######OpenITI#

#META#Header#End#

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0002.png)

~~مجموعهآ متون فارسی
# زیر نظر :
~~احسان یارشاطر
# شمارهآ 26

PageV01P003

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0004.png)

# الحمدلله الذی زین الاصوات بطیب الالحان والنغمات وصیرها دایرة بین الشعب
~~والمقامات1. جبل2 الطباع السلیمة مؤتلفة بمعرفة الادوار. وجعل صیتها باقیة بقآء-
~~الادوار . والصلوة والسلم علی محمد المبعوث فی تهامة والحجاز رغما للمخالف
~~بالاجلال والاعزاز . وعلی آله واصحابه عثاق جماله المحیرین، فی وصف کماله وسلم
~~تسلیما کثیرا.
# اما بعد فان الاذهان المستقیمة والطباع السلیمة مایلة الی الموسیقی . وکل
~~مولود. بسماع نغمة کن یلبس لباس الوجود علی سبیل الفضل والجود . وکل رضیع
~~یضطرب لا یطمئن الا بسماع الزمزمة وکل من لایقف علی مسالکها یقع فی المتعبة5
~~والمندمة . فان الارواح مالت الی الاطراب عند سماع العود والمضراب . والنفس
~~والقلب والاسماع فی طرب والنای والعود والمزمار فی صخب.

PageV01P005

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0005.png)

# بنابرین مقدمه بندهآ فقیر حقیر ، اضعف عبادالله تعالی واحوجهم1 (1 ب)
~~عبد القادر بن غیبی الحافظ المراغی غفر الله ذنوبهما2 این مختصر را درعلم موسیقی3
~~تألیف کردم مشتمل براصول و فروع وقواعد این فن و بیان کردم درین کتاب
~~مصطلحات قوم را و بعضی از آنچه این فقیر را از لطایف و نکات درین علم و عمل
~~روی نموده1 بدانها اضافة کردم2. پس هر که این کتاب را کماهوحقه8 معلوم کند
~~و در آن امعان نظر لازم دارد بر مجموع قواعد علمی و عملی و مصطلحات قوم از آنچه
~~درین فن بدان احتیاج است اطلاع یابد و بنسخ دیگر محتاج نشود چه بحل مشکلات
~~آنها درین کتاب اشارات کرده شده است مع فواید کثیرة و زواید لطیفة . وبر
~~تناقض کلام واعتراضات که بر آنها واردست وقوف یابد . پس باید که در ابواب و
~~فصول ونکات این مختصر نیکو تأمل کنند تا مستفید شوند9 و کسی را که طبع سلیم
~~مستقیم نباشد تحقیق این فن نتواند کرد زیرا که بمجرد تقلید تحقیق این فن نتواند
~~کرد بلک10 بذوق و وجدان توان دریافت11 « و ذلک فضل الله یؤتیه من یشاء والله
~~ذوالفضل العظیم12، ms01 والله جلت قدرته المعین وهوحسبی ونعم الوکیل2. واین کتاب
~~را مرتب گردانیدم بردوازده باب16 (2 آ) :

PageV01P006

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0006.png)

# باب اول در تعریف موسیقی وصوت و نغمه و کیفیت حدوث صوت و نغمه و
~~بعد وجمع وذکر موضوع ومبادی این فن وبیان اسباب حدت وثقل1 .
# باب ثانی در تقسیم دساتین2 بر اوتار و نسب ابعاد و اعداد آنها و بیان اسباب تنافر
~~وقاعدهآ اضافات ابعاد بیکدیگر و فصل ابعاد از یکدیگر و تنصیف ابعاد. «وطریقهآ
~~اصطخاب معهود در آلات ذوات الاوتار3» .
# باب ثالث در بیان اقسام بعد ذی الاربع وبعد ذی الخمس و ترتیب دوایر از
~~اضافات آن اقسام بیکدیگر وبیان بحور وانواع4.
# باب رابع در ذکر ادوار مشهوره اعنی دوازده مقام واشارات (2 ب) بطبقات
~~آنها واعداد نغمات دوایر وطریقهآ استخراج ادوار از تقسیم وتر وطریقهآ اصطخاب
~~معهود.
# باب خامس درذکر آوازات سته و استخراج آنها از وتر و آنچ افضل العلما[ء]
~~مولانا قطب الدین شیرازی2 رحمه الله برصاحب ادوار مولانا صفی الدین عبدالمؤمن بن
~~فاخر الارموی8 تغمده الله بغفرانه اعتراض کرده و جواب از آنها که این فقیر از روی

PageV01P007

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0007.png)

~~6
~~تحقیق گفته است1.
~~باب سادس در بیان شعبات بیست وچهار گانه و طریقهآ استخراج آنها از
~~دساتین وتر2.
~~باب سابع در بیان اشتباه ابعاد بیکدیگر و اشتراک نغم ادوار و مناسبات مقامات
~~و آوازات وشعب با یکدیگر3.
~~باب ثامن (3 آ) دربیان اصناف انتقالات جزویه درمبانی ذی الکل احد4.
~~باب تاسع در بیان ادوار ایقاعی وذکر اصابع سته و طریقهآ قدیم و دخول
~~در تصانیف2.
~~بابعاشر در تأثیر تغم ادوار وطریقهآ مباشرت در عمل وساختن تصانیف2.
~~باب حادی عشر در طریقهآ پیدا کردن ترجیعات براوتار و ذکر اصطخابات
~~غیر معهوده8.
~~باب ثانی عشر در تعلیم خوانندگی واشارات بتر کیبات متفق ومخالف « اعنی

PageV01P008

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0008.png)

~~ترنم به نثر1 نفحات کردن که آنرا خوش خوانی گویند باصطلاح خوانند گان2، وذکر
~~شدود2 و طریقهآ پیدا کردن عمل بعضی از ms02 اصناف اجناس وذکر استخراج نغمات ادوار
~~در جمع کامل وجمع تام از وتر واسامی نغمات در جمع تام بعربی ویونانی و اسامی
~~ومراتب آلات الحان وذکر اسامی مباشران4 این (3 ب) فن ودر آنک مباشران این
~~فن آداب مجالس چگونه رعایت کنند0.

PageV01P009

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0009.png)

# بدانک موسیقی لفظیست یونانی ومعنی آن الحانست ولحن عبارتست از مجموع
~~نغمات مختلفة الحدة والثقل که مرتب باشد بترتیب علائم مقرون بألفاظ منظومهآ
~~داله برمعانی که محرک نفس باشد تحریکا ملذا در ازمنهآ موزونه که آنرا ایقاع
~~گویند وشیخ ابونصر فارابی1 رحمه الله گفته که «لفظ الموسیقی معناه الالحان واسم
~~اللحن قد یقع علی جماعة نغم مختلفة رتبت ترتیبا ما محدودا .» ودرین تعریف
~~متنافرات داخل میشوند زیراکه متنافرات نیز مرتباند بترتیب محدود . اما
~~تعریفی که صاحب شرفیه2 (4 آ) کرده و گفته که « واللحن یرسم بأنه مجموع
~~نغم مختلفة رتبت ترتیبا محدودا ملائما .» تخصیص کرده است لحن را بجماعت
~~نغمات ملائمه و ظاهر آنست که در معنی لحن ملائمت شرطست برای آنک لحن لفظ
~~عربیست و لحن در لغت عرب مقول بر نغمات ملائمه میشود برین تقدیر تعریف

PageV01P010

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0010.png)

~~صاحب شرفیه اصح باشد .
# وصوت کیفیتی است از کیفیات مسموعه لذاتها لالغیرها چون حدت وثقل و
~~خفاتت وجهارت اگر چه آنها نیز از کیفیات مسموعه اندلیکن بتبعیت صوت مسموع
~~میشوند . و نغمه آوازیست که او را زمانی درنگ باشد ازحدت وثقل وشیخ ابوعلی1
~~«رحمه الله»2 تعریف نغمه چنین کرده است که «النغمة صوت لابث زمانا ما علی حد،
~~ما من الحدة والثقل وزاد بعضهم محنون3 طبعا .» وصاحب ادوار مولانا صفی الدین
~~عبدالمؤمن بن فاخر الارموی رحمه الله این تعریف را اختیار کرده است وقید محنون
~~الیه بالطبع را در آورده و در کتاب شرفیه چنین تعریف کرده است که «النغمة (4ب)
~~صوت یدرک ادراک تفاوتالکمیة من ثقله اوحدته بالنسبة» الی آخر. وتطبیق میان
~~این تعریفات « وصحت و جامعیت و مانعیت آنهارا»9 در کتاب جامع الالحان 5 ms03 کرده ایم
~~چه درین مختصر لایق نبود فلیطلب منه .
# فصل درکیفیت حدوث «صوت»2 ونغمه بدانک نغمه حاصل نمیشود الا
~~از اهتزاز جسمی در هوایی یا هوایی در جسمی بشرط آنک جسم مستحصف2 و املس5
~~باشد وصاحب شرفیه9 این سخن را از شیخ ابونصر10 نقل کرده است که جسمی مزاحم
~~شود مرجسمی دیگررا ، اگرجسم مزحوم مقاومت نکند بلک منقاد شود [و] مندفع
~~یامنخرق11 یامتنحی12 گردد، در جسم مزحوم صوت موجود نشود. واگر جسم مزحوم،

PageV01P011

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0011.png)

~~مندفع یا منخرق یا متنحی نشود و مقاومت موجود باشد در جسم مزحوم صوت موجود
~~شود . پس معلوم شد که وجود اندفاع1 و انخراق2 و تنحی2 سبب عدم صوت باشد
~~و عدم آن ثلاثه سبب وجود صوت . و برین سخن اعتراض کرده و گفته ، که شیخ
~~صوت را بمزحوم مخصوص کرده است مطلقا و گفته که اگر حجری را بر حجری
~~دیگرقرع کنند9، صوتی که من بینهما حاصل شود (ه آ) نتوان مخصوص کردن
~~بقارع یا بمقروع بلک از هردو حاصل شود . باز خود در شرفیه نبشته که « واما
~~کیفیت حدوث النغم من الحلوق الانسانیة فان الهوآء یقرع مقعرات اجز آءالحلق
~~بشدة وعنف فتحدث النغمة ولذلک إذا تنفس المتنفس من غیر شدة وعنف لا یسمع
~~صوت . واما حدوثها فی الآلات ذوات النفخ فان تسریب الهوآء بشدة وعنف یصدم
~~جوانب التجویف فینعکس مصدوما صادما مترددا ترددا مستدیرا ملولبا فینفعل
~~بشدة اجتماعها وتراکمها علی الوجه المذکور . واما حدوثها فی الآلات ذوات الاوتار
~~فأنها اذا قرعت اهتزت فنفضت الهوآء عن نفسها فتحدث فی الهوآء قراعات متصلة
~~وان فارقها المحرک فتحدث النغمة ثم یتلاشی شیئا فشیئا حتی إذا اضمحلت الحرکة
~~وانقطع الصوت.» برین تقدیر صوت مخصوص بمزحوم نباشد ودر عرف نیزچنین است
~~چنانک گویند آواز نای و آواز عود و آواز کاسات وطاسات . پس بحقیقت اعتراض
~~صاحب شرفیه ساقط باشد (ه ب) وصاحب شرفیه حصر کرده است حدوث نغمه را در

PageV01P012

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0012.png)

~~آن ثلاثهآ مذکوره ، چون این فقیر ms04 در کاسات1 نغمه یافتم برحاشیهآ شرفیه نبشتم که
~~«والحال انا وجدنا من غیرها کالنغمة المسموعة من القصعة2 فکان حصرها فیها
~~باطلا». وبعد مجموع نغمتین مختلفتین بود در حدت وثقل واگر دو وتر را در یک
~~مرتبه آهنگ کنند بینهما بعدی نباشد و آنرا همان حکم وتر واحد باشد و چون از
~~دو نغمه زیادت شود جمع گویند . وجمع عبارتست از جماعت نغمات مختلفه و آن
~~اگر ملائم باشد لحن گویند بشروط مذکوره کمامر. پس هرلحنی جمع باشد من غیر
~~عکس . اما موضوع موسیقی نغمه است . اما مبادی موسیقی بعضی از علم عدد بود
~~چنانک نسبت حاشیتین بعد ذی الاربع یا بعد ذی الخمس او غیر ذلک با یکدیگر
~~کما سیتضح فیموضعه، وبعضی از علم هندسه چنانک گوییم اختلاف نغمات درحدت
~~وثقل بحسب طول و قصر اوتار ، وبعضی ازعلم طبیعی چون قوی وحس وحرکت
~~ارادی که از انسان صادر شود، وبعضی از علوم متعارفه (6 آ) و آن آنست که چون
~~فصل کنند از مطلق وتر ، نصف «یا ثلث»2 یاربع یا غیر از آنها واستنطاق باقی کنند،
~~نغمهآ که از منتصف وتر مسموع شود احد باشد از نغمهآ که از ثلاثه ارباع وترمسموع
~~شود واثقل باشد از نغمهآ که از ربع وتر مسموع شود . ونغمهآ که از ربع وتر مسموع
~~شود احد باشد از نغمهآ که از منتصف وتر مسموع شود و اثقل باشد از نغمهآ که از ثمن
~~وترمسموع شود’. واین نغماتاربعهآ مذکوره قایم مقام اخری باشند در تألیف لحنی
~~چنانک بعد ازین معلوم شود . انشا الله تعالی5 .
# فصل در بیان اسباب حدت و ثقل در آلات سبب حدت صوت مطلقا

PageV01P013

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0013.png)

~~استحصاف1 متقارعین است ، و سبب ثقل مقابل آن . اما در آلات ذوات الاوتار از
~~استحصاف مقروع حدت حاصل می شود و از مقابل آن ثقل . و در آلات ذوات النفخ
~~استحصاف قارع موجد حدتست و مقابل آن موجد ثقل فحینئذ.. شدت قرع در اوتار
~~سبب جهارتست و ms05 ضعف آن سبب خفاتت (6 ب) . در آلات ذوات الفنخ شدت قرع
~~سبب حدتست و مقابل آن سبب ثقل وروشنست که در آلات ذوات الاوتار از وتر واحد
~~ایجاد نغمهآ واحد توان کرد فقط . ودر آلات ذوات النفخ ازمخلص واحد ایجاد نغمهآ
~~حاد توان کرد بقوت نفخ و هم از آن مخلس ایجاد نغمهآ ثقیل نیز توان کرد بضعف
~~نفخ.2 و آنچه شیخ ابونصر گفته که شدت قرع سبب حدتست و ضعف آن سبب ثقل،
~~و مولانا قطبالدین برو اعتراض کرده3 که این در آلات ذوات الاوتار مطرد6 نیست
~~حال آنک شیخ ابونصر آنرا در آلات ذوات النفخ گفته3 بعد از آن در آلات ذوات الاوتار
~~بیان اسباب حدت و ثقل کرده2 پس بر شیخ اعتراض وارد نباشد . اکنون میگوییم
~~که اسباب ثقل در آلات ذوات الاوتار طول وتر وغلظ و ارخاء5 آن باشد واسباب حدت
~~مایقابل ذلک ودر آلات ذوات النفخ اسباب ثقل بعد منفاخ2 وسعت تجویف ولین نفخ
~~و اسباب حدت مایقابل ذلک . اما آنک صاحب ادوار گفته است که سعت ثقب7 از
~~اسباب ثقل است آن در حالتی بود که نغمات صاعده باشند (7 آ) اعنی منتقل از احد
~~بأثقل زیرا که مقدار آلت زیادت میشود اما در حالتی که نغمات ها بطه باشند اعنی
~~منتقل از اثقل باحد وسعت ثقب از اسباب حدت باشد و اصل در انتقال نغمات آنست

PageV01P014

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0014.png)

~~که « نغمات»1 ار طرف اثقل بطرف احد منتقل باشند برین تقدیر «[سعت] ثقب
~~از اسباب حدت باشد نه از اسباب ثقل»2 و اذ کیا3 چون درین سخن نیکو تأمل
~~کنند دریابند . اما در کاسات اسباب ثقل آنک مملو و رقیق و وسیع باشد و اسباب
~~حدت ما یقابل ذلک . اما در حلوق انسانی اسباب حدت تسریب، هواست که اجزای
~~حلقرا بشدت و عنف قرع کند و لهذا چون نفس زند متنفس ، بیشدت وعنف صوت
~~حاصل نشود . و در صغر سن نیز قبل البلوغ صوت ms06 احد باشد از آنک بعد البلوغ،.
~~این بود بیان اسباب حدت و ثقل.

PageV01P015

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0015.png)

# دستانها عبارتند از علاماتی که برسواعد آلات ذوات الاوتار رسم کنند تابدان
~~بدانند که هر تغمهآ از کدام جزو از اجزای وتر خارج شود و نغماتی که مدار الحان
~~بر آتست هفده اند و مجموع آنها در یک وتر موجودند و کیفیت انقسام وتر بمخارج
~~نغمات هفده گانه چنان بود که خطی فرض کنیم بمنزلت وتری و برابتدای آن اعنی
~~از جانب انف1 برساعد آلت ا رسم کنیم و برنهایت سطح آن اعنی از جانب مشط2 م
~~وجانب انف را طرف اثقل گویند و جانب مشط را طرف احد. پس برمنتصف وتر
~~ام که مطلق و ترست یح رسم کنیم وچون مقدار ام را باجزای کثیره تقسیم کنیم و
~~انتقال از طرف اثقل بطرف احد کنیم برولا2چنان یابیم که طبقات نغم در حدت

PageV01P016

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0016.png)

# 15
~~زیادت میشود وهیچ یک از آن نغمات سابقه را نظیر وقایم مقام نغمهآ مطلق وتر
~~نمییابیم وچون بنقطهآ نصف رسیم آن نغمهآ نصف رانظیر وقایم مقام نغمهآ مطلق وتر
~~یابیم در کیفیت1. پس وتر را بسه قسم مساوی کنیم (8 آ) وبرنهایت قسم اول از
~~طرف انف یا نشان کنیم . پس وتر را بچهار قسم کنیم وبرنهایت قسم اول ح نشان
~~کنیم . پس ح م را بچهار قسم کنیم و بر نهایت قسم اول یه نشان کنیم پس وتر را
~~بنه قسم کنیم وبرنهایت قسم اول د نشان کنیم پس برنهایت تسع دم ، ز نشان کنیم.
~~پس ثمن م ح بر م ح افزاییم و برنهایت آن ه نشان کنیم . پس تسع 5 م بر ه م
~~افزاییم و بر نهایت آن ب نشان کنیم . پس ب م را بسه قسم کنیم و برنهایت « قسم
~~اول از»2 آن یب نشان کنیم . پس برنهایت ربع « انقل »2 ب م ، ط نشان کنیم . ویو
~~را بر ربع ط م نشان کنیم. ms07 پس نصف یوم بر یوم اضافه کنیم و برنهایت آن ونشان
~~کنیم . پس ثمن وم را بر وم افزاییم و بر نهایت آن ج رسم کنیم ، پس بر ربع
~~ج م، ی رسم کنیم وبر ربع ی م ، یز نشان کنیم و بر ربع وم ، یجنشان کنیم و بر
~~نهایت ثلث دم ، ید نشان کنیم این بود امکنه نغمات هفده گانه. واگر تقسیم کنیم
~~مابین ییح له چنانک میان ایح کردیم هر نغمهآ نظیری حاصل شود در حدت برین
~~مثال :
~~ب ج د ه و ز ح ط ی یا یب یج ید یه یو یز یح
~~یح یط ک کا کب کج کد که کو کز کح کط ل لا لب لج لد لهآ
# این تقسیم بر طریقهآ صاحب ادوار بود وما بنوعی دیگر تقسیم کنیم زیرا که

PageV01P017

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0017.png)

~~در آن تقسیم خطایی چند واقع میشود و آنها
~~را در کتاب جامع الالحان1 ذکر کرده ایم و
~~آنک صاحب ادوار گفته که (8 ب) م ح را
~~به هشت قسم کنیم وثمن آن بران افزاییم و بر
~~نهایت آن ه نشان کنیم وچون حم را که ملاثه
~~ارباع وتر است بهشت قسم کرده بهر ربعی
~~دو قسم و ثلثان قسمی رسد و مجموع وتر ام
~~بدین اقسام ده قسم و ثلثان قسمی باشد وچون ثلاثه
~~را درثمانیه ضرب کردیم 24 جزؤ شد وثلثان
~~اجزای قسمی 16 جزؤ باشد ، پس ام ده قسم
~~وثلثان بوده هرقسمی24 جزو اکنون مجموع
~~وتر ام 256 جزو بود بر ح م صد ونود و دو
~~جزو و هم دویست و شانزده جزو . و دیگر
~~گفته ثمن ه م بر هم افزاییم وبر نهایت
~~قسم اول از ان ب نشان کنیم پس هرگاه که
~~خواستیم تا تسع ه م که24 است بر هم افزاییم
~~یک قسم را 24 است بر هر قسمی ثمنی افزاییم
~~پس 5 م هشت قسم شود که هرقسمی 27 جزو ms08
~~باشد باقی ماند از ه تا ا پنجاه وشش جزو
~~و آن یک قسم وثلثان بود اما از آن اقسام 24

PageV01P018

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0018.png)


PageV01P019

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0019.png)

~~اعلدیعامر   فصد العا مل
~~ام 25532اب   3328
~~2958
# 592
# 4218
~~39222
~~187
# 1336
~~یبییی م
~~1447

PageV01P020

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0020.png)

~~تار ج الم معیر   فضلت اخا   فایر فداتنافل
~~جم32868 ابح بط
# 43 9م
~~رم29024 یچ کها
# 5130
~~کجوم 224441
~~م196831 ح
~~لبم18432 بچ لج
# 888
# 223

PageV01P021

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0021.png)

~~ونه هزار وچهل ونه بالتحقیق و آن برنسبت مثل وتسع باشد بالتقریب و نغمهآ د بر
~~نقطهآ 58254 ودوجزو از نه جزو واحد صحیح واقعشود ومقدار اد7281 و 7 جزو
~~از9 جزو واحد صحیح ونغمهآ ه برنهایت 55296 جزوواقع شود ومقدار ا10445
~~جزو باشد وتغمهآ وم برنقطهآ 52428 واقع شود و مقدار ا و13101 و کسری باشد
~~وعلیک بالتأمل فی الجدول لتعرف الکسر و تغمهآ زم برنقطهآ 51781 و کسری واقع
~~شود ومقدار ا ز 1375 جزو صحیح باشد و18 جزو «ازهشتاد ودوجزو»1 واحد صحیح
~~ونغمهآ ح م برنقطهآ 49152 جزو واقع شود ومقدار اح 16384 جزو بود پس برای
~~تمامی اعداد و دساتین نغمات ما اینجا جدولی وضع کنیم که ازان جدول مجموع
~~اعداد و اما کن تغمات هفده گانهآ ثقال با حواد معلوم شود برین مثال (10 آ).
# فصل دربیان ابعاد ونسبت آنها بدانک تعریف بعد همانست که قبل ازین
~~مذکور شد ونغمتین مختلفتین فی الحدة والثقل البته مستلزم بعدی باشند پس اگر
~~و ترین را چنان سازند که آهنگ هر دودر یک مرتبه باشد بینهما بعدی نباشد زیرا
~~که حکم هر دو چون یک نغمه باشد و نسبت مثل اگر چه اشرف نسبست اما صالح
~~تألیف الحان نباشد2 وچون اختلاف نغمتین باشد بعدی که ازان حاصل شود3 اگر
~~در حالت سماع تغم6 نفوس ارباب طباع سلیمهآ مستقیمه را بدان میلی باشد و ازان
~~لذت یابند آنرابعد متفق خوانند واگرمکروه نفوس بود آن بعد را متنافرخواننداما
~~بعد ms09 متفق برسه قسم بود : قسم اول اعلی وقسم ثانی اوسط وقسم ثالث ادنی. اما اعلی و آن
~~بعدی بود که طرفین آن نظیر و قایم مقام اخری شوند در تألیف لحنی ودر کیفیت
~~متحد باشند همچون دو نغمهآ ا یح . اما اوسط و آن دو بعد بود که طرفین آنها در

PageV01P022

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0022.png)

~~مسموع ملائم باشد خواه بر توالی جس کنند برطرفین آنها خواه معا اما طرفین آنها
~~نظیر و قایم مقام اخری نشوند در تألیف لحنی . اما ادنی آنک اگر(11ب) طرفین
~~آنرا معا شنوند متنافر باشد و اگر بر توالی شنوند ملائم . و حاشیتین آن نظیر وقایم
~~مقام اخری نشوند در تألیف لحنی . پس قسم اول بعدی باشد که نسبت حاشیتین آن
~~بایکدیگرچون نسبت دو باشد بایکی چه مقدار وتر حاشیهآ عظمی آن ضعف مقدار
~~وتر حاشیهآ صغری آن باشد همچون دو نغمهآ ایح و آنرا بعد ذی الکل خوانند «ای
~~البعد الذی یشتمل علی مجموع النغمات الثقال .» اما اوسط اوآن دو بعد اندن اول
~~آنک مقدار و ترحاشیهآ عظمی آن مثل ونصف مقداروتر حاشیهآ صغری آن باشد «زیرا
~~که عدد حاشیه عظمی آن سه وعدد حاشیهآ صغری آن دو [باشد]»2 همچون دو تغمهآ
~~ابیا و آنرا بعد الذی بالخمس3 خواننده ای البعد الذی یستخرج منه خمس نغم لحنیة
~~طبیعیة..» وبعد ثانی بعدی بود که مقدار وتر حاشیهآ عظمی آن مثل و ثلث مقدار وتر
~~حاشیهآ صغری آن باشد زیرا که مقدار وتر حاشیهآ عظمی آن چهارومقدار وترحاشیهآ
~~صغری آن سه باشد همچون دوتغمهآ ا. ح و آنرا بعد الذی بالاربع خوانند «ای البعد
~~الذی یستخرج منه اربع نغم لحنیة طبیعیة .» اما قسم ثالثادنی وآنهاسه بعداند:
~~اول بعدیست که (212) مقدار وتر حاشیهآ عظمی آن مثل و ثمن مقدار وتر حاشیهآ
~~صغری آن باشد همچون دو نغمهآ اد و آنر ابعد طنینی خوانند چه مقدار وتر حاشیهآ
~~عظمی آن نه است ومقدار وتر حاشیهآ صغری آنحشت . اما بعد ثانی و ms10 آن بعدیست
~~که مقدار و ترحاشیهآ عظمی آن مثل و تسع مقدار و ترحاشیهآ صغری آن باشد همچون
~~دو تغمهآ اج و آنرا بعد جخوانند وبعد مجنب نیز توان گفت زیرا که در دساتین

PageV01P023

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0023.png)

~~سبعه آنرا مجنب خوانند اما صاحب ادوار در فصلثانی ادوار که تقسیم وتر کرده گفته
~~که «ثم نقسم الوتر وم ثمانیة اقسام ونضیف الی الاقسام قسما آخر ونعلم علی نهایة1جه
~~اکنون و م اربعة اخماس وترست بتقریب چون آنرا بهشت قسم کنند مجموع
~~وترده قسم باشد وچون ثمن وم بر وم افزایند و بر نهایت آن ج رسم کنند ام ده
~~قسم و جم نه قسم باشد پس روشن شد که نسبت ام با جم مثل و تسع باشد ودر فصل
~~ثالث ادواربیان نسب ابعاد کرده گفته که « و اما نسبت ا الی ج فنسبة المثل وثلث8
~~الخمس بالتقریب .» وازین نسبت عددشانزده با پانزده معلوم میشود که مثل و جزو
~~من خمسة (12 ب) عشر بالتقریب باشد اکنون تناقض میان این دو سخن ظاهرشد
~~زیرا که در تقسیم دساتین نسبت ده بانه گفته و در نسب ابعاد نسبت شانزده باپانزده
~~وهل هذا الأ تناقض؟
# اما ثالث بعدی بود که مقدار وتر آن مثل و جزو من تسعة عش بالتقریب
~~مقدار وتر حاشیهآ صغری آن باشد همچون دونغمهآ ا و ب و آنرا بعد بقیه و فضله نیز
~~خوانند برای آنک چون از بعد ذی الآربع ضعف طنینی فصل کنند باقی ماند تانقطهآ
~~ربع بعد بقیه چه متمم ذیالاربع است و فضله گویند زیرا که بر ضعف طنینی آن
~~مقدار که متمم ذی الاربع باشد فاضل گردانند2. واین سه بعد آخر را ابعاد صغری
~~و ثلاثه ولحنیه نیزخوانند و بعد بقیه اصغر ابعاد است و آن فی نفسه متنافر است اما
~~هر گاه که با ابعاد ملائمه ممازجت کند آن نیز ملائم مسموع شود .
# فصل در بیان اسبابی که موجب تنافر باشد یباید دانست که ms11 «میان»3 هر
~~جماعة نغم هر تألیفی که کنند کیف ما اتفق (13آ) ملائم نباشد بلک لابد باشد که

PageV01P024

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0024.png)

~~بر اسباب تنافر واقف شوند و ازان احتراز نمایند1 تاهر تألیفی که کنند ملائم باشد
~~واسباب تنافر چهارست :
# سبب اول آنک ازطرف احد بعد ذی الآربع تعدی کنند اعنی بنغمهآ ح اخلال
~~کنند زیرا که چهار بعد برنسبت بعد ج یاسه بعد برنسبت بعد د متنافر باشند زیرا
~~که چون چهار بعد برنسبت ج بریی یکدیگر زتند طرف احد ج رابع برتغمهآ ط

PageV01P025

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0025.png)

~~واقع شود واگر سه بعد بر نسبت بعد طنینی زنند طرف احد بعد ط سیم1 برنغمهآ ی
~~واقع شود . اما سبب ثانی آنک ابعاد ثلاثهآ لحنیه را در بعد ذی الآربع جمع کنند.
~~اما سبب ثالث « آنک حاشیهٔ‌ عظمی بعد بقیه را حاشیهٔ‌ صغری بعد ج سازند . اما
~~سبب رابع»2 آنک دو بعد برنسبت بعد بقیه در بعد ذی الآربع جمع کنند متصلین
~~کانا او منفصلین . اما در سبباول که صاحبادوار «رحمهالله»3 گفته که اگر از طرف
~~احد بعد ذی الآربع تعدی کنند سبب تنافر باشد این فقیر بعضی دوایر یافتم که اول
~~آن او آخر آن یح هست و نغمهآ ح دران موجود نیست مع هذا آن دایره ملائم است
~~ازان جمله شیخ الاسلام اعظم خواجه عمادالدین عبدالملک السمرقندی «رحمه الله»3
~~بردوبیت از ابیات خود التماس تصنیفی کرد در دایرهآ که دران (13 ب) دایره نغمهآ
~~ح موجود» نباشد و آن دایره ملائم باشد و آن دو6 بیت اینست :
~~باری دگر بمیکده بردیم راه را   بر هم زدیم مدرسه وخانقاه را
~~هرجا رویم از در دلدار نگذریم   ماگم نمی کنیم درین کوی راه را
~~هرجا رویم لطف الهی پناه ماست   هر گز زدست می ندهیم این پناه را
# نغمات و ابعاد آن دایره اینست
# آ یر ارحیا

PageV01P026

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0026.png)

~~بود که ابعاد را بیکدیگر اضافه کنند1.»
# فصل دربیار طریقه2آ اصافاتابعاد بیگدیگر اضافت بعد ببعد ms12 عبارتست از
~~آنک طرف احد بعدی را طرف اثقل بعدی دیگر سازند پس اگر اضافت از طرف
~~احد باشد مضاف الیه را اثقل مضاف سازند. واضافت بردونوع باشد : اول اضافت بعد
~~ببعد مساوی ثانی اضافت بعد ببعد مفاضل . اما اضافت بعد ببعد مساوی چنان باشد
~~که وتر (216آ) ام را بچهار قسم کنیم و برنهایت قسم اول از طرف انف ح نشان کنیم
~~وباز ح م را بچهار قسم کنیم و برنهایت قسم اول از طرف انف یه رسم کنیم واگر
~~یه م را بچهار قسم کنیم برنهایت قسم اول ازان کب مرسوم شود واگر بسوی آنها
~~ثالثی یا را بعی یاخامسی خواهیم بهمین طریق سلوک کنیم و نغمات برین ترتیب شد :
# م ی الابی په دی الاربیح ذنی الابی
# پس اکر خواهیم که اعداد برنسبت آنها «وضع کنیم»3 طریقه آنست که اقل
~~عددین برنسبت حواشی آنها وضع کنیم پس ضرب کنیم هریکی را در نفس خود و
~~حاشیتین سازیم . پس ضرب کنیم عدد حاشیهآعظمی را درعددحاشیهآ صغری وفرض کنیم
~~وسط مثلا وضع کنیم اعداد حاشیتین بعد ذی الآربع را برین صورت 4 و3 وهر
~~یکی را از آنها در نفس خود ضرب کنیم چنین شود 16 و9 وضرب کنیم اربعه رادر
~~ثلاثه و وسط سازیم اعداد مترتب شود برین مثال:
# واکر خواهیم بسوی آنها ثالثی اضافت کنیم «طریقه آنست که»4 ضرب کنیم
~~1- این قمت را مؤلف در حاشیه نوشته است   2 - کلمهآ «طریقهآ، را مؤلف بر بالای سطر
# زوده است3 - این قسمت را مؤلف در بالای سطر نوشته است و در آحرآن . صح
~~فزوده است
~~4- ایضا مؤلف افزوده است.

PageV01P027

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0027.png)

~~اربعه را در هر یکی ازین اعداد ثلاثه پس ضرب(14ب) کنیم عدد حاشیهآ صغری
~~را که آن ثلاثآه است در عدد حاشیهآ صغری که آن تسعه است « وفرض کنیم حاشیهآ
~~صغری»1 تا اعداد مترتب شوند برین مثال :
# «واگر خواهیم که اضافت کنیم بسوی آنها رابعی اربعه را در ms13 هر یکی ازین
~~اعداد اربعه ضرب کنیم وثلاثه را در سبعه وعشرین و فرض کنیم حاشیهآ صغری»1 و
~~ذلک ما آردنا آن بنین . اما اضافت بعد ببعد متفاضل اگر خواهیم که بعد اعظم
~~را بیعد اصغر اضافه کنیم طریقه آنست که ضرب کنیم عدد حاشیهآ عظمی یکی رادر
~~عددحاشیهآ عظمی دیگری و عدد حاشیهآ صغری یکی را در عددحاشیهآ صغری دیگری
~~وفرض کنیم حاشیتین پس ضرب کنیم عظمی دیگری را در صغری دیگری وفرض
~~کنیم وسط مثلا اگر خواهیم که اضافت بعدی که برنسبت «کد وثلث کلد»2 باشد
~~بیعدی کنیم که برنسبت «کل و ثمن کل» باشد طریقه آنست که اقل اعداد حاشیتین
~~هر یکی را از آنها وضع کنیم بعدد برین صورت : 4 و 3 و9 و 8 پس ضرب کنیم
~~اربعه را در تسعه وثمانیه را در ثلاثه و فرض کنیم حاشیتین پس ضرب کنیم عظمی
~~صغری را که آن 9 است (215) در صغری عظمی که آن 3 است و فرض کنیم وسط ،
~~پس اعداد مترتب شوند برین موجب:
# مم یا فینیح نی لبی
~~1- این قسمت در بالای سطرنوشته شده است باعلامت صح2- تمام این قسمت را خط زده
~~رویش نوشتهاند، مکرر3- زیر آن نوشتهاند ، اعنی ذی الاربع 4- زیر آن نوشته اند.
~~رویش نوشته اند: مکرر   4- زیر آن نوشتهاند.
~~اعنی طنینی

PageV01P028

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0028.png)

# چون اضافت از طرف احد بود واگرخواهیم که مضاف در طرف اثقل باشد
~~ضرب کنیم عدد حاشیهآ عظمی را از بعد اعظم در عدد حاشیهآ صغری از بعد اصغر وفرض
~~کنیم وسط ، اعداد مترتب شوند برین مثال :
# این بود طریقهآ اضافات ابعاد بیکدیگر که مبین شد و هربعدی را بهر بعدی که
~~خواهیم اضافت کنیم طریقه همین است که مذکور شد، اما مثالی دیگر برای توضیح
~~و تسهیل بیان کنیم : مثلا اگر خواهیم که اضافت کنیم بسوی بعد ذی الآربع بعد
~~طنینی، وتر ام را بچهار قسم کنیم وبرنهایت قسم اول ح رسم کنیم پس ح م ms14 را بنه
~~قسم کنیم و برنهایت قسم اول یا رسم کنیم واگر مضاف در طرف اثقل خواهیم ام را
~~بنه قسم کنیم و برنهایت قسم اول د رسم کنیم و دم را بچهار قسم کنیم و برنهایت قسم
~~اول یا رسم کنیم.
# فصل دربیان فصل ابعاد عضی از بعضی فصل بعد اربعد عبارتست از آنک
~~نغمهآ در میان طرفین بعد در آورند که نسبت آن با یکی از دو طرف (15 ب) برنسبت
~~مفصول باشد پس اگر فصل از طرف احد باشد چنان باید که نسبت وسط با طرف
~~احد برنسبت مفصول باشد واگر در طرف اثقل بود نسبت و سط باطرف اثقل نسبت مفصول
~~بود و طریقه آنست که اقل عددین بر نسبت مفصول و مفصول عنه وضع کنیم . اگر
~~فصل از طرف حدت خواهیم طرفین مفصول عنه را دراصغر مفصول ضرب کنیم و طرفین
~~سازیم و مضروب اصغر مفصول را در اعظم مفصول ضرب کنیم و وسط سازیم. واگر از طرف
~~انقل خواهیم طر فین مفصول عنه رادراعظم مفصول ضرب کنیم وطر فین ساز یم ومضروب اعظم

PageV01P029

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0029.png)

~~مفصول عنه را دراصغر مفصول ضرب کنیم و واسطه سازیم مثلا اگرخواهیم که بعدی
~~را که برنسبت کل و ثمن کل باشد از بعدی که برنسبت کل و نصف کل باشد فصل
~~کنیم اقل اعداد بر نسبت حواشی آنهاوضع کنیم و آن 3 و 2 و9 و 8 باشد ومضروب
~~3 رادر 8 و2 را در 8 اعنی 24 و16 طرفین سازیم ومضروب 2 رادر 9 واسطه اعداد
~~مترتب شود برین ترتیب :
# این بود طریقهآ فصل ابعاد بعضی از بعضی بحسب اعداد فحینئذ . اگر از بعد
~~ذی الکل مرتین بعد ذی الخمس فصل کنیم باقی ماند بعد ذی الکل والآربع واگراز
~~بعد ذی الکل والخمس بعد طنینی فصل کنیم باقی ماند بعد ذی الکل والاربع واگراز
~~بعد ذی الکل والآربع بعد ذی الکل فصل کنیم باقی ماند بعد ذی ms15 الآربع واگر از
~~بعد ذی الکل بعد ذی الآربع فصل کنیم باقی ماند بعد ذی الخمس و اگر از بعد
~~ذی الخمس بعد ذی الآربع فصل کنیم باقی ماند بعد طنینی واگر ازبعد طنینی بعد
~~ج فصل کنیم باقی ماند بعد ب واگر از بعد ج بعد ب فصل کنیم باقیماند هم بعد ب.
# فصل در بیان تنصیف ابعاد چون خواهیم که هربعدی را که باشد تنصیف
~~کنیم بنصفین متساویین طریقه آنست که اقل عددین بر نسبت حاشیتین آن بعد حاصل
~~کنیم وآن عددین رامضاعف کردانیم پس نصف فضل اعظهرا براصغر افزاییم و آنرا

PageV01P030

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0030.png)

~~واسطه سازیم . مثلا اگرخواهیم که بعد ذی الآربع را تنصیف کنیم اعداد حاشیتین
~~آنرا که 4 و 3 است مضاعف گردانیم و آن 8 و 6 شود آنگاه نصف فضل اعظم را که
~~یکی باشد براصغر افزاییم اعداد مترتب شوند برین گونه:
# (16 ب) وظاهراست کهه مثل وسبع7 است و7 مثل وسدس2 پس بعد ذی الآربع
~~مرکب باشد از بعدین و بعدی که در طرف اثقل است بعد کل وسبع کل «است»1 و
~~بعدی که در طرف احدست بعد کل و سدس کل و باستقرامعلوم است که هربعدی را
~~که تنصیف کنند بعدی که در طرف احد واقع شود سمی ضعف عدد مقسوم باشد و
~~نصف مقدار آن زیرا که کل وسدس ازمخرج سته است وثلث از مخرج ثلاثه و سته
~~ضعف مقدار آن . واگر خواهیم که بعدی را بسه قسم مساوی کنیم عدد هیطرفی
~~را در سه «ضرب کنیم»2 مثلا چون خواهیم که بعد ذی الخمس را بسه قسم2 کنیم
~~3 را در 3 ضرب کنیم تا 9 شود و 2 رادر 3 ضرب کنیم تا6 شود پس اعداد مترتب
~~شوند برین گونه* :
~~1- این کلمه در حاشیه نوشته شده است   2- در بالای سطر نوشته شده است   3- در
~~بالای سطر افزودهاند . متساوی   4- درحاشیه نوشته شده است: «وچون فضل اعظم که 3
~~است و آن ms16 نصف صحیح ندارد فضل اعظم را در وسط حاشیتین نهیم اعداد مترتب شوند برین
~~مثال .»

PageV01P031

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0031.png)

~~کل وثمن کل است وطرف احد آن طرف اثقل بعد کل وسبع کا است وطرف احد
~~آن طرف اثقل بعد کد و سدس کد است و بدین طریق چندانک خواهیم باعداد کثیره
~~تقسیم هر بعدی باقسام متساویه توان کردن الی غیر النهایه .
~~هر چند ارباب صناعة عملیه «را»1 در انتقال از بعضی نغمات ببعضی دیگر قدرتی تمام
~~ودست روان باشد خصوصا کسانی که متمکن باشند درین صناعت و تجربهآ بسیار و
~~ریاضت بی شمار کشیده اما ایشانرا دریک زمان ممکن نبود «که»2 دو نغمهآ مختلف
~~را جمع کنند چنانک معا مسموع شوند پس بدین سبب آلات وضع کرده اند مشتمل
~~بر وترین وثلاثة اوتار واربعة اوتار وخمسة اوتارو زیادت از آنها برای سهولت ، و
~~ازان آلات بعضی مقیدات و بعضی مجرورات و بعضی مطلقاتاند «کمامر»2 وما اینجا
~~اول بیان وتر واحده کنیم وصورت وترواحده را قبل باز نموده ایم وممکن است از
~~وتر واحد استخراج مجموع ادوار کردن . اما صورت وترین اینست :
# اما دو وتر محتاج باشند بده دستان واصطخاب و ترین چنان باشد که مطلق
~~وتر اسفل مساوی نغمهآ ثلاثة ارباع مافوق خود باشد (17 ب) پس مطلق وتر اعلی
~~مساوی ثلثین وتر اسفل باشد «و چون مطلق وترین»5 برنسبت بعد ذی الآربع واقع

PageV01P032

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0032.png)

~~«باشد»1 هرجا که وترین «را»2 در مقابل یکدیگر گیرند همان برنسبت ذی الآربع
~~باشند .
# صورت ثلثة اوتار :
# عبافاتلبایمة   3   شث
# طریقهآ اصطخاب ثلاثة اوتار چنانست که وتر مثلث ووتز زیر هریکی باثآلاثة
~~ارباع مافوق خود مساوی باشند پسوتر بم و وتر مثلث هریکی مساوی ثلثین ماتحت
~~خود باشند و درین معنی نکته ایست که از تحقیق اشتباه ابعاد بیکدیگر معلوم
~~میشود چون سبب اشتباه را نیکو دریابند این نکته را هم نیکو دریابند و چون
~~استخراج دایره خواهیم کردن ذی الآربعی از وتر بم وذی الآربعی ms17 دیگر از وترمثلث
~~وطنینی از وتر مثنی مستخرج شود و حکم ثلاثة او تار چنانچه درین محل بیان کردیم
~~در ذکر آلات که بعد ازین مبین خواهد شد همین حکم دارد و هرسازی که بران
~~سه وتر بندند همین حکم دارند و اصطخاب غیر معهود هم بعد ازین مذکور خواهد
~~شد (18 آ).
# فت نآ تنم عتق بین م ل نهم ضم ع فد ظیپهیر شیگم
# 26 غبه کت بگضاثتت
# ای تنلر تقب انثی
# 12ابن

PageV01P033

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0033.png)

# و آن عود قدیم است که قدما چهار وتر وضع کردهاند بر عدد عناصر اربعه و
~~بآنهانسبت داده اند هروتری «را»1 بعنصری چنانک در او تاراربعة مذکور و مکتوب
~~شده است و هردستانی را باسمی مخصوص کردهاند و برثلاثة اوتار وتری زیادتست که
~~آنرا زیرخوانند برای آنک چون ابتدای نغمات از مطلق وتر بم است و ازان بترتیب
~~نغمات از اثقل باحد منتقل می شوند تابر مطلق مثلث می رسد و از آنجابترتیب منتقل
~~بمطلق مثنی وهم بترتیب برمطلق زیرمیرسد چوا ازمطلق بم تا مطلق زیر بترتیب
~~تغمات انتقال کرده طبقات تغم در حدت زیادت شود لاجرم اسم وتر رابع «که»6 از
~~طرف اسفل است زیر5 نهادهاند (18ب) وشیخ ابونصر8 رحمه الله خواست که ازاربعة
~~اوتار بعد ذی الکل مرتین را استخراج کند چنانچه ازارباع اوتار تعدی واقع نشود
~~چون در چهار «وتر» آن ممکن نبود ، وتری دیگر بر آنها زیادت کرد و آنرا حاد3
~~نامید2 پس چهار ذی الآربع از چهار وتر حاصل شد باقی ماند برای اتمام ذی الکل
~~مرتین ضعف طنینی و آنرا از وتر حاد استخراج کرد تا بنقطهآ که برآن له مرقوم
~~است رسید و«آن برنقطهآ ربع بود»8.
# سؤال : فایدهآ «نغمهآ» لوچیست چون بعد ذی الکل مرتین بر له واقع میشود؟
# جواب: فایدهآ لو یکی آنست که در عود هر بعدی وجمعی را ازطبقات استخراج
~~کنند و بعد ذی الکل مرتین را چون ابتدا از نغمهآ ا کنند ms18 برنغمهآ له منتهی گردد
~~و آن موضع خودست اما اگر خواهند که از غیر موضع استخراج کنند نغمهآ ب رامبدا
~~سازند تا بر نغمهآ لو منتهی شود لاجرم بر ربع حاد له مرقوم گردد واین ساز را عود

PageV01P034

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0034.png)

~~کامل خوانند برای آنک بعد ذی الکل مرتین ازان چنان مستخرج شود که از ارباع
~~اوتار تعدی واقع نشود . (19ا) .
# پس سبابهآ مثنی حدة مطلق بم باشد و حدة سبابهآ بم بنصر مثنی وحدت بنصر بم
~~مجنب زیرومطلق مثلث سبابهآ زیر وسبابهآ مثلث بنصرزیر وبنصر مثلث (19 ب) مجنب
~~حاد و مطلق مثنی سبابهآ حاد و سبابهآ مثنی بنصر حاد پس نسبة مطلق بم با بنصر حاد

PageV01P035

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0035.png)

~~34
~~«بر»1 نسبة بعد ذی الکل مرتین باشد و طریقهآ اصطخاب اوتار این آعود چنانست که
~~هروتری را با ثلاثهآ ارباع مافوق خود مساوی گردانند لاجرم هریکی با ثلثین ماتحت
~~خود مساوی باشند و اوتار خمسه محتاج باشند بهفت دستان و ازان دساتین سبعهآ
~~مذکورسه دستانرا ذی المدتین مستوی خوانند و سه دستانرا منعکس . اما تقسیم
~~دستان مستوی را چنان کنند که ام را به نه قسم کنندو برنهایت قسم اول از طرف انف
~~درسم کنند و برتسع دم از طرف « انف » آز رسم کنند اکنون دساتین ثلاثهآ مستویه
~~مترتبشوند برین گونه ا د ز. اما دساتین ثلاثهآ منعکسه را چنین تقسیم کنند که ثمن
~~ح م را برح م افزایند و برنهایت آن ه رسم کنند پس ثمن ه م را بر ه م افزایند
~~و برنهایت آن ب رسم کنند پس ثمن وم براوم افزایند و برنهایت آن ج رسم کنند
~~اکنون نغمات ثلاثهآ منعکسه مترتب شوند برین گونه ب جه و برنقطهآ ربع وتر ح
~~مرسوم باشد . اما هرچه از پنج وتر زیادت کنند غالبا بجهت مطلقات باشد چه در
~~مطلقات احتیاج بزیادتی او تارمی شود . اما در مقیدات بزیادتی احتیاج نیست چه ازین
~~اوتارخمسه مقصود «حاصلست بل ms19 که از وترواحد .» (220)

PageV01P036

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0036.png)

# بباید دانست که اصناف اجناس بعد ذی الاربع کثیرة الانواع است اما آنچه ملایم
~~وقابل تلحین باشد هفت قسم ملایم است لیس الا . وقدما بعد طنینی را مده « نیز»1
~~خواندهاند و در ذیالاربع سه جنس «تضعیف»2 از آن با امتزاج بقیه حاصل میشود
~~و آن اجناس را ذی المدتین خوانند جنس اول را ذی المدتین اتقل خوانند و آن طط
~~ب باشد . جنسثانی را ذی المدتین منفصل خوانند و آن ط ب ط باشد و جنس ثالث
~~را ذی المدتین اثقل خوانند و آن ب ط ط باشد واقسام سبعهآ ذی الاربع اینست :

PageV01P037

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0037.png)

# و بیاید دانست که فضل ذی الخمس بر ذی الاربع « بیک»1 بعد طنینی است و
~~چون طنینی را بر ذی الاربع افزاییم ذی الخمس شود و چون طنینی را بدان اقسام
~~اضافه کنند و اخلال بنغمهآ یه مع الجمع بین الابعاد الثلاثه اللحنیه کنند سیزده قسم
~~ممکن بود کردن برین موجب :
~~ذیالخمسرا   1- این کلمه در بالای سطر و ریزتر نوشته شده است   2 - در زیر سطر افزودهاند ، بعد

PageV01P038

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0038.png)

# ح یا ید یویح
~~1- پهلوی آن نوشته شده : یج   2- بالا ، ط   3- در حاشیه « بقول بشی ازارباب
~~عمل قسم ثالث عشراین باشد ، ج ج ط ج ب،،

PageV01P039

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0039.png)

~~38
# و ازین نغمات مذکوره چهار بغمه را ثوابت خوانند و آن ا وح ویه و یح است.
~~بواقیرا متبدلات، ونغمهآ یه درنه قسم موجود بود و در چهارقسم مفقود و چون اقسام
~~سیزده گانهآذی الخمس را باقسام سبعهآذی الاربع اضافت کنند بنوع خود و بغیر نوع خود
~~نود ویک دایره حاصل شود بعضی ملائم و بعضی خفی التنافر و بعضی ظاهر التنافر. اماملائم
~~آن باشد که عددنسب نغمات آن برعدد نغمات1(21 ب) دایره باشد. اما خفی التنافر
~~آن باشد که دران دایره نسبت نغمات زیادت بر پنج نباشد. اما ظاهر التنافر آن باشد
~~که نسبت نغمات دران دایره بر نغمات ثوابت ms20 باشد فقط سوالی که صاحب ادوار
~~رحمه الله تعالی در ادوار نبشته است و گفته اگر سائلی گوید که واجب چنان بودی
~~که قسم عاشر را ازتر کیبات متنافره شمردندی زیرا که درین قسم ح ید طرفین بعدیست
~~که بیک بقیه از بعد ذی الاربع اقل است و تقسیم آن بدین نوع کرده است که جب ط
~~ودران ابعاد ثلاثه لحنیه جمع است پس اخلال بأحتراز از سبب ثانی «باشد»2 و آن سبب
~~فساد لحن است «باز خود» 2جواب گفته که بعدذی الکد مر کبست از ضعف ذی الاربع و
~~یک طنینی ودرین دایره بعد طنینی میان ذی الاربعین واقع شده است و آن از ح بود
~~تا یا و ما می خواستیم که تقسیم کنیم آنرا بروجهی که ابعاد ثلاثه لحنیه دران
~~موجود نباشند طبقتین را از ابعاد ثلاثهآ لحنیه خالی وسالم تقسیم کردیم وطنینی که در
~~وسط باقی ماند به جب تقسیم کردیم و چون ذی الاربع ثانیر ا بآن ضم کردیم بعد
~~ذی الخمس شد پس ابعاد برین موجب مترتب شد جب ط جج وقبل ازین گفته که بعد
~~ذی الکل مر کبست از ضعف ذی الاربع ویک طنینی و این ترتیب را درین دایره که مبدأ
~~(22 ب) چون بعدد یکیست اشارتست بآنک قسم اولست از طبقهآ اولی وعلی هذا و

PageV01P040

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0040.png)

# 29
~~الفثانی ازین جهت که در مرتبهآ دوم است اشارتست بطبقهآ ثانیه و ازین جهت که بعدد
~~یکیست اشارتست باول قسم از طبقهآ ثانیه پس الفی که برحانب دست1راستست
~~اشارتست بانک اول قسم است از طبقهآ اولی و الفی که برجانب دست چپ است
~~اشارتست بانک قسم اولست از طبقهآ ثانیه اما دایرهآ نویب ب ید علامت کردیم بر
~~فوق اعنی2 دایرهآ چهاردهم است و آن دو ب که در تحت آنست ب اول ازین جهت که در
~~مرتبهآ اولست اشار تست بآنک طبقهآ اولی راست و ازین جهت که بعدد دو است ms21 اشار تست بقسم
~~ثانی از طبقهآ ثانیه وعلی هذا القیاس و در دوایر نود ویک گانه آنچه ملائماند بهر نوع
~~بآنها تلحین کنند. اما آنچه متنافراند بحسن تلطف در انتقال هم ملایم اداتوان کردن مثلا
~~دو نغمهآ بینهما بعد متنافر واقع باشد اگر سکته کنند برنغمهآ اول آن تا ارتسام آن از
~~خیال مرتفع شود2 بعد ازان نغمهآ ثانی را ادا کنند تنافر آن ظاهر نشود مثلا در دایرهآ
~~سابع که این سه نغمه برتوالی واقع شده است دح ی « که »4 احد ب انقل ج است
~~ونغمهآ ح که طرف احد ب و طرف اثقل ج شده استاگر س نغمهآ ح مکث5 کنند تا از
~~سمع مفارقت کند بعد ازان ابتدا از نغمهآ ی کنند ملائم مسموع گردد اما در حالت
~~اجتماع آن نغمات ثلاثه بایکدیگر متنافر مسموع گردد و جدول اضافات و دوایر

PageV01P041

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0041.png)


PageV01P042

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0042.png)


PageV01P043

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0043.png)

# و ما اینجا برای تفهیم و توضیح دوایر را بصور دور بار نماییم وهم طالبان را
~~تکراری باشد و در میان هردایرهآ اضافات اقسام را ثبت کنیم و نغمات هردایرهآ را بر
~~خط دایره مرسوم گردانیم و بیرون دایره از طرف بالاا علامات حروف مذکوره رارقم2
~~بنویسیم و برطرف زیردایره را باز نماییم برین صورت : (24 ب)

PageV01P044

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0044.png)


PageV01P045

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0045.png)

~~اضافات اقسام طبقه ثانیه بقسم ثانی از طبقهآ اولی   (225 ب)

PageV01P046

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0046.png)

~~اضافات اقسام طبقهآ ثانیه بقسم ثالت از طبقهآ اولی   (226)

PageV01P047

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0047.png)


PageV01P048

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0048.png)


PageV01P049

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0049.png)

~~اضافات اقسام طبقهآ ثانیه بقسم سادس از طبقهآ اولی   (27 ب)

PageV01P050

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0050.png)


PageV01P051

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0051.png)

# اگرچه غیرازینها نیزدایره می توان وضع کردن اما ملایم درین دو ایر بیشتر
~~واقع می شود وهر[یک]1ازین دایره2 را از هفده موضع در عود ممکن است استخراج
~~کردن چنانک از ارباع اوتار تعدی واقع نشود و آن در بیان طبقات روشن خواهد
~~شد انشا الله تعالی2 (28 ب).

PageV01P052

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0052.png)

# این بود« نود »1 ویک ms22 دایره که مذکور شد واصول این دو ایر اقسام ذی الاربع اند
~~و هر یکی ازین دوایر از اضافة قسم معین از طبقهآ ثانیه بقسم معین از طبقهآ اولی
~~حاصل شده است و درهر یکی ازین دوایر قسمتی چند دیگر از طبقهآ اولی موجودند
~~وقتی که ابتدای آن اقسام بغیر ازطبقهآ اولی کنند2.
# فصل در بیان بحر بدانک اقسام ذی الاربع را بحرنیز خوانند مثلا در2 دایرهآ
~~عتاق پنج بحراست : بحر اول ابتدای [آن]ا وانتهای [آن] ح و نغمات آن این
~~اد زح وابعادش این ط ط ب . اما بحرثانی ابتدای آن دوانتها یا و نغمات آن این
~~د زح یا وابعادش این ط ب ط . اما بحرثالث ابتدای آن ز وانتها ید و نغماتش زح یا
~~ید وابعادش این ب طط . اما بحررابع ابتدای آن ح وانتها یه وتغماتش«این» ح یا
~~یدیه و ابعادش این ط ط ب . اما بحر خامس ابتدای آن یا وانتهای آن یح و نغماتش
~~این یاید یه یح وابعادش این ط ب ط و در 5هر جمعی ازین جموع نسبت ترتیب اصناف
~~یک صنف در طبقات دیگر حادث شود و هریکی را بحری خوانند چنانک گویند.
~~بحراول عاق ا دزح « و آن قسم اول ذی الاربع است»2 الی خمسةابحر کمامرو بحر
~~را بع همچون بحر اولست و بحرخامس همچون بحرثانی است واین بحور خمسه را2 که
~~مذکورشد بعضی از اهل عمل شدود نیز خوانند و صنف نیز گویند (29 آ)

PageV01P053

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0053.png)

# سؤال چون این اقسام را بحور خوانند پس نشاید که گویند دایرهآ عاق پنج
~~بحراست بلک واجب چنان باشد که گویند دایرهآ عشاق سه بحراست زیرا که بحراول
~~ورا بع متحداند و همچنین ثانی و خامس جواب آنک گویند بحررابع در طبقهآ ثانیه واقع
~~شده است اعنی درذی آربعی که در ذی الخمس است و همچنین ثانی و خامس. امامیگوییم
~~که اگر بحسب آنک مبادی طبقات بذی الاربع باشند یا که مبدأ ms23 بحرخامس است در
~~طبقهآ هفدهم باشد و اگر بطبقتین اعتبار کنند ثانی باشد و چون بحرعبارة از اقسام
~~مذ کوره است خواه در موضع خود باشد خواه در غیر موضع نظر بأ بعاد آن نکنند بلک
~~نظر بمواضع وقوعش کنند (29 ب) پس بحن اول و رابع متحد نباشند بلک دو بحر

PageV01P054

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0054.png)

~~باشند زیرا که موقع اول غیر موقع رابع است اگر چه بحقیقت هردویک قسم اند پس
~~برین تقدیر شاید که گویند دایرهآ عشاق پنج بحراست اما لازم آید که بحور هفده
~~باشد بعدد نغمات چه ابتدا هرنغمه که کنند بحردیگر باشد مگرآنک شرط کنند
~~که تغمات بحورباید که از طرف احدبعد ذی الکل که آن یح است در نگذرند برین
~~تقدیر بحورهفده نباشد . پس گوییم که بحرعبار تست از اقسام بعدذی الاربع که منتقل
~~شوند در طبقاتی که اشتمال بعد ذی الکل بر مجموع آنها باشد و از مرا کز ذی الکل
~~در نگذرند و آنک مولانا قطبالدین در کتاب خود که شرح شرفیه نبشته است گفته
~~که بحررا دایره نیزخوانند می گوییم که نمی شاید بحررا دایره خوانند1 زیرا که
~~دایره جمع نغمات را خوانند که اشتمال بعد ذی الکل بران جمع باشد و بر بحربعد
~~ذی الاربع مشتمل باشد لاجرم آنرا دایره نتوان گفت و قدما دربیان اصابع سته اقسام
~~را مواجب نیزخواندهاند .
# فصل دربیان نوع - نوع ذیالکلیاتی را گویند که درذی الکدمرتین واقع
~~شوند و چون بعد ذی الکل مرتین را به پانزده نغمهآ ملائمه تقسیم کنند ودران جموع
~~هشت بعد برنسبت ذی الکل موجود شوند (30 آ) و مبادی آنها چون بترتیب بقایا
~~کنند آن مبادی متنافر باشند و نوع هحدهم همان نوع اول باشد در کیفیت زیرا که
~~در مشابهت متحد باشند . اما نزد ارباب عمل مبادی ملائمه را در انواع اعتبار است
~~لاجرم ازجهت ملائمت مبادی در بعد ذی الکل مرتین پانزده نغمهآ ملائم موجود شود
~~که مبادی و مبانی ms24 آنها ملائم باشند « و در آن هشت نوع ملائم موجود شود »2 واگر
~~دران جمع تام دوبقیه در آورند یکی درذی الکل اثقل و دیگری در ذی الکد احد
~~چنانک نظیر یکدیگر باشند انواع ملائمه نه شوند واگر در هرذی الکلی دو بقیه

PageV01P055

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0055.png)

~~آورند چنان1 که نظیر آخری باشند2 ده نوع حاصل شود2 مثلا محیر را بدو بقیه
~~استعمال کنند بقیهآ ازیح تا یز وبقیهآ دیگر ازح بودتا ز ودرذی الکل احد نظیر طرفین
~~بقیه احد له لد باشد و نظیر طرفین بقیهآ احد که کد وطریقهآ پیدا کردن ادوار انواع،
~~چنانست که نغمات دایرهآ مطلو به را با نغمات حواد آن وضع کنند و از هر نغمهآ بنظیر
~~آن انتقال کنند مثلا5 دایرهآ عتاق در ذی الکد اینست اد زح یاید یه یح و نظایر
~~آنها در ذی الکل احد این یح کا که کح لا لب له پس انتقال انواع برین نغمات باشد
~~ایح دکا زکه ح که یاکح یدلا یه لب یح له ونوع اول با نوع ثامن
~~متحد باشند در کیفیت و برای ترضیح و تفهیم طالبان جدولی وضع کنیم و صور
~~درجات انواع را در آن باز نماییم برین مثال3

PageV01P056

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0056.png)


PageV01P057

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0057.png)

~~اصفهانست در طبقهآ هفدهم و آن بر تقدیر اختلاف مبادی است و بعضی دایرآ حجازی
~~را گفتهاند که دایرهآ شصت و چهارم است .
# (31 آ) اما آنها که گویند که حجازی دایرهآ پنجاه و چهارم است آن دایرهآ عراق
~~باشد که نغمهآیداز آن حذف کرده باشند پس اهل صناعة1 دایره پنجاه و چهارم را «گویند»2
~~حجازی است در طبقهآ ثانیه و مبادی طبقات را بدوع استعمال کنند یکی ببعدذی الاربع
~~و دیگر ببعد بقیه . اما آنچه در این زمان مستعمل و متداولست مبادی طبقات
~~بذی الاربع است ومبادی طبقات بابعاد دیگر نیز ممکن است اما آنها «درین زمان »2
~~مهجورست و نغمات مبادی طبقات از طرف احد بعد ذی ms25 الکد در نگذرد . اما تمامی
~~تغمات دوایر از طرف احد بعدذی الکل در گذرند اگرما طبقات ادوار را مجموع اینجا
~~شرح دهیم سبب تطویل کتاب شود برای آنک نودویک دایره را ممکن است که از
~~طبقات هفده گانه استخراج کنندو آنها را در کتاب کنزالالحان6 ذکر کردیم پس ما5
~~اینجا طبقات هفده گانه عتاق را بازنماییم بواقی2 را ازهمان قاعده طالبان استخراج
~~توانند کردن2(31 ب) استخراج «ابعاد» ثلاثهآ لحنیه کنند چون معلوم است که
~~دوایر مر گبند از ابعاد ثلاثهآ لحنیه «پس»89] گراستخراج بعدطنینی خواهند که کنند
~~« برنهایت »1 تسع و تراز طرف انف د رسم کنند واگرج خواهند بر عشر وتر رسم
~~کنند واگر ب خواهند برنصف عشر وتر بتقریب رسم کنند مثلا اگر خواهیم که
~~مواضع نغمات دایرهآ عتاق 1بتحقیق معلوم شود وتر ام را به نه قسم کنیم و برنهایت
~~قسم اول از طرف انف د رسم کنیم پس بر تسع دم : ز رسم کنیم و برنصف عشر زم

PageV01P058

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0058.png)

~~بتقریب ح و برتسع ح م : یا و برتسع یا م: ید وبرنصفا یدم. بتقریب یه
~~و برتسع یه م : یح این دایره از بعد ج خالیست اما دردایرهآ که یبعد ج احتیاج
~~باشد آن مقدار را بده قسم باید کرد و بر نهایت قسم اول رقم نغمهآ مطلوبه را رسم
~~کنند و بدین طریقه هر کدام دایره را که خواهند توانند استخراج کردن.

PageV01P059

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0059.png)

# صاحب ادوار رحمه الله در کتاب ادوار بدین عبارت نبشته است که (32آ)
~~« و بعض الادوار یسمو نه آواز و بعضها لااسم لهابل یسمو نه مرکبا کالدایرة السابعة
~~والستین فانهم یقولون هی اصفهان وحجازی فالقایل بهذا لم لا یقول عن راهوی انها
~~مر کبة من نوروز و حجازی و عن زنگوله انها مرکبة من حجازی و راست او عن
~~اصفهان انها مرکبة من اصفهان وراست .» این بود سخنان صاحب ادوار درین باب
~~وسلطان العلما مولانا قطبالدین رحمه الله در کتاب ms26 خود که شرح شرفیه3 نبشته در
~~مبحث ثامن برین سخنان اعتراض کرده وبدین عبارت گفته که پرده در استعمال
~~ارباب عمل بحسب استقرای تام عبارة از نغماتی بود مرتب بترتیب محدود چنانک بعد

PageV01P060

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0060.png)

# 59
~~شریف غالبا مستغرق آنها باشد پس او مرادف جمع باشد لیکن بعضی از جموع را
~~مثل گردانیده و نوروز ومحیر و اصفهانک آواز خوانند و بعضی را تر کیب مانند نوع
~~دوم از دور بزرگ ج گویند که آن مرکبست از اصفهان و بزرگ و مانند نوع سیم از
~~دور بزرگ که آن مر کتبست از حجازی و بزرگ و گفته که صاحب شرفیه1 درادوار
~~برتر کیب اعتراض کرده و تقریر او برین وجه باید که در مثال (32 ب) اول
~~گوییم که2 آن دوررا بسبب تر کیب از اصفهان ذی الاربع و بزرگ، ذی الخمس مرکب
~~می خوانند پس چرا نگویند که زنگوله مر کبست از عزال وراست و ذی الاربع و
~~اصفهان اصل از اصفهان ذی الاربع وراست ذی الخمس نه برین وجه که او گفته است3
~~که چرا راهوی را نگویند که مر کبست از نوروز ججازی و زنگوله ازحجازی و
~~راست و اصفهان اصل از اصفهان وراست چه اول ودوم باطلست چه راهوی مر گبست
~~از نوروز وحجازی نیست و نه زنگوله از حجازی وراست و همچنین ثالث الاآنک
~~باصفهان اصفهان ذی الاربع و براست راست ذی الخمس خواهند و گفته پس واجب آن
~~بودش که همه را پرده خوانند و اعتراض صاحب ادوار1 بحقیقت ساقطست .
# جواب می گوییم که پرده نزد ارباب عمل دوازده2 مقام است که عرب آنها را
~~شدود خواند و عجم پرده و مقام، وادوار9 مشهوره نیز خوانند و هریکی را بأسمی
~~مخصوص گردانیده کما علمت . ونغمات این پرده ها مترتب باشند بترتیب محدود
~~ملائم که بعد شریف اعنی1 ذیالکل بران10 مشتمل باشد برجمع نغمات هر دایرهآ از
~~ادوار وباشد که بعد ذی الکل برجمع (33 ms27 آ) نغمات11 مشتمل باشد و آنرا پرده

PageV01P061

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0061.png)

~~نخواتند بل که دایره خوانند همچون باقی ادوار و آواز خوانند مثل کردانیا و
~~کواشت وشعبه خوانند مانند اوج و نهفت و مقلوبات . اما دوایر اثنی عشره اصولند
~~و غیر از آنها فروع کماستیضح فی موضعه بران تقدیر که جناب مولوی1 فرموده
~~متنافرات داخل باشند زیرا که محدود گفته وملائم نگفته چه نغمات متنافره نیز
~~مرتب و محدوداند و تغمات متنافره را هیچ کس پرده نگفته . دیگر آنک گفته چنانک
~~بعد شریف غالبا مستغرق آن باشد جواب آنک ابعاد شریفه نزد ارباب عمل سه
~~بعداند . یکی بعدذی الکل2، دوم بعد ذی الخمس2 سیم بعدذی الاربع و جمع نغمات5
~~را که بعدذی الکل مستغرق باشد آنهارا دایره اما جمعی نغمات را که بعد ذی الخمس
~~یا بعد ذی الاربع مستغرق آن باشد آنها را دایره تخوانند اگربعد اشرف گفتی راست
~~بودی زیرا که اشرف ابعاد بعدیست که حاشیتین آن نظیر وقایم مقام اخری باشند در
~~تالیف لحنی وطرفین ذی الخمس وذی الاربع نظیر وقایم مقام اخری نشوند در تألیف
~~لحنی. دیگر آنک گفته پس او مرادف جمع باشد و همه را پرده خوانند جواب میگوییم
~~که همه را پرده نگویند زیرا که اهل عمل (33 ب) غیراز دوازده مقام که بأسم
~~مخصوصاند هیچ دایرهآ دیگررا پرده نگویند . دیگر گفته که7 بعضی از جموع را
~~مثل کردانیا و نوروز و محیر و اصفهانک آواز خوانند جواب می گوییم که کردانیا
~~و نوروز از آوازاتند اما محیر و اصفهانک را هیچ کس از آوازات نداند بلک محیر
~~و اصفهانک از شعبات اند بالتحقیق والاعتماد واین برارباب عمل واضح ولایح است اما
~~کواشت از آوازاتست وفرقست میان اصفهانک و کواشت زیراکه فضل کواشت بر
~~اصفهانک بیعد کل وربع کلست که آن منقسم ببعدین که آن جط است9 باشد وجناب

PageV01P062

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0062.png)

~~مولوی1 را فرق بینهما معلوم نشده برای آنک شروع در عملی این فن نفرموده ms28 بودهاند
~~وما درین محل نغمات و ابعاد کواشت و اصفهانک را بازنماییم تا اوضح شودپس گوییم
~~که کواشت که یکی از آوزات سته است آن نه نغمه است که اول آنها ا و آخر آنها
~~یح برین ترتیب :
# تحب دیفر سسیجع جحد جج
# و بعد ذی الکل مشتملست بران جمع نغمات و مصنفان هرچه از تصانیف که در
~~کواشت ساختهاند همین نغمات را استعمال کردهاندو آنرا یکی از آوازات سته دانسته
~~وفی الواقع چنین است ودرین زمان نیزعرف (34 2) همین است اما اصفهانک چون
~~از کواشت ببعد کل وربع کل فصل کنند آنچه باقی ماند اصفهانک باشد و آن دونغمه
~~یح و یو باشد ابعاد آن جط بعد از اسقاط نغمتین مذ کورتین باقی ماند نغمات
~~اصفهانک برین ترتیب: یج . یب . یی . ح . و.. ج.ا ابعاده ب جججط جو آن
~~از شعباتست و چون از نغمات اصفهانک بعد ذی الاربع فصل کنند آنچه باقی ماند تغمات.
~~بسته نگار باشد برین ترتیب یجیب ی ح ابعاده ب جج و درسیر تغمات که اضافة جنس
~~حجازی از طرف اثقل کنند و محط2 بران نکنند بلک هم برنغمهآ ح محط کنند اما از
~~طرف احد بعد ط اضافة کنند دیگر گفته که بعضی را تر کیب خوانند مانند نوع دوم
~~از دور بزرگ ج گویند که آن مر کبست از اصفهان و بزرگ . جواب می گوییم که
~~نوع دوم از« دور»2 بزرگ مرکب از اصفهان و بزرگ نیست ونوع سیم نیز از دور
~~بزرگ مر کب ازحجازی و بزرگ نیست وما اینجا بیان نوعین بزرگ کنیم تا طالبانرا

PageV01P063

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0063.png)

~~معلوم شود که علامهآ شیرازی1 درین باب چه فرموده است «وتحقیق »2. پس برای آن
~~جدولی وضع کنیم ودران باز نماییم(34 ب)
# نغمات دور بزرگ درذی الکلین تا استخراج انواع آن توان کردن
# یج ضب
# لجلسلعح ی یفری للک ک لرلف
# تغمات وابعاد «نوع دوم» دور بزرگ اینست: ج. و.ح .ی. یا . ید . یو ms29 .یح. ک
# ط ج ج د ط ج جج
~~و تغمات وابعاد نوع سیم ازدور بزرگ این : و . ح .ی یا .. ید . یو . یح . ک .. کج
# اکنون روشن شد که نوع دوم ازدور بزرگ مرکب از اصفهان و بزرگ نیست
~~ونوع سیم ازدور بزرگ مر گب از حجازی و بزرگ نیست و اگردرنوع تبدیل جایز
~~بودی از نغمهآ یح ابتدا می کردیم و بعد از استنطاق ک و کح از طرف اثقل یا. ی . ح.
~~و . ج مسموع میشدی می گفتیم که بزر گست اما ابدال درنوع جایزنیست چه قاعدهآ
~~نوع همانست که بترتیب از طرف اثقل مبدأکرده منتقل بطرف احد باشد . و دیگر
~~آنک جناب مولوی گفته که چه اول و دوم باطلست چه راهوی مرکب از نوروز و
~~حجازی نیست ونه زنگوله از حجازی وراست می گوییم که این سخن نیز باطلست
~~زیرا که راهوی مر کبست از نوروز و حجازی و آن مترتب شده است از اضافه قسم

PageV01P064

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0064.png)

~~(235) خامس ازطبقهآ ثانیه که آن ج ی یب یه یح باشد بقسم سادس از طبقهآ اولی
~~که آن ا. ج.. و . ح باشد و روشنست که ح ی یب یه نوروز است و ا ج ..
~~و .ح حجازی پس راهوی مرکبست از نوروز وحجازی باشد وصورة دایره اینست :
# م هی یا یوئی تحم وجسآ
# ل ج ط جط جج
# و آن دایرهٔ‌ شصت و پنجم است. دیگر گفته که زنگوله مرگب از حجازی و راست
~~نیست جواب می گوییم که این سخن «نیز»1 راست نیست زیراکه زنگوله دایرهآ
~~چهل و چهارم است چه مترتب شده است از اضافة قسم سادس از طبقهآ ثانیه که آن ح.
~~ای.. یج. یه .. یح است بقسم رابع از طبقهآ اولی که آن اد و ح اباشد و روشنست
~~که ح ی یجیه جنس حجازی است و اد وح جنس راست . پس زنگوله مرگب
~~باشد از حجازی وراست بالتحقیق والاعتماد وصورة دایرهآ ms30 زنگوله اینست:
# م یئی پی ج شئی ح جو کٹ آ
# مجارک   راستت
# دیگر گفته که اگر درین آوازات التزام کردهاند که ابتدای تلحین از نغمهآ
~~احد کنند در اصفهانک مسلم نبود وهمچنین در محیر جواب می گوییم که بعضی از
~~جموع مخصوصاند بآنک ابتدای تلحین در (ه3 ب) آنها ازطرف احد باشد و آنها
~~هجده جمعاند برین موجب :
# کردانیا و محیر و اصفهانک و بستهنگار و نیرز و اوج وجمیع

PageV01P065

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0065.png)

~~94
~~ومقلوبات نوروزخارا بیاتی عشیرا مائه عزاک نوروزعرب حصار نوروزاصل
~~مبرقع شهناز صبا1 دیگر گفته که شعبات نه است بحسب مشهور : دو گاه و سه گاه و
~~چهار کاه و پنج گاه و زاولی و روی عراق و مبرقع و مائه و شهناز «جواب»1
~~می گوییم که این نیز غلطست زیرا که شعبات باتفاق جمیع اهل عمل بیست و چهارست
~~برین موجب :
# دو گاه وسه گاه و چهار گاه و پنج گاه وعشیرا و نوروزعرب و ماهور و نوروز
~~خارا وبیاتی و حصار و نهفت وعزاک و اوج و نیرز و مبرقع و رکب و صبا و
~~همایون و زاولی و اصفهانک3 و روی عراق و خوزی ونهاوند6 و محیر دیگر گفته
~~که مائه و شهناز شعبهاند جواب می گوییم که مائه و شهناز راهیچ کس شعبه نخوانده
~~و نگفته است بلک هر دورا آواز خوانده و دانستهاند اگرچه جناب مولوی رحمه الله
~~نفی فرموده است اما منفی او مثبت است فانظروا معاشر الاحرار و اعتبروا یا اولی-
~~الابصار جناب مولوی را اگرچه درانواع علوم شتی2 یدطولی ومرتبهآ اعلی بوده است
~~اما بعملیات این فن غالبا ملتفت نبوده و تحقیق این فن (36 ب) کسیرا میسراست
~~که جامع باشد بین العلم والعمل مع الذوق و این سخن درین زمان مشهور است که
~~شیخ ابوعلی رحمه الله گفته است که اینک علم موسیقی کومرد واین سخن را از روی
~~کمال وانصاف فرموده است ودران کتاب که «علا مه شیرازی»1 ms31 شرح شر فیه نبشته مثل
~~این سخنان که مذکورشد بسیار فرموده است اما بیشتر بجواب آنها مشغول نشدیم زیرا
~~که سبب تطویل این مختصر می شد باین قدر10 سخنان نیز برای آن مشغول شدیم که

PageV01P066

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0066.png)

# 65
~~طالبانرا مسایل محقق شود1.
# اما آنچه صاحب ادوار رحمه الله گفته و بعض الادوارمی گوییم که لازم نیست که
~~اگر بعضی آواز را دور خوانند همهآ آواز را دور باشد چه بعضی از آوازات «را»2 دورنیست
~~مثل سلمک و شهناز و نوروز ومائه و بعضی دیگر که دور دارند« برای آنست که»2 اشتمال
~~بعد ذی الکل بر آنهاست مثل کواشت و کردانیا وبرآ نغمات نوروز اصل که یکی از
~~آوازات است اشتمال بعدیست که ضعف ذی الاربع است .
# اما بر نغمات سلمک بعدی مشتملست که زاید باشد بر بعد ذی الخمس بیک بعد ج
~~و برجمع نغمات مائه هم اشتمال بعد ضعف ذی الاربع است . اما آنچه اهل زمان دران
~~تصانیف سازند6 گویند که بعد ذی الخمس برجمع نغمات مائه مشتملست . اما اهل
~~عمل سلمک را بنه نغمه در عمل آورند بحسب تقدیم و تأخیر نغمات . (36 ب) . اما
~~اشتمال ذی الکل بران جمع نغمات نیست وابتدای آن از نغمهآ دکنند و برین1 ترتیب
~~که مذکور می شود تا ا میرسد . نغمات تقدیم آن اینست :
# د. ز . ط . یا . یج . یو. یح. کا7 نغمات تأخیر این : یای .ح . و . د. ا برای
~~مثال نغمات و ابعاد آوازات سته9 اوتار وضع کنیم و آوزاترا چنانک میان ارباب عمل
~~مشهور ومتداولست دران اوتار باز نماییم برین صورت:

PageV01P067

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0067.png)

# ی یال ی آه آ
# تا خیر
# م ییچ سیوسییتخ سو ک)
# بح لیی ییبیم حعچ
~~2- درحاشیه به خط نستعلیق ریز وخوش .   کل وربع کل
~~د هوالسمیم العلیم از چند رسا له علم موسیقی مثل رساله موسومه بکرامیه وغیرها چنان مستفاد
~~شد که چون مقامات دوازده است از ترکیت هردو مقام صدائی ظاهر شد آنرا ms32 به یک آواز موسوم
~~ساختند که شش آواز بوده باشد چنانکه از تر کیب اصفهان و زنکوله سلمک ظاهرشد واز مقام وسلیک
~~وحسینی نوروز آواز شد واز راست و عشاق کردانیه است واز نوا وحجاز کواشت بیرون آمد و
~~عراق و کوچک مائه گردید و از ترکیب بزرگ وراهوی شهناز مسموعشد حررها العبد الاثم محمد
~~مقیم امید که ارباب نعم واصحاب کرم نظرعیب به بوشند و باصلاح کوشند البته البته.»

PageV01P068

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0068.png)

# واهل عمل گویند که درزیر افکندیک شهناز بود اما نغمات اصل زیرافکند
~~نه جمع نفمات دایره اش بشرط آنک طرف احد بعد یکی طرف انقل دیگری شود
~~مثلا تغمات اصل زیرافکند چهار است و ابعادش سه چون مکررشود بشرطی که
~~مذکورشد شهناز باشد2. اما آنک صاحب ادوار گفته است که بعضی ادوار را آواز
~~خواندهاند و بعضی دیگر را باسمی مخصوص نکردهاند بل که مرگب خواندهاند
~~می کوییم که اصل مجموع دوایر اقسام سبعهآ بعدذی الاربع است که از ترتیبوتر کیب
~~آنها دو ایر مترتب شده اند، وازان دوایر آنچه بأسم مخصوص کرده انددوازده اند2 باقی را
~~بعضی آواز و بعضی راء شعبه و بعضی دیگر راتر کیب خوانده اندواهل عمل از روی اصطلاح
~~دوازده دایره را پرده ومقام وشد خوانده اند وباسم مخصوص گردانیده و بعضی را آواز
~~وبعضی را شعبه و بعضی« شعبات و آوازات»1 جمع ناقص اندو بعضی جمع کامل کما علمت
~~بواقی را بترتیب اعداد2 خوانند8 چنانک گویند دایرهآ شصت و هفتم اصفهانست درطبقهآ

PageV01P069

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0069.png)

~~ثانیه ودایرهآ پنجاه و پنجم هیایضا لیکن درطبقهآ (37 ب) ثالثه ودایرهآ هفتاد وششم در
~~طبقهآ ثانیه2 از دایرهآول تادایرهآ نود و یکم همرا2 بترتیب اعدادخوانند چه آنها نیز که بأسم
~~مخصوص اندهم در این اعداد داخلند و بریواقی دوایر نام تنهاده اند اذ لانزاع فی الشهوات
~~ولامشاحةفی الاصطلاحات بل لکل احد ان یسمی ماشاء بماشاء . واز دوایر آنچ ترتیب
~~وتر کیب آنها در موضع اصلی خودواقع شده ms33 است آن دوازده مذکوره است اما بواقی
~~همان اقسام اند که در غیر موضع واقع شده اند پس آنها همان تغمات و ابعاد دوایر
~~دوازده گانه اند در غیر موضع اصلی واقع شدهاند مثلا دایرهٔ‌ چهل و چهارم که
~~اصفهانست و نغمات اصل آن اینست : یح یزیه یج یا وابعادش این : ب ججج و
~~طرف احد «آن»2 نغمهآ یح است و طرف اثقل آن یا و از طرف اثقل قسم را بع ذی الاربع
~~با زیادتی طنینی که قسم رابع ذی الخمس است بران مضاف شده این را اصفهان اصل
~~خوانند وصورت دایرهآ آن اینست :

PageV01P070

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0070.png)

# یوچریس عچب فهج
# این دایره هم اصفهانست اما در غیر موضع لاجرم دایرهآ چهل و چهارم را اصفهان1
~~خوانند و دایرهآ شصت و هفتم را اصفهان نخوانند بلک دایرهآ شصت و هفتم خوانند
~~بترتیب عدد .

PageV01P071

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0071.png)

# بدانک بعضی از جموع را شعبه خوانند و برنغمات بعضی بعد کبیر مشتمل باشد
~~و بر بعضی بعد وسط و بربعضی دیگر بعد صغیر و شعبات 24 اند کما علمت : اول
~~دو گاه و آن دو نغمه است که اشتمال بعد طنینی بر آنست1 برین مثال:
# مر
# ثالث چهار گاه و آن چهار نغمه است که بعد ذی الاربع بر آنها مشتمل است
~~برین مثال :

PageV01P072

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0072.png)

# مکقج نهآ
~~رابع پنج کاه و آن پنج نغمه است که بعد ذی الخمس مشتملست1 و بعضی
~~نغمهآ ی در آورند و آنرا پنج گاه زاید خوانند (38 ب) برین مثال :
# یا چی طح وستآ
~~خامس نوروز عرب و آن چهار نغمه است برین موجب:
# نجهجبجج آ
~~سادس عشیرا بعضی از ارباب عمل آنرا بده نغمه در عمل آورند برین ترتیب:2
# پچ یمه چه یچ ج کی مهئ.سج تبیآ
~~سابع ماهور ارباب عمل را دران دو قولست اگرچه بمذهب هردو ماهور
~~مر کبست از کردانیا و عقاق . و کردانیا را مقدم دارند برعتاق . و بعضی گویند که
~~هشت نغمه ms34 است و بعضی گویند که پنج نغمه است امابقول آنها که گویند هشت نغمه
~~است چنین باشد :
# یی چی: پمد م ه چرنسهد هآ

PageV01P073

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0073.png)

~~22
~~اما بقول آنانی که گویند پنج نغمه است چنین :
# ی یچیآمبآیت
# جرط
~~برجمیع تغمات اول بعدذی الکل مشتمل است [و] برجمیع نغمات ثانی بعد
~~ذی الخمس .
~~نوروز خارا و آن شش نغمه است برین مثال :
# یسج کج ح رسقیصبا
# 7ج
~~حصار و آن هشت نغمه است برین مثال :
# کجه ک جآ بیه ج پیی وی پت
~~بیاتی و آن پنج نغمه است اول آن یح پس یه و نغمهآ ثالث آن از میان یج و
~~یب مستخرج شود و رابع آن نغمهآ ی وخامس آن نغمهآ ح و از طرفین اضافات (39آ)
~~تغمات بران کنند برای تزیین الحان اما محط برتغمهآ ح باید کرد و این جمع
~~تغمات محزون ومرق باشد و بحجازی و بوسلیک قریب باشد اعنی بین بین هردوبود1
~~نهفت و آن هشت نغمه است و دایرهآ شصت و چهارم است و نغمات آن اینست :
# ی یچ ادعبده ه
~~1- در حاشیه (صح) این شکل را رسه کردهاند ،
# 2کا همنهل یه سمتا

PageV01P074

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0074.png)

# عزال پنج نغمه است و برجنس حجازی ببعد طنینی زاید است و نغمات آن
~~چنین است:

PageV01P075

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0075.png)

# و بعد ج مستغرق است بران و ارباب عمل (39 ب) گویند که مبرقع چهار-
~~گاهیست محط برسه گاه و برای رونق و تزیین الحان بعضی از نغمات راهوی بران
~~اضافة کنند « از طرف احد»1 و آن 2ذی الاربعی باشد منقسم به یک بعد ط3 و دو بعد
~~ج پس بر چهار گاه اول دو بعد ج اضافة کنند بعد ازان یک بعد ط و این جنس نوروز
~~اصل است و چون دو بعد جاین جنس با مبرقع متصل شوند سه بعد ج متوالی واقع
~~شوند و ازطرف اثقل جنس حجازی اضافة کنند اعنی جط ج رکب و آن سه نغمه ms35
~~است برین موجب .
# و آن در مسموع شبیه است براهوی پس جاخیر آنرا که درطرف احداست
~~مقدارش اند کی زیادت کنند به بدان مرتبه که بطنینی رسد .
# زاولی و آن مثل سه گاهست اما فرق همین است که از طرف احد آن بعد
~~ارخا اضافة کنند و مقدار بعد ارخا از مقدار بعد بقیه اقلست و مقدار آن1 ربع

PageV01P076

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0076.png)

~~طنینی است و آن برنسبت مثل و جزؤ من خمسه و ثلثون جزؤ امن کل است اعنی
~~حاشیهآ عظمی آن »3 و حاشیهآ صغری آن 35 و نغمات آن اینست :

PageV01P077

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0077.png)

~~) حآجت یییبآی ح سقتها
~~اما اهل عمل گویند که نهاوند مرگبست از زنگوله و عشاق چنانک جنس
~~طبقهآ اول زنگوله و جنس طبقهآ ثانیه «عشاق»1 باشد .
~~خوزی و آن شش نغمه است برین مثال :
# ط
~~و آن حسینی باشد محط برسه گاه.
~~محیر و آن هشت نغمه است و آن دایرهآ پنجاه و دوم است برین مثال :
~~م چیاوآ
~~و آن حسینی ایست مقلوب الطبقتین است . این بود بیان شعبات

PageV01P078

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0078.png)

# بدانک ابعاد بیکدیگر مشتبه شوند بر مرتاض نه بر غیر مرتاض چون تحقیق
~~شود حال نسب آنها نزداو ذوقالا تقلیدا. مثلا بعد ذی الاربع مشتبه شود1 ببعدذی الخمس
~~چون تقدیم استنطاق نغمهآ طرف احد کنند بعد از آن طرف اثقل و آن چنان باشد که
~~بعداز نغمهآ ثلاثه استنطاق نغمهآ اربعه کنند کانه بعد از نغمه ثلاثه نغمهآ اثنین مستنطق
~~شود چه نغمهآ اثنین قایم مقام تغمهآ اربعه است و روشنست که از ح تا یا بعد ذی الخمس
~~است چون نغمهآ ا بعد از نغمهآ ح مسموع شود کانه بعد از نغمهآ ح نغمهآ یح مسموع شده
~~باشد چه نغمهآ یح قایم مقام ا است و لاکذلک اذ تقدم الاثقل فی الجس علی الاحد
~~و یح بر منتصف وتر واقع است پس مقدار ح یح که بعد ذی الخمس است « و آن»2
~~مساوی مقدار ms36 اح باشد که آن بعد ذی الاربع است و این دو مقدار مختلفالنسب
~~ومتساویة المقدارند لاجرم در نسبت بیکدیگر مشتبه میشوند بر مرتاض و همچنین
~~بعد ذی الخمس مشتبه شود« ببعد ذی الاربع» 3 بر مرتاض بسبب تقدیم احد مثلاوتر ام

PageV01P079

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0079.png)

~~را به شش قسم کنیم و بر نهایت قسم ثانی از طرف انف یا رسم کنیم پس یا م چهارقسم
~~و یح م سه قسم بود چون بعد از نغمهآ یا استنطاق تغمهآ اکنیم کانه بعد از نغمهآ یا
~~استنطاق نغمهآ یح کرده باشیم (41آ) چه نغمهآ ثلاثه قایم مقام سته است پس بعد ذی الاربع
~~یبعد ذی الخمس و ذی الخمس بذی الاربع مشتبه میشود بسبب تقدیم احد بر مرتاض
~~زیرا که تقلید همچون تحقیق نباشد و هکذا تشبیه جمیع ذی الاربعات بذی الخمسات
~~و عکسه حیث وقعافی اجزاء الوتر بالسبب المذکور وغیر ازین بعدین ابعاد دیگر
~~نیز بیکدیگر مشتبه شوند و از آنها بعضی « را»1 بیان کنیم
# فصل در بیان اشتباه بعدی که برنسبت ضعفذی الاربع باشد به بعدطنینی
~~بعدی که برنسبت مثل و سبعة اتساع باشد مشتبه میشود ببعدی که برنسبت مثل و
~~ثمن باشد و بعدی که برنسبت مثل و سبعة اتساع کل است2 آن برنسبت3 ضعف
~~ذی الاربع بود که حاشیهآ عظمی آن او حاشیهآ صغری آن یه وچون تقدیم احد کنیم
~~مشتبه شود اعنی ضعف ذی الاربع ببعد طنینی بر مرتاض مثلا چون بعد از نغمهآ یه
~~استنطاق نغمهآ اکنیم گوییا بعد از نغمهآ یها نغمهآ یح مستنطق شده باشد و توضیح آن
~~چنان بود که مقدار نغمهآ یه م مثل و ثمن مقدار نغمهآ یح م باشد پس یح م هشت قسم
~~باشد و یه م نه قسم برین تقدیر محموع وتر شانزده قسم بود و نسبت ام با یه م مثل
~~وسبعة اتساع باشد (41 ب) وچون تقدیم احد ضعف ذی الاربع کنیم اعنی نغمهآ یح م
~~بعد از ms37 آن نغمهآ یه م استنطاق کنیم گوییا بعد از نغمهآ یه نغمهآ ا مستنطق شده باشد
~~و آن ضعف ذی الاربع بود .

PageV01P080

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0080.png)

# سؤال هر گاه که تقدیم احد بعدی کنند چرا طرف اثقل او را بعد از تقدیم
~~احد اعتبار نکنند که قایم مقام آنرا ازطرف احد اعتبار کنند تا اشتباه واقع شود؟
# جواب آنک درابعاد نغمهآ که اول مسموع شود آن را1 نغمهآ طرف اثقل آن بعد
~~اعتبار کنند بعد از آن نغمهآ دیگر از طرف احد باید که موجود شود تانسبت نغمهآ
~~اول بنغمهآ ثانیه کنند برای عدد نسبت زیراکه نسبت اعظم باصغر کنند لابالعکس .
# فصل در بیان تشارک نغم ادوار با یکدیگر از مباحث گذشته معلومشد که
~~جملهآ ادوار در نغمهآ ا و ح و یح مشتر کند و آنها را نغمات ثوابت خوانند ودر نغمهآ
~~یه اکثردوایر مشتر کند2 و آن در نه قسم ذی الخمس موجود است اماباقی نغمات هر2
~~دایره را چون با دیگری قیاس کنند در بعضی مشارک باشند و در بعضی مخالف و
~~آنها نغمات متبدلات اند و اختلاف دوایر وقتی بود که همهآ ادوار را ازیک نقطه فرض
~~کنند مثلاا گرمبدأ ادوار ا ومحط یح راسازند (42آ) اشتراک واختلاف بایکدیگر
~~ظاهرشود. اما وقتی که مبادی ادوار را مختلفه فرض کنند بعضی ادوار شاید که در
~~جمیع نغمات مشارک باشند و این تشارک آن دوایر را باشد که در طبقات یکدیگر
~~موجود شوند پس تشارک نغم دو قسم بود یکی باختلاف مبدأ و دیگر باتفاق مبدأ وبا
~~اختلاف مبدأ دوقسم بود : اول آنک در جمیع نغمات مشارک باشند چون عشاق و نوی
~~و بوسلیک که اگر عشاق را از ا مبدا سازند و نوی را از د و بوسلیک را از زکه نغمهآ
~~ثالثهآ عشاقست وثانیهآ نوی درین طبقات این دوایر ثلاثه در تمام نغمات مشارک باشند
~~پس عشاق نوی است در طبقهآ شانزدهم و بوسلیک است در طبقهآ چهاردهم ms38 و نوی عشاقست
~~در طبقهآ سیم و بوسلیک است در شانزدهم و بوسلیک عشاقست در پنجم و نوی است در
~~سیم و چون راست و حسینی و محیر که اگر ا را مبدا راست سازند و درا مبدا

PageV01P081

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0081.png)

~~80
~~حسینی و یا را مبدا محیر این هرسه دایره نیز در جمیع نغمات مشترک باشند زیرا
~~که راست حسینی است در طبقهآ شانزدهم و حسینی راستست در طبقهآ سیم و محیر
~~راستست در دوم و حسینی است در طبقهآ هفدهم وچون اصفهان و کواشت و کردانیا
~~وقتی که ا را مبدا اصفهان سازند و ح را مبدا کردانیا (42 ب) و و را مبدا کواشت
~~در جملهآ نغمات مشترک باشند و چون حجازی و نهفت که اگر یج که ششم حجازی
~~بود مبدا نهفت سازند این هر دو تیز در مرا کز متفق باشند و چون زنگوله و بزرگ
~~و زیرافکند گاهی که مبدا زیر افکند از تغمه و کنند1 ثالثهآ زنگوله2 زیر افکند
~~است در طبقه نهم و بزرگست در طبقهآ دوم و بزرگ زنگوله است « در »2هفدهم و
~~زیرافکند است در هشتم و زیر افکند زنگوله است در دهم و بزرگست در طبقهآ
~~پانزدهم .
# ثانی آنک در اکثر تغمات مشترک باشند چون زنگوله وراهوی هرگاه که
~~یو را مبدا «راهوی» سازند و آ را مبدا زنگوله در مجموع بغمات الا یه درزنگوله
~~و یو در راهوی مشترک باشند پس بیک نغمه مخالف باشند و چون زیرافکند وعراق
~~وقتی که از یج زیر افکند ابتدای عراق کنند و یه دوم عراق واگر یو از زیرافکند
~~طرح کنند در سایر نغمات مشارک باشند اما باتفاق مبدا عشاق با راست بدو نغمه
~~مخالفست و آن در عشاق ز و ید و در راست و و د است و راست با نوی هم در دو
~~نغمه مخالفست و برین قیاس در سایرادوار مخالفت و مشارکت واقع است و همچنین
~~ثانیراست را ms39 اول حسینی سازند وچون در دایرهآ راست نغمهآ یز زیادت کنند دایرهآ
~~اصفهان شود و صاحب ادوار5 بدین عبارة گفته است که « و آنت (63 آ) اذا تأملت

PageV01P082

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0082.png)

~~الادوار و جدت دایرة عشاق و نوی و ابوسلیک دایرة واحدة اذ لوفرض د اول نوی
~~وافقت مرا کزهامرا کزعشاق و کذلک اذا فرض سابع نوی اول دورعشاق و کذلک اذ[ا]
~~فرض سادس ابو سلیک اولا لعشاق وکذلک اذا جعل «ثانی» راست اول
~~حسینی و اما راهوی فانها توافق ستة من مراکز زنگوله اذا جعل ثانی راهوی
~~اول زنگوله ویخالفها بنغمة یز و بنغمة ب ایضا ان قسم بعد ط الاخیر ببعدی جب

PageV01P083

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0083.png)

~~و عراق یخالفزنگوله بنغمة واحدة هی الثانیة لانها ج فی العراق و ذ فی زنگونه
~~وزیرافکند و بزرگ دایرتاهما ایض واحدة او جعل ثانی زیرافکند اول بزرگ» و
~~مثالی وضع کرده که اشتراک بعضی دوایر از آن روشن گردد . برین صورت (43 ب)
# و گاه باشد که دودایره یا بیشتر در نغمات متشارک باشند اعنی نغمهای هردو
~~در عدد و توع متحد باشند اما در اختلاف بحسب اختلاف مبدا بود چنانک اگرنغمهآ
~~اولی را مبدا سازند و بنغمات دیگر بترتیب انتقار کنند تا بنغمهآ اول رسند1 و اگر
~~نغمه دوم را مبدا سازند و بنغمات (44 آ) دیگر انتقال کنند تا بنغمهآ دوم رسند
~~دایره باشد و چون در دوایر نیکوامعان نظز کنند موافقت ومخالفت نغمات جموع2
~~کماینبغی دریابند .
# فصل در بیان مناسبات پردهها با آوازات و شعبات با یکدیگر و بباید
~~دانست که پردها و آوازات و شعبات را با یکدیگر مناسبات باشد و در تلحین و
~~انتقال هریکی بدیگری بمناسبت آن سبب زیادتی رونق و طراوت لحن گردد و آن
~~مناسبت گاه باشد که در یک طبقه بود و گاه در دو طبقه اکنون ما دربیان مناسبات
~~آنها شروع کنیم .
# پس گوییم که عشاق و نوی و بوسلیک این هرسه پرده چنانک قبل ms40 ازین مبین
~~شد از یک دایره مترتب میشوند پس آنها را با یکدیگر مناسبت تمام باشد و از
~~شعبات نهاوند و بیاتی را با آنها مناسبت باشد برای آنک در هرسه شعبه از نغمات
~~دو ایر ثلاثه موجود باشند اما «با»2 پرده راست از پردها حسینی واصفهان و از آوازات
~~نوروز و کردانیا مناسبت با آن دارند و از شعبات محیر و پنج گاه و چهار گاه ذی الاربع و
~~سه گاه وزاولی و نیرزین و عشیرا اما با پرده حسینی از پردها اصفهان وراست و زیر افکند

PageV01P084

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0084.png)

# 83
~~و از آوازات نوروز اصل و از شعبات نوروز خارا و خوزی و محیر و نوروزات غیر
~~ازبیاتی ورکب با آن هم نسبت (64ب) دارند . اما با پردهآ حجازی از پردها بزرگ
~~و عراق و زنگوله نسبت دارند و از آوازات مائه و از شعبات نهفت و نیرزین و عزال
~~اما باز نگوله از پردها راست و حجازی و عراق و بزرگ و از آوازات سلمک و
~~کردانیا و از شعبات چهار گاه ذی الاربع و نهاوند . اما باپردهآ عراق از پردها حجازی
~~و بزرگ و زیرافکند و از آوازات کواشت و مائه و از شعبات اوج و صبا و مبرقع
~~ونهفت وعزال و روی عراق واصفهانک وبشته نگار نسبت دارند . اما با پردهآ راهوی
~~از پردها حجازی و عراق و بزرگ و از آوازات کواشت و از شعبات صبا وهمایون
~~و رکب. اما با پردهآ اصفهان از پردها حسینی و حجازی و زیرافکند و راست و از
~~آوازات نوروز اصل و کواشت و مائه و نیرزین و از شعبات چهار گاه ذیالاربع و
~~رکب و پنج کاه و محیر و خوزی و نوروز عرب. اما با پردهآ زیرافکند ازپردها
~~حسینی و اصفهان و از آوازات شهناز و نوروز اصل و از شعبات خصار وبسته نگار
~~و رکب و نوروز .1 اما با پردهآ بزرگ از پردها عراق و ms41 حجازی و زیرافکند و از
~~آوازات مائه و کواشت و شهناز و از شعبات سه گاه و نهفت وعزال و نیرزین واصفهانک.
~~این بود بیان مناسبات پردها با آوازات و شعبات بایکدیگر که مذکور شد و مناسبات
~~جموع با یکدیگر اگرچه (45 آ) غیر ازین نیز مناسبات هست اما درین مختصر
~~بدین قدر اکتفا کردیم و در کتاب جامع الالحان2 بیشتر ازین بیان کردیم فلیطلب
~~منه و چون مجموع دوایر از ابعاد ثلاثه لحنیه مترتب میشوند لاجرم همه را با
~~یکدیگر مناسبتی باشد چون نیکو تأمل کنند دریابند.

PageV01P085

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0085.png)

# بیاید دانست که ابتدای هر جمعی [یا] از طرف اثقل باشد یا از طرف احد
~~یا از وسط والبته اول هابط بود بطرفاحد وثانی صاعد بود بطرف اثقل وثالث محتمل
~~امرین بود و هریکی را از هابط و صاعده انتقال یا برتوالی بود بی رجوع با نغمهآ
~~سابقه و آنرا انتقال مستقیم خوانند یا با رجوع و آنرا انتقال راجع خوانند و در
~~انتقال «مستقیم اگر انتقال »1 برنغم متوالیه بود آنرا انتقال ظافر خوانند و در
~~انتقال راجع اگر رجوع بمبدا بود آنرا انتقال لاحق خوانند و اگر بنغمهآ دیگر
~~از نغمات قریبه بمبدا [بود] آنرا محل و منبت نیز خوانند و رجوع یا بیکبار
~~بود از نغمات و آنرا راجع فرد خوانند یا چند بار و آن متوالی بود آنرا متواتر
~~خوانند و اگر غیر متوالی بود آن باسمی مخصوص نیست و در رجوع مکرر اگر
~~با یک مبدا معین بود آنرا راجع (45 ب) مستدیر خوانند و اگر نه راجع مضلع

PageV01P086

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0086.png)

~~خوانند و همچنین در راجع مکرر اگر اعداد نغم مابین رجعات متساوی بود آنرا
~~راجع متساوی خوانند و اگرنه راجع مختلف خوانند و اگر در بعضی نغمات چندبار
~~ایقاع کنند آنرا اقامه خوانند و نیز انتقال بردو نغمه بود یا بیشتر اگر بردو نغمه بود
~~وتکرار برهر دو مساوی بود مکرر متساوی خوانند و ms42 اگر نه مختلف و اگر بیشتر
~~بود اقسام آن بقیاس اقسام سابقه معلوم توان کرد و شیخ ابونصر1اطراف جموع را
~~مبادی الالحان خوانده است و سایر تغمات را که با یکدیگر بر نسبت بعدذی الگل
~~نباشند مبانی الالحان ، و نزد او انتقال یا مستقیم بود و آن انتقالی بود که در عود
~~بهیچ نغمه مختلف نباشد و آن برتوالی بود یا بتخطی یک یک نغمه یا دو دو و یا
~~سه سه یا چهار چهار2 یا پنج پنج یا زیادیت یا غیر مستقیم یعنی در عود با نغمهآ
~~مخالف باشند و این دو نوع بود یکی آنک عود دران با مبدأ بود و این نیز دوقسم
~~بود یکی آنک در خروج از نوعی بنوعی نبود یعنی در جمع تام مثلا چون برمبانی
~~ذی الکل احد انتقار کنند بمبانی ذی الکل اثقل تصاعد نکند و آنرا انتقال منعطف
~~خوانند و آن نیز بردوقسم بود یکی منعطف بتوسط تغمات مختلفه و آن یا نغماتی
~~بود که انتقال برو کرده باشند یا نه (46 آ) « و دوم »2 منعطف بی توسط نغمات
~~مختلف دیگر آنک در خروج از نوعی بنوعی بود بوجهی که در هرخروجی بنوعی
~~استیفا انتقال برنوع سابق نکند و آنرا انتقال مستدیر خوانند و دوم آنک عود با
~~غیر مبدا بود و آنرا انتقال منعرج9 خوانند و آن عود با نغماتی بود که انتقال بران
~~بوده باشد یا نه .
# این بودبیان انتقالات بسیطه وشیخ ابونصر در کتاب مقالات5 جدولی در حصر

PageV01P087

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0087.png)

~~ابعاد1 انتقالات بسیطه وضع کرده است و صاحب شرفیه2 نیز همان جدول را در.
~~شرفیه نهاده] وما نیزدر4 کتاب خود همان جدول را ثبت کردیم تا برطالبان این فن
~~روشن کردد.

PageV01P088

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0088.png)

# بعضی از قدما تعریف ایقاع چنین کردهاند که الایقاع تقدیر ازمنة النقرات1
~~وشیخ ابونصر2 گفته که الایقاع هوالنقلة علی النغم فی ازمنة محدودة المقادیر و
~~النسب . وصاحب « ادوار »3 چنین گفته است که الایقاع ms43 هی جماعة نقرات بینها
~~ازمنة محدودة المقادیر لها ادوار متساویات الکمیة علی اوضاع مخصوصة . ودر
~~کتاب شرفیه، چنین آورده است که الایقاع هوجماعته نقرات یتخللها ازمنة محدودة
~~المقادیر علی نسب واوضاع مخصوصة بادوار متساویات تدرک تلک الازمنة والادوار
~~بمیزان الطبع السلیم المستقیم . ومولانا قطبالدین علامهآ شیرازی برشیخ اعتراض
~~کرده و گفته1 که تقید از منه بأدوار از روی عکس مختل است چه بسیار باشد که
~~ایقاع بی ادوار باشد ماتند پیشر وجواب میگوییم که این سخن که مولانا قطب الدین
~~گفته است (47 آ) مشعر است بآنک در پیشر و مطلقا دور نمیباشد و نه چنین است

PageV01P089

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0089.png)

~~برای آنک پیشرو مع الادوارمی باشد چنانک پیشر دردایرهآ ثقیل خفیف ویا در دور
~~رمل او غیرذلک . اگر چنین گفتی که پیشرو مییابیم که در آن دور نیست مثل
~~پیشر ودرفرع مخمس که آن فرع فرع فرع ثقیل ثانی است راست بودی . پس گوییم
~~که ایقاع جماعتی نقرات باشند که میان آنها زمانهای معینه محدوده واقع شود مشتمل
~~برادواری چند متساوی در کمیت بر او ضاعی مخصوص که ادر اکتساوی آن ادوار وازمنه
~~بمیزان طبع سلیم مستقیم توان کردواگر کسی را طبع سلیم مستقیم نباشد اگرچه
~~در علوم شتی ید طولی و مرتبهآ اعلی باشد ادراک ازمنه و ادوار نتواند کرد و این
~~بسیار دیدیم که با وجود استحضار در علوم دقیقه در وقت سماع نغمات و ایقاعات
~~حر کات بی وزن اصول کردندی . فحینئذ بباید داتست که حروف و اصوات را
~~حرکات و سکنات عارض میشوند و بین الحر کتین و جود زمانست و آن ازمنه گاه
~~متفق باشد و گاه مختلف . پس کوبیم نقره در اصطلاح (47 ب) اهل عمل آنست که
~~«تلفظ»1 بحرفی کنندیا مضراب «بر»2 وتری زتندیادستی بردستی یاغیر از آنهاهر جسمی
~~را که برجسمی دیگر قرع کنند وعروضیان گویند که نقره 2 حرفست و حرف متحرک
~~باشدیاسا کن و همیشه حرف نخستین متحرک و حرف آخرین ms44 ساکن و چنانک اوزان اشعار
~~را ارکانست که بحور اشعار از آنها مترتب می شوند از منهآ ایقاعی را نیز ارکانست که
~~ادوار ایقاعی از آنها مترتب میشوند و ارکان برسه قسم است : سبب و وتد وفاصله .
~~اما سبب دوباشد یکی سبب ثقیل چنانک تن دیگر سبب خفیف همچون تن. اما وتد
~~و آن نیز بردو گونه بود یکی وتد مجموع چنانک تنن واین را مجموع برای آن
~~گویند که متحر کتین جمعاند و دیگر مفروق و آن چنین بود تان واین را مفروق
~~گویند برای آنک ساکن میان دو متحر کست . اما فاصله و آن هم بردو گونه است

PageV01P090

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0090.png)

# 89
~~یکی فاصلهآ صغری چنانک تننن دیگر فاصلهآ کبری چنانک تننن وعرب این ارکانرا
~~مثال گویدلم آر علی راس جبلن سمکتن. اما سبب ثقیل و وتد مفروق وفاصله کبری
~~(48 آ) را در ازمنهآ ایقاعی استعمال نکنند اکنون ممکن است باسباب ثقال تلفظ
~~کردن بشرط آنک ازمنهآ که بین النقراتست واقع شوند متساوی باشند و مقارن
~~گردانند بهر حرکتی ازین حر کات این اسباب نقرآ حال التلفظ بهامعا وازمنهآ که
~~بین النقرات واقع شوند یا درغایت قصر باشد یا درغایت طول یا متوسط - اول سبب
~~فساد لحن است چه نغمه را لبثی1 مخصوص باید تا در خیال مرتسم گرددپس دیگری
~~بآن ممتزج گردد و چون زمان درغایت قصر باشد قبل از کمال ارتسام اول ثانی وارد
~~شود . دوم نیز سبب فساد لحن است برای آنک بسبب طول زمان صورت نغمهآ اول
~~بکلی از سامعه مضمحل شود پس ثانی را باول امتزاج صورت نبندد . اما سیم لایق
~~بود چه آن متوسط است واقل زمانی که تألیف الحانرا صالح است آنر ازمان اخوانند
~~و اگر ضعف آن باشد2ب واگر ثلاثة امثال آن باشد2 ج و اگر اربعة امثال آن باشد4
~~د و اگر خمسة امثال آن باشد زمان ه و نقراتی که از منهآ آنها کمتر از زمانا
~~باشد آنرا ms45 ترعید و تضعیف نیز خوانند مانند نقراتی که از ایادی مهره برمثل طبول5
~~و غیر ازان زنند و آن زمان واحد مفروض بود برای آنک دروسط آن مساغ نقرهآ
~~دیگر نباشد و در زمان ب مساغ نقرهآ باشد و در زمان ج مساغ (48 ب) دو نقره .
~~اگر در شرح و بسط اقسام ایقاع شروع نماییم سبب تطویل کتاب شود23. پس شروع
~~کنیم در ادوار ایقاعی و گوییم ادوار ایقاعی نزد ارباب صناعة عملیه از عرب ، شش
~~است برین موجب : ثقیل اول ، ثقیل ثانی ، خفیف ثقیل ، رمل ، ثقیل رمل ، هزج .
~~اکر چه ادوار ایقاعی بیشتر از اینها نیز ممکنست اما قدما در کتب خود این شش

PageV01P091

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0091.png)

~~دایره را ذکر کرده اند . اما ثقیل اول « آنست که »1 زمان هردوری از آن برابر
~~زمانی بود که تلفظ کنند در آن بهشت سبب از اسباب ثقال و آن شانزده نقره باشد
~~مگر آنک از آنها یازده تقره ساقط شود و پنج نقره بزتند برین وضع : تنن تنن
~~تننن تن تننن . و بواقی را درج کنند اعنی زمان سازند و علامت هر حرکتی که
~~نقرهآ مقارن آن علامت م بود و باقی متحرکات و سواکن ترک علامت بود پس زمانی
~~که ما بین نقرات ثانیه و ثالثه است هریکی از آن دو زمان ج است و زمانی که
~~مابین نقرات ثالثه و را بعه است مساوی زمانی است که مابین نقرات خامسه واولی
~~واقع است اگر اعادت دور کنند زیرا که هردو زمان د اند و زمانی که مابین نقرهآ
~~رابعه و خامسه بود زمان ب باشد و این ادوار مساوی نیستند و در این ادوار(49 آ)
~~ازمنهآ ثلاثه موجودند اعنی زمان ب و زمان ج وزمان د واگرصاحب ایقاع خواهد
~~مقارن گرداند بهر حرکتی از حرکات اسباب و اوتاد و فواصل غیر از سواکن نقرهآ
~~ایقاع کند اما نقرهآ خمسهآ اول را اعمدهآ حرکات خوانند و خمسهآ سواکن را اعمده ms46
~~سکنات و حرکات باقیه را اگر خواهند ایقاع کنند و اگر خواهند حذف کنند و
~~بعضی بیش از دونقره نزنند باقی را حذف کنند و آنرا ضرب اصل خوانند و آن نقرهآ
~~ثالثه و خامسه باشد از نقرات خمسه و بعضی دیگر بحرکت ثالثه فاصلهآ اولی نقرهآ
~~بزنند و بحرکت فاصلهآ اخیر نقرهآ دیگر و باقی را حذف کنند و برای مثال آنها
~~دوایر وضع کرده اند اما مختار آنست که باول هر کلمهآ از کلمات خمسه نقرهآ مقارن
~~گردانند برای آنک اول هر کلمهآ خالی نماند از نقرهآ و درخیال دوری منطبع شود
~~موزون و اگر خواهند باول هر حرکتی از حرکات از آنها نقرهآ زنند و سواکن را
~~زمان گردانند .
# مثلا کویند مفاعلن فعلن مفتعلن ومقارن کردانند به م وف وع نقرهآ نقرهآ

PageV01P092

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0092.png)

~~پس مییابیم میان م و ف زمان ا و میان (49 ب) ف وع زمان ب و میان ع ول
~~زمان ا ومیان ل وف فعلن زمان ب ومیا[ن] ف وع ول زمان اومیان ل وم وت
~~از مفتعلن زمان ب و میان ت وع و ل زمان اثم یعود الدور . پس میان نقرهآ اخیره
~~و اولی از دورثانی زمان ب باشد واهل عجم این دوررا و رشان گویند . و اگر خواهیم
~~دور ورشان را مضاعف گردانیم چنانک مابین پنج نقره بیست و هفت نقره باقیه را
~~درج کنیم و تنصیف نیز توان کرد و دور ورشان اینست:
# اما دور تقیل ثانی آنست که زمان هردورنی از آن مساوی زمان دور نقیل
~~اول باشد . اما صاخب ایقاع از نقرات شانزده گانه زمان ده نقره را حذف کند و
~~شش را بیاورد و آن حزکت اولست و را بع وسابع و تاسع وثانی عشر وخامس عشر برین
~~مثال تنن تنن تن تنن تنن تن اول دو وتد بیاورند پس سبب خفیفی پس دو وتد
~~و سبب دیگر خفیف وزمانی که مابین نقرهآ اولی وثانیه ms47 است مساوی زمانی باشد که
~~مابین نقرهآ ثانیه وثالثه است چه هردو زمان جاند وهمچنین را بعه وخامسه (50آ) و
~~زمانی که مابین نقرهآ خامسه و سادسه است مساوی اند چه زمان هردو زمان جاند وزمانی
~~که مابین نقرآثالثه و رابعه است وزمان نقرئسادسه واولی در اعادة دور هم مساویاند

PageV01P093

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0093.png)

~~چه «هر»1 دور زمان پ اند و نقرات ششگانه اعمدهآ حرکاتاند وشش گانهآ سکنات
~~اعمدهآ سکنات و باقی حرکات را اگر خواهند ایقاع کنند و اگر خواهند حذف و
~~زمان د درین دور محذوفست و بعضی از اهل عمل مقارن حرکت اولی از وتد اول
~~و مقارن حرکت ثانی از وتد را بعه ایقاع کنند آنرا ضرب اصل خوانند و باقی را
~~حذف کنند .
# اما دورخفیط ثقیل آنست که زمان دور آن مساوی دور ثقیل اولبود الاانک
~~صاحب ایقاع چهارنقره که نقرهآ ثانیه و سادسه و عاشره و وابع عشربود حذف کند و
~~باقی رابیاورد که آن دوازده سبب باشد برین مثال : تن تن تن تن تن تن
~~آتن تن اول سبب خفیف بیاورد پس سبب ثقیل و برین ترتیب تا هشت (50ب)
~~سبب تمام شود چهار ثقیل و چهار خفیف و ضرب اصیل دران دو نقره باشد یکی
~~اول ازسبب اولی [و] دوم نقرهآ اولی از سبب سابع و درین دور چهارزمان ب موجود
~~است و هشت زمان ا بر تقدیر اعادهآ دور و زمان ج و زمان د درین دور مفقوداند و
~~بعضی در سبب تسمیه ادوار کفتهاند که چون زمان د اطول ازمنه ثلاثه است و مخصوص

PageV01P094

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0094.png)

~~است بدور اول آنرا ثقیل اول خوانده اند و چون زمان جدر طول کمتر است از
~~زمان د و در ثالث مفقود است آنرا خفیف ثقیل نام نهادند و بعضی این دور را بنوعی
~~دیگر ایراد کنند و گویند که دور ثقیل ثانی هشت نقره است دو وتد مجموع ویک
~~سبب خفیف برین مثال تنن تنن ms48 تن و دور ثقیل چهار نقره است سبب خفیفی
~~و سبب ثقیل برین مثال تن تن پس پیش این دوقایل دو دور ازثانی قایم مقام
~~یک دور بود از اول چه حروف یک دور از اول مساوی حرف دو دوراندازثانی پس
~~بدین سبب دور اول را ثقیل اول میخوانند و دور دوم را ثقیل ثانی و دور سیم را
~~خفیف ثقیل و بعضی دور ثانی را خفیف ثقیل2(1ه آ) خوانند و دور ثقیل ثانی
~~«را خفیف»2 زیرا که اصوات و طرایق که در دور ثقیل ثانی اعنی دور ثالث ساختهاند
~~اگر کسی بدان غنا کند و شخصی دیگر ایقاع ضرب آن برطریق ثقیلثانی ودیگری
~~بطریق خفیف ثقیل این شخص را که ایقاع بر طریق دورثانی میکند در تتالی نقرات
~~سرعة مایی باید کرد اکثر از عادت تا بدان کس رسد که ایقاع برطریق دورثانی
~~کند اعنی نقرات ابطا9آ باید کرد
~~اکثر از عادت واگر سرعت کند
~~برخلافعادت وقت باشد که موقع
~~خفیف ثقیل عاجز شود .   رخو ثقیل
# اما دور رمل وزمان هر
~~دوری از آن دوازده نقره باشد
~~برین مثال تن تن تننن تننن

PageV01P095

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0095.png)

~~و ضرب اصل آن تاء سبب اول و
~~تاء فاصلهآ اخیر باشد .
# اما دوز ثقیل رمل1 زمان
~~هر دوری ازان دوازده سبب ثقیل   دور تمل
~~باشد و آن 24 نقره بود الا انک
~~صاحب (51 ب) ایقاع و دایره آن
~~اینست :
# امادور مخمس و زمان دور
~~آن هشت نقره است مثلا تنن
~~تنن تن وضرب اصل آن نقرهآ
~~اول وتد اولست ونقرهآ اول سبب.
# اما دور فاختی وزمان دور
~~آن بیست نقره است برین مثال
~~تننن تن تننن تننن تن تننن
~~و ضرب اصل آن نقرهٔ‌ اول باشد
~~از فاصلهآ اول واول سبب ثانی و
~~اهل عمل آنرا تنصیف و تربیع
~~نیز کنند و نصف فاختی چنین بود :

PageV01P096

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0096.png)

~~تن تننن تننن و تقطیع ربع آن چنین : تنن تن و دوایر آنها را ms49 در وسط
~~یکدیگر وضع کنیم برین موجب:
# اما درین زمان سلاطین را باین علم و عمل رغبت تمام بود چنانک خود مباشر
~~این فن میشدند لاجرم ازین فقیر (52 ب) غیر ازین دوایر مذکوره دوایر دیگر1
~~می خواستند بر حسب فرمان ایشان ادوار دیگر وضع کردم و دران ادوار تصانیف ساختم
~~ازان جمله پنج دور را اینجا باز نماییم برین مثال : دورضرب الفتح، دورضرب شاهی،
~~دور قمریه ، دور ضربالجدید ، دور ماتین .
# اما دور ضرب الفتح وزمان آن پنجاه نقره است برین مثال : تنن تنن تننن
~~تنن تنن تننن تنن تنن تن تننن تننن تننن تننن تننن ت
# و ضرب اصل آن نقرهآ اول از فاصلهآ هشتم و این دور را تضعیف « و تنصیف
~~نیز»2 توان کرد و ما برای مثال آنها اینجا پنج دایره وضع کنیم برین مثال :

PageV01P097

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0097.png)

~~میان قدما متداول بوده است و آن امتزاج دساتین وامکنهآ آنست بمطلقات اوتار و
~~«آنها شش اند»2 و هریکی را ازان موجبی خوانند :
# موجب اول از جانب ثقل امتزاج نغمات زاید و وسطی قدیمه موجب ثانی
~~نغمات مجنب با وسطی قدیمه . موجب ثالث مجنب با وسطی فرس و قدما در بعضی
~~کتبفرس را زلزل خوانند . موجب رابع نغمات سبابه و وسطی قدیمه ، موجب

PageV01P098

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0098.png)

~~خامس نغمات سبابه و وسطی فرس . موجب سادس نغمات سبابه و بنصر . اما مطلقات
~~مستعملند بدل از نغمات خنصر. اینست مواجب سته که اصابع سته آنها را خوانند1
~~و نغمات زاید ازان دستان بر وتر بم ب و بروتر مثلث ط وبر وتر مثنی یو وبر وتر
~~زیرکج و بر وتر حاد ل . اما نغمات مجنب ج ی یزکجا لا و نغمات سبابه د
~~یا یح کد لب ونغمات وسطی قدیمه ج یب یط کو لج و نغمات وسطی زلزل
~~و یجک کز کد [و] نغمات بنصر زید کا کح که و در حالت تلحین نسبت دادهاند
~~ضروب سته قدیمه را بأصابع سته و گفتهاند(53آ) ms50 ثقیل اول مطلق، ثقیل اول مزموم ،
~~ثقیل اول مسرح ، ثقیل اول معلق ، ثقیل اول محمول ، ثقیل اول مجنب وکذلک
~~ما ینسب هذه الالحان مثلا رمل مزموم یارمل مسرح وغیرذلک وهر گاه که ضروب
~~در اصابع سته دایر شوند طرایق قدیمه سی وشش شوند و برای آنها جدولی موضوع
~~شده و آنها را در موضعین مرسوم کرده تا مباشران بهر طریق که خواهند ازین وضعین
~~عمل کنند . پس وضع اول را اصل خوانیم و وضع ثانی را فرع والمراد منهما واحد.
~~اما اول را اصل برای [آن] خوانیم که ضروب دران وضع اصولند و اصابع در آنها
~~دوایر والثانی بخلافه و این اقربست بقلوب اهل زمان و آنچه در مطلق عودست ق
~~علامت شده و آنچه در مخمس است س و درین زمان ارباب صناعة عملیه طرایق
~~اصابع سته را ندانسته بودند « و آنها مندرس شده بود»2 اگر چه تلحین هر آنچه
~~کرده باشند خالی ازین عمل نبوده باشد «اما»4 اسامی و مصطلحات آنها مهجور شده
~~بود در « میان »5 اهل عمل « اسامی و مصطلحات آنها »1 و آنها ازین جداول معلوم
~~گردد و این اصابع سته را با اقسام ذی الاربع هم دایر توان کرد چنانک بعد ازین
~~معلوم شود(53ب) .

PageV01P099

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0099.png)

~~98
# واستخراج القدمأء فی تنقل الازمان من هذه الطرایق لزیادة دقات اونقیصتها
~~بحسب قوة تصرفهم فی ذلک ثمانیة عشرة طریقة صارت عندالناس فی نقلها ملحقة
~~بالاصول وقد صورناها ایضا کما سبق لتشاهد وهی بأسرها داخلة فی الضروب السته
~~فمنها طریقة ضربها من الثقیل الاول وطریقتان ضربهما من خفیف الثقیل وستة
~~طرایق ضربها من الرمل وطریقة ضربها من خفیف الرمل وثمانی طرایق ضربها
~~من الهزاج وقد یهزج بعضهم الارمال اویرمل الاهزاج والذی نقلناه علی اتم تحقیق
~~وهذا تشکیلها.

PageV01P100

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0100.png)

# 99
# و چون کسی خواهد که تصنیفی را اختیار کند بران طریقه صوت و تشییعه
~~را ادا کند و باز گردد بسوی طریقه و در نزد قدما روانیست آنک ms51 ایشان بازنگردند
~~بسوی طریقه چنانک روانیست پیش فرس وعرب که بازنگردند از باز گشت بطریقه
~~و طریقه همچو مدخلست بصوت و این طرایق از حال خود نمی گردند و متغیر
~~نمیشوند . این بود ذکر طرایق و اصابع سته .
# فصل در بیان دخول در تصانیف وان چنان باشد که مثلاتصنیفی در دایرهآ
~~رمل باشد که آن دوازده نقره است چون ابتدای تصنیف کنیم اگر چنان باشد که
~~نقرهآ اول ضرب ایقاع با نغمهآ ابتدا معا واقع شوند آن چنان دخول را مع گویند و
~~اگرت تلفظ کند و از نقرآ ثانی دخول باشد گویند دخول از ثانی است و اگرتن
~~تلفظ کند بعد ازان دخول کند آن دخول را ثالث گویند واگر تنن گوید ودراید
~~گویند دخول از رابع است و اگر فاصلهآ صغری تلفظ کند و در آید آن دخول را
~~خامس خوانند وعلی هذا لقیاس تایک دور تمام شود . دیگر آنک اگر اول نقرهآ ایقاع
~~مسموع گردد بعد از آن نغمهآ تصنیف ، آنرا دخول قبل خوانند و عکس آنرا
~~دخول بعد .

PageV01P101

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0101.png)

# بباید دانست که هرشدی را از شدود یعنی هر دوری را از دوایر اثنی
~~عشره و آوازات و شعبات در نفوس « تأثیر ملذ باشد و آن تأثیر مختلف باشد چه
~~بعضی را تأثیر »1 قوت و شجاعت و بسط بوده و آن سه دایره است : عتاق و نوی
~~وبوسلیک.
# و آنچه از آوازات و شعبات با آنها مناسبت داشته باشند برای آن این دوایر
~~ثلاثه موافق طباع اتراک واهل حبشه و زنگبار و سکان جبال است . و مناسبات
~~جموع با یکدیگر قبل « ازین»2 مبین شده است و راست و حسینی و اصفهان را
~~تأثیر بسطی لذیذ بود . اما بزرگ و زیرافکند و راهوی را در نفوس تأثبرنوعی بود
~~از حزن . اما حجازی و زنگوله و عراق را تأثیر در نفوس تحیر و ذوق باشد واگر
~~برابیات مناسبه تلحین کنند آن زود تراثر کند مثلا دردایرهآ عشاق ms52 و نوی و بوسلیک
~~بدین نوع ابیات «تلحین کنند» :2

PageV01P102

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0102.png)

~~تری الجبنآء آن العجز عقل   و تلک خلیفة الطبع اللییم.
~~دل مرد بد زهره را کام نیست   تن ناز پرورده را نام نیست
~~کسی کو بترسد ز شمشیر و تیر   نباشد سزاوار تاج و سریر
~~فصل در بیان مباشرت در عمل چون کسی خواهد که تصنیفی سازد طریقه
~~آنست که اما کن نغمات مطلوبه را وضع کند و اعداد نقرات را در تحت آن دساتین
~~بنویسد چنانک اقتضای ارادت مصنف باشد (ه5آ) ضبط کند و در عمل آورد و برای
~~آن امثله نماییم برین گونه
# طریقه در عزال بدور مخمس 8 نقره
~~ح.. یه.یج..ی یه.. یح..ی. ح
~~یح..
# 444444
# طریقهآ دیگر در حسینی بدور رمل1 12 نقره
# یح . . یه. . یب . ی یه.. یب . ی . ح
# 66666666
# شعر
~~کل صبح وکل اشراق   تبک عینی بد مع مشتاق
~~قد لسعت حیت الهوی کبدی   فلا طبیب لها ولاراق
~~والا الحبیب الذی شعفت به   فعنده رقیتی و تریاقی
# جدول
~~کل صبح و کل اش راق ایا تبک عینی بد مع مش تاق
~~یح   یه یب ی یه   یب ی ح
# 6846
~~1- پس ازیا تمام این طریقه دوبار مؤلف نوشته است، «طریقهآ عمل درحسینی بدور رمل، بهمین
~~جهت این قسمت مکرر حذف شد.

PageV01P103

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0103.png)


PageV01P104

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0104.png)


PageV01P105

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0105.png)

~~اول و بدستی دیگر دور ثقیل رمل زنند وچون ابتدای دورین معا1کنند دور جمع
~~چهل وهشت نقره باشد زیرا که دو دور ثقیل رمل چهل وهشت «نقره است»2 وسه
~~دور ثقیل اول چهل و هشت نقره پس اعادة دورین معا واقع شوند و گاه باشد که چهار
~~دور را ایقاع کنند چنانک بیدین2 دو دایره رعایت کنند وبر کبتین دو دایره . اما
~~ممکن است که باتأمل عشره2 رعایت ده دور کنند چنانک ما درین زمان ده دور را
~~بده انگشت رعایت کردیم و آن بقوت اصول ذاتی تعلق دارد . اما کل النغم و آن ms53
~~بردونوع بودیکی آنک دوازده پرده و شش آوازه و بیست و چهار شعبه را دریک تصنیف
~~جمع کنند چنانک بر توالی مجموع موجود و مسموع گردند واگر خواهند هرنود و
~~یک دایره را در آن یک قطعه مندرج گردانند و نوعی دیگر آنک نغمات هفده گانه
~~را دریک قطعه جمع کنند و آن چنان بود که در یک بعد ذی الکل دوبعد بقیه در
~~آورند تا ده نغمه موجود گردد وهفت (57آ) نغمهآ باقیه بدو نوروز تمام شود یکی
~~نوروز عرب که ابتدای آن از نغمهآ یو باشد و محط برنغمهآ ی «و نغمات آن اینست :
~~یو . ید . یب . ی» دیگر نوروز اصل که ابتدای آن از نغمهآ ط کنند ومحط بر
~~تغمهآ ب وتغمات آن اینست : ط. و. د. ب وچون نغمهآ یح و اهردو موجود شوند
~~بی اعتبار یح هفده نغمه باشد . مثال :

PageV01P106

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0106.png)

~~اما نشید عرب و آن چنان باشد که دو بیت را بنثر نغمات اداکنند اعنی
~~بی دور ایقاعی مثل غزل خوانی و دوبیت دیگر را بنظم نغمات اعنی با دور ایقاعی و
~~اشعار آن عربی باشد اگر برابیات پارسی نیزانشاد کنند بحور1 آن نشید عجم باشد .
~~اشعار آن :
~~لیس فی الهوی عجب ان اصابنی النصب حامل الهوی تعب یستفزه الطرب
# (57 ب)
# نثر نغمات
~~اخوا الحب لاینفک صبرا متیما   غریق دموع قلبه یشتکی الظما
~~الفرط البکا قد صار جردا واعظما   فلاعجب ان یمزح الدمع بالما
# نظم نغمات
~~الغرام انحله اذا صاب مقلته   ان بکا یحق له لیس ما به لعب
# دور مخمس
~~و اکثر اعراب در دور رمل2 انشاد کنند اما در هردور که خواهند انشاد
~~توان کرد.
~~اما عمل و آنرا برابیات پارسی سازند و آن طریقهآ جدول بود وصوت میانخانه
~~و تشییعه و باز گشت باشد و گاه در و سط دوصوت سازند و باز گشت هم دو سازند گاه
~~یکی بالفاظ نقرات ودیگر بابیات و اشعار یا هر دو بالفاظ ms54 نقرات یا هردو باشعار . اما

PageV01P107

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0107.png)

~~صوت و آنرا میانخانه و تشییعه نباشد و آن اقرب باشد بقلوب الناس . واگرخواهند
~~بریک طریقه غزلی را هرچند بیت که باشد توان اداکردن . اما پیشرو و آن از
~~ابیات واشعار خالی باشد بلک بالفاظ وارکان مودی شود و آنرا بیوت بود چنانک
~~گویند پیشرو هفت خانه خانهآ اول وخانهآ دؤم وسیم و چهارم تا هرچند که باشد ویک
~~نقش را1 یا2 بیشتر2 در آخر هرخانه را مکرر کنند و آنرا سربند پیشرو گویند .
~~اما زخمه(58آ) و آن مثلیک خانه پیشر و باشد و در آن گاه باشد که شعر در آورند
~~چون در آن شعر در آورند آنرا هوایی خوانند و الامثل یک خانه پیشر و باشد . این
~~بود بیان اصناف تصانیف .
# اما قدما نوابت ساختهاند و بسایط و نشید عرب بواقی را متأخران پیدا
~~کردهاند برای تزیین ولذت .

PageV01P108

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0108.png)

# بباید دانست که ترجیع در اصطلاح مباشران عود و دیگر آلات ذوات الاوتار آنست
~~که بر وتری سیر تغمات کنند بأناملی و بهر نقرهآ یا زیادت بر آن2 وتر زنند نقرهآ
~~دیگر یا زیادت ازان بر مطلق و تری 2زنند و آنر الازم دارند و آن چنان بود که نقرهآ
~~بر وتر سایر و نقرهآ دیگر بر وتر راجع زنند یا یک ویک یا دو ودو یا سه وسه یا
~~چهار وچهار’ یا یکی بر وتر سایر ودو بر وتر راجع یا یکی نقره بر وتر سایر و
~~سه بروتر راجع یا دو بر وتر سایر وسه بر وتر راجع یا بیشتر هرچند نقرهآ که
~~ارادت مباشران باشد پس بر وتری که سیر نغمات بر آن باشد آنرا وتر سایر خوانیم
~~و وتری که بر مطلق آن رجوع می باشد آنرا وتر راجع خوانند مثلا وتر حاد را
~~سایر سازیم و وتر بم را لازم الترجیع و منهما ترجیعات کثیرة الانواع مترتب شوند
~~وما اینجا ببعضی از آنها اشارات کنیم و ms55 بعضی را از اقسام آنها بیان کنیم و علامات
~~برای آنها (8 هب) وضع کنیم مثلا الفی بردست راست رسم کنیم و آنرا علامت وتر

PageV01P109

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0109.png)

~~سایر سازیم والفی دیگر بردست چپ و آنرا علامت وتر لازم الترجیع برین مثال :
# علامت وتر سایر   علامت وتر راجع
# یمین   ا یسار
# و نقرات بر آنها بعضی صاعده باشد و بعضی هابطه . اما نقرهآ صاعده آن باشد
~~که از طرف اسفل متوجه بطرف اعلی باشد وعلامت آن فتحهآ باشد بالای الف ونقرهآ
~~ها بطه آنک از طرف اسفل متوجه بطرف اعلی باشد و علامت آن کسرهآ باشد در زیر
~~الف واقسام اصول ترجیعات یازده است :
~~قسم اول فسم ثانی قسم ثالث قسم رابع قسم خامس قسم سادس
# قسم سادس
# وا1و2 عکسه2و32و62
# عکسه
~~قسم سابع سم ثامن قسم تاسع سم عاشر قسم حادی عشر
# 4و3عکسه و54و4 عکسه
# عکسه
# و این اقسام بسبب حرکات مختلفه «آنها را»1 صاعده وها بطه خوانند . «زیادت
~~می شوند» پس اگر نقرهآ بر وتر جس کنیم و نقرهآ دیگر بر وتر سایر وهردو نقره
~~صاعده باشند یا هابطه آنرا ترجیع مفرد متفق خوانیم واگر نقرهآ بروترین هابطه
~~باشندبرین مثال اا آنرا ترجیع مفرد متفق هابطة السایر والراجع گوییم و آنچه
~~برعکس آن باشد اعنی برین مثال ار ا آنراترجیع مفرد متفق صاعدة السایر والراجع
~~گوییم و آنچه در صعود و هبوط مختلف باشند آنها را ترجیع مفرد مختلف (59آ)
~~گوییم وآن بردو نوع بود نوع اول آنک نقرهآ وتر سایر صاعده و نقرهآ وتر راجع
~~ها بطه برین مثال اا آنرا ترجیع مختلف هابطة السایر وصاعدة الراجع گوییم . اما
~~نوع ثانی برعکس آن باشد برین مثال اا آنرا ترجیع مفرد مختلف صاعدة السایر
~~وهابطة الراجع کویم واز آنها چهار صنف مترتب میشودبرین مثال صنف اول اا

PageV01P110

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0110.png)

~~صنف ثانی ار ا صنف ثالث ایا صنف رابع اا اما قسم ثانی فرد و زوج بود و آن
~~چنانست که ms56 یک نقره بر وتر سایر ودونقره بر وتر راجع زنیم واز آن هشت صنف
~~مترتب میشود برین مثال :
# صنف أول ا1 «ترجیع ها بطة السایر وها بطة الضربین علی الراجع» اصنفثانی
~~1 اصاعدة السایر وصاعدة الضربین علی الراجع . صنف ثالث اا ا صاعدة السایر و
~~هابطة الثانیه علی الراجع . صنف رابع ا ا هابطة السایر وصاعدة الضربین علی -
~~الراجع . صنف خامس 1ا ا هابطة السایر وصاعدة الاولی من الراجع صنف سادس
~~11. ] « صاعدهٔ‌ السایر وهابطة الثانی علی الراجع»2 صنف سابع اراآ «صاعدة السایر
~~وها بطة الضربین علی الراجع »2 صنف ثامن ای ار آ« صاعدة السایر وهابطة الثانی
~~من الراجع»4 . اسامی «این »  ترجیعات را بجهت اختصار نگفتیم . اما قسم رابع
~~مثنیات و مزوجات نیز گوییم و شانزده صنف دیگر از مزوجات مترتب میشود برین
~~موجب (59ب)
# صنف اول اا] ا صنف ثانی 111 ا صنف ثالث [[1 ا صنف رابع
~~11 اا صنف خامس آا آا صنف سادس آا اآ صنف سابع ااآارصنف
~~نامن آ ا اآ صنف تاسیع ا ا اا صنف عاشر ارا اا صنف حادی عشر اراداا
~~صنف ثانی عشر اا 1ا صنف ثالث عشر ای ا ا ا صنف رابع عشر ارآارآ صنف
~~خامس عشر ار11 ا. صنف سادس عشر اآاا
# اسامی «اصناف»1 ترجیعات را2 در کتاب کنز الالحان8 بتمامی ذکر کرده شده
~~است . اما قسم خامس مثنی ومثلث و آن چنان باشد که دو نقره بر وتر سایر و سه

PageV01P111

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0111.png)

~~نقره بروتر راجع زنیم برین مثال 11 111 ازین قسم بواسطهآ اختلاف نقرات درصعود
~~وهبوط انواع ترجیعات دیگر حاصل میشود واگر بشرح و بسط آنها مشغول شویم
~~سبب تطویل کتاب میشود . اما قسم سادس بعکسه علی هذا المثال ا1ا 11 ازین
~~قسم نیز انواع ترجیعات مترتب میشود . قسم سابع مثلث و مربع و آن چنان بود که
~~سه نقره بر وتر سایر و چهارنقره بر وتر راجع جس کنیم برین صورة 111 1111
~~اما ms57 قسم ثامن عکسه برین صورة 1111 111 اما قسم تاسع مربع و مخمس و
~~آن چنان بود که « چهار»1 نقره بر وتر « سایر »2، پج نقره بر وتر راجع جس
~~کنیم برین صورة 1111 11111(260) اما قسم عاشر عکسه برین صورة 11111
~~1111 اما قسم حادی عشر2 برین صورت 11111 11111 اکنون از اختلاف
~~نقرات ترجیعات کثیرة الانواع حاصل میشود چون سلوک کنند دریابند .
# فصل دربیان اصطخاب غیرمعهوده بباید دانست که اصطخاب غیر معهود
~~عبارتست از آنک مطلقات او تار را بایکدیگر چنان سازند که بر نسبت بعد ذی الاربع
~~نباشند اگر برنسبت ذیالاربع باشند معهود باشد واگر اوتار را همه بریک نسبت
~~سازند آنرأ منتظم «گویند»0 والا غیر منتظم پس بر کسی که درین فن قدرت و
~~مهارت نباشد چون اوتار را 2 غیر منتظم سازند استخراج جموع وادوار ازان مشکل
~~باشد ومعرفة آن برطریق کلی چنان باشد که شکل اوتار عود را بر کشند بروجهی
~~که اوتار آنرا ساخته باشند ارقام براوتار آن نهند وبدانند که نغمات « مطلوبه »8
~~از کدام مواضع مستخرج می گردند ، مضراب بر آن نغمه زنند مثلا اگر اوتار را
~~چنان سازند که مطلق مثلث مساوی نغمهآ وسطی فرس بم باشد وباقی اوتار « را »1

PageV01P112

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0112.png)

~~برهمین نسبت «سازند»1 وما خواهیم که دور راست را استخراج کنیم اول مضراب
~~برمطلق بم 1 جس کنند پس بردستان سبابه د پس برزاید مثلث ط پس بردستان
~~سبابه آن یا پس برمجنب مثنی یز پس [بر] مطلق زیر کب پس برمجنب آن کد
~~پس برزاید حاد ل وبرین قیاس سایر ادوار را استخراج توان کرد نوعی دیگر
~~اگر مطلق هر وتری را مساوی (60 ب) زلزل مافوق خود سازند خواهند که
~~استخراج دور راست کنند اول مضراب بر مطلق بم ا جس کنند پس بردستان سبابهآ
~~آن د پس بر زلزل آن و یا برمطلق مثلث چه هردو یک نغمهاند . پس برمجنب
~~مثلث ی پس بر مطلق ms58 مثنی یج پس برمجنب آن یز2 پس برفرس آن یه2 پس بر
~~مجنب زیر کد اکنون برین طریق نظر برطبقات نغم کنند واستخراج جموع و
~~ادوار کنند مثلا مطلق مثلث را مساوی بنصر بم سازند و مطلق مثنی را مساوی
~~زلزل مثلث ومطلق زیر را مساوی فرس مثنی ومطلق حاد را مساوی سبابهآ زیر و
~~استخراج دور راست ازین شد چنان باشد که اول مضراب برمطلق بم ا جس کنند
~~پس برسبابهآ آن د پس برزلزل آن و پس برزاید مثلث ط پس برفرس مثلث یب پس
~~برزاید مثنی یو پس بر مجنب زیر کد اکنون بباید دانست که اصطخاب او تاررا ارباب
~~عمل شدودخوانند و مطلقات او تار را که برنسبت نغمات پرده اصل سازند و گویند که
~~این شدفلان پرده است مثلا مطلق حادرانغمه یح سازند و مطلق مثلث رانغمهآ یه و مطلق
~~زیر را نغمهآ یب ومطلق بم را نغمهآ ی ومطلق مثنی را نغمهآ ح چون این نغمات
~~اصل حسینیاند این شد را شد حسینی خوانند اگرچه مجموع جموع6 را ازین شد
~~استخراج توان کرد اما مخصوص بشد حسینی باشد زیرا که نغمات مطلقات اوتار
~~برنسبت نغمات اصل حسینی مصطخب شده است وقس علی هذا واگر درین شد مطلق

PageV01P113

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0113.png)

~~112
~~زیر را که یب است (261) استعمال کنند1 آنرا شد عزار خوانند برای آنک نغمات
~~مطلقات اوتار بجنس عزال مصطخب شده باشد واصطخاب غیر معهوده کثیرة الانواع
~~است چه شدود و مساویات و مختلفات ارباع اولی را فرض کنیم و مساویات ارباع
~~اول هفت نوع اند : نوع اول آنک مطلق هروتری را مساوی ب زاید مافوق خود
~~سازند ثانی آنک هر وتری2 مساوی نغمهآ یج مافوق خود باشد . ثالث آنک
~~مطلق هر وتری مساوی نغمهٔ‌ سبابه د مافوق خود باشد . رابع آنک «مطلق »2
~~هر وترئ مساوی وسطی فرس ه مافوق خود سازند . خامس آنک مطلق
~~هر وتری مساوی وسطی زلزل مافوق خود سازند . سادس ms59 آنک مطلق هر وتری
~~مساوی بنصر مافوق خود سازند . « سابع آنک مطلق هر وتری را مساوی نغمهآ ح
~~مافوق خود سازند و آنرا در معهود بیان کردیم و اهل عمل این شد را شد اصل
~~خوانند»7 و مختلفات از مساویات اکثراند و ما از آنها طرفی یاد کنیم مثلا مطلق
~~مثلث مساوی بنصر بم باشد و مطلق مثنی مساوی زلزل مثلث و مطلق زیر مساوی
~~فرس مثنی و همچنانک ازین ذی الاربع که مقدار آن ربع کل است این عملها در
~~اصطخابات تمثیل کردیم در ذی الاربع ثانی که از ح تا یه است همین عمل ممکن
~~است کردن و باز نغمات ذی الاربع ثانی را با نغمات ذی الاربع اول نسبت دهیم و تر کیب
~~کنیم [هم]1 بطریق مساویات وهم بطریق مختلفات وچون طنینی «را»10 بذی الاربع
~~(61 ب) اضافة کنیم گاه صحیح و گاه مقسوم به جب یا ب ج ونغمات ضعف ذی الاربع
~~را با آن نسبت دهی ه بطریق مساویات وهم بطریق مختلفات شدود کثیرة الانواع

PageV01P114

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0114.png)

~~در نصف اثقل وتر موجود شوند و آنها را رجوع بتفتیش و تفحص طلبه کردیم وچون
~~خواهند که نظایر «آن»1 شدود در ذی الکل احد پیدا شود بهمان طریق سلوک باید
~~کردن که در ذی الکل اثقل کرده شد و چون نسبت دهیم نغمات اوتار ذی الکل
~~اثقل را با ذی الگل احد بمساویات و مختلفات شدود بسیار حاصل شود و مجموع
~~آنها رادر کتاب کنزالالحان2 بیان کرده ایم واگر کسی درین کتاب نیکو تأمل کند
~~بعداز معرفة این شدود مذکوره استخراج جموع واجناس ازان شدود کثیرة ممکن
~~باشد کردن و شدود مختلفات را مجهولات نیز خوانند و ما اینجا جدولی وضع
~~کنیم و دران جدول شدی چند بر اوتار عود برسبیل تمثیل باز نمودیم تا ناظران و
~~طالبان این فن مستفیدشوند و شدو دسازند واستخراج جموع ازان شدود کنند برین
~~مثال : (62آ)

PageV01P115

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0115.png)

~~چ632432 و0حe94 ور160 ms60 و
~~ح نح وزع2 و45126 ب
~~زن2e434 ’وع96ء وب127د0ع
~~22و2e435ن وبح129 ررعج
~~44وم02چ22دحح= 0و29 ورچح
~~م39022بج0ح دجحءوزحچ32بدحح
~~ززو102چح1 زجح ح
~~221دءح نز23وح103دزحچ148 جعح
~~چدد ح ززچ زجمج2ح10جحح
~~2درس رجم دزحهح چ39 دج2
~~6422جامم وجح2چ جز1زو ح17ج
~~ح جبحححبزح*وخچدزبحح
~~جرجا2-ب2764خ0جد0ا دوخچ139] وبحح
~~دوی109جوحء0140حح
~~17ززححممحزخح 79اح جوح1ب دخی141ح ب د
~~دزززح4049مدب وخ1د0ج21426 بج
~~وححعرحح3دجخخ143عزه
~~24وووح52جچسمدب0ح114خدن145 زرد
~~وززحعدج زجچون47 زب ب
~~25چررخهزوه ب00179
~~226هج حایهزه29جن190در
~~درچهچ ززب ه 23زد120خءج و1ح وجج
~~444قزو4490زج64121ج41520 وبب
~~حح ح نب122*ج15چ* ود
~~29ججخچ

PageV01P116

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0116.png)

~~152 ووزحمدع8ع9م2ج0.05
~~150ددزچج جوچ22ح2ع دو
~~122 دوق ه*بججمهع ججبحود
~~ع دچجه*ورز2ججدزوزح دچ
~~40ح جنن وده ح جچ بن جزع9 *
~~43* جه *و دوبجبدنمخ3حمجح
~~79 چ جدر2حمز جهحودوحتجچ
~~مماح ج بب 20220217چ
~~لاح جزز22چ24 زووح442ب
~~ودردبجم ودخ عوب
~~مدر2460 وب بح20دوححا
~~مجج*ببدودح
~~8بح22وبب حهب ووچ40ج
# (263)

PageV01P117

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0117.png)

# در تعلیم خوانندگی و اشارت بترکیبات متفق و مخالف و ذکر شدود و
~~طریقهآ پیداکردن عمل بعضی ازاصناف اجناس وذکر استخراج نغمات
# ادوار در جمع کامل و جمع تام از وتر و اسامی نغمات در جمع تام
# بعربی و یونانی واسامی و مراتب آلات الحان و ذکرامباشران این فن
# ودر آنک مباشران این فن رعایت آداب مجالس چگونه کنند
# می گوییم که هرآنچ از نغمات و ابعاد و اجناس و ادوار که از آلات حاصل
~~میشود ممکنست که آنهارا بحلق نیزادا کنند واکمل2 آلات الحان، حلوق انسانیست
~~زیرا که الحان و آنچه التیام الحان بدانست از حلوق انسانی حاصل میشود اگر
~~چه تغمات و نقرات در سایر آلات موجود شوند اما الفاظ و حروف در سایر آلات
~~معدوم است لیکن چون انسان تلحین کند الفاظ مقارن آن تواند گردانیدن و ترکیب
~~نغمات که بحلق کنند بردونوع بود یکی نثر نغمات چنانک قرا و خطبا و مؤذنان و
~~ناشدان 3عرب ومتغزلان عجم وغیرهم خوانند یا آنک الفاظ با آن مقارن نگردانند
~~بلک بنغمات فقط ترنم کنند دوم نظم نغمات (63 ب) که موسیقی عبارة از آنست

PageV01P118

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0118.png)

~~چون ms61 الفاظمنظومه مقارن گردانند بدان نغمات و چون معرفة نغمات کماینبغی معلوم
~~شود در خوانند گی قدرت تمام و مهارت مالا کلام حاصل شود و هر که درین فن
~~ممارست ننموده1 باشد و معرفة نغمات حاصل نکرده باشد2اگر چه که خوانندگی
~~خوش آینده کند و « آن خوانند گی او»2 محنون الیه بالطبع باشد اما آنچنان
~~خوانندگی را نزداستادان این فن اصل و اعتباری نباشد زیرا که آن نوع خوانندگی
~~جبلی وبی اختیار، باشد واو نداند که آنچ خواند درجه مقام یا درجه آوازه یا کدام
~~شعبه است یا خود چه ترکیب است9اما اگر با معرفة نغمات حلق متصرف و آواز
~~خوش رسا مجتمع بود وخوانند گبی کنند آن نوع خواتند گی نزرد ارباب علم وعمل
~~معتبر بود .
# فصل در بیان مبدأ و محط خوانندگی مبدأ خوانند گی از طرف اتقل
~~باشد یا2 احد یا6 اوسط و اصطلاحات این معنی در بیان انتقالات مذکور شده است
~~اما اینجا بطریق اصطلاح خوانندگی واهل عمل ذکر کنیم2. ابتدای خوانند گییا از
~~دو گاه کنند یا سه گاه یا راست واگر بوسلیک خوانندابتدای بوسلیک چون از طرف
~~اثقل کنند بعد بقیه باشد این خود واضح است که ابتدای9 تلحین از ابعاد ثلاثهٔ‌لحنیه
~~خالی نباشد هر آینه ابتدای خواتندگی (64ا) ازین ابعاد ثلاثه یکی باشد پس اگر
~~ابتدا از طرف احد طنینی کنند آن دو گاه باشد و اگر از طرف اثقل طنینی کنند
~~و برهمان اصرار نمایند راست باشد و از طرف احد بعد د اضافة کنند و «محط»9 برهمان
~~باشد سه گاه بود و اگر از طرف احد اصفهان یا از طرف اثقل بوسلیک ابتدا کنند
~~بعد بقیه باشد و اگر از نغمات اصل زیرافکند یا بزرگ خوانند وابتدا از وسط10

PageV01P119

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0119.png)

~~کنند هم بقیه باشد و اگر تقدیم احد کنند مبدأ بزرگ از نغمهآ یا باشد و در
~~زیرافکند چون مبدأ از تغمهٔ‌ یج کنند هم بقیه باشد . پس نود و یک ms62 دایره
~~که قبل ازین مذکور شد محط و مبدأ آنها منحصرست درین ابعاد ثلاثه لحنیه
~~مذکوره .
# سؤال ابتدای خوانند گی چرا منحصر باشد درین ابعاد ثلاتهآ چون ممکنست
~~که ابتدا از چهار گاه یا از پنج گاه یا غیر از آنها «باشد»1.
# جواب: آنک آنچه ابتدای آن از چهار کاه کنند چنان بود که از طرف احد
~~بعد ج کرده باشند و آنچ ابتدا از پنج گاه کنند چنان بود که از طرف احد بعد
~~طنینیی کرده باشند2 و گاه باشد که محط برنغمهآ احد کنند و آن قلیل الاستعمالست
~~وخوانند گی بعد از معرفة مبدا و محط بردوقسم است : اول مفرد قسم ثانی مرکب
~~اما مفرد و آن چنان (64 ب) باشد که در پردهآ حسینی مجردمثلا خوانند گی کنند
~~وپردهآ یا آوازهآ یا شعبهآ یا دایرهآ دیگر با آن ضم نکنند . اما مرکب آنک اجناس
~~وجموع دیگر با آن تر کیب کنندیکی یا دویا سه یا زیادت ازان وشاید که مجموع
~~دو ایر را دریک مجلس خوانند گی جمع کنند و آن بحسب اقتضای ارادت مباشرانست
~~چنانک خواهند خوانند . و مر کبات نیز بر دو قسم اند : اول مرکبات قریب الفهم
~~و خوش آینده و آن چنان بود که چون بعضی از اجناس و جموع را با یکدیگر
~~تر کیب کنند آنها در نسبت و مناسبت و اشتراک نغمات بیکدیگر قریب باشند و آن
~~مناسبت اقبل ازین معلوم و مبین شده است و آن نوع دروقت سماع نغم ملذ باشد و
~~دوم ترکیب بعید الفهم و آنها برعکس ترکیبات قریب الفهم باشد چرا که مجموع
~~را چنان ترکیب کنند که بینهم مناسبتی نباشد و اشتراک نغمات آنها با یکدیگر

PageV01P120

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0120.png)

~~باشد مثلادایرهآ عشاق یا نوی یا بوسلیک رایا با1 بزرگیا با زیرافکند یا با حجازی
~~ترکیب کنند آن چنان تر کیب بعید الفهم باشد و طباع عوام از آن متنفر باشد
~~اما نزد استادان این فن آنرا ms63 اعتباری تمام باشد برای آنک اشکالی دارد تر کیب آنها
~~با یکدیگر .
# فصل دردانستن مرتبهآ آهنگ خوانند گی خواننده باید که مرتبهآ (65آ)
~~آهنگ خود را بداند در حدت و ثقل، و آهنگ خود را در مرتبهآ گیرد که او را
~~ممکن بود از طرف اثقل انتقال بذی الکل دیگر کردن واز طرف احد نیزهمچنین
~~مثلا اگر خواهند که در دایرهآ عشاق او غیر ذلک خواند ابتدا از نغمه2آ یح کند
~~تا هم در ذی الکل احد و هم در ذی الکل اثقل تصرف و انتقال تواند بأسهل وجوه
~~نمودن چون چنین کند از ا تا له که طرفین جمع تام است در تصرف اوباشد .
~~چون ابتدا از نغمهآ یح کند بذی الکل احد3 بترتیب انتقال کند ثانی کا ثالث کد
~~رابع که خامس کح سادس لا سابع لب ثامن له . و چون بذی الکل اثقل انتقال
~~کند و مبدا4آ یح کند ثانی به یه رود ثالث ید و رابع یا خامس ح سادس ز سابع
~~د ثامن ا و باید که از طرف احد بعد ذی الکل مرتین تعدی نکنند زیرا که مبالغه
~~در حدت خروجست از اعتدال و این طریقه انتقال که در ذی الکلین دایرهآ عقاق
~~را مثال نمودیم در مجموع « دوایر»1 ممکن است که بهمین طریق سلوک کنند و
~~گاه باشد که در ذی الکل احد نغمات دایرهآ در آورند و در ذی الکل اثقل نغمات
~~دایرهآ دیگر در آورند8.
# فصل در بیان طبقات اربعه در ذیالکل مرتین و بدانک در هرذی الگلی

PageV01P121

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0121.png)

~~که1 دو ذی الاربع موجودست یکی 2ذی الاربع اول دوم ذی الاربعی که درذی الخمسست3
~~هرذی الاربعی6 را طبقهآ خوانند پس در بعد ذی الکل مرتین چهار طبقه موجوداست
~~که5هرطبقهآ را بجمعی نغمات مخصوص گردانند. (ه6 ب)
# فصل در بیان اصناف اجناس و طریقهآ عمل آن از مباحث گذشته معلوم
~~شد که ابعاد کبری را بی آنک با بعاد صغری تقسیم ms64 کنند اهل صناعة عملیه استعمال
~~نکنند زیرا که آن منتج جموع ادوار نباشد و هر بعدی را بأبعادی که ازان اصغر
~~باشد تقسیم کنند مثلا بعد ذی الکل مرتین را بدو بعد ذی الکل تقسیم کنند و بعد
~~ذی الکل را ببعدین ذی الاربع ویک بعد طنینی وبعد ذی الاربع را بأبعادی که اعظم
~~آنها طنینی و اوسط آنها بعد ج و اصغر آنها بعد ب و بعد ذی الاربع را اگر چه
~~بانواع کثیره ممکن بود تقسیم کردن چنانک صاحب شرفیه7 در کتاب شرفیه صدویازده
~~صنف وضع کرده است اما هفت قسم ملائم است لیس الا وما در این مختصر نغمات و
~~ابعاد و نسب شش صنف را مثال «باز» نماییم و طریقهآ عمل آنها را بر سبیل اختصاربیان
~~کنیم برای تفهیم و توضیح تاخوانند گان (66آ) این مختصررا قواعد وطریقهآ عمل
~~آنها معلوم شود . پس بباید دانست که هرسه بعد که اشتمال بعد ذی الاربع بر آنها
~~باشد اگر یکی اعظم باشد از باقیتین آنرا جنس اللین خوانند و اگرنه چنان باشد
~~جنس القوی خوانند اما جنس اللین برسه قسم است : قسم اول آنک در آن اجناس اگر
~~اعظم ثلاثه کل وربع کل باشد آن جنس را جنس الراسم خوانند . اما قسم ثانی آنک
~~دران جنس اعظم ثلاثه کل و خمس کل باشد آن جنس را جنس اللونی خوانند .

PageV01P122

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0122.png)

~~قسم ثالث آنک دران جنس اعظم ثلاثه کل و سدس کل باشد آن جنس را جنس ناظم
~~خوانند. چون این اجناس دانسته شد پس بباید دانست که اگر1(66 ب) درین جدول
~~اد طرفین بعد ذی الاربع نهاده شده است چنانک در اول جدول بسیاهی نبشته شده است
~~و اب طرفین بعد کل وربع کل است و ب ج علامت طرفین بعد کل وجزو من احدی
~~و ثلثین جزو من کل و ج د علامت طرفین بعد «کل» و جزو من ثلثین جزو من
~~کل واین حروف متبدل ms65 نمی شوند بتبدیل نغمات بلک در هر صنفی علامت2 آن صنف
~~میشوند.
# فصل در بیان طریقهآ عمل صنف اول از جنس لین که آنراجن راسم خوانند
~~طریقهآ عمل درین صنف اول آنست که اول فصل کنیم از بعد کل وثلث کل بعد کل
~~و ربع کل پس حاشیتین مفصول و مفصول عنه را بعدد وضع کنیم برین گونه 4 و3
~~5 و6 پس ضرب کنیم عدد حاشیهآ عظمی را از بعد اصغر که آن ه است در عددحاشیهآ
~~عظمی بعد عظمی که آن4 است تا حاصل شود20 پس ضرب کنیم عدد حاشیهآ عظمی
~~بعد صغری را که آن ه است در عدد حاشیهآ صغری بعد عظمی که آن 3 است تا
~~حاصل شود 10 پس ضرب کنیم عدد حاشیهآ عظمی بعد عظمی را که آن4 است در
~~(267) عدد حاشیهآ صغری بعد اصغر که آن 4 است تا حاصل شود16 اعداد مترتب
~~شوند برین گونه:
# م
# باقی ماندتانقطهآ ربع کل وجزو من خمسة عش وچون حاشیتین آنرا مضاعف
~~گردانیم و نصف فضل اعظم را براصغر افزاییم اعداد مترتب شوند برین گونه:

PageV01P123

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0123.png)

# چون قواعد اعمال اصناف معلوم شد هرصنفی را که خواهند بهمین طریق
~~توان عمل کردن و اگر در طریقهآ اعمال اشتباهی افتد از فصل اضافات ابعاد و فصل
~~تصحیح کنند . درین مختصر درین1 باب بدین قدر اکتفا کردیم اما در کتاب
~~کنزالالحان مجموع اعمال اصناف مبین گردانیدیم فلیرجع الیه .
~~که در جمع تام پانزده نغمهآ ملائم 2 موجود میشود و هریکی را ازان نغمات مرتبه اسم
~~علمی هست بالفاظ عربیه و یونانیه که متبدل نمیشوند بتبدیل نغمات در ذی الکل
~~اثقل اما در ذی الکل احد متبدل میشوند بعضی از اسماء آنها بحسب اختلاف اوضاع
~~طنینی . اما نغمات اربعه که در طبقهآ اولی باشد اول آنک نغمهآ مطلق وتر را عرب
~~ثقیلة المفروضات خواند واثقل ثلاثهآ باقیه را ثقلة الرئیسات و اوسط آنرا واسطه -
~~الرئیسات (67 ب) واحد ms66 آنرا حادة الرئیسات . اما ثلاثهآ دیگر که در طبقهآ ثانیه
~~باشد اوساط خوانند . پس اثقل آنرا ثقیلة الاوساط واوسط واسطة الاوساط واحد آنرا
~~حادة الاوساط خوانند پس نغمهآ مشتر که فاصله را که مبادی5 ذی الکل اثقل و احد
~~است وسطی خوانند . پس اگر طنینی که مسمی است بفاصلهآ او راا فاصلة الوسطی
~~خوانند . پس ثلاثهآ که متمم طبقهآثالثه است آنرا منفصلات خوانند و اثقل آنرا ثقیلة

PageV01P124

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0124.png)

# 123
~~المنفصلات خوانند و اوسط آنرا واسطة المنفصلات و احد آنرا حادة المنفصلات .
~~اما در جمیع متصل لفظ انفصال باتصال متبدل میشود . پس آنها را حادات خوانند
~~و اثقل آنها را ثقیلة الحادات خوانند و اوسط آنرا واسطة الحادات واحد آنرا
~~حادة الحادات یا منفصله الحادات چون در طرف احد واقع شود . پس بعد از ثقیلة
~~المفروضات ثلثهآ رئیسات را ب ج د رسم کردهاند و ثلاثهآ اوساط را ه وز ووسطی
~~راح وثلاثهآ منفصلات یا متصلات را طی ک و ثلاثهآ حادات را ل من وطرف احد
~~را س و قدما جدولی برای معرفة آنها وضع کردهاند برین موجبا(68 ب)
# فصل در اساهی آلات الحان ومراتب آنها و آنها برسه قسم اند بقول
~~بعضی چهار : اول حلوق انسانی . ثانی آلات ذوات النفخ . ثالث آلات ذوات الاوتار .
~~رابع کاسات و طاسات والواح . اما اکمل آنها حلوق انسانیست و از آلات خارجه
~~آلات ذوات الاوتار اکمل است از سایر آلات الحان و عود اکمل آلات ذوات
~~الاوتار است و بران ده وتر مشدود است چنانک هر دو وتر را بر یک آهنگ سازند
~~پس آنها را حکم پنج وتر باشد . اگر خواهند ده وتر را بهده آهنگ سازند ممکن
~~است و ما اینجا اسامی بعضی آلات ذکر کنیم :
# اما آلات [ذوات] الاوتار مقیدات2 :
~~عود عود طرب شش تار2 طربکمانچه غزک طنبور
~~قدیم کامل الفتح   رود   شروانیان
~~طنبورهٔ‌ روح افزای قوپوز اوزان نای طنبور رباب رودخانی یکتای
~~ترکیه   عرب

PageV01P125

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0125.png)

~~124
~~ترنتاب ms67 تحفة شدرغو شهرود . پیپا
~~رومی العود
# اما آلات ذوات الاوتارمطلقات :
~~چنگ اکسری قانون ساز مرصع یاتوغان ساز
# غایبی   دولاب
# اما آلات ذوات النفخ و آن هم بردو قسم است : اما قسم اول مقیدات:
# سرنا بورغو
# زمرنای بلبان تای سرنا بو رغو اباق نفیر
~~نای
~~سفید سیه نای   چاور (68 ب)
~~نای
~~خیک
# اما مطلقات ذوات النفخ:
~~موسیقار جبجیق ارغنون
# اماکاسات « وطاسات»1 والواح هم از آلات مطلقات اند اگرچه غیر ازین سازها
~~دیگر نوع آلات توان و ممکن وضع کردن اما آنچه درین زمان مشهور بود و متداول
~~میان اهل عمل این آلاتاند که مذکور شد3 و ازین بعضی مقیدات باشند و بعضی
~~دیگر مطلقات و بعضی دیگر مجرورات . اما مقیدات آن6 باشند که دساتین آنها را
~~بأنامل فرو گیرد مانند عودین و طرب الفتح و شش تای و طنبورین و غیر از آنها5.
~~اما مطلقات آنها بران او تارزیادت بسته باشند و بهر نغمه وتری را مخصوص گردانند
~~چنانک از وتر واحد یک نغمه مستنطق گرند مثلا اگر خواهند که استخراج دایرهآ

PageV01P126

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0126.png)

# 120
~~عشاق ازان کنند هشت و تررا بهشت نغمهآ عشاق باید ساختن چنانک قبل ازین مذکوز
~~شده که نغمات کدام1اند2 هر مقامی که بمقامی دیگر خواهند که نقل کنند تغییر بعضی
~~اوتار باید کرد واگر مباشر آن ماهرباشد ممکن است که ناخن2 انگشت بروترنهند
~~برموضعی که مطلوب باشد و استخراج ادوار کردن . و اگر مباشر جامع باشد بین
~~العلم والعمل ممکن باشد او را هفده وتررا بهفده آهنگ ساختن برنسبت بعد بقیه
~~پس ممکن باشد ازان او تار مطلقه استخراج جمیع ادوار و طبقات آنها کردن واگر
~~اوتار سی وپنج باشد برعدد نغمات مع الحواد از اتا له که سی و پنج نغمه است اوتار
~~را برنسبت بقایا چنان سازند که سی و چهار بعد بقیه (69 2) حاصل شود . پس ما
~~اینجا ذکر اسامی آلات کنیم :
# عود قدیم وبران چهار و تربندند مزوج و آن هشت ms68 وتر بود که بچهارآهنگ
~~سازند و قد علم قبل ذلک حکمه .
# اما عود کامل و بران ده وتر بندند و پنج آهنگ سازند و حکم خمسة اوتار
~~قبل ازین معلوم شده است .
# اما طرب الفتح وآن سازی بود که «بران» شش وتربندند وپنج وتررا بطریق
~~اصطخاب معهود عود سازند و یک وتر را بهر آهنگ که ارادت مباشر8باشد سازد
~~برای رونق و تزیین الحان .
# اما شش تای و آن براسه نوع بود : اول آنک بشکل امرودی بود و کاسهآ
~~آن هم چندان که کاسهآ عود باشد10 و شش وتر بران بندند چنانک هر دو وتر را بیک

PageV01P127

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0127.png)

~~126
~~آهنگ سازد پس1 حکم سه وتر باشد و بر ساعد2 آن پردها بندند اما سازی که
~~بی پرده باشد اکمل باشد از سازی که برساعد آن پردها بندند . ونوع ثانی شش
~~تایی بود که کاسه و سطح آن چندانک عود بود اما ساعد آن اطول باشد از ساعد
~~عود واوتار بران هم مثل اوتار3 نوع اول باشد . اما نوع ثالث انک بر سطح آن از
~~طرف فوق او تار قصیره بندند و اصطخاب آنها بطریق مطلقات کنند و آنهارا مزوجه
~~بندند واعداد او تار قصیره بحسب اقتضای ارادت مباشر باشد و اهل روم آنرابسیار
~~در عمل آورند و طریقهآ نوازش آن چنان باشد که بمضراب بر اوتار مطلقه جس
~~کنند و بر اوتار ساعد آن انامل نهند « و بأصبعی گرفت کنند بر ساعد ساز » و
~~و بناخنی همان دست اوتار را بزتند و آن نغمات که از اوتار قصیره مسموع شود
~~نظیر نغماتی بود که از اوتار طویله مسموع شود در حدت و آن نغمات که از اوتار
~~مقیده مسموع میشود نظیر نغمات مطلقه باشد در ثقل .
# اما طرب رود و آن بر همین شکل و وضع باشد که مذکور شد اما فرق
~~همین است که بر سطح آن از طرفین اوتار قصیره بندند .
# اما طنبور شروانیان2 وآن سازی بود ms69 که اهل تبریز (29 ب) بسیار در
~~عمل آورند و آن بر هیأت امرودی باشد و سطح آن بلند باشد و بران دو و ترمفرد
~~بندند و برساعد آن پردها بندند وطریقهآ اضطخاب آن چنان باشد که نغمهآ مطلق
~~وتر اسفل آن مساوی ثمانیة اتساع7 وتراعلی آن باشد چنانک آهنک وترین آن بر
~~نسبت طرفین بعد طنینی باشد و هر جزوی را از اجزای و ترین که در مقابل یکدیگر

PageV01P128

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0128.png)

~~فرو گیرند هم بر نسبت بعد طنینی باشد ودستان «سبابهآ »1 وتر اعلی را بأبهام فرو
~~گیرند تابا مطلق وتر اسفل در آهنگ مساوی شوند و آنرا اهل عمل سرپردهآ دو گاه
~~خوانند و چون خواهند که سه گاه نمایند بأصبع سبابه مجنب وتراسفل را گیرند
~~و بأصبع بنصر زلزل و تراعلی را گیرند تا سه گاه بدو آهنگ مسموع شود واستخراج
~~چهار گاه از دستان وسطی فرس و تراسفل وخنصر و تراعلی کنند تا نغمهآ چهار گاه
~~از دو2 وتر بیک آهنگ حاصل شود و برین قیاس استخراج نغمات مطلوبه کنید .
# اما طنبورهآ ترکی و آن سازی بود که کاسه و سطح آن اصغر باشد از کاسه
~~و سطح طنبور شروانیان و ساعد آن اطول باشد از ساعد شروانیان2 و سطح آن
~~هموار بود و طریقهآ اصطخاب معهود آن چنان باشد که « مطلق »6 وتر اسفل آنرا
~~مساوی ثلاثه ارباع مافوق آن سازند و بعضی بران دو وتر بندند و آن بأرادت مباشر
~~تعلق دارد و غیر از «اصطخاب»5 معهود این آلات مذکوره را بهرنوع که خواهند
~~ممکن بود ساختن.
# اما روح افزای و آن سازی بود که کاسه آن برشکل ترنجی بود و بران
~~شش وتر بندند مزوج چهار وتر آن ابریشم باشد و دو وتر مفتول برنج و چهاروتر
~~آنرا حکم دو نغمه باشد و آنرا بطریق طنبورهآ ترکی مصطخب گردانند و دو وتر
~~مفتول آنرا بهر آهنک که خواهند سازند .
# اما قوپوز رومی و ms70 آن سازی بود که قطعهآ چوب را مجوف سازند برشکل
~~عودی کوچکی وبر «نصف»2 روی آن پوستی کشند و پنج وتر بران بندند وطریقهآ
~~اصطخاب معهود آن مثل اصطخاب معهود عود بود.

PageV01P129

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0129.png)

~~128
# اما اوزان کاسه1آ آن اطول بود از کاسات مجموع سازهای دیگر2و برچهار
~~دانگ3 آن پوست کشند (70آ) و بران سه وتر بندند و اصطخاب معهود آن چنان
~~باشد که هر وتری با ثلاثه ارباع6 وتر مافوق خود مساوی باشد .
# اما نای طنبور و آن از مجروراتست و شاید اگر بر طنبور شروانیان
~~کمانه کشند و بأصابع تصرف کنند در نغمات و این در تألیف لحنی2 همان حکم
~~وترین دارد.
# اما رباب و آن سازی بود که بعضی بر آن سه وتر بندند و بعضی چهار و
~~بعضی پنج و اوتار آن5 مزوج9 بندند چنانک هردو وتر را حکم یک وتر باشد و
~~اصطخاب معهود آن همچون اصطخاب معهود عود باشد .
# اما رود خانی و بران چهار وتر بندند و برنصف سطح آن پوست کشند و
~~بران پردها بندند و حکم آن همان حکم عود قدیم است .
# اما یکتای از آلات آنچ بران وتر واحد بندند بانواعست . اعراب کاسه
~~و سطح آنرا مربع سازند برهیأت قالب خشتی و ساعد کوتاه بود بمرتبهٔ‌یک شبر1
~~و بر هر دو روی آن پوست کشند و یکدسته موی اسپ را در یک گوشک11 گذرانند
~~چنانک مثل یک وتر باشد . حکم وتر واحد قبل ازین معلوم شد .
# اما ترنتای وسطح آن مسدس باشد و ساعدش مطول بود و بران هم وتر
~~واحد بندند.
# اما تحفة العود و آن عودیست کوچک چنانچ طول و عرض آن چندانک

PageV01P130

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0130.png)

~~نصف طول و عرض عود باشد و گاه باشد که بران دوازده وتر بندند و حکم آن چون
~~حکم عود باشد .
# اما شدرغو و آن سازی بود که کاسه و سطح و ساعد آن طویل باشد وبران
~~چهار وتر بندند و برنصف روی ms71 آن پوست کشند و سر و ته آنرا بطریق اصطخاب
~~معهود عودسازند و چون نغمهآ ضعف طنینی و تراعلی آنرا1 گیرند مساوی نغمهٔ‌مطلق
~~مایلی آن شود اعنی وتر اسفل و این ساز را اهل ختای بسیار در عمل آورند و
~~ایشان هرجمعی نغمات را ضبط کرده و آنرا کوکی خواندهاند و آن کو کها راهر
~~یکی بأسمی مخصوص گردانیدهاند و آنها سیصد و شصت کوکاند (70 ب) امااحسن
~~آنها ارسلان چپست و ما اسامی بعضی از آنها را باز نماییم :
# اولوق کوک ، ارسلان چپ مخدوم یورش بوستارغای قولا دو
~~چنتای خنثای شنداق قوتانغوا و مجموع کو کهای ایشان در نوی و بوسلیک
~~و عشاق باشد و بعضی در دور رمل و بعضی در دور مخمس باشد .
# اما پیپا و آن هم سازاهل ختایست و آن چوبی بود که آنرا محوف سازند
~~و چوب بر روی آن پوشانند و پردهای آن بلند باشد « وبران چهار وتر بندند»2
~~و طریقهآ اصطخاب3 آن چنان باشد که وتر حاد آن موافق ثلاثه ارباع مافوق خود
~~باشد ومطلق وتر زیر آن مساوی دستان سبابهآ مافوق خود باشد، .
# اما شهرود و آن سازیست که طول آن دو چندانک طول عود باشد و نغمهٔ‌ا
~~آنرا بانغمهآ «مطلق عود اعنی نغمهآ» 5یح مساوی سازند و آنرا با عود چنان توان ساختن
~~که نغمهآ یح آن بانغمهآ له عوددر یک مرتبه باشد و نغمهآ له آن با نغمهآ نب عودمساوی

PageV01P131

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0131.png)

~~باشد پس دریک وتر شهرود پنج نغمه که نظیر و قایم مقام اخری باشند موجود شود
~~وبر شهرود ده وتر بندند مزوج و هر دو وتر که یلی یکدیگر باشند یکی را طول
~~مقدار دران مرتبه باشد که از آن پنج نغمه حاصل شود که « بر»1 نسبت ذی الکل
~~باشند و « ازان دو ذی الکل حاصل شود و هردو را معا جس کنند »2 وما برای آن
~~مثالی وضع کنیم اعنی برای وترین :
# وکاسه و سطح آن ms72 برهیأت عود باشد ودرین عصر این ساز مهجور بودلیکن
~~در عمل آوردیم و واضع این ساز ابن اخوص بوده است اما اگر در مطلقات خواهند
~~که حدة حدة حدة حدة حدة موجود شود بیست و نه وتر را بنغمات ملایمه آهنگ
~~سازند (71 آ) تا در آن پنج حدة موجود شود مثلا درهشت وتر یک ذی الکل ودر
~~پانزده وتر دو ذی الکل که یک ذی الکل مرتین باشد و آن سه آهنگ بود و در
~~بیست و دو وتر سه ذی الکل و در بیست و نه وتر دو ذی الکل مرتین و آن چنان
~~بود که نغمهآ اول ا بود و نغمه ثامن لح و نغمهآ ثانی والعشرون نب و نغمهآ تاسع
~~والعشرون سط و چنانک ما بیان کردیم مباشر حاذق در عمل تواند آوردن .
# اما مطلقات ذوات الاوتار
# مغنی و آن سازیست که اگرچه مطلقات دارد اما بر روی آن گرفت توان

PageV01P132

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0132.png)

# 131
~~کردن و آنرا دسته نباشد و هیأت آن چون تختهآ بود مطول که بران اوتار بندند
~~و اوتار آن اکثر بیست و چهار باشد و هر وتری را وتری دیگر یلی آن باشد که
~~نصف مقدار آن باشد لاجرم نغمات آن زیر و بم با یکدیگر معا مسموع شوند.
# اما چنگ و آن مشهورست و بر روی آن پوست کشند و اوتار آنرا بریسمان ها
~~بران بندند زیرا که عوض ملاوی آن ریسمانها1 باشد و مباشران آن ساز آن
~~ریسمانها را پردها خوانند . بعضی بیست و چهار وتر بران بندند و آن بارادت
~~مباشران تعلق دارد و اگر مباشر آن جامع باشد بین العلم والعمل مجموع دوایررا
~~از طبقات هفده گانه استخراج تواند کرد بدو نوع یکی « آنک»2 بناخنان گرفت
~~کند بر او تار دیگر آنک او تار را با بعاد بقیه سازند کمامر.
# اما ایکری آن همان حکم چنگ دارد اما فرق همین است که ملاوی ایکری
~~چوب و ازان چنگ ms73 ریسمانست و بر. روی ایکری چوب پوشانند و بر روی چنگ
~~پوست .
# اما قانون و آن سازی بود که کاسه و سطح آن مثلث بود و بران ساعد نباشد
~~و بران اکثر مباشران مفتول بندند و هرسه سهوتر را بر یک آهنگ سازند و طریقهآ
~~اصطخاب آن و مجموع مطلقات چنانست که بنغمات ملائمه ذی الکلی را بهشت
~~نغمه تقسیم کنند3 هر دایرهآ مناسب نغمات و ابعاد آن دایره*

PageV01P133

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0133.png)

~~132
# اما کمانچه1 و آن از آلات مجروره است و بعضی کاسهآ آنرا از پوست جوز
~~هندی سازند و از موی اسپ برآن وتر بندند و بعضی دیگر کاسهآ آنرا از چوب
~~تراشند و بران وتر از ابریشم بندند و البته (71 ب) بر روی آن پوستی کشند که
~~آن پوست دل گاو باشد و اما نوع ثانی کمانچه احسن والذ بود و طریقهآ اصطخاب
~~معهود آن چنان باشد که نغمهآ مطلق وتر اسفل آنرا مساوی نغمهآ ثلاثه ارباع مافوق
~~آن سازند. اما غیر معهود بحسب اقتضای ارادت مباشر باشد هر چون که خواهند
~~سازند « و آنرا بکمانه در عمل آورند »2
# اما غژک3 و آن هم از آلات مجروره است و کاسه و سطح چندانچ دفی باشد و
~~برسطح آن پوست کشند و بکمانه در عمل آورند و بران ده وتر بندند . اما آنچ
~~جز کمانه برآن باشد دو [و] ترطرفین بود و آن دو وتر بلندتر بود از بواقی اوتار
~~و مرور کمانه براو تار باقیه نباشد و آن هم حکم کمانچهآ دارداما کمانچه احسن والطف
~~از آنست .
# اما ساز دولاب و آن هم از سازهای قدیم است و آن برهیأت دهلی باشد که
~~برظهر آن از خارج اوتار بندند غیراز سطحین و مضراب آنرا بر محلی که مناسب
~~باشد سا کن و محکم سازند و آن سازرا بچوبی مثل چرخی که ریسند حرکت دهند
~~تا مرور آن اوتار بر مضراب شود و چنانک خواهند در عمل ms74 آورند و ازان استخراج

PageV01P134

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0134.png)

~~نغمات کنند .
# اما یا توغان و آن برهیأت تخته ایست مطول و بران « اوتار کشند»1 هفده
~~وتر2 و آنرا ساعد نباشد و ملاوی اعنی گوشکها نیز نباشد . اصطخاب آنها بخرکها
~~کنند بهر و تری حاملی سازند و آن و تررا برظهر آن حاملنهند و بحرکت آن حوامل
~~اوتار آنرا ساز کننداگر حوامل را بطرف انف کشند نغمات ثقیل شوند2 واگر بطرف
~~مشط کشند آهنگ حادشود6 و باصابع دست راست قرع اوتار کنند و بأنامل دست چپ
~~اوتار مضروبه را مهتز کردانند و این ساز را هم اهل ختای بسیار در عمل آورند.
# « اما کنگره و آن سازی بود که اهل هندوستان آنرا بیشتر در عمل آورند
~~و آن چنان بود که بردهان دو کدو چوبی محکم کرده باشند و برروی آن چوب
~~یک وتربسته و آنرا پردها باشد و آن وتر را بأنا مل دست راست جس کنند وبانامل
~~دست چپ گرفت کنند»5
# اما آلات ذوات النفخ
# و آن هم بردو قسم است یکی مقیدات دیگر مطلقات .
# اما مقیدات: نای سفید زمر   نای بلبان نای سرنا
# سیه نای   جاور
# بورغو نفیر باق
# اما نای سفید و بر سطح آن هشت ثقبه باشد ویک ثقبهآ دیگر برظهر آن باشد
~~که نافخ آن ثقبه را باصبع ابهام فرو گیرد و چون مباشر حاذق (72آ) و خبیر
~~باشد بشدة وعنف نفخ و بگرفت و گشاد ثقب گاه نصف و گاه تمام گشادن ، مجموع

PageV01P135

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0135.png)

~~دوایر را باطبقات آنها ممکن باشد که استخراج کند و بشدت وعنف نفخ بعد ذی الکل
~~مرتین را استخراج کردن ممکن باشد و طول نای اگر1 بحسب متعارف هفت مشت
~~و نیم باشد اما آن هم بحسب اقتضای ارادت نافخ باشد .
# اما زمر سیه نای و مقدار آن از نای سفید اقصر بلک بمقدار نصف آن باشد
~~اما دران تسریب هوا متصل باشد زیرا که نافخ از سوراخهای بینی هوا را کسب2 ms75 و
~~دردهان آماده دارد تا درنای بحسب احتیاج آنرا خرج کند و درنای در دمد و آن
~~در تألیف ازنای سفید اکمل است . و دران نیز2 تغیر نغمات بشدت وعنف نفخ باشد
~~و گرفت و گشاد ثقب گاهی تمام و گاه نصفی و گاه بعضی.
# اما سرنا و آن انقص باشد ازنای سفید و سیاه و غایت حدت آن تا ذی الکل
~~و الخمس باشد چون از آن زیادت شود تنافر ظاهر شود و آواز آن از همه سازها
~~دورتر رود .
# اما نایجهآ بلبان و آنرا با سرنا نسبتی هست در حکم نغمات . و ادمان سرنا
~~بران کنند و آواز آن لین و حزین بود.
# اما بورغو و آنرا از برنج سازند و طول آن سه چندانک طول سرنا باشد و
~~از آن سه نغمه حاصل شود که آن نغمات برین نسبت باشند ا5 یاا یح
# اما نفیرو آن در عمل همان حکم بورغو دارداما مقدار نفیر اطول باشد ازان .
~~و اگر گردن و دهان2 کج گردیده باشد آنرا کره نای خوانند .

PageV01P136

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0136.png)

# 130
# اما باق و طول « آن»1 بمقدار شبری2 باشد و برسطح آن سوراخها باشد و
~~زبانی بردهان آن سازند که صوت ازان حاصل شود .
# اما خیک نای و آن خیکی بود که «یک»2 بردهان آن انبوبهآ باشد که نافخ
~~نفخ دران دمد تا خیک پرباد شود و بردهان دیگر خیک دو نای بیک قد چنانک در
~~طول و غلظ مساوی باشند ، یلی1 یکدیگر مستحکم کنند و چون انگشت بر ثقب آن
~~نهند و برابر یکدیگر ثقب فرو گرفته شود چنانک هر نغمهآ که از یک نای مسموع
~~شودازان نای دیگر نیز معا همان نغمه مسموع شود وازان استخراج جموع کنند.
# اما مطلقات ذوات النفخ
# اول موسیقار و آن نایها باشد که بحسب طول و قصر مقدار حاد وثقیل شود
~~و بمراتب نایها رایلی7 یکدیگر (72 ب) چفسانند اگرخواهند که آهنگنایی احد
~~شود قدری موم را مدورسازند ms76 و در درون9 آن اندازند آهنگش در حدت زیادت شود .
# اما جپچیق و آنرا موسیقار ختایی نیز گویند و آن چنان بود نایها را جمع
~~کنند و برهم چفسانند و در زیرهرنایی ثقبه باشد و بریک طرف آن نای کجی از
~~برنج ساخته باشد که آن انبوبهآ بود که ازان نفخ در رود و در مجموع نایها در رود
~~و مباشر استخراج هرنغمهآ که خواهد9 کند .
# اما ارغنون و آنرا در فرنگ بسیار در عمل آورند و آن10 نایها بود که دوصف
~~یلی یکدیگرتر کیب کنند و نایهای آنرا از قلعی11 سازند و نایهای بم آن طویل باشد

PageV01P137

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0137.png)

~~و نایهای زیر قصیرو در عقب آنها از طرف دست چپ دمی باشد چون دم آهنگران
~~برآنها استوار کرده، چنانچ نفخ ازان دم در مجموع نایها در رود پس بدست چپ
~~دم رادر دمند و بدست راست بأنامل استخراج نغمات کنند و بریک طرف ساز بردهان
~~ثقبها پردها باشد مدور بمقدار نخودی که آنها را چون فرو گیرنددهان آن سوراخ
~~گشاده شود و آواز مسموع گردد .
# اما کاسات وطاسات و الواح هم از مطلقاتند برای ایجاد نغمهآ ثقیل کاسهآ بزرگ
~~تنگ باید و از برای نغمهآ حاد مقابل1 و ما حکم آنرا در فصل2 اسباب حدت و ثقل
~~ذکر کرده ایم و حکم طاسات و الواح نیز همانست که کاسات و الواح از فولاد باید
~~که باشد.
# فصل در ذکر اسامی مباشران این فن چون بأمرخالق بیچون روح دربدن
~~آدم علیه السلام در آمد نبض او در حرکت در آمد و صوت خود لازمهآ انسانست و
~~آنچ از اسماءالله خواندی و تسبیح گفتی « بنغمات طیبه »2 همه ملایم و خوش آینده
~~بودی . و بعد از شیث علیه السلم . و لمک بن قابل بن4 آدم عود را او وضع کرد و
~~او را عمر طویل بوده است و پنجاه زن و صد سریه داشته است و او را دو دختر
~~بوده ms77 یکی را نام صلا ویکی را بم او را پسرنشده بوده در آخر عمر ویرا پسری شد
~~و او را با آن پسر محبت و تعلق بمرتبهآ اعلی بوده ناگاه آن پسر فوت شده لمک
~~برای او بمرتبهآ جزع و فزع می کرده است هیچ کس نکرده بوده مگر آدم در وقتی
~~که از بهشت مخرج شده بوده است پس لمک پسر خود را از درختی آویخته تا
~~صورت او از نظرش غایب نباشد (73آ) تا گوشت و پوست او ریخت آنگه لمک ازان

PageV01P138

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0138.png)

~~درخت چوبی را فرود آورد و بتصور هیأت پسرش در کنار گرفت و بران موی اسپ
~~یست و انگشت بران میزد، آوازی که مسموع شدی با آن نوحه و زاری وبکا1
~~می کرد . واول عمل طبل را دختراو صلا نام، کرد اما طنابیررا قوم لوط ساختند .
~~اما مزامیر وجمیع آلات ذوات النفخ را بنی اسرائیل وضع کردند بشکل حلق داود
~~علیه السلم زیرا که نغمات طیبه معجزه او بود . مگر نای سفید که آنراکردان
~~وضع کردند که گوسفندان ایشان متفرق میشدند بآواز « نای» جمع میشدند . و
~~اسکندر ذی القرنین درین علم ماهر و کامل بوده است و ارسطو و افلاطون هم . اما
~~فیثاغورث حکیم درین علم ریاضتی بسیار کشیده ومضبوط ساخته .
# اما صحابه کرام رضوان الله علیهم اجمعین تلاوت قرآن بنغمات طیبه
~~فرمودندی . و در حضرت رسالت صلی الله علیه و سلم این ابیات خواندهاند در پردهآ
~~راهوی:
# قد لسعت حیة الهوی کبدی   فلا طبیب لها و ولاراق
# الا الحبیب الذی شعفت به   فعنده رقیتی و تریاقی
# قرا و احد عندالنبی علیه السلم هذا البیتین حتی سقط رداوه فقال معاویه
~~نعم اللعب لعبک یارسول الله : فقال النبی علیه السلم مه یا معاویه من لم تهیزعند ذکر
~~الحبیب.2 و شیخ ابونصر فارابی و شیخ ابوعلی درین علم وعمل آماهر وکامل بودهاند
~~و شیخ ابوعلی در عملیات هرفن کامل بوده4 اما در عملیات این فن متحیر ms78 مانده بوده
~~است . و آن الفضل بیدالله یوتیه من یشاء .5 اما از خلفاء بنیامیه، یزیدبن
~~عبدالملک . ابراهیم بن ولید، هشام بن عبدالملک ، سلیمان بن عبدالملک . ولیدبن
~~یزید ، مروان بن الحکم ، عمربن عبد العزیز . اما ازخلفاء عباس (73 ب) المهدی ،

PageV01P139

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0139.png)

~~الهادی، الرشید ، الامین ، المأمون الهارون الرشید، المعتصم، الوائق، المتوکل،
~~المعتز، المستعصم،2 المعتضد، ابراهیم بن المهدی واوتصانیف بسیازداشته درعملیات
~~این فن وعبد الله بن الامین . اما ازاولادخلفا : عبدالله بن موسی الهادی ،صالح بن الرشید،
~~و ابوعیسی بن الرشید وابراهیم بن علی ، محمدبن سلیمان، ابوعیسی بن متوکل،
~~علی ین المعتصم ، عبدالله بن محمدالرشید واحمدبن المأمون . اما ازبنات خلفا[ء]
~~علیه بنت المهدی ، ام ابیهابنت الرشید و حمزة بنت الرشید ، ام عبدالله بنت عیسی
~~بن علی ، لیلا2 بنت علی بن المهدی، فاطمه بنت عبدالله بن موسی وازامرا و وزرای
~~خلفادیگران نیز بدین فن مشغور بودهاند . اما اسحق موصلی واحمد مداینی الحداد
~~و باربد که قبل از اینها بوده است درین فن متعین بودهاند . اما ازمتأخران مولانا
~~صفی الدین عبدالمؤمن بن فاخر الارموی در زمان مستعصم خلیفهآ جامع بوده بین العلم
~~والعمل واو را چهار شاگرد بوده یکی شیخ شمس الدین سهروردی دیگر علی ستایی
~~وحسن زامر و حسام الدین قتلغ بوغا و ایشان بعملیات این فن مشغول بودهاند .
# اما درین زمان خواجه رضوانشاه متعین بود و جمعی کثیر دیگر بودند که
~~بحلق تلحین کردندی وبعضی دیگر مباشر آلات بودند . اما والدم ، مخدومم ، افضل
~~المتأخرین مولانا جمال الملة والحق والدین غیبی سقی الله ثراه وجعل الجنة مثواه
~~« در انواع علوم ید طولی و مرتبهآ اعلی داشت خصوصا» درین علم و عمل که همانا
~~کس بمرتبهآ او نرسیده و نرسد . بحال این فقیر حقیر التفات واهتمام تمام داشت .
~~در انواع علوم تعلیم وارشاد میفرمود خصوصا درین فن که بیمن همت مبارک ایشان
~~خبرت و مهارت درین علم و عمل بمرتبهآ رسید2 که برعالمیان واضح و لایح گشت

PageV01P140

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0140.png)

# 139
~~و غرض آنحضرت از ms79 تعلیم بنده درین فن آن بود که چون قرآنرا (74 آ) حفظ
~~کرده بودم خواستند که معرفة نغمات کماینبغی این بنده را حاصل شود تا چون
~~بتلاوت قرآن کلام الله مشغول « شوم »1 بنغمات طیبه بدان ترنم کنم و از سر وقوف
~~باشد و چون درین علم و عمل کسی دیگر نیافتم که او را قابلیت تکمیل این فن
~~باشد تا بتعلیم او اشتغال نمایم لاجرم تصانیف که در عملیات این فن ساختهام اکثر
~~آنها مستور ماند و مشهور نشد نه یک دریغ که هر2دم هزار بار دریغ3
# فصل در آنک مباشران این فن آداب مجالس را چگونه رعایت کنند.
~~کسی که مباشر این فن باشد باید که امین و معتمد و محرم و صالح و متحمل و
~~خوش خوی و متواضع و مسکین و خیرخواه مردم و منبسط و مزاج گیر و راست
~~قول باشد اما نمام و بدخواه و بدخوی نباشد و جنگ جوی و تند گوی و هزال و
~~حریص و طامع و منصب جوی و متکبر و مدمغ و حسود و حقود نباشد و بغایت
~~معتقد خواندن و گفتن و نواختن خود نباشد و بهر مجلسی که رود تو کل بر کرم
~~حق سبحانه و تعالی کند واگربدو انعامی نکنند3تند مزاج نشود و اگرانعام کنند
~~و کم باشد ، دعای خیر کند و منت دار شود و اگر نکنند در غیبت و حضور بهیچ
~~نوع شکایت نکند و اگر در مجالس، مردم بدوالتفات نکنند متغیر نشود واگر در
~~آن حالت که او تلحین میکند مردم بایکدیگر سخن گویند بی مزه نشود بلک آهسته تر
~~گوید تا اهل مجلس سخنان یکدیگر را بشنوند وخود جهد کند که سخنان سری
~~مردم را اصغا نکند : اولی آنک نشنود ونگوید . و اگر دران مجلس که او باشد
~~گویندهآ یا خوانندهآ یا نوازندهآ دیگر باشد با ایشان بهیچ نوع نزاع نکند و اگر
~~بدیشان انعامی کنند برایشان رشک نبرد و با ایشان ms80 اختلاط و مددکاری و همدمی

PageV01P141

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0141.png)

~~140
~~با قصی الغایة (74 ب) کند و خمرنخورد و جهد کند که در مجالسفساق نرود بلک
~~از چنان مجالس اجتناب و احتراز کند و از مجالسی که در آن خوانین باشد احتراز
~~نماید و اگر بضرورت اتفاق افتد دران مجالس در صفت اشتیاق شعر نخواند و در
~~روی عورات نگاه نکند و اگر کسی را با تصنیفی یا نقشی یا بیتی وجدی و ذوقی
~~شود همانرا مکرر کند تا سامع را مقصود حاصل شود و اگر در مجالس خماران
~~اتفاق صحبتی افتد در پردهآ زنگوله و راهوی تلحین نکند و در ساز هم این دوپرده را
~~تزند زیرا که بتجربه معلوم شده است که چون در مجالس خماران راهوی گویند
~~و یا زنند البته جنگ و فتنه شود و اگر اهل مجالس با وی خوش بر آمده باشند و
~~با اوموانست کرده بی اجازت مجلسیان بیرون نرود واگرفهم کند که اورانمیخواهند
~~سبک ازان مجلس بیرون رود و در مجالس ابیات و اشعار مناسب حال خواند خلاصهآ
~~سخن آنک دست و چشم و زبان بخود دارد .
# فصل در بیان معتدلیات معتدل صوتی مخصوص باشد در نوی برشعری که
~~آن شعر بر بحررمل محذوف بود و در دایره1آ رمل بود و طبع2 اتراک را بدان میل
~~تمام باشد زیرا که موافق طبع ایشانست و آنرا طریقهآ باشد که بران طریقه گویند
~~و دو بیت دران در آورند . مثلا:
# بیدل و جان ماندهام از دست دل   دست من گیر آخر ای ماه چگل
# دل هوادار قد چون سرو تست   راستی دارد هوای معتدل
# و بران اکثر ابیات ترکی هم برین بحر گویند . مثلا:
# سورمه مندن کیم نوبولمشیا نه دور   کاتش عشقونک جانم ده یا نه دور
# باردی دل بلمان که خانسی یا نه دور   عمر کجدی ینیه خاجنیا نه دور
# (75آ)

PageV01P142

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0142.png)

~~دیگر معتدل ارانی گویند و آن در پنج گاه باشد هم بر ms81 طریق معتدل و معتدل
~~را هم در نوی گویند و هم در سه گاه عشاق آمیز هم برابیات بحررمل محذوف .
~~اما معتدل عشاق براتی و آن هم مثل معتدل باشد اما دران نقوش زیادتی باشد واما
~~مااینها رادر کتاب کنزالالحان چنان ثبت کردیم که طالبان استخراج توانند کردن
~~و گفتن و درین مختصر برین قدر اکتفا کردیم والله اعلم بالصواب .
~~فرغ من تالیفه و تحریره اضعف عباد الله تعالی
# و احوجهم عبد القادربن غیبی الحافظ
# المراغی غفر الله ذنوبهما یوم الخمیس
# ثانی عشر من رمضان المبارک فی
# سنة احدی وعشرین وثمانمایه
# الهلالیه
# م
~~روزی که نه شادی و نه شیون ماند   نه دست وقلم نه جان و نه تن ماند
~~با خاطر دوستان دهد یار مرا   خطی که بیادگار از من ماند
# (75 ب)

PageV01P143

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0144.png)

~~کس برد سوی چمن بویت صبا   کل کند برخویش پیراهن قبا
~~در هوای مهر تو پران شود   جان ودلها ذرهوار اندر هوا
~~ماجراها می کند با ما لبت   این همه جور وستم با ما چرا
~~یک نظر برسوی ماافکن که شد   عالمی پرآب زاشک چشم ما
# می نپرسی هر گزم روزی که هی
# چیست احوال تو عبدالقادرا
~~صوت در پردهآ نوی برین ابیات ترکی
~~أی جان جهان بحر صفا بیزنی اونوتمه
# وای ماه جبین مهر لقا بیزنی اونوتمه
~~حقدین دیلایورجان و کو کول عمرونک اوزاقی
# وردوم بود ورور صبح و مسابیزنی اونوتمه
~~اول دم که یوزونک بیرسه شها حسن زکاتی
# کو بوملیا حاضر بوگدا بیزنی اونوتمه

PageV01P145

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0145.png)

~~144
~~آیرلمدی جانوم قیلیج ایلا ایشیکو نکدین
# گر چرخ و فلک قیلدی جدا بیزنی اونوتمه
~~بار دورگر موکدین بو قدر بیر کا توقع
# گر سالدی جدا بیزنی قضا بیزنی اونوتمه
~~بیز عمروکی چون دیلا روز از حق بدعاها
# سن عیش قیل و روح فزا بیزنی اونوتمه
~~هجرونک قیلا دور هرنفسی سینمی مجروح
# بیرکیل بو جراحت غادوا بیزنی اونوتمه
~~ای همدم سلطان جهان بیزنی اونوتمه بحره
# بحر ms82 هنر وکان صفا بیزنی اونوتمه
~~شول طبع لطیفونک کیم ایدور گنج معانی   انشا قلبن مدح وثنا بیزنی اونوتمه
~~گلزار خراسان ده قیلیرونکده تماشا   خوارزم سنیکار ایسا صبا بیزنی او نوتمه
~~قیلفای بینه بیز دولت دیدار میسر   هم اول کیشی کیم قیلدی جد ابیزنی او نوتمه
~~قرآن قیلوبن خستم دعالار اوقویوردا   حاجات بولورحال ده روابیزنی اونوتمه
~~سلطان جهان حضرتیده در گه و بیکاه   چون تنکوی قیلار لطف وعطا بیزنی او نوتمه
# فراموشی نه شرط دوستانست

PageV01P146

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0146.png)

~~بتعریض در عملی در آوردم و در حسینی بدور مخمس8 نقره این عمل ساخته شد .
~~طبیب دردمندان را علاجی کن بگو ما را
# نداری شفقتی یارا چه گویم من تو نادان را
~~علاجم دیدن شاهست دوایم روی آن ماهست
# سرمن خاک این راهست فدایش کرده ام جانرا
~~ز تو شربت همی خواهم جوابم میدهی دردم
# نداری ریش را مرهم نمیدانی تو درمانرا
~~مگو بسیار بیقانون شفابخشی نه کار تست
# نجات از غم خدابخشد چه غم زین در دمردانرا
~~عمل فرمودهآ بازم بقول تو عمل سازم
# عمل در عود پردازم شنو از حلقم الحانرا
~~بعبدالقادر ار قادر شفا بخشد عجب نبود
# چواو تحقیق می داند شفای خویش قرآنرا
~~بیمار شود عاشقالا2 بنمی میرد
# مه گر چه شود لاغر4 استاره نخواهد شد
~~آنرا که توی منصب معزول نخواهد شد5
# و آن را که توی1 چاره بیچاره نخواهد شد

PageV01P147

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0147.png)

~~آن کعبه1آ مشتاقان هر گز نشود ویران
# و آن مصحف دین2 داران سی پاره نخواهد شد
~~شمس الحق تبریزی از درد نمینالد
# آن نفس که آرامد اماره نخواهد شد3
~~قد اشرقت الدنیا من نور حمیانا   البدرغدا ساق والکاس ثرآیانا
~~الصوة تملانی والخلوت بستانی   والشجر ندمانی والورد محیانا
~~من کان له عشق فالمجلس مثواه   من کان له عقل ایاه و ایانا
~~من لیس له دار او اعطشه نار   یهدیه الی عین یسترجع دیانا
# (76 ب)
~~شیخ ابوعلی راست رحمه الله5   برین پنج رباعی ساخته شد
# بدور مخمس ms83

PageV01P148

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0148.png)

~~سرار وجود خام و ناپخته بماند وین گوهر بس شریف ناسفته بماند
~~هر کس زسر قیاس چیزی گفتند آن نکته که اصل بودنا گفته بماند
~~دل گرچه درین بادیه بسیار شتافت مویی بندانست وبسی موی شکافت
~~گرچه زدلم هزار خورشید بتافت آخر بکمال ذرهآ راه نیافت
~~هر گز دل من ز علم محروم نشد   کم بود ز اسرار که مفهوم نشد
# معلوم نشد که هیچ معلوم نشد
~~هفتادودو سال فکر کردم شب و روز معلوم نشد که هیچ
~~بگماشتهام دو دیده را از چپ و راست تا بوی وصالش زکجا خواهد خاست
~~اندر طلبش مرا همه عمر بکاست معلوم نشد هنوزکان ماه کجاست
~~کس را پس پردهآ قضا راه نشد   وز سر قدر هیچ کس آگاه نشد
~~هر کس بدلیل عقل چیزی گفتند   معلوم نگشت و قصه کوتاه نشد
# گر ارسطو و گر سلیمانم   از همه گفتها پشیمانم
# تا بجایی رسید دانش من   که بدانستهام که نادانم
~~نبکذیور جنة یازی نوبهار   خاصه باروی خوش آن گلعذار

PageV01P149

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.MaqasidAlhan_0149.png)

~~148
~~یار ایلا ذوق و صفا قیل در چمن   چونک بولپدورچمن چون روی یار
~~چون شاهوم گیر ساغمین غاعش ایخون   کل ایاغینا ساچار اقجه نثار
~~دوله ایلار بلبل دستان سرا   ایل قاخار لار سرو بستان وچنار
~~موسم عیش وطرب دور سلطانوم   جانی خوش کم قیلدی عشرت اختیار
~~برلب جو و کنار بوستان   یار دو تا غین سور و تو تنیل در کنار
~~صوفی صافی که بولمش توبه کار انوتک ایجون ساقیاجام می آر
# چونک کور دونک شه نی عبدالقادرا
# نجت یارونک بولدی سن سین بختیار
# م

PageV01P150 ms84