نارجیل و قلایا که در آن
~~توابل بسیار بود، نافع افتد.

PageV01P161

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0134.png)

~~سهر: بیداری و بیخوابی به افراط بود، لو سبب آن سوء المزاج یابس بوده با
~~ماده یا بیماده].
~~علاج آن: در هر نوع به ترطیب دماغ بود، به شراب بنفشه و خشخاش و
~~دوشیدن شیر زنان بر سر و تدهین به روغن بنفشه و کدو] و غذا بنوماش با شیرهآ
~~خشخاش و اسفاناج خورند و خیار و کدو و کاهو خوردن و بوییدن مفید بود و
~~تیلوفر و بنفشه و کاهو و پوست خشخاش بجوشانند و بر سر بریزند و استحمام
~~مرطب به دلک و آواز باد و آب موجب خواب بود؛ و اگر اقحوان و شبت و اشنه و
~~زعفران و شاهسفرم در زیر بالش نهند به خاصیت خواب آورد.
# و در سوء المزاج مادی اول تنقیه بدن باید کرد از امواد] سوداء بعد از آن
~~استعمال مرطبات.
# سبات سهری: مرضی باشد که از اجتماع اسباب سبات و سهر حادث شود.
~~علامت او، آن است که گاهی خوابی طویل باشد و گاهی سهر مفرط [و ردی] بر
~~آمده [باشد] و رنگ آن مایل به سرخی یا به سیاهی بود.
# علاج آن: تنقیه دماغ کنند از خلطی که غالب باشد و بعد از آن استعمال
~~مشمومات و سعوطات کند و در این مرض این حب مفید بود:
# صفت آن: بنفشه دو درم، تربد یک درم، هلیله یک درم، [تخم] رازیانه و تخم
~~کرفس و ملح نفطی هر یک نیم درم، سقمونیا بریان کرده ms116 نیم دانگ بکوبند و به
~~آب رازیانه حب سازند و بعد از نضج ماده بلع کنند.
# و این حقنه مفید بود: سنا پنج درم، پرسیاوشان چهار درم، بنفشه و نیلوفر هر
~~یک سه درم، حلبه کفی، عناب ده عدد، سپستان بیست عدد، بابونه و اکلیل
~~الملک از هر یک کفی،125 مغز خیارشنبر ده درم، عسل و روغن کنجد پانزده درم،
~~نمک و بورهآ ارمنی از ر یک نیم درم.

PageV01P162

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0135.png)

# شخوص: علتی است که مردم ناآگاه بر یک حال بمانند، مثل آنکه اگر ایستاده
~~باشد همچنان ایستاده بمانند و اگر خفته یا نشسته همچنین؛ و بدین سبب آخذه
~~نیزش گویند؛ و سبب آن سدهای باشد که در مؤخر دماغ به واسطهآ خلطی غلیظ
~~حادث شود.
~~علامت آن: [فلج عنین و] فساد حرکات بود و هر چه مریض را گویند جواب
~~ندهد.
# علاج آن: اگر موجبات فصد باشد، قیفال بگشایند یا حجامت ساق کنند و
~~جلاب از بالنگو و انیسون از هر یک دو درم، گاوزبان سه درم با گلقند ده درم
~~تناول کند، و غذا نخودآب و شیرهآ خسکدانه خورند، و بعد از نضج، تنقیه به
~~مطبوخ افتیمون یا حب آن کنند، و استعمال حقنهها کنند و تدهین سر به روغن
~~بنفشه و کدو و استعمال نطولات محلله نیز مفید بود. تنقیه آب سلق و خطمی و
~~شیرهآ سبوس یک رطل حاصل کنند و یا یک درم بوره و دانگی و نیم تخم حنظل
~~و ده درم روغن کنجد و ده درم شکر سرخ نیم گرم استعمال کنند.
# کابوس: آن است که چون در خواب روند چنان خیال کنند که در زیر چیزی
~~ثقیل یا انبوهی باشد و کسی او را میفشارد و نفس او تنگی میکند و آواز نگیرد،
~~و سبب آن بخاری بود که از خلط غلیظ متصاعد شود. پس اگر از غلبهآ خون باشد
~~فصد قیفال و حجامت ساق و تقلیل غذا کنند و اگر از ms117 بلغم یا سودا باشد، تنقیه
~~کنند، چنانچه مکرر معلوم شود، و تغافل نباید کرد که این مقدمهآ صرع بود.
~~صرع: سدهٔ‌ غیر تامه باشد که در بطون دماغ و مجاری اعصاب حادث شود و
~~روح نفسانی را از نفوذ در اعضا منع کند و جمیع اعصاب متشنج گردد، و سبب آن
~~خلطی بود که در تجاویف دماغ حادث شود. پس اگر بلغم باشد، علامت آن
~~اکثرت] بزاق و مخاط و کثرت رمد بود. در حالت صرع و کدورت و بلادت و بیاض
~~لون وبطوء و اختلاف نبض و بیاض وغلظ قاروره بود.

PageV01P163

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0136.png)

~~علاج آن: هر روز جلابی از رازیانه و انیسون و بالنگو از هر یک سه درم، گلقند
~~ده درم تناول کنند، و غذا نخودآب و شیرهآ خسکدانه با دارچینی خورند و کبک و
~~تیهو مناسب بود، و بعد از نضج تنقیه به حب ایاره و اسطمخیقون و قوقایا و
~~مطبوخ تربد و حقنههای قویه کنند و این حب مفید بود:
~~صفت آن: ایارهآ فیقرا و تربد و صبر از هر یک نیم مثقال، انیسون و حبالنیل
~~از هر یک نیم درم، تخم حنظل و نمک هندی از هر یک دانگی و نیم، مقل و
~~کتیرا و مصطکی از هر یک دانگی، همه را کوفته و بیخته، به آب رازیانه بسرشند و
~~حب سازند و مصروع را از گرما و سرما و جماع و نظر در آب روان و نشستن در
~~مهب باد و جایهای بلند و مکث در حمام و تناول به مبخرات مثل پیاز و سیر و
~~کرفس اجتناب باید کرد؛ و همچنین او مستی و سواری، خصوصا از اسب دوانیدن
~~و دولاب گرفتن و در چیزهای براق نظر کردن احتراز کنند؛ و جندبیدستر با روغن
~~زنبق در بینی کشند، و حلتیت در ماءالعسل بجوشانند و در وقت صرع در حلق
~~ریزند و مثرودیطوس و تریاق اربعه تناول کنند و معجون سیالیوس نیز مفید بود. ms118
# صفت آن: سیالوس، عاقرقرحا، اسطوخودوس از هر یک پانزده درم، غاریقون
~~پنج درم، قردمانا و حلتیت و زراوند مدحرج از هر یک دو درم، بکوبند و به
~~سکنجبین عنصلی بسرشند و یک مثقال تناول کنند.
# و اگر از مادهآ سودا بود، علامت آن خفقان و افکار فاسده و حموضت طعم زبد
~~بود.
# علاج آن: تنقیه دماغ کنند به مطبوخ افتیمون و حب آن و تقویت دماغ به
~~بوییدن نرگس و به مرزنجوش و بابونه و مشک و غالیه و شونیز کنند و بابونه و
~~اکلیل الملک و شبت و مرزنجوش بجوشانند و بر سر ریزند و شراب بالنگو با تریاق
~~اربعه و مثرودیطوس تناول کنند و عود و فاوانیا بسایند و در بینی کشند126 و به
~~سرکهآ عنصلی و عسل و خردل غرغره کنند.

PageV01P164

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0137.png)

# و اگر از مادهآ خون باشد، علامت آن ظهور علامات غلبهآ خون بود، و در حالت
~~صرع وداجین ممتلی شوند و روی برآید و سرخ شود، و باشد که رعاف حادث
~~گردد.
# علاج آن: فصد صافن کنند و تقلیل غذا و تقویت دماغ به بوییدن سرکه و
~~گلاب و مالیدن روغن گل و تناول ربوب فواکه، و اگر از مادهآ صفرا بود، این نادر
~~افتد.
~~علامت آن: التهاب و اختلاط عقل وصفرت روی و چشم بود.
# علاج آن: تنقیه بدن کنند به مطبوخ فواکه و قرص بنفشه و در رب سیب27
~~و رب به تناول کند و پاشویه به آب گرم و سبوس و خطمی کنند؛ و آنچه اطفال
~~را حادث شود، و آن را ام الصبیان می گویند، از این قبیل باشد.
~~و اگر صرع به شرکت معده باشد، علامت آن غثیان و اختلاج لب و رعشه و در
~~حالت خلو معده و کثرت لعاب و اشتداد صرع در امتلا و خفت آن در عقب قی.
# علاج آن: قی کنند به طبخ شبت و ترب و اندکی عسل و نمک و تلیین
~~طبیعت ms119 به معجون خیارشنبر و شهریاران کنند؛ و بعد از آن تقویت معده به
~~جوارش مصطکی و عنبر و مادهالحیات کنند؛ و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه و
~~دارچینی و کرویا و کبک و تیهو خورند.
~~و اگر به شرکت عضوی دیگر بود، مثل قدمین و ساقین و ثدین و رحم به
~~واسطهآ ریحی غلیظ یا ماده یا بخاری غلیظ بود که از آن عضو متصاعد شود.
~~علامت آن: باشد که احساس چیزی کنند همچون بخار یا زبیب نمل که از
~~آن عضو مرتفع میشود و به دماغ رسد و با آن تمطی و شخوص عین و تثاوب
~~باشد.

PageV01P165

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0138.png)

~~علاج آن: تنقیه بدن و دماغ به حب قوقایا و ایاره کنند و تقویت و تسخین سر
~~به ادهان حاره و اصطلاح حال آن عضو کنند به دلک و نهادن محجمه بیشرط و
~~با شرط.
~~و [اگر] صرع به واسطهآ بخارات از کرم کدودانه و حیات متصاعد میشود و
~~حادث گردد، علامت آن: کثرت لعاب و سرعت هیجان اشتها و وجع بطن و
~~احساس صعود بخار بود.
# علاج آن: قتل کرم و اخراج آن بود، چنان که گفته خواهد [شد].
# و اگر به سبب لدغ عقارب و گزیدن حشرات حادث شود، رازیانه دو درم و
~~گلنگبین ده درم بجوشانند و صافی کرده، یک درم تریاق اربعه در آن حل کنند و
~~بیاشامند، و اختناق رحم نیز شبیه به صرع است. علاج آن به جای خود گفته
~~شود، إن شاء الله تعالی.
# و جالینوس گفته است که صرع در اکثر اوقات به فالج انجامد و تداوی آن
~~دشوار شود؛ و اگر شیرخواره را صرع حادث شود او را علاج نکنند که ود زایل
~~شود؛ و گویند اگر عاقرقرحا بکوبند و در بینی مصروع دمند، اگر عطسه کند امید
~~بر توان داشت؛ و تریاق ثمانیه مصروع را عظیم نافع بود.
# صفت آن: زراوند طویل و ریوند چینی و پوست بیخ کبر و ms120 حب الغار [و قسط]
~~و جنطیانا و مر و عروق متساوی بکوبند و به عسل کف گرفته بسرشند و یک
~~مثقال از آن شربتی باشد.
# سکته: سدهآ تامه باشد که در بطنهای دماغ واقع شود و مجموع اعضا را از
~~حس و حرکت باز دارد، به واسطهآ آن حایل شود میان روح حیوانی از قلب به دماغ
~~و میان روح نفسانی از دماغ به جمیع اعضا؛ و این مرض بغتتا حادث شود و سبب
~~این اسده] بلغمی لزج باشد؛ وعلامت آن: ترهل بدن و بیاض لون و کثرت بزاق و
~~ثقل سر و کدورت حواس و کثرت خواب بود؛ و باشد که با آن خرخره و زبد نیز
~~بود و آن دلالت بر اختناق حرارت غریزی و فساد جوهر ردیه و دماغ اکند] و اگر

PageV01P166

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0139.png)

~~تنفس ظاهر نباشد و خواهند که معلوم کنند که زنده است یا نه، پارهای پشم یا
~~پنبه واشده در بینی او نهند، اگر متحرک شود دلیل حیات باشد، یا ظرفی پر آب
~~کنند و بر سینهآ او نهند، تفحص نفس کنند و اصبع در دبر او کنند که آنجا
~~شریانی است تا حیات باقی باشد او متحرک بود، و یا چشم او باز کنند، اگر
~~[عکس در] حدقه ظاهر شود زنده بود.
# علاج آن: اول سر او بتراشند و پارهای نمد گرم کنند و بر سر مسکوت نهند و
~~آجری گرم کرده بر بالای او نهند و کندش و خردل و قرنفل و جندبیدستر و
~~درمنه باهم یا بعضی بکوبند و در بینی مسکوت دمند و اطراف او به چیزهای
~~درشت و سخت میمالند و پر مرغی به روغن و ایارهآ فیقرا بیالایند و در حلق او
~~فرو برند و بجنبانند، باشد که [قی کند؛ و] فرفیون و جندبیدستر و کندش و فلفل
~~و زنجبیل و شونیز بکوبند و بر سر او طلا کنند و یک مثقال مثرودیطوس یا تریاق
~~کبیر در ماءالعسل ms121 حل کرده، در حلق او ریزند یا انیسون و زیره و مصطکی و
~~گلنگبین بجوشانند و در حلق او بریزند و زهرهآ کلنگ و مرزنجوش در بینی
~~چکانند؛ و گفتهاند که تا هفت روز هیچ تحریک نباید کرد. اما بعد از هفت روز
~~جلابی از انیسون و رازیانه و گاوزبان از هر یک سه درم، و کنلگبین ده درم تناول
~~کنند، و غذا نخودآب یا کبک و تیهو خورند و زیره و دارچینی و فلفل در آن کنند
~~و میانهها روز ماءالعسل بیاشامند، و بعد از نضج تام تنقیه به حب ایاره ولوغاذیا
~~کنند؛ و در هر هفته یک نوبت [یا دو نوبت] به حسب مزاج و قوت و احتیاج تا
~~بیست و چهار روز بدین معالجات مداومت نمایند؛ و سکته اگر دیر پاید، به لقوه و
~~فالج منتقل شود.
~~و سکته از امتلای خون نیز حادث شود؛ علامت آن: علامات غلبهآ دم128 باشد
~~و در آن فصد قیفال کنند و حجامت ساق و اخراج دم به حسب مزاج و قوت و

PageV01P167

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0140.png)

~~جلاب از شراب عناب و بنفشه و نیلوفر خورند و غذا نخودآب و بنوماش مقشر با
~~مغز بادام و تنقیه به حب بنفشه و قرص آن کنند؛ و حقنههای لینه.
~~و اگر سکته به واسطهآ ضربه یا سقطه باشد که بر سر واقع شود، فصد کنند، و
~~تقویت دماغ به مشمومات باردهآ مقویه.
~~حقنهای که سکتهٔ‌ بلغمی را مفید بود: ورق غار، قسط، مرزنجوش، حلبه،
~~خسک، اکلیل الملک، ورق بیدانجیر، مر، ماحوز، سداب، کرنب، ابزرک]، تخم
~~شبت، [تخم ترب] از هر یک ده درم، شحم حنظل و انیسون از هر یک نیم درم،
~~قنطوریون باریک دو درم، بجوشانند صافی کرده، به عسل بیست درم، و آبکامه
~~پانزده درم، و بوره و نمک هندی و مقل از هر یک نیم درم [کوفته و بیخته]، بر
~~سر آن کنند مشک خالص، و بکار دارند.
~~مالیخولیا: تغییر ظنون و ms122 افکار بود از مجرای طبیعی، و سبب آن سودا یا
~~اخلاط سوخته بود که در دماغ حادث شود یا جمیع بدن از آن ممتلی بود و به
~~شرکت مراق نیز باشد.
# علامت آن: آنچه از امتلای بدن و دماغ بود، نحافت بدن و دماغ باشد و سواد
~~لون و بطوء و صلابت و اختلاف نبض و صفای قاروره او تنهایی را دوست دارد و
~~نظر در زمین یا در چیزی کند و همچنان بماند] و کثرت فکر و غم و سکوت و
~~غضب نیز باشد.
# علاج آن: فصد صافن کنند و هر روز جلابی از بنفش و نیلوفر و گاوزبان هر
~~یک سه درم، عناب هفت دانه، سپستان بیست دانه، نبات ده درم تناول کنند، بعد
~~از نضج تنقیه دماغ به حب افتیمون و مطبوخ هلیله کنند و نخودآب با مغز بادام و
~~اسفاناخ خورند و پالوده از شیرهآ سبوس ونبات و روغن بادام نیز مفید بود، از
~~اغذیهآ غلیظه واطعمهآ سوداوی واشیای خریفه ومالحه وحامضه احتراز کنند و
~~استعمال تعب و ریاضت نباید کرد و از معالجهآ این مرض ملول نباید شد و مکرر
~~تنقیه باید کرد.

PageV01P168

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0141.png)

# و اگر این مرض از احتراق بلغم باشد، علامت آن، رطوبت منخرین و سیلان
~~لعاب وبلادت و کسل و سکون وقلت اضطراب بود.
# علاج آن: هر روز جلابی از بالنگو و نیلوفر و رازیانه و بیخ مهک و گلقند تناول
~~کنند و غذا نخودآب یا زیرباج یا شیرهآ خسکدانه خورند، و بعد از نضج تنقیه به
~~این مطبوخ کنند:
~~صفت آن: سنا هفت درم، بالنگو و نیلوفر هر یک سه درهم بجوشانند و صافی
~~کنند و معجون نجاح پنج مثقال در آن حل کنند و بیاشامند و این حب نیز مفید
~~بود:
# [صفت آن]: افتیمون چهار درم، بسفایج و ایارج فیقرا هر یک دو درم و نیم،
~~اسطوخودوس و نمک هندی و غاریقون هر یک درهمی و نیم بکوبند و ms123 به آب
~~رازیانه بسرشند و حب سازند و سه درم شربتی باشد؛ و این مفرح نافع بود:
# صفت آن: بالنگو و اپوست] اترج و قرنفل و مصطکی و قرفه و دارچینی
~~جوزبوا و قاقله و نارمشک و بهمن سفید و سرخ و زرنباد و درونج عقربی او
~~زعفران] و تخم بادروج و تخم فرنجمشک از هر یک دو12 درم، مشک خالص
~~دانگی، مجموع را سحق کنند و هلیلهآ کابلی چهل عدد، [آمله سی عدد]، در سه
~~رطل آب بجوشانند تا با رطلی آید. پس صافی کنند، و با رطلی عسل به قوام آرند
~~و از آتش فرو گیرند و ادویه در آن ریزند و بههم زنند و احیا مثقالی از آن تناول
~~کنند.
~~و اگر از احتراق صفرا بود، علامت آن ابی خوابی و] هذیان و اضطراب و
~~خشم130 وصفرت لون بود.
# علاج آن: تنقیه به مطبوخ هلیله و افتیمون یا معجون نجاح یا قرص بنفشه
~~کنند و تدهین به روغن بنفشه و شیر زنان بر سر آن دوشند و به نشاط و سماع

PageV01P169

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0142.png)

~~به الحان ونغمات وحضور یاران انیس131 مشغول کنند و استحمام معتدل مفید
~~بود و به خطمی و بنفشه و برگ بید سر و اندام بشویند و پوست خشخاش و
~~بنفشه و نیلوفر و تخم کاهو و خطمی بجوشاند و سر به بخار او فرود آرند و بر سر
~~نیز بریزند.
# و اگر از احتراق سودا بود، مکث آن بیشتر بود و معالجهآ آن مشکلتر. علامت
~~آن: کثرت فکر و غم و گریه و فزع و تخیلات فاسده و دوستی خلوت کند.
# علاج آن: هر روز جلابی از گاوزبان و نیلوفر و بنفشه هر یک سه درم، بالنگو
~~دو درم، و گلقند ده مثقال تناول کنند، و غذا نخودآب و بنوماش یا اسفاناخ و
~~مغزبادام خورند و بعد از نضج تنقیه به مطبوخ افتیمون و ایارهآ جالینوس و ایارهآ
~~لوغاذیا و یا معجون تجاح کنند؛ ms124 ماء الجبن در این قسم مفید بود.
# صفت آن: شیر بز رطلی بجوشانند و در حالت جوشانیدن فرو گیرند و یک
~~اوقیه سکنجبین افتیمون بر او ریزند و بر هم زنند. پس صافی کنند از پنیر و
~~تشرب نمایند و احیانا این مفرح خورند:
# صفت آن: ورق گل، سعد، قرنفل هر یک پنج درم، قرفه، فرنجمشک، پوست
~~ترنج هر یک سه درم، مشک دانگی، کوفته و بیخته، به شراب سیب بسرشند، و
~~یک مثقال در شراب گاوزبان حل کرده تناول کنند، و دواءالمسک حلو132 نیز
~~مفید است.
# اما آنچه به شرکت مراق بود، به واسطهآ ورم آن باشد یا سدهآ آن از خلطی
~~سوداوی که بدان سبب بخارات متصاعد گردد و افکار متغیر گردد. علامت آن:
~~انتفاخ ولین بطن و ضیق صدر و کثرت ریق و جشا و جوع و احساس بخارات کند
~~که متصاعد شود.

PageV01P170

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0143.png)

# علاج آن: هر روز جلابی از بالنگو و گاوزبان و رازیانه و گلقند تناول کنند و
~~غذا زیرباج بعد از نضج سنا پنج درم بجوشانند، و معجون خیارشنبر پنج مثقال در
~~آن حل کنند و بیاشامند و حقنههای لینه استعمال کنند؛ و اگر به این نوع
~~حرارتی باشد، جلابی از نیلوفر و تخم کاسنی و ترنجبین و نبات خورند و شراب
~~بنفشه و خشخاش لعق کنند؛ و غذا جو و بنوماش خورند با مغز بادام، و اسهال
~~نکنند و ترطیب دماغ به دوشیدن شیر زنان بر سر تدهین و به روغن بنفشه مفید
~~بود، و استحمام به آب گرم بر مراق ریختن مناسب باشد.
# و از جمله انواع مالیخولیاء مانیا بود و آن جنون سبعی باشد. علامت آن:
~~غضب و قصد ایذا باشد و از آن جمله داءالکلب باشد و آن بیشتر از احتراق دم
~~حادث شود.
# علامت آن: ضحک و لعب و عبث قصد اذیت مردم بود، همچون طبیعت کلاب
~~و از آن جمله قطرب باشد. علامت آن: تحرک بسیار و ms125 بی آرامی و از مردم
~~گریختن و شدت عبوس بود و بر ساق ایشان اکثر اوقات قروحی چند بود.
# علاج آن: همچون علاج مالیخولیا است.
# عشق: نیز از مالیخولیا شمردهاند و آن وسوسهای باشد مردم را بر فکر صورتی
~~خوب دارد. علامت آن: صفرت لون و غفلت و حیرت و سکون و کثرت فکر و
~~بی خوابی و سرعت و صفرت و صلابت نبض بود و دایما نفس سرد کشد.
# علاج او: آن است که به کارهای بزرگ و سفر و صید اشتغال نمایند و ترطب
~~دماغ به ادهان و نطولات کنند و تقویت قلب به شراب حماض و صندل و سیب و
~~مفرح یاقوتی، و غذا زیرباج خورند، و ترک دیدن محبوب و ذکر او کنند؛ و اگر
~~وصال ممکن باشد بهترین علاج آن بود؛ و الا به نصیحت و تقبیح معشوق و
~~سرزنش و امثال آن سعی نمایند که از آن باز آید، و کثرت مجامعت با غیر
~~محبوب نیز مفید بود.

PageV01P171

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0144.png)

~~نسیان: فراموشی بود و آن فساد فکر یا ذکر یا مخیله باشد و سبب آن
~~استیلای بلغم باشد بر اجرای دماغ.
# علامت آن: کثرت خواب و تری منخرین و چشم و گرانی سر و کدورت
~~حواس بود.
~~علاج آن: هر روز جلابی از بالنگو و بیخ مهک از هر یک سه درم، رازیانه دو
~~درم، گلنگبین ده درم تناول کنند، و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه و کبک و
~~تیهو و دراج خورند و توابل در آن کنند؛ و بعد از نضج، تنقیه به حب ایاره و قوقایا
~~کنند و فودنه و خردل در ماءالعسل بجوشانند و بدان غرغره کنند، و روغن زنبق و
~~خیری و قسط و مرزنجوش بر سر مالند، و جندبیدستر و فودنه و مشک بویند و
~~[بابوبه و] مرزنجوش بجوشانند و سر به بخار آن فرود آرند، و احیانا مادهالحیات و
~~وج و زنجبیل پرورده و سرکهآ عنصل و سکنجبین ms126 تناول کنند؛ و مصطکی و کندر
~~بخایند و تنقل به جوز هندی کنند و از آب سرد و بقول بارده احتراز کنند؛ و اگر
~~به جای آب، ماءالعسل یا شراب ریحانی خورند بهتر باشد، و بحث و درس و
~~مجادله و استماع آوازهای بلند مفید بود.
# لو دافع نسیان این معجون است:] صفت آن: فلفل و دارفلفل و دارچینی و
~~زنجبیل از هر یک ده123 درم، سنا پنج درم، جوزبوا سه درم، زعفران و عود از هر
~~یک دو درم، مشک دانگی، کوفته و بیخته، با عسل بسرشند، و یک مثقال تناول
~~کنند.
~~و اخری: کندر و وج و سعد هر یک ده درم، فلفل و زنجبیل هر یک پنج درم،
~~همه را کوفته و بیخته، و با دو چندان عسل بسرشند.
# و نسیان به سبب سودا نیز واقع شود؛ علامت آن: سهر و خشکی منخرین و
~~کمودت لون و بطوء تکلم بود.

PageV01P172

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0145.png)

# علاج آن: جلابی از نیلوفر و گاوزبان و بالنگو و نبات تناول کنند و تنقیه دماغ
~~به حب افتیمون و مطبوخ آن کنند، و غذا بنوماش و نخودآب با مغز بادام خورند و
~~استحمام و تدهین به روغن بنفشه و نرگس مفید بود و نسیان به سبب سوءالمزاج
~~گرم ساذج حادث شود.
# علامت آن: خشکی منخرین و دهن و گرمی ملمس و تخیل آتش و شعله و
~~چیزهای رنگین بود.
# علاج آن: شراب بنفشه و نیلوفر با عرق گل و بید و آب سرد بیاشامند، و غذا
~~بنوماش با مغز بادام و اسفاناج یا خربزه یا شیرهآ سبوس و نبات و روغن بنفشه و
~~ترطیب دماغ به روغنهای و نطولهای بارده مفید بود.
# فالج: استرخایی بود که در شقی از بدن حادث شود و سبب آن خلطی بلغمی
~~بود که در مسالک روح نفسانی را مفسد گرداند.
# علامت آن: بطلان حس و حرکت بود و نبض بطی و متفاوت و قارورهآ سفید
~~باشد و اگر ms127 لون عضو مفلوج متغیر نشود و لاغر و پژمرده نگردد، امید بر او توان
~~داشت.
# علاج او، آن است که چهار روز تا توانند تقلیل طعام کنند و از ادویهآ قویه هیچ
~~ندهند و به اندکی آب گوشت با زیره و دارچینی بسازند و به جای [آب]، ماءالعسل
~~خورند و بعد از چهار روز جلابی از رازیانه و بالنگو و انیسون و بیخ مهک و
~~گلنگبین بخورند و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه و فلفل و دارچینی باشد؛ و بعد
~~از نضج تمام این حب فرو برند:
~~صفت آن: صبر سقوطری یک134 مثقال، بوزیدان و ماهی زهره و تربد
~~خراشیده و کوفته [و بیخته] به روغن بادام چرب کرده از هر یک درمی، غاریقون
~~و تخم حنظل و انیسون از هر یک نیم درم،125 نمک هندی دانگی و نیم، کوفته و

PageV01P173

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0146.png)

~~بیخته، به آب رازیانه بسرشند و حب سازند؛ و بعد از دو روز این حقنه استعمال
~~کنتد:
# صفت آن: بزرک و ورق بیدانجیر و سلق و شبت و نانخواه و مرزنجوش و
~~خسک و اکلیل الملک و حلبه و حرمل از هر یک هفت درم تا ده درم بجوشانند و
~~صافی کنند و شکر سرخ و عسل و آبکامه از هر یک ده درم در آنحل کرده با
~~روغن زیت پانزده درم استعمال کنند.
# و اگر مزاج قوی بود، حقنهای که در [باب] سکته ذکر رفت، مناسب بود و
~~تریاق کبیر و مثرودیطوس و جوارش بلادری هر کدام که باشد مثقالی تناول کنند
~~با شراب بالنگو و فلفل و دارچینی و بیخ اذخر و عاقرقرحا میخایند؛ و چون آثار
~~برء ظاهر شود، روغن قسط و ناردین و شونیز و سداب و نفط سفید و امثال آن در
~~اعضای علیل بمالند و مشک و کندش و فلفل و نوشادر کوفته در بینی دمند، و
~~سوسن و نرگس و یاسمین ببویند، و به این ماءالاصول مداومت نمایند:
# صفت آن: ms128 بیخ رازیانه و بیخ کرفس و اذخر از هر یک هفت درم، تخم رازیانه و
~~تخم کرفس و انیسون از هر یک سه درم، نانخواه و زراوند مدحرج و شونیز از هر
~~یک دو درم در دو من آب بجوشانند تا به یک من آید و با یک من عسل به قوام
~~آورند.
# تشنج: آن است که عصب با مبدأ خویش جهد و عضو نیز تابع او شود و به
~~واسطهآ آن از حرکت انبساطی باز ماند و سبب آن رطوبتی بود که عصب و عضل را
~~ممتلی کند و در طول آن نقصان و در عرض آن زیادتی واقع شود و آن را تشنج
~~رطب و امتلایی نیز گویند، و این بغتتا واقع شود؛ و علامت آن: علامات امتلا و
~~غلبهآ بلغم بود؛ علاج آن: همچون علاج فالج باشد.
~~و اگر به سبب یبوستی باشد که اعصاب را عارض شود، آن را تشنج یابسه
~~گویند، و این مشکلتر بود و سبب آن یبوست و استفراغ بسیار یا سهر یا غم یا

PageV01P174

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0147.png)

~~حرکات عنیفه یا حمیات حاره و امراض کثیره التحلیل بود، واین نوع به تدریج
~~حادث شود؛ و علامت آن: باریک و لاغر شدن عضو و تقدم اسباب مجففه [بود].
# علاج آن: ترطیب بدن کنند به اغذیهآ چرب از گوشت بره و بزغاله و مرغ و
~~ماهی تازه و حسو و حریره و شیر میش و امثال آن و از اشربه شراب بنفشه و
~~خشخاش و انار عذب آب خیارین و کدو و نبات و شراب رقیق جدید یا ممزوج
~~مفید بود؛ و نیلوفر و بنفشه و خطمی و خشخاش و برگ چغندر و کاهو و کدو
~~بجوشانند و در آن آب نشینند، و بر عضو میریزند، و بعد از آن موم روغن از روغن
~~بنفشه و موم و کتیرا در بدن مالند و روغن بنفشه و شیر زنان استنشاق کنند.
# و اگر تشنج به سبب گزیدن ms129 عقرب حادث شود، تریاق اربعه در شیرینی126 از
~~نبات حل کنند و بیاشامند؛ و اگر به سبب قرحهآ عصب باشد، علاج آن خواهد
~~آمد.
# و به سبب کرم [امعا] نیز حادث شود؛ علاج آن: قتل و اخراج کردن کرم بود.
# کزاز و تمدد: اما کزاز تشنجی بود که عضلات ترقوه را که استخوان گردن
~~است حادث شود، و تمدد تشنج عصب بود از جهت مبدأ و از جهت خلاف،
~~چنانچه عضو به هیچ طرف حرکت نکند و علاج هر دو همچون علاج تشنج باشد.
# لقوه: مرضی باشد که در عضلات روی و چشم واقع شود و شقی از روی به
~~جهت غیر طبیعی منجذب شود و از هیأت خود بگردد و به سبب آن تشنج بود و
~~یا استرخا.
~~اما آنچه از تشنج بود، علامت آن تمدد پوست پیشانی و قلت بزاق بود و از
~~جانب صحیح چشم بر هم نتواند نهاد.
~~و علاج آن: همچون علاج تشنج بود؛ و آنچه از استرخا بود، علامت آن
~~استرخا و ضعف حرکت دهن و کدورت حواس خصوصا خس ذوق بود و جفن

PageV01P175

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0148.png)

~~زبرین فرود آمده باشد و حنک نیز مستخری شده؛ و تدبیر ملقو آن است که تا
~~هفت یا چهار روز معالجه نکنند و نان و آب نخورند تا توانند چیزی نخورند،
~~چنانچه در فالج گفته شد؛ و بعد از آن جلابی از رازیانه و انیسون و بالنگو و گلقند
~~تناول کنند؛ و غذا نخودآب با فلفل او زعفران] و دارچینی خورند و گوشت اسب و
~~شتر بچه و کبک و تیهو مفید بود؛ و تنقیه به حب صبر و حقنههای حاره [کنند]
~~و پوست بیخ کبر در ماء العسل بجوشانند و بدان غرغره کنند و در خانهآ تاریک
~~نشینند و مرزنجوش و صعتر و جندبیدستر بجوشانند و روی به بخار او فرود آرند و
~~کندر و مصطکی و حلتیت بخایند و وج و فلفل و جوزبوا و قرنفل ms130 و عاقرقرحا در
~~دهن گیرند.
# رعشه: علتی است که در اعضا المی ظاهر شود به سبب عجز قوت محرکه از
~~تحریک عضل به اثبات آن بر سبیل اتصال، پس حرکت ارادی به اثبات ارادی به
~~حرکات غیر ارادی مختلط شود؛ و سبب آن، سوءالمزاج بارد بود، مادی یا ساذج
~~که عارض عصب گردد، و مشایخ را و مزمن الخمر را بسیار واقع شود از شرب آب
~~سرد به افراط آن و اعراض نفسانی نیز حادث شود.
# و آنچه از سوءالمزاج بارد مادی بود، علامت آن، علامات غلیهآ بلغم باشد.
# علاج آن: هر روز جلابی از انیسون و رازیانه و گلنگبین تناول کنند و غذا
~~نخودآب با فلفل و زعفران به گوشت اسب و کبک و دراج خورند و تنقیه به حب
~~ایاره کنند و بعد از تنقیه روغن قسط و زنبق و نرگس [در وسمه و پشت] بمالند و
~~به حمام گرم رفتن و به آفتاب نشستن نیز مفید بود، و تناول نارجیل و مغز
~~خرگوش نافع باشد.
# و آنچه از سوءالمزاج ساذج بود، به سبب ملاقات مبردی داخلی یا خارجی بود،
~~علاج آن: حلتیت با ماء العسل یا گلنگبین تناول کنند وادهان حاره استعمال
~~کنند.

PageV01P176

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0149.png)

# و آنچه از کثرت شرب خمر باشد، ترک شراب باید کرد، و تقویت دماغ به
~~روغن گل و مورد و ربوب فواکه مفید بود.
# و آنچه به سبب اعراض نفسانی مثل غضب و خجالت بود، ازالهآ آن سبب باید
~~کردن، به هر حیله که باشد.
# و اگر به سبب گزیدن حشرات حادث شود، شراب بالنگو با تریاق تناول کنند و
~~در ازالهآ سبب کوشند.
# و گاه باشد که رعشه به سبب یبوست بدن بود به واسطهآ استفراغ بسیار تحلیل
~~به افراط واین قسم مشکل تر بود.
# علاج آن: ترطیب بدن بود به تناول شراب بنفشه و خشخاش و غذا بنوماش با
~~مغز بادام و اسفاناخ و فروج فربه و حریره از نشاسته ms131 و روغن بادام و نبات و تدهین
~~به روغن بنفشه و بادام.
# اختلاج: جستن اندام با سر و جستن چشم و ابرو و لب و وی مقدمهآ لقوه
~~باشد، و سبب آن رطوبتی لزج باشد که حرارت غریزی آن را به تحلیل با ریح و
~~بخار کند و به سبب خلط زود از مسام بیرون نتواند شد و قوت دافعه خواهد که
~~آن را دفع کند. پس میان ایشان مدافعت127 واقع شود و موجب اختلاج گردد.
~~علاج آن: تریاق اربعه با شراب بالنگو تناول کند و آن عضو را به روغن قسط و
~~ناردین بمالند؛ و اگر احتیاج باشد، تنقیه به حبها و ایارهها که مسهل بلغم باشد
~~بکنند.
~~خدر: آن است که اعضا تیره شود و به خواب رود و آن مرضی است که موجب
~~نقصان یا بطلان حس شود و سبب آن سده باشد که در عصب واقع شود، به
~~واسطهآ خلطی غلیظ و مانع نفوذ روح نفسانی شود. پس اگر علامات غلبهآ خون
~~ظاهر شود، فصد کنند و تقلیل غذا؛ و اگر علامات غلبهآ بلغم باشد تنقیه کنند و
~~معالجات فالج استعمال کنند؛ واگر به واسطهآ یبوست بود، علامت آن [همچون

PageV01P177

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0150.png)

~~علامت] تشنج یابس بود و علاجش همان باشد؛ و اگر به سبب ضغط ورمی باشد
~~یا سخت بستن عضوی یا بر آن عضوی نشستن، علاج آن منع ضاغط و تقویت
~~عضو بود.
~~زکام و نزله: عبارت از فضلاتی بود که از دماغ فرود138 آید. اگر به منخرین آید
~~زکام گویند و اگر به حلق و سینه فرود آید نزله گویند؛ و سبب آن اگر سوء مزاج
~~بود حار بود که عارض دماغ گردد به سبب حرارت آفتاب یا تناول اشیای حارهٔ‌
~~حریفه، علامت آن: حمرت و حرقت چشم و خاریدن بینی بود.
# علاج آن: در ابتدا فصد کنند و اگر سن و مزاج مقتضی باشد و شراب بنفشه و
~~نیلوفر و عناب تناول کنند ms132 و غذا بنوماش با مغز بادام و اسفاناخ خورند و از گوشت
~~و شیرینی و مبخرات احتراز کنند؛ و اگر علامت امتلا باشد، به قرص بنفشه یا به
~~مطبوخ فواکه تلیین کنند، یا شراب و ترنجبین و شیرخشت با خیارشنبر هر یک
~~ده درم، و بعد از تنقیه استحمام کنند، و در روغن بنفشه استنشاق نمایند.
# و اگر سیلان به رطوبت متمادی شود، به سوس و سرکه با صندل و گشنیز
~~تبخیر کنند؛ و اگر به سبب سوءالمزاج بارد بود که به سبب داخلی یا خارجی
~~عارض شود، علامت آن تری منخرین بود و کلال حواس و ثقل و کسل بود.
# [علاج آن]: به هوای گرم استراحت کند و سر را به دستاری پشمین و غیره
~~گرم دارند و جلابی از بیخ مهک و پرسیاوشان و [بالنگو و] نبات تناول کنند؛ و غذا
~~نخودآب با مرغ و مغز بادام خورند، و اگر طبیعت محتبس باشد، سنا پنج درم،
~~بنفشه و نیلوفر و پرسیاوشان و بیخ مهک هر یک سه درم، شکر سرخ و خیارشنبر
~~هر یک ده درم، به کار دارند، و شبت و بابونه و بیخ مهک و اکلیلالملک و
~~مرزنجوش بجوشانند و سر به بخار آن فرود آرند، و اگر در حمام اروند و آب] نیز
~~بر سر ریزند مفید بود.

PageV01P178

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0151.png)

# و آنچه از منخرین آید، اگر رقیق بود، شونیز و انیسون بکوبند و در خرقه بندند
~~و میبویند و سر بر آتش نهند؛ و اگر سیلان رطوبتی متمادی باشد، به کندر و
~~سندروس و کاغذ تبخیر کنند و در زکام خواب امغرق] نکند و بر پشت باز
~~نخسبند تا ماده به سینه نریزد و اگر احساس دغدغه در حلق کند به تنحنح آن را
~~دفع کنند و سنگی گرم کنند و آب و سرکه بر او ریزند و بینی بر او فرود آرند.
~~اما در نزله از حموضات و چیزهای شور و تیز اجتناب باید ms133 کرد و جلابی از
~~شراب بنفشه یا بنفشهآ مربی یا ترنجبین خورند و آب باقلا یا روغن بادام و حریره و
~~شیرهآ سبوس و نبات و روغن بادام و تخم ریحان139 مناسب، و اگر به آن سعال بود
~~علاج آن کنند، چنانکه گفته شود در باب امراض صدر، ان شاء الله تعالی.
# باب دوم
# در امراض چشم
~~بر حافظ صحت عین واجب است که از جماع و سکر متواتر و تناول عدس و
~~باقلا و بادنجان و قدید و گوشتها و طعامهای شور و ریچارها140 و آبکامه احتراز
~~کند و چشم را از هوای سرد و گرم و دود و غبار نگه دارد و از ادمان کتابت و
~~بی خوابی و گریه مجتنب باشد و نظر در اشیای براق نکند و استحمام معتدل و
~~تدهین سر به روغن بنفشه و کدو کنند و روشنایی و کحل الجواهر [احیانا] در
~~چشم کشند.
# ضعف بصر: اگر به واسطهآ غلبهآ خون باشد، علامات آن ظاهر باشد، فصد قیفال
~~کنند و شراب بنفشه و نیلوفر با ترنگبین جلاب سازند و غذا بنوماش با مغز بادام و
~~اسفاناخ خورند و تنقیه به قرص بنفشه کنند و توتیای غوره و کدو بکشند؛ و اگر از

PageV01P179

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0152.png)

~~مادهآ بارد و رطب بود، علامت آن دمع و رمص بود، بیحمرت و وجع در عقب و
~~آب و اکل زاید بود.
# علاج آن: هر روز جلابی از رازیانه و بیخ مهک و نبات و تناول کنند و بعد از
~~تضج تنقیه به ایارهآ فیقرا یا قرص بنفشه یا تربد و سقمونیای بریان کرده و غرغره
~~به ماءالعسل و رازیانه کنند و روشنایی کبیر و باسلیقون در چشم کشند.
# رمد: ورمی حار بود که در ملتحمه حادث شود و اگر آن از مادهٔ‌ دم باشد
~~علامت آن وجع محرق و خاریدن چشم و ضربان صدغین و کثرت تمدد و دمعه و
~~رمص و ثقل باشد.
# علاج آن: فصد قیفال ms134 کنند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه و نقوع آن کنند
~~و شراب عناب و نیلوفر تناول نمایند؛ و اگر صفراوی بود علامت آن شدت وجع و
~~خاریدن بینی و دمع و رمص باشد.
# علاج آن: آب انارین یا تمر هندی یا نبات تناول کنند یا نبفشه و اجاص و
~~عناب و نبات جلاب سازند و بنفشه به مطبوخ هلیلهآ زرد کنند و قرص بنفشه و در
~~هر دو نوع شیر زنان و سفیدهآ تخم مرغ بزنند و در چشم چکانند و روباه تربک و
~~گلاب و لعاب بزرقطونا و مامیثا بر حوالی چشم ضماد سازند و شیاف ابیض و
~~کافوری و افیونی در چشم کشند.
# و اگر بلغمی بود، علامت آن: انتفاخ چشم بود و کثرت رمص و دمع و التصاق
~~جفن و ثقل، اما حمرت نباشد.
# علاج: آن تنقیه دماغ به حبها و ایارهها و حقنههای نرم؛ و اگر سوداوی بود
~~علامت آن صداع و یبوست چشم بود و جفن بر هم نرسد.
# علاج آن: شربت بنفشه و نیلوفر و خشخاش تناول کنند و غذا بنوماش یا مغز
~~بادام خورند و ضمادات و نطولات مطیبه141 استعمال کنند.

PageV01P180

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0153.png)

~~وردینج: رمدی142 عظیم بود که بیاض متورم شود و چشم نیک فرو نتواند
~~گرفت و بیشتر صبیان را عارض شود.
# علاج آن: همچون علاج رمد باشد و حجامت نقره و ارسال علق مفید باشد و
~~در رمد مطلقا از گوشت و شیرینی و جماع احتراز کنند.
# طرفه: نقطهای باشد سرخ یا سیاه یا کبود که143 در طبقهآ ملتحمه حادث شود،
~~شود، به سبب لطمه یا ضربه یا حرکتی عنیفه یا صیحهآ شدیده.
# علاج آن: فصد و حجامت کنند و شرب عناب و ترنجبین تناول کنند و تلیین
~~طبیعت به مطبوخ فواکه و نقوع آن کنند و قطرهآ خون بال کبوتر یا بط تنها یا با
~~گل ارمنی و شیر دختران در چشم چکانند و روغن گل و سفیدهآ بیضه ms135 نیز شاید، و
~~در ابتدا مامیثا و گل ارمنی و فوفل بر حوالی چشم ضماد سازند و در انتها اکلیل
~~الملک و بیخ مهک و دمالاخوین و زعفران و زردهآ بیضه با روغن گل ضماد سازند.
~~و اگر طرفه به سبب مده حادث شده باشد از گوشت و شیرینی احتراز کنند و
~~شراب بنفشه و عناب خورند و تنقیه به قرص بنفشه یا سقمونیا و مطبوخ هلیله
~~کنند و شیاف ایاره در چشم بکشند.
# صفت آن: اسفیداج مغسول ده درم، انزروت سه درم، نشاسته و کتیرا از هر
~~یک دو درم، افیون نیم درم سحق کنند، و شیاف سازند و در وقت حاجت به آب
~~میسایند و می کشند.
# ظفره: زیادتی بود که از گنج چشم ظاهر شود و منتشر گردد تا به سیاهی
~~چشم رسد.
# علاج آن: در ابتدا فصد قیفال باشد و تنقیه به حب ایاره و جالینوس کنند و
~~از لبنیات و دسومات و حموضات و مولدات بلغم احتراز کنند و شیاف باسلیقون و

PageV01P181

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0154.png)

~~قیصر و روشنایی در چشم کشند؛ و اگر ظفره غلیظ بود بهترین علاج آن کشط
~~باشد.
~~سبل: پروردهای باشد از اطراف چشم ظاهر شود و به تدریج زاید شود و سبب
~~آن امتلای عروق در چشم باشد از خون غلیظ.
~~علامت آن: حکه وسیلان رطوبت و ضعف بصر و ظهور عروق بسیار بود در
~~چشم و از روشنی چراغ متأذی شود.
~~علاج آن: فصد عرق پیشانی و عرق ماق کنند و احتراز از غبار و دود و جماع
~~و طول سجود کنند و هر روز جلابی از بنفشه و نیلوفر و عناب و ترنجبین و نبات
~~تناول کتند و غذا بنوماش با مغز بادام خورند و بعد از نضج لاین] مطبوخ
~~بیاشامند:
# صفت آن: سنا و گل سرخ بنفشه از هر یک پنج درم، نیلوفر چهار درم، هلیلهآ
~~سیاه و زرد و کابلی از هر یک هفت درم، تربد خراشیده و ms136 به روغن بادام چرب
~~کرده دو درم، خیارشنبر و ترنجبین هر یک ده درم، سقمونیا بریان کرده نیم
~~دانگ، بعد از آن که فرو گیرند، بر سر مطبوخ ریزند، شیاف احمر و شیاف قلقند و
~~باسلیقون و دینارجون و روشنایی در چشم کشند.
# صفت آن: شیاف قلقند و میبختج پنج درم، زنجار دو درم، نوشادر و بورق و
~~زرنیخ مصعد هر یک سه درم سحق کنند و شیاف سازند و وقت حاجت به آب
~~رازیانه بسایند و به چشم کشند، و اگر به این معالجات به نشود به مقراض لعط
~~باید کرد.
# جرب عین: خشونتی باشد که در باطن جفن حادث شود و با آن خارشی بود.
# علاج آن: فصد قیفال کنند و شیاف احمر و اخضر و روشنایی کشند و اگر با
~~جرب رمد منضم شود و ادویهآ حاره استعمال نکنند و تنقیه به مطبوخ هلیله یا
~~حب افتیمون کنند و جفن باز گرداند و مازوی سحق کرده بر آن افشرانند و زمانی
~~بگذارند، پس به خواب روند و اگر مزمن شود و جفن غلیظ شود، هر بامداد و شب

PageV01P182

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0155.png)

~~جفن را باز گردانند و به شکر حک می کنند تا خون از آن بیاید و ادویهآ حاره بر آن
~~افشانند و شیاف ابیض و شیاف آبار در چشم کشند.
~~قروح عین: سبب آن مادهآ تیزی باشد، و علامت آن: وجع ناخس و ضربان
~~باشد. علاج آن: فصد حجامت کنند و تنقیه به حب ایارهآ بنفشه کنند و شراب
~~بنفشه و عناب تناول کنند و غذا بنوماش با مغز بادام خورند؛ و اگر حرارتی باشد
~~کشکاب با شیره خشخاش خورند و شیح سوخته و شادنج بشویند او بسایند] و
~~ذرور سازند.
# حرقت عین: سوزش چشم بود به سبب انصباب اخلاط تیز یا از ارتفاع بخارات
~~بود.
# علاج آن: اگر علامت امتلا ظاهر شود، فصد کنند و تلیین طبیعت، و بعد از
~~تنقیه این کحل بکشند.
# صفت آن: ms137 فلفل، دارفلفل هر یک درمی، زعفران چهار درم، حضض شش درم،
~~سنبل چهار درم، کافور دانگی، بکوبند و بسایند، و استعمال کنند.
# و اگر علامت امتلا نباشد، توتیای غوره بکشند و کاسنی تر بکوبند و با روغن
~~گل ضماد کنند.
# نزول آب: عبارت از روطوبتی که در ثقبه عینیه ریزد و مانع ابصار شود و
~~سبب آن برودت مزاج دماغ بود یا ضربه یا سقطه که عارض شود یا در عقب صداع
~~مزمن حادث شود.
# علامت آن: در ابتدا تخیل مثل پشه و موی و دود و شعاعات مختلفه کند.
# علاج آن: هر روز جلابی از رازیانه و بالنگو و بیخ مهک و گلقند تناول کنند و
~~غذا نخودآب خورند و بعد از نضج تنقیه دماغ به حب ایاره و حب قوقایا کنند و از
~~اطعمهآ بارده و بقول و فواکه و جماع و شراب محترز باشند وشیاف مرارات و
~~باسلیقون در ابتدا کشند و این شیاف نیز مفید بود:

PageV01P183

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0156.png)

# صفت آن: تخم حنظل یک مثقال، فرفیون نیم درم، نوشادر نیم درم،
~~سکبینج144 یک درم و نیم، زهرهآ بز ده درم، همه را با هم بسایند و [به سایه]
~~خشک کنند و بعد از آن به آب رازیانه یا سداب شیاف سازند و به قوت حاجت به
~~گلاب بسایند و در چشم کشند؛ و آب چون مستحکم145 شود، منع ابصار کند، آن
~~را به غیر از قدح علاج نباشد.
# جهر: آن باشد که به روز نبیند و سبب آن قلت روح باصره یا رقت آن بود.
# علاج آن: ترطیب و تقوت دماغ کند به اغذیهآ رطبه و تغلیظ خون به اغذیه
~~لزجه، مثل هریسه و پایچه و از میوهها انجیر و انگور مناسب بود، و برود حصرم در
~~چشم کشند.
# عشا: آن بود که به شب نبیند و سبب آن بخاری غلیظ باشد که به دماغ
~~مرتفع شود و روح باصره را غلیظ گرداند و در روز به ms138 واسطهآ حرارت و ضوء آفتاب
~~بخارات لطیف گردد و ابصار حاصل شود.
# علاج آن: هر روز جلابی از رازیانه و بیخ مهک و گلقند تناول کنند و غذا
~~نخودآب یا مرغ جوان و کبک خورند و فلفل و زنجبیل و دارچینی در آن کنند و
~~بعد از نضج تنقیه به حب ایاره و قوقایا کنند و عطسه آرند به بوییدن کندش و
~~جندبیدستر و فلفل و بابونه و شبت و رازیانه و حسک بجوشانند و سر به بخار آن
~~فرود آرند؛ و این شیاف در چشم کشند:
# صفت آن: مشک و زعفران و زهرهآ کلنگ و زهره شبوط متساوی سحق کنند
~~و به آب رازیانه شیاف سازند به وقت حاجت به آب بسایند و در چشم چکانند.
# بیاض: سفیدیای است که در طبقهآ قرنیه حادث شود، اگر بعد از قرحه و رمد
~~و آبله بود، علاج آن: تنقیه دماغ به حب بنفشه و ایارهآ جالینوس کنند و زبان در
~~آن سفیدی مالیدن در حمام یا بعد از احمام] مفید بود؛ و این ذرور بکار برند:

PageV01P184

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0157.png)

~~صفت آن: ذرور زبدالبحر و انزروت و نبات هر یک چهار درم، بوره یک درم،
~~سحق کرده، استعمال کنند؛ و اگر بیاض غلیظ بود، این شیاف بکشند:
# صفت آن: سکبینج، اشق، انزروت هر یک چهار درم، زبدالبحر و بوره و نان
~~تازه هر یک هشت درم، زنجار و نمک اندرانی از هر یک درمی، همه را کوفته و
~~سحق کرده، به آب رازیانه یا سداب شیاف سازند، و در وقت حاجت بجوشانند و
~~شیاف در آن حل کنند و در چشم چکانند و صبیان را بعد از رمد به واسطهآ
~~التصاق جفن و ریختن مواد به چشم حادث شود، و آن را به این شیاف علاج کند:
# صفت آن: کندر، انزروت، صبر، دمالاخوین، کحل، اقلیمیای فضه متساوی
~~بکوبند و به آب رازیانه شیاف سازند.
# سلاق: آن است که جفن غلیظ و سرخ شود ms139 به واسطهآ ماده غلیظ اکاله که بر
~~آن ریزد و باشد که مره ریخته شود و بیشتر بعد از رمد حادث شود.
# علاج آن: اولاا تنقیه دماغ کنند از خلطی که غالب باشد و استحمام مفید بود و
~~عدس را به گلاب و آب توزک بجوشانند تا مهرا شود، ضماد سازند، با سفیدهآ بیضه
~~و روغن گل با هم بزنند و بر آن نهند و آنچه مزمن باشد، افصد] عرق پیشانی و
~~حجامت نقره باید کرد؛ و نحاس سوخته نیم درم، زاج سه درم، زعفران و فلفل هر
~~یک درمی بسایند و به شراب بسرشند و ضماد سازند.
~~شرناق: شحمی زاید بود که در جفن اعلی حادث شود و آن را ثقیل گرداند و
~~بیشتر صبیان و مرطوبی مزاج را حادث میشود.
# علاج او، آن است که شق کنند و بیرون آرند و نمک و زیره در آن ریزند و
~~خرفه به سرکه تر کنند و بر آن نهند تا بقیتی که باشد بگدازد و بعد از آن به
~~ادویهآ ملطفه علاج کنند.
# برده: رطوبتی بود که در باطن جفن متحجر شود و آن را به انزروت و صمغ
~~بطم و سرکه طلا کنند و اگر مفید نباشد شق کنند و بیرون آرند.

PageV01P185

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0158.png)

~~شعر منقلب: این مرض به سبب رطوبتی که در اشفار و اجفان متعفن شود،
~~حادث گردد.
# علاج او، اولا تنقیه بدن و دماغ به حب ایاره و قوقایا کنند و موی را که
~~باژگونه شده باشد بر کنند، و به شیرهآ انجیر و خون ضفدع [یا خون قراد شتر] یا
~~خون قراد سگ موضع مهت را طلا کند و زهرهآ خارپشت و خون کبوتر و
~~جندبیدستر نیز مفید بود، یا موی بر کنند و به سوزن گرم کرده موضع موی را داغ
~~کنند، و اگر از یک موی یا دو موی بیش نباشد، [به دبق با مصطکی] موهای دیگر
~~به او چسبانند یا سوزنی باریک ms140 در جفن فرو برند و آن موی را در سوراخ سوزن
~~کنند و به طرف ظاهر جفن بیرون آرند؛ و اگر موی بسیار بود، علاجی بهتر از
~~تشمیز نیست؛ و آن چنان باشد که بعضی از پوست جفن بچینند و بعد از آن بههم
~~دوزند تا پوست کشیده شود و موی باز به طرف خارج آید، و بعد از آن صدف
~~سوخته و مصطکی و قطران و زاج بسایند و در چشم کشند و شیاف اخضر و
~~باسلیقون و روشنایی مفید بود.
# انتشار اشفار: ریختن مژه به سبب رطوبتی بود که در لاین] اهداب جمع
~~شود.
# علامت آن: حمرت و صلابت جفن باشد.
# علاج آن: تنقیه دماغ کنند و بعد از آن تدهین سر به روغن بنفشه و کدو و
~~اغذیهآ مرطبه مثل بنوماش و اسفاناج و کدو خورند؛ و اگر انتشار بعد از امراض
~~حاره واستفراغ بسیار واقع شود و استفراغ بسیار نباید کرد، و به حجر ارمنی
~~اکتحال مناسب بود.
~~و دوایی که منبت اشفار بود، بیخ نی و شیح و آستهآ خرما و دود کندر از هر
~~یک دو درم، سنبل و حب بلسان از هر یک درمی، حجر لاجورد چهار درم،
~~سحق کنند، و به میل در اشفار می کشند.
# قمل اشفار: جانوری است که از رطوبت عفنه در اشفار حادث شود.

PageV01P186

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0159.png)

# علاج آن: تنقیه دماغ کنند به حب ایاره و قوقایا و اجفان را به آب نمک
~~بشویند و روغن آستهآ زردآلوی تلخ در آن بمالند و صبر و مویزج طلا کنند یا بوره
~~و شب یمانی و زیبق مقتول یا حنا و نمک و از امتلای غذای شب احتراز کنند و
~~استحمام در خلو معده مفید باشد.
# خیالات: اشکال و الوان مختلفه بود که احساس کنند و شاید که آن به سبب
~~قوت حس بصری بود که غبار هوا و بخار احساس کند و علامت این سلامت قوت
~~ابصار بود. تدبیر آن ms141 به اغذیهآ غلیظه کنند؛ و گاه بود که تخیل اسطوانهای [از] دود
~~کند که از پیش چشم برآید، و سبب آن خلطی سوداوی بود که از شریان حادث
~~شود.
~~علاج آن: تنقیه دماغ بود به حب ایاره و بعد از آن تناول مفید بود و اگر تخیل
~~کنند در حالت عطسه یا مالیدن چشم که چیزهای سفید از زیر به بالا میآید یا از
~~بالا به زیر میرود، دلالت بر امتلای معده و حوالی کند که علاج آن تنقیه معده
~~به قی کنند و تنقیه دماغ به حب ذهب و حب ایاره و بعد از آن اصلاح غذا و تناول
~~اطریفل صغیر امفید بود].
# حول: یعنی کج شدن چشم، اگر خلقی بود علاج پذیر نبود، و اگر عارضی بود
~~سبب آن تشنج بود که در اغشیهآ دماغ حادث شود و طبقهآ صلبیه را جذب کند و
~~اگر آن به واسطهآ یبوستی باشد که از استفراغ مفرط یا ملاقات126 امراض حاره و
~~حرارت شدیده حادث شود.
# علامت آن: تقدم استفراغ بود و علامت تشنج یابس.
# علاج آن: شراب بنفشه و خشخاش تناول کنند و غذا بنوماش و شیرهآ مغز
~~بادام و اسفاناخ خورند و روغن بنفشه و کدو و شیر زنان بر سر مالند و بنفشه و

PageV01P187

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0160.png)

~~برگ بید و کدو و خشخاش بجوشانند و بر سر ریزند؛ و اگر از امتلای اغشیهآ دماغ
~~بود، علامت آن: علامات تشنج امتلایی بود.
~~علاج آن: تنقیه دماغ کنند به حبتها و ایارهها و روغن بابونه و شبت و نرگس
~~بر سر مالند و اگر در طفولیت از اردائت] هیأت شیر دادن و خوبانیدن واقع شود،
~~تکلیف طفل کنند تا نظر به جهتی خلاف آن کند و از ادویهآ مبخرهآ مجففه احتراز
~~کنند و پرده بر چشم او بندند که در برابر عین او سوراخی چنان کرده باشند که
~~او را نظر راست باید کرد تا باز به حال خود رود.
# حافظ ms142 صحت سمع را باید که از اغذیهآ غلیظه و مبخرات و باد سرد و گرم و
~~اصوات عظیمه مثل طبل وبوق و رعد اجتناب نمایند واحیانا روغن نسرین و
~~زنبق در گوش چکانند و بعد از زمانی نشف کنند و چرک از گوش پاک سازند تا
~~جمع نگردد که متحجر شود و هر سال تنقیه دماغ به حبوبات و ایاره جات مناسب
~~بود.
# وجع اذن: اگر از غلبه خون باشد و علامات آن ظاهر بود، فصد قیفال کنند و
~~شراب بنفشه و عناب و ترنجبین و نبات تناول کنند، و تنقیه دماغ به مطبوخ
~~هلیله یا فواکه کنند و آب توزک و شیر زنان در روغن گل و آب کدو و خیار و آب
~~غوره و خل خمر در گوش چکانند و اطراف گوش به صندلین و گلاب و آب
~~گشنیز و کاهو و بید و بستان افروز طلا کنند؛ و اگر علامت غلبهآ صفرا ظاهر شود،
~~استعمال مبردات مذکوره نمایند؛ و اگر وجع بهغایت سخت باشد، حبهآ افیون در
~~روغن گل بگذارند و در گوش چکانند واسهال صفرا کنند؛ و اگر علامت بلغم
~~ظاهر باشد تنقیه به حب ایاره و قوقایا کنند و غرغره به سکنجبین عسلی و روغن
~~قسط وسون و مرزنجوش و بادام تلخ در گوش چکانند و آب ترب و مرزنجوش نیز

PageV01P188

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0161.png)

~~شاید؛ و گلقند و رازیانه و شراب بالنگو بخورند؛ و اگر علامت غلبه سودا ظاهر شود،
~~تنقیه به حب افتیمون واصطمخیقون کنند و روغن نرگس و بادام در گوش
~~چکانند و شیر زنان بر سر [آن] دوشند؛ و اگر این وجع از بثره یا ورمی باشد،
~~علامت آن: تب و ثقل سر و پیشانی و قلق و و اضطراب و سیلان دمع بود.
# علاج آن: فصد قیفال کنند و شراب بنفشه و نیلوفر و عناب تناول نمایند و
~~غذا کشکاب با شیرهآ خسکدانه و خشخاش خورند و تلیین طبیعت به مطبوخ
~~فواکه ms143 یا نقوع آن یا ترنجبین و شیرخشت کنند، و شیاف ابیض با شیر دختران
~~بسایند و در گوش چکانند، و روباه تربک و صندل و آب گشنیز در حوالی گوش
~~بمالند و نیلوفر و بنفشه و خطمی و بابونه از هر یک پنج درم، آرد جو، آرد باقلا از
~~هر یک ده درم، همه را با هم بسایند و به آب روباه تربک و گشنیز و روغن بنفشه
~~ضماد سازند؛ و اگر به تحلیل نرود، علامت جمع شدن مدهآ وقیح ظاهر شود، لعاب
~~حلبه و بزرک و مر و شیر دختران در گوش چکانند تا نضح یابد و منفجرشود و
~~بعد از آن فتیله از کتان به عسل و انزروت بیالایند و در گوش نهند تا مده پاک
~~شود؛ و اگر به سبب طول قرحه و مواد عفنه کرم متولد شود، علامت آن احساس
~~[حرکت] و خارش بود، آب درمنه و مرزنجوش و آب ورق شفتالو با بوره و سرکه با
~~آب تخم حنظل در گوش چکانند و بعد از آن فتیله از پشم پیچیده، در گوش
~~گردانند و سعی کنند که عطسه آید.
# و اگر وجع گوش به سبب ریاح غلیظ باشد، اگر به شرکت معده بود، علامت
~~آن: غثیان و سیلان لعاب و صداع بود.
# علاج آن: تنقیه معده به قی کنند و تلیین طبیعت به مطبوخ هلیله یا فواکه
~~وادهان حاره در گوش چکانند؛ و اگر به شرکت دماغ بود، علامت دوی و طنین و
~~صداع بود.
# علاج آن: تنقیه کنند به حبها و ایارهها و اکلیل الملک و ورق غار و برنجاسف
~~و مرزنجوش بجوشانند و سر به بخار آن بدارند، و به ثفل آن ضماد کنند و اگر درد

PageV01P189

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0162.png)

~~گوش به سبب باد سرد باشد که به گوش رسد یا آب سرد که بر سر ریزند، روغن
~~مرزنجوش و بابونه در گوش چکانند و سر را گرم دارند و گوش را به بخار ms144 شلغم
~~پخته و خردل و بابونه و حشایش147 مذکوره فرود آرند.
# صمسم: گرانی148 گوش، اگر مولودی باشد یا در پیری بود، و یا به سبب
~~ضربه و سقطه بود که موجب هتک عصبهآ مفروشه شود، علاج پذیر نباشد؛ و اگر از
~~غلبهآ صفرا بود، چنانکه در حمیات حاره حادث شود، علاج آن: هر روز شراب
~~بنفشه یا بنفشهآ مربی یا ترنجبین جلاب سازند، یا عناب و اجاص هر یک ده عدد،
~~بنفشه سه درم، ترنجبین ده درم، غذا تمر هندی یا آلوچه خورند؛ و اگر تب باشد
~~جلاب واسهال طبیعت کنند به مطبوخ فواکه یا مطبوخ هلیله یا نیمدانگ
~~سقمونیای بریان کرده و روغن اگل] در گوش چکانند تا با آب انار با پوست
~~افشرده بجوشانند و بچکانند.
# و اگر به سبب غلبهآ بلغم باشد، علامت آن ثقل سر و بلادت حواس و کثرت
~~خواب بود.
# علاج آن: هر روز جلابی از انیسون و بیخ مهک و گلنگبین تناول کنند و غذا
~~نخودآب با شیرهآ خسکدانه خورند، و بعد از نضج، تنقیه به حب ایاره و قوقایا
~~نمایند و روغن مغز زردآلوی تلخ و بادام تلخ لو سداب] در گوش چکانند، یا زهرهآ
~~کلنگ و آب مرزنجوش و تخم حنظل یا انجیر و خردل بکوبند و فتیله سازند و در
~~گوش نهند.
# و اگر به سبب یبوست دماغ باشد، علامت آن باریک شدن روی و بینی و غور
~~عین باشد، و این نوع بعد از سهر یا جوع یا تعب مفرط حادث شود.
# علاج آن: ترطیب دماغ بود به روغن بنفشه و شیر زنان و تناول اغذیهآ مرطبه،
~~مثل بنوماش و کدو و گوشت بزغاله و روغن گدو و بنفشه در گوش چکانند.

PageV01P190

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0163.png)

# و اگر صمسم به واسطهآ اجتماع وسخ بود که آن را برابر آفتاب بتوانند دید،
~~علاج او، آن است که از آلتی برای این کار است پاک کنند و بعد از آن روغن
~~بادام و ms145 شیر زنان در گوش چکاند و یا به شب روغن چکانند و بامدادان به حمام
~~روند و گوش بر تابهآ گرم نهند تا بیرون آید.
# طنین و دوی: آواز گوش آنچه باریک و حاد بود طنین گویند و آنچه نرم و
~~غلیظ بود دوی؛ و حدوث آن اگر به سبب ریحی غلیظ باشد، علامت آن تمدد و
~~عدم ثقل بود، گاهی ساکن شود و گاهی اشتداد کند؛ و اگر به سبب فضلاتی بود
~~که به گوش ریزد به واسطهآ امتلای دماغ، علامت آن ثقل و تمدد و دوام طنین
~~بود.
# علاج آن: هر روز جلابی از رازیانه و بیخ مهک و انیسون و گلقند تناول کنند
~~و غذا نخودآب یا زیره و دارچینی و زعفران و برگ شبت و روغن قسط و سوسن و
~~خیری در گوش چکانیدن، یا آب ترب و شونیز و جندبیدستر بچکانند و بابونه و
~~شبت و اکلیلالملک و نرجس و ورق غار و ترب و مرزنجوش و برنجاسف بجوشانند
~~و گوش به بخار آن بدارند و ادمان حمام نیز مفید بود.
# و آن را که از امتلای دماغ بود، اول تنقیه به حب ایاره و اصطمخیقون باید کرد
~~و بعد از آن استعمال قطورات وبخورات؛ و اگر به سبب یبوست و خلو بدن49
~~باشد، علامت او آن است که در گرسنگی زاید گردد و در سیری ساکن شود.
# علاج آن: ترطیب دماغ بود به ادمان حمام و تناول اغذیهآ مرطبه و مالیدن
~~شیر زنان و روغن بنفشه بر سر.
# و اگر به سبب ضعف بود، چنانچه ناقه را واقع میشود، تقویت کنند به شراب
~~حماض و لیمو و سیب و آب گوشت مطیب و استعمال مشمومات معتدله.

PageV01P191

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0164.png)

# شیافی که دوی و ثقل گوش را زایل گرداند، صفت آن: تخم حنظل یک درم،
~~بورهآ نان نیم درم، جندبیدستر و زراوند مدحرج هر یک درمی و نیم، عصارهآ
~~افسنتین و قسط و مر و فرفیون ms146 هر یک دانگی، همه را کوفته و بیخته به زهرهآ گاو
~~بسرشند و شیاف سازند و به وقت احتیاج به قدر عدسی با روغن بادام تلخ بسایند
~~و در گوش چکانند.
# قروح اذن: اگر نو باشد شیاف مامیثا با سرکه یا آب غوره و عسل در گوش
~~چکانند یا مرهم اسفیداج یا باسلیقون استعمال کنند و آنچه مزمن باشد، قطران
~~بچکانند.
~~دخول هوام و آب: اگر جنبنده در گوش رود، علامت آن: احساس حرکت
~~بود.
# علاج آن: آب ورق شفتالو یا صبر به آب گرم حل کرده یا آب پودینه و کبر و
~~افسنتین و شیح و قنبیل و قسط در گوش اچکانند] تا بمیرد و سعی کنند که
~~بیرون آید به عطسه آوردن یا به آلت مخصوصه.
# و اگر آب در گوش رود، علامت او آن است که بعد از حمام و شنا کردن حادث
~~شود و با آن وجعی باشد. پس اگر به تحریک سر و بر جستن بیرون نیاید، چوب
~~شبت با رازیانه یا چوبی که از آن حصیر کنند، در گوش باید کرد و طرفی که
~~بیرون باشد، پنبه بپیچند و به روغن چرب کنند و برافروزند تا بیرون آید یا فتیلهآ
~~ابریشم یا پنبه بر سر چوب کنند و گرم کرده در گوش گردانند تا آب برچیند؛ و
~~اگر آب گرم در گوش رفته باشد، روغن گل با سرکه گرم کنند150 و در گوش
~~چکانتد، [نافع باشد].
# انفجار دم151: اگر خون به طریق بحران از گوش روان شود، حبس نباید کرد،
~~مگر وقتی که ضعف آرد و اگر به سبب انفتاح عرقی بود یا از صدمه یا از ضربه

PageV01P192

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0165.png)

~~باشد، اندکی کافور در سرکه بجوشانند و در گوش چکانند با آب لسان الحمل یا
~~مامیثا یا اقاقیا یا آب انار مر بجوشانند یا آب گندنا و سرکه و اندکی کافور در
~~گوش چکانند.
# حکهآ اذن: اگر گوش بخارد، آب افسنتین با روغن گل ms147 یا افسنتین در سرکه
~~بجوشانند و در گوش چکانند.
# در امراض بینی12
~~خشم: بطلان یا نقصان قوت شم باشد، و سبب آن خلطی غلیظ بود که در
~~بطن مقدم دماغ متمکن بود.
# علاج آن: هر بامدادی جلابی از انیسون و بیخ مهک و گلقند تناول کنند و
~~غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه و بعد از نضج تنقیه به حب ایاره و حب قوقایا
~~کنند و بعد از تنقیه استعمال عطوسات کنند، مثل کندش و فلفل و شونیز و
~~مشک، و اگر سرکه بجوشانند و در شیشه کنند و بینی بدان فرود آرند نافع بود، و
~~اگر شونیز سحق کنند و با زیت بیامیزند، و در بینی کشند، بعد از آن که دهن پر
~~آب کرده باشند مفید بود؛ و اگر از اینها وجعی و حرقتی حادث شود روغن بنفشه
~~استنشاق نمایند و شونیز کوفته به آب مرزنجوش و فودنه خشم را نافع بود.
# نتن انف: به سبب عفونتی خلطی بود که در مصفات جمع شده باشد.
# علاج آن: اول تنقیه بدن به مطبوخ فواکه و به سکنجبین و خردل غرغره
~~کنند و فودنه و بادروج بکوبند و در بینی دمند و فودنه و بول شتر نیز مفید بود، و
~~شراب ریحانی استنشاق کنند، و سعد و سنبل و صبر و قرنفل بکوبند و به آب
~~فودنه با مورد بسرشند و فتیله سازند و در بینی نهند.

PageV01P193

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0166.png)

~~قروح انف: اگر ریش تر بود، فصد قیفال کنند و تنقیه به حب بنفشه و مطبوخ
~~فواکه و استعمال مرهم اسفیداج کنند؛ و اگر یابس بود، شراب بنفشه و بنفشه
~~مربی تناول کنند و فتیله را به موم روغن یا روغن بنفشه و موم و مغز ساق گاو و
~~لعاب به دانه ملوث ساخته، در بینی نهند؛ و از گوشت و شیرینی و مبخرات احتراز
~~نمایند؛ و اگر قرحه کهنه بود، بینی به سرکه بشویند و خربق سفید و فلفل بکوبند
~~و ms148 در بینی دمند.
# بواسیر انف: گوشتی زاید بود که در منخرین بروید و منفذ را تنگ گرداند.
~~علاج آن: فصد اقیفال] وحجامت و تلیین طبیعت [کنند] وبه مطبوخ فواکه و
~~هلیله استعمال مرهم زنجار [کنند] یا پوست انار ترش بسایند و به آب بسرشند و
~~فتیله سازند و در بینی نهند، یا زاج دو درم، و زنجار نیم درم سحق کنند و فتیله
~~بدان ملوث کنند و در بینی نهند؛ و اگر به اینها زایل نشود، قطع کنند.
# جفاف انف: خشکی بینی که در حمیات حادث شود، به سبب یبوستی که بر
~~دماغ غالب بود یا خلطی لزج که به واسطهآ حرارت خشک شود؛ و این بدانند که
~~احیانا واقع152 شود.
# علاج آن: ترطیب دماغ کنند به روغن بنفشه و کدو و از مجففان و مبخرات
~~احتراز کنند.
# رعاف: اگر خون از بینی رفتن گیرد، اگر به سبب بحران باشد و روز باحوری
~~بود، قطع نباید کرد، مگر آن که از افراط آن ضعف غالب شود و اگر به سبب حدت
~~خون آید، علامت او آن است که اندکاندک آید و تنک بود.
# علاج آن: شراب بنفشه و عناب تناول کنند و آب برف بر سر ریزند و استنشاق
~~به آب گشنیز کنند و گل ارمنی با سرکه بر سر طلا سازند و گشنیز و عصارهآ
~~بادروج با اندکی کافور در بینی کشند و آب سرگین خر نیز مفید بود و فتیله به

PageV01P194

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0167.png)

~~مداد تر کنند و ابه مازو و شب و گلنار و نشاسته و صمغ عربی سحق کرده،
~~بیالایند و در بینی نهند] و کهربا و کاغذ و صدف و بستد و شاخ گاو کوهی و پوست
~~بیضه مجموع سوخته نیز مفید بود.
# لو اگر رعاف به سبب غلبهآ خون باشد، علامت او آن است که خون به غلبه آید
~~وغالب بود].
# علاج آن: فصد قیفال کنند و محجمه بر دوش و مراق نهند و فتیله ms149 به غبار
~~آسیا و خون سیاوشان و شب یمانی ملوث سازند و در بینی نهند و گل ارمنی و
~~عدس و ورق گل و صندل و گلنار و اوراق انگور و بید و خشخاش و زاج محرق
~~مجموع یا بعضی بسایند و با سرکه بر پیشانی طلا کنند و نسج عنکبوت و قلقطار
~~محرق به خل خمر فتیله سازند و بر بینی نهند و ببندند و انثیین می کشند، فتیلهآ
~~افیون دانگی، غبار آسیا و گلنار و عفص هر یک نیم درم بکوبند و به آب سرگین
~~خر بسرشند و به نسج عنکبوت بیامیزند و در بینی نهند، و اگر از طرف راست آید،
~~محجمه بر کبد نهند و اگر از چپ آید بر طحال، و صندل و گلاب و آب کاسنی بر
~~کبد طلا کنند.
# از آن جمله قلاع است و آن بثراتی بود که در دهن پیدا شود و منتشر گردد و
~~اگر دموی بود علامت آن حمرت و حرارت و بر آمدن آن بود.
# علاج آن: فصد قیفال یا چهار رگ کنند و آب انارین با ترنجبین و نبات
~~تناول نمایند، و غذا بنوماش و مغز بادام یا آلوی کیلی یا تمر هندی خورند و
~~تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه و نقوع آن کنند و دهن را هر روز به سرکه و گلاب
~~بشویند و گشنیز و سماق و گلنار و گل سرخ و عدس و فوفل و تباشیر متساوی
~~بکوبند و در دهن افشانند یا گلنار و سماق و گل سرخ و نشاسته و تخم توزک و

PageV01P195

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0168.png)

~~تخم کاهو و صندل و طباشیر و فوفل هر یک ده درم، کافور نیم دانگ، همه را
~~سحق کنند و ذرور سازند. بعد از زمانی به سرکه و گلاب مضمضه کنند.
# و اگر قلاع از بلغم مالح حادث شود، علامت آن سفیدی زبان بود و قلت عطش
~~و وجع.
# علاج آن: گلقند و رازیانه و بیخ مهک ms150 جلاب سازند و تنقیه به حب ایاره و
~~صبر و مطبوخ تربد کنند و عاقرقرحا و و مامیران و تخم ترب در سرکه بجوشانند
~~و بدان مضمضه کنند، یا ورق زیتون و برنجاسف و مرزنجوش و اکلیل الملک
~~بجوشانند و مزمزه کنند.
~~و اگر از ماده سودا بود، علامت آن: سواد لسان و لذع و جفاف آن و عدم لعاب
~~بود.
# علاج آن: تنقیه به مطبوخ افتیمون و حب آن کنند و مغز ساق گاو و پیه بط
~~و روغن بنفشه با هم بیامیزند و بر زبان و در دهن بمالند و در ابتدای مرض گلنار
~~و سماق و مازو در سرکه بجوشانند و بدان مضمضه کنند و در آخر به انجیر و
~~شبت و بابونه و اکلیلالملک، و اگر این شراب متعفن شود و از آن نتنی حادث
~~شود، ابهل و جوزسرو و فودنه در سرکه و گلاب بجوشانند و بدان مضمضه کنند، و
~~زاج سفید و زرد و فودنه و گلنار و ورق گل و سماق و شب یمانی سحق کنند و به
~~آن افشانند.
~~بخر: گند دهن، اگر از حرارت معده باشد، علامت او آن بود که چون اطعمهآ
~~بارده تناول کنند، ساکن شود و در خلو معده زاید بود.
# علاج آن: آب انارین با تمر هندی یا نبات و ترنجبین با آب خیار و کدو یا
~~سکنجبین با نقوع فواکه تناول کنند و غذا سماق یا انار یا غوره خورند و معده را
~~خالی نگذارند، و از میوهها شفتالو و زردآلو و امرود و خیار و کدو مفید بود.

PageV01P196

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0169.png)

# حبی که نافع است، صفت آن: سعد، اذخر، سنبل، عود، گلنار، صندل سفید،
~~پوست اترج،152 رامک، قاقله متساوی بکوبند و به گلاب و نبات بسرشند و حب
~~سازند و به مقدر نخودی در دهن گیرند.
# و اگر بخر به سبب بلغمی باشد که در دماغ و معده متعفن شده باشد، علامت
~~آن کثرت بزاق و ms151 بی طعمی دهان بود و در خلا و امتلا یکسان باشد.
~~علاج آن: در هفته دو بار قی کنند به طبیخ شبت و ترب و تخم خربزه و
~~اندکی عسل و نمک و بعد از آن گلقند و رازیانه بخورند یا سکنجبین لعق کنند و
~~اگر احتیاج باشد به حب صبر یا مطبوخ تربد تنقیه کنند، و از اغذیه غلیظه و
~~لبنیات اجتناب نمایند، واحیانا اطریفل کبیر یا صغیر و زنجبیل وهلیلهآ پرورده
~~خورند و مصطکی و کندر و قاقله و فرنفل بخایند و عود و زنجبیل و سعد و کبابه
~~بکوبند، به عسل بسرشند و حب سازند و در دهن گیرند.
# و اگر به سبب فساد گوشت بن دندان باشد، فصد چهار رگ یا فصد قیال کنند،
~~و از عناب و اجاص و تمر هندی و نبات جلاب سازند و از گوشت و شیرینی
~~اجتناب کنند و به قرص بنفشه و مطبوخ هلیله تلیین کنند و مورد و مازو و گلنار
~~و سرکه بجوشانند و بدان مضمضه کنند، و اقاقیا و صندل و گلنار و گل سرخ و
~~سعد و کزمازج و رامک و مصطکی و عود و فوفل و شکر و قرنفل و هلیلهآ زرد از هر
~~یکی پنج درم، و مشک و کافور هر یک دانگی بکوبند و در بن دندان بریزند؛ و اگر
~~به سبب تأکل اسنان بود، علاج آن کنند.
~~آکله: همچون قلاع باشد، اما فساد او بیشتر و انتشار او زودتر بود و او رایحهآ
~~کریه باشد.
~~علاج او، فصد و اسهال طبیعت به مطبوخ افتیمون بود و مضمضه به سرکه و
~~آب غوره کند تا زاید نشود و بعد از آن فرفیون155 با اقاقیا استعمال کنند و باقی
~~علاج او همچون علاج قلاع بود.

PageV01P197

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0170.png)

# سیلان لعاب: رفتن آب دهان در خواب یا در غیر خواب، اگر از حرارت و
~~رطوبت بود، علامت او آن باشد که در حالت جوع و خلو ms152 معده بیشتر میباشد.
# علاج آن: شراب سیب و به و ریباس تناول کنند و به آب ورق سیب و به
~~مضمضه کنند و کاسنی ناشسته با نمک بخورند؛ و اگر علامت غلبهآ خون ظاهر
~~بود، فصد کنند؛ و اگر به سبب برودت و رطوبت بود، علامت آن، علامت غلبهآ بلغم
~~باشد.
# علاج آن: تنقیه معده به قی کنند و اطریفل و گلقند و رازیانه و گوارش
~~مصطکی و عود تناول نمایند و قلایا و اغذیه که در آن رطوبت چندان نباشد با
~~توابل خورند و نان و عسل نیز مفید بود و از فواکه مرطبه و بقول بارده احتراز
~~نمایند و لعابی که از دهن صبیان آید و اقاقیا بسایند و در دهن بمالند؛ و اگر در
~~خواب سیلان لعاب بیشتر بود، دلیل کرم بود؛ علاج آن، گفته شود در امراض امعا.
# ورم لسان: ورم زبان اگر دموی باشد، علامت آن حمرت و حرقت لسان و قلت
~~لعاب بود.
# علاج آن: فصد قیفال کنند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه یا نقوع فواکه یا
~~ترنجبین و شیرخشت یا حقنههای نرم، و اگر صفراوی بود، علامت آن وجع شدید
~~و لهیب و عطش صفرت لون بود.
# علاج آن: شراب و عناب تناول کنند و آب انارین با ترنجبین و اب خیار کدو با
~~سکنجبین و تلیین طبیعت کنند، به این مطبوخ:
~~صفت آن: سنا پنج درم، اجاص بیست عدد، عناب ده عدد، سپستان بیست
~~عدد، بنفشه چهار درم، نیلوفر و تخم کاسنی هر یک سه درم، پوست هلیلهآ زرد
~~هفت درم، ورق گل و روباه تربک هر یک پنج درم، تمر هندی پانزده درم،
~~ترنجبین ده درم، حقنهآ سنا هفتم درم، بنفشه و تخم کاسنی هر یک سه درم،

PageV01P198

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0171.png)

~~عناب ده عدد، سپستان سی عدد، سبوس و خطمی و جو مقشر نیم کوفته از هر
~~یک کفی،156 ورق چغندر و دستهآ خیارشنبر پانزده درم، و شکر سرخ ده درم ms153
~~روغن کنجد و آبکامه هر یک ده درم، نمک و بوره هر یک نیم درم، و در هر دو
~~قسم مضمضه به آب سماق و توت و انار مناسب بود، یا عناب ده عدد عدس و
~~روباه تربک هر یک پنج درم بجوشانند و آب گشنیز و شراب توت بیامیزند و
~~مضمضه کنند.
# و اگر بلغمی بود، علامت آن کثرت لعاب و بیاض زبان و قلت عطش بود.
# علاج آن: هر روز جلابی از رازیانه بیخ مهک و گلقند تناول کند و تنقیه به
~~حب ایاره و حقنههای حاره نمایند و شبت و بابونه و بزرک و ماء العسل بجوشاند و
~~مضمضه کنند و یا صعتر و فودنه بجوشانند.
# و اگر سوداوی بود علامت آن سیاهی زبان و خشکی آن و قلت لعاب بود.
# علاج آن: تنقیه به حب ایاره و مطبوخ افتیمون کنند و مضمضه به شیر بز یا
~~روغن بنفشه و کدو و لعاب بزرک و حلبه و آب انجیر کنند و پیه بط و روغن
~~سوسن و روغن بنفشه در زبان مالند؛ و اگر ورم به سبب زهر باشد، علاج آن کنند.
# ثقل و استرخای لسان: اگر به سبب غلبهآ خون باشد، فصد کنند و تلیین
~~طبیعت به مطبوخ فواکه و مضمضه به آب غوره و فقاح اذخر؛ و اگر به سبب
~~فالجی باشد که عارض زبان شود، علامت او آن است که زبان سست بود و تکلم
~~نتواند کرد و لعاب فرود آید و بغتتا حادث شود.
# علاج آن: تنقیه بدن باشد به حب ایاره و قوقایا و لوغاذیا و مضمضه به
~~مویزج157 در سرکهآ عنصل جوشانیده، با کبر و خردل و صعتر و عاقرقرحا در آب
~~جوشانیده، و صبی چون دیر سخن بگویند، زبان او به عسل و نمک بمالند.

PageV01P199

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0172.png)

# بطلان ذوق: گاه باشد که حس ذوق ناقص شود یا باطل گردد، چنانچه
~~احساس هیچ طعم نکتد و آب به سبب فضلات رطوبی ms154 باشد که به عصبهای زبان
~~و حنک ریزد.
# علاج آن: تنقیه دماغ باشد به ایارهآ فیقرا و حب قوقایا و غرغره و مضمضه به
~~سرکه و خردل و مویزج و عاقرقرحا کنند.
# و گاه باشد که حس ذوق فاسد شود، چنانچه طعم دهان مجموع طعمها را تلخ
~~احساس کند و این دلالت بر غلبهآ صفرا بود، یا شیرین احساس کند، و این دلالت
~~بر غلبهآ دم کند یا بلغم حلو یا شور با ترش احساس کند و این دلالت بر اغلبهٔ‌]
~~یلغم باشد.
# علاج آن: تنقیه بدن از اخلاط و غرغره به چیزهای مناسب بود.
# جفاف لسان: اگر خشکی زبان به سبب حرات و یبوست بود، به لعاب بنگو و
~~بهدانه بمالند و مضمضه به آب توزک و خیارکدو و خیار کنند؛ و اگر به سبب
~~خلطی لزج باشد، سکنجبین لعق کنند؛ و گاه باشد که به سبب بخارات حریفه
~~زبان خشک و متقشر شود، چنانکه اگر به خرقه بمالند، از آن پوستی سفید تنک
~~همچون پوست پیاز جدا گردد و به آن هیچ الم نباشد؛ علاج آن: فصد و تلیین
~~طبیعت به مطبوخ هلیله بود و مضمضه به سرکه که در آن مورد و گل و گلنار
~~جوشانیده باشند، کنند.
# شقوق لسان: علاج ترقیدن زبان آن است که بنگو و بهدانه و کتیرا در دهن
~~گیرند و اغذیهآ لزجه مثل پایچه و هریسه خورند.
~~اورام شفه: علاج آن: فصد قیفال و چهار رگ بود و تناول شراب بنفشه و
~~عناب و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه یا هلیله و روباه تربک و گلنار و ورق گل و
~~جوز سرو بکوبند و با سرکه و گلاب طلا کنند و از شراب و گوشت و شیرینی
~~اجتناب نمایند.

PageV01P200

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0173.png)

# قروح و بثور شفه: علاج آن: فصد قیفال بود و تلیین طبیعت و مرهم
~~اسفیداج بر آن نهند یا مرداسنج و مازو بکوبند و با موم روغن بیامیزند و بر او ms155
~~نهند.
~~بواسیر شفه: آن است که لب سطبر شود و در میان او شقی ظاهر گردد؛ و
~~گاه بود که بر آن بثره همچو توت پیدا شود.
# علاج او، آن است که فصد و اسهال کند و اتلیین] طبیعت به مطبوخ افتیمون
~~و ضمادات محلله استعمال نمایند و آنچه رنگ او به سیاهی زند به نشتر بزنند تا
~~خون بیاید و به نمک بمالند، و بعد از آن به محللات یا قابضات طلا کنند.
# انشقاق شفه: لب ترقیده را به لعاب کتیرا و بهدانه و بنگو طلا کنند و کفی از
~~خیار ظاهر میشود، چون قطع می کنند، در این باب مفید بود، و روغن بنفشه و
~~پیه بط گرم کنند و شاخ گاو کوهی سوخته به آن بیامیزند و طلا کنند و پوست
~~تنک که بر بیضه کشیده است، بر آن نهند.
# حافظ صحت اسنان را لازم است که از فساد طعام و شراب در معده اجتناب
~~نمایند و از کثرت قی و خاییدن چیزهایی که دوشنده باشد، مثل حلوای کلاشکن
~~و قرص سکنجبین احتراز کند و همچنین آب سرد از عقب طعام گرم و از
~~چیزهای سخت و ترش و از گندنا احتراز کند و چیزهای سخت امثل بادام و جوز]
~~به دندان نشکند و استعمال مسواک کند و بهترین مسواک چوب اراک و زیتون
~~است و در وقت خواب احیانا روغن گل یا ناردین به حسب مزاج در دندان بمالند و
~~گاه به گاه به عسل و نمک دندان را بمالند و سیر بریان کرده بر دندان نهند.
# ورم لثه: اگر به سبب ماده حادث باشد، علامت آن: حمرت و لهب و ضربان
~~باشد. علاج آن: فصد قیفال و چهار رگ کنند و شراب بنفشه و عناب با شراب

PageV01P201

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0174.png)

~~اجاص یا آب انارین یا نبات تناول کنند و ترنجبین هم داخل کنند و غذا تمر
~~هندی یا آلوی کیلی خورند و تلیین طبیعت به مطبوخ ms156 فواکه با هلیله کنند و به
~~سرکه و گلاب و آب سماق مضمضه کنند و گلنار و جوز سرو و شیرهآ انار ترش و
~~طباشیر و ورق گل و طرائیث و فوفل متساوی بکوبند و بر لثات بریزند و از گوشت
~~و شیرینی احتراز کنند و با انار و امرود و زردآلود و سیب و شفتالو تنقل کنند.
# قروح لثه: علاج آن همچون علاج قلاع باشد؛ اگر متعفن شود فلدفیون بر آن
~~ریزند تا گوشت فاسد زایل شود و لثه را به نمک158 بمالند. پس گلنار و مازو و
~~سماق و جوز سرو در سرکه بجوشانند و بدان مضمضه کنند؛ و اگر ناسور گردد و
~~به نشود، داغ کنند؛ و اگر خون از لثه آید شب یمانی بسوزانند و سرکه بر آن
~~ریزند و یک ردم از آن یا دو درم نمک و سه درم تخم گل بکوبند و بر آن ریزند؛ و
~~اگر گوشت لثه کم شود کندر و زراوند مدحرج و خون سیاوشان و کرسنه و بیخ
~~مهک بکوبند و به سرکهآ عنصل بسرشند و بر آن نهند.
# وجع اسنان: اگر از سوءالمزاج گرم باشد، علامت آن وجع شدید و ضربان بود
~~و به ملاقات اشیای بارده ساکن شود. علاج آن فصد قیفال و چهار رگ و تلیین
~~طبیعت به مطبوخ فواکه با هلیله کنند و شراب عناب و تمر هندی و نبات خورند
~~و غذا حموضات یا بنوماش با مغز بادام خورند و از گوشت و شیرینی احتراز کنند
~~و سرکه و گلاب در دهن نگاه دارند؛ و اگر وجع بهغایت بود اندکی کافور با سرکه
~~و گلاب بیامیزند یا آب کاهو و خیار و گشنیز و توزک بگیرند و با حبهآ افیون
~~مضمضه کنند.
# و اگر وجع از سوءالمزاج بارد باشد، علامت آن عدم ضربان بود و سکون وجع
~~به ملاقات چیزهای گرم.
# علاج آن: گلقند و رازیانه کنند و غذا نخودآب با دارچینی و صعتر ms157 و فودنه
~~خورند و تنقیه دماغ به حب ایاره و مطبوخ تربد کنند و عاقرقرحا و بیخ مهک و

PageV01P202

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0175.png)

~~کبر و زوفا در سرکه بجوشانند و بدان مضمضه کنند و زنجبیل و فلفل و عاقرقرحا
~~و شیطرج در دهن گیرند و دندان بمالند و سیر بریان کرده بر دندان نهند؛ و اگر
~~به این تدبیرها ساکن نشود و لثه متورم نباشد، قلع کنند؛ و اگر خواهند که بی
~~کلبتین قلع کنند و زنجبیل به سرکهآ پرورده باشد بر دندان نهند یا توبال مس یا
~~انجیر یا یتوع با هم بیامیزند و بر آن نهند، یا عاقرقرحا در شیشه کنند و سرکه بر
~~آن ریزند و دو هفته159 در سرگین اسب پنهان دارند و بعد از آن پارهای از آن
~~عاقرقرحا بر دندان نهند، یا پیه ضفدع بحری بر آن نهند که بریزد تا منقطع شود.
# اما باید که استعمال این ادویه چنان کنند که ضربه به دندانهای دیگر نرسد و
~~اگر در دندان به شرکت معده باشد، علامت او آن است که بعد از اغذیهآ غلیظ و
~~امتلای معده زایل شود.
# علاج آن: تنقیه معده به قی کنند و اطریفل و گوارش عود و مصطکی تناول
~~کنند و از امتلای [معده] و غذایی که شب مانده باشد،160 احتراز کنند.
# و اگر به سبب کرم باشد که در او متولد شود، دندان را به بخار سیر و گندنا در
~~تخم ترب و پیه بز بدارند که کرم بیرون آید.
# اضرس: اگر به سبب مضغ چیزهای ترش یا قابض بود، علاج آن تسخین
~~دندان باشد به خاییدن و مالیدن صعتر و وج و نمک و عسل و تلیین به خاییدن
~~توزک و مغز بادام شیرین و صمغ؛ و اگر به سبب بلغم حامض بود یا سودا بود که
~~در فم معده جمع شده باشد، علاج آن تنقیه معده باشد و بعد از آن استعمال آن
~~ادویه].
# سقوط و تحرک اسنان: ms158 اگر به سبب کبر سن باشد، علاج پذیر نباشد؛ اگر به
~~سبب رطوبت باشد که لثه را سست کرده باشد گلنار و سماق و ورق گل و جفت
~~بلوط وشب یمانی و سعد و طراثآیث و فوفل و کزمازج و صندل و رامک و هلیلهآ

PageV01P203

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0176.png)

~~زرد و دانهآ مورد مجموع یا بعضی بکوبند و به شب در بن دندان ریزند، بامدادان به
~~عسل و سرکه و گلاب بشویند و شب یمانی در سرکه و گلاب بجوشانند و بدان
~~مضمضه کتند.
# آکله و تفنت اسنان: پوسیده شدن و ریزیدن یا به سبب رطوبت ردیه باشد،
~~که در آن متعفن شود، یا به سبب زوال رطوبت اسنان و استیلای یبوست. علاج
~~قسم اول، تنقیه دماغ کنند به حبها و ایارهها و گلنار و مودر و شب [یمانی] در
~~سرکه بجوشانند و به آن مضمضه کنند و مشک و مصطکی بکوبند و بر آن نهند؛
~~علاج قسم دوم، ترطیب دماغ بود به تدهین و تناول اغذیهآ مرطبه و لعاب بنگو و
~~شیر خر و روغن بنفشه با سفیدهآ تخم مرغ بزنند و بر آن نهند.
# تغییر لون اسنان: اگر دندان سبز شود یا سیاه گردد، به سبب مادهآ ردیه که
~~در جوهر آن نفوذ کند، علاج آن تنقیه کنند و بیخ کبر و رازیانه بجوشانند و به
~~آن مضمضه کنند و شاخ گاو کوهی و بیخ نی و پوست بیضهآ شتر مرغ مجموع
~~سوخته با زبدالبحر هر یک سه درم و سنباده نیم درم بسایند و بر دندان بمالند و
~~مضمضه به سرکه و روباه تربک کنند.
# حفر اسنان: جسمی باشد شبیه به سفال که در بن دندان متحجر شود و آن
~~به سبب بخارات معده باشد. علاج آن تنقیه معده کنند به قی و تلیین طبیعت به
~~مطبوخ فواکه با هلیله و به محللات به مثل زبدالبحر و خاکستر صدف و نمک و
~~بمالند و مسواک کنند؛ و آنچه غلیظ ms159 باشد به آهن از دندان جدا کنند.
# حکهآ اسنان: خاریدن دندان به سبب آبهای مختلف یا تناول اشیای حریفه
~~حادث میشود، و علاج آن: آب توزک یا شیرهآ تخم آن یا آب کدو با سکنجبین و
~~با شراب نارنج تناول کنند و بنوماش با مرغ و بزغاله بخورند یا جلابی از [عناب و]
~~اجاص و تخم کاسنی و نبات تناول کنند و تنقیه به مطبوخ فواکه یا هلیله سازند و
~~به سرکه و گلاب و اسکنجبین] عنصلی ایا جلابی از عناب و اجاص و تخم

PageV01P204

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0177.png)

~~کاسنی و نبات تناول کنند و تنقیه به مطبوخ فواکه یا هلیله سازند و به سرکه و
~~گلاب و سکنجبین عنصلی] مضمضه کنند.
# صریر اسنان: آن است که در خواب دندان با هم بسایند، اکثر161 صبیان و
~~مشایخ و نسوان را حادث شود، علاج آن: تنقیه به حب ایاره و قوقایا کنند و
~~گردن به روغن زنبق و خیری چرب سازند و گلقند و رازیانه و شراب بالنگو تناول
~~کنند. اما صبیان را متعرض نباید شد.
# رفتن آب دندان: چنان باشد که چیزهای سخت مضغ نتواند کرد، تحمل
~~چیزهای گرم و سرد نباشد، و آن به سبب برودت دماغ باشد. علاج آن: گلقند و
~~رازیانه تناول کنند یا جلابی از رازیانه و بیخ مهک و گلنگبین خورند و تنقیه به
~~حب صبر و ایاره کنند او مغز جوز با زردهآ بیضه یا عنصل بریان کنند و بر دندان
~~نهند] و حب الغار وشب و زراوند بکوبند و بر دندان بمالند؛ و گاه باشد که به
~~سبب حرارت بود. علامت او، آن است که ملمس دندان و لثه بهغایت گرم بود و
~~گوشتهای بن دندان سرخ باشد. علاج او، آن است که دندان به روغن گل و پیه
~~مرغ وصندل و اندکی کافور بمالند و بقلهآ الحمقا بخایند، نافع باشد.
~~از آن جمله خناق است و آن مرضی باشد که مانع تنفس و بلع ms160 شود و سبب
~~آن تورم لوزتین و عضلات مری و حنجره باشد.
~~پس اگر ورم صفراوی باشد، علامت آن: وجع شدید و عطش و خشکی و
~~تلخی دهن و بیخوابی بود؛ و اگر دموی باشد، علامت آن: حمرت روی و زبان و
~~لهیب و ضربان باشد و امتلای بدن و حلاوت دهن بود. علاج هر دو نوع فصد

PageV01P205

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0178.png)

~~قیفال و حجامت ساق و میان شانه باشد و شراب ابنفشه و] نیلوفر و عناب تناول
~~کنند با عناب و اجاص و بنفشه و نیلوفر و ترنجبین و نبات جلاب سازند، و غذا جو
~~آب با نیلوفر و عناب خورند و غرغره به عناب و روباه تربک و توت و تخم کاسنی و
~~آب گشنیز کنند و تلیین طبیعت به مطبوخ افتیمون فواکه کنند یا به این حقنه:
# [صفت آن]: سنا هفت درم، بنفشه پنج درم، نیلوفر چهار درم، آلوی کیلی
~~سیاه هر یک پانزده عدد، سپستان بیست عدد، و عناب ده عدد، تخم کاسنی سه
~~درم، خطمی و سبوس گندم هر یک کفی، ورق چغندر دستهای، خیارشنبر بیست
~~درم، ترنجبین پانزده درم، روغن کنجد و آبکامه هر یک ده درم، نمک نیم درم و
~~پاشویه به آب گرم و سبوس و خطمی و بنفشه کنند و خون سلحفات در حلق
~~چکانند و ریسمانی که به آن حلق افعی گرفته باشند در گردن اندازند.
# و اگر ورم بلغمی بود، علامت آن: قلت وجع و تهبج روی و چشم و کثرت
~~لعاب وعدم حرارت بود. علاج آن: جلابی از بیخ مهک و گاوزبان و رازیانه و نبات
~~تناول کنند و غذا نخودآب با مغز بادام خورند و تلیین طبیعت به حقنههای حاره
~~کنند و غرغره به آبکامه و عسل بکنند یا انجیر و تخم ترب و مویزج در سکنجبین
~~عسلی بجوشانند و به آن غرغره کنند.
# و اگر سوداوی بود، علامت آن صلابت ورم و قلت بزاق و کمودت لون بود. ms161
~~علاج آن فصد باسلیق و حجامت ساق کنند و غرغره به شیر انجیر و مروشک و
~~جلاب، و غذا چنانکه در بلغمی گفته شد، پاشویه مکرر کنند و استعمال این حقنه
~~نافع بود:
~~صفت آن: سنا هفت درم، رازیانه، مرزنجوش، بیخ مهک هر یک سه درم،
~~بابونه، شبت، حلبه، اکلیل الملک هر یک ده درم، قنطوریون باریک، و تربد هر یک
~~دو درم، عناب ده عدد، سپستان بیست عدد، انجیر ده عدد، مویز طایفی دانه
~~بیرون کرده ده درم، خیارشنبر پانزده درم، آبکامه و روغن زیت هر یک ده درم،
~~بوره نیم درم، تخم حنظل دانگی.

PageV01P206

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0179.png)

# ذبحه: ورمی احارا بود که در طرفین حلقوم حادث شود، به سبب امتلا و غلبهآ
~~خون و از تناول گوشت و شراب و شیرینی بسیار. علامت او آن است که از خارج
~~حمرتی از گوش تا گوش ظاهر شود و مانع بلع و آواز گردد.
# علاج آن: فصد قیفال کنند و اخراج دم به حسب قوت، و اگر قوت باشد، اعادهآ
~~فصد کنند و از خون رفتن بسیار اندیشه نکنند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه و
~~حقنه که در خناق دموی ذکر رفت بکنند و غرغره به شراب توت و آب گشنیز
~~کنند یا روباه تربک و عدس بجوشانند و خیارشنبر در آن حل کرده به آن غرغره
~~کنند؛ و چون آثار انفجار ظاهر شود غرغره به شیر و مروشک کنند؛ و چون
~~منفجرشود تلیین به نقوع فواکه با ترنجبین و شیرخشت کنند و طبیعت را
~~محبوس نگذارند.
# بثور حلق: از مادهآ دم یا صفرا حادث شود، و علامت آن وجع شدید و
~~سوزش در حالت بلع [بود، خصوصا بلع] ترشیها و شیرینیها.
# علاج آن: فصد قیفال کنند و شراب نبفشه و عناب لعق کنند و لعاب بنگو و
~~به دانه با نبات ابخورند]، و غذا کشکاب با روغن بادام خورند یا حریره از شیرهآ
~~سبوس یا نشاسته و روغن و ms162 قند و از گوشت و شیرینی و آب سرد احتراز نمایند.
~~سقوط لهات: افتادن ملاذه به سبب خلطی بود که به حنک و لهات ریزد. اگر
~~خلطی حار بود، علامت آن حرقت و لهیب و عطش باشد.
# علاج آن: فصد قیفال و حجامت و اسهال طبیعت کنند و غرغره به شراب توت
~~و آب انار و سرکه وگلاب، و اگر از خلطی بارد بود، علامت آن کثرت بزاق و عدم
~~وجع و استرخای زبان باشد.
# علاج آن: تلیین طبیعت به مطبوخ تربد و حب ایاره کنند و غرغره به آبکامه و
~~عاقرقرحا یا تخم شبت و رازیانه در ماءالعسل بجوشانند و به آن غرغره کنند.

PageV01P207

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0180.png)

# بحهآ صوت: تغیر و گرفتگی آواز، اگر سبب غلبهآ خون باشد و علامت آن ظاهر
~~بود، فصد قیفال کنند، و جلابی از بنفشه و نیلوفر و عناب و سپستان تناول کنند و
~~غذا جو آب یا حلیم گندم خورند.
# و اگر به سبب امتلا قصبهآ ریه باشد از نزلات دماغی، علامت آن خشونت قصبهآ
~~ریه ولذع و دغدغهآ آن بود، علاج آن، شراب بنفشه و خشخاش و عناب تناول
~~کنند یا جلابی از بنفشه و عناب و بیخ مهک و گاوزبان خورند و تلیین طبیعت به
~~مطبوخ فواکه کنند؛ و اگر بعد از حمیات صفراوی حادث شود، شیرهآ تخم توزک یا
~~تخم خیارین یا آب خیار کدو با شراب بنفشه نیلوفر تناول کنند و غذا بنوماش و
~~یا مغز بادام و اسفاناخ و برگ خبازی خورند؛ و اگر به سبب املاقات] هوای سرد
~~حادث شود، جلابی از پرسیاوشان و بیخ مهک و رازیانه و گاوزبان و گلقند تناول
~~کنند و خردل بریان کرده و بادام تلخ و فلفل و دارفلفل و رازیانه هر یک سه درم،
~~زعفران نیم درم بکوبند و با عسل و با شکر بسرشند و حب سازند و در دهان
~~گیرند.
~~و اگر به سبب رطوبت بود که عارض حنجره ms163 شود، علامت آن احساس ثقل
~~بود وعدم خشونت و الم.
# علاج آن: گلقند و رازیانه تناول کنند و بیخ رازیانه و بیخ مهک و شبت و
~~انیسون در ماءالعسل بجوشانند و به آن غرغره کنند و زنجبیل پرورده بخورند؛ و
~~اگر به سبب یبوست قصبهآ ریه باشد، علامت آن خشونت و وجع و صلابت و صغر
~~نبض و صفای قاروره باشد، و اکثر از غبار و دود حادث شود.
# علاج آن: شراب بنفشه و نیلوفر و گاوز بان یا لعاب بنگو و به دانه تناول کنند و
~~غذا شیرهآ گندم و ترید شیر خورند و روغن بنفشه در سینه مالند؛ [و اگر بعد از
~~حرکت و مشی حادث شود، جامه از تن بکشند و هوای سرد بزند، شراب بنفشه و
~~عناب تناول کنند و غذا بنوماش یا مغز بادام و باقلا خورند و به حمام روند].

PageV01P208

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0181.png)

# و اگر به سبب صحیهآ عظیم باشد، علاج آن فصد کنند و تخم خطمی و
~~خبازی و بنفشه و سپستان و نبات جلاب سازند و غذا باقلی و اجوا آب یا حسو از
~~شیرهآ سبوس یا نشاسته و نبات و روغن بادام خورند و از لعاب خطمی و کتیرا و
~~روغن بادام و موم روغن سازند و در سینه بمالند.
# و اگر به سبب تناول اشیای حریفه باشد، با شیرهآ تخم توزک یا نبات یا شراب
~~انار عذب یا ترنجبین تناول کنند؛ و غذا بنوماش یا اسفاناخ و پاچهآ بزغاله خورند.
~~نفث الدم: خونی که از دهن بیرون آید یا به ثفل بود یا به تنحنح یا تنحنح162
~~با قی. اما به ثفل یا از لهات یا از حنک و لهات بود. علاج آن: غرغره و مضمضه
~~بود به قوابض مثل گلنار و پوست انار و مورد و لسان الحمل و تخم گل.
~~اما تنحنح آن بود که از دماغ به حنک فرود آید. پس اگر حمرت وجه و ثقل
~~سر و ms164 علامت غلبهآ خون ظاهر باشد، فصد قیفال و حجامت نقره کنند و غرغره به
~~قوابض.
# اما تنحنح آن است که از قصبهآ ریه و حنجره باشد، و سبب آن ضربه یا صیحه
~~یا سعال شدید بود. علاج آن، قرص گلنار و کهربا تناول کنند و غرغره به قوابض
~~نمایند؛ و آنچه به سعال بیرون163 از ریه باشد، به واسطهآ انشقاق و انخراق عروق از
~~اسباب داخلی یا خارجی بود.
~~علاج آن: فصد [قیفال یا] باسلیق کنند و شراب خشخاش یا صمغ عربی و
~~خون سیاوشان بخورند و شراب انجبار با آب لسان الحمل و کهربا، و این قرص نیز
~~مفید بود:
~~صفت آن: تخم حماض، بارتنگ هر یک سه درم، گل قبرسی، شادنه، طباشیر،
~~لؤلو ناسفته از هر یک چهار درم، کهربا، شبت یمانی، شاخ گاو کوهی سوخته،

PageV01P209

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0182.png)

~~نشاسته، کتیرا هر یک دو درم، بکوبند و با آب لسان الحمل و لعاب بنگو بسرشند
~~و قرص سازند، شربتی یک مثقال باشد.
# اما آنچه به قی بیرون آید از مری و معده بود، در جای خود گفته شود.
# یا تشوب شوک و علق و عظام در حلق، اگر خار یا استخوان در گلو بگیرد،
~~علامت آن نفث خون رقیق بود. علاج او، آن است که اگر نتوان دیدن و ممکن
~~باشد به کلتین بگیرند و به رفق بیرون آرند، و الا ریسمان دوتو کرده، فرو برند و
~~سر آن نگاه دارند، باشد که در آن پیچد و بیرون آید یا لقمهآ بزرگ در ریسمان
~~بندند و فرو برند و سر به ریسمان بکشند و یا حسو پالوده و چیزهای مزلقه خورند
~~و قی کنند.
~~اما علق، کرمی باشد که در آب بود، اگر به آب فرو رود در حلق آویزد، غرغره
~~کنند به سرکه و نمک یا سرکه و خردل و شیر با شونیز و خردل و نوشادر بکوبند
~~و به حلق دمند یا آب افسنتین با سرکه بیاشامند ms165 یا به حمام گرم روند و بخسبند،
~~چنانکه عطش و کرب غالب شود، پس قطعه یخ در دهن گیرند، چنانچه آب آن
~~فرو نرود؛ و باشد که به واسطهآ میل به آب بیرون آید و خونی که بعد از اینها از
~~حلق آید، علاج آن غرغره باشد به گلنار و پوست انار و مازو و سماق جوشانیده و
~~یا گلنار و نشاسته و دمالاخوین بکوبند و در حلق دمند.
~~از آن جمله سعال است، و آن حرکتی باشد از ریه برای دفع موذی و سبب آن
~~اگر خشونتی باشد که قصبهآ ریه را حادث شود به واسطهآ دخول دود و غبار، علاج
~~آن: شراب بنفشه و شراب خشخاش به آب گرم حل کنند و بیاشامند و غذا
~~بنوماش با مغز بادام و اسفاناخ خورند یا حریره از شیرهآ سبوس و نبات و روغن
~~بادام.

PageV01P210

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0183.png)

# و اگر بعد از زکام و نزله حادث شود، بیخ مهک و زوفا هر یک دو درم، بنفشه و
~~پرسیاوشان هر یک سه درم، سپستان ده عدد، و نبات ده درم جلاب سازند و
~~شراب بنفشه مربی تناول کنند.
# و اگر به سبب رطوبتی رقیق باشد که از دماغ فرود آید، علامت آن سعال
~~بینفث باشد و اشتداد آن در شب و بعد از خواب، علاج آن شراب خشخاش لعق
~~کنند و کتیرا و نشاسته و مغز بادام و بیخ مهک بکوبند و به لعاب به دانه بسرشند
~~و حب سازند و در دهان گیرند.
# و اگر به سبب رطوبت قصبهآ ریه باشد، علامت آن خرخرهآ سینه و کثرت نفث
~~بود. علاج آن هر روز جلابی از بیخ مهک و گاوزبان هر یک سه درم، انجیر ده
~~عدد، مویز طایفی ده گرم بخورند یا شراب زوفا ده مثقال به آب گرم حل کرده
~~بیاشامند و بعد از نضج تلیین طبیعت کنند به این مطبوخ:
# صفت آن: سنا پنج درم، انجیر ده عدد، عناب ده ms166 عدد، سپستان بیست عدد،
~~رازیانه، تخم خیارین، پرسیاوشان، تخم کاسنی، بیخ مهک، نیلوفر، از هر یک سه
~~درم، خیارشنبر و ترنجبین و شکر سرخ هر یک ده درم، و این حب در دهان
~~گیرند:
# صفت آن: رازیانه، فلفل، قردمانا، بادام تلخ هر یک دو درم، حلتیث یک درم،
~~رب السوس پنج درم بکوبند و به عسل بسرشند و حب سازند.
~~و اگر سعال به سبب حرارت مزاج ریه باشد، علامت آن، سرعت نبض و حمرت
~~وجه و عدم نفث بود. علاج آن: لعاب بنگو و به دانه بر سر شربتی از نبات
~~بیاشامند یا شیرهآ تخم توزک یا شراب بنفشه و نیلوفر و آب بنفشه و نیلوفر و آب
~~بنفشه و گشنیز در سینه بمالند و سپستان و به دانه در دهن گیرند.
~~و اگر به سبب برودت مزاج ریه بود، علامت آن قلت عطش و اشتداد سعال و
~~استراحت و استنشاق هوای گرم بود به استحمام ساکن.

PageV01P211

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0184.png)

# علاج آن: جلابی از زوفا پنج درم، انجیر ده عدد، پرسیاوشان، بیخ مهک هر
~~یک سه درم تناول کنند و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه بخورند و سینه به
~~روغن نسرین و سوسن چرب کند.
# و اگر به سبب یبوست مزاج ریه بود، علامت آن سرعت و صلابت نبض بود و
~~اشتداد او بعد از عطش و حرکت تسکین آن بعد از حمام. علاج آن، شیرهآ تخم
~~خیارین با نبات و ترنجبین تناول کنند یا لعاب بنگو و به دانه یا نبات؛ و غذا
~~بنوماش با مغز بادام و اسفاناخ بخورند و گوشت و پاچهآ بزغاله مفید بود.
# ربو: مرضی بود که چون حرکت کند یا پیاده روند نفس تنگ شود و متواتر
~~گردد؛ سبب آن خلطی بود که در ریه یا قصبهآ ریه متمکن باشد. علامت آن،
~~خرخرهآ سینه و سعال و نفث بود. علاج آن، هر روز جلابی از بیخ مهک و گاوزبان
~~و پرسیاوشان و انجیر و ms167 سپستان و مویز طایفی تناول کنند و شراب زوفا و
~~سکنجبین عضلی لعق نمایند و غذا نخودآب و باقلا و مغز بادام خورند و تنقیه
~~بدن از خلطی که غالب باشد و لعوق عنصلی مفید بود، و لعوقی از عسل و بزرگ و
~~روغن بادام همچنین و مغز بادام و مغز فستق و چلغوزه بکوبند و بیخ مهک و زوفا
~~بجوشانند و یا جلابی از قند به قوام آرند و همه با هم بیامیزند و بلیسند.
# و اگر به سبب بخارات قلب باشد، علامت آن خفقان و ضعف قلب و علامات
~~سودا بود. علاج آن، فصد باسلیق کنند و شراب گاوزبان و شراب انار عذب تناول
~~نمایند و تقویت قلب و تسکین حرارت قلب کنند.
~~و اگر به سبب یبوست ریه باشد، علامت آن عدم نفث و تشنگی و رقت صوت
~~باشد. علاج آن، ترطیب ریه باشد به شراب بنفشه و نیلوفر و گاوزبان و تربد و
~~شیرهآ جو خورند.

PageV01P212

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0185.png)

# ذات الریه: ورمی باشد که در ریه حادث میشود، پس اگر از مادهآ دم باشد،
~~علامت آن حمهآی مطبقه و ضیق نفس و وجع ضربانی و حمرت عین و وجه و
~~تشنگی و خشکی زبان و منخرین و نبض عظیم موجی بود. علاج آن، از اول روز
~~تا سوم فصد باسلیق کنند یا کحل و جلاب از نیلوفر و بنفشه و عناب و سپستان و
~~ترنجبین و نبات تناول کنند و غذا کشکاب یا بنفشه و نیلوفر و عناب و سپستان
~~خورند و میانهآ روز شربتی از نبات و لعاب بنگو و بهدانه و روغن بنفشه تشرب
~~کنند و در پنجم تا ششم به حسب نضج تلیین کند به این مطبوخ:
~~صفت آن: بنفشه و نیلوفر و تخم کاسنی هر یک سه درم، عناب ده عدد،
~~سپستان بیست عدد، تخم خطمی، تخم خبازی سه درم، ترنجبین و شیرخشت
~~هر یک ده درم، خیارشنبر پانزده درم، اگر احتیاج افتد ms168 در دهم باز تحریک کنند
~~به این مطبوخ استعمال حقنه لینه کنند.
~~و اگر ماده صفراوی بود، علامت آن حمی محرقه و سعال و تلخی دهن و
~~شدت عطش بود. علاج آن، همچو علاج دموی باشد، در این تبرید و ترطیب
~~بیشتر باید کرد.
# سل: قرحهای که در ریه حادث شود به سبب نزله که از دماغ فرود آید یا در
~~عقب ذات الجنب وذات الریه وسعال مزمن واقع شود. علامت آن، حمی دق بود
~~و با آن سعال و ذوبان و حمرت وجه و نفث مده باشد، و فرق میان مده و خلط آن
~~است که مده در آب فرو نشیند و چون بر آتش نهند نتن آن محسوس شود، به
~~خلاف خلط که بر سر آب بایستد و چون بر آتش نهند، آن را نتنی نباشد.
# علاج آن: شراب بنفشه و خشخاش و ترنجبین از هر یک ده درم جلاب سازند
~~و سرطان را پایها قطع کنند و شکم بشکافند و به آب و نمک بشویند و در
~~کشکاب پخته بخورند؛ و اگر از آن کراهیتی باشد، به جای آن پاچهآ بزغاله به شیرهآ
~~جو خورند و شیر زنان و شیر خر و شیر بز عظیم مفید بود و شیر شتر نیز
~~خصوصا که از پستان بمکند و گفتهاند که بر شیر مداومت باید نمود و حمام نیز

PageV01P213

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0186.png)

~~مناسب باشد، به شرطی که سخت گرم نبود و بسیار مکث نکنند، و بعد از آن
~~روغن بنفشه و کدو در بدن مالند و در این مرض گلنگبین تازه آوردهاند165 که با
~~نان بخورند و شیرهآ تخم توزک با شراب انار عذب خورند؛ و اگر به آن نفث دم
~~باشد، گل ارمنی و نشاسته و بیخ مهک هر یک پنج درم، سرطان سوخته ده درم،
~~کتیرا و طباشیر هر یک شش درم، کوفته و بیخته به لعاب به دانه بسرشند و دو
~~درم از آن تناول کنند.
# لعوقی ms169 که این مرض را مفید بود: باقلا و مغز تخم خیارین و خربزه و کدو هر
~~یک پنج درم، و صمغ عربی و کتیرا و نشاسته هر یک هفت درم، مغز بادام و به
~~دانه هر یک ده درم، مویز طایفی دانه بیرون کرده و روغن بادام جوشانیده دوازده
~~درم، مجموع را بکوبند و در یک من آب بجوشانند تا نیم من آید و با قند نیم من
~~به قوام آرند، شربتی ده درم باشد.
# قرصی مفید: گاوزبان، بیخ مهک، کتیرا، صمغ عربی، نشاسته، گل ارمنی از هر
~~یک چهار درم، ورق گل پنج درم، مغز خیارکدو شش درم، سرطان سوخته و بادام
~~تلخ از هر یک دو درم، همه را کوفته بیخته به لعاب به دانه اقراص سازند و یک
~~مثقال بخورند.
# شرابی نافع: آب انار عذب یک من، آب سیب شیرین اچهار من]، آب نیشکر
~~نیم16 من، با هم به آتش نرم به قوام آرند و ده درم از آن تناول کنند و در این
~~مرض چون چشم به گو فرو رود و رنگ روی تیره شود و نتن مده به افراط بود و
~~پوست شکم خشک و لاغر گردد و پوست پیشانی کشیده شود و موی بریزد و
~~اسهال ذوبالی بسیار شود، علامت مرگ بود.
~~ذات الصدر: ورمی گرم باشد که در حجابی که قاسم صدر است حادث شود از
~~جانب قص لو آن را برسام گویند] و علامت آن تب دایمی و شدت عطش و قلق

PageV01P214

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0187.png)

~~واضطراب بود و مریض از فم معده تا به سبب بخر، وجع ناخس147 احساس کنند
~~و نظر به بالا و زیر نتواند کرد و بر پشت و پهلو نتواند خفت.
# ذات العرض: ورمی باشد که در همین حجاب از جانب فقرات حادث شود، و
~~علامت او، آن است که مریض وجعی در میان شانهها احساس کند و به پشت باز
~~نتواند خفت.
~~ذات الجنب: ورمی بود که در ms170 غشای مستبطن اضلاع یا در حجابی که حاجز
~~است میان قلب و معده حادث شود و این را ذات الجنب خالص گویند و در طرف
~~ایمن باشد و در طرف ایسر نیز واقع شود و این بهغایت بد باشد، و علامت آن،
~~تب دایم و ضیق النفس متواتر و نبض سریع و منشاری بود.
# شوصه: ورمی بود که در حجابی که در اضلاع خلف است و عضلات آن از زیر
~~حجاب حاجز واقع شود، اعراض و وجع او اشد بود و صاحب این مرض حرکت
~~نتواند کرد و به هیج وضع نتواند خفت. علاج این مرض و ذاتالجنب قریب به
~~یکدیگر باشد. پس اگر مادهآ دموی168 باشد، علامت آن حمرت وجه و عظم نبض
~~و حمرت نفث بود؛ و اگر صفراوی بود، حدت تب و هذیان سرعت و تواتر نبض و
~~صفرت نفث بود. علاج در هر دو نوع، فصد باسلیق باشد از اول تا سوم. اما در
~~دموی در اول از جانب مخالف وجع کنند و در صفراوی از جانب موافق، و هر روز
~~جلابی از نیلوفر و بنفشه و سپستان و عناب و نبات خورند یا شراب بنفشه و نیلوفر
~~و خشخشاش با ترنجبین و غذا کشکشاب یا بنفشه و عناب و نیلوفر و سپستان و
~~شیرهآ خشخاش خورند یا به شراب بنفشه و عناب تلیین اطبیعت] کنند و بعد از
~~نضج به این مطبوخ:
# صفت آن: پرسیاوشان پنج درم، سنای مکی، بنفشه، نیلوفر هر یک چهار درم،
~~تخم خطمی، تخم خبازی هر یک دو درم، تخم کاسنی سه درم، سپستان بیست

PageV01P215

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0188.png)

~~عدد، عناب ده عدد، شیرخشت ده درم، ترنجبین و خیارشنبر هر یک پانزده درم،
~~و در میان روز شربتی از نبات و لعاب بنگو و به دانه و عرق گل و بیدمشک تشرب
~~نمایند و در این مرض حقنه اولی تر بود از مسهل و حقنههای لینه استعمال کنند.
# اصفت آن]: سنای مکی هفت ms171 درم، بنفشه و نیلوفر هر یک سه درم، سبوس و
~~خطمی و جو نیم کوفته هر یک کفی، ورق چغندر دستهای، عناب ده عدد،
~~سپستان سی عدد، و خیارشنبر و ترنجبین هر یک پانزده درم، آبکامه و روغن
~~کنجد هر یک ده درم، نمک طعام یک درم، لو موم روغنی از روغن بادام و بنفشه
~~و کتیرا و موم و خطمی در موضع بمالند] وبعد از تنقیه و انحطاط مرض تبرید
~~باید کرد به شیرهآ تخم توزک و آب خیار کدو با نبات و ترنجبین و تنقل169 به
~~شراب انار عذب و کاهو شاید؛ و غذا بنوماش با مغز بادام و اسفاناج خورند، و در
~~این مرض آب سرد نباید خورد.
# و اگر ماده بلغمی بود و این کم واقع شود، علامت آن بیاض و غلظ قاروره و
~~بیاض نفث و بطوء نبض و قلت عطش و کثرت بزاق بود. علاج آن، فصد باسلیق
~~کنند و جلاب از سپستان و بیخ مهک و روباه تربک و نبات و ترنجبین خورند، و
~~غذا جوآب و نخودآب و بعد از نضج، تلیین کنند به این مطبوخ:
# اصفت آن]: سنا و بیخ مهک از هر یک پنج درم، کاسنی و بنفشه و نیلوفر و
~~تخم خیارین هر یک سه درم، مویز طایفی ده درم، انجیر ده عدد، سپستان سی
~~عدد، ترنجبین ده درم، خیارشنبر پانزده درم، و میان روز شربتی از نبات و عرق
~~گل و تخم ریحان بیاشامند.
# و اگر از مادهآ سوداوی بود، علامت آن سیاهی و خشونت زبان و اختلاط عقل و
~~هذیان و اضطراب بود. علاج آن: همچو علاج بلغمی بود و در وسط170 استعمال
~~حقنههای نرم باید کرد و جلاب از بنفشه و سپستان و ترنجبین و نبات خورند.

PageV01P216

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0189.png)

# سوء المزاج که عارض قلب شود، اگر حار بود علامت آن شدت تشنگی و
~~سرعت و عظم نبض و حمرت و غلظ قاروره و حرارت سینه و ms172 لهیب و قلق و غضب
~~و غم و کرب باشد. علاج آن، شراب نیلوفر و شراب سیب لشامی] با گلاب و عرق
~~بید مشک و کاسنی تشرب کنند و شراب صندل و لیمو و حماض و زرشک نیز
~~مفید بود. غذا انار دانه یا لیمو یا زرشک خورند و گشنیز خشک چهار درم، گل
~~سرخ دو درم، طباشیر یک درم، بکوبند و با ده درم شراب سیب بخورند و صندلین
~~و گلاب در سینه بمالند و در موضع بارده نزول کنند و مفرح بارد تناول نمایند و
~~این مفرح نیز مفید بود:
~~صفت آن: ورق گل، طباشیر، گاوزبان هر یک ده درم، گشنیز، صندل هر یک
~~درمی، تخم توزک، تخم خیارین و کدوی مقشر هر یک چهار درم، زرشک پنج
~~درم، لؤلؤی ناسفته دو دانگ، کهربا و بستد هر یک نیم مثقال، کوفته و بیخته به
~~شراب سیب بسرشند.
# مفرح دیگر: تخم کاهو، تخم خربزه، تخم خیارین، گاوزبان هر یک پنج درم،
~~تخم توزک سه درم، لؤلهآ ناسفته و کهربا هر یک یک مثقال، قاقله صغار و طباشیر
~~هر یک سه درم، ورق گل چهار درم، زعفران نیم مثقال، کافور نیم درم، مشک و
~~عنبر هر یک دانگی بکوبند و با شیرهآ قند بسرشند و شربتی از این یک مثقال بود.
~~و اگر سوء المزاج بارد عارض قلب شود، علامت آن بیاض قاروره و صغر و بطوء
~~و تفاوت نبض و ضعف نبض وضعف نفس و اقلب واضمحلال و] ضعف قوت و
~~کسل و کثرت خواب و بددلی و فزع بود و از هوای گرم و موضع گرم راحت یابند.
~~علاج آن شراب بالنگو و گاوزبان و گلقند تناول کنند و غذا نخودآب و تیهو و
~~کبک و دراج و قلایا که در آن توابل باشد خورند و زعفران و دارچینی بر سر طعام
~~ریزند و تنقیه بدن کنند و داء المسک حلو و معجون مفرح تناول کنند.

PageV01P217

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0190.png) ms173

# صفت آن: مصطکی، عود، دارچینی، سنبل، قرنفل، مشک، جوز، کبابهآ قاقله،
~~پوست ترنج، هر یک مثقالی، مشک دانگی، کوفته و بیخته با شیرهآ قند یا عسل
~~بسرشند.
# و اگر سوء المزاج یابس بود، علامت آن هزال ونحافت بدن و صغر و تواتر
~~نبض بود. علاج آن: شراب بالنگو و نیلوفر و گاوزبان با عرق گاوزبان تناول کنند و
~~استحمام و تدهین و تناول مفرحات معتدل کنند.
# معجون مفید: بسد، کهربا، لؤلؤ، فرنجمشک، سک، پوست ترنج هر یک شش
~~درم، ابریشم خام، بالنگو هر یک ده درم، بادروج، گشنیز خشک هر یک دو درم،
~~بهمنین هر یک پنج درم، بکوبند، مشک و عود و عنبر هر یک درمی باهم بیامیزند
~~و به عسل کف گرفته بسرشند و دو مثقال تناول کنند.
# و اگر سوء المزاج رطب باشد، علامت آن قلت اشتها و سرعت انفعال و نبض
~~بطی و قارورهآ سفید و غلیظ بود. علاج آن، شراب بالنگو و گلقند تناول کند، و غذا
~~نخودآب با کبک و تیهو و فلفل و زعفران خورند؛ و اگر علامت امتلا باشد، تنقیه
~~به حب ایاره و حب افتیمون مفید بود و استعمال ریاضت معتدل نافع بود.
# معجون نافع: مصطکی، عود، دارچینی، قرنفل، مشک، سنبل، جوزبوا، کبابهآ
~~قاقله و پوست ترنج و هیل هر یک پنج درم، مشک دانگی بکوبند و به شراب سیب
~~بسرشند و مثقالی به شراب لیمو یا حماض بخورند.
# خفقان: حرکتی اختلاجی بود که به سبب دفع موذی عارض قلب شود و آن
~~اگر به سبب غلبهآ دم باشد، و علامت آن ظاهر باشد، فصد باسلیق کنند یا صافن
~~و سکنجیین با شراب ریباس و لیمو و حماض با عرق گل و بید تناول کنند و غذا
~~زرشک و لیمو و انار دانه با گوشت مرغ و بزغاله خورند؛ و اگر علامت غلبهآ صفرا
~~بود اشربهآ مذکوره و مفرحات بارده تناول کنند و صندل و اقاقیا و گشنیز و گلاب

PageV01P218

![image ms174 file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0191.png)

~~بر سینه طلا کند و سیب و به و امرود و انار مز تنقل171 کنند و تخم کاهو و مغز
~~سه تخم و تخم کدو او زرشک] از هر یک پنج درم، تخم توزک و تخم کاسنی و
~~دانهآ حماض و گشنیز خشک و طباشیر و صندلین هر یک سه درم، بکوبند و به
~~شراب سیب بسرشند و احیانا مثقالی تناول کنند.
# و اگر خفقان به سبب غلبهآ سودا باشد، علامت آن خبث نفس و وحشت و فکر
~~و خوابهای بد بود. علاج آن، تنقیه بدن باشد به مطبوخ افتیمون و حب آن و
~~مطبوخ هلیله وبعد از تنقیه دواء المسک حلو تناول کنند ومعالجات سوء المزاج
~~یابس به کار دارند، چنانچه مذکور شد، و اگر خفقان به سبب کثرت صوم و
~~استفراغ و نزف دم و ریاضت باشد، اغذیهآ جید الکیموس تناول کنند و میل به
~~آسایش و تنعم و استحمام کنند و مسمنات استعمال نمایند.
# امسمن: نشاسته و آرد نخود وآرد برنج هر یک شصت درم، تخم توزک و مغز
~~بادام و فندق و فستق هریک بیست درم، تودری سرخ و سفید هر یک یک درم،
~~بکوبند و با شکر در روغن گاو حلوا سازند و هر بامداد بیست درم بخورند و هریسه
~~و عصیده و شیر و شکر و امثال آن بخورند.
~~و خفقان به شرکت معده نیز حادث شود و آن را به احوال معده بدانند. پس
~~گر خلطی لزج در معده جمع شده باشد، معده را به قی پاک کند و گوارش
~~مصطکی و عود و مفرحات حاره تناول کنند و اگر به سبب صفرا باشد که به معده
~~ریزد، هر روز جلابی از پوست بیخ کاسنی و تخم کاسنی و بیخ مهک و نبات تناول
~~کنند و بعد از نضج تنقیه به این حب کنند.
# صفت آن: افتیمون، شاهتره، سنا هر یک درمی، هلیلهآ زرد، ورق گل و لاجورد
~~شسته هر یک پنج ms175 درم بکوبند و به آب بالنگو بسرشند و بلع کنند و میانههای روز
~~شربتی از نبات و عرق گل و گاوزبان تشرب نمایند؛ و اگر در معده سودا جمع
~~شده باشد آن را به قی برانند.

PageV01P219

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0192.png)

# علاج آن: جلابی از بالنگو و بیخ مهک و گاوزبان و نبات تناول کنند و تنقیه
~~به این حب نمایند:
# صفت آن: تربد سفید، افتیمون، حاشا، تخم حنظل، غاریقون، حجر ارمنی هر
~~یک درمی، سقمونیای بریان نیم دانگ، ملح نفطی و مقل هر یک دانگی،
~~اسطوخودوس نیم درم بکوبند و به آب رازیانه حب سازند و بعد از تنقیه مقویات
~~قلب و معده تناول کنند.
# غشی: حالتی باشد که مجموع حواس را معطل نماید و این به واسطهآ ضعف
~~قلب باشد و اجتماع روح به استفراغ و تحلیل روح باشد؛ و سبب آن مادهای باشد
~~که خالق ارواح بود، همچنان که در ابتدای حمیات و امتلای عروق از اخلاط و
~~امتلای معده در حالت تخمه حادث شود یا به سبب استفراغ و تحلیل بسیار بود
~~که روح نیز تابع آن شود؛ چنانچه در استفراغات و اوجاع و اعراض نفسانی حادث
~~میشود؛ و علامات غشی برودت اطراف و تنفس ضعیف و نبض صغیر و صفرت
~~لون بود. علاج آن: در حالتی غشی آب سرد و گلاب بر روی پاشند و بویهای
~~خوش ببویند و اطراف را سخت بمالند و تحریک کنند و چون قلت شود، شراب
~~حماض و لیمو و صندل بدهند؛ و اگر به سبب وجع تسکین وجع کنند؛ و اگر به
~~سبب اختناق رحم یا تناول سموم یا گزیدن حشرات بود، علاج آن کنند؛ چنانکه
~~گفته خواهد شد، و مقویات قلب استعمل نمایند].
~~ضغطهآ قلب: علتی باشد که چنان احساس که دل او را میفشارد و در عقب
~~آن غشی خفیفه حادث شود و از دهن لعاب روان گردد. علاج آن، استفراغ سودا
~~باشد به مطبوخ افتیمون و حب آن و ms176 بعد از آن تقویت قلب به اشربه و مفرحات و
~~تریاقات کنند.
# امراض ثدی: ورم پستان، اگر از مواد سته بود، علاج آن در باب اورام گفته
~~میشود، و اگر به واسطهآ آن باشد که شیر در پستان بسته شود، علامت آن انتفاخ
~~و صلابت و حمرت و وجع پستان بود. علاج آن، خرقه به گلاب و سرکه تر کنند و

PageV01P220

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0193.png)

~~بر آب نهند و اگر حرارت آن عظیم بود، آرد باقلا و جو و مغاث به آب گشنیز و آب
~~توزک و سفیدهآ تخم مرغ طلا کنند؛ و اگر وجع ساکن شود، محللات ضماد کنند؛
~~و اگر وجع شود منضجات استعمال نمایند و بعد از آن منفجر گردانند.
# قلت لبن: اگر کم شدن شیر به سبب قلت دم و قلت اکل بود، تناول اغذیهآ
~~کثیرالغذا باید کرد؛ و اگر به سبب فساد شیر بود، خلطی بر او غالب شود. اگر صفرا
~~غالب شده باشد، علامت آن صفرت و حدت و رقت شیر بود، و اگر بلغم غالب بود،
~~علامت آن، بیاض و مائیه و حموضت شیر بود، و اگر سودا غالب شود، علامت آن
~~کمودت و غلظ شیر بود. علاج آن، تنقیه باشد از خلط غالب و تبدیل مزاج به
~~اغذیه و اشربه که ضد آن خلط بود.
# کثرت لبن: بسیاری شیر و ریختن آن، اگر به افراط بود، مدارت طمث و
~~مجففات استعمال کنند و پستان را به لک و مرداسنگ و روغن گل و زیره و سرکه
~~طلا کنند.
~~سوء المزاج که عارض معده میشود و یا مادی باشد یا ساذج: آنچه مادی باشد
~~اگر صفرا باشد، علامت آن کرب و تشنگی و صفرت زبان و تلخی دهان بود. علاج
~~آن تنقیه معده کنند به آن که سکنجبین و آب گرم بیاشامند و قی کنند و بعد از
~~آن هر روز جلابی از بنفشه و اجاص و بیخ مهک و ترنجبین و نبات تناول کنند ms177 و
~~تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه و نقوع آن کنند، و بعد از تنقیه تقویت معده به
~~ربوب و اقراص بارده و سکنجبین به میبه کنند و این سفوف مفید بود:
# صفت آن: ورق گل ده درم، طباشیر پنج درم، هلیلهآ زرد و سماق هر یک سه
~~درم مصطکی یک درم، رامک نیم درم بکوبند و با دو چندان ادویه، قند بیامیزند،
~~و سه درم با گلاب تناول کنند.

PageV01P221

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0194.png)

# و اگر ماده بلغمی بود، علامت آن جشای ترش و تخمه و انتفاخ شکم و قلت
~~اشتها وغثیان وقی بلغم وقلت عطش و کثرت ریق و سیلان لعاب وبیاض لون
~~قاروره و بطوء و لین نبض بود و میل به اغذیه و اطعمه حریفه و مالحه باشد.
# علاج آن: اولا قی کنند و معده را پاک گردانند و بعد از آن هر روز جلابی از
~~انیسون و بیخ مهک و بالنگو و گلقند و غذا نخودآب یا شیرهآ خسکدانه خورند و
~~فلفل و دارچینی و زعفران در آن کنند و قلایای متوابله نیز مفید بود و بعد از
~~نضج تنقیه به حب ایارهآ جالینوس و لوغاذیا کنند یا به حقنههای حاره، و معده را
~~به روغن زنبق و خیری و مصطکی بمالند و گوارش کمونی و گوارش کندر و
~~زنجبیل پرورده تناول کنند.
# و اگر از ماده سودا بود، علامت آن: حرقت معده و کثرت اشتها و ضعف هضم
~~و کثرت نفخ و ترشی دهن و غلظ و سواد قاروره و بطوء صغر و نبض و قی ترش و
~~خشکی دهن و تشنگی بود و طحال بزرگ باشد.
# علاج آن: تنقیه بدن به مطبوخ افتیمون و مسهلات سودا172 کنند و بعد از آن
~~که معده را به قی پاک کرده باشند، اطریفل و گلقند و رازیانه و گوارش کمونی
~~تناول کنند.
# اما سوء المزاج ساذج، اگر حار بود، علامت آن تشنگی و خشکی دهن و فم
~~معده و جشای ms178 دخانی و فساد اغذیهآ لطیفه و قلت اشتها و میل به چیزهای ترش
~~بود.
~~علاج آن: شراب ریباس و غوره و لیمو و سکنجبین و مانند آن تناول کنند با
~~گلاب و آب برف، و غذا زرشک و تمر هندی و انار دانه و غوره خورند و دوغ با برف
~~نیز مفید بود.

PageV01P222

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0195.png)

# و اگر سوء مزاج حار یابس باشد، علامت آن هزال و شدت تشنگی و خشکی
~~زبان وحبس172 طبیعت بود.
# علاج آن: شیرهآ تخم توزک با آب خیار کدو با نبات و ترنجبین تناول کنند و
~~غذا بنوماش با مغز بادام و اسفاناخ با کدو یا گوشت بزغاله خورند، و زرشک هفت
~~درم، و گل ارمنی چهار درم، صندل و مغز سه تخم و کدو و طباشیر و تخم
~~لتوزک] و ورق گل سرخ هر یک پنج درم بکوبند و به عرق بید بسرشند و یک
~~مثقال.
# و اگر سوءالمزاج بارد ساذج بود، علامت آن ضعف هضم و لین و انتفاخ بطن و
~~دیرماندن و ترش شدن طعام و کثرت ریق و جشای ترش باشد.
# علاج آن: گلقند و رازیانه و شراب بالنگو و بزوری تناول کنند و غذا نخودآب
~~با فلفل و زنجبیل و دارچینی خورند و زنجبیل پرورده و گوارش عود و عنبر و
~~مصطکی احیانا تناول کنند و کندر و نانخواه و زنجبیل هر یک شش درم، فلفل و
~~اذخر و حب الغار و عود هر یک سه درم، بکوبند و با مویز طایفی بیست درم
~~بسرشند و دو درم تناول کنند.
# و اگر سوء مزاج بارد و یابس باشد، علامت آن قلت عطش و کثرت اشتها و
~~جشای ترش و تخمه بود. علاج آن، گلقند و رازیانه و گلنگبین و هلیلهآ پرورده و
~~اطریفل تناول کنند و سنبل و اذخر و نانخواه هر یک سه درم، سعد پنج درم،
~~بکوبند و به آب به بر معده طلا کنند و روغن زنبق و ms179 خیری بمالند.
# شرابی که مفید بود: آب به ترش پنج رطل، شراب صرف پنج رطل به آتش
~~نرم بجوشانند تا نیمه آید، پس شیرهآ قند بر آن ریزند به قدر ترشی174 آن و
~~میجوشانند تا به قوام آید و در آخر طبخ مصطکی دو درم، دارچینی، زنجبیل،
~~قرنفل، قاقله، زعفران از هر یک درمی بکوبند و در کیسه کنند و در دیگ نهند تا

PageV01P223

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0196.png)

~~بجوشد. پس بمالند و بیفشارند چون به قوام آید از آتش فرو گیرند شربتی از آن
~~ده درم باشد.
# و اگر سوء المزاج رطب ساذج باشد، علامت آن کثرت ریق و سیلان لعاب و
~~قلت عطش و تأذی از آب سرد و میوهها و ترههای بارده و تنفر از دسومات و
~~اغذیهآ رطبه وغثیان بود.
# علاج آن: گلقند و انیسون و جوارش مصطکی و زنجبیل پرورده تناول کنند و
~~غذا نخودآب و قلایا با توابل باشد؛ و اگر به آن طبیعت نرم شود معجون خبث
~~الحدید نافع بود.
~~صفت آن: هلیلهآ سیاه و بلیله و آمله و خبث الحدید هر یک ده درم، سنبل،
~~اذخر، اسعد]، زنجبیل، فلفل، نانخواه، کندر هر یک پنج درم، جداجدا بکوبند و
~~خبث الحدید سحق کرده و شسته سه175 هفته در سرکه بخیسانند، پس خشک
~~کنند و با دیگر ادویه بسایند و با دو چندان ادویه عسل بسرشند و یک مثقال
~~بخورند.
~~و اگر سوء المزاج یابس ساذج بود، علامت آن نحافت و هزال بدن و عطش و
~~خشکی زبان و قلت بزاق بود.
# و علاج آن، شراب بنفشه و نیلوفر تناول کند یا شیرهآ تخم خرفه با آب خیار
~~کدو و با نبات تشرب کنند و غذا بنوماش و نخود و کدو و گوشت بزغاله و مرغ
~~فربه و ماهی تازه خورند.
# وجع معده: اگر به سبب سوء المزاج باشد، علاج آن، گفته شد، و اگر به سبب
~~ورم باشد، آن هم گفته شود، و اگر به سبب ms180 ریاح بود، علامت آن: تمدد شراسیف
~~و قراقر و فواق و جشا باشد و بعد از تناول اشیای نفاخ زیاده شود.

PageV01P224

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0197.png)

# علاج آن: گلقند و رازیانه و گلنگبین و سکنجبین176 و گزانگبین تناول کنند
~~و گوارش کمونی و کندری و اطریفل لو گشنیز] تناول نمایند و مصطکی و کندر و
~~کرویا و زنجبیل بخایند و این سفوف نیز مفید بود:
# صفت آن: رازیانه و انیسون هر یک سه درم، نانخواه و کرویا و تخم کرفس هر
~~یک دو درم، بکوبند و با دو مثل آن قند بیامیزند و پنج مثقال از آن به ناشتا تناول
~~کنند.
# و اگر وجع به سبب طعام موذی باشد، آب گرم و روغن کنجد بیاشامند و قی
~~کنند و بعد از آن جوارش عود با مصطکی خورند.
# و اگر به سبب ضعف معده باشد، علامت او آن است که بعد از اکل حادث شود
~~و در خلو معده ساکن باشد. علاج آن، تقویت معده باشد. اگر در معده اخلاط
~~ردیه باشد به قی و اسهال تنقیه کنند و نانخواه و کندر هریک پنج درم، سعد،
~~سنبل هر یک سه درم بکوبند و با عسل بسرشند و مثقالی تناول کنند و حماض
~~ترنج یک رطل و آب سیب یک رطل بجوشانند تا به نیم آید. پس با یک رطل قند
~~و یک رطل عسل سفید و نیم رطل گلاب به آن ضم کرده بجوشانند تا به قوام
~~آید. پس زعفران و فلفل و دارچینی و قرنفل و مصطکی هر یک درمی، بالنگو سه
~~درم، و عود ده درم بکوبند و بر سر آن ریزند و با هم بسرشند. 177 پس از آتش فرو
~~گیرند و در ظرف چینی یا زجاجی کنند و احیانا سه درم تناول کنند.
~~اورام معده: اگر ورم حار بود، علامت آن تب و التهاب و رقت معده و وجع و
~~ورم ظاهر بود وقی تشنگی و سقوط اشتها باشد. علاج ms181 اولا فصد کنند و شراب
~~بنفشه و نیلوفر با آب کاسنی یا شیرهآ تخم کاسنی تناول کنند و آب انارین با
~~ترنجبین و نبات نیز بیاشامند178 و غذا نخود و کشکاب با اسفاناخ خورند، در تقلیل

PageV01P225

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0198.png)

~~غذا کوشند؛ و چون ابتدای نضج باشد جلاب از روباه تربک در تخم کاسنی هر یک
~~چهار درم و بنفشه سه درم و خیارشنبر پنج درم تناول کنند و اگر حرارت چندان
~~باشد دو درم رازیانه به آن ضم کنند و حسو از شیرهآ سبوس و نبات و روغن بادام
~~خورند و در ابتدا صندل و مامیثا با گلاب و آب بستان افروز و روباه تربک بر معده
~~طلا کنند و بعد از دو روز آرد جو و خطمی و روباه تربک با گلاب و یا به آب
~~کاسنی طلا کنند و بعد از آن خطمی و حلبه و بزرک و بابونه و زرود و سنبل و
~~سعد و آرد جو.
# و چون ورم خراج گردد و منفتح شود، علامتش شدت وجع و حمی و ضربان
~~باشد، آن زمان بزرک و مروشک و تخم خطمی هر یک درمی بکوبند و با شیر بز
~~بیاشامند تا نضج یابد؛ و علامت نضج سکون179 تب و وجع باشد و چون منفجر
~~شود شراب عناب و شراب خشخاش با شیره تناول کنند و حریره از نشاسته و
~~خشخاش و روغن بادام وقند [سازند].
# و علامت انفجار، قی و اختلاف مده و خون باشد و چون مده کم شود، شربتی
~~از نبات با تخم شاهسفرم بیاشامند، و اگر حرارت سخت نباشد، ماءالعسل بهتر بود
~~تا معده را از مده پاک کند و چون پاک شده باشد، کندر و گلنار و ورق گل از هر
~~یک دو درم، گل ارمنی و کهربا و خون سیاوشان هر یک درمی بکوبند و با هم
~~چندان قند بیامیزند و مثقالی از آن بخورند تا جراحت مندمل180 شود؛ و اگر ورم
~~بارد ms182 باشد یا مادهآ بلغمی بود، علامت آن حمی لتقه و انتفاخ معده و سفیدی زبان و
~~کثرت لعاب و تهبج روی و ورم رخو باشد.
# علاج آن: ماء الاصول تناول کنند و تریاق اربعه و مثرودیطوس نیز مفید بود
~~یا جلابی از پوست بیخ کاسنی و بیخ رازیانه و بیخ مهک هر یک دو درم، تخم
~~رازیانه سه درم، گلقند ده درم بیاشامند و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه خورند

PageV01P226

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0199.png)

~~با فلفل و دارچینی، و کرویا و روغن زیت و روغن بید انجیر بر سر غذا کردن و بر
~~معده مالیدن مفید بود و سعد و اذخر و سنبل و خاکستر چوب رز با هم بسایند و
~~به سرکه بسرشند و ضماد سازند، یا صبر سقوطری دو درم و سنبل و قردمانا و
~~مصطکی و افسنتین هر یک درمی بکوبند و با روغن ازیت یا] یاسمین و روغن به
~~آن ضماد کنند و مسهلات لینه استعمال نمایند.
~~و اگر از مادهآ سودا باشد، ورم صلب بود و به آن افکار ردیه و خبث نفس باشد.
~~علاج آن، جلابی از تخم رازیانه و بیخ مهک و بیخ کرفس و گلنگبین تناول کنند
~~و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه و روغن بید انجیر خورند و معده را به حلبه و
~~بزرک و خطمی و بابونه و مصطکی از هر یک دو درم، و صبر و سنبل و سعد و
~~اذخر هر یک درمی، صمغ عربی181 سه درم و روغن بابونه پانزده درم تضمید
~~سازند یا سنبل و افسنتین و سلیخه و مصطکی از هر یک سه درم، صبر و میعه از
~~هر یک چهار درم، احلبه] و بزرک از هر یک چنج درم، زعفران و مر از هر یک
~~درمی بکوبند و با موم و روغن زنبق یا خیری یا قسط بیامیزند و بمالند واین
~~ماء الاصول تناول کنند:
# صفت آن: پوست بیخ کرفس، پوست بیخ رازیانه هر یک ده ms183 درم، انیسون،
~~رازیانه هر یک سه درم، بیخ مهک، بابونه، هر یک هفت درم، حلبه چهار درم،
~~انجیر سفید ده عدد، مویز طایفی پانزده درم، در چهار رطل آب بجوشانند تا به
~~رطلی آید. پس صافی کنند و سی مثقال از آن با سه درم مغز خیارشنبر و یک
~~مثقال روغن بید انجیر تناول کنند و تلیین طبیعت به ایارهٔ‌ لوغاذیا و ایارهآ
~~ارکاغانیس کنند.
# قراقر و نفخ: به واسطهآ برودت وضعف امعدها و تناول اشیای نفاخه باشد و
~~گاه بود که به سبب ناریت معده باشد که احداث نفخ و بخار کند.82

PageV01P227

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0200.png)

# علاج آن: هر بامداد گلقند و رازیانه و انیسون تناول کنند [و غذا نخودآب با
~~زیره و دارچینی و کرویا خورند] و از اطعمهٔ‌ غلیظه و اشیای نفاخه و حموضات
~~احتراز کنند و سبوس گاورس و نمک گرم کرده بر شکم بندند و سنبل و کندر و
~~رازیانه هر یک سه درم، فودنه و سداب خشک و زنجبیل و کرویا هر یک دو درم،
~~صعتر و نانخواه و مصطکی هر یک درمی بکوبند و با دو مثل آن قند بیامیزند و
~~پنج درم تناول کنند و گوارش شهریاران و کمونی و فلافلی بخورند.
~~و اگر با نفخ طبیعت نرم بود، حب الرشاد بریان کرده و زیره در سرکه
~~خیسانیده،183 بریان کرده، هر یک درمی184 بکوبند و با هم چندان قند بیامیزند و
~~[سه نوبت] بخورند.
# جشا: نفخی بود که به طریق فم مندفع شود، چون بسیار واقع شود، دلیل
~~فساد هضم بود و تثاوب که آن را دهن دره گویند. از بخارات غیر منهضم واقع
~~شود به عضلات فک اسفل حاصل شود و غلیظ گردد و تمدد در آن عضلات پیدا
~~شود.
# تمطی: آن است که همهآ اعضا کشیده شود و حدوث او هم از این بخارات باشد
~~که در دیگر عضلات حاصل شود، همه دلالت بر ضعف هضم و تقصیر آن کند.
~~علاج آن: ms184 مجموع تنقیه و تقویت معده باشد.
# شهوت کلبی: اشتداد اشتها بر طعام او حرص بر مأکولات بود] به حدی که
~~سیر نگردند، و سبب آن اگر سوء المزاج بارد باشد، که فم معده را کثیف گرداند،
~~علامت آن نفخ وثقل وقلت عطش و تمدد معده و کثرت سیلان لعاب ولین
~~طبیعت بود. علاج آن، تسخین معده کنند به گلقند و رازیانه و شراب بالنگو یا
~~جلابی از رازیانه و بیخ مهک و گلنگبین بیاشامند و غذا نخودآب با شیرهٔ‌
~~خسکدانه و توابل گرم خورند و تنقیه به حب صبر و حب ایاره کنند و بعد از

PageV01P228

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0201.png)

~~تنقیه گوارش مصطکی و اطریفل مقویات معده تناول کنند و کندر و مصطکی
~~بخایند و شراب خمر مفید بود.
# و اگر سبب این مرض کثرت انصباب سودا باشد به فم معده، علامت آن
~~حرقت فم معده و قلت عطش و جشای ترش بود. علاج آن، تنقیه بدن کنند به
~~حب افتیمون و مطبوخ آن و اغذیهآ چرب خورند و از مولدات سودا اجتناب نمایند؛
~~و اگر از شدت خلو معده و بدن این مرض پیدا شود، علامت آن تقدم اسباب آن
~~بود، مثل حرکت مفرط و هوای گرم و سهر و غم و مرضهای کثیر التحلیل ودر
~~هضم هیچ آفتی نباشد.
# علاج آن: تناول اغذیهٔ‌ غلیظه باشد، مثل هریسه و کله پاچه و گوشت گاو و
~~قلیهآ کزر و در روزی سه چهار نوبت غذا خورند؛ لیکن اندکاندک باید خوردن، و
~~بدن را به روغن بنفشه یا بادام تدهین کنند.
# و اگر جوع به سبب کرم و حیات باشد، علامت آن احساس حرکت ایشان بود
~~و سقوط آن احیانا. علاج آن، قتل و اخراج کرم باشد، چنان که گفته شود.
# و اگر به سبب اخلاط حامض بلغمی بود که در معده جمع شده باشد، علامت
~~آن ترشی دهن و جشای ترش و براز رطب بود. علاج آن، تنقیه معده کنند به قی ms185
~~و گلقند و انیسون و مصطکی و دارچینی خورند او غذا نخودآب با فلفل و کرویا و
~~مصطکی و دارچینی کنند]، و اگر احیانا احتیاج باشد به حب صبر و ایاره اسهال
~~نمایند.
# جوع بقری: 185 آن جوع مجموع اعضا باشد با سیری معده و آن را ابولیموس
~~گویند. سبب آن برودتی مفرط باشد که فم معده را عارض شود و قوت حبس و
~~جذب از او فوت شود و بدن عظیم محتاج به غذا باشد و بیشتر این مرض در
~~زمستان سرد بود، و کسی را که در سرمای سخت سفر کند عارض شود. علامت

PageV01P229

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0202.png)

~~آن، نحافت بدن و بطلان اشتها و ضعف قوت و وجع معده باشد، و احیانا غشی نیز
~~حادث شود و ملمس فم معده سرد باشد.
# علاج آن: شراب بالنگو و شراب گاوزبان و گلقند و رازیانه و انیسون هر کدام
~~که باشد ده مثقال تناول کنند و اغذیه نخودآب با کبک و تیهو و دراج خورند و
~~توابل گرم در آن کنند و شراب ریحانی و اطریفل و جوارش کمونی و عود و
~~مصطکی مناسب این مرض بود، و سعد و سک و رامک و نمام بکوبند و بر معده
~~طلا کنند.
# و این علت به سبب ضعف معده باشد یا حرارت جمیع بدن نیز حادث شود،
~~علامت آن، کرب و لهیب و عطش و یبوست دماغ و طبع بود و چون گرسنه شود
~~و غذا بخورد، غشی کند و قوت ساقط شود. علاج آن، سکنجبین و شراب زرشک
~~و انار و سیب با گلاب تناول کنند و غذا زرشک و تمر هندی و انار دانه و غوره
~~لیمو خورند و همین دغدغهآ اشتهای غذا پیدا شود، چیزی بباید خورد و تأخیر
~~نباید کرد.
# عطش کاذب: تشنگی بسیار186، اگر به سبب حرارت قلب و ریه باشد، علامت
~~آن کرب ولهیب و احراق صدر بود و استراحت به هوای سرد. علاج آن، شراب ms186
~~حماض و سیب و لیمو و صندل هر کدام که باشد با عرق گل و بید و کاسنی به
~~آب سرد بیاشامند و غذا شیرهآ جو یا مرغ یا بزغاله خورند و صندل و گلاب و عرق
~~بید بر سینه طلا کنند و خیارکدو ببویند و این قرص نیز مفید بود:
# 18
# صفت آن: صندلین، مغز تخم خیارین، و کدو و تخم توزک هر یک سه87
~~درم، صمغ عربی و نشاسته و کتیرا از هر یک نیم درم، طباشیر سفید دو درم
~~بکوبند و با لعاب بنگو بسرشند و سه مثقال از آن با شربت سکنجبین تناول کنند؛
~~و اگر به سبب حرارت و یبوست معده بود، به واسطهآ اتناول] چیزهای شور و

PageV01P230

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0203.png)

~~حریف و حار باشد و شیرینیهای به افراط یا به واسطهآ استفراغ مفرط بود. علاج
~~آن، سکنجبین با عرق گل و بید بیاشامند یا آب انارین یا آب غوره با شیرهآ تخم
~~توزک یا نبات یا شراب لیمو با ریباس تناول کند و آب خیارکدو و آب تمر هندی
~~نیز مفید بود و غذا حموضات امناسب] باشد.
# و اگر به سبب اجتماع اخلاط شود باشد در معده، علامت او، آن باشد که به
~~آب خوردن زایل نشود و اگر صبر کنند و بخورند زایل گردد. علاج آن، به آب
~~ترب188 و سکنجبین مکرر قی کنند و شراب غوره و مانند آن تناول کنند و غذا
~~زیرباج خورند؛ و اگر بعد از تشرب مسهل تشنگی غالب شود به واسطهآ استفراغ
~~بسیار و افراط عمل شراب غوره و آش غوره خورند و به حمام معتدل روند و
~~تدهین به روغن بنفشه کنند، و اگر بعد از اشرب] خمر کهنه واقع شود، آب یخ و
~~برف خورند و حموضات بارده مفید بود؛ و اگر از حد بگذرد، یک رطل آب خیا
~~کدو با نیم درم طباشیر بیاشامند.
# سوءالهضم [و ضعف الهضم] و تخمه: سوء الهضم آن باشد که ms187 طعام نیک
~~هضم نشود. علامت آن، نتن جشا و حرقت معده و غثیان بود؛ و ضعف هضم آن
~~باشد که دیر بماند اما هضم شود، و با این ثقل و تمدد بود و بعد از زمانی دیر جشا
~~که آید بوی طعام احساس کند؛ و تخمه آن بود که معده در غذا قطعا تصرف نکند
~~و هضم نگرداند.
# سبب این مجموع یا سوء المزاج معده باشد یا اخلاط فاسد و که در او جمع
~~شود. علاج آن، تقویت و تنقیه معده باشد؛ چنان که گفته شد، و اگر به سبب
~~تناول اطعمهآ کثیره یا اطعمهآ ردیه باشد، تنقیه معده باید کرد به قی و اسهال و
~~تقویت معده به مقویات که مناسب مزاج بود و روز بر گرسنگی صبر باید کرد؛ و
~~اگر طبیعت محتبس باشد، جوارش سفرجلی مسهل پنج مثقال در آب نیم گرم

PageV01P231

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0204.png)

~~حل کرده بخورند، و روغن مصطکی و ناردین بر معده بمالند ،و اگر تابستان بود در
~~آب سرد نشستن مفید بود.
# هیضه: عبارت از آن باشد که طعام در معده بماند و هضم نشود و فاسد گردد
~~و آنچه لطیف و صافی باشد، به قی دفع شود؛ و آنچه غلیظ و راست باشد، به
~~اسهال. علاج او، آن است که طبیعت را به آب گرم و روغن کنجد مدد کنند تا
~~زودتر پاک شود و چون معده پاک شود و قی و اسهال باقی باشد، موجب ضعف
~~بود. شراب انار عذب با نعناع یا شراب انار و به با نیم درم طباشیر بخورند یا سفوف
~~انار دانه پنج مثقال با قرص طباشیر بیست189 مثقال یا رب به ده مثقال یا پوست
~~پسته یک مثقال بکوبند و با شراب سیب ده مثقال بخورند و صندل و کافور و
~~اقاقیا و گل ارمنی و آب مورد بر معده طلا کنند و در مواضع سرد خواب کنند و
~~دوغ به سنگ یا آهن داغ کرده داغ ms188 کنند و بیاشامند و بر غذا صبر کنند تا اشتهای
~~صادق پیدا شود، و سماق با کبک خورند، و اگر سن و مزاج و وقت مقتضی بود در
~~آب سرد نشینند.
# قی و تهوع و غثیان: قی حرکتی باشد که از معده حادث شود برای دفع
~~چیزی که در او باشد و تهوع حرکتی باشد بی آن که چیزی دفع شود، و غثیان
~~تقاضای دفع باشد به حرکت؛ و اسباب هر یک مختلف است، چنانکه اگر غلظ در
~~جوف معده باشد، قی حادث شود و اگر داخل جرم معده باشد تهوع و اگر طعام90
~~ردیه باشد غثیان واقع شود. پس اگر خلطی که در معده ریخته است یا داخل جرم
~~او است، صفرا باشد، علامت آن، تلخی دهان و التهاب و خشکی زبان و تشنگی و
~~قی صفرا باشد. علاج آن، سکنجبین به آب نیم گرم حل کنند و بخورند و قی
~~کنند تا معده پاک شود و بعد از آن شراب انار با عرق نعناع یا شراب غوره یا

PageV01P232

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0205.png)

~~ریباس یا گلاب تناول کنند و غذا انار دانه و زرشک و سماق خورند و معده را به
~~آب سیب و به و صندل و کافور تضمید کنند.
# سفوف: ورق گل و طباشیر هر یک دو درم، ریوند و کهربا و عود و پوست
~~پسته هر یک درمی و نیم، سماق، زرشک، انار دانه، هر یک پنج درم، بکوبند و سه
~~مثقال از آن به شراب سیب و یا به تناول کنند.
# و اگر خلطی بلغمی یا سوداوی بود، علامت آن قلت تشنگی و شوری یا
~~ترشحی دهن و نفخ یا قراقر بود. علاج آن، قی کنند به آب ترب و عسل و نمک یا
~~طبیخ تخم شبت و تخم ترب و عسل و اندکی نمک مدد کنند تا معده پاک شود و
~~بعد از آن گلقند و رازیانه یا زنجبیل پرورده یا هلیلهآ پرورده تناول کنند و ms189 تقویت
~~به گوارش عود و مصطکی و دواءالمسک حلو کنند؛ و این سفوف در قی بلغمی
~~مفید بود:
~~صفت آن: کندر و مصطکی و سنبل و سک هر یک پنج درم، عود هفت درم،
~~اناردانه پانزده درم، قرنفل، قاقله، جوزبواء سعد، نعناع هر یک چهار درم، پوست
~~ترنج، فرنجمشک، ورق گل هر یک درمی،191 بکوبند و با دو چندان ادویه، قند
~~بیامیزند، و هفت درم تا ده درم تناول کند.
# قرصی که قی بلغمی و سوداوی را نافع بود: صفت آن: پوست پسته، ورق گل،
~~هر یک چهار درم، عود و مصطکی هر یک سه درم، سک پنج درم، بکوبند و با آب
~~سیب بسرشند و قرص سازند و یک مثقال تناول کنند؛ و اگر غثیان به سبب کثرت
~~غذا یا اغذیهآ ردیه یا سوء ترتیب192 اکل حادث شود، قی باید کرد و بعد از آن
~~مقویات تناول کند.
~~قی دم: سبب خونی که به قی بیرون آید، اگر انفجار و انقطاع عرقی باشد،
~~فصد باسلیق کنند، و گل ارمنی و صمغ عربی و بنگو و بارتنگ از هر یک مثقالی،

PageV01P233

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0206.png)

~~مجموع بریان کرده بکوبند و با شراب سیب بسرشند و بخورند و قرص طباشیر و
~~قرص کهربا هر یک درمی با رب به تناول کنند؛ و این قرص نیز مفید افتد:
# صفت آن: کندر، تخم حماض، از هر یک سه درم، ورق گلنار، سماق، صندل
~~سفید هر یک چهار درم، شب یمانی، کهربا هر یک درمی، بکوبند و به آب سماق
~~و یا گلاب بسرشند و یک مثقال از آن با شیرهآ تخم توزک بریان کرده بخورند و
~~معده را به صندل و اقاقیا و سک و رامک و گلاب و آب مورد و سرکه تضمید
~~کنند، و غذا زرشک و سماق و اناردانه خورند.
# و اگر قی خون به سبب ضربه یا سقطه بود که بر سینه واقع شود، موضع مأوف
~~را به ماش و مغاث ms190 و اقاقیا و گل ارمنی و صبر و مر به آب مورد طلا کنند و قرص
~~کهربا یک مثقال با شیرهآ تخم توزک بریان کرده بخورند؛ و اگر با قی و نفث خون
~~سعال باشد، بارتنگ و صمغ عربی هر یک درمی، بریان کرده با گل ارمنی نیم درم
~~بکوبند و با شراب عناب بخورند و گشنیز و لؤلؤی صدف سوخته و شاخ گاو کوهی
~~سوخته و اقاقیا و گل ارمنی و سماق و نشاسته و تخم توزک و خون سیاوشان هر
~~یک پنج درم، صمغ عربی دو درم، طباشیر دو درم، بکوبند و آب سماق یا آب
~~لسان الحمل بسرشند و سه متقال با شراب عناب بخورند واز حمام وصیاح و
~~اعراض نفسانی احراز کنند.
# و اگر به سبب قروح و بثور معده باشد، علامت آن وجع میان شانهها یا زیر
~~قص و در قی مده باشد و چون چیزهای شور و ترش خورند، وجع زیاده شود.
~~علاج او، آن است که از حموضات ومالحات احتراز کنند، واز اغذیهآ لزجه مثل
~~پاچه و زردهآ تخم مرغ خورند، و این قرض مفید بود:
# صفت آن: تخم حماض و بارتنگ هر یک سه درم، طباشیر و لؤلؤ و کهربا و
~~شاخ گاو کوهی سوخته هر یک دو درم، نشاسته و کتیرا هر یک چهار درم، بکوبند
~~و به آب لسان الحمل یا لعاب بنگو بسرشند و قرص سازند، شربتی یک مثقال
~~باشد.

PageV01P234

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0207.png)

# و اگر خون از عضوی دیگر به معده ریزد، مثل آن که از دماغ یا از کبد یا از
~~طحال باشد، علامتش آفت آن عضو بود. علاج آن عضو باید کرد؛ و اگر خون در
~~معده ببندد، علامت آن، نافض و عرق سرد و غشی بود. علاج او، آن است که
~~تخم شبت و بابونه و پودینه هر یک پنج درم بجوشاند با یک درم نمک بیاشامند و
~~با حبالرشاد دو درم با آب گرم یا انفخهآ ms191 خرگوش به آب بالنگو یا برنجاسف
~~بیاشامند و با سرگین خرگوش با عسل با آب گرم بیاشامند و قی کنند.
# فواق: حرکتی باشد که از طبقه193آ داخل معده برای دفع مؤذی شود و این
~~مؤذی یا خلطی حار حریف یا طعام حریف؛ وعلامت آن، حرقت معده وقی
~~صفراوی یا سوداوی بود. علاج او، آن است که طبیخ شبت و ترب یا آب ترب و
~~عسل با سکنجبین و آب گرم بیاشامند که به قی یا اسهال دفع شود و بعد از آن
~~شربتی از نبات و عرق گل یا بید و لعاب بنگو و به دانه و روغن بنفشه وبادام
~~بیاشامند.
# و اگر فواق به سبب ریح باشد، و این بیشتر صبیان را واقع شود، و بعد از تخمه
~~نیز بود. علاج آن، گلقند با انیسون یا زیره یا رازیانه خورند و مصطکی بخایند و
~~گوارش عود و مصطکی تناول کنند؛ و اگر سعی کنند که عطسه بیایند، مفید افتد؛
~~و اگر به سبب تناول طعام بسیار بود، قی کنند و زیره و نانخواه و انیسون و تخم
~~کرفس و صعتر هر یک نیم درم کوفته با قند بخورند و در این نوع حرکات بدنی
~~مثل ریاضت و حرکات نفسانی مثل غضب و خجالت مفید بود و بر گرسنگی و
~~تشنگی صبر باید کرد.
~~و اگر فواق بعد از قی به اسهال بسیار حادث شود، به واسطهآ یبوسی که موجب
~~تشنج شده و شراب بنفشه و لعاب بنگو و به دانه تناول کنند و غذا شیر جو و کدو
~~و ردغن بنفشه و موم روغن از [آب] کدو و بستان افروز و خطمی و کتیرا و موم

PageV01P235

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0208.png)

~~صافی و روغن بنفشه بسازند و بر معده بمالند و این بدترین انواع فواق بود، چنانکه
~~گفته آید، و هذا فواق ما له من فواق.
# و از ورم کبد نیز فواق بود و این به سبب بزرگی ورم بود که مزاحم ms192 قعر معده
~~شود، یا به واسطهآ مشارکتی که میان کبد و معده باشد. علاج آن، علاج ورم کبد
~~باشد.
# نقصان و بطلان اشتها: اگر به سبب سوءالمزاج باشد، علامت آن و علاج آن
~~گفته شد؛ و اگر به سبب خلطی مراری یا خلطی مالح بود که در معده جمع شده
~~باشد، علامت آن: حرقت معده و مرارت با ملوحت دهن و تشنگی بود. علاج آن
~~قی باشد و بعد از آن تقویت معده به سکنجبین سفرجلی و به پرورده و شراب
~~سیب و محللات مثل کبر و لیمو مفید بود.
# و اگر به سبب خلطی بلغمی لزج باشد، علامت آن قلت تشنگی و میل به
~~اشیای حارهآ حریفه بود. علاج آن، تنقیه معده به قی کنند و گلقند و انیسون و
~~جوارش عود بخورند و نانخواه و فودنه و رازیانه هر یک پنج درم، امصطکی و]
~~قرنفل و سنبل هر یک دو درم بکوبند و با هم چندان قند بیامیزند و دو مثقال
~~تناول کنند.
# و اگر به سبب خلطی باشد که در معده متعفن شده باشد، علامت آن غثیان و
~~براز منتن بود. علاج آن، تنقیه بدن به لقی و] اسهال بود و بعد از آن تقویت
~~معده.
~~و اگر به سبب آن باشد که سودا به معده نریزد که موجب اشتها شود، علامت
~~او آن است که اشتها نباشد؛ لیکن چون غذا بخورند هضم شود و چون چیزهای
~~ترش و قابض بخورد، تمام اشتها پیدا شود.
~~علاج آن: تفتیح مسالک طحال بود به سنکنجبین بزوری و زیرباج لو آبکامه]
~~و کبر و زیتون به سرکه و محللات.

PageV01P236

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0209.png)

# و اگر به سبب بطلان حس فم معده بود، علامت او، آن است که احساس
~~تناول اشیای حریفه و مالحه نکنند و او را فواق و غثیان حادث شود. علاج آن،
~~گلقند و رازیانه و شراب بالنگو تناول کنند یا جلابی از رازیانه و بیخ مهک و بالنگو
~~و ms193 گلقند بخورند و بعد از نضج به حب صبر و قوقایا تنقیه کنند و بعد از آن به
~~جوارشات و معجونات حاره تقویت معده کنند.
# در امراض کبد
# سوء المزاج که عارض کبد شود، اگر حار بود، علامت آن شدت تشنگی و تلخی
~~دهن و خشکی زبان و قلت اشتها و احتباس طبیعت و سرعت نبض و حرارت
~~ملمس کبد و ناریت قاروره بود. شاید که به آن قی صفراوی و اسهال صفراوی نیز
~~باشد. علاج آن، جلابی از تخم کاسنی و تمر هندی و اجاص و ترنجبین با
~~سکنجبین وآب کاسنی با شیرهآ تخم خیارین و نبات تناول کنند و شراب صندل و
~~حماض نیز شاید و غذا زرشک یا انار دانه با فروج خورند و آب کاسنی و صندلین
~~بر جگر طلا کنند؛ و اگر طبیعت محتبس باشد، تلیین طبیعت کنند به مطبوخ
~~فواکه یا قرص طباشیر نرم یک مثقال با سکنجبین ده مثقال و آب کاسنی بیست
~~مثقال تناول کنند.
# و اگر علامت صفرا غالب باشد، این مطبوخ بیاشامند: صفت آن: سنای مکی،
~~بنفشه، هلیلهآ زرد، ورق گل، اهلیلهآ کابلی]، هر یک سه194 درم، [ترنجبین بیست
~~درم، و آرد جو، بنفشه هر یک سه درم]، کافور نیم دانگ بکوبند و با آب گشنیز یا
~~کاسنی یا بستان افروز یا بقلهالحمقا طلا کنند. اگر به آن اسهال باشد یک مثقال

PageV01P237

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0210.png)

~~قرص طباشیر قابض با ده مثقال رب به یا سیب بخورند، و غذا برنج و ماش بریان
~~کرده یا زرشک یا سماق یا مغز بادام بریان کرده بخورند.
# و اگر سوء المزاج بارد عارض کبد شود، علامت آن اسهال وقلت عطش و
~~بیاض زبان و تهبج روی و اجفان و بطوء نیض و غلظ قاروره بود. علاج آن هر
~~بامداد جلابی از رازیانه و روباه تربک و گلقند تناول کنند و غذا نخودآب با شیرهآ
~~خسکدانه و کبک و تیهو خورند، و این قرص تناول کنند: ms194
# صفت آن: سنبل و مصطکی و تخم کرفس و اذخر [و انیسون] و بادام تلخ و
~~ایهل و قسط و مر هر یک دو درم، عصارهآ غافث نیم درم، فلفل و زنجبیل هر یک
~~درمی بکوبند و با آب رازیانه قرص سازند و مثقالی از آن به این ماءالاصول بخورند:
# صفت آن: پوست بیخ کرفس و رازیانه [پانزده درم]، کاسنی و تخم رازیانه هر
~~یک سه درم، تخم کرفس ده درم، انیسون سه درم، اذخر، غافث، حاشا، جعده هر
~~یک پنج درم، مویز طایفی بیست درم، در سه رطل آب بجوشانند تا به رطلی و
~~نیم آید، با نیم من195 قند به قوام آورند و بیست درم تا سی تناول کنند؛ و این
~~قرص نیز مفید بود:
# صفت آن: افسنتین و ریوند هر یک سه درم، گل سرخ پنج196 درم، سنبل و
~~اسارون و لک مغسول هر یک سه درم بکوبند و با آب کرفس قرص سازند و
~~شربتی یک مثقال بود، و اسارون و نمام بجوشانند و جگر را با آب آن تنطیل کنند
~~و به ثفل آن تضمید نمایند و بابونه واکلیل الملک وقسط و سلیخه کوفته با
~~روغن سوسن طلا کنند.
~~و اگر اسهال به افراط بود، تخم سپندان و شاهسفرم و صمغ عربی هر یک
~~بریان کرده سه درم به گلاب تر کنند و فرو برند و کبک و تیهو بریان کرده به
~~سماق با زرشک ترش گردانند بخورند.

PageV01P238

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0211.png)

# و اگر سوء المزاج رطب بود، علامت آن کثرت لعاب و قلت عطش و تهبج روی
~~واجفان و کثرت خواب و بلادت حواس و بیاض قاروره و سوءالهضم بود. علاج آن
~~هر روز جلابی از رازیانه و تخم کرفس و بیخ مهک و گلقند تناول کنند و غذا
~~نخودآب با زیرباج یا کبک یا تیهو و زیره و دارچینی خورند و اطریفل کبیر و
~~گلقند و جوارشات گرم مفید بود.
~~قرصی مفید: اخرنوب]، رازیانه، تخم ms195 کرفس هر یک سه درم، سنبل پنج درم،
~~بکوبند و به آب رازیانه یا کرفس بسرشند و مثقالی با ده مثقال سکنجبین بزوری
~~بخورند.
# و اگر سوء المزاج یابس بود، علامت آن نحافت بدن و قلت دم و تشنگی و
~~یبوست طبع و صلابت نبض و بیاض قاروره باشد. علاج آن، شیرهآ تخم توزک با
~~شراب نیلوفر و خشخاش تناول کنند و غذا کدو با گوشت بزغاله خورند یا حریره
~~از شیرهآ سبوس و نبات و روغن بادام خورند و ماهی تازه نیز شاید و موم روغن از
~~روغن بنفشه و روغن کدو و موم صافی و آب کاسنی و آب توزک ترتیب کنند و بر
~~جگر طلا سازند.
~~ضعف کبد: یا به سبب سوء المزاج بود، علامت آن گفته شد، یا به سبب
~~سعده باشد که به کبد عارض شود، علامت آن ضعف کبد و قلت اشتها و فساد
~~لون ونحافت بدن و اسهال غسالی شبیه به غسالهآ لحم و وجع ضلع آخرین از
~~اضلاع ایمن بود.
~~و این سده اگر در محدب کبد بود، علامت او آن است که بول اندک آید و
~~رقیق بود. علاج آن، هر بامداد جلابی از تخم کاسنی و بیخ مهک و روباه تربک هر
~~یک سه درم، تخم رازیانه یک درم، نبات ده مثقال، تناول کنند. کرفس و نانخواه و
~~پوست بیخ کاسنی و رازیانه و نبات به حسب مزاج با قرص زرشک یا سکنجبین
~~ساده یا بزروی وغذا زیرباج خورند و از اغذیهٔ‌ غلیظه لو اطعمهآ لزجه] وحلاوی
~~احتراز کنند.

PageV01P239

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0212.png)

# و اگر سده در مقعر کبد باشد، علامت آن بزاق197 رقیق بود. علاج آن، هر روز
~~جلابی از بیخ مهک و تخم رازیانه و کاسنی و نبات تناول کنند و غذا نخودآب و
~~تلیین طبیعت کنند به این مطبوخ:
# صفت آن: سنا پنج درم، تخم کاسنی سه درم بجوشانند و صافی کنند و ده
~~مثقال شکر سرخ و پنج ms196 مثقال مغز خیارشنبر در آن حل کرده بیاشامند و بابونه و
~~شبت هر یک سه درم، تخم کرفس و سنبل و اسارون هر یک درمی بکوبند و به
~~آب [سداب] بر جگر نهند و معجون گرگر در این صورت نافع بود.
# صفت آن: تخم کرفس، رازیانه، ابهل، سلیخه، اذخر، هر یک ده درم، سنبل،
~~قسط، روناس، عصارهآ غافث، سیر بری، بادام تلخ، هر یک پنج درم، ریوند چینی،
~~ربالسوس از هر یک سه درم، زعفران یک درم، مجموع کوفته و بیخته با شیر و
~~قند یا عسل بسرشند و یک مثقال با ماء الاصول تناول کنند.
~~اورام کبد: ورمی باشد که بر کبد ظاهر شود. اگر دموی باشد، علامت او تب و
~~تشنگی و لهیب و حرقت و وجع موضع کبد و ثقل آن و ظهور ورم و سعال و فواق
~~و احتباس بطن و ضیق نفس بود و باشد که از احتباس بول نیز شود. علاج آن
~~اولا فصد باسلیق کنند و اخراج خون به حسب حاجت و قوت گیرند و هر بامداد
~~جلابی از تخم کاسنی و پوست بیخ کاسنی و روباه تربک هر یک سه درم، نبات و
~~ترنجبین هر یک ده درم، تناول کنند و غذا کشکاب خورند و تلیین طبیعت به
~~مطبوخ فواکه کنند، به این حقنه:
# صفت آن: سنا هفت درم، بنفشه و نیلوفر و تخم کاسنی هر یک پنج درم، جو
~~نیم کوفته، سبوس و خطمی هر یک کفی، خیارشنبر پانزده درم، شکر سرخ ده
~~درم، روغن بنفشه، آبکامه هر یک ده درم؛ و اگر ورم بر محدب کبد باشد در ادرار
~~بول سعی بلیغ باید نمود و شیرهآ اسه] تخم و آب کاسنی و سکنجبین بزوری
~~خورند و این قرص تناول کنند:

PageV01P240

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0213.png)

# صفت آن: تخم کاسنی و تخم خربزهآ مقشر و تخم کشوث هر یک سه درم،
~~طباشیر یک مثقال، ریوند نیم درم، لک مغسول درمی بکوبند و به آب ms197 کاسنی
~~بسرشند و مثقالی بخورند، و در ابتدای ورم، روباه تربک و ورق گل بنفشه و
~~صندلین و ورق کاکنج و طحلب و آب بستان افروز و گلاب ضماد سازند؛ و چون از
~~ابتدا تجاوز کند، استعمال ضمادات نکنند و بیخ کرفس و گلنگبین تناول کنند؛ و
~~غذا با نخود با شیرهآ خسکدانه و روغن بیدانجیر خورند و معده را به حلبه و بزرک
~~و خطمی و بابونه و مصطکی از هر یک دو درم، سنبل و سعد و اذخر از هر یک
~~درمی، و صمغ سه درم و بابونه ده درم، تضمید کنند با سنیل و افسنتین و سلیخه
~~و مصطکی از هر یک سه درم، صبر و میعه از هر یک چهار درم، حلبه و بزرک از
~~هر یک پنج درم، زعفران و مر از هر یک درمی بکوبند و با موم روغن زنبق یا
~~خیری یا قسط میآمیزند و بمالند؛ واین ماء الاصول تناول کنند:
~~پوست بیخ کرفس و پوست بیخ رازیانه از هر یک ده درم، انیسون و رازیانه از
~~هر یک سه درم، بیخ مهک هفت درم، حلبه چهار درم، انجیر سفید ده عدد، مویز
~~طایفی پانزده درم، در چهار رطل آب بجوشانند تا به رطلی آید، پس صافی کنند و
~~سی مثقال از آن با سه وزن مغز خیار چنبر و یک مثقال روغن بید انجیر تناول
~~کنند و تلیین طبیعت به ایارهآ لوغاذیا و ایارهآ ارکاغانیس کنند.
# و اگر ورم صفراوی بود، علامت آن شدت تب و تشنگی و قلق و سرعت نبض و
~~ناریت قاروره و قی و اسهال مراری بود. علاج آن، هر بامداد جلابی از تخم کاسنی
~~و بنفشه و نیلوفر و ترنجبین تناول کنند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه یا هلیله
~~با نقوع فواکه یا شیرخشت و ترنجبین و خیارشنبر، و غذا کشکاب با شیرهآ
~~خشخاش خورند.
# و اگر ورم بلغمی بود، علامت آن قلت عطش و تب ms198 غیر حاده و براز بلغمی و
~~بیاض قاروره بود و احساس ورم کند198 اما وجع به افراط نباشد. علاج آن جلابی

PageV01P241

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0214.png)

~~از روباه تربک و رازیانه و بیخ مهک او نبات] تناول کنند و غذا نخودآب و بنوماش
~~با مغز بادام خورند و تلیین طبیعت به حقنههای نرم کتند یا به این مطبوخ:
# صفت آن: سنا پنج درم، و رازیانه، انیسون هر یک ده199 درم، [شکر دو درم]
~~بجوشانند و صاف کنند و پنج مثقال معجون خیارشنبر تا هفت مثقال در آن حل
~~کند و بیاشامند و بعد از تنقیه اطریفل و گلقند و جوارشات مقوی معده تناول
~~کنند.
# و اگر ورم سوداوی بود و آن به واسطهآ سده باشد که میان کبد و طحال واقع
~~شود، علامت آن صلابت کبد و تشنگی و خشکی زبان باشد. علاج آن، هر روز
~~جلابی از تخم کاسنی و رازیانه و کرفس و گاوزبان و نبات تناول کنند و شراب
~~گاوزبان و بالنگو لعق کنند و غذا زیرباج خورند و تلیین طبیعت به مطبوخ
~~افتیمون کنند با سنا هفت درم و بالنگو و بیخ مهک و تخم کاسنی هر یک سه
~~درم، شکر سرخ پانزده درم، بجوشانند و صافی کنند و معجون نجاح هفت مثقال
~~در آن حل کرده بیاشامند و غذا نخودآب و شیرهآ خسکدانه خورند و بعد از تنقیه
~~سکنجبین بزوری و عنصلی و ماء الاصول و قرص زرشک و کبر تناول کنند و کبد
~~را به حلبه و بزرک و شمع و پیه بط و روغن بنفشه و اکلیل الملک و بابونه و نمام
~~تضمید کنند.
# و اگر ورم جگر از ضربه و سقطه باشد، نخود مقشر و ریوند و هر یک سه درم،
~~مومیایی دو درم، و روغن بنفشه بگدازند و با هم آمیخته طلا کنند.
~~دبیلهآ کبد: اگر بعد از ورم حادث شود، علامت او آن است که تب دیگر
~~اعراض اشتداد کند و مریض به ms199 پشت باز نتواند خفت و چون منفجر شود، علامت
~~آن قشعریره و اسهال مده با چیزهای شبیه به وی بود و مریض را خفتی و راحتی
~~حاصل شود.

PageV01P242

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0215.png)

# و باشد که مده به قی یا ادرار دفع شود، علاج آن، پیش از انفجار تضمید کنند
~~و شیر بز با ابزرک و] مروشک تناول کنند؛ و چون منفجر شود، اگر تب نباشد
~~جلابی از زوفا و بیخ کرفس و رازیانه و انیسون و نبات تناول کنند؛ و اگر تب باشد
~~شیرهآ سه تخم با اشراب تخم خیارین] و شیرهآ عناب و خشخاش و نیلوفر تناول
~~کنند.
~~نفخ کبد: علامت او آن است که ثقل باشد و وجع مده بود و تب و حرارت
~~نباشد. علاج آن، سکنجبین بزوری و ماء الاصول و معجونات حاره تناول کنند و
~~به مسخنات تضمید نمایند.
# سدهآ کبد: به سبب اخلاط لزج و غلیظ حادث شود. علامت آن، ثقل کبد بود
~~بی آنکه وجع تب باشد و علامات ورم؛ اگر سده در محدب باشد، بول اندک رقیق
~~بود و اگر در مقعر [کبد] بود، براز رطب باشد. علاج آنچه در مقعر بود مفتحات
~~استعمال کنند، مثل شراب دیناری و ریوند و سکنجبین و کاسنی ناشسته را آب
~~بگیرند و با سکجبین بزوری تناول کنند. علاج آنچه در محدب کبد باشد، تناول
~~ماءالاصول و سکنجبین بزوری بود و اگر حرارت و تشنگی باشد با شیرهآ تخم
~~توزک و آب کاسنی با سکنجبین خورند و قرص زرشک نیز مفید بود و غذا زرشک
~~و زیرباج و انار وسکباج خورند.
# سوء القنیه واستسقا: سوء القنیه از ضعف کبد و فساد مزاج آن حادث شود،
~~و علامت آن تهبج اطراف و بیاض لون بود. علاج او، آن است که تقلیل غذا کنند
~~و از اغذیهآ غلیظه اجتناب نمایند و زرشک و نخودآب یا دارچینی و زیرباج خورند و
~~تقویت کبد کنند؛ چنانچه در سوءالمزاج گفته شد؛ و اهمال ms200 در این باب ننمایند
~~که این مقدمهآ استسقا است.
# اما استسقا سه نوع است: لحمی، زقی، طبلی. اما لحمی، آن است که جمیع
~~اعضا بر آمده باشد و سبب آن ضعف جگر و برودت مزاج آن بود و این برودت به
~~سبب استفراغ دم بسیار از بواسیر و کثرت حیض یا به سبب شرب آب سرد بود در

PageV01P243

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0216.png)

~~عقب ریاضت یا در حمام یا در فراش گرم، یا به سبب ضعف طحال بود که جذب
~~سودا نتواند کرد و در کبد بماند و مزاج او سرد گرداند، یا به سبب ضعف معده
~~باشد که هضم طعام تمام نتواند کرد و کیلوس خام به کبد رود و کبد نیز از نضج
~~آن عاجز شود و اعضا آن را جذب کند و چون خام باشد، جزو بدن نشود و موجب
~~این مرض گردد؛ و علامت آن، بیاض یا صفرت لون بود و انتفاخ بدن بیاض در
~~وقت قاروره بود، چون انگشت بر اعضا نهند فرو رود و زمانی همچنان گو باشد.
~~علاج آن، هر روز جلابی از تخم کاسنی و رازیانه هر یک دو درم، بیخ کاسنی و
~~بیخ رازیانه هر یک سه درم، نبات ده درم، تناول کنند. غذا زیرباج با کبک و تیهو
~~و کبوتر بچه و گنجشک خورند و اندک زیره و دارچینی در آن کنند و آب
~~یجوشانند که بهغایت سرد نشده باشد، خورند و اندکی استحمام به آب شور و آب
~~شبی مفید بود و بر تابهآ حمام و بر ریگ گرم خسبیدن200 و پشت بر آفتاب باز
~~کرده نشستن نافع بود.
# و در این مرض در ادرار بول مبالغه باید کرد، [به مثل] سکنجبین ابزوری] و
~~قرص زرشک و کمادریوس و انیسون و جعده و رازیانه و تخم کرفس و سنبل و
~~سلیخه و بیخ رازیانه و بیخ کرفس را بکوبند و دو درم از آن با سکنجبین بزوری
~~تناول کنند و بوره و ms201 زیره و سعد بکوبند و بر شکم طلا کنند؛ و اگر طبیعت
~~محتبس باشد به معجون خیارشنبر و حب ایاره تلیین کنند؛ و اگر این علت را
~~ضعف و برودت معده باشد، قی کنند و گلنگبین و انیسون بخورند، و حب
~~اصطمخیقون تلیین کنند، و معجون کرکم تناول کنند.
# اما استسقای زقی، آن است که امائیه] میان صفاق و ثرب یا احشا و ثرب
~~حادث شود و این نوع بدترین استسقا بود. علامت آن، ثقل و بزرگ شدن شکم و
~~صقالت پوست آن باشد و شکم مانند خیکی پر آب بود و چون دست بر آن زنند
~~یا از پهلو به پهلو گردانند، از آن آواز آب شنوند. علاج آن، هر روز جلابی از تخم

PageV01P244

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0217.png)

~~کاسنی و رازیانه و بیخ کاسنی و گلقند تناول کنند؛ و اگر به آن حرارت مزاج باشد
~~آب کاسنی ناشسته21 با سکنجبین بزوری خورند و تلیین طبیعت به مطبوخ
~~هلیله با آب شاهتره و هلیله کوفته باید کرد یا به این حب:
# صفت آن: افسنتین و غافث و انیسون و مصطکی و سقمونیا هر یک درمی،
~~لک مغسول، عود، بلسان، هر یک دو درم بکوبند و با آب رازیانه بسرشند و حب
~~سازند و دو مثقال تناول کنند و بورهآ ارمنی و بیخ سوسن لو قردمانا] و مویزج هر
~~یک سه درم، تخم ترب202 هفت درم، پشک بز پنجاه درم، آرد جو و سرگین گاو
~~هر یک شصت درم203، بسایند و به آب رازیانه و با آب کاسنی بسرشند و بر شکم
~~طلا کنند و بعضی شکم را شق میکنند و آن را بزل گویند؛ لیکن عظیم الخطر
~~باشد.
~~اما استسقای طلبی، آن است که ریاح غلیظ در میان صفاق و ثرب و امعا واقع
~~شود و سبب آن حرارت کبد باشد؛ و باشد که از برودت و رطوبت معده بود؛ زیرا
~~که چون معده از هضم تام عاجز آید، کیلوس خام به ms202 جگر رود و جگر به طبخ و
~~هضم آن مشغول نشود و از آن ماده ریاح و ابخرهآ بسیار حادث شود، موجب این
~~مرض گردد. علامت آن، بزرگ شدن شکم و بر آمدن ناف بود با آن ثقلی نباشد و
~~چون دست بر شکم بزنند، آواز طبل آید. علاج آن، هر روز جلابی از تخم کاسنی
~~و انیسون و بیخ مهک و بیخ کاسنی و گلقند تناول کنند و غذا نخودآب با مغز
~~بادام و فلفل و زیرهآ کرمانی و کرویا و نانخواه خورند و روغن بابونه و روغن سداب
~~و شبت بر شکم مالند و ماء الاصول و تخم کرفس کوهی و رازیانه و انیسون و زیرهآ
~~کرمانی و دوقو و و تخم کرفس کوهی و فطراسالیون هر یک سه درم، پوست بیخ
~~رازیانه ده درم و بیخ کرفس پنج درم و بیخ مهک ده درم و بیخ اذخر و فقاح اذخر

PageV01P245

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0218.png)

~~هر یک دو درم، مویز طایفی بیست درم، در چهار رطل آب بجوشانند تا به دو
~~رطل آید. پس با دو رطل عسل به قوام آرند و ده درم تا ده مثقال از آن تناول
~~کنند.
# سفوف: تخم کرفس و رازیانه و انیسون و اسارون و قسط و زراوند هر یک دو
~~درم، زیرهآ کرمانی سه درم، سنبل و جعده هر یک درمی و نیم، بکوبند و دو مثقال
~~از آن با ماء الاصول بخورند، یا آن کوفته را به دو چندان قند بیامیزند و پنج مثقال
~~تناول کنند؛ و اگر خواهند که تلیین کنند، پنج مثقال معجون خیارشنبر و دو
~~مثقال از این ماءالاصول در آب گرم حل کرده بیاشامند و چون مرض منحط گردد
~~و نفخ ساکن شود، بابونه و تخم شبت و پودینه و اکلیل الملک و مرزنجوش و زیره
~~بکوبند و به آب سداب سرشته بر شکم طلا کنند.
# و نوعی از استسقا طبلی است که آن را جنین204 گویند، علامت ms203 آن انتفاخ و
~~عظم بطن بود بی نتو ناف و شکم ایشان عظیم شبیه به شکم آبستنان بود.
# علاج آن: هر روز جلابی از تخم کشوث و کاسنی و رازیانه و روباه تربک و
~~نبات تناول کنند و تلیین طبیعت به این مطبوخ کنند. صفت آن: سنا هفت درم،
~~روباه تربک پنج درم، تخم کاسنی سه درم، شکر سرخ و ترنجبین هر یک ده درم،
~~مغز خیارشنبر پانزده درم، آب کاسنی ناشسته پنجاه درم، نافع بود، و به چیزهای
~~درشت شکم را بمالند.
~~و بباید دانست که هرگاه به استسقا تب و تشنگی بسیار بود، به اشیای حاره
~~معالجه نکنند و به روباه تربک و تخم کاسنی و بیخ آن اکتفا کنند و بنوماش با
~~مغز بادام خورند و تلیین طبیعت به این مطبوخ کنند:
# صفت آن: سنا و هلیلهآ [کابلی] و آمله و بلیله هر یک پنج درم، بنفشه، نیلوفر،
~~تخم کاسنی هر یک سه درم، مویز طایفی پانزده درم، آلوی سیاه و کیلی، عناب

PageV01P246

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0219.png)

~~هر یک ده عدد، اسپستان بیست عدد، مغز] خیارشنبر، ترنجبین هر یک ده درم و
~~بعد از تنقیه آب کاسنی و سکنجبین ساده بخورند.
# یرقان205: صفرتی فاحش بود که در بشره و چشم ظاهر گردد، به سبب جریان
~~صفرا در زیر پوست و حدوث آن اگر از قبیل بحران باشد، علامت آن تلیین
~~طبیعت و تلخی دهن بود در روزهای باحوری واقع شود. علاج آن، که سهلتر
~~باشد، آب کاسنی بیست درم با ده درم سکنجبین تناول کنند و غذا بنوماش و
~~زرشک و مغز بادام خورند و ماهی تازه به سرکه؛ و اگر یرقان از سوء المزاج گرم
~~باشد که کبد را حادث شود، علامت آن شدت عطش و سرعت نبض و صبغ
~~قاروره و میل آن به سودا بود و با آن صفرا بود206 و رنگ روی تیره بود و طبیعت
~~محتبس باشد. علاج آن، جلابی از تخم کاسنی سه ms204 درم، اجاص ده عدد، با لتمر
~~هندی و] ترنجبین و نبات تناول کنند، و غذا جو آب خورند و تلیین طبیعت به
~~مطبوخ فواکه یا نقوع فواکه یا شیرخشت و ترنجبین یا مطبوخ هلیلهآ ازرد] کنند و
~~بعد از تنقیه تبرید مزاج کبد باید کرد به شیرهآ تخم توزک و سکنجبین به آب
~~خیار کدو با یک مثقال قرص طباشیر نرم و غذا آلوچه و تمر هندی و زرشک و
~~بنوماش و مغز بادام و اسفاناخ خورند.
# و اگر یرقان به سبب سوء المزاج حار بود که از مراره حادث شود، صفرا را
~~بسیار جذب کند و در او غلیان پیدا شود و در بدن منتشر گردد. علامت آن
~~شدت عطش و لهیب باشد و این نوع بغتتا حادث شود.
~~و باشد که به سبب حرارت جمیع بدن عارض شود، و علامت آن نحافت و
~~خاریدن بدن و خشکی براز بود و صفرا به قی و براز دفع شود. علاج آن، هر دو
~~نوع اسهال صفرا و تبرید کبد باشد؛ و اگر یرقان به سبب ورم کبد حادث شود
~~علاج آن فصد و تلیین طبیعت باشد؛ و اگر به سبب شرب زهر یا گزیدن حیوانی

PageV01P247

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0220.png)

~~زهردار باشد یک مثقال قرص طباشیر نرم به آب انارین تناول کنند یا مثقالی
~~قرص کافور با لعاب بنگو و به دانه یا آب خیار کدو بخورند، و غذا کشکاب با روغن
~~بادام خورند و جگر را به ورق گل و صندل و اقاقیا و گشنیز هر یک پنج درم و
~~کافور نیم دانگ با گلاب تضمید کنند.
# و یرقان نیز سبب سدهآ میان طحال و مراره و امعا حادث شود، واقع می گردد و
~~این نوع تابع قولنج باشد. اول علاج قولنج باید کرد و استعمال اشیای بارده کنند و
~~ریوند و غافث هر یک مثقالی، افسنتین دو مثقال بکوبند و با ده مثقال سکنجبین
~~تناول کنند؛ و اگر به سبب سده ms205 باشد که میان کید و مراره حادث شود، علامت
~~او آن باشد که براز به تدریج سفید گردد. علاج آن، اسهال صفرا باشد و بعد از آن
~~استعمال مفتحات مثل سکنجبین بزوری و آب کاسنی و تخم کرفس و انیسون و
~~امثال آن؛ والله أعلم بالصواب.
# سوء المزاج که طحال را عارض شود، اگر حار بود، علامت آن شدت تشنگی و
~~التهاب و حرقت موضع طحال باشد و صفرت لون و کمودت آن و حمرت قاروره و
~~سواد براز و اختلاف نبض و سوء خلق. علاج آن، فصد اسیلم کنند از جانب چپ و
~~جلاب از تمر هندی و ترنجبین و نبات خورند یا قرص زرشک و سکنجبین بزوری
~~و غذا زرشک یا تمر هندی یا آلوچه یا بنوماش و مغز بادام تلیین طبیعت کنند به
~~مطبوخ هلیلهآ زرد و سیاه ماءالجبن با سکنجبین بزوری و این قرص نیز مفید افتد.
~~صفت آن: ریوند یک درم و نیم، زعفران نیم درم، ورق گل پنج درم، طباشیر
~~سه درم، مغز تخم سه درم، تخم توزک چهار درم، کافور نیم دانگ، تمام کوفته و
~~بیخته به آب کاسنی بسرشند و مثقالی با سکنجبین تناول کنند.

PageV01P248

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0221.png)

# اصفت] سفوف: طباشیر، ریوند، بیخ مهک، سنبل، مصطکی، غافث، هر یک
~~درمی، زرشک چهار درم بکوبند و یک مثقال تناول کنند و انجیر و کبر به سرکه
~~نافع بود او تخم ترب و سپندان و شیطرج هر یک سه درم در سرکه بجوشانند و
~~نمدی به آن تر کنند و بر طحال نهند و یا ورق گز بکوبند و یا آرد جو سرکه طلا
~~کنند، نافع بود]؛ و اگر تب و تشنگی مفرط باشد، شیرهآ تخم توزک یا آب کاسنی
~~با آب خیار کدو با سکنجبین تناول کنند.
# و اگر سوء المزاج بارد بود، علامت آن سقوط اشتها و عدم تشنگی و کثرت
~~ریق بود. علاج آن، جلابی از تخم رازیانه و بیخ آن و ms206 انیسون و گلقند تناول کنند
~~با بیست مثقال از این ماءالاصول:
~~صفت آن: پوست بیخ رازیانه ده درم، بیخ کبر پنج درم، بیخ کرفس، بیخ
~~مهک، هر یک سه درم، مویز طایفی ده درم، تخم خیارین پنج درم، تخم کشوث و
~~تخم کاسنی و رازیانه و بیخ شبت هر یک سه درم، مجموع را در سه رطل آب
~~بجوشانند تا یک رطل آید. پس صاف کنند و با عسل یا قند به قوام آرند یا آب
~~صافی کرده، عسل یا قند به جای چاشنی نهند و بیاشامند، و غذا نخودآب با شیرهآ
~~خسکدانه خورند؛ و اگر طبیعت محتبس باشد به این مطبوخ تلیین کنند:
# صفت آن: سنا پنج درم، هلیلهآ سیاه هفت درم، بیخ اذخر، غافث، تخم کاسنی،
~~هر یک سه درم، بنفشه سه درم، آلوی سیاه و عناب هر یک ده عدد، سپستان
~~بیست عدد، خیارشنبر پانزده درم، ترنبجین و شکر سرخ هر یک ده درم، و طحال
~~را به ورق سداب و گز و بیخ کبر و اشنه مجموع را در سرکه بجوشانند و تنطیل
~~کنند.
# و اگر سوء المزاج یابس بود، علامت آن: [غلظ خون و شدت سیاهی رنگ و]
~~صلابت طحال و نحافت و کمودت بدن و خبث نفس باشد. علاج آن، جلابی از
~~بیخ کاسنی و پنج انگشت و بیخ مهک و بنفشه و روباه تربک و نبات تناول کنند، و
~~غذا بنوماش و مغز بادام و کدو یا فروج خورند و ماهی تازه نیز شاید.

PageV01P249

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0222.png)

# و اگر سوء المزاج رطب بود، علامت آن ترهبل بدن و بیاض لسان وکثرت ریق
~~و قلت عطش بود. علاج آن، سکنجبین بزوری و ماء الاصول مذکور تناول کنند و
~~غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه و قلایای متوابله خورند و تلیین طبیعت کنند به
~~حب افتیمون و حب ایاره.
# اورام طحال: اگر ورم طحال دموی بود، علامت آن: تب و سرعت و عطش و
~~التهاب و وجع ms207 طحال وغلظ سواد قاروره بود. علاج آن: فصد باسلیق کنند و
~~جلاب از تخم کاسنی و عناب و اجاص و نبات تناول کنند و غذا کشکاب باشد و
~~تلیین طبیعت کنند به مطبوخ فواکه و صندل و اقاقیا و شیاف مامیثا و گشنیز و
~~تربد207 بر طحال طلا کنند.
~~و اگر ورم صفراوی بود، علامت آن حمی حاره و عطش مفرط و زردی چشم و
~~زبان و قاروره و براز بود؛ و باشد که با آن یرقان نیز باشد. علاج آن، جلابی از تخم
~~کاسنی و روباه تربک اهر یک سه درم]، تمر هندی و نبات [هر یک ده درم]،
~~تناول کنند با آب انارین یا نبات و غذا جو با شیرهآ خشخاش خورند و تلیین
~~طبیعت کنند به قرض طباشیر نرم یک مثقال با سکنجبین ده مثقال و طحال را
~~به صندل و توزک و گشنیز و ورق بید تضمید کنند.
# و اگر اورام بلغمی بود، علامت آن قلت عطش و زیادتی حجم طحال و بیاض
~~لون و قاروره و بطوء نبض بود. علاج آن، جلابی از رویاه تربک و بیخ مهک و
~~رازیانه و نبات تناول کنند، و غذا نخودآب خورند و تلیین طبیعت کنند به این
~~مطبوخ:
~~صفت آن: سناء هلیلهآ زرد هر یک پنج درم، تربد دو درم، تخم کاسنی و
~~رازیانه و کرفس و پنج انگشت و شکوفهآ کبر و بالنگو و گاوزبان هر یک سه درم،
~~انجیر بیست عدد، مویز طایفی پانزده درم، شاهتره یک دسته، خیارشنبر و

PageV01P250

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0223.png)

~~ترنجبین هر یک ده درم، و بعد از تنقیه قرص زرشک با سکنجبین بزوری و قرص
~~کبر بخورند.
# و اگر ورم سوداوی بود، علامت آن نحافت و هزال بدن و صلابت طحال و
~~خروج او از طبع خویش وضیق النفس و سواد لون وفساد هضم ولین طبیعت و
~~سرعت نبض بود. علاج آن، فصد باسلیق کنند و تلیین طبیعت به حب افتیمون یا
~~مطبوخ ms208 آن کنند و غذا زیرباج یا کبک و فروج کنند و بعد از تنقیه سکنجبین
~~بزوری و قرص کبر خورند.
# صفت آن: پنج انگشت و بیخ کبر از هر یک ده درم، زراوند مدحرج، شونیز،
~~تخم سپندان، از هر یک سه درم، عنصل هفت درم، بکوبند و با سه درم اشنه
~~بجوشانند و ادویه بدان بسرشند و قرص سازند و یک مثقال تناول کنند و خردل و
~~بیخ کبر و بورهآ ارمنی و غافث بکوبند و با سرکه بر208 طحال طلا کنند و با خردل
~~بکوبند و با عسل بیامیزند و کاغذی به مقدار درم ببرند و ادویه بر آن بمالند و بر
~~طحال نهند؛ و اگر ورم طحال منفتح شود و منفجر گردد و به معده ریزد و به قی
~~و براز دفع شود، در آن شیر شتر دهند و مدرات مفید افتد و سعی باید کرد که
~~طبیعت محتبس نشود.
# نفخ طحال: به سبب برودت مزاج طحال و کثرت سودا حادث شود. علامت
~~آن، تمدد موضع طحال و برآمدگی آن باشد [و چون دست بر او نهند، از زیر
~~دست بلغزد] و باشد که با آن قراقر بود. علاج آن، ماء الاصول و سکنجبین بزوری
~~و آب رازیانه با سکنجبین عنصلی تناول کنند و نمک و سبوس و گاورس گرم
~~کنند و بر موضع طحال نهند.
# سدهآ طحال: حدوث آن به سبب فضلات غلیظ باشد که در او مجتمع شود.
~~علامت آن، ثقل طحال بود بیعلامت ورم. علاج آن، جلابی از رازیانه و نانخواه و

PageV01P251

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0224.png)

~~روباه تربک و انیسون و نبات تناول کنند و سکنجبین بزوری و قرص کبر مفید
~~بود، تخم کاسنی و کزمازج هر یک پنج درم، پنج انگشت دو درم و نیم بکوبند و
~~سه درم از آن با سکنجبین بزوری تناول کنند و باقی معالجات سوء المزاج بجا
~~آرند.
# یرقان اسود: تغیر لون ابدن] باشد به سیاهی و سبب آن سده باشد ms209 که میان
~~طحال و کبد و معده حادث شود. علامت آن، ثقل و تمدد طحال و خبث نفث و
~~قلت اشتها و نحافت بدن و بطوء نبض بود و به تدریج حادث شود نه بغتتا. علاج
~~آن، فصد اسیلم کنند از جانب چپ و جلابی از بیخ مهک و تخم کاسنی و نبات با
~~گلقند تناول کنند و غذا زیرباج خورند و بعد از نضج سنا پنج درم، پوست بیخ
~~کاسنی سه درم، شکر ده درم بجوشانند و صافی کنند، پنج مثقال معجون نجاح
~~در آن حل کرده بیاشامند با هلیلهآ زرد و سیاه و کابلی هر یک سه درم، افتیمون
~~یک درم، غاریقون و بسفایج هر یک نیم209 درم بکوبند و سه درم از آن با رطلی
~~ماءالجبن بیاشامند؛ و اگر این مرض به سبب ضعف قوت جاذبه یا ماسکهآ طحال
~~بود، علامت آن: قی و اسهال سودا و سقوط اشتها و کدورت عین بود.
# علاج آن: هر روز جلابی از انیسون و ورق گل و سکنجبین بزوری تناول کنند
~~و طحال را به ورق گل و فوفل و افسنتین و مقل و مصطکی تضمید کنند.
~~از آن جمله قولنج است و آن مرضی است که مانع خروج براز شود و با آن
~~وجعی عظیم باشد و وجع قولنج به وجع کلیه مشتبه میشود و فرق بدان کنند
~~که وجع کلیه از یک موضع تجاوز کند و وجع قولنج از جای خود تجاوز کند، و

PageV01P252

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0225.png)

~~سبب قولنج بلغمی غلیظ باشد که با ثفل مختلط شود؛ و علامت آن شدت وجع و
~~سقوط اشتها و سبوق تخمه بود و پیش از حدوث قولنج بلغم لزج با براز بیرون
~~آمده باشد. علاج آن، جلابی از بالنگو و رازیانه و انیسون و تخم کرفس و گلنگبین
~~تناول کنند و به جوارش سفرجلی مسهل تلیین کنند یا به این حب
# اصفت آن]: ایارهآ فیقرا، تربد هر یک درمی، شحم حنظل و ms210 نمک هندی هر
~~یک دانگی بکوبند و مقل ازرق دو دانگ بجوشانند و ادویه به آن بسرشند و حب
~~سازند یا با این حقنه استعمال کنند: سنا مکی هفت درم، انجیر ده عدد، اعناب
~~ده عدد]، سپستان بیست عدد، خسک و شبت هر یک ده درم، گل بابونه، اکلیل
~~الملک، و سداب هر یک کفی، برگ چغندر دستهای، روغن کنجد و آبکامه هر یک
~~ده درم، شکر سرخ بیست درم، بوره نیم درم.
~~و اگر قولنج به سبب ریحی بود که در امعا محتبس شده باشد، علامت آن
~~تقدم نفخ و قراقر و تناول اشیای نفاخ و انتقال وجع بود. علاج آن، جلابی از
~~انیسون و نانخواه و رازیانه و گلنگبین تناول کنند و گوارش کمونی و سفرجلی
~~مسهل بخورند یا تخم کرفس و انیسون و نانخواه هر یک درمی، جندبیدستر
~~دانگی و نیم بکوبند و به آب رازیانه بسرشند و حب سازند و بلع کنند و این شیاف
~~استعمال کند: خطمی، بورهآ ارمنی هر یک دو درم، تخم حنظل درمی، سقمونیا
~~نیم درم بکوبند و با شکر معقود بیامیزند و شیاف سازند با زهرهآ گاو و بوره و تخم
~~حنظل و خطمی هر یک سه درم، سکبینج درمی و نیم، مقل یک درم، شیاف
~~سازند، یا این حقنه استعمال کنند:
# صفت آن: سنا هفت درم، انجیر و عناب ده عدد، سپستان بیست عدد، مویز
~~طایفی پانزده درم، خسک و بابونه و شبت و اکلیل الملک و بنفشه و خطمی و
~~سبوس هر یک هفت درم، بجوشانند و صافی کنند، و آبکامه و عسل و روغن زیت
~~هر یک ده درم، بوره و نمک هر یک نیم درم، بر سر آن کرده، استعمال کنند و
~~روغن سداب بر شکم مالند یا ورق سداب و کرنب هر یک ده درم، و تخم کرفس و

PageV01P253

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0226.png)

~~سداب هر یک پنج درم، در رطلی آب بجوشانند تا به نیمه آید و در ms211 رطلی روغن
~~کنجد بر سر آن کنند و بجوشانند تا آب ابرود] و روغن بماند. آن روغن بر شکم
~~میمالند.
# أو اگر قولنج به سبب ورمی باشد که در موضع امعا واقع شود، علامت آن تب
~~وجع شدید وضربان و عطش وقی مراری و این قولنج به تدریج حادث شود.
~~علاج آن، فصد کنند و جلابی از روباه تربک و تخم کاسنی و ترنجبین تناول کنند
~~یا شراب بنفشه و ترنجبین و غذا بنوماش و مغز بادام خورند و تلیین طبیعت به
~~این مطبوخ کنند:
# صفت آن: سنا پنج درم، عناب ده عدد، سپستان بیست عدد، تخم خطمی،
~~پرسیاوشان، روباه تربک هر یک سه درم، خیارشنبر و ترنجبین هر یک پانزده درم.
# یا این حقنه استعمال کنند، صفت آن: سنا هفت درم، بنفشه، نیلوفر هر یک
~~سه درم، جو نیم کوفته و خطمی و سبوس هر یک کفی، ورق سداب و ورق
~~خیازی و ورق سلق هر یک دستهای، خیارشنبر، شکر سرخ، ترنجبین هر یک ده
~~مثقال، روغن بنفشه ده درم.
# و اگر با وجع و حرارت شدید و لذع و حکه باشد، این حقنه مناسب باشد:
# صفت آن: عناب ده عدد، سپستان بیست عدد، خطمی سه درم بجوشانند و
~~صافی کنند و آب خیار کدو و خبازی و شیرهآ جو و لعاب بنگو هر یک پانزده درم،
~~روغن بنفشه ده درم، با هم بیامیزند و نیم گرم استعمال کنند؛ و اگر قولنج به
~~سبب التوای امعا یا نزول یکی به انثیین حادث شود، علامت او آن است که قولنج
~~بعد از حرکتی عنیف یا برجستن یا از بالا به زیر افتادن حادث شود. علاج او، آن
~~است که پای علیل را به ریسمان بندند و بر بالا کشند و ریسمان را تحریک کنند
~~تا امعا به جای خود رود. جلابی از روباه تربک و بنفشه و رازیانه و نبات بدهند و
~~غذا نخودآب با روغن شیرهآ کنجد باشد؛ و ms212 اگر باز به جای خود نرود، یک درم یا
~~یک مثقال زیبق ناشکته فرو برند و تردد کنند و بمالند تا بیرون آید.

PageV01P254

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0227.png)

# و اگر قولنج به سبب احتباس ثفل و یبوست آن باشد، علامت آن: تقدم
~~احتباس و تناول مجففات بود. علاج آن، لجابی از شراب بنفشه و ترنجبین هر
~~یک دو مثقال تناول کنند و غذا نخودآب چرب با مرغ فربه خورند یا بنفشه چهار
~~درم، سپستان بیست عدد، بزرک و حلبه و حب الرشاد هر یک ده درم، و ترنجبین
~~پانزده درم جلاب سازند.
# و اگر به سبب حرارت امعا باشد، علامت آن شدت عطش و دوام التهاب بود.
~~علاج آن جلابی از بنفشه و روباه تربک و تخم کاسنی و ترنجبین و نبات تناول
~~کنند با آب خیار کدو و شیرهآ تخم توزک با ترنجبین و بدین حقنه تلیین کنند:
# صفت آن: بنفشه و نیلوفر و تخم کاسنی و تخم خیارین و بابونه و اکلیل
~~الملک و سبوس جو نیم کوفته و لبلاب و پرسیاوشان هر یک هفت درم، عناب ده
~~عدد، سپستان بیست عدد بجوشانند و صافی کنند و لعاب بنگو و لعاب بزرک و
~~روغن بنفشه و خیارشنبر و ترنجبین هر یک ده درهم، با آن ضماد کرده، استعمال
~~کنند، و غذا شیرهآ گندم چرب و حسوهای چرب خورند و شکم به روغن بنفشه و
~~لعاب خطمی وکتیرا بمالند].
# ایلاوس. نوعی از قولنج است و آن چنان باشد که ثفل در امعای اعلیا]
~~محتبس گردد و از دهن بیرون آید و با آن ضعف نبض و غشی و اضطراب بود.
~~علاج او، آن است که او را فلونیای رومی سه درم بدهند و چون وجع ساکن شود
~~با آن معاودت نکنند و جوارش سفرجلی مسهل یا جوارش فلافلی یا شهریاران
~~بدهند و این حقنه استعمال کنند:
# صفت آن: بابونه، شبت، تخم کرفس، رازیانه، حلبه هر یک دو210 درم، انجیر
~~ده عدد، مقل، ms213 سکبینج، جاوشیر هر یک دو درم، روغن زیت یا بیدانجیر ده درم،
~~شکر سرخ و آبکامه هر یک پانزده درم، بوره و نمک هر یک نیم درم، و باید که دو

PageV01P255

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0228.png)

~~روز غذا نخورند، و اگر نتوانند استعمال ریاضت مفید افتد، و روغن بابونه [و خیری
~~بر شکم بمالند و شراب صرف گرم کند و اند کاندک میآشامند و بابونه] و شبت و
~~اکلیل الملک و نمام و خسک و برگ بید انجیر و فودنه و روباه تربک بجوشانند و
~~در آن مینشینند و شیافی از بوره و نمک هندی و سکبینج و تخم حنظل ترتیب
~~کنند و بکار دارند.
# مغص: وجعی بود که امعا را حادث شود و شکم میپیچد و آن اگر به سبب
~~ریح باشد، علامت آن قراقر و نفخ و تمدد بود و به خروج ریح تسکین حاصل
~~شود. علاج آن، هر روز جلابی از انیسون و رازیانه و روباه تربک و گلقند تناول
~~کنند یا دو درم گوارش کمون بخورند؛ و اگر با مغص اسهال باشد، علاج آن گفته
~~شود؛ و اگر طبیعت محتبس باشد رازیانه و تخم کرفس و سداب هر یک سه درم و
~~نانخواه و صعتر هر یک چهار درم و قند مثل مجموع بکوبند و سه درم از آن تناول
~~کنند و شکم به روغن گل و بابونه گرم کرده بمالند.
# و اگر به واسطهآ تناول اطعمهآ حاره حریفه بود، علامت آن حرقت امعا و
~~تشنگی و خروج مرهآ صفرا بود. علاج آن، آب انارین یا نبات بیاشامند و یا لعاب
~~بنگو و به دانه بر سر شربتی از نبات بیاشامند یا شیرهآ تخم توزک نیم درم،
~~طباشیر ده درم با نبات تناول کنند.
# و اگر مغص به واسطهآ خلطی مالح باشد، علامت آن ثفل و تشنگی بود، و یا
~~براز بلغم بیرون آید، علاج آن، تلیین طبیعت کنند به حقنههای نرم یا به این
~~مطبوخ:
# صفت آن: سنا ms214 پنج درم، بنفشه، بسفایج، رازیانه، تخم کاسنی، روباه تربک،
~~هر یک سه درم، عناب ده عدد، سپستان بیست عدد، تربد دو درم، خیارشنبر
~~پانزده درم، ترنجیین دو درم، شکر سرخ ده درم.
~~اگر به سبب خلطی لزج باشد که در امعا متمکن شود، علامت آن قلت عطش و
~~کثرت بزاق و وجع از یک موضع منتقل نشود.

PageV01P256

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0229.png)

# علاج آن: تلیین طبیعت باشد به حقنههای نرم که در باب قولنج ذکر یافت و
~~تنقیه معده کنند به قی و گلقند و دارچینی و ازعفران و] صعتر در آن کنند و بعد
~~از تنقیه جوارش کندر و مصطکی تناول کنند و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه
~~خورند و فلفل و آب سرد کمتر خورند.
# دیدان: کرمهایی که در امعا متولد شود، به سبب رطوبتی فضلی باشد که در
~~امعا بماند و به طول مکث متعفن شود، چون حرارت در او عمل کند تا گرم شود و
~~این کرم اگر دراز بود حیات گویند و در امعای دقاق متولد شود. علامت آن،
~~احساس حرکت آن باشد در حالت جوع و پیچیدن شکم و سیلان لعاب و بر هم
~~ساییدن دندان در خواب. علاج آن، چهار روز پیاپی رطلی شیر با ده مثقال شکر
~~تناول کنند و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه و صعتر و دارچینی خورند، روز
~~پنجم درمنهآ ترکی و برنج کابلی مقشر و قسط و مر و سرخس و ترمس و تربد هر
~~یک درمی، حب النیل نیم درم بکوبند و بر سر شیر ریزند و بیاشامند، و اگر از آن
~~بقیتی بماند و عمل تمام نکند، آبکامه ده مثقال به آب گرم بخورند و تخم حنظل
~~دانگی و نیم، قنبیل نیم درم بکوبند و به زهرهآ گاو بسرشند و شیاف سازند و
~~بردارند و در آخر روز ترید کشک با سیر تمام211 بخورند و از تناول اغذیهآ غلیظهآ
~~بارده اجتناب کنند.
~~و اگر کرم پهن باشد، آن را ms215 حبالقرع گویند و او در امعای غلاظ متولد شود.
~~علامت آن، صفرت لون بود و خروج آن احیانا و هر چند که چیزی خورند سیر
~~نشوند. علاج آن، درمنهآ ترکی و برنج کابلی مقشر هر یک مثقالی، نمک هندی
~~دانگی و نیم، تربد یک درم، حنظل دانگی بکوبند و بر سر شیر کنند و بیاشامند و
~~از لبنیات و اغذیهآ لزجه اجتناب نمایند.

PageV01P257

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0230.png)

# و اگر کرم ضعیف و صغیر باشد شبیه به کرم پنیر و سرکه، علامت آن حکهآ
~~مقعد و دغدغهآ آن بود. علاج آن، حقنه کنند به این ادویه:
# صفت آن: بابونه، اکلیل الملک، درمنه، برنجاسف هر یک کفی، ورق سداب،
~~ورق شفتالو هر یک دو درم، و ورق چغندر دستهای بجوشانند و صافی کنند و
~~روغن مغز آستهآ زردآلوی تلخ و آبکامه هر یک ده درم، تخم حنظل دانگی بر سر
~~آن کنند و به کار دارند و مقعد به روغن آستهآ زردآلوی تلخ چرب کنند و از بورهآ
~~نمک و زهرهآ گاو و تخم حنظل و آستهآ زردآلوی تلخ شیافی سازند و بردارند.
# و اگر اطفال را این مرض حادث شود، درمنه یک مثقال، صبر سقوطری نیم
~~درم بکوبند و به آب ورق شفتالو بر ناف طلا کنند.
# زحیر: 212 حرکتی است از معای مستقیم جهت دفع فضله و به آن تقاضا اندک
~~چیزی دفع شود و باشد که با آن خونی بود، و سبب آن اگر خلطی مراری باشد یا
~~رطوبتی مالحه به معای مستقیم ریزد و دغدغه دهد. علامت آن، حرقت مقعد
~~باشد و خروج این رطوبت. علاج آن، سفوف نشاسته با سفوف گل ارمنی پنج درم
~~تناول کنند یا گل ارمنی یک مثقال بریان کرده با شیرهآ تخم توزک بریان کرده
~~تناول کنند، و غذا گاورس بریان کرده با مغز بادام و شیرهآ خشخاش خورند و این
~~شیاف استعمال نمایند:
# صفت آن: صدف سوخته، گل ارمنی، اقاقیا، گلنار هر یک سه ms216 درم، کوفته با
~~آب لسان الحمل یا آب توزک بسرشند و شیاف سازند؛ و اگر به سبب ثفل خشک
~~باشد که در امعا محتبس شود و خروج آن دشوار شود، موجب زحیر گردد،
~~علامت آن تقدم احتباس وتناول مجففات باشد. علاج آن، تلیین طبیعت باشد
~~به مزلقات مثل بنفشه و خطمی و سپستان و خیارشنبر.

PageV01P258

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0231.png)

# و اگر سبب سرما بود که به مقعد رسد، علاج آن تدهین مقعد کنند به روغن
~~بابونه و روغن گل گرم کرده و بابونه و شبت و روباه تربک و اکلیل الملک
~~بجوشانند و در آن نشینند و بر سر آجر گرم کرده نشستن مفید بود.
# اگر اسهال به سبب بحران یا دفع فضلهآ مؤذی بود، آن را حبس نباید کرد، مگر
~~به حد افراط رسد و موجب ضعف شود. علاج آن، پوست جو با قند و گلاب تناول
~~کنند یا پوست جو و سنجد و کنار و گشنیز بریان کرده کوفته با هم بیامیزند و
~~بخورند یا قرص طباشیر و پوست یا رب [به] یا سفوف انار دانه تناول کنند، و غذا
~~زرشک و سماق و غوره و اناردانه خورند.
~~و اگر اسهال به سبب اخلاط مراری بود که به معده و امعا بریزد، علامت آن
~~عطش و حرقت والتهاب و تلخی دهان و صفرت براز و لذع مقعد باشد. علاج آن
~~ده مثقال رب به با یک مثقال قرص طباشیر حابس تناول کنند یا نیم درم گل
~~ارمنی با رب سوس213 یا گشنیز بریان کرده و توت خشک و تخم حماض و
~~خرنوب شامی هر یک شش درم، طباشیر سه درم و انار دانه بریان کرده پنجاه
~~درم، زرشک و سماق و پوست کنار و سنجد هر یک ده درم بکوبند و با هم
~~بیامیزند و قدری از آن بخورند.
# و اگر اسهال به افراط بود، معده را به گل ارمنی و زیرهآ کرمانی و صندل و
~~رامک و اقاقیا به ms217 آب مورد تضمید کنند و غذا سماق با انار دانه با کبک و تیهو
~~خورند.
# و اگر اسهال بلغمی بود، علامت آن نفخ و قراقر و تفل و خروج بلغم و براز

PageV01P259

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0232.png)

# علاج آن، حب الرشاد یا حرف سه درم، بر سر جلابی نیم گرم از نبات بیاشامند
~~تا اخلاط کلی دفع شود، و چون داند که تمام دفع شده است، سفوف مقلیاثا پنج
~~درم به آب سرد تناول کنند یا صمغ عربی و تخم ریحان هر یک مثقالی بریان
~~کرده بکوبند و به روغن بادام چرب کنند و فرو برند؛ و اگر ساکن نشود، این حقنه
~~ممسک استعمال نمایند:
# صفت آن: برنج و عدس مقشر هر یک کفی، پوست انار مورد، بلوط هریک ده
~~درم، مازو و گلنار هر یک پنج درم بجوشانند و صافی کنند و کاغذ سوخته و اقاقیا
~~و گل ارمنی هر یک مثقالی بسایند و بر سر آن ریزند و استعمال کنند به دفعات و
~~این قرص بخورند:
~~صفت آن: سماق چهار درم، خون سیاوشان، صمغ عربی بریان کرده، گلنار،
~~اقاقیا هر یک درمی بکوبند و به رب به بسرشند و مثقالی با رب سیب تناول کنند
~~و این سفوف نیز بود:
# صفت آن: زیرهآ کرمانی در سرکه خیسانیده، انار دانه هر یک پانزده درم، دانهآ
~~مورد و سنبل و مصطکی و کرویا و خرنوب هر یک ده درم، انیسون، تخم کرفس،
~~هر یک هفت درم، بکوبند و دو درم از آن تناول کنند.
# و اگر اسهال سوداوی بود، علامت آن حرقت و لذع معده و خشکی دهان و
~~کثرت اشتها بیهضم اتاما و قراقر و نفخ بود و رنگ براز مایل به سودا باشد. علاج
~~آن، اولا تنقیه امعا باید کرد به حقنههای نرم و بعد از آن که تنقیه تام کرده
~~باشند، قرص طباشیر و بست و قرص کهربا و سفوف مقلیاثا و انار دانه هر کدام که
~~باشد تناول کنند ms218 و بنگو لو بارتنگ] و تخم ریحان و گل ارمنی و صمغ عربی و
~~نشاسته متساوی بریان کنند و بکوبند، و پنج مثقال از آن به گلاب بخورند، و از
~~حموضات و شیرینی احتراز کنند، و مرغ و کبک بریان گردانیده خورند، و انار دانه
~~کوفته و زرشک نیز شاید.

PageV01P260

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0233.png)

# و اگر اسهال دموی به سبب انتفاخ عروق امعای دقاق بود، علامت او آن است
~~که اول غایط با خون بیرون آید و بعد از آن خون رقیق یا ریاح و قراقر و زبد خارج
~~شود.
~~و اگر در امعای غلاظ بود، علامت او آن است که اول غایط با خون بیرون آید و
~~بعد از آن بیخون و با آن علامت بواسیر نباشد. علاج آن، اگر علامت غلبهآ خون
~~باشد به حسب قوت و مزاج و وقت مقتضی باشد، فصد کنند و بنگو و بارتنگ و
~~تخم ریحان هر یک مثقالی و صمغ عربی سه مثقال بریان کرده به روغن گل
~~چرب کنند و فرو برند، و غذا گاورس مقشر با شیرهآ مغز بادام خورند و قرص
~~طباشیر و بست و قرص کهربا نیز مفید بود و سفوف نشاسته پنج مثقال به روغن
~~گل چرب کرده بخورند.
# و اگر این اسهال به سبب سحج بود و سحج آن بود که به واسطهآ اخلاط حادهٔ‌
~~حریفه که به امعا ریزد یا به سبب اسهال بسیار امعا خراشیده شود، علامت آن
~~تشنگی و پیچیدن شکم و وجع امعا بود. علاج آن، سفوف نشاسته با روغن گل
~~تناول کنند یا صمغ عربی نشاسته بریان کرده با برنج بریان کرده و یا پیه214 بز یا
~~چربی گوشت با مغز بادام خورند و این حقنهآ ممسک استعمال کنند:
# صفت آن: برنج ناشسته و جو نیم کوفته و ذرت هر یک کفی بریان کنند و
~~لسان الحمل و پوست خشخاش و گلنار و زردهآ گل و گل خطمی و ورق مورد
~~بجوشانند و ms219 صافی کنند و صمغ عربی و نشاسته بریان کرده و خون سیاوشان و
~~کهربا هر یک درمی بکوبند و زردهآ تخم مرغ بریان کرده در روغن گل با پیه بز
~~حل کنند و مجموع با هم آمیخته به کار دارند.
# ذوسنطاریا: اسهال کبدی باشد و آن با خون صرف بود و سبب آن امتلای دم
~~بود یا تفرق اتصال کبد یا به واسطهآ قطع دست و پای واقع شود، یا صدیدی بوده

PageV01P261

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0234.png)

~~سبب آن احتراق دم باشد یا شبیه بر وی، و سبب آن احتراق اصفرا باشد] یا دبیله
~~که منفجر شود یا قیحی یا غسالی بود و شبیه به غسالهآ گوشت.
# اما آنچه دموی صرف بود، اگر تقدم امتلا و احتباس خونی که سیلان آن معتاد
~~بوده باشد، ظاهر بود، و با آن علامت سحج و مغص و الم نباشد. علاج او، آن است
~~که در ابتدا غذا نخورند و حبس مطلق نیز نکنند. مادام که قوت باقی باشد.
# و اگر ضعف به افراط نبود، حبس اکنند و] شیرهآ تخم توزک بریان کرده و
~~[بنگو بریان کرده با شراب صندل یا سیب کنند یا بارتنگ بریان کرده به] روغن
~~گل چرب کنند و فرو برند یا قرص کافور یا قرص کهربا و شراب سیب خورند و
~~شراب انجبار لعق کنند، و غذا جو بریان کرده یا خشخاش بریان کرده بخورند، یا
~~انار دانه با زیرباج یا غوره اخورند]، و کبد را به صندل و گلاب و آب به و آب مورد
~~طلا کنند.
# اما آنچه صفراوی بود و صدیدی و دردی، علامت او آن است که براز مختلط
~~بود و از دفع آن خفتی و راحتی حاصل شود و به آن پیچیدن شکم نباشد و چون
~~معده خالی باشد بیشتر بود. علاج او، آن است که حبس کلی نکنند و ادویهای که
~~مقوی باشد و در او قبضی زیاده نباشد، تناول کنند، مثل شراب صندل و حماض ms220 و
~~زرشک و سیب و به و از قابضات صرف چیزی استعمال نکنند و معالجات
~~سوعالمزاج کبد به جا آرند تا از اخلاط به کلی دفع شود.
~~و اما آنچه قیحی و غسالی بود، دلالت بر اانفجار] دبیلهآ کبد کند و علاج آن
~~گفته شده است.
~~ذرب: اسهال معده باشد و سبب آن سستی و تری معده باشد به واسطهآ
~~سوء المزاج رطب که عارض او شود. علامت آن، قلت تشنگی بود، طعام در معده
~~تغییری نپذیرد و مکث نکند و با او قی و براز بلغمی باشد. علاج آن، تسخین
~~معده باشد به جوارشات حاره و سفوف مقلیاثا و جوارش سفرجلی قابض و غذا انار
~~دانه با کبک و تیهو و زیره و گشنیز و دارچینی خورند.

PageV01P262

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0235.png)

# و اگر به سبب کثرت رطوبت باشد که در معده جمع شده باشد، علامت آن
~~کثرت بزاق و غثیان بود. علاج آن، تنقیه معده کنند به قی و بعد از آن جوارشات
~~مقوی معده تناول کنند، مثل گوارش کندر و سفرجلی قابض مفید افتد.
# و اگر به سبب بثره یا قرحه باشد که در معده حادث شود و از غذا متأذی شود
~~و قوت دافعه آن را دفع بکند، علامت او آن است که در معده بعد از اکل وجعی
~~حادث شود، خصوصا از اکل حموضات و در براز صدیدی رقیق باشد و حرارت
~~دهن محسوس شود، و باشد که در او نیز بثرات بود. علاج آن، قرص طباشیر و
~~بست و سفوف اناردانه تناول کنند، و غذا زرشک و اناردانه خورند.
# و اگر به واسطهآ نزلات بود که از دماغ به معده ریزد و طبیعت آن را دفع کند،
~~و غذا را نیز مزلق گرداند و این را اسهال دماغی خوانند. علامت او، آن است که
~~بعد از خواب بیشتر باشد و بعد از آن محتبس شود و با آن علامت نزله و فساد
~~مزاج دماغ باشد. علاج آن، ms221 تنقیه دماغ بود و تبدیل مزاج او و منع نزله به شراب
~~عناب و خشخاش کنند، و باقی در نزله گفته شد، و باید که به پشت باز نخسبند.
# و اگر به سبب ضعف کبد باشد که جذب غذا نتواند کرد، علامت آن اسهال
~~سبز و سفید و سهولت بدن و قلت دم و زردی لون بود. علاج آن، تقویت کبد
~~باشد، چنانکه گفته شد.
# و اگر به سبب زایل شدن خمل معده باشد و آن به واسطهآ خلطی اکال یا
~~تناول زهری حار یا به واسطهآ اورام واقع شود، علامت او آن است که طعام هضم
~~ناشده خارج شود بیلذع و وجع و مغص، و آن را نتن و رایحه نباشد، علاج آن،
~~تضمید معده باشد به قوابض مقویه و حرق فروج فربه و حسو و از شیر و نان سفید
~~تناول کنند که خمل برویاند و بستهای قابض و مقویات معده خورند.
# زلق امعا: اسهال معوی باشد و سبب آن رطوبتی مزلقه باشد که به واسطهآ آن
~~ثفل در امعا مکث نکنند و بیرون آید. علامت آن خروج رطوبات بود و صفرت لون
~~وهزال بدن. علاج آن، تناول اشیای محتبسه باشد، مثل سنجد و کنار و کیلی و

PageV01P263

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0236.png)

~~سیب و به و سفوف مقلیائا مفید بود و این سفوف نیز نافع افتد. صفت آن: سنبل
~~و مصطکی و سک و عود هر یک درمی و نیم، بلوط بریان کرده، سر انار ترش،
~~کزمازج، رامک، تخم حماض، خرنوب، دانهآ مویز طایفی، طراثیت، سماق، گلنار هر
~~یک آپنج درم] بکوبند و مقدار دو درم تناول کنند.
# و اگر به سبب بثره یا قرحه باشد که در امعا حادث شود، و چون غذا به او رسد
~~زود دفع کند، علامت او آن است که احساس وجع امعا کند و براز، صدیدی تنک
~~باشد. علاج آن، قرص طباشیر، بست با قرص گلنار یا سیب یا رب یا تخم ریحان
~~و ms222 بارتنگ و مروشک و صمغ عربی هر یک درمی بریان کرده به گلاب و روغن بادام
~~چرب کرده فرو برند، و غذا گاورس با برنج بریان کرده با مغز بادام خورند و
~~طباشیر و ورق گل و صمغ عربی و نشاسته و تخم حماض بکوبند و به لعاب بنگو
~~بسرشند و قرص سازند و یک مثقال تناول کنند.
# سوء مزاج کلیه، اگر حار باشد، علامت آن حرقت موضع گرده و کثرت شهوت
~~باه و تشنگی و سرعت نبض و ناریهآ قاروره باشد.
# علاج آن: آب انارین با نبات و ترنجبین و شیرهآ تخم لتوزک] با قرص طباشیر
~~نرم تناول کنند و غذا کشکاب یا بنوماش یا اسفاناج خورند و شراب خشخاش و
~~ریباس و غوره لعق کنند و صندل و گلنار و سماق هر یک دو درم، کافور دانگی،
~~طباشیر، تخم حماض، گشنیز، گل سرخ، گل ارمنی هر یک سه درم، تخم کاهو
~~تخم توزک اهر یک هفت درم بکوبند و با آب کاهو یا توزک] بسرشند و قرص

PageV01P264

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0237.png)

~~سازند و مثقالی با آب انار یا شراب غوره یا شیرهآ سه تخم بخورند و صندل و
~~گلاب215 بر کلیه طلا کنند.
# و اگر سوء المزاج بارد بود، علامت آن قلت عطش و بیاض او غلظ] قاروره و
~~ضعف شهوت باه بود. علاج آن، گلقند و رازیانه و گوارش کمونی تناول کنند و
~~غذا نخودآب یا کبک و تیهو و کبوتر بچه و فلفل و دارچینی خورند و روغن فستق
~~و زنبق و خیری بر کلیه طلا کنند و نارجیل و فندق و فستق با شکر خورند و از
~~حموضات و فواکه بارده احتراز نمایند.
~~اورام کلیه: اگر ورم کلیه216 از مادهآ صفرا یا دم باشد، علامت آن تب و
~~تشنگی و التهاب و صداع و بی خوابی و وجع کلیه بود. علاج آن، فصد باسلیق
~~کنند و جلاب از عناب و تخم کاسنی و روباه تربک و نبات ms223 تناول کنند و غذا جو یا
~~خشخاش با لعاب بنگو و به دانه و موضع کلیه را به صندل و مغاث و شیاف مامیثا
~~و کاسنی و آب روباه تربک تضمید کنند، یا آب کاسنی و آب گشنیز و کاهو و
~~روغن بنفشه و کدو و موم صافی با هم بیامیزند و طلا کنند. چون ورم نضج یابد
~~علامت آن اشتداد وجع و سکون تب و زیادتی ثفل بود و آن زمان خطمی و
~~اکلیل الملک و تخم شبت و حلبه و بنفشه و بزرک بجوشانند و همچنان گرم بر
~~کلیه نهند، و چون تب زایل شود وجع ساکن گردد و ثفل باقی باشد، سرگین
~~کبوتر و غبار آسیا و دقیق کرسنه به این ضماد ضم کنند؛ و چون ورم منفجر
~~گردد و مده با بول بیرون آید شیرهآ سه تخم با شراب خشخاش یا شراب عناب و
~~بنفشه بخورند؛ و اگر خروج مده متمادی شود، مغز سه تخم و کدو هر یک ده
~~درم، خشخاش و نشاسته و صمغ عربی و تخم خبازی هر یک دو درم، و کاکنج
~~پنج عدد بکوبند و سه درم از آن با ده درم خشخاش تناول کنند.

PageV01P265

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0238.png)

# و اگر ورم از مادهآ بلغم یا سودا بود، علامت آن ثقل موضع کلیه و تب و التهاب
~~بیشدت و وجع شبیه به قولنج باشد، و فرق به آن کنند که حقنه در این محل
~~مفید نیفتد، بلکه زیاده کند، به خلاف قولنج. علاج آن، جلابی از بیخ مهک و تخم
~~کاسنی و رازیانه و نبات تناول کنند و غذا بنوماش و مغز بادام باشد و بعد از نضج
~~تلیین کنند به این مطبوخ:
~~صفت آن: سنا پنج درم و تخم کرفس و کاسنی و رازیانه و ورق گل و بالنگو و
~~بنفشه و نیلوفر هر یک سه درم، بیخ مهک چهار درم، تربد دو درم، مویز طایفی ده
~~درم، عناب ده عدد، سپستان ms224 بیست عدد، انجیر ده عدد، مغز خیارشنبر پانزده
~~درم، ترنجبین همچنین با سنا پنج درم، بیخ مهک چهار درم، بالنگو، تخم کاسنی،
~~رازیانه هر یک سه درم بجوشانند و صافی کرده، پنج مثقال معجون خیارشنبر در
~~آن حل کرده بیاشامند و بعد از آن تنقیه به شبت و بابونه هر یک چهار درم،
~~بزرک و حلبه هر یک پنج درم، تخم خطمی و خبازی هر یک ده درم بکوبند و به
~~آب رازیانه بسرشند و ضماد سازند، با مقل در آب گرم حل کرده و با مغز ساق گاو
~~و پیه بط بمالند.
# وجع کلیه: اگر از ورم یا سوءالمزاج بود، علاجش گفته شد؛ و اگر از حصات و
~~قروح بود، علاجش گفته شد، و اگر از ریح بود علامت آن، وجع و تمدد بود و با
~~آن ثقل و علامت حصات نباشد و در حالت خلو معده ساکن شود، و علاج آن
~~مدرات مثل انیسون و نانخواه و زیره تناول کنند و روغن قسط و زنبق و خیری در
~~موضع کلیه بمالند.
# اهزال کلیه: گاه باشد که کلیه لاغر شود و پیه او گرم گردد به سبب کثرت
~~جماع و به استفراغ بسیار. علامت آن، بیاض و کثرت بول و درد پشت و نحافت
~~بدن و قلت شهوت باه و علاج آن، اغذیهآ مسمنه مثل هریسه و کله [پایچه] باشد و
~~هر روز رطلی شیر میش با پانزده مثقال ترنجبین بر سر آتش نرم نهند تا غلیظ
~~شود بخورند و پیه مرغ و بط در طعام کنند و مغز بادام و فستق و فندق و نارجیل

PageV01P266

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0239.png)

~~با شکر تناول کنند و معجون لبوب بخورند و حقنههای مسمنه استعمال کنند و
~~مغز بادام و فندق و فستق و نارجیل وچلغوزه و حب فلفل وحب الزلم هر یک
~~سه درم، زنجبیل، دارفلفل، نارمشک هر یک درمی بکوبند و با فانیذ بسرشند، هر
~~روز سه مثقال تناول کنند.
# ضعف کلیه ms225 به سبب سوء المزاج یا هزال بود یا به سبب اتساع مجاری و
~~تخلخل گوشت و به واسطهآ کثرت جماع یا استعمال مدرات قویه یا ضربه یا آفتی
~~که به آن رسد، علاج آن منع سبب بود و تناول مسمنات و شیر میش و شکر و
~~گوارش انار دانه و مویز یا پیه گردو نیز مفید بود. قنب و کیل و به شیرینی
~~مناسب باشد و معجونها و حقنههایی که مقوی باه باشد، مفید بود. حقنهآ کلیه و
~~خصیهآ بیش فربه و پارهای بند و یک من گندم و یک من نخود و تخم شلغم و
~~هلیون از هر یک چهار درم، با آب در دیگ کنند و در تنور بنهند تا مهرا شود و
~~بعد از آن بیالایند و از این آب بیست مثقال و از روغن جوز ده مثقال و از شیر گاو
~~سی مثقال با هم بیامیزند و شبانگاه که بعد از آن براز کرده باشند با آب چغندر و
~~خطمی و اندک بوره حقنه کنند تا امعا پاک شود و بعد از آن این حقنه استعمال
~~کنند و بر آن بخسبند سه شب پیاپی این حقنه کنند که مفید بود].
# اورام مثانه: اگر دموی و صفراوی بود، علامت آن شدت وجع و حرقت مثانه و
~~تب محرقه تشنگی و لهیب و سواد لسان و انتفاخ زهار بود و باشد که به آن
~~احتباس بول و براز باشد، علاج آن فصد باسلیق کنند و جلابی از بنفشه و تخم
~~کاسنی و عناب و شکر و ترنجبین تناول کنند و غذا کشکاب با شیرهآ خشخاش و
~~شراب بنفشه بخورند و بنفشه و خبازی و تخم خطمی و پوست خشخاش
~~بجوشانند و در آن نشینند و بر عانه میزنند و ثفل آن بر آنجا نهند و صندل و
~~روباه تربک و بنفشه و کاکنج به آب بستان افروز ضماد کنند؛ و اگر حبس بول
~~باشد شیرهآ سه تخم سی217 ms226 درم با ده درم نبات بیاشامند یا سه تخم و تخم کدوی

PageV01P267

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0240.png)

~~مقشر از هر یک پنج درم، تخم توزک سه درم، تخم خطمی و خبازی و
~~پرسیاوشان هر یک دو درم بکوبند و چهار درم از آن با شراب بنفشه و خشخاش
~~تناول کنند و ورق کنجد نیز بکوبند یا کنجد مقشر یا شیر سحق کنند و ضماد
~~سازند و چون ورم نضج یابد و متقیح شود، شراب بنفشه با لعاب بنگو بخورند و
~~غذا بنوماش و مغز بادام و بنفشه و خطمی و خبازی و پرسیاوشان و اکلیل الملک
~~و حلبه و بزرک و تخم شبت بجوشاند و در آن نشینند.
# وجع مثانه: به سبب قروح یا حصات بود، و آن گفته شود، یا به سبب سوء
~~مزاج گرم که او را عارض شود، و علامت آن وجع لهیب موضع مثانه و تشنگی
~~بود. علاج آن، شیرهآ تخم توزک یا آب خیار کدو یا نبات تناول کنند و روغن
~~بنفشه در آن بمالند و در احلیل چکانند.
# و اگر سوء مزاج بارد بود، علامتش آن است که بعد از تناول اطعمه و اشربهآ
~~بارده و یا ملاقات سرما حادث نشود. علاج آن، جلابی از انیسون و نانخواه و بیخ
~~مهک و نبات تناول کنند و نخودآب یا شیرهٔ‌ خسکدانه و ازیره و فلفل و]
~~دارچینی خورند و به روغن نرگس و زنبق و قسط تضمید عانه و تقطیر به احلیل
~~کنند؛ و اگر وجع به سبب ریح بود، علامت آن وجع و تمدد بود و با آن ثفل
~~نباشد، علاج آن ماء الاصول با روغن بید انجیر تناول کنند و مثانه را به سداب و
~~پودنه و شبت و روغنهای گرم تضمید کنند.
# قروح کلیه و مثانه: سبب آن تفرق اتصال یا خلطی اکال یا انفجار دبیله بود.
~~علامت آن، وجع و خروج دم و مده و نتن بول باشد و از بول قشور بیرون آید ms227 و
~~فرق میان قرحهآ کلیه وقرحهآ مثانه به موضع وجع کنند و در قرحهآ کلیه سلس
~~البول باشد و در قرحهآ مثانه عسر البول، و قشوری که از کلیه برآید سرخ بود و از
~~مثانه سفید باشد. علاج آن هر بامداد یک مثقال قرص کاکنج با ده مثقال شراب
~~بنفشه و خشخاش تناول کنند و غذا بنوماش و نخود و مغز بادام خورند، و اگر مده
~~بسیار بود ماء العسل با مروشک تناول کنند؛ و اگر طبیعت محتبس باشد جلابی از

PageV01P268

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0241.png)

~~روباه تربک و لبلاب هر یک پنج درم، بنفشه چهار درم، ترنجبین ده درم، و مغز
~~خیارشنبر پانزده درم بیاشامند و نشاسته چهار درم، کتیرا، صمغ عربی، بزرک هر
~~یک دو درم، گل ارمنی یک درم بکوبند و یک مثقال تا دو درم از آن با ده مثقال
~~شراب خشخاش بخورند و یا حب صنوبر بیست عدد، تخم خیار دو درم، نشاسته
~~یک مثقال، سنبل و کرفس و هر یک سه درم بکوبند و دو درم از آن تناول کنند و
~~در قرحهآ مثانه شیاف ابیض بسایند و در احلیل چکانند و از اطعمه وحریفه و از
~~جماع احتراز کنند.
# جرب کلیه و مثانه: علامت آن حرقت بول و رسوب نخالی وحکهآ شدید و
~~وجع موضع کلیه یا مثانه بود. علاج آن، جلابی از شراب بنفشه و خشخاش تناول
~~کنند یا عناب ده عدد، بنفشه پنج درم، نبات ده درم بجوشانند و با لعاب بنگو و به
~~دانه بیاشامند و غذا بنوماش و مغز بادام یا حریره از شیرهآ سبوس و نبات و روغن
~~بادام خورند و در جرب کلیه قی و فصد و اسهال طبیعت مفید باشد؛ و در جر
~~مثانه به لعاب به دانه و شیر زنان و روغن بادام حقنهآ مثانه کنند.
# حرقت مثانه: اگر به سبب مدهآ لاذع یا قروح بود، گفته شد، و اگر به سبب
~~حدت بول بود، علامت آن حرارت ms228 مزاج و ناریت قاروره و تشنگی باشد. علاج آن
~~شراب بنفشه با شراب خشخاش یا شیرهآ تخم توزک و شیرهآ سه تخم تناول کنند
~~و غذا جو آب با روغن بادام یا بنوماش با روغن بنفشه و مغز بادام خورند.
# صفت سفوف: مغز تخم کدو سه درم، تخم خطمی و خبازی هر یک چهار
~~درم، و بادام هفت درم، کتیرا یک درم بکوبند و سه درم از آن با آب خیار کدو و یا
~~شیرهآ تخم توزک تناول کنند و شیر زنان و روغن بنفشه و لعاب خطمی و مامیثا
~~در احلیل چکانند.

PageV01P269

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0242.png)

# حصات218 و رمل: که در کلیه و مثانه تولد کند، به سبب خلطی لزج بود که
~~حرارت غریبه رطوبت آن را نشف کند و به مرور زمان متحجر گردد، و اگر ماده
~~بسیار بود، در غایت لزوجت حصات متولد شود و الا رمل تولد کند و حصات کلیه
~~اکثر همین را حادث شود، حصتات مثانه نحیف را علامت حصات وجع موضع کلیه
~~و مثانه و ثقل و تمدد و عسر بول و بیاض رقت آن باشد، و علامت رمل ثقل و
~~تمدد و و صفای بول و خروج رمل و سوزش بول، و رملی که از کلیه آید سرخ بود
~~و آنچه از مثانه آید سفید یا زرد باشد. علاج آن، هر روز جلابی از تخم کاسنی و
~~رازیانه و بیخ مهک و نبات تناول کنند با شیرهآ سه تخم و ده درم نبات بخورند و
~~غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه و کبک و تیهو خورند، و از اغذیهآ غلیظه اجتناب
~~نمایند و شبانگاه غذا نخورند و استعمال ریاضت معتدل و احیانا قی کردن مفید
~~بود. از اغذیهآ میوه انگور سفید و خربزهآ شیرین شاید خورد.
# و اگر بدین تدبیر زایل219 نشود، بدین مطبوخ تلیین کنند: صفت آن: سنا و
~~جعده و خسکدانه و مامیثا و حاشا از هر یک پنج درم، تخم خطمی و ms229 کرفس و
~~خبازی و رازیانه هر یک سه درم، تخم کاسنی و بنفشه و بیخ مهک هر یک چهار
~~درم، عناب ده عدد و سپستان بیست عدد، انجیر پانزده عدد و پرسیاوشان پنج
~~درم، ترنجبین و خیارشنبر هر یک ده درم و قطن را به روغن شبت و بابونه و
~~خسکدانه بمالند، و روغن ترب220 و روغن خسک در احلیل چکانند و بابونه و
~~حلبه و شبت و خسک و اکلیلالملک و مرزنجوش و خسکدانه و کرفس و
~~پرسیاوشان و خطمی و بنفشه جوشانند و در آن نشینند، اگر علت مستحکم باشد،
~~ادویهای که تفتت حصات باشد استعمال کنند.

PageV01P270

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0243.png)

# ادویه221آ مفتت: بیخ کاکنج ده درم، جنطیانا، جندبیداستر، زنجبیل، دارفلفل،
~~عقارب سوخته هر یک سه درم، بکوبند و به عسل بسرشند و بعد از شش ماه
~~دانگی یا دو دانگ بخورند.
# و اگر حرارت مزاج باشد، این دوا مفید بود: صفت آن: سه تخم و خشخاش هر
~~یک ده درم، تخم شلغم پنج درم، تخم کرفس و رازیانه و انیسون هر یک سه درم،
~~بکوبند و سه درم از آن با سکنجبین ساده یا بزوری تناول کنند یا معجون
~~حجرالیهود یک مثقال با شیرهآ سه تخم تناول کند و موضع را به روغن بابونه و
~~خسک و روغن عقرب بمالند.
# صفت روغن عقرب: بیخ کبر و بیخ کرفس و رازیانه و زراوند مدحرج و سعد و
~~سلیخه هر یک ده درم نیم کوفته کنند و با روغن کنجد در ظرفی کرده بیست
~~روز در آفتاب نهند یا به آتش نرم بجوشانند، پس صافی کنند و ده عدد عقرب
~~زنده بگیرند و در آن اندازند و بیست روز دیگر بگذارند، پس در شیشه کنند و نگاد
~~دارند.
# و اگر حصات در یک موضع باشد و قطعا فرو نیاید، جلابی از تخم کرفس و
~~انیسون و رازیانه و تخم کدو و نبات تناول کنند و فطراسالیون و فلفل سفید و
~~سیاه ms230 هر یک سه درم، زنجبیل و سلیخه و دارچینی و جعده و اسارون هر یک
~~چهار درم، جندبیداستر و فقاح اذخر، حب بلسان هر یک دو درم بکوبند و به عسل
~~بسرشند و یک درم تناول کنند و از ادویهآ مفتته عقرب سوخته و خنافس خشک
~~کرده و زجاج مسحوق و اسقولوقندریون که نوعی از پیاز دشتی است و گنجشکی
~~هست که آن را یونانیان اطاغولیدیطوس گویند و آن مرغی است که دنبال دراز
~~دارد و چون نشسته باشد آن را بر زمین میزند و آن را رقاصک222 و ابوالوصل و
~~ابوالفضل و صفراغون نیز گویند و آن را پخته و خام میخورند، در این مرض مفید

PageV01P271

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0244.png)

~~است. گویند اگر میش که آن را چهار سال بود و در آن زمان که انگور رنگ
~~میگیرد، بگشند، اول خون او و آخر آن را بگذارند که ریخته شود و میانه آن نگاه
~~دارند تا منجمد گردد و پس در آفتاب نهند تا خشک شود و آن را از غبار نگاه
~~دارند و سحق کنند و قدری از آن به آب ترب یا آب کرفس بیاشامند مفید بود.
# و اگر حسات در مجری قضیب بود و بیرون نیاید، بیاید شکافت و در حصات
~~منانه ادویهآ قوته استعمال نمایند و در رمل احتیاج به ادویهآ قوید نباشد.
# جمود دم در سثانه: ااگرا در مثانه خون بسته شود. علامت آن کرب و غشی
~~و برهدت اطراف بود او نبض و نفس متواتر بود]. علاج آن سکنجبین عنصلی و
~~زهرهآ سلحفات تناول کنند و جگر خر خشک کرده و پنیر مایه خرگوش نیز مفید
~~بود و چوب گز و چوب انجیر و یا برنجاسف و نخود و سداب بجوشانند و آب آن در
~~احلیل چکانند نافع بود.
# احتباس و عسرالبول: اگر به سبب ورم حصات بود، علاج آن گفته شد، و
~~اکر سبب خلطی لزج باشد که در مجاری بول حادث شود، علامت ms231 آن تقدم تناول
~~املعمة غلیلهٔ‌ لزجه وثقل موضع بود وبا بول اخلاط خام بیرون آید، علاج آن
~~جلابی از انیسون و تخم کاسنی با نبات تناول کنند و یا رازیانه و تخم کرفس و
~~ابیسون و ماش هندی و نانخواه هر یک پنج درم بکوبند و سه درم از آن تناول
~~کنند و تدهین قطن و مثانه به روغن بابونه و خیری کنند.
# و کاه باشد که عسر البول به سبب صفرا رقیق باشد که در مجاری بول فرود
~~اید. علاسمت آن، حرقت مجاری بول و صفرت بول باشد. علاج آن، لعاب بنگو ده
~~درم، روغن بنفشه پنج درم، بر سر شربتی از نبات بیاشامند و از مدرات احتراز
~~نمایند « غذا بنوماش یا اسفاناخ و روغن بادام با خربزه از شیرهآ سبوس و نبات در
~~««فمن بمفشه خورند.

PageV01P272

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0245.png)

# و اگر به سبب احتقان بول عسر البول حادث شود، خربزهآ شیرین و تخم خربزه
~~و مغز فندق و فستق یا شکر تناول کنند و شیره تخم توزک و سه تخم و مدرات
~~غیر قویه استعمال کنند.
# سلس البول: آن باشد که بول بیاختیار223 بیرون آید. علاج آن، هر بامداد
~~یک مثقال گوارش کندر با اطریفل کبیر تناول کنند و اغذیه و قلایا که در آن
~~توابل باشد خورند و کندر و سعد و خولنجان و زیرهآ کرمانی و شاهبلوط وحب
~~الاس و شهدانه متساوی بکوبند و مثقالی از آن تناول کنند بر سر غذا و کندر و
~~حب الآس و هلیلهآ کابلی و بلیه و آمله هر یک سه درم، سعد پنج درم، و بلوط در
~~سرکه خیسانند، چهار درم بکوبند و به عسل بسرشند و مثقالی تناول کنند.
# و اگر مزمن شود، معجون کلکلانج مفید باشد و از آب سرد احتراز باید کرد و
~~کسی که بول در فراش کند، فودنه و خردل و حب الرشاد هر یک سه درم، کندر
~~یک درم بکوبند و به عسل بسرشند ms232 و مثقالی تناول کنند و از فواکه خصوصا
~~خربزه و خیار کدو احتراز کنند و حنجرهآ خروس بسوزانند و بسایند و دانگی یا دو
~~دانگ به آب فاتر بخورند، و کندر و بلوط هر یک ده درم و سعد و خون سیاوشان
~~و قرفه و خولنجان و وج و راسن هر یک پنج درم بکوبند و به عسل بسرشند و
~~قرص سازند و سه درم از آن تناول کنند، و اگر شهدانه را بریان کنند و بکوبند و
~~در عسل بریزند، احیانا خورند، مفید بود.
# ذیابطیس: به لغت یونانی دلاب باشد، و آن چنان باشد که دایما تشنه یود و
~~چون آب بیاشامند به اندک زمانی بی تأخیری دفع شود. سیب آن ضعف کمیه ی
~~اتساع مجاری او بود یا حرارت قوی باشد که چذب رطویات از کبه کند و چون
~~ضعیف شود، قوت امساک و حمل آبش تبود، و لایزال جذب کتد، دفع کتده و
~~چون این مرض مزمن شود کبد ضعیف گردد و به دی انجامنه علامت آن، تسنگی
~~و عدم تب و بول رقیق و سفید دایم بی حرقت بود علاج آن، قرص ضینشیر و

PageV01P273

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0246.png)

~~قرص کافور با رب سیب و رب به و شراب زرشک و ریباس تناول کنند، و غذا
~~زرشک و غوره و انار دانه خورند و قطن را به صندل و گلاب و آب کاسنی طلا
~~کنند و اگر سه بیضه یک شب در سرکه خیسانیده و بخورند نافع بود.
# و گاه باشد که ذیابطیس به سبب برودت کلیه حادث شود. علامت آن، عدم
~~علامات حرارات بود. اما تشنگی باشد. علاج آن تنقیه بدن باشد به قی و
~~حقنههای نرم و تناول مثرودیطوس و معاجین حاره و تدهین قطن به روغن گرم.
# تقطیر بول: حالتی باشد میان عسر و استرسال و سبب آن اگر اختلال بول
~~باشد به اخلاط حاره، علامت آن صفرت بود و حرقت آن، و علامت غلبهآ مراره ms233
~~بود. علاج آن، شیرهآ تخم خیارین با شیرهآ تخم توزک با نبات تناول کنند با لعاب
~~بنگو و به دانه ده درم، روغن بادام پنج درم، یا شربتی از نبات و عرق بید [مشک]
~~بیاشامند و غذا بنوماش و مغز بادام با کدو یا فروج خورند و مغز تخم کدو و سه
~~تخم و خبازی و خطمی هر یک سه درم، و مغز بادام یک درم، و صمغ عربی و آلو
~~و کتیرا هر یک دو درم بکوبند و سه درم از آن با شیرهآ تخم توزک یا آب خیار
~~کدو تناول کنند.
# و اگر این مرض به سبب مرض ماسکه باشد، علامت او آن است که بول
~~اندکاندک آید و او را حرقت و صبغ نباشد. علاج آن، به اطریفل کنند و غذا
~~نخودآب با شیرهآ خسکدانه خورند و به انجیر و جوز و مویز طایفی تنقل کنند و
~~حبالرشاد وخردل و کندر هر یک پنج درم، مغز جوز ده درم، سعد سه درم،
~~بکوبند و به عسل بسرشند و یک مثقال بخورند.
~~بول الدم: اگر به سبب انتفاخ عرق بود، اندکاندک آید، و اگر به سبب انشقاق
~~عرقی بود بغتتا بسیار آید و خون صرف تازه بود و به سبب ضربه یا تناول ادویهآ
~~حریفه یا سمیه نیز حادث شود. علاج آن، فصد باسلیق کنند و قرص کهربا و گل
~~ارمنی و صمغ عربی هر یک یک مثقال، با شراب سیب تناول کنند، یا بنگو و
~~صمغ عربی و بارتنگ و تخم ریحان هر یک مثقالی بریان کرده به روغن بادام

PageV01P274

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0247.png)

~~چرب کنند و فرو برند و غذا بنوماش و مغز بادام بریان کرده با فروج خورند، و از
~~تناول اطعمهآ حریفه و از ترشی و شیرینی اجتناب نمایند. از حمام و حرکات
~~عنیفه و رکوب و مشی سریع احتراز کنند و نشاسته و کتیرا و صمغ عربی و گلنار
~~و تخم توزک هر یک ده ms234 درم، شاخ گاو کوهی سوخته پنج درم بکوبند و با آب
~~سماق بسرشند و قرص سازند و مثقالی تناول کنند، یا گلنار و بسد و گل ارمنی و
~~گل قبرسی هر یک سه درم و کهربا یک درم و نیم، تخم خیار224 و تخم توزک و
~~کتیرا و نشاسته هر یک چهار درم بکوبند و با آب لسان الحمل تناول کنند؛ و اگر
~~به سبب تأکل عرقی باشد، علامت آن وجع شدید بود و بول اندکاندک آید و به
~~آن تبی باشد. علاج آن همچون علاج لقرحهآ] کلیه و مثانه باشد.
# ورم انثیین اگر ورم حار باشد، دموی یا صفراوی، و علامت آن تب و حمرت
~~لون و التهاب و تشنگی و صفرت قاروره باشد. علاج آن، فسد باسلیق کنند و
~~جلابی از عناب و اجاص هر یک ده عدد، نبات و ترنجبین هر یک ده درم، تناول
~~کنند، و غذا جو [آب] و بنوماش و مغز بادام خورند و آرد جو و عدس و باقلا و آب
~~گشنیز و روباه تربک و کاسنی و طحلب بر ورم نهند و خرقه به سرکه و گلاب تر
~~کنند و بر آن نهند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه کنند و با شراب بنفشه و
~~ترنجبین و مغز خیارشنبر هر یک ده مثقال، و چون مرض منحط شود، بابونه و
~~اکلیل الملک و تخم شبت بکوبند و با سفیدهآ تخم مرغ ضماد کنند.
~~و اگر ورم بلغمی بود علامت آن بیاض قاروره و بیاض لون ورم و رخاوت آن
~~بود. علاج آن، جلابی از رازیانه و بیخ مهک و گلنگبین یا گلقند تناول کنند و

PageV01P275

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0248.png)

~~تلیین طبیعت کنند به مطبوخی که در او تربد و انیسون باشد و یا قی کنند به
~~طبیخ شبت و بیخ مهک و تخم خربزه و ترب با قدری عسل و نمک و زیره و آرد
~~باقلا و کندر و روغن زیت یا حلبه و ms235 شبت و اکلیل الملک و آرد باقلا و روغن بابونه
~~ضماد سازند.
# و اگر ورم سوداوی باشد، علامت آن صلابت و کمودت ورم و بیاض قاروره و
~~عدم وجع بود. علاج آن، جلابی از بالنگو و رازیانه و بیخ مهک و گلقند تناول
~~کنند و تلیین طبیعت به مطبوخ افتیمون و حب آن کنند و نخود و شبت و اکلیل
~~الملک و بابونه بکوبند و به آب کرنب ضماد سازند و پیه مرغ و بط و مغز ساق گاو
~~و روغن زیت و مقل با هم بگذارند و در آن بمالند.
# عظم و صغر انثیین: گاه باشد که خصیه بزرگ شود نه به واسطهآ ورم و نفخ،
~~بلکه فربه شود، چنانکه پستان بزرگ شوند. علاج آن، به ادویهای کنند که در
~~پستان استعمال نمایند تا بزرگ نشوند، مثل گل ارمنی و سرکه و بزرالبنج و
~~شوکران و خردهآ اسرب و آب گشنیز و خردهآ سنگ آسیا و سنگ استره.
# و اگر خصیه کوچک شود، علاج آن مداومت حمام و آب سنگ225 و استعمال
~~ادهان و ادویهآ مسخنه باشد.
# اورام قضیب: علاج آن همچون علاج ورم انثیین باشد و آنچه مخصوص به او
~~باشد در ورم حار، عدس و گلنار و ورق گل و پوست انار و روغن گل ضماد سازند
~~و در ورم بارد بابونه و اکلیل الملک و نمام و خطمی و آستهآ خرما و روغن بابونه.
# قروح خصیه و قضیب: آنچه شجری باشد، صبر و مرداسنگ و توتیا و شادنه
~~و گلنار و مس سوخته و اقلیمیای شسته به مرهم و ضماد و ذرور به کار دارند؛ و
~~آنچه کهنه باشد، کندر و کاغذ سوخته و پوست چوب سرو سوخته و مر استعمال

PageV01P276

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0249.png)

~~کنند و اگر متأکل شود، فلدفیون و ادویهآ اکاله نهند، آنچه متعفن بود، زایل شود و
~~بعد از آن مرهمهای ملتحمه نهند.
# حکهآ خصیه و قضیب: به سبب مادهآ حاره باشد که بدان ms236 حوالی ریزد و به
~~واسطهآ عرق نیز باشد. علاج او، آن است که اعضا را به آب گرم بشویند و سفیدهآ
~~تخم مرغ و روغن گل طلا کنند و به فصد اسهال تنقیه کنند.
~~سدهآ مجرای قضیب: اگر به سبب بثره باشد که در مجاری آن حادث شود،
~~علامت آن حرقت و عسر خروج بول، علاج آن فصد باسلیق کنند و شیرهآ تخم
~~توزک با نبات خورند و شیاف و روغن گل در احلیل چکانند.
# و اگر به سبب خلطی غلیظ باشد که در مجرای اخلاط غلیظه بیرون آید، علاج
~~آن تناول مدرات باشد.
# اعوعاج قضیب: به سبب تشنجی بود که عضلات او را حادث شود، علاج آن
~~ترک ریاضت بود و تناول اغذیهآ جید الکیموس واستعمال نطولات وادهان که در
~~تشنج مستعمل است و از پیه بط و مرغ و مغز ساق گاو و موم و کتیرا و لعاب
~~خطمی و راتینج و روغن بنفشه و موم روغن سازند و در آن میمالند.
~~نقصان باه: اگر به سبب استرخای آلت باشد، علاج آن هر روز جلابی از
~~رازیانه و گلقند تناول کنند و غذا نخودآب و شیرهآ خسکدانه خورند و به حب
~~صبر و ایاره تنقیه کنند و روغن قسط و خیری و زنبق در عضو بمالند و اگر به
~~سبب تقدم استفراغ و تحلیل مفرط بود، هر روز شربتی از نبات و عرق گل و
~~گاوزبان و تودری سرخ و سفید تناول کنند به گوشت بره و کبک و تیهو و هریسه
~~از گوشت بره و بط بخورند و حلوای قند و نشاسته تناول کنند؛ و اگر به نسبب
~~ضعف بدن باشد، علامت آن نحافت بدن و رقت منی بود. علامت آن، شراب
~~سیب و گاوزبان و عرق گل و بید تناول کنند و گوشت بره و مرغ و کبک و قلیهآ
~~کدو و شلغم و پیاز با توابل تناول کنند و حمام معتدل و ریاضت معتدله و ms237 شراب
~~ریحانی مفید بود و ترک جماع و ریاضت قویه کنند.

PageV01P277

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0250.png)

# و اگر به سبب قلت منی باشد، علامت آن نحافت و یبوست بدن و قلت منی
~~بود. علاج آن هریسه از گوشتهای فربه و نارجیل و شکر و قلایا و حلوایی از
~~نشاسته و مغز بادام و فندق و فستق و قبیطا226 از مغز بادام و جوز تناول کنند و
~~معجون لبوب و معجون فلاسفه خورند، و این معجون نیز مفید بود:
# صفت آن: سقنقور و نعناع و خصیه الثعلب هر یک سه درم، شقاقل، مغز پنبه
~~دانه، باقلا هر یک هفت درم، گزر، تخم شلغم و ترب و هلیون هر یک پنج درم،
~~تخم پیاز ده درم بکوبند و به عسل بسرشند و دو درم از آن تناول کنند.
# و اگر به سبب برودت آلات منی باشد، علامت آن برودت منی باشد در حالت
~~خروج، علاج آن گلقند و گلنگبین و شراب بالنگو و زنجبیل227 مربی و شقاقل
~~مرتی و گزر مرتی تتاول کنند و غذا نخودآب با انیسون و کرویا و زعفران و
~~دارچینی خورند، و این معجون تناول کنند:
# صفت آن: لسان العصافیر، تخم گزر، تخم جرجیر، شلغم و تودری سرخ و
~~سفید هر یک پنج درم، فلفل سه درم، شقاقل چهار درم، مغز گنجشک دو درم،
~~بکوبند و به عسل بسرشند و دو درم تا دو مثقال تناول کنند.
# و اگر به سبب حرات آلات منی باشد، علامت آن سرعت انزال و غلظ منی بود.
~~علاج آن، شیرهآ تخم توزک و سکنجبین و شراب لیمو و صندل تناول کنند و دوغ
~~گاو شیرین نیز مفید بود و غذا زرشک و لیمو و انار دانه و غوره خورند.
# و اگر به سبب رطوبت آلات منی باشد، علامت آن رقت منی و بیاض و غلظ
~~قاروره باشد. علاج آن جلابی از تخم گزر و تخم شلغم هر یک سه درم، گلنگبین
~~سه درم تناول کنند ms238 و غذا قلایای متوابله خورند و فلفل و دارفلفل و زنجبیل هر
~~یک سه درم، بیخ مهک پنج درم، تخم پیاز و هلیون هر یک چهار درم، نخود
~~سفید ده درم، کنجد مقشر هفت درم بکوبند و به عسل بسرشند و مثقالی بخورند

PageV01P278

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0251.png)

~~یا حب الزلم و حب فلفل و تخم شلغم هر یک سه درم بکوبند به عسل بسرشند و
~~مثقالی تناول کنند.
# و اگر ضعف باه به سبب آن باشد که مدتی ترک کرده باشند، ادویهآ باهیه تناول
~~کنند و اغذیه مثل شیر و شکر و زردهآ تخم مرغ و ماهی تازه و قلایا و جوز و پیاز و
~~گنگر228 خورند و قضیب را به روغن ناردین بمالند یا فلفل و حلتیث و
~~جندبیدستر هر یک نیم درم، مشک دانگی، مغز پنبه دانه دو درم، بوره نیم مثقال،
~~بکوبند و با روغن بادام تازه بیست درم در هاون بسایند، تا ینک با هم آمیخته
~~شود و در قطن و خاصره بمالند و نظر در تسافد حیوانات مهیج این معنی باشد.
# و اگر نعوظ ضعیف بود، این حقنه استعمال کنند، صفت آن: بزرک، حلبه،
~~قرطم نیم کوفته و شلغم پاره پاره کرده، هر یک بیست درم، نخود و کندر نیم
~~کوفته هر یک پانزده درم، شبت و سلق و جرجیر هر یک کفی، تخم پیاز و هلیون
~~هر یک سه درم، انجیر ده عدد، مویز طایفی ده درم بجوشانند و روغن جوز و
~~کنجد و شیر تازه هر یک ده درم بر سر آن کنند و به کار دارند.
~~و ضعف باه به سبب ضعف قلب نیز بود؛ علامت آن: خفقان و لین نبض و قلت
~~حرارت بدن بود. علاج آن: تقویت قلب باشد به شراب حماض و لیمو و صندل و
~~سیب و گلاب و عرق گاوزبان و مفرحات معتدله.
# و اگر به سبب ضعف معده باشد، یا کبد، تقویت آن کنند، چنانچه گفته شده
~~است. ms239
# و اگر به سبب قلت نفخ باشد، علامت آن سلامت اعضا و کثرت منی و قلت
~~نفخ بود. علاج آن، تناول ادویهآ باهیهآ نفاخه مثل نخود و شلغم و گزر و پیاز و
~~انگور و انجیر و جرجیر و بن و فستق بود و گوشت بزغاله و مرغ آبی و کبک و
~~کبوتر.

PageV01P279

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0252.png)

# و اگر سبب حرارت و یبوست مزاج بود، علامت آن نحافت بدن و صفرت لون و
~~قلت منی و بطوء انزال باشد. علاج آن، هر روز رطلی شیر با ده درم ترنجبین و ده
~~درم شکر بیاشامند و غذا گوشت بز و بزغاله با کدو اسفاناخ خورند و روغن بنفشه و
~~کدو در قضیب و قطن بمالند، و این حقنه229 استعمال کنند:
# صفت آن: گوشت بز و پاچهآ بزغاله بیست درم، هلیون و سبوس هر یک ده
~~درم بجوشانند و صافی کنند و روغن گاو و پیه مرغ و بط هر یک ده درم بر سر آن
~~کرده به کار دارند.
# سرعت انزال: اگر به سبب ضعف قوهآ ماسکه باشد، به واسطهآ برودت و رطوبت
~~علامات آن کثرت و رقت منی بود و بی ارادت بیرون آید. علاج آن شراب بالنگو و
~~گلقند تناول کنند و غذا نخودآب با گوشت کبک و کبوتر و کنجشک بخورند و
~~برنج مزعفر با زیره و دارچینی و اطریفل کبیر و معجونات حاره تناول کنند و
~~روغن نرگس و زنبق و بابونه در خصیه و عجان بمالند.
# و اگر به سبب حدت منی باشد، علامت آن حدت و لذع منی باشد در حالت
~~خروج. علاج آن، شیرهآ تخم توزک و سکنجبین و شراب حماض و صندل و آب
~~خیار و کدو تناول کنند و از ادویهآ حاره احتراز کنند.
# ذرور منی: اگر منی به احتلام و غیر آن بسیار دفع شود، اگر به سبب کثرت
~~آن بود، علامتش خروج منی بسیار بود و بی وقوع و ضعف، علاج آن ms240 فصد
~~باسلیق کنند و تقلیل اغذیه که مولد دم منی باشد و شراب غوره و زرشک و
~~ریباس تناول کند و غذا عدس و سرکه خورند و آب کاهو و گشنیز و عرق گل و
~~بید و روغن بنفشه و کدو با هم بیامیزند و در قطن بمالند.
~~و اگر به سبب ضعف کلیه باشد، علامت آن ضعف کلیه و سوء المزاج کلیه بود.
~~علاج آن شراب به ده مثقال یا گلنار و گل ارمنی هر یک سه درم تناول کنند و

PageV01P280

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0253.png)

~~غدا غوره و لیمو و سماق و زرشک خورند و گل ارمنی و اقاقیا و طراثیث بکوبند و
~~با گلاب بر قطن طلا کنند و سیب و به و سنجد و انار ترش تناول کنند و تخم و
~~سداب و پنجنگشت هر یک سه درم، گلنار، ورق گل و سعد و شهدانه و انیسون
~~هر یک درمی بکوبند و سه درم از آن با آب سرد تناول کنند.
# کثرت شهوت: افراط شهوت جماع و قدرت بر کثرت مجامعت و قلت ضعف از
~~آن به سبب کثرت منی و امتلای بدن باشد و این معنی از آن جمله است که اکثر
~~مردم طالب این معنی باشند. اما اگر خواهند که از آن تقلیل کنند اولا فصد باید
~~کرد و هر روز شیرهآ تخم توزک یا سکنجبین و شراب غوره تناول کنند و نقوع
~~فواکه و آب غوره نیز مفید بود و غذا سکباج و لیمو و عدس خورند و کاهو و تخم
~~خیار و ماست و دوغ و عسل مفید بود و قطعهٔ‌ اسرب بر موضع کلیه بستن
~~به خاصیت نافع باشد و کافور و گلاب و صندل بر کلیه طلا کنند و تخم توزک و
~~تخم کاهو و شهدانه و گشنیز و تخم سداب بکوبند و به آب سداب بسرشند و
~~قرص سازند و نه درم از آن با آب ریباس یا انار ترش یا دوغ ms241 تناول کنند.
~~و گاه باشد که به واسطهآ بثره که در اوعیه و مجاری منی حادث شود یا حکه
~~به سبب مادهآ حاره واقع شود و افراطی در شهوت از آن پدید آید. علامت او آن
~~است که هر چند جماع کنند شهوت زیاده شود و بعد از جماع المی احساس کند.
~~علاج آن، شراب عناب و نیلوفر تناول کنند. غذا بنوماش و شیرهآ مغز بادام خورند
~~با غوره و تلیین طبیعت به مطبوخ هلیله یا نقوع فواکه یا شیرخشت و ترنجبین
~~کنند.
# و اگر به سبب کثرت نفخ باشد، علامت آن شدت نعوظ و تقدم تناول منفخات
~~بود. علاج آن تناول ادویه باشد که کاسر نفخ است، مثل تخم220 سداب و
~~پنجنگشت و انیسون و غذا زیرباج خورند و از بقول و فواکه احتراز نمایند.

PageV01P281

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0254.png)

# غذیوط231: آن باشد که در حالت جماع غایط کنند در آن به سبب استرخای
~~عصبات و تحلیل روح بود و بیشتر کسانی را حادث شود که شعف عظیم به جماع
~~دارند و لذتی مفرط از آن یابند. علاج او آن است که پیش از جماع خود را خالی
~~کنند و تا غایط نکنند، به جماع مشغول نشوند، و گلنار و گل ارمنی و اقاقیا و دانهآ
~~مورد هر یک سه درم، صندل سفید نیم222 درم، صمغ عربی و کندر هر یک دو
~~درم بکوبند و به آب سیب بسرشند قرص سازند و یک مثقال از آن با شراب سیب
~~یا به تناول کنند و گلنار و رامک و اقاقیا و گل ارمنی بکوبند و به آب مورد
~~بسرشند و شیاف سازند و بردارند.
# فتق: عبارت از آن باشد که به واسطهآ انشقاق غشا یا صفا یا اتساع مجرایین که
~~از بالای انثیین است، جسمی نفوذ کند و به کیس انثیین فرود آید تا در عانه
~~محتبس شود و این جرم نافذ اگر در امعا یا ترب باشد آن را قلیهآ الامعاء گویند، ms242 و
~~آن به تدریج حادث شود و بازگشتن آن به زحمت باشد و به آن قرقره بود و ثرب
~~را قرقره نباشد، علاج او آن است که به پشت باز خسبند و دست برآن نهند تا
~~بر گردد یا در آب گرم نشیند و مصطکی و انزروت و کندر و جوز سرو و ورق گز و
~~اقاقیا و گلنار و مر و صبر و ابهل و حضض وصمغ آلو و کزمازج و عزی السمک و
~~انزروت و کندر و پوست انار و ورق گل و مازو و شبت و مقل، مجموع یا بعضی
~~بکوبند و به آب مرود بسرشند و بر موضع ضماد کنند و ببندند و سه روز تا هفت
~~روز نگشایند و جوارش کمونی و جوارش کندر تناول کنند و غذا قلایای متوابله و
~~مسخنه خورند و از حموضات و لبنات و بقولات و جماع و دویدن و حرکت عنیفه
~~و امتلا اجتناب نمایند.
# و اگر رطوبت مایی نازل شده باشد، آن را ادره و قرو گویند. علامت او آن است
~~که انثیین املس و براق و ثقیل بود و بزرگ شود و بول اندکاندک آید و این نوع

PageV01P282

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0255.png)

~~قطعا مراجعت نکند، و علاجش آن است اگر آب بسیار بود بشکافند تا آب بیرون
~~آید و بعد از آن موضع شق را داغ کنند و اگر کم باشد خاکستر چوب بلوط و
~~خاکستر شاخ گرب و سعد و جوز سرو و مازو و پوست انار جفت بلوط و آرد جو و
~~باقلا و فلفل وحب الغار و زیره او سرگین گاو] مجموع یا بعضی با روغن زیت
~~ضماد سازند و حب الغار و فلفل و بورهآ ارمنی هر یک سه درم و سرگین کبوتر ده
~~درم، کمون یک درم، اشق دو درم، زفت یک درم، و شبت سه درم، با موم و روغن
~~زیت مرهم سازند و بمالند و جندبیدستر و مر و بوره و گل ms243 ارمنی با روغن زیت
~~بمالند و گوارش کمونی و کندر223 تناول کنند و جلابی از بیخ مهک و رازیانه و
~~انیسون و گلقند بیاشامند و رازیانه و شاه بلوط هر یک سه درم و سعد سنبل هر
~~یک درمی و تخم گزر و شغلم هر یک دو درم کوفته و بیخته با دو چندان قند
~~بیامیزند و سه مثقال تناول کنند.
# و اگر به سبب ریح باشد، علامت آن قراقر بود و چون دست بر آن نهند به
~~روده باز گردد، و علاج آن هر روز جلابی از تخم کرفس و رازیانه و انیسون و
~~گلنگبین تناول کنند و گوشت کبک و تیهو و کبوتر صحرایی و گنجشک با زیره و
~~دارچینی خورند و جوارش کمونی سجزینا تناول کنند، و این سفوف نیز مفید بود:
# صفت آن: تخم سداب و گرز و کرویا و رازیانه و انیسون هر یک سه درم، زیره
~~چهار درم، تخم پنجنگشت دو درم بکوبند و سه درم از آن تناول کنند، تخم
~~سداب و پودنه و وج و مرزنجوش و برنجاسف و شیح و ترمس ضماد سازند و روغن
~~زنبق و قسط و ناردین و شبت و بابونه و خیری میمالند و از اشیای نفاخه احتراز
~~کنند و موضع را ببندند و اگر ماده غلیظ بریزد و خصیه بزرگ و غلیظ گردد، آن را
~~قرح لحمی گویند. علاج آن همچو علاج ورم صلب است.224

PageV01P283

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0256.png)

# اورام رحم به سبب ضربه یا احتباس طمث یا نفاق یا عسر ولادت یا کثرت
~~مجامعت حاصل شود و علامت آن ورم خارجی و ضربان و تشنگی و تلخی دهن و
~~سیاهی زبان واختلاط عقل وهذیان و وجع قطن و سرعت تواتر نبض و عسر بول
~~و احتباس براز بود. علاج آن فصد باسلیق کنند و شراب بنفشه و عناب یا
~~ترنجبین تناول کنند و غذا جو آب با شیرهآ خسشخاش یا بنوماش یا مغز بادام
~~خورند و ناف ms244 و زهار را با آرد جو و باقلا و عدس و خطمی و بنفشه هر یک سه
~~درم و کافور دانگی با آب گشنیز و روباه تربک طلا کنند و رحم را اگر ممکن باشد
~~به لعاب بنگو و به دانه و روغن بنفشه و کدو و آب روباه تربک حقنه کنند و بابونه
~~و خطمی و توزک و اکلیل الملک و روباه تربک بجوشانند، در آن نشینند و بر عانه
~~و قطن بریزند تا ماده به تحلیل رود.
# پس اگر اعراض لازمه و جمع اشتداد کنند، دلیل آن باشد که ماده جمع
~~میشود، آن گاه استعمال منضجات باید و چون منفجر شود شیرهآ سه تخم و شیرهآ
~~تخم توزک با نبات تناول کنند و شکم را به لعاب بزرک و عسل حقنه کنند.
# و اگر ورم صلب یا سواوی باشد، علامتش ثقل و صلابت عانه بود. علاج آن هر
~~روز جلابی از بیخ مهک و رازیانه و گاوزبان و بالنگو و نبات یا گلقند تناول کنند و
~~بعد از نضج تنقیه کنند به مطبوخ افتیمون یا حب آن و عانه و قطن را به روغن
~~قسط وزنبق و شبت خروع بمالند و پیه بز و بط و مغز ساق گاو به روغن یاسمین
~~و خیری هم بیامیزند و بمالند و مرهم باسلیقون یا داخلیون و روغن گل سرخ
~~بگذارند و در رحم چکانند.
~~سرطان رحم: اگر بعد از اورام حار حادث شود، به واسطهآ آن که به کلی پاک
~~نشده باشد، علامت آن ضربان و وجع و صلابت بود و باشد که از آن رطوبت225

PageV01P284

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0257.png)

~~آید. علاج آن مشکل بود. اما تسکین وجع باید کرد با آنکه نمام و شبت و بابونه و
~~اکلیلالملک و خبازی و ورق کربز و سلق و حلبه و بزرک و بنفشه بجوشانند و در
~~آن نشینند و راتینج و حب الغار و بزرک و بنفشه و تخم کرنب هر یک ده ms245 درم،
~~بابونه و اکلیلالملک و خطمی هر یک چهار درم بکوبند و با روغن سوسن بیامیزند
~~و بر موضع نهند و تلیین طبیعت کنند، به این مطبوخ:
~~صفت آن: سنای مکی، پرسیاوشان هر یک هفت درم، تخم خطمی و تخم
~~کاسنی هر یک سه درم، بنفشه، نیلوفر، ورق گل هر یک چهار درم عناب ده عدد،
~~سپستان بیست عدد، انجیر یازده عدد، خیارشنبر و ترنجبین هر یک پانزده درم و
~~اگر مقترح شود جلابی از عناب و انجیر هر یک ده عدد، سپستان بیست عدد،
~~خیارشنبر ده درم، روغن بادام پنج درم بیاشامند و به شیاف ابیض و شیر زنان و
~~افیون رحم را حقنه کنند.
# قروح رحم: علامت آن وجع شدید ضربان و خروج دم بود، و باشد که با آن
~~تب و تشنگی باشد. علاج آن فصد باسلیق کنند و شراب بنفشه و عناب تناول
~~کنند و غذا بنوماش یا مغز بادام و اسفاناخ خورند و پوست انار و جوز226 سرو و
~~شب یمانی و ورق گل بکوبند و به آب مورد بسرشند و استعمال کنند.
# و اگر آنچه از رحم بیرون آمده سیاه و با نتن بود، جلابی از تخم کاسنی و
~~عناب و پرسیاوشان و نبات تناول کنند و غذا بنوماش و نخود با مغز بادام خورند و
~~شیرهآ جو چهل درم و روغن سوسن و عسل هر یک ده درم، مرهم باسلیقون نیم
~~درم با هم بیامیزند و رحم را از آن حقنه کنند و با ماءالعسل و آرد و حلبه و عدس
~~و کرسنه استعمال کنند.
# و اگر آنچه که بیرون آید سفید و بینتن بود، شراب بنفشه و ترنجبین تناول
~~کنند و ورق گل سرخ و بنفشه هر یک ده درم بجوشانند و نیم درم مرهم
~~باسلیقون در آن حل کرده، رحم را حقنه کنند.

PageV01P285

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0258.png)

# و اگر آنچه مستفرغ شود، شبیه به غسالهآ لحم بود، شراب سیب و به یا گلاب ms246
~~تناول کنند و غذا سماق با انار دانه خورند و آرد برنج و عدس پوست انار و گلنار و
~~کزمازج و جفت بلوط و دانهآ مرود با هم بسایند و با روغن گل استعمال کنند.
# و اگر مده از رحم به مثانه ریزد، شراب بنفشه و شراب خشخاش یا شیرهآ سه
~~تخم تناول کنند و اگر به امعا مستقیم ریزد و سفوف انار دانه با شراب به تناول
~~کنند و اگر وجع رحم بغایت باشد، مرداسنگ با آب کاسنی بسایند و با روغن گل
~~به فرزجه استعمال کنند و یا افیون و زعفران و شیر دختران به کار دارند.
# شقاق رحم: به سبب یبوست مفرط باشد که در حالت ولادت حادث شود یا
~~به سبب شدت وجع طلق باشد. علامت او آن است که در حالت مجامعت حشفه
~~به خون ملوث شود. علاج آن شراب بنفشه و خشخاش تناول کنند و غذا بنوماش
~~و شیرهآ مغز بادام خورند و پیه بط و مغز ساق گاو و هر یک پنج درم و روغن
~~بنفشه ده درم زفت و موم هر یک سه درم مرهم سازند و استعمال کنند یا زفت و
~~علک البطم و روغن سوسن بگذارند و بردارند.
# بواسیر رحم: از خلطی سوداوی حادث شود و آن را به حس المس یا] بصر
~~دریابند و از آن رطوبتی شبیه به دود بیرون آید. علاج آن تنقیه بدن باشد از
~~سودا و تدهین به روغن نرگس و سوسن و از عروق و مرداسنگ و اقلیمیای فضه و
~~روغن بزرک و موم مرهم سازند و استعمال کنند، و اگر به نشود قطع باید کرد.
# حکهآ رحم: عبارت از آن است که زن از جماع سیر نشود و هر چند که مجامت
~~کنند شوق زیاده شود؛ سبب آن خلطی حاد بورقی باشد که به آن موضع ریزد و
~~موجب این حالت شود. علاج آن آب انارین یا تمر هندی یا نبات تناول کنند ms247 و
~~غذا غوره یا سماق یا انار خورند و دوغ گاو نیز مناسب بود و تنقیه بدن به مطبوخ
~~هلیلهآ ازرد] یا به مطبوخ فواکه کنند و تخم پنجنگشت و تخم کاهو و خشخاش و
~~گشنیز سه درم بکوبند و نه درم از آن به آب انار ترش یا آب سیب و به ترش
~~تناول کنند.

PageV01P286

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0259.png)

# نفخ237 رحم: به سبب سوء المزاج بارد باشد که رحم را حادث شود و غذایی
~~که به او رسد هضم نتواند و موجب نفخ شود. علامت آن ورم عانه و صلابت و
~~وجع و تمدد بود. علاج آن، جلابی از تخم کرفس و رازیانه و انیسون و گلقند
~~تناول کنند یا جوارش کمونی مثقالی یا سجزینا228 نیم مثقال به آب نانخواه
~~بخورند و زیره و بوره و مقل هر یک سه درم، انجیر ده عدد بکوبند یا شیر بز بر
~~عانه طلا کنند و روغن شبت و بابونه و برنجاسف و افسنتین و اکلیل الملک و
~~مرزنجوش و شیح و سداب بجوشانند و در آن نشینند.
# احتباس طمث: اگر به سبب ورم باشد، علامتش گفته شد؛ و اگر به سبب
~~قلت دم باشد، علامت آن ثقل239 بدن و صفرت لون و تقدم استفراغ بسیار و تعب
~~به افراط بود. علاج آن تقویت قلب و معده کنند به ربوبات و مفرحات و اغذیهآ
~~کثیر الغذا خورند و ترک ریاضت کنند.
# و اگر به سبب غلظ دم باشد یا غلظی غلیظ یا برودتی که مجاری عروق را تنگ
~~گرداند، علامت آن بیاض لون و بطوء نبض وغلظ قاروره و ثقل نوم باشد. علاج
~~آن جلابی از تخم کرفس و رازیانه و انیسون و گلقند تناول کنند یا پرسیاوشان و
~~مشک طرامشیع هر یک سه درم و نبات ده درم و برنجاسف و تخم کرفس و کرنب
~~و رازیانه و اکلیل الملک و شبت وابهل و سداب بجوشانند و در آن نشینند و
~~بسباسه و ms248 سنبل و قرنفل و قاقله و قسط و جوزبوا و دارچینی و فقاح اذخر و بلغور
~~سازند و در آب بجوشانند، چنانچه آب نیست شود. پس در کیسه کنند و گرم بر
~~ناف و عانه نهند و بکوبند و با سرکه طلا کنند و مشک طرامشیع و قسط و زراوند
~~و اسارون و حماما و حرمل و جعده در روغن زنبق و خیری بگدازند. ادویه را به آن
~~بیامیزند و به صوف پاره بردارند.

PageV01P287

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0260.png)

# و اگر احتباس طمث به واسطهآ فربهی بود که مجاری را تنگ گرداند، فصد
~~صافن کنند و استعمال سکنجبین انمایند] و سکباج تناول کنند.
# کثرت طمث: اگر به سبب کثرت دم و امتلای عروق بود، علامت آن سمن و
~~امتلای بدن باشد و از کثرت سیلان طمث ضعف و خفقان و صفرت لون حادث
~~شود. تدبیر او آن است که حبس نکنند، الا وقتی که موجب ضعف باشد. علاج
~~آن فصد باسلیق کنند یا صافن و محجمه به زیر پستان نهند و هر بامداد قرص
~~کهربا یک مثقال، گل ارمنی با ده مثقال، رب به تناول کنند با صمغ عربی و
~~بارتنگ و تخم شاهسفرم هر یک مثقالی، گلنار و گل ارمنی هر یک نیم مثقال، به
~~روغن گل چرب فرو برند و غذا سماق یا انار دانه خورند و اقاقیا و کندر و
~~دم الاخوین و کزمازج و مر و رامک و کاغذ سوخته متساوی بکوبند و به آب مورد
~~بسرشند و به صوف پاره بردارند.
# و اگر به سبب رقت و حدت دم باشد، علامت آن تشنگی و صفرت لون و
~~لهیب وضیق النفس و سرعت خروج آن باشد. علاج آن یک مثقال صمغ عربی و
~~یک مثقال گل ارمنی با شراب سیب تناول کنند یا قرص کهربا و صمغ عربی هر
~~یک مثقالی با شیرهآ تخم توزک بریان کرده تناول کنند.
# اگر به سبب انتفاخ و انشقاق عرقی باشد، علامت او، ms249 آن باشد که خون بسیار
~~آید و به آن اندک وجعی بود. علاج آن قرص گلنار و گل ارمنی و صمغ عربی
~~بریان کرده با رب به تناول کنند و کندر و صبر و انزروت هر یک سه درم خون
~~سیاوشان و گل ارمنی بکوبند و به آب مورد بسرشند و بردارند یا مازو و شاخ گاو
~~کوهی و پوست بیضه و کاغذ و آستهآ خرما و شادنج و لک مجموع سوخته با کهربا
~~و اقاقیا و دم الاخوین و گل ارمنی بسایند و به آب لسان الحمل بسرشند و بردارند.
# و اگر به سبب غلبهٔ‌ رطوبت بود که قوت ماسکه را ضعیف کند، علامت آن
~~کثرت بزاق و قلت عطش و بیاض لون و کسل و تهبج روی و جفن بود. علاج آن
~~جلابی از بیخ مهک و بالنگو و رازیانه و نبات تناول کنند و غذا نخودآب یا کبک و

PageV01P288

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0261.png)

~~تیهو و زیرهآ دارچینی و پنج مثقال معجون خیارشنبر در آن حل کرده، بیاشامند و
~~بعد از تنقیه، جالسات240 که ذکر رفتن استعمال کنند و سرمه و گلنار و تنکار هر
~~یک سه درم و طین مختوم و زیرهآ کرمانی هر یک نیم درم بکوبند و به آب سماق
~~بسرشند و بردارند.
# و اگر به سبب غلبهآ سودا بود که به واسطهآ آن عروق گشاده گردد، علامت آن
~~نجات بدن و خشکی دهن و زبان و غلظ و سودا و دم بود. علاج آن، شراب بالنگو
~~و شراب گاوزبان به آب گرم بیاشامند یا جلابی از بالنگو و بیخ مهک و گاوزبان و
~~نبات تناول کنند و غذا نخودآب با شیرهآ مغز بادام خورند و بعد از نضج اسهال
~~سودا به مطبوخ افتیمون و معجون نجاح کنند. بعد از تنقیه استعمال جالسات
~~کنند.
# سیلان رطوبت از رحم: این علت اکثر به واسطهآ ضعف قوت غاذیهآ رحم بود.
~~علامت آن، ضعف باشد و آن رطوبت به نوبت ms250 آید. علاج آن، شراب صندل و لیمو
~~و سیب و به تناول کنند و قلایای متوابله و مرغ ابریان] کرده خورند و معجون و
~~جوارشهای گرم تناول کنند.
# اگر به سبب فضلاتی باشد که در او جمع شود، استدلال به لون آن کنند یا
~~آنکه پنبه نو به آن ملوث کنند و در آفتاب نهند تا خشک شود و معلوم گردد که
~~کدام خلط غالب است. اگر دم241 غالب باشد، علامت آن حمرت لون و حرارت و
~~تشنگی و خلط و قاروره باشد. علاج آن فصد صافن یا باسلیق کنند و قرصهای
~~حابسه تناول کنند و خرنوب و مازوی سوخته بکوبند و آب مورد آمیخته بردارند؛
~~و اگر صفرا غالب بود، علامت آن، مستفرغ را شدت تشنگی بوده باشد که به آن
~~نتنی نیز بود. علاج آن انارین با شکر و ترنجبین خورند و تلیین طبیعت به
~~مطبوخ هلیله و فواکه کنند و بعد از آن حابسات استعمال کنند؛ و اگر سودا غالب

PageV01P289

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0262.png)

~~بود، علامت آن غلظ با مواد رطوبت باشد. علاج جلابی از بالنگو و گاوزبان و تخم
~~کاسنی و نبات تناول کنند و غذا نخود و آب با شیرهآ خسکدانه خورند و تنقیه به
~~مطبوخ افتیمون و معجون نجاح کنند و بعد از آن تنقیه صمغ عربی چهار درم،
~~بریان کرده با رب به بخورند و غذا سماق با کبک و تیهو خورند و خون سیاوشان و
~~شادنج دم الاخوین و کهربا و بسد و شب یمانی و گلنار و تخم توزک و گل ارمنی
~~بکوبند و سه درم از آن به آب سماق یا لسان الحمل تناول کنند و قشور کندر و
~~پوست زیر و زیره متساوی بکوبند و به آب مورد بسرشند و بر عانه طلا کنند.
# عقر و عسر حبلی: 242 زنی که آبستن نشود، اگر سبب برودتی باشد که
~~موجب تکائف فوهات عروق رحم باشد، به واسطهآ آن منی زیر رحم داخل ms251 نشود و
~~منجمد گردد و آن را استعداد قبول صورت نباشد. علامت آن قلت و رقت و عدم
~~طبع دم طمث بود و دیر دیر آید و لون صاحبش سفید بود و نبض او صلب باشد.
~~علاج آن هر روز جلابی از رازیانه و بالنگو تناول کنند و غذا نخودآب و شیرهآ
~~خسکدانه و بعد از نضج تنقیه به حب ایاره و حب صبر کنند. بعد از تنقیه تریاق
~~اربعه و فاروق و مثرودیطوس و معجونات و جوارشات گرم تناول کنند و قلایای
~~متوابله و اطعمه که در آن توابل باشد خورند و روغن زنبق و قسط و ناردین بر
~~قطن وعانه بمالند و استعمال فرزجات کنند.
# فرزجه: عود زعفران، شب یمانی، سماق هر یک دو درم، بکوبند و به عسل
~~بیامیزند، بعد از ظهر به صوف پاره بردارند و چند روز متوالی انفخهآ خرگوش و
~~زهرهآ ماهی و گرگ و شیر خرگوش و سرگین با عسل بکوبند و به عسل بیامیزد و
~~بردارند و بعد از استعمال فرزجه اگر اتفاق مجامعت نمایند آبستن گردد.
# و اگر عقر به سبب سوء المزاج باشد که منی را بسوزاند، رحم را خشک گرداند،
~~علامت آن نحافت بدن و لون و غلظ و سودای حیض بود و بسیاری موی زهار.

PageV01P290

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0263.png)

~~علاج آن شیرهآ تخم توزک با سکنجبین با نباتات تناول کنند و غذا نخودآب و
~~زیرباج با گوشت مرغ و بزغاله خورند و پیه بط و مرغابی و ماکیان بگذارند و صمغ
~~بطم در آن حل کنند.
# اگر به سبب یبوست مفرط باشد، علامت آن هزال بدن و قلت منی و یبوست
~~فرج باشد. علاج آن شراب بنفشه و خشخاش و عرق گل و بید و بنگو و بارتنگ
~~تناول کنند و غذا آب گوشت و بزغاله و ماهی تازه خورند و استحمام معتدل و
~~تدهین به روغن بنفشه و کدو کنند.
# و اگر به سبب رطوبتی باشد که موجب ازلاق ms252 منی باشد، علامت آن سیلان
~~رطوبت رحم بود. علاج آن جلابی از بالنگو، رازیانه، گلقند تناول کنند، غذا
~~نخودآب خورند و تنقیه بدن کنند به قی و اسهال، بعد از تنقیه، سعد و کندر هر
~~یک بیست درم بجوشانند و هر روز به ده درم از آن رحم را حقنه کنند، و میبه243آ
~~یابسه و ساذج هندی و زعفران بسایند و با روغن ناردین بردارند و مشک و سنبل
~~و خصیه الثعلب ونشارهآ عاج و بول فییل نیز مفید بود. چون مجامعت کنند باید که
~~به اندک زمانی به همان هیأت بماند تا منی در رحم قرار گیرد و چون جدا شوند
~~زن رانها بر هم فشارد؛ و زنی که بغایت فربه بود، بر هیأت راکع به او مجامعت
~~کنند تا آبستن شود.
~~علامت منی که مولد بود، آن است که سفید و لزج و براق بود و مگس بر آن
~~نشیند و بوی آن چون بوی طلع و یاسمین بود.
# حبلی، آن است که بعد از جماع بیرون نیاید و زن میان ناف و فرج وجعی
~~احساس کند و از جماع متنفر بود و از جماع الم یابد و انزالش نشود و حیضش
~~منقطع گردد و غثیان و کرب و کسل و ثقل بدن و صدع و دوار و خفقان و تاریکی
~~چشم و شهوت فاسد و عارض شود. اگر خواهند که او را تجربه کنند، عسل یا آب

PageV01P291

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0264.png)

~~باران بخورند، اگر پیچیدن شکم حادث شود، دلیل آبستن بود. اگر طعم و بوی آن
~~از دهن بشنود، آبستن نباشد؛ و زنی که پسر آبستن باشد روی او خوبتر بود و
~~نشاط او بیشتر باشد و اشتهای او صحیح بود و در طرف راست تقلی یابد و پستان
~~راست او بزرگ شود.
# کثرت اسقاط: اگر زنی آبستن شود، اما نگاه نتواند داشت و سقوط شود، آن
~~اگر به سبب عوارض خارجی بود، مثل حرکات عنیفه و ضربه و ms253 سقطه، از آن
~~محترز باید بود؛ و اگر به سبب اسباب داخلی بود، اگر رطوبتی باشد که ارخای فم
~~رحم کند، علامت آن سیلان رطوبت بود از رحم و تهبج روی. 244 علاج آر
~~شراب بالنگو و ماء الاصول و بزوری تناول کنند و قلایای متوابله و برنج و مزعفر با
~~دارچینی خورند و به قی عادت کنند. اگر حاجت باشد به حبها و ایارهها تنقیه
~~کنند و دواء المسک و سجزینا تناول کنند و زرنباد و درونج هر یک دو درم، و لؤلؤ
~~و کهربا و عود هر یک سه درم، اشنه و سنبل نیم درم بکوبند و به عسل بسرشند و
~~مثقالی از آن تناول کنند و جندبیدستر نیم درم و تخم کرفس و رازیانه و انیسون
~~و صعتر و نانخواه و انجدان و خولنجان هر یک درمی و متقالی از آن بخورند و
~~رحم را غالیه و خلوق و روغن زنبق حقنه کنند.
~~و اگر اسقاط به سبب ریحی غلیظ بود، در رحم علامت آن انتفاخ عانه و زیر
~~ناف و قراقر و نفخ معده سوء هضم و تأذی از اطعمهآ نفاخه بود، علاج آن جلابی از
~~رازیانه و انیسون و تخم کرفس و گلنگبین تناول کنند با ماءالاصول و غذا نخودآب
~~با شیرهآ خسکدانه و کبک و تیهو خورند و جندبیدستر و زرنباد و درونج و حلتیث
~~و مازو و طباشیر هر یک درمی، و زنجبیل ده درم و مشک دانگی بکوبند و با عسل
~~بیامیزد و مثقال تناول کنند و قطن و عانه و قبل به روغن خیری و زنبق و ناردین
~~چرب کنند و شکر و نارجیل خورند.

PageV01P292

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0265.png)

~~و اگر اسقاط به سبب لاغری بود، چنانچه از غذا و چیزی زاید نماند که غذای
~~جنین شود، علاج آن تناول اغذیهآ مسمنه بود، مثل هریسه و عصیده و روغن گاو
~~و شکر و تدهین به روغن بنفشه و بادام کنند و بعد از ms254 اغذیه استحمام مفید بود؛ و
~~اگر به سبب احتباس طمث بود، زیرا که آن غذای جنین بود و چون محتبس
~~باشد، غذای او نشود و مسقط گردد؛ علاج آن استعمال مدرات باشد.
# عسر ولادت: به سبب فربهی زن و صغر رحم وضیق مسلک و ضعف قوت
~~دافعه بود. علاج آن جلابی از مشک طرامشیع و پرسیاوشان و نبات کنند و شکم و
~~پشت به روغن بنفشه و پیه بط و مرغ و مغز ساق گاو چرب کنند و بابونه و شبت
~~و مرزنجوش و اکلیل الملک و نمام و ورق کرنب و سلق و بزرک بجوشانند و در آن
~~نشینند و به جندبیدستر و کندش و شونیز عطسه آرند، چون عطسه خواهد آمد،
~~بینی و دهن بگیرند تا قوت مدد دهد و جنین بیرون آید و سم اسب و استر و خر
~~دود کنند، و اگر سر ماهی بسوزانند و دود کنند مفید بود.
# و اگر به سبب فربهی باشد، رحم و ناف و تهیگاه و پشت به روغن بنفشه و پیه
~~بط و مرغ و مغز ساق گاو چرب کنند.
~~و اگر به سبب هوای سرد یا برودتی بود که موجب تکاثیف245 فم رحم گردد،
~~به حمام گرم بروند و در آب سبک نشانند.
~~و اگر به سبب حرارت بود به روغن بنفشه و صندلین و گلاب، شکم و پشت را
~~بمالند و آب انارین با ترنجبین بیاشامند و اگر مغناطیس در دست چپ گیرند با
~~بسد بر ران راست بندند به آسانی بزاید؛ و گویند که اگر چهار مثقال خیارشنبر
~~بجوشانند مفید بود.
~~احتباس مشمیه و جنین میت: اگر بچه در شکم بمیرد یا مشیمه بماند
~~سعی کنند بیرون آید تا موجب هلاک حامله نگردد؛ و علامت موت جنین آن
~~است که حرکت او محسوس نشود و اطراف حامله سرد شود و نفس او متواتر بود.

PageV01P293

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0266.png)

~~علاج او آن است که جلابی از مشک طرامشیع و ms255 پرسیاوشان و ابهل هر یک سه
~~درم، ترمس و پودینه هر یک دو درم، نبات ده مثقال تناول کند یا قند و جاوشیر
~~و جندبیدستر، زهره گاو متساوی کوفته، یک درم از آن به آب گرم بیاشامند و
~~عطسه آرند و به کندش و شونیز، چنانچه گفته شد، بینی و دهن بگیرند و ابهل و
~~زراوند و ترمس و حرف بکوبند و به زهرهآ گاو بسرشند و استعمال کنند و تخم
~~حنظل و قسط و سداب و خسکدانه از هر یک سه درم و با زهرهآ گاو بیامیزند و بر
~~ناف و عانه طلا کنند با مر و خیارشنبر و سکبینج متساوی بکوبند و حب سازند و
~~سه درم فرو برند و پوست مازو و سرگین کبوتر دود کنند و اگر به این تدبیرها
~~بیرون نیاید دست برند و بیرون آرند و باید که جنین را پاره پاره گردانند و این
~~عمل خطرناک بود.
~~احتباس نفاس: اگر خون نفاس بسته شد، جلابی از تخم کرفس و رازیانه و
~~پرسیاوشان و نبات و مشک طرامشیع تناول کنند و استعمال فرزجات نمایند،
~~چنانچه در احتباس ذکر رفت.
# رجا: علتی بود شبیه به حمل، که از احتباس حادث شود. علامت آن سقوط
~~اشتها و تغیر لون و احساس حرکتی در شکم و احساس حرکت خاصه که دست بر
~~او نهند و لحمی در شکم کند به سبب انصباب ماده یا ریاح غلیظ یا رومی صلب و
~~فرق میان آن و حمل به آن کنند که پیش از وقت حرکت جنین در شکم کند به
~~سبب انصباب ماده یا ریاح غلیظ یا ورمی صلب؛ و فرق میان آن و حمل به آن
~~کنند که پیش از وقت حرکت جنین محسوس شود و شکم سخت باشد و به آن
~~سوء هضم و قراقر بود و به استسقای طبلی نیز مشتبه شود و فرق به آن کنند که
~~و سوء خلق و خبث نفس باشد و ms256 علامات استسقا نباشد. علاج آن هر روز جلابی
~~از رازیانه و تخم کاسنی و تخم کشوث و انیسون و گلقند تناول کنند و معجون
~~کرکم و تریاق اربعه و به ماء الاصول مداومت نمایند و سفوف تخم کرفس ده ورم،
~~زیره در سرکه خیسانیده دو درم، نانخواه و زنجبیل و انیسون هر یک چهار درم،

PageV01P294

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0267.png)

~~بکوبند و با مثل آن قند بیامیزند و دو درم تا سه درم تناول کنند و غذا زیرباج و
~~نخودآب ابا] توابل خورند.
# اختناق رحم: علتی بود شبیه به صرع و غشی و مبدأ آن از رحم باشد، به
~~سبب آن که منی در اوعیهآ خویش مجتمع شود و به کیفیت ردیه مستحیل گردد
~~و بخارات متصاعد شود به قلب و دماغ رسد و موجب صرع وغشی شود و این
~~علت به دو نوبت باشد و اکثر زنان را حادث شود یا به سبب احتباس و تعفن آن
~~حادث شود، علامت آن صفرت لون و اختلاط عقل و کسل و خفقان و ضعف
~~ساقین و صغر و تفاوت نبض باشد و علیل246 احساس بخاری کند که از عانه
~~مرتفع شود و غشی حادث گردد؛ و فرق میان آن و صرع آن است چون افاقت
~~شود، از حالتی که به او واقع شود، همه را خبر دهد و عقل ساقط نشده باشد و
~~لعاب و زبد از دهن روان نشود به خلاف صرع. علاج آن در وقت حدوث دلک
~~قدمین و بستن ساقین و گرفتن منخرین، گلاب به روی او زنند و صیحه در گوش
~~او کنند و چون افاقت نشود اشیای طیبه از او دور دارند و چیزهای منتن مثل نفط
~~و کندش و قند و جندبیدستر و سیر و پیاز بویانند و عنبر و مشک با روغن
~~یاسمین بیامیزند و فرج را به آن بیالایند و هر روز جلابی و گلقند تناول کنند، غذا
~~نخودآب با شیره خسکدانه خورند و طبیعت را ms257 به سنا و شکر نرم دارند و چون
~~نضج ظاهر شود، ایارهآ فیقرا و تربد و صبر سقوطری از هریک یک درم، حب النیل
~~و غاریقون و انیسون هر یک نیم درم، تخم حنظل و مقل و مصطکی کوفته و
~~بیخته به آب رازیانه بسرشند و حب سازند و فرو برند و به ایارهها و حبها تنقیه
~~کنند. بعد از تنقیه مثرودیطوس و شراب افسنتین تناول کنند و از بقول و فواکه و
~~اطعمهآ بارده احتراز کنند و بوره و زیره بکوبند و به عسل آمیخته به صوف بردارند
~~و بابونه و شبت واکلیل و مرزنجوش و برنجاسف وخسک وشیح و ورق الغار
~~بجوشانند و در آن نشینند و ناف را به روغن تدهین کنند.

PageV01P295

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0268.png)

# و اگر به سبب عدم مجامعت باشد، مجامعت باید کرد؛ و اگر به سبب احتباس
~~باشد، فصد باسلیق یا صافن کنند و در ادرار حیض سعی نمایند و تخم کرفس و
~~رازیانه و انیسون هر یک سه درم و تخم نمام و بزرگ هر یک دو درم بجوشانند و
~~به روغن بابونه و شبت هر یک پنج درم بیامیزند و رحم را به آن حقنه کنند، اگر
~~بکر باشد به غیر از تزویج تصرفی دیگر نکنند.
~~زیادتی بود که در افواه عروق مقعد حادث شود، و آن به سبب ضعف است یا
~~مشابه ثولول بود، آن را ثولولی گویند، یا شبیه به انگور سرخ آن را عنبی گویند، یا
~~مانند توت سیاه بود آن را توثی گویند. مجموع آن یا داخل به شرح بود، یا خارج،
~~و از آن خون روان باشد و شاید که از آن خون روان نباشد. علاج مجموع فصد
~~باسلیق و صافن باشد؛ و اگر خون را از بواسیر نباید مفتحات مثل بخور مریم و
~~زهرهآ گاو و آب پیاز و قنیه247 و مقل و روغن آستهآ زردآلو استعمال کنند تا خون
~~بیاید و وجع ساکن شود و تلیین ms258 طبیعت به مطبوخ هلیله کنند.
# و اگر سیلان دم و لین طبیعت باشد با آن، [آن] را حبس نباید کرد، مگر وقتی
~~که ضعف آرد؛ و اگر ضعف آرد قرص کهربا و رب سیب تناول کنند؛ و غذا سماق یا
~~انار یا مرغ و کبک خورند و بسد و کهربا و صدف سوخته و گل ارمنی هر یک دو
~~درم، هلیلهآ سیاه و آمله هر یک پنج درم، تخم گندنا سه درم بکوبند و دو درم
~~مقل به آب گندنا ناشسته حل کنند و ادویه به آن بسرشند و حب سازند و سه
~~درم بخورند و طراثیث، گلنار، جفت بلوط، هلیلهآ سیاه، [بلیله]، آمله هر یک پنج
~~درم، دانهآ مورد دو درم بکوبند و مقل پنج درم به آب ورق سرد حل کنند و ادویه
~~به آن بسرشند و دو درم از آن تناول کنند و اطریفل صغیر و مقل مفید بود.

PageV01P296

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0269.png)

# و اگر وجع بهغایت باشد، اکیل و بنفشه و خطمی و خبازی و تخم شبت بکوبند
~~و به روغن گل بسرشند و بر موضع نهند یا روق کربن بجوشانند تا مهرا شود و با
~~روغن گل و سفیدهآ تخم مرغ و طسوجی افیون هم بسایند تا همچون مرهمی شود
~~استعمال کنند. اگر خواهند که خشک شود، پوست انار و جفت بلوط و جوز سرو و
~~کندر کوفته مجموع یک شبانه روز به آب انگور بجوشانند و در هاون بسایند و بر
~~موضع نهند، و مقل و کندر و راتیانج و حرمل و بیخ کبر تبخیر کنند و اگر بورق و
~~بادنجان و مر و تخم حنظل و پوست انار و مازو و مقل و پیاز دود کنند، بهترین
~~علاج بواسیر آن است که قطع کنند یا داروی حاد مثل فلدفیون و دیگ بر دیگ
~~نهند تا منقطع شود و بعد از آن پیه بط و مرغابی و مغز ساق گاو و کوهان شسته
~~و روغن بنفشه ms259 و کتیرا و خطمی کوفته آمیخته مرهم سازند و استعمال کنند.
# اورام مقعد: اگر ورمی حار غیر بواسیر را حادث شود، علامت آن تب دایم و
~~حرقت موضع وجع شدید بود. علاج آن فصد صافن کنند و عناب اجاص ونبات
~~جلاب سازند و غذا بنوماش یا شیرهآ مغز بادام خورند و بنفشه و خطمی و
~~خیارشنبر و روباه تربک بجوشانند و صافی کنند و با روغن گل و بنفشه بیامیزند و
~~استعمال کنند یا سفیده تخم مرغ و روغن گل و طسوجی و افیون با هم بیامیزند
~~و به کار برند، یا اسفیداج پنج درم، کندر درمی و نیم، اقلیمیای فضه دو درم
~~بسایند و با روغن گل و موم مرهم سازند و استعمال کنند، و اگر موم248 نبود
~~مرهم داخلیون نهند.
# ناصور: قرحهآ خبیثه باشد که در طرف معای مستقیم حادث شود، از آن صدید
~~آید، و اگر غیر نافذ باشد، بیفشارند تا آنچه در او باشد بیاید، و دمالاخوین و سرمه
~~و شب یمانی و گلنار هر یک چهار درم، صبر و کندر و انزروت هر یک سه درم،
~~زنجار نیم دانگ، به روغن بنفشه مرهم سازند و به کار برند، و اگر نافذ بود قطع
~~باید کرد با آهن یا داروهای تیز و بعد از آن استعمال مرهمهای ملحمه کنند.

PageV01P297

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0270.png)

# شقاق مقعد: به سبب یبوستی مفرط یا گذشتن ثفل یابس بود. علاج آن
~~شراب بنفشه و ترنجبین به آب گرم بیاشامند و غذا بنوماش یا کدو و اسفاناخ
~~خورند و طبیعت را نرم دارند و مرهم شادنه و مرهم مقل استعمال کنند یا پیه بط
~~و مرغ و بز مغز ساق گاو با روغن بنفشه بیامیزند و به کار دارند و با زردهآ تخم مرغ
~~و مقل در روغن آستهآ زردآلود و کوهان شتر و شمع به هم سازند و از آب سرد و
~~حموضات احتراز کنند؛ و اگر با شقاق وجع التهاب باشد، اسفیداج ms260 رصاص یک درم
~~و کافور دانگی با سفیدهآ تخم مرغ بزنند و طلا کنند، یا آب روباه تربک و کاسنی و
~~توزک و خطمی خبازی بگیرند و با موم و کتیرا و روغن بنفشه مرهم سازند و
~~بنهند، اگر از آن خون بسیار آید، حابسات دم به کار برند.
~~استرخای مقعد: آن است که ریح و غایط بیاراده بیرون آید و حدوث آن اگر
~~به سبب قطع یا هتک بواسیر بود، علاج پذیر نباشد، و اگر به سبب استرخای عصب
~~بود به واسطهآ برودت، علاج آن جلابی از بالنگو و رازیانه و نبات تناول کنند، و غذا
~~نخودآب با شیرهآ خسکدانه خورند و قطن به روغن قسط و زنبق بمالند و
~~شاهسفرم و ورق غار و تخم ترب یا سنبل و قسط و مر و جوز و پوست انار و
~~خطمی و اذخر بجوشانند و در آن نشینند.
# بزور مقعد: اگر مقعد به سبب استرخای شرج بیرون آید، علامت آن است که
~~چون دست بر آن نهند باز گردد، و علاج آن است که جوز سرو و اقاقیا و جفت
~~بلوط و مازو بجوشانند و در آن نشینند و مقعد را به آب مورد و آب لسان الحمل
~~آلوده کنند و روغن قسط در آن بمالند و اسفیداج و مقل و مورد و زیره و اذخر و
~~کندر بر آن افشانند و جوز سرو و اقاقیا مازو و قشور کندر و صدف سوخته کوبند و
~~بر آن فشانند و یا روغن گل در آن بمالند و اسفیداج و گلنار و مازو و سرمه و
~~بلوط و مورد کوفته بر آن بیفشارند و غذا سماق خورند و از لبنیات و حمام احتراز
~~نمایند؛ و اگر به سبب ورم باشد، علاج آن گفته شد.

PageV01P298

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0271.png)

# از آن جمله حدبه، اگر فقرهای از فقرات پشت از موضع خویش بیرون آید، اگر
~~به خارج مایل شود آن را حدبه گویند و اگر به ms261 داخل آن را تقطع، و اگر به جانی
~~مایل شود التوا گویند، و سبب آن اگر ورمی باشد که در عضلات فقرات حادث
~~شود به واسطهآ ضعف، فقره را از موضع خود زایل کند، علامت آن تب دایم و وجع
~~شدید و ثقل پشت و تشنگی و قارورهٔ‌ ناری و نبش عظیم بود. علاج آن فصد
~~باسلیق کنند و جلابی از عناب و روباه تربک و ترنجبین و نبات تناول کنند و غذا
~~کشکاب خورند و تلیین طبیعت کنند، به این مطبوخ:
# صفت آن: سنا هفت درم، بنفشه و نیلوفر و کاسنی و بیخ مهک هر یک سه
~~درم، روباه تربک پنج درم، تربد خراشیده نیم کوفته یک درم، خیارشنبر و
~~ترنجبین هر یک پانزده درم، و چون وجع ساکن شود ورم زایل گردد، کنجد
~~بیست درم، ورق مرزنجوش پنج درم بکوبند و بر موضع نهند یا مقل ده درم به آر
~~گرم حل کنند و پیه بط و مرغ و مغز ساق گاو هر یک سی درم بگدازند و با ه
~~بیامیزند و استعمال کنند و فقرات به روغن قسط و ناردین بمالند.
# ریاح افرسه249: همین علت باشد که به سبب ریح غلیظ حادث شود. علامت
~~او، آن است که به او تب و تشنگی نباشد و بعد از آن وجع شدید به پشت پیدا
~~شود. علاج آن هر روز جلابی از انیسون رازیانه و بیخ مهک و گلنگبین تناول
~~کنند. غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه و زیرهآ رازیانه و دارچینی خورند و تلیین
~~طبیعت به مطبوخ سورنجان و این حب کنند:
# صفت آن: تربد نیم درم، حب النیل، غاریقون، انیسون هر یک نیم درم، مقل،
~~مصطکی دانگی، بکوبند و به آب کرفس بسرشند و حب سازند.

PageV01P299

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0272.png)

# صفت ماءالاصول: بیخ رازیانه، بیخ مهک هر یک بیست درم، بیخ کبر و
~~کرفس و غافث هر یک ده درم، تخم کرفس و رازیانه و شبت و انیسون هر یک ms262
~~پتج درم، در چهار رطل آب بجوشانند تا به نیمی آید، صافی کنند و با عسل به
~~قوام آرند و به ده درم از آن مداومت نمایند و شبت و مرزنجوش و نمام و بابونه و
~~اکلیل الملک و خروع بجوشانند و در حمام بر پشت ریزند و روغن خروع بر پشت
~~مالند و نارجیل چهار درم و خسکدانه ده درم بجوشانند و به روغن شعیره25 بر
~~آن ریزند، چنانچه آب رود و قسط و کبر و سنبل و مر و کرنب و سلیخه متساوی
~~بکوبند و با خل خمر طلا کند.
# وجع ظهر: درد پشت، اگر از کثرت بلغم و برودت بود، علامت بیاض لون
~~قاروره و بطوء نبض و علامت غلبهآ بلغم بود و بعد از خواب و امتلا از تناول فواکه
~~و بقول بارده اشتداد کنند و در گرسنگی و ریاضت ساکن شود، و علاج آن هر روز
~~جلابی از انیسون و بیخ مهک و گلنگبین تناول کنند. غذا نخودآب با شیره
~~خسکدانه خورند و بعد از نضج به مطبوخ سورنجان و حب آن و حب صبر تنقیه
~~کنند و به قی عادت کند و از تناول فواکه و امتلای شب و جماع احتراز نمایند و
~~روغن قسط و خیری و بابونه در پشت بمالند و احیانا پخته شود تناول کنند.
~~و اگر وجع به سبب تعب و کثرت مجامعت بود، منع سبب کنند و استعمال
~~مرقه و حمام مفید بود و تدهین به روغن بنفشه و نرگس فرمایند.
# و اگر به سبب امراض کلیه بود، علامات و معالجات آن گفته شد.
# و گاه باشد که درد پشت به سبب امتلای عروق بود. علامت آن حمرت لون و
~~پشت و حرارت و ثقل آن و وجع و تشنگی بود. علاج آن فصد باشد و تناول
~~جلاب از عناب و روباه تربک و نبات با آب انارین یا تمر هندی یا نبات و غذا
~~بنوماش با شیرهآ بادام ms263 خورند.

PageV01P300

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0273.png)

# دوالی: علتی است که عروق ساق و قدمین فراخ میشود و بیشتر حمالات و
~~پای ایستادگان را حادث شود؛ و علامت آن ظهور رگهای سطبر سبز باشد که
~~گرد ساق و قدم بر آید. علاج آن، فصد باسلیق کنند و جلابی از روباه تربک و
~~نبات و عناب و بیخ مهک و نبات خورند و غذا بنوماش و مغز بادام خورند، و بعد از
~~نضج تنقیه به مطبوخ افتیمون و حب آن کنند؛ و بعد از تنقیه این عروق را فصد
~~کنند و به رفق بمالند تا باریک شود و ازاری بر آن پیچند و محکم بر بندند و از
~~اغذیهآ غلیظه اجتناب نمایند و پای را ریاضت نفرمایند.
# داء الفیل: آن باشد که ساق و قدم بزرگ شود و رنگ او متغیر گردد و شبیه
~~به پای فیل باشد و سبب آن مادهآ سوداوی بود که به ساق و قدم ریزد و علامت
~~آن کمودت لون ساق و احرارت آن بود. علاج آن فصد باسلیق کنند و در هفتهای
~~دو نوبت قی کنند و تلیین طبیعت به مطبوخ افتیمون و حب آن کند یا به ایر
~~حب:
# صفت آن: قنطوریون باریک، تخم حنظل هر یک دانگی و نیم، تربد مثقالی،
~~مقل، کتیرا، مصطکی هر یک دانگی، بکوبند و به آب رازیانه بسرشند و حب سازند
~~و بعد از تنقیه فصد مابض رکبه کنند و بوره و آرد و خاکستر کرنب به آب زر بر
~~ساق طلا کنند و ساق را تا زانو به اعضا محکم ببندند و از اغذیهآ غلیظ وکثرت
~~مشی و آویختن پای اجتناب نمایند.
# و اگر به سبب مادهآ بلغمی غلیظه باشد، علمات آن غلظ ساق باشد بی حرارت
~~و کمودت. علاج آن جلابی از بیخ مهک و رازیانه و گلقند تناول کنند و غذا
~~نخودآب به شیرهآ خسکدانه خورند و بعد از نضج تنقیه به حب صبر و حب
~~سورنجان کنند و ms264 به قی مداومت نمایند و بعد از قی اطریفل صغیر تناول کنند و
~~زنجبیل و فلفل و کندر هر یک سه درم، قردمانا و کرویا هریک چهار درم بکوبند و

PageV01P301

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0274.png)

~~با مثل آن قند بیامیزند و دو مثقال بخور و صبر و کندر و اقاقیا و مر و تخم
~~اسپست بکوبند و به سرکه بسرشند و بر پای طلا کنند و از اطعمهآ غلیظه و بقول
~~و فواکه بارده احتراز نمایند.
# عرق النساء: وجعی بود که از مفصل و رگ ابتدا کند و از جانب وحشی فخذ
~~نزول کند و تا انگشتان پای برسد و رگ251 ممتد فخذ را باریک کند و قرح ا5
~~حادث شود. علاج آن، هر روز جلابی از انیسون و تخم کرفس و رازیانه و بیخ
~~مهک و گلنگبین تناول کنند و غذا نخودآب و شیرهآ خسکدانه خورند و بعد از
~~نضج تنقیه به مطبوخ سورنجان و حب آن و حب صبر کنند، و بعد از تنقیه
~~مرزنجوش و بابونه و ورق غار و اکلیل الملک هر یک ده درم، تخم سپندان پنج
~~درم بکوبند و مقل پنج درم در آب حل کنند و ادویه به آن بسرشند و طلا کنند و
~~اکلیل الملک و بابونه و شبت و قنطوریون و بیخ کرفس و حاشا و صعتر و خندقوقی
~~بجوشانند و در آن نشینند و در حمام بر آن ریزند یا بیخ کرفس و فودنه و
~~عاقرقرحا هر یک ده درم، و عصارهآ قثاء الحمار وحب الغار هر یک پنج درم، بورهآ
~~ارمنی و قسط و حب الرشاد هر یک درمی بکوبند، زفت دو درم به روغن زیت
~~بگدازند و ادویه بر آن بسرشند و طلا کنند و به قی مداومت کنند؛ و اگر وجع
~~زایل نشود، این حقنه استعمال کنند:
# صفت آن: نمک سبوس و خسکدانه و سنا و شبت و بابونه هر یک هفت درم،
~~قنطوریون سه درم، پوست بیخ کرفس، بیخ ms265 کبر پنج درم، حلبه و بزرک هر یک
~~چهار درم، زیره سه درم، خیارشنبر پانزده درم، بوره نیم درم، آبکامه، روغن زیت
~~هر یک ده درم، و از معالجات این مرض ملول نشوند و به حقنه مسهل، قی و
~~تنقیه کنند و به روغن قسط و ناردین و خیری تدهین کنند و سورنجان پنج درم
~~و رازیانه و مر و بادام هر یک سه درم، زعفران نیم درم، سنای مکی ده درم، قند

PageV01P302

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0275.png)

~~مثل مجموع بکوبند و سه درم از آن تناول کنند و به آب سرد و در آب کبریتی و
~~نفطی و زاجی نشینند و محجمه بر حقورک کنند و علق بر آن نهند و نفط یک
~~مثقال با شراب تناول کنند، و اگر متمادی شود داغ کنند.
# وجع مفاصل و نقرص: اما وجع مفاصل المی باشد که مفصلهای دست و پا
~~را حادث شود و نقرص مخصوص به انگشتهای پای و کعب بود، و سبب این
~~اوجاع ضعف مفاصل بود و انصباب سودا به آن و این ماده زود به تحلیل نرود؛ زیرا
~~که عضو عصبانی و ماده غلیظ بود؛ و شدت وجع مفاصل را سبب آن است که
~~جای بر ماده تنگ است، به آن سبب تمددی شدیده حادث شود، نیز حس مفاصل
~~قوی است، به سبب اعصاب، و دیگر آنکه مادهآ او زود به تحلیل نرود، به واسطهآ
~~ضعف و صلابت موضع و مجاورت رباطات؛ و از خواص این ورم آن است که جمع
~~نشود و نضج نیابد به سبب غلظ ماده و محل و اعصابی که در آن باشد که ماده
~~مرکب باشد از صفراوی و خلطی دیگر به واسطهآ آن که صفرا اخلاط را رقیق کند
~~و مستعد انصباب کند؛ و علامت مادهآ دموی وجع و ضربان و حرارت ملمس و
~~انتفاخ عضو بود. علاج آن فصد کنند از جانب مخالف و جلابی از عناب و روباه
~~تربک و تخم کاسنی ms266 و نبات تناول کنند و غذا بنوماش به شیرهآ مغز بادام خورند، و
~~اگر تب باشد جو آب با عناب خورند و موضع وجع را به صندل و گلاب ولعاب
~~بنگو و سرکه و آب گشنیز و کاسنی و آب بستان افروز و توزک و پوست خشخاش
~~با طحلب و سرکه طلا کنند و تلیین به این مطبوخ:
# صفت آن: ورق گل پنج درم، روباه تربک، بنفشه، نیلوفر، تخم کاسنی، تخم
~~خبازی، خطمی هر یک سه درم، سورنجان دو درم، هلیلهآ زرد و سیاه هفت درم،
~~مغز خیارشنبر پانزده درم، ترنجبین ده درم، اگر وجع به غایت بود، مخدرات مثل
~~بیخ لفاح وخشخاش سیاه و افیون و زعفران و ورق گاهو طلا کنند و آب برف بر
~~آن ریزند.

PageV01P303

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0276.png)

# و اگر ماده صفراوی بود، علامت آن حرارت ملمس و صفرت لون و شدت وجع
~~و تشنگی والتهاب و سرعت نبض وصفرت قاروره بود. علاج آن از سکنجبین و
~~آب گرم یا تخم خربزه و آب ترب قی کنند و جلاب از تخم کاسنی و بنفشه و
~~عناب و روباه تربک و نبات تناول کنند به آب انارین یا تمر هندی یا نبات و
~~ترنجبین و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه یا قرص بنفشه یا از این مطبوخ کنند:
# صفت آن: سنا هفت درم، بنفشه، شاهتره، تخم کاسنی، هر یک پنج درم،
~~عناب ده عدد، سپستان بیست عدد، تمر هندی و ترنجبین هر یک ده درم،
~~خیارشنبر پانزده درم، و استعمال ضمادات بارده کنند مثل آرد جو و سفیده تخم
~~مرغ و روغن گل و خطمی و عدس و بنفشه و نیلوفر، و اگر با وجع اشتداد کند
~~بنگو با سرکه و آب کدو خیار و بستان افروز طلا کنند و استخوان سوخته با
~~سورنجان و عدس و تخم و بیخ کاهو ضماد کنند، و باید که وجع اشتداد نکند
~~استعمال نکنند، و در آن مبالغه ننمایند، و چون ms267 وجع ساکن شود و حرارت ملمس
~~باقی باشد، آرد جو و باقلا و خطمی و بنفشه و اکلیل الملک و صندل ضماد سازند.
# و اگر ماده بلغمی بود، علامت آن بیاض لون و بیاض قاروره و قلت وجع بود به
~~مسخنات تسکین باید، علاج آن هر روز جلابی از رازیانه و بیخ مهک و انیسون و
~~گلنگبین تناول کنند، غذا نخود آب به شیرهآ خسکدانه و فلفل و زنجبیل و
~~زعفران خورند و بعد از نضج تلیین طبیعت به حب سورنجان یا حب شیطرج یا از
~~این حب کنند و صبر سقوطری سورنجان و تربد به روغن بادام چرب کرده هر یک
~~درمی، بوزیدان، ماهی زهره هر یک نیم درم، تخم حنظل دو دانگ، نمک دانگی و
~~نیم، مقل و مصطکی هر یک دانگی بکوبند و به آب کرفس بسرشند و حب سازند:
# صفت حب شیطرج: هلیلهآ زرد و تربد هر یک درهمی، و ایارهآ فقیرا مثقالی،
~~تخم حنظل وانیسون نانخواه، تخم کرفس سکبینج مقل هر یک دانگی، شیطرج،
~~خردل، زنجبیل هر یک نیم درم، مقل را در آب گرم حل کنند و ادویه بکوبند و به
~~آن بسرشند و حب سازند و این دو شربت بود.

PageV01P304

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0277.png)

# و باید که در ابتدا حبهای قوی ندهند که ماده رقیق دفع شود، بلکه به تدریج
~~تصرف کنند، و از فواکه و آب سرد و جماع و امتلای شب احتراز کنند و زراوند و
~~حب الغار و جنطیانا هر یک ده درم، اشق و صبر و زیره هر یک پنج درم بکوبند و
~~ضماد سازند. آخر، بزرک، تخم شاهسفرم، سلیخه، مغاث، مغز خسکدانه از هر یک
~~درمی، زنجبیل، زعفران هر یک نیم درم، به روغن سوسن بسرشند، نطول شبت،
~~برنجاسف، مرزنجوش، حاشا، صعتر، فودنه، خندقوقی بجوشانند، و در آن نشینند و
~~مثرودیطوس و تریاق کبیر تناول کنند، و تدهین به روغنهای گرم کنند.
# و اگر ماده سوداوی بود، علامت آن صلابت ms268 و کمودت و تقشف جلد و قلت
~~وجع وصلابت و بطوء نبض بود. علاج آن هر روز جلابی از بالنگو و رازیانه بود
~~بیخ مهک و گاوزبان و نبات تناول کنند و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه خورند
~~و بعد از نضج به حب سورنجان با حب شیطرج یا به این تنقیه کنند.
# صفت آن: هلیلهآ سیاه و زرد، صبر سقوطری، رازیانه هر یک درمی، فلفل،
~~دارفلفل، زنجبیل، خردل هر یک نیم درم، شیطرج، نمک هندی، مقل هر یک
~~دانگی بکوبند و به آب کرفس بسرشند و این دو شربت باشد، یا تلیین به این
~~مطبوخ کنند:
# صفت آن: سنا، شاهتره هر یک هفت درم، هیلهآ زرد و سیاه و کابلی هر یک
~~پنج درم، قنطوریون باریک، بیخ مهک، بالنگو، گاوزبان هر یک سه درم، مویز ده
~~درم، هلیله، آمله، اسطوخودوس هر یک چهار درم، غاریقون نیم درم، سورنجان
~~مثقالی بجوشانند، و چون وقت فرو گرفتن باشد، افتیمون سه درم، در خرقهآ کتان
~~بسته در آن اندازند تا دو سه جوش بزند. پس فرو گیرند و صافی کنند و ترنجبین
~~و خیارشنبر هر یک ده درم، ایارهآ فیقرا یک درم در آن حل کرده بیاشامند و
~~عاقرقرحا پنج درم ورق الغار ده درم، قسط وصبر و مر و بورهآ ارمنی هر یک سه
~~درم، حرف چهار درم، بکوبند و با روغن یاسمین طلا کنند و روغنهای گرم و
~~تخمها و مغزها مالند و هلیلهآ زرد و سیاه و کابلی هر یک پنج درم، مویز ده درم،

PageV01P305

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0278.png)

~~قلفل و دارفلفل بیخ کبر هر یک دو درم بکوبند و ادویه به عسل بسرشند و مثقالی
~~بخورند؛ و اگر مادهآ این مرض مرکب باشد، علامت او آن باشد که از اشیای بارده
~~و حاره متأذی شود و بعضی علامت مادهآ حاره و بعضی علامت بارده باشد، علاج
~~آن به حسب مادهآ مرکب باشد.
# تعقد مفاصل: اگر مفاصل صلب و بسته شود، ms269 چنانچه حرکت نتواند کرد و
~~علاج آن هر روز جلابی از بیخ مهک و رازیانه و گاوزبان و نبات تناول کنند و غذا
~~نخودآب با شیرهآ خسکدانه خورند و بعد از نضج به مطبوخها و حبهای مذکوره
~~تنقیه کنند و موضع را به روغن کنجد و یاسمین و پیه بط و لعاب حلبه و بزرک و
~~خطمی بمالند یا کنجد را به آب مرزنجوش سحق کنند و طلا سازند با حلبه و
~~بزرک و کنجد بکوبند و به روغن سوسن با نفط بسرشند و ضماد سازند و از
~~لبنیات و فواکه و حموضات و امتلای شب و جماع و آب سرد و تناول اشیای بارده
~~و استعمال آن احتراز نمایند و به قی مداومت کنند و معجونات و جوارشات حاره
~~تناول کنند؛ و گویند کفتار یا ماهی زنده بگیرند و در روغن زیت بجوشانند و در
~~آن نشینند و استعمال نطولات و ضمادات از شبت و رازیانه و اکلیل الملک و حاشا
~~و نمام وورق غار و برنجاسف و شاهسفرم نافع افتد؛ الشافی هو الله.2

PageV01P306

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0279.png)

# بدان که حمی حرارتی غریبه باشد که در قلب مشتعل شود و از آنجا به واسطهآ
~~شرایین منبعث گردد و جمیع بدن را گرم کند و ضرر آن به افعال طبعی لاحق
~~شود؛ و اجناس عالیهآ حمی سه است: حمی یوم و حمی دق و حمی عفن؛ زیرا که
~~تراکیب بدن از ارواح و اعضا و اخلاط است. پس اگر حرارت اول تعلق به روح
~~گیرد، آن را حمی یوم گویند؛ و اگر متشبث به اعشا شود، حمی دق، و اگر لاحق
~~به اخلاط شود، حمی عفن، و بیان هر یک در سه باب گفته شود، ان شاء الله.
# و آن تبی باشد که اولا روح را گرم کند، پس از قلب و شرایین به جمیع اعضا
~~منبعث گردد و این تب از اسباب بادیهآ مسخنه حادث شود، مثل ملاقات آتش و
~~آفتاب ms270 و تناول اشیای حاره و انفعالات بدنی و اعراض نفسانی؛ و شاید که این تب
~~از یک روز بیش نباشد که تا سه روز بکشد و تا هفت نیز گفتهاند؛ و علامت حمی
~~یوم آن است که نبض مستقیم باشد و در نبض و بول و براز تغییر بسیار ظاهر
~~نباشد و به آن خشونت زبان و تواتر نبض بود و ابتدا ناقص نکند و به آن علامت
~~امتلا و علامت حمی عفنه نباشد؛ اما آنچه از حرارت آفتاب باشد با علامت آن
~~التهاب و تشنگی و حرارت ملمس و قشف جلد بود. علاج او آن است که در

PageV01P307

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0280.png)

~~مساکن بارده نشینند و صندل و گلاب ببویند و شربتی از تمر هندی و ترنجبین و
~~نبات هر یک ده درم با سکنجبین بیست درم یا عرق گل و بید و آب سرد
~~بیاشامند. غذا کشکاب خورند و تنقل به کاهو و خیار و کدو و اجاص و انار کنند و
~~چون تب زایل شود به حمام معتدل روند و تدهین به روغن بنفشه و کدو کند54
~~و بسیار نشینند.
# و اگر به واسطهآ تناول ادویه حاره باشد یا شرب شراب صرف بود، علامت آن
~~خشکی دهن و زبان و تشنگی و حرارت موضع کبد و سرخی رو و چشم و سرعت
~~نبض و حمرت قاروره بود. علاج آن جلابی از تخم کاسنی و عناب و اجاص و
~~نبات بیاشامند با آب انارین و نبات با شیرهآ تخم توزک و سکنجبین تلیین طبیعت
~~و نقوع فواکه کنند و شراب غوره و ریباس تناول کنند.
# اگر به سبب غمی بود مفرط، علامت حدت و ناریت بول و غلبهآ یبوست و صغر
~~تبض و زردی روی و غور چشم بود. علاج آن ازالهآ غم کنند به هر حیله که باشد
~~و شربتی از شراب صندل با عرق گل بید به شرب کنند و استعمال مشمومات
~~بارده نمایند.
# اگر به سبب غضب ms271 بود، علامت آن سرخی چشم و عظم نبض و باشد که به
~~آن رعشه نیز باشد. علاج آن شربت زرشک و صندل و لیمو و آب انارین و نبات
~~هر کدام که خواهند تناول کنند غذا انار دانه خورند و از خمر احتراز نمایند.
# اگر به سبب بیخوابی باشد، علامت آن ثقل خفقان و بول کدر و صغر نبض و
~~صفرت وجه بود. علاج آن شربتی از شراب بنفشه و خشخاش با عرق گل و بید
~~بیاشامند. غذا جو با کدو و اسفاناخ خورند یا شیرهآ مغز بادام و روغن بنفشه و کدو
~~در سر بمالند و بنفشه و نرگس و شاهسفرم ببویند.

PageV01P308

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0281.png)

# و اگر به سبب تعب باشد، علامت آن تقدم سبب و یبوست جلد و احساس
~~خشکی و صغر نبض و بول رقیق و مایی بود. علاج آن، تناول مرطبات و استعمال
~~تدهین و حمام بود.
# اگر به سبب اسهال مفرط بود، حبس طبیعت کنند به سفوف انار دانه و ربة
~~چنانچه گفته شده، و اگر بعد از غشی باشد، علاج غشی کنند و تقویت به شراب
~~صندل و حماض و سیب و به و با عرق گل و بید و گاوزبان و یک مثقال مفرح
~~یاقوتی بخورند.
# و اگر به سبب حصانت جلد و انسداد مسام بود که به واسطهآ قلت استحمام و یا
~~ملاقات غبار یا اغتسال به آب سرد پیدا شود و موجب حقن حررات و تولد تب
~~بود، علامت آن سرعت و اختلاف نبض و حمرت قاروره و تشنگی و اضطراب بود.
~~علاج آن جلابی از تخم کاسنی و نیلوفر و ترنجبین و نبات بیاشامند و بعد از آن
~~حمام و تعریق مناسب بود.
# و اگر طبیعت محتبس باشد، به نقوع فواکه با مطبوخ فواکه تلیین کنند؛ و اگر
~~علامت غلبه خون باشد فصد کنند و اگر تب از تخمه حادث شود قی کنند و
~~طبیعت به مطبوخ یا حقنه نرم دارند ms272 و بعد از تنقیه استحمام کنند و معده را به
~~روغن مصطکی و روغن به بمالند.
~~و اگر به سبب خواب مفرط بود که موجب عدم تحلیل شود، علامت آن بطوء
~~و امتلا و اختلاف نبض و غلظت قاروره بود. علاج آن جلابی از تخم کاسنی و بیخ
~~مهک تناول کنند و غذا بنوماش با مغز بادام خورند.
# و اگر به سبب کثرت استحمام یا حمام گرم بود، شیرهآ تخم توزک به آب خیار
~~و کدو و با سکنجبین ساده یا تمر هندی یا نبات خورند. غذا کشکاب یا کدو؛ و
~~اگر به سبب زکام و نزله باشد، شراب عناب و بنفشه نیلوفر نبات جلاب سازند و
~~اگر علامت غلبهآ خون باشد، فصد کنند، اگر طبیعت محتبس بود، به نقوع فواکه
~~تلیین کنند یا به ترنجبین و مربای بنفشه.

PageV01P309

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0282.png)

# و آن تبی باشد که حرارت به اعضای قلب احادث] گردد و موجب افنای
~~رطوبت شود و انواع255 آن سه ااست]؛ زیرا که اگر حرارت غریبه متعلق به
~~رطوباتی بشود که عروق صغار موجب است، آن را مرتبهآ اولی گویند. اگر این
~~رطوبت را فانی کند که در اعضا به منزلهآ طل است، آن را مرتبهآ ثانی گویند، و اگر
~~این رطوبت را نیز فانی کند و لاحق رطوباتی شود که التیام اعضا به آن باشد، آن
~~را مرتبهآ ثالثه گویند.
# و حمی دق اکثر بعد از حمی یوم وحمی عفنه و اورام واسهال و خطای
~~طبیب و مریض حادث شود و در ابتدا کمتر واقع شود. علامت آن است که نبض
~~ضعیف باریک و صلب و متواتر شود، حرارت قوی و اضطراب و کرب باشد، و چون
~~غذا تناول کنند حرارت اشتداد نماید و نبض قوی شود و چون از ابتدا تجاوز کند،
~~نحول و نهوکت بدن و قشف جلد و جفاف پوست شکم و گردن ظاهر شود و
~~نضارت زایل گردد و سر و بینی و رو ms273 و گردن باریک شود و گوش کوچک گردد و
~~در بول دهنیتی باشد، امید بر نتوان داشت.
# اما در ابتدا علاج پذیر باشد، علاج او آن است که در مساکن بارده و مهب
~~شمال و کنار آبی مسکن سازند و بر ورق بید و کدو و بنفشه خسبند و خیش
~~بکشند و گلاب و کافور پیش خود نهند و در تبرید و ترطیب کوشند و هر روز
~~شربتی از شراب عناب و خشخاش و صندل با شیرهآ تخم توزک به آب خیار و کدو
~~یا نبات خورند، و غذا جو آب و اسفاناخ و کدو و فروج کوچک و ماهیان خرد
~~خورند و پیه بط و بزغاله به غایت مفید بود و تدهین به روغن بنفشه و کدو کنند و
~~از بقول کاسنی و کاهو و توزک و خیار و از فواکه انار عذب و شفتالو و سیب و
~~امرود و اجاص و زردآلو و خربزه و انگور خورند و بر سینه و جگر به صندل و گلاب

PageV01P310

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0283.png)

~~و آب بستان افروز طلا کنند و از جماع و عوارض نفسانی و اشیای حاره و مجففات
~~احتراز نمایند که به هر حیله که باشد به خواب رود و به حمام معتدل و به آب
~~بنفشه و نیلوفر و برگ بید و کدو و بدن شستن مفید بود و احیانا مفرح بارد تناول
~~کنند.
# و اگر این تب به واسطهآ سهر مفرط حادث شده باشد، شراب خشخاش و بنفشه
~~با لعاب بنگو و به دانه و عرق گل و بید خورند و استحمام و تدهین مکرر کنند؛ و
~~اگر به سبب اسهال حادث شود، حبس طبیعت به قرص طباشیر و رب به کنند و
~~این قرص نیز مفید بود:
~~صفت آن: گل ارمنی، شاه بلوط هر یک چهار درم، ورق گل، تخم حماض،
~~طباشیر، صمغ عربی، هر یک درمی، کهربا، دانهآ مورد هر یک سه درم، مغز تخم
~~کدو و ms274 خیار و تخم توزک بریان کرده هر یک پنج درم، کافور یک درم، نشاسته دو
~~درم، مجموع بکوبند و آب به بسرشند و مثقالی تناول کند.
~~باید که مدقوق را از هوای گرم و هوای بهغایت سرد محافظت کنند و تقویت
~~قلب و کبد و معده کنند و به راحت و دعت و لهو و لعب مایل گردانند و آوازهای
~~خوش و نغمات لذیذه و حکایات ملیح و امثال آن استماع کنند و از حزن و
~~غضب256 و جوع و عطش نگذارند و قرص کافور تناول کنند.
~~صفت آن: طباشیر، ورق گل، صندل، رب السوس، هر یک سه درم، تخم
~~خیارین و کدو و به دانه مجموع مقشر هر یک پنج درم، صمغ عربی، نشاسته،
~~کتیرا هر یک دو درم، تخم توزک یک درم، کافور نیم درم بکوبند و به لعاب بنگو
~~بسرشند و قرص سازند و یک مثقالی بخورند؛ و چون علامت ذبول ظاهر شود
~~قرص کافور با شیر زنان و شیر خر بدهند و به دفعات اندکاندک غذا بخورند و از
~~گوشت مرغ و کبک و دراج و سیب و به و امرود و کاسنی و نعناع در قرع انبیق
~~نهند و این عرق گیرند و هر روز بیست درم از آن تناول کنند، عظیم مفید بود.

PageV01P311

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0284.png)

# دق شیخوخیت: یبوستی باشد که بر مزاج غالب شود بیحرارت و اکثر مشایخ
~~را واقع شود. باشد که به سبب استفراغ بسیار و استعمال مبردات به افراط حادث
~~گردد و علامت ذبول و قشفهآ جلد بود و التهاب و اشتعال نباشد و ملمس سرد بود.
~~علاج آن تسخین و ترطیب باشد، به مثل شراب گاوزبان و شراب سیب شامی و
~~اغذیهآ کثیرهآ هریسه و مرغ و زرده تخم مرغ و آب گوشت بره و بزغاله و حلوای
~~شکر و شیر و قند و استعمال حمام معتدل و حقنههای مسمنه و مشمومات
~~معتدله، مثل عنبر و لادن و یاسمین و ms275 نرگس و سوسن و تدهین به روغن بنفشه و
~~بادام و پیه مرغ.
# و آن عبارت از تبی باشد که حرارت اول لاحق اخلاط شود و آن را گرم کند و
~~آن سخونت به قلب و روح متادی شود، پس به سایر اعضا رسد و این حرارت که
~~لاحق خلط میشود و خالی نیست که آن را متعفن میگرداند یا نه، اگر
~~می گرداند، آن را سونوخس گویند، و آن از غلبان و سخونت خون حادث میشود،
~~و اگر متعفن نمی گرداند، ببینند257 که تعفن او در خارج عروق یا داخل عروق
~~[است]، اگر داخل عروق است، از آن حمیات لازمه تولد کند و اقسام آن چهار
~~است. اگر خون متعفن شود، مطبقه گویند، و اگر صفرا بود، محرقه، و اگر بلغم بود،
~~لثقه، و اگر سودا بود، ربع لازمه؛ و اگر تعفن در خارج عروق بود، مثل معده و کبد
~~و طحال و مراره، از آن حمیات دایره متولد گردد؛ زیرا که چون ماده در خارج
~~عروق متعفن شود و به سبب حرارت به تحلیل برود، تب زایل شود تا آن گاه که
~~آن ماده باز جمع شود، و آن ماده اگر صفرا بود، غب خالص گویند، و اگر بلغم بود
~~بلغمی نایبه، و اگر سودا بود ربع؛ و تعفن در خارج عروق متعذر یا در اورام بود و

PageV01P312

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0285.png)

~~آن تب عرضی باشد، و این نوع حمیات مفرده باشد. اما حمیات مرکبه ترکیب آن
~~از انواع جنسی واحد بود، همچون ترکیب حمی دق و حمی خلطی؛ یا از اجناس
~~متقاربه همچون ترکیب حمی صفراوی و بلغمی یا ترکیب آن از انواع جنسی واحد
~~بود، همچون ترکیب غب لازم یا غب دایره، یا ترکیب آن از اصناف نوعی واحد بود
~~همچون ترکیب دو غب دو ربع و بیان هر یک گفته شود.
# بدان که عفونت به سبب غذای ردی الجوهر باشد، مثل قلیه، با غذایی که
~~متسحیل به ms276 دم صالح نشود، مثل ماست و خیار، یا غذایی که آنچه از او حاصل
~~شود مستعد قبول عفونت بود، مثل فواکه، یا عفونت به سبب کثرت لزوجت خلط
~~حادث شود.
# حمی مطبقه: تبی باشد که از تعفن و تغیر دم در عروق حادث شود و آن سه
~~صفت است: اول تزاید یعنی هر روزی که باشد زاید شود، به سبب آن که مقدار
~~دم و رطوبت او بسیار بود و عفونت زاید از تحلیل باشد، و این ضعف به اضعاف او
~~بود؛ دوم، متناقصه، و او آن است که هر روز آید نقصان پذیرد، به سبب آن که
~~تحلیل از تعفن زاید بود. سوم، واثقه، و او بر یک حال بود زاید شود و نه کم، به
~~سبب تساوی تعفن و تحلیل او باشد که این تب به محرقه و سرسام منتقل شود.
~~و اگر در این تب بثرات سیاه و سبز بر بدن ظاهر گردد، دلیل بد بود. علامت
~~حمی مطبقه، حمرت وجه وعین و انتفاخ عروق ضیق وحمرت غلظ قاروره و
~~عظم و سرعت و امتلای نبض بود، و به این تب قشعریره نباشد و اشتداد به طریق
~~غب نکند. علاج آن، به روز اول تا سوم فصد اکحل با باسلیق کنند و اخراج دم به
~~حسب قوت و احتیاج؛ اگر چه به دفعات بود و حجامت و ترعیف نیز شاید، هر روز
~~جلابی از عناب و نیلوفر و کاسنی و نبات یا تمر هندی و ترنجبین تناول کنند. غذا
~~کشکاب و عناب خورند و میانهآ روز شربتی از نبات و عرق بید و گل و بنگو تشرب
~~کنند و اگر سرفه نباشد، شراب غوره و ریباس و لیمو مفید بود و طبیعت را
~~محتبس نگذارند و به نقوع فواکه ترنجبین تلیین کنند و هر روز دهان و زبان به

PageV01P313

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0286.png)

~~سرکه و گلاب بشویند و لعاب بنگو و به دانه در زبان بمالند و در پنجم ms277 یا هشتم
~~اسهال طبیعت کنند به این مطبوخ:
# صفت آن: سنای مکی، تخم کاسنی، بنفشه، نیلوفر، ورق گل هر یک پنج
~~درم، سپستان بیست عدد، عناب ده عدد، و آلوسیاه ده عدد، و آلو کیلی پانزده
~~عدد و شیرخشت و ترنجبین هر یک ده درم بدهند و شیاف خیارشنبر مدد کنند.
~~اگر احتیاج افتد، این حقنه کنند:
# صفت آن: بنفشه، نیلوفر هر یک سه درم، سپستان سی عدد، جو نیم کوفته
~~کفی، ورق چغندر دستهای، شکر سرخ، روغن بنفشه هر یک ده درم، آبکامه پنج
~~درم؛ و اگر به این تب سرفه نباشد، جلابی از بنفشه و نیلوفر و عناب و سپستان و
~~نبات تناول کنند، و تلیین به بنفشه مربی و ترنجبین و خیارشنبر هر یک دو
~~مثقال بکنند.
# حمی سونوخس: اگر از کثرت و غلیان خون حادث شود، علامت این به
~~همین علامت بود و او از حمی یوم اقوی باشد و از علاج آن اضعف. علاج این
~~فصد و تدبیر فقط بود و اقتصار به مزورات حامضه؛ و اگر احتیاج به تلیین باشد به
~~نقوع فواکه و ترنجبین کنند.
# حمی محرقه: تبی صفراوی بود که مادهآ آن در عروق متعفن شده باشد و این
~~تب لازم باشد به طریق غب نیز اشتداد کند. علامت آن تشنگی و اضطراب
~~بیخوابی و خشونت و صفرت زبان وصداع و هذیان و فرو رفتن چشم و نبض
~~سریع متواتر و قارروه ناری بود. علاج آن، هر روز جلابی از تخم کاسنی، و بنفشه،
~~و نیلوفر، و آلو سیاه، ترنجبین، ونبات تناول کنند، و غذا جو، شیرهآ خشخاش
~~خورند و اگر سرفه باشد سنا پنج درم، بنفشه، و نیلوفر، تخم کاسنی و خبازی هر
~~یک سه درم، عناب دره درم، سپستان بیست عدد و شیرخشت و ترنجبین پانزده
~~درم تناول کنند و مشمومات بارده استعمال نمایند. اگر بیخوابی باشد، وقت
~~خواب شراب خشخاش لعق کنند و در تبرید تلیین کوشند، و بعد ms278 از تنقیه شیرهآ

PageV01P314

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0287.png)

~~تخم توزک با شیرهآ تخم کاسنی و سکنجبین تناول کنند و نقوع زردآلو نیز
~~مناسب است258 و چون تب مفارقت کند تقویت و تبرید به شراب حماض و لیمو و
~~صندل کنند و از لمطبوخ] تمر هندی و آلو کیلی و انار دانه و ترنجبین خورند.
# غب خالص: تبی صفراوی بود که مادهآ آن در خارج عروق متعفن شده باشد و
~~این تب روزی آید و روزی نیاید، و زمان او از چهار ساعت تا دوازده باشد، و این
~~تب قشعریره و نافض نباشد و زمان سرما اندک بوده باشد که مرکب از دو غب
~~باشد و هر روز آید. علامت آن، تشنگی به افراط و غثیان و اضطراب وقی
~~صفراوی و نبض سریع و قاروره ناری بود. علاج آن هر روز جلابی از تخم کاسنی
~~و بنفشه و نیلوفر و نبات تناول کنند یا آب انارین یا ترنجبین و نبات، غذا جو و
~~تمر هندی یا آلوچه خورند و تلیین طبیعت کنند به این مطبوخ در هشتم یا دهم:
~~سنای مکی، ورق گل هر یک پنج درم، بنفشه، نیلوفر، تخم کاسنی، خبازی هر
~~یک سه درم، آلو سیاه و کیلی هر یک بیست عدد، عناب، سپستان بیست عدد، و
~~ترنجبین و شیرخشت هر یک ده مثقال، یا این حقنه استعمال کنند:
# صفت آن: سنای مکی هفت درم، ورق گل پنج درم، بنفشه، نیلوفر، تخم
~~کاسنی، خبازی هر یک سه درم، آلو سیاه و کیلی هر یک بیست عدد، و عناب،
~~سپستان بیست عدد، و ترنجبین و شیرخشت هر یک ده مثقال، یا این حقنه
~~استعمال کنند:
# صفت آن: سنای مکی هفت درم، ورق گل پنج درم، بنفشه نیلوفر تخم
~~کاسنی هر یک سه درم، عناب ده عدد، سپستان و اجاص هر یک بیست عدد، و
~~سبوس خطمی و جو نیم کوفته هر یک کفی، لبلاب و ورق چغندر و خیارشنبر و
~~شکر سرخ هر ms279 یک دو درم، روغن بنفشه ده درم، شراب ورد یا سکنجبین و شراب
~~دیناری با شراب بنفشه مفید بود، و بعد از اسهال و استفراغ صفرا اشربهآ مبرده
~~مثل آب خیارکدو و شیرهآ تخم توزک و کاسنی با شراب ماض و لیمو و صندل و

PageV01P315

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0288.png)

~~سکنجبین تناول کنند؛ و اگر در طبیعت حبسی باشد، نقوع فواکه و ترنجبین یا
~~قراص طباشیر نرم و سکنجبین تلیین کنند.
# صفت آن: طباشیر ده درم، ترنجبین دو درم و نیم، تخم کدوی مقشر درمی و
~~نیم، کتیراء صمغ عربی، خشخاش هر یک نیم درم بکوبند و به لعاب بنگو بسرشند
~~و قرص سازند و مثقالی بخورند و بعد از مفارقت تب شراب غوره و لیمو و ریباس و
~~سکنجبین و امثال آن به آب سرد و عرق گل و بید تناول کنند و مزورهآ زرشک و
~~انار دانه و تمر هندی با فروج بخورند.
# حمی بلغمی نایبه: آن را مواظبه نیز گویند و مادهآ آن بلغمی بود که در خارج
~~عروق متعفن شود و این تب هر روز آید و عسر البرء باشد، خصوصا که در خریف
~~و شتا حادث شود و اقل زمان او هشت ساعت بود و اکثر آن هیجده ساعت.
~~علامت آن، نافض و شدت سرما و کثرت بزاق و غثیان صفرت بیاض لون و تهبج
~~روی و چشم باشد و زود گرم نشود و تشنگی و التهاب نباشد. علاج آن، هر روز
~~جلابی از تخم کاسنی و بیخ مهک و رازیانه و گلقند تناول کنند یا سکنجبین
~~ساده و بزوری و شراب لیمو و شراب گاوزبان و بالنگو و نیلوفر نیز مشابه وقت نوبه
~~به طبیخ شبت و ترب و بیخ مهک اندکی به عسل و نمک قی کنند و چون ماده
~~نضج یابد به این مطبوخ تلیین کنند.
# صفت آن: سنا پنج درم، بیخ مهک، بالنگو، گاوزبان، هر یک چهار درم، رازیانه،
~~افسنتین، تخم کاسنی، پوست کبر ms280 هر یک سه درم، تربد خراشیده دو درم
~~ناردین، سنبل رومی هر یک درمی و نیم، مویز پانزده درم، گلقند ده درم،
~~خیارشنبر پانزده درم، شکر سرخ ده درم، اگر مزاج قوی باشد، یک مثقال ایارهآ
~~فیقرا بر سر این مطبوخ کنند و بعد از دو روز یا سه روز تحریک کنند به این حب:
# صفت آن: تربد، تخم کرفس، انیسون هر یک سه درم، نمک هندی دو دانگ،
~~غاریقون نیم درم بکوبند و به آب رازیانه بسرشند و حب ساخته، بلع کنند و مکرر

PageV01P316

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0289.png)

~~تقویت معده به گلقند و رازیانه کنند، و اگر متمادی شود به حب ایاره و قرص
~~غافث وامثال آن تلیین کنند.
# صفت قرص غافث: عصارهآ غافث، ترنجبین هر یک شش درم، طباشیر، ورق
~~گل، سنبل هر یک دو درم، بکوبند و به آب رازیانه قرص سازند، و یک مثقال با
~~سکنجبین بزوری تناول کنند، و اگر از سدهآ خونی باشد، قرص افسنتین با
~~سکنجبین بزوری تناول کنند.
# صفت سکنجبین بزوری: تخم کاسنی، کشوث، رازیانه هر یک سه درم،
~~عصارهآ غافث دو درم، پوست بیخ کبر، و رازیانه، کرفس هر یک پنج درم، انیسون
~~یک درم، مجموع نیم کوفته کنند و یک شبانه روز در دو رطل آب و ربع رطل
~~سرکه بخیسانند. پس بجوشانند تا به رطلی آید و با عسل رطلی با قند به قوام
~~آرند.
# حمی لثقه: تبی بلغمی لازم بود که مادهٔ‌ آن در عروق متعفن شده باشد.
~~علامت آن، همچون علامات دایره باشد. اما با آن سرما و نافض نباشد و در شبانه
~~روزی شش ساعت فایز گردد و باز اشتداد کنند و تشنگی باشد و نبض سریع بود
~~و قاروره غلیظ و کدر. علاج آن، هر روز جلابی از تخم کاسنی و بیخ مهک و
~~رازیانه و گلقند و غذا جو با نخود خورند و بعد از نضج تام تلیین به این مطبوخ
~~کنند:
# صفت آن: سنای مکی ms281 پنج درم، تخم و بیخ کاسنی، رازیانه، و بیخ مهک، ورق
~~گل، و بنفشه، نیلوفر هر یک سه درم، مویز ده درم، عناب ده درم، اجاص بیست
~~عدد، ترنجبین، خیارشنبر هر یک پانزده درم، و بعد از دو روز به قرص بنفشه یا
~~تربد درمی و سقمونیا دانگی تحریک کنند، یا معجون خیارشنبر در آب گرم حل
~~کنند و بیاشامند. باقی علاج آن همچون علاج نایبه باشد. اما قرص غافث در این
~~قسم مناسب نیفتد.

PageV01P317

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0290.png)

# حمی ربع دایره: تبی سوداوی بود که مادهآ آن در خارج عروق متعفن شود و
~~این روزی آید و دو259 روزی نه، و نوبت حادث شود و این بعد از حمیات عفنه
~~باشد؛ و باشد که ربع بعد از اورام طحال حادث شود. این بدترین ربع بود. علامت
~~آن است که ابتدا به نافض کند و کسر اعضا [از] سرمای قوی، چون گرم کند،
~~گرمای آن به افراط نباشد. آنچه از احتراق خون حادث شود، علامت آن حمرت و
~~غلظ بول و تشنگی به افراط و سرما اندک و عرق بسیار بود. بعد از حمیات مطبقه،
~~حمیات اورام حادث شود؛ و آنچه از احتراق صفرا بود، علامت آن لهب و اضطراب
~~و تلخی دهن و تشنگی مفرط و سرعت و تواتر نبض بود و بعد از حمیات صفراوی
~~حادث شود؛ و آنچه از احتراق بلغم باشد، علامت آن: لین نبض و غلظ بود و دور
~~و دراز باشد و لهیب و اضطراب کمتر و بعد از حمیات بلغم حادث شود. آنچه از
~~احتراق سودای طبیعی بود، علامت آن سوء خلق و صلابت نبض و کدورت قاروره
~~بود، آن را علاج این باشد که اطبا تا چهل روز به معالجهآ آن مشغول نمیشوند و
~~غذا زیرباج و زرشک و نخودآب با کبک و تیهو خورند و از اشربهآ سکنجبین بزوری
~~و ساذج و گلقند اکتفا نمایند و از اغذیهآ غلیظ و مولدات سودا مثل ms282 قدید و بادنجان
~~و ماهی شور و برنج اجتناب نمایند؛ و اگر در ابتدا علامت غلبه هم باشد، فصد
~~اکحل یا باسلیق مفید افتد؛ و اگر خون غلیظ و سیاه باشد، بسیار بیرون کنند، و
~~الا زود ببندند، و بعد از چهل روز به نضج حاده مشغول شوند و هر روز معجونی60
~~از بیخ مهک و تخم کاسنی، گاوزبان، بالنگو، رازیانه، گلقند تناول کنند و غذا نخود
~~بنوماش با شیره خسکدانه و فروج خورند. بعد از نضج تلیین طبیعت کنند به این
~~مطبوخ.
# صفت آن: سنا هفت درم، هلیلهآ سیاه پنج درم، بنفشه چهار درم، بالنگو،
~~گاوزبان، تخم کاسنی، رازیانه، کشوث، اسطوخودوس، بسفایج، نیلوفر، هلیله، آمله

PageV01P318

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0291.png)

~~هر یک سه درم، مویز پانزده درم، ورق گل چهار درم، هلیلهآ زرد و کابلی افتیمون
~~هر یک هفت درم، شاهتره سه ادرم] و اگر نیابند سه درم تخم آن، تربد دو درم،
~~عناب ده عدد، سپستان سی عدد، ترنجبین، مغز خیارشنبر هر یک پانزده درم،
~~بعد از دو سه روز به مطبوخ افتیمون یا حب آن تناول کنند؛ زیرا که این ماده به
~~یک مسهل زایل نشود.
# و اما آنچه از احتراق صفرا بود، جلابی از بیخ مهک و گاوزبان و تخم کاسنی و
~~اجاص ونبات تناول کنند و بعد از نضج تلیین کنند به این مطبوخ:
# صفت آن: سنا هفت درم، بنفشه، نیلوفر، کاسنی هر یک چهار درم، پوست
~~هلیله زرد پنج درم، مویز پانزده درم، ترنجبین، خیارشنبر هر یک ده درم، بالنگو،
~~گاوزبان هر یک چهار درم، بجوشانند و صافی کنند، و معجون نجاح پنج مثقال در
~~آن حل کنند و بیاشامند و با این حب بلع کنند:
# صفت آن: پوست هلیلههآ کابلی، بسفایج، اسطوخودوس، افتیمون، ورق گل
~~سرخ هر یک درمی، نمک هندی، کتیرا هر یک دانگی، مصطکی نیم درم، کتیرا را
~~به آب حل کنند، باقی ادویه بکوبند و به آن بسرشند و حب سازند. علاج آن، ms283
~~آنچه از احتراق بلغم باشد، جلابی از بیخ مهک و رازیانه و تخم کاسنی و گلقند
~~تناول کنند، و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه خورند، و تلیین طبیعت به این
~~مطبوخ کنند:
# صفت آن: سنای مکی، هلیلهآ کابلی و سیاه، افتیمون هر یک هفت درم، تربد
~~ده درم رازیانه، تخم کاسنی، تخم کشوث، افسنتین، اسطوخودوس، بسفایج هر
~~یک سه درم، بالنگو، گاوزبان هر یک چهار درم، مویز طایفی دو درم، خیارشنبر
~~پانزده درم، شکر ده درم؛ و در تب ربع طریقه آن است که در روز نوبت امساک
~~کنند و هیچ نخورند یا چنان سازند که وقت نوبت معده خالی باشد و اسهال به
~~روز راحت کنند و طبیعت را محتبس نگذارند و اگر شود به سنا و شکر سرخ و
~~ترنجبین و اجاص و بنفشه و مویز طایفی تلیین کنند. ماء الجبن، سکنجبین مفید

PageV01P319

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0292.png)

~~بود و خروس نیز با نخود اندکی بسفایج پخته کنند و مرق آن تناول کنند و احیانا
~~مثرودیطوس و تریاق کبیر بخورند و این معجون نافع بود:
# صفت آن: سنبل چهار درم، وج پنج درم، فلفل، زنجبیل، حلتیث هر یک
~~درمی، نانخواه، سلیخه هر یک چهار درم، بکوبند به عسل بسرشند، و مثقالی
~~تناول کنند، و رعایت حال طحال و کبد کنند، به قرص زرشک و ماء الاصول و
~~سکنجبین بزوری.
# و باید دانست که این تب مرضی بیخطر است؛ اگر چه دراز میکشد، و امان
~~است از جذام و مالیخولیا و برص اسود و جرب و صرع و تشنج و سکته و فالج، اما
~~این تب دراز می کشد تا دوازده سال نیز باشد.
# حمی ربع لازمه: تبی سوداوی که مادهآ آن در عروق متعفن شده باشد و با آن
~~نافض و قشعریره عرق نباشد و نوبت ربع اشتداد کند، در باقی ازمان فاتر بود،
~~علاج آن همچون علاج ربع باشد، و در او فصد ضروری افتد، استعمال مسخنات و
~~ادویهآ قویه ms284 نباید کرد و اعتدال لازم باشد.
# حمی خمس و سدس و سبع: حمی خمس آن باشد که یک روز آید و سه
~~روز نه، و سدس آن است که یک روز آید و چهار روز نه، و سبع آن است که یک
~~روزی آید و پنچ روز نه، این تبها از مواد غلیظه متولد شود و شبیه به ربع باشد.
~~علاج آن تلطیف اخلاط و اسهال سودا بود، چنانچه در ربع گفته شد، و در روز
~~نوبت تخم شبت و ترب هر یک سه درم و کنگر ده درم، برگ و بیخ ترب
~~بجوشانند و نمک یک درم عسل ده درم در آن حل کرده بیاشامند و به آن قی
~~کنند و باقی علاج آن همچون علاج ربع باشد.
# حمی اینثالوس261: تبی باشد که در آن احساس برودتی عظیم کند در باطن
~~و ملمس گرم باشد و به آن تشنگی و لهیب نباشد و ماده این تب بلغم زجاجی

PageV01P320

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0293.png)

~~بود. علاج آن هر روز جلابی از بالنگو و رازیانه و تخم کرفس و گلقند تناول کنند
~~و غذا نخودآب با شیرهآ خسکدانه خورند و بعد از نضج تنقیه کنند به این حب:
# صفت آن: صبر سقوطری، تربد سفید هر یک درمی، غاریقون نیم درم، مقل
~~دانگی بکوبند و به آب رازیانه بسرشند و حب سازند و بعد از دو روز قرص ورد
~~مثقالی با سکنجبین بزروی ده مثقال تناول کنند، و باقی علاج آن همچون علاج
~~حمی بلغمی بود.
# حمی لیقوریا: تبی باشد که در باطن حرارتی شدید محسوس شود و در ظاهر
~~حرارتی نباشد؛ بلکه برودت باشد و به آن تشنگی و لهیب و اضطراب عظیم بود و
~~ماده این تب بلغم لزج باشد. علاج آن هر روز جلابی از بالنگو، نیلوفر، رازیانه و
~~بیخ مهک و گلقند تناول کنند، و بعد از نضج تلیین به مطبوخ خیارشنبر کنند یا
~~به این مطبوخ:
~~صفت آن: سنا هفت ms285 درم، بنفشه چهار درم، ورق گل پنج درم، تخم کاسنی
~~سه درم، تربد یک درم، اسطوخودوس سه درم، عناب و آلو سیاه و کیلی هر یک
~~ده درم، رازیانه، بالنگو، گاوزبان هر یک ده درم، مغز خیارشنبر و ترنجبین هر یک
~~ده درم، مویز طایفی ده درم، شکر سرخ پنج درم، و بعد از تنقیه گلقند و انیسون
~~تناول کنند، رازیانه، تخم کرفس، انیسون هر یک دو درم، بجوشانند و با ده درم
~~گلقند بیاشامند.
# حمیات مرکبه: بدان که حمیات مرکبه و فنون تراکیب بسیار است؛ چنانچه
~~ترکیب دایره با لازمه و دایره و لازمه با لازمه و ترکیب مداخله بود؛ چنانچه تبی
~~باشد و تبی دیگر بر سر آن آید و با مبادله نباشد؛262 چنانچه تبی در عقب تبی
~~نیاید؛ یا مشارک باشد، چنانچه دو تب با هم آیند و با هم زایل شوند؛ و بیشتر
~~ترکیب از حمیات صفرا و بلغم بود و بسیار باشد که آن را فنون و ترتیبی باشد، و

PageV01P321

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0294.png)

~~اما آنچه نامی نهادهاند و قانون معین دارد، شطر الغب است و غب غیر خالص و
~~ترکیب آن بر چهار گونه است؛ زیرا یا مرکب از غب دایره و بلغمی لازمه باشد یا
~~غب دایره و بلغمی دایره از محتربه و بلغمی دایره یا محرقه و بلغمی لازمه و
~~علامات آن ممتزج باشد از علامات صفرا و بلغم، و در این حمیات اعتماد بر دور
~~نوبت تب نباید کرد؛ بلکه استدلال به اعراض و علامات کنند و فرق میان و تمییز
~~میان نوبت هر یک توان کرد و روز نوبت صفرا نبض سریع باشد و قلق و اضطراب
~~و تشنگی سخت باشد و نافض و سرما اندک بود و زمان تب درازتر بود، و روز نوبه
~~یلغم سرما نافض سخت نباشد و حرارت و تشنگی کمتر بود و در غیر خالص صفرا
~~و بلغم ممتزج باشد و متحد؛ و فرق میان نوبه هر ms286 یک نتوان کرد؛ و هر روز تب آید
~~و زمان او دو از ده ساعت زاید بود و این تب عسر البرء باشد و از معالجه آن ملین
~~باید داد و مسهلات قویه نباید داد؛ زیرا که صفرای رقیق زود مستفرغ شود و بلغم
~~غلیظ باقی ماند.
~~پس در این تبها اگر علامات صفرا غالب باشد، هر روز جلابی از تخم کاسنی
~~و بیخ مهک و نیلوفر هر یک سه درم، اجاص ده عدد، نبات ده درم تناول کنند.
~~غذا جو و نخود خورند و بعد از نضج تلیین به این مطبوخ کنند:
# صفت آن: سنای مکی، هلیلهآ زرد کابلی هر یک پنج درم، بنفشه، نیلوفر، تخم
~~کاسنی، رازیانه، بیخ مهک هر یک سه درم، اسطوخودوس، بسفایج هر یک چهار
~~درم، مویز ده درم، اجاص، آلو کیلی، عناب هر یک ده عدد، مغز خیارشنبر پانزده
~~درم، ترنجبین ده درم و بعد از دو روز تحریک به این قرص کنند:
# صفت آن: بنفشه دو درم، تربد، هلیلهآ زرد هر یک سه درم، رب السوس نیم
~~درم، سقمونیا نیم دانگ، مجموع کوفته به آب بسرشند و با جلابی از نبات تناول
~~کنند؛ و اگر علامات بلغم غالب بود، هر روز جلابی از بیخ مهک و رازیانه و گلقند
~~تناول کنند، و غذا جو و نخود خورند. پس اگر اخلاط کبد مایل شود، علامت آن
~~ثفل سراشیف بود، مدرات مثل انیسون و تخم کرفس و نانخواه با جلاب ضم کنند،
~~و اگر به مقعر کبد مایل شود، علامت آن ثقل معده و قی و غثیان بود. پس به

PageV01P322

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0295.png)

~~مسهلات بلغم تلیین طبیعت کنند و بعد از تنقیه سکنجبین بزوری یا ساده و
~~گلقند تناول کنند و قرص ورد نیز نافع بود.
# صفت آن: ورق گل ده درم، سنبل، بیخ مهک هر یک پنج درم، تخم خیارین،
~~کاسنی هر یک چهار درم، بکوبند و به آب رازیانه بسرشند و یک مثقال با ms287
~~سکنجبین تناول کنند، و اگر متمادی شود به قرص غافث تحریک کنند و
~~معالجهای که در بلغمی ذایره ذکر رفت به کار دارند.
# حمیات مختلطه: چنان باشد که آن را دوری و نوبتی معین نباشد. علامت آن
~~مختلط باشد و در این تبها طریقه آن است که به تخمین و حدس معرفت
~~ترکیب خلط و غلبهآ یکی بر دیگری و تعفن، در خارج عروق داخل آن حاصل
~~کنند. علاج آن چنانچه که گاهی استفراغ ماده کنند مسهلات لینه و خفیفه و
~~گاهی تسکین و تقویت مشغول شوند؛ و مادهای که خطر آن بیشتر باشد، اول
~~استفراغ آن کنند؛ چنانچه در تبی که از صفرا و بلغم مرکب بود و صفرا غالب باشد
~~اگر اول به دفع بلغم مشغول شوند، موجب خطر باشد. پس اول صفرا دفع کنند و
~~اگر متساوی باشد، معالجهآ مرکب کنند و در تقویت طبیعت کوشند.
# حمی غشیه: تبی باشد که چون ابتدا غشی حادث شود و این تب بیشتر از
~~مدهآ بلغم متولد گردد و حدوث غشی به سبب آن باشد که مواد خام در بدن
~~متفرق باشد و چون به فم معده رسد به واسطهآ شدت حس آن و مجاورت قلب
~~موجب غشی گردد، و علامت او آن باشد که بیشتر اوقات به دور بلغمی آید و
~~تهبج وجه علامت بلغم ظاهر بود. علاج آن در حالت غشی گلاب و آب سرد و بر
~~روی زنند و اطراف بندند و شکم به رفق بمالند و سکنجبین به آب گرم بدهند
~~شاید که قی کنند و هر روز جلابی از تخم کاسنی و رازیانه و او زبان و گلقند
~~تناول کنند و با تخم کرفس سه درم بجوشانند و با سکنجبین ساده بیاشامند و
~~غذا جو آب با قند خورند و تلیین طبیعت کنند به این حقنه:

PageV01P323

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0296.png)

# صفت آن: سنا هفت درم، قنطوریون باریک، بنفشه، نیلوفر، بیخ مهک، هر یک
~~سه درم، ورق چغندر ms288 دستهای، سبوس کفی، خیارشنبر پانزده درم، ترنجبین، شکر
~~سرخ هر یک ده درم، روغن زیت، آبکامه هر یک ده درم، نمک، بورهآ ارمنی هر یک
~~نیم درم.
# و اگر این تب از مادهآ صفراوی کرآئی یا زنجاری حادث شود، علامت آن عطش
~~و کرب و اضطراب بود و به دو262 غب آید. علاج آن هر روز آب انارین یا تمر
~~هندی یا نبات خورند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه یا نقوع فواکه کنند و
~~صندل گلاب و کافور و عرق بید و اقاقیا بر سینه طلا کنند و در استفراغ خلط
~~مبالغه ننمایند، بلکه به تدریج دفع کنند تا به سبب ضعف غشی زیاد نشود.
# حمی لیلیه و نهاریه: حمی لیلیه آن باشد که به شب آید و روز رها کند، و
~~نهاریه آن که به روز آید و به شب رها کند، و این بدتر باشد و غالب آن که به دق
~~کشد. علاج آن سکنجبین ساده و گلقند تناول کنند یا جلابی از تخم کاسنی و
~~بیخ مهک و نبات غذا جو با نخود خورند و تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه و
~~معجون خیارشتبر کنند، و در نهاری غذا به شب خورند. اما باید که ممتلی
~~نخسبند، بلکه بیخوابی مناسب بود، و در لیلی غذا به روز خورند و چنان کنند که
~~وقت نوبت معده خالی باشد.
# حمی وبائیه: تبی باشد که در وبا حادث شود و سبب او آن باشد که هوا
~~متعفن شود و فساد و مزاج روح گردد و موجب تعفن رطوبات شود، از آن حمی
~~تولد کند. علامت وبا آن است که هوا مکدر شود و باران کم آید و حیوانات زکیه
~~الحس مثل لقلق وهدهد وخطاطیف264 بگریزند وضفادع وحشرات زیر زمین
~~مثل و موش و مار به روی زمین آیند و علامت این تب کرب و تواتر نفس و
~~تشنگی و خشکی دهن و قی و سقوط اشتها وغثیان و وجع معده ms289 و عظم طحال و

PageV01P324

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0297.png)

~~غشی عرق و براز منتن بود. علاج آن فصد کنند و هر روز شربتی از تمر هندی و
~~نبات یا سکنجبین با گلاب و آب سرد تشرب کنند و شراب غوره و زرشک و
~~ریباس و صندل و لیمو و حماض مفید بود و غذا سماق و زرشک و انار با فروج
~~خورند و تنقل به حموضات و مسهلات کنند؛ و اگر رطوبات بدن بسیار بود تسکین
~~و تبرید مفید نیفتد تلیین طبیعت کنند و استفراغ اخلاطی که در بدن بود اما
~~تسکین به هر حال بهتر از تحریک بود و مشمومات و نخودآب استعمال کنند،
~~چنانچه در تبرید فصل گفته شد.
# حمی حصبه و جدری: بدان که ماده آبله خون است و به سبب غلیان او
~~حادث شود و بهترین او آن است که سفید رنگ باشد و انبوه نباشد و بدترین آن
~~است که سیاه و سبز و انبوه باشد، و علامت ظهور جدری درد پشت و خارش
~~بینی و نخس اعضا و حمرت علین واضطراب و تشنگی و درد سینه و حلق و
~~ضیق بود و ماده حصبه صفرا باشد و او کوچکتر از جدری بود و آن را نتوی
~~نباشد و بزرک نبود، بلکه با پوست راست باشد و اسلم او آن است که سرخ بود و
~~آنچه بنفش و سبز باشد بهغایت بد بود، و علامت آن قریب است به علامت
~~جدری. علاج آن پیش از بیرون آمدن حصبه و آبله اگر سن مقتضی باشد، فصد
~~کنند. اما چون ابتدای بروز باشد نشاید و تحریک و تلین طبیعت نباید کرد و هر
~~روز شراب عناب و نیلوفر یا شفترک تناول کنند. غذا جو با عدس و عناب خورند و
~~خود را گرم دارند و آب سرد نخورند و شفترک در فراش بریزند تا تمام بیرون آید
~~و بعد از آن خود را گرم داشتن احتیاج نباشد، بلکه استنشاق جهت ms290 تروج قلب
~~باشد و اگر دیرتر بیرون آید انجیر و مویز طایفی و عدس بجوشانند و بیاشامند و
~~خود را گرم دارند و به چوب انار و انجیر زرد دود کنند و آبله چون تمام بیرون آید
~~گاورس در فراش ریزند و یا کیسهآ بزرگ بدوزند و گاورس در آن کنند و به روی
~~آن خفتند و چوب گز دود کنند یا چوب کز بجوشانند و یا گلاب بیامیزند و در
~~ظرفی کنند و بر اعضا ریزند یا ورق گل سخق کنند و بر اعضا مالند و عصارهآ شحم

PageV01P325

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0298.png)

~~رمان و آب گشنیز تر و سماق در چشم چکانند و در عین النهر نظر کنند و اگر
~~طبیعت نرم باشد قرص طباشیر با شراب صندل بخورند، اگر سرفه باشد شراب
~~خشخاش و بنفشه و در حصبه قطع تحریک نباید کرد، غذا شعیر با مغز بادام و
~~جاورس بریان کرده یا خشخاش بریان کرده تناول کنند و قرص کافور با شراب
~~سیب یا شراب به استعمال کنند، و اگر یبوستی بر طبیعت غالب شود شراب
~~بنفشه و نیلوفر به آب گرم حل کرده بیاشامند و سپستان و بنفشه در خواب
~~اندازند [و پیش از این تصرف کنند] و در تبرید و تطفیه دم سعی نمایند. اگر
~~سرفه نباشد شراب ریباس و غروه و لیمو و شراب گاوزبان مفید افتد.
# تدبیر ناقه: چون نقاهت حالتی است میان صحت و مرض، تدابیر او مشترک
~~باشد میان تدبیر اصحا و تدبیر مرضی. پس باید که تفقد حال ناقه کند و احوال و
~~اعراض که او را حادث شود متفحص باشند. پس اگر در نیض سرعت و قاروره غلظ
~~و صبغ باشد و صداع و ثقل سر و خست نفس و قلت نشاط بود دلالت بر آن کند
~~که بقیتی از مواد باقی است که به حسن تدبیر که ناقه از آن به تنگ نیاید مشغول
~~شوند و به ملینات تلیین کنند و ms291 قرص طباشیر نرم با سکنجبین مفید افتد، چون
~~چهار روز از زوال تب بگذرد، فروج ساده به تدریج عادت به آن کنند و چون دو
~~سه روز بگذرد مزوره که مناسب مزاج بود و گوشتهای سبک تناول کنند و از
~~امتلای جوع و تناول مسخنات احتراز نمایند و چون قوت بگیرند، استحمام
~~مناسب بود، و در بیرون آمدن از حمام محافظت دانند، تا از هوا ضرری نرسد و در
~~مسلح زمانی توقف نمایند تا اثر بخار حمام زایل شود و به تدریج زمانی با مسکن
~~روند و از عوارض نفسانی و بدنی اجتناب نمایند؛ و اگر هضم نباشد و معده ضعیف
~~معلوم شود که غذا بسیار میخورد هر آینه تقلیل کنند و تقویت معده به
~~سکنجبین سفرجلی، و غذا زیرباج یا انار دانه یا سماق خورند و گوارش مصطکی
~~تناول کنند تا بدن را قوت تمام شود و جماع نکنند و چون قوت گیرند در ماهی
~~یک بار زیان ندارد و به تدریج در غذاهای غلیظ تصرف کنند تا معده فاسد نشود.

PageV01P326

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0299.png)

# در اورام و بثور ورم غلظی و انتفاخی بود که به سبب انصباب ماده که بر اعضا
~~ظاهر شود و این ماده یا اخلاط اربعه باشد یا مائیه یا ریح یا ورم که مادهآ او دم
~~باشد، آن را فلغمونی گونید. آنچه صفراوی بود حمرت و آنچه مرکب از صفرا و
~~خون بود، جمره فلغمونی گویند، آن را که غلب باشند، مقدم دارند. اما ورم بلغمی
~~اگر مخالط عضو باشد، رخو گویند؛ و اگر متمیز بود، سلعه و ورم سودا و یا اگر
~~داخل عضو باشد مولم بود، سرطان گویند؛ و اگر مؤلم نباشد، خنازیر؛ و اگر خارج
~~عضو باشد اگر ظاهر بود سلعه و صلابه گویند؛ و اگر ظاهر نباشد غدد آنچه از مائیه
~~باشد اگر عام باشد استسقا زقی، و اگر خاص بود قیام مایی، و آنچه از ریحی بود
~~اگر مخالط عضو باشد، ms292 لین بود تهبج گویند. اگر مجتمع و صلب بود و نفخه گویند
~~و بیان هر یک گفته شد.
# ورم فلغمونی: از مادهآ دموی حادث شود و علامت آن تمدد و ضربان و
~~تشنگی و تب بود و رنگ ورم سرخ باشد و به کمودت و مایل بود. علاج آن، در
~~ابتدا فصد کنند از عرقی که مناسب بود؛ چنانچه ورم گرد اعالی بدن باشد، قیفال

PageV01P327

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0300.png)

~~را بگشاید و اگر در اسافل باشد، باسلیق و شراب بنفشه و نیلوفر و عناب تناول
~~کنند یا آب انارین و نبات با شیرهآ تخم توزک و سکنجبین و غذا جو آب خورند یا
~~بنوماش و مغز بادام تلیین طبیعت به مطبوخ فواکه یا نقوع آن کنند.
# و اگر ورم در مغابن بود، لینی در مفرغه و اعضای رییسه مثل پس گوش و زیر
~~بغل و بن ران در ابتدا بود که هنوز ماده تمام نریخته باشد، استعمال مبردات و
~~رادعات کنند، مثل صندل و گلاب و فوفل و اقاقیا وگل ارمنی و مامیثا وآب
~~گشنیز و کاهو و بستان افروز، و در استعمال رادعات نیز مبالغه نمایند، و بعد از
~~سه و چهار روز که مواد بریزد محللات مثل بابونه و خطمی و روباه تربک و حلبه
~~با رادعات بیامیزند؛ و چون ماده ریخته باشد محللات استعمال کنند؛ و اگر ماده
~~جمع شود محللات با منضجات مثل بزرک و مرداسنگ و حلبه و انجیر به شیر
~~استعمال کنند.
# علامات جمع شدن، اشتداد و وجع باشد و چون نضج یابد منفجر گردانند به
~~آهن یا به ادویه و علامت نضج سکون وجع باشد و چون دست بر او نهند فرو نرود
~~و بعد از آن که منفجر گردد، تا ماده به کلی مستفرغ نشود، مرهمهای مندمله
~~استعمال نمایند. اما اگر ورم در مفرغهآ اعضای رییسه حادث شود یا ورم به سبب
~~ضربه و سقطه باشد، بعد از فصد و تنقیه مرخیات مثل موم ms293 روغن یا محللات
~~استمال کنند و قطع استعمال مبردات و رادعات نکنند.
# و صنفی او فلغمونی که آن را اشقافلوس گویند، و او آن است که ورم منحط
~~نشود و به تحلیل رود و جمع شود، اگر آن فساد در جوهر عضو پیدا شود، عضو را
~~بمیراند. علاج آن، قطع عضو باشد تا دیگر اعضا سالم بمالند؛ و اگر فصد تمام
~~نباشد، حجامت کنند و نشترهای عمیق فرو برند تا مده متفرغ شود و بعد از آن
~~کرسنه با گلاب طلا کنند.
# جمره: ورمی باشد که مادهآ آن صفراوی بود. علامت او آن است که مایل به
~~سطح جلد بود و لون آن سرخ و روشن باشد، چون دست بر او نهند سرخی برود و

PageV01P328

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0301.png)

~~چون دست بردارند معاودت کند. علاج آن، همچون علاج فلغمونی باشد، لیکن در
~~او تبرید بیشتر باید کرد و در فلغمونی تجفیف بیشتر.
# ورم رخو: آن را اذیما265 نیز گویند، او از ماده بلغمی حادث شود و آن ورمی
~~سفید باشد و به آن حرارت و الم نباشد و آن انگشت بر او نهند فرو و زمانی
~~همچنان غایر بماند. علاج آن، هر روز جلابی از بیخ مهک و رازیانه و گنلگبین
~~تناول کنند و غذا نخودآب به شیره خسکدانه خورند، و بعد از نضج تلیین کنند
~~به حب ایاره و معجون خیارشنبر و مسهلات بلغم و بورهآ ارمنی و نمک و زیت و
~~سرکه بر ورم طلا کنند و کف دریا در سرکه خیسانیده ضماد سازند یا افسنتین و
~~صبر یا سرکه طلا کنند و سعد و زعفران مازو نیز مفید باشد.
~~سلعه: ورم غلیظ بود که آن را غلافی باشد و از عضو خارج بود، مقدار از
~~نخودی تا بیخی باشد. علاج آن تنقیه بدن باشد به حب ایاره و ایاره لوغاذیا و
~~استعمال مرهم داخلیون، و اگر به تحلیل نرود بشکافند و با ادویهآ مقرحه266 مثل
~~فلدفیون و دیگ بر ms294 دیگ نهند و چون منفجر شود کیسهآ غلاف او به صناره بیرون
~~آرند و مرهمهای مندمله به کار برند.
# سرطان: ورمی سوداوی باشد، علامت او آن است که در ابتدا کوچک بود و هر
~~روز که آید بزرگتر شود و صلب باشد و اندک حرارتی در ملمس آن محسوس شود
~~و در عروق سبز و سرخ مثل دست و پای سرطان ظاهر شود. علاج آن، در ابتدا
~~فصد اکحل یا باسلیق کنند و تنقیه بدن از سودا به مطبوخ افتیمون و غاریقون و
~~این حب نیز مفید بود:
~~صفت آن: افتیمون یک درم، بسفایج، اسطوخودوس هر یک درمی و نیم،
~~هلیلهآ سیاه و کابلی هر یک درمی، نمک نفطی دانگی، غاریقون نیم درم، مجموع
~~کوفته با رب کرفس بسرشند و حب سازند و در اول حدوث این ورم رادعات

PageV01P329

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0302.png)

~~استعمال کنند و بعد از تنقیه محللات مثل روغن گل و خیری یا توتیای مغسول و
~~مرهم داخلیون و اگر صلب باشد و ادویه در آن اثر نکنند، طمع از آن قطع کنند، و
~~اگر متقیح شود تویتای شسته و طین مختوم و ورق گل و گل ارمنی متساوی
~~بکوند و یا روغن گل بر آن نهند یا سرطان نهری بکوبند و بشکافند و بنهند یا
~~سرطان بسوزانند و یا روغن گل استعمال کنند؛ و اگر این ورم زنی را حادث شود
~~در ادرار حیض سعی نمایند.
# خنازیر: در هیأت مشابه سلع، اما او با گوشت آمیخته باشد و متعدد و صلبتر
~~از سلع بود، بیشتر در گردن و بن ران واقع شود. علاج آن تنقیه بدن بود از بلغم
~~و سودا و اجتناب از اغذیهآ غلیظه و ادویهآ محلله استعمال کنند، مثل مرهم
~~داخلیون یا آرد جو و ترمس یا بول کودکان یا آرد باقلا و آرد جو هر یک بیست
~~درم، ایرسا و زفت و شمع و پیه بط هر یک یک درم ضماد سازند، بعد از ms295 آن ادویهآ
~~محلمه267 به کار دارند.
~~ضماد: اشنه، کرسنه هر یک هفت درم، قثاء الحمار، ورق غار، بارزد هر یک سه
~~درم، علک البطم چهار درم، بکوبند و با بول کودک استعمال کنند.
# ضماد آخر: پیه خوک، راتینج، بول شتر، ضماد سازند، و نوعی از خنازیر است
~~که بر پوست بنگ ظاهر نباشد، و این بدترین خنازیر بود. علاج آن قطع باشد. اما
~~باید که به احتیاط قطع کنند و عرق شرایین منقطع نشود و بعد از قطع اگر بقیتی
~~بماند، فلدفیون استعمال کنند و بعد از آن ملحمه بکار دارند.
# ورم صلب: آن را سیقروس خوانند و از مادهآ سودا یا بلغمی حادث شود یا از
~~ورمی حار که استعمال مبردات به افراط کرده باشند ماده متحجر شده باشد.
~~علامت آن، صلابت و عدم وجع باشد و لون آن همچون لون بدن باشد. اما آنچه از
~~مادهآ سودا بود لون او همچون اسرب باشد. علاج آن تنقیه بدن باشد از بلغم سودا

PageV01P330

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0303.png)

~~و استعمال ادویه محلله مثل پیه بط و مرغ و خروس و مقل و اشنه و ورق بابونه و
~~خیری.
# ضماد آخر: بزرک و مروشک و خطمی هر یک ده درم، حلبه پنج درم، انجیر
~~بیستعدد با هم بکوبند و بنهند و آخر مقل، اشق، جاوشیر و پیه شیر و روباه
~~تربک269 با هم بکوبند و استعمال کنند.
# غدو: آن را مشبد گویند، فرق میان او و سلع آن است که او در میان عضو
~~باشد و آن را غلافی نباشد و بزرگ نشود و اگر ماده دیگر به او منصب شود، غددی
~~دیگر در جنب او پیدا شود، علاج آن تنقیه بدن باشد از بلغم و سودا و مرهم
~~داخلیون استعمال کنند و بعضی را بکوبند و قطع اسرب بر آن بندند و اگر کوچک
~~باشد بیفشارند تا آنچه در او باشد بیرون آید، پس قطع اسرب بر آن بندند، اگر در
~~پس گوش ms296 باشد آن را فوجیلا گویند و آن را به خاکستر حلزون و پیه نمک طلا
~~کنند.
# طاعون: ورمی باشد که در اعضا غددی مثل خصیه و ثدی و بغل و بن ران
~~واقع شود، حدوث آن از ماده سمی باشد که عضو را فاسد کند و رگ او متغیر
~~گردد، و باشد که از آن صدید ورم مترشح شود، علامت آن قی و غثیان و غشی و
~~خفقان بود و هر چه رنگ آن سیاه سبز باشد قتال بود و در این ورم فصد بکنند و
~~تقویت قلب مثل شراب حماض و لیمو و صندل و سیب و انار ضرری بود. غذا
~~سرکه خورند و در حوالی آن برف و یخ و برگ و بید و بنفشه و گل بستان افروز
~~نهند و در موضع بارده ساکن شوند و صندل و گلاب کافور ببویند و بر سینه طلا
~~کنند و بر ورم بیخ طلا نکنند. اما اگر آن مواضع را حجامت کنند ماده جذب کنند
~~و بعد از آن به آب گرم بشویند.

PageV01P331

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0304.png)

# نفخه: ورمی ریحی بود، علامت او آن است که همچو خیکی پر باد چون
~~انگشت بر او نهند فرو رود و در حال به حال خود زود محسوس گردد که در او
~~مده نیست و اگر بزرگ شود چون دست بر او نهند آواز کند. علاج آن جلابی از
~~تخم کاسنی و سداب و رازیانه گلقند با نبات تناول کنند. غذا نخودآب با شیرهآ
~~خسکدانه خورند و توابل در آن کنند و محجمه بر موضع نهند بیشرط و روغن
~~بابونه و سداب در آن بمالند یا تخم کرفس و انیسون نانخواه هر یک دو درم به آب
~~یجوشانند و صافی کنند و روغن بابونه و سداب در آن بمالند یا تخم کرفس
~~انیسون نانخواه هر یک دو درم به آن بجوشانند و صافی کنند و روغن زیت بر سر
~~آن کنند و جوشانند تا روغن ms297 باقی ماند استعمال کنند.
# دییله و خراج: دبیله ورمی بزرگ بود و لون آن همچون لون بدن باشد و
~~صلب بود و به آن وجعی نباشد و در آن مواد خبیثه جمع شده باشد و خراج آن
~~است که در مده جمع شده باشد از اورام و به آن حرقت و حرارت باشد. علاج آن
~~تلیین طبیعت کنند و استفراغ خلطی که غالب باشد و منضجات بر ورم نهند بعد
~~از آن مرهمهای مندمله بکار دارند و گویند اگر بیخ نرگس باعسل طلا کنند با
~~مرهم داخلیون با لعاب خردل منفجر گردانند.
# بثرهها نیز همچو اورام بود بعضی دموی بود، همچون بثرههای دمل بعضی
~~صفراوی بود و همچو نمله، و بعضی همچون بثرهها بلغمی، و بعضی سوداوی
~~همچون جرب و ثولول.
# دمل: بثرهای بزرگ باشد و مادهآ آن دمی باشد که به آن رطوبتی فاسد آمیخته
~~باشد و او از سوء هضم و کثرت تناول گوشت و شیرینی متولد شود و بدترین او
~~آن است که در غور باشد. علاج آن فصد کنند و تنقیه بدن به مطبوخ فواکه یا

PageV01P332

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0305.png)

~~مطبوخ هلیله از گوشت و شیرینی احتراز نمایند و علاج آن همچون علاج اورام
~~کنند.
~~شری: بثوری پهن باشد که مایل به حمرت بود و حکاک و کرب باشد و دفعتا
~~حادث شود، سبب آن بخار باشد که از دم مراری یا بلغم بورقی برخیزد و آنچه
~~دموی باشد سرختر و گرمتر باشد و در روز اشتداد کند و آنچه بلغمی بود و در
~~شب حادث شود و در شب اشتداد کند علاج دموی فصد باسلیق باشد و تلیین
~~طبیعت به مطبوخ فواکه یا سقمونیا اکتفاد کنند و فصد نکنند و بدن را به آب
~~گرم و سبوس و سرکه و گلاب بشویند.
# بنات اللیل: بثوری چند باشد که در شب حادث شود و به آن خارشی عظیم
~~باشد. علاج آن فصد کنند و به حمام روند و ms298 اندام به سبوس و تخم خربزه
~~بشویند، اگر احتیاج باشد تلیین کنند.
# نمله و جاورسیه: نمله بثوری چند صفراوی باشد و به تدریج پهن شود و به
~~یکدیگر متصل گردد و مایل باشد به صفرت؛ اما جاورسیه بثوری چند باشد به
~~گاورس اصل آن سرخ و سر آن سفید و به آن خارشی و سوزشی عظیم بود. علاج
~~آن هر دو تنقیه کنند از صفرا و روباه تربک و حضض و عدس و اقاقیا و صندل و
~~آب کاسنی با آب روباه تربک طلا کنند؛ و اگر متقرح گردد و متمادی شود، قرص
~~اندر خون طلا کنند.
# صفت آن: باز و کند شب یمانی هریک سه درم، قلقدیس در میزر آوند ده
~~درم، بکوبند و به شراب سیب بسرشند و قرص سازند و خشک کنند و به وقت
~~احتیاج به گلاب بسایند و طلا کنند.
# مرهمی سفید: مازوی سبز، مرداسنج، زردچوبه، گلنار، زراورند قنبیل بکوبند
~~و با موم روغن بیامیزند و استعمال کنند.
# جمره: بثوری چند پهن باشد که بهغایت سرخ باشد و به آن سوزشی و المی
~~عظیم بود و مادهآ آن صفرا بود و با دمی رقیق آمیخته باشد.

PageV01P333

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0306.png)

# علاج آن: تنقیه بدن کنند از صفرا و محجمه بر موضع نهند با شرط عمیق تا
~~مواد مستفرغ شود، باقی علاج آن همچون علاج نمره باشد.
~~نار فارسی: بثرهای چند باشد که حادث شود، زود خشکریشه گردد و به آن
~~حکه و حرقت باشد و اندرون آن آبی تنک بود و در ابتدا ظهور آن خطهای سرخ
~~و ساوسی مانند زبانهآ آتش باشد. علاج آن حضض کافور با لعاب بنگو ضماد کنند
~~و مازو و فوفل با سرکه مفید بود و از حلاوت گوشت احتراز کنند.
# نفاطات269: آبلهای چند باشد و اندرون آن خون به آب تنگ باشد و از غلیان
~~دم حادث شود. علاج آن فسد کنند و تنقیه بدن و دم را تسکین کنند به ms299 شراب
~~عناب و اغذیهآ بارده مثل عدس و سرکه و تمر هندی و انار خورند و نفط را منفجر
~~گردانند تا آنچه در او باشد بیرون آید و مرهم اسفیداج نهند و اگر دیر خشک شود
~~مرهم قلقطار استعمال کنند.
# عرق مدنی: بثرهای باشد که حادث شود و شکافته گردد و از آن همچون
~~ریسهای270 بیرون آید، و گاه باشد که به آن احساس حرکتی همچون حرکت کرم
~~کند، و بعضی گویند که آن خود کرمی باشد و به تدریج دراز گردد بکشند،
~~بگسلد، و آن بهغایت بد باشد، و بیشتر در ساق و ساعد پیدا شود و این مرض در
~~مدینه و مصر و خراسان و حبس بسیار بود، و سبب آن فضلاتی باشد که در عروق
~~گردد و به واسطهآ حرارت منعقد گردد و طبیعت آن را به این طریق دفع کند و
~~علاج آن فصد باسلیق یا صافن کنند و تنقیه بدن به مطبوخ افتیمون و حب قوقایا
~~کنند. بعد از تنقیه تناول اطریفل و کثرت استحمام مفید بود و در ابتدا به صندل
~~و کافور و صبر طلا کنند و چون بیرون آید به قطعهآ اسرب ببندند، هر چند دراز
~~میشود و بر پارهآ اسرب میپیچند و احتیاط کنند تا قطع نشود و در آن زمان به
~~آب گرم و روغن نرگس و بنفشه و لعاب بنگو طلا کنند تا به آسانی بیرون آید و

PageV01P334

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0307.png)

~~خاکستر نی سه درم و مردارسنج پنج درم، با موم روغن بیامیزند و بمالند و اگر
~~بگسلد بشکافند و آنچه باقی باشد بیرون آید و بعد از آن مرهم مندمله به کار
~~دارند.
# سعفه: قرحهای باشد که در روی سر حادث و در ابتدا بثرات متفرقه باشد که
~~متقرح گردد و خشکریشه شود و اگر صبیان را واقع شود و آنچه از آن صدید آید
~~آن را شیر بیخ گویند. علاج آن اگر سن و مزاج مقتضی باشد فصد ms300 قیفال و عرق
~~یافوخ271 مناسب بود، الا حجامت کنند از پس سر و تنقیه بدن به مطبوخ هلیله و
~~شاهتره و از گوشت و شیرینی احتراز نمایند و بادام تلخ و زردچوبه هر یک بیست
~~درم بکوبند و پنج درم مقل در خل خمر حل کنند و همه با هم بسایند و بیامیزند
~~و قرص سازند و در وقت حاجت به آب کاسنی و روغن گل بسایند و طلا کنند یا
~~مازو و زراوند طویل و گلنار و راتینج و اقاقیا بکوبند و با خل خمر و روغن گل طلا
~~کنند و عروق و پوست انار و مرداسنگ و حنا نیز مفید بود.
# و آنچه خشک باشد و بر آن همچو پوستی سفید از ماده سودا باشد، روء
~~بنفشه و کدو و شیر زنان در بینی کشند و آن را به روغن کدو و اسفاناخ بمالند و
~~اگر غلیظ و صلب باشد به استره بخراشند و علق بیر آن کنند و صبر و مرداسنج با
~~روغن گل و سرکه بسایند و طلا کنند یا فلدفیون با سرکه طلا کنند.
# و نوعی از سعفه است که آن را شهدی گویند و در آن سوراخها باشد که در آن
~~چیزی همچون شهد ظاهر شود. علاج آن تنقیه بدن کنند و برنجاسف عسل طلا
~~کنند.
# و نوعی دیگر هست که از آن رطوبتی همچو غساله که گوشت آید. علاج آن
~~است که محجمه بر آن نهند تا آنچه در او باشد همه بیرون آید و گل ارمنی و
~~قسط و مرداسنگ در روغن گل و سرکه طلا کنند.

PageV01P335

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0308.png)

# و نوعی دیگر که بغایت سرخ باشد به حدی که به سیاهی زند. علاج آن کاغذ
~~سوخته و اسرب و انزروت هر یک سه درم کرنب یک درم بکوبند و با خل خمر
~~طلا کنند و سعفه که در وی حادث شود گل ارمنی کافور و زعفران با گلاب و خل
~~خمر لا ms301 کنند.
# ثالول273: بثرهآ صغیر است که بهغایت صلب باشد و سبب آن خلطی غلیظ بود
~~از بلغم یا سودا علاج آن تنقیه بدن کنند به مطبوخ افتیمون یا غاریقون و پشک
~~بز یا سرکه طلا کنند و یا شیر انجیر خام یا پنجنگشت با سرکه و آن را به آهن
~~قطع نکنند، اگر خواهند که قطع کنند فلدفیون و دیگ بر دیگ نهند یا از اشنان
~~سبز و زهرهآ گاو و تخم حنظل و زنجار و نوشادر و آهک آب نادیده بسایند و به آب
~~اشنان طلا کنند.
~~و نوعی است که آن را عدسی گویند و رنگ آن شرخ باشد و اکثر در روی و
~~پیشانی ظاهر شود و آن را بورق مورد و آب شونیز طلا کنند یا صمغ بطم یا صمغ
~~آلود کندش کرنب بوره با سرکه طلا کنند.
# بلخیه: بثرهای باشد که متقرح گردد و خشکریشه شود و از آن صدید آید.
~~علاج آن تنقیه بدن کنند و آن را به گل ارمنی و سرکه طلا کنند یا مقل و زراوند
~~و زنجار و خردل و مویزج و راتیانج مساوی بکوبند و با سعد223 و زیت سرکه طلا
~~کنند.
# قوبا: بثرهای خشن باشد که در اعضا [حادث] شود و پهن گردد و رنگ آن
~~سیاه باشد یا سرخی تیره و بر روی پوستی همچو فلوس ماهی باشد. علاج آن در
~~ابتدا فصل کنند و تنقیه بدن از سودا و اخلاط بکنند و آن را به هلیلهآ زرد صمغ
~~آلود و صبر و سرکه و روغن گل طلا کنند یا علک البطم و صمغ آلود و کبریت با
~~روغن زیت و شمع مرهم سازند و بمالند یا پیه بط و مرغ و بز به روغن بنفشه

PageV01P336

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0309.png)

~~مالند یا مورد و مغاث با سرکه طلا کنند در ابتدا چرک دندان صایم و روغن گندم
~~مفید بود و چون مزمن شود قردمانا و مویزج هر یک ده ms302 درم، ایرسا و کبریت زرد
~~هر یک پنج درم، نخود و پشک بز هر یک شش درم، بکوبند و با سرکه طلا کنند
~~واز مولدات سودا و از اطعمه غلیظه احتراز نمایند.
# توثه: بثرهای پهن باشد که از اخلاط محترقه حادث شود و اکثر در روی بود.
~~علاج آن، تنقیه بدن کنند و از اشیای حادهآ حریفه احتراز نمایند و مرهم زنجار
~~طلا کنند یا به آهن بخراشند تا از آن خون بیاید پس مرهم ملحمه نهند.
~~جرب: بثراتی باشد که به آن حکه و سوزش بود و آن از سودا و بلغم مالح و
~~اخلاط محترقه حادث شود و بعضی خشک بود و امتداد نمایند و بعضی تر بود و از
~~آن صدید آید، علاج آن فصد کنند و هر روز جلابی از عناب و سپستان و بنفشه و
~~تخم کاسنی و بیخ مهک نبات تناول کنند و غذا بنوماش و نخود و مغز بادام
~~خورند و بعد از نضج تام مطبوخ هلیله یا صبر و تربد بیاشامند یا به این مطبوخ
~~صفت آن: سنا هفت درم، پوست هلیلهآ زرد پنج درم، مویز طایفی ده درم،
~~شاهتره دستهای، بنفشه، نیلوفر هر یک سه درم، افسنتین یک درم، آلو سیاه و
~~کیلی هر یک بیست عدد، عناب ده عدد، سپستان سی عدد بجوشانند، چون وقت
~~فرو گرفتن شود افتیمون هفت درم در خرقهآ کتان بسته در آن اندازند تا بجوشند.
~~پس صافی کنند و بیست درم خیارشنبر، پانزده درم ترنجبین بر سر آن کنند و
~~بیاشامند با هلیلهآ زرد و ماء الجبن یا افتیمون و مر این مرض را مفید افتد وحب
~~شاهتره بهغایت نافع است.
~~صفت آن: هلیهآ سیاه و زرد و کابلی و تخم شاهتره، صبر سقوطری هر یک
~~درمی، سقمونیا بریان کرده نیم درم، مقل دانگی بکوبند و به آب شاهتره حب
~~سازند و بعد از تنقیه جرب را به ادویه مجففه طلا کنند.
~~دوایی ادیگر]: کبریت ms303 زرنیخ هر یک پنج درم، مویزج قردمانا هر یک ده
~~درم، بکوبند و با سرکه طلا کنند نافع بود.

PageV01P337

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0310.png)

# [دوایی] آخر: زیبق مقتول و خربزه و قسط و اقلیمیای فضه، کندش متساوی
~~بکوبند و با روغن گل سرکه طلا کنند.
# [دوایی] آخر: بورهآ مغسول، کبریت، کندش، خرزهره، قسط و اقلیمیای فضه،
~~کندش متساوی بکوبند و با روغن گل و سر که طلا کنند.
# [دوایی] آخر: بورهآ مغسول، کبریت، کندش، خرزهره، قسط، حنا، زراوند،
~~میعهآ سایله بکوبند و به روغن گل و ماست و سرکه طلا کنند در حمام و بعد از آن
~~آبی که در آن ورق مورد و سوسن جوشانیده باشند، بشویند، و بعد از آن صندل و
~~گلاب بمالند؛ و اگر جرب خشک باشد هر روز استحمام کنند و تدهین به روغن
~~بنفشه و کدو کنند و بادام تلخ و مر و سنا و مرداسنگ هریک سه درم، کنجد پنج
~~درم، بکوبند و به روغن گل و خل خمر طلا کنند.
~~حکهآ اعضا: به سبب بخارات حاره و اخلاط مراری لذاعه حادث شود. علاج
~~آن فصد کنند و نقوع فواکه یا تمر هندی و ترنجبین و نبات خورند و روغن بنفشه
~~و کدو در اعضا بمالند و گلاب و خل خمر و آب سلق و خبازی در اعضا بمالند و
~~هر روز شربتی از تمر هندی یا آب انار و نبات و بید مشک به آب سرد خورند و
~~تلیین به این مطبوخ فواکه یا نقوع آن مناسب بود و از ریاضت و تعب و آفات
~~احتراز نمایند و شب یمانی بجوشانند و موضع را به آن بشویند: صندل و ورق
~~سوسن و مرداسنگ بکوبند و در آن بمالند یا مرداسنگ و اندکی کافور و گلاب
~~بسایند و طلا کنند، ورق گل، نوشادر، سعد، سنبل بسایند و بمالند یا توتیای
~~کرمانی چهار درم، قرنفل یک درم بکوبند و به گلاب بسرشند و قرص سازند و در ms304
~~وقت حاجت بسایند و در آن بمالند. اگر رایحهآ مغابن و انگشتان پای به سبب
~~فربهی متغیر شود و فصد باسلیق کنند و به مطبوخ هلیله تنقیه نمایند و از اطعمهآ
~~حریفه و شیرین احتراز کنند و در آب سرد نشینند، اگر وقت و سن مقتضی باشد
~~گل ارمنی، مرداسنج، و تویتا و حنا بکوبند و بر آن افشانند، و اگر آن موضع متقرح

PageV01P338

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0311.png)

~~شود به سبب عرق به سرکه و گلاب بشویند و شب یمانی و کزمازج بکوبند و بر
~~آن افشانند یا به آب سرد طلا کنند یا مرهم زرد بمالند.
# اگر به سب اخلاط باشد، اسهال طبیعت کنند و اگر بخارات باشد که تحت جلد
~~متعفن شود، علامت آن نتن رایحهآ بدن بود و در این نوع استحمام به آب دریا و
~~آب شور مفید بود و بول کودکان در اندام مالیدن نافع بود و مغز بادام و خشخاش
~~بکوبند و با سرکه بمالند و مشایخ را به واسطهآ ضعف و بلغم مالح حادث اشود].
~~علاج او آن است مداومت حمام و تدهین باشد.
~~جراحت، تفرق اتصالی باشد که لحم را حادث شود. علامت آن که آن را از
~~غبار و روغن و موی و امثال آن نگاه دارند تا چیزی در آن نیفتد که مانع التحام
~~شود و آن را چنان ببندند که به یکدیگر متصل گردد و اگر متصل نشود، بباید
~~دوختن و اگر جراحت غایر باشد ذوررات مجلیه و مجففه استعمال ملین224 مثل
~~کندر، صبر، انزروت و زراوند و ایرسا و توتیا، و اگر در این چرک و وسخ بسیار باشد
~~این ادویه را به عسل بسرشند و استعمال کنند و پنبه کهنه در آن کنند تا از
~~چرک پاک شود. آن گاه ذرورها و مرهمهای پنبه استعمال کنند.
~~مرهمی که گوشت برویاند، کندر انزروت و ایرسا هر یک ده درم، مرداسنگ
~~سه درم بکوبند و با موم و روغن زیت مرهم ms305 سازند و ذرور خون سیاوشان، انزروت،
~~زعفران متساوی بکوبند و در آن ریزند.
# جراحت: مرکب آن است که با او کسر و ورم و قطع عرق و عصب و الم و
~~امثال آن باشد. علاج آن فصد باسلیق باشد و تناول شیرینی با تمر هندی یا آب

PageV01P339

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0312.png)

~~انارین یا نقوع فواکه، اگر با آن کسر استخوان باشد، ضماد صبر استعمال کنند و
~~اگر با ورم بود، حوالی آن با آب گشنیز تر و روباه تربک و سرکه طلا کنند. اگر
~~گوشت فاسد شده باشد، فرفیون استعمال کنند یا مرهم زنگار بر آن نهند.
# جراحت عصب: جراحتی که بر عصب واقع شود، اگر به طول باشد، الم بود.
~~علاج او آن است که از هوای سرد و آب سرد خود را نگاه دارند و آن را به روغن
~~زیت بمالند و ببندند و تا دو سه روز بگنرد و از حدوث ورم ایمن شود، بعد از آن
~~قرفیون و زیت و شمع مرهم سازند و نهند و اگر متورم شده باشد، قلقدیس یک
~~درم، زاج نیم درم، توابل مس ده درم، و پنج درم قشور کنند، هشت درم، زفت
~~سی درم با یک رطل سرکه سحق کنند و سی درم شمع به آن ضم کنند و در
~~دیگ سنگین مرهم سازند و استعمال کنند، و ادویهآ بارده به کار برند.
# و اگر این جراحت موجب تشنج شود، عصب را قطع کنند تا به دماغ متأذی
~~نشود و به روغن داغ کنند و فقرات را به روغن بنفشه و پیه مرغ و مغز ساق گاو
~~بمالند و اگر بر سر جراحتی شود و به نواحی غشای دماغ رسد. علاج او آن است
~~که صوف را به زیت بیالایند و بر آن نهند و سه روز بگذارند تا از ورم ایمن شود،
~~بعد از آن ذرورات استعمال کنند.
# جراحات عروقی: جراحتی که بر شریان و ورید واقع شود، علاجش آن است ms306
~~که خرقه به سرکه و گلاب بیالایند و در جراحت آگنند و اطراف جراحت به
~~مبردات قویه طلا کنند و مازو بسوزانند و به خل خمر آتش آن را بنشانند و
~~بسایند و بر جراحت افشانند، آسیاسنگ که آن را جبین گویند و غبار آسیا با
~~سفیدهآ بیضه بیامیزند و پشم خرگوش به آن آلوده کنند و بر آن نهند و ببندند.
# قروح: به سبب جراحت حادث شود و چیزی که از قرنیه آید اگر تنک بود آن
~~را صدید گویند، اگر غلیظ بود آن را وسخ گویند. علاج او آن است که اگر وسخ
~~قیح بسیار بود، تلیین طبیعت کنند به حسب خلط و قوت و حاجت و از کثرت
~~غذا و اطعمه مرطبه احتراز نمایند و ادویهآ مجففه مجلیه مثل مرداسنگ و

PageV01P340

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0313.png)

~~زردچوب و ورق مهک و پوست انار و گلنار و مرو و بذور مرهم استعمال کنند و
~~اگر قرحه در اعضا صلب باشد با ذروری از صبر کندر و خون سیاوشان استعمال
~~کنند و مرهم مرداسنج به کار برند و اگر دهن قرحه تنگ باشد به فتیله مرهم به
~~او رسانند.
# ناصور: قرحه باشد که کهنه شود و اندمال نپذیرد و آن را غوری باشد و قعر
~~آن فراخ بود و گوشت آن سفید و سخت باشد و دایما از آن رطوبت روان باشد.
~~علاج او آن است که پنبهآ کهنه به شراب تر کنند و بذور را صفرا بیالایند و در آن
~~کنند یا به گلاب و خاکستر زر بشویند. اگر مفید نیفتد، بشکافند و گوشتهای
~~روی را جدا کنند به آهن یا داروی اکال یا داغ کنند.
~~در کسر و خلع و خرق و مانند آن کسر تفرق اتصال بود که عظم را حادث
~~شود. علاج آن اولا فصد و تلیین طبیعت کنند و عظم را محکم ببندند و اگر از
~~بستن خارش پیدا شود بگشایند و آب گرم بر آن ریزند ms307 و عصابه به سرکه و گلاب
~~تر کنند و بر آن نهند و ببندند، و چون دو سه روز بگذرد ورم نباشد، مغاث مورد و
~~گل ارمنی و اقاقیا بر آن طلا کنند و اغذیهآ لزجه مثل هریسه و پاچه و تخم مرغ
~~خورند و اگر با کسر ورمی باشد، صندل و آب گشنیز و آب کاسنی طلا کنند و
~~ببندند و اگر از آن خون آید کندر و مر و خون سیاوشان بکوبند و بر آن نهند و
~~ببندند؛ و اگر استخوان پاره شده، از گوشت جدا باشد، بیرون آرند؛ و اگر متصل
~~گوشت باشد، نیک به جای خود نهند و ببندند و معالجات جراحت به جای آرند.
~~خلع: آن است که مفصل از جای خود بیرون آید. علامت او آن است که
~~مفصل از جای خود بگردد و حرکتی که او را میسر بود نتواند کرد. علاج او آن

PageV01P341

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0314.png)

~~است که مفصل را به رفق باز جای خود برند و بعد از آن تسکین وجع و ازالهآ ورم
~~کنند.
# وتی: آن است که مفصل از جای خود برود، اما بیرون نیاید و مانع جمیع
~~حرکات نباشد، بلکه بعضی حرکات توان کرد.
# وهن: المی است که عارض عظم شود، به آن که تفرق اتصال حادث شود.
~~علاج همه آن است که عضو را به رفق بمالند و اگر رفته باشد باز به جای خود
~~نهند، مورد، مغاث و خطمی سحق کنند و با زردهآ تخم مرغ طلا کنند یا ورق گز و
~~مورد و گل ارمنی طلا کنند؛ و اگر به آن ورمی باشد، فصد کنند و ماش و مغاث و
~~گلنار و اقاقیا و فوفل با بیضه طلا کنند.
# ضربه و سقطه: اگر به آن تفرق نباشد به ماش و مغاث و صبر طلا کنند، و اگر
~~ورمی باشد فصد کنند و نیم درم مومیایی به آب گرم بخورند یا روناس و طین
~~مختوم و لک ms308 هر یک پنج درم بر سر نخودآب کنند و بخورند؛ و اگر ضربه و سقطه
~~بر سر واقع شود، البته فصد کنند و تلیین کنند و سرکه و گلاب و روغن گل بر
~~سر بمالند یا ورق مورد گلنار و پوست انار در سرکه و گلاب بجوشانند، اندکی شکر
~~و مشک و عود طلا کنند؛ و اگر بر سینه و شکم واقع شود، از آن نزف الدم حادث
~~شود، قرص کهربا با رب به تناول کنند یا گلنار، گل ارمنی، خون سیاوشان هر یک
~~درمی بکوبند و با رب سیب تناول کنند، و اگر بر عضل واقع شود بابونه، اکلیل
~~الملک بجوشانند وآب و ثفل275 آن استعمال کنند، و اگر بر عصب واقع شود
~~روغن زنبق و نسرین و ناردین بمالند و اگر از آن التوای عصب حادث شود، مقل
~~خطمی با زیت طلا کنند یا داخلیون بنهند.
~~اگر کسی را به تازیانه زده باشند، پوست گوسفندی که فی الحال پاره کرده
~~باشند و هنوز گرم باشد بر موضع ضربه نهند یا خرقهآ کتان به گلاب و آب سرد تر
~~کنند و بر آن نهند و اعضای آن را نیک دلک کنند.

PageV01P342

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0315.png)

# نشوب شوب و نصل: اگر پیکان در عضوی رود آن را به کلبتین بیرون آرند و
~~صبر و انزروت و کندر و مر در آن کنند و اگر خار یا آبگینه در اعضا رود بیرون
~~نتوان آورد، زراوند مدحرج واشق و کندر و بیخ نی و زفت و زرنیخ مجموع یا
~~بعضی به سعل طلا کنند.
# سحوج جلد: اگر به سبب ملاقات چیزهای درشت و کشیدن ریسمان پوست
~~خراشیده، فصد کنند و خرقه به گلاب تر کنند و بر آن نهند. گل ارمنی،
~~مرداسنگ با گلاب و روغن گل طلا کنند یا روغن گل بمالند و مورد و گل سحق
~~کنند و بر آن افشانند یا مرهم مرداسنج و اسفیداج با روغن گل و بنفشه و ms309 اندکی
~~کافور بر آن نهند؛ و اگر به سبب عرق حار در حالبین وعانه و اطراف انثیین
~~حادث شود، روغن خاوران بمالند، و اسفیداج و مرداسنگ و ورق بید و گل و
~~بنفشه بکوبند و بر آن افشانند و از گوشت و شیرینی احتراز نمایند.
# حرق اعضا: عضو که به آتش بسوزد، علاج آن است که در حال سفیدهآ تخم
~~مرغ بر آن ریزند و خرقهآ کتان به گلاب تر کنند و بر اندازند و عدس بجوشانند و
~~بر آن طلا کنند یا گل ارمنی به سرکه و گلاب بمالند؛ و اگر به سبب آب گرم و
~~روغن گرم سوخته شود، پیش از آن که آبله کند، آب زیتون مشو کرده و خاکستر
~~و گلاب سرد کنند و بر آن نهند. اگر آبله کند مرهم اسفیداج یا بوره بمالند یا جو
~~با سفیدهآ بیضه، و اگر عضو به واسطهآ بلادر بسوزد، آب خیار کدو با شیرهآ تخم
~~توزک تناول کنند و اغذیهآ حامضه و اسفاناخ خورند و موضع را حجامت کنند و
~~مرهم خل طلا کنند.
# فساد اطراف: اگر به سبب برودت سرمای سخت چون به عضو رسد و پوست
~~سخت کند و مسام ببندند و حرارت و بخارات محتقن گرداند، موجب تعفن اعضا
~~باشد. پس اگر سرما رسد و عضو متورم نشود، اعضا را به اپوستین و] نمد گرم
~~گردانند و به حمام گرم روند و خود را گرم دارند و نخودآب با کبک و تیهو و
~~گنجشک با شیرهآ خسکدانه و توابل خورند. اما اگر عضو متورم گردد و بابونه و

PageV01P343

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0316.png)

~~گندم و شبت و سبوس و تخم276 کرنب و مرزنجوش و برنجاسف و حلبه بجوشانند
~~و عضو متورم را در آن نهند و اگر سیاه یا سبز شود نشتر عمیق زنند و در آب گرم
~~نهند تا خون از آن روان شود و بعد از آن گل ارمنی با سرکه و گلاب طلا کنند و ms310
~~بعد از شبانه روزی به آب گرم و سرکه بشویند؛ و اگر متعفن شود چنانکه نزدیک
~~باشد که انگشتها بیفتد اطراف سلق و کرنب و روغن بجوشانند و بر آن نهند و
~~بیندند تا آنچه متعفن شده باشد، بیفتد، آن گاه روباه تربک و ورق خطمی و
~~خبازی بکوبند یا روغن بنفشه بر آن نهند، بعد از آن به علاج مشغول شوند.
# انتفاخ اصابع: به سبب بزرگ شدن و خاریدن انگشتان احتقان فضلات و
~~بخارات بود به واسطهآ برودت هوا. علاج او، آن است که گلقند و سکنجبین بزوری
~~تناول کنند و نمک و سبوس و سلق بجوشانند و انگشتان به آن بشویند و بابونه و
~~اکلیل الملک و شلغم و کرنب و عدس و انجیر در شراب بجوشانند و ضماد کنند.
~~اگر رنگ انگشتان تیره شود، نشتر زنند تا خون بیاید و عدس و زیت بجوشانند و
~~طلا کنند.
~~آکله: تعفن و فساد که در اعضا ظاهر شود، به سبب ضعف روح حیوانی یا
~~سدهای که مانع آن شود یا به سبب سموم یا اورام ردیه که مادهآ آن سمی باشد.
~~پس اگر بینند که رنگ عضو متغیر میشود و نضارت او زایل می گردد و در ابتدا
~~تعفن باشد آن را به فوفل اقاقیا و ورق گل و گل ارمنی و صندل و سرکه طلا کنند
~~و فصد عروقی کنند که در مقابل آن عضود بود یا حجامت و ارسال علق کنند، و
~~اگر تابستان بود در مواضع بارده ساکن شود، خیار کدو و برگ بید پیش خود
~~بنهند و کاهو کاسنی و خیار و کدو تناول کنند.
# و علامت تعفن آن است که عضو سیاه شود و مسترخی گردد و آن زمان ادویه
~~اکاله استعمال کنند تا گوشت متعفن زایل شود و پاک گردد و آن زمان مرهمی

PageV01P344

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0317.png)

~~که گوشت برویاند استعمال کنند. اگر تعفن زایل نشود داغ کنند و اگر نه به هیح
~~معالجه ms311 به نشود و آن عضو را قطع کنند تا دیگر اعضا سالم مانند.
# جذام: علتی بد است، از آن جهت جناب سیادتمآب فرمودهاند که «فر من
~~المجذوم کفرارک277 من الأسد»؛ واین مرض را داء الاسد نیز گویند وآن از غلبه
~~و کثرت خون از احتراق سودا حادث شود و مزاج و هیأت اعضا را متغیر گرداند و
~~باشد که فساد آن به مرتبهای رسد که اعضا را از هم فرو ریزد، و باشد که متقرح
~~شود. این علت چون مستحکم شود بر آن متمکن نباشد، و سبب فاعلی این علت
~~حرارت مفرط و سوء المزاج کبد باشد؛ و سبب مادی آن اغذیهآ سوداوی بود.
~~علامت ابتدای جذام حمرت بدن خصوصا روی که مایل به سیاهی بود و ضیق
~~نفس و بحهآ صوت و باریک شدن موی و ریختن آن و نتن عرق و خبث نفس و
~~خواب هایله و سطبر شدن لبها و ظهور غدد در اعضا و ترقیدن ناخن بود. علاج
~~آن در ابتدا فصد وداجین و اکحل و رگ پس گوش بگشایند و خون بسیار بیرون
~~کنند و هر روز جلابی از نیلوفر و تخم کاسنی و بالنگو هر یک سه درم با نابت و
~~ترنجبین تناول کنند. غذا نخودآب و بنوماش با شیرهآ مغز بادام خورند و بعد از
~~نضج تام به مطبوخ هلیله یا تربد افتیمون یا غاریقون یا ایاره وتخم حنظل تلیین
~~طبیعت کنند؛ و بعد از هفتهای که از تنقیه گذرد، ماءالجبن به این سفوف
~~بیاشامند:
# صفت آن: هلیلهآ سیاه و کابلی هر یک پنج درم، غاریقون سه درم، بسفایج و
~~افتیمون و گاوزبان هر یک چهار درم، نمک نفطی و لاجورد هر یک درمی و نیم

PageV01P345

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0318.png)

~~بکوبند و سه درم از آن شربتی باشد و بعد از تنقیه مکرر استحمام کنند و بابونه و
~~شبت و بنفشه بجوشانند و اندام به آن بشویند و روغن بنفشه وکدو و بادام بمالند
~~و ms312 پیه روباه وخروس و بط و مغز ساق گاو نیز مفید و اغذیهآ مرطبه مثل گوشت
~~بزغاله و مرغ پاچه و سر ماهی تازه خورند، و حسو از نشاسته و روغن بادام نیز
~~مناسب افتد، و تریاق فاروق و تریاق اربعه احیانا تناول کنند و گوشت افعی و
~~[آب] حوضی278 که در آن افعی مرده باشد و شیر بزی که جوان و سرخ بود عظیم
~~مفید و از بقول کاهو، کاسنی، خیار مناسب باشد، و در موضع حاره حلبه مسکن
~~سازند و از جماع و از مساکن بارده یابسه احتراز کنند. اما این علقه چون مستحکم
~~شود، علاج آن مدوامت فصد و اسهال بود و قی در هفته دو نوبت و بدن را به این
~~ادویه طلا کنند:
~~صفت آن: کبریت، قسط هر یک ده درم، ورق صنوبر، حب الغار هر یک بیست
~~درم، به آب ورق جوز طلا کنند.
# ادوایی] آخر: مازوی سوخته، مویزج، هلیلهآ سیاه سوخته، هلیله متساوی
~~بکوبند و با سرکه طلا کنند و علامت به شدت آن باشد که سبوس از بدن آن جدا
~~شود.
~~برص: سفیدی که در بدن پیدا شود، به سبب ضعف قوت مغیره و غلبهآ بلغم و
~~سوء المزاج بارد که آن عضو را حادث شود. علامت او باشد که نرم و براق و سفید
~~بود و مویی که بر آن رسته باشد آن هم سفید بود و آن موضع از دیگر بشره فروتر
~~باشد. اگر سوزن در آن فرو برند، به جای خون رطوبتی سفید بیرون آید. [علاج
~~آن:] مصطکی هر یک دانگی، ملح نفطی و دانگی و نیم، حب النیل نیم درم،
~~مجموع بکوبند و به آب کرفس بسرشند و حب سازند و فرو برند، شربتی گرمی از
~~شکر بیاشامند، بعد از تنقیه اطریفل کبیر و مثرودیطوس تناول کنند و زرنیخ و

PageV01P346

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0319.png)

~~اشق و خردل و شونیز و بوره و شیطرج و کبریت و پوست بیخ کبر با ms313 سرکه طلا
~~کنند، و زیت و قسط و زفت و نفط سفید و خربق سیاه و سفید و مویزج و تخم
~~ترب و بصل الفار نیز مفید بود به ادویهآ مقرحه مثل ذراریح و عسل بلادر و ثافسیا
~~و تخم ترب و سرگین کبوتر و ماذریون با سرکه طلا کنند؛ و اگر مفید نیفتد
~~سفیداب مکرر طلا کنند. پس آب زاج بعد از آن خبث الحدید و مرورات پوست
~~انار بجوشانند و طلا کنند تا رنگ آن زایل شود و یا روناس و نیل هر یک درمی
~~بوره و کبریت هر یک چهار درم با سرکه طلا کنند.
~~بهق سفید: سفیدی باشد که به سبب رطوبت محرقه طبیعت آن را دفع کند
~~و بهق زایل شود به خلاف برص. علامت او آن است چون سوزن در او فرو برند
~~خون بر آید و موی آن موضع سیاه بود و اکثر شکل آن مدور بود. علاج آن هر
~~روز جلابی از رازیانه و بالنگو و گلقند تناول کنند و بعد از نضج اسهال به مطبوخ
~~تربد و غاریقون کنند و قی کردن نیز مفید بود و بعد از تنقیه ادویه که در برص
~~ذکر رفت طلا کنند و بعد از آن تخم حنظل و قنطوریون طلا کنند.
# بهق اسود: نشانههای سیاه باشد که در بدن ظاهر شود به سبب صفرای
~~محترقه و این مقدمهآ جذام باشد. علامت آن است که چون آن را بمالند، چیزی
~~همچون سبوس از آنجا جدا شود و رنگ آن مایل به حمرت بود. علاج آن در ابتدا
~~فصد کنند و به مطبوخ افتیمون و حب آن کنند و استحمام و ترطیب بدن کنند و
~~پوست بیخ کبر و حرمل و خربق و شیطرج و زاج و کبریت و زرنیخ طلا کنند.
# کلف: نشانی بود که بر روی افتد مایل به سیاهی باشد و آن به سبب سودا و
~~احتراق اخلاط بود. علاج آن فصد کنند و ms314 تلیین به مطبوخ افتیمون وغاریقون
~~حب ایاره بعد از تنقیه تخم خربزه و جرجیر هر یک درمی، کندش سه درم بکوبند
~~و قسط و بوره و فلفل و بادام تلخ به آب صفرا طلا کنند یا بیخ نی و تخم ترب و
~~جرجیر هر یک درمی و کندش سه درم بکوبند و با سرکه یا آرد باقلا و عدس و
~~پوست تخم مرغ و شیح سوخته و اشنان بکوبند و به آب گرم طلا کنند و اگر

PageV01P347

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0320.png)

~~مستحکم شود فلفل، قسط، بوره، بیخ سوسن هر یک سه درم، تخم ترب پنج درم
~~بکوبند و با سرکه طلا کنند و شبی رها کنند و روز دیگر به آبی که در آن سبوس
~~پرسیاوشان جوشانیده باشند بشویند با زنبق به حنا بکشند یا بادام تلخ بسایند و
~~به سرکه طلا کنند.
# خیلان و برش و نمش: خیلان خالهای سیاه باشد و برش نقطههای خرد و
~~سیاه بود که بر روی افتد، و نمش قطعهٔ‌ سیاه و مستدیر باشد و گاه باشد که
~~همچو کلف پهن شود؛ و سبب خیلان دم و محترق که از فوهات عروق بیرون آیند
~~و سبب برش و نمش دم سوداوی بود. علاج آن، فصد و اسهال طبیعت بود و بعد
~~از تنقیه ادویه که در کلف ذکر رفت طلا کنند.
# بادشنام: حمرتی قبیح باشد شبیه به لون مجذوم که در روی ظاهر شود به
~~سبب احتباس بخارات که از دم متصاعد شود. علاج آن فصد کنند و ارسال علق و
~~تلیین طبیعت به مطبوخ هلیله و تربد و آن را به آب گرم و سبوس بشویند؛ و اگر
~~مزمن باشد به صابون طلا کنند و به آب گرم و سبوس بشویند و آب سرد نرسانند
~~و از مسکن بارده احتراز نمایند.
# آثار قروح آبله: اثری که از قروح آبله بر بدن بماند، مرداسنج به روغن گل
~~پرورده آرد نخود و برنج و بیخ نی و ms315 استخوان پوسیده و قسط و تخم خربزه به آب
~~باقلا طلا کنند با مرداسنج و اسفیداج با سرکه و زهرهآ گاو طلا کنند.
# اما خضرت و سیاهی که به سبب ضربه و سقطه حادث شود، بعد از سکون الم
~~و حرارت باقی ماند فصد کنند و بورهآ ارمنی با سرکه طلا کنند یا آب بوره بشویند
~~و مرداسنج به روغن گل پرورده و آرد نخود و برنج و بیخ نی طلا کند؛ و اگر خون
~~در زیر پوست بسته شود، بشکافند و خون بیرون کنند. پس بوره طلا کنند. اما
~~وشم که به نیل و مداد و امثال آن کرده باشد و خواهند که زایل شود به آب گرم
~~و سبوس و بوره بسیار بمالند و علک البطم با عسل طلا کنند و هفتهای رها کنند.
~~پس به آب گرم و نمک و سرکه بشویند باز طلا کنند با بوره و کندش و صمغ آلو

PageV01P348

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0321.png)

~~با سرکه طلا کنند یا سوزن بزنند تا خون از آن بیاید و نمک ساده بمالند و بعد از
~~آن بوره و علک البطم طلا کنند یا مرهم زنگار یا دیگ بر دیگ نهند تا موضع
~~مجروح شود. پس مرهمهای مندمله نهند.
# تشنج جلد رأس: اگر پوست سر متشنج شود و در آن جویا پیدا شود، به
~~سبب ملاقات آفتاب یا استفراغ بسیار از دماغ یا داغستان به آب شور. علاج آن
~~اغذیه اشربه مرطبه تناول کنند و روغن بنفشه و کدو و شیرزنان در بینی کشند و
~~بر سر مالند و سر به آن بشویند و به لعاب بنگو و خطمی طلا کنند؛ و اگر به آن
~~حمرت و خارش بود سبب آن امتلای دماغ باشد. علاج آن تنقیه دماغ کنند به
~~حب ایاره و حب بنفشه و امثال آن بعد از تنقیه ادویهآ مذکوره استعمال کنند.
# تقشر جلد: اگر پوست بشره بهغایت خشک شود از آن چیزی همچون سبوس
~~جدا شود ms316 و سبب آن خلطی سوداوی بود. علاج آن هر روز جلابی از بنفشه و
~~نیلوفر و گاوزبان و بیخ مهک و ترنجبین تناول کنند و غذا بنوماش و نخود با شیرهآ
~~بادام بخورند و بعد از نضج اسهال طبیعت کنند به این مطبوخ:
# صفت آن: هلیلهآ زرد و کابلی و سیاه هر یک پنج درم، سنا پنج درم، بسفایج،
~~تربد، ورق گل نیلوفر، تخم کاسنی، و بیخ مهک هر یک سه درم، اسطوخودوس
~~چهار درم، آلو سیاه، سپستان هریک بیست عدد، عناب ده عدد، خیارشنبر و
~~ترنبجین هر یک پانزده درم، و بعد از تنقیه ترطیب بدن به ماء الجبن وکثرت
~~استحمام و تدهین به روغن بنفشه و کدو و پیه مرغ و مغز ساق گاو کنند و اغذیهآ
~~غلیظه و مولدات سودا احتراز کنند و در این مرض اهمال نمایند تا به جذام
~~نأنجامد.

PageV01P349

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0322.png)

# خراز: 229 سبوسهای باشد که در سر حادث شود به سبب بخارات که از مواد
~~بلغمی یا سودای شود. علاج آن تنقیه بدن کنند از اخلاط و بعد از تنقیه هر روز
~~به آب خطمی سفید و برگ چغندر و آرد جو و باقلا و کنجد و اندکی بوره بسایند
~~یا سر تراشند و روغن گل و اندکی بوره با سرکه بمالند یا زهرهآ گاو و طین قیمولیا
~~با سرکه طلا کنند.
# داءالثعلب: علتی است که مو بریزد و اگر پوست نیز با مو جدا شود، آن را داء
~~الحیه گویند، و حدوث این مرض از مادهآ ردیه باشد که در منابت شعر استقرار یابد
~~و غذا از موی منع کند و این ماده اگر دم محترق باشد، علامت آن حمرت لون و
~~عظم و سرعت نبض و غلظ قاروره بود. علاج آن فصد کنند و شراب عناب و آب
~~رمانین تناول کنند و موضع را به آب زوفا به خرقهآ درشت بمالند یا پیاز عنصل و
~~سیر و خردل بکوبند و با ms317 سرکه طلا کنند. علاج آن، تنقیه بدن به حب ایاره و
~~قوقایا و مطبوخ تربد و غاریقون کنند و غرغره به خردل و سکنجبین عنصلی مفید
~~بود.
# و اگر از مادهآ سودا بود تلیین طبیعت کنند به مطبوخ افتیمون و اسطوخودوس
~~و موضع را به سیر و پیاز بمالند و کبریت زرد و خردل و فرفیون و بیخ نی و
~~خاکستر سم بز و برنجاسف سوخته با روغن زنیق و ناردین طلا کنند؛ و اگر از
~~مادهآ صفرا بود، علامت آن صفرت موضع و یبوست و قشف جلد آن بود و به آن
~~تلخی دهن و تشنگی بود. علاج آن هر روز به آب سلق و برگ بید و سبوس
~~موضع را بشویند و تنقیه به مطبوخ فواکه کنند و بعد از تنقیه موضع را به خرقهآ
~~درشت بمالند تا سرخ شود و سیر بکوبند و با سرکه طلا کنند یا شیح سوخته و

PageV01P350

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0323.png)

~~حضض وجو سوخته و کف دریا بکوبند و به روغن زنبق بمالند و اگر پیه شیر و
~~خرس و گرگ و به سرکه بسایند و طلا کنند یا سر مگس در آن موضع بمالند
~~موی برویاند و داءالحیه در همین علاج بود و تدهین به روغن بنفشه وکدو
~~مناسب بود.
~~اما اگر ریختن موی به سبب ضیق مسام باشد روغن استعمال کنند و بوره و
~~زهره گاو و عکر و شیح سوخته و قیصوم بمالند با بیخ نی و استهآ خرما و وسمه
~~مجموع سوخته با روغن زنبق نه طلا کنند.
~~انتشار شعر: گاه باشد که موی به سبب قلت غذا و نقصان بخارات دخانی
~~بریزد، چنانچه در نقاهت سل و دق، علامت آن تقدم اسباب محلله و مفاسات
~~امراض بود. علاج آن تناول اغذیه جید الکیموس و کثیر الغذا بود واستحمام و
~~شستن مو به خطمی و برگ بید و مروشک، تدهین به روغن بنفشه؛ و اگر به
~~سبب ضیق مسام بود یا ms318 به واسطهآ یبس و کثافت جلد، علامت آن جمودت و غلظ
~~شعر بود و موی را بر توان کند. علاج آن مداومت استحمام و تدهین به روغن
~~بنفشه و بادام و بابونه کنند و بادام شیح سوخته با زیت بیامیزند و طلا کنند. اگر
~~ضیق مسام بود، علامت آن رقت مو و سرعت انتشار بود چون موی بگیرند بی آن
~~که در وقت جدا شود، علاج آن کثرت استحمام و دلک موضع به خرقه درست و
~~بعد از دلک برنجاسف و شیح و بادام بسوزانند یا زهرهآ گاو و بوره طلا کنند و از
~~اغذیهٔ‌ مرطبه احتراز کنند و توابل در طعام کنند به سبب تخلخل بدن و
~~سستی280 مسام موی ریزد؛ زیرا که بخاری که مادهآ مواست، متفرق شود.
# صلع: آن باشد که موی سر زایل شود و اگر آن در پیری بود، علاج پذیر
~~نباشد، و اگر در اوان جوانی بود، اسباب و علاج آن همچنان باشد که ذکر رفت.

PageV01P351

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0324.png)

# شیب: سفید شدن مو به سبب حرارت غریزی و کثرت بلغم باشد و وقت و
~~وقت آن بعد از چهل سال بود و اگر پیش از آن سفید بود تنقیه بدن کنند از بلغم
~~و هر هفته قی کنند و از اغذیهٔ‌ بلغمی احتراز نمایند و قلایای متوابله و گوشت
~~برشته مفید بود و احیانا اطریفل و بلیله مربی تناول کنند. اما چون سفیدی تمام
~~شود خضابات استعمال کنند.
# تشقق شعر: اگر موی شکافته شود به سبب یبوست کثرت استحمام مفید بود
~~و روغن بنفشه و کدو و لعاب بنگو و به دانه و مروشک طلا کنند، و اگر به افراط
~~باشد تنقیه بدن از سودا باید کرد.
# آنچه تعلق به زینت دارد، حفظ شعر، اگر خواهند که موی دراز شود از بورق و
~~کنجد بشویند و روغن مورد و روغن غبار بمالند و مورد و گل سرخ و آمله بکوبند
~~و بر موی ریزند؛ و ms319 اگر موی ریش و ابرو کم باشد یا دیر برآید، حب الغار وحب
~~الخضراء و مغز بادام تلخ بسوزانند و بمالند یا غالیه با پیه گرگ و خرس و شونیز
~~سوخته بمالند؛ و اگر خواهند که موی عانه و بغل بر نیاید، به خون سلحفات یا
~~مرغ و خایه مورچه طلا کنند یا افیون و بیخ و آب کاهو بمالند.
~~و اکر خواهند که موی بسترند، آهک سفید، آب زرده رطلی، زرنیخ و خاکستر
~~از هر یک بیست درم، گل خطمی ده درم بکوبند و به آب گرم طلا کنند. اما باید
~~81 بیش از آن که آن را طلا کنند بعد از آن موضع را به روغن گل بمالند تا آهک
~~بانزد10م و زرنیخ سه درم به شیره جو نیک سحق کنند و طلا کنند و بعد از آن
~~59،700د.

PageV01P352

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0325.png)

# و اگر خواهند که مو جعد جعد شود، مرداسنگ ده درم، مازو، آمله هر یک پنج
~~درم به آب مورد طلا کنند یا حلبه و آمله هر یک پنج درم بکوبند و به آب مورد
~~طلا کنند و یا حلبه و آمله و کزمازج بکوبند و به آب مورد بر مو بمالند.
# و اگر خواهند که مو باریک شود، به آرد جو باقلا و تخم خربزه بشویند؛ و اگر
~~خواهند که مو سیاه شود وسمه چهل درم، حنا پنج درم بسایند و به روغن چرب
~~کنند و به آب گرم بسرشند و رها کنند تا خمیر بر آرد و شب در موی بمالند و
~~بامداد به آب مورد بشویند.
# ادوای] آخر: شقایق و گل باقلا سحق کنند و روغن شیره بر سر آن کنند و
~~در آفتاب نهند و هر روز نوبت بسایند تا ده روز بگذرد و بعد از آن در موی بمالند
~~و با مداد به آب مورد بشویند.
# ادوای] آخر: پنج درم لادن در بیست درم روغن مورد بیندازند و به
~~شبانروزی بگذارند. پس ms320 به آتش نرم بجوشانند و در موی بمالند.
# آخر: ابهل، بهار، جوز، مقل بسایند و یا به روغن زیت در موی بمالند.
~~آخر: جوز سرو در سرکه خیسانیده دوازده درم مازو و زیت خیسانیده و
~~پرسیاوشان و شب یمانی و اقاقیا و آمله هر یک شش درم، مس سوخته، جوز
~~تربک ده درم بکوبند و به آب بسرشند و بمالند.
~~و اگر موی چنان بشد که دستار و کلاه را چرکین کند، به قی عادت باید کرد و
~~بعد از قی اطریفل تناول کنند و سر به آب دریا و آب نمک و پودینه بشویند یا
~~سبوس و نوشادر و مورد و بلوط و جوز سرد در آب بجوشانند و سر به آن بشویند.
~~حفظ بشره: اگر خواهند که روی پاک و سفید گردد هر بامداد سکنجبین به
~~شراب سیب یا گلاب تناول کنند و گوشتهای سبک با پیاز خورند و از غذیه
~~غلیظه و حریفه احتراز نمایند و آرد باقلا و نخود و جوز و ترمس و مغز باداء تخ
~~هر یک ده درم، کتیرا پنج درم بکوبند و به شیر بسرشند و در روی بمنند یا بیخ
~~ی و تخم خربزه و پوست عدس و اشنان در اندرون خیار کدو پروره متسوی

PageV01P353

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0326.png)

~~بکوبند و به آب طلا کنند و اگر خواهند که رنگ روی سرخ شود گوشت بره و شیر
~~یز و پیاز و سیر و جو و امثال آن خورند و استحمام کنند و روی به آب گرم
~~بمالند.
# فساد لون: اگر به سبب کثرت تناول چیزی که موجب فساد لون بود، چنانچه
~~از کثرت اکل بادنجان و کرنب، سودا لون حادث شود، از تناول افاوهآ حاره صفرت
~~لون و از آبهای بد و اکل طین همچنین لون متغیر شود.
# علاج او: آن است که از اشیایی که موجب آن تغییر است اجتناب نمایند و
~~اصلاح غذا واستعمل حمام کنند و از ادویه مجلیه مثل ms321 تخم خربزه و سبوس و
~~آرد و باقلا در روی بمالند؛ و اگر به سبب کثرت صوم و جماع مرض و شدت گرما
~~بود. اغذیهآ جید الکیموس تناول کنند، مثل گوشت بره و بزغاله و مرغ و ماهی تازه
~~و زردهآ تخم مرغ و انگور و انجیر رسیده و اطریفل و هلیلهآ پرورده تناول کنند.
# فساد رایحهآ ابط: و آن فساد رایحهآ مغابن و نتن عرق است و سبب عفونت و
~~حدت اخلاط و معین بر این حرکات مشوشه مر اخلاط را، همچون حرکت جماع و
~~تأخیر غسل جنابت و تناول چیزی که او را خاصیت باشد در تحریک مواد ردیه به
~~ظاهر بدن همچون سیر و پیاز بر توزه و خردل و حلبه و حلتیث و آنچه مشابه این
~~باشد. علاج او آن است که هر روز شربتی از نبات و تمر هندی به آب انارین و
~~نبات و عرق گل و بید به آب سرد تناول کنند و تلیین به مطبوخ فواکه نقوع آن
~~مناسب بود از ریاضت و آفتاب احتراز نمایند و مورد و شب یمانی بجوشانند و
~~موضع را به آن بشویند و صندل و ورق سوسن بکوبند و بمالند یا مرداسنگ دانگی
~~و اندکی کافور به گلاب بسایند و طلا کنند یا ورق گل و توتیا و سعد و سنبل
~~بسایند و بمالند یا توتیای کرمانی چهار درم، قرنفل یک درم بکوبند و به گلاب
~~بسرشند و قرص سازند و در وقت حاجت پارهای بسایند و در آن بمالند و کنگر
~~بوی عرق خوش کند.

PageV01P354

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0327.png)

# و اگر رایحهآ مغابن و انگشتان پای به سبب فربهی متغیر شود، فصد کنند و به
~~مطبوخ هلیله تنقیه کنند واز اطعمهآ خریفه و شیرینی احتراز نمایند ودر آب
~~سرد نشینند، اگر وقت و سن مقتضی بود، گل ارمنی و مرداسنگ و گلنار و توتیا و
~~حنای سوخته و پوست انار متساوی بکوبند و بر آن افشانند و ms322 اگر آن موضع متقرح
~~شود به سبب عرق تیز به سرکه و گلاب بشویند و شب یمانی و کزمازج بکوبند و
~~بر آن فشانند یا آب مورد طلا کنند یا مرهم زردچوبه بمالند و اگر بوی سر
~~ناخوش و نمقیه بود، به حب ایاره قرص بنفشه کنند و توتیا و ورق سرو و مورد و
~~مرداسنگ و جوز سرو سوخته و کندر بکوبند و به آب مورد بسرشند و طلا کنند
~~نافع بود.

PageV01P355

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0328.png)

# همچنان که معرفت انفع لازم است تا استعمال کنند معرفت ضاره نیز واجب
~~است تا از آن احتراز نمایند. پس کسی که خایف باشد از آن که او را زهر دهند
~~باید که طعام و شراب از دست هر کس نخورد و بر گرسنگی و تشنگی در جایی
~~که محل توهم بوده حاضر نشود، چه اثر زهر در این حال بیشتر و زود تر باشد؛ و
~~باید دانست که زهر در شیرینیها و ترشیها و چیزی که بوی آن تیز باشد دهند
~~و کسی را که در این توهم باشد تریاق کبیر و اربعه با خود داشته باشد و احیانا
~~بخورند و باید که هر روز دو سه دانه انجیر خشک بخورد و مثرودیطوس؛ و همه
~~مردم را باید که تا چیزی نشناسند نخورند و نبویند و به دست نگیرند و در زیر
~~درختان بزرگ و در میان گیاه و نزدیک آشیانهآ لقلق و کلاغ نخسبند و در میان
~~آب و چیزهای روان مثل روغن و عسل و دوشاب و سرکه و شراب احتیاط کنند
~~پس نخورند.
~~و بدان که تأثیر زهر به یک هفته بود یا به جوهر آن چه کیفیت بود اکال بود،
~~همچون زنجار و یا مسخن و ملهب، همچون فرفیون یا مخدر و مبرد، همچون

PageV01P356

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0329.png)

~~افیون یا مسدد همچون مرداسنگ و آنچه به جوهر تأثیر کند، همچون یبس و
~~مرارات بود.
# و کسی را که زهر داده باشند، باید ms323 که قطعا خواب نکند و قی کند و معده را
~~پاک گرداند و شیر نمک و مسکه بخورند و سعی کند که معلوم شود که چه زهر
~~بوده تا علاج آن کند و به بوی دهن و قی استدلال توان کرد و اگر بعینه معلوم
~~نشود و اگر در معده و امعا حرقه و لذع والتهاب خشکی دهن باشد، دلیل آن
~~است که زهر جاری بوده است. علاج آن قی کنند در روغن گل و بنفشه و نقوع
~~فواکه و لعاب بنگو و شیر و روغن بادام و دوغ گاو و قرص کافور هر کدام که باشد
~~برف سرد کرده بیاشامند و خیار و کاسنی و کاهو و کدو و شفتالو خورند و صندل
~~و کافور و گلاب بر جگر طلا کنند.
# تریاق طین مختوم: حب الغار وطین مختوم هر یک سه درم و ایرسا دو درم
~~بکوبند و به زیت و مثقالی از آن خورند و این حقنه به کار برند.
# صفت آن: بنفشه و نیلوفر هر یک سه درم، عناب ده عدد سپستان بیست
~~عدد، سبوس جو نیم کوفته هر یک کفی، روغن بنفشه بیست درم، و اگر چنانچه
~~سبات و ثفل و جمود اعضا و لکنت زبان محسوس شود بداند که زهر بارده بوده
~~است.
# علاج آن: شراب کهنه با سیر و سداب بیاشامند و تریاق اربعه و یا
~~مثرودیطوس مثقالی بخورند و ادویهای که با سموم مقاومت کند شکوفهآ باقلا و
~~ابهل و برنجاسف و گوشت راسو خشک کرده و سرگین خرگوش و تخم شلغم و
~~پرسیاوشان و خبازی و دارچینی مغز خرگوش و آب ورق و گل ارمنی.
~~و بدان که زهر یا معدنی بود، همچون زیبق و مرداسنگ و اسفیداج و زنجفر و
~~مرگ موش و زنجار و برادهآ آهن و زرنیخ و آهک و زاج و شب یمانی؛ یا حیوانی
~~بود، چون ذراریح و ارنب بحری و وزغ و ضفدع و زهرهآ افعی ms324 و پلنگ و ماهی سرد
~~ووشاء مغموم، یا نباتی سیاه بود، همچون بیش و قرون سنبل والبان و یتوعات و

PageV01P357

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0330.png)

~~ماذریون و سقمونیا و بلادر و خرزهره و خربق و پوست ترن و تربد و غاریقون سیاه
~~و افتیون و بیخ جوز ماثل و شوکران و کماه و کندش و مغزهای گره گرفته.
# معدنیات: و از آن جمله زیبق آنچه مصعد باشد، قاتل بود و از شرب آن در
~~شکم و امعا و اسهال دم و ثقل و لسان حادث شود. علاج او آن است که تخم
~~شبت و ترب بجوشانند و با اندکی بوره و عسل بیاشامند و قی مکرر کنند. اگر به
~~آن سحج باشد سفوف ملین با روغن گل و شیر داغ کرده بخورند. اما زیبق نگشته
~~قاتل نباشد، لیکن درد شکم آرد، علاج آن قی و شراب کهنه بشد، و اگر زیبق در
~~گوش کسی ریزند موجب تشنج و اختلاط عقل و وجع شدید بود و تدبیر او آن
~~است که به یک پای بایستد و سر را میل دهند و بر میجهند و روغن گرم در
~~گوش چکانند و به کندش عطسه آرند و اگر بدینها بیرون نیاید میلی از رصاص
~~در گوش کنند و می گردانند تا به آن متعلق شود و بیرون آید.
# زنجفر: شنگرف، مرگ موش باشد. اعراض آن همچون اعراض زنبق مصعد و
~~سک بود. علاجش همان است.
~~مرداسنگ: از شراب آن قولنج و عسر بول و ثقل زبان و معده و امعا و ورم
~~بدن حادث شود. علاج آن تخم کرفس و شبت هر یک دو درم بجوشانند و بره
~~نیم درم و عسل ده درم در آن حل کند و بیاشامند و قی کنند و جوارش سفرجلی
~~مسهل فلافلی و شهریاران و زنجبیل هر کدام که باشد بخورند و غذا اسفیداج به
~~گوش بزغاله چرب خورند، علامت آن اسهال طبیعت و ادرار بول بود.
~~جسین: نوعی از ms325 سنگ گچ باشد و از شراب آن خناق و قولنج حادث شود.
~~علاج آن ماء العسل، لعاب بنگو و به دانه تناول کنند، اگر طبیعت محتبس باشد
~~سقمونیا نیم درم با شکر ده درم بیاشامند.
~~اسفیداج: از شرب آن فواق و معال و الم معده و خشکی دهن و تمدد و مراق
~~حادث شود و زبان سفید گردد و بول سیاه شود یا سرخ. علاج آن به طبیخ شبت
~~قی کنند و دانگی سقمونیا با ماءالعسل تناول کنند یا تخم کرفس و انیسون و

PageV01P358

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0331.png)

~~رازیانه بجوشانند و بیاشامند یا کنجد تازه بخورند و شراب را سر آن آشامند، اگر
~~مفید نیفتد حقنه کنند.
# زنجار زرنیخ: از خوردن آن پیچیدن شکم و قروح امعا حادث شود.
# نوره: یعنی آهک وجع معده و خشکی دهن و عسر بول و اسهال دم و خناق و
~~برودت اطراف حادث شود، اگر بول کنند آهک با بول بیرون آید. علاج مجموع
~~بزرک و خبازی و جرجیر بجوشانند و با عسل بیاشامند و قی کنند و شیر و لعاب
~~بزرک و مروشک خورند و مرقهای چرب با خبازی خورند.
# برادهآ آهن: از خوردن آن وجع شکم و لهیب و صداع و خشکی دهن حادث
~~شود علاج آن حسو چرب و شیر و روغن خورند و روغن گل و بنفشه با سرکه در
~~سر مالند و اگر طبیعت بسته شود مسهلات مزلفه دهند.
# زاج و شب: از شرب آن سعال شدید حادث شود. علاج آن شرب شیر و مسکه
~~و روغن باشد.
# نباتات بیش: از آن جمله بیش بدترین زهرها است و از شراب آن و ورم لهب
~~و زبان دوار و غشی حادث شود. علاج آن تخم شلغم بجوشانند و با روغن کهنه
~~بیاشامند، بعد از تریاق کبیر خورند و فادزهر بسایند و اندکی مشک بخورند.
# قرون سنبل: از شرب آن سواد زبان و اعراض سرسام و بول دم حادث شود.
~~علاج آن قی ms326 کنند و بعد از آن قرص کافور با گلاب و دوغ بخورند و آب خیار کده
~~با شیره جو و لعاب بنگو و به دانه با روغن بادام یا برف سرد کنند و بخورند و
~~ماست ترش نیز مفید بود.
# فرفیون: از آن اسهال مفرط و کرب واضطراب ولذع معده و فواق حادث
~~شود.
~~یتوعات: نباتی بود که آن را شیری باشد همچون شیر انجیر، و چون پختند از
~~او شیرینی ظاهر شود و از یتوعات آنچه مشهور است هفت است: شیر موماذریون
~~وعشر و لاغیه وعرطنیثا و ماهو دانه و خمسةآلاوراق، و از این البان اگر قدری

PageV01P359

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0332.png)

~~تناول کنند اسهال مفرد پیدا شود. تدبیر آن در ابتدا به شرب روغن و مسکه کنند
~~و بعد از آن قابضات مثآل طباشیر و قرص کهربا یا رب به و سیب بدهند، و گویند
~~که دو درم شیر شبرم قاتل باشد و در شرب آن آب برف یر نباید ریخت و سه درم
~~شیر عشر قاتل باشد و شارب آن نادر خلاص [یابد].
# سقمونیا: دو درم قاتل باشد و کسر غایله به دوغ و برف کنند و رب سیب و به
~~و ریباس تناول کنند.
# ماذریون: دو درم قاتل باشد و از شرب آن قی و اسهال دم و لذع احشا و فواق
~~و الم جمیع بدن حادث شود. علاج آن شیر و روغن بسیار خورند اگر مفید نیفتد،
~~تریاق کبیر یا طین مختوم تناول کنند و بعد از سکون قی و اسهال آب کاسنی و
~~غذا زرشک باشد.
# دفلی: خرزهره است، بسیار از آن مهلک باشد و اندکی از آن موجب کرب و
~~لهیب و انتفاخ بطن باشد، و علاج آن قی کنند و بعد از آن لعاب بنگو و به دانه با
~~روغن گل تناول کنند و پنجنگشت بجوشانند و بیاشامند و شیرینیها و چربیها
~~خورند.
~~بلادر: اگر چه بعضی مردم میخورند و مضرت آن نمیدانند، لیکن بعضی ms327 را از
~~آن التهاب وحرقت فم معده و لذع امعا و بثور و آبلهها در دهن و لب حادث شود،
~~گویند فادزهر مغز جوز است. علاج او آن است که به روغن کنجد و آب گرم قی
~~کند بعد از آن با روغن بادام خورند و بنوماش با کدو اسفاناخ با مغز بادام تناول
~~کنند و روغن بنفشه در بینی کشند و نقوع فوکه و ایار بیاشامند و در آب سرد
~~نشینند.
# کندش: شراب آن موجب غثیان و خناق بود.
~~خربق سفید و غاریقون سیاه: موجب تشنج و عرق سرد بود.
# خربق سیاه: موجب اسهال و خناق و تشنج و خفقان و حرقت زبان جشا و
~~نفخ بود.

PageV01P360

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0333.png)

# تربد زرد و سیاه: همچنین باشد علاج مجموع قی و تناول شیر و روغن و
~~اسهال را به ربوب و اقراص بارده علاج کنند.
~~لبوب ذبخه: از تناول مغزهای گره گرفته مثل مغز جوز و فندق و غثیان و
~~غشی حادث شود.
# افیون: موجب سبات و خدر و دوار و فواق بود و ثفل زبان و تاریکی چشم از
~~آن حادث شود دو درم از آن قاتل باشد خصوص که با شراب خورند. علاج آن قی
~~کنند، حلتیث، جندبیدستر و فلفل و ابهل همه متساوی بکوبند و دو مثقال با
~~شراب ریحانی بخورند و بدن را به روغن قسط و ناردین بمالند، اگر طبیعت بسته
~~شد، حقنه به کار دارند.
~~جندبیدستر: اگر گنده شود، زهر قاتل باشد و از آن اغراض سرسام حادث
~~شود. علاج آن قی باشد بعد از آن تناول حموضات مثل ترنج و لیمو و سرکه، دوغ
~~گاو با برف، از تناول هر دو مغص و قروح امعا و سعال حادث شود. علاج آن، قی
~~کنند و بعد از آن شراب بنفشه و خشخاش و لعاب به دانه و بنگو تناول کنند.
# جوزماثل: یک درم از آن زهر باشد و اعراض آن دوار و سبات و فکر ms328 و حمرت
~~عین و عرق سرد باشد. علاج آن، قی بود به آب گرم و بوره و روغن کنجد بعد از
~~شراب ریحانی تناول کنند و روغن زیت و ناردین در بدن بمالند.
~~ابزر الانجره و عنصل: از تناول هر دو مغص وقروح امعاء سعال علاج آن قی
~~کنند و بعد از آن شراب بنفشه و خشخاش و لعاب بنگو به دانه تناول کنند جوز
~~ماثل یک درم زهر قاتل باشد و اعراض آن دوار و سبات سکر و حمرات عین عرق
~~سرد باشد و علاج آن قی باشد به آب گرم و بوره و روغن کنجد و بعد از آن شراب
~~ریحانی تناول کنند].81

PageV01P361

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0334.png)

# یبروح صنم: اعراض او همچون جوز ماثل باشد. علاج او آن است که نگذارند
~~که به خواب رود و موی سرش بر می کنند تا به شود و در روغن کنجد و عسل و
~~نمک و با آب گرم بیاشامند تا قی کنند و روغن گل و سرکه در سر بمالند.
# شوکران: از شرب آن خناق و برد اطراف و ثقل بدن و تاریکی چشم حادث
~~علاج آن قی کنند و شراب با فلفل بیاشامند و روغن گاو به افسنتین تناول کنند.
# عنب الثعلب: روباه تربک سیاه و حب کمودت و خدر و خشکی زبان و فواق و
~~قی الدم و سحج بود. علاج آن، قی کنند و بعد از آن شیر خرما با شیر بز
~~بیاشامند با عسل و بادام تلخ نیز مفید بود و نخودآب با مغز خورند.
~~گشنیز تر: هر که بسیار خورند او را دوار و سدر و اختلاط عقل و بحهآ صوت
~~غثیان و سکر و غشی حادث شود.
# بزرقطونا: هر که بسیار بخورند و نبض و قوت او ساقط شود و بدن سرد گردد
~~و ضیق نفس و خلق و خدر و غشی حادث شود. علاج هر دو قی کنند به طبیخ
~~ترب و شبت و عسل ms329 و بوره، بعد از آن زردهآ بیضه و فلفل و نمک و حرق مرغ فربه
~~خورند و افسنتین فلفل و دارچینی با شراب مفید بود.
# کماه: آنچه سیاه و طاوسی باشد و رایحهآ آن کریهه بود قاتل باشد و اعراض آن
~~خناق و ضیق و قولنج و غضی و عرق بود. علاج آن قی کنند به آب ترب و فودنه
~~و سکنجبین و بوره و بعد از آن شراب صرف یا آبکامه بخاری بیاشامند و تریاق
~~اربع و سجزینا و جوارش فلافلی و کمون با شراب خورند.
# کسب: خردهآ کنجد چون بهغایت فشرده باشد و سرد نشده باشد از آن بیضه
~~شود قاتل باشد. علاج آن قی و تنقیه معده باشد.
# حیوانات
~~ذراریح: یک درم قاتل باشد و از آن وجع مثانه و ورم قضیب و عانه و پیچیدن
~~شکم حادث شود و بول نیاید و اگر آید خون باشد و گاه بود که سحج و غثیان و
~~اختلاط عقل نیز حادث شود. علاج آن قی باشد به روغن کنجد و آب گرم و بعد

PageV01P362

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0335.png)

~~از آن قی شیر با لعاب به دانه و بنگو یا آب توزک یا مسکه تناول کنند و به
~~مرقههای چرب و روغن بادام و پیه بط و زردهآ بیضه و عسل مفید بود و روغن گل
~~با سفیدهآ تخم مرغ بزنند و در احلیل چکانند.
# وزغه و حربا: از تناول آن قی و درد دل حادث شود. تدبیر آن قی باشد به
~~طبیخ شبت و روغن کنجد و استعمال معالجات ذراریح
~~ضفادع: از اکل آن خناق و تاریکی چشم و کمودت لون و دوار و حرقت حلق
~~و اختلاط عقل و غشی و تشنج حادث شود. علاج آن قی کنند به آب گرم و زیت
~~و بعد از آن به حمام گرم روند و عرق کشند و بدن به روغن قسط و ناردین و زنبق
~~بمالند.
# شوا و مغموم: چون گوشت بریان ms330 کنند، باید که سر دیگ بپوشند تا هوا به آن
~~وزد که اگر پوشیده دارند از اکل آن بیضه و اسهال شود. علاج آن قی کنند و بعد
~~از آن رب سیب و به با طین مختوم بخورند و معالجات هیضه به جا آورند و در آن
~~روز از حمام و خواب احتراز نمایند.
# سمک بارد: از خون ماهی سرد که در جای نمناک نهاده باشند، قولنج و ضیق
~~و غشی282 و عرق سرد حادث شود. علاج آن قی باشد و بعد از قی تریاق اربعه و
~~سجزینا و فلافلی و شراب مفید باشد.
# مرارهآ افعی: زهر قاتل است، معالج در آن مفید نیفتد، اما فی الجمله قی متواتر
~~بکنند به شیر و روغن و آب گرم بعد از آن تریاق کبیر و مثرودیطوس و فادزهر و
~~دواء المسک بخورند.
# مرارهآ نمر: زهرهآ پلنگ قاتل است، اما اگر از تناول آن سه ساعت بگذرد امید
~~براو میتوان داشت و اعراض آن قی کراثی و یرقان بود و بوی صبر از دهن و بینی
~~آید. علاج آن قی متواتر باشد و بعد از قی، طین مختوم پنج درم، حب الغار پنج

PageV01P363

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0336.png)

~~درم، پنیر مایه آهو بیست درم، تخم سداب و مر هر یک درمی بکوبند و به عسل
~~بسرشند و دو مثقال تناول کنند.
# مرارهآ سگ آبی: مقدار عدسی قاتل باشد. علاج آن روغن گاو با دارچینی و
~~جنطیانای رومی هر یک مثقالی و پنیرمایهآ خرگوش نیم مثقال بخورند.
# [طرف و] ذنب ایل: سر و دنبال گاو کوهی زهر است و از آن غشی و کرب
~~حادث شود و علاج آن قی کنند بعد از آن فندق و فستق تناول کنند.
# دم ثور: اگر کسی خون گاو تازه بخورند او را اختناق و غشی حادث شود.
~~علاج آن به حقنه باید کرد و قی کردن در این نشاید و ادویهای که در بسته
~~شدن خون در معده مفید باشد ms331 تناول کنند، مثل انجیر خام و تخم کرنب و
~~حلتیث و بوره و خاکستر چوب انجیر وشیر انجیر و فلفل و بیخ انجدان و پنیر
~~مایهآ خرگوش یا سرکه و شیر بز نیز مفید بود.
# عرق دواب: از شرب عرق چهارپایان خصوصا اسب خضرت و تورم روی و زبان
~~و سیلان عرق منتن از بغل حادث شود. علاج آن قی کنند به آب گرم و روغن
~~کنجد و بعد از آن تریاق طین مختوم تناول کنند و شراب و روغن گل نیز مفید
~~بود.
~~لبن فاسد: شیری که متغیر شده باشد اگر کسی بخورند او را دوار و هیضه و
~~پیچیدن شکم گیرد. علاج آن قی کنند روغن ناردین گرم کرده بر معده بمالند و
~~اگر شیر درمعدهبسته شود، علامت آن غشی و عرق سرد و نافض بود. علاج آن
~~مثقال پنیر مایه خرگوش با سرکه کهنه بیاشامند با فودنه پنج درم یا حرف یا
~~سرکه بیاشامند.

PageV01P364

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0337.png)

# در گزیدن حشرات و تدبیر آن
# اگر کسی را چیزی بگزد و نداند که آن چه بوده است، باید که بالای موضع
~~گیرنده را محکم ببندند و محل سم را بمکند و بعد از آن مضمضه به سرکه و
~~روغن کرده باشد با محجمه بمکند و اگر وجع بغایت باشد حجامت و ارسال علق
~~کنند و سرگین باز و کبوتر و فودنه و کبریت و خاکستر چوب انجیر با بول و
~~سرکه بر آن موضع طلا کنند و زیت و نمک و بورهآ ارمنی و سیر صحرایی و پشک
~~بز و مشک طرامشیع و حلتیث نیز مفید بود و تریاق کبیر و اربعه تناول کنند و به
~~اعراضی که ظاهر شود اگر نتوان دانست که کدام نوع بوده است، استدلال کنند و
~~به علاجی که خاص به آن باشد استعمال کنند.
~~لدغ حیات: مار به انواع است و بدترین آن افعی باشد. علامت گزیدن او آن
~~است که از موضع گزیدن ms332 خون بیرون آمد و بعد از خون صدید و رعشه و فواق و
~~عسر بول. علاج او آن است که سر جراحت را متورم شود و رنگ سبز گردد و
~~خشکی دهن والتهاب وعرق سرد و تواتر نفس و غشی بیشتر فراق کنند و
~~محجمه بر آن نهند و مضمضه به شراب ریحانی بکنند. بعد از آن به روغن گل و
~~آبکامه مص کنند و بعد از آن ادویه حاره مثل سیر و پیاز و بورهآ ارمنی و زفت و
~~جاوشیر و فرفیون بر آن موضع نهند. اگر خروسی بریان کرده همچنان گرم
~~بشکافند و بر آن موضع نهند مفید بود؛ و اگر آن عضو را قطع توان کرد تا دیگر
~~اعضا سالم بمانند و تریاق کبیر و مثرودیطوس و تریاق افاعی تناول کنند و سیر و
~~پیاز و گندنا و حرمل با شراب کهنه بخورند و انیسون و تخم کشوث و تخم فلفل
~~هر یک ده درم، زراوند، جندبیدستر هر یک پنج درم بکوبند و با عسل بسرشند و
~~سه درم با شراب تناول کنند، و روغن کهنه و گوشت راسو شور کرده خشک شده
~~مقدار سه درم و سرطان بریان کرده نیز مفید باشد که قطعا به خواب نروند و در
~~میان شیر نشینند؛ و اگر جمیع بدن متساوی شده باشد تریاقات استعمال کنند و

PageV01P365

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0338.png)

~~ادویهآ اطلیه و اضمده به کار دارند و گویند اگر پیازی بحری بخایند و آب او فرو
~~برند و ثفل او بر موضع زخم نهند مفید افتد و سداب و مرزنجوش و حلتیث با
~~شراب مفید بود و بول آدمی نیز آوردهاند.
# معجون نافع: حب الغار، ایرسا، زنجبیل، زراوند هر یک پنج درم، سداب و مر و
~~کندر هر یک چهار درم، کرسنه سه درم بکوبند و به شراب بسرشند، و مثقالی با
~~شراب بخورند؛ گویند اگر مهره مار بر خود بیاویزند، بسایند و لعق کنند.
# لدغ عقارب: عقرب ماده بزرگتر ms333 بوده و گزیدن آن سخت باشد و از گزیدن
~~عقرب خفقان و استرخای بدن و برودت اطراف حادث شود و گاهی احساس سرما
~~کند و گاهی احساس لهیب علاج او آن است که الا موضع را ببندند و آن را بمکند
~~و عقرب بکوبند و بر آن نهند یا حلتیث و سیر و عاقرقرحا با مغز فندق بزرگ و
~~کرنب و نمک و بر آن طلا کنند؛ و گویند اگر موش یا ضفدع زنده بگیرند و نیم
~~کنند و بر آن نهند مفید بود و انجیر خام و لعاب بزرگ و خطمی با نمک و عصاره
~~سداب و باردوج و بیخ حنظل و عصارهآ خندقوقی نیز مفید بود کبر و افسنتین و
~~زراوند و کاسنی بروی بکوبند به عسل بسرشند، صبی را دو دانگ و دیگران را
~~چهار دانگ بدهند، یا آنکه سیر و جوز هر یک ده درم سداب و حلتیث و مر هر
~~یک پنج درم بکوبند و به انجیر بسرشند و سه درم بخورند و از ادویهآ مفتحه
~~احتراز نمایند.
# و گفتهاند اگر کسی کرفس خورده باشد او را عقرب بگزد، خلاص نیابد؛ و اگر
~~ترب و بادروج خورده باشد مضرت به او نرسد؛ و نوعی از عقرب هست که آن را
~~جراره می گویند و آن خرد باشد و دنبال بر زمین کشد زهر آن گرم باشد و آن در
~~نواحی اهواز و خوزستان و عسکر باشد، اگر کسی را بگزد بعد از یک روز یا دو روز
~~اثر کند و از آن نادر خلاص یابد، و اطبا آنجا معالجه آن به فصد کنند و فی الحال
~~شیر بیاشامند و موضع را به محجمه مص کنند و جندبیدستر و فرفیون طلا کنند
~~و این تریاق و دهند:

PageV01P366

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0339.png)

# صفت آن: کاسنی بری خشک، برگ کبیر، جنطیانا، افسنتین، گشنیز خشک
~~متساوی بکوبند و به آب سیب بسرشند و دو درم از آن با شراب سیب ترش ms334
~~بدهند، و اگر از آن التهاب شدید حادث شود شراب فواکه با برف نهند، اگر خفقان
~~عارض شود شراب سیب و قرص کافور، و اگر طبیعت محتبس باشد حقنه کنند،
~~اگر زبان متورم شود، فصد عرق زیر زبان کنند، و به آن کاسنی غرغره کنند، و غذا
~~غوره و انار خورند، و موضع ملدوغ در آب نهند یا فادزهر حیوانی به عرق گاوزبان
~~بسایند و بر آن موضع نهند و شراب حماض به عرق گل با شربت بخورند و غذا
~~نخودآب و مرغ و تریاق اربعه نیم مثقال فرو برند.
# نهش رتیلا و عنکبوت: رتیلا نوعی از عنکبوت باشد، بر وی نقطههای سی
~~باشند و نزدیک دهن او دو شاخ باشد و به آن بگزد و او را اصناف هست، بدترین
~~آن مهمری و آن شبیه است به پروانه. علاج گزیدن رتیلا آن است که موضع را
~~بمکند و به حمام روند و آب گرم بر آن ریزند و موضع زخم را به مر و نمک و
~~خاکستر چوب انجیر و اقلیمیا و آهک تضمید کنند و شونیز و تخم کرفس بخورند
~~و این تریاق تناول کنند:
# صفت آن: فلفل، زراوند، ایرسا، ناردین، عاقرقرحا، دوقو، زیرهآ کرمانی، بورهآ
~~ارمنی، پنیرمایهآ خرگوش، دارچینی و حب بلسان، سرطان نهری، عصارهآ خشخاش
~~متساوی بکوبند و به آب کبر بسرشند، دو درم تناول کنند؛ و اگر از گزیدن
~~عنکبوت ریاح و قراقر شکم و قشعریره و برودت اطراف و انتشار قضیب حاث شود،
~~علاج او آن است که به حمام روند و عرق بکشند و شونیز و سداب و سعد هر یک
~~پنج درم با شراب صرف بخورند.
~~و نوعی از عنکبوت است که آن را عندب گویند، سیاه و پای کوتاه بود و از
~~گزیدن آن حکهآ زهر او جاذب بود به خلاف دیگر. علاج آن فصد کنند و تمر
~~هندی و نبات به آب خیار و کدو و سکنجبین تناول کنند و ms335 تلیین به مطبوخ
~~فواکه یا نقوع فواکه، و اگر آن موضع متقرح شود تدبیر قرحه کنند و اگر متعفن

PageV01P367

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0340.png)

~~شود به آهن جدا کنند؛ و نوعی دیگر است که آن را فهد گویند و آن عنکبوتی
~~سفید بود بر او نقطههای سیاه بود و دست و پای او بغایت کوتاه باشد همچون یوز
~~بر جهت و مگس گیرد و از گزیدن آن حکاک حادث شود، آن را به حضض و
~~روغن گل طلا کنند و بیخ کرفس و سرکه بجوشانند و بر آن ریزند؛ و نوعی دیگر
~~است که قدم او بسیار است و دراز بود و از گزیدن آن وجع معده و قی و عسر بول
~~و قولنج حادث شود؛ و علاج لدغ آن همچون علاج رتیلا باشد.
# قملهآ النیر: هایهای است همچون قرادی خرد و از گزیدن آن رعاف و بول و
~~نفث دم حادث شود. علاج آن رب سیب و به و آب برف تناول کنند و شیرهآ تخم
~~توزک و آب کاهو و کاسنی و خیار و کدو بیاشامند و طین مختوم و جدوار با شیر
~~مفید بود و موضع را به آب کاهو و کاسنی و صندل سرخ و فادزهر طلا کنند.
# زنابیر: زنبور به انواع است؛ بعضی بزرگ و سر او سیاه باشد، بعضی سفید به
~~لون باز باشد و این دو صنف بدترین زنابیر است، و بعضی کوچک باشد. علاج آن
~~است که موضع لسع را به شیر شتر یا سوزن فراخ کنند و مص نمایند و شراب
~~ریباس و غوره و لیمو با عرق گل و بید با هم تناول کنند و آب رمانین و آب خیار
~~و کدو بیاشامند و موضع را به آب خبازی و بادروج و روباه تربک طلا کنند یا آب
~~سک یا انجیر و سرکه به آب غوره و گل با سرگین گاو یا ورق کنجد طلا کنند و
~~گزیدن نحل که مگس انگبین است ms336 و زنبورهای خرد اسلم باشد و نحل انیش در
~~عضو رها کند.
~~عصابه: به پارسی کرباسو گویند، چون بگزد دندانها خرد و باریک سیاه در
~~موضع گزیده رها کند تدبیر او آن است که آن دندانها بیرون آید و موضع را مص
~~کنند و در آب گرم نهند، تریاقی که در گزیدن رتیلا ذکر رفت بخورند.
# سام ابرص: نوعی از وزغه است و او کوچک باشد، بر او نقطههای سیاه باشد او
~~نیز چون بگزد، دندانها در عضو بگذارند. بعد از آن به رفق جدا کنند تا دندان
~~بیرون آید و باقی علاج او همچو گزیدن مار باشد.

PageV01P368

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0341.png)

# سالامندرا: هامهای است شبیه به عصابهآ چهار پا دارد. گویند اگر در آتش افتد
~~آتش را بمیراند و نسوزد و از گزیدن او حرقت شدید و التهاب ورم زبان حادث
~~شود. علاج او آن است که موضع را محجمه مکرر مص کنند و شیر با لعاب بنگو
~~و به دانه با شیر تخم توزک با روغن گل و بنفشه تناول کنند و مسکه و مرقههای
~~چرب خورند عسل و راتینج نیز مفید بود و گوشت ضفدع و خایهآ سلحفات بر
~~موضع نهند.
# الاربعه والاربعین: هزارپای باشد به گزیدن او سرکه و نمک طلا کنند و
~~نوعی از او است که او را دو نیش باشد چون فرو در عضو بگذارند و خود نیفتد و
~~حرکت بکند. علاج او آن است که او را بکوبند و بر آن موضع نهند و زراوند و
~~جنطیانا و پوست بیخ با شراب بخورند.
# ضفادع: آنچه بری باشد، گزیدن او سهل باشد، علاج آن چون علاج زهرهای
~~سرد باشد. اما آنچه بحری بود از گزیدن آن ورمی عظیم ظاهر شود، و گویند بر
~~جهت بالا به مردم افتد و اگر نتواند رسید نفخه بدهد و مضرت رساند. علاج آن
~~تریاق کبیر و مثرودیطوس خورند و معالجه گزیدن رتیلا استعمال کنند.
~~آدمی اگر محروری مزاج باشد ms337 و گرسنه بود گزیدن او بد باشد. علاج او آن
~~است که زیت را بر آن موضع بمالند و آرد باقلا و سرکه و یا بیخ رازیاه و عسل با
~~پیاز و عسل با خاکستر و استخوان گوساله و سرکه طلا کنند و اگر متورم شود
~~مرداسنگ و قنه و زیت و پیه و شمع مرهم سازند و بمالند.
# عض شیر و پلنگ: بر گزیدن و جراحت چنگال حیوانات راوند و ایرسا و عسل
~~طلا کنند. بعد از آن به سرکه بشویند و مرهمی از ایرسا و زنجار و چرک نقره و
~~توبال مس در شمع و زیت بمالند.

PageV01P369

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0342.png)

# عض یوز: را پیاز و خاکستر زرد بادام تلخ و سرکه طلا کنند. مرداسنگ، بیخ
~~رازیانه و عسل بر آن نهند.
# عض گرگ و سگ: در آن موضع سرکه بمالند و بورهآ ارمنی با سرکه طلا
~~کنند یا پیاز و نمک و سداب و بادام تلخ و باقلا بکوبند و با عسل طلا کنند یا ورق
~~خیار و فودنه با سرکه و نمک با شراب یا آبکامه به آن نهند.
# اعض] کلب: کلب، سگ دیوانه باشد از گزیدن آن وسواس و افکار فاسده و
~~اختلاط عقل وفواق و تشنگی و خشکی زبان و تشنج اصابع حادث شود و از مردم
~~و جایهای روشن گریزد و اعضا خصوصا روی سرخ شود و در روی تقرح پیدا شود
~~و آواز بگیرد و از تشنگی فریاد کند و چون آب ببیند بترسد و دور شود و باشد که
~~آواز سگ کند و خواهد که مردم را بگزد و هر چه ببیند تصور سگ کند حتی که
~~اگر خود را در آیینه ببیند پندارد که سگ است و باشد که منی از ایشان روان
~~شود و اکثر تشنج ذکر و عرق سرد و غشی شود دلیل موت باشد، چون کسی را
~~بگزد یا کسی از فضلهاش آب و طعام بخورند او را همین ms338 حالات شود و بعضی را
~~این عوارض بعد از شش روز و بعضی را بعد از شش ماه حادث شود، و بعد از هفت
~~سال نیز گفتهاند، و سگ در خریف و ربیع دیوانه شود، علامت سگ دیوانه آن
~~است که گرسنه و تشنه باشد و طعام و شراب نخورند و از آب گریزد و چشم او
~~سرخ بود و گوشتها آویخته و زبان به در آفتاده و از بینی و دهان لعاب آید و
~~پشت او بر آمده و کج شده باشد و خایف باشد و از آب بترسد و باشد که چون با
~~ببیند از ترس بمیرد و چون مستانه به راه رود و آواز گرفته باشد و چون شخصی
~~را به بیند حمله کند و سگان از وی گریزند و کلب را حالی جذام شود و گرگ و
~~شغال و روباه را شونیزدیوانه شوند و کسی را که سگ بگزد باید که نیک تحقیق
~~کند که این سگ دیوانه بود یا نه و تجربه به آن کند که پاره نان بخونی که از آن
~~موضع آید بیالایند و پیش سگان اندازند اگر بخورد و بمیرد سگ دیوانه بوده است
~~یا شاه بلوط و جوز بکوبند و شبی بر آن موضع نهند و پیش مرغ اندازند، اگر بخورد

PageV01P370

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0343.png)

~~و بمیرد سگ دیوانه بوده است. علاج او آن است که جراحت را بگذراند که ملتحم
~~نشود بخلاف جراحتی که از گزیدن کلبی شود که دیوانه نباشد و باید که سر
~~جراحت باز کنند و محجمه مکرر مص کنند تا خون بسیار بیاید و ادویه محرقه و
~~مقرحه مثل خردل و جاوشیر و جوز و فلدفیون283 نمک و بول آدمی با خاکستر رز
~~و نمک و پیاز و جرجیر با سرکه بر آن نهند و یا نمک و زنگار هر یک سه درم و
~~نوشادر دو درم قلقندیس هشت درم، اسقیل بریان شانزده درم، سداب چهار درم،
~~نحاس ms339 سوخته چهار درم بکوبند و با پیاز عنصل و سره بسرشند و طلا کند یا داغ
~~کنند و این تدبیرها در ابتدا باید کرد و تا جذب سم بکند به خارج اما چون
~~هفتهای بگذرد و تنقیه به مطبوخ هلیله و افتیمون کنند و این حب نیز مفید بود.
~~صفت آن: سنا پنج درم، هلیلهآ کابلی هفت درم، افتیمون مثقال و نیم، نمک
~~هندی نیم درم، غاریقون نیم درم، بسفایج و حجر ارمنی هر یک مثقال بکوبند و
~~به آب بالنگو بسرشند و دو مثقال و ماءالجبن نیز با افتیمون مفید بود، و غذاهای
~~چرب و گوشت مرغ و کبک و دراج فربه خورند و شیر و شراب کهنه بیاشامند و
~~آبی که خورند باید که چند نوبت آهن سرخ گردانیده در آن اندازند و باید که
~~حیلتی کنند تا آب بخورند و الا بیم هلاک باشد.
# و گویند اگر از پوست کفتار و سگ دیوانه آب خورند نافع بود یا انایی که از زر
~~خالص ساخته باشد یا از چوب یا از پوست و اگر جگر سگ دیوانه بر موضع گزیده
~~نهند یا بریان کنند و بخورند مفید بود، جنطیانا و چشم سرطان، حضض، حلتیث،
~~طین مختوم با شراب بخورند و ضماد سازند، و تریاق کبیر و اربعه تناول کنند، از
~~سرما وحمام اجتناب نمایند.
# صفت دواء السرطان: سرطان نهری زنده در دیگ مسی نهند و به هیزم آتش
~~کنند تا بسوزد و ده درم از آن با ده درم جنطیانا و پنچ درم کندر بکوبند و روز

PageV01P371

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0344.png)

~~اول مثقالی و روز دوم دو مثقال و روز سوم سه مثقال با روغن بخورند، و دواء
~~الذراریح نیز مفید بود.
# صفت آن: ذراریح بزرگ سر و قدم جدا کرده یک مثقال عدس مقشر یک
~~مثقال، زعفران، سنبل، قرنفل، دارچینی هر یک پنج درم بکوبند و به آب بسرشند
~~و قرص سازند و یک درم از آن به آب ms340 گرم بخورند و از سر ما و حمام احتراز
~~نمایند.
# عض تمساح و سگ آبی و ماهی سیاه: موضع گردن آن را به عسل و بورهآ
~~ارمنی طلا کنند و نمک و سرکه در آن بمالند. بعد از آن که پاک شود و پیه
~~مرغابی و مرغ و گاو کوهی نهند و اگر پیه تمساح به دست آید بهتر باشد، باقی
~~علاج او همچون علاج عض کلب و کلب غیر کلب بود.
# عض سنور: اگر از گزیدن گربه وجعی حادث شود و پیاز و پودنه یا شونیز و
~~نجد ضماد سازند و ببندند نافع بود.
# عض راسو: اگر کسی را بگزد و سیر و پیاز بجوشانند و ضماد کنند یا کرسنه و
~~انجیر خام ضماد سازند و شراب صرف بیاشامند؛ و اگر پوست بکشند و بر آن
~~موضع نهند وجع را سکن کند.
~~اگر سینبری و فودنه و پنجنگشت در خانه و نزدیک مرقد نهند، هوام بگریزد و
~~تبخیر به چوب زرد انار و بیخ مهک و قنه و فودنه و مقل و سکنجبین و حلتیث و
~~حب الغار و اشنه و قرون واظلاف و جوافر حیوانات همین خاصیت دارد نگه
~~داشتن لقلق و طاوس و مرغابی و خارپشت و گاو کوهی و گوسپند و راسو و گربه
~~و در خانهها مفید بود و اگر ریسمانی به قطران آلوده کنند و گرد مرقد بگردانند

PageV01P372

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0345.png)

~~هیح گزنده نزدیک نیاید و اگر چراغی دور از مرقد ببیند حشرات پیش چراغ
~~گردند و پیش مرقد نیایند.
# طرد حیات: از دود کردن شاخ گاو کوهی و سم بز و موی آدمی بگریزند و اگر
~~موضع را به آب نوشادر و خردل زنند مار بمیرد و آب دهن روزهدار خصوصا که
~~نوشادر در دهن گیرند، چون در دهن مار اندازند فی الحال بمیرد، و مار نزدیک
~~نوشادر نگردد.
# طرد عقارب: از شاخ گاو کوهی و آب تربد بادروج عقرب بگریزد و دود کردن ms341
~~به عقرب و کبرت و سم جزو زرنیخ و پیه بز به روغن گاو و آب حلتیث در خانه
~~ریختن خاصیت دارد. اگر میعهآ ذرنیخ و پشک گوسفند و پیه گاوز با هم بیامیزند و
~~بر سوراخ عقرب به آن دود کنند عقرب بیرون آید، اگر بیخ ترب پاره کنند و بر در
~~سوراخ عقرب نهند بیرون نیاید.
# طرد براغیث: اگر حنظل و سداب بجوشانند و در خانه بریزند، کیک بگریزد.
# طرد پشه: اگر به چوب و ورق سرد و برگ جوز و شونیز مورد و سرگین گاو
~~کبریت و حرمل دود کنند، پشه بگریزد. اگر افسنتین و حرمل بجوشانند و در خانه
~~بریزند و اگر بدن به روغن ترب بیالایند، پشه بر آن ننشیند.
# طرد نمل: مورچه از مقناطیس و زفت وحلتیث و زهرهآ گاو و دود کبریت و
~~قطران بگریزد.
# طرد ذباب: اگر زرنیخ در شیر گاو حل کنند و بنهند تا مگس بخورد، بمیرد و
~~همچنین از بوی کندش بگریزد.
# طرد زنبور: اگر سیر و کبرت دود کند زنبور بگریزد، و اگر بدن به آب خطمی
~~و خبازی و زیت بیالایند، زنبور بر آن نشیند.
# طرد ارضه: اگر پر هدهد و کلنگ و گشنیز خشک و فودنه بسوزانند، شزمیر
~~بگریزد و اگر بورق و خیار دود کند، فنافس بگریزد، و اگر افسنتین و فودنه و
~~پوشت ترنج در میان جامه ریزند، سوس در آن نیفتد.

PageV01P373

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0346.png)

# طرد و قتل موش: اگر مرداسنگ و خربق و بزر البنج و بیخ کرنب و بصل
~~الفاره و مرگ موش و خبث آهن و زعفران هر کدام که باشد در چیزی کنند که
~~موش خورده و بمیرد، اگر موش را در خانه بکشند یا پوست بکشند یا گوش و دم
~~ببرند و رها کنند دیگر موشان بگریزند.
# طرد راسو: از بوی سداب راسو بگریزد.
# طرد بهایم و قتل آن: ورق آزاد درخت و خرزهره جمیع بهایم را بکشد، اگر
~~سگ ms342 و گرگ و خوک و خرق سیاه بخورند بمیرند، خانق النمر گیاهی بود که
~~پلتگ را بکشد، و خانق الذئب گیاهی است که گرگ را بکشد و بادام تلخ و زهرهآ
~~روباه را بکشد و گرگ از جایی که عنصل باشد بگریزد و از آنجا نفرت گیرد؛ و الله
~~اعلم.

PageV01P374

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0347.png)

~~بدان که هر چیزی که آن را در بدن تأثیر از کیفیات باشد چون وارد بدن شود
~~از حرارت غریزی او متأثر گردد، و اگر در بدن تأثیر زیاده از کیفیت که بدن را
~~حاصل شود نکند، آن چیز را معتدل گویند، اگر در کیفیتی زیاده تأثیر کند اگر
~~آن تأثیر محسوس نشود به آن کیفیت درجهآ اول و اگر محسوس شود اما مضر
~~نباشد درجهآ ثانیه بود، و اگر مضرت رساند، لیکن مهلک نباشد آن در وجه ثالث و
~~اگر اضرار آن به هلاکت رسد درجهآ رابع بود.
# بباید دانست که تأثیر که در خارج باشد و در داخل نه همچون پیاز که ضماد
~~آن مقرح و اکل آن نه بالعکس، این همچون اسفیداج که آکل آن قاتل بود و ضماد

PageV01P375

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0348.png)

~~آن نشاید که تأثیر خارجی دوا مضاد تأثیر داخل بود، همچون گشنیز که در داخل
~~[تغلیظ و] تبرید کند و در خارج تحلیل.
# و بدان که بعضی ادویه را قوای مختلفه باشد و شاید که آن قوت او چنان
~~مستحکم باشد که آتش آن را به تحلیل نبرد و همچون شب شاید که آتش آن را
~~به تحلیل برد. اما به طبخ به تحلیل نرود و همچون بابونه که در وقت قابضه محلله
~~است و به طبخ به تحلیل نرود و هیچ کدام زایل نشود و شاید که طبخ آن را به
~~تحلیل برد، لیکن به غسل زایل نشود، همچون عدس که به طبخ قوت محلله و به
~~تحلیل برود و قوت قابضه باقی ماند و شاید که قوت او نه چنان ضعیف بود ms343 که به
~~غسل زایل شود همچو کاسنی که مفتح و مبرد است؛ و شستن قوت تفتیح و
~~تلطیف او به تحلیل برود و تبرید باقیمانده چون ادویهآ مفرده بسیار است و معرفت
~~کیفیت و خاصیت آن را قوانین است و ذکر آن به تطویل انجامد، به ذکر بعضی
~~ادویه که احتیاج به استعمال آن بیتشر است، اکتفا مینماید:
# ادویهای که در درجهآ اول از حرارت مشترکند، بوره، اذخر، ایرسا، یاسمین،
~~حلبه، اظفار الطیب، جوز، هزارچشمان، فراسیون، کندر، سلیخه، نمام، صبر، عنبر،
~~خندقوقی، شبت
~~و آنچه در درجهآ سوم از او مشترکند: شونیز، اسقیل، برنجاسف، سیر، رازیانه،
~~راسن، شیح، حب بلسان، قرنفل، صعتر، فودنه، فرنجمشک، سعد، قطران، قردمانا،
~~مرزنجوش، اقحوان، مشک طرامشیع، سک، اسارون تلخ، ابهل، کرویا، مرماحوز،
~~انیسون، حرمل، زرنباد، افتیمون، کرفس رومی، زوفای خشک، حماما، زراوند
~~مدحرج، زنجبیل، کبر، زعفران، کبر، پنجنگشت، جندبیدستر، وج، دارچینی،
~~دارفلفل، پیاز، حاشا.
~~و آنچه در درجهآ چهار مشترکند: حرف، کندش، مویزج، مامیران، فلفل، خردل.
~~ادویهای که در درجهآ اول از برودت مشترکند: هلیله، آمله، بلوط، خیارشنبر،
~~اسفاناخ، بسد، بنفشه، گل سرخ.

PageV01P376

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0349.png)

# و آنچه در درجهآ دوم از او مشترکند: گلنار، زرشک، به، زردآلو، بنگو، لسان
~~الحمل، دم الاخوین، حماض، مر.
~~و آنچه در درجهآ سوم از او مشترکند: کاهو، گشنیز، حماض، توزک، زعرور،
~~کماه، مازو، صندل، کافور.
~~و آنچه در درجهآ چهارم از او مشترکند: جوز ماثآل، بنگ سیاه.
# ادویهای که درجهآ اول از رطوبت مشترکند: آلو، نخود، اسفاناخ، گاوزبان، مغاث،
~~خیارشنبر.
# و آنچه در درجهآ دوم از رطوبت مشترکند: ترنجبین، توزک، بنفشه، بنگو،
~~زردآلود، زوفا.
# و آنچه در درجهآ سوم از او مشترک است: کاهو، فطر.
# ادویهای که در درجهآ اول از یبوست مشترک است: اذخر و فندق و حبله،
~~زعفران، اشنه، بابونه، حبه الخضرا، اسفند، پرسیاوشان.
~~و آنچه در درجهآ ثانی از او مشترکند: مر، حاشا، کمادریوس، گلنار، صندل
~~حماض، کندر، سوسن، گل سرخ، زنجبیل، دارفلفل، هزارچشمان، درونج، جعده، ms344
~~حب بلسان، ایرسا، دمالاخوین، اسارون، بوره، ثمد، آبنوس، برنجاسف، بسد،
~~پنجنگشت، اقحوان، جنطیانا، ابخره، حب البان، هلیله، آمله، افسنتین.
~~و آنچه در درجهآ سوم از او مشترکند: ابهل، سقمونیا، سیر، شونیز، اقاقیا، راسن،
~~انیسون، قرنفل، افتیمون، بلوط، جندبیدستر، دارچینی، قسط، زعرور، صبر،
~~قردمانا، وج، صعتر، زوفا، فودنه، زراوند، فراسیون، فرنجمشک، سماق، زرنباد،
~~حماما، زیره، نانخواه، سعد، کبریت، مرزنجوش، نمک، مشک طرامشیع.
~~و آنچه در درجهآ چهارم از او مشترکند: آهن، کندش، مویزج، مامیران، خردل،
~~فلفل، سداب بری.
~~مسهلات صفرا: هلیلهآ زرد، تمر هندی، ترنجبین، بنفشه، افسنتین، سقمونیا،
~~لبلاب، اجاص، شاهرتره، صبر، گل سرخ، غیر خشت.

PageV01P377

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0350.png)

~~مسهلات بلغم: تخم حنظل، قنطوریون، ماهیزهرج، غاریقون، حب النیل، تربد،
~~بسفایج، حرمل.
# مسهلات سودا: هلیلهآ کابلی، بالنگو، افتیمون، اسطوخودوس، حجر لاجورد،
~~بسفایج، غاریقون، کشوث، حب النیل، سنا، آمله.
~~مقیات: تخم ترب، کندش، کنگرزد، خربق، مویزج، تخم شبت، پوست تخم
~~جرجیر، تخم خربزه، نمک، لوبیای سرخ، آب کدو و ماء العسل، تخم ماذریون،
~~بوره، سکنجبین.
# مفتحات ادویه که سده بگشاید: ترمس، اذخر، شاهتره، غاریقون، رازیانه،
~~انیسون، قنطوریون، افسنیتن، صعتر، قردمانا، اسطوخودوس، عود، فاوانیا، افتیمون،
~~جنطیانا، فراسیون، زیرهآ کرمانی، ایرسا، نانخواه، حماما، هلیون، دارچینی، زعفران،
~~مرزنجوش، کرفس، کبابه، کرسنه، حاشا، کشوث، حرمل.
# ملطفات: ابهل، اسقیلی، حماض، سرکه، اقحوان، اسطوخودوس، حب البان،
~~انجره، بوره، جندبیدستر، خردل، قرطم، سیر، اذخر، پنجنگشت، بابونه، دارچینی،
~~جعده، وج، زوفا، قسط، صعتر، قردمانا، فودنه، زراوند، حرف، حاشا، حرمل،
~~کمادریوس، مشک طرامشیع، ایرسا، نمام، سداب نانخواه، سکنجبین، عاقرقرحا.
# مدرات ادویه که ادرار بول و حیض کند: ابهل، اقحوان، ترمس، شونیز،
~~انیسون، رازیانه، انجدان، قنطوریون، برنجاسف، قردمانا، بابونه، پرسیاوشان، قسط،
~~کبابه، جندبیدستر، فراسیون، عروق، عود، فاوانیا، جنطیانا، نانخواه، بابونه، قسط،
~~جاوشیر، تخم کدو، و دارچینی، جعده، سداب، سعد، میعه، سلیخه، نمام، حبه
~~الخضرا.
# مفتتات ادویه که حصات را بریزاند: اسارون، برنجاسف، صمغ، آلو، تخم
~~خربزه، خسک، سیاوشان، نخود سیاه، حجر الیهود، بادام تلخ، تربد، سکنجبین،

PageV01P378

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0351.png)

# قابضات ادویه که طبیعت را ببندد: ms345 بلوط، راتینج، بستد، باقلا، جوز سرو،
~~گاورس، اذخر، تخم گل، مورد، و عنبر، گلنار، دمالاخوین، زعرور، نخود، ورق و
~~طباشیر، مصطکی، کهربا، طین مختوم، شاهسفرم، بارتنگ.
# محللات ادویه که غلظ و صلابات را به تحلیل برد: کماذریوس، کبر، حاشا،
~~زراوند، اکلیل، وج، خرزهره، هزارچشمان، جعده، جاوشیر، اشق، برنجاسف،
~~پرسیاوشان، اسقیل، بابونه، روباه تربک، اذخر، باقلا، اسارون، اقحوان، خطمی، زفت،
~~صمغ بطم، لادن، نمام، سوسن، ترمس، قثاء الحمار، مرزنجوش، فودنه، خروع.
# ملینات ادویه که صلابات را نرم کند: اصطرک بزرگ، راتینج، مقل، سعد،
~~روغن خروع، دنبه، پیه بط، پیه مرغ، مغز ساق گاو، زفت، صمغ بطم.
~~منضجات ادویه که اورام وصلابت را نضج دهد: اکلیل ال
~~زعفران، ایرسا، کرنب، صمغ، بطم، لادن، مر، میعه، انجیر، موم، خطمی
# مقشیات ادویه که نفخ و ریح را بکشند و به تحلیل برد: انیسون،
~~افتیمون، پنجنگشت، جاوشیر، تخم کدو، زنجبیل، قردمانا.
# مقرحات اویه که عضو را ریش کند و بسوزاند: اسقیل، زرنیخ، یتوعات،
~~سرگین کبوتر، آهک، قسط، سنباده، فرفیون، صابون، سداب، فودنه، راسن، ذراریح.
# ادویهای که تسکین وجع کند: افیون، پیه بط، توزک، سفیدهآ تخم مرغ، بیخ
~~یبروح، کتیرا، نشاسته، صمغ، اسفیداج.
~~ادویهای که سر گران کند و خواب آرد: کاهو، شبت، اقحوان، زعفران،
~~حماما، تفاح، مر، شقایق، اصطرک، شاهسفرم.
# ادویهای که کرم شکم و گوش بکشد: برنج کابلی، افسنتین، جعده، زوفا،
~~کرویا، حرف، فودنه، قنبیل، شونیز، شیح، ورق شفتالو، ترمس.
~~ادویهای که منع رعاف و نفث و اسهال دم کند: اثمد، زرشک، بادروج،
~~بلوط، دم الاخوین، بسد، گلنار، تخم حضض، گل ارمنی، گهربا، کافور، کندر، لسان

PageV01P379

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0352.png)

~~الحمل، زیره، مصطکی، نعناع، نشاسته، به، مازو، و قنطورین، بزر البنج، ریوند،
~~شادنه، جوز سرو، گشنیز.
# ادویهای که قروح را مندمل کند: گلنار، شمد، صمغ، آلو، انزروت، اسفنج،
~~ورق بلوط، دم الاخوین، زفت، زراوند، لسان الحمل، زیره، ایرسا، صبر، طین مختوم.
# ادویهای که قروح را پاک کند: ابهل و زفت، نمک، آبکامه، ایرسا، راتینج،
~~عسل، حب ms346 بلسان.
~~ادویهای که گوشت زیاده از قروح زایل کند: انزروت، اشنان، نمک،
~~مرداسنج، توبال مس، صدف، زنگار.
# ادویهای که قروح را خشک کند: توتیا، صبر، صدف سوخته، انزروت، اشنه،
~~خرمای سوخته، آهک شسته.
# ادویهآ قلبیه مقویات دل: یاقوت، کهربا، کافور، گاوزبان، به، سیب، امرود،
~~گشنیز خشک، طباشیر، طین مختوم، زرنباد، زعفران، دارچینی، گل سرخ، درونج،
~~هلیله، بسد، بالنگو، بادروج، تمر هندی، انار شیرین، صندلین، ریباس، شقاقل،
~~قاقله، خرفه، فستق، زر، نقره، عنبر، عود، نعناع، سوسن، سنبل، سعد، سلیخه،
~~فرنجمشک، عود، فاوانیا، نمام، نیلوفر، مورد، اسطوخودوس، اترج، ابریشم، بهمنین،
~~بسفایج، جدوار، نارمشک، نارنج، پوست ترنج.
# ادویهای که مقوی معده باشد: پوست ترنج، آمله، هلیله، بالنگو، جوزبوا،
~~دارچینی، گل سرخ، زرنباد، طباشیر، کندر، کرویا، سعد، مصطکی، مشک
~~طرامشیع، نعناع، سلیخه، سماق، سفرجل، قرنفل، قرفه، قاقلا، اذخر، ساذج هندی.
# ادویهآ مقوی کبد: اشنه، حب الزلم، باقلا، نخود، لوبیا، قرفه، خولنجان،
~~دارچینی، بسباسه، چلغوزه، فندق، فستق، کتیرا، حلتیث، قسط، زرنباد، خصیه
~~الثعلب، شقاقل، زنجبیل، سورنجان، بیضهآ کبوتر، گنجشک نر، کبک، بره، پنیر مایهآ
~~شتر، شیر میش، انگور، انجیر، رطب، نارجیل، مغز بادام، مغز جوز.

PageV01P380

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0353.png)

# در حبوب
~~در حبوب گندم گرم: تربد درجهآ اول و نان او بهترین نانها بود و غذا تمام و
~~نیکو دهد و نان تنک غذا کمتر دهد و دیر گوار به خلاف گرده و نان با روغن غذا
~~تمام دهد و دیر گوارد.
~~کلیچه، فربه کند اما سده آورد. معده را مضر باشد.
~~جو، سرد و خشک است به درجهآ اول و غذا کمتر از گندم دهد و زود گوارد و
~~او را با زعفران و روغن پزند یا با شیرینی و شیر بز خورند.
~~گاورس و ذرت: بارد و یابس است، غذا اندک دهند و قابض باشند و مصلح آن
~~شیر و روغن است.
~~عدس، بارد یابس است، تسکین و تغلیظ خون کند و دیر گوارد و سوداوی بود
~~و خوابهای آشفته آرد و آب مطلق جرم ms347 آن قابض بود آن را با چغندر خورند.
~~باقلا، بارد و یابس بود، غذا اندک دهد و آب او لطیف بود و ریه و حلق و
~~امراض سینه را مفید بود. اما نفاخ باشد، مصلح آن نمک و صعتر باشد.
~~نخود، حار رطب است، غذا بسیار دهد و تقویت باه و ادرار و تفتیح کند و
~~صفای لون و تسمین بدن پدید آرد و آنچه سیاه و سرخ بود گرم و تر باشد او را
~~آن بیشتر لوبیا قریب است به نخود، ادرار و بول را مقوی بود.
~~بنوماش، بارد و رطب است و کیموس او محمود بود و تبهای گرم و سرفه را
~~مفید بود و دندان را مضر باشد، و مصلح آن مغز بادام.
~~کنجد، حار رطب است و دیر گوارد، افساد غذا کند و معده را زیان دارد. اما
~~دفع پوست کند و فربهی آرد و قوت باه دهد، و مصلح آن شیرینی است.
~~خشخاش، بارد رطب است، سعال و خشوت حلق و نزله و سر و ضعف باه را
~~نافع بود، آنچه سیاه باشد، مخدر بود و هیأت آرد.
~~بزرک: حار رطب نزله و سعال را مفید بود، قوت باه بدهد.

PageV01P381

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0354.png)

# شاهدانه: حار یابس است و مجفف و مصدع بود و شهوت جماع ضیف کند.
~~سلس البول را مفید بود. مصلح آن شیرینی باشد.
# قرطم: خسکدانه، حار یابس است و مسهل باشد و بادها بکشند، تخم ریحان
~~یابس است مفرح و مقوی قلب و دور رعاف باز دارد.
# در لحوم والبان
# بهترین از معلوف، و گوشت گوسفند حار رطب است و گوشت بره را رطوبت
~~بیش بود و گوشت میش را حرارت و رطوبت کمتر بود و گوشت بزغاله سردتر
~~باشد و گوشت بز سرد و خشک باشد. بهترین بز ماده یک ساله بود و گوشت
~~کبش بهغایت بد باشد و گوشت گاو سرد و خشک باشد و غلیظ و گوشت گوساله
~~معتدل بود ms348 زود هضم شود و گوشت شتر گرم و خشک بود، و بهترین آن جزو
~~راست و گوشت گوسفندان کوهی گرم و خشک است، لقوه و فالج را مفید بود و
~~گوشت اسب گرم و خشک هر دو را به ترشی باید پخت.
# و گوشت گورخر گرم و تر بود و غلیظ باشد و گوشت خرگوش سرد و خشک
~~است و قابض بود و گوشت گاو کوهی سرد و خشک بود غلیظ، و اولی آن است که
~~از آن اجتناب نمایند، و گوشت مرغ جوان معتدل بود در حرارت و رطوبت و
~~خروس را رطوبت کمتر باشد، و گوشت کبوتر گرم و باشد و دیر گوارد، مقوی باه
~~بود و گوشت کبک و گنجشک و فاخته و کنلگ و دراج گرم و خشک باشد و
~~مقوی باه بود و بط و مرغابی گرم و تر باشد و گوشت ماهی تازه سرد و تر باشد،
~~دیر گوارد.
~~ماهی شور گرم و خشک و ثقیل بود شیر هر حیوانی مناسب مزاج آن حیوان
~~باشد، بلکه ارطب و شیر گاو چرب تر و غلیظ تر بود و شیر شتر و اسب، به عکس

PageV01P382

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0355.png)

~~این و شیر بز معتدل شیر میش چربتر از او مسکهآ حاز رطب تلیین کند، و فربه
~~گرداند و سعال و خشونت را مفید بود.
~~روغن گرم تر از او باشد پنیر تر سرد و تر باشد ترطیب بدن و تسمین کند
~~پنیر خشک گرم و خشک و قابض بود و مصلح آن جوز و مغز بادام.
~~کشک معده را قوت دهد و قابض بود؛ ماست سردتر باشد و تسکین حرارت
~~کند و معده و دماغ را مضر بود و مصلح آن نمک و نعناع بود. اما آنچه شیرین
~~باشد سینه و ریه را مفید بود و ترطیب بدن کند.
~~دوغ تبرید کند و قابض بود. غذا نیک دهد بیضهای خایهآ هر مرغی مناسب
~~مزاج بود؛ و بهترین از ms349 خایه مرغ خانگی خصوص زردهآ نیم برشت که غذا تمام دهد
~~و تقویت باه کند و سفیدهآ بیضه غلیظ و مولد اخلاط باشد.
# حار رطب خون نیک از او حاصل شود و فربه کند و قوت باه بدهد و بهترین
~~ان انگور [سفید] که پوست آن نیک باشد و آنچه دو سه روز از چیدن آن گذشته
~~باشد نفخ آن کمتر بود و دانه انگور گرم و خشک باشد و پوست سرد و خشن.
~~مویز، به یبوست مایل باشد معده و جگر را مفید، و کشمش از او لطیف تر غوره
~~سرد و خشک است، تسکین صفرا و حبس طبیعت کند.
~~انجیر، گرم و تر بود، غذا بسیار دهد و مجاری پاک کند و تلطیف بلغم و تقطیع
~~اخلاط و ادرار بول کند، و شپش پیدا آورد و مصلح آن جوز و بادام.
~~و انجیر خشک را رطوبت کمتر بود و ثمر نخل و بسر و قسب گرم و خشک و
~~مقوی معده و کبد و قابض بود رطب گرم و تر بد و تقویت باه و معده و دماغ و
~~تسمین بدن کند و غذا بسیار دهد و مصلح آن بادام و خشخاش بود.
~~و خرما گرم و خشک باشد و مقطع بلغم و مقوی باه و مانع برودت بود و خون
~~غلیظ و سودا تولد کند، مصلح آن سکنجبین باشد با تمر هندی سرد و خشک

PageV01P383

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0356.png)

~~باشد و تسکین صفرا و تلیین طبیعت و دفع خمار و صداع کند انار شیرین گرم و
~~تر باشد مقوی قلب معده و مفرح بود و دفع سعال کند مجاری پاک گرداند.
# انار ترش سرد و خشک باشد مقوی معده و مسکن صفرا و دافع عطش بود و
~~اگر با شحم بیفشارند مسهل صفرا بود، و سیب و ترش بارد است مفرح و مقوی
~~معده و گرده و دافع خمار و قابض بود و توالید قولنج کند و آنچه شیرین ms350 باشد
~~اعتدال آن اقرب بود.
# سیب شیرین، معتدل باشد و مفرح قلب و معده و مفرح دماغ عفوت بود و به
~~سموم مقاومت کند و آنچه ترش باشد دفع تشنگی کند و قابض باشد و سرد و
~~خشک بود.
# امرود بارد و یابس است و از سیب و به غذا بیتشر دهد و او را کند و تقویت دل
~~و معده و تسکین عطش و قی و غثیان کند.
~~شفتالو، بارد رطب است دفع حرارت و تشنگی کند و دیر گوارد، مولد حمیات
~~عفنه وبلغم.
~~زردآلو، بارد رطب دفع حرارت و بخر و تلیین طبیعت و صفرا کند. اما در معده
~~فاسد شود و خونی بداند و تولد گردد.
# آلو، بارد رطب است و تلین کند و معده را مضر باشد.
# قراسیا، آن آلو را گویند بارد یابس بود و آنچه شیرین بود تلیین طبیعت کند و
~~آنچه شیرین بود معده را سفید بود.
# ترنج، مفرح است و پوست آن حار یابس مقوی معده و قلب مفرح بود و بوی
~~دهن خوش کند و پوست آن حار رطب بود و غذا بسیار دهد و دیر گوارد.
# حماض، آن بارد یابس بود و تقویت معده و دل و دفع خفقان و غضی و غلیان
~~صفرا کند و تخم آن حار رطب است و مقاومت با جمیع سموم کند و بوی ترنج
~~دفع مضرت وبا کند.
# توت، بارد رطب است تسکین عطش خون و دفع خمار کند و در معده فاسد
~~شود و معده را مضر بود.

PageV01P384

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0357.png)

# نارنج، لطیف تر بود و خواص آن همین باشد و پست آن اگر در پیشانی مالند
~~رفع صداع خمار کند.
# لیمو، در طبیعت و خاصیت همچون ترنج بود.
# زیتون، آنچه نارسیده باشد بارد و یابس بود و مقوی معده و آنچه رسیده باشد
~~به حررات مایل بود و اعصاب و اوجاع مفاصل را مفید بود.
# جوز، گرم و خشک و مقوی باه و ms351 صداع و مولد اخلاط و مفسد معده باشد و
~~آنچه تر باشد حار رطب باشد.
# جوز هندی، نارجیل، حار یابس است، لیکن حرارت آن بیتشر از یبوست بود و
~~آنچه تر باشد حار رطب بود و مقوی باه و دافع برودت و آنچه کهنه باشد کرم
~~شکم بشکند.
# فندق، حار رطب است غذا اندک دهد و تقویت باد و دفع مضرت زهرها کند.
~~بادام، حار رطب است و غذا بسیار دهد و منی را بیفزاید و سینه مجاری پاک
~~کند و مصلح او شیرینی و آنچه تلخ باشد به یبوست مایل بود.
# فستق، گرم و خشک است و مقوی باه بود و سعال بلغمی و گزیدن هوام را نیز
~~مفید باشد و پوست آن مقوی معده و دافع غثیان بود و بن گرم و خشک بود
~~مقوی باه و گزیدن هوام را نیز مفید باشد و پوست آن مقوی معده و دافع غثیان
~~بود و بن گرم و خشک بود، مقوی باه و گرده بود و طحال را مضر بود و بخر آورد.
# غبیرا، میوهای باشد که آن را سنجد گویند. بارد یابس و مانع اسهال و قی بود
~~نبق کنار است. طبع او بارد یابس، فایدهآ او تبرید و قبض باشد.
~~عناب، بقولی معتدل است در کیفیات اربعه بقولی بارد است به درجهآ اول و
~~معتدل و رطوبت یبوست و غلیظ است و سینه و ریه و غلیان دم را مفید بود،
~~حبس و تغلیظ دم کند.
# سپستان: بارد رطب بود و تلیین حلق و سینه و مسهل سودا بود.
~~زرک، بارد یابس است قویت کبد و قلب و معده کند و تسکین عطش و منع
~~قی و اسهال کند و سده بگشاید.

PageV01P385

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0358.png)

~~عزرور، بارد و یابس است مقوی معده و مانع قی و مسکن صفرا بود.
~~خربزه، آنچه شیرین باشد گرم و تر بود و از سرعت انحدار و تقویت باه کند و
~~آنچه شیرین نباشد ms352 بارد و رطب بود و تولید رطوبت فضلی کند، مصلح خربزه
~~سکنچبین است.
~~خیار و خیارزه، بارد رطب بوییدن آن تقویت قلب و دماغ کند و تخم آن مدر
~~باشد و معده را مضر بود و به دانه بارد رطب است تب محرق و جگر گرم را نافع
~~بود و معده را مضر بود.
~~نیشکر، حار رطب است حلق و سینه و سعال را مفید بود و ادرار و تقطیع بلغم
~~کند و اگر به آن قی کنند، دفع بلغم کند.
~~قند سیاه، حار رطب است تنقیه آلات سینه و مثانه و مجاری کند و مولد صفرا
~~بود و تشنگی آرد.
~~فانیذ، مقوی باه بود و بارد و بلغم را مفید بود.
~~نیات، از همه لطیف تر بود.
~~ترنجبین، معتدل است در حرارت و برودت و رطب به درجهآ دوم سعال و
~~خشونت حلق و امراض ریه و آلات تنفس را مفید بود.
~~شیرخشت، در حرارت از ترنجبین کمتر است.
~~انگبین، حار رطب است و مقوی معده مقطع بلغم باشد.
~~عسل، حار یابس بود و بهترین آن عسل سفید و خوشبو و فایدهآ آن جلا و
~~تقطیع بلغم و منع برودت بود و مضرت آن احداث سخونت و تولید صفرا بود.
~~خسک انگبین، حار یابس است فایدهآ آن همچون فایده عسل است، بلکه اقوی
~~در کسر ریاح و انفتاح قولنج نافع بود.

PageV01P386

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0359.png)

# در بقول
~~کاهو، بارد رطب است تشنگی بنشاند و زود هضم شود و خون نیک از او متولد
~~گردد، خواب آورد و دفع نزله کند و چشم را مضر بود.
~~کاسنی، بارد بود و مایل به یبوست و دفع تشنگی و تسکین صفرا و کسر
~~حرارت جگر کند و ناشسته مفتح.
~~کرنب، حار یابس است آب آن مسهل و مدرت و تلیین آلات صدر و مانع خمار
~~جرم و آن قابض و مفسد و مولد خون بد بود و مصلح آن گوشت فربه باشد.
~~سرمق، بارد ms353 رطب است تفتیح سده و تلیین و منع یرقان کند.
~~بقله الحمقا، توزک باشد و آن را بقله مبارک نیز گویند بارد رطب دافع تشنگی
~~و حرارت بود و التهاب و تب محرقه را مفید باشد و معده و باه را مضر بود.
~~مرزنجوش، حار یابس ضماد آن گزیدن عقرب را مفید بود.
~~بالنگو، حار یابس ومقوی قلب و مفرح و مانع خفقان ومالیخولیا و رافع سودا
~~بود و بوی دهن خوش کند و معده را پاک گرداند.
~~ترهآ خراسانی، نوعی از او مقوی معده و دافع بلغم
~~نعناع، حار یابس است مقوی معده مانع قی و اسهال بود و کرم بکشد و تقویت
~~باه کند.
~~طرخون، حار یابس است نشف رطوبات کند و آلات صدر و سینه را مضر بود و
~~حس ذوق را باطل کند.
~~سپندان، حار یابس است و ادرار بول و طمث کند و معده را مضر بود.
~~کرفس، حار یابس مفتح و مدر و مقوی معده و صرع را مضر بود.
~~گشنیز، تر بارد یابس است و تقویت دماغ و منع بخارات کند و خفقان و معده
~~گرم را مفید بود و مضر باد باشد.
~~گندنا، حار یابس است مقوی هضم و مقطع بلغم و صداع آورد.
~~سداب و صعتر و شبت، گرم و خشک تقویت معده کند و بادها بشکند.

PageV01P387

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0360.png)

# شلغم، حار رطب مقوی باه و بصر بود و آلات صدر و مفاصل و نقرص را مفید
~~بود و غذا نیکو دهد.
~~ترب، حار رطب است آب آن مقطع و ملطف بلغم بود و مفتح و مقوی اشتها و
~~جرم آن دیر گوارد، زود متعفن شود و مقی بود.
# گز، حار و رطب است و غذا بسیار دهد و مقوی باه مقطع بلغم بود و ادرار بول
~~کند و سینه و حلق را مفید بود. اما دیر گوارد، ردی الکیموس بود.
# چغندر، در طبع او اختلاف کردهاند، کبد و طحال را مفید ms354 بود، محلل و ملین و
~~مفتح بود، به واسطهآ بورقیتی که در او است، اما ردی الکیموس بود.
# پیاز، حار رطب است و مقطع بلغم بود و آلات صدر پاک کند و مقوی باه باشد
~~و ذفع ضرر اختلاف آب و هوا بی نظیر بود.
# سیر، حار یابس است بادها بشکند و او را بول و تلیین طبیعت کند و مقطع
~~بلغم و محسن لون و مقاومت و با ضرر سموم کند و چشم را مضر بود.
~~کنگر، حار رطب است، تقویت باه و تنقیه بدن کند و مجاری آلات صدر و بول
~~و تقطیع بلغم کند و بوی دهن خوش گرداند.
~~ریباس، حار و یابس است تسکین صفرا و حرارت و تشنگی و منع غثیان و
~~بخارات و اسهال کند و مقوی معده و قلب باشد.
~~کدو، بارد رطب ترطیب بدن و دماغ کند و طبیعت را نرم کند و معده را زیان
~~دارد.
# بادنجان مختلف الاجزا است که آب آن حار یابس و جرم آن بارد و یابس و
~~قابض و مقوی معده بود. مضرت آن فساد لون و احداث امراض سوداوی بود و جگر
~~و طحال را زیان دارد.
~~کبر، حار یابس است محلل بود و طحال و عرق النسا را مفید بود و ادرار طمث
~~کند و کرم شکم را بکشد و تریاق سموم باشد و آنچه محلل باشد سدهآ طحال
~~بگشاید و بلغم از معده برود و اشتها آورد.

PageV01P388

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0361.png)

~~نمک، حار یابس بود به تحلیل و تجفیف رطوبات و منع عفونت و تقویت هضم
~~کند و کثرت استعمال مضعف باه و بصر بود.
~~سرکه، بارد یابس بود، قمع صفرا و منع عفونت و تطفیه حرارت و تسکین دم و
~~دفع تشنگی کند و اعصاب مبرد را مضر بود.
~~فلفل، حار یابس و بلغم رطوبات را زایل کند و دفع ضرر سموم کند و جگر و
~~معده را تقویت کند و بادها بشکند.
~~زنجبیل، ms355 حار یابس بود، بادها بشکند بلغم و رطوبات زایل کند، معده را مفید
~~بود، دفع ضرر سموم کند.
~~دارچینی، حار یابس است تجفیف و تلطیف اخلاط و تقویت معده تفتیح مسام
~~کند.
~~زیره و کرویا، حار یابس است بادها بشکند و بلغم زایل کند و مقوی معده
~~باشد.
~~نانخواه، حار یابس است، رطوبات معده کم کند جگر و گرده و مجاری بول را
~~مفید بود و ادرار بول کند.
~~زعفران، حار یابس است تقویت دل و جگر و تفریح و اشراق لون کند و معده و
~~دماغ را ضرر دهد. مصلح آن انیسون است.
~~شونیز، حار یابس است قطع بلغم و کسر ریاح کند و حصات زایل گرداند.
~~گشنیز، خشک بارد یابس بود، قابض و مانع بخار و صداع بود و جشا حامض را
~~مفید بود.
~~رازیانه، حار یابس است بادها بشکند و سده بگشاید و مقوی بصر بود.

PageV01P389

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0362.png)

# در ریاحین وطیوب
# گل سرخ، سرد و خشک است و مقوی احشای باطن و بوی آن مقوی قلب و
~~دماغ بود.
~~سوسن و نسرین، حار یابساند صرع و لقوه و فالج را مفد باشد.
# شاهسفرم، گرم و خشک و بوی آن خواب خوش آورد و دل و دماغ را قوت
~~دهد.
# نرگس، معتدل است و مایل به حرارت صداع بارده و سدهآ دماغ را مفید بود و
~~چشم را روشن کند.
# بنفشه و نیلوفر، بارد رطباند، صداع گرم را مفید بوند مورد بارد یابس روغن
~~آن موی را سیاه کند.
# بستان افروز، بارد یابس بود صداع را مفید بود و صفرا و تشنگی بنشاند و
~~گزیدن عنکبوت را مفید بود.
# مشک، حار یابس بود و مقوی دماغ و مفرح و قموی قلب و تریاق زهرها بود و
~~ذهن تیز کند و خفقان باز دارد.
# عنبر، گرم بود در رطوبت و یبوست معتدل و مقوی دماغ و حواس و مفرح بود.
# عود، حار یابس مفتح سده و مقوی قلب و ms356 دماغ و مفرح بود و خاییدن آن بوی
~~دهن خوش کند و خورد آن رطوبت معده کم کند و قابض باشد، غالیه مفرح و
~~بودن آن مسکوت و مصروع و صداع بارد را مفید بود و مضاد آن اورام صلب را نرم
~~کند و احتقان به آن اوجاع رحم را مفید و بودن آن مسکوت را مصروع و صداع
~~بارد را مفید بود و ضماد آن اورام صلب را نرم کند و احتقان به آن اوجاع رحم را
~~مفید بود.
~~صندل، بارد یابس است خفقان و حمیات حاره و جگر گرم و صداع گرم را
~~مفید بود.

PageV01P390

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0363.png)

~~سنبل، حار یابس است، مقوی معده و دماغ باشد و مفتح سده و اوجاع طحال
~~و یرقان را مفید بود.
~~لادن، حار یابس است و موی برویاند چون بخورند ادرار بول کند و جنین میت
~~را بیرون آورد و بلغم زایل کند.
~~زرنباد، گرم است به درجهآ سوم و در رطوبت و یبوست معتدل باشد.

PageV01P391

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0364.png)

# بدان که کسی که ترکیب ادویه می کند باید که ادویه نیک تازه حاصل کند و
~~آن را از خاشاک و غبار پاک کند و ادویه که آن را بباید کوفت جدا جدا بکوبند تا
~~قوت آن ضعیف نبود، چون بکوبند و ببیزند و وزن درست گردانند و همه را در
~~هاون با هم سحق کنند تا با هم آمیخته شود، اگر به عسل معجون سازند عسل
~~خوش طعم و خوشبو آب نادیده را کف بگیرند و ادویه در آن ریزند و نیک بههم
~~زنند و در ظرف ریزند و باید که ظرف مملو نباشد و سر ظرف بپوشانند تا سرد
~~شود و تا هفتهای هر روز یک بار و زمانی سر ظرف بردارند تا بخارات برود و از
~~فساد غلیان ایمن شود؛ و اگر قرص سازند و اگر در آن صمغ باشد بخیسانند و
~~ادویه در آن بسرشند و الا به آبی اندک ms357 چندان که ادویه به هم ضم شود بسرشند
~~و قرص سازند و در سایه خشک کنند تا خشک شدن هر روز آن را باز گردانند تا
~~گره بگیرد و اگر مبطوخ ترکیب کنند مثل عناب و آلو را بشویند و گیاهها و تخمها
~~پاک کنند، اول جرمها و بیخها نیم کوفته در دیگ بریزند و بعد از آن تخمها و
~~فواکه و در عقب آن گیاهها بریزند و بنفشه و نیلوفر و پرسیاوشان و شکوفه در

PageV01P392

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0365.png)

~~وقت پختگی باید ریخت تا دو سه جوش زند و اگر افتیمون در مطبوخی کنند و
~~آن را در خرقهآ کتان ببندند و در وقت فرو گرفتن در دیگ اندازند. پس جوش
~~بزنند. پس بیفشاند و ترنجبین و شیرخشت و خیارشنبر بخیسانند و به آب گرم
~~حل کنند و بعد از آن که مطبوخ فرو گیرند، صافی کنند، بر سر آن ریزند. اگر
~~مطبوخ مثل ایاره صبر و تربد و سورنجان و سقمونیا آن را بکوبند و بسرشند و
~~حب سازند و فرو برند و در عقب آن مطبوخ بیاشامند یا کفچه را از آن مطبوخ
~~بردارند و سرو اروج کوفته در آن ریزند و بیاشامند. پس در عقب آن مطبوخ
~~بیاشامند و اگر تخم چند بریان کنند در ظرف نو بریان کنند، اما ماده را نیک گرم
~~کند و از آتش فرود دارند و تخمها در آن ریزند و در هم میزنند چندان که بوی
~~آن بدهد. پس فرو گیرند و ادویهآ حجری مثل توتیا و کحل و حجر اللاجورد و
~~نوشادر و امثال آن در هاون بکوبند و به آب سحق کنند. پس رها کنند تا فرو
~~نشیند. پس آب از او بریزند و خشک کنند و غسل ادویهآ حجری را مثل اقلیمیا و
~~خبث حدید به این طریق بشویند و ادویه که بباید سوخت، مثل سرطان و بسد و
~~کهربا در کوزهآ آب نارسیده کنند در گل گیرند و ms358 در تنور نهند و سرطان را دست و
~~پا جدا کنند و شکم بشکافند و به آب نمک و خاکستر رز بشویند. بعد از آن به آب
~~خالص بشویند استعمال کنند؛ و اگر در جوی آب پزند بکوبند و در دیگ اندازند و
~~اگر خواهند که آبگینه بسوزانند در کوزه نهند تا گرم شود، چنانکه به گداختن
~~نزدیک بود، پس بردارند و آب قلیه اندازند. بعد از آن بسایند و صدف و شیح را
~~چون بسوزانند، در گل بگیرند و در تنور نهند و عقرب را که بسوازنند، زنده بگیرند
~~و در ظرف مسی نهند و سر آن به خمیر محکم کنند و در تنور نهند؛ و اگر [در]
~~مس بسوزانند آن را تنگ سازند و هلیله و بلیله و آمله بجوشانند، صافی کنند، و
~~آن آب در دیگ مس بجوشانند، و آن مس را گرم کنند و در آب اندازند تا بیست
~~و یک بار آنچه راسب شده باشد بردارند و باز بر سر آتش نهند، قدری بول گاو بر
~~آن ریزند و بیست و یک بار دیگر آن صفایح را گرم کنند و در آن اندازند و رسوب
~~این را به آب رسوب ضم کنند و بسایند و فولاد را همچنین سوزانند.

PageV01P393

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0366.png)

# اما سوختهآ نقره چنان بود که نقره را به سوهان بسایند و بعد از آن در آب
~~نمک بجوشانند در کفچهآ آهنی تا محرق شود و اگر نسوزد و اندکی کبریت زرد در
~~آن ریزند که سوخته شود و سرب را نیز چنین سوزند؛ و اگر زر بسوزانند آن را به
~~سوهان بسایند و پاره سرب نیز به آن با هم بسایند پس رها کنند تا سرد شود باز
~~بسایند و پارهای دیگر سرب به آن بسایند و نمک در کفچهآ آهنی کنند و
~~بجوشانند تا آب نیست شود. پس در هاون کنند و بسایند.
# اما مقدار زمان بقای قوت ادویه مرکبه و وقت ms359 استعمال آن: بدان که تریاق
~~کبیر بعد از پنج سال استعمال کنند؛ زیرا که تأثیر قوت این مرکبه بلا مضرب بعد
~~مدت به ظهور رسد تا سی سال قوت آن در تزاید بود و او را راسن طفولیت و
~~ترعرع و شباب و شیخوخیت و موت اعتبار کنند، تا شش ماه گویند که طفل است
~~بعد از این در تزاید و ترعرع باشد، تا ده سالگی در بلاد حار و بیست سال در بلاد
~~بارد، و بعد از آن او راسن شباب باشد تا ده سال دیگر تا سی سال به این ترتیب
~~باشد. بعد از آن در انحطاط باشد تا چهل سال و بعد از آن بمیرد، یعنی تا سی
~~سال قوت او در تزاید بود و بعد از آن نقصان پذیر باشد تا شصت سال رسد. آن
~~گاه چنین معاجین کبار باشد.
~~اما تریاق نو بهغایت قوی باشد و استعمال آن در سموم و ادویهآ قاتله و نهش
~~هوام و افاعی کنند و تریاق غرغره و مثرودیطوس بعد از شش ماه استعمال کنند.
~~قوت آن تا هفت سال باقی ماند و قرص افاعی عنصل بعد از دو ماه استعمال کنند
~~و تا دو سال مؤثر باشد و فلونیای رومی و فارسی و برشعثا بعد از شش ماه
~~استعمال کنند و دوا المکس و فنجنوش و ماده و اطریفلات از دو ماه تا دو سال
~~نیکو بود و حبوب و معاجین و جوارشات مثل خیارشنبر و شهریاران و سفرجلی
~~فی الحال ترکیب284 توان کرد تا دو ماه نیک بود و قوت سفوف تا دو ماه نیک بود
~~و قوت قرصها تا شش ماه مرهم همچنین بود، در روغنها استعمال تواند کرد؛

PageV01P394

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0367.png)

~~لیکن چون بوی متغیر شود هیج کار نباید الا روغن بلسان و مومیایی که هر چند
~~کهنه تر باشد بهتر بود.
# و اما اشربه در همان روز که بسایند استعمال توان کرد و قوت آن تا ms360 چهار سال
~~ماند مطبوخ فی الحال که بجوشانند استعمال کنند چون ده ساعت بگذرد و
~~ضعیف بود.
# اما امتحان تریاق بدانند اگر کسی دوای مسهل قوی مثل سقمونیا و تخم
~~حنظل بخورد. بعد از آن نیم درم تریاق بخورد و اگر اسهال بعد از آن که ابتدا
~~کرده باشد منقطع شود، تریاق نیک و تا نیم درم به خورد خروس دهند و مار
~~افعی با یکی از هوام قاقله بر او مسلط کنند. اگر خروس نمرد، تریاق به قوت است
~~و الا ضعیف یا مغشوش و تا قوت تریاق و قوی و ضعف آن ندانند، استعمال نباید
~~کرد.
# اما مقدار از تناول در گزیدن افعی و کلب کلب یک مثقال و گزیدن عقرب نیم
~~درم و در گزیدن زنبور دانگی و نیم به سرکه و کسی که درمی خورده باشد نیم
~~مثقال تا یک مثقال بخورد و کسی را که درد سینه سعال مزمن باشد یا درد معده
~~و امعا و احشا و شهوت کلبی و نافض بی تب بود و دو دانگ بخورد؛ و کسی را که
~~صرع و سکته و فالج و لقوه بود نیم مثقال تا یک مثقال بخورد با تب سداب و
~~کسی را که قولنج باشد نیم درم بخورد و در استسقا مثقالی و در اسهال و قروح
~~امعا نیم درم به آب سماق و در ضیق نفس دانگی و نیم با سکنجبین عنصلی و در
~~جذام مثقالی بهآب افتیمون و گاوزبان و در حصاه و کلیه و مثانه نیم مثقال به
~~آب کرفس و در هیضه دانگی و نیم با شراب و در ضعف شهوت و شهوت کلبی
~~یک مثقال با شراب طمث یک مثقال با طبیخ مشک طرامشیع خورند.

PageV01P395

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0368.png)

# در تریاقها
# تریاق کبیر آن را تریاق فاروق گویند، تریاق جلیل القدر عظیم المنفعت باشد و
~~مقاومت با زهرها و ادویههای قتال کند و مقوی قلب و دماغ و کبد و حیات ms361 و
~~عناکب و در کلب کلب و جمیع مرضهای بلغمی و سوداوی و بواسیر و صرع فالج
~~و قولنج و برص و بهق ولقوه وسواس و مغص و جذام و خفقان و تشنج قلب و
~~جمودت و ادرار بول و طمث و درد معده و اوجاع کلیه و مثانه و حصاه و صلابت
~~کبد و طحال بود و قرح امعا و اسهال و نفث دم و سوء هضم و استسقا کرم شکم و
~~صداع و هضم و ضعف بصر و اوجاع مفاصل را دفع کند؛ و اگر بر نهش هوام طلا
~~کنند، مفید افتد.
# صفت آن: اقراص عنصل چهل و هشت مثقال، قرص افاعی و قرص آن در
~~خون هر یک بیست و چهار مثقال، افیون دارفلفل هر کدام بیست و چهار مثقال،
~~تخم شلغم بری، سیر بری، دارچینی، ورق گل سرخ، غاریقون، ایرسا، رب السوس،
~~روغن بلسان، هریک دوازده مثقال، زعفران، زنجبیل، ریوند، فطراسالیون،
~~قنطافلیون، فودنهآ جبلی، فراسیون، قسط، مر، اسطوخودوس، فلفل ابیض، فلفل
~~اسود، کندر، مشک طرامشیع، فقاح اذخر، صمغ بطم، سنبل الطیب، سلیخه،
~~جعده، هر یک شش مثقال، میعهآ سائله، تخم کرفس، سیالیوس، حرف بابلی،
~~کماذریوس، نانخواه، عصارهٔ‌ لحیه التیس، کمافیطوس، سنبل رومی، ناردین،
~~اقلیطی، شیح جبلی، ورق ساذج، جنطیانا، رازیانه، هوفاریقون، طین مختوم، زاج
~~محرق، حماما، وج، حب بلسان، فوه، صمغ عربی، قردمانا، انیسون، اقاقیا، هر یک
~~چهار مثقال، دوقو، قنه، جاوشیر، مقل الیهود، حجر الیهود، سکبینج، جندبیدستر،
~~بادآورد، قنطوریون باریک، زراوند مدحرج، هر یک دو مثقال، عسل کف گرفته ده
~~رطل، شراب ریحانی عتیق بی غش سه رطل و نیم، آنچه کوفتنی باشد بکوبند و
~~صمغ و عصاره در شراب جهودی بخیسانند و ادویه کوفته به روغن بلسان ملوث
~~گردانند و در عسل و شراب بسرشند و در ظرف نقره یا چینی کنند و ظرف

PageV01P396

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0369.png)

~~مملون سازند و هر روز سر آن بر میداند و بعد از سالی استعمالی کنند و بعضی
~~بعد ms362 از پنج سال گفتهاند و بعضی ده سال و بعضی دوازده سال.
# قرص اسقیل، آن را عنصلی نیز گویند طریق او آن است که عنصل تازه در
~~زمان خریف که ورق او خشک شده باشد با در خمیر گیرند و بریان کنند. پس آن
~~خمیر از عنصل بدر کنند و لب آن اسحق نمایند و با هم چندان دقیق کرسنه
~~بیامیزند و به شراب بسرشند دست به روغن گل بمالند و آن را قرص سازند.
# قرص اندروخون و مصطکی: دارشیشعان، قصب الذریره، سلیخه، فوه
~~اسارون، عود بلسان، قسط، جعده، هر یک شش مثقال، فقاح اذخر، زعفران، ریوند،
~~سلیخه، دارچینی هر یک دوازده مثقال، اقحوان بیست مثقال بکوبند و به حریر
~~ببیزند و به شراب ریحانی یا نبیذ مویزی بسرشند و دست به روغن بلسان چرب
~~سازند و آن را قرص سازند.
# قرص افعی، افعی جوان ماده اشقر سر پهن حاصل کنند و ماده را به آن
~~بدانند که او را چهار نیش بود و نر را دو نیش بود و جوان را به آن بدانند که
~~متحرک بغایت باشد و سر برداشته و چشم او سرخ بود باید که در بهار صید کنند
~~و از مواضع که از آب دور باشد از کنار جویها و زمین شور و نزدیک آب صید
~~نکنند و و آنچه که اسود و ارقم باشد احتراز کنند و در نوروز صید کنند و از سر و
~~دنبال مقدار چهار انگشت یک دفعه جدا کنند و بیندازند و باقی را پوست بکشند و
~~بشکافند و پاک بشویند و در دیگی کوزه نهند و آب در او بریزند و نک و شاخهای
~~شبت در آن اندازند و بجوشانند تا مهرا شود و گوشت و استخوان از هم جدا کنند
~~گوشت خالص در هاون سنگی به دستهآ چوبین نیک بکوند و با ربع آن کعک
~~بیامیزند و با هم بسایند و به آن عرق بسرشند و دست به ms363 روغن بلسان چرب کنند
~~و قرص سازند و در سایه خشک کنند و باید که شعاع آفتاب بر او نتابد و در آوند
~~بماند و در ظرف آبگینه کنند و نگاه دارند.

PageV01P397

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0370.png)

# تریاق غرغره، قایم مقام تریاق کبیر باشد. صفت آن: حماما، سنبل هندی،
~~ساذج، لک، مامیثا، قرنفل، دارچینی، ریوند، قیمولیا، قسط، مر، جنطیانا هر یک
~~دوازده مثقال، فقاح اذخر، عصارهآ لحیه التیس، مقل ازرق هر یک هشت مثقال،
~~عاقرقرحا، رازیانه، کبریت خام، تخم شبت، اسارون، قردمانا، فرفیون، افیون،
~~ناردین، شکوفهآ رز، گل باقلا، تخم کرفس کوهی، فطراسالیون، دوقوا، افتیمون،
~~سنبل الطیب، هر یک سه مثقال، کتیرا، خشخاش سفید، فلفل سیاه سی مثقال،
~~بزر البنج بیست و هشت مثقال، سلیخه، ورق گل، قرص اندرخون هر یک نه
~~مثقال، تخم سداب یک مثقال، دانهآ ترنج سماق، از هر یک دو مثقال، روغن بلسان
~~بیست و چهار مثقال و نیم، عصارهآ قیصوم، هشت مثقال، ورق ترنج سیزده مثقال،
~~آنچه کوفتنی باشد بکوبند و صمغها در شراب حل کنند با سه چندان عسل ادویه
~~بسرشند و نیم مثقال تا یک مثقال تناول کنند، تریاق اربعه زهرها و بادهای غلیظ
~~و صرع ولقوه و یرقان را مفید بود.
# صفت آن: جنطیانا، زراوند، حب الغار، مر، متساوی بکوبند و تا سه چندان
~~عسل بسرشند، شربتی مثقال باشد.
# تریاق الافعی: صفت آن: فلفل ابیض، فرنجمشک، فاشرا هر یک ده درم، مر،
~~افیون، حب الغار هر یک هفت درم، جنطیانا، زراوند طویل، زعفران، جدوار، عنصل
~~هر یک چهار درم، ناردین، عاقرقرحا، فرفیون هر یک دو درم، جندبیدستر یک
~~درم، بکوبند و با سه چندان عسل بسرشند، بعد از شش ماه استعمال کنند، قولنج
~~و فالج ولقوه و استرخا و اختلاف اخلاط را مفید بود و اشتها و درد سر زایل کند و
~~جنین را از اسقاط نگاه دارد و چشم روشن کند.
~~مثرودیطوس: از تریاقها بزرگ است، منافع بیشمار دارد و سدهآ کبر و اورام ms364 و
~~رطوبات بطن و نفخ و وجع معده و امعا را مفید بود و مقوی باه و رفع مضرت زهر
~~و نهش هوام و کلب کلب را مفید بود. صفت آن: سلیخه، قرنفل سفید، سورنجان،
~~جعده، سیر بری، دوقواء اکلیل الملک، جنطیانا، روغن بلسان، حب بلسان، بوزیدان،

PageV01P398

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0371.png)

~~فرفیون، مقل هر یک هفت درم، اسارون، سقنقور، انیسون، وج، سکنجبین چهار
~~درم و نیم، سنبل، کندر، خردل سفید، حرف بابلی، عود بلسان، اسطوخودوس،
~~اذخر، قسط، اسالیوس، کمافیطوس، قنه، علک بطم، مورد، فلفل، عصارهآ لحیهآ
~~التیس، جندبیدستر، جاوشیر، ساذج، میعه هر یک هشت درم، تخم سداب،
~~زعفران، غاریقون، زنجبیل، دارچینی، کتیرا هر یک ده درم، فستق، ناردین، طین
~~مختوم، صمغ عربی، قردمانا، فطراسالیون، افیون، بزر البنج، ورق گل، مشک
~~طرامشیع، تخم رازیانه هر یک پنج درم، ادویه بکوبند و صمغها در شراب حل
~~کنند، بعد از آن سه چندان ادویه عسل بسرشند و مثقالی بعد از شش ماه بخورند.
# بزرگ دارو، شبیه است به تریاق به جای فلونیا در قولنج نافع باشد و منافع
~~بسیار دارد. صفت آن: زعفران بزر البنج سفید هر یک چهار درم، فلفل سفید دو
~~درم، افیون، فرفیون هر یک بیست درم، سنبل، میعهآ سائله هر یک دوازده درم،
~~ساذج، قرنفل، هر یک چهار درم، لؤلؤ ناسفته، نوشادر، کافور، تخم سداب بری،
~~مشک، قاقله، دارچینی، سلیخه، هر یک درمی، تخم سپندان، غاریقون، روغن
~~بلسان، قسط هر یک بیست درم، چنانچه گفته شد، ترتیب کنند و بعد از شش ماه
~~مثقالی بخورند.
# تریاقی که دفع ضرر زهر کند: صفت آن: شیرهآ انجیر خشک پنجاه درم، ورق
~~سداب خشک سی درم، سیر بری بیست درم، نمک ده درم، همه بکوبند و با انجیر
~~بیامیزند و سه درم تناول کنند.
# آخر: زراوند مدحرج درمی و نیم، افیون، مر، سپندان، زیره هر یک درمی،
~~شونیز پنج درم، و جنطیانا سه درم، و سداب دو درم بکوبند، و به عسل آب
~~جرجیر ms365 بسرشند و مثقالی تناول کنند.

PageV01P399

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0372.png)

# در مفرحات
# مفرح معتدل، لؤلؤ ناسفته بستد، عود خام، گاوزبان هر یک ده درم، کبر با تخم
~~کاسنی، گشنیز هر یک پنج درم، صندلین شاهتره هر یک هشت درم، فرنجمشک،
~~افتیمون، ورق گل سرخ، هر یک شش درم، درونج، زعفران، عنبر هر یک دو درم،
~~ساذج هندی، زرنباد، بالنگو، خشخاش، بنفشه هر یک چهار درم، کافور یک درم،
~~مشک نیم درم بکوبند، و به شراب سیب بسرشند و یک مثقال تناول کنند.
# مفرح یاقوتی: لؤلؤ ناسفته هشت درم، بسد چهار درم، یاقوت رمانی دو درم،
~~صندل سرخ، بالنگو، بهمن سفید، گل مختوم، ریوند چینی، هر یک دو درم، ورق
~~زر مثقالی، حجر لاجورد، دو و نیم مثقال، عقیق، کهربا، نیلوفر، زرشک، گشنیز،
~~تخم گل، عود، پوست ترنج، گاوزبان، بهمن سرخ، تخم کاسنی، کافور، عنبر اشهب،
~~سه درم، طباشیر، گل سرخ هر یک پنچ درم، ساذج، زرنباد، درونج هر یک درمی و
~~نیم، مشک نیم مثقال، ابریشم سوخته یک درم، آمله، هلیلهآ کابلی، هر یک بیست
~~درم، گلاب و قند هر یک نیمی، شراب سیب و به و آب انارین هر یک بیست درم.
# مفرح حار: قرفه، قرنفل، دارچینی، سنبل، فرنجمشک، درونج هر یک نیمی،
~~شراب سیب و به و آب انارین هر یک پنج درم، نارمشک، عود، اشنه، ساذج سه
~~درم، زعفران، مصطکی، هر یک مثقالی، عنبر اشهب درمی، مشک نیم مثقال، ورق
~~زر نیم درم، آملج در آب موز جوشانیده خشک کرده پانزده درم کوفته بیخته به
~~عسل بسرشند.
# مفرح بارد، ورق گل، طباشیر، بهمن سفید، گاوزبان هر یک درمی، گشنیز
~~خشک، صندل هر یک نیم درم، تخم توزک، مغز تخم خیارین، هر یک دو درم،
~~زرشک دانه سه درم، لؤلؤ ناسفته، کهرباء بسد، هر یک دانگی بکوبند و به شیرهآ
~~قند بسرشند.

PageV01P400

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0373.png)

# آخر، خفقان گرم را مفید بود، بستد، لؤلؤ ناسفته، کهربا، گاوزبان، گل ارمنی هر
~~یک درمی، گشنیز، ms366 صندل پنج درم، تخم توزک تخم خیارین و کدو هر یک دو
~~درم، مشک نیم درم، قند ده درم بکوبند و به شراب سیب بسرشند.
# آخر، خفقان سرد را نافع بود، گاوزبان، درونج هر یک شش درم، زرنباد سه
~~درم بکوبند و به عسل بسرشند.
# آخر، ضعف قلب و خفقان را غشی را مفید بود، مصطکی، دارچینی، دارفلفل،
~~نمام، فرنجمشک، بادروج پنج درم، گشنیز خشک، سنبل سه درم، کهرباء لؤلؤ،
~~طباشیر هر یک دو درم و نیم، بالنگو هشت درم، مشک یک درم، زعفران نیم درم،
~~بکوبند و به عسل بسرشند.
# دواء المسک، خفقان و امراض سوداوی و ضعف قلب را مفید بود، زرنباد،
~~درونج، بهمن، ساذج، سنبل، قاقله، قرفه، قرنفل، جندبیدستر، اشنه، امراض
~~سوداوی و ضعف قلب را مفید بود: زرنباد، درونج، بهمن، ساذج، سنبل، قاقله، قرفه،
~~قرنفل، جندبیدستر، اشنه هر یک درمی، لؤلؤ کهربا، بسد، ابریشم خام به مقراض
~~چیده هر یک درمی و نیم، زنجبیل، دارفلفل هر یک نیم درم، مشک دانگی بکوبند
~~و به عسل با شیره قند بسرشند.
# دواء المسک، خفقان سوداوی و سوء المزاج قلب را مفید بود، و ریاح حاره و
~~صرع صبیان در رطوبت معده و آماس حنجره را نافع افتد، صفت آن: سنبل، مر،
~~مشک، ساذج، هر یک دو درم، زعفران، نانخواه، تخم کرفس هر یک چهار درم،
~~صبر سقوطری، افسنتین رومی هر یک بیست درم، ریوند چینی شش درم،
~~جندبیدستر درمی و نیم، مردارسنگ به آب گرم حل کرده و به عسل خام سه
~~وزن بسرشند.
# انوش دارو، مقوی قلب و معده و کبد و مفرح و مقوی نفس و بدن بود و بوی
~~دهن و رنگ روی نیکو گرداند.

PageV01P401

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0374.png)

# صفت آن: ورق گل سرخ شش درم، سعد پنج درم، زعفران، قرفه، دارچینی،
~~زرنباد، قاقله، جوزبوا، بسباسه هر یک دو درم، مصطکی، قرنفل، اسارون هر یک
~~سه درم بکوبند و ببیزند و آمله یک رطل در نه رطل ms367 آب بجوشانند تا با ثلثی آید.
~~پس صافی کنند و با دو رطل قند به قوام آورند و ادویه کوفته در آن ریزند و به
~~چوب بید برندند.
# فلونیای رومی، قولنج و خفقان و اوجاع کبد و سعال مفید بود. صفت آن:
~~زعفران پنج درم، فلفل سفید، بزر البنج هر یک بیست درم، افیون ده درم،
~~فطراسالیون، سنبل هر یک چهار درم، کرفس سه درم، ساذج، سلیخه، عاقرقرحا،
~~ححب بلسان، افیون هر یک درمی، بکوبند و به روغن بلسان ملوث گردانند و به
~~عسل سه چندان ادویه بسرشند و بعد از شش ماه درمی بخورند.
# فلونیای فارسی، خفقان وقولنج و اوجاع رحم وکثرت اسقاط را مانع بود.
~~فلفل سفید، بزر البنج هر یک بیست درم، افیون ده درم، زعفران پنج درم، سنبل،
~~مر، عاقرقرحا، فرفیون دو درم، جندبیدستر، زرنباد، درونج هر یک نیم درم، لؤلؤ،
~~مشک هر یک نیم مثقال، کافور بکوبند و به عسل سه وزن بسرشند و بعد از شش
~~ماه استعمال نمایند.
# معجون نجاح، مسهل سودا و اخلاط غلیظ باشد. صفت آن: هلیلهآ سیاه،
~~بلیله، آمله، هر یک ده درم، بسفایج، افتیمون، اسطوخودوس، تربد هر یک پنج
~~درم، بکوبند به عسل بسرشند، شربتی پنج مثقال باشد.
# معجون تربد، قولنج بگشاید و درد و پشت و بادها را مفید بود. صفت آن:
~~سقمونیا یک مثقال، تربد ده مثقال، خیربوا، قاقله، زنجبیل، دارچینی، قرفه،

PageV01P402

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0375.png)

~~نارمشک، قرنفل هر یک درمی، شکر ده مثقال، بکوبند و به عسل بسرشند. شربتی
~~پنج درم باشد.
# معجون سورنجان: صعتر، فلفل، نمک هندی، ورق گل، گشنیز خشک هر
~~یک درمی و نیم، سورنجان سه درم، تربد سفید پانزده درم، روغن بادام هفت درم،
~~سقمونیا سه درم، عسل صد و پنجاه درم، بسرشند، شربتی یک درم تا پنج درم
~~بیاشامند.
# معجون خیارشنبر، تربد بیست درم، بنفشه ده درم، نمک هفت درم، رازیانه،
~~انیسون، مصطکی پنج درم، رب السوس هفت درم، عسل، خیارشنبر صد درم، ms368
~~فانیذ پنجاه درم، روغن بادام بیست درم بکوبند و به عسل فانیذ بسرشند.
# معجون حجر الیهود، کلیه و مثانه را پاک گرداند و ادرار بول کند. صفت آن:
~~تخم خربزه و خیارین و کدو مجموع مقشر، حب کاکنج هر یک پنج درم، حجر
~~الیهود پنج درم بکوبند و به عسل بسرشند، شربتی یک مثقال بود.
# معجون عقرب، کلیه و مثانه را از حصات و رمل پاک گرداند، عقرب سوخته
~~درمی و نیم، جنطیانا یک و نیم درم، زنجبیل یک درم، فلفل، دارفلفل هر یک دو
~~درم، بیخ کاکنج هر یک پنج درم، جندبیدستر چهار درم بکوبند و به عسل
~~بسرشند، شربتی دانگی باشد.
# معجون حلتیث، تب ربع و گزیدن عقرب و رتیلا مفید بود. صفت آن:
~~حلتیث، فلفل، مر، ورق سداب، متساوی بکوبند و به عسل بسرشند، شربتی یک
~~مثقال باشد.
# معجون کاکنج: قروح کلیه و مثانه را مفید بود. صفت آن: بزر النبج، تخم
~~کرفس، رازیانه هر یک هفت درم، مغز تخم خیارین، تخم حماض، افیون، مغز
~~جلغوزه، مغز بادم، مغز فندق بریان کرده، زعفران هر یک سه درم، حب کاکنج
~~بیست عدد، کتیرا چهار درم بکوبند و به عسل آمیخته بسرشند، شربتی یک
~~مثقال.

PageV01P403

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0376.png)

# معجون شهریاران: قولنج و پیچش و نفخ معده و امعا را مفید بود. صفت
~~آن: نجیل، قرفه، دارچینی، جوزبوا، مصطکی، قرنفل، سلیخه، قاقله، حب بلسان هر
~~یک چهار درم و نیم، سقمونیا سه درم، تربد حب النیل هر یک هشت درم، شکر
~~سفید هفتاد درم بکوبند و با سه چندان ادویه عسل بیامیزند، شربتی دو مثقال.
# معجون فلاسفه، آن را ماده الحیوه نیز گویند، مقوی قلب باشد و بلغم و ریاح
~~و اوجاع پشت و مفاصل و سلس البول و دفع کند و رنگ روی و بوی دهن خوش
~~گرداند و عقل بیفزاید و اشتها آرد. صفت آن: فلفل، دارفلفل، زنجبیل، دارچینی،
~~هلیله، آمله، شیطرج، زراوند، اصل بابونه، چلغوزه، جوز هندی، خصیه ms369 الثعلب هر
~~یک ده درم، مویز سه درم، مجموع کوفته به عسل سه چندان بسرشند.
# معجون برشعثا: اوجاع قولنج و رمد و اسنان را مفید بود. فلفل سفید و سیاه
~~هر یک بیست درم، بزر البنج افیون هر یک ده درم، زعفران پنج درم، فرفیون،
~~سنبل، عاقرقرحا هر یک مثقالی بکوبند، و با صد و پنجاه درم عسل بسرشند و در
~~ظرف آبگینه کنند و بعد از چهار ماه مثقالی بخورند.
~~معجون سک، وجع و برودت کبد را مفید بود و سده بگشاد. صفت آن: سک،
~~سلیخه، سنبل، ساذج، لک، ریوند، جنطیانا، هر یک دو درم، زعفران، نانخواه،
~~کرفس، مصطکی هر یک سه درم، عود، قرنفل، هر یک پنج درم، بکوبند و سه
~~چندان ادویه عسل بسرشند، شربتی یک درم باشد.
~~معجون ورد: اورام صلب کبد را مفید بود، صفت آن: ورق گل چهار درم،
~~سوسن آسمانجونی هفت درم، ریوند چینی، لک مغسول سه درم و نیم، زعفران
~~نیم درم، کوفته بیخته به عسل بسرشند، شربتی یک مثقال.
# معجون راحت: درد پشت و ریاح را مفید بود و قولنج بگشاید، صفت آن:
~~مصطکی، فلفل، دارفلفل، قرنفل، زنجبیل، جوزبوا، سقمونیا، کمون، سداب،
~~خولنجان، قرفه، متساوی بکوبند و به عسل با شیره قند بسرشند، شربتی یک
~~مثقال.

PageV01P404

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0377.png)

# معجون وج، دمعه و سیلان اشک را مفید بود. صفت آن: وج حلتیث،
~~زنجبیل، رازیانه متساوی بکوبند، و به عسل به شیرهآ قند بسرشند، شربتی یک
~~مثقال.
# معجون لبوب: منی بیفزاید و قوت باه دهد و کلیه و مثانه و دماغ را تقویت
~~کند و رنگ روی نیکو گرداند. صفت آن: مغز بادام و جوز چلغوزه و حب زلم،
~~فندق، فستق، نارجیل، خشخاش، تودری سرخ و سفید، کنجد، تخم گزر و جرجیر
~~و پیاز و شلغم و شبت و بهمنین، زنجبیل، دارفلفل، کبابه، قرفه، دارچینی و تخم
~~هلیون، شقاقل، خولنجان با عسل سه چندان ادویه بیامیزند، از مثقالی تا دو
~~مثقال.
# معجون ثیادریطوس: ms370 مزاج سرد و اوجاع معده و کبد و کلیه و طحال و رحم
~~را مفید بود و قولنج و حیض بگشاید و تنقیه بدن کند از اخلاط غلیظه و بادها
~~بشکند، سده و ضیق نفس و اوجاع سینه و صداع و صرع و جذام را مفید بود.
# صفت آن: صبر پانزده درم، غاریقون بیست درم، زعفران، دارچینی، وج،
~~مصطکی، حب بلسان، فرفیون، فلفل، دارفلفل، جنطیانا، مر، فقاح اذخر، حماما، هر
~~یک دو درم، قسط، کماذریوس، افتیمون هر یک چهار درم، اسارون، سلیخه،
~~سقمونیا شش درم بکوبند و به عسل سه چندان ادویه بسرشند و بعد از شش ماه
~~چهار مثقال تناول کنند.
# معجون سورنجان: اوجاع نقرص و مفاصل و عرق النساء را مفید بود. صفت
~~آن: سورنجان شش درم، بوزیدان، ماهی زهره، بیخ کبر، زیرهآ کرمانی، شیطرج هر
~~یک دو درم، پوست هلیلهآ زرد هفت درم، تخم کرفس، رازیانه، ورق حنا، زبد البحر،
~~فلفل سفید، گشنیز خشک، نمک هندی، صعتر هر یک درمی و نیم، ورق گل
~~محموده، زنجبیل هر یک سه درم، تربد پنج درم، روغن بادام هفت درم، عسل صد
~~و پنجاه درم، شربتی یک درم تا پنچ درم باشد.

PageV01P405

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0378.png)

# معجون بلادر: رعشه و فالج و سکته و لقوه و جمیع امراض بارده را مفید بود.
~~صفت آن: زنجبیل، عاقرقرحا، شونیز، قسط، فلفل، وج هر یک ده درم، ورق
~~سداب، حلتیث، جنطیانا، رازیانه، حب الغار، جندبیدستر، شیطرج هر یک پنج درم،
~~عسل بلادر پنج مثقال، ادویه بکوبند و به روغن جوز یا بادام ملوث و به عسل
~~بسرشند، شربتی مثقالی باشد.
# سجزینا: جمیع امراض کبد و ریاح غلیظ و سوء هضم و سوءالاستمرار و قولنج
~~و عسر بول و اوجاع اسنان را مفید بود. صفت آن: جندبیدستر، افیون، دارچینی،
~~اسارون از هر یک درمی، فلفل، دارفلفل، قسط، قنه هر یک شش درم، زعفران نیم
~~درم، بکوبند و به عسل بسرشند و بعد از شش ماه نیم ms371 مثقال تناول کنند.
# اطریفل کبیر: ریاح و بواسیر و برودت معده را مفید بود و رنگ روی نیکو
~~گرداند و باه بیفزاید. صفت آن: هلیلهآ سیاه و کابلی، بلیله، آمله، فلفل، دارفلفل هر
~~یک سه درم، زنجبیل، بوزیدان، بسباسه، شیطرج، شقاقل، تودری سرخ و سفید،
~~لسان العصافیر، کنجد، خشخاش، بهمنین هر یک درمی، بکوبند و به روغن بادام
~~ملوث گردانند و به عسل بسرشند و مثقالی بخورند.
~~اطریفل گشینز، صداع و بخارات معده را مفید بود، هلیلهآ زرد، هلیلهآ کابلی،
~~بلیله، آمله، گشنیز خشک متساوی بکوبند و به عسل بسرشند.
~~اطریفل افتیمون: امراض سوداوی را مفید بود و موی را سیاه گرداند. صفت
~~آن: هلیلهآ کابلی ده درم، سنای مکی، افتیمون، تربد هر یک پنج درم، شیطرج سه
~~درم، بسفایج درمی، انیسون، نمک هندی هر یک دو درم، بکوبند و به مقل شش
~~درم در آب حل کنند و با عسل بیامیزند و ادویه به آن بسرشند.
# اطریفل صغیر: هلیلهآ کابلی، بلیله، آمله متساوی بکوبند و به روغن بادام ملوث
~~گردانند و به عسل بسرشند و مثقالی بخورند.
# اطریفل که برص و امراض بلغمی را مفید بود. صفت آن: هلیلهآ کابلی بیست
~~درم، بلیله، آمله هر یک ده درم، برنج کابلی پانزده درم، شیطرج، سعد، ساذج،

PageV01P406

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0379.png)

~~زنجبیل پنج درم، بسفایج، اسطوخودوس، هفت درم، قسط سه درم، غاریقون شش
~~درم، انیسون، قرنفل، خیربوا، جوزبواء هر یک ده درم، فلفل، دارفلفل، نارمشک هر
~~یک چهار درم، بکوبند به عسل بسرشند و چهار درم تناول کنند.
# آخر، کرم دراز و کدو دانه را بشکند. صفت آن: برنج کابلی، مقشر ده درم،
~~تربد، قسط، حب النیل هر یک پنج درم، قنبیل، ترمس، شیح، افسنتین، افتیمون،
~~هر یک سه درم، بکوبند و به عسل بسرشند، شربتی سه مثقال باشد.
# شراب بنفشه، تب صفراوی و سعال و ذات الجنب و ذات الصدر را مفید بود و
~~تلیین و ادرار بول کند و سینه را ms372 نرم سازد. صفت آن: سر بنفشه تازه یک من در
~~چهار من آب بجوشانند و صافی کنند، هر یک منی را دو من قند بنهند و به قوام
~~آرند.
# شراب نیلوفر: ورم رطبه و سعال گرم را مفید بود. صفت آن: همچون شراب
~~بنفشه است.
# شراب عناب: غلبهآ دم و ماشرا و حصبه و جدری را نافع بود. صفت آن: عناب
~~یک رطل در چهار رطل آب بجوشانند و صافی کند، با قند به قوام آرند.
# شراب به، مقوی قلب و معده، صفت آن: به ترش رسیده دو پاره کنند و دانه
~~از آن بیرون آرند، در هاون سنگین بکوبند و بجوشانند و صاف کنند و با قند به
~~قوام آرند.
# شراب سیب: مقوی قلب و معده و قابض و مفرح وقی و اسهال باز دارد و
~~تشنگی بنشاند، آن را مانند به ترتیب دهند.
# شراب انار: صداع و تشنگی و قی صفراوی را مفید بود و مقوی معده باشد.
~~صفت آن. آب انار مر بگیرند و با قند چندان که مذاق را خوش آید به قوام آرند.

PageV01P407

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0380.png)

# شراب ورد: حمیات صفراوی را مفید بود و تسکین عطش و تلیین طبع کند
~~صفت آن ورق گل سرخ تازه چهار من در خمیر کنند ده من آب گرم بر آن ریزند
~~و شبانه روزی بگذارند پس نیک به دست بمالند و در دیگ کنند و میجوشانند
~~تا طعم و بوی گل به آب دهد پس صاف کنند و هر یک من آب را دو من قند
~~نهند و به قوام آرند بعد از آن که صافی کنند چهار من دیگر وق گل در آن آب
~~ریزند و بجوشانند و صافی کنند پس با قند به قوام آرند و آن را شراب ورد مکرر
~~گویند، در اسهال فایده او بیش بود.
# شراب فواکه: مقوی قلب و معده و احشا بود و قی صفراوی را مفید بود.
~~صفت آن: به و ms373 سیب ترش و امرود و سماق و انار ترش و زرشک و زعرور، زنبق
~~متساوی بکوبند و آب آن بگیرند و با قند به قوام آرند.
# شراب ریباس: اسهال صفراوی و حمیات ماده تشنگی را مفید بود، و مقوی
~~معده باشد. صفت آن: ریباس بکوبند و آب آن بگیرند و با قند به قوام آرند.
# شراب توت: اوجاع حلق را مفید و آن را همچنین سازد، که گفته شد.
# شراب خشخاش: سعال و نزله و قروح و سینه و ریه و سهر را مفید بود.
~~صفت آن: خشخاش بکوبند و در خرقهآ کتان بندند و در دیگ بجوشانند و هر دم
~~بیرون آرند و به دست مالند تا شیره آن بیرون آید پس با قند به قوام آرند.
~~شراب لیمو: مقوی قلب و معده بود و صفرا تشنگی بنشاند. صفت آن: قند را
~~جلاب سازند و به قوام آرند و به زبان فرو گرفته، آب لمیو چندان که احتیاج باشد
~~بر آن ریزند و بزنند و فرو گیرند و شراب حماض و نارنج نیز چنین سازند.
~~شراب صندل: صندل سفید به سوهان بسایند و پنجاه درم از آن در یک من
~~گلاب شبانه روزی بخیسانند، پس به آتش نرم بجوشانند و به دست مالند تا به
~~نیمه آید، صافی کنند و با یک من قند به قوام آرند.
# شراب نعناع: غثیان و قی و فواق را مفید بود. صفت آن: یک رطل نعناع تازه
~~در سه رطل آب بجوشانند تا به نیمه آید، با دو رطل قند به قوام آرند.

PageV01P408

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0381.png)

# شراب زوفا: ضیق نفس و ربو و سعال را مفید بود و سینه را از اخلاط پاک
~~کند، انجیر بیست عدد، مویز طائفی پنجاه عدد، و بنفشه چهار درم، پرسیاوشان
~~هفت درم، تخم خطمی پنج درم، بیخ مهک، زوفا هر یک هفت درم، مجموع را در
~~دو من آب بجوشانند تا به نیمه آید، پس صافی کنند و ms374 با یک من قند به قوام
~~آرند.
# شراب دینار: شرابی بسیار خوب است سده بگشاید و یرقان و حرارت کبد را
~~مفید بود و ادرار بول و تلیین طبع کند. صفت آن: پوست بیخ کاسنی پانزده درم،
~~پوست بیخ کرفس پنج درم، پوست بیخ رازیانه ده درم، تخم کشوث پنج درم، تخم
~~کاسنی پانزده درم، ورق گل ده درم، ریوند چینی سه درم، مجموع نیم کوفته و در
~~دو من آب بجوشانند و ریوند کوفته در خرقهآ کتان بندند در دیگ اندازند تا به
~~چهار دانگ آید. پس به دو من قند به قوام آرند و اگر بعد از آن که به قوام آید
~~ریوند کوفته بر آن ریزند و بزنند، اقوی بود.
# شراب بزوری: پوست بیخ کاسنی بیست درم، پوست بیخ رازیانه ده درم،
~~پوست بیخ کرفس پنج درم، تخم کاسنی هفت درهم، تخم رازیانه پنج درم، سه
~~تخم ده درم، مجموع نیم کوفته در دو من آب بجوشانند تا به یک من آید و با
~~یک من قند به قوام آرند.
# شراب انجبار: اسهال دموی و نفث و نزف دم را مفید بود و کبد و معده را
~~قوت دهد. صفت آن: انجبار هفت مثقال، قرط پنج مثقال، صندل سفید و سرخ
~~هر یک چهار مثقال، صندل به سوهان بسایند و باقی ادویه بکوبند و بجوشاند با
~~یک من قند به قوام آرند.
# شراب اسطوخودوس: امراض سوداوی و بلغمی را مفید بود. صفت آن:
~~اسطوخودوس، پرسیاوشان هر یک ده درم، عنب، بیخ مهک، گاوزبان، رازیانه، تخم
~~کرفس، تخم خطمی هر یک پنج درم، سپستان سی عدد، مویز بیست درم،

PageV01P409

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0382.png)

~~بنفشه، ورق گل هر یک هفت درم، در شش رطل آب بجوشانند تا به ثلثی آید با
~~سه رطل قند به قوام آرند.
# آخر، صمم و سدهآ دماغ را مفید بود. صفت آن: اسطوخودوس ده درم، بسفایج
~~پنج درم، بالنگو، گاوزبان پنج درم، همچنین قند با عسل ms375 بجوشانند تا به رطلی
~~آید، صافی کنند و به خمیر گیرند و بریان کنند و آب آن بگیرند ثلث رطل و
~~شراب عسل نصف رطل، مجموع با هم ضم کنند و به قوام آرند.
# شراب پخته جوش: جهت ضعف معده و کبد و باه و درد پشت مفاصل و فالج
~~و لقوه و کسر ریاح و ادرار بول نافع باشد. صفت آن: آب انگور صد من، گوشت بز
~~فربه پخته بیست من، در دیگ کنند و بجوشانند عود ده درم، زعفران، مصطکی،
~~خولنجان، جوزبوا هر یک پنج درم، قرنفل، بسباسه، هیل، کبابه، زرنباد، سعد هر
~~یک سه درم، سلیخه، زنجبیل، دارچینی، دارفلفل، عاقرقرحا، قاقله، سنبل هر یک
~~درمی، مجموع نیم کوفته، در کیسه به دست میمالند و فشارند، بعد از آن فرو
~~گیرند و صافی کنند و مشک دو دانگ و عنبر یک مثقال در رطلی گلاب حل
~~کنند و بر آن ریزند و پنج من قند با عسل به قوام آرند.
# میبه: ضعف کبد و قی و تشنگی را مفید بود. صفت آن: به رسیده پاره کنند
~~و از دانه پاک کرده در هاون چوبین و سنگین بکوبند و بیست من آب از آن
~~بگیرند و ده من شراب صافی بستانند و ثقل به شبانه روی در آن خیسانیده،
~~صافی کنند و آن ثفل را به آب بشویند، چنانچه هیچ در آن طعمی نماند و بریزند
~~و آن آبها با همدیگر در دیگ سنگین بجوشانند تا به نیمه آید. پس دیگر بار
~~بیالایند و با پنج من قند با عسل در دیگ کنند و قرنفل دو درم قاقلهآ صغار و کبار
~~و زعفران دارچینی هر یک هشت درم، زنجبیل مصطکی هر یک درمی و نیم،
~~جلغوز سازند و در کیسه کنند و در دیگ اندازند و هر دم به دست میمالند تا
~~قوت به آب دهد. پس بیرون آرند و به قوام آرند و یک درم مشک در گلاب ms376 حل
~~کنند و در آن ریزند.

PageV01P410

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0383.png)

# اما ربوب فواکه چنان باشد که آب آن بگیرند و به شربتی به قوام آرند، رب
~~اجاص اجهت] التهاب حمیات و یبوست و طبع و عطش را مفید بود. صفت آن:
~~آلوی سیاه در آب بجوشانند و صافی کنند و آن صافی بجوشانند تا به قوام آید و
~~بیشتر ربوب ملین بدین طریق گیرند.
# سکنجبین ساذج: حمیات حاد و تشنگی و سده را مفید بود و قطع بلغم و
~~صفرا کند. صفت آن: سرکهآ سیب رطلی با نیم رطل آب با یک من قند با عسل
~~به قوام آرند.
# سکنجبین بزوری: استسقا، سوء القنیه و حمیات حاره را مفید بود. صفت
~~آن: تخم کاسنی پنج درم، سه تخم پانزده درم، پوست بیخ کاسنی ده درم، پوست
~~بیخ رازیانه پنج درم، نیم کوفته، در سه رطل آب و رطلی سرکه بخیسانند،
~~شبانه روزی بعد از آن بجوشانند و ثفل به دست میمالند و صافی کنند و با یک
~~من قند به قوام آرند.
# سکنجبین بزوری حار: سده بگشاید و ادرار بول کند و معده را از فضلات
~~پاک کند. صفت آن: تخم کرفس، رازیانه، کاسنی، انیسون هر یک پنج درم،
~~پوست بیخ رازیانه و کرفس و کبر هر یک هفت درم، ریوند، غافث هر یک سه درم،
~~چنانچه گفته شد بسازند.
# سکنجبین بزوری معتدل: تخم کاسنی، رازیانه، کرفس هر یک سه درم، سه
~~تخم پانزده درم، پوست بیخ کاسنی هفت درم، پوست بیخ رازیانه پنج درم.
# سکنجبین سفرجلی: تقویت معده و کبد کند و اشتها آورد و سده بگشاید و
~~ناقه را مفید بود. صفت آن: آب به یک من قند و سرکه رطلی با کمتر به حب
~~رادعات به قوام آرند.
~~سکنجبین عنصلی: ربو و سعال بلغمی و سدهآ کبد وطحال و فالج ولقوه و
~~امراض بلغمی را مفید باشد. صفت آن: سرکه دو من، ضراب صافی دو من، عسل
~~سه من، ms377 در ظرفی کنند و انیسون، زنجبیل، رازیانه، حلتیث، عاقرقرحا، فودنه.

PageV01P411

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0384.png)

~~سداب، فلفل هر یک ده درم، تخم کرفس، کمون، قردمانا پنج درم، نیم کوفته و
~~در میان آن ریزند و هفتهای در آفتاب نهند، و صافی کنند و نگاه دارند.
# سرکهآ عنصلی: عنصل را به کارد چوبین بشکافند و خارج و داخل آن آب
~~پاک کنند و از آن یک من با ده من سرکه شصت روز در آفتاب نهند.
# سکنجبین رمانی: حمیات محرقه و معده و کبد را مفید بود. صفت آن: آب
~~انار پنج من، آب زرشک با غوره یا ریباس یا سرکه به حب رادعات یک من، گلاب
~~سی درم با هم بیامیزند، و هر یک من از آن را یک من قند نهند و به قوام آرند.
# سکنجبین ریوند: اوجاع و سدهآ کبد را مفید بود و طبیعت نرم کند. صفت
~~آن: ریوند چهار درم، غاریقون، تربد، بسفایج، تخم کاسنی هر یک هفت درم،
~~زنجبیل یک درم و نیم، کوفته در چهار رطل آب بجوشانند تا به دو رطل آید با
~~چهار رطل قند به قوام آرند.
~~لعوق سپستان: سعال وخشونت حلق و ریه را مفید بود و طبیعت را نرم
~~کند. صفت آن: سپستان دویست عدد، مویز طایفی دانه بیرون کرده چهار درم،
~~مغز خیارشنبر پانزده درم، در سه من آب بجوشانند تا به یک من آید یا رطلی
~~شکر به قوام آرند.
# لعوق زوفا: ربو و سعال مزمن را مفید باشد و سینه و ریه را پاک کند. صفت
~~آن: زوفا، ایرسا هر یک بیست درم، در سه رطل آب بجوشانند تا به رطلی آید با
~~رطلی قند به قوام آرند.
# لعوق سپندان: سعال بلغمی را مفید بود و قطع بلغم کند. صفت آن: حب
~~الرشاد ده درم، بیخ مهک چهار درم، رازیانه، انیسون هر یک سه درم و نیم کوفته
~~در دو رطل آب بجوشانند تا به رطلی آید و با ms378 رطلی عسل به قوام آرند.
# لعوق طباشیر: سل و قرحه را مفید بود. صفت آن: صمغ عربی، قاقله هر یک
~~شش درم، نشاسته، کتیرا دو درم، طباشیر چهار درم، چلغوزه هفت درم، تخم

PageV01P412

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0385.png)

~~خیار هفت درم، قند شصت درم بکوبند، و با رطلی عسل و بیست درم روغن بادام
~~بیامیزند و به قوام آورند.
# لعوق حلبه: سعال و خشونت حلق و حنجره را مفید بود. صفت آن: صمغ
~~عربی، نشاسته، کتیرا، رب السوس هر یک ده درم، مغز تخم کدو، مغز بادام مقشر
~~هر یک پنج درم، حلبه چهار درم، قند بیست درم بکوبند، رطلی شیر قند به قوام
~~آرند.
# لعوق عنصل: سعال رطب را مفید بود. صفت آن: عنصل را بریان کرده سه
~~درم، ایرسا دو درم، فراسیون، زوفا هر یک درمی بکوبند و در میان رطلی عسل
~~کنند.
# لعوق چلغوزه: قروح ریه و نفث و سعال را مفید بود. چلغوزه مقشر، کتیراء
~~ایرسا، صمغ عربی هر یک ده درم، بزرک بریان کرده و خرمای دانه بیرون کرده
~~هفتاد درم با هم بسایند و به روغن گاو چرب کنند، در میان عسل گرم ریزند.
# لعوق رب السوس: سعال مزمن را مفید بود، رب السوس، کتیرا، قند، مغز
~~بادام، تخم رازیانه، متساوی بکوبند و در میان عسلی ریزند.
# ماء الاصول: فالج ولوقه صرع واستسقا را مفید بود. صفت آن: پوست بیخ
~~کرفس و رازیانه هر یک دو درم، بیخ اذخر پنج درم، انیسون چهار درم، سنبل،
~~فقاح اذخر، بلسان، اسارون، جنطیانا هر یک دو درم، عود بلسان، بوزیدان هر یک
~~سه درم، سپندان، سلیخه هر یک سه درم، مویز طایفی دانه بیرون کرده بیست
~~درم، در سه من آب بجوشانند تا به یک من آید با یک من قند به قوام آرند.
# آخر، اختناق رحم را مفید بود و طمث بگشاید. صفت آن: بیخ کرفس و کبر
~~هر یک هفت درم، بیخ رازیانه ده درم، تخم کرفس، رازیانه، ms379 انیسون، زراوند،
~~قنطورین، عود، فاوانیا، حب الرشاد هر یک سه درم، مویز طایفی پانزده درم.
# آخر، حصاه کلیه و مثانه را مفید بود. صفت آن: بیخ کرفس و کبر هر یک
~~پنج درم، ماش هندی، تخم خیار هر یک هفت درم، پرسیاوشان، پیاز دشتی هر

PageV01P413

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0386.png)

~~یک سه درم، مویز ده درم، انجیر ده عدد در سه رطل آب بجوشانند تا به ثلثی آید
~~با رطلی قند به قوام آرند، و پنج درم حجر الیهود بکوبند و به آن بیامیزند.
# آخر، سده و برودت و کبد و طحال و برودت معده و استسقا و حمیات بلغمی
~~را مفید بود. صفت آن: پوست بیخ کرفس و رازیانه هر یک هفت درم، بیخ اذخر
~~فقاح هر یک پنج درم، مصطکی سنبل هر یک درمی و نیم، لک، عود بلسان هر
~~یک دو درم، بادآورد، غافث، پوست بیخ کبر، افسنتین، ورق گل هر یک سه درم،
~~مویز بیست درم، انجیر ده عدد، در دو من آب بجوشانند تا یک من آید تا یک من
~~قند به قوام آرند.
# گلقند، مقوی و رافع بلغم، صفت آن: ورق گل سرخ یک من در دست بمالند
~~تا پژمرده شود و یک من قند و جلاب سازند و بر سر آن ریزند و در آفتاب نهند،
~~هر گاه کم شود باز قند میریزند و در آفتاب نهند، سیب مربی، سیب شیرین
~~پنجاه عدد و پوست باز کنند و در دیگ با شیرهآ قند به آتش نرم بجوشانند و به
~~مرتی نیز چنین سازند. اما آن را پاره کنند و اندرون پاک سازند.
~~بادام مربی، سرفه و باه را مفید بود. مغز بادام مقشر در دوشاب بخیسانند و
~~سه روز رها کنند. پس بیرون آرند و در عسل بجوشانند و سه روز رها کنند و پس
~~بیرون آرند و در عسل بجوشانند و در ظرف کنند.
~~هلیلهآ پرورده، معده را قوت دهد و کبد را نفع نماید ms380 و ریاح و بواسیر و تقویت
~~بصر کند و دهن تیز گرداند و امراض سوداوی را مفید بود. صفت آن: هلیلهآ کابلی
~~صد عدد در ظرفی کنند و آب خاکستر رز بر سر آن ریزند و هر سه روز آب و
~~خاکستر تازه کنند. بعد از ده روز بشویند و در دیگ با کفی جو نیم کوفته
~~میجوشانند تا پخته شود. آن گاه هلیله بیرون آرند و در او به مثل سوراخها کنند
~~و در ظرفی نهند و عسل کف گرفته با شیرهآ قند بر سر آن ریزند و بگذارند. بعد از
~~بیست روز در آب بخیسانند و آن گاه پاره کنند در آب و عسل بجوشانند تا آب
~~منقی شود و در ظرفی کنند.

PageV01P414

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0387.png)

# شقاق مری: باه را بیفزاید و کلیه و مثانه را مفید بود، شقاقل ده روز در آب
~~خیسانند، پس بیرون آرند و به عسل بجوشانند و در ظرفی ریزند.
# ترنج مربی: مقوی معده و مفرح باشد. صفت آن: ترنج را پاره کنند و ترشی
~~بیرون آرند و بعضی پوست آن نیز باز کنند. اما اگر باشد بهتر بود، در دیگ
~~سنگین به آب و عسل بجوشانند تا مائیت او نیست شود، آن گاه در ظرفی کنند و
~~عسل بر سر آن ریزند.
# جوز مربی، مقوی باه بود. صفت آن: تازهآ جوز که هنوز خشک نشده باشد
~~بستانند و پوست خارج او] داخل آن باز کنند و در عسل بجوشانند و در ظرفی
~~قی کنند.
# جوارش عنبر: خفقان و سوء هضم و اوجاع رحم را مفید بود صفت آن: قاقلهآ
~~کبار، کبابه، بسبایه، دارچینی هر یکچهار درم، زنجبل، دارفلفل، قرفه، قرنفل،
~~زعفران هر یک ده درم، اشنه، عنبر، مصطکی هر یک دو درم، جوزبوا پنج درم،
~~مشک یک درم بکوبند و ببیزند و به عسل بسرشند و در میان قند به قوام آورده،
~~بر سر تختهآ پهن کنند. شربتی یک مثقال.
# جوارش سفرجلی: مسهل ms381 مقوی معده بود و قولنج بگشاید. صفت آن: به
~~رسیده یک رطل پاره کنند و در دو من خل خمر با شراب بجوشانند. بعد از آن
~~بکوبند و بیفشارند و صافی کنند و با دو رطل عسل به قوام آرند. آن گاه زنجبیل و
~~دارچینی و دارفلفل هر یک دو درم، هیل، قاقله، زعفران هر یک سه درم، مصطکی
~~پنج درم، سقمونیا ده درم، تربد سی درم بکوبند و در آن ریزند تا با هم آمیخته
~~شود، آن گاه فرو گیرند و بر سر سنگی یا تختهای که برای این کار باشد پهن

PageV01P415

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0388.png)

~~کنند و بعد از آن که آن را چرب کرده باشند، بگذارند تا خشک شود. پس به کارد
~~پاره کنند، شربتی پنج مثقال.
# آخر، به را در خمیر گیرند و در میان آتش نهند تا بریان شود، آن گاه چهار
~~درم از آن با یک درم سقمونیا، نیم درم فلفل و نیم درم زنجبیل بکوبند و بسرشند
~~شربتی یک درم باشد.
# جوارش سفرجلی: قابض ضعف معده و قی و اسهال را مفید بود. صفت آن:
~~به رسیده دو من کوفته در خل خمر بجوشانند، چنانچه مهرا شود، پس صافی
~~کنند و با یک من قند به قوام آرند، زنجیل فلفل و دارفلفل هر یک چهار درم،
~~نانخواه، تخم کرفس درمی، زعفران دو درم بکوبند و با آن بیامیزند، شربتی یک
~~مثقال باشد.
# جوارش تمری: قولنج و اوجاع معده را مفید بود. صفت آن: بورهآ ارمنی، زیرهآ
~~کرمانی، فطراسالیون، زنجبیل، فلفل هر یک ده درم و نیم، سقمونیای بریان کرده
~~پنج درم، مغز بادام، برگ سداب دو درم بکوبند و خرمای نیک دانه بیرون کرده
~~بیست درم شبانه روز در خل خمر خیسانیده حل شود و بیالایند و با عسل
~~بیامیزند و ادویه به آن بسرشند، و شربتی پنج مثقال باشد.
# جوارش کافور: ضعف معده و سوء مزاج و بلغم غلیظ را مفید بود. صفت آن: ms382
~~فلفل، جوزبواء زنجبیل، دارچینی، بسباسه، قرفه، نارمشک، فرنجمشک، قرنفل،
~~فلفلمویه، کافور زعفران متساوی بکوبند و به عسل بسرشند، شربتی یک مثقال.
# جوارش عود: تقویت معده و ازالهآ رطوبت و بلغم کند. صفت آن: قاقلهآ صغار
~~و کبار، قرنفل، دارچینی، زنجبیل، دارفلفل، زعفران رومی، عود، فلفل پنج درم،
~~بکوبند و شیرهآ قند با عسل بیامیزند، شربتی یک مثقال باشد.
# جوارش سنبل: سنبل، تخم کرفس، انیسون، مصطکی هر یک درمی، عود و
~~سه درم، بسباسه، قرفه، هلیلهآ کابلی، قرنفل، فرنجمشک هر یک ده درم و نیم،
~~جوزبوا یک درم، مرماحوز سه درم، ورق گل، قصب الذریره هر یک دو درم و نیم.

PageV01P416

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0389.png)

# جوارش مصطکی: برودت معده و کبد و سوء هضم و ریاح و سیلان لعاب را
~~مفید بود. صفت آن: مصطکی هفت درم بکوبند و با طلی به قوام آرند.
# جوارش کمونی: حمیات بلغمی و سوداوی و برودت معده و فواق بلغمی را
~~مفید بود.
# صفت آن: زیرهآ کرمانی شبانروزی در سرکه خیسانند و خشک کرده بریان
~~کنند، چهل درم از آن با ورق سداب و فلفل و زنجبیل هر یک سی درم، بورهآ
~~ارمنی ده درم بکوبند و با سه چندان عسل با قند بسرشند. شربتی یک مثقال
~~باشد.
# جوارش بلادر: ذهن و فکر صافی کند و رنگ رو نیکو گرداند و برودت و اوجاع
~~معده و نسیان را مفید بود. صفت آن: فلفل، دارفلفل، هلیلهآ کابلی، بلیله، آمله،
~~جندبیدستر هر یک چهار درم، قسط، حب الغار، طبرزد هر یک دوازده درم
~~بکوبند، با عسل بلادر و روغن گاو هر یک پانزده درم بیامیزند و به عسل بسرشند
~~و بعد از شش ماه دو درم بخورند.
# جوارش اترج: هضم طعام کند و رنگ روی و بوی دهن خوش کند. صفت
~~آن: پوست ترنج سی درم و قرنفل، جوزبوا، دارفلفل، خیربواء زنجبیل، دارچینی،
~~خولنجان هر یک درمی، مشک دانگی بکوبند و به عسل بسرشند.
# جوارش مقلیاثا: بواسیر و مغص ms383 و زحیر را مفید بود. صفت آن: حرف بریان
~~کرده، زیره در سرکه خیسانیده و بریان کرده هر یک درمی، مصطکی سه درم،
~~پوست هلیلهآ کابلی به روغن گاو بریان کرده نیم درم به گلاب بسرشند.
# جوارش سماق: اسهال باز دارد. صفت آن: سماق ده درم، دانهآ مورد پنج درم،
~~انار دانه ترش و شیرین سه درم، صمغ عربی، گلنار هر یک سه درم بکوبند و به
~~گلاب بسرشند.

PageV01P417

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0390.png)

# جوارش مشک: خفقان و ضعف قلب و معده را مفید بود. صفت آن: مشک
~~نیم مثقال، قاقله، خیربواء قرنفل، زنجبیل، عود هر یک ده درم، دارچینی سه درم،
~~زعفران دو درم، قند مثل جمیع بکوبند و به عسل بسرشند.
# جوارش سقنقور: مقوی باه و کلیه بود. صفت آن: تخم هلیون و پیاز و شلغم
~~و شبت و گندنا و تخم گزر و جرجیر و انجیر و ترب هر یک سه درم، حبه الخضرا،
~~لسان العصافیر، کنجد، چلغوزه، حب الرشاد، مقل بریان سه درم، زنجبیل، شقاقل،
~~خولنجان، دارفلفل پنج درم، جوزبوا، بهمنین، دارچنینی هریک دو درم، سقنقور
~~پنج درم، فانیذ به وزن جمیع ادویه بکوبند و به عسل بسرشند، شربتی دو درم.
# جوارش مسمن: بواسیر و هضم طعام را مفید و قوت باه بدهد. صفت آن:
~~زنجبیل، فلفل هر یک ده درم، دارفلفل سی درم، فانیذ یک من و نیم، جوز، کنجد
~~هر یک پنجاه درم بکوبند و به عسل بسرشند، شربتی یک مثقال بود.
~~جوارش شهریاران: برودت معده و کبد را مفید بود و قولنج بگشاید و طبع
~~نرم کند. صفت آن: شیطرج، زنجبیل، نارمشک، فلفل، قرفه، قاقلهآ صغار و کبار،
~~قرنفل، ساذج، بسابه، مصطکی، دارچینی، سنبل، تخم کرفس، رازیانه، انیسون هر
~~یک شش درم، افتیمون، تربد هر یک دوازده درم، سقمونیا ده درم، جندبیدستر
~~شش درم، قند بیست درم بکوبند و به عسل بسرشند، شربتی یک مثقال باشد.
~~جوارش کندر: وجع و برودت و ضعف معده را مفید ms384 بود. صفت آن: فلفل،
~~دارفلفل، جوزبوا هر یک سه درم، کندر پانزده درم و زنجبیل، خولنجان هر یک
~~دوازده درم، شکر سفید مثل جمیع بکوبند و به عسل بسرشند.
# آخر، کندر شصت درم، فلفل، دارفلفل هر یک دوازده درم، زنجبیل، خولنجان
~~دوادزه درم، جوزبوا، قرنفل پنج درم، مشک نیم درم، باهم ضم کنند.
~~آخر، برودت معده وعدم اشتها واسهال معدی و سلسل البول را مفید بود،
~~فلفل، سنبل، فودنه، کاشم، نانخواه، انیسون، هلیلهآ سیاه چهار درم، شونیز دو درم،
~~عسل سه وزن ادویه، شربتی سه درم.

PageV01P418

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0391.png)

# جوارش قاقلی: برودت اوجاع معده و سوء اشتها و وسواس و جشای حامض و
~~شهوت کلبی و ریاح غلیظ را مفید بود. صفت آن: فلفل سفید و سیاه دارفلفل هر
~~یک بیست درم، عود بلسان ده درم، حمامه و سنبل هر یک چهار درم، زنجیل،
~~تخم کرفس، سلیخه، اسارون، سیالیوس، راسن هر یک درمی، بکوبند و به عسل
~~بسرشند، شربتی دو درم باشد.
# سفوف اناردانه: ضعف معده و امعا و تشنگی و قی و اسهال را مفید بود.
~~صفت آن: انار دانه بریان کرده پانزده درم، زیرهآ کرمانی در سرکه خیسانیده بریان
~~کرده، خرنوب سماق دانه، مورد، سنجد، بست، کنار، شاهبلوط، گشنیز بریان کرده،
~~قرظ هر یک پنج درم بکوبند و با هم بیامیزند.
# آخر، انار دانه ده درم، بلوط، سماق دانه، مورد و زیره، بست، کنار، گشنیز
~~بریان، خرنوب هر یک پنج درم، سک، رامک دو درم و نیم.
# سفوف مقلیاثا: اسهال و مغص و زحیر و ضعف معده و بواسیر مفید بود.
~~صفت آن: حرف بریان کرده سی درم، زیرهآ موصوف ده درم، بزرک، تخم گندنا با
~~هلیلهآ سیاه در آب خیسانیده، هر یک پنج درم، مصطکی دو درم بکوبند و مثقالی
~~به آب سرد بخورند.
# سفوف نشاسته: اسهال و سحج را مفید بود. صفت آن: بنگو مروشک، تخم
~~شاهسفرم، مجموع بریان کرده، نشاسته، صمغ عربی، گل ارمنی ده درم، ms385 بکوبند و
~~به روغن بادام بریان کرده یا به روغن گل چرب کنند و پنج درم با گلاب بخورند.
# سفوف سماق: اسهال و تشنگی را مفید بود. صفت آن: سماق، انار دانه،
~~زرشک هر یک بریان کرده ده درم، مورد پنج درم، خرنوب سی درم، گلنار، صمغ
~~عربی درمی، بکوبند و مثقالی بخورند.

PageV01P419

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0392.png)

# سفوف زرشک: مقوی معده بود. صفت آن: زرشک، سماق، انار بریان،
~~نانخواه، زنجبیل، آرد سنجد هر یک ده درم بکوبند با بیست مثقال قند بیامیزند.
# سفوف بزوری: بادها بشکند. صفت آن: نانخواه، کرویا، تخم کرفس، انیسون
~~هر یک دو درم، قرنفل، قاقلهآ صغار، زنجیل، فلفل هر یک نیم درم، قند بیست
~~مثقال.
# آخر، اشتها آرد و رنگ روی نیکو کند و زنان آبستن را مفید بود. صفت آن:
~~زرنباد و تخم کرفس هر یک درمی، نانخواه و کندر هر یک سه درم، جندبیدستر
~~نیم درم، زیرهآ کرمانی دو درم، کنجد ده درم، قند بیست درم.
# آخر، سرعت خروج منی را که از حرارت بود مفید باشد. صفت آن: بنگو دو
~~درم، تخم توزک سه درم، گشنیز یک درم بکوبند و مثقالی بخورند.
# آخر، لدغ عقارب را مفید بود. صفت آن: ریوند چینی، زراوند طویل، بیخ کبر،
~~عاقرقرحا هر یک ده درم، بکوبند، شربتی سه درم باشد.
# آخر، نقرس و وجع مفاصل را مفید بود. صفت آن: سورنجان دو درم، سقمونیا
~~یک درم، کبابه سه درم، قند سی درم، شربتی سه درم باشد.
~~آخر، اوجاع مفاصل و ضعف معده را نافع باشد. صفت آن: نعناع، قاقله، سنبل،
~~مرو، جوز، سعد هریک دو درم، مصطکی، تخم کرفس، ورق گل، کهربا هر یک سه
~~درم، سک، اذخر هر یک درمی، بکوبند و سه درم بخورند.
~~آخر، سده و صلابت طحال را مفید بود. صفت آن: تخم کاسنی، کزمازج پنج
~~درم، پنجنگشت یک درم و نیم بکوبند و درمی بیامیزند و دو درم بخورند.
~~آخر، فواقی که از امتلای ms386 بود، زایل کند. صفت آن: فطراسالیون، سعد، کمون،
~~هر یک سه درم.

PageV01P420

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0393.png)

# قرص طباشیر: طبیعت را نرم کند و حمیات محرقه و سعال و تشنگی را
~~مفید بود. صفت آن: طباشیر دو درم، ترنجبین، مغز تخم خیارین، و کدو هر یک
~~درمی و نیم، نشاسته، صمغ عربی، خشخاش، کتیرا هر یک نیم درم، بکوبند و به
~~لعاب بالنگو بسرشند. شربتی یک مثقال باشد.
# آخر، ورق گل سرخ و ترنجبین هر یک شش درم، طباشیر، کتیرا ده درم،
~~نشاسته سه درم، بکوبند و به آب ترنجبین بسرشند.
# قرص طباشیر: معتدل حمیات حاره و لهیب و عطش را مفید بود. صفت آن:
~~طباشیر، زرشک، ورق گل سرخ هر یک درمی و نیم، مغز تخم خیارین و کدو و
~~کاهو و کاسنی و توزک و صندل هر یک نیم درم، کافور نیم دانگ بکوبند و به
~~لعاب بالنگو بسرشند.
# قرص طباشیر پست: ورق گل پنج درم، حماض شش درم، طباشیر چهار
~~درم، نشاسته، صمغ عربی سه درم بکوبند و به گلاب بسرشند.
# آخر، صمغ عربی، تخم حماض بریان، نشاسته هر یک دو درم، ورق گل سه
~~درم، طباشیر، سماق، زرشک، گل ارمنی درمی و نیم، بکوبند و به لعاب بالنگو
~~بسرشند و قرص سازند.
# قرص زرشک کبیر: حمیات بلغمی و اورام کبد و معده را مفید بود. صفت
~~آن: عصارهآ زرشک، مغز سه تخم سه درم، ورق گل، ترنجبین هر یک شش درم،
~~تخم کشوث، رب السوس، طباشیر، تخم کاسنی، سنبل، غافث، روناس، لک، ریوند
~~چینی هر یک دو درم، زعفران یک درم بکوبند و به آب ترنجبین بسرشند.
# آخر، زرشک دانه بیرون کرده پانزده درم، تخم کاسنی، تخم خیارین هر یک
~~سه درم، ورق گل پنج درم، ریوند چینی، سنبل هر یک درمی، بکوبند و با
~~سکنجبین بسرشند.

PageV01P421

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0394.png)

# قرص کهربا: نفث و نزف دم را مفید بود. صفت آن: خشخاش، مصطکی،
~~کهربا هر یک ده درم، زعفران ده ms387 درم، بکوبند و به آب بسرشند.
# قرص گلنار: اسهال و نزف دم را مفید بود. صفت آن: پنجنگشت، تخم
~~کاسنی، و توزک، مغز تخم کدو متساوی بکوبند به سکنجبین بسرشند.
# قرص افسنتین: سده وکبد وطحال وعسر البول وامراض بلغمی را مفید
~~بود.
# صفت آن: افسنتین، تخم کرفس، انیسون، اسارون، بادام متساوی بکوبند.
# قرص ورد: حمیات بلغمی و صفراوی را مفید بود. صفت آن: ورق گل هفت
~~درم، غافث، طباشیر، سنبل، رب السوس هر یک درمی، بکوبند و به آب بسرشند.
# قرص ورد کبیر: اوجاع معده وسوء هضم و استسقا و حمیات بلغمی را مفید
~~بود. صفت آن: ورد، عود، سنبل، مصطکی، اذخر، سلیخه، فقاح، دارچینی،
~~افسنتین، مثقالی بسرشند.
# آخر، اوجاع معده و حمیات بلغمی را مفید بود. صفت آن: ریوند شش درم،
~~روناس، لک سه درم، تخم کرفس، انیسون، غافث هر یک دو درم، بکوبند و به آب
~~بسرشند.
~~قرص کافور: حمیات حاره و دق را مفید بود. صفت آن: ورق گل شش درم،
~~صمغ عربی، طباشیر هر یک چهار درم، مغز تخم خیار، کدو، توزک، بیخ مهک،
~~ترنجبین هشت درم، نشاسته سه درم، زعفران دو درم، کافور نیم درم، بکوبند و به
~~لعاب بنگو بسرشند.
~~قرص بنفشه: مسهل صفرا و بلغم بود و صداع و رمد را مفید بود. صفت آن:
~~فقاح اذخر، سلیخه، ورد و ریوند هر یک سه درم، زعفران، انیسون، قسط یک درم،
~~مصطکی، مقل، کندر هر یک دو درم، اشق نیم درم.
# قرص کاکنج: قروح کلیه و مثانه را مفید بود. صفت آن: شهدانه، تخم کرفس،
~~هر یک شش درم، رازیانه دو درم، زعفران حب الصنوبر، تخم حماض، مغز بادام،

PageV01P422

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0395.png)

# منصور بن محمد بن الیاس شیرازی /421
~~افیون هر یک سه درم، حب کاکنج بیست و پنج عدد، تخم خیارین مقشر هشت
~~درم بکوبند و به آب رازیانه بسرشند.
# قرص خشخاش: قروح سینه و وجع آن را مفید بود. ورق گل، صمغ عربی ms388
~~چهار درم، نشاسته، کتیرا، بیخ مهک دو درم، زعفران دودانگ، خشخاش سه درم،
~~طباشیر پنج درم.
# قرص گل ارمنی: که سل و نفث دم را نافع بود. صفت آن: گل ارمنی،
~~نشاسته، گل سرخ هر یک شش درم، سرطان سوخته ده درم، کتیرا، طباشیر،
~~شادنج نیم درم، بیخ مهک سه درم بکوبند و به آب گاوزبان بسرشند.
# آخر، تخم خیارین مقشر پنج درم، تخم توزک، بیخ مهک چهار درم، طباشیر،
~~سرطان سوخته هر یک دو درم، نشاسته، کتیرا هر یک درمی.
# باب نهم
# در حبهای مسهله و غیره
# حب ایاره: تنقیه دماغ کنند از بلغم و اخلاط و صرع و سکته و سبل و غشاوه
~~را مفید بود. صفت آن: ایاره تربد سفید، حب النیل هر یک درمی، غاریقون،
~~انیسون هر یک نیم درم، تخم حنظل و نمک هندی هر یک دانگی و نیم بکوبند و
~~به آب رازیانه بسرشند.
# حب ذهب: اوجاع معده و امراض دماغ وظلمت عین را نافع بود. صفت آن:
~~صبر بیست درم، پوست هلیلهآ زرده ده درم، گل سرخ پنج درم، کتیراء مصطکی،
~~سقمونیا، زعفران هر یک سه درم، بکوبند و به آب بسرشند، شربتی دو مثقال باشد
~~وقت خواب.
# حب قوقایا: صبر، مصطکی، عصاره افسنتین، هر یک دو درم، سقمونیا، تخم
~~حنظل هر یک درمی، بکوبند به آب کرفس بسرشند، و شربتی یک مثقال.

PageV01P423

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0396.png)

# حب صبر: اوجاع نقرص و مفاصل وفالج و لقوه را مفید بود، تنقیه دماغ و
~~معده کند از بلغم. صفت آن: صبر سقوطری مثقالی، تربد یک درم، حب النیل،
~~غاریقون، انیسون هر یک نیم درم، تخم حنظل، نمک هندی هر یک دانگی و نیم،
~~مقل، کتیرا هر یک دانگی، بکوبند و به آب کرفس بسرشند و حب سازند.
# حب سورنجان: مفاصل و عرق النساء را مفید بود. صفت آن: صبر تربد
~~سفید، ماهی زهره هر یک درمی، سورنجان یک مثقال، کتیرا، تخم حنظل هر یک
~~دانگی، حب النیل، ms389 غاریقون هر یک نیم درم، ملح هندی دانگی و نیم، بکوبند و به
~~آب کرفس بسرشند، این شربتی باشد.
# حب بنفشه: تنقیه دماغ از صفرا و بلغم کند و ضعف بصره و معده را مفید بود.
~~صفت آن: بنفشه دو درم، تربد یک درم رب السوس، هلیلهآ زرد هر یک نیم درم،
~~انیسون دانگی، سقمونیای بریان نیم دانگ بکوبند و به آب قراح بسرشند و این
~~شربتی باشد.
# حب اسطوخودوس: صرع و مالیخولیا و امراض بلغمی و سوداوی را مفید بود.
~~صفت آن: هلیلهآ زرد و کابلی هر یک پنج درم، تربد هفت درم، صبر شش درم،
~~اسطوخودوس، افتیمون، بسفایج، غاریقون هر یک سه درم، تخم حنظل یک درم و
~~نیم، قرنفل، فودنه هر یک درمی، بکوبند و به آب بسرشند و حب سازند.
# حب مقل: بواسیر و اوجاع مقعد را مفید بود. صفت آن: هلیلهآ سیاه، بلیله،
~~آمله هر یک دو درم، بکوبند و مقل شش درم در آب حل کنند و ادویه به آن
~~بسرشند.
# حب غافث: حمیات بلغمیه و سوداویه را مفید بود. صفت آن: صبر، هلیلهآ
~~زرد و عصارهآ غافث متساوی بکوبند و به آب بسرشند.
# حب سکبینج: قولنج و اوجاع امعا و بواسیر را مفید بود. صفت آن: سکبینج،
~~تخم کرفس، انزروت، هلیلهآ زرد هر یک پنج درم، تربد هشت درم، تخم حنظل سه
~~درم بکوبند و به آب بسرشند، شربتی سه درم

PageV01P424

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0397.png)

# حب اصطمخیقون کبیر: صداع بارد را مفید بود و تنقیه دماغ از بلغ کند.
~~صفت آن: هلیلهآ کابلی شش درم، آمله، افسنتین، غاریقون و سقمونیا سه درم،
~~افتیمون پنج درم، ایارهآ فیقرا، تربد هر یک هفت درم، قرنفل یک درم، تخم
~~کرفس، اسارون، انیسون هر یک دو دانگ، بکوبند و به آب بسرشند، شربتی یک
~~مثقال باشد.
# آخر، تربد دو درم، صبر سقوطری، حب النیل هر یک درمی، تخم حنظل،
~~سقمونیا هر یک دو دانگ، بکوبند به آب بسرشند، شربتی ms390 یک مثقال بود.
# حب افتیمون: مسهل سودا بود. صفت آن: دو درم غاریقون، تربد خراشیده به
~~روغن بادام چرب کرده، اسطوخودوس، بسفایج هر یک درمی نمک هندی بکوبند
~~و به آب رازیانه بسرشند.
# حب افاویا: فالج بگشاید و بادها بشکند و طبیعت نرم کند. صفت آن:
~~زنجبیل، قرنفل، دارچینی، فلفل، دارفلفل، نارمشک هر یک درمی و نیم، سقمونیا
~~سه درم بکوبند و به شکر بسرشند و حب سازند، مقدار نخودی، و هر یک حب از
~~آن نوبتی اسهال کند.
# حب شیطرج: اوجاع مفاصل و لقوه و فالج را مفید بود. صفت آن: تربد ده
~~درم، صبر بیست درم، زنجبیل، قرنفل، وج، خردل سفید، شیطرج هر یک دو درم،
~~فلفل و دارفلفل، عاقرقرحا هر یک درمی، فانیذ چهار درم بکوبند و به آب گندنا
~~بسرشند، شربتی سه درم باشد.
~~حب ایاره: اعلال سر و معده را مفید بود. صفت آن: ایاره شش درم، هلیلهآ
~~زرد چهار درم، نمک هندی دو درم و نیم بکوبند و به آب کرفس بسرشند، شربتی
~~دو درم و نیم باشد.
# آخر، تربد، ایاره هر یک درمی، نمک هندی نیم درم، سقمونیا دانگی، تخم
~~حنظل دانگی و نیم، بکوبند و به آب بسرشند و این شربتی باشد.

PageV01P425

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0398.png)

# حب السعال: سعال را که از حرارت بود مفید افتد مغز بادام مقشر تخم
~~خیارین بنفشه نشاسته صمغ عربی خشخاش هر یک درمی رب السوس دو درم
~~باقلا سه درم بکوبند و به لعاب بنگو بسرشند و حب سازند و مقدار نخودی زیر
~~زبان نهند.
# آخر، سعالی را که از آن برودت بود مفید افتد، مغز بادام تلخ، پرسیاوشان، رب
~~السوس، تخم کرفس، بیخ رازیانه، متساوی بکوبند و به لعاب بنگو بسرشند.
# حبی که بوی دهن خوش کند. صفت آن: جوزبوا، قاقله، قرنفل، فوفل، کافور،
~~دارچینی، خولنجان هر یک درمی بکوبند، مشک دانگی به گلاب حل کنند و
~~ادویه به آن بسرشند.
# آخر، پوست ترب، فرنجمشک، سنبل، قرنفل، ms391 جوزبوا، هیل، نارمشک، زنجبیل،
~~کبابه، بسبایه و سعد هر یک ده درم بکوبند و به آب بسرشند و حب سازند.
# ایارهآ فیقرا: امراض سر و معده وقولنج واوجاع مفاصل و فالج و لقوه را مفید
~~بود. صفت آن: مصطکی، زعفران، حب بلسان، سنبل، قرنفل، اسارون، سلیخه،
~~دارفلفل، دارچینی، عود بلسان، هر یک دو درم، صبر سقوطری مثل جمیع بکوبند
~~و با هم بیامیزند و یک مثقال از آن استعمال کنند.
# ایارهآ جالینوس: تخم حنظل، غاریقون، بصل الفار بریان، اشق، سقمونیا، خرفهآ
~~سیاه، فرفیون هر یک شانزده درم، بسفایج، افتیمون، مقل، کماذریوس، سلیخه،
~~فراسیون هر یک هفت درم، سکبینج، زراوند، فلفل سیاه و سفید، دارچینی
~~جاوشیر، جندبیدستر، دارفلفل و فطراسالیون هر یک چهار درم بکوبند و دو مثقال
~~از آن شربتی باشد.

PageV01P426

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0399.png)

# و در نسخهآ دیگر، مقل بسفایج افتیمون، کماذریوس، سلیخه نیست، و بعضی
~~گفتهاند که صبر و زعفران هر یک چهار درم، شربتی یک مثقال است.
# ایارهآ لوغاذیا: تنقیه بدن از فضلات غلیظه ولزجه کند و سکتهآ فالج و لقوه و
~~رعشه و صرع و صداع و جذام و داء الثعلب را مفید بود و اوجاع مفاصل وبرص و
~~بهق و سعفه و صمم و دوار و تغیر عقل و وسواس و جنون و امراض کلیه و مثانه و
~~اورام بادره و سرطانات را مفید بود. صفت آن: تخم حنظل پنج درم، بصل الفار
~~بریان، غاریقون، سقمونیا، حاشا، ساذج، خربق سیاه، سیر بری، فراسون، جعده،
~~سلیخه، فلفل سفید و سیاه، دارفلفل، زعفران، دارچینی، بسفایج، سکبینج،
~~جندبیدستر، مر، فطراسالیون، زراوند، عصارهآ افسنتین، فرفیون، سنبل، حماماء
~~زنجبیل، جنطیانا و اسطوخودوس هر یک دو درم، افتیمون، کماذریوس، مقل،
~~صبر هر یک سه درم، بکوبند و به عسل بسرشند. شربتی چهار مثقال بود یا جلابی
~~از افتیمون و بسفایج هر یک سه درم، زوفا سه درم، پوست هلیله سه درم، گاوزبان
~~پنج مثقال، اسطوخودوس سه مثقال.
# ایارهآ روفس: داء الثعلب را مفید ms392 بود، تنقیه بدن را از سودا و بلغم کند. صفت
~~آن: حنظل، کماذریوس بیست درم، صبر پنج درم، خولنجان ده درم، سکبینج،
~~جاوشیر هر یک شش درم، زراوند، فطراسالیون، دارفلفل، سلیخه، دارچینی،
~~زعفران، زنجبیل، جعده، مر، هر یک دو درم، چنانچه گفته شد، بسازند، شربتی دو
~~مثقال.
# ایارهآ ارکاغانیس: امراض مزمنه و دوار و اوجاع و صداع و ابتدای آب و اوجاع
~~حلق و عسر نفس و مفاصل و جرب و کلب و تشنج و قولنج را مفید بود. صفت
~~آن: تخم حنظل بیست و دو درم، فراسیون، اسطوخودوس، سقمونیاء فلفل،
~~دارفلفل، خربق سیاه، کماذریوس هر یک بیست درم، بصل الفار بریان، صبر،
~~فرفیون، زعفران، جنطیانا، فطراسالیون، اشق، جاوشیر هر یک ده درم، جعده،
~~دارچینی، سکبینج، سنبل اذخر، فودنهآ جبلی، زراوند مدحرج هر یک دو درم،

PageV01P427

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0400.png)

~~بکوبند و به عسل بسرشند، شربتی چهار مثقال باشد. بعد از شش ماه اگر به جهت
~~کلب تناول کنند، پنج درم سرطان سوخته به ادویه ضم کنند و اوجاع شکم و
~~رحم را به آب سداب و وجع کلیه و کبد را به آب کرفس.
# ایارهآ شیخ الرئیس: خرنوب سیاه یک درم، تخم حنظل مثقالی، صبر پنج
~~درم، ملح هندی درمی و نیم، غاریقون مثقالی، حجر ارمنی نیم مثقال، ورق گل
~~درمی، فلفل سفید مثقالی، زنجبیل دو مثقال، حماما، اسارون، حاشا، حب النیل،
~~صعتر، تخم کرفس، دوقو، تخم گزر هر یک سه درم، گاوزبان ده درم، تخم
~~شاهسفرم، بالنگو، تخم فرنجمشک، تخم اترج، نعناع هر یک دو درم، افیون درمی
~~و نیم بکوبند و به عسل بسرشند، شربتی یک مثقال باشد، بعد از شش ماه.
# ایارهای که مقوی بصر باشد و صداع و علل معده و کبد و طحال را مفید بود.
~~صفت آن: تخم حنظل دو درم، کماذریوس، سلیخه، فلفل سیاه و سفید هر یک
~~دو درم، صبر، مر، زعفران، هر یک درمی، سقمونیا شش درم، عصارهآ افسنتین دو
~~درم، بکوبند ms393 و به عسل بسرشند، شربتی چهار درم.
~~مطبوخ فواکه: مسهل صفرا و اخلاط رقیقه و حمیات حاره را نافع بود. صفت
~~آن: سنای مکی هفت درم، بنفشه پنج درم، تخم کاسنی، نیلوفر سه درم، عناب
~~ده عدد، سپستان، آلو سیاه هر یک بیست عدد، تمر هندی ده درم، ورق گل چهار
~~درم، ترنجبین، خیارشنبر هر یک پانزده درم.
# مطبوخ هلیله: مسهل صفرا بود. صفت آن: سنا پنج درم، بیخ مهک سه درم،
~~هلیلهآ زرد و کابلی هر یک هفت درم، تخم کاسنی، نیلوفر، بنفشه هر یک سه درم،
~~مویز طائفی ده درم، عناب ده عدد، سپستان، آلو سیاه هر یک بیست عدد،
~~خیارشنبر، ترنجبین هر یک پانزده درم.

PageV01P428

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0401.png)

# مطبوخ افتیمون: مسهل سودا و اخلاط سوخته باشد، امراض سوداوی را نافع
~~بود. صفت آن: سنا، پوست هلیلهآ کابلی، پوست هلیلهآ زرد، ورق گل و افتیمون هر
~~یک هفت درم، بنفشه، نیلوفر، تخم کاسنی هر یک چهار درم، بالنگو، گاوزبان،
~~هلیله، آمله، اسطوخودوس، بسفایج، بیخ مهک، تخم کشوث و شاهتره سه درم،
~~تربد ده درم، مویز طائفی ده درم، مجموع غیر از افتیمون را در پنج رطل آب
~~بجوشانند تا دو رطل آید، در وقت فرو گرفتن افتیمون در خرقهآ کتان بندند و در
~~او اندازند تا سه جوش بزند، پس ترنجبین پانزده درم خیارشنبر بیست درم حل
~~کنند.
# مطبوخ غاریقون: مسهل سودا و بلغم غلیظ باشد. صفت آن: هلیلهآ زرد ده
~~درم، پوست هلیلهآ کابلی و سیاه هفت درم، هلیله و آمله هر یک چهار درم، مویز
~~طائفی ده درم، آلو سیاه ده عدد، گاوزبان، بالنگو، اسطوخودوس و غافث هر یک
~~سه درم، بسفایج نیم کوفته دو درم، غاریقون یک درم افتیمون ده درم.
# آخر، پوست هلیلهآ کابلی و سیاه تمر هندی هر یک ده درم، بلیله، آمله، غافث،
~~افسنتین، گاوزبان، بالنگو هر یک چهار درم، آلو سیاه بیست عدد، مویز طائفی هر
~~یک درمی، تخم فرنجمشک دو درم، ms394 افتیمون هفت درم بجوشانند، صافی کنند،
~~غاریقون صبر سقوطری هر یک درمی، ملح نفطی حجر لاجورد دو دانگ، تخم
~~حنظل دانگی و نیم، شکر ده درم بر سر آن ریزند و بیاشامند.
# مطبوخ خیارشنبر: اخلاط رقیق و صفرای حاد دفع کند. صفت آن: پوست
~~هلیلهآ زرد هفت درم، تمر هندی، مویز هر یک پانزده درم، آلو سیاه و عناب هر
~~یک ده عدد، ورق گل پنج درم، خیارشنبر پانزده درم.
# مطبوخ زوفا: ذات الجنب و اوجاع صدر و سعال را مفید بود. صفت آن: سنا
~~پنج درم، عناب ده عدد، سپستان بیست عدد انجیر ده عدد مویز طائفی پانزده
~~درم، بیخ مهک سه درم، پرسیاوشان تخم خطمی، زوفا، خبازی هر یک چهار درم،
~~جو مقشر نیم کوفته شش درم، شکر ده درم.

PageV01P429

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0402.png)

# مطبوخ سورنجان: اخلاط محرقه و بلغم لزج را رفع کند و اوجاع مفاصل را
~~مفید بود. صفت آن: سنا هفت درم، بیخ مهک، سورنجان، روباه تربک هر یک پنج
~~درم، تربد، رازیانه، تخم کاسنی، بنفشه هر یک سه درم، انجیر، عناب ده عدد،
~~سپستان بیست عدد، گلقند، خیارشنبر، ترنجبین هر یک ده درم.
# مطبوخی که حمیات محرقه و ذات الجنب را مفید بود. صفت آن: سنای
~~مکی، بنفشه هر یک پنج درم، نیلوفر چهار درم، عناب ده عدد، سپستان بیست
~~عدد، تخم کاسنی، خبازی سه درم، شیرخشت، ترنجبین هر یک پانزده درهم.
# نقوع صبر: صداع سوداوی را مفید بود. صفت آن: افسنتین ده درم، صبر
~~سقوطری شش درم، بکوبند و با سه رطل آب گرم در ظرفی کنند و روز در آفتاب
~~نهند و شب در جای گرم و بعد از سه روز صافی کنند و بیست از آن با ده درم
~~روغن بادام بیاشامند.
# نقوع هلیله: مسهل صفرا بود و صداع گرم را مفید بود. صفت آن: پوست
~~هلیلهآ زرد ده درم، آلو سیاه، عناب هر یک بیست عدد سپستان سی عدد، تمر
~~هندی بیست ms395 درم، بنفشه، تخم کاسنی، کاهو هر یک سه درم، خیارشنبر ده درم،
~~ترنجبین ده درم، در سه رطل آب گرم شبانروز بخیسانند و دو رطل از آن بنوشند.
# نقوع فواکه: مسهل صفرا بود. صفت آن: آلو سیاه، آلو گیلی هر یک بیست
~~عدد، عناب ده عدد، تمر هندی بیست درم، زردآلو خشک سی درم، ترنجبین نبات
~~هر یک ده درم، در یک من آب بخیسانند.
# نقوعی که ادرار بول و طمث کند. صفت آن: تخم خربزه کوفته هفت درم،
~~تخم کرفس، انیسون، رازیانه هر یک دو درم و نیم بکوبند و با سه رطل آب در
~~ظرفی کنند و سه روز در آفتاب نهند و چهل درم از آن بیاشامند.
~~آخر، بقایای امراض حاده را مقید بود و عرق را از فضول پاک کند. صفت آن:
~~آلو سیاه، سپستان هر یک سی دانه، مویز طائفی بیست درم، تمر هندی سی درم،
~~تخم کاسنی، کشوث، گشنیز همه نیم کوفته، هر یک سه درم در ظرفی کنند، و

PageV01P430

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0403.png)

~~آب گرم بر آن ریزند و روز در آفتاب نهند و شب به جای گرم نهند و بعد از سه
~~روز چهل درم از آن با ده درم نبات با ترنجبین بیاشامند.
# حقنه که در امراض حاده استعمال کنند. صفت آن: انجیر ده عدد عناب
~~بیست عدد، سپستان سی عدد و سنا هفت درم، جو نیم کوفته ده درم، سبوس
~~خشک هر یک کفی، بنفشه پنج درم، بجوشانند در سهرطل آب تا به نیمه آید،
~~صافی کنند و شکر سرخ ده درم در آن حل کنند و آبکامه و روغن بنفشه با کنجد
~~بر سر آن ریزند و استعمال کنند.
# حقنه که وجع پشت و قولنج را مفید بود. صفت آن: حلبه، بزرک هر یک ده
~~درم، عناب، انجیر هر یک ده عدد، سپستان بیست عدد، خطمی خشک، بابونه
~~شبت، هر یک کفی، نانخواه رازیانه هر یک سه درم در چهار رطل ms396 آب بجوشانند تا
~~به ثلثی آید، صافی کنند، بوره یک درم، نمک ده درم، مقل نیم درم، عسل، روغن
~~کنجد هر یک ده درم به آن ضم کنند.
# حقنه که برودت اعضای سفلی را مفید بود. صفت آن: مقل، اشق، سکبینج
~~هر یک پنج درم، جاوشیر، جندبیدستر هر یک درمی، نانخواه، رازیانه، تخم
~~کرفس، سیالیوس هر یک دو درم، حلبهآ خشک، بابونه، شبت هر یک هفت درم،
~~در سه رطل آب و سه رطل شیر بز بجوشانند تا به ثلثی آید، صافی کنند و با
~~روغن کنجد و روغن گاو و عسل هر یک ده درم بیامیزند و استعمال کنند.
# حقنهای که حمیات حاره را نافع بود. صفت آن: مقشر نیم کوفته، خطمی و
~~بنفشه هر یک کفی، عناب ده عدد، سپستان، مویز طایفی هر یک بیست دانه،
~~روغن کنجد، بنفشه، ترنجبین هر یک ده درم، نمک و بوره هر یک نیم درم.

PageV01P431

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0404.png)

# حقنه که نقرس و مفاصل را مفید بود. صفت آن: شاهتره، قیصوم، زراوند، بیخ
~~کبر، قنطوریون، ورق سپندان، صعتر سورنجان، حاشا هر یک ده درم، تخم حنظل،
~~ماذریون هر یک نیم درم، روغن کنجد بیست درهم.
# حقنه که قولنج بلغمی را مفید بود. صفت آن: خسک، بابونه، اکلیل الملک،
~~شبت هر یک کفی، میبه، حرمل هفت درم، گندم، انجیر، خسکدانه نیم کوفته،
~~هر یک ده درم، رازیانه، تخم کرفس هر یک درمی، سبوس، خطمی، قنطوریون هر
~~یک پنج درم، انجیر ده عدد، سداب، زنبق هر یک دستهای، عسل و روغن زنبق و
~~خیری و آبکامه هر یک ده درم، بورهآ ارمنی یک مثقال، سکبینج یک درم، جاوشیر
~~نیم درم.
# حقنهای که سحج و قروح امعا را مفید بود. صفت آن: بست، کنار، بلوط هر
~~یک ده درم، گلنار، مویز، ورق گل پنج درم، ورق مورد دوازده درم بجوشانند و آب
~~لسان الحمل پانزده درم، زردهآ بیضه بریان کرده ده درم با ده درم روغن گل ms397 بزنند،
~~اقاقیا یک درم، بسد، کاغذ سوخته درمی، نشاسته بریان کرده، دمالاخوین هر یک
~~نیم درم، عصارهآ لحیه التیس نیم درم بکوبند و به آن ضم کنند.
# حقنه که قولنج ریحی را بگشاید. صفت آن: تخم حنظل یک درم، قنطوریون
~~باریک پنج درم، ورق سداب، فودنه هر یک شش درم، صعتر پنج درم بجوشانند و
~~صافی کنند عسل ده درم، جندبیدستر، سکبینج، جاوشیر هر یک پنج درم، به آن
~~ضم کنند.
# حقنه، بابونه، شبت هر یک ده درم، سداب، خسکدانه، سبوس، زیره، بید
~~انجیر هر یک هفت درم، سکبینج سه درم، مقل چهار درم، تخم حنظل یک درم،
~~بوره نیم درم، آبکامه ده درم، روغن زیت پانزده درهم.
~~حقنهای که در امراض حاره استعمال کنند. صفت آن: عناب ده عدد،
~~سپستان بیست عدد و نبفشه چهار درم، انجیر ده عدد، خطمی، سبوس هر یک

PageV01P432

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0405.png)

~~کفی، بجوشانند و آب چغندر سی درم روغن، کنجد بیست درم، آبکامه ده درم، به
~~آن ضم کنند و استعمال نمایند.
# در شیافها و فرزجهها
# شیافی که قولنج بگشاید. صفت آن: جندبیدستر، زهرهآ گاو و بوره، قثاء
~~الحمار، اسپند متساوی بکوبند و شیاف سازند.
# آخر، بورهآ ارمنی، نمک هندی، تخم حنظل متساوی بکوبند.
# آخر، بوره، زهرهآ گاو، قثاء الحمار هر یک دو درم، بکوبند و به شکر سرخ
~~بسرشند.
# آخر، محروری مزاج را نافع بود و در عقب مسهل که قاصر باشد به کار دارند.
~~صفت آن: ترنجبین پنج درم، بوره، صابون، خطمی، نمک هندی هر یک دو درم،
~~بکوبند و به شکر معقود بسرشند.
# آخر، قولنج بلغمی را مفید بود. صفت آن: سکبینج، بوره، مقل، حنظل برابر
~~کوبیده و با شکر بسرشند.
# آخر، در حمیات و امراض حاره به کار برند. صفت آن: نمک، بوره، خطمی،
~~متساوی بکوبند و به شکر بسرشند.
~~آخر، زحیر و رفتن خون از مقعد باز دارد. صفت آن: مر، افیون، کندر، زعفران
~~متساوی بکوبند و به آب گشنیز ms398 بسرشند.
~~آخر، مر، اقاقیاء بزر البنج، صمغ عربی، برنج بریان هر یک درمی بکوبند و به
~~آب مورد بسرشند.
# فرزجه که حیض بگشاید و وجع رحم را که از برودت بود نافع باشد. صفت
~~آن: کندر، قنه، مقل هر یک دو درم، جاوشیر، اشق، زعفران، جندبیدستر هر یک

PageV01P433

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0406.png)

~~درمی، میعه، مصطکی، روغن سوسن، بابونه، غاریقون، پیه مرغ و بط، هر یک سه
~~درم، بخیسانند و پیه بگذارند و باقی بکوبند و به هم بیامیزند و به صوف بردارند.
# آخر، اختناق رحم را مفید بود، پیه مرغ و بط، زعفران، سنبل، حماما،
~~مصطکی، هر یک درمی، روغن بلسان و سوسن هر یک سه درم، شمع شصت درم.
# آخر، که رفتن خون را مفید بود. صفت آن: مر، اقاقیا هر یک دو درم، گلنار،
~~صدف سوخته، تشاسته، قرظ سوخته، شب یمانی، زعفران هر یک درمی، افتیمون
~~نیم درم، بکوبند و به آب بسرشند بردارند.
# آخر، مر، اقاقیا، ریوند، لادن، زعفران، کافور، گل ارمنی، متساوی بکوبند و به
~~آب لسان الحمل بیامیزند.
# فرزجه، ورق گل پوست انار مورد عوسج پوست طلح بجوشانند و با عصاره
~~لحیه التیس استعمال کنند.
# فرزجه که ضعف رحم را مفید بود. صفت آن: حب بلسان روغن ناردین هر
~~یک سه درم، قرنفل، جوزبوا، کتان سوخته هر یک درمی، زیره دو درم،
~~جندبیدستر نیم درم.
~~فرزجه که ریاح را مفید بود. صفت آن: تخم شبت و کرفس و سداب، قنه،
~~سکبینج، مصطکی، حماما، قردمانا، میعهآ سائله، قسط، سنبل، علک البطم، اشق،
~~جندبیدستر متساوی بکوبند و با روغن شبت یا بابونه استعمال کنند.
# آخر، که دم طمث باز دارد. صفت آن: شب یمانی نیم درم افیون بزر البنج هر
~~یک دانگی آخر مرداسنگ گلنار زاج طین مختوم گل ارمنی سرمه بکوبند و شیاف
~~سازند و بردارند.
# فرزجه که فرج را گرم کند. صفت آن: کرم دانه بکوبند و به روغن زنبق
~~بیامیزند و بردارند.

PageV01P434

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0407.png)

# فرزجه که ms399 فرج را تنگ و خوشبو کند. صفت آن: سک، زعفران در شراب
~~بجوشانند و خرقهآ کتان در آن اندازند تا آب به خود بچکد، خشک شود و آن را
~~پاره کند به قوت حاجت پارهای از بدراند پیش از جماع.
# فرزجه که فرج را تنگ کند. صفت آن: فقاح اذخر یک درم، مازو دو درم،
~~بکوبند و خرقه به شراب تر کنند و به آن بیالایند و خشک کنند و پارهای از آن به
~~کار برند.
# فرزجه که رطوبت را باز دارد. صفت آن: مازو تخم حماض هر یک دو درم،
~~سرمه، خبث الحدید هر یک نیم درم، بکوبند، جفت بلوط، گلنار بجوشانند و خرقه
~~به آن تر کنند، و به این ادویه بیالایند و استعمال کنند.
# باب چهاردهم
# در روغنها
# منافع بسیار دارد و جمع امراض بارده و اوجاع اندرونی را مفید بود و شراب و
~~ضماد آن اوجاع رحم واحتقان رحم را و در احلیل چکانیدن و کلیه و مثانه را
~~سود دارد. صفت آن: قصب الذریره، ورق غار، سعد، ساذج، عود، بلسان، اذخر،
~~راسن، ابهل، مورد، قردمانا، مرزنجوش هر یک بیست درم، بکوبند و در دیگی کنند
~~و با شراب و آب چندان که بر سر آید، ایستد، و پنج رطل روغن کنجد بر آن
~~بریزند و به آتش بجوشانند، پس صافی کنند و روغن گل و حماما و سلیخه و
~~عصارهآ مورد تر و مر هر یک هشت درم به آب و روغن که اول صاف کردهاند،
~~شراب بجوشانند و صاف کنند و سرد نمایند و بعد از آن جوزبوا پنجاه درم، سنبل
~~رومی، قرنفل، میعه هر یک سی درم، روغن بلسان شش درم، ادویه نیم کوفته
~~کنند و به آب و شراب و این روغن صافی در آمیزند و بجوشانند تا آب برود و
~~روغن بماند.

PageV01P435

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0408.png)

# روغن قسط: مقوی عصب و اوجاع بارده را مفید بود. صفت آن: قسط، قرفه،
~~اشنه، ایرسا، میعه، ms400 سنبل، ساذج هر یک ده درم، مر، راسن، عود بلسان، سلیخه،
~~هر یک پنج درم، نیم کوفته، شبی در سرکه خیسانند، و در پنج رطل آب
~~بجوشانند تا به نیمه آید و پنج رطل روغن کنجد بر سر آن ریزند و بجوشانند تا
~~آب برود و روغن بماند.
# آخر، اوجاع برودت کبد و معده را مفید بود و تقویت عصب کند و موی
~~برویاند. قسط ده درم، سلیخه شش درم، ورق مرماحوز شصت درم، نیم کوفته
~~شبی در آب خیسانند، در رطلی و نیم روغن کنجد بر سر آن کنند و بجوشانند تا
~~آب برود و روغن بماند، پس صافی کنند.
# روغن مورد: موی را برویاند و تقویت کند و استرخای مفاصل را مفید بود.
~~صفت آن: ورق مورد تازه دو از ده من در آب بجوشانند روغن کنجد دو من و نیم
~~بر سر آن ریزند بجوشانند تا روغن باقی ماند، اگر عوض مورد عصارهآ مورد کنند
~~اقوی بود.
# آخر، مورد بیست رطل بکوبند و در شراب بخیسانند. بعد از آن بجوشانند و
~~صافی کنند و چهار رطل روغن کنجد در آن ریزند.
# روغن بابونه اوجاع کبد و ریاح را مفید بود. صفت آن: بابونه تازه بشویند و
~~در سایه خشک کنند و یک رطل از آن در ده رطل روغن کنجد اندازند و در
~~آفتاب نهند.
~~روغن افسنتین: همچنین بگیرند آخر بابونهآ تازه یک من در چهار من
~~بجوشانند تا به یک من آید صافی کنند با یک من روغن کنجد بجوشانند.
~~روغن گل: ورق گل تازه یک من، بادام مقشر یا کنجد مقشر چهار من، در
~~کیسه کنند و در زیر فراش نهند تا ورق گل خشک شود آن گاه بادام را روغن
~~بکشند، این را روغن گل بادام گویند، و بعضی رطلی ورق گل به دست بمالند و با
~~یک من روغن کنجد در شیشه کنند به آفتاب بیاویزند.

PageV01P436

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0409.png)

# روغن بنفشه: بنفشهآ تازه یک ms401 من با دو من بادام، چنانکه گفته شد، بسازند و
~~روغن نیلوفر و نرگس و شقاقل نیز چنین سازند.
# روغن کدو: کدو را پوست بخراشند و مغز از آن بدر کنند و بکوبند و آب آن
~~بگیرند و چهار من از آن آب در یک من روغن کنجد بجوشانند.
# روغن مصطکی: ضعف معده و اورام معده را مفید بود، صلابت نرم کند.
~~صفت آن: یک رطل مصطکی در سه رطل روغن کنجد و شش رطل آب
~~بجوشانند تا آب برود و روغن بماند و بهتر آن است که مصطکی بکوبند و با روغن
~~بجوشانند تا گداخته شود.
# روغن بان: اعصاب نرم کند و دوی زایل نماید و تقویت اعصاب نماید. صفت
~~آن: مغز حب بان بکوبند و به آب بجوشانند تا روغن او بیرون آید.
# روغن نارجیل: تقویت و تسمین باه کند او را نیز همچنین سازند.
# روغن آمله: تقویت و تسوید شعر کند. صفت آن: آمله پوست بیخ صنوبر
~~مساوی نیم کوفته در آب بجوشانند و صافی کنند آن گاه با روغن کنجد
~~بجوشانند.
# روغن خسک: عسر بول و درد گرده را مفید بود. صفت آن: زنجبیل چهار
~~درم، نمک ده درم، در رطلی آب بجوشانند تا به نیمه آید، رطلی روغن کنجد بر
~~آن ریزند و بجوشانند.
# روغن زنبق: امراض بارده را مفید بود. صفت آن: گل زنبق با روغن کنجد در
~~شیشه کنند و در آفتاب نهند و روغن یاسمین و خیری و اذخر همچنین بگیرند.
# روغن سوسن: اورام را به تحلیل برود و صلابت نرم کند. صفت آن: سلیخه،
~~قسط، حب البان مصطکی هر یک ده درم، قرنفل، قرفه پنج درم، زعفران سه درم
~~و نیم، کوفته با سی عدد گل آسمانجونی، ورق کرده رطلی بجوشانند و در ظرفی
~~کنند و در سایه نهند و بعد از دوازده روز استعمال نمایند.

PageV01P437

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0410.png)

# روغن سداب: برودت کلیه و مثانه و رحم و استرخای اعصاب را مفید ms402 بود.
~~صفت آن: نیم من ورق سداب در چهار من روغن کنجد و چهار من آب ورق
~~کنجد و چهار من آب بجوشانند تا روغن باقی ماند و روغن مرزنجوش، همچنین
~~بگیرند روغنی که موی را سطبر و دراز کند، ساذج هندی، حماما، مازو قسط سه
~~درم، لادن یک درم زعفران یک درم و نیم کوفته در رطلی آب بجوشانند تا به
~~نیمه آید صافی کنند و با نیم رطل روغن زیت بجوشانند.
# آخر، دانهآ مورد، برگ مورد، تخم کرفس، تخم چغندر، گل شایق، پوست جوز،
~~لادن، پرسیاوشان، متساوی بکوبند.
# آخر، بواسیر و امراض بارده را مفید بود. صفت آن: مقل ده درم، اشق،
~~جاوشیر بسفایج، حب بلسان مغز بادام هر یک پنج درم، نیم کوفته در چهار رطل
~~آب بجوشانند تا به رطلی آید، روغن کنجد بجوشانند.
# سعوطی که سهر و دماغ گرم را مفید بود، آب کاهو، روغن بنفشه، شیر زنان
~~متساوی بکوبند و بیامیزند و در بینی کشند، سعوطی که صداع گرم را مفید بود،
~~طباشیر دو درم، نشاسته، کافور، نیم درم بکوبند و با روغن بنفشه برکشند، آخر
~~صداع بارد و لقوه را مفید بود.
# صفت آن: دارفلفل، مامیرا، یک درمی، مشک، طرامشیع، پنجنگشت، هر یک
~~سه درم بکوبند و با روغن کنجد برکشند، آخر که لقوه و فالج را مفید بود. صفت
~~آن: شحم حظنل، اسطوخودوس، فلفل، جندبیدستر، کندش متساوی بکوبند و در
~~خرقه تنگ ببندند و ببویند. آخر شونیز، جندبیدستر، بوره، شحم حنظل، هر یک
~~درمی، کندش، صبر، هر یک دو درم، مرزنجوش، سه درم، آخر کندش، فلفل،
~~زنجبیل، عاقرقرحا، نوشادر، بوره، صبر، دارچینی، مشک، مرزنجوش، خربق سفید،

PageV01P438

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0411.png)

~~جند بیدستر، متساوی بکوبند آخر خربق سیاه، مرزنجوش، هر یک ده درم، سنان،
~~خردل، کندش، شونیز، تخم گل، هر یک پنج درم، مشک، دانگی، فلفل، دارفلفل،
~~هر یک سه درم.
# غرغره که فضلات را از دماغ و سر فرود آورد.
# صفت آن: عاقرقرحا، زنجبیل، ms403 دارفلفل، هر یک دو درم، خردل، فلفل، هر یک
~~چهار درم، انار دانه، پنج درم بکوبند و با سکنجبین عسلی بیامیزند و به آن غرغره
~~کنند نافع باشد.
# غرغره که خناق ذویجه را مفید بود.
# صفت آن: عدس کفی، عناب، ده عدد، روباه تربک، یک درم بجوشانند و با ده
~~درم آب گشنیز بیامیزند، ربتوت، ده درم در آن حل کنند. غرغره که ذبحه و
~~خناق را نضج دهد و منفجر گرداند. صفت آن: سیر، سی درم و خمیر ترش، ده
~~درم؛ مرورشک، پنج درهم.
# غرغره که سقوط لهات و اوجاع حلق را مفید بود.
# صفت آن: گشنیز، عدس، هر یک دو درم؛ طباشیر، یک درم بکوبند و به آب
~~گشنیز بیامیزند و به آن مضمضه کنند.
# مضمضه که عفوت لیثه و دهن را مفید بود.
# صفت آن: شب یمانی، مازو، هر یک دو درم؛ تخم گل، چهار درم بکوبند و با
~~ماء العسل بیامیزند.
# مضمضه که ثقل زبان را مفید بود، زنجبیل، عاقرقرحا، خردل متساوی بکوبند و
~~به آب گرم و سر که بیامیزند. مضمضه که درد دندان را مفید بود.
# صفت آن: حبة الغار، ورق غار در سرکه بجوشانند و به آن مضمضه کنند،
~~سنونی که دندان از چرک پاک کند.

PageV01P439

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0412.png)

~~صفت آن: شاخ گاوکوهی سوخته، زبد البحر، هر یک پنج درم؛ نوشادر، اذخر،
~~مصطکی، هر یک دو درم و نیم؛ شادنه، یک درم؛ عاقرقرحا، سه درم بکوبند و به
~~مسواک دندان بمالند.
~~سنونی که دندان سیاه شده را پاک کند.
~~صفت آن: قنبیل، دو درم؛ فلفل، چهار درم؛ حماما، سه درم؛ ساذج، دو درم،
~~مازو سوخته، هفت درم؛ سنونی صدف سوخته، شاخ گاو، سرطان مجموع سوخته
~~زراوند، مدحرج، هر یک چهار درم؛ نمک اندرانی سوخته، سه درم بکوبند.
~~سنونی که بوی دهان خوش کند و لیثه را سخت گرداند و دندان را پاک
~~کند.
~~صفت آن: شیح، جو، زردجو سوخته، ملح اندرانی، زبد البحر، هر ms404 یک ده درم،
~~عاقرقرحا، کبابه، خمره، گز، هر یک پنج درم؛ شب یمانی، دو درم؛ قرنفل، یک
~~درم؛ سماق، چهار درهم.
~~سنونی که لثه را سخت گرداند و رطوبات آن زایل کند.
~~صفت آن: گلنار، مورد، فودنه، نمک سوخته، لک، هر یک ده درم؛ نوشادر، دو
~~درم؛ مویزج، سه درم؛ مازو، یک درم؛ آخر که قروح لیثه و سیلان خون از آن باز
~~دارد. صفت آن: ثمره کز و سک، هر یک سه درم؛ لحیهآ التیس، طین مختوم، ابهل،
~~هر یک درهمی؛ دارچینی، نیم درم؛ آخر فودنه، ده درم؛ شب یمانی، پنج درهم.
~~سنونی که دندان متحرک را سخت گرداند.
~~صفت آن: شاخ گاو کوهی سوخته، ده درم؛ نمک سوخته، زعفران، مرمسنبل،
~~مصطکی، سداب، هر یک دو درم؛ سماق، گلنار، هر یک درمی.
~~سنونی که بن دندان سخت کند.
~~صفت آن: فحم، عود، کزمازج، بوره ارمنی، زبد البحر متساوی بکوبند.
~~سنونی که درد دندان را که از برودت بود مفید باشد.

PageV01P440

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0413.png)

# صفت آن: فلفل، ده درم؛ بوره ارمنی، شش درم؛ عاقرقرحا، مویزج، زنجبیل،
~~هر یک چهار درم؛ آخر سیر، شونیز، هر یک دو درم؛ نمک، یک درم بکوبند و بر
~~در آن نهند آخر مویزج، بیخ شبت، قسط دوائی که قلع اسنان کند.
# صفت آن: شب یمانی، مر متساوی بکوبند و بر دندان نهند چنانکه بر
~~دندانهای دیگر نرسد و زمانی صبر کنند که بر آید. آخر نشتر در اطراف دندان
~~فرو برند زاج و مازو، مویزج، شب یمانی، دارفلفل بسایند و به شمع و قطران
~~بسرشند و بر دندان نهند آخر عاقرقرحا در سرکه بخیسانند چهل روز بعد از آن
~~بسایند و نشتر در حوالی دندان فرو برند و این ادویه نهند.
# طلایی که کف و نمش را مفید بود. صفت آن: پوست به، بیضه اشنان، به، آب
~~خربزه پرورده، آردجو، بیخ نی، پوست عدس، آرد، باقلا، فوفل، زبد البحر، مامیران،
~~نخود، بادام تلخ متساوی بکوبند و ms405 به آب ترب و شیردختران بسرشند و طلا کنند
~~آخر ترمس، باقلا، جو، نخود کوفته، کرسنه، تخم خربزه، هر یک چهار درم؛ قسط،
~~بادام تلخ، ایرسا، حب بلسان، زبد البحر، زراوند مدحرج، هر یک دو درم؛ فلفل،
~~تخم، درمی؛ شیطرج، برنگ، سرگین گنجشک، انزروت، هر یک درمی و نیمه
~~بکوبند و به آب سبوس بسرشند.
# طلائی که بهق سفید را مفید بود. صفت آن: زرنیخ، ده درم؛ کندش،
~~شیطرج، هر یک پنج درم بکوبند و با روغن زرده بسرشند و طلا کنند طلائی که
~~برص را ببرد. صفت آن: شیطرج، خربق سیاه، پوست بیخ کبر، تخم ترب، روناس،
~~خردل متساوی بکوبند و با سرکه و آب مرود طلا کنند.

PageV01P441

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0414.png)

# ضمادی که بهق سیاه و سفید را مفید بود. صفت آن: کندش، خربق، مویزج،
~~سقمونیا، هر یک ده درم؛ شقایق، بیست درم؛ روناس، شیطرج، خردل، ماذریون،
~~تخم ترب، شحم حنظل، هشت درم بکوبند و بسرکه بسرشند.
# طلایی که جرب را مفید افتد. صفت آن: کبریت، فلفل، مرداسنگ، چرک نقره،
~~زراوند، خرزهره متساوی بکوبند و زیبق در بکشند و همه بیامیزند و طلا کنند و
~~در آفتاب شش ساعت رها کنند، پس به آب اشنان بشویند.
# طلایی که جرب و قوبا را مفید بود. صفت آن: زرنیخ، اقلیمیای، زر، صبر، مر،
~~اقاقیا، حضض، سعد، شیاف مامیثا، زعفران، گل ارمنی بکوبند و به آب گشنیز
~~بسرشند.
# ضمادی که اورام حاده کبد را مفید بود. صفت آن: صندلین، بابونه، اکلیل
~~الملک، هر یک سی درم؛ ورق گل، فوفل، بنفشه، هر یک چهار درم بکوبند و به
~~روغن گل بسرشند و بر آن نهند.
# ضمادی که حرارت قلب و کبد را ساکن کند. صفت آن: سنبل، مصطکی،
~~افسنتین، صبر، حضض، قبل زهره، لادن، دو درم؛ عود، چهار درم بکوبند و شمع
~~ده درم بگدازند و ادویه بر آن بسرشند.
# ضمادی که حرارت قلب و کبد را ساکن کند. صفت آن: شمع سفید، سی ms406
~~درم؛ روغن گل و بنفشه، هر یک بیست درم با هم دیگر بگذارند و در هاون کنند و
~~با گلاب و آب توزک و آب گشنیز و کاسنی و خل خمر و بستان افروز نیک بسایند
~~و بر آن موضع.
# ضمادی که صلابت طحال را مفید بود. صفت آن: مقل، بیست درم؛ اشق، ده
~~درم؛ باقلا، ترمس، کرسنه، نخود، اکلیل الملک، حلبه بزرگ، بابونه، سنبل، پنج
~~درم بکوبند و رطلی انجیر در سرکه خیسانند تا حل شود و این ادویه به آن
~~بسرشند و اندکی روغن شبت و بابونه به آن ضم کنند و طلا سازند، و اگر اشق
~~داخل خمر بگذارند و طلا کنند مفید بود آخر انجیر سیاه، پنج عدد در سرکه

PageV01P442

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0415.png)

~~خیسانیده؛ قسط، چهار درم؛ بادام تلخ، ده درم؛ بیخ کبر، سه درم بکوبند و با روغن
~~خیری و آن سرکه و انجیر بسرشند و در خلل خلو معده طلا کنند.
# ضمادی که نقرص و اوجاع مفاصل را مفیدبود. صفت آن: بنفشه، صندل
~~سفید، مغاث، خطمی، بنگو، آرد جو، سورنجان مساوی بکوبند و با روغن کنجد و
~~سفیده بیضه و سرکه بسرشند.
# ضمادی که سلمویه اگر بر فم معده نهند قی آورد، اگر بر ناف نهند اسهال، و
~~اگر بزهار نهند ادرار بول و طمث کند. صفت آن: برنج کابلی، قثاء الحمار، هر یک
~~سه درم؛ خربق سفید، مرداسنگ، هر یک چهار درم؛ پیه بز، پنج درم و روی زیت،
~~ده درم؛ شمع، پنج درم بیامیزند و استعمال.
# ضمادی که کسر خلع را مفید بود. صفت آن: مغاث، گل ارمنی، هر یک
~~بیست درم؛ مر، خطمی، هر یک ده درم؛ اقاقیا، پنج درم بکوبند و با سفیده
~~بسرشند. آخر ماش، مغاث، خطمی، گل ارمنی، صبر، هر یک ده درم؛ شب یمانی،
~~راسن، کندر، سک، زعفران، هر یک پنج درم بکوبند به آب مورد بسرشند. آخر
~~ماش، بیست درم؛ لادن، گل ارمنی، هر یک درم؛ زعفران، ms407 سه درم بکوبند و به آب
~~گرم و سرد و گلاب بسرشند، آخر که پستان را به حال خود بگذارد تا بزرگ نشود
~~و صفت آن: آرد و جو دوغ سوخته متساوی بکوبند و به سرکه بسرشند و هر ماه
~~سه روز پیاپی طلا کنند.
# ضمادی که شیر از پستان کم کند. صفت آن: در وی، سرکه، اکلیل الملک،
~~آرد و باقلا به آب فونه بسرشند.
# ضمادی که ورم پستان را مفید بود. صفت آن: باقلا، جو، خطمی، کعک، هر
~~یک ده درم؛ زعفران، نیم درم بکوبند و به سفیده تخم مرغ بسرشند.
# ضمادی که صعفه را مفید بود. صفت آن: زنجار، اشق، زراوند، مقل، خردل،
~~زاج، متساوی بکوبند و با روغن گندم و سرکه و عسل بسرشند.

PageV01P443

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0416.png)

# ضمادی که سعفه مزمنه را مفید بود. صفت آن: نمک هندی سوخته، زاج
~~سوخته، کبریت، مازو، زرد چوبه، مرداسنگ، زراوند.
~~نطول که سهر و زکام گرم را مفید بود. صفت آن: بنفشه، تخم کاهو، پنج
~~درم؛ پوست خشخاش، نیلوفر،ورق گل، بابونه، هر یک کفی بجوشاند و سر بر آن
~~فرود آورند و بر سر آن ریزند.
# نطول که صداع بارد را مفید باشد. صفت آن: بابونه، اکلیل الملک،
~~مرزنجوش، شبت، هر یک هفت درم؛ نمام، ورق غرشح، هر یک چهار درم؛ آخر
~~مالیخولیا را مفید بود. صفت آن: بنفشه، نیلوفر، خطمی، ورق بید و کاهو خبازی،
~~روباه تربک، تخم خشخاش، گل خطمی، بابونه، پنج درم؛ سپستان، بیست عدد
~~بجوشانند و سر به بخار آن بردارند و آب صافی آن با ده درم روغن بنفشه بر سر
~~ریزند.
# نطول که صداع ریحی را مفید بود صفت آن: بابونه، اکلیل الملک،
~~مرزنجوش، شبت، هفت درم؛ نمام، ورق غار، شیح، هر یک چهار درهم.
# نطول مالیخولیا را مفید بود. صفت آن: بنفشه، نیلوفر، خطمی، ورق بید، ورق
~~کاهو خبازی، بابونه، روباه تربک، تخم خشخاش، گل سفید، هر یک پنج درم؛
~~سپستان، بیست عدد ms408 بجوشانند و سر به بخار آن بدارند و آب صافی آن با ده درم
~~روغن بنفشه بر سر ریزند.
# ضمادی که صداع ریحی را مفید بود. صفت آن: بابونه، اکلیل الملک،
~~مرزنجوش، تخم کرفس، رازیانه، زیره، صعتر، سداب متساوی بجوشانند، آبزن که
~~قولنج و عسر بول و ریاح بارده را نافع بود و صفت آن: خشک، بابونه، اکلیل الملک،
~~شبت، حلبه، روباه تربک، خطمی، رازیانه، سبوس، بنفشه، پوست خشخاش کفی
~~بجوشانند و در آن نشینند.

PageV01P444

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0417.png)

# غریزی که ابتدای نزول انتشار و ضعف بصر و سلاق و غشاوه را نافع بود و
~~مقوی بصر باشد و رطوبت زایل کند.
# صفت آن: توتیا، توبال مس سوخته، لولو ناسفته، ساذج، اقلیمیاء زر، صبر،
~~سرطان، زعفران، سنبل، هر یک دو درم؛ مثانه مغسول، شش درم؛ فلفل، دارفلفل،
~~نوشادر، هر یک درمی ونیم؛ مشک، دانگی؛ کافور، نیم دانگ؛ آخر اقلیمیا زر، توتیاء
~~صبر، سرطان بحری، مس سوخته، توبال مس، اثمد، توبال نحاس، ساذج نحاس
~~محرق، فلفل، دارفلفل، نوشادر، هر یک درمی؛ شادنه مغسول، دو درم و نیم،
~~مشک، دانگی.
# باسلیقون کبیر جرب و سبل و ظفره و دمعه و حکه عین را مفید بود.
~~صفت آن: اقلیمیای نقره، زبد البحر، هر یک دو درم؛ مس سوخته، پانزده درم؛
~~نمک اندرانی، ساذج، اسفیداج، رصاص، فلفل، دارفلفل، جندبیدستر، سنبل، اثمد،
~~هر یک دو درم؛ قرنفل، یک درم؛ صبر، پنج درم؛ اشنه، نمک هندی، هر یک
~~درمی؛ مامیران، نوشادر، زردچوبه، هر یک سه درم؛ پوست هلیله زرد، چهار درم؛
~~نمک، بیست و دو درم؛ قرنفل، یک درم؛ صبر، پنج درم؛ اشنه، نمک هندی، هر
~~یک درمی؛ مامیران، نوشادر، زردچوبه، هر یک سه درم، پوست هلیله زرد، چهار
~~درم؛ نمک، بیست و دو درم؛ عصاره مامیثاپنج درم سحق کنند تا همچو غبار
~~شود. باسلیقون صغیر، اقلیمیا زر، زبد البحر، هر یک ده درم؛ مس سوخته، پنج
~~درم؛ اسفیداج، نمک اندرانی، نوشادر، جعده، ساذج، فلفل، دارفلفل، هر یک ms409 دو
~~درم؛ مشک، شحم حنظل، هر یک نیم درم؛ قرنفل، اشنه، هر یک درمی.
~~روشنایی که سبل و ظفره و جرب و بیاض ظلمت و دمعه و غضا را مفید بود.
~~صفت آن: شادنج مغسول، مس سوخته، اقلیمیا، فضه، بوره ارمنی، نمک زنجار،
~~دار فلفل، هر یک چهار درم: فلفل، زبد البحر، هر یک هشت درم؛ صبر، سنبل،

PageV01P445

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0418.png)

~~قرنفل، هر یک چهار درم و نیم؛ نیلج، زنجبیل، هر یک دو درم؛ زعفران، نوشادر،
~~هر یک درمی؛ آخر مس سوخته، شادنج، هر یک پنج درم؛ فلفل، دارفلفل؛ زعفران،
~~شحم حنظل، هر یک نیم درم؛ بخار صبر، بوره، هر یک درمی، اقلیمیا زر، دو درم
# کحل زعفران تاریکی و خاریدن و آب ریختن چشم را مفید بود.
# صفت آن: زعفران، سنبل، دو درم؛ فلفل، دانگی و نیم؛ دارفلفل، یک درم؛
~~نوشادر، نیم درم؛ مازو، سه درم؛ کافور، نیم دانگ.
# کحل الجواهر مقوی بصر بود. صفت آن: اثمد، هفت درم؛ توتیا، مارقشیشا،
~~پنج درم؛ اقلیمیا زر مغسول، بسد، لولو ناسفته، هر یک سه درم؛ زعفران، نیم درم؛
~~شادنج، دو درم؛ کحل، ساذج تقویت عین کند و مژه برویاند. صفت آن: سرکه،
~~شش درم؛ مارقشیشا، چهار درم؛ اقلیمیاء ذهب، دو درم؛ زعفران، بسد، نیم درم؛
~~فرنجمشک؛ قیراطی؛ لولو، دانگی و نیم.
# کحل بنفسجی ظلمت و حکه و دمعه را مفید بود. صفت آن: شادنه، دو
~~درم؛ خون سیاوشان، قاقله، مشک، هر یک دانگی؛ مس سوخته، مازو، درمی؛
~~ساذج، دو دانگ؛ سنبل، دارفلفل، نیم درم؛ کافور، نیم دانگ؛ کحل، توتیا بیاض را
~~زایل کند. زبد البحر، اقلیمیا ذهب، سرگین سوسمار، مرجان، مرقشیشا، سرطان،
~~هریک چهار دانگ؛ اثمد، پنج درم؛ شادنه، لولو ناسفته، هر یک نیم درم؛ توتیاء،
~~سه درم؛ زنجار، نوشادر، فلفل، سنبل، قرنفل، هر یک دانگی و نیم؛ مامیران، نمک
~~هندی، هر یک دو دانگ؛ کحل، اعنبر، جرب و قروح را مفید بود. تویتا، سه درم؛
~~اثمد، سه درم؛ توبال مس، یک ms410 درم نیم؛ شیح سوخته، لولو، اقیلیمیاء زر، درمی.
# کحل رمادی مقوی بصر و ناشف رطوبت بود و جرب و سبل را نافع بود.
~~صفت آن: اثمد، توتیاء هندی، توبال مس، شیح سوخته، هر یک چهار درم؛
~~مامیران، کحل که سبل را مفید بود، پوست هلیله زرد و زنجبیل، هر یک پنج
~~درم؛ فلفل سفید، دو درم؛ نوشادر، یک درم؛ شادنج مغسول، دو درم؛ برود حصرم،
~~جرب و سبل و سلاق و دمعه را مفید بود. صفت آن: توتیاء کرمانی، پوست هلیله

PageV01P446

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0419.png)

~~زرد، هر یک پنج درم؛ زنجبیل، دارفلفل، سه درم؛ ملح هندی، مامیران، هر یک دو
~~درم بکوبند و به آب غوره، هفت روز بپرورند و بعد از آن خشک کنند بسایند. آخر
~~توتیا زردچوبه، هر یک ده درم، هلیله زرد و زنجبیل، هر یک دو درم و نیم؛ نمک
~~هندی، یک درم؛ برودی که حرارت عین را ساکن کند اقلیمیاء و ذهب، چهار درم؛
~~توتیا سرمه، پنج درم بسایند و به گلاب و خل خمر بسرشند و در خرقه کنند و
~~بشویند و بمالند بعد از آن خشک نمایند با دو دانگ کافور سحق کنند، برودی که
~~رمد را مفید بود، ساذج سوخته، افیون، نشاسته، هر یک هفت درم؛ صمغ عربی،
~~سه درم؛ اقلیمیا، چهار درم؛ اسفیداج، شصت درم بسایند.
# برود اسود اوجاع چشم را مفید بود، افیون، ده درم؛ کافور، دو درم، مشک،
~~یک درم؛ زعفران، دو دانگ؛ مر، پنج درم؛ مس سوخته، درمی؛ اقلیمیا، پنج درم؛
~~صمغ عربی، چهل درم؛ توتیا، قاقله، مرقشیشا، هر یک درمی؛ در سرمه بیست درم؛
~~نبات، دو دانگ؛ حضض، حلبه، گلنار، ساذج، دانگی؛ بر روی که بیاض در مدر را
~~مفید بود؛ اقلیمیا، شانزده درم؛ اسفیداج، دوازده درم؛ افیون، کتیرا، نشاسته، هر
~~یک دو درم؛ انزروت، هشت درم.
# ذرور اصفر کبیر اوجاع عین را که از رطوبت بود مفید باشد. صفت آن:
~~انزروت به شیر خر پرورده، پنج درم؛ مامیثا، ms411 دو درم؛ صبر، تخم گل، زعفران، هر
~~یک نیم درم؛ افیون، چهار دانگ؛ ذرور ابیض انزروت، پنج درم؛ نشاسته، دو درم؛
~~نبات و صمغ عربی، هر یک درمی.
# ذرور اصفر صغیر رمد صبیان ریاح را مفید بود. صفت آن: انزروت پرورده،
~~ده درم؛ شیاف مامیثا، دو درم؛ نشاسته، چهار درهم؛ ذرور کبیر، سه درم با هم
~~بساین.
# ذروری که رمد کهنه را مفید بود. صفت آن: اسفیداج، اقلیمیاء فضه، هر یک
~~ده درم؛ شادنه، مس سوخته، هر یک سه درم و نیم؛ کتیراء شش درم؛ بسد،

PageV01P447

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0420.png)

~~درونج، هر یک دو درم؛ صمغ عربی، چهار درم؛ افیون، نیم درم؛ زبد البحر، نبات،
~~نشاسته، هر یک چهار درهم.
# ذروری که دمعه و ظلمت و حکه را مفید بود. صفت آن: رازیانه، پنجاه
~~درهم، کنلگ و خروس کبک، سه درم؛ مشک و کافور، نیم مثقال بسایند و در آب
~~رازیانه پرورده کنند تا خشک شود، پس سحق کنند.
# ذروری که رمد را مفید بود. صفت آن: انزروت پرورده، نشاسته، نبات
~~متساوی بسایند.
# اکسیرین قروح عین را مفید بود. صفت آن: شادنج مغسول، لولو، بسد،
~~توبال، مس سوخته، اقلیمیا ذهب، دو درم؛ سرمه، مرقشیشا، زبد البحر، هر یک
~~درمی.
# ذروری که قروح عین را مفید بود. صفت آن: شادنه، شی سوخته، هر یک ده
~~درم؛ پوست بیضه شتر مرغ، نشاسته، پنج درم.
# ذروری که بیاض را مفید بود، سرطان بحری، اقلیمیاء ذهب، سرگین
~~سوسمار، شیح سوخته، زبد البحر متساوی بسایند، شیاف قیصری، طرفه را مفید
~~بود. شادنه، دوازده درم؛ صمغ عربی، مس سوخته، هریک شش درم؛ قلقطار
~~سوخته، زنجار، هر یک هشت درم؛ افیون، دو درم و نیم بکوبند و بسایند و به آب
~~رازیانه بسرشند و شیاف سازند و در سایه خشک کنند.
# شیاف دینار جون، وجع و حرارت و ظفره را مفید بود. صفت آن: اقلیمیاء
~~ذهب، اسفیداج، هر یک ده درم؛ کتیرا، مر، هر یک پنج درم؛ بسد، لولو، ms412 خون
~~سیاوشان، هر یک چهار درم؛ مس سوخته، زعفران، نشاسته، هر یک دو درم؛
~~زردچوبه، یک درم؛ زرنیخ سرخ، نبات، افیون، اقاقیاء هر یک نیم درم بکوبند و به
~~آب بسرشند و شیاف سازند.
# شیاف مرارا، ظلمت و ضعف عین را مفید بود. انزروت، صبر، زعفران، ده درم
~~ازهره کفتار و کبک، روغن بلسان، هر یک درمی بسایند و به آب سداب شیاف

PageV01P448

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0421.png)

~~سازند. آخر زهره کلنگ، سبوت و تیس و عقاب و باز و کبک و باشه و روباه و
~~خروس در سایه خشک و متساوی بسایند و دهدرم با شحم حنظل و فرفیون هر
~~یک درمی بسایند و به آب رازیانه بسرشند، شیاف و یزج ظفره و سبل و بیاض را
~~مفید بود. کحل، زنگار، ساذج، هر یک درمی و نیم: اقلیمیاء دو درم؛ اشق،
~~سکبینج، دارفلفل، هر یک نیم اشق و سکبینج بجوشانند و باقی را بکوبند و به آن
~~بسرشند.
# شیاف اسود، اسفیداج، چهار درم؛ صمغ عربی، کتیرا، هر یک درمی؛ اقاقیاء
~~پنج درم؛ سنبل، افیون، هر یک چهار دانگ و نیم؛ شیافی که درم عین و رمد و
~~مدعه را نافع باشد، اقلیمیاء زر، اسفیداج، افیون، مس سوخته، صمغ عربی، هر یک
~~چهار درم؛ سنبل، نشاسته، هر یک درمی و نیم؛ اقاقیا مغسول، بیست و چهار درم
~~بکوبند به آب روباه تربک بسرشند.
# شیاف ابیض و حرقت و ابتدای رمد را مفید بود، صمغ عربی، نشاسته، کتیرا،
~~هر یک دو درم؛ اقلیمیاء فضه، درمی؛ اسفیداج، شش درم بکوبند و به سفیده تخم
~~مرغ بسرشند، شیاف احمر رمد را مفید بود. صفت آن: شادنه مغسول، شش درم،
~~مس سوخته، چهار درم؛ بسد، لولو، کهربا، هر یک دو درم؛ صمغ عربی، کتیرا، هر
~~یک پنج درم؛ خون سیاوشان، زعفران، هر یک نیم درم؛ صمغ عربی بجوشانند
~~باقی بسایند و به آن بسرشند.
# آخر، جرب و سلاق و سبل و استرخاء جفن را نافع بود. صفت ms413 آن: شادنج،
~~شانزده درم؛ زنجار، دوازده درم؛ قلقطار سوخته، هشت درم؛ مس سوخته، چهار
~~درم؛ شب یمانی دو درم بسایند و به شراب بسایند. شیاف اخضر بیاض زایل کند.
~~صفت آن: زنجار، درمی و نیم؛ اسفیداج، اشق، نشاسته، صمغ عربی، هر یک درمی
~~بکوبند و به آب بسرشند، آخر جرب و سبل و بیاض و آثار قروح غشاوه را نافع بود.
~~اقلیمیا، افتیمون، هر یک درمی؛ اسفیداج، صمغ عربی، زنجار، اشق، دو درم؛ اشق
~~بخیسانند و ادویه کوفته به آن بسرشند. شیاف اصغر غشاوه و ابتدای آب را نافع
~~بود. انزروت، مامیثا، هر یک هشت درم، مر، بوره ارمنی، فلفل، هر یک چهار درم

PageV01P449

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0422.png)

~~زرنیخ سرخ، دو درم؛ زعفران، درمی و نیم، آخر غشاوه و سلاق را نافع بود. اقلیمیاء
~~زر، اقاقیا، هر یک پنج درم؛ و سحج، دو درم؛ افیون، نیم درم؛ صمغ عربی، زنجار،
~~هر یک چهار درم؛ اثمد، یک درم.
# مرهم داخلیون: خنازیر و اورام صلب را به تحلیل برد.
# صفت آن: مرداسنچ ده درم بسایند و با بیست درم روغن زیت بجوشانند
~~پس لعاب حلبه و بزرک و خطمی، هر یک بیست درم بر سر آن بجوشانند تا غلیظ
~~گردد و پس فرو گیرند و بر هم زنند تا آن را متانتی حاصل شود.
# مرهم کافور: گوشت برویاند و ریش خشک کند. صفت آن: شمع سفید،
~~اسفیداج، هر یک دو درم؛ روغن گل، چهار درم؛ کافور، دانگی؛ سفیده تخم مرغ،
~~درمی با هم بیامیزند.
# مرهم باسلیقون: گوشت برویاند. صفت آن: زفت، راتینج، هر یک پنج درم؛
~~قنه، چهار درم با زیت بگدازند، آخر مرداسنگ، خون سیاوشان، انزروت، زراوند، هر
~~یک نیم درم؛ صبر، زفت رومی؛ راتینج، شمع، هر یک پنج درم؛ روغن کنجد،
~~پانزده درهم.
# مرهم زنجفر: خنازیر و سرطان را نافع بود. صفت آن: مرداسنج، پنج درم؛
~~قنه، اشق، هر یک ده درم؛ علک البطم، شش درم؛ شمع، ده درم؛ زنجفر، چهار
~~درم ms414 را زیت با روغن کنجد مرهم سازند.
# مرهم خل: قروح را خشک کند و گوشت برویاند. صفت آن: مرداسنگ، ده
~~درم با زیت و سرکه، هر یک چهل درم بسایند و دو درم زردچوبه بسایند و به آن
~~ضم کنندو بزنند.

PageV01P450

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0423.png)

# مرهم زنجار: گوشت زایل کند و قرحه را خشک گرداند. صفت آن: علک
~~البطم، راتینج، هر یک پنج درم، زنجار، ده درم با روغن زیت بیامیزند.
# مرهم نوره: آکله حرقت آتش را مفید بود. صفت آن: آهک بشویند و با
~~روغن زیت بیامیزند. آخر آهک شسته، چهل درم؛ تخم چغندر، کرنب، شمع، هر
~~یک سی درم؛ روغن گل، نیم رطل.
# مرهم مرسل: اورام صلب و خنازیر و سرطان و طاعون را نافع بود. صفت آن:
~~شمع، راتینج، مقل ازرق، مرداسنگ، هر یک چهار درم؛ جاوشیر، زنجار، قنه، هر
~~یک ده درم؛ اشق، هفت درم؛ زراوند، میعه، هر یک سه درم؛ آنچه کوفتنی باشد
~~بکوبند باقی را به زیت بگدازند و مرهم سازند.
~~مرهم اسفیداج: گوشت برویاند. صفت آن: شمع، ده درم؛ روغن گل، پنج
~~درم بگدازند و اسفیداج ده درم به آن بیامیزند.
# مرهم قلقطار: قروح مزمنه و سرطان و اورام را نافع بود. صفت آن: پیه
~~خوک و زیت، هر یک رطلی؛ مرداسنگ، نیم رطل؛ قلقطار، چهل درم با هم
~~بسایند.
# مرهم شادنج: هر جزو شقاق و قروح خروج و قضیب را نافع بود. صفت آن:
~~روغن گل بنفشه، هر یک بیست درم؛ شمع، شش درم؛ اسفیداج، عصاره لحیهآ
~~التیس، شادنه، گل ارمنی، دو درم؛ افیون، پنج درم؛ آخر که گوشت برویاند قروح
~~رطب را خشک کند.
# صفت آن: مرداسنگ، شش درم؛ گلنار و سختج، سرمه، زردچوبه، سیاوشان،
~~شیح سوخته، شب یمانی، اقلیمیاء فضه، هر یک درهمی؛ و با شمع و زیت مرهم
~~سازند. آخر مرداسنگ، ده درم بسایند و با سی درم زیت بجوشانند، پس کندر،
~~قنه، انزروت، خون سیاوشان، زفت، هر یک دو درم ms415 بسایند و با آن بیامیزند.

PageV01P451

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0424.png)

# مرهمی که احتراق و قروح مقعد و گزیدن دواب را نافع بود. صفت آن:
~~مرداستگ، یک درم؛ اسفیداج، پنج درهم بسایند و با شمع و روغن گل بیامیزند و
~~چون از آتش فرود گیرند سفیده تخم مرغ به آن بزنند.
# مرهمی که بواسیر را نافع بود. صفت آن: شمع سفید، کوهان شتر گداخته،
~~هر یک پنج درم؛ زفت، دو درم؛ فطراسالیون، درمی؛ آب گندنا، ده درهم.
# مرهمی که به حرقت آتش مفید افتد. صفت آن: خبث نقره، اسفیداج،
~~قیمولیا، بوره مغسول، روغن گل، سفیده بیضه با هم بیامیزند.
# مرهمی که گوشت زاید ببرد و اورام منفجر کند. صفت آن: اشق در آب
~~خیسانیده و با هم چندان صابون در هاون بسایند و با ربع آن زرد چوبه بیامیزند،
~~دیگ بر دیگ دوای اکال بود، عفونت و آکله و گوشت زاید زایل کند.
# و صفت آن: زرنیخ سرخ و زرد، هر یک شش درم؛ مر، دو درم؛ آهک آب
~~نزده، دو درم با ده درم زنجار بسایند و بخل خمر بسرشند و قرص سازند و خشک
~~کنند.
# ذروری که گوشت زاید بخورد. صفت آن: آهک آب نزده، ده درم، زرنیخ
~~سرخ و زرد، قلقطار، هر یک دو درم؛ کندر، اقلیمیا فضه خربق، هر یک سه درم
~~بسایند و نگهدارند، آخر آهک، پنج درم؛ زاج، دو درم؛ قلقطار، مس توبال،
~~مرداسنگ، خبث، رصاص، هر یک مثقال.
# ذروری که بواسیر و قروح را مفید بود. صفت آن: انزروت، دم الاخوین مساوی
~~بکوبند.
~~ذروری که گوشت برویاند و قروح خشک کند. صفت آن: صبر، ده درم؛
~~کندر، گلنار، پنج درم.
# ذروری که خون باز دارد و جراحات خشک کند. صفت آن: انزروت، مر،
~~صبر، دم الاخوین، گلنار کند.

PageV01P452

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0425.png)

# ذروری که زخم شمشیر و کارد را نافع بود. صفت آن: مر، صبر، انزروت،
~~دم الاخوین، زنجار، راتینج، اشق متساوی.
# ذروری که قروح را مندمل گرداند. صفت ms416 آن: صبر، گلنار، روسختج مغسول،
~~اقلیمیاء متساوی؛ ذورری صبر، گلنار، مر، مازو، زرد چوبه.
# حلوایی که تقویت دماغ کند و فربه گرداند و ناقه را مفید بود.
# صفت آن: قند، یک من با چار یکی آب در دیگ کنند و بجوشانند تا منعقد
~~گردد، پس بردارند و یک اوقیه بادام مقشر کوفته در آن ریزند بر سر تخته پهن
~~کنند تا خشک شود.
# حلوایی که گرده و باه را تقویت دهد، حل آن: رطلی آرد سفید با یک من
~~روغن گاو بریان کنند و سه رطل عسل و بیست درم گلاب و یک درم زعفران و
~~رطلی آب بیامیزند بر آن ریزند و بریان کنند، پس خشخاش و مغز فستق در آن
~~ریزند و فرود آورند، آخر آرد شسته، یک من در سه رطل آب و ده درم گلاب و
~~یک رطل روغن کنجد بجوشانند، پس دو من قند بر سر آن کنند و بزنند عصیده
~~تمر مقوی باه بود.
# صفت آن: خرما، جو، به دانه بیرون کرده با دو من آب بجوشانند تا حل
~~شود،پس فرو گیرند و به دست بمالند و بیالایند و با رطلی قند و رطلی عسل و
~~یک درم زعفران بجوشانند و کعک خرد کرده کوفته بیخته، آن قدر که باید در آن
~~ریزند با یک من روغن کنجد بریان کنند و جوز و بادام و فستق مقشر در آن میان
~~کنند.
# مسمن، مغز بادام، فندق، فستق، بن چلغوزه، شهدانه بکوبند و به عسل
~~بسرشند و هر روز مقدار بیست درم بخورند سفوفی که فربه کند.

PageV01P453

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0426.png)

# صفت آن: بادام، فندق، بن مغز کنجد، خشخاش، هر یک بیست درم؛ کسیلا،
~~ده درم؛ فانیذ، مجموع بکوبند و هشت درم تناول کنند.
# مسمنی که محروری را مفید بود. صفت آن: نخود شبانه روزی در شیر گاو
~~خیسانند و سی درم از آن با برنج سفید شسته و خشخاش و گندم و جو مقشر و
~~قند، هر ms417 یک سی درم؛ بادام مقشر، پنجاه درم بکوبند و هر روزی سی درم از آن
~~در شیر گاو بجوشانند بخورند و به حمامروند، آخر نخود، باقلا، حرف سفید،
~~نانخواه، هر یک دو درم؛ گشنیز، چهار درم؛ زیره کرمانی، فلفل، درمی؛ بکوبند و یا
~~مثل آن آرد سفید بسرشند و ثانی بیزند و با شیر حسور سازند، آخر مغاث، جوز،
~~گندم، بهمن، زرنباد، کتیرا، خشخاش، کهربا، هر یک سه درم بکوبند و با آرد
~~گندم و شکر بیامیزند و هر روز بیست درم از آن با شیر روغن حسو سازند.
# مسمنی که هزال از اکل طین حاصل شود و باز دارد، خشخاش، کتیراء
~~بهمن، زرنباد بکوبند و با شیر و شکر حب سازند و بعد از آن به حمام روند.
# مسمنهای که فربه کند که میش فربه بستانند و بکوبند و نیم رطل دنبه و دو
~~رطل شیر و نخود و برنج شسته و گندم، هر یک دو رطل و نیم بکوبند و بجوشانند
~~تا مجموع مهرا شود، پنجاه درم از آن آب صافی کرده با روغن بادام و جوز هر یک
~~ده درم بیامیزند و استعمال کنند بعد از آنکه دفع براز کرده باشند و به خواب
# روند، در ماهی پنج نوبت همچنین کنند.
# کاغذ سوخته، شاخ گاو کوهی سوخته، انزروت، گلنار، خون سیاوشان، کندر،
~~زاج، قلقطار، صبر، اقاقیا، مر، مازو سوخته، شب یمانی، هر یک درهمی، کافور
~~دانگی بکوبند و در بیتی دمند آخر پوست بیضه سوخته اقاقیا پوست انار کاغذ
~~سوخته هر یک دو درم بکوبند و به آب مرود بسرشند و فتیله سازند و در بینی

PageV01P454

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0427.png)

~~سوخته اقاقیا پوست انار کاغذ سوخته هر یک دو درم بکوبند و به آب مورد
~~بسرشند و فتیله سازند و در بینی دمند آخر کاغذ سوخته اقاقیا شب یمانی کافور
~~هر یک پنج درم زاج رامک لسان الحمل مازو سوخته به سرکه باز نشانده هر یک
~~ده درم گشنیز ms418 خشک سوخته ده درم بکوبند و به آب لسان الحل بسرشند.
# حابسات قی: ادویهای که قی صفراوی باز دارد. صفت آن: زرشک، انار دانه،
~~سماق، گلنار، طباشیر، دانهآ غوره، هر یک درمی، پوست فستق نیم درم، بکوبند و
~~مثقالی از آن به آب سیب یا به بخورند.
# آخر، ورق گل چهار درم زرشک سه درم، نعناع، پوست فستق، عود خام،
~~سنبل، سعد، قرنفل، مر، فرنجمشک، زیرهآ کرمانی در سرکه خیسانیده، هر یک دو
~~درم بکوبند و دو درم از آن به آب بخورند.
# آخر، قی و هیضه را نافع بود، انار دانهآ ترش ده درم، مصطکی، نعناع هر یک
~~درمی، در رطلی آب بجوشانند تا به نیمه آید، صافی کنند، عود مشک هر یک
~~درمی بسایند بر سر آن ریزند و بخورند.
# آخر، مشک درمی، قرنفل سعد هر یک ده درم، کزمازج، پوست انار، کندر هر
~~یک پنج درم، افیون دانگی بکوبند و به آب بسرشند، شربتی یک درم.
~~ادویهای که اشتهای گل خورنده قطع کند: زیرهآ کرمانی، نانخواه، انیسون،
~~تخم کرفس هر یک ده درم، فلفل دو درم، قرنفل پنج درم، بکوبند و مثقالی
~~بخورند.
# آخر، مصطکی دو درم، عود خام درمی، زیرهآ کرمانی نیم درم، بکوبند و با ده
~~درم گلنگبین بیامیزند و به دو نوبت بخورند.
# ادویهآ عرقیه: اگر بورهآ ارمنی به روغن بابونه حل کنند و در بدن بمالند عرق
~~نیاید و آب نیشکر نیز چنین کند.
# آخر، عاقرقرحا در روغن کنجد بجوشانند و بمالند.

PageV01P455

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0428.png)

# آخر، زنجبیل در آب سیر و پیاز و اگر مازوی سوخته کوفته به روغن گل
~~پرورده و در بدن بمالند عرق ببندد.
~~آخر، گل ارمنی، مرداسنج به روغن گل پرورده بسایند و به آب مورد بدن
~~بمالند، حرق باز دارد.
# آخر، گلنار، مورد، مازو متساوی بکوبند و به آب غوره بمالند.
# ادویهآ حبل: بهمن سرخ، کتیراء سقنقور، زهرهآ گاو، زرنباد، درونج هر یک
~~مثقالی، لؤلؤ ناسفته، خردل سفید هر ms419 یک نیم مثقال بکوبند و به عسل بسرشند و
~~سه روز پیاپی مثقالی بخورند. بعد از آن مجامعت کنند، موجب حمل شود.
# فرزجه: مقل چهار درم، روغن بلسان دو درم، جاوشیر، بیخ نرگس هر یک
~~درمی، عسل سه درم با هم بیامیزند و به صوف بردارند.
# آخر، پنیر مایهآ خرگوش و سرگین و سماق، مر، زعفران، عود هر یک درمی
~~بکوبند و به عسل بسرشند و بردارند.
# آخر، زعفران، حماما، سنبل، اکلیل هر یک سه درم، ساذج، قردمانا هفت درم،
~~پیه بط و مرغ، شمع، روغن سنبل هر یک دو درم، با سفیدهآ بیضه ده درم بیامیزند
~~و بعد از ظهر بردارند.
# بخوری که نافع بود: سداب، خون خرگوش، دارشیشعان متساوی بکوبند و به
~~روغن گاو تازه بسرشند و در مجمر آتش نهند و به زیر گیرند.
# و دیگر، زرنیخ، جوز سرو، میعه، مروج، مازو هر یک پنج درم، حب الغار هشت
~~درم بکوبند و به شراب کهنه بسرشند و حب سازند و بعد از ظهر به آن تبخیر
~~کنند.
# دوایی که چون استعمال کنند، جنین مسقط نشود، صفت آن: زرنباد، درونج،
~~مازو و جندبیدستر، حلتیث طباشیر هر یک درمی، زنجبیل دو درم، قند دوازده
~~درم، سک نیم مثقال، بسایند و با عسل بسرشند، دو درم تا دو مثقال بخورند.

PageV01P456

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0429.png)

# فرزجه که در این باب نافع بود. صفت آن: فسطافلیون، شیح هر یک دو
~~درم، افیون، فلفل هر یک درمی، بکوبند و به عسل بسرشند و پیش از مجامعت
~~بردارند.
# ادویهای که در استعمال آن استدلال جویند بدان که زن آبستن خواهد شد یا
~~نه: کندر، حب بلسان هر یک دو درم، میعه، قرنفل، دارچینی هر یک درمی، سنبل
~~چهار درم، ساذج نیم ادرم] بکوبند و بسرشند و حب سازند و در مجمر آتش نهند
~~و در زیر گیرند. اگر بوی بخار آن از دهن بیرون آید آبستن خواهد شد.
# ادویهای که مسکر باشد، گاه [باشد. که جهت ms420 اخراج پیکانی یا داغی که در
~~حالت هشیاری طاقت نمیدارد به آن محتاج شوند: انیسون پنج درم، خشخاش دو
~~درم، تخم کاهو بیست درم، در سه رطل آب بجوشانند تا به رطلی آید، نیم رطل
~~گندم پاک در آن بجوشانند تا آب تمام نیست شود. پس خشک کنند و بکوبند و
~~مثقالی از آن هر که را بدهند بی خود شود.
# آخر، خشخاش، تخم کاهو هر یک پنج مثقال، بزر البنج دو مثقال، بجوشانند و
~~صافی کنند و با قند به قوام آورند، مثقالی از آن مسکر بود؛ اگر اشنه در شراب
~~بجوشانند و بدهند بیخود کند، چون خواهد که افاقه شود شبت بجوشند و بدهند
~~یا رازیانه در شراب بجوشانند، و اگر از آن متاذی شود تریاق کبیر بدهند.
# اگر خواهند که مست زود هوشیار شود، سرکهآ کهنه با گلاب بدهند با دوغ گاو
~~و یا برف یا شربتی از شراب غوره و برف سرد کرده، اگر چهار روز به آن در شراب
~~خیسانیده و از آن شراب کسی را بدهند، دشمن شراب گردد.
~~و اگر سکنجبین و مقل هر یک مثقالی، شب یمانی، شیح، کعب خوک، رازیانه
~~هر یک مثقالی، سوخته با هم بسایند و به آب رازیانه بسرشند و بر احلیل طلا
~~کنند و بگذارند تا خشک شود با هر که مجامعت کنند، موجب دوستی شود؛ و
~~عسل و زنجبیل بر قضیب بمالند همین کند.

PageV01P457

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0430.png)

# و اگر اسفیداج و مامیران و دندان پلنگ سوخته و سرگین کبوتر و زهرهآ خرس
~~و اشنان سوخته هر کدام باشند، دانگی بسایند و زن به خود بر دارد، موجب
~~دشمنی گردد.
# و اگر بالنگو، گاوزبان، لؤلؤ، مامیران، مرماحوز، مرزنجوش، صعتر خام، بسد هر
~~یک مثقالی بکوبند و به شراب سیب مثقالی به ناشتا کسی را که عاشق باشد
~~بدهند، عشق او زایل گردد.
# اگر بهمن سرخ، طالیسفر، بستان افروز، تخم نمام، کرنب، پنجنگشت، فلونیا،
~~فراسیون، قیصوم، کندش هر یک ms421 مثقالی بکوبند و به آب خبازی بسرشند و قرص
~~سازند و نیم درم از آن بسایند و کسی را دهند که عاشق نباشد، عاشق گردد.
~~و اگر علق و خراطین را بکوبند و با روغن کنجد بر ذکر طلا کنند، بعد از آن
~~که بسیار مالیده شود، بزرگ گردد.
~~و اگر قضیب را به چیزی درشت بمالند، بعد از آن زفت به روغن یاسمین طلا
~~کنند، همچنین بود.
# اگر عاقرقرحا دو درم با ده درم آب عنصل بسایند و بر ذکر طلا کنند، همین
~~کند.
# و اگر سرکهآ ترش در آفتاب نهند تا گرم شود و خرقه در آن اندازند و بردارند و
~~به ذکر نهند، چون خشک شود دیگر بردارند، مکرر چنین کنند و اگر بزر عود و
~~سعد و راسن، مر، قرنفل، و رامک هر یک درمی، مشک دانگی و صوف به شراب تر
~~کنند و به این ادویه بیالایند، و به خود بر گیرند، فرج را تنگ گرداند.
# و اگر مشک و سک و زعفران یمانی بجوشانند و خرقه به آن تر کنند و بردارند
~~فرج را گرم گرداند.
# و اگر کبابه با حلتیث در دهن دارند و آب آن بر قضیب بمالند، لذت حاصل
~~شود.
# و اگر فلفل زنجبیل و سقمونیا با عسل بر ذکر طلا کنند، همین عمل کند.
# والله اعلم بحقائق الامور؛ تم.

PageV01P458

![image file](./0809IbnIlyasShirazi.KifayaMansuri_0431.png)

~~الگود، سیریل، تاریخ پزشکی ایران و سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمهآ
~~باهر فرقانی، امیر کبیر، تهران، چاپ دوم، 1371.
# همو، 1357، طب در دورهآ صفویه، ترجمه محسن جاویدان، تهران، دانشگاه
~~تهران.
~~بیگ باباپور، یوسف، 1386، مقدمه و تعلیقات بر تشریح الابدان منصوری، نک:
~~شیرازی، همان.
~~همو، 1384، «نقد تشریح الابدان»، در: مجلهآ اینهآ پژوهش، شمارهآ 95، آذر و دی
~~ماه، قم.
~~تاج بخش، حسن، تاریخ دامپزشکی و پزشکی ایران، (ج1: پیش از اسلام؛ ج 2:
~~دوران اسلامی)، دانشگاه تهران، تهران، چاپ اول، 1372 - 1375.

PageV01P459 ms422