######OpenITI#

#META#Header#End#

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0002.png)

~~eک مکها رته!ا
~~4 لسی رن لاای اساوگ سهاه له تهئ
# 2ا 7م1a/ک

PageV01P074

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0004.png)

~~حمد بی غایت و شکر بی نهایت قادری را که انواع موجودات را بکمال قدرت و
~~تمام حکمت از عدم بوجود آورد و دیباچهآ دلگشای فطرت بشریت را بمزیت فضیلت
~~یزید فی الخلق ما یشآء2 موشح ومزین گردانید.
# شعر3
# سبحان من خشعت له الأصوات و ترنمت بثنائه النغمات
~~وصلوات نامحصور و تحایای منظوم و منثور نثارروضهآ سیدی که از میدان فصاحت
~~بچوگان بلاغت گوی انا افصح4 ربوده، صدر صفهآ رسالت 5و اصطفا محمد مصطفی
~~صلی الله علیه وعلی آله واصحابه.
# اما بعد چنین گوید محرراین کتاب و مقرراین خطاب؛ اضعف عبادالله و احوجهم،
~~الداعی للمسلمین بالخیر عبدالقادر بن غیبی الحافظ المراغی غفرالله ذنوبهما6 که
~~جمعی از علمای نامدار و فضلای هر دیار و اکابر روزگار بعلم ادوار اشتغال می نمودند.
~~خصوصا به کتاب ادوار که تألیف مولانا صفی الدین عبدالمؤمن بن فاخر الارموی
~~است7 سقی الله ثراه و جعل الجنة مثواه ودر آن8 مواضع مشکله بود که در حل آنها
~~قاصر10 میبودند بجهت آنک11 شارحان آن12 کتاب هیچ یک13 حل آنها نکرده
~~بودند14، بدین سبب ازین فقیر حقیر15 التماس شرحی نمودند16 برای این کتاب، که
~~مشتمل باشد بر تحقیق این فن و شرح حل آن مواضع مشکله این کتاب، بر حسب
~~التماس17 ایشان درین شرح شروع کردم و در تحقیق و تدقیق این فن و بیان مواضع
~~مشکله باقصی الغایه18 کوشیدم و از کتب قدما آنچه مناسب هر یک از آن مواضع19 بود و
~~سبب حل آنها میشد در آن در آوردم و آنچه بر خاطر این فقیر نیز ظاهر شده بود20

PageV01P076

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0001.png)

~~بدانها اضافت کردم. پس هر که ذرین شرح نیکو تامل کند و امعان نظر لازم داردازدیگر
~~شروح این کتاب21 بل که از سایر کتب که در این فن نبشته22اند مستغنی گردد «و
~~جواب اعتراضات که بر کتب این فن ms001 کردهاند بداند»23، چرا که هر چه از علمی و
~~عملی24 که درین فن لابدست درین شرح ثبت کردم والله الموفق25.
# و این کتاب را مرتب گردانیدم بر مقدمه26 و مقاله و خاتمه.
~~اما مقدمه و آن مشتمل است27 بر سه فصل: فصل اول در معنی لفظ موسیقی. فصل
~~ثانی در بیان موضوع موسیقی. فصل ثالث در بیان مبادی موسیقی.
# اما مقاله و آن دو فصل است: فصل اول در شر ح ادوار نغمات28. فصل ثانی در شرح
~~ادوار ایقاعات29.
# اما خاتمه و آن مشتمل است بر زواید فواید30.
# اکنون قبل ازانک در شرح ادوار31 شروع کنیم، بیان معنی لفظ موسیقی و موضوع
~~مبادی و مسائل آن کنیم32.

PageV01P077

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0006.png)

~~17- نور: این کعاب مدتی با سناع عسنی و ربما گذرانیم
~~18- مطهری و ملی باقصی الغایه را ندارند.
~~19- نور: مواضع مشکله و سبب....
~~20- نور: و آنچه این فقیر را نیز بر خاطر ظاهر شده بود
~~21- نور «این کتاب» را ندارد.
~~22- مطهری و ملی: نوشته
~~23- مطهری و ملی ندارند.
~~24- اشاره به موسیقی نظری و عملی است.
~~25- نور: ثبت کردیم بالتحقیق والاعتماد اما باید که در فصول و نکات این کتاب نیکو تأمل کنند تا
~~اعتراضات ناوارد در خواطر ایشان [ظاهر] نگردد و درین زمان شارحان ادوار را اشتباهات می شد عرض
~~می کردند چون تحقیق مسایل را تفهیم ایشان می کردیم میدانستند که تخیلات فاسده بر آنها غالب شده و
~~مقصود بر طرف مانده است چنانک اندکی از آنها در محل خود مبین خواهد شد انشاء الله تعالی.
~~26- در نور روی مقدمه و مقاله همزه است (مقدمهآ و مقالهآ = مقدمهای و مقالهای) و در مطهری و ملی: مقدمه و
~~مقاله
~~27- نور: مشتملست (رسم الخط)
~~28- نور: در شرح کتاب ادوار
~~29- ایضا : در بیان طریقهآ عبلات وتألیفات و تصانیف (ولی نارواست زیرا کتاب ارموی بر اساس
~~تقسیم بندی قدما به دو یخش اصلی ادوار و ایقاع منقسم شده است).
~~30- نور در حاشیه: والله الموفق والمعین. ms002 صح (=تصحیح)
~~31- نور: شرح کتاب ادوار
~~32 نور لفظ موسیقی وحد وموضوع ومبادی آن کنیم - مطهری وملی: لفظ موسیقی

PageV01P078

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0003.png)

# بدانک1 لفظ موسیقی مقولست با شتراک لفظی در عرف2 بر دو معنی: اول آنک شیخ
~~الانام2 علامة العالم ابونصر الفایرای رحم اللها کفته کی بالفظ الیوسةی یوناتة
~~صاحب شرفیة5 رحمه الله گفته6 که «واللحن یرسم بانه مجموع نغم مختلفة زتبت ترتیبا
~~محدودا ملائما وقرنت بها الفاظ دالة علی معان محرکة للنفس تحریکا ملذا فیکون اذا
~~مایترنم بها القرآء والخطباء لحنا وقد یریسم بما هو أخص من ذلک بان یکون بالفاظ
~~منظومة یسمی شعرا فی ازمنة موزونة یسمی ایقاعا».
# اما تعریفی که شیخ ابونصر کرده است متنافرات7 در آن داخل می شود زیرا که
~~متنافرات نیز مرتباند بترتیب محدود. و تعریفی که صاحب شرفیه8 کرده است لحن را
~~مخصوص9 است بملایمات و ظاهر آنست که در معنی لحن، ملایمت شرط است ولحن
~~در لغت عرب مقول است بر نغمات ملایمه کما قال فی الصحاح «واللحن واحدالالحان
~~واللحون. ومنه الحدیث اقرؤا القرآن بلحون العرب. وقد لحن فی قراءته اذا طرد بها و
~~غرد وهو الحن الناس اذاکان احسنهم قراءة اوغناء». واین سخن صریح است بانک10
~~غیر ملایم را لحن نتوان گفت و ارباب صناعت عملیه جماعت نغمات ملایمه را لحن
~~خوانند11. و احمدبن جعفر بن الحسین بن احمد المداینی الحداد12 رحمه الله در کتاب
~~لوازم الموسیقی گفته که «لفظة الموسیقی یونانیة ومعناها الحان. واللحن معروف وهو
~~رکب من جماعة نغم رتبت ترتیبا موزونا مقرونا ببیت من الشعر. وقد یقع اسم اللحن
~~علی غیر ذلک مجازا. وقیل13 یسمی الموسیقی باسم الفلک الاعظم الذی اسمه
~~موسیقاقیا بالیونانیة1 لشرف ذلک العلم اذه1 کانت هذه الصناعة یناسبه لشرفه علی

PageV01P079

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0008.png)

~~سایر الافلاک».
~~و آنک شیخ ابونصر و صاحب شرفیه16 واحمد مداینی رحمهم الله گفتهاند عبارتست
~~از تصانیف عملیات موسیقی و هرجمعی نغمات17. ثانی ادراکاتی که متعلق است
~~بمسائل این فن و آن قضایایی است ms003 که برهان گفته می شود بر ثبوت محمولات مرآن
~~موضوعات این قضایا را18 مثلا تصور این مسئله که دایره19آ بزرگ نه نغمه است که
~~مستلزم هشت بعد باشد20 . یا این مسئله که فضل21 بعد ذی الخمس بر بعد ذی الاربع به
~~تسع مقدار ثلثة ارباع وتراست22 که آن بعد طنینی22 باشد و علی هذاالقیاس.
~~و تعریف موسیقی به معنی ثانی چنان است که شیخ رئیس ابوعلی23 کرده است ودر
~~کتاب شفاء گفته که24: «فالموسیقی علم ریاضی یبحث فیه عن احوال النغم من حیث
~~تتالف وتتنافر واحوال الازمنة المتخللة25 بینها لیعلم کیف یؤلف اللحن. وقد دل حد
~~الموسیقی علی انه یشتمل علی بحثین: احدهما البحث عن احوال النغمات وهذا القسم
~~یختص باسم التألیف. والثانی البحث عن احوال الأزمنة المتخللة بینها وهذا یختص
~~باسم الایقاع».
# و حکیم26 ارسطاطالیس در تعریف موسیقی چنین گفته27 که موسیقی صناعتی
~~است که معرفت نظم نغمات بآن توان حاصل کردن28، نظمی که موافق سامعه باشد. و
~~بعضی از حکما گفتهاند که علم موسیقی عبارتست از صناعتی که در آن بحث کنند29 از
~~احوال30 نغم و کیفیت تألیف الحان ومعرفت سکناتی که متخلل می شود در ازمنهآ
~~ایقاعی که در بعضی از آن می باشد31. یا معلوماتی که درین فن تصور کرده می شود و آن
~~عبارتست از نفس مسائل یا ملکه[ای] که راسخ می شود در نفس ازین تصورات که قادر
~~می شود نفس بواسطهآ آن بر استحضار این علوم. و این علوم را اجمالی خوانند که
~~حاصل شده است در جمیع تصورات یعنی مسائل اعنی حالتی که عبارتست از حصول
~~آن مسائل اجمال32.
# چون23 موضوع هر علمی آن است که در آن علم از احوال ذاتیه آن بحث کنند و در
~~علم موسیقی بحث می کنند از عوارض ذاتیه نغم ازین حیثیت که عارض می شود بر
~~نغمه نسب عددیه که مقتضی تألیف باشد، پس موضوع موسیقی نغمه باشد.

PageV01P080

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0005.png)

# در بیان مبادی موسیقی
~~مبادی ms004 موسیقی بعضی از علم عدد است35 مثل این مسئله که نسبت چهار با سه مثل و
~~ثلث باشد36 و نسبت ده با نه مثل و تسع باشد37. و بعضی از علم هندسه و بعضی از علوم
~~متعارفه و بعضی از علم طبیعی38.
~~اما آنچه از علم عدد است آنست که نسبت دهند حاشیتین بعد ذی الاربع یا بعد
~~ذی الخمس را و غیر ذلک با یکدیگر. اما آنچه از علم هندسه39 است آنست که گوییم
~~اختلاف نغمات در حدت و ثقل40 بحسب طول و قصر41 مقدار وتر است. اما آنچه از
~~علوم متعارفه است آنست که چون فصل42 کنند از مطلق43 وتر نصف یا ثلث یا ربع یا
~~غیر از آن و استنطاق باقی کنند نغمهای44 که از نصف وتر مسموع شود احد45 باشد از
~~نغمهای که از ثلثة ارباع وتر46 مسموع شود و اثقل47 باشد از نغمهای که از ربع وتر
~~مسموع شود. و نغمهای که از ربع وتر مسموع شود احد باشد از نغمهای که از نصف وتر
~~مسموع شود و اثقل باشد از نغمهای که از ثمن وتر مسموع شود.
# اما آنچه از علم طبیعی است شیخ ابونصر در کتاب مقالات بدین عبارت گفته
~~که48: «والمبادی النظریة هی: اما المقدمات الأولی بأطلاق واما مقدمات یرهنت علیها
~~فی صنایع اخر وهذا النظر هو الفحص عن29 الاصوات وعن النغم من جهة الاشیاء
~~التی هی اسباب حدوثها و وجودها واسباب الاشیاء العارضة وتلک الاشیاء التی ینظر
~~فیها صاحب العلم الطبیعی فاذن یلزم صاحب هذه الصناعة ان یکون له معرفة امور
~~طبیعیة50 یاخذها مبادی لما فی صناعته وتلک هی51 الاجسام التی توجد فیها اصوات و
~~التی لاتوجدفیها اصوات وای حال یکون فی الجسم حتی یکون له صوت وای شیء
~~یکون فیه حتی لا یکون له صوت ثم الاجسام التی توجد فیها نغم. والتی لاتوجد فیها
~~نغم والاسباب التی تجعلها عدیمة النغم ثم اسباب الحدة والثقل واسباب تفاضلها فی
~~الثقل».
# این بود ms005 عبارت شیح ابونصر52 درین باب اما در مقالهآ اولی53 بیان بعضی مبادی
~~موسیقی نظری که 54 عددست و علوم متعارفه و بیان مبادی موسیقی عملی کرده و علیک
~~ان تطلب من کتابه.
# اکنون شروع کنیم در شرح کتاب ادوار ان شاء55 الله تعالی.
# اما مقاله در شرح کتاب ادوار و آن دو فصلست: فصل اول در شرح ادوار نغمات56

PageV01P081

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0010.png)

~~قوله: الحمد لله رب العالمین وصلواته علی سیدنا محمد و آله اجمعین. اما بعد فقد
~~آمرنی من یجب علی امتثال اوامره والتیمن بالسعی فی مسالک مرامی57 خواطره آن
~~اضع له مختصرا فی معرفة النغم ونسب ابعاده وادواره وادوار الایقاع وانواعه علی نهج
~~یفید العلم والعمل. فبادرت الی ما امر به متمثلا وبینت ما سینح للخاطر فیه فاذا58 أمعن
~~الناظر فیه انکشف له مالم یتقطن الیه الاکثر ممن51 افتی جل زمانه فی هذه الصناعة و
~~جعلت مداره اولا علی وتر واحد لئلا یتعذر علی المبتدی إستخراجة6 وذلک لأن
~~الاصعب علی من یروم المباشرة عملا هوالاصطخاب61 والوتر الوإحد لایفتقر الی
~~الاصطخاب اذالاصطخاب نسبة مطلق الوتر الی اخر. ورتبته فصولا.
# یعنی62: شکر و سپاس مرخدای را که پر وردگار عالمیانست و صلوات بر سید ما
~~محمد و بر جمیع آل او. اما بعد بدرستی که مرا فرمود آن کسی که واجبست بر من انقیاد
~~اوامر او ومبارک شمردن سعی در راههای مرادهای خاطرش که وضع کنم مختصری را
~~در معرفت نغمها63 و در معرفت دایرهها و ادوار ایقاع و انواع آن بر طریقی که فایده دهد
~~علم و عمل را64. پس شتاب کردم بآن چیزی که ظاهر شده خاطر مرا درین مختصر.
~~پس هرگاه که تأمل کند ناظر درین مختصر، ظاهر شود مراو را آنچه را که نبرده باشد
~~بسوی آن چیزاکثر آن کسانی که فانی کرده باشند اوقات خودرا آن کس که فانی کرده
~~باشد بیشتر اوقات خود را درین صناعت65 و گردانیدم مدار این مختصر را اولا بر یک
~~وتر ms006 تا متعذر نشود بر مبتدی استخراج آن از برای آنک دشوارتر چیزی بر آن کس که
~~خواهد بدین فن اشتغال نماید66 از جهت عمل اصطخاب67 اوتار است و وتر واحد
~~محتاج نیست باصطخاب زیرا که اصطخاب نسبت دادن مطلق وتریست بوتر دیگر و
~~مرتب گردانیدم این مختصر زا بر فصلها.
# چون موضوع این فن نغمه است لاجرم تعریف نغمه69 را تقدیم کرد و چون ابعاد70
~~وجموع و اجناس وادوار71 از اختلاف نغمات در حدت و ثقل حاصل می شود. پس بعد
~~از تعریف نغمه، بیان اسباب72 حدت و ثقل می کند تا طالبان این فن اول تحقیق نغمه
~~کتند و اسباب حدت و ثقل را بدانند23.

PageV01P082

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0007.png)

# چون اول تعریف نغمه کرد و اسباب حدت و ثقل را بیان کرد فحینئد174 تقسیم
~~دساتین می کند و بیان علامات نغمات بر اجزای وتر واحد، تا معلوم شود که هر نغمهای
~~از کدام جزء از اجزای خارج می شود و کدام نغمه از کدام نغمه احد یا انقل
~~است75.
# چون تعریف نغمه و بیان حدت و ثقل کرد، اکنون بیاید دانست که تعریف نغمات
~~مستلزم ابعاد باشند و چون ملایمت و منافرت اول در ابعاد ظاهر می شود لاجرم بعد از
~~تقسیم دساتین، بیان ابعاد و نسب ملایمه و متنافره76 آنها می کند27.
# چون نسب ملایمه و متنافره28را بیان کرد اسباب تنافر را بیان می کند تاچون بر آن
~~اسباب واقف گردند در تألیف9 ملایم از آن اسباب احتراز نمایند تا هر تألیفی71 که
~~کنند ملایم باشد80.
# چون81 معرفت نغمات و ابعاد حاصل شود و از آن اسباب توقی82 نمود پس در
~~تألیف ملایم شروع می کند واز آن نغمات اقسام ذی الاربع83 وذی الخمس84 پیدا کند
~~تا از آن اقسام ترتیب دوایر هشتاد و چهارگانه85 کند.
# الفصل السابع فی حکم الوترین98
~~چون استخراج جموع وادوار از اجزای وتر واحد کرد اکنون از وترین استخراج
~~آنها میکند و بیان دساتین89 بر ms007 وترین می کند.2.

PageV01P083

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0012.png)

# الفصل الثامن فی تسویة اوتار العود واستخراج الادوار منه
# بعد از آنک استخراج جموع نغم و ادوار آنها ازوتر واحد و وترین کرد اکنون ازثلثة
~~اوتار91 واربعة اوتار93 وخمسة اوتار93 استخراج جموع وادوار می کند. پس اول بیان
~~اصطخاب معهود می کند در اوتار تا از آن اصطخاب معهود استخراج ادوار
~~کند.
~~قبل ازین جمیع ادوار را مبین گردانید، اکنون درین فصل بیان ادوار مشهوره
~~می کند95 اعنی: عشاق و نوی و بوسلیک16 وراست و حسینی و حجازی و راهوی و
~~زنگوله و عراق و اصفهان و زیرافگند و بزرگ و ادوار مشهورهآ ملایمه را از سایر دوایر
~~ممتاز گردانید.
# چون بیان جموع نغمات و ادوار و ابحاث107 آنها کرد اکنون شروع می کند دربیان
~~ایقاع و انواع ادوار آن که چگونه تقطیع کنند و در عمل آورند108.

PageV01P084

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0009.png)

# بعد از ترتیب109 ادوار نغمات و ایقاعات بیان تأثیر نغم110 می کند که هر پرده111 در
~~نفوس چگونه تأثیر می کند112
# از فصول پیشتر113 نغمات و ایقاعات معلوم شد، اکنون شروع می کند در طریقهآ
~~مباشرت در عملیات این فن و این علت غایی این فن است چه معرفت نغمات برای
~~آنست که در عملیات این فن شروع کند و تألیفات114 کند زیرا که تا آن طرایق وقواعد
~~را ندانند در عملیات این فن شروع نتوان کرد115.
# اکنون ما فصل فصل را شرح کنیم بنوعی که مفید علم و عمل باشد116.

PageV01P085

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0014.png)

~~20- زیرا دایرهآ بزرگ از جتا ک است و9 تفمه دارد که چون هر دو نغمه تشکیل یک بعد یا فاصله میدهد
~~می شود 8 بعد رک. مقاصد الالحان چاپ دوم ص 63 و تعلیقات.
~~21- ملی: فصل، ولی فضل به معنی زیادی یا افزونی مناسب مقام است.
~~22- چون بعد ذی الأربعح در وذی الغمس یا کرط طول وتریا سیم قرار دارد و اختلاف آنها77
~~است واز طرفی تسع ثلثه ارباع یعنیج نیز می ms008 شوده نور: اعنی یبعد طنینی، ضمنا بالای الخمس و
~~الاربع وارباع بترتیب نوشتهاند: اول، اول ومطلق
~~23- نور: شیخ ابوعلی رحمه الله
~~24- کذا نور: مطهری و ملی: کرده است و گفته که
~~25- مطهری و ملی: متحللة
~~26- نور بدون حکیم.
~~27- نور: چنین کرده است
~~28- کذا نور، دو نسخهآ دیگر: کرد
~~29- نور: که یحث می کنند در آن
~~30- نور بدون احوال
~~31- نور: می شوند بینها یا معلوماتی که
~~ل نور رل ییه تنی اله تبد آله بود وسبب این اشتقاق علومرته این علسست ومعلوم باید کرد ک
~~این علم قسمیست از اقسام ریاضی و جزءیست از اجزای حکمت و اصول ریاضی چهارند: 1 علم هندسه.2
~~علم حساب.3 علم هیئت.4 علم موسیقی. و چون این علم عبارتست از معرفة کیفیت اصوات بر نسبی که
~~ملایم باشد نفس را و حالتی که آنچه مطلوب اوست اورا حاصل شود از فزع و خشوع یا از شجاعت و اقدام
~~پس استعمال این فن در مجرد طلب طرب موجب فرو آوردن اوست از مرتبهآ خود پس از جهت آنک بحث
~~می کند از کیفیت تألیف الحان فرع علم هندسه و حساب بود از جهت آنک مؤثر می شود در نفس و تحریک او
~~می کند بانواع تحریکات از طرب و حزن و غیره فرع علم طبیعی. و در حاشیه به خط ریزتر: و نقل است از
~~افلاطون که گفته موسیقی عبارتست از صناعتی که بحث می کنند در و از نغم و کیفیت نغمات ومعرفة سکناتی
~~که محسوس شوند میان نغمات
~~33- نور: نقلست از افلاطون که گفته است که موضوع موسیقی صوتست از جهت آنک درین علم بحث
~~می کنند از صوت نه مطلقا بل که از صوت لابث و از جهت معرفت نسب که حاصل شود او را و ازین جهت
~~افلاطون این علم را علم النسب خوانده و صوت کم است و کم عبارتست از عرضی که مساوات و لامساوات
~~کند لذاته چنانک در علم الهی ms009 مقرر شد و چون درین علم بحث کرده می شود از صوت از حیثیت مذکور و نیز
~~درین علم بحث کرده میشود از اعراض آن موضوع آن علم بود. پس صوت ازین جهت موضوع علم
~~موسیقی باشد پس هر چند که صوت در کلام شیخ مطلق است اما مراد صوت مقیدست و آن صوت لابث
~~است.
~~33- مطهری وملی: فصل ثالث (فقط)
~~ه المانور رد ان آنحت که نبت فعد حاشعن هند نق الارع یا بلد ذع الفس دغیر ذلله با یحدیکر

PageV01P086

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0011.png)

# 87
~~36- مثل1 وثلث است پس می شود [-1
~~37- ایضا ل1-1 یعنی مثل وتسع
~~38- نور این عبارت را ندارد.
~~39- همان نسخه: و بعضی از علم هندسه چنانک گوییم
~~40- زیر و بمی
~~41- کوتاهی
~~42- به معنی جدا کردن اصطلاح موسیقی بوده است و در آثار مراغی شواهد بسیار زیاد دارد.
~~43_ دست باز (دسوان)
~~44- نسخهها: نغمهآ (رسم الخط)
~~45- حادتر، زیرتر
~~46- یعنی و بنابر قانون تارهای مرتعش هرچه طول کمتر شود صدا زیرتر میشود رک. تعلیقات
~~47- بم تر
~~48- نود: و بعضی از علم طبیعی چنانک شیخ ابونصر رحمه الله در کتاب مقالات بدین عبارة نبشته که (ظاهرا
~~اصالت سبک بیشتری دارد)
~~49- نور: من (به خط شکسته)
~~50- نور: فاخذها
~~51- ایضا: وتلک الاجسام
~~52- همان نسخه: شیخ ابونصر فارابی رحمه الله
~~53- نور: مقالهآ اول کتاب
~~54- نیز: نظری کرده که عددست و علیک... فی کتابه
~~55- نور ندارد و در مطهری و ملی: انشا (متصل)
~~56- نور: بقاله و آن مشتملست بر دو فصل فصل اول در شرح کتاب ادوار
~~57_ نسخهآ ادوار: مرام
~~58- ایضا: ما اذا
~~59- نیز: من
~~60- نور از اینجا تا (الی آخر) را ندارد.
~~61- نسخهآ ادوار: الاصطخاب الاوتار
~~62- این قسمت را که در حقیقت ترجمهآ دیباچهآ ادوار ارموی است نسخهآ نور عثمانی ندارد.
~~63- کذا در همهآ نسخ و ممکن است جمع نغمه یعنی نغمهها باشد با حذف های سکت در جمع به هاء که درمتون
~~قدیم نظیر زیاد دارد کما این که در همین ms010 جا در نسخهآ مطهری دایرها به جایی دایرهها دیده میشود.
~~64- قبلا اشاره شد منظور مراغی از علم و عمل، موسیقی نظری و عملی است.
~~65- کذا مطهری و ملی اما عبارت معقد و مبهم می نماید.
~~66- نمودن به معنی کردن که قبلا بدان اشاره شد.

PageV01P087

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0016.png)

~~67- هم صدایی، کوک رک. تعلیقات
~~68 فقط نسخهآ مطهری دارد نور در حاشیه: اول بیان و جه تقدیم بر فصول فهرست کنیم بعضی بر بعضی.
~~صح (=تصحیح)
~~2ote 69- معادل
~~nteryals 70- بعدها
~~71- دربارهآ جموع واجناس و ادوار در جای خود توضیح داده شده است.
~~72- یعنی موجبات یا عوامل
~~72- نور: چون موضوع هر علمی آنست که در آن علم از احوال ذاتی آن بحث کند پس موضوع موسیقی
~~نغمه است اعنی صوت لابث، لاجرم توطیه و تقدیم تعریف نغمه کرده است و چون... ثقل کرد تا اول آنها
~~معلوم گرند زیرا که معلومات بواقی کتاب موقوف بر معرفة آنهاست که مذکور شد.
~~74- پس آن گاه (آنندراج)، یا: بنابراین.
~~75- نور: چون تعریف نغمه و بیان حدت و ثقل کرد فحینیذ بیان تقسیم دساتین میکند تا علامات نغمات بر
~~اجزای وتر واحد و اماکن نغمات از آن اجزای روشن گردد: وتر خارج می شود و
~~76- ملی: منافره
~~77- نور: چون تغمات و اماکن آنها بر وتر واحد مرسوم شد پس تغمات مستلزم ابعاد باشند لاجرم بحث ابعاد
~~و نسب آنها بعد از تقسیم دساتین می کند تا ازان ابعاد نسب ملایمه و متنافره پیدا شود زیرا که ملایمات و
~~متنافرات اول در ابعاد ظاهر می شود بعد از ان در جموع
~~78- ملی: منافره
~~79- ملی: تعریف!
~~80- نور: بعد از معرفت نسب ابعاد ملایمه و متنافره بیان اسباب تنافر میکند تا چون بر اسباب تنافر وقوف
~~حاصل شود و ازان اسباب احتراز افتد هر تألیفی که کنند ملایم باشد
~~81 ایضا: واز اسباب تنافر متوقی بود بعد ازان تألیف ملایم ممکن بود و ازان تألیف ترتیب اقسام ذی الاربع و
~~ذی ms011 الخمس مترتب گردد.
~~82- توقی: حذر نمودن (مصادر زوزنی ج 2 ص 552)
~~82 یستخرج منه اربع نغم لحنیة طبیعیة (مقاصدالالحان چاپ دوم ص 22) ولی در جای خود دربارهآ آن
~~توضیح کافی داده خواهد شد.
~~84- یستخرج منه خمس نغم لحنیة طبیعیة (ایضا ص 22)
~~85 از اضافه 7 قسم ذی الاربع در 12 ذی الخمس حاصل می شود 7x12-84 (جامع الالحان ص 86)
~~1186 یا نسبت ذی الخمس و ل1 یا نسبت ذی الاربع است و درجای خود توضیح داده می شود.
~~87- نور: اکنون بیان اقسام بعد ذی الاربع و بعد ذی الخمس می کند (اتصال و انفصال می به رعایت امانت
~~همان طور که در نسخه بوده نقل شده است) تا از آن ترتیب دوایر هشتاد و چهارگانه کند.
~~((dord 88- تثنیهآ وتر: دو وتر (وتر یا سیم معادل
~~4et 89- جمع دستان، پرده
~~90- نور: چون استخراج ابعاد و جموع و اجناس و دوایر از وتر واحد کرد اکنون از وترین بیان طریقهٔ‌

PageV01P088

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0013.png)

~~استخراج آنها می کند و بیان تقسیم دساتین بر وترین می کند تا معرفة در وترین نیز معلوم گردد.
~~91- سهتار
~~92- عود قدیم به قول مراغی که چهار وتر یا سیم داشته است (جامع الالحان صفحهآ 104 و105)
~~93- به قول مراغی عود کامل که وتر پنجم آن موسوم به حادرا فارابی بدان افزوده است (ایضا صفحهآ 106 تا
~~.(109
~~94- نور: ادوار (ولی ال معرفه لازم دارد مانند سایر نسخ و نسخهآ ادوای)
~~95- نور: چون از فصول گذشته جمیع ادوار مبین شود اکنون درین فصل بیان ادوار مشهوره اثنا عشره میکند
~~96_ نسخهآ ادوار: ابو سلیک (وبه طور کلی این اسامی با رسم الخط عربی است مثل بزرک و زنکوله و زیرافکند
~~وضمنا ترتیب ذکر اسامی نیز فرق دارد)
~~97- ملی: النغم
~~98- نور: چون مجموع ادوار مشهوره و غیر مشهوره معلوم شد (ریزتر و در بالای سطر) پس بیان نغمات
~~ادوار مشهورهآ مذکوره که بایکدیگر مشترکند می کند که کدام پرده با کدام ms012 پرده مشترکند باختلاف و اتفاق مبادی
~~Intomation -99، رک تعلیقات
~~100- نور: بعد از تشارک ادوار بیان طبقات ادوار می کند که هر دایره از هفده موضع مستخرج می شود بر عدد
~~نغمات اولیه مبادی بیعد بقیه بعد ازان مبادی ببعد ذی الاربع - مطهری: دایرهآ (حدایره ای)
~~101- نور: جموع و ادوار (را - ولی بعد اضافه شده)
~~102 - ایضا: اکنون از اصطخاب غیر معهوده استخراج آن جموع ادوار...
~~103 - همان نسخه: غیر معهوده
~~104 - در لغت معنی مستوی کردن دارد ولی در اینجا منظور هم آهنگی اوتار عود است
~~105- نور: متغیر سازند (فقط)
~~106 - نور: فی الایقاع - نسخهآ ادوار: فی الادوار الایقاع
~~107- جمع بحث (لاروس عربی)
~~108- نور چون از بیان نغیات وابعاد و جموع و ادوار و ابحات آنها فارغ شد اکتون در بیان ادوار ایقاعی
~~شروع میکند (کذا می متصل) تا تقطیع ادوار ایقاعی و انواع آن و ازمنهآ آنها را مبین گرداند
~~109 - ایضا: ترتیب جموع و ادوار نغمات
~~110- همان نسخه: تأثیر نغمات دوایر می کند (کذامی منفصل)
~~111- مطهری و ملی: پردهآ (حپرده ای)
~~112- نور: و می گوید که هر جمعی نغمات و ادوار در نفوس چگونه اثر می کند
~~113- ایضا: فصول ما سیق نغمات و ابعاد و اجناس (در حاشیه) و جموع و ادوار نغمات و ادوار ایقاعات
~~Cmposition 114- جمع تألیف تقریبا به معنی ساختن آهنگ و
~~115- نور: اکنون طریقهآ مباشرت را در عملیات این فن بیان می کند (کذا) زیرا که علت غایی این فن آنست
~~که معلومات را در عمل آورند و در عملیات این فن تصانیف سازند و انواع تألیفات توانند کردن
~~وای الفل ان نن در ان کحاب رایر بانزده نصل بترتیب رسانده است ماهر نصلی ارا فرع کتم
~~بنوعی که... انشا الله تعالی

PageV01P089

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0018.png)

~~النغمةا صوت لابث زمانا علی حد ما من الحدة والنقل محنون الیه بالطبع.
# می گوید که نغمه آوازیست که آنرا زمانی درنگ باشد بر حدی از حدت و ثقل بر ms013
~~وجهی که ملایم طبع باشد2. این تعریف را شیخ3 رئیس ابوعلی در کتاب شفاء نوشته و
~~صاحب ادوار4 تغمده الله بغفرانه همین تعریف را اختیار کرده5 و در اول کتاب ادوارثبت
~~کرده و قید «محنون الیه بالطبع» را6 در آن درآورده بجهت آن7 که درین کتاب از
~~عملیات وملایمات بحث می کند لاجرم در نغمه،قید محنون الیه بالطبع را زیادت کرده
~~است8 تا نغمات ملایمه از نغمات متنافره ممتاز و مستثنی گردد.
# اما شیخ ابونصر9 تغمده الله بغفرانه10 در کتاب مقالات تعریف نغمه برین وجه کرده
~~است که «النغمة صوت واحد لابث زمانا ذاقدر محسوس فی الجسم الذی فیه یوجد».
~~وصاحب شرفیه11 رحمه الله12 برین وجه تعریف کرده که13: «النغمة صوت یدرک
~~ادراک تفاوت الکمیة من ثقله 14 او حدته بالنسبة... الی آخر» وگفته که «ولولا هذه
~~الخصوصیة لکانت الأصوات علی اختلاف طبقاتها صالحة للتألیف اللحنی ولیس
~~کذلک».
~~اما معنی تعریف نغمه که صاحب ادوار اختیار کرده است آنست که نغمه آوازیست
~~که او را زمانی درنگ15 باشد بر حدی از حدت و ثقل بر وجهی که ملایم طبع باشد16.
~~می گوییم که چون تعریف مرحقیقت نغمه راست و تعریف باید بر افراد معرف صادق
~~آید و از جمله افراد، نغمهآ واحده است و در نغمه واحده حدت و ثقل و ملایمت ومنافرت
~~بالقوه موجودست. اما بالفعل بانضمام نغمه دیگر حاصل می شود زیرا که حدت و ثقل و
~~ملایمت و منافرت بین النغمتین17 باشد مگر آنک گویم فرقست میان ملایمت و

PageV01P090

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0015.png)

~~محنونیت. مثلا نغمهای که از وتر صحیح مستوی جدید یا از حلق شخصی که حسن
~~الصوت18 باشد یا از کاسهآ چینی درست و امثال آنها مسموع شود، محنون الیه بالطبع
~~باشد. اما چون ملایمت و منافرت از نسب نغمات با یکدیگر معلوم می شود و در نغمهآ
~~واحده آنها مفقودست پس مراد او19 از نغمه حقیقت نغمه است زیرا که20 محدودست و
~~محنونیت حقیقت نغمه متصورست21 ms014 . اما22 موافقت و مخالفت حقیقت نغمه متصور
~~نیست برای آنک حقیقت در ضمن افراد موجود می شود و هیچ یک از افراد حقیقت نغمهآ
~~غیر مرکبه بالفعل موصوف بملایمت و منافرت نیستند برای آنک تا دو نغمه متحقق
~~نمی شود عندالحس23، بعدی که بین النغمتین است ممتاز نمی شود و مقادیر24 و نسب
~~آن معلوم نمی شود و25 چون مقادیر و نسب نغمات معلوم نشود، ملایمت و منافرت نیز
~~معلوم نشود چه نغمتین را که ملایم یا متنافر می گوییم بتبعیت26 مقدار و نسب27 بعد
~~می گوییم و بعد بتبعیت دو نغمهآ طرفین آن27 مسموع می شود و نغمهآ واحده مستلزم بعد
~~نیست برای آنک اختلاف بین28 نغمتین می باید در حدت و ثقل تا ملایمت و منافرت بعد
~~عندالحس29 متحقق شود. هرگاه که بین النغمتین نسبت ملایمه30 باشد طرفین بعد
~~ملایم مسموع گردد و اگر31 نسبت بین النغمتین متنافر باشد طرفین بعد متنافر مسموع
~~شود، و نسب ملایمه و متنافره بعد از این معلوم32 شود.
# اللهم الاان یقال جزء المحنون محنون یعنی33 اگر گویند نغمهآ واحده را ملایم توان
~~گفت باعتبار آنک جزء ملایمست گوییم که این34 مجازست و مجاز در تعریفات معتبر
~~نیست. و اگر گویند نغمه35آ واحده جزء مرکبست36 پس ملایم باشد بحقیقت نه مجاز
~~زیرا که جزء ملایم ملایمست بحقیقت. گوییم که مرکب شاید که متنافر باشد و آنرا
~~محنون الیه بالطبع نتوان گفت زیرا که نغمهآ ثانیه اگر37 از طرف اثقل یا احد بر نسبت
~~بعد ملایم باشد، هر دو نغمه ملایم باشد و اگر یکی از دو نغمهآ طرفین بعد38 متنافر باشد
~~هر دو نغمه متنافر باشند39. و اگر گویند نغماتی که از حلوق مستبشعه40 یا از کاسهآ
~~چینی مکسوری41 یا ازوتر عتیق مندرسی41 حاصل شود اگر چه بر نسبت ملایمه باشد
~~لکن آن محنون الیه بالطبع نباشد. گوییم ملایم باشد اما بسبب استشراف نفس بآنچ الذ
~~از آنست آنرا ملایم نشمرد و این ms015 کراهت کلی42 نباشد بل که جزوی است43 اما کمال
~~ملایمت، محنونیت باشد و آن دریک نغمه متحقق نمیشود44 چرا که ملایمت و منافرت
~~تابع مقدار45 و نسب ابعادند.
# اما تعریفی که شیخ ابونصر26 کرده است و47 قید محنون الیه بالطبع نکرده، آن

PageV01P091

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0020.png)

~~تعریف مطلق نغمه است اعم از آنک ملایم باشد یا متنافر و این48 احسن است برای
~~آنک معرف باید شامل جمیع افراد معرف باشد49 و شکی نیست که نغمات متنافره
~~بعضی از افراد معرف اند و آنک بحث از50 ملایمات می کند از عملیاتست اما این51 فن
~~شأملست ملایمات و متنافرات را پس تعریف شیخ ابونصر52 جامع باشد.
# اما تعریفی که صاحب شرفیه53 کرده و گفته که «النغمة صوت یمکن54 ادراک تفاوت
~~الکمیة من ثقله او حدته بالنسبة...» الی آخر. می گوییم که ادراک تفاوت کمیت
~~بین النغمتین مطلقا مشکلست55 چه اگر وتری را بصد56 قسم کنند یا زیادت57 و از آن
~~یک قسم58 فصل کنند بعدی از استنطاق آن نغمتین مسموع شود که حاشیه59آ عظمی آن
~~صد جزء60 و حاشیهآ صغری آن61 نودونه جزء باشد و ادراک تفاوت کمیت آن بسمع62
~~کردن بر مرتاض63 متعذر باشد خصوصا بر غیر مرتاض.
# اما ابعاد ملایمهآ مشهوره مستعمله را بحسب استماع نغمتین طرفین آنها ادراک توان
~~کردن64.
~~قوله 65: النغمة صوت لابث. صوت کیفیتی است از کیفیات مسموعه لذاتها
~~لالغیرها، چون حدت و ثقل وخفاتت66و جهارت67. اگرچه آنها نیز از کیفیات
~~مسموعهاند اما بتبعیت68 صوت مسموع می شوند نه بذات خود و حدوث صوت یا از
~~اهترازهوایی بود در جسمی یا جسمی درهوایی و آن جسم مستحصف69 املس70 باشد.
~~اهتراز هوا در جسم چون آلات ذوات النفخ واهتزاز جسم در هوا چون آلات ذوات
~~الاوتار71.
# و صوت بر دو قسم است: یکی صوت قرعی72 و دیگر صوت قلعی13. اما آنچه74
~~صالح تألیف الحان باشد والحان از آن مترتب شود صوت قرعی است و آن هم بر دو
~~قسم است: ms016 یکی صوت اکثری و دیگر صوت اقلی. اما صوت اکثری مطلق صوتست.
~~اما75 صوت اقلی که صالح تلحین است جز از آلات حاصل نمی شود و شاید که صوت
~~را لبشی باشد بدان نوع که76 قرعاتی متتالی شوند گویا که متصل اند و آن اصوات
~~صوت واحدست بسبب عدم احساس بتخلل ازمنه بینها مانند نقرات سریعه که بر اوتار
~~ایقاع کنند یا بر مثل طبول77 خصوصا از ایادی مهره78 چنانک از قطرهآ نازله تخیل کنند
~~که خطی واحدست79 و احساس بفصول میان آنها نتوان کرد پس این چنین صوت
~~واحد لابث باشد، بعد از آن اگر آن اصوات که مجموع آنها صوت واحدست بر حدی
~~معین باشد ازحدت یا ثقل80 مجموع آن صوتی باشد واحد لابث زمانی بر حدی معین

PageV01P092

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0017.png)

~~از حدت و ثقل بل که نغمه باشد که ادراک تفاوت آن ممکن بود بنسبت با نغمهآ دیگر واگر
~~بر حدی معین نباشد و حدود آنها مختلف باشد و نقرات متتالی باشند چنانک مذکورشد
~~هر یکی را از آنها حکم نغمهآ واحده باشد.
~~«و بباید دانستن که صاحب موسیقی تألیف الحان از هر صوتی کیف مااتفق نکند
~~بل که ازصوتی کند که آن صوت درنگ کند زمانی بر حدی از حدت و ثقل کمامر. واین
~~تعریف نغمه است. اما محنون الیه بالطبع که صاحب ادوار گفته است عندالتحقیق
~~محتاج نیست و برین تعریف در کتاب شرفیه شکی ایراد کرده است و گفته که شکی نیست
~~که صوت چون ماده آمد و حدت و ثقل چون صورت و نیز صوتی که لابث باشد با
~~عروض حدت و ثقل آن نغمه نیست بل می گوییم که چون دو صوت ادراک کنیم که
~~مختلف باشند بحسب حدت و ثقل اگر ممکن باشد ادراک تفاوت که میان مقدار ایشان
~~است واحدی را از ایشان نسبتی بحدت و ثقل چون نسبت ضعف یا نصف یا ثلث یا ربع یا
~~ثمن یا غیر از ms017 آن از نسب ملایمه که مرتاضان بعلم نغم آنرا ادراک کنند یعنی آن صوت را
~~نغمه خوانیم و برین قاعده تعریف نغمه چنان کرده که نغمه صوتی بود ممکن باشد
~~ادراک تفاوت کمیت آن و این خلاف قاعدهآ قومست. و دیگر لازم آید که هرگه که آن
~~تفاوت مدرک نشود نغمه حاصل نشود و هر عاملی داند که عدم ادراک تفاوت شرط عدم
~~نغمه نیست پس وجود او تابع وجود او نبود و عدم او تابع عدم او نیست و این ظاهرست، و
~~دیگر دلایل طبیعی قایمست بآنک نغمه از مقولهآ کیف است نه از مقولهآ اضافت. پس باید
~~دانستن که نغمه از حیثیت عروض عدد او را کم شد و از حیثیت نسبت او با نغمهآ دیگر
~~معروض اضافه می شود و اما حقیقت او کیفیت است از آن جهت که صوتست و صوت
~~کیفیتی بود که کم اورا عارض شود چنانک مقررشد در علم طبیعی پس تعریف اول اولی
~~باشد»81.
# و حکماء تعریف ضوت بذکر اسباب آن کردهاند و شیخ ابونصر82 رحمه الله83 گفته
~~که از اجسام بعضی آنست که چون جسم84 دیگر مزاحم آن شود جسم مزحوم مقاومت
~~زاحم نکند، مندفع شود بسوی عمق نفس85 خود مثل اجسام جامدهآ لینه86 یا منخرق87
~~شود مر زاحم را یا متنحی شود88 بجهتی که حرکت زاحم بدان جهت باشد بی آنک
~~بقاومتی باشد بینهما اصلا89، هرگاه که چنین باشد در جسم مزحوم90 صوت موجود
~~نشود. وبعضی دیگر آنست که چون جسم دیگر مزاحم شود مندفع یا منخرق یا متنخی
~~نشود و آن اجسام صلبه باشد، پس در جسم مزحوم صوت موجود شود. پس وجود هر

PageV01P093

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0022.png)

~~یک91 از اندفاع و انخراق و تنحی12 سبب عدم صوتست93 و عدم آنها سبب وجود
~~صوت.
~~و صاحب شرفیه94 بر شیخ ابونصر95 اعتراض کرده که صوت96 را بمزحوم
~~مخصوص گردانیده دون الزاحم مطلقا لیس کذلک.
~~و خود هم در شرفیه97 گفته که این98 ms018 سخنان موهوم است برای آنک صوتی که از
~~قرع99 حجرین بر یکدیگر حاصل100 شود آنرا تخصیص نتوان کردن بقارع یا
~~بمقروع بل که از تصادم حجرین باشد مخصوص بیکی101 از آنها نباشد102. می گوییم
~~بلی صوتی که از تقارع حجرین باشد103 مخصوص بیکی از آنها نباشد بل که ازهر دو
~~باشد104 اما اصواتی که از آلات105 حاصل شود مخصوص بود بمزحوم زیرا که جمیع
~~آلات106 مزحوم اند و در عرف نیز چنانست چنانک گویند آواز عود و آواز107 نای و غیر
~~ازآنها. وهم در شرفیه گفته108. «و اما کیفیة109 حدوث النغم من الحلوق الأنسانیه فان
~~الهواء یقرع مقعرات اجزاء الحلق بشدة وعنف فتحدث النغمة ولذلک اذا تنفس
~~المتنفس من غیر شدة وعنف لا یسمع صوت. واما حدوثها فی الآلات ذوات النفخ فأن
~~تسریب110 الهواء بشدة وعنف یصدم جوانب التجویف فینعکس مصدوما صادما مترددا
~~ترددا مستدیرا ملولبا فینفعل بشدة اجتماعه111 و تراکمه علی الوجه المذکور. و اما
~~حدوثها فی الآلات ذوات الاوتار اذا قرعت اهتزت فنفضت الهواء عن نفسها
~~فیحدث112 فی الهواء قراعات متصلة وان فارقه1133 المحرک فیحدث النغمة ثم یتلاشی
~~شیأ فشیأ حتی اذا اضمحلت الحرکة انقطع الصوت. اقول والحال آنا وجدناعن114
~~غیرها کالنغمة المسموعة من القصعة115 ولکل نغیة نظیرة من الحدة والثقل فیه بحث
~~لانه ینتقض بنغمة: اب جده وز116 الی یز. لان نغمة الانظیر لهافی الثقل کما لها
~~نظیرة لها فی التقل کما لها نظیرة فی الحدة وذلک117 ان تقول هکذا118 فی النغمات
~~حتی ینتهی الی نغمة اوهذا صح 11 فی نغمة یح الی له ولکن لفظ الکل یدل علی120
~~کل نغمة کذلک وایضا مثل هذا الاعتراض وارد علی تعریفها. فانه قال121): النغمة صوت
~~لابث زمانا ما علی حد ما من الحدة والثقل لإنه ینتقض بنغمة ا فان لهاحد من الثقل و
~~لاحد لها من الحدة. فآن المفروض آن نغمة ا اثقل النغمات فاذا فرض آن لها حد
~~من الحدة یلزم ان یکون احد من نغمة وهو خلاف ms019 المفروض اللهم الا122 آن یقال هذا
~~الواو بمعنی او ولکن قوله ولکل نغمة نظیرة من الحدة والثقل یأتی عن ذلک فأن ابعض
~~النغمات.»

PageV01P094

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0019.png)

# گفته133 که هر نغمه را نظیری هست در حدت و ثقل حال آنک نغمهآ امطلق124 وتر
~~است آنرا در حدت نظیرش نغمهآ یح125 است. اما در ثقل126 نظیر ندارد127 اما نغمهآ یح
~~نظیرش در حدت نغمهآ له128 و نظیر له در ثقل نغمهآ او در حدت نغمهآ له و نظیر یط درثقل
~~نغمهآ ب ودر حدت نغمهآ لو129 و علی هذا تا نغمهآ له که نظیرش130 در ثقل نغمهآ یح و در
~~حدت نغمهآ نب131 پس نغمات هفده گانه ثقال132 را در حدت نظایر موجودست اما در
~~ثقل133 نظایر ندارد. پس نغمهآ یح در حدت نظیر نغمهآ ابود و انظیر نغمهآ یح باشد در ثقل
~~وب نظیر نغمهآ یط باشد134 در ثقل و نغمهآ یط نظیر نغمهآ ب بود125 درحدت وقس علی
~~هذا.
# و36 لایقال للنغمة إنها ثقلیة اوحاد الا بالنسبة إلی أخری.
# هیچ137 نغمه را حاد138 و ثقیل نتوان گفت مگر به نسبت با نغمهآ دیگر این جا این
~~گفته وقبل ازین گفته که139: «النغمة صوت لابث زمانا ما علی حد ما الحدة والثقل
~~محنون الیه بالطبع140» وهل هذا الا تناقض؟ وقبل ازین مذکور شد که حدت وثقل و
~~ملایمت و منافرت بین النغمتین باشد مگر آنک گوییم که آنچه گفته که اورا حدیست از
~~حدت و ثقل موجب آن نیست که بالفعل حاد باشد یا ثقیل برای آنک141 هر نغمه142 را
~~حدی نیست143 بدین معنی که اگر نغمهآ دیگر بر آن اضافت کنند که از آن احد باشد144
~~آن نغمهآ مضاف الیه از نغمهآ مضاف اثقل باشد واگر از آن اثقل باشد مضاف الیه از مضاف
~~احد باشد.
# فان145 النغمة المسموعة من نصف الوتر حادة بالنسبة الی النغمة المسموعة من
~~مطلقه ثقیلة بالنسبة الی النغمة المسموعة من ربعه. وکذلک126 النغمة المسموعة
~~من الربع ms020 ثقلیة بالنسبة الی النغمة المسموعة من الثمن17.
# اعنی نغمهای148 که از نصف وتر مسموع شود حاد باشد بنسبت با نغمهای که از
~~مطلق وتر مسموع شود149 پس هر نغمه احد است بنسبت با نغمهای که از آن اثقل باشد
~~و اثقل بود بنسبت با آن که ازو150 احد است. پس هر نغمهآ نصف را نظیر پیدا کردهم در
~~حدت و هم در ثقل و گفت که نغمهای که از ربع وتر مسموع گردد حاد باشد بنسبت با
~~نغمهای که از نصف وتر مسموع شود و ثقیل باشد بنسبت با نغمهای که از ثمن وتر
~~مسموع شود151.
# وکل واحد من هذه النغمات الاربع نظیرة بعضها لبعض ویقوم152 کل منها مقام
~~الاخری فی التألیف15

PageV01P095

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0024.png)

~~وهریکی ازین نغمات چهارگانه154 نظیر باشد بعضی مربعضی را155 و هر یکی از
~~آنها قایم مقام156 اخری باشد در تألیف لحنی اعنی157 در محلی که نغمهآ اباید به عوض
~~آن نغمهآ یح استعمال کنند و ببدل نغمهآ یح نغمهآ له و بیدل نغمهآ له نغمهآ نب.
# وبیاید دانست158 که نغمهآ نصف هر مقداری قایم مقام و نظیر نغمهآ کل آن باشد. «و
~~بعضی [از] قدما در کتاب خود دراین باب مسئلهای بدین عبارت نوشته [اند]»:159
# سؤال: لم صار صوت نصف الوتر مشابها لصوت الکل فی الحدة والغلظ?
# الجواب16: العلة فی ذلک161 تکافو السبب وبیان ذلک إن طول الوتر یحدث
~~حدة162 الصوت 163 کذلک غلظ الوتر یحدث غلظ الصوت ودقته ضد ذلک اعنی الحدة.
~~فاذا تکافاء السببان فی الوترین اعنی سبب غلظ الصوت وحدته تشابه صوتا هما
~~فی الکیفیة اعنی فی الغلظ والحدة. مثال ذلک ان وترا ضعف وترب164 فی الطول حتی
~~یکون وترب164 نصف وترا. فاقول ان صو یتهما یجب ان یکونا متشابهین برهانه ان وتر
~~اضعف وترب164 فی الطول فیجب ان یکون صوت اضعف صوت ب165 فی الغلظ،
~~من166 هذا الوجه. ووترب ضعف167 وترا فی الغلظ لانه نصفه فی الطول فنسبة غلظه
~~الی الطوله ضعف ms021 نسبة غلظ وترا الی طوله. فاحد سببی غلظ الصوت قد حصل فی وترا
~~والآخر فی وتر ب فهما متکافیان169 فی السبب فیجب16 ان یکونا متشابهین
~~فی الصوت170 وذلک ما اردنا ان نبین171.
# و باصطلاح قدما در کتب ایشان نغمهآ ب نصف وتر را گویند و در اصطلاح متأخران
~~نغمه یح نصف وتر را گویند172.
# وللثقل173 والحدة اسباب: فاسباب الثقل طول الوتر وغلظه وارخاؤه وسعة النقب
~~فی الآلآت ذوات النفخ وبعدها من174 المنفاخ، واسباب الحدة ما یقابل ذلک.
# وحدت175 و ثقل را اسبابست. پس اسباب ثقل طول وتر و سطبری و سستی176
~~آنست و فراخی ثقبه177 در آلات ذوات النفخ و دوری از دهان نافخ178 اعنی دوری
~~منافذ از فم نافخ و اسباب حدت آنچه مقابل آن باشد اعنی کوتاهی وتر و باریکی و
~~کشیدگی آن179 و تنگی سوراخ نای و نزدیکی آن بدهان نایی «در آلات ذوات
~~النفخ»180 ومولانا قطب الدین شیرازی رحمه الله181 در کتاب182 خود گفته که سبب
~~حدت مطلقا استحصاف183 متقارعین است و سبب ثقل مقابل184 آن. می گوییم که
~~استحصاف مقروع در جمیع آلات185 سبب حدتست و ضعف186 آن سبب ثقل. اما
~~استحصاف قارع مطرد187 نیست چنانک در آلات ذوات الاوتار مشاهده می گردد و

PageV01P096

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0021.png)

~~ظاهر188 الترکیب شاهد بخلافه.
# و شیخ ابونصر189 در کتاب خود گفته است که شدت قرع سبب حدتست و ضعف
~~آن سبب ثقل. و بعضی از متأخران190 برین سخن اعتراض کردهاند و گفته191 که این
~~سخن مطرد نیست192 والا لازم آید که193 از مطلق194 وتر واحد نغمات مختلفه الحدة و
~~الثقل بسبب قوت اهتزاز و ضعف آن حادث شود مقتضی قول ابونصر195. و حال آنک
~~شدت قرع در آلات مهتزه196 موجب تفاوت نغمات بود بخفاتت و جهارت نه بحدت و
~~ثقل چه خفاتت و جهارت معلل اند بقوت قرع و مقابل آن چنانک حدت و ثقل معلل اند
~~باستحصاف مقروع و مقابل آن در جمیع آلات اما استحصاف قارع سبب ms022 حدت باشددر
~~آلات ذوات النفخ.
# اما شیخ ابو نصر رحمه الله197 در کتاب خود سبب حدت و ثقل را در آلات ذوات
~~لاوتار بیان کرده است بعد از آن این سخن را در آلات ذوات النفخ گفته که شدت قرع
~~سبب حدتست و مقابل آن سبب ثقل. پس، بر شیخ198 اعتراض وارد199 نباشد و آنک
~~مولانا صفی الدین200 رحمه الله گفته که سعت ثقب201 از اسباب ثقلست. می گوییم آن،
~~وقتی باشد که نغمات صاعده202 باشند اعنی منتقل از احد به اثقل203 چه مقدار طول
~~نای زیادت گردد در انتقال از نغمه204 بنغمهآ دیگر بدان سبب صاعده205 گوپند. اما
~~چون نغمات هابطه206 باشند اعنی منتقل از طرف اثقل بطرف احد، سعت ثقب از
~~اسباب حدت باشد. و این خود محقق است که اگر ثقبه207آ وسیع را بگشایند آهنگ در
~~حدت زیادت208 شود از آنک ثقبهآ ضیق209 را و حاصل سخن آنک سعت ثقب از اسباب
~~ثقل وقتی باشد که نافخ اورا فروگیرد و آنجا بعد منفاخ210 حاصل شود، لاجرم سیب
~~ثقل باشد. اما اگر نافخ ثقبهآ وسیع را بگشاید سبب حدت شود بحسب قرب منفاخ210.
~~پس سعت ثقب ذو وجهین باشد اما قاعدهآ اصل و مجری عادت211 چنانست که انتقال
~~نغمات اول از اثقل باحد باشد چرا که مطلق212 وتر نغمهآ ا است که عرب آنرا ثقیلة
~~المفروضات خواند، پس ب، پس ج، پس دتا213 له. و آنچه214 از طرف احد بطرف
~~ثقل منتقل باشد آن را انتقال راجع خوانند.
~~و انتقال مقلوب نیزگویند، برین تقدیر سعت ثقب از اسباب حدت باشد. و صاحب
~~دوار215 رحمه الله 216 بآلات ذوات النفخ التفاتی نداشته است و در آن شروع نکرده
~~زیرا که از آن آلات تقسیم دساتین روشن نمی شود چه معرفت نغمات از اجزای وتر
~~روشن217 می شود بالتحقیق والاعتماد نه از اجزای نای. و بر سطح نای هفت ثقبه

PageV01P097

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0026.png)

~~می باشد218 که هفت نغمه از آن بیرون ms023 می آید219 و ثقبهآ دیگر بر ظهر220 نای می باشد
~~که231 باصطلاح نافخان آن را شجاع خوانند و نافخ آن را باصبع ابهام222 مسدود
~~گرداند و ثقبهآ دیگر بر ذیل نای باشد223 و آن برای منفذ هوا باشد و از آن هیچ نغمه در
~~انتقال حاصل نشود پس از آن هشت224 ثقبه هفت نغمه حاصل شود و بیست و هفت225
~~نغمهآ دیگر که باقی ماند تا سی و پنج نغمه هم از آن ثقب ثمانیه226 بشدت و لین227 نفخ و
~~حرکات اصابع228 استخراج کنند. و اگر صفی الدین عبدالمؤمن رحمه الله229 بجای
~~سعت ثقب سعت تجویف گفتی اعتراض وارد نشدی چنانک در شرفیه گفته است230.
# و درین زمان شارحان ادوار231 را اشتباهات می شد برین فقیر عرض می کردند،
~~جواب از آنها چنان می گفتم که رفع اشتباهات ایشان می شد و میدانستند که تخیلات
~~فاسده برایشان غالب شده و مقصود بر طرف مانده است.232
# اما اسباب ثقل در کاسات دقت233 و کبر234 و آنک مملو باشد235 از مایعات اما
~~اسباب حدت مایقابل ذلک اعنی غلظ336 وصغر وخلو237 «و این فقیر حقیر را بتجر به
~~این معلوم شده است که هرگاه که کاسات خالی باشند اصوات آنها حاد باشند و چون
~~مملو شوند اصوات آنها ثقیل باشند»238 اما در کوزهها و خمها که آب ریزند هرچند که
~~مملو باشد آواز آن احد باشد چون تمام پر شود درو هیچ صوت نماند. اما در کاسات
~~عکس آن باشد اعنی چندانک کاسه خالی باشد صوت آن حاد باشد و چون مملو شود
~~صوت آن ثقیل شود239.
# این بود اسباب حدت و ثقل240 در آلات، اما در حلوق انسانی: اسباب حدت
~~هواییست241 که قرع می کند اجزای مقعرات حلق را بشدت و عنف و اسباب ثقل
~~مایقابل ذلک. پس اگر متنفس نفس زند بی شدت و عنف صوت حاصل نشود زیراکه242
~~در حلق شدت هوا سبب حدتست وضعف آن سبب ثقل. و در ms024 صغرسن نیز آواز حادباشد
~~و243 بعدالبلوغ ثقیل و244 بعضی گویند صغر جسد نیز سبب حدت صوتست اما آن
~~مطرد نیست گاه باشد که چنان بود و گاه باشد که چنان نباشد.

PageV01P098

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0023.png)

~~4- صفی الدین ارموی.
~~5- نور: کرده است
~~6- نور بدون را.
~~7- نور: برای آنک مراد او تغمهآ ملایم است و درین
~~8- ایضا: بالطبع را در تعریف در آورده است
~~9- منظور فارابی است و مراغی مکرر در آثار خود از او به این صورت یاد کرده است.
~~10 - جملهآ دعای به معنی خدا او را در آمرزش خود بیوشاند (معین) را فقط نسخهآ نورعثمانی دارد.
~~11- صفی الدین ارموی
~~12- کذا نور و دو نسخه دیگر ندارند.
~~13- نور: تعریف نغمه برین وجه کرده که
~~14- نور تا ثقله
~~15- ترجمهآ لبث است و در تعریف نغمه نیز لابث معنی درنگ کننده دارد.
~~16- نور عبارت «اما معنی...» تا باشد را ندارد.
~~17- یعنی در مقام سنجش و نسبت با نغمهآ دیگر معلوم می شود.
~~18- نور: از حلوق حسن الصوت
~~19- نور او ندارد و ضمیر راجع است به صاحب ادوار و شرفیه یعنی صفی الدین ارموی.
~~20- نور: که آن
~~21- نور جملهآ و محنونیت.... متصورست را ندارد.
~~22- نور: و موافقت و مخالفت در نغمهآ واحده متصور نیست
~~23- ایضا: عندالسمع (ولی حس اعم از سمع است)
~~24- همان نسخه: مقدار
~~25- نیز: و ملایمت و منافرت نیز معلوم نگردد (تلخیص شده) و هر دو نغمه را...
~~26- به تبعیت
~~27- نور: آن بعد
~~28- ایضا: اختلاف نغمتین
~~29- همان نسخه: منافرت عند السمع
~~330- نیز: ملایم
~~31- نور: نسبت متنافر باشد متنافر مسموع گردد
~~32- نور: انشا الله تعالی - ملی: معلوم می شود
~~33- نور: که اگر
~~34- ایضا: گوییم این
~~35- همان نسخه: که نغمهآ
~~36- این نسخه از «پس» تا «بحقیقت» را ندارد: گوسم مرکب شاید

PageV01P099

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0028.png)

~~37- در نور «اگر» قبل از بر نسبت آمده است.
~~38- نور: بر نسیت متنافر
~~39- ملی: باشد
~~40 ناخوش ودر جامع الالحان نیز آمده است رک. صفحهآ 17، استبشاع ناخوشر آمدن چیزی است (مصادر
~~زوزنی ms025 ج 2 ص 464)
~~41- ملی: مکسور - مندرس
~~42- نور: طبیعی
~~43- ایضا: باشد
~~44- نیز: نمی گردد
~~45- کذا نور و بعد اصلاح شده است: مقادیر
~~46- قبلا اشاره شد منظور فارابی است.
~~47- نور بدون است.
~~48- نور: واین تعریف
~~49- به اصطلاح جامع ومانع رک. تعلیقات
# 50- نور: فقط از
~~51- ایضا: علمی (بعد اضافه شده)- ملی: عملی
~~52- فارابی
~~53- ارموی
~~54- نور بدون یمکن
~~55- نور: می گوبیم تفاوت بین النغمتین مشکلست زیرا اگر
~~56- به صد - نور: بچهل
~~57- ملی: از آن
~~58- جدا کردن واصطلاحی است که پس از این توضیح داده خواهد شد.
~~51 چون بعد از دو نغمه تشکیل می شود بنابراین هر بعدی دو عدد به اسم حاشیه دارد که یکی عظمی یا
~~بزرگتر و دیگری صغری یا کو چکتر است رک. تعلیقات
# 60- نور: عظمی آن نغمه چهل باشد
~~61- ایضا: آن مقدار نغمه سی ونه
~~62- به سمع
~~63- مرتاض یعنی ریاضت کشنده ولی در آثار مراغی تقریبا به معنی هنرآموز موسیقی است (تعلیقات)
~~64- مطهری: کرد
~~65- کذا مطهری - ملی: وله - نور بدون عنوان
~~66- در برابر جهارت و به معنی پستی صدا یا یواش و کوتاه رک. تعلیقات
~~67- بلند شدن صدا الاروس عربی)

PageV01P100

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0025.png)

~~68- به تبعیت
~~69- استوار (منتهی الارب)
~~70- نرم (فرهنگ تازی بیارسی شادروان فروزانفر)
~~71- نور: هوایی در جسمی باشد همچون آلات ذوات النفخ یا از اهتزاز جسمی در هوایی همچون آلات ذوات
~~الاوتار
~~72- در نسخهآ نور عثمانی ابتدا قلعی و بعد قرعی است و در مقام توضیح نوشتهاند: قرعی و آن از قرع عنیف
~~حاصل باشد، قرعی که از تفریق عنیف حاصل می شود (در حاشیه). قرع به معنی کوفتن وزدن و قلع به معنی
~~کندن است (معین)
~~73- نور: و آن از قرع عنیف حاصل شود
~~74- ایضا : آنچه ما در آنیم وآن صالح است تالیف الحانرا آن صوت قزعی است و صوت قرعی هم بردو قسم
~~است
~~75- همان نسخه: و صوت اقلی آنک قابل و صالح تلحین باشد و صوت قرعی از تقارع اجسام صلبه حاصل
~~شود
~~76- نیز: که قراعات متتالی ms026 شوند که میان آنها زمانی محسوس متخلل نشود و از آن قراعات اصوات حاصل
~~شود که گویا متصل اند و آن اصوات صوت واحدست بسبب عدم احساس متخلل ازمنه بینها چنانک از قطره
~~نازل تخیل کنند که خط واحدست و احساس بفصول آنها نتوان کرد پس این چنین صوت واحدلابث باشد
~~77- جمع طبل (لاروس عربی)
~~78- جمع ماهر (معین) و منظور کسانی است که در زدن طبل یا ضرب مهارت دارند
~~79- چون وقتی فاصلهآ زمانی بین رویت از حدمعینی کمتر شود چشم دیگر نمی تواند تفکیک کند قطرههای
~~باران یا آب اگر سریع بزمین بریزد مثل خط و بهم پیوسته دیده می شود و منظور از فصول نیزدر اینجا انفکاک
~~آنهاست رک. تعلیقات
~~80- نور: مجموع آنها صوت واحدست بر حدی از حدت و ثقل معین باشد نغمه باشد که ادراک آن ممکن بود
~~بنسبت با نغیهآ دیگر و اگر بر حدی معین نباشد و حدود آنها مختلف باشد و نقرات متتالی باشند چنانک
~~احساس بتخلل ازمنهآ آنها ممکن نباشد هر یکی را از آنها حکم صوت واحد باشد
~~81_ این قسمت را فقط نسخهآ نور عثمانی دارد رک. تعلیقات
~~82- چنان که مکرر اشاره شد منظور فارابی است.
~~83- نور: شیخ ابونصر در کتاب مقالات گفته
~~84 ایضا: جسمی دیگر مزاحم او شود مزحوم مقاومت نکند مر زاحم را.
~~85- یعنی وجود خود و منظور نوسان است
~~86- مؤنث لین به معنی نرم و ضد خشن (لاروس عربی)
~~87_ از مصدر انخراق: دریده شدن (مصادر زوزنی /ج 2 ص 441)
~~88- مطهری و ملی «یا متنحی شود» را ندارند.
~~89- نور بدون اصلا.

PageV01P101

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0030.png)

~~90- نور: صوت در جسم مزحوم
~~91- ایضا: هر یکی
~~92- دور شدن (مصادر زوزنی ج 2 ص 565)
~~93- نور: بود
~~94- صفی الدین ارموی
~~95- فارایی
~~96- نور: اعتراض کرده است و گفته که شیخ صوت را
~~97- رسالة الشرفیه فی النسب التألیفیه که ارموی به نام شرف الدین هارون متوفی 685 هق تألیف کرده
~~است رک. تعلیقات
~~98- نور: وحال ms027 آنک صاحب شرفیه در شرفیه گفته
~~99- ایضا: تقارع
~~100- یعنی صدای حاصل از بهم زدن دو سنگ. تقارع که در نسخهآ نور عثمانی آمده به معنی بهم قرعه زدن
~~است (مصادر زوزنی ج 2 ص 600)
~~101- به یکی (رسم الخط)
~~102- نور: بیکی از جسمین نباشد
~~103- ایضا: باشد بر یکدیگر مخصوص نباشد بیکی از جسمین
# 104 - همان نسخه: باشد مسلم اما اصواتی که از آلات نغم
~~nsuument6105 - آلات الحان، سازها
~~106- نور: آلات تغم
~~107- ایضا: آواز نای و آداز عود و آراز کاسات وطاسات وغیر از آنها
~~108- همان نسخه: گفته که
~~109- نیز: واما حدوث النغم
~~110 - ملی: تسربت
~~111- نور: اجتماعها و تراکمها
~~112- ایضا: فتحدث
~~113- همان نسخه: فارقها
~~114- نیز: من
~~115- نور: قوله ولکل
~~16 نورنتا و یعنی زرا ندارد در در نسغە مطقری وملی بین حروف نسایندهآ نفیات و پود که به پیروی از
~~نسغهآ نور عثمانی واز باب جلوگیری از اختلاط حروف واشتباه در خواندن آنها حذف شد.
~~117- کذا نور، دو نسخهآ دیگر: ولک
~~118- نور: هذا
~~119- مطقری وملی: صحیح

PageV01P102

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0027.png)

# 103
~~120- ایضا: علی ان
~~121- نور: بدون قال.
~~122- ایضا: بدون الا
~~123- فعل ناقص یا وصفی در آثار مراغی نظیر زیاد دارد رک. تعلیقات
~~oenstrine 124- دست باز (و در تداول: دسوان
~~125- چون اوکتاو است
~~126- زیرا یم تر از دست باز نیست
~~127- زرا که نغمهآ آاتقل نغماتست تا نغمهٔ‌ یزدر ثقل نظیر ندارد (مطهری و ملی اضافه دارند و به نظر می رسد
~~که جمله معترضهای است).
~~128 - نور: نظیر آن در حدت نغمهآ ا (غلط و مغشوش است)
~~129- این نغمات یعنی اویح وله و نیزب ویط ولو در دو اوکتا و اول و دوم نظیر یکدیگر هستند رک. تعلیقات
~~130- نور: نظیر آن
~~131- اوکتاو سوم - نور اضافه دارد: که ثمن آخر وترست
~~32 ا مفده نقید وکاو اول که نسمت به نظابر خود کرا وکاودم بمتر وبه اصطلاح تقل تراست.
~~133- نور: در ثقال
~~134- هر دو نغمهآ دوم در او کتاو خود هستند.
~~135- نور: باشد
~~136- نور قوله ms028 اضافه دارد (یعنی قول ارموی را مشخص کرده است)
~~137- ایضا نور: میگوید که هیچ نغمهآ (=تغمهای)
~~138- همان نسخه: یا ثقیل
~~139- ملی: این جا این گفته (فقط) - نور: دیگر و قبل ازین در تعریف نغمه کفته است که
~~140- نور بالطبع را ندارد.
~~141- ملی: برای اینکه
~~142- در دو نسخه: نغمهآ (= نغمهای)
~~143- کذا نور و بنابر توضیح بعد مؤلف، صحیح تر است.
~~144- نور: بود
~~145- نور: قوله و ان [ولی در نسخهآ ادوار هم فان است)
~~146- ملی و کذا
~~127- کذا نسخهآ ادوار، نسخ دیگر مغشوش است: نور: العسموعة الثمن - ملی: الی نغمة الشمن
~~148- نسخهها: نغمهآ (رسم الخط)
~~141-بنابه همان قاعده نارهای مرتعش که قبلا اشاره شد مثلا در سیم سفید تار صدای دست باز وپردهآ واقع در
# فتط ل سم یادسنه ساز هر دوهن است ولی بک اوکلاو فرق داره ودومی فرکانسش 2 بر ایر أولی آست.
~~رک. تعلیقات

PageV01P103

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0032.png)

~~150- از او (رسم الخط)
~~151- نور: شود و ثقیل باشد بنسبت با نغیهآ که از ربع وتر مسیوع گردد و همچنین تغمهٔ‌ که از ربع وتر مسموع
~~[شود] ثقیل باشد بنسبت با نغمهآ که از ثمن وتر مسموع گردد
~~152- ملی: تقوم1
~~153- نور اضافه دارد: اللحنی (ولی نسخهآ ادوار هم ندارد)
~~154- نور: اربعه
~~155- ایضا: نظیر یکدیگر باشند
~~156_ همان نسخه: هر یکی قایم مقام اخری شوند
~~157- نور: چه در محلی که نغمهآ اباید عوض آن نغمهآ یح استعمال توان کردن و بدل نغمهآ یح نغمهآ له و بدل
~~نغمهآ له نغمهآ نب که نغمهآ مقدار ثمن وترست. و از متعارقات این قن یکی آنست که چون مطلق وتری را اعتبار
~~کنیم و بازاندکی ازان مقدار فصل کنیم و استنطاق باقی کنم نغمهآ باقی احد بود از مطلق وتر و اگر قدری دیگر
~~فصل کنیم تغمه باقی اثقل باشد و علی هذا القیاس. وازین سخنان معلوم می شود که نغمه تابع مقدار وترست.
~~158- ایضا: دانستن که نغمهآ نصف هر وتری نظیر و قایم مقام نغمهآ کل ms029 است (ولی به شکلی که در دو نسخهآ
~~دیگر آمده کلی تر است زیرا در دو اوکتاو نغمهها یا نتهای متناظر مثل هم هستند)
~~159- نور عبارت داخل گیومه را ندارد.
~~160- نور: جواب
~~161- نور فی ذلک را ندارد.
~~162- نور: یحدث غلظ الصوت وقصره یحدث حدت الصوت
~~163- ایضا: وکذلک غلظ الصوت ودقته ضد ذلک اعنی الحدة
~~164- نور: یح اولی با توضیح آخر این قسمت معلوم می شود که ب صحیح است)
~~165- نور: ضعف یح فی الغلظ
~~166- فقط نور من دارد.
~~167- ملی: یب ضعف - نور: یح نصف وترا
~~168- ملی: متکافیات
~~169- نور: فوجب
~~170- مطهری و ملی فی الصوت را ندارند.
~~171- مفهوم کلی این سؤال وجواب نشان داین را بطه زر و بعی صدای سیم یا وتر با طول و ضخامت آن
~~است و این نکتهای است که با قواعد تارهای مرتعش در فیزیک تطبیق می کند رک. تعلیقات
~~172- قبلا به این مطلب اشاره شد که چرا به جای یح (نصف طول وتر) ب آمده است و در اینجا با این توضیح
~~معلوم می شود تقسیم بندی وتر و به عبارت دیگر نتها قبل از مراغی به شکل دیگری بوده است.
~~173- نور: قوله و للثقل
~~174- نسخهآ ادوار: من فم النافخ
~~175- ایضا : میگوید که حدت

PageV01P104

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0029.png)

# 105
~~176- کذا نور، دو نسخهآ دیگر: ارخای
~~177- همان نور: سوراخ
~~178- ایضا: نایی (از لحاظ فارسی بودن مزیت دارد ولی نافخ اعم از نای است و اینجا نیز بحث سازهای
~~بادی مطرح است نه فقط نایی)
~~179- آن را فقط نسخهآ نور عثمانی دارد.
~~180- داخل گیومه را فقط نور دارد.
~~181- نور: مولانا قطب الدین
~~182- درة التاج رک. تعلیقات
~~183- استوار شدن (مصادر زوزنی ج2 ص 466) - استحصف الشیء ای استحکم (حاشیهآ نسخهآ مطهری)
~~184- یعنی ضد یا بالعکس و به این معنی در آثار مراغی مکرر آمده است.
~~185- یعنی آلات الحان یا سازها
~~186- نور: و مقابل آن
~~187- عام، شامل، جاری (معین) یا: کلیت ندارد
~~188- نور: در آلات ذوات الاوتار وبظاهر هذا الترکیب شاهد بخلافه ms030
~~189- نور: رحمه الله گفته است
~~190- ملی: متأخرین
~~191- حذف اند به قرینه
~~192- نور: که اگر چنین بودی
~~193- ایضا: آمدی
~~194- نور بدون مطلق - نور: حادث شدی بر
~~195- چنان که اشاره شد مراغی اغلب از فارابی به این صورت یاد کرده است.
~~196- یا دارای تارهای مرتعش
~~197- نور: رحمه الله اسباب حدت و ثقل را در آلات ذوات الاوتار بیان کرده است بعد از آن این سخن گفته در
~~آلات ذوات النفخ که
~~198- ایضا: شیخ ابونصر (ولی اطلاق شیخ مطلق به فارابی از باب جلالت قدر خالی از لطف نیست)
~~199- مطهری و ملی: واجب
~~200- نور: صاحب ادوار نور الله مضجعه
~~201- ثقب به ضم اول و فتح یا سکون و یا ضم ثانی جمع ثقبه به معنی سوراخ است (معین) سعت ثقب یعنی
~~فراخی سوراخهای لولههای صوتی رک. تعلیقات
~~202- به اصطلاح جدید فروشو ولی باید توجه داشت که چون نغمات بالا دسته بمتر از پایین دسته در
~~هرسازی است مراغی صاعده را در کتاب خود به معنی رفتن به طرف بالا دسته گرفته است که در نتیجه معادل
~~فروشو یا بم شدن صدا می شود.
~~203- نور: ومقدار

PageV01P105

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0034.png)

~~204- ایضا: از هر نغمهآ
~~205- مطهری: صاعد
~~206- در لغت یعنی پاسن رونده ولی چنان که اشاره شد مراغی آن را مقابل صاعده و به معنی برشو (بالا
~~رونده فرکانس صدا) و به طرف پایین دسته گرفته است.
~~207_ کذا در همهآ نسخ و چون کسرهآ اضافه ویای وحدت بیک شکل نوشته شده است می تواند خوانده شود:
~~ثقبهای
~~208- ملی: زیاده - مطهری: زیادة
~~209- تنک، ضدالسعة (لاروس عربی)
~~210- آلت نفخ
~~211- نور: زیادت شود بحسب قرب منفاخ اما قاعدهآ اصل و مجری عادت (خلاصه شده)
~~212- نور: مطلق وترا است
~~213- ملی: پس له
~~214- نور: آنک
~~215- یعنی صفی الدین ارموی
~~216- نور بدون جملهآ دعائیه: را با آلات ذوات النفخ التفاتی نبوده است
~~217- نور: واضح می شود
~~218- ایضا: ثقبه است
~~219- همان نسخه: مستخرج می شود (بهتر به نظر میرسد)
~~220- پشت
~~221- نور: که آنرا ms031 باصطلاح نافخان شجاع الراع! خوانند
~~222_ انگشت شست
# 222- ایضا: می باشد که آنرا ذایله خوانند و آنرا برای منقذ هوا وضع کرده اند و در انتقال نغمات ازان ثقبه
~~هیچ نغمه حاصل نشود
~~224- کذا ملی: مطهری: هفت - نور: ازان ثقب ثمانیه هشت نغمه. ولی ظاهرا ضبط ملی اصح است زیرا با
~~حساب سوراخ ذیل نای بغیر از پشت نای هشت سوراخ می شود و اگر فقط سوراخهایی که نغمه ایجاد
~~می کنند در نظر بگیریم هفت است.
~~225- نور: هفت ولی صحیح نیست زیرا2 اکتاو با مطلق وتریعنی نغمهآ ارویهم 35 می شود 35=2847 (هر
~~اوکتاوی 17 تغمه)
~~226- ایضا : ثمانیه مذکوره
~~227- بروزن کین: نرمی
~~228- نور: اصابع بر ثقب
~~229- همان نسخه: مولانا...
~~230- کذا نور دو نسخه دیگر فقط: است.

PageV01P106

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0031.png)

# 107
~~231- کتاب الادوار ارموی
~~232- نور از (و درین) تا اینجا را ندارد و به نظر هم معترضه می رسد
~~233- نازکی (معین)
~~234- بزرگی (ایضا)
~~235- نور: و املای آن باشد از مایعات و اسباب
~~236- ستبری و ضخامت (معین)
~~237- خالی شدن (ایضا)- نور: خلو آن
~~238- قسمت داخل گیومه را فقط نسخهآ نور عثمانی دارد.
~~239- نور: و عجب آنک درخم و کوزه و سبو هر چند آب ریزند آواز آن در حدت زیادت شود تا آنک مملو
~~شوند و چون مملو شوند در آنها هیچ صوت نماند بر عکس کاسات که چون خالی باشند اصوات آنها حاد
~~باشند و چون مملو شوند اصوات آنها ثقیل باشند [ولی بعد خط زده حادرا ثقیل و تقیل را حاد کرده اند که
~~صحیح نیست)
~~240- ایضا: که مبین شد در آلات
~~241- هوایی است (رسم الخط)
~~242- نور: که شدت هوا سبب حدتست هم در حلوق و نای
~~243- ایضا: اما بعدالبلوغ
~~244- از و بعضی تا آخر این عبارت را نسخآ نور عثمانی ندارد.

PageV01P107

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0036.png)

# الدساتین هی1 علامات توضع علی سواعد الآلات ذوات الأوتار لیستدل بها علی
~~مخارج النغم من اجزاء الوتر.
# دستانها عبارتند2 از علاماتی که موضوع باشد بر سواعد3 آلات ms032 ذوات الاوتار تا
~~بدان استدلال کنند بر مخارج نغمات تا بدان بدانند4 که هر نغمه که5 خواهند از کدام
~~جزء از اجزای وتر بیرون می آید و آن اجزای کسره6 باشد.
~~و النغمات التی مدار الألحان7 علیها سبع عشرة نغمة موجودة فی وتر
~~واحد.
# و نغماتی که مدار8 الحان بر آنست9 هفده است و آنها در وتر واحده موجودند. اما
~~ارقام نغمات هفده گانه در نصف وتر مرسوم است و آنها از ا باشد تا یح10.
# فلنقسم وتر ام بقسمین متساوبین علی نقطة ونعلم علیها یح ولیکن11 جانب المشط
~~ام وجانب الأنف ا.
# اکنون علامت نهایت طرفین معلوم شد که آن ا، م باشد. جانب الف را انف12
~~خوانند و جانب م را مشط13. ونغمهآ یح بینهما بر منتصف14 وتر واقع
~~است15.
~~ثم نقسم الوتر ثلثة اقسام ونعلم علی نهایة القسم الاول منه یا وهو القسم الواقع
~~فی الطرف الأنف16
# چون وتر17 ام بسه قسم شد پس هر قسمی ثلث کل باشد مثلاا ثلث اول ایا وثلث
~~ثانی یا کح وثلث ثالث کح م پس طرفین ثلث اول بر نسبت مثل و نصف باشد و طرفین
~~ثلث ثانی بر نسبت ضعف18.

PageV01P108

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0033.png)

# ثم نقسم الوتر اربعة آقسام ونعلم علی نهایة القسم الأول منه ح
# هر نصفی بدو قسم باشد19 وهر قسمی ربعی بود از ارباع و ترام وربع اول اح وربع
~~ثانی ح یح و ربع ثالث یح له و ربع آخر له م20 و نغماتی که در ثلثة ارباع اول موجودند
~~ارباب عمل آنها را در عمل آورند و در آنها تلحین21 کنند اما آنچه در ربع ثالث
~~موجودند22 هفده نغمهآ حوادند که در نظایر هفده نغمهآ ثقال باشند. اما ربع اخیر خالی
~~بود اگرچه در آن نغمات موجودند اما مستعمل نیست بسبب قصر مقدار وتر23 زیرا که
~~مبالغه در حدت خر وجست از اعتدال و مقدار ربع اخیر قابل اهتزاز معتبر نیست اگرچه
~~اندک اهتزازمایی24 در آن ms033 ممکن باشد اما نه چنانک25 نغمات آن صحیح و با صدا باشد
~~از غایت قصر وتره پس طرفین ربع اول بر نسبت مثل و ثلث مثل باشد و طرفین ربع ثانی
~~بر نسبت مثل و نصف و طرفین ربع ثالث بر نسبت ضعف26. وربع اخیر را ارباب عمل
~~در عمل نیاوردهاند اما ما درین کتاب آن را نیز تنصیف27 کرده ایم و بر نقطهآ نصف آن نب
~~نشان کرده ایم و مابین له و نب هم نغمات هفده گانه که نظیر و قایم مقام نغمات هفده گانه
~~بود که مابین یح له28 است موجود باشد.
# ثم نقسم ح م اربعة اقسام ونعلم علی نهایة القسم الاول منه29 یه
# اکنون ثلثة30 ارباع وترام1 بچهار قسم شد و از اتا یه ضعف ذی الاربع باشد32 زیرا
~~که اح ذی الاربعی باشد وح یه ذی الاربع ثانی و ازح تا یح ذی الخمس و این دوربع در
~~نسبت متساوی اند33 و در مقدار از ذی الاربع ثانی، ذی الاربع اول کمتر باشد زیرا که
~~مقدار ذی الاربع اول بر ذی الاربع ثانی34 بثمن مقداریح م زیاده است چه ذی الاربع
~~اول ربع وتر ام است وذی الاربع ثانی ربع وترح م35.
# ثم نقسم الوتر تسعة اقسام ونعلم علی نهابة القسبم الاول منه د. ثم نقسم دم تسعة
~~اقسام ونعلم علی نهایة القسم الاول منه زرثم نقسم ح م ثمانیة اقسام ونضیف الی
~~الاقسأم، قسما آخر من جانب آلثقل ونعلم علی نهایته ه36.
# اما آنجا که وترام بنآه32 قسم کرد چنان کرد که تسع را که اربعة اربعة اتساع38 ربع

PageV01P109

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0038.png)

~~پود از و حذف کردیم باقی سه ربع کل و خمسة اتساع ربعی ماند و آن دستان دبود و آن
~~بر نسبت مثل و ثمن است39 ودر40 وتر دم همین عمل کردیم و بر نهایت آن زرسم کردیم
~~پس این طنینی ثانی از طنینی اول بمقدار اقل است اگرچه در نسبت متساویند ms034 اما در
~~آنک وتر را برای طنینی اول بنه قسم کردیم قسم اول آن طنینی باشد اما بواقی اقسام
~~ثمانیة اتساع هیچ کدام بر نسبت طنینی نباشد بلک تسع اول طنینی باشد بر نسبت کل و
~~ثمن گلست. اما طرفین تسع ثانی بر نسبت کل و سبع کل باشد و طرفین تسع ثالث بر
~~نسبت کل وسدس کل باشد و طرفین تسع رابع بر نسبت کل و خمس کل باشد و طرفین
~~تسع خامس بر نسبت کل و ربع کل بود و طرفین تسع سادس بر نسبت کل و ثلث کل و
~~طرفین تسع سابع بر نسبت کل و نصف کل و طرفین تسع ثامن بر نسبت ضعف بود. اما
~~تسع اخیر را که بر طرف احد است نهایت آنم بودزیرا که آن منتهای اتساع باشد و این
~~اتساع مذکوره متساویة المقدارند ومختلفة النسب باشند41.
# ویکی از شارحان37 ادوار43 مولانا نصرالله قاینی244 بود که در انواع علوم دقیقه ید
~~طولی داشت45، روزی در سمرقند بحضور خواجه عمادالدین عبدالملک46 و خواجه
~~کامل الدین عبدالاول47 وامیر سید شریف48 تغمدهم الله بغفرانه. شارح مذکور شرح
~~کتاب را بدین فقیر داد و التماس کرد که درین شرح اگر خطایی باشد باز نمایند49.
~~چون کتاب را گشادم همین50 محل گشاده شد که چون وتررا بنه قسم کنند، مجموع وتر
~~ام نه طنینی باشد وهر طنینی یک بعد جویک بعدب است چنانک مجموع وتر سیزده بعد
~~ج و یک بعد ب باشد.
# بعد از مطالعهآ بی مغالطه51 بر خطای این سخن واقف شدم، کتاب را بدست خواجه
~~عیدالملک دادم او مطالعه کرد بدست امیر سید شریف داد بعد از مطالعه و امعان نظر
~~گفتند که این سخن راستست52. بعد از آن اظهار کردم که این سخن خطاست و چون
~~اقامت ادله کردم گفتند اعتراض [که] کردهای واردست زیرا درین محل خطا رفته
~~است. مولانا نصر الله انصاف داد و مسلم داشت و هم53 در آن مجلس ms035 یکی از بزرگان که
~~مشهور بود بعلمی موسیقی گفت که صاحب ادوار مردم را اغوا کرده و مغلطه داده است
~~در تقسیم دساتین چنانک54 گفته دم را بهشت قسم کنیم و ثمن آنرا بر آن افزاییم و
~~برنهایت آن جنشان کنیم و غیر از آن تا هفده دستان حاجت بدان همه نبود بایستی که
~~اول وترام را تنصیف کردی و55 نصف اول را بیرگار56 بهفده قسم کردی و از اول که
~~نغمهآ الفست بترتیب ابجد وبحساب جمل57 بر توالی تا نغمهآ یح ارقام بترتیب مذکور

PageV01P110

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0035.png)

~~وضع کردی. چون این سخن ازوی شنیده شد58 واجب شد تفهیم کردن اورا گفتم59 که
~~از هر نغمه به نغمهای که یلی اوست بعد بقیه باید که باشد. گفت بلی. گفتم ازین نغمات
~~که بدان نوع که ذکر کردی مابین اب مقدار بعد بقیه است فقط؟ گفت: مقادیر متساوی
~~هست یا نه؟ گفتم: بلی. گفت: پس باید که همه بقایا باشند. گفتم: مقدار بعد بقیه نصف
~~عشر وترست بتقریب اعنی یک قسم از بیست قسم. پس چون بعد بقیه می خواهیم وتر
~~ام را بییست قسم متساوی می کنیم و یک قسم از آن فصل می کنیم و برنهایت آن ب رسم
~~می کنیم پس مقدار اب نصف عشر کل وتر باشد و آن بر نسبت مثل و جزء من تسعة عشر
~~بالتقریب60 باشد. پس اگر بعد بقیه ثانیه خواهیم، مقدار وتر بم را ببیست قسم باید
~~کردن ویک قسم فصل کردن و برنهایت آن جرسم کردن پس کانه بقیه بر بقیه اضافت
~~کرده باشیم چنانک طرف احد بقیه اول که در ثانیه بقیه اثقل باشد طرف اثقل بقیه ثانی
~~که بقیه احدست باشد و طرف اثقل بقیهآ احد طرف احد بقیهآ اول می باشد و بقیه اول بر
~~بقیه ثانی زیادة است زیرا که مقدار وتر بقیهآ ثانی از مقدار وتر بقیهآ اول کمترست، چون
~~ادله اقامت کردم تحقیق مسئله کرد مسلم ms036 داشت. این سخن را بجهت تحقیق مسئله
~~نوشتم زیرا که درین محل چند تنی61 از ارباب این فن لغزیدهاند.
~~اکنون باسر62 سخن صاحب ادوار رحمه الله آییم و گوییم که وتر ام بچهار قسم
~~کرده و بر نهایت آن ح نشان کرده بعد از آن ثلثة ارباع63 وتر را بهشت قسم کرده پس
~~بهر ربعی دو قسم و ثلثان قسمی برسد و مجموع وترام باین قسم، ده قسم وثلثان باشد و
~~تتم مقب د م تمانتة القسأر ک نفید أیدین بانب ل * النقل قسی أخر نعلم علی
~~نهایته ب ثم نقسم ب م اربعة اقسام ونعلم علی نهایة القسم الاول منه ط.
~~چنانک نسبت ا با ح مثلث و ثلث است همچنآن نسبت ب با ط اعنی بعد ذی
~~الاربعست66.
~~ثم نقسم ط م اربعة اقسام و نعلم علی نهایة القسم الاول منه یو. ثم نقسم یوم
~~بقسمین متساویین و نضیف الیهما قسما آخر متساویا لإحد القسمین من جانب الثقل و
~~نعلم علی نهایته و.
# پس67 وم اربعة اخماس وترست بتقریب وا وخمس وتر68.
# ثم نقسم وم ثمانیة اقسام ونضیف إلی الاقسام قسما آخر ونعلم علی نهایته ج
# پس61 وتر ام ده قسم باشد وج م ند قسم. اینجا نسبت ده بانه پیدا کرد بایستی که در

PageV01P111

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0040.png)

~~فصل نسب ابعادهمچنین نسبت رابیان کردی حال آنک اینجا نسبت 2] با 15 می گوید.
# ثم نقسم جم اربعة اقسام ونعلم علی نهایة القسم الأول منهی. تم نقسمی م اربعة
~~اقسام ونعلم علی نهایة القسم الاول منه یز. ثم نقسم دم اربعة اقسام ونعلم علی نهایة
~~القسم الأول منه. ثم نقسم وم ثلثه اقسام ونعلم علی نهایة القسم الاول منه ید.
~~فهذه20 سایر امکنة الدساتین بأسرها.71
~~اما72 تقسیم دساتین بدین نوع که صاحب ادوار رحمه الله کرده است حساب کردیم
~~نغمات بعضی در محل خود واقع نمی شود پس تقسیم بنوعی باید کرد که نغمات همه بر
~~اماکن خود واقع شود.
# اکنون ms037 طریقه آنست که اول نغمات ابعاد شریفه73 را ثبت کنیم و بواقی74 دساتین را
~~از آنها پیدا کنیم و تصحیح نغمات دساتین کنیم:
# پس اول وتر ام را تنصیف کنیم و بر نقطهآ نصف آن یح نشان کنیم پس وتر ام را بسه
~~قسم کنیم وبر نهایت ثلث اول از طرف اثقل75 یا نشان کنیم و بر نهایت ربع اثقل وترام،
~~ح نشان کنیم. پس بر نهایت تسع اثقل وتر ام، ز76 نشان کنیم، اکنون پنج نغمه موجود
~~شد77 برین گونه: ا و ز و ح و یا و یح.78 و دوازده نغمهآ باقیه را ازین نغمات
~~خمسه پیدا کنیم تا مع یح هجده نغمه موجود شود.79 مثلا وتر ام را ببیست قسم کنیم
~~تقریبا و بر نهایت قسم اثقل آن ب نشان کنیم و تقریب آن بعد ازین معلوم شود انشاء الله
~~تعالی. پس بم را بچهار قسم کنیم و بر نهایت قسم اول آن ط نشان کنیم. پس ب م را
~~بییست قسم کنیم و بر نهایت قسم اول آن جنشان کنیم. پس جم را بچهار قسم کنیم و
~~برنهایت قسم اول آن ی نشان کنیم. پس بر نهایت قسم اول نصف عشر زم بتقریبه
~~نشان کنیم. پس بر طرف احد ذی الاربع هم رقم یب رسم کنیم و بر نهایت مقدار نصف
~~عشر یب م بتقریب یجنشان کنیم «و بر نهایت مقدار نصف عشر ه م بتقریب ونشان
~~کنیم و برطرف احد بعد ذی الاربع وم، ید نشان کنیم و بر نهایت مقدار قسم اول نصف
~~عشر و80» نشان کنیم و بر نهایت مقدار نصف عشر اول بتقریب زنشان کنیم و بر نهایت
~~مقدار ذی الاربع ح، یه وبر طرف احد بعد ذی الاربع ط، یو وبر نهایت ذی الاربع ی،
~~یزا8 و ذلک مااردنا ان نبین.82

PageV01P112

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0037.png)

~~وقد فرضناه خسمة عشر کان ه ح واحد او سبعة اثمان لان هذا ثمن خمسة عشر فاذا
~~جمعناهما ms038 کان ستة عشر و سبعة اثمان. فلما کان ب ه ثمن ه م وقد فرضنا ستة عشر و
~~سبعة اثمان فلما کان ب ه ثمن ه م و قد فرضنا ستة عشر وسبعة اثمان کان به اثنین و
~~ثمن سبعة اثمان فاذا ضممناه الی ستة عشر وسبعة اثمان کان المجموع تسعة عشر
~~تقریبا لان سبعة اثمان مع ثمنه یکون واحدا تقریبا والباقی من ام. بعدب م هواب. وقد
~~فرضنا ام عشرین فیکون اب جزءا من تسعة عشر و نسبة ام الی ب م نسبة عشرین الی
~~تسعة عشر تقریبا وهوالمشط84.
# چون خواهیم که تحقیق مقدار بعد بقیه کنیم و نسبت حاشیتین85 آنرا با یکدیگر
~~بدانیم طریقه آنست که هم از تقسیم صاحب ادوار آنرا پیدا کنیم چه او در ادوار بدین
~~عبارت نوشته است86 که: ح م را که ثلثة ارباع87 وترست بهشت قسم کنیم چون ثلثة
~~ارباع وتر بهشت قسم کنند بهر قسمی دو قسم و ثلثان قسمی رسد و آن ربع اول که اح
~~است هم دو قسم و ثلثان قسمی باشد، پس مجموع وتر ام ده قسم و ثلثان قسمی باشد58.
~~و چون این دو مخرج را اعنی 8 و3 را در یکدیگر ضرب کنیم 24 جزء شود پس هر
~~قسمی را از آن اقسام مذکوره 24 جزء فرض کنیم زیرا که در نسبت احتیاج شد
~~باجزای صغار و ثلثان یک قسم 16 جزء باشد89. چون مجموع اجزاء را جمع کنیم
~~دویست و پنجاه و شش جزء باشد و آن مطلق وتر ام90 مفروض بودوحم91 که ثلثة ارباع
~~وترست 192 جزء باشد92 از آن اجزاء مذکوره و مقداراح که ربع اثقل وترست 64 جزء
~~بود از آن اجزاء93. پس ثمن ح م برح م افزاییم از طرف اثقل و برنهایت آن ه نشان
~~کنیم94 وه م 216 جزء باشد از آن اجزای کل واه 40 بود از آن اجزاء. پس ثمنهم برهم
~~افزاییم از طرف اثقل و ms039 بر نهایت آن ب رسم کنیم و ثمنه م را بر ه م افزودن طریقه
~~آنست که یک95 تسع از آن اتساعه م را بر ثمانیه96 باقیه قسمت کنیم تا بهر قسمی از آن
~~اقسام ثمنی برسد. هر97 قسمی بیست و چهار جزء بود و ثمن آن سه باشد98 پس هر
~~قسمی از آن اقسام ثمانیه بیست و هفت جزء باشد و باقی مانده ازه تا ایک قسم و19 ثلثان
~~قسمی از آن اقسام سابقه که هر قسمی بیست و چهارجزء بود. چون خواهیم که آن قسم
~~را نیز مساوی هر یکی از آن اقسام ثمانیهآ لاحقه سازیم از ثلثان بمقدار ثمنی بر آن یک
~~قسم افزاییم تا آن یک قسم نیز مساوی هر قسمی از آن قسم ثمانیه لاحقه شود اعنی
~~بیست و هفت جزء و بر نهایت آن ب رسم کنیم پس ب م نه قسم باشد از آن اقسام که هر
~~قسمی بیست و هفت جزء باشد و هم هشت قسم بود از آن اقسام مذکوره. باقیماند از

PageV01P113

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0042.png)

~~نقطه ب تا ا سیزده جزء از آن اجزاء سابقه چون اجزاء مذکوره را جمع کنیم دویست
~~پنجاه و شش جزء باشد از آن اجزاء و آن اعداد اقسام مطلق وتر ام باشد وبم دویست و
~~چهل و سه جزء باشد100 از آن اجزاء گوییم نسبت ام با ب م چون نسبت دویست و
~~پنجاه وشش باشد با دویست و چهل و سه و آن بر نسبت مثل و ثلثة عشر جزءا من مأتین
~~وثلثة واربقین جزأمن کل باشد101 وحصهآ اب سیزده جزء یاشد از آن اجزاء. پس از
~~دویست و سی و چهار جزء هجده قسم مرتب می شود هر قسمی مساوی آن قسم اب
~~اعنی سیزده جزء از آن اجزاء102 اما از قسم نوزدهم چهار جزء ناقص می آید چون نه
~~جزء از قسم هجدهم بطرف ب می رسد نقطه اب بر همان عدد دویست ms040 و چهل و سیم
~~مرسوم میشود اگر چهار جزء دیگر بودی ام بیست قسم شدی و ب م نوزده قسم چنان
~~بودی که که مثل و جزءا من تسعة عشر بالتحقیق چون در اتمام قسم نوزدهم بچهار عدد
~~محتاج شد و بر جزء نوزدهم ب واقع است لاجرم گفت «واما نسبةا الی ب فهی کنسبة
~~المثل وجزءا من تسعة عشر بالتقریب». پس اگر باقسام صحیحه103 فرض کنیم چون
~~بیست باشد با نوزده و اگر باجزاء صغار فرض کنیم گوییم فنسبة االی ب کنسبة المثل و
~~ثلثآة عشر جزءا من مأتین وثلثة اربعین جزءا من الکل بالتحقیق».
# سؤال: اگر گویند دریک محل تحقیق104 و تقریب چگونه باشد؟ جواب105 گوییم
~~در اقسام صحیحه بالتقریبست و در اجزای صغار بالتحقیق چنانک ذکر رفت و مبین شد.
# و106 چون ثلث 243 را بروافزاییم که آن 81 است مطلق وتر 324 شود پس وتر ام
~~را بر سیصد و بیست و چهار قسم کنیم و بر نهایت قسم هشتادویکم از طرفی که ربع اثقل
~~وتر ام است ح ثبت کنیم. پس نغمهآ ام با ح م بعد ذی الاربع باشد زیرا که ام سیصد و
~~بیست و چهار قسمست مثل و ثلث ح م است که دویست و چهل و سه قسمست و چون
~~برنهایت قسم سی و ششم از طرف انف که تسع ام است در سم کنیم نغمهآ ام با نغمهآ دم بعد
~~طنینی باشد از آنک ام که سیصد و بیست و چهار قسم است مثل و ثمن دم باشد که
~~دویست و هشتاد و هشت قسمست107 و چون بر نهایت قسم سی و دوم ازدم از طرف د
~~حرف زرسم کنیم بی شک نغمهآ دم با زم بعد طنینی باشد از آنک دم که دویست و هشتاد و
~~هشت قسمست108 مثل و ثمن زم باشد که 256 قسمست109 پس نغمهآ زم با نغمهآ ح م بعد
~~بقیه است زیرا که باقیست ms041 از طرح110 ضعف طنینی از بعد ذی الاربع که اح است. و
~~نسبت زم که حاشیهآ عظمی بعد بقیه است و آن 256 قسم باشد باح م که حاشیهآ صغری
~~بقیه است وآن 243 قسمست مثل باشد و سیزده جزء از 243 جزء111 . پس مبین112 شد

PageV01P114

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0039.png)

~~که اثقل بعد بقیه با احد آن بر نسبت مثل و13 باشد از 243 بتحقیق و این بتقریب مثل و
~~جزوی باشد از نوزده جزء و تقسیم وتر به 324 جزء از آن کردیم که این عدد را ربع 81
~~صحیح و تسع صحیح 36 هست و ثمانیة اتساع این عدد هم تسع 32 صحیح دارد113 و
~~صحت بودن این اجزاء درین بیان مطلو بست که از ذی الاربع وتر که مقدار اح است و
~~آن 81 قسمست114 تسع وتر که اد است115 و آن 36 است حذف کنند 45 باقی ماند و
~~آن مقدارد ح باشد پس چون از مقدارد جمقدار دز بیندازیم که تسع دم است و آن 32
~~قسمست 13 قسم باقی ماند و آن مقدار زح بود و این فصل مقدار زم بر مقدارحم است
~~که 342 قسمست و چون زم باح م بعد بقیه است پس نسبت نغمهآ اثقل بعد بقیه با نغمهآ
~~احد آن بر نسبت مثل و13 جزو باشد از 243.
~~اماتحقیق نسب میان نغمتین بعد ج116
# چون وترام را به 256 قسم متساوی کردیم و بر نهایت قسم سیزدهم ب نشان کردیم
~~بعد بقیه شد پس چون ب م را اثقل بعد بقیهآ دیگر سازیم تا چون این بقیه ببقیهآ دیگر ضم
~~کنیم بعد ج116 حاصل شود. نغمهآ ج که احد بقیهآ ثانی است بر نهایت هیچ یک از آن
~~اقسام نمی افتد لاجرم وتر را بر وجهی دیگر تقسیم می کنیم که نغمهآ ج که احد بقیه
~~ثانیست بر نهایتی افتد از نهایات اقسام وتر تا نسبت وتر ام با جم روشن شود. پس ms042
~~256 را در نفس117 خود ضرب کنیم 65536 جزء شود پس چون وترام را تقسیم کنیم
~~باجزای متساویه که عدد آن اقسام برابر این عدد مذکور باشد. نقطهآ ب بر نهایت قسم
~~3328 واقع شود و118 ب م 62208 باشد و عدد اول که عدد اقسام وتر است مثل و13
~~جزء باشد از 243 جزء عدد سیم119 که عدد اقسام ب م است زیرا که چون سههزار و
~~سیصد و بیست و هشت را که فضل عدد اقسام تمام وترست بر عدد اقسام ب م بر 13
~~قسمت کنیم خارج [قسمت] را که 256 است در 243 ضرب کنیم عدد اقشام ب م
~~حاصل شود که 62208 است120. پس برای تحصیل بقیهآ ثانیه 13 جزء ب م از 256
~~جزء معلوم کنیم و آن 3159 قسمست برای آنک یک قسم از 256 قسمست وب م243
~~است و چون این را در13 ضرب کنیم 1213159 پس معلوم شد که نقطهآ جکه احد بقیه
~~ثانیه است بر نهایت قسم 3159 از اقسام ب م می افتد پس چون 3159 را با 3328
~~قسم که اب است جمع کنیم 6488 جزء شود152 واین مقداراج123 است پس چون
~~این مقداررا از تمام وتر بیندازیم51049 جزء باقی ماند و این مقدارجم باشد124. پس

PageV01P115

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0044.png)

~~روشن شد که نسبت نغمهآ ام با نغمهآ ح م چون نسبت 65536 باشد با 59049 بتحقیق و
~~این مثل و تسع125 باشد بتقریب.
~~بیان126 طریقهآ استخراج بعد ج و نسبت عدد حاشیتین آن با یکدیگر و بیان نغمات
~~هفده گانه ثقال127 و نظایر آنها
~~در آن اجزاء که وتر دویست و پنجاه و شش است تغمهآ ج بر هیچیک از آنها واقع
~~نمی شود پس بضرورت آن دویست و پنجاه و شش را در نفس خودش ضرب کنیم تا
~~شصت و پنج هزار و پانصد و سی و شش جزء باشد و آن مطلق وتر ام است128 پس هر ms043
~~نغمه129 از آن نغمات هفده گانهآ ثقال با نظایر آنها اعنی ازاتا له130 سی و پنج نغمه هر
~~یکی بر عددی معین واقع می شود بالتحقیق والاعتماد. ودستان131 ب بر نقطهآ عدد
~~سههزار و سیصد و بیست و هشیم جزء بود وب م شصت و دوهزار و دویست و هشت جزء
~~باشد و نغمهآ جبر نقطهآ پنجاه و نه هزار و چهارصد و نهم واقع شده است132 ومقداراج
~~شش هزار و چهارصد و هشتاد وهشت133 باشد و مقدارب جسههزار وصد و پنجاه و نه
~~باشد134 . پس نسبت ام با ب م چون نسبت شصت و پنج هزار135 و پانصد و سی و شش
~~باشد با شصت ودوهزارودویست و بیست وهشت و آن مثل و ثلثة آلاف و ثلثمائه وثمان
~~عشرین جزء ا من کل باشد و نسبت ام با جم چون نسبت شصت و پنج هزار و پانصد و
~~سی و شش باشد با پنجاه و نه هزار و چهارصد و نه و آن بر نسبت وستة آلاف و ار بعمائه و
~~ثمان و ثمانین باشد و آنرا اگر باعداد136 صحیحه اعتبار کنیم مثل و تسع باشد بالتقریب.
# ودم پنجاه و هشت هزار و دویست و پنجاه و چهار باشد و مقدار اد هشت هزار و
~~دویست و پنجاه و چهار137 باشد پس نسبت ام با دم کل و ثمانیة الاف و مأتین و احدی
~~ثمانین جزءا من کل باشد و سبعة اجزاء من تسعة جزء واحد صحیح.138 وه بر نهایت
~~پنجاه وپنج هزارونود139 ودوم واقع باشد ومقداراه ده هزارودویست و چهل140 باشد و
~~نسبت ام باه م چون نسبت شصت و پنج هزار و پانصد وسی شش باشد با پنجاه و نه هزار
~~و چهارصد و نه. اما وم پنجاه ودوهزار وچهار صدو بیست وهشت جزء باشد «و کسری
~~علیک بالتأمل». ومقدار او سیزده هزار و صدوهشت جزء باشد و نسبت ام با وم چون
~~نسبت شصت و پنج ms044 هزار و پانصد و سی و شش باشد با پنجاه ودوهزاروچهارصد و بیست
~~وهشت141 و کسری. و اما زم پنجاه ویک هزار وهشتصد142و هشتاد ویک و سیزده جزء از
~~چهل و هشت جزء باشد و مقدار از سیزده و هزار و هشتصدو پنجاه و چهار جزء باشد و

PageV01P116

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0041.png)

~~هجده جزء ازسی و هشت جزء بود123 و آن کل و ثلثة عشر آلاف و ثمانمائه و اربع و
~~خمسین و ثمان عشر جزءا من ثمانیه و ثلثین باشد. اماحم چهل و نه هزار وصد و پنجاه و
~~دو جزء باشد و اح شانزده هزار و سیصد و هشتاد و چهار جزء باشد144 و اربع و خمسین و
~~ثمان عشر جزءا من ثمانیه و ثمانین اما ح م شانزده هزار وسیصد و هشتاد و چهار جزء
~~باشد. اکنون در موامره145 تا نقطه ربع وتر146 اعداد نغمات را بر شمردیم، بواقی را بر
~~جداول لوح وضع کردیم چون در آنها تأمل کنند اماکن نغمات را با نظایر دریابند147
~~برین مثال148:   جنابل الاد مناد بر تشات همندا خان فتال
~~ف الا ل خلا اا عا ن
~~5536م3328 س695
~~محط مجمم معلح هلکد
~~حمملبایمتمتردو
~~د لممتههله لهة ال لج تاز
~~وبءفاوماوده
# مهمکفب1322
~~مطاعع2922
~~عتم ط عط1343
~~نووم العللنااعلد
~~باثه
~~70333ء102ءة
~~خ23-5392 2
~~مم83392
~~22
~~ش72628322733

PageV01P117

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0046.png)

~~جلاولاعلاد مفنادبر نغات هفله کا ین حلاد
~~ا ا الان
~~31032 36 منو عه تآه الاع 2
~~332 1
~~2222223مد
~~د232دم بهه
~~2683723
~~ح کم
~~وههح کد1
~~و2228 2152
~~212r222)
~~22 بی
~~و2
~~2323993
~~32ل
~~د32823مام
~~222
~~7 لها منه والده
~~م وله رتلنل فاس

PageV01P118

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0043.png)

~~تقسیم دساتین بنوع دیگر129:
~~اول طرح کنیم از وتر ام ربع ثمن و خمسة اثمان ربع ثمن و آن مقدار اب150 باشد. پس
~~طرح کنیم از باقی آن اعنی ب م همین اعداد و بر نهایت آن جنشان کنیم. پس طرح
~~کنیم از وتر ام مقدار تسع کل و ms045 بر نهایت آن د نشان کنیم. پس تسع ب م ازب م فصل
~~کنیم151 و بر نهایت آنه نشان کنیم. پس تسع جم ازجم فصل کنیم و برنهایت آن و
~~نشان کنیم. پس تسع دم ازدم فصل کنیم و برنهایت آن زنشان کنیم. و از مطلق وتر ام
~~ربع152 اثقل آن فصل کنیم و برنهایت آن ح نشان کنیم. پس ربع ب م ازبم فصل کنیم و
~~برنهایت آن ط نشان کنیم و ربع اثقل جم از جم فصل کنیم و برنهایت آن ی نشان
~~کنیم و چون ازوتر ام ثلث آن فصل کنیم و153 بر نهایت آن یا نشان کنیم و برنهایت ثلث
~~اثقل م ب، یب154 و برنهایت ثلث اثقل جم، یجو برنهایت ثلث اثقل دم، ید نشان
~~کنیم. و برنهایت ثلث اثقله م، یه نشان کنیم. و بر نهایت ثلث اثقل وم، یو نشان کنیم. و
~~برنهایت ثلث اثقل زم ، یز و بر نهایت ثلث155 اثقل ح م، یح156.
~~وذلک ما اردنا ان نبین157 فان قسمنا من یح ما بقی من الوتر بنصفین متساویین و
~~اعلمنا علیه له وقسمنا ما بین له یح کما قسمنا مابین یح احصل لکل نغمة من النغمات
~~نظیرة فی الحدة. فان158 نغمة احدتها159 کما علمت یح اذ نغمة منتصف کل وتر فهی
~~حدة لنغمة مطلقة160 فحینئذ یکون نغمة الجزء الثانی من النصف الثانی حدة الجزء
~~الثانی من النصف الاول التی هی نغمة ب. والثالث للثالث والرابع للرابع وکذلک
~~البواقی ولنضع161 لذلک مثالا ونعلم علی الحواد کما اعلمنا علی النغمات الثقال علی
~~هذا المثال فهی هذه161 النغمات وحوادها162: ایح ب یط جک دکا
~~هکبزکد ح که ط کو ی کز یاکح یب کط یجل یدلا
~~یهلبیو لج یزلد یح له163
# می گوید: اگر قسمت کنیم باقی وتر را اعنی یح م را قسمین164 متساویین و نشان
~~کنیم بر منتصف آن له و قسمت کنیم مابین له یح را چنانک قسمت کردیم مابین یح ms046 ارا،
~~حاصل شود هر نغمه را از نغمات ثقال نظیری در حدت. پس بدرستی که حدت نغمهآ 1
~~چنانک دانستی یح است چون نغمهآ منتصف هر وتری جدت نغمهآ مطلق آنست165. پس
~~اکنون باشد نغمهآ جزء ثانی از نصف ثانی حدت مر نغمهآ ثانی را از نصف اول که آن نغمهآ
~~بب باشد و سیم، سیم را وچهارم چهارم را وهمچنان بواقی166. اینست آن نغمات و حواد
~~آنها.

PageV01P119

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0048.png)

# اکنون می گوییم که اگر قسمت کنیم باقی وتر اعنی له م بقسمین متساویین و بر
~~منتصف آن نب نشان کنیم167 و قسمت کنیم میان له و نب را همچنانک قسمت کردیم
~~مابین ایح و مابین یح له را، حاصل شودهر نغمه را از نغمات حواد ثقال نظیری درحدت
~~پس باشد هر نغمه که میان له نب بود نظیر نغمهای168 که میان یح له است نظیر نظیر169
~~نغمات هفده گانه ثقال باشد برین مثال:
~~یح لهیطلو ککز کالح کببط کجم کدماکهمب
~~کومج کزمد کح مه کط مو ل مز لامح لب مط لجن لدنا
~~به نب
~~پس باشد نغمهآ جزء ثانی از ربع اخیر170 حدت جزء ثانی از ربع ثانی اعنی لو که
~~حدت باشد جزء ثانی را از نصف اول و ثالث ثالث را ورابع رابع را و خامس خامس را و
~~علی هذاالقیاس.
# پس یافتیم نغمات هفده گانه ثقال را اول در نصف اول وتر ام مابین ایح ثانی در ربع
~~ثالث مابین یچ له ودر نصف اخیر اعنی مابین له نب171 که مقدار ثمن سابع باشد و این
~~هفده نغمه حدة، حدة نغمات هفده گانه ثقال است.

PageV01P120

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0045.png)

~~11- نور: من جانب
~~12- بد معنی بینی است و مجازا به مفصل تکیه گاه سیمهای ساز در زیر پنجه اطلاق می شود.
~~13- به فتح یا کسر یا ضم میم یعنی شانه و شاید از باب شباهت ظاهری به خرک ساز گفته می شود
~~14- یعنی یح بین اوم و در ms047 نیمه طول وتر قرار دارد که تقریبا معادل ه1 در سیم سفید تار می شود و اساسا اصول
~~این نوع تقسیم در پرده بندی تار هنوز متداول است.
~~15- نور: و کیفیت انقسام وتر بمخارج نغمات هفده گانه چنان باشد که خطی را فرض کنیم بمنزلت وتری و بر
~~ابتدای آن که طرف دسته آن باشد و آنرا انف خوانند ا نشان کنیم و بر جانب سطح آلتم و آنرا مشط خوانند
~~16- نسخهآ ادوار: الطرف الاثقل
~~17- نور: پس وترام را به سه قسم کنیم و بر نهایة قسم اول یا نشان کنیم پس ام سه قسم باشد یام دو قسم برین
~~تقدیر ا یا ثلث وتر ام باشد و یام ثلثین وترام و آن چنان باشد که از هر ثلثی نصفی وازهر نصفی ثلثی مأخوذ
~~شده باشد و آن از کل وتر سدس باشد
~~18- زیرا یا طوری قرار دارد که ام به نسبت 2 و1 تقسیم می شود و1 نصف 2 است اما کح که درام واقع
~~است بالنتیجه ام را بنسبت 2 و1 تقسیم می کند و2 ضعف یا دو برابر 1 می باشد.
~~19- اگر هر یک از دو نیمهآ وتر را نصف کنیم وتر ام به چهار ربع تقسیم می شود اح، ح یح (یح له) لهم.
# احح چ شر4.م
~~20- نور: پس وتر را بچهار قسم کنیم و بر نهایت قسم اول ازان ح نشان کنیم و آن چنان باشد که نصفی
~~بدوقسم شده پس وترام چهار قسم بود وح م ثلثة ارباع وترام و ما درین محل این مقدار را بیان کردیم بواقی را
~~باذهان طلبهآ این فن تفویض کردیم تا از روی تامل در هر تقسیمی که صاحب ادوار کرده است مقادیر آنها را
~~دریابند که از هر نصفی یا ثلثی یا ربعی یا غیر از آنها چند جزء مأخوذ شده است (به جای تمام این قسمت)
~~21- خوانندگی معادل hante فرانسه.
~~22- یعنی ازیح تا له که اوکتا ms048 و دوم است و 17 نغمه دارد که نسبت به 17 نغمه مشابه خود در اوکتاواول یعنی از
~~تا یح حادتر یعنی زیرترند.
~~23- منظورربع چهارم وتر است از له تانب که چون طول وتر خیلی کوتاه شده است خوب مرتعش نمی شود و
~~در معنی قابل استفادهآ عملی نیست.
~~24- کذا! شاید نابی به معنی متباعد (جامع الالحان، ص 21) یا: اهتزازهایی
~~25- در اصل: نجنانک (رسم الخط)
~~26- نسبت این سه ربع عیارت است از: 1 و1،3 و2،2 و1
# ارپر

PageV01P121

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0050.png)

~~27- کذا مطهری - ملی: تصنیف
~~28_ اوکاو سوم ازله تانب که ریع چهارم محسوب می شود وطبعا 17 تغمه مشایه تغمات هفده گانه اوکتاودوم
~~یعنی ازیح تا له را دارد.
~~29- نور یدون منه
~~30- ملی و نور: ثلاثه (رسم الخط)
~~31- نور: وتر که ح م است
~~32- ایضا: پس از اتا یه ضعف ذی الاربع باشد بنسبت نه بمقدار
~~33- ملی: متساوی باشند
~~31- نور: زیرا که مقداراح ربع مقدار وترام است وح یه ربع مقدارح م است که آن ثلثة ارباع وتر باشد پس
~~مقدار ذی الاربع اول زاید است از مقدار ذی الاریع ثانی و مقدار ذی الاربع ثانی اقل باشد از مقدار ذی الاربع
~~اول بتسع مقدار یه م گرچه در نسبت هر دو مساویاند.
~~35- مفهوم نسخهآ مطهری و نور عثمانی تقریبا یکی است و فقط در عبارت با هم فرق دارند. رک تعلیقات
~~36- در نسخهآ نور عثمانی این قسمت از ادوار ارموی در سه جزء یعنی در سه بخش ذکرشده
~~است.
~~37- به نه (رسم الخط)
~~38- اربعة اتساع ] است لذا اربعة اربعة اتساع  » (یا لج می شود
~~39- نور: «چون دستان درا پیدا می کنیم تسع چهاررا گیریم و آن چنان باشد که اتساع ارباع را بر طرف انف
~~جمع کرده و بر طرف انف بر نهایة آن درسم کرده باقی ماند سه و خمسة اتساع». اما منظور اینست که ددر
~~وتر ام قرار دارد و لذا نسبت آن ل1 یا 9 است که ms049 بعد طنینی نام دارد.
~~40- نور: اکنون از اتاز ضعف طنینی باشد اما بمقدار طنینی اول بر طنینی ثانی زاید باشد و مقدار طنینی ثانی
~~از مقدار طنینی اول اقل باشد اما در نسبت هر دو مساوی اند وطنینی اول تسع مقدار کل وترست و طنینی ثانی
~~تسع وتر ثمانیة اتساع کل اما مقادیر طنینیات مساوی اند اعنی وتر ام که بنه قسم شده است اگرچه مقادیر
~~مساوی انداما مقدار اول را که آن اداست طنینی و آن بر نسبت مثل و ثمن است و مقدا رتسع ثانی بر نسبت
~~مثل وسبع ومقدار تسع ثالث بر نسبت مثل و سدس و مقدار تسع رابع بر نسبت مثل و خمس و تسع خامس بر
~~نسبت مثل وربع و تسع سادس بر نسبت مثل وثلث و تسع سابع بر نسبت مثل و نصف و تسع ثامن بر نسبت
~~ضعف و تسع تاسع باقی ماند و این مقادیر اتساع متساویة المقدار باشند و مختلفة النسب.
~~41- یعنی این 9 قسمت که از تقسیم وتر ام به 9 جزه حاصل می شود هر کدام نسبت مختلفی دارند به این
~~شرح اولیأل ادومی اسومی( اچهارمیه له النجمی *م اششمی ل (هفتمی
~~هششی و تسع نهم در طرف زیر یأ مشط وتر وأقع می شود

PageV01P122

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0047.png)

~~42- ادوار ارموی شرحهای متعددی داشته است رک. مقدمهآ نویسندهآ این سطور
~~43- نور: کتاب ادوار
~~44- ملی: قائینی - نور: قإنی
~~45- ملی: داشته است - نور: ید طولی و مرتبهآ اعلی داشت.
~~46- جامع الألحان: خواجه عمادالدین عبدالملک سمرقندی (ص 62)
~~47- در نسخهها واضح نیست: ملی: عبدالاول - نور: عبدالقاونی!
~~4 - نور: و مولانا نعمان الدین خوارزمی رحمهم الله حاضر بودند شارح مذکور اعنی مولانا نصر الله قاإنی هم
~~حاضر بود شرح ادوار که نبشته بود بدست این فقیر داد «گفت که درین شرح نظر کنید اگر دران خطایی واقع
~~شده باشد در قلم آورید تا کتاب تصحیح شود» (قسمت اخیر در حاشیه نوشته شده است) گشادم
~~49- نمودن ms050 به معنی ارائه و تظاهر
~~50- نور: این محل بر آمد که ضعف الطنینی ثلثة امثال بعدجفیکون المجموع13 من بعد جوبقیه، اوچنان
~~تصور کرده است چون وترام را بنه قسم کنند همه طنینی باشد اعنی طنینی هر طنینی یک بعد جویک بعدب
~~مجموع وتر بآن حساب سیزده بعد جویک بعد بقیه باشد و لیس کذلک چه نسب مقادیر تسعه مبین شد قبل
~~ازین که مقادیر اتساع هر یکی بر چه نسبت واقع است.
~~51- یعنی دقیق و بی نظرانه
~~52- نور، واین مسئله مذکور را تفهیم حضار آن مجلس و شارح کردم همه با تفاق گفتند که این مسنله برهمه
~~مشتبه بود
~~53- ایضا. وهم دران محفل یکی از بزرگان اعنی (در نسخه نانویس مانده است) گفت که صاحب ادوار مردم
~~را مغلطه داده است در...
~~54- همان نسخه: مثل آنک گفته است کهوتر دم
~~55- نیز: و آن نصف اول را اعنی ایح را بهفده قسم کردی مساوی
~~56- به پرگار (به معنی با دارد) رک. تعلیقات
~~57- حساب حروف ابجد (معین)
~~58- نور: از وی شنیدم
~~59- ایضا: بضرورت تفهیم او بایستی کرد گفتم ازین نغمات که شما ذکر کردید مقداری که مابین اب است
~~آن بعد بقیه است فقط گفت مقادیر آنها مساوی هستند یا نی گفتم بلی اما جواب شما همان جواب است
~~بمولانا نصر الله گفتیم مقدار بقیه اول نصف عشر مقدارام است بتقریب و مقدار بقیه ثانی اعنی ب جنصف
~~عشر نوزده قسم بتقریب و علی هذا تا بقیه سی و چهارم که آن یدیه است هر یکی بقیه بدین نوع از بقیه دیگر
~~اقصر المقدار است پس غیر مقدار بعد بقیه اول بواقی هیچ کدام بر نسبت بعد بقیه نیست چون اقامت ادله
~~کرده شد آن عزیز فهم کرده مسلم داشت. غرض این فقیر از سخنان تحقیق مسئله است که بسیاری مردم اهل
~~را ازینها واقع می شود مگر آنکس که او را جمع علمی و عملی این فن میسر شده باشد مع ms051 الذوق
~~160 یا تقریبا
~~61-ملی: چندین از

PageV01P123

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0052.png)

~~62- با = به (تعلیقات)
~~63- ثلثة ارباع وتر است یعنی سه ربع بنابراین وقتی 8 یه 3 تقسیم شود2- 5 می شود و به قول مراغی دو
~~قسم وثلثان قسمی لذا وقتی ( وتر(2 باشد تمام آن-34 یا 10 (ده قسم وثلثان) خواهد شد.
~~4ع
~~65- نسخه أدوار؛ الیه ایضا من جانب الثقل - نور: ونضیف الی الاقسام قسما آخر
~~66- نور: مقدار هر تغمه را که بچهار قسم کنیم تغمهآ اول آن قسم مثل و ثلث نغمهآ اول قسم ثانیهآ آن باشد و هر
~~مقداری را که بسه قسم کند تغمهآ قسم اول آن مثل و تصف تغمهآ اول قسم ثانی باشد و علی هذا
~~67- ایضا: ووم اربعة اقسام وترست و او بعدی یاشد که حاشیهآ عظمی آن مثل و ربع حاشیهآ صغری آن باشد
~~بتقریب و چون از وتر ام بند او فصل کرده شود آن مقدار مفصول را بیرگار نشان کنند پس پرگار بروم نهند
~~باید که چهار چندانک مقدار او است باشد و اندک تفاوتی که باشد آن تقریب بود در تحقیق آنها از عملیات
~~می شود زیرا که علمی این فن را از عملیات آن اخذ کردهاند
~~68 یعنی ودر جایی قرار دارد که ووم وتر است تقریبا
~~69- نور: برین تقدیر مقدار و ترام ده قسم باشد و مقدار وترجم نه، زیرا که وم اربعة اخماس وترست بتقریب
~~چون اربعة اخماس وتررا بهشت کنند مجموع وترام ده قسم باشد و چون ثمن وم بروم وجم نشان کند جم
~~نه باشد پس نسبت ام با جم مثل و تسع باشد
~~70- نور: فهذه هی سایر - نسخهآ ادوار: فهذه امکنة - در جامع الالحان هم مثل نسخهآ نور عثمانی فهذه هی
~~است (ص 28)
~~71- نسخهآ نور عثمانی قبل از این عبارات عربی منقول از کتاب الادوار شرحی دارد که باید معترضه تلقی
~~کرد: صاحب ادوار رحمه الله بعد جرا در تقسیم دساتین نسبت ده با نه پیدا کرده ms052 و در فصل ثالث که بیان نسب
~~ابعاد کرده گفته که نسبت ام الی جم فنسبة المثل وثلث الخمس بالتقریب برین تقدیر حاشیهآ عظمی این بعد
~~شانزده باشد و حاشیهآ صغری آن پانزده اینجا نسبت شانزده با پانزده گفته. اما شیخ ابونصر رحمه الله در کتاب
~~مقالات، مجنبات را در جداول دساتین وضع کرده اما بعضی از آنها در تألیف الحان مستعمل نیست اما
~~مجنباتی که درین فن مستعملست مجنب کبیر است و مجنب صغیر. اما مجنب کبیر بعدیست که حاشیهآ عظمی
~~آن ده قسم است و چاشیهآ صغری آن نه قسم و آن بر نسبت مثل و تسع باشد و آن در تالیف لحنی
~~کثیر الاستعمال بود. اما مجنب صغیر حاشیهآ عظمی آن شانزده و حاشیهآ صغری آن پانزده و آن بر نسبت و
~~(کذا) جزء أمن خمسة عشر باشد بالتقریب و آن دردایرهآ راهوی باشد اعنی آن بعد ج که در راهوی می باشد
~~نغمتین حاشیتین آنها بیکدیگر اقرب اند از نغمتین مجنب کبیر (و مقداری توضیح دیگر که خط زده شده
~~است)
~~72- نور: این بود تقسیم دساتین که صاحب ادوار رحمه الله کرده است اما در این تقسیم بعضی نغمات بغیر
~~معل خود راقع می شوند پس ما تقسیم وتر بنوعی دیگر گنیم تا نغمات هفده گانه نغمه بر اماکن خود واقع

PageV01P124

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0049.png)

~~شوند و طریقه آنست که اول نغمات ابعاد شریفه را وضع کنیم واز آنها بواقی نغمات هفده گانه پیدا کنیم
~~73- ابعاد مهم و اصلی
~~74- بقیهها، سایر: مابقی
~~75- طرف بالادسته یا انف که بم تر یعنی اثقل است.
~~76- رسم الخط نسخهها گاه در تشخیص نغمهها ایجاد شبهه می کند ولی در جامع الالحان نیز زدر تسع وتر
~~قرار دارد (ص 32)
~~77- بدین ترتیب به غیر ازا (مطلق یا دست بان ویح (اوکتاو که در نیمهآ وترواقع شده است) سه نغمهآ دیگر زو
~~ح ویا به ترتیب در+ ول ول* وتر از طرف انف یا بالادسته ms053 قرار گرفتهاند
# 44
~~78- نور: مثلا بعد از آنک بر منتصف وترام، یح رسم کنیم و بر نهایت ثلث اثقل وتر ام یا و بر ربع وترام ح وبر
~~نهایت تسع وتر ام، د رسم کنیم (کذا ولی باید زباشد) چون وتر بچهار قسم شد از ربعی تسعی گیریم و آن
~~اتساع را از طرف انف فصل کنیم و بر نهایت آن د رسم کنیم باقی ماند سه ربع و خمسة اتساع یک ربع.
~~79- اوکتاو اول از اتا ید 17 نغمه دارد که با یح می شود 18 و منظور از 12 نغمهآ باقیه یب تاید است رک
~~تعلیقات
~~80- ملی قسمت داخل گیومه را ندارد.
~~81- نور: پس وتر ام را به بیست کنیم (کذا) و بر نهایت آن ب رسم کنیم و بر نهایت عشر اثقل وترام، جوبر
~~نهایت ربع اثقل ب م، ط و بر نهایت ربع اثقل جم، ی و بر نهایت مقدار عشر وم (با خط خوردگی) * وبر
~~نهایت طرف احد بعد ذی الاربع ه، یب و بر نهایت نصف عشریب، یجوبر مقدار نصف عشر ه بتقریب و وبر
~~نهایت طرف احد بعد ذی الاربع ز، ید و بر نهایت نصف عشر تقریبا و، زوبر نهایت مقدارذی الاربع ح، یه و بر
~~نهایت طرف احد ذی الاربع ط، یو و بر نهایت طرف احد ذی الاربع ی، یز.
~~82- نور ندارد و در عوض تحت عنوان «تقسیم وتر بنوعی دیگر» شرحی دارد که نظیر آن تقریبا در
~~جامع الالحان نیزهست (صفحهآ 36 تا39): اول طرح کنیم از مطلق وتر ام ربع ثمن و خمسة اثمان ربع ثمن و
~~آن مقدارب باشد برای آنک وتر ام دویست و پنجاه و شش جزء می شود کمایأتی. پس ربع ثمن و خمسة اثمان
~~ربع ثمن آن سیزده جزء باشد از اجزا. پس طرح کنیم از باقی آن اعنی ازب م همین مقدار فصل کنیم و بر
~~نهایت آن جرسم کنیم پس طرح ms054 کنیم از مقدار وترام مقدار تسع آن و بر نهایت آن از طرف اثقل درسم کنیم.
~~پس تسع بم ازب م فصل کنیم و بر نهایت آن ه رسم کنیم پس تسع جم ازجم فصل کنیم و بر نهایت آن و
~~رسم کنیم. پس بر تسع دم، زو بر نهایت ربع اثقل ام، ح و بر نهایت اثقل ب م، ط و بر نهایت ربع اثقل بم، ی
~~پس بر نهایت ثلث اثقل وتر ام، یا و بر نهایت ثلث اثقل بم یب و بر نهایت ثلث اثقل جم، یجوبر نهایت
~~ثلث اثقل دم ید وبر نهایت ثلث اثقل «م، یه وبر نهایت ثلث اثقل وم، یو و بر نهایت ثلث اثقل زم، یزوبر
~~نهایت ثلث اثقل ح م، یح این بود تقسیم بنوعی دیگر
~~م نور طریقة بدا کرهن مقدار بعد بقیه وبیان تقریب آن از تقسم صاحب ادوار رحمدالله تعالی

PageV01P125

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0054.png)

~~82 نور و نسخآ ادوار قست عربی را ندارند- المشط در نسخدها بدون نقطه است ولی مشط چنان که قبلا
~~توضیح داده شد به معنی خرک سازاست و می تواند به معنی تلخیص یا تسهیل نیز باشد (لاروس). این احتمال
~~هم وجود دارد که المط مخفف المطلوب باشد چنان که در نسخهآ نور عثمانی در قسمت (تنصیف ابعاد) دیده
~~می شود
~~85 بعد و به اصطلاح جدید فاصله معادل ل10te7a بین دو نغمه (نت) تشکیل می شود و در نتیجه دو عدد در
~~طرفین خود دارد که حاشیتین می گفتهاند یکی بزرگتر به نام حاشیهآ عظمی و دیگری کو چکتر موسوم به
~~حاشیهآ صغری.
~~عارنور: قبل ازین مذکور شد که بعد یقیه اصغر ابعادست و بواقی ابعادی که ازان اعظم اند هم از ترکیب آن
~~مترتب می شوند و صاحب ادوار رحمه الله در تقسیم دساتین استخراج بعد بقیه بدین نوع کرده است و گفته که
~~87 نور بدون ثلثة ارباع: بهشت قسم کنیم و ثمن آن ms055 بران افزاسیم و بر نهایت آنه نشان کنیم پس هم را
~~بهشت قسم کنیم و مقدار ثمن آن بران افزاییم و بر نهایت آن ب نشان کنیم چون مقدار بعد بقیه معلوم شد
~~اکنون تحقیق نسبت حاشیتین آنرا بیان کنیم و گوسیم که صاحب ادوار رحمه الله ح م را که ثلثة ارباع وترست
~~بهشت قسم کرده است پس بهر ربعی از آن ارباع ثلته دو قسم و ثلثان قسمی رسد و ربع اثقل نیزاعنی اح هم
~~دو قسم و ثلثان قسمی باشد اکنون مجموع..
~~اارب یعنی بقیه واما در محاسبه چون ح م7وتر است پس وقتی 8 به 3 تقسیم شود هر قسمت از آن که در
~~واقع ربع وتر است ل2 - خواهد شد وتعام وتر ام 10 -ل- 4 2 می باشد.
~~89- نور: فحینئد احتیاج شد باجزای صغار بر وجهی که مناسب آن باشد پس آن دو مخرج را اعنی سه را در
~~هشت ضرب کنیم بیست و چهار باشد پس هر قسمی ازان اقسام عشره بیست و چهار جزء فرض کنیم پس
~~مجموع وتر ام دویست و پنجاه و شش جزء باشد بدان اجزاء و آن مطلق وتر مفروض بود.
~~90- وقتی ل قسم 24 جزء فرض شود ثلثان یا دو ثلث 16ح2483 و در نتیجه تمام وتر ام
~~256=223-102824 جزء خواهد شد.
~~91- نور: پس ح م صد ونود و دوجزء باشد ازان اجزاء و مقدار اح که ربع اثقل وترست شصت و چهار جزء
~~باشد
~~92- 192-25683صح م   1حمم
# 167
~~93-256264 = ام+=1حغم
~~94- نور: پس ح م هشت قسم باشد هر قسمی بیست و چهار جزء ومقداره م نه قسم باشد هر قسمی بیست و
~~چهار جزء پس مقدار ثمن 5م بر ه م افزاییم و بر نهایت آن ب نشان کنیم (تکرار شده)
~~95- ایضا: که تسعی را از اتساع

PageV01P126

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0051.png)

~~قسمت در نسخهآ نور عتمانی آشفته و مندمج بود که صرف نظر شد)
~~99-40= 2421= اه   1جم226
~~100 - 243 ms056 = 927= ب م   4243 31
~~1101 یا296=ا4
~~102- لا قسم وهر قسمی 13 جزء می شود 234-18813 واز256 یا کل وتر 9 جزء کسر دارد و در نتیجه
~~تقریب به وجود می آید یعنی به نسبت2 است تقریبا.
~~103 - اقسام صحیحه منظور اعداد صحیح است نه کسری اما به چساب کسری یا اجزاء صغار نسبت بعد بقیه
~~(ب) مثل17یا 24 از 243 است جزء به حساب دقیق، پس ظاهر ا منظور مراغی از تحقیق و تقریب بر عکس
~~مفهوم فعلی آن است یعنی مرادش از تحقیق حساب ریز و تقریب عدد درست بوده است.
~~104- نور: تحقیق و تقریب در یک جای
~~105- ایضا: گوییم که اگر حاشیتین بعد بقیه را با یکدیگر باقسام صحیحه فرض کنیم گوبیم که اما نسبة االی
~~ب فهی کنسبة المثل وجزء من تسعة عشر بالتقریب واگر باجزای صغار فرض کنیم گوییم واما نسبته کنسبة
~~المثل وثلثة عشر جزءا من ماتین وثلثة واربعین جزءا من کل بالتحقیق ببعد الفضله وقد یعرف البقیه لکثرة
~~استعماله فی ذی المدتین علی ماسیتضح فی موضعه
~~106- این قسمت را نور عثمانی ندارد.
~~107- مثل و ثمن یعنی 1 یا9 و2882-324
~~108- ایضا 288ح25641
~~109- طرح به معنیآ دور انداختن و در حساب معنی جدا کردن عددی از عدد بزرگتررا داردرک، شمارنامه از
~~انتشارات بنیاد فرهنگ (سابق)
~~2413 *3 = 256 -110
~~111- ملی: معین
~~112- چون 324 بر4 و9 قابل تقسیم است: 81-3و26 =3و32- 32489
~~3248 - 21-1133
~~3243=36-114
~~115- نور ندارد.
~~116ج علامت مجنب است که دربارهآ آن در جای خود توضیح کافی داده شده است.
~~117- یعنی در خودش ضرب می کنیم 65536 - 256 256 و این نوع تقسیم بندی را مراغی در
~~جامع الالحان (صفحهآ 34 تا 37) ومقاصدالالحان (چاپ دوم صفحهآ 18 و21) به اختصار ذکر کرده است
~~118- مطهری بدون واو ولی لازم به نظر می رسد.
~~119- لهجه یا رسم الخطی از سوم
~~2562243- 62208-120
~~2431 = 331351- 921

PageV01P127

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0056.png)

~~3159*2328 -6487-122
~~123- ملی: 01!
~~65536- 6487 - 51049 _124
~~125- 6 تقریبا خایعنی 1 (مثل وتسع! است ms057
~~126- نور: طریقهآ استخراج مقدار بعد ج و نسبت حاشیتین آن با یکدیگر و سایر نغمات ثقال و حواد آنها
~~127- هفده تغمهآ اکتاو اول از ا تا یح که نسبت به نغمات مشابه خود در اوکتاو دوم ثقیل یا بم هستند.
~~128- در نسغهآ نور عثمانی عبارات این بخش با قسم قبلی (شرح مربوط به بعد ج) مخلوط شده است مثلا
~~در اینجا: مطلق وتر ام مفروض بود پس ازین میلغ مجموع نغمات سی و پنج گانه معلوم شود...
~~129- مطهری: تغمهآ (ظ: تغمهای)
~~130- دو اکتاو 34 تغمه دارد و با له می شود 35
~~131- نور: پس مقدار اب... باشد
~~132- ایضا: واقع شود (ضمنا در زیر حروف اعداد به رقوم نوشته شده است)
~~131-59409 که در همهآ نسخ آمده است صحیح نیست زیرا وقتی با 6488 جمع شود از کل وتر 65536
~~تجاوز می کند بنابراین همان طور که درجامع الالحان (چاپ دوم ص 18) آمده است باید 59049 باشد که با
~~رعایت تقریب اضاقی مجموعش با 6488 عدد کل وتر را بدست میدهد.
~~134-3160 = 3328 - 6488 حاب - اج = ب جیک واحد اضافی مربوط به تقریب در محاسبهآ قبلی
~~است.
~~135- نور: پنجهزار (رسم الخط)
~~136- ایضا نور، دو تسخهآ دیگر: که در اعداد صحیحه
~~137- کذا نور که بعد خط زده نوشتهاند: هشتاد و هفت. در دو نسخهآ دیگرهم هشتاد و هفت است ولی پنجاه و
~~چهارصحیح است زیراچون ام = اد * دم است اگر 87 باشد مجموع 58254 و8287 می شود 66541 که
~~صحیح نیست، در مقاصد الالحان به ترتیب58254 و 7281 است که رویهم 65536 می شود (چاپ دوم
~~ص 21)
~~8281 -138
~~139- ظاهرا 55296 باید باشد (جامع الالحان ص 35)
~~140- مطهری: دوست و چهار باشد، ولی 10240 صحیع است زیرا (ام) 65536 - 55296 * 10240
~~ایضا جامع الالحان.
~~141- 65536 = 52428 * 13108 = وم * او= ام
~~142_ با اعداد جامع الالحان تطبق نمی کند یعنی در آنجا 137542 و517812 است (ص 36)
~~143- نور بدون بود: و بر نسبت کل و ms058 ...
~~144- 65536 - 16384449152 = ح م 3 اح = ام (مقاصد الالحان چاپ دوم ص 21)
~~145_ مشاوره (المتجد)
~~146- نور: ربع ذکر کردیم بواقی را در
~~127_ ایضأ تا جون در آنها نامل کند اماکن تقمات هفده گانه را با نظابر آنها هریکی برعددی معتن دریابنشد

PageV01P128

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0053.png)

~~148- جداول از نسخه ملی است که واضحتر بود.
~~149- نظیر طریقهآ سابق الذکر است با این تفاوت که به جای عدد نغمات نسبت آنها ذکر شده است رک.
~~جامع الالحان صفحهآ 36 و39 - نسخهآ نور عثمانی ندارد.
~~150-3=3وح13335
~~151- یعنی جدا کنیم
~~152_ از طرف بالادسته یا انف.
~~153- ظاهرا واو زائد است.
~~152- کذا مطهری یعنی با حذف نشان کنیم به قرینهآ قبل ولی ملی بعد ازیب و یج نشان کنیم دارد.
~~155- ثلث از جامع الالحان اضافه شد
~~156- ایضا جامع الالحان و نسخهها: یجا
~~157- نور در حاشیهآ صفحه
~~158- نسخهآ ادوار: فاما النغمة
~~159- نور: لحدتها - نسخهآ ادوار: فحدتها
~~160- ایضا ادوار: مطلقها
~~161- نیز ادوار: والنضع... فهذه هی النغمات
~~162- نور: علی هذا المثال فهذه هی النغمات وحوادها
~~163_ در نسخهآ به اشکال یا با سلیقه های مختلف نو شته شده است مثلا در نسخهٔ‌ مطهری نقمات اوکتاودوم با
~~شنجرف یعنی به رنگ قرمز است و در نسخهآ نور عثمانی نغمات اوکتاو دوم هر کدام در زیر معادل خوددر
~~اوکتاو اول نوشته شدهاند.
~~164- ملی: بقسمین
~~165- زیرا یح نیمه وتر اوکتاو دوم است و همان صدای دست بازیعنی ارا دارد با فرکانس2 برابر یا در سیم
~~.do1 و do7 سفید ساز
~~166- پس هریک از نغیات اوکتا و دوم نظیر مشابه خود در اوکناو اول هستند مثلاب که نغمهآ دوم اوکتاواول
~~است متناظر با یط نغمهآ دوم اوکتاو دوم می باشد و هکذا بقیه نغمات (بواقی)
~~167- به اصطلاح اوکتاو سوم
~~168- در اصل: نغمهآ (رسم الخط)
~~169- چون نغمات اوکتاو سوم نظیر اوکنا و دوم است و اوکتا و دوم متناظر با اوکتاو اول پس تغمات له نب یا
~~اوکتاو سوم نظیر نظیر نغمات هفده گانه اولیه ms059 خواهد بود.
~~170- ربع اخیر یا ربع چهارم از له است تا نب که او کناو سوم محسوب می شود و لو نغمآ دوم است و طبعا
~~مشابه نظیر خود در اوکتاوهای قبلی است.
~~171- همان مشابه بودن تغمات سه اوکتاو: ایح و یح له و له نب را مجدد متذکر شده است و بدیهی است
~~نغمات اوکتاو سوم یعنی له نب از لحاظ فرکانس یا حدة دو برابر اوکتاودوم و چهار برابر (حدة حدة) اوکتاو
~~اول هستند ومنظور از نغمات هفده گانه تقال 17 نتقمه ایح است که بهترین نغمات می باشند.

PageV01P129

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0058.png)

~~البعد1 هو مجموع نغمتین مختلفتین فی الحده والثقل
~~تألیف میان تغمتین مستلزم بعد باشد و چون از آن زیادت شود آنرا جمع گویند. اول
~~مرتبه جمع سه نغمه باشد و جمع بر دو قسم بود: جمع ملایم و متنافر. اما جمع ملایم را
~~لحن خوانند وتعریف لحن قبل ازین ذکر کرده شد.
# لأنا لو فرضنا وترین وجعلنا نغمتیهما واحدة کنغمتی وتری البم إو المثلث حال
~~ماجعلنا کنغمة واحدة وجستامعا او اتبع3 إحدیهما الاخری لا یقال إن بینهما بعد. و
~~اعلم ان کل نغمتین أذا جستاه فاما ان تتفقا او تتشنافرا فإن اتفقا فهو البعد إلمتفق وابن
~~تتنافرنا فهوالبعد المتنافر ثم البعد المتفق اما آن یکون فی غایة الاتفاق بحیث
~~لوجستا معا کانتا کانهما نغمة واحدة وقام کل منهما مقام الاخری فی التألیف اللحنی
~~کنغمتی ایح ویسمی هذا البعد الذی بالکل فنسبة16 الی یح نسبة الضعف لآآن نغمة
~~مقدار وترها ضعف یمقدار وتر یح. واما آن یتفقا7 معأ ولا یقوم احدیهما8 مقام الاخری و
~~هما بعدان: البعد الذی بالخمس والبعد الذی بالاربع. وآما البعد الذی بالخمس
~~فکنغمتی ایا فنسبة9 ا الی یا نسبة المثل والنصف لان وتر نغمة امثل وتریا ومثل نصفها.
~~و اما البعد الذی بالاربع فکنغمتی ای فنسبة10 ا الی ح نسبة المثل والثلث لأن وتر
~~نغمة(111 مثل وثلث نغمة ح واما ان یتفقا 12 اذا ms060 أتبع إحدیهما الاخری ولا یتفقان13 اذا
~~جستا معأ کنغمتی اد «ونغمتی اد و تغمتی اجونغمتی اب»12 . واما بعد15 نغمتی آدفهو
~~البعد الطنینی فنسبة16 1 الی د نسبة المثل والثمن لان وتر نغمة17 ا مثل وثمن وتر
~~نغمة17 دواما نسبةا الی ج فنسیة16 المثل وثلث خمس18 بالتقریب، واما نسبة االی
~~ب فهی کنسبة المثل وجزه من تسعة عشر بالتقریب ویسمی بعد بقیة و اما بعد اجفلم

PageV01P130

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0055.png)

~~اجدله اسما بین ارباب هذه الصناعة فلنقسم بعداد بعد ط19 وبعداجبعد جوبعداب
~~بعد ب ولنضع لذلک مثالا وهو هذا20.
# مثالا می گوید21 که نسبت ا با له که نسبت آن با یح نسبت ضعف است22 نسبت
~~اربعة اضعاف باشد23 برای آنک وتر ام اربعة امثال وتر له م است چون اضعف نغمهآ یح
~~باشد24 ویح ضعف نغمهآ له پس نغمهآ مقدار وتر اضعف ضعف نغمهآ مقدار له باشد و آن25
~~اول مرتبه اضعافست و نغمات هفده گانه درین بعد دوبار موجود شوند و نام این بعد
~~ذی الکل مرتین است برای آنک طرفین آن مشتملست بر سایر نغمات و حواد آنها26 و
~~این بعد را قدما جمع تام خوانند27.
~~اما28 بعد ثانی بعدیست که نسبت نغمتین آن با یکدیگر چون نسبت سه باشد بایکی
~~همچون29 نغمهآ ابا نغمهآ کح زیرا که مقدار دو وتر ایشان با یکدیگر برین نسبت است
~~اعنی نغمهآ مقدارام ثلثة امثال نغمهآ مقدار کح م است و آن بر نسبت ضعف ومثل30 باشد و
~~این بعد را بعد ذی الکل والخمس خوانند چو مقدار آن یک ذی الکلست ویک
~~ذی الخمس که طرف اثقل آن یح باشد اعنی ثلث نصف احد.
# اما ثالث31 بعدیست که نسبت طرفین آن چون هشت باشد با سه اعنی مقدار حاشیهآ
~~عظمی آن ضعف و ثلثان32 حاشیهآ صغری آن باشد33 همچون دو نغمهآ اکه چو34 مقدار
~~نغمهآ ام دومثل35 وثلثان مقدار که م باشد چه اعداد مقادیر وتر ایشان برین نسبت است و
~~آن ms061 را بعد ذی الکل والاربع خوانند36.
# و این سه بعد37 عظمی را هرگاه که طرفین آنها را جس38 کنند معا متفق باشند و
~~حکم آن ابعاد ثلثه39 چون حکم آن سه بعد عظمی اول باشد که مذکور شد اعنی
~~بعدالذی بالکل وبعدالذی بالخمس وبعدالذی بالاربع30 . و سه بعد دیگر ابعاد ثلثهآ
~~لحنیهاند اگر طرفین آنها معا مسموع گردند متنافر باشند و اگر بر توالی زنند ملایم
~~شنوده شود و آنها سه بعدند: بعداد و آن را بعد طنینی خوانند چنانک قبل ازین مذکور
~~شد پس نغمتین اد که معا مسموع شوند و متنافر باشند و نغمتین اد و اب کذلک هو ابعاد
~~تسعة علی هذا المثال41.
# فهذه تسعة ابعاد ثلیه منها یسمی22) الابعاد الصغری والابعاد اللحنیة وهی بعد اد و
~~بعدا جو بعد اب، والستة الاخری هی الابعاد الکبری43 «وقد یسمی بعد ذی الخمس و
~~بعد ذی الاربع الابعإد الوسطی»44. واذا کانت45 نسبة ا الی ح نسبة المثل والثلث،
~~فنسبة ب الی ط ایضا کذلک. ونسبة جالیی ودالی یا وه الی یب ووالی یجوزالیید

PageV01P131

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0060.png)

~~وح الی یه وط الی یووی الی یزویا الی یح ویب الی یط ویجالی کوید الی کاویه
~~الی کب ویو الی کج ویز الی کد ویح الی که، کل منها البعد الذی بالازبع36.
~~پس این بود نه بعد و سه بعد را از آن نام ابعاد صغری باشد و شش بعد دیگر را ابعاد
~~کبری خوانند47. و48 بباید دانست که هر هشت نغمه که هفت بعد بقیه باشد آن
~~ذی الاربع بود همچنانک مقدار ا باب بعد بقیه است همچنان ب با جوج با دود باه وه
~~با و و و با زو زباح و علی هذا القیاس همه بعد بقیهاند. و چون ابا جبعد جاست
~~همچنان ب با دوجباه و دبا و وه با زو و باح و علی هذا القیاس همه بعدجاند. و
~~همچنانک اباد بعد طنینی است همچنان ب باه همه ms062 بعد طنینی اند. و همچنانک ابا یا بعد
~~ذی الخمس است همچنان ب بایب و جبا یجود با ید و و با یو و زبا یز و علی هذا
~~[القیاس] همه ذی الخمس اند. وهمچنانک ابایح بعدذی الکل است همچنان ب بایط و
~~جباک ود با کا وو باکب و علی هذا [القیاس] تا آنجا که یح با له. وهمچنانک ابا که بعد
~~ذی الکل والاربع است همچنان ب با کو وج با کزود با کح وه با کط و علی هذا
~~القیاس همه بعد ذی الکل والاربع اند. وهمچنانک ابا کح بعد ذی الکل والخمس است
~~همچنانب با کط وجبال ودبا لا وه با لجوزبا لدوح با له وعلی هذاالقیاس همه بعد
~~ذی الکل والخمس اند. وهمچنانک ابا له بعد ذی الکل مرتین است همچنان ب با لو بعد
~~ذی الکل مرتین است تا آنجا که یح [با] نب.
# این بود49 نسب ابعاد که مذکور شد. هر بعدی را که گفتیم اگر این مبدأ ا باشد در
~~موضع خود باشد و اگر در طبقهآ دیگر واقع شود آنرا از طبقات شمرند مثلا اب بعد بقیه
~~است در موضع اصلی خود، بواقی مذکوره همه برین نسباند اما هر یکی در
~~طبقهای0 5اند.
~~وإذا سیع المرتاض بسماع النغمات وتحقق عنده حال نسبها ذوقا لاتقلیدا یشتبه
~~علیه البعد الذی بالاربع بالبعد الذی بالخمس إذا سمع الطرف الاحد منه اولاا ثم الطرف
~~الأثقل ولنبین سبب الاشتباه الیس قد علمت ان نسبة ح الی یح هو البعد الذی بالخمس
~~فاذا سمع بعدح تغمه ا فکانما سمع ج ثم یح ولاکذلک. اذا تقدم الأثقل فی الجس علی
~~الاحد وکذلک ایضا یشتبه علیه البعد الذی بالخمس 51 بالبعد الذی52 بالأربع للسبب
~~المذکور. واما غیر المرتاض فلا اذ لیس التقلید کالوقوف علی الکنه.
# قبل ازین معلوم شد که بعضی53 نغمات قایم مقام اخری می شود در تألیف لحنی و
~~حکم آن هر دویکی است پس بر شخص ms063 مرتاض52 که قادر باشد بر اخراج نغمات55 و

PageV01P132

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0057.png)

~~تحقیق آن حال کرده باشد بطریق ذوق نه بتقلید56 بعضی از نغمات57 ابعاد ببعضی دیگر
~~مشتبه شوند58 مثلا بعد ذی الاربع به بعد ذی الخمس مشتبه گردد59 هرگاه که اول طرف
~~احد شنوده شود بعد از آن طرف اثقل60. پس وقتی که تقدیم طرف61 احد کنند اعنی
~~اول استنطاق62 نغمهآ ح کنند پس نغمهآ ابعدی که از آن مسموع شود اگرچه بحقیقت آن
~~بعد ذی الاربع باشد اما همچنان63 باشد که بعد ذی الخمس زیرا که چون از نغمهآ ح
~~بنغمهآ ا نقل کنند64 همچنان باشد که از نغمهآ ح بنغمهآ یح نقل کرده که نظیر و قایم مقام
~~آنست و از آن بعد ذی الخمس، ذی الخمس مسموع شود. و اگر اول استنطاق نغمهآ
~~کنند پس نغمهآ ح این اشتباه واقع نشود زیرا که نقل از طرف اثقل بطرف احد مجری
~~عادتست65 پس عوض نغمهآ ا نغمهآ یح متخیل گردد66 و کانه بعد ذی الخمس در خیال
~~مرتسم گردد. دیگر آنک ضرورتست67 در تقدیم طرف احد بعد ذی الاربع که بعد
~~ذی الخمس متخیل گردد زیرا که چون نغمهآ ثلثة68 ارباع وتر ام مسموع شود بضرورت
~~بدل نغمهآ انغمهآ یح را فرض باید کرد زیرا که اول نغمه سه قسم مسموع شده باشد
~~اعنی نغمهآ ح بعد از آن نغمهآ اهمچنان باشد که بعد از نغمهآ ح نغمهآ یح مسموع شده باشد
~~که آن دو قسمست و نسبت سه با دو مثل و نصف است69 کما علمت70. بعد71 از نغمهآ ح
~~نغمهآ ا را اعتبار نمی توان کرد چه نغمهآ اول هر بعدی72 که باشد ثانی آن از طرف احد173
~~باشد و در نسبت حاشیهآ عظمی هر بعدی را بحاشیهآ صغری آن نسبت کنند زیرا که عدد
~~اکثر را بعدد اقل نسبت دهند74 من غیر عکس و عدد اصغر را از اجزای اکثر اعداد75
~~شمرند چنانک گویند سه ثلثة ms064 ارباع چهارست آما بر شخصی که مرتاض باشد پوشیده
~~شود و بر غیر مرتاض مشتبه نشود زیرا که غیرمرتاض ادراک76 بسبب ذوق نکند برای
~~آنک تقلید چون تحقیق نباشد. و همچنین بعد ذی الخمس ببعد ذی الاربع مشتبه شود
~~مثلا چون اول نغمهآ یا مسموع شود پس27 نغمهآ اچنان باشد که بعد از نغمهآ یا نغمهآ یح
~~مسنوع شده78 زیرا که در تقدیم طرف احد بعد ذی الخمس که اول نغمهآ یا مسموع شود
~~همچنان باشد که79 نغمهآ چهار قسم مسموع شده باشد بعد از آن نغمهآ یح که ثلثة ارباع
~~یا م است80 زیرا که نغمهآ وتر یح م سه باشد چه آن طرف احد بعد ذی الاربع یح بود و
~~مطلق وتر شش قسم بود و ثلثه قایم مقام سته باشد.81 پس گوییا بعد از نغمهآ یا نغمهآ
~~مسموع شوذ، همچنان باشد که نغمهآ یح مسموع شده و آن سه قسم است و نسبت سه با
~~دو مثل و نصفست. و غیر ازین نیز دیگر ابعاد بیکدیگر مشتبه می شوند.

PageV01P133

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0062.png)

~~بیان اشتباه بعدی که بر نسبت مثل و سبعة82 اتساع باشد83 ببعد طنینی
~~وبعد اعظم ضعف ذی الاربع است84 بنسبت نه بمقدار و85 ذی الاربع اول بر ذی الاربع
~~ثانی زیادتست بمقدار تسع باقی اعنی یه م اما در نسبت مساوی باشند و از ا تا ح
~~ذی الاربعی است و ازح تا یه ذی الاربع دیگر پس بعد ایه ضعف ذی الاربع باشد86.
~~چون اول مضراب بر ا زنند پس بر نغمهآ یه ضعف ذی الاربع باشد که بر نسبت مثل و
~~سبعة اتساع باشد87. واگر88 تقدیم احد کنند چنانک اول زخمه89 بر نغمه یه زنند پس بر
~~نغمهآ اهمچنان باشد که بعد از نغمهآ یه90 بر نغمهآ یح مضراب زده باشند و آن بعد طنینی
~~بود زیرا که یه م درین صورت نه قسم باشد و یح م هشت، چون یح ضعف91 وترست
~~هشت ms065 قسم باشد هر آینه کل وتر شانزده بود و هشت قایم مقام شانزده باشد و نسبت ام با
~~یه م چون نسبت 16 باشد با 9 و آن کل و سبعة اتساع کل بود و نسبت یه م با یح م مثل و
~~ثمن باشد پس بسبب تقدیم احد اشتباه واقع میشود92. و همچنین بعد طنینی مشتبه
~~می شود بیعد کل و سبعة اتساع کل93 هم بسبب مذکور و آن چنان باشد که اول استنطاق
~~نغمهآ دکنند پس استنطاق نغمهآ ا. همچنان باشد که بعد از نغمهآ دنغمهآ یح مستنطق شده و
~~آن ضعف ذی الاربع باشد در طبقهآ شانزدهم و بعد ازین در بیان طبقات معلوم شود
~~انشاء الله تبارک وتعالی94.
# دیگر95 هر جمعی نغمات که اشتمال بعد ذی الکل بر آنها96 باشد در آن جمع بعدی
~~که حاشیهآ عظمی آن ا باشد بسبب تقدیم احد97 اشتباه واقع شود بر مرتاض صاحب
~~ذوق98 وما در کتاب کنز الالحان اشتباهات ابعاد را بیان کرده ایم چنانک از اتا له بدین
~~طریقه مشتبهات ابعاد مبین شده فلیطلب منه اما درین کتاب بر همین قدر اکتفا کردیم و
~~استخراج الباقی من نفسک.
# وإذا کان ایا بعد ذی الخمس فکذلک ب یب وجیجودید وقس الباقی91 علی هذا
~~فالععد الذی بالکل قمر تیین لرفاء ا انیعععل علی الا بعاد السة (طر فاابا الل
~~والخمس یشتمل علی ثمانیة وطرفا103 الکل والاربع علی سبعة والکل علی ستة
~~والبعد بالخمس علی خمسة والبعد بالاربع علی اربعة والطنینی علی ثلثة وبعد ج علی
~~اثنین و بعد ب علی واحد وهو اصغر الابعاد وکل بعد اکبر فإنما یعده بعد اصغر. فاذا
~~طرح من بعد جبعد ب فمایبقی ب وان طرح من ط ج فمایبقی ب وان طرح من
~~ذی الاربع107 طط فمایبقی ب. وان طرح مند ثلثة ابعاد علی نسبة بعد105 جفمایبقی

PageV01P134

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0059.png)

~~ب وإن طرح من بعد106 ذی الخمس بعدط فمایبقی بعدذی الاربع. وإن طرح من بعد ms066
~~ذی الکل بعد ذی الخمس فمایبقی بعد ذی الاربع. وان طرح من بعد ذی الکل والخمس
~~ذی الکل107 والاربع فمایبقی ط. وان طرح من ذی الکل مرتین بعد ذی الکل والخمس
~~فمایبقی بعد ذی الاربع وقس علی هذا.
# پس طرفین جمع تام اعنی بعد ذی الکل مرتین مشتملست بر نه بعد وطرفین
~~ذی الکل والخمس بر هشت بعد وطرفین بعد ذی الکل والاریع بر هفت بعد وبعد ذی
~~الکل بر شش بعد و بعد ذی الخمس بر پنج بعد وبعد ذی الاربع بر چهار بعد وطنینی بر
~~سه بعد و مجنب بر دو بعد و بعد بقیه خود اصغر ابعادست. و هر بعد صغری می شمارد بعد
~~کبری را، پس چون طرح کرده شود از بعد ج108 بعد ب آنچه باقی ماند بعد ب بود و
~~اگر طرح کرده شود از بعد ط بعد جآنچه باقی ماندب باشد. و چون طرح کرده شوداز
~~بعد ذی الاربع طط آنچه باقی ماند ب بود. و چون طرح کرده شود ازذی الاربع سه بعد
~~بر نسبت بعد ج آنچه باقی ماند ب بود.
~~اما طریقه وقانون طرح بعد از بعد109
~~فصل1 بعد از بعد عبارتست آز آنک نغمهای111 در میان بعد در آورند که نسبت آن با
~~یکی از دو طرف بر نسبت بعد مفصول112 بود. اگر فصل از طرف احد باشد چنان باید
~~که نسبت وسط با طرف احد بر نسبت مفصول باشد و اگر فصل ازطرف اثقل خواهیم
~~کردن113 باید که طرف اثقل مفصول114 عنه با وسط بر نسبت مفصول باشد. و
~~طریقه115 آنست که اقل عددین بر نسبت مفصول و مفصول عنه وضع کنیم. اگر فصل از
~~طرف احد باشد طرفین مفصول عنه را در اصغر مفصول ضرب کنیم و طرفین سازیم
~~پس مضروب اعظم مفصول عنه را در اصغر مفصول واسطه116. و اگر از طرف اثقل117
~~خواهیم طرفین مفصول عنه را در اعظم مفصول کنیم و حاشیتین سازیم و ms067 مضروب
~~اعظم مفصول عنه را در اصغر مفصول واسطه.
~~مثلا اگر خواهیم که از بعد ذی الخمس بعد طنینی فصل کنیم طریقه آنست که
~~اقل118 اعداد بر نسبت حاشیتین هر یکی119 از آنها اعنی مفصول و مفصول عنه وضع
~~کنیم برین گونه: 3 و2 مفصول عنه120 و9 و8 مفصول. پس ضرب کنیم حاشیهآ عظمی
~~ذی الخمس121 را در حاشیهآ عظمی طنینی تا 27 شود پس صغری ذی الخمس را در
~~عظمی طنینی تا 18، آن هر دو عدد را حاشیتین سازیم. پس122 حاشیهآ عظمی

PageV01P135

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0064.png)

~~ذی الخمس را در حاشیهآ صغری طنینی ضرب کنیم حاصل شود24 و آنرا واسطه سازیم
~~پس اعداد مترتب شوند برین گونه123.
# 24
# اگر مفصول در طرف اثقل124 باشد و اگر در طرف احد خواهیم125، ضرب کنیم
~~عدد حاشیهآ عظمی ذی الخمس را در عدد حاشیهآ صغری طنینی تا حاصل شود 24 پس
~~ضرب کنیم عدد حاشیهآ صغری ذی الخمس را در عدد حاشیهآ صغری طنینی تا حاصل
~~شود16، و آنها را طرفین سازیم. پس ضرب کنیم عدد حاشیهآ صغری ذی الخمس را در
~~عدد حاشیهآ عظمی طنینی تا حاصل شود18 و آنرا واسطه سازیم تا اعداد مترتب شوند
~~برین گونه126:
# این بود طریقهآ فصل ابعاد از یکدیگر که مبین شد بطریق سهل127.
# اما اضافت128 بعد یبعد عبارتست از آنک طرف احد بعدی را طرف اثقل دیگری
~~سازند129 و آن بدو130 نوع باشد: یکی بتقسیم وتر ویکی131 باعداد. اما تقسیم وتر آن
~~چنان باشد که مث132 اگر خواهیم که بعد ذی الاربع را هم ببعد ذی الاربع اضافت کنیم
~~طریقه آنست که وترام را بچهار قسم کنیم و بر نهایت قسم اول از طرف اثقل ح نشان
~~کنیم. پس ح م را بچهار قسم کنیم و برنهایت قسم اول از طرف ح133، یه نشان کنیم واین
~~نوع اضافت را اضافت مساوی134 منقسم گویند135.
# و اگر یکی ازین دو بعد اعنی مضاف و مضاف الیه، اعظم باشد ms068 از دیگربی مثلا بعد136
~~طنینی را ببعد ذی الاربع اضافت کنیم طریقه آنست که مقدار وترح م را بنه قسم کنیم و
~~برنهایت قسم اول آن137 از طرف اثقل یا نشان کنیم «و اگر ثالثی یا را بعی را خواهیم که
~~بسوی آنها اضافت کنیم بهمین طریقه سلوک کنیم»138 و این اضافت را اضافت منقسم
~~مختلط 139 گوییم.
# اما اگر خواهیم که وضع کنیم برای آنها اعداد مناسبه140 بر نسبت آنها اقل عددین
~~بر نسبت حواشی آنها وضع کنیم و هر یکی را در نفس خود ضرب کنیم و آنها را

PageV01P136

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0061.png)

~~حاشیتین سازیم، پس عدد چاشیهآ عظمی یکی را در عدد حاشیهآ صغری دیگری ضرب
~~کنیم و فرض کنیم وسط. مثلا اگر خواهیم که اضافت141 کنیم بعد ذی الاربع را هم ببعد
~~ذی الاربع اقل عددین، بر نسبت حاشیتین آن وضع کنیم برین گونه: 4 و3. وهر یکی را
~~در نفس خود ضرب کنیم142 تا حاصل شود 16 و9 آنها143 را حاشیتین سازیم. پس
~~ضرب کنیم اربعه را در ثلثه و144 وسط سازیم پس اعداد مترتب شوند برین گونه:
~~«که اعظم آنها سته عشر باشد و اوسیط آن اثناعشر145 واصغر آن تسعه. وروشنست که.
~~نسبت ستة عشر146 با اثنا عشر کل و ثلث کلست و نسبت اثنا عشر با تسعه هم کل و
~~ثلث کل»147 واگر خواهیم بسوی آنها ثالثی اضافت کنیم اربعه را148 در هر یکی ازاین
~~اعداد ضرب کنیم149 اعداد حواشی بعدین برین گونه مترتب شوند150.
~~و هم برین نمط 151 اگر خواهیم که رابعی152 بر آنها اضافت کنیم اربعه را درهر
~~یکی ازین اعداد ضرب کنیم و ثلثه را در تسعه و آنرا حاشیهآ صغری فرض کنیم و اگر
~~ازین دو بعد یکی اصغر باشد یا اعظم153 مثلا اضافت کنیم بعد طنینی را ببعد ذی الاربع
~~پس154 وضع کنیم اقل اعداد بر نسبت حاشیتین هر یکی از آنها برین گونه: 3،4 و9،
~~8. و ضرب کنیم ms069 اربعه را در تسعه و ثمانیه را در ثلثه و آنها را حاشیتین فرض کنیم. پس
~~ضرب کنیم تسعه را در ثلثه و فرض کنیم وسط . پس اعداد مترتب155 شوند برین
~~مثال156:
# اگر157 مضاف الیه در طرف احد158 باشد و اگر مضاف الیه در طرف اثقل خواهیم
~~ضرب کنیم اربعه را در ثمانید و فرض کنیم وسط تا اعداد برین گونه مترتب159 شوند.

PageV01P137

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0066.png)

~~طریقه160آ تنصیف161 کردن ابعاد
~~و اگر162 خواهیم هر بعدی که باشد بقسمین متساویین کنیم طریقه آنست که اعداد
~~حاشیتین آنرا مضاعف گردانیم163 و نصف فصل اعظم بر اصغر افزاییم. مثلا اگر
~~خواهیم که بعد ذی الاربع را تنصیف کنیم 164 طریقه آنست که حاشیتین آنرا مضاعف
~~گردانیم اعداد مترتب شوند برین گونه: 8 و6. و چون نصف فصل اعظم بر اصغر
~~افزاییم اعداد برین گونه مترتب شوند:
# و معلوم شد165 که بعد ذیی الاربع مرکبست166 از دو بعد: بعدی که در طرف اثقل
~~است بر نسبت کل و سبع کل است و بعدی که در طرف احدست بر نسبت کل و سدس
~~کل167. پس استقراء کرده شد168 آنک هر بعدی را که تنصیف کنند، بعدی که در طرف
~~احد باشد سمی169 عدد ضعف مقسوم باشد و نصف مقدار آن زیرا که کل و سدس170
~~کل از مخرج شش171 است و ثلث از مخرج ثلثه «و سته ضعف ثلثه بود و
~~هوالمطلوب»172،

PageV01P138

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0063.png)

~~یادداشتها-
~~1- یا به اصطلاح جدید فاصله معادل ل7، عالذ رک . تعلیقات
~~2- در نسخهآ نور عثمانی عبارت ادوار تا (بعد المتنافر) نقل شده است و بعد ترجمه یا شرح و عبارت فارسی
~~نیز نیست.
~~3- نور و نسخهآ ادوار اتبع را ندارند.
~~4- نسخهآ ادوار: ثم اعلم
~~5- ایضا: اذا جستا معا
~~6- نور: و نسبة
~~7- نسخهآ ادوار: تتفقا
~~8- نور: احدیهما مقام الاخری فی التألیف اللحنی
~~9- ایضا: و تسبة
~~10- همان نسخه: و نسبة
~~11- ا را فقط نسخهآ ادوار دارد.
~~12- کذا نور - در مطهری حرف اول نقطه ندارد - نسخهآ ms070 ادوار: تتفقا
~~13- ملی: تتفقان
~~14- نور این قسمت را ندارد.
~~15- نور: فهو البعدالطنینی - نسخهآ ادوار: فاما نغمتی اد فهو....
~~16- نور: و نسبة
~~17- مطهری و ملی بدون نغمه در هر دو مورد.
~~18- نور: الخمس
~~19- نور: بعددا
~~20- کذا نور و نسخهآ ادوار با شکل مربوط به ابعاد شش گانه ذی الکل وذی الخمس و ذی الاربع و طنینی و
~~بعدالجیم و بقیه ولی در مطهری و ملی این شکل در ضمن ترجمه و شرح آنها آمده است و لذا ( وهو هذا) را
~~ندارد و احتمال دارد این تصرف را خود مراغی کرده باشد شکل مورد بحث در جامع الالحان (ص 51) و
~~مقاصد الالحان (چاپ دوم ص 24) با اندک تفاوتی نیز هست رک. تعلیقات
~~21- نور: مثالا آنک گفته که و اما نسبت ا با له که نسبت آن با یح نسبت ضعف باشد...
# ضمنا نسخهآ مذکور قبل از این، شرحی معترضه در ترجمه قسمت اول متن ادوار ارموی دارد که چون در
~~نسخ دیگر نبود از باب مزید فایده نقل می شود: «می گوید که بعد مجموع دو نغمهآ مختلف است در حدت و ثقل
~~برای آنک اگر ما فرض کنیم دو وتر بم یا مثلث را در حالتی که ما بگردانیم هر دورا یک نغمه و جس کنیم هر دو
~~را معا یا بر توالی، گفته نشود که میان آن هر دو بعدی هست و بدانک هر دو نغمه را که جس کنند آن متفق باشدیا
~~متنافر، پس اگر متفق باشد آنرا بعد متفق خوانند و اگر متنافر باشد آنرا بعد متنافر خوانند. می گوییم چون
~~ملایمت و منافرت و حدت و ثقل اول در ابعاد ظاهر می شوند بعد ازان در جموع لاجرم تقدیم ابعاد کرد بر
~~جموع پس بباید دانست که تألیف بین النغمتین مختلف الحدة والتقل مخصوص است به بعد وآنچه زیادت

PageV01P139

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0068.png)

~~ازان باشد جمع و چون بر نغمات جمع انتقال بهینتی ملایم باشد آنرا لحن خوانند پس ms071 لحن اخص باشد از
~~جمع چه هر لحنی جمع باشد من غیر عکس. و نسبت مثل اگرچه اشرف نسب است اما مستلزم بعد نیست
~~زیرا که در بعد اختلاف طرفین شرطست و آنک گفته که بعد مجموع نغمتین مختلفتین باشد بعضی گفتهاند که
~~آن بین النغمتین است غیر از دو نقطهآ طرفین و بعضی گفته که نقطتین طرفین داخل است اما آن نقطه جزء
~~لایتجزا باشد و آن دو نقطهآ طرفین داخل بعد است اما فی الواقع مجموع آن دو تغمهآ مختلفه بعد باشد و بعد در
~~اصطلاح ارباب عمل در این فن دوری مقدار طرفین بعد را از یکدیگر گیرند و بعد از نسبت مساوات
~~متفق ترین نسب نسبت ضعف است زیرا که طرفین آن قایم مقام اخری می شوند در تألیف لحنی. و قدما
~~رحمهم الله تعالی ابعاد را بر سه قسم اعتبار کردهاند: قسم اول اعلی، قسم دوم اوسط، قسم سوم ادنی. اما
~~اعلی وآن چهار بعدست: اول بعد ذی الکل مرتین، ثانی بعد ذی الککل والخمس، ثالث بعد ذی الکل والاربع،
~~رابع بعد ذی الکل. اما اوسط و آن دو بعدست: اول بعد ذی الخمس، ثانی بعد ذی الاربع. اما ادنی و آن سه
~~بعدست: اول بعد طنینی، ثانی بعد مجنب. ثالث بعد بقیه. پس بعدی که حاشیتین آن بر نسبت اول مرتبهآ آن بر
~~نسبت اول مرتبهآ اضعاف باشد آنرا بعد ذی الکل مرتین خوانند و ارباب عمل در حدت بر اول مرتبهآ اضعاف
~~اقتصار کردهاند و این بعد را هم جمع تام نیز خوانند زیرا که حاشیتین آن مشتملست بر مجموع نغمات
~~هفده گانه ثقال با حواد آنها اعنی سی و پنج نغمه که مستلزم سی و چهار بعد باشد در آن بعد موجودست و آنرا
~~بدو بعد ذی الکل تقسیم کردهاند و مقدار ذی الکل اول نصف اثقل وتر ام است و حاشیتین آن ایح است. و
~~مقدارذی الکل ثانی ربع ثالث وترست ms072 که نصف نصف وتر ام باشد. پس هر بعدی که بر نسبت ضعف و نصف
~~باشد آنرا بعد ذی الکل والخمس خوانند وحاشیهآ عظمی آن ثلثه امثال حاشیهآ صغری آن باشد و طرفین آن
~~کح باشد. پس بعدی که بر نسبت ضعف و ثلثان باشد آنرا بعدذی الکل والاربع خوانند زیرا که حاشیهآ عظمی
~~آن ضعف و ثلثان حاشیهآ صغری آن باشد اعنی اکه و آن نسبت هشت باشد با سه. و بعدی که بر نسبت ضعف
~~باشد آنرا یعد ذی الکل خوانند. و بعدی که بر نسبت مثل و نصف باشد آنرا بعد ذی الخمس خوانند. و بعدی
~~که بر نسبت مثل و ثلث آن را بعد ذی الاربع خوانند. و بعدی که بر نسبت مثل و ثمن باشد آنرا بعد طنینی
~~خوانند. و بعدی که بر نسبت مثل و تسع باشد آن را بعد ج. و بعدی که بر نسبت مثل و جزهآ من تسعة عشر
~~بالتقریب باشد آنرا بعد بقیه و فضله نیز گویند و بقیه گویند جهت تسمیه آنک چون از بعد ذی الاربع ضعف
~~طنینی فصل کنند آنچه باقی ماند تا نقطهآ ربع وتر ام بقیهآ باشد و آن متمم بعد ذی الاربع بود. و فضله گویند
~~برای آنک چون بر ضعف مقدار آنرا فاضل گردانند متبم ذی الاربع باشد و این بر سه نوع ممکن است
~~کمایأتی. و مقدار ربع طنینی را بعد ارخا گویند و آن در تألیف الحان مستعمل باشد اما اهل سازهای ذوات
~~الاوتار بر دستانی که اصبع را بران نهند بر همان دستان اصبع را بمالند اعنی مهتز گردانند بمقدار ربع طنینی
~~که آن یک قسم باشد ازسی و شش قسم باشد و اهل ساز آن اهتزازرا مالش خوانند. صاحب شرفیه گفته است
~~که ابعادی که بر نسبت ضعف و انواع مثل و جزه باشد اضعاف و اضعاف جزء باشد امثال آنها ملایم باشند و
~~انواع مثل واجزاء ضعف وضعف ms073 وامثال وجزء واضعاف واجزاء غیرملایم باشند الا فیما یقیل. اما آنک گفته
~~که مثل و جزء ملایم است می گوییم آن مطرد نیست زیرا که کل و ربع و کل و خمس و کل و سدس و کل و سبع
~~کل غیر از آنها نیزرا متنافر مییابیم، و آنها در تألیف الحان مستعمل نیستند برای آنک غیرملایم اند. دیگر
~~آنک گفته که ضعف واجزاء غیر ملایم اما ما می یابسم بعد ذی الکل والخمس وبعد ذی الکل والاربع با وجود

PageV01P140

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0065.png)

~~آنک بر نسبت ضعف و اجزاءاند و آن ملایم است. اما اشرف و افضل ابعاد ملایمه بعد ذی الکل است زیرا که
~~امتزاج طرفین آن بمرتبه ایست که هر دورا یکی شمرند و در تألیف الحان نظیر و قایم مقام اخری باشند و این
~~بعد باین خاصیت از جملهآ ابعاد ممتاز و مختارست. و بعد ازان بعد ذی الخمس پس بعد ذی الاربع پس بعد
~~طنینی پس بعد مجنب. اما بعدی که مقدار آن نصف کل است در غایت ملایمت است بعد از آن هر بعدی را که
~~مقدار اقل از آنست در ملایمت اضعف ازان است اعنی از بعد ذوالنصف و بعد بقیه که اصغر ابعادست بامتزاج
~~ملایمات ملایم شود.
~~بیان ابعادی که بعضی ملایم اند باتفاق اول و بعضی دیگر ملایم اند باتفاق ثانی: یباید دانست که ابعاد
~~ملایمه بعضی آنند که متفق اند باتفاق اول و بعضی دیگر متفقاند باتفاق ثانی، و جمیع ابعاد مثل و جزو
~~متفق اند باتفاق اول فقط بواقی متفق اند باتفاق ثانی. اما اتفاق اول آن باشد که میان طرفین آن بعد نغمهآ
~~نباشد که آن با یکی از دو طرف بر نسبت ضعف باشد اعنی نغمهآ ضعف طرفی باشد یا نصف طرفی و باتفاق
~~ثانی آن باشد که جمع باشد میان طرف احد هر بعدی از متفقات باتفاق اول و ضعف اثقل آن یا طرف اثقل و
~~نصف احد ms074 آن اعنی بر نسبت ضعف و جزء باشد یا اضعاف یا اضعاف و جزء. و چون اشرف ابعاد متفقه باتفاق
~~ثانی بحسب مشابهت باتفاق اول است پس او از شبیه خود اشرف باشد. فحینئذ ابعاد صغری و وسطی
~~متفق اند باتفاق اول وابعاد عظمی متفق اند باتفاق ثانی مثلا بعد ذی الکل مرتین وبعد ذی الکل والاربع
~~متفق اند باتفاق ثانی و بعد ذی الکل مرتین در مسموع شبیه است ببعد ذی الکل و بعد ذی الکل والخمس شبیه
~~است بعد ذی الخمس وبعد فی الکیل والاریع شبه است ویعد فی الاریع وسکی زیست که متة به اشرف
~~می شود با بعضی اختلافات در الفاظ و عبارات رک. جامع الالحان صفحه 41 تا 48)
~~22- شکل ابعاد شش گانه در زیر آمده است
# ینن ن بی
~~23- نور: اعنی اربعهآ که اول مراتب اضعاف باشد
~~24- همان نسخه : یح است و نغمهآ کح و ضعف نغمهآ له م است کانه درین بعد کل نغمات دوبار موجود می شوند
~~25- نیز: و آن اربعه اول مرتبه اضعافست و نام آن بعد، بعد ذی الکل مرتین است
~~26- همان نور، آنها این بعد را جمع تام خوانده بعد بالکل را جمع کامل و بعدی که بر نسبت مثل و سبعة

PageV01P141

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0070.png)

~~اتساع باشد اعنی ایهد که ضعف ذی الاربع است آنرا جمع ناقص خوانند.
~~27- منظور اوکتاو دوم است که نغمات هفده گانه را مضاعف یعنی 2 بار دارد و ضعف ضعف را میتوان 4 بار
~~معنی کرد.
~~28- نور: و بعد ثانی
~~29- ایضا: همچو دو نغمهآ اکح چه نغمهآ اسه باشد با یکی مثل نغمهآ مقدار کح (خط خوردگی دارد) باشد و این
~~بعد را بعد ذی الکل والخمس خوانند.
~~30- یعنی 2 و1 را که همان 3 سابق الذکر می شود و در شکل هم دیده می شود.
~~31- نور: اما بعد سیوم
~~32-2 یا* که همان 8 و3 می شود
~~33- نور: اعنی طرف اثقل آن ضعف و ثلثان ms075 طرف احد آن باشد
~~34- ایضا: چه نغمهآ
~~35- کذا در همهآ نسخ: دو مثل = ضعف (2 برابر)
~~36- نور: زیرا که هر دو وتر ایشان برین نسبت باشند (فقط)
~~37- ایضا، و این ابعاد ثلثهآ عظمی مذکوره را هرگاه طرفین آنها را معا یا بر توالی جس کنند
~~.1ouel 38- در لغت به معنی بسودن و مالیدن (لمس) است ولی در موسیقی قدیم اصطلاحی بوده است معادل
~~3- نور: این ثلثهآ عظمی چون حکم ثلثه اول باشد اعنی بعد ذی الکل و بعد ذی الخمس و بعد ذی الاریع
~~40- زیرا سه بعد اوکتاو اول نظیر سه بعد متناظر خود در اوکتاو دوم هستند.
~~41- شکل مربوط با استفاده از نسخهها تلفیق و تکمیل شد رک. جامع الالحان ص 51.
# قفی نجه ن
~~42- ملی: یسمی
~~43- نور: هی الکبری
~~44- نسخهآ ادوار این قسمت را ندارد.
~~45- ایضا: کان
~~46- نسخهآ نور عثمانی تمام این قسمت را ندارد
~~47- نور: پس این سه بعد را ابعاد صغری خوانند و شش بعد دیگر را ابعاد کبری
~~48- در نسخهآ نور عثمانی قبل از این در ضمن ترجمه و شرح «لذلک مثالا» آمده است با تغییراتی: و بعد
~~ذی الکل مرتین مشتملست بر نه بعد وبعد ذی الکل والخمس بر هشت بعد وبعد ذی الکل والاربع بر هفت

PageV01P142

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0067.png)

~~بعد و بعدذی الکل بر شش بعد وبعدذی الخمس بر پنج بعد و بعدذی الاربع بر چهار بعد و بعد طنینی بر سه بعد
~~وبعد ج بر دو بعد و بعد بقیه بر دو بعد، و آن اصغر ابعادست و بعد جضعف بعد بقیه است و بعد طنینی ثلثة
~~امثال آن وبعد ذی الاربع سبعة امثال وبعد ذی الخمس عشرة امثال آن وبعد ذی الکل سبعة عشر امثال وبعد
~~ذی الکل والاربع اربعة وعشرون امثال آن وبعد ذی الکل مرتین بر سی و چهار مثل آن (بقیه مثل متن با اندک
~~اختلافی درالفاظ).
~~49- نور: و این نسب مذکوره ابعاد که مبین شد آنها که مبدأ ازا ms076 باشد در موضع خوداند بواقی همه در غیر
~~طبقهاند امثله ابعاد تسعه بدین صورت: (شکل)
~~50- در اصل: طبقهآ (رسم الخط)
~~51- مطهری ونور: البعد بالخمس - نسخهآ ادوار: و کذلک ایضا تشبه علیه البعدالذی
~~52- فقط مطهری بدون الذی.
~~53- نور: بعضی از نغمات قایم مقام یکدیگر می شوند و حکم آن هر دو یکی میباشد
~~54- قبلا اشاره شد باید به معنی هنر آموز باشد یا متعلم
~~55- نور: نغم، و منظور از اخراج نغمات یا نغم تولید آهنگهای موسیقی از وتر یا سیم ساز است.
~~56- کذا مطهری - نور و ملی: نه تقلید
~~57- نور: بعضی از ابعاد
~~58- ملی و مطهری: پوشیده شوند
~~59- نور: ذی الاربع مشتبه شود ببعد ذی الخمس هرگاه که اول طرف احد آن مسموع شود
~~60- ایضا: و سبب اشتباه آنست که از تقسیم وتر معلوم شد که نسبت مقدارح م با مقداریح م بعد ذی الخمس
~~است پس هرگاه که اول استنطاق
~~61- یعنی اول از نغمه زیر شروع کنند.
~~62- مصدر باب استفعال از ماده نطق ولی در اینجا از باب توسع در معنی باید ایجاد آواز یا نغمه گرفت.
~~63- نظیر یا مانند و مثل
~~64- نور: نقل کرده که نظیر و قایم مقام آنست و ازان بعد ذی الخمس مسموع شود
~~65- چون معمولا در خوانندگی یا نوازندگی صدا از پست بلند می شود.
~~66- نور: گردد کانه بعد ذی الخمس است زیرا که آن در خیال مرتسم گردد.
~~67- ایضا، بالضروره در طرف احد بعد ذی الاربع بعد ذی الخمس متخیل گردد.
~~68- ملی و نور: ثلاثه (رسم الخط)
~~69- نور: نصف باشد
~~70- این طرز محاسبه در آثار مراغی و به تعبیر دیگر در کتابهای موسیقی قدیم شواهد متعددی دارد و به
~~عبارت دیگر متداول و معمول بوده است 3 از2 یک واحد بیشتر است و در نتیجه نسبت آنها7 یالج ایعنی مثل و
~~نصف می شود.
~~71- نور: و بعد از
~~722- ایضا: چه نغمه هر بعدی
~~73- همان نسخه: احد معتبر باشد

PageV01P143

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0072.png)

~~74- نیز: نسبت کنند.
~~75- نور ms077 (اعداد) ندارد.
~~76- ایضا: ادراک نسبت بذوق نکند
~~77- یعنی بعد از آن
~~78- تور: مسموع شود (زیراا و یح نظیر هم هستند)
~~79- نور: که اول نغمهآ چهار قسم مسموع شده باشد که یام است.
~~طرف آقل بعد نی الارمع پس برت کلدیر مطلق وتر آم عشی تسم مفروض باسد ویح م سد سم ولثلنه
~~قایم مقام سته است کانه بعد از نغمهآ یا نغمهآ ا مسموع شده
~~81 همان نسخه: اکنون محقق است که مقدار یا لح بعد ذی الاربع است و مقدار ایابعد ذی الخمس، پس مبین
~~شد که بسبب تقدیم احد این اشتباه واقع می شود و غیر ازین دیگر....
~~82 کذا نور، نسخ دیگر: ثلثة!(ولی سبعه صحیح است زیرا بعد طنینی به نسبت است و با4 یا نزدیک
~~و قابل اشتباه است) در جامع الالحان نیز سبعة اتساع است (ص 148)
~~83_ مطهری در اینجا منفصل: به بعد
~~84- نور: بعد ایه ضعف ذی الاربع است
~~85 ایضا: زیرا که ذی الاربع اول اح باشد وذی الاربع ثانی ح یه و مقدار ذی الاربع اول بر ذی الاربع ثانی
~~زایدست
~~86 یه ح * 1ح = ایه یا 2 ذی الاربع.
~~87 نسبت ذی الاربع است ومثل و سبعة اتساع یا لج 1یعنی 6 و آن برابر است باط4
~~88- نور: و چون تقدیم احد کنند اعنی بعد از استنطاق نغمه یه استنطاق تغمهآ
~~89- مرکب از زخم به معنی ضربه و های اسم آلت و به تعبیری مضراب ساز (معین).
~~90- نور: نغمهآ یه نغمهآ یح (در حاشیه) مستنطق شده و آن بعد طنینی باشد زیرا که درین صورت یهم نه قسم
~~باشد ویح م هشت قسم برین تقدیر مطلق وتر ام شانزده جزه باشد و هشت قایم مقام شانزده و نسبت ام با یه م
~~چون نسبت شانزده با نه و آن بر نسبت مثل و سبعة اتساع باشد و نسبت یه م با یح م مثل و ثمن باشد. آن بعد
~~طنینی باشد ms078 در طیقهآ سیم و اشتباهات بسبب تقدیم احد واقع می شود
~~91- یح اکتاو و ایح 2 برابر اح است بنابراین اگر نیمهآ وتر (ح )8 فرض شود ایح 8x2=16 می شود و
~~نست یلیم جون یدی ا است ا یا (کل وسمة اتساع) خواهد بود وبهمین ترتیب نسبتیم یا
~~(مثل وثمن) می شود.
~~92- ملی: نمی شودا
~~93- نور بدون کل
~~94- مطهری و ملی: انشا الله - نور این عبارت را ندارد.
~~95- نور: و در هر جمعی
~~96- ایضا: بران جمع باشد
~~987- همان نسخد: احد یعدی دیگر مشتبه شود

PageV01P144

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0069.png)

# 145
~~98- نیزنور: و همچنان از اتا له (خط زدهاند) در نغمات نظایر نیزهمین اشتباهات واقع می شود چون طالبان
~~بطلبند دریابند.
~~99- ملی: البواقی
~~100 - نور: و کذی - نسخهآ ادوار: و کذلک
~~101- ایضا ادوار: طرفاه اله
~~102- نور بدون طرفا
~~103- ایضا نور و ادوار بدون طرفا
~~104 - ملی: بعدین ط ط
~~105 - ملی بدون بعد
~~106- مطهری: من ذی الخمس
~~107- ملی: ذی الکل
~~108- در آثار مراغی مانند اغلب کتابهای موسیقی قدیم حروف مقطعه ابجدی مثل جوط به دو معنی به کار
~~رفته است: یکی برای نشان دادن نغمه یا نت مانند ا، ب، ج د که به ترتیب پردههای سازیا دستانهای وتر
~~هستند و دیگر نشانهآ بعد یا فاصله له1e1هذ مثل ج(مجنب) وط (طنینی) ولی به طور کلی همه این حروف بدون
~~نقطه نوشته شدهاند.
~~109- نور: طریقهآ طرح بعد از بعد (ولی به خط ریز بالای بعد اولی و دومی نوشتهاند: صغیر، کبیر)
~~110- نور: اعنی طرح (به خط ریز و الحاقی). در مصادر زوزنی فصل به معنی جدا واکردن (ج1 ص 154)
~~آمده است و با توجه به این معنی می توان آن را اصطلاحی به مفهوم تفکیک یا بیرون آوردن و معادل
~~Sepaation گرفت.
~~111- نسخهها: نغمهآ (رسم الخط و مانند موارد مشابه دیگر)
~~112- نور: نسبت مفصول باشد
~~113- ایضا: خواهیم باید
# 112- مطهری و نور: منه. باید سهو القلم کاتب تلقی شود زیرا گذشته از آن که در ms079 عبارات بعدی همه جا عنه
~~است مناسب مقام نیز نیست. هر بعد دو عدد دارد و در فصل وقتی دو بعد را درنظر می گیرند از هر یک از آن
~~اعداد دوگانه هر بعد یکی در محاسبه منظور می شود که مفصول بعد فصل شده و مفصول عنه بعدی است که
~~می خواهند فصل کنند
~~115- نور: پس طریقه
~~116- ایضا و ملی: واسطه سازیم . در مطهری محذوف به قرینهآ (کنیم) است.
~~117- مطهری: ثقل (باید سهو القلم باشد زیرا با آن که غلط نیست به قرینهآ تکرار مکرر ائقل در این بخش
~~اثقل باید باشد)
~~118- کذا در همهآ نسخ و در جامع الالحان (ص 57) ومقاصد الالحان (چاپ دوم ص 29) وظاهرا به اعتبار
~~کوچکتر بودن اعداد ولی اول هم به جای اقل خالی از لطف و تناسب نیست
~~119- نور: حاشیتین مفصول عنه و مفصول وضع کنیم
~~120 - ایضا: در زیر اعداد

PageV01P145

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0074.png)

~~121- نور: بعد ذی الخمس را 3.. تا حاصل شود 27.. تا حاصل شود 18
~~122- نور: عدد (به خط ریز الحاق شده) حاشیهآ عظمی بعد ذی الخمس را در عدد حاشیه
~~123- واسطه یا 24 حاصل ضرب 378 و حاشیتین یعنی اعداد طرفین عبارتند از 2x9=18 و27-329 و
~~شکل تلفیق از نسخههاست.
~~124- مفصول یعنی طنینی چنان که در شکل ملاحظه می شود در طرف ا(انف) که اثقل یا بم تر وتر است قرار
~~دارد.
~~125- نور: احد باشد
~~126_ شکل از نسخهها تلفیق شده و اسم ابعاد از نسخهآ نور عثمانی مأخوذاست و همان طور که در شکل دیده
~~می شود مفصول یا طنینی در طرف م (مشط) یا زیر وتر قرار دارد. اما اعداد عبارتند از: واسطه یا وسط
~~982-18 و طرفین یا دو طرف 8x3-24 و16-882.
~~127- نور: این بود طریقهآ فصل ابعاد از یکدیگر
~~128- افزایش یا اضافه کردن »ناللهاله ودر جامع الالحان مفصل تر است (صفحهآ 53تا57)
~~129- نور: بعد دیگر سازند
~~130- به دو
# 131- نور: دوم باعداد نسب
~~132- نور بدون مثلا
~~133- نور: بران (الحاقی ms080 به نظر میرسد) یه
~~134- نور: اضافت مساوات خوانند
~~135- نسخهها شکل ندارد ولی از باب مزید فایده از جامع الالحان و مقاصد الالحان اقتباس شد.
~~136- نور: مثلا اگر خواهیم که بعد   6م،
~~137- نور بدون: آن
~~138- نور داخل گیومه را ندارد.
~~139- ایضا: اضافت مختلط
~~:2 البلی حاسه نود که اعداه مناسه پیای آنها وضع کدم طریته آنت که اقل عدن برنست
~~حاشیتین هر یک وضع کنیم و هر یکی را در نفس خودش
~~141- ایضا: که بعد ذی الاربع را هم بیعد ذی الاربع اضافت کنیم
~~142- ایضا بدون: تا
~~143- همان نسخه: آنرا
~~144- نیز: و آنرا وسط
~~145- ملی: اثنی عشر
~~136 ل-2=4 وچ -=
~~147- نور عبارت دالخل گیومه را ندارد

PageV01P146

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0071.png)

~~148- نور: ثانی اربعه را... اعداد مترتب شوند بدین نوع
~~149- از ضرب 4 در اعداد قبلی یعنی 16 و12 و9 به ترتیب 64 و48 و36 حاصل می شود
~~150_ شکل قبلی از نسخهآ نور عثمانی نقل شد ولی در مطهری و ملی به جای آن شکل دوم رسم شده است که
~~چون در واقع مکمل شکل قبلی است از هر دو استفاده شد.
~~151- نور: هم برین طریق. نمط هم به معنی طریق و روش است (معین)
~~152- ایضا: بسوی آنها
~~153- همان نسخه: یکی اعظم باشد از دیگری
~~154- نیز نور: پس ضرب کنیم اربعه را... و آنها حاشیتین سازیم پس ضرب کنیم... تا اعداد. برین گونه:
~~155- ملی: مرتب
~~156- در نسخهآ نور عثمانی شکل بدون عدد است.
~~157- نور: و اگر
~~158- ملی: طرف حدت
~~159- ایضا ملی: مرتب - نور: وسط اعداد چنین شوند
~~16- نور: چون طریقهآ فصل بعد از بعد و اضافت بعد ببعد را بیان کردیم اکنون بیان تنصیف ابعاد کنیم.
~~در ضمن لازم به یاد آوری است که شرح مربوط به اضافت و تنصیف ابعاد را میتوان در مقاصدالالحان
~~(چاپ دوم صفحهآ 26 تا 30) ومفصل تر در جامع الالحان (صفحهآ 53 تا 60) ملاحظه کرد.
~~5isection 161- دو نیمه کردن
~~162- نور: چون خواهیم هر بعدی را که باشد آنرا ms081 تنصیف کنیم طریقه آنست که حاشیتین آنرا مضاعف
~~گردانیم
~~d5uble 163- دو برابر
~~164- ایضا: تنصیف کنیم باید که حاشیتین آنرا مضاعف سازیم و نصف فصل اعظم را بر اصغر افزاسم مثلا
~~حاشیتین ذی الاربع را که مضاعف گردانیم8 و6 شود و چون نصف اعظم را که یکی است بر اصغر که شش
~~است افزاییم...
~~165- نور: پس روشن شد
~~166- ملی: مرکب شده است
~~167_ نسبت دو بعد چنان که در شکل دیده می شود عبارت است ازه * (=14) و=(*13)
~~168- نور: باستقراء معلوم شد
~~169- همنام، المشارک فی الاسم (لاروس عربی)
~~170- نور: وسدس از مخرج سته است
~~171- ایضا: سته
~~172- کذا ملی حمطهری: هوالمط [مخفف العطلوب که در قسمت «تقریب بعد ب » نیز سابقه داشت) - نور و
~~صاحب شرفیه در کتاب شرفیه چنین گفته است: کل بعد ینصف فان البعد الواقع فی الطرف الاحدیکون
~~یصف مقدارزیرا که ضعف عدد اصغر حاشیهآ بعد مقسوم ستی ضعف عدد مقسوم باشد ادرجای عبارت داخل
~~گیومه)

PageV01P147

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0076.png)

# اعغلم ان بعدب لیس فی الحقیقة من الابعاد الملایمة بل لما طرح من بعدذی الاربع
~~ضعف ط2 بقیت لتمام البعد3 بقیة وهی من زالی ح فلکونها4 متممة للبعد مازجت. وان
~~لم یکن فی نفسها ملایمة ولذلک اذا جست ثلثة من النغمات5 علی نسبة6 بعدب تنافرت
~~تنافرا ظاهرا فلیس حینئذ» کل ما الفت8 جماعة نغمات کیف اتفق تلایم بل لابد آن
~~تفق3 علی الاسباب الموجبة للتنافر لنتوقاها9 وهی اسباب اربعة: الأول هو التعدی من
~~الطرف الاحد من بعد10 ذی الاربع الاول التی هی نغمة ح. فإذن ثلثة ابعاد ط علی
~~التتالی متنافرات النغم لان الثالث11 طرفها الأحدی وکذلک اربعة ابعاد علی نسبة ج
~~لان الطرف الاحد من الرابع نغمة ط. الثانی هو12 الجمع بین الابعاد الثلثة اللحنیة فی
~~بعد ذی الاربع13. الثالث جعل الطرف الاحد من بعد ب اثقل لج الرابع تتالی بعدین
~~علی نسبة ب وقد عرفت14 فهذه هی الاسباب الموجبة للتنافر.
# بدانک15 بعدب16 در حقیقت از ابعاد ملایمه نیست بل آن ms082 هنگام که طرح کرده شود
~~از بعد ذی الاربع، ضعف طنینی باقی ماند برین اتمام17 بعد ذی الاربع بعد بقیه و آن ازز
~~بود تا ح و آن متمم بعدست، پس ممازجت کرد18 بابعاد ملایمه لاجرم آن نیزملایم19
~~مسموع شود اگرچه فی نفسه متنافرست20 وقتی که جس کرده شود سه نغمه بر نسبت
~~بعدب متنافر می باشند تنافر ظاهر پس نیست آن هنگام بر جماعت نغمه21 کیف مااتفق
~~ملایم بل که22 لابدست که از آن واقف باشی23 بر اسبابی که موجبست مرتنافر را تا از
~~آن احتراز نمایی24 و نگاه داری تو آن نغمات را و آن اسباب چهارند25: اول آنک از
~~طرف احد بعد ذی الاربع تعدی26 کنند و در گذرند و اختلال بنغمهآ ح لازم دارند27. ثانی
~~آنک جمع کنند بین ابعاد ثلته لحنیه28 در بعد ذی الاربع اول29. ثالث آنک گردانیده شود

PageV01P148

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0073.png)

# 149
~~طرف احد بعد ب طرف اثقل مر جرا30. رابع تتالی31 بعدین بر نسبت ب 32.
# و بدرستی که شناختی تو این اسباب را که موجب تنافراند و در33 ذی الاربع جمع
~~بقیتین سبب فساد لحن است34. و سبب دیگر عارض می شود و آن جمع نغمات باشد که
~~از حلق مستبشعه35 مسموع گردد اگر چه آن نغمات ملایمه باشند و آن از جهت
~~استشراف نفس است که الذ و اشرف از آن طلبد چون مباشر کریه الصوت والاداء
~~باشد، نغمات اگرچه بر نسبت ملایمه مترکب شده باشد چون از صوت او مسموع گردد
~~مکروه السمع ومردود الطبع باشد36.
# و آنچه37 در ادوار گفته بسبب اول تعدی باشد از طرف احد بعد ذی الاربع اول حال
~~آنک این فقیر حقیر در بعضی از دوایر تصانیف ساخته که اول آن دایرهآ او آخر آن یح
~~است و در آن نغمهآ ح مفقودست اگرچه از طرف احد ذی الاربع تعدی کرده مع هذاملایم است.
~~از آن جمله شیخ الاسلام اعظم، افضل العلماء خواجه عمادالدین عبدالملک
~~سمرقندی38 ms083 بن شیخ الاسلام عصام الدین بن عمادالدین بن جلال بن عمادبن
~~شیخ الاسلام برهان الدین البکری منتسبا المرغینانی39 الذی من اولاد صاحب الهدایه
~~رحمهم الله40 بر پنج41 بیت از ابیاتی که نتایج طبع سلیم مستقیم اوست ازین فقیر
~~التماس تصنیف کرد که در دایرهای که در آن نغمه ح موجود نباشد بسبب اول دایره
~~ملایم باشد که دورین ایقاعی بضر بین مختلفین معا مؤدی گردد مثلا بدست راست دور
~~ثقیل رمل42 و بدست چپ دور ثقیل ثانی چنانک بهر چهل و هشت نقره دور جمع باشدو
~~در اعادهآ دور ثانی دخول هر دو دور معا واقع شوند و نغمات و ابعاد آن دایره این است:

PageV01P149

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0078.png)

~~3- ایضا: بعدین
~~4- نور: فکونها
~~5- نور: ثلث تغمات
~~6- ادوار: نسبة واحدة هی ب
~~7- نور بدون: حینئذ
~~8- ادوار: الف بین النغمات - نور: بین نغمات
~~9- نور: لنتوقیها
~~10- ایضا بدون بعد
~~11- مطهری وملی: من طرفه
~~112- نور یدون: هو
~~13- ایضا: فی ذی الاربع الاول
~~14- ادوار: عرفته
~~15- ملی: بدانکه (رسم الخط)
~~16_ یا بقیه زیرا نسبت ساده ندارد.
~~17- نور: ماند تا تمام
~~18- ایضا: کند
~~19- همان نسخه: لاجرم آن ملایم
~~20- نزن ملایم نست وهرگاه که جس کرده شود سه نغید برنسبت بعد یقیه (در بالای آن: ب») که آن دوبقیه
~~باشد متنافر باشد تنافر....
~~21- همان نور: جماعت نغم
~~22- ایضا نور: بل لابدست
~~23- همان نسخه: واقف شوی تو
~~24- نیز: نمایند
~~25- و نور: چنانک از متن معلوم شد (اضافه دارد)
~~26- یعنی: تجاوز
~~27- ایضا : اول تعدی از طرف احد ذی الاربع (فقط)
~~28- سه بعد طنینی (ط) وبقیه (ب] ومجنب (جارا قدما ابعاد ادنی از جمله ابعاد متفق وبه تعبیر دیگر ابعاد
~~ثلثهآ لحنیه می نامیدهاند رک. جامع الالحان صفحهآ 44 تا 46
~~29- نور: دوم جمع ابعاد ثلثهآ لحنیه در بعد ذی الاربع
~~30- ایضا: سیوم آنک طرف احد بعد ب را طرف اثقل ج سازند
~~31- تتالی: توالی (لاروس عربی)
~~32- همان نسخه: چهارم تتالی بعدین در بعد ذی الاربع متصل یا منفصل
~~33- ملی: در بعد ms084 ذی الاربع

PageV01P150

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0075.png)

~~34- نور: و این اسباب اربعهآ مذکوره سبب فساد لحن باشند (بدجای تعام عبارت متن)
~~35- خشن و کریه (لاروس عربی مادهآ شبع) در جامع الالحان نیز آمده است رک. صفحهآ 17 از آن کتاب
~~36- نسخهآ نور عثمانی از (و بدرستی) تا (باشد) را ندارد.
~~37- نور: اما آنک صاحب ادوار رحمه الله تعالی در کتاب ادوار گفته است که سبب اول تعدی است... این فقیر
~~در بعضی از دوایر تصانیف ساخته اول آن او آخر آن یح است و در آن جمع نغمات نغمهآ ح موجود نیست بل که
~~مفقود است (رسم الخط)... متعدی است مع هذا
~~38- نور: السمرقندی. جامع الالحان: سمرقندی
~~39- کذا نور، دو نسخهآ دیگر: خواجه عمادالدین عبدالملک سمرقندی بن عمادبن جلال بن زین شیخ-
~~الاسلام برهان البکری المرغینانی
~~40- نور: الذی صاحب الهدایه رحمهم الله
~~41- ایضا نور: هفت بیت عربی از نتایج طبع سلیم خود و باتفاق فضلای عصر التماس کردند که بدین ابیات
~~تصنیفی می یابد که دردایرهآ باشد که آن دایره مشتمل باشد بر جمع نغمات ملایمه که در آن دایره نغمهآ ح نباشد
~~و ملایم باشد و بر ادوار ایقاعی و انواع آن مشتمل باشد و چهار دور مخالف مثلا بچهار عضو مثلا بدست
~~راست دایرهآ ثقیل رمل که بیست و چهار نقره و بدست چپ دایرهآ ثقیل ثانی که شانزده نقره است و بزانوی
~~راست دور رمل دوازده نقره و بزانوی چپ دور ثقیل اول که اهل عجم آنرا ورشان خوانند
~~42- برای این دو دور رک. جامع الالحان صفحهآ 217 تا 221.
~~43- مراغی در جامع الالحان (صفحهآ 62 و63) و مقاصد الالحان (ص 25) به این مطلب اشاره کرده وحتی
~~مقداری از اشعار سمرقندی را آورده است بنابراین مندرجات نسخهآ نور عثمانی در اینجا که متضمن آن
~~شعار است زائد یا مکرر به نظر می رسد در عین حال به منظور اطلاع علاقه مندان از محتوای آن نسخه نقل
~~می شود: ابیات عربی این (7 ms085 بیت) و ابیات پارسی این:
~~بار دیگر بمیکده بردیم راه را   بر هم زدیم مدرسه و خانقاه را
~~هر جا رویم از در دلدار نگذریم   ما گم نمی کنیم درین کوی راه را
~~هر جا رویم لطف الهی پناه ماست   هرگز ز دست می ندهیم آن پناه را
~~در می کشیم آتش می را و آنگهی   بر می کشیم نالهآ دلسوز آه را
~~ابن عصام نام قلندر درست کرد   چون برفکند قاعدهآ مال و جاه را
~~که از مقاصدالالحان و جامع الالحان 2 بیت بیشتر دارد و ضمنا در بیت دوم هر جا رویم که نوشته شده که (که)
~~زائد است. «دو قطعه برین اشعار و ابیات مؤلف شد در دودایره که خالیاند از نغمهآ ح برین مثال (دو شکل
~~تقریبا مشابه شکل متن) از استماع این تصنیف تعجب بسیار کردند. این دودایره این گونه مستخرج شدند که
~~صاحب ادوار از اضافات اقسام ذی الخمس باقسام ذی الاربع هشتاد و چهاردایره مترتب گردانیده است که
~~در مجموع دوایر نغمهآ ح موجودست حال آنک این فقیر اضافت ذی الاربع بذی الخمس کردم بر عکس
~~اضافاتی صاصب الوارودردابره اول قسم نی الاریع ایینست : بع بیا رقسم ذی الخمس انة یا ط و
~~نیز دوایر دیگر بدین نوع اضافت حاصل می شود و مجموع آنها رادر کتاب جامع الالحان ثبت کردیم. اکنون
~~بعد از معرفة اسباب تنافر و توقی از آنها شروع می کند در تألیف ملایم»

PageV01P151

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0080.png)

~~واذا توقیت هذو الاسباب لم یمکن تقسیم بعد ذی الاربع1 الا سبعة أقسام والبعد
~~الذی بالخمس2 إلا تسعة اقسام ان اشترط3 فی بعد ذی الاربع ان لا یجمع فیه
~~بین الابعاد الثلثة اللحنیة ولا یخل لجس الطرف الأحد من بعد ذی الاربع و فی بعد
~~ذی الخمس ان لا ینتقل الی نغمة یح إلا من یه فیصیرح ذات نسبتین. واما اذا لم یشترط
~~یسکن انعسامه ملة عضر قسماو قد بنا هنها أشی تضر سما ms086 تنا ادو ألها لوزیی الثالق
~~عشر فان استخراجها5 علیک سهل6 ان کنت اذا7 عنایة فی التفتیش وقد ترکبنا لها8
~~جدولا لتضیفها9 إلی الاقبسام السبعة فلنقسم اولا بعد ذی الاربع الآول10 ولنسمة
~~لطیقة الاولی تم لابد ان تفرض اول الابعاد أما ط أوج آوب فان فرضنا (اط یلزمنا
~~نضیف الیه اما جط اوط جاوججب وان فرضناه ب فلیس الا ان یتمم البعد ببعدی
~~ط لاغیر لان اضافة جط اوط ج یؤجب تنافرا. و13 اما ط ج فلانه لایقی بتمام
~~القسمة فیفتقر الی اضافة مایبقی وهو بعدب. فیحصل الاخلال بتوقی13 السبب الثانی
~~والثالث والرابع فهذه سبعة اقسام بعد ذی الاربع الاول.
~~بباید دانست که ارباب صناعت4 عملیه ابعاد کبری را15 برای آنک بابعاد صغری
~~قسمت کنند16 استعمال نکنند و به ابعادی قسمت کنند که اعظم آن بعد ط باشد و اصغر
~~آن بعد ب. و ابعاد صغری را بدین سبب ثلثهآ لحنیه گویند زیرا که الحان از آن مرکب
~~می شود و تألیف این ابعاد بهر وچجه که ممکن باشد ملایم نبود کما ذکر.
~~چون از اسباب اربعه تنافر توقی17 نمایند بعد ذی الاربع را بهفت قسم ممکن18 بود

PageV01P152

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0077.png)

~~کردن لیس الا. و بعد19 ذی الخمس را بنه قسم اگر [درا آن دو شرط بود: اول آنک در
~~ذی الاربعی که دروست جمع ابعاد ثلثهآ لحنیه نباشد. و شزط دوم آنک اخلال بجس طرف
~~احد ذی الاربعی که درین بعد ذی الخمس واقعست نکند یعنی البته بر طرف احد آن
~~ذی الاربع که در طبقهآ ثانیه است مضراب جس کند.
~~پس روشن شد که بعد ذی الکل اعنی ایح منقسم است بدو بعد ذی الاربع و یک
~~طنینی زیرا که اح ذی الاربع اولست وح یه ذی الاربع ثانی و یه یح طنینی. پس شرط
~~کنیم که در وقت تقسیم ح یح البته استنطاق نغمهآ یه کنیم20 و اخلال بدان نکنیم پس ازین
~~دو شرط لازم آید که انتقال نکنیم ms087 بنغمهآ یح الا ازیه بواسطه یا بغیر واسطه. 21 اما
~~بواسطه آن باشد که از نغمهآ یه بنغمهآ یو یا یز انتقال کنند و از آن نغمه بنغمهآ یح، زیرا که
~~اگر از نقطهآ دیگر انتقال کنند بنغمهآ یح اخلال بدان لازم آید و نغمهآ ح ذات نسبتین باشد
~~زیرا که طرف احد بعد ذی الاربع اولست و طرف اثقل ذی الاربع ثانی. و در تقسیم او
~~نسبت ابعاد او را اعتبار کردهاند. و در تقسیم ذی الخمس نیزهم رعایت ابعاد آن باید کرد
~~اعنی رعایت ابعاد ذی الاربعی که در ذی الخمس است. 22 اما اگر در تقسیم بعد
~~ذی الخمس غیر از محافظت شرطین نکنیم اعنی اخلال بنغمهآ یه وجمع میان ابعاد ثلثه
~~لحنیه جایز داریم آنرا بسیزده قسم ممکن بود کردن. و صاحب ادوار رحمه الله دوازده
~~قسم را آورده است و ادوار آنها23 را در جداول باز نموده، اما استخراج قسم سیزدهم
~~رجوع بطالبان و مباشران این فن کرده که اگر در تفتیش و تفحص آن باشند بر ایشان
~~استخراج قسم ثالث عشر ممکن باشد و دوازده جدول را از ارقام خالی گذاشته یعنی
~~چون قسم سیزدهم را استخراج کنند ارقام آنرا در جدول وضع کنند حال آنک برای
~~ادواری که از قسم سیزدهم مترتب شود هفت جدول تمام است زیرا که چون اقسام سبعهآ
~~ذی الاربع را وضع کنند و قسم سیزدهم را بر آن اقسام سبعهآ ذی الاربع اضافت کنندهفت
~~دایرهآ دیگر حاصل شود. و صاحب ادوار24 رحمه الله دوازده جدول را خالی از ارقام
~~گذاشته لاجرم همهآ شارحان و طالبان و مباشران این فن از آن در غلط میافتند که
~~چگونه از اضافت قسم سیزدهم این دوازده جدول مرقوم گردد و غالبا صفی الدین را نیز
~~همین مقصود بوده و الا هفت جدول برای استخراج قسم سیزدهم کافی است پنج
~~جدول زیادتست تا مجموع دوایر که از اقسام طبقتین حاصل شود نود و ms088 یک دایره
~~موجود شود پس قسمت کنیم بعد ذی الاربع اول را و آن را طبقهآ اول نام نهیم و چون
~~ابعاد کبری را بابعاد صغری تقسیم می باید کرد خصوصا بعد ذی الاربع و ذی الخمس را

PageV01P153

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0082.png)

~~بابعاد ثلثهآ لحنیه تقسیم کنیم پس در ذی الاربع لا بدست اول ابعاد یکی از ابعاد ثلثهآ
~~الحنیه. پس اول ابعاد ط فرض کنیم یا جیا ب.
# پس25 اگر اول ابعاده بعدط فرض کنیم بیش از بسه قسم ملایم ممکن نباشد زیرا که
~~اتمام بعد بیک نوع26 از ابعاد ثلثه کنیم یا بیشتر از یک نوع یعنی سه نوع یا بدو نوع. و
~~بسه37 نوع نشاید28 زیرا که جمع ابعاد ثلثهآ لحنیه لازم آید. و بدو نوع بحسب قسمت
~~عقلی بسه قسم باشد زیرا که آن دونوع بود: ط ب یاط جیاجب بود چه بحسب تقدم
~~و تأخر29 هر یکی از آن منقسم شوند بدونوع30. اتمام بعدذی الاربع به ط جنتوان کرد
~~چه از طرف احد تعدی واقع شود جب همچنین زیرا که جمع ابعاد ثلثهآ لحنیه لازم آید و
~~نیز وفا نکند پس بضرورت اتمام ذی الاربع به ط ب باید کرد و آن بدونوع باشد بحسب
~~تقدیم و تأخیرط. پس بر آن تقدیر که ط را اول ابعاد فرض کنیم دو قسم لازم آید واتمام
~~بزیادت ازیک نوع بیش حاصل نشود: اول ط ط ب، ثانی طب ط. اما اگر اتمام بعد بیک
~~نوع از ابعاد ثلثه کنیم یاط باشد یا جیاب. و به ط نشاید زیرا که بیک بعدط تمام نشود و
~~بدوط یا زیادت ازحدح درگذرد31 و به ب نشاید زیرا که بیک بعدب تمام نشود وبزیادت
~~ازیک ب تتالی ابعادب لازم آید پس بضرورت اتمام بنوع جباید کرد و یک جوفا نکند
~~و سه جاز حد ح در گذرد پس بضرورت بدو ج باید کرد و برین تقدیر یک قسم بیش
~~ملایم نباشد و آن ms089 ط جج باشد. و اگر اول ابعاد جمفروض بود32 هم بیش از سه قسم
~~ملایم ممکن نباشد زیرا که اتمام بعدذی الاربع33 یا بیک نوع کند یا بزیادت ازیک نوع.
~~و بیک نوع نشاید چه آن نوع اگرط باشد بیکی تمام نشود و بدویا بزیادت از دو از حد
~~در گذردواگر به جممکن باشد بیکی ودو تمام نشودو بسه یازیادت از حدح در گذرد واگرب
~~باشد بیکی تمام نشود و بزیادت از یکی تتالی ابعاد ب لازم آید پس بضرورت اتمام بعد
~~ب بزیادت از یک نوع کنند. بسه نوع نشاید زیرا که34 جمع ابعاد ثلثهآ لحنیه لازم آید و
~~نیز از حدح در گذرد و بدو نوع بر سه قسم باشد کمامر. و اتمام به ط ب نتوان کرد زیرا
~~که35 جمع ثلثهآ لحنیه لازم آید و به ب جوفا نکند و بقیهای36 که باقی ماند آن ج باشد و
~~نشاید که ب مقدم باشد یا در وسط چه اخلال باحتراز از سبب ثالث لازم آید پس
~~بضرورت37 در آخر افتد و یک قسم لازم آید که آن جججب باشد و اگر به ط ج
~~کنند بحسب تقدیم و تأخیر دو قسم حاصل شود38: یکی ججط و دیگر جط ج. و
~~اگر اول بعد ب فرض کنیم یک قسم بیش ملایم39 نباشد زیرا که اتمام بعد بدو نوع
~~نشاید چه آن نوع یا جط باشدیاب ط یاب جوبه ط وب جوفا نکند و بقیه بماند که

PageV01P154

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0079.png)

~~آن ب40 یا در حکم ب باشد بماند و تتالی بعدین ب لازم آید تا انتقال ازب به ج،واتمام
~~به ججهم نشاید کردن چه آن بر دو قسم باشد: ط جوجط بحسب تقدیم و تأخیر و
~~اگرط جباشد وفا نکند و بقیه که بماند آن بعدب باشد و اخلال باحتراز از سبب ثانی
~~لازم آید و آن جملهآ ابعاد ثلثهآ لحنیه است.
# و اگر جط باشد اخلال باحتراز از سبب ثانی. ms090 و سبب ثالث که آن انتقالست از
~~طرف احد بعد ب41 باثقل جواز سبب رابع که تتالی بعدین ب لازم آید و تتالی بعدین
~~ب یا جمع آن مطلقا اعم از آنک متوالی باشد یا متفرق، و برین42 تقدیر اخلال مذکور
~~لازم آید. و ازین سخن معلوم شد که بر تقدیر آنک اول اقسام را اگر بعد ب فرض کنیم
~~اتمام آن بیک نوع باید کرد که آن بنوع جباشد یا ب یا ط وبنوع ج نشاید چرا که
~~اخلال باحتراز از سبب ثالث لازم آید و بنوع ب هم نشاید چه تتالی ابعاد ب لازم آید
~~پس البته بابعاد ط باید کرد و بیک بعد ط تمام نشود و بسه بعد ط تعدی باشد از نغمهآ ح،
~~پس اتمام آن بدو بعد ط باید کرد و یک قسم لازم آید43 آن ب ط ط باشد و ازین سخنان
~~که مذکور شد معلوم شد که اقسام ملایمهآ ذی الاربع هفت باشد برین مثال44:
~~این جدول در هر سه نسخهآ شرح
~~ادوار وجود دارد. در نسخهآ مطهری
~~بهجای ابعادها ابعاد و در نسخهآ ملی   الویم الراب بهرء
~~ابعاده است ولی نسخهآ نورعثمانی.
~~ابعادها دارد که به قرینهآ نغماتها در   الفسم ازم) دء
~~ستون چهارم مرجح به نظر می رسد.   ضمنا (ذی الاربع) حاشیهآ جدول را   العم الرالرک[ر5   (ج وح
~~هفت گانه است.   بدجای جدول شرح اقسام   نورعثمانی ندارد و در نسخهآ ادوار   الم السی یه4   جب جب لفانها   اج ه زح

PageV01P155

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0084.png)

# فهذه سبعة اقسام کل قسم اربع نغمات حاصلة من ثلثة ابعاد الا قسما واحدا هو
~~خمس45 ولذلک تسمی البعد الذی بالاربع وانقسم بعد ذی الخمس الباقی لتمام46
~~ذی الکل اثنی عشر قسما ولنسمه الطبقة الثانیة علی هذا المثال47
# ع یادیوی
~~جدول از نسخهآ مطهری و ملی است و در نور نیز هست ولی عنوان آن: اقسام دوازده گانهآ طبقهآ ثانیه ماست.
~~فهذه سایر اقسام الطبقتین فنغمة اح یه ms091 یح هی موجودة فی سایر الاقسام التسعة و
~~تفقد فی البواقی نغمة یه وتسمی النغمات48 الثوابت والبواقی المتبدلات إذ49 توجد

PageV01P156

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0081.png)

~~فی البعض دون البعض.
# از اضافات اقسام50 بعدذی الخمس باقسام بعد ذی الاربع، نود ویک دایره51 حاصل
~~می شود و اگر ذی الاربع را بر ذی الاربع اضافت کنیم دیگر دوایر ملایمه حاصل می شود
~~چنانک در دایرهآ ح که پیشتر مذکور شد و مانند نیرز53 کبیر. اما بعد ذی الخمس که
~~باقی مانده است باتمام بعد ذی الکل دوازده قسم آن مذکور شد و قسم سیزدهم را در
~~ادوار صاحب53 ادوار موقوف گذاشته است و ما استخراج کرده اینجا ثبت کردیم. و از
~~اقسام اضافات آنها باقسام ذی الاربع، هفت دایرهآ دیگر مترتب خواهد شد و قسم
~~سیزدهم را بانواع می توان پیدا کردن اما آنچه ملایم است آنست که عکس جمع نغمات
~~ذی الخمس حسینی54 است برین گونه: ط ط ج ج.
# اکنون آن قسم مذکور را بر اقسام سبعهآ ذی الاربع اضافت کنیم برین مثال:55
~~این جدول از نسخهآ نور عثمانی اقتباس شده است. در دو نسخهآ دیگر اولا بدون عنوان است و ثانیأ مانند دو
~~جدول قبلی در ستون دوم ابعاده است نه ابعادها و ثالثا ابعاد ججط ط است یعنی دایرهآ حسینی
~~(مقاصد الالحان، چاپ دوم ص 51) در صورتی که با تصریح به مقلوب بودن آن در نسخهآ نور عثمانی ط ط
~~جج باید باشد.
# 56ولقائل ان یقول آن القسم العاشر یجب آن یکون تنافر النغمات اذح ید منه
~~طرفا57 بعد دون ذی الأربع وقد جمع بین الثلثآة الابعاد58 اللحنیة وهی جب ط.

PageV01P157

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0086.png)

~~والجواب: انه لما کان البعد5 الذی بالکل مرکبا من بعدی ذی الاربع وبعد واحد هو
~~ط قسمنا بعد اح وبعدیا یح من غیر ان یجمع فیهما6 بین الابعاد الثلثة اللحنیة ثم جعلنا
~~البعد الطنینی الباقی وسطا فامکن تقسیمها یبعدی جب کما امکن فی القسم الثامن و
~~التاسع حیث ms092 جعل فی الطرف الاحد فلم یحصل الجمع بین الثلثة(6 فی هذا القسم وهذه
~~الاقسام إذا أضیف بعضها الی بعض صار کل جماعة منها مشتملا علیها بعد ذی الکل
~~فکل62 منهادایرة اولها ] و آخرها یح و ستعلم ان کل دائرة من هذه62 آذا آسقط منها64]
~~و فرضت اوایلها (6 ب آآوج او ماشئت من التغمات من روعی ترتیب ابعادها لم یقع
~~فی ذلک خلل فهذة الدائرة العاشرة واقعة ههنا فی غیر طبقتها فلذلک اشتبة66
~~بالمتنافر67.
# صاحب ادوار رحمه الله68 گفته که مر69قایلی را هست که اعتراض کند و گوید که:
~~واجب چنان بود که قسم عاشر را ازین اقسام از ترکیبات متنافره گرفتندی زیرا که
~~درین قسم ح ید طرفین بعدیاند که از ذی الاربع بیک بقیه کمترست و تقسیم آن برین
~~وجه کرده است که ثلثه لحنیه70 در آن جمع اند اعنی جب ط پس اخلال باحتراز از
~~سبب ثانی کرده باشند71 و این نمی شاید72.
# وما جواب گوبیم که چون بعد ذی الکل اعنی ایح منقسم بود بدو13 بعد ذی الاربع
~~اعنی اح ویا یح74 و بیکی بعد طنینی که در میان هر دوذی الاربع واقع بود اعنی ح یا. و
~~ما می خواستیم75 که بعد ذی الکل را تقسیم کنیم76 اول بعد ذی الاربع اول اعنی اح را
~~قسمت کنیم بر وجهی که ابعاد ثلثهآ لحنیه در آن موجود نبودند چنانک اقسام هفت گانه77آ
~~مذکوره، پس بعد ذی الاربع ثانی را قسمت کردیم بر وجهی که ابعاد ثلثه در آن موجود
~~نبودند اعنی بر طریق قسم رابع و آن ط ججباشد. پس دانستیم78 که بعد طنینی را که
~~در وسط باقی مانده بود قسمت کنیم و قسمت آن به جب ممکن بود، قسمت کردیم و
~~چون با قسمت ذی الاربع ثانی را79 اعنی ط ججبدان80 ضم کردیم بعد ذی الخمس
~~شد و قسمت آن برین گونه شد: جب ط جج بی آنک ابعاد ثلثه81 در آن ذی الاربع ms093
~~جمع باشد و این قسمت را که در طرف اثقل این قسم واقع شده است همان قسمتست که
~~در طرف احد قسم ثامن و تاسع واقع شده است82 اعنی ح یه را به ط جج قسمت کرده
~~و بقیه آن یه یح بعد طنینی باشد آنرا به جب قسمت کرده و آن برین وجه باشد: ط ج
~~ججب. ودر قسم تاسع، بعد ذی الخمس اعنی ح یه را به جط جقسمت کردند بعد
~~طنینی که باقی بماند83 آنرا به جب قسمت کردند ابعاد قسم تاسع برین وجه شد: ج

PageV01P158

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0083.png)

~~ط جج ب.
~~و هر یک ازین اقسام دوازده گانهآ ذی الخمس را با هر یک از اقسام هفت گانه84
~~ذی الاربع اضافت کنیم جماعاتی نغم حاصل شوند که بعد ذی الکل بر آن جمع مشتمل
~~باشد اعنی بر مجموع نغمات هر یک از آن جماعات مشتمل باشد و هر یک از آن
~~دایره85آ باشد زیرا که ابتدای آن از نقطهآ ا باشد و انتهای آن یح که قایم مقام ااست و آن
~~چنان باشد که ازا ابتدا کرده و باز بنقطه186آ رسیده و این را دایره87 بدان می گویند که
~~انتهای آن غایت ابتدای آن باشد و اگر از هر یکی ازین دوایر نغمهآ ارا اسقاط کنند و
~~ابتدا از نغمهآ ب یا جیا غیر آن88 کنند و ترتیب نغمات و ابعاد آن دایره را مرعی دارند89
~~هیچ خللی واقع نشود و این دایرهآ عاشره90 چون در غیر موضع واقع شده است لاجرم
~~شبیه است بمتنافر91.
# بدانک92 بعد طنینی در ذی الکل با طبقتین بسه نوع واقع می شود13: اول آنک
~~طبقتین در طرف اثقل باشد و طنینی در طرف احد و آنرا منفصل الاحد خوانند. ثانی94
~~عکسه95 و آنرا منفصل الاثقل خوانند. اما ثالث آنک طنینی بین الطبقتین باشد و آنرا
~~منفصل الاوسط خوانند. وما نغمات و مقادیر ابعاد آنها را مبین گردانیدیم96 برین
~~مثال97:
~~منفصل اللعل ms094 م   په نا له پ فالهپ بفا
# ودایرهآ عاشره98 منفصل اوسط است99 و قبل ازین گفته که بعد ذی الکل مرکبست
~~از دو بعد ذی الاربع و یک طنینی پس هر جا که ذی الکل را بدین تقسیم و ترتیب یابیم
~~گوییم این دایره بدین ترتیب در موضع واقع شده است و این ترتیب که مذکورشد

PageV01P159

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0088.png)

~~منفصل احدست100 اعنی ضعف ذی الاربع در طرف اثقل و طنینی در طرف احد101.
# اما دایرهآ عاشره، منفصل102 اوسط است این ترتیب در آن دایره نیست لکن این
~~ترتیب را در آن دایره در غیر موضع مییابیم و اگر ابتدای دایره از نغمهآ یا کنیم پس
~~استنطاق کنیم نغمات باقیه را تا نغمهآ یح که قایم مقام ] است گوییا نغمهآ امسموع شده
~~است پس استنطاق نغمات باقیه کنیم و آنها هم بنغمهآ یا باشد. فحینئذ آن ترتیب اصل
~~دایرهآ ذی الکل اینجا پیدا شد اگرچه نغمات متبدل می شود و دایرهآ عاشر میماند اما
~~وضع اصل دایره را که آن منفصل احدست می یابیم در غیر طبقه. وچون این ترتیب را در
~~دایرهآ عاشره در غیر موضع یافتیم لاجرم گفت103 که چون این دایره در غیر موضع
~~واقعست شبیه بمتنافرست و نغمات ترتیب دایره مذکوره در دایرهآ عاشر چنین
~~است104:

PageV01P160

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0085.png)

~~6- ایضا بدون: سهل
~~7- نسخهآ ادوار: ذا
~~8- ایضا: رکبنا لها - مطهری و ملی: رکبنا له
~~9- ملی: لتضیفه
~~10- نور: الاولی ولنسمیه
~~11- ایضا: فرض
~~12- نسخهآ ادوار: توجب تنافرا اما
~~13- نور: السبب الثانی و الثالث واما جط فللاخلال یتوقی السبب... بعد ذی الاربع الاولی
~~14- نور: ارباب این صنعت (ولی مراغی در آثار خود مکرردر مکرربه معنی usician یا نوازتده به کار برده
~~است رک. جامع الالحان ص 359 و مقاصد الالحان چاپ دوم ص 218)
~~15- از سه بعد اصلی ذی الکل و ذی الخمس وذی الاربع وطنینی و مجنب و بقیه سه بعد اخیر را ابعاد صغری
~~می نامیدهاند رک. جامع الالحان ص 44.
~~16- نور: آنک ms095 قسمت کنند با بعاد که اصغر از آنها باشد استعمال نکنند و قسمت آنها با بعاد ثلثهآ لحنیه کنند و
~~ببعدی که اصغر از بعد ب یا اعظم از بعد ط باشد قسمت نکنند بدین سبب ایعاد صغری را ابعاد لحنیه خوانند
~~چه الحان از آنها مرکب می باشند و... بر هر وجه کمامر
~~17- حذر کردن (مصادر زوزنی ج 2 ص 552) - نور: احتراز کنند
~~18- نور: قسم ملایم توان کرد کما یأتی
~~19- نور: و بعد ذی الخمس بغیر از نه قسم اگر در آن دو شرط کنیم: اول آنک درذی الاربعی که در آن است
~~جمع ابعاد ثلثهآ لحنیه نکنیم. دوم آنک اخلال بجس طرف احد بعد ذی الاربعی که درین بعد واقع است نکنیم
~~یعنی البته استنطاق یه بکنیم. و توضیح آنست که بعد ذی الخمس اعنی ح یح منقسم است ببعد ذی الاریع و یعد
~~طنینی ج از ح تا یح بعد ذی الاربع است و از یه تا یح بعد طنینی چنانک مذکور شد.
~~200- نور: یه را لازم دانند و آن طرف آحد بعد ذی الاربع ثانی است و اخلال بدان نکنیم پس ازین دو شرط لازم
~~آید که انتقال به یح از یه باشد البته بواسطه یا بغیر واسطه
~~21- ایضا: و اگر از نقطهآ دیگر انتقال افتد اخلال بدان لازم آید پس بعد ذی الاربع ذات نسبتین باشد زیرا که
~~در تقسیم آن نسبت ابعاد را اعتبار کردهاند و در تقسیم ذی الخمس نیز رعایت ابعاد آن معتبر است.
~~22- همان نسخه: اما در تقسیم بعد ذی الخمس غیر از محافظت طرفین آن نکنیم و اخلال بنغمهآ یه و جمع...
~~بسیزده قسم توان کرد.
~~23- نیز: و ادوار آنها را بیان کرده استخراج قسم سیزدهم را حواله بناظران و طالبان کرده و گفته که ترک
~~کردیم جدول آن را برای آنک اضافت کنی آنرا تو بسوی اقسام سبعه. پس ما اول بیان کنیم و گوییم بعد از آن
~~بعد ms096 ذی الاربع اول را که اح است و آنرا طبقهآ اول خوانیم باقسام سبعه بیان کنیم و چون قسمت ابعاد کبری
~~البته بابعاد ثلتهآ صغری می باید کرد اول ازط فرض کنیم یا جیا ب.
~~24- صفی الدین ارموی که مراغی مکرر از او یاد کرده است
~~25- نور: بدون پس

PageV01P161

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0090.png)

~~26- نور: یا بیک نوع باشد از ثلثه یا بیشتر
~~37- ایضا: اگر به بیشتر ازیک نوع کنیم یا بهر سه نوع، بدو نوع. بسه نوع نشاید چه جمع ابعاد ثلاثه (کذا
~~رسم الخط) لازم آید و آن متنافرست
~~28- از شایستن با معنی فعلی نه قید
~~29_ تاخر در حاشیهآ نسخهآ مطهری نوشته شده است و ملی ندارد.
~~30- نور: و بدو نوع بحسب قسمت بسه قسم باشد زیرا که آن دو نوع یا طب باشد یا ط جیا جب اگرچه
~~یحسب تقدیم وتأخیر هر یکی از آن منقسم شوند بدو :و ع. اتمام به ط جنتوان کرد چه از حد ح در گذرد و نیز
~~وفا نکند برین تقدیر (مقداری کلمات را خط زدهاند) اگر ط را اول ابعاد فرض کنیم واتمام بزیادت ازیک نوع
~~بیش حاصل نشود اول ط ط ب دوم ط ب ط اما اگر.. نوع از ثلاثه (کذا رسم الخط) کنیم آن نوع ط باشد
~~یا... وبدو بعد ط از حدح در گذرد... بضرورت اتمام بعد ینوع جباید کرد... و بسه جاز طرف احدذی الاربع
~~تعدی کند و اگر اول ابعاد ب فرض کنیم بیکی تمام نشود و بزیادت از یکی تتالی ابعاد وی لازم آید پس
~~بضرورت اتمام بزیادت از یک نوع باید کرد.
~~31- بعدذی الاربع اح است که در ربع وتر ام قرار دارد با نسبت ینابراین همان طور که اشاره شده است دو
~~طنینی یا مجنب و بقیه که به ترتیب نسبت و وه1 دارند ز آن متجاوز می شوند
~~32- نور: فرض کنیم
~~31- ایضا: اتمام بعد بیک نوع... یا زیادت از حد ح در ms097 گنرد
~~34- نور: چه جمع ابعاد ثلثه لحنیه (کذا با این رسم الخط) ونیز از حدح درگذرد
~~35- ایضا: چه جمع ابعاد ثلثه... بماند که آن جباشد
~~36- در اصل: بقیهآ
~~37- همان نسخه: بضرورت ب در آخر. باشد و این قسم را جنس مفرد اوسط خوانند
~~38- نیز: حاصل آید
~~39- ایضا نور: یک قسم ملایم بیش ممکن نباشد...
~~40- نور: بعدب باشد و اخلال باحتراز از سبب ثانی و کند و سبب ثالث که آن انتقال است از طرف احدب
~~بطرف اثقل ج
~~41_ نور: بطرف اثقل جو بسبب رابع تتالی دو بعد ب لازم آید و مراد از تتالی بعدین ب جمع ایشانست مطلقا
~~42 معان نسخ یس بعلیم شدیه اکر الد اقسام را بعدب فرض کنیم اتمام بیله نوع باید کرد کد آن یا نوع
~~نشاید چه تتالی ابعادب لازم آید پس البته با بعادط باید کرد و بیک بعدط تمام نشود و بسه بعد از حدح درگذرد
~~پس روشن شد که اتمام البته بدو بعد ط باید کرد
~~سبعه تها ند الا تعمنات قیسم سأیع کمه آن ینج أندر دبتن سب آین بعد را بعد نع الارنع نرو اتد اعنن بعدق ه
~~منقسم بچهار نغمه شود. اما بعد ذی الخمس که باقی ماند از بعدذی الکل بعد از طرح بعدذی الاربع از آن و آن
~~ح یح بسیزده قسم منقسم می شود اگر محافظت طرفین بکنیم کمامر و تفصیل اقسام بعد ذی الخمس اینست.

PageV01P162

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0087.png)

# 163
~~44- تقر یبأ همین مطالب را می توان در فصل ثانی از باب رابع جامع الالحان (صفعهآ 73تا 80) ملاحظه کرد
~~45- ملی: یسمی - ادوار: خمسة حاصلة من اربعة ابعاد و لذلک تسمی
~~46- ایضا: لتمام بعد ذی الکل .... والنسمة، الطبقة الثانیة
~~47- نور تمام عبارت را ندارد
~~48- مطهری وملی: تسمی الثوابت
~~49- ادوار: قد توجد
~~50- نور: دوازده گانه بعد... باقسام سبعهآ ذی الاربع هشتاد و چهاردایره حاصل می شود و چون قسم سیزدهم
~~را نیز بر اقسام سبعهآ ذی الاربع ms098 اضافت کنیم هفت دایرهآ دیگر حاصل شود چنانک مجموع نودویک دایره شود0
~~51- اصطلاح دایره که جمعش دوایو است تقریبأ معادل 5e14 می شود و با دور که به ادوار جمع بسته می شده
~~است اندکی فرق دارد
~~52- در بعضی از مأخذ نیریز است و ممکن است لهجه باشد اما نیریز در ردیفهای موسیقی فعلی بر حسب
~~اختلاف روایت گوشهای از ماهور و راست پنج گاه به شمار می رود.
~~53- نور: و صاحب ادوار رحمه الله در کتاب ادوار جدول کشیده برای قسم سیزدهم و آن جداول را از ارقام
~~نغمات خالی گذاشته تا ناظران و طالبان استخراج آن کنند و ما اینجا طریقهآ اضافت قسم سیزدهم را باقسام
~~سبعهآ ذی الاربع باز نماییم تا هفت دایرهآ دیگر از آن اضافت حاصل شود، اما قسم سیزدهم را بانواع ممکن
~~است پیدا کردن اما آنچه ملایم ترست آنست که نغمات و ابعاد حسینی را مغلوب گردانند برین گونه: طط
~~جج(ریز آنها: اثقل، احد)
~~54- در ردیفهای فعلی گوشهای است از شور
~~55- نور: و اگر اضافت کنیم اقسام طبقهآ اولی را باقسام طبقهآ ثانیه دیگر دوایر کثیرة الانواع حاصل شود
~~چنانک در بیان دایرهآ ح مذکور شد و در نیرز کبیر نیزح
~~56- نور: قوله (مانند سایر موارد اشاره به قول ارموی)
~~57- ایضا: طرفاه
~~58- مطهری الابعاد را ندارد و در نسخهآ نور عثمانی در حاشیه اضافه شده و با علامت صح به معنی تصحیح
~~59- نور: کان بعد
~~60- مطهری: فیها
~~61- نور: الثلثة اللحنیة - نسخهآ ادوار: بین الابعاد الثلثه
~~62- ایضا: فلکل
~~63- مطهری و ملی: هذه الدوائر
~~64- نور بدون: منها
~~65- ادوار: اولها
~~66- نسخهآ ادوار: اشتبهت
~~67- ملی و مطهری: بالتنافر
~~68- نور: اینجا سؤال و جوابی را بیان کرده است و گفته

PageV01P163

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0092.png)

~~69- کذا مطهری ولی واضع نیست - ملی: هر - نور: که تایلی
~~70- کذا ملی - مطهری بدون که - نور: که ابعاد ثلثآهآ لحنیه
~~71- نور: کرده بوده (بعد خط زده و نوشتهاند: است)
~~72- از شایستن: شایسته نیست، روا نیست
~~73- نور: ms099 می شوند!
~~74- یح اوکتا و اول در نصف وتروح درربع آن قرارداردبنابراین ایح شامل 2اح خواهد بودویک بعدح یادر
~~بین اح ویا یح
~~75- در نسخهها متصل ولی چنان که در مقدمه اشاره شده است رسم الخط ثابتی ندارند.
~~76- نور: قسمت کنیم بر وجهی که ابعاد ثلثه در آن موجود نباشند
~~77- ایضا: سبعهآ ذی الاربع پس ما بعد... کردیم هم بر وجهی
~~78- نور: خواستیم.. باقی مانده است قسمت کنیم و قسمت آن به جب کردیم
~~79- نور بدون را.
~~80- مصدر باب نصر به معنی «فاهم آوردن» (مصادر زوزنی ج 1 ص 112) که در اینجا مفهوم جمع الاروس
~~عربی) یا ضمیمه کردن را دارد.
~~81- نور: بی آنک ثلثهآ لحنیه در ذی الاربعین
~~82- ایضا: واقع است و قسم ثامن بعد ذی الخمس است اعنی... و بقیه که آن یه یح... وجه شد
~~83_ ملی: ماند
~~84_ نور: سبعه
~~85 نسخهها: دایرهآ (شاید: دایرهای بنابر رسم الخط نسخ)
~~86- نور: بنغمهآ
~~87_ ایضا: دایره گویند برای آنک انتهای... ابتدای آنست
~~888 همان نسخه: غیر از آنها
~~89_- نیز نور: در آن هیچ خللی
~~90- ایضا: عاشر
~~91- نور: شبیه بمتنافر است
~~92- ایضا: و بدانک (بدان که، رسم الخط)
~~93- نیز: واقع شود
~~94- نور: ثانیا
~~95- یعنی بر عکس نوع اول: طبقتین در طرف احد (زیرتر) و طنینی در طرف اثقل (بمترا
~~96- نور: گردانیم
~~97- شکل بر اساس نسخهآ مطهری است ولی اسامی ابعاد از نسخهآ نور عثمانی مأخوذ است.
~~98- نور: عاشر (مثل مورد قبلی)
~~99- ایضا: اوسط است دوذی الاربع از اسباب تنافر خالی وطنینی منقسم در وسط و قبل ازین گفته است....

PageV01P164

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0089.png)

~~که بعد ذی الکل را بدین ترتیب منقسم یابیم گوسم که این دایره در موضع خود واقع است
~~100- همان نسخه: و در موضع اصلی خودست اعنی
~~101- یعنی 2 ذی الاربع در طرف بم تر و یک طنینی در طرف زیرتر.
~~102- نور: است در ترتیب دوایر هشتاد و چهارگانه و دایرهآ منفصل احدست وقتی که ابتدای دایره از نغمهآ ms100 یا
~~کنیم پس استنطاق نغمات باقیه کنیم که آن ا باشد تا تغمهآ یا و آن ذی الخمس بود
~~103- فاعل ارموی است.
~~104 - نسخهآ نور عثمانی این شکل را ندارد.
~~105- ایضا: نور شکل را ندارد.
~~106- نور (بعد از: ذی الخمس بود در صفحهآ قبل): پس این ترتیب مذکور شد که ضعف ذی الاربع ازیا تانغنهآ
~~ح بطریق دور انتقال بود که چون ازیا به یح انتقال کنیم یک ذی الاربع پس ازا بنغمهآ ح پس از نغمهآ ح تا نغمهآ یا
~~طنینی. پس گوییم که دایرهآ عاشر در ترتیب دوایر منفصل اوسط اما در اصل ترکیب منفصل احد باشد درطبقهآ
~~هفدهم. اکنون دایرهآ عاشر را بدور وضع کنیم و از آنجا استنباط دایرهآ عاشر کنیم از طبقهآ هفدهم.
# سؤال: اگر گویند که ذکر اقسام می کرد و مبحث آن بود چرا اینجا گفت که چون این دایره در غیر موضع
~~است؟ و نگفت که این وقت هم در غیر موضع است؟
~~جواب: گو بیم پیشتر گفت که «و هذه الاقسام اذا اضیف بعضها الی بعض صار کل جماعة منها مشتملا
~~علیها بعد ذی الکل فکل دایرة منها دایرة اولها و آخرها ح» لاجرم گفت که چون این دایره درغیر موضع
~~خودست شبیه است بمتنافر.
~~سؤال: اگر گویند که درین دایره از زتا یا طرفین بعدیست که بیک بعد طنینی کمترست از بعد ذی الاربع و
~~آن دو بعد بقیه است و یک بعد مجنب و درین مقدار که بقیتین واقع شده است پس متنافر باشد.
~~جواب: گو ییم که یک بقیه که آن زح است در طرف احدذی الاربع اول است و بقیهآ دیگر که آن ی یا است
~~آن در طرف احد طنینی است که در وسط ذی الاربعین فاصله است و صاحب ادوار رحمه الله تعالی جمع بقیتین
~~یا درذی الاربع سبب تنافر گفته است اینجا هر دوذی الاربع از بقیتین منقسم شده است پس جمع بقیتین در ms101
~~ذی الاربع نباشد بل که در دایره باشد.

PageV01P165

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0094.png)

~~وا نحن اذا اضفنا جماعات الطبقة الثانیة الی جماعات الطبقة الاولی کلا إلی نوعها
~~وغیر نوعها حصل من سایرها اربعة2 وثمانون دایرة بعضها ملایمة و بعضها منافرة3 و
~~بعضها خفیة التنافر فاما مانجدها متنافرة فللجمع بین ابعاد یوجب4 ایجاد احد الاسباب
~~المذکورة السابقة ذکرها5. واما الخفیة التنافر فلنقصان نسبها عن عدد نغماتها واما
~~الملایم فلوجود النسب بعدد6 نغماتها فلنضیف اولا الی کل قسم من اقسام الطبقة
~~الاولی مثل قسمها من الطبقة الثانیة وهی ستة.
# و طریقهآ اضافت را قبل ازین بیان کردیم7
~~الدایرة الاولی اضافة الاول* إلی الأول الثانیة اضافة الثانی1 الی الثانی، الثالثة اضافة
~~الثالث الی الثالث، الرابعة اضافة الرابع إلی الرابع، الخامسة اضافة الخامس الی
~~الخامس، السادسة اضافة السادس البی إلسادس. فإن اضفنا السابع الی السابع کانت
~~متنافرة لجعل الطرف الاحد من ب طرفا اثقل لج10 وسبتاملها فی الأدوار المتنافرة و
~~هذه الدوایر الست11 وماعداها من الادوار الملأیمة یتفاوت عدد نسبها فالدایرة الأولی
~~فیها من نسب المثل والنصف ثلثة ومن نسبة المثل والثلث خمسة. وکذلک الدایرة
~~الثانیة. واما ألدایرة الثالثة فان فیها من نسب المثل والنصف ثلثة ومن نسب المثل
~~والثلث اربع12 . واما الدایرة الرابعة فإن نسبها ناقصة عن الأولی بواحدة هی مثل و
~~نصف. واما الدایرة الخامسة ففیها من نسب المثل والنصف اثنان ومن نسب المثل و
~~الثلث اربع12 . واما الدایرة السادسیته فهی ایضا مساویة فی عدد نسبها. للخامسة ونسبته
~~الضعف الکل موجودة ولنضع لکل جماعة مثالا وفصل بین نسبها لیکون اوضح بیانا
~~فما نسبها بین نغماتها الثوابت فقط فهی ظاهرة12 التنافر ومافیه زیادة علی ذلک فهی

PageV01P166

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0091.png)

~~متلایمة14 وما فیه من النسب بعدد النغمات فهی الکاملة فی التلایم وهذه الدوایر و
~~امثلتها15
# چون تألیف تغمات ملایمه16 کنند هر مجموعی را از آن جماعت خواهند17 چنانک
~~اقسام ذی الاربع وذی الخمس، پس جمعی18 از نغمات را ازذی الاربع با جماعتی از
~~ذی الخمس ترکیب کنند مجموعی ms102 حاصل شود که بعد ذی الکل بر آن مشتمل باشد و
~~آنرا دایره خوانند کمامر19. و هرگاه که هر یکی از جماعات طبقهآ ثانیه اعنی اقسام
~~دوازده گانه20 بعد ذی الخمس را با هر یک از جماعات21 طبقهآ اولی اعنی اقسام سبعه22آ
~~ذی الاربع اضافت کنیم هشتاد و چهاردایره مترتب23 شود چه آن ضرب دوازده در هفت
~~باشد. و در هر دایره نغمه24آ چند موجود باشند و نسبتی چند و گاه باشد که عدد نسب
~~مساوی عدد نغمات باشد و گاه بود که کم از آن بود25 کمایأتی. و نغمات26 این دوایر
~~بعضی متنافر باشند و بعضی خفیة التنافر و بعضی ملایم. واما نوع متنافر آن باشد که در
~~آن ترکیب27 یکی از اسباب تنافر موجود باشد. و اما خفیة التنافر آن باشد که موجد
~~اسباب تنافر نباشد اما عدد نسب آن کم از عدد نغمات آن باشد.28 اما ملایم آن باشد که
~~موجد تنافر نباشد و عدد نسب آن مساوی عدد نغمات آن باشد. وما29 اضافت کنیم اورا
~~بسوی اقسام طبقهآ اولی مثل آن از طبقهآ ثانیه بنوع خود و آن قسم اول بود از طبقهآ ثانیه
~~بقسم اول از طبقهآ اولی و ثانی با ثانی و ثالث با ثالث و رابع با رابع و خامس با خامس و
~~سادس با سادس تا شش دایره حاصل شود و بیان نسب نغمات آن کرده شود.
~~و احر سابع را با ساع اضافت کنی دلایر ه 3خاصل شود مشافر زیدر ا که سب تنا فریر
~~آن31 موجود باشد و آن ساختن طرف احد باشد از بعد ب بطرف اثقل از بعد ج.32 و
~~زود باشد که تأمل کنی در ادوار متنافره و آن شش دایره و آنچه غیر از آن از ادوارملایمه
~~متفاوت می باشد عدد نسب آنها قسم سابع از طبقهآ اولی جججب باشد و قسم سابع
~~از طبقهآ ثانیه جججب ط. و چون آنرا باول اضافت کنیم دایره30آ حاصل ms103 شود برین
~~گونه33: جججب جججب ط، پس انتقال ازب به جلازم آید و در دوایر
~~متنافره34 معلوم شود.35
# و صاحب ادوار36 رحمه الله خواست که هشتاد و چهاردایره را باز نماید اول اضافت
~~مجانسه باز نمود37 و نسب آنها را باز نمود تا آن معلوم شود بعد از آن اضافات اقسام
~~طبقتین را باز نماید در دوایر برین مثال38:
# اضافة القسم الاول الی الاول39 وفیها تسعة من النسب خمسة مثل وثلث وثلثة مثل

PageV01P167

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0096.png)

~~و نصف ونسبته الضعف فی الکل موجودة. وقد حصل منها بواسطة الاضافة القسم
~~الثانی وهو من د الی یا والقسم الثالث وهو من ز الی ید.40
~~ودرین دایره از نسبت مثل و ثلث پنجست41 و از نسبت مثل و نصف سه و نسبت
~~ضعف یکی و نسبت ضعف خود در مجموع دوایر موجودست.42
~~اضافة القسم الثانی الی الثانی وفیها22 من نسب المثل والثلث خمسة4 ومن نسب
~~المثل والنصف ثلثة فهی کالاولی فی نسبها45 وقد حصل بواسطة هذه الاضافة فی هذه
~~الدائرة القسم الثالث وهو من دالی یا والقسم الاول وهو منه الی یب والقسم الثانی و
~~هو من ح الی یه.
# اضافة القسم الثالث الی الثالث وفیها من46 نسب المثل والثلث اربعة27 ومن نسب
~~المثل والنصف ثلثة48 مجموعها29 ثمان مع الضعف50 وقد حصل فی هذه الدائرة51
~~بواسطة الاضافة القسم الأول وهومن ب الی ط والثانی وهو من ه النی یب.

PageV01P168

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0093.png)

# اضافة القسم الرابع الی الرابع وفیها82 من نسب المثل والثلث خمسة53 ومن نسب
~~المثل والنصف اثنان54 فهی مساویة للثالثه. وقد حصل فی هذه الدائرة بواسطة هذه
~~الاضافة القسم الخامس وهو من دالی یا والسادس وهومن والی یجوتکررالخامس و
~~هو من یا الی یح.
# اضافة القسم الخامس الی الخامس وفیها55 من نسب المثل والثلث اربعة56 ومن
~~نسب المثل والنصف اثنان57 و قد حصل فی هذه الدائرة بواسطة الاضافة القسم
~~السادس وهو من جالی ی والرابع و هومن ه الی یب.

PageV01P169

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0098.png)

~~فان اضفنا ms104 کلا منها الی نوعه وغیر نوعه ء حصل من سائرها ای من المضاف النی
~~نوعه وغیر نوعه اربعة62 و ثمانون دائرة بعضها ملایمة63 وقد عرفته64 و بعضها خفیة
~~التنافر وهی التی لا یزید65 نسبها علی خمسة66 و بعضها ظاهرة التنافر وهی التی
~~لانسب6 فیها بین نغماتها المتبدلة بل الثوابت فقط وهی أربعة من النسنب لسوء
~~الاضافة کالدائرة الحاصلة من إضافة القسم الخامس من الثانیة الی الرابع68، فیحصل
~~فیه بو اسطة هذه الاضافة اربعة ابعاد علی نسبة بعدج وقد علمت ان اربعة ابعاد جاذا
~~تتالت تنافربت لتعدیها عن طرف الأحدذی الاربع69 وقد وضعنا لکل دور مثالا لتتأمل
~~النسب فی کل دائرة وتقف علی المتنافر وغیره70.
# و صاحب71 ادوار رحمه الله گفته که ظاهرة التنافر آنست که نسب شریفه میان
~~نغمات ثوابت فقط باشد حال آنک اضافت قسم سابع با سابع است نسب شریفه بغیر از
~~نغمات ثوابت هم واقع شده است برین گونه: جی و زید وه یب زیرا که مقدار اول بر
~~نسبت مثل وثلث است و کذلک زید وه یب قسم سابع طبقهآ اولی: جججب است و
~~قسم سابع از طبقهآ ثانیه این: جججب ط وچون این نغمات را بر قسم سابع طبقهآ
~~اولی اضافت کنیم چنین شود: جججب جججب ط72 و نغمات آن این باشد:ا
~~جه زح ی یب یدیه یح. پس ما این نغمات را در دایره73آ مرسوم گردانیم و نسب ابعاد و
~~نغمات آنرا بازنماییم تا مباشران این فن را تحقیق شود این معنی که صورت واقع غیر
~~از آنست که او74 فرموده است، عجب از آن صاحب کمال که درین باب امعان نظر25
~~نفرموده وغیر واقع بیان کرده بر اذکیا76 پوشیده نماند وصورت دایرهآ سابع با سابع
~~اینست:77

PageV01P170

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0095.png)

# و درین دایره پنج نسبت مثل و ثلث واقعست و سه نسبت بر نغمات ثوابت و سه
~~نسبت بر غیر نغمات ثوابت و بر اذکیا پوشیده نماند.78
# اکنون ما اینجا صورت79 هشتاد و چهار دایره ms105 را وضع کنیم چنانک صاحب ادوار
~~کرده است بعد از آن قسم سیزدهم را با قسام سبعهآ طبقهآ اولی اضافت کنیم تا نودویک.8
~~دایره مترتب شود برین مثال81:

PageV01P171

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0100.png)

# علهابطی
# ممهست
# حلهلحب
# ب عمدباح
# ف لملهلحل
# و ک3
# فاعلقهبدللبع
# علعالبیرل
~~بدللاملقرم االیع
~~یلمهلب للباابیایل
~~لع امیلهعسلط بللفلم
~~عم معطعلملعلیللفللابایسله
~~محلسهمایلمفلببم
~~عیفنکقله
~~اکللماماسایدال
~~میمبلیللاعیافاحل(اصفلهان
~~ببهلعدلد
~~اعم نهلبدلملیعیلشهل
~~(اعلمهلململللللدلبمااالل
~~للملببا267
~~الهاسل   لم
~~المجههلب0ه   ململح
~~هالهو
~~ملعهط6
~~لحله ببلسنو
~~ل سبه حهاو
~~لیشفلراو
~~کقللعلر
~~قلللفللل نلل

PageV01P172

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0097.png)

~~امهلهللتیعلهاجمل
~~لبهلهلفلفال
~~الجهلجلةاحهاهاهلب
~~لهسمفهاداهوسحو
~~ممسفملجملکلفلدلکلال
~~اههداساکاکهلهاهل
~~1لم بلهلمالیاخفلداهلهه
~~ومهلیاهاعولقاهعلفی
~~هالجلبحلاکثلباهابزدک
~~میل سلکلعهملل
~~لکههاه لللدلمهقلا
~~لفلهاسله.د4
~~للهلعالدهطلل
~~بلهلفسکااحملههال
~~حفهلحالدمههال
~~فمبدسلعللهطا
~~هسمفهللللعللهها
~~بهصبفهکلمعلسهطعلل
~~لهد بسهلعلعلهها
~~لفمطللبلقال
~~یفهذه هی الدوائر بأسرها فأصولها هی الأقسام وقد تسمی2 الابحر فیقولون البخر
~~الأول من الدائرة الرابعة هی هذه الاربعة3.

PageV01P173

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0102.png)

# سبپبچور
# والبرالانی وعر ال انتانی من مذه الاربا لاوی
# اکنون بباید دانست که اصول مجموع آن دوایر اقسام بعد ذی الاربع و بعد
~~ذی الخمس اند و آن اقسام بعد ذی الاربع را بحور84 خوانند85 و تحقیق86 معنی بحر
~~آنست که معلوم شد که هر یکی ازدوائر سته مذکوره از اضافت قسمی معین از طبقهآ ثانیه
~~با قسمی معین از طبقهآ اولی حاصل شده87 است.
# اما در هر یکی از آن دوایر اقسامی چند88 موجودست اما ابتدای آن باید که نه نغمهآ
~~باشد بجز از بحر اول چنانک در دایرهآ رابعه از دوایر ستهآ مذکوره که آن از اضافت قسم
~~رابع از طبقهآ ثانیه بقسم رابع از طبقهآ اولی حاصل شده قسم خامس از طبقهآ اولی
~~موجودست هرگاه ابتدای آن از نغمهآ د کنند و انتهای آن یا باشد و نغمات برین گونه
~~باشند: د وح یا و89 ایعاد آن: ججط. و این ابعاد بعینها ابعاد قسم خامس اند و این
~~قسم ازین نغمات متولد شدهاند: اجه ح. فرق میان ایشان باختلاف مبادی باشد و آن
~~قسمی که ابتدای آن از نغمهآ ا باشد آنرا بحر اول خوانند و ms106 قسمی را که ابتدای آن از
~~نغمهآ ثانیه باشد آنرا بحر ثانی خوانند و قس علی هذا. مثلاا گویند بحر اول ازدایرهآ رابعه
~~این نغمات اربع باشد90: ادوح و آنرا بحر اول خوانند و بحرثانی ازین دایره این چهار
~~نغمه باشد: دوح یا. و بحر ثالث ازین دایره این چهار نغمه باشد: وح یا یج. و بحررابع

PageV01P174

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0099.png)

~~ازین دایره چهار نغمه باشد: ح یا یجیه. و بحر خامس ازین دایره این چهار نغمه باشد:
~~یا یجیه یح91
# وانت تعلم ان هذه بعینها هی الاصول فالبحر92 الثانی هوالقسم الخامس من
~~الاقسام الماضیة93 ذکرها والثالث من الابحر هی92 بعینه5 القسم السادس والرابع
~~من الابحر هو بعینه96 الرابع من الاقسام والخامس97 من الابحر هو بعینه الخامس
~~من الاقسام. واذا کانت الاقسام98 عبارة عن الابحر فلاجائز ان یقال ان الدائرة الرابعة
~~محتویة علی خمسة الابحر بل ثلثة لأن الاول99 کالرابع والثانی کالخامس ولیس
~~الفرق بینهما إلا ان احدهما فی غیر طبقة أخری الا إذا کان الابحر عبارة عن هذه
~~الاقسام مع انها فی طبقة إخری100.
# یوجب ان یقال ل101 بحر فیلزم من هذا آن یکون الابحر سبعة عشرا لهم الا ان
~~یشترط102 آن لا یتعدی بعد ذی الکل. فحینئذ یکون الابحر عبارة عن الاقسام التی
~~یشتمل 103 علیها بعد ذی الاربع مینتقلا الی طبقات عدة یشتمل103 علیها بعد ذی الکل
~~من غیر مجاوزة عن مرکز الکل التی هی الطرف الاحد منه فهی هذه104 الادوار
~~بأسرها.
# و تو میدانی که این اصول بعینها اقسام ذی الاربع اند و اقسام ذی الاربع را هم
~~اقسام گویند وهم بحر و جنس و شد105 و شدرا صنف106 و موجب بحر نیز خوانند. هر
~~یک را در محل خود بیان کنیم انشاالله107 تعالی.
# و چون بحر عبارتست از اقسام نشاید که گویند که این دایرهآ راست پنج بحرست
~~بلک108 واجب چنان باشد که گویند سه بحرست زیرا که بحر اول در طبقه [ای] واقع
~~شده است و ms107 بحر رابع در طبقهآ دیگر اعنی بحر اول در ذی الاربع اول واقع شده است و
~~بحر رابع درین طبقه واقعست که در طبقهآ ثانیه واقع شده است اعنی درذی الاربع که در
~~ذی الخمس است. و همچنین ثانی و خامس مگر آنک بحر خامس در طبقهآ هفدهم واقع
~~شده است و بحر خامس را هم توان گفت که در طبقهآ ثانیه واقع است109 و فرق میان این
~~دو سخن آنست که اگر مبادی طبقات بذی الاربعات کنند یا که بحر خامس است در
~~طبقهآ هفدهم باشد اما اگر بطبقتین اعتبار کنند در طبقهآ ثانیه باشد. و چون بحر عبارتست
~~از اقسام مذکوره خواه در طبقهآ خود باشد و خواه در طبقهآ دیگر، نظر بابعاد آن نکنند بلک
~~بمواضع وقوعش کنند برین تقدیر بحر اول و رابع متحد نباشند بلک بحرین110 باشند
~~زیرا که موضع اول غیر موضع رابع است اگرچه بتحقیق هر یک قسم اند.

PageV01P175

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0104.png)

# برین تقدیر شاید که گویند دایرهآ راست پنج بحرست اما لازم آید که بحور هفده
~~باشند بعدد نغمات111 چه ابتدا از هر نغمه کنند و بحر دیگر باشد الا آنک شرط کنند که
~~نغمات بحور باید که از طرف احد بعد ذی الکل درنگذرد اعنی یح112، برین تقدیر هفده
~~نباشد. و بحر عبارتست از اقسام ذی الاربع که منتقل شوند در طبقاتی که بعد ذی الکل
~~مشتمل باشد بر مجموع آن طبقات و از مرکز ذی الکل درنگذرد.113
# و آنچه114 مولانا قطب الدین شیرازی در کتاب خود115 گفته که بحوررا دایره نیز
~~خوانند می گوییم که آن خود نمی شاید که بحر را دایره خوانند برای آنک دایره جمع
~~نغماتی خوانند که اشتمال بعد ذی الکل بر آنها باشد کما علمت و بر جمع نغمات بحر
~~بعد ذی الاربع مشتملست وذی الاربع را دایره نتوان گفت برای آنک طرفین آن
~~قایم مقام اخری نمی شود116. و یباید دانست که ذی الاربعاتی117 که ms108 در ذی الکل دایر
~~شوند آنها را بحور خوانند و ذی الکلاتی118 که در جمع تام اعنی ذی الکل مرتین119
~~واقع شوند آنها را انواع خوانند. و چون دوایر هشتاد و چهارگانه و اقسام آنها معلوم شد
~~اکنون شروع کنیم در اضافات قسم سیزدهم باقسام سبعهآ طبقهآ اولی1320
# طریقه واضافهآ قسم سیزدهم از طبقهآ ثانیه باقسام سبعهآ طبقهآ اولی121

PageV01P176

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0101.png)

# این بود اضافت قسم سیزدهم با قسام سبعهآ طبقهآ اولی122 و از آن هفت دایره مترتب
~~شد اما آنک صاحب ادوار رحمه الله دوازده جدول را از ارقام خالی گذاشته است تا از آن
~~اضافات قسم سیزدهم از طبقهآ ثانیه باقسام سبعهآ طبقهآ اولی مرقوم گردانند حال آنک
~~ازین اضافات مذکوره هفت دایره دیگر حاصل می شود و آن بهفت جدول محتاج است.
~~و مولانا صفی الدین رحمه الله دوازده جدول را خالی گذاشته است غالبا امتحان
~~اذهان و معرفت مباشران این فن کرده است و آن ارباب این فن را مغلطه است و از
~~مباشران و شارحان ادوار هیچ یک فهم نکردهاند123 و آن دوازده جدول اکنون در نسخ
~~خالی مانده و [ما] آن ادوار سبعهآ مذکوره را که از اضافات قسم سیزدهم حاصل شده
~~است124 بادوار125 هشتاد و چهارگانه ضم کردیم تا نود و یک دایره مترتب شود.

PageV01P177

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0106.png)

~~خواند اما ذی الاربعاتی که درذی الکل مرتین واقع شوند آنها را انواع خوانند و چون
~~بعد ذی الکل مرتین را به پانزده نغمهآ ملایم تقسیم کنند و آن جمع تام128 هشت بعد بر
~~نسبت ضعف موجود شود هر بعدی را از آن نوعی خوانند و نوع پانزدهم با نوع اول
~~متحد باشند در کیفیت و نغمات مبادی و مبانی آنها ملایم باشند.
~~اما در جمع129 نغمات انواع ذی الکل مرتین اگر بابعاد بقایا تقسیم کنند در حالت
~~انتقال مبادی و مبانی آنها متنافر باشند اما اگر مبادی انواع را بابعاد بقیه اعتبار کنند و
~~مبانی بابعاد ms109 ملایمه، مبادی آن انواع بنسبت با یکدیگر متنافر باشند و نغمات مبانی
~~ملایم لکن قدما انواع ملایمه را اعتبار کردهاند.
~~پس چون خواهیم که دوایر130 ملایمه انواع را پیدا کنیم طریقه آنست که نغمات آن
~~دوایر را با حواد131 وضع کنیم و از نغمهای132 بنظیر آن انتقال کنیم هر یکی را از آن
~~نوعی گوییم. مثلا نغمات دایرهآ عشاق در ذی الکل اثقل اینست:
~~بح. یهید.. یا.. ح ز.. د..ا133 و نظایر آنها درذی الکل احد این: له.. لب لا. کح.. که
~~کد. کا.. یح134. و ما اینجا135 هر نغمه با نظیرش باز نماییم برین مثال:
# یح لهیهلب دلا یاکح ح که زکد دکا ایح
# نوع136 اول نوع ثانی نوع ثالث نوع رابع
# ایحدکا زکدح که
# نوع خامس نوع سادس نوع سابع نوع ثامن
# یدلا یهلب یح له
# یح له
# و ما جدولی برای انواع وضع کردیم و صورت و ارقام نغمات و ابعاد آنرا باز
~~نموده137 که از آنها مراتب طبقات روشن میشود138 برین مثال4139:

PageV01P178

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0103.png)

~~النزع الاول
~~النوع لتان
# همکا ک هاا
~~لنوع التآن
~~الن الشایج

PageV01P179

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0108.png)

~~7- نور این عبارت را ندارد.
~~8- ایضا نور: الاولی الی الاولی
~~9- نسیخهآ ادوار: الدایرة الثانیه اضافة الثانیة الی الثانیة
~~10- ملی: جب نسخهآ ادوار: لبعد ج
~~11- نور: الستة
~~12- نور: اربعة
~~13- ایضا: الظاهرة
~~14- نسخهآ ادوار: ملائمة
~~15- ایضا: والله اعلم (اضافه دارد)
~~16- نور بدون ملایمد: نغمات کتند بر وجهی که ملایم باشد
~~17- نور: خوانند
~~18- ایضا: جماعتی
~~19- همان نسخد: خوانند چنانک اشارتی بدان رفت و هر وقت که هر یک از
~~20- مطهری و ملی: اقسام ذی الخمس
~~21- نور بدون را.
~~22- مطهری و ملی: اقسام ذی الاربع
~~23- نور: حاصل شود و آن ضرب دوازده باشد در هفت
~~24- یا: نغمهای (بنا بر رسم الخط نسخهها)
~~25- نور: که کمتر از آن باشد
~~26- ایضا: واین دوایر بر سه نوع باشند: اول متنافر و دوم خفیة التنافر و سیوم ملایم
~~27- شاید: در ترکیب آن یکی از..- نور: اما ... آن باشد ms110 که بر وجهی تألیف کرده باشند که موجد یکی از
~~اسباب تنافر باشد کمامر
~~28- ایضا: و اما
~~29- همان نسخه: وما اول با هر قسمی از اقسام طبقهآ اولی قسم از طبقهآ ثانیه که مثل او باشد اضافت کنیم
~~اعنی قسم اول از طبقهآ ثانیه با قسم اول ازطبقهآ اولی وثانی... وهمچنین تا سادس با سادس... شوند و بیان
~~نسب و نغمات آن بکنیم.
~~30- کذا نسخهها و شاید: دایرهای (بنابر رسم الخط نسخ چنان که قبلا اشاره شد).
~~31_ نسخهآ نور: در آن دایره موجود باشد و آن چنان باشد که طرف احد ب که اثقل ج شود
~~32- ایضا نور: زیرا که قسم سابع از طبقهآ اولی... است و..
~~33- نور: بدین ترتیب
~~34- همان نسخه: متنافره حال این دایره معلوم شود
~~35 نور: وعدد نسب این شش دایره با دوایر ملایمه متفاوت باشد و تفصیل نسب این شش دایره چنانست که
~~در دایرهآ اولی...
~~36- صفی الدین ارموی که مکرر بدان اشاره شده است

PageV01P180

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0105.png)

~~37- نمودن به معنی اصلی خود: ارائه، تظاهر و در اینجا با توسع در معنی نشان دادن
~~38- در نسخهآ ادوار فقط شکل یک دایره و در نسخهآ نور عثمانی 6 دایره است ولی نسخهآ ملی و مطهری 7
~~دایره دارد که چون در ملی واضح تر و خواناتر بود از آنجا هر کدام در جای خود نقل شد.
~~39- کذا نور و نسخهآ ادوار: فیه - مطهری و ملی: و فیها تسع نسب من المثل والثلث وخمس من نسب المثل
~~والنصف ثلث
# 4- در نسخهآ نور عثمانی شرح هر یک از اضافات در بالای شکل مربوط به آن نوشته شده است.
~~41- ملی: پنج است (رسم الخط)
~~42- نور کلیهآ این عبارت را ندارد.
~~43- نور و ادوار: فیه
~~44- مطهری: خمس
~~45- مطهری و ملی: کالدائرة الاول
~~46- کذا در همهآ نسخ و ادوار.
~~47- مطهری: اربع
~~48- نور: ثلاثة (رسم الخط) - مطهری: ثلث
~~49- نور و ادوار: فمجموعها
~~50- نسخهآ ادوار: سبعة غیر الضعف
~~51- نور و ادوار: من الاقسام ms111 بواسطة
~~52- ایضا ادوار و نور: فیه
~~53- ملی و مطهری: خمس
~~54- ایضا: اثنتان
~~55- مانند موارد قبلی
~~56- ملی و مطهری: اربع
~~57- ملی: ومن المثل والنصف اثنتان - نسخهآ ادوار: اثنان فهی مساویة للسادسة
~~58- ایضا: فیه
~~59- مطهری و ملی: اربع
~~60- ایضا: اثنتان
~~61- نور و نسخهآ ادوار: الی غیر نوعه
~~62- کذا مطهری و دو نسخهآ دیگر: اربع
~~63- نور: ملائم
~~64- نور ندارد
~~65- ایضا نور: لاتزید
~~66- مطهری و ملی: خمس
~~67- نسخهآ ادوار: لانسبت
~~68- نور: اعنی من الاول - ادوار: من الاول (اضافه دارند)

PageV01P181

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0110.png)

~~69- ادوار: من ذی الاربع - نور و ملی: طرف ذی الاربع
~~70- ادوار: علی هذا المثال
~~71- نور: از اضافة اقسام بیکدیگر بنوع خود نسب نغمات و ابعاد شریفه (الحاقی) معلوم شد زیرا که ارقام و
~~خطوط امثلهآ آنها در میان دایره باز نموده شد و آن خود واضح و لایح است. اما آنچه صاحب ادوار رحمه الله
~~تعالی گفته... شریفه در آن دایره میان... باشد فقط حال آنک این دایره از اضافت قسم سابع طبقهآ ثانیه بقسم
~~سابع طبقهآ اولی مترتب شده و ظاهرست که درین دایره نسب شریفه بر غیر نغمات ثوابت نیز بر نغمات دیگر
~~واقع می شود مثلا برین نغمات... و این روشنست که طرقین مقدارجی بر نسبت مثل و ثلث است و طرفین
~~مقدار زید هم بر نسبت مثل و ثلث است و مقدار طرفین ه یب هم بر نسبت مثل و ثلث
~~72- نور در اینجا افتادگی در عبارت دارد.
~~73- دایره ای (رسم الخط)
~~74- ضمیر راجع است به صفی الدین ارموی صاحب ادوار
~~75- بدقت نظر کردن، دقت (معین)
~~76- جمع ذکی به معنی تیزهوش (ایضا)
~~77- شکل کما فی السابق از نسخهآ ملی است - نور (در دنبالهآ: مثل و ثلث قبلی): اکنون ما اینجا دایرهآ وضع
~~کنیم ودر آن دایره قسم سابع طبقهآ ثانیه را به قسم (کذا منفصل) سابع طبقهآ اولی اضافت کنیم و نسب شریفهآ
~~نغمات وابعاد آنها را بخطوط و ارقام مبین گردانیم قسم سابع از طبقهآ ثانیه اینست: جججبط ms112 واجه ز
~~ح ی یب یدیه یح (با خط خوردگی) و نغمات قسم سایع طبقهآ اول این: اجه زح اکنون نغمات طبقتین را در
~~دایره مرقوم گردانیم تا مباشران این فن را محقق شود که این معنی که نسب شریفه میان نغمات ثمانیه
~~مذکوره چگونه واقع می شود
~~78- نور: اکنون درین دایره پنج نسبت مثل و ثلث است و دو نسبت مثل و نصف و ازین هفت نسبت سه نسبت
~~بر تغمات ثوابت اند و آنها: اح وح یه وح یح است (مقاصدالالحان: ا وح و یه ویح) و چهار نسبت بر غیر
~~ثوابت اعنی جی وه یب وزیه وه ید. پس آنک گفت که متنافر آنست که نسب شریفه و نغمات ثوابت فقط

PageV01P182

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0107.png)

~~باشد این دایره متنافرست و چهار نسبت بر غیر ثوابت پس برین سخن اعتراض وارد باشد
~~79- نور: صور
~~8480 محصول اضافه با ترکیب 7 قسم ذی الاربع یا طبقهآ اولی یا 12 قسم ذی الخمس یا طبقهآ ثانیه است
~~7x12-84 و با افزودن قسم سیزدهم 91=7813 می شود رک. مقاصد الالحان چاپ دوم صفحهآ 36 تا43.
~~81- چنان که در اینجا اشاره شده مراغی جداول و یا به قول خودش صورت یا صور84 دایره را از ادوار
~~ارموی اقتباس کرده است از طرف یگر این جداول در نسخههای شرح ادوار مندمج و گاه ناخوانا و ناموزون
~~بود لذا ترجیح داده شد که جداول مربوط به 84 دایره از نسخهآ خطی ادواردانشکدهآ الهیات مشهد نقل شود
~~که اصالت آن محفوظ بماند ضمنا این جدول را مراغی با اعمال سلیقه و ابتکار در مقاصد الالحان آورده است
~~رک. چاپ دوم صفحهآ 44 تا 51.
~~82- کذا نسخهآ ادوار و نور دو نسخهآ دیگر: یسمی
~~83- نسخهآ ادوار: الرابعة من الدوائر الست، البحر الاول من الدائرة الرابعة هی هذه الاربعة
~~84 _ اشکال بحرها از نسخهآ مطهری اقتباس شده است. در نسخهآ ملی به صورت ساده و ملخص و ناقص ودر ms113
~~نسخهآ نور عثمانی نیز تا حدی مندمج است و نسخهآ ادوار نیز نقص دارد اما توضیح اشکال هم از نسخهآ
~~مطهری نقل شده است و عبارت اخیر که مربوط به بحر پنجم می شود از نسخهآ نور عثمانی است زیرا در
~~نسخهآ مطهری و ملی نانویس مانده و در نسخهآ ادوار به صورت: «والبحر الخامس هی هذه» است.
~~85- نور: این دوایر اقسام سبعهآ ذی الاربع و اقسام ذی الاربع را (در حاشیه: و بعد ذی الخمس اند) را قسم
~~خوانند و شد و اصبع و جنس و بحر و صنف نیز گویند و بیان هر یکی در محل خود مبین گردد انشا الله تعالی وما
~~درین محل بحر خوانیم
~~86 ایضا: و بحر عبارتست از اقسامی که بعد ذی الکل مشتمل باشد بر آنها منتقل در طبقات چند که اشتمال
~~بعدذی الکل که آن طرف احد باشد از آن اعنی از مرکز طرف احدذی متجاوز نباشد و پیش ازین معلوم شد که
~~هر یکی ازین دوایر ستهآ مذکوره از اضافت قسمی...
~~87- یعنی ذی الخمس با ذی الاربع.
~~88 نور: چندی دیگر از طبقهآ اولی موجودند بشرط آنک ابتدای آن قسم از نغمهآ انکنیم مثلا دردایرهآ رابعه که
~~از اضافت قسم رابع از طبقهآ ثانیه با قسم رابع از طبقهآ اولی حاصل شده است قسم خامس از طبقهآ اول موجود
~~است هرگاه که ابتدا از نغمهآ د باشد و انتها نغمهآ یا زیرا که نغمات آن این باشد: د...
~~89- ایضا: و این نغمات بعینها نغمات قسم خامس اند که آنهاا... بودهاندزیرا که قسم خامس از طبقهآ اولی از
~~ابعاد ججط مترکب شده است. دو بعد جاست. دوح نیزبعد جاست و وح نیزبعد جاست وح یا بعدط
~~و فرق میان ایشان اختلاف مبدأ باشد. پس بباید دانست که اهل این صناعت اقسامی را که درین دوایر واقع
~~می شوند بحورمی خوانند و قسمی را که ابتدای آن نغمهآ اولی دایره باشد آنرا ms114 بحر اول خوانند و قسمی را که
~~ابتدا از نغمهآ ثانی باشد آنرا بحر ثانی خوانند و علی هذا القیاس
~~90- همان نسخه: این چهار نغمهاند ا دوح، و بحر ثانی هم ازین دایره این چهارند... و بحر ثالث این چهار
~~نغمهاند... و بحر رابع این چهارند... و بحر خامس این چهار
~~91- دایره مورد بحث را می توان در جامع الالحان (ص 90) ملاحظه کرد که در آن نغمات ادوح ی یا یجیه
~~یح وجوددارد و به ترتیب هر چهار نغمه پشت سر هم می آید مثل ادوح یا، وح یایجه یادوح ی وابعاد آن نیز

PageV01P183

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0112.png)

~~ججط است.
~~92- نور و نسخهآ ادوار: والبحر
~~93- ادوار: الماضی
~~94- مطهری و ملی: هو
~~95- نور: بعینها
~~96- ادوار: بعینها - نور: بعینها الرابعة من الاقسام
~~97- نور: والخامسة من الابحر بعینه هو... ادوار: والخامس من الابحر والخامس من الأقسام
~~98- نور: الاقسام هو عبارة
~~99- ادوار ونور: الاولی کالرابعة والثانیه کالخامسة
~~100- کذا مطهری (وقسمتی در حاشیه) - ادوار: الاخری - نور: کالخامسة الا ان اشترط عن یکون وقوعها
~~فی طبقة اخری
~~101- نور: لها - نسخهآ ادوار از یوجب تا له را ندارد.
~~102 - نور و ادوار: اشترط
~~103- نور: تشتمل
~~104- نور و نسخهآ ادوار: فهذه هی الادوار بأسرها
~~105- شد به معنی استوار بیستن (مصادر زوزنی ج 1 ص 98) و به تعبیر مراغی رشتهآ مروارید است که به
~~ادوار مشهوره اطلاق می شود (جامع الالحان ص 99) و مجازا از باب توسع در معنی به کوک نیز گفته شده
~~است (ایضا ص 205 شد معهود) رک. تعلیقات
~~106- تصحیح قیاسی است - ملی: ضلع - مطهری ناخوانا، رک. مقاصدالالحان چاپ دوم صفحهآ 52 و54
~~107- ان شاء الله (رسم الخط) - نور: اکنون بیاید دانست که اصول مجموع این دوایر اقسام سبعهآ ذی الاربع
~~[اند] (در حاشیه: وبعد ذی الخمس اند) واقسام ذی الاربع را قسم خوانند و شد و موجب و اصبع و جنس و
~~بحر وصنف نیز گویند و بیان (خط زدهاند) هر یکی در محل خود مبین گردد ms115 انشا الله تعالی (ولی قسمتی از این
~~توضیح قبلا به اختصار بعد از شکل دوایر در این نسخه آمده بود)
~~108 - نور: بل که (رسم الخط)
~~109 - کذا در مطهری منفصل
~~110- یعنی دو بحر مختلف هستند.
~~111- قبلا اشاره شد که هر اوکتاو 17 تغمه یا نت دارد.
~~112- یح واقع در میانهآ وتر (یا سیم) اوکتاو اول است
~~113- چون نسخهآ نور عثمانی اختلاف زیاد داشت تمام مندرجات آن در این قسمت نقل می شود: و بحر
~~عبارتست از اقسامی که بعد ذی الکل مشتمل باشد بر آنها منتقل در طبقات چند که اشتمال بعد ذی الکلی که
~~آن طرف احد باشد از آن اعنی از مرکز طرف احدذی متجاوز نباشد. و پیش ازین معلوم شد که هر یکی ازین
~~دوایر ستهآ مذکوره از اضافت قسمی معین از طبقهآ ثانیه با قسمی معین از طبقهآ اولی حاصل شده است (یعنی
~~ذی الاربع با ذی الخمس) اما درهر یکی از آن دوایر اقسام چندی دیگر از طبقهآ اولی موجودند بشرط آنک
~~ابتدای آن قسم از نغمهآ انکنیم مثلا دردایرهآ رابعه که از اضافت قسم رابع از طبقآ ثانیه با قسم رابع از طبقهآ

PageV01P184

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0109.png)

~~اولی حاصل شده است قسم خامس از طبقهآ اول موجود است هرگاه که ابتدا از تغمهآ دباشد (خط خوردکی
~~دارد رک. مقاصدالالحان ص 47) وانتها نغمهآ یا زیرا که نغمات آن این باشد: د. و. ح. یا و این نغمات بعینها
~~نغمات قسم خامس اند که آنها:ا. جه.. ح. بودهاند (ایضا ص 48) زیرا که قسم خامس از طبقهآ اولی از ابعاد
~~ججط مترکب شده است: دو بعد جاست و وح نیز بعد جاست (= مجنب) وح یا بعدط (= طنینی) پس
~~این ابعاد بعینها ابعاد قسم خامس باشند و فرق میان ایشان اختلاف میدأ باشد. پس بباید دانست که اهل این
~~صناعت اقسامی را که درین دوایر واقع می شوند بحور می خوانند و قسمی را که ابتدای آن نغمهآ اولی ms116 دایره
~~باشد آنرا بحر اول خوانند و قسمی را که ابتدا از نغمهآ ثانی باشد آنرا بحر ثانی خوانند و علی هذا القیاس.
~~مثلا گویند بحر اول ازدایرهآ رابعه این چهار نغمهاند: ادوح و بحرثانی هم ازین دایره دوح یا و بحر ثالث این
~~چهار نغمهاند و جیا یج و بحر رابع این چهارند: ح یا یجیه و بحر خامس این چهار: یا یجیه یح و
~~روشنست که این بحور بعینها اصول مذکو رهاند اعنی اقسام طبقهآ اولی زیرا که بحر اول قسم رایع است از آن
~~اقسام و بحر ثانی قسم خامس چنانک مذکور شد و بحر ثالث قسم سادس و بحر رایع قسم رابع و بحر خامس
~~قسم خامس. و چون بحور از اقسام نشاید که گویند دایرهآ رابعه پنج یحر است بل که باید گفتن که سه بحر
~~است زیرا که بحر اول و رابع یک قسم اند و همچنان بحر ثانی و خامس و فرق میان اول و رابع آنست که بحر
~~اول در طبقهآ اولی اعنی ذی الاربع اولست و بحر رابع نه درین طبقه بل که در طبقهآ ثانیه واقع است اعنی بعد
~~ذی الخمس وهم بحرثانی در طبقهآ اولی افتاده است و بحر خامس در طبقهآ ثانیه. اما اگر گویند بحر عبارتست
~~از اقسام مذکوره خواه در طبقهآ خود باشد خواه در طبقهآ دیگر نظر با بعاد آن نباید کرد بل که یمواضع وقوعش
~~کنند پس بحر اول و رابع متحد نباشند بل که دو بحر باشند زیرا که موقع بحر اول غیر از موقع رابع است اگر
~~چه بحقیقت هر دو یک قسم اند برین تقدیر شاید که گویند دایرهآ رابعه پنج بحر است لکن لازم شود که بحور
~~هفده باشند بعدد نغمات چه ابتدا از هر نغمه که کنند بحری دیگر باشد مگر آنک شرط کنند که نغمات بحور
~~باید که از طرف احد بعد ذی الکل که آن یح است ms117 در نگذرد. برین تقدیر بحورهفده نباشند پس گوییم که بحر
~~عبارة باشد از اقسام بعد ذی الاربع که منتقل می شوند در طبقاتی که بعد ذی الکل بر مجموع آنها مشتمل
~~باشد کمامر و اگر درین سخنان تکراری واقع می شود آن بجهت توضیح و تفهیم است (قسمتی ازاین مطالب
~~در مقاصد الالحان مندرج است و احتمال دارد کاتب این نسخه با استفاده از آن تحریر کرده باشد. رک
~~مقاصدالالحان چاپ دوم صفحهآ 52 تا 55)
~~114- نور: و آنک... رحمه الله گفته که در کتاب خود گفته!
~~115- درة التاج لغرة الدباج.
~~116- یعنی تکرار نمی شود.
~~117- جمع ذی الاربع.
~~118- جمع ذی الکل: اوکتاوها

PageV01P185

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0114.png)

~~ذی الکل مرتین واقع شوند آنها را انواع خوانند ارباب عمل.
~~121_ منظور اضافهآ قسم سیزدهم ذی الخمس به اقسام هفت گانه ذی الاربع است که قبلا بدان اشاره شد. رک.
~~مقاصد الالحان چاپ دوم ص 51
~~121- اشکال از نسخهآ مطهری است ولی چنان که ملاحظه می شود مثل مقاصدالالحان به صورت دوایر
~~نیست بنابراین در اینجا مراغی واژه یا اصطلاح دایره را به معنی مصطلح آن در موسیقی یعنی معادل عاه«ع به
~~کار برده است نه دایرهآ هندسی.
~~123- می خواهد بگوید صفی الدین ارموی تکمیل آن جداول را یه عهدهآ هنر آموزان و علاقه مندان موسیقی
~~گذاشته است ولی موجب شده که به غلط بیفتند و نتوانند مطلب را درک کنند. مباشر را میتوان تقریبا
~~موسیقی دان و نوازنده گرفت.
~~124- قبلا ملاحظه شد که از 7 قسم ذی الاریع با 12 قسم ذی الخمس 7x12 = 84 دایره حاصل می شود
~~بنابراین با 7 دایرهآ جدید مربوط به قسم سیزدهم رویهمرفته 91 - 7 4 84 دایره خواهد شد.
~~125- در اینجا ادوار مترادف با دوانر به کار رفته است ولی ادوار جمع دور و دوایر جمع دائره است و تفاوتی در
~~معنی دارد.
~~126- نور: بیان انواع ذی الکلات در جمع تام
~~127- ایضا: ذی الکلاتی که در جمع تام ms118 واقع شوند آنها را انواع خوانند چون بعدذی الکل مرتین را به پانزده
~~نغمهآ ملایم تقسیم کنند در این جمع هشت بعد بر نسبت ضعف موجود شوند و آنها را نوع ملایمه خوانند زیرا
~~که نغمات و مبادی آن بر نسبت ملایم باشد.
~~128- اسم دیگر ذی الکل مرتین یا اوکتاو دوم است باین جهت که مجموع تمام نغمات ملایم میباشد
~~129- نور: واگر جمع تام را بابعاد بقایا اعنی بسی و پنج نغمهآ تقسیم کنند مبادی و مبانی (در حاشیه) انواع
~~ذی الکلات متنافر باشند و در آن جمع هجده نوع موجود شوند اما نوع هجدهم همان نوع اول باشد در
~~کیفیت و مشابهت اما اهل عمل انواع متنافره را استعمال نکنند.
~~130- ایضا: که انواع دوایر ملایمه را پیدا کنیم
~~131- همان نسخه: حواد آنها
~~132- در اصل: تغمهآ (رسم الخط) - نور: و از هر نغمه... کنیم وهر جمعی را...
~~133- نور:1... یح (یعنی بر عکس) و در جامع الالحان نیز ازا تا یح است رک. صفحهآ 98
~~134- ایضا در نسخهآ نور عثمانی و جامع الالحان بر عکس: یح... تا له
~~135- نور: پس هر نغمهآ (= نغمهای) را با نظیرش باز نماییم (فقط)
~~136- نور از نوع اول تا نوع ثامن را ندارد.
~~137- وجه وصفی یا فعل ناقص و نمودن به معنی صحیح آن: ارائه، تظاهر و نشان دادن.
~~138- نور: و ما برای تفهیم عاشقان صاحب ذوق و طالبان غالب شوق جدولی وضع برین مثال (کذا، جملهآ
~~ناقص)
~~139- جدول از نسخهآ ملی است که کامل تر و واضح تر می نماید. با تلفیق نسخهآ نور عثمانی که همین جدول
~~با مختصر اختلافی در آن نیز هست. این جدول را مراغی در جامع الالحان به صورتی دیگر آورده است (باب
~~رابع: میان انواع، صفحه 97 تا 99).

PageV01P186

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0111.png)

# وإغلما ان2 لاهل هذوالهناعة فی سرعة الانقال یدا با سطة بفهوصا المستین
~~ممن له وریاضة وکربة) وآفرة ولکن لمالم یمکنهم الجمع بین النغمتین فی زمان واحد
~~فلذلک وضعوا آلات ms119 ذوات الوترین وذوات ثلثة واربعة و اکثرمن ذلک تسهیلا5.
# واماء اصطخاب الوترین فانهم یجعلون نغمة مطلق ألاسفل منهما مساویة لنغمة ح
~~من الاغلی فیصیر نسبة المثل والثلث لکل ا نغمة فی مقابلتها لانه إذا جعل نغمة
~~مطلق الاسفل منهما مساویة لنغمة ج فجزء الثانی8 من الأسفل ط 9 والجزء الثانی
~~من الاعلبی ب ونسبة ب الی ط مثل وثلث وهی مقابلتها و کذکک البواقی. فإذا10 اردنا
~~استخراج دور ما ولیکن الاول مثلا عشاق فإنا نجس مطلق الاعلی11 ورابع اجزائه و
~~سابعه ومطلق الأسفل و17 رابعه وشابعه وثامنه والحادی عشر فدساتین الوترین عشرة
~~والباقی مستغنی13 عنه.
# بدانک14 مراهل صناعت15 را هر چند در انتقال از بعضی16 از نغمات بیعضی قدرتی
~~تمام و دستی روان باشد خصوصا مر کسانی را که متمکن باشند درین صناعت و تجربه
~~بسیار کرده باشند و ریاضت تمام نموده17، ایشانرا در یک زمان ممکن نبود که دو نغمهآ
~~مختلف را جمع کنند پس بدین سبب آلات18 وضع کردند مشتمل بر وترین19 یا ثلثآة
~~اوتاریا اربعة اوتار یا زیادت از آن برای سهولت عمل.
# اما آلاتی که بر آنها وترین مشدود20 باشد چنان سازند21 که نسبت مطلق وتر اعلی
~~مثل وثلث نغمهآ باشد که ازمطلق وتر اسفل22 مسموع23 شود اعنی بر نسبت مثل وثلث
~~باشد24. پس25 برین تقدیر نسبت هر یکی از نغمات وتر اعلی با نغماتی که در مقابلهآ آن
~~باشد از وتر اسفل بر نسبت مثل و ثلث باشد چنانک لح وب ط وجی و علی

PageV01P187

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0116.png)

~~هذا القیاس همه برین نسبتند. و چون نغمهآ ارا از ابتدای26 نغمهآ وتر اعلی سازیم وح
~~ابتدای وتر اسفل جزء ثانی27 ازوتر اعلی در مقابلهآ جزء ثانی ازوتر28 اسفل افتد یعنی
~~نغمهآ ب بازای نغمهآ ط و جدر مقابلهآ ی29 تا آخر برین مثال:
# پس ازوتر فوق هشت نغمه مستخرج گردد که آن ازا است تاح و وتر اسفل را هم
~~بیازده قسم کرده و آن ازح باشد ms120 تا یح و دساتین که در وتر واحد هفده بود بعدد نغمات، در
~~وترین ده دستان باشد و آنها: اب جده و زح ط وی و یا باشند که ارقام نغمات وتر
~~اعلی اند برساعدآلات ذووترین بندند تا از آنجا نغمات هفده گانه محقق شوند زیرا که
~~هفت نغمه آن اب جده و زبود از ارقام نغمات وتر اعلی معلوم شود و یازده نغمه دیگر
~~که آنهاح طی یا یط یح یدیه یو یزیح باشد از ارقام نغمات اسفل بلک30 بعضی از نغمات
~~اعنی ح طی یا که ارقام آنها بر هردووتر مرسوم است پس ازهر دووتر معلوم توان
~~کرد.
# مثلا چون استنطاق نغمهآ اکند بعد از آن جزء ثامن وتر اعلی را استنطاق کنند اعنی
~~نغمهآ ح و اگر بر مطلق وتر اسفل مضراب زنتد همان نغمه مسموع شود پس اگر خواهند
~~که استخراج نغمات دایرهآ عشاق31 کنند چون نغمات عشاق اینست: ادزح یا یدیه یح.
~~پس اول استنطاق نغمهآ مطلق وتر کنند اعنی اپس جزء رابع را د پس جزء سابع [را] ز
~~پس مطلق وتر اسفل راح پس رابع آنرا پس ثامن آنرا پس با وتر اعلی این دور اول یعنی
~~عشاق مسموع گردد و بر همین قیاس استخراج مجموع جموع خصوصا جمیع ادوار
~~ممکن بود کردن. این بود حکم وترین که مبین شد واصطخاب غیر معهود در وترین بسی
~~وپنج نوع توان کردن، هفده شد از نغمات هفده گانهآ ثقال مترتب شود و این شدود را
~~اصول خوانیم، اما هفده شد نظایر را فروع. و آن شدود قلیل الاستعمال اند زیرا که
~~مباشران را آن قدرت و قوه و مهارت کمتر باشد که استعمال آنها کنند «و آن شدود رادر
~~کتاب کنزالالحان مشروح و مفصل باز نمودهایم»32.
# و چون مطلقین23 وترین را متغیر گردانند آن دساتین مذکوره بتبدیل آنها متبدل

PageV01P188

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0113.png)

~~نشوند.34 اما اماکن نغمات و دوایر بر دساتین واقع شوند که غیر از دساتین ms121 ماقبل
~~باشند35، اگر دساتین برقرار باشد و طریقه و قاعدهآ اصطخابات36 غیر معهوده بعد
~~ازین معلوم شود انشا الله تعالی37.
# اما ثلثة اوتار38 و آن چنان باشد که بر وترین39 و نزدیکتر اضافت کنند از طرف
~~اسفل [وتری دیگر] و آنرا در صورت40 ثلثة اوتار، مثلث41 خوانند زیرا که ثالث وتر
~~اعلی است42 اما در صورت43 عود کامل که خمسة اوتار باشد آنرا مثنی و پسان نیز
~~خوانند44. ووتر45 اول را که بر طرف اعلی است بم دانند و ابتدای نغمات از مطلق وتر
~~بم باشد اعنی نغمهآ ا و عرب آنرا ثقیلة المفروضات خواند236. و وتر ثانی را که یلی47
~~آنست مثنی و وتر ثالث را مثلث48.
# وطریقهآ اصطخاب معهود49 در ثلثة اوتار آنست که هر وتری را با ثلثة ارباع مافوق
~~خود مساوی سازند50 و چون در وتر واحد احتیاج بهفده دستان بود در وترین بده
~~دستان، لکن51 در ثلثة اوتار محتاج بهفت دستان باشد زیرا که چون ابتدای دایره کنند
~~اول از مطلق بم ضعف طنینی مستخرج شود52 وطرف احد ذی الاربع وتر اول مطلق وتر
~~مثنی باشد اعنی مطلق وتر ثانی اعنی نغمهآ یه با جزء ثامن بم اعنی نغمهآ ح بر نسبت مثل
~~وثلث باشد بشرط تقدیم اثقل.
# پس از وتر ثانی53 هم ضعف طنینی حاصل شود از طرف احد ذی الاربع ثانی بر
~~مطلق وتر مثلث واقع شود که مساوی ثلثة ارباع وتر مثنی باشد. و چون ازوتر ثانی هم
~~ضعف طنینی مستخرج گردد پس طرف احد ذی الاربع مطلق مثنی ومطلق مثلث واقع
~~می شود. اگر یک طنینی بر مطلق وتر مثلث اضافت کنند آن متمم دایره باشد و آن نغمهآ
~~جزء رابع مثلث باشد اعنی نغمهآ یح و آن طرف ذی الکل باشد.
# و صورت54 ثلثة اوتار با دساتین سبعه برین مثالست55:

PageV01P189

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0118.png)

# قدما آلتی وضع کردهاند و بر آن چهار وتر بستهاند بر عدد اسطقسات56 اعنی
~~عناصر اربعه و هر ms122 وتری را بعنصری57 نسبت کردهاند چنانک در صورت58 اوتار اربعه
~~مرسوم و مرقوم می گردد. و بر ساعد آن59 هفت دستان موضوع بود و هر دستانی را
~~باسمی منسوب و مخصوص کردهاند60 کمایأتی. پس مطلق وتر اعلی را بم خوانند و
~~طبیعت آنرا بارد و یابس61 اعتبار کردهاند62 و از عناصر تراب63 و از امزجه64 سودا. و
~~مایلی65 بم را اعنی مثلث، بارد و رطب66 و عنصر آن آب و مزاج آن بلغم. وثانی67 مثلث
~~را که ثالث بم باشد مثنی و طبیعت آن حار ورطب68 و از عناصر هوا و از امزجه دم69. و
~~ثانی مثنی را که رابع بم باشد، زیر طبیعت آن حار و یابس70 و از عناصر آتش و از امزجه
~~صفرا.71
# و طریقهآ انتقال بر اوتار اربعه چنانست که ابتدای نغمات از مطلق بم کنند72 و
~~بترتیب انتقال می کنند بطرف احد از مطلق یم این نغمات را استخراج کنند73.: اب جد
~~ه وز، و ازوتر مثلث این نغمات ح ط ی یا یب یج ید. و از وتر مثنی این نغمات: یه یزیح
~~یط ک کا. و ازوتر زیر این نغمات: کب کجکد که کو کزکح کط. پس مطلق74 مثلث
~~مساوی ثلثة ارباع مافوق خود باشد و مطلق مثنی کذلک و مطلق زیر همچنین.
# وطریقه75آ اصطخاب معهود بر اربعة اوتار این بود که مذکور شد اما76 اصطخابات
~~غیر معهود کثیرة الانواعند، چنانک بعد ازین مبین گردد انشا الله77 تعالی.
# اما صور78 اربعة اوتار دساتین آنها اینست79:

PageV01P190

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0115.png)

~~3- نور: التمکن
~~4- ملی: درایة، ولی دربة که در سایر نسخ آمده انسب است زیرا معنی آزمودن و خبرگی (معین) یا خو کردن
~~(مصادر زوزنی ج 1 ص 281) دارد - ادوار: من له ریاضة و تمکن و دربة
~~5- نور: و ثلثة و اربعة واکثر تسهیلا
~~6- نور: فاما- نسخهآ ادوار: فاما ذوات الوترین
~~7- نور: الکل
~~8- ادوار: فجزؤه - نور: فالجزء
~~9- نور: مساویة لنغمهآ ط - ادوار: مساء لنغمة ط
~~10- ادوار: واذا
~~11- نور: ms123 و رابع اجزائه و سابعه و ثامنه و الحادی عشر
~~12- ادوار: او رابعه
~~13- ادوار: مستغن عنه
~~14- ملی: بدان که (رسم الخط)
~~15- نور: اهل این صناعت را
~~16- ایضا: انتقال بعضی از
~~17- همان نسخه: اما ایشانرا
~~18- نیز ادوار: آلاتی چند و
~~الانستة لد او یرم و ل ناحا و زو تا ته ار ها زدالة صدر عت- تون که در رتر باعد
~~21- نور: ساختهاند (ولی سازند معنی نوازند ویا مجازا به صدادر آوردن دارد نه ساختن مرادف درست کردن
~~رک. فرهنگ فارسی دکتر معین)
~~22- یعنی دووتر یا دو سیم باید طوری تنظیم شود که صدای دست باز (مطلق) وتر اعلی (سیم بالاترا به نسبت
~~1 یادست باز وتر اسفل (سیم پایین تر) باشد.
~~23- نور: اسفل شنوند
~~24- ایضا (در حاشیه): اعنی نغمهآ خنصر وتر اعلی (=صدای حاصل از گذاشتن انگشت کوچک روی وتریا
~~سیم بالا و زیرتر) هم طبقهآ مطلق وتر اسفل باشد. صح (= تصحیح)
~~25- نور: و برین تقدیر نسبت هر نغمهآ از نغمهاء (= نغمههای) وتر اعلی با نغمهایی (= نغمههایی) که در
~~مقابله... اسفل نسبت مثل و ثلث باشد زیرا که معلوم شد قبل ازین که نسبت اح و... همه بر نسبت مثل و
~~ثلثاند
~~26- ایضا: و چون ابتداء وتر اعلی ا را سازیم
~~27- همان نسخه بدون: از
~~28- یعنی ب در مقابلهآ ط و همچنین جدر مقابلهآ ی تا آخر اجزاء وترینه
~~29- نور: و وتر اعلی را بیازده قسم کند که آن ازا باشد تا یا و وتر اسفل را هم بیازده قسم کنند که آن ازح
~~باشد تا یح و دساتین که دروتر واحد هفده بودند در وترین ده دستان کافی بونده استخراج هفت نغمه ازوتر

PageV01P191

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0120.png)

~~اعلی کند و آنها ازا باشد تا زوده تغمهآ دیگر از وتر اسفل و آن ازح باشد تا یز بل که بعضی از نغمها
~~(کذاح تغمهها) اعنی ح طی یا، ارقام آنها بر هر دووتر مرسوم شده است از هر دووتر معلوم توان کرد زیرا ms124 که
~~چون مضراب بر ازنند اگر بعد از آن بر جزء ثامن ازوتر اعلی زنند نغمهآ ح مسموع شود و اگر بر مطلق وتر
~~اسفل زنند هم نغمهآ ح مسموع شود و قس علی هذا. پس اگر خواهند که استخراج بعضی از ادوار کنند مثلا
~~دایرهآ اول که نغمات آن ادزح یا یدیه یح اند، اول استنطاق مطلق وتر اعلی کند پس جزء رابع از آن پس بر
~~جزء سابع از آن پس بر مطلق وتر اسفل پس رابع از آن پس سابع آن پس ثامن آن پس باول وتر اعلی آیند دور
~~اول مستخرج شود و هم برین قیاس مجموع ادواررا استخراج توان کردن و اصطخاب غیر معهود در وترین
~~به سی و پنج نوع ممکن باشد کردن: هفده شد از نغمات هفده گانهآ ثقال مترتب شود و این شدود را اصول
~~خوانیم اما هفده شد دیگر را که نظایر آن شدود مذکوره فروع، و آنها قلیل الاستعمال اند....
~~30- رسم الخط
~~31_ در ردیفهای فعلی به اختلاف روایت گوشهای از دشتی و بیات اصفهان و همایون و حتی راست پنج گاه
~~محسوب می شود.
~~32- نور عبارت داخل گیومه را ندارد. و کنزالالحان اثر ارزنده و ظاهرا گم شده مراغی است که در آن
~~آهنگهای موسیقی به خط و با ترتیب مخصوصی ثبت شده بوده است رک. تعلیقات
~~33- تثنیهآ مطلق و یعنی دست باز هر دو وتر - نور: مطلق وترین
~~34- نور: نشود
~~35- ایضا: واماکن نغمات هم بر آن دساتین واقع شوند اعنی دساتین عشره وطریقه اصطخابات غیر معهوده
~~بعد ازین معلوم شود.
~~36- جمع اصطخاب به معنی هم آهنگی و به تعبیری کوک و معادل ro«dه که در بعضی مآخذ با حاء یعنی
~~اصطحاب آمده است رک. تعلیقات.
~~37- ان شاءالله (رسم الخط ومانند موارد متعدد دیگر)
~~38- نور: ثلاثة (ولی اندکی بعد در این نسخه به صورت ثلثة دیده می شود و حکایت از تلون سلیقه کاتب و
~~ثابت نبودن رسم الخط ms125 نسخه می کند) و ثلثة اوتار به معنی سه سیمه یا سهسیم (ظ: سهتار) است.
~~39- نور: بر وترین وتری دیگر اضافت کنند از طرف اسفل
~~40- منظور شکل مربوط به ثلثة اوتار است
~~41- مثلث از ثلث عربی به معنی ثالث اوتارالعود است (لاروس عربی) و چنان که در شکل مربوط دیده
~~می شود وتر یا سیم سومی است که به دووتر بم و زیر اضافه شده اما در آثار دیگر مراغی این سه وتر به ترتیب
~~بم ومثلث ومثنی یا بم وزیر ومثنی نام دارند رک. مقاصدالالحان چاپ دوم ص 33 وجامع الالحان ص 104
~~42- نور: اعلی باشد
~~43- یعنی در شکل مربوط به عود که چهاروتریا سیم دارد اسم وتر سوم از طرف بم مثنی می شود نه مثلث و
~~. چنان که درشکل آن می بینیم وترها به ترتیب بم، مثلث، مثنی و زیر نام دارند.
~~44- نور: کما یأتی (الحاقی به خط ریزتر)
~~45- ایضا: اما اسامی اوتار ثلثه برین موجب است وتر اعلی را بم خوانند.
~~46- ملی: خوانند

PageV01P192

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0117.png)

~~47- نزدیک: ممایلیک ای مما یقاربک (منتهی الأرب)
~~48- با حذف فعل به قرینه در همهآ نسخ.
~~49- نور: معهود ثلثة اوتار چنانست که
~~50- یعنی باید طوری کوک شود که هر وتری یا سیمی با وتر یا سیم بالاتر از خود هم صدا باشد - نور
~~اضافه دارد: اعنی نغمهآ خنصر بم در طبقهآ مطلق وتر مثنی باشد و خنصر وتر مثنی در طبقهآ مطلق مثلث باشد
~~51 - نور: در صورت ثلثة اوتار
~~52- ایضا: نغمهآ طرف احد ذی الاربع وتر اول اعنی بم بر مطلق وتر مثنی واقع شود اعنی نغمهٔ‌ یح که با نغمه
~~جزء ثامن بم که آن نغمهآ ح باشد قایم مقام اخری باشند و آن بر نسبت مثل و ثلث باشد
~~53- نور: وترثانی اعنی مثنی هم ضعف طنینی اگر استخراج کند و طرف احد ذی الاربع ثانی بر مطلق وتر
~~مثلث واقع شود که مساوی نغمهآ ثلثة ارباع وتر مثنی باشد ms126 و چون یک طنینی بر مطلق وتر مثلث اضاقت کنند آن
~~مقدار که تسع وتر مثلث است متمم دایره باشد و آن نغمهآ جزء رابع مثلث باشد اعنی نغمهآ یح که دستان سبابهآ
~~مثلث باشد وآن طرف احد بعد ذی الکل باشد.
~~54- ایضا نور: صور... سبعه اینست:
~~55 شکل یا به قول مراغی صورت از نسخهآ مطهری است با عنایت به نسخهآ ملی. در نسخهآ نور عثمانی
~~ترتیب وترها برعکس است یعنی بم در بالا و مثلث در پایین و از این حیث به شکل جامع الالحان شباهت دارد
~~با این تفاوت که در آن کتاب اسامی وترها عبارتند از بم و زیر و مثنی (انتشارات مؤسسهآ مطالعات و تحقیقات
~~فرهنگی ص 104). رک. تعلیقات
~~56- نور: اسقصات. اسطقسات جمع اسطقس بهمعنی اصل و عنصر »lenen و مأخوذ از یونانی است
~~(لاروس عربی).
~~57- ایضا نور: بمزاج عنصری نسبت کرده
~~58- ملی: در صور
~~59_- دستهآ ساز.
~~60- نور: گردانیدهاند
~~61- سرد و خشک
~~62- نور: کرده
~~63- خاک
~~64- مزاجها یا به اعتقاد قدما سازمان بدن انسان.
~~65- آنچه نزدیک وتر بم است
~~66- سرد و تر.
~~67- نور: مایلی مثلث را
~~68- گرم و تر.
~~69- خون.
~~70- گرم وخشک.
~~71- صف ا خلط زره بدن و سودا (مؤنت اسودا خلط سیاء بدن و به طور کلی مبتی بر عقیدآ قدیم است که

PageV01P193

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0122.png)

~~جهان واز جمله انسان را متشکل از4 عنصر یا مادهآ اولیهآ آب و خاک و آتش و باد(هوا) می دانستند و برای هر
~~کدام از آنها دو صفت از صفات چهارگانه سرد و گرم و خشک و تر قائل بودند و نیز تصور می کردند در بدن
~~انسان چهار خلط صفرا و سودا و بلغم و خون نظام معتدل القوای را تشکیل داده است.
~~72- نور: باشد
~~73- ایضا: می کنند
~~74- همان نسخه: پس مطلق هر وتری مساوی ثلثة اریاع مافوق باشد
~~75- نسخه نور عثمانی بدون واو است: طریقهآ اصطخاب
~~76- ایضا نور بدون اما.
~~77- ان شاء الله، یعنی مانند سایر موارد متصل ms127 و بدون همزه (مخفف)
~~78- نور: صورت سازار بعة اوتار وارقام دساتین آن برین موجب است. بنابراین صوررا در دو نسخهآ مطهری
~~وملی ازباب تطابق در زبان عربی میتوان معطوف به اربعه دانست در صورتی که صورت در نسخهآ نور
~~عثمانی به معنی شکل به ساز بر می گردد.
~~79- شکل مأخوذ از نسخهآ نور عثمانی است زیرا در دو نسخهآ مطهری و ملتی ناقص بود اما در توضیح مربوط
~~به مزاج و اخلاط و عناصر اغلاطی داشت که تصحیح شد.

PageV01P194

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0119.png)

# ان القدماء وضعوا آلةذات خمسة اوتار وجعلوا مطلق کل وترمساویا لثلثة ارباع مافوق
~~فصار الدساتین المفتقر الیها سبعة وکملت الجماعات لوجود کل نغمة وحدتها وقد
~~خصوا کل دستان باسم فلنضع لها مثالا ونذکر اسماء الاوتار والدساتین علی
~~اصطلاحهم وهذا مثاله.3
# قدما آلتی وضع کردهاند و بر آن پنج وتر بسته و گردانیدهاند مطلق هر وتری را
~~مساوی ثلثة ارباع مافوقش پس محتاج شدند بآنک دساتین هفت باشد و کامل4 شود
# عزین ولع
# فا
~~آنکت   عل5
~~شکل در نسخهها تقریبا همانند است ودر جامع الالحان (ص 107) نیزهست اما در نسخهآ مطهری المطلق
~~الوتر به صورت مطلق الوتر وبهجای عشرین وریع یعنی لم20 نوشته شده است 20 وربع دربارهآ دستانهادر
~~جای خود توضیح داده خواهد شد.

PageV01P195

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0124.png)

~~جماعات برای هر نغمهآ و حدت آن. بدرستی که مخصوص گردانیدند هر دستانی را
~~باسمی پس ما وضع کردیم برای آنها مثالی و ذکر اسمای اوتار و دساتین آنها باصطلاح
~~ایشان کما رسم5
# ومعلم ثانی حکیم ابونصر6 رحمه الله خواست تا استخراج بعد ذی الکل مرتین کند
~~جنانل ازارباع اوتارا تعدی واقع نشود ازثقیلة العفروضایت که یطلق بم ابسته قاربع
~~تا بعد ذی الکل مرتین اتمام یابد بضرورت احتیاج شد بوتر دیگر از جانب اسفل8 بر
~~اربعة اوتار اضافت کرد و آنرا حاد نام کرد و نغمهآ آن از جمله نغمات مطلقات و مقیدات9
~~از نغمهآ اوتار احدست و هر جزوی از آن ms128 ازهر جزوی از اجزای اوتار اربعهآ مذکوره احد
~~باشد. فحینئد ضعف طنینی از آن وتر خارج شد پس آنرا بر اوتار اربعه مذکوره اضافت
~~کرد و بر نهایت ضعف طنینی له مرسوم شد و بر نقطهآ بنصر10 حاد است. و چون ابتدای
~~بعد ذی الکل مرتین از مطلق وتر بم کند انتهای آن بر بنصر حاد باشد. و چون مبدأ
~~جمعی نغمات ا را سازند و بر توالی انتقال بطرف احد کنند هر نغمه11 از نغمهآ ماضیه
~~احد باشد.
# سوال: چون بعدذی الکل مرتین12 بر نغمهآ له که بنصر حادست اتمام می یابد، فایدهآ
~~نغمهآ لو بر دستان خنصر13 حاد که آن نقطهآ ربع14 حادست چه باشد؟
# جواب: گوییم فایدهآ رقم لو بر15 نقطهآ ربع حاد آنست که در عود کامل که خمسة
~~اوتار بر آن بستهاند بهر بعدی و جمعی و دایرهای16 را از غیر موضع که آن را طبقه
~~خوانند استخراج توان کرد و چون بعد ذی الکل مرتین را از نغمهآ ا ابتدا کنند بر نقطهآ له
~~منتهی گردد و آن موضع اصلی آنست اما چون خواهند که این بعد را از غیر موضع خود
~~استخراج کنند مبدأ جمع تام از نغمهآ ب کنند تا طرف احد بعد ذی الکل مرتین بر نقطهآ
~~ربع حاد که لو بر آن مرسوم است واقع شود. و دیگر آنک نغمهآ ربع حاد خالی ازرقمی و
~~نغمهای نماند.
~~بیان دساتین مستوی و منعکس
~~خون17 قبل ازین در تقسیم وتر مبین شد که علامات18 دساتین سبعه چه بود و طریقهآ
~~تقسیم آنها چگونه بود پس بباید دانست که از آن دساتین سبعهآ مذکوره که بر سواعد
~~آلات11 مثبت20 شده است سه دستانرا مستوی خوانند و سه دیگر را منعکس. اما

PageV01P196

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0121.png)

~~دساتین ثلثهآ مستویه: دو زوح باشد و دساتین ثلثهآ منعکسه ب وه وجزیرا که در تقسیم
~~دساتین21 ثمن ح م برح م افزودیم و بر نهایت آنه رسم کردیم و ms129 ثمنهم برهم افزودیم و
~~بر نهایت آن ب رسم کردیم و ثمن وم بر وم افزودیم23 و بر نهایت آن جرسم کردیم و
~~این سه دستان را ثلثة منعکسه23 گویند. و دستان د بر نقطهآ اربعة اخماس واقعست
~~و قدما مجنبات24 را بنوع25 دیگر وضع کردهاند: اول مجنب السبابه بتنکیس26
~~ذی المدتین. ثانی مجنب السبابه بوسطی27 فرس. ثالث مجنب السبابه بوسطی
~~زلزل28. رابع مجنب الوسطی و بعضی دستان جرا میان وسطی قدیمه و آنف وضع
~~کردهاند و مجنب دیگر را میان سبابه و وسطی فرس. اما مجنب اکثری عرفی را که در
~~تلحین مستعملست میان ب ود نهادهاند اما به داقرب باشد زیرا که از اتاب بقیه اولست
~~وازب تاج بقیه ثانیه29 و ازجتاد بقیه ثالثه30 لاجرم جبه داقرب باشداز آنک بهب،
~~هر آینه بقیهآ اولی بمقدار زیاده باشد از بقیهآ ثانیه29.
~~و شیخ ابونصر31 در کتاب مقالات32 دساتین را نه اعتبار33 کرده و همچنان ثبت
~~کرده [است] ما نیز اینجا آن جدول دساتین تسعه را ثبت کردیم و اعداد نسب نغمات و
~~رقام آنها باز نمودیم تا طالبان و ارباب این فن را نیز آن معلوم باشد برین مثال:
# المطق   عشرون الفا سبعائ ستتة ونلشن
# مجبنب السبه تنگی   تمة خران وسبعاله لثة و تلهن
# مجنب السبابه به سلی انرسه   نعة مثرینآ جمساه وایبه وتازن
# مجزالبابه یرطی نزل   نتانة عشان مشانائه وسة عنر
# السبابه   نتانه مخرانا وایجمائه ماثان کشین
# مجن الهسلیی   ت منان وارلبائ بتت ه شسون
# پسلیالنس   سبتعضر النهآ وایبأ وتانیه
# وسفی نیزل   ت عنه الغأدتا نائه عته هستن
# منههر   عان، وشانأ وادته نمادزن
# خضر   عنه منرالنا وخماهٔ‌ ونلن وخسون

PageV01P197

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0126.png)

~~اما مجنب اول را بعد بقیه اعتبار کردهاند و آن از اعداد دساتین معلوم شود که
~~20736 و90733 بر نسبت مثل وجزء من تسعة عشر بالتقریبست و اگر بقول فارابی
~~در اعداد کسری واقع شود آن در مسموع چندان متفاوت نیست34.
# فالمطلق25 من البم حدته36 سبابة المتنی ms130 وحدة سبابة البم بنصر المثنی وحدة
~~بنصر البم مجنب الزیر ومطلق37 المثلث سبابة الزیر وسبابة المثلث بنصر الزیر و
~~بنصر المثلث مجنب الحاد ومطلق المثنی سبابة الحاد وسبابة المثنی بنصر الحاد فنسبة
~~مطلق البم الی بنصر الحاد نسبة بعد ذی الکل مرتین.
~~پس حدت38 مطلق بم سبابه مثنی باشد39 و حدت سبابه بم بنصر مثنی و حدت بنصر
~~بم مجنب زیر و حدت مطلق مثلث سبابهآ زیر و حدت سبابه مثلث بنصر زیر و حدت بنصر
~~مثلث مجنب حاد و حدت مثنی سبابهآ حاد و سبابهآ مثنی بنصر حاد پس نسبت مطلق بم با
~~بنصر حاد نسبت بعد ذی الکل مرتین باشد،اما مباشران سازعود40، بعضی نغمات را در
~~عود مشابهات خوانند مثلا باصبع خنصر دستان بنصر له حاد گیرند با مطلق بم اکه نظیر
~~آن باشد پس سبابه حاد را لب باصبع سبابه گیرند با مطلق مثنی یه و مطلق حاد را کط
~~باصبع بنصر گیرند که نظیرش فرس مثلث یب باشد. پس مجنب مثلث رای باصبع سبابه
~~و وسطی زلزل زیر را کز باصبع خنصر گیرند پس سبابهآ زیر را که با مطلق مثلث ح پس
~~مطلق زیر را کب با وسطی فرس بمه. پس مجنب بم را جبا زلزل مثنی ک باصبع خنصر.
~~پس سبابهآ مثنی را یح با مطلق بم گیرند.
# و این نغمات مذکوره مشابه و نظیر و قایم مقام اخری باشند و این نغمات بدین
~~ترتیب که مذکور شد نغمات دایرهآ حسینی41 باشد با نظایر که در ارباع اوتار خمسه
~~موجود شود و نود ویک دایره را ممکن است بدین طریق بمشابهات استخراج کردن و
~~ارباب عمل42 اصابع را نامها گویند برین گونه:
# ابهام، سبابه، وسطی، بنصر، خنصر علی الترتیب43.

PageV01P198

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0123.png)

~~اوتار محسوب می شود همراه با زلات متعددی نظیر اشتباه در نغمات وابعاد که بعید به نظر می رسد از ناحیهآ
~~دانشمندی مثل ارموی یا مراغی سر زده باشد رک. تعلیقات
~~4- کامل بودن ms131 هفت، نکته در خور توجه است. ایضا تعلیقات
~~5- نور تمام این قسمت (از قدما تا رسم) را ندارد.
~~6- نور: ابونصر فارابی... خواست که از اربعه اوتار عود قدیم استخراج بعد بالکل مرتین کند
~~7- ایضا: ارباع اوتار اربعه تعدی نکند چون چهار ذی الاربع از چهار وتر استخراج کرد پس محتاج شد در
~~اتمام بعد مذکور بضعف طنینی که متمم بعد ذی الکل مرتین باشد لاجرم (الحاقی) وتری دیگر از طرف اسفل
~~بر اوتار اربعه اضافت کرد و استخراج ضعف طنینی از آن وتر کرد و آن وتر را حاد نام کرد و آن احد است از
~~زیر بیک ذی الاربع زیرا که مطلق حاد مساوی ثلثة ارباع زیر است اعنی نغمهآ خنصر زیر در طبقآ مطلق
~~حادست و نغمهآ خنصر حاد از جمیع نغمات احد است پس اگر... (ناخوانا شاید: انتقالات) از مطلق بم باشد
~~بطرف خنصر حاد در هر نقلی نغمه [ای] از نغمهآ ماضیه احد باشد و اگر انتقال برعکس باشد در هر نقلی نغمه
~~از نغمهآ ماضیه اثقل باشد فحینئذ ضعف طنینی از حاد مستخرج شد و طرف احد طنینی ثانی بنصر حاد باشد
~~اعنی له.
~~8- ملی: سفل
~~9- عکس مطلقات و به معنی نغمههای حاصل از گرفتن پردهها یا انگشت گذاری روی وتر یا سیم.
~~10- پردهای یا نقطهای روی وتر منسوب به انگشت چهارم دست و منظور از حاد که در اینجا مکررآمده همان
~~وتر پنجم و ابتکاری فارابی است
~~11- ملی: نغمهآ (= نغمهای بنابر رسم الخط نسخه)
~~12- نور: مرتین که مبتدا از ا باشد و منتهای آن بر نقطهآ له که بنصر حادست...
~~13- پردهآ منسوب به انگشت کوچک دست.
~~14- یعنی نقطهای واقع بر سیم یا وتر حاد که وتر پنجم عود محسوب می شود.
~~15- نور: لو بر خنصر حاد یکلی آنست که در عود کامل که پنج وتر بر آن بستهاندهر بعدی و جمعی ودایرهآ (=
~~دایره ای) را از غیر موضع خود استخراج کنند اما اگر خواهند ms132 که بعد ذی الکل مرتین را از غیر موضع خود
~~استخراج کنند مبدأ از نغمهآ ب کنند بر بنصر حاد دیگر، آنک بر اوتار ارباع اربعه بر هر ربعی رقمی هست
~~اکنون بر ربع حاد پز مرسوم شد تا آن ربع نیز از رقمی خالی نماند
~~16- در اصل: دایرهآ
~~17- نور: قبل ازین از تقسیم وتر معلوم شد
~~18- ملی: علامت- نور: علامات دساتین سبعه و طریقهآ تقسیم آنها چگونه بود
~~19- نور: آلات ذوات الاوتار
~~20- صیغهآ اسم مفعول به معنی ثبت شده (معین) که در اینجامی تواند اشاره به محل پردهها روی دستههای
~~سازها باشد که در قدیم احتمالا در بعضی از سازها نشانهای بوده است نه مثل امروز پردهآ بسته شده
~~21- نور: تقسیم وتر
~~23- طریقە نقسم دساتین در همین کباب آمده بود ومی توان به مقاصد الالحان رچاب دوم ص 16) رجوع
~~کرد.

PageV01P199

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0128.png)

~~23- ملی: و این را دستان ثلثهآ منعکسه گویند-نور: و این دستانرا دساتین ثلثهآ منعکسه خوانند
~~24- جمع مجنب از پردههای مشهور قدیم که با علامت ج مشخص می شده است رک. تعلیقات.
~~25- نور: بانواع دیگر.
~~26- نگوسار کردن (مصادر زوزنی ج 2 ص 178) یا وازگون کردن و سر ازیر ساختن (معین) و اینجا ممکن
~~است مفهوم تقلیب را برساند.
~~27- در مورد نام گذاری پردهها بر اساس انتساب آنها به انگشتان دست یا به اعتبار محل گذاشتن انگشت
~~روی دسته و سیم سازدرجای خود توضیح کافی داده شده است در اینجا به این اشاره مختصر بسنده می شود
~~که وسطی انگشت میانه است که بر پایهآ قرار گرفتن آن روی دستهآ ساز انواعی داشته است. وسطی فرس یا
~~فارسیه با نسبت 5 چنان که از اسمش بر می آید به موسیقی ایرانی اختصاص داشته و حتی فارابی از آن نام
~~برده است رک. مقاصدالالحان چاپ دوم ص 163.
~~28- منسوب به منصوربن جعفر ملقب به زلزل موسیقی دان بزرگ معاصر هارون الرشید متوفی 175 هق
~~ایضا (مقاصدالالحان ص 164)
~~29- نور: ثانی
~~330- ایضا: ثالث
~~31- همان ms133 نسخه: رحمه الله
~~32- مراغی از این کتاب فارابی مکرریاد کرده است ولی در فهرست آثار فارابی چنین کتابی دیده نمی شود
~~رک. جامع الالحان صفحهآ 167 و 195 و مقاصدالالحان چاپ دوم ص 86
~~32- نور: نه دستان اعتبار کرده است و همچنان ثبت کرده و صاحب شرفیه هم در کتاب شرطیه همان جداول
~~دساتین تسعه را آورده است و ما نیز اینجا همان جداول را با اعداد نسب نغمات و ارقام آنها باز نمودیم تا
~~طالبان را آن نیز معلوم شود برین مثال.
~~34- نور: و شیخ مجنب اول را بعد بقیه اعتبار کرده است و آن از اعداد نسب نغمات دساتین... بالتقریب
~~است (کذا جدا) و این حود بقیه است اما قدما آنرا مجنب السبابه بتنکیس ذی المدتین خواندهاند عباراتنا
~~شتی وحسنک واحد وچون بقول فارابی در اعداد مقدار کسری واقع شود نغمهآ آن در مسموع متفاوت نیست.
~~35- نور: قوله فالمطلق (کما فی السابق)
~~36- ملی: حدتها
~~37- حدة محذوف به قرینه شده است ولی نسخهآ ادوار در اینجا نیز حدة را دارد و پس از آن محذوفست
~~38- کذا ملی و در نسخ دیگر با دو املاء: حدة و حدت (در بعضی موارد)
~~39- نور: زیرا که از مطلق بم تا سیابه مثنی ضعف ذی الاربع است و یک طنینی و آن پنج طنینی باشد و ضعف
~~بقیه اول ضعف طنینی از بم دیگر ضعف طنینی از مثلث ویک مثنی ویک بقیه از بنصر بم بمطلق مثلث که آن زح
~~باشد و بقیهآ دیگر از بنصر مثلث بمطلق مثنی و آن ید یه باشد و مجموع این ابعاد یک بعد ذی الکل باشد پس
~~سبابهآ مثنی حدت مطلق بم باشد و حدت سبابهآ بم بنصر مثنی بود هر آینه و چون طبقه نغمهآ یک طنینی از مطلق
~~بم زیادت شد هر آینه از سبابهآ مثنی نیزیک طنینی اضافت کرده می شود تا حدت سبابه بم بنصر مثنی شود و
~~حدت بنصر بم مجنب ms134 زیرا که از بنصر بم تا مطلق مثلث یک بعد بقیه است و از مطلق مثلث تا مطلق مثنی
~~ذی الاربع واز مطلق مثنی تا مطلق زیر ذی الاربعی دیگر واز مطلق تا مجنب زیر بعد مجنب. اکنون مجموع

PageV01P200

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0125.png)

~~این ابعاد ضعف طنینی باشد و آن بعد ذی الکلست لاجرم گفت که حدت بنصر بم مجنب زیر باشد و حدت
~~مطلق مثلث سبابهآ زیر چرا که از مطلق مثلث تا مطلق مثنی بعد ذی الاربع و از مطلق مثنی تا مطلق زیر
~~ذی الاربعی دیگر و از مطلق زیر تا سبابه زیر بعد طنینی پس دایره مرتب شد. لاجرم گفت که حدت مطلق
~~مثلث سبابه زیر و حدت سبابهآ مثلث بنصر زیر چون از مطلق مثلث یک سبابه زیادت شد بر سبابه زیر نیزیک
~~طنینی زیادت شد چنان شد که از سبابهآ مثلث تا مطلق مثنی تا مطلق زیر ذی الاربعی دیگر و یک بعد مجنب از
~~مطلق حاد تا مجنب حاد و مجموع آنها بعد ذی الکل باشد لاجرم گفت حدت بنصر مثلث مجنب حاد باشد و
~~حدت مطلق مثنی سبابهآ حاد باشد و زیرا که از مطلق مثنی تا مطلق زیر ذی الاربعی و از مطلق زیر تا مطلق حاد
~~ذی الاربعی دیگر و از مطلق حاد تا سبابه حاد طنینی این جمع نیزواین شد لاجرم گفت که حدت مطلق مثنی
~~سبابهآ حاد باشد و حدت سبابهآ مثنی بنصر حاد باشد زیرا که چون بر سبابهآ مثنی نغمهآ یح مرسوم است از سبابهآ
~~مثنی تا مطلق زیر بعد کل و خمس کل اعنی طنینی و بقیه و از مطلق زیر تا مطلق حاد ذی الاربع و از مطلق حاد
~~تا بنصر حاد ضعف طنینی، مجموع این ابعاد یک ذی الکل باشد لاجرم گفت که حدت سبابهآ مثنی بنصر حاد
~~باشد پس نسبت مطلق بم با بنصر حاد ذی الکل مرتین باشد اما مباشران ساز عود بعضی ms135 نغمات را که با
~~یکدیگر استعمال کنند آنها را مشابهات گویند مثلا باصبع خنصر دستان بنصر حاد را مقید کنند با مطلق بم
~~مشابه باشد در یک ذی الکل مرتین هشت زوج نغمات مشابهات ممکن باشد و اهل اصابع خمسهآ ید را نام
~~نهادهاند: ابهام و سبابهآ و وسطی و خنصر و بنصر (در حاشیهآ برین گونه) چون یک مشابه را ذکر کردیم که اله
~~است که اکنون میگوییم (کذا متصل) که مشابه ثانی سبابهآ حاد را باصبع سبابه فروگیرند و آن با مطلق مثنییه
~~مشابه باشد و مطلق حاد اعنی یط باصبع بنصر گیرند و آن با فرس مثلث یب مشابه پس مجنب مثلث ی باصبع
~~سبابه و وسطی زلزل زیر اعنی کزرا باصبع خنصر گیرند پس سبابهآ زیر را اعنی که با مطلق مثلث ح پس مطلق
~~زیر اعنی لب گیرند با وسطی قدیمهآ بمه پس مجنب بم را که جاست با زلزل مثنی که ک است باصبع خنصر
~~40- نوازندگان عود
~~41- در ردیفهای فعلی گوشهای از دستگاه از شور محسوب می شود.
~~musicianns 42- نوازندگان، موسیقی دانها
~~43- درمارهآ نامیدن بردمها بر حسب انگفعان دست بر روی آنها درجای خود توضح داده می هود

PageV01P201

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0130.png)

~~اهل1 هذه الصناعة یسمون الإدوار شدودا ولکل دور اصل یبنی علیه
# والأدوار عندهم اثنی عشر3: عشاق3، نوی4، ابوسلیک5، راست، عراق6، اصفهان7،
~~زیرانکنده ئرله1، زنکوله (راهوی1 حسینیچجازییا
~~الدائرة السابعة15 والعشرون وراست هی الدائرة الأربعون و عراق هی الدائرة
~~التاسعة16 والستون واصفهان هی الدائرة الرابعه والاربعون17 وزیر افکند هی الدائرة
~~التاسعة والخمسون وبزرک هی الدائرة السبعون وزنکوله هی الدائرة الثانیة والاربعون
~~و راهوی هی الدائرة الخامسة والستون وحسینی هی الدائرة الثالثه والخمسون و
~~حجازی هی الدئرة الرابعة والخمسون18. وآما19 بواقی الأدوار فان المتنافرة منها لا
~~یلتفت إلیها لتنافرها وربما صنفوا30 منها آصواتا وذلک بحسن التلطف فی الانتقال21 و
~~آآما الأدوار الأخر فان بعضها هی الادوار المذکورة فی غیر موضعها المعهودة فان لکل
~~دائرة سبعة عشر موضعا ms136 یسمونها32 الطبقات وسنذکرها فاذا تأملتها وامعنت النظرفیها
~~وجدتها کذلک فلنذکر منها طرفا یسیرا و تأمل أنت الباقی. فالدائرة السادسة والسبعون
~~اصفهان فی الطبقة الثانیة والخامسة والخمسون هی ایضا. ولکن23 فی الطبقة الثالثة
~~فلرآبع والتون التفی الطبقة الأولی واما ماقلنا أنها حجازق فهی عراق اذا اضیف 5
~~الیها یز فالدائرة السادسة والخمسون حینئذ هی ایضا حجازی ولکن فی الطبقة الثانیة و
~~لنضع لهذه جدولا ونذکر الأدوار علی اصطلاحهم علی هذا العثال.

PageV01P202

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0127.png)

# نیا
# کملی تل احانة
# ستمم
# یر فکنامیک ایک ال
# ن
# حجای الح ک کها مایمال
# ازنسنخ الادواء با معامله نرحمانیه
~~جدول از نسخهآ ادوار اقتباس و با نور عثمانیه مقابله شده است. نسخههای شرح مراغی ناقص و تاحدی غیر
~~مقرو است و بعضی اساسا ندارند.
~~اهل صناعت26 عملیه ادوار27 مشهوره را شدود خوانند و هر دوری را اصلی باشد
~~که آن دور بر آن مبنی باشد یعنی اقسام بعدین.
~~اما عشاق دایرهآ اولست زیر ا28 که اضافت قسم اول از طبقهآ ثانیه است بقسم اول از
~~طبقهآ اولی29. و نوی30 دایرهآ چهاردهم31 است از دوایر هشتاد و چهارگانه32 ودایرهآ
~~ثانیه است از ترتیب ادوار اثنی عشره33 و آن از اضافت قسم ثانی از طبقهآ ثانیه است
~~بقسم ثانی از طبقهآ اولی چنانک قبل ازین معلوم شد. و34 ابوسلیک دایرهآ بیست و هفتم

PageV01P203

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0132.png)

~~است از ادوار کثیره و سیم است از ادوار اثنی عشره وهم از ادوار سته. وراست35 دایرهآ
~~چهلم است از ادوار کثیره و رابعست از ادوار سته و از ترتیب اضافات دهم از دوایر
~~اثنی عشره. و عراق36 دایرهآ شصت و نهم است از ادوار کثیره و پنجم37 است از
~~اثنی عشره.
~~اصفهان دایرهآ چهل و چهارم است از ادوار کثیره و ششم است از اثنی عشره38.
~~زیرافکند پنجاه و نهم است از ادوار کثیره و هفتم از ادوار مشهوره «و آن از اضافت قسم
~~خامس از طبقهآ اولی با قسم حادی عشر از ms137 طیقهآ ثانیه حاصل شده است و نغمات او
~~این اند: اجه ح ی یب یجیو یح.»39 اما بزرگ40 و آن دایرهآ هفتادم است و آن از
~~اضافت قسم عاشر از طبقهآ ثانیه بقسم سادس از طبقهآ اولی حاصل شده است و نغماتش
~~این: اجوح یا ید یو یح.
# اما زنگوله41 و آن دایرهآ چهل و دوم است و آن از اضافت قسم رابع از طبقهآ ثانیه و
~~قسم رابع از طبقهآ اولی [حاصل شده است] و نغماتش این: ادوح ی یجیه یح. اما
~~راهوی و آن دایره شصت و پنجم است و مترتب شده است از اضافت قسم خامس از
~~طبقه ثانیه بقسم سادس از طبقهآ اولی و نغماتش این: اجوح ی یب یه یح.
# اما حسینی دایرهآ پنجاه و سیم42 است از ادوار کثیره و خامسست از ادوار سته و
~~یازدهم از ادوار اثنی عشره.43
# اماء بواقی دوایر هر چند متنافراند خود ملتفت الیه نباشند و گاه باشد که استادان
~~این صنعت بعضی از دوایر متنافره را تألیف کنند بحسن تلطف در انتقال و چنان ادا کنند
~~که ظاهرة التنافر مسموع نشود و آنچه متنافر نیستند همین ادوار مشهورهاند در غیر
~~موضع خود واقع شدهاند زیرا که هر دایرهای44 را هفده موضع است و آنها را طبقات
~~خوانند کما سیتضح فی موضعه.
# و ادوار مشهوره را دور و دایره45 گویند و چون تأمل کنی در آنها و امعان نظر
~~لازم داری همچنان بیابی پس بیان کنیم طرفی از آنها بآسانی و بواقی را تأمل کنی از
~~نفس خود. پس دایرهآ هفتادو ششم اصفهانست اما در طبقهآ ثانیه و دایرهآ پنجاه و پنجم هم
~~اصفهانست اما در طبقهآ هفدهم26 بدان معنی که دو دایره یک دایره باشند بر تقدیر
~~اختلاف مبدأ ایشان و بعضی دردایرهآ حجازی خلاف کردهاند و گفته که آن دایرهآ شصت

PageV01P204

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0129.png)

~~و چهارم است اما آنچه ما گفتیم که حجازی است و آن دایرهآ پنجاه ms138 و چهارم است ایشان
~~گویند پردهآ عراقست که نغمهآ یز را بدان ضم کردهاند پس بقول ایشان دایرهآ پنجاه و
~~چهارم هم حجازی باشد در طبقهآ ثانیه و ما برای آنها جدولی وضع کنیم برین مثال.
# و جدول دوایر مشهوره را وضع کرده است کمامر47
~~وبعض48 الأدوار یسمونه آواز وبعضها لا اسم له بل یسمونه مرکبا کالدائرة السابعة
~~والستین فانهم یقولون هی49 مرکبة من اصفهان وحجازی فالقائل بهذا لم لا یقول عن
~~راهوی انها مرکبة من نوروزو حجازی و عن زنکوله انها مرکبة من حجازی وراست و
~~عن اصفهان انها مرکبة من اصفهان وراست.
# واما الآوازات فهی ستة : کواشت وبهی الدائرة الحادیة والسبعون وکردانیا 5 وهی
~~السادسة والاربعون و کلاهما اصفهان إذا عرفت الطبقات. واما کردانیا50 فهی
~~فی الطبقة السابعة عشر و اما کواشت فهی فی عاشر الطبقات. وسلمک وهی زنکوله51
~~إذا کان اول الدائرة یا و نوروز هی حسینی محذوفا منه یح. واما مائه فانه57 هیئة
~~فی التقدتم والتأخیر وکذلک شهناز فی الجس فنجعل للستة جدولا ونعرف53 اسماؤها
~~علی هذه الصورة:
# 54«می گوید که آوازات ششاند: کواشت55 و آن دایره هفتاد و یکم است. و
~~کردانیا56 و آن دایره چهل و ششم است و هر دو اصفهان اند چون طبقات را. اما کردانیا
~~و آن در طبقهآ هفدهم [است]. و اما کواشت و آن در طبقهآ دهم است و سلمک54 و آن
~~زنگوله است چون اول دایره یا باشد. چهارم نوروزو آن حسینی است محذوفا منه یح. و
~~اما مائه و آن هیأتیست که از تقدیم و تأخیر نغمات حاصل می شود چه در همهآ نغمات و
~~آوازها، دیگر از طرف ثقل باحد نقل می کنند اما در مائه از احد باثقل می کنند چنانک از
~~مثال معلوم خواهد شد. اما ششم شهناز57ست و آن هم هیأتیست که از تقدیم و تأخیر
~~نغمات حاصل می شود. چنانک از اثقل باحد نقل کنند پس از احد باثقل رجوع کنند و ms139
~~کیفیت آنها از مثال معلوم شود و مثال آوازات سته در عود اینست58».
# دباج جیلانی59 از جناب مولانا قطب الدین شیرازی تغمده الله بغفرانه التماس
~~کرده است که مجموعه [ای] بنویسد که از هر علمی در آن رساله باشد و مولانا را
~~تلامذه بودهاند، مولانا بایشان فرموده است که هریک در علمی رساله نویسد بحسب

PageV01P205

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0134.png)

# کواشت   مستهمناز
# سبارا ار   ززا نهیر براز امحقی نی
# پر اطی از محنب بنیه
# نتنی زازالن
# الزالیی   پینی البرء الی
# مجمزالمییآ محنب بنننی تعلی الین
# طوالی حن رنی راز الزرز لح[)
# مفلربتنی
# (امل
~~اشارت مولانا هر کسی رساله در فنی نوشت و بر مولانا عرض کردند یکی از آنها در
~~علم موسیقی رساله نوشت و آن کتاب را نام نهاده درة التاج لغرة الدباج61 اکنون آن
~~کتاب به نام مولانا شهرت یافته اگر در سخنان آن کتاب مسامحتی واقع شده بمولانا
~~تعلق ندارد از طرف آن کس است که آن رساله در فن موسیقی نوشته است.62 اما
~~شاگرد مولانا قطب الدین شیرازی رحمه الله بر صاحب ادوار تغمده الله بغفرانه برین
~~سخنان اعتراض فرموده است و بدین عبارت فرموده در کتاب خود در مبحث ششم63
~~که «پرده در استعمال ارباب عمل بحسب استقرای تام64 عبارت بود از جمعی نغمات
~~که مرتب باشند بترتیب محدود چنانک بعد شریف غالبا مستغرق آن باشد پس او65
~~مرادف جمع باشد لکن بعضی از جموع را آواز خوانند مثل کردانیا و محیر66 و
~~اصفهانک و بعضی را ترکیب مانند نوع دوم از دور بزرگ چه گویند که آن مرکبست از
~~اصفهان و بزرگ ومانند نوع سیم67 از دور بزرگ چه آن مرکبست از حجازی و بزرگ»
~~و گفته که صاحب شرفیه68 در69 ادوار برین ترکیب اعتراض کرده70 و تقریر او برین
~~وجه باید که در مثال اول گوییم که آن دور را اگر بسبب ترکیب از اصفهان ذی الاربع و

PageV01P206

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0131.png)

~~بزرگ ذی الخمس مرکب می گویند ms140 پس چرا نگویند که زنگوله مرکبست از عزال21 و
~~راست ذی الاربع، و اصفهان اصل از اصفهان ذی الاربع و راست ذی الخمس نه برین
~~وجه که او گفته است چرا راهوی را نگویند که مرکبست از نوروز72 و حجازی وزنگوله
~~از حجازی و راست، و اصفهان اصل از اصفهان و راست73 چه اول و دوم باطلست چه
~~راهوی مرکبست74 از نوروز و از حجازی نیست و نه زنگوله از حجازی و راست و
~~همچنین ثالث الا آنک باصفهان، اصفهان ذی الاربع75 و براست راست ذی الخمس
~~خواهند، و گفته. پس واجب چنان بودی که همه را پرده خوانندی، و گفته که پس
~~اعتراض صاحب ادوار بحقیقت ساقط است.
~~این بود سخنان مولانا قطب الدین و مولانا صفی الدین رحمهما الله تعالی76، اکنون
~~این فقیر حقیر سخنان ایشان با یکدیگر تطبیق کرده محاکمهآ بینهما می کند و آنچه
~~واقعست درین سخنان بیان می کند77: واقعا آنک پرده نزد ارباب عمل، دوایر
~~اثنی عشر78 مذکوره است کمامر. و باصطلاح ایشان پرده، دوازده مقام79 را گویند واین
~~ادوار اثنی عشره80 را از نود و یک دایره انتخاب و منقح81 کردهاند و باسامی مذکوره
~~موسوم کرده82 زیرا که این دوازده دایره در موضع اصلی خود واقع شده83 لاجرم ادوار
~~مشهوره را اصول خوانند [و] بواقی را فروع. و اصول مقامات دوازدهگانه84 عشاق و
~~راست و حسینی و حجازی اند زیرا که اصل نوی و ابوسلیک85، عشاق است چه نوی و
~~ابو سلیک در مراکز و طبقات عشاق واقع اند. و زنگوله داخل راست است و زیر افکند و
~~راهوی و اصفهان داخل حسینی اند اگرچه86 بعد بقیه87 در حسینی مفقود است اما
~~بدیگر نغمات متداخل88 می شوند. و نغمات راهوی بعضی در زنگوله موجودند و بعضی
~~در حجازی89 و عراق و بزرگ داخل حجازی اند و تحقیق این طبقات توان کرد.
~~اما90 این دوازده دایرهآ مشهوره در مسموع هر یکی بنوعی درخیال91 مرتسم ms141 وملون
~~می شود و اصل مجموع جموع از دوایر و غیرها ابعاد ثلثآهآ لحنیهاند92.
# و اگر گویند عراق و بزرگ چگونه داخل حجازی اند گوییم: زیرا که ابعاد اصل آنها
~~متحدند و آن را جنس منفصل خوانند اعنی در آن جنس ط در میان ب وجباشد و این
~~جنس در هر دو طبقهآ دایرهآ عراق موجودست93.
# و چون اصول94 ادوار مغلوم شد که از اقسام بعد ذی الاربع مترتب میشوند و از
~~اقسام بعد ذی الخمس آنچه مناسبست95 بدانها اضافت می کنیم و اشتمال بعد ذی الکل
~~بر مضاف و مضاف الیه می باشد. و چون ادوار مشهورهآ مذکوره هر یکی در موضع اصلی

PageV01P207

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0136.png)

~~خود واقع شدهاند96 ارباب عمل آنها را پرده و مقام و گوشه نیزخوانند، بواقی را بعضی
~~آواز و بعضی شعبه و غیر ازین ادوار مشهورهآ جمیع ادوار مذکوره را دوایر خوانند و
~~اسامی آنها بترتیب اعداد دوایر باشد چنانک گویند که97 دایرهآ دهم یا بیستم یا غیر از
~~آن تا هشتاد و چهار دایره اما اسم پرده98 را بر همین ادوار مشهوره اطلاق کنند99.
# پس آنچه شاگرد مولانا100 قطب الدین گفته که «پرده در استعمال ارباب عمل
~~بحسب استقرای تام عبارت باشد از جمیع نغماتی که مرتب باشند بترتیب محدود»
~~می گوییم101 درین تعریف متنافرات داخل می شوند زیرا که متنافرات نیز مرتباند
~~بترتیب محدود و متنافرات را پرده نتوان گفت102 چه ارباب عمل جمع نغمات ملایمه را
~~پرده خوانند که آنها ادوار مشهورهاند.
~~و آنک103 گفته که «پس او مرادف جمع باشد» می گوییم جمع بر دو104 نوع است:
~~جمع کامل و ناقص و ازجموع بعضی ملایم اند و بعضی متنافر. اما جمع کامل ملایم را
~~پرده خوانند و آنها دوازده105 پردهآ مشهورهآ مذکوره است زیرا که آنها در غایت
~~ملایمت اند106 و ارباب عمل غیر از آنها را پرده107 نخوانند. و اگر غرض ازین جمع،
~~جمع108 دوایر هشتاد و چهارگانه است آنها ms142 را دایره گویند اما پرده نگویند، پرده همین
~~دوایر دوازدهگانهآ مشهوره را گویند پس آنها مرادف جمع نباشند.
# و آنک109 گفته لکن بعضی جموع را مثل کردانیا و نوروز و محیر و اصفهانک آواز
~~خوانند و بعضی را ترکیب، می گوییم که کردانیا و نوروز از آوازات اند110 اما محیر و
~~اصفهانک را هیچ یک از ارباب عمل آواز نخواندهاند بلک111 اصفهانک و محیر از
~~شعبات اند112 بالتحقیق والاعتماد واین نزد ارباب عمل واضح ولایح است. اما113
~~کواشت اول آوازاتست114 و فرقست میان کواشت و اصفهانک زیرا که فضل کواشت
~~بر اصفهانک بیک بعد کل و ربع کلست115 که آن منقسم باشد به جط116. و اکثر مردم
~~اصفهانک و کواشت را متحد تصور کرده همچون جناب مولوی علامهآ شیرازی117
~~رحمه الله نیزاصفهانک را از آوازات شمرده از آنک فرق بینهما نفرموده است و ما درین
~~محل نغمات و ابعاد کواشت و اصفهانک را باز نماییم تا بر ناظران و طالبان تحقیق شود
~~پس بباید دانست که کواشت دایرهآ هفتاد و یکم است118 و ارقام نغمات و ابعماد
~~اینست:

PageV01P208

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0133.png)

# و مصنفان عملی119 کواشت را صدر آوازات اعتبار کردهاند120 و تصانیف عملیات
~~در کواشت ساخته بهمین نغمات و ابعاد در عمل آوردهاند. و چون از کواشت بعد کل و
~~ربع کل فصل کنند آنچه باقی ماند آنرا اصفهانک خواندهاند و نغمات محذوفه اینست:
~~یجیو یح121 و نغمات اصفهانک که باقی اند این: یجیب ی ح وجا122. ودر سیر123
~~نغمات جنس منفصل اعنی حجازی ازطرف اثقل بر آن اضافت کنند و محط بر نغمهآ ح
~~کنند اما از طرف احد بعد ط اضافت کنند.
# و دیگر گفته که شعبات بحسب مشهورنه است می گوییم که124 در عرف خواص و
~~عوام125 آنست که شعبات بیست و چهارست، هر که را ادنی تمیزی درین فن باشد
~~بتحقیق داند که شش آوازه126 است و دوازده پرده و بیست و چهار شعبه بحسب مشهور
~~و ms143 جناب مولوی آن چنان127 فرموده است که مذکور شد.
# دیگر گفته که128 «بعضی از دوایر را ترکیب خواندهاند129 مانند نوع دوم از دور
~~بزرگ چه گویند که آن130 مرکبست از اصفهان و بزرگ همچنان نوع سیم131 ازدور
~~بزرگ چه گویند آن مرکبست از حجازی و بزرگ» می گوییم نوع دوم از دور بزرگ
~~مرکب از اصفهان و بزرگ نیست و قبل ازین بعد از بحور بیان انواع کردیم و گفتیم که
~~نوع عبارت از چیست132 و نوع133 سیم از دور بزرگ هم مرکب از بزرگ و حجازی
~~نیست.
# و ما اینجا صورت دایرهآ بزرگ را با نغمات حواد آن134 وضع کنیم125.
# ایزع د دی ب ک

PageV01P209

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0138.png)

~~دور بزرگی که طرف اثقل آن جو طرف احد آن ک بایستی که بقول مولانا قطب الدین
~~علامه139 دردایرهآ نوع دوم نغمات اصفهان و بزرگ بترتیب مذکور موجود بودندی140
~~تا اگر نوع دوم را مرکب از اصفهان و بزرگ گفتندی141 واقع بودی و لیس کذلک142 و
~~تحقیق آن از امثال و جدول نوع دوم و سیم می شود. و نغمات انواع را تقدیم و تأخیر و
~~تغییر و تبدیل جایز نباشد زیرا که مشر وطست بی تغییر و تبدیل و تقدیم و تأخیر باشد بلک
~~ترتیب نغمات نوع انتقال باید کرد. و نوع سیم دور بزرگ مرکب از حجازی و بزرگ
~~نیست زیرا که چون طرف احد دایرهآ نوع سیم از دور بزرگ کجو طرف اثقل آن و
~~است و بینهما نغمات و ابعادی که بر نسبت و ترتیب ابعاد و نغمات حجازی و بزرگ
~~باشد در آن نوع موجود نیست و بقول علامه شیرازی زحمه الله آن نغمات که دور نوع
~~ثالث مبانی آنند بایست که بدان نغمات انتقال کردندی که بر نسبت نغمات مبانی
~~حجازی و بزرگ بودی و لاکذلک.
~~وما143 اینجا برای تحقیق و تفهیم و توضیح نغمات مبانی نوع دوم را باز نماییم برین
~~مثال: کجک. یح. یو. ms144 ید.. یای. ح. و، ودرین نوع دوم نغمات اصفهان و بزرگ بترتیب
~~آنها موجود نیست. اما نغمات دور سیم اینست: کج.. ک. یح. یو. ید.. یای. ح. و
# واگر144 تغییر و تبدیل در نوع جایز بودی از نغمهآ یح ابتدا کردندی و برین ترتیب
~~انتقال کردندی: یو. ید.. یای ح کجک یح برین نغمات مع التبدیل نغمات بزرگ بودی
~~اول استنطاق نغمهآ یح کردندی ثانی نغمهآ ک ثالث نغمهآ یح رابع نغمهآ ح را ببدل که
~~استنطاق کردندی پس ی یا.. ید.. یو. یح.
# کانه این نغمات را از امبدأ بوده بدین ترتیب: یح. یو. ید.. یای. ح. و.. جادایرهآ
~~بزرگ بودی لکن انواع شروط بعدم تغییر و تبدیل اند زیراکه در نوع نغمات و ابعاد
~~برهمان ترتیب است که اشتمال طرفین نوع بر آنست چه نغمات مبادی و مبانی نوع
~~متبدل نمی شود زیرا که طریقه همین است که بترتیب145 بر توالی از طرف اثقل ابتدا
~~کرده نغمات آن بطرف حدت منتقل باشند او عکسه.
# دیگر آنک146 گفته چه اول و دوم باطلست چه راهوی مرکب از نوروز و حجازی
~~نیست و نه زنگوله از حجازی و راست. می گوییم آنچه صاحب ادوار گفته چنان147
~~است و آن باطل نیست زیرا که راهوی مرکبست از نوروز و حجازی و آن مترتب148
~~شده است از اضافت قسم خامس طبقهآ ثانیه که آن ط ط جج باشد و نغماتش این:
~~یح. یه.. یب.ی. ح بقسم سادس از طبقهآ اولی و ابعاد آن اینست: جط جو نغماتش

PageV01P210

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0135.png)

~~این: ح. و.. ج اوروشنست که نغمات قسم خامس از طبقهآ ثانیه نوروز149 است وقسم
~~سادس از طبقهآ اولی حجازی پس محقق شد که راهوی مرکبست از نوروز و حجازی
~~بالتحقیق و الاعتماد و آن دایرهآ شصت وپنجم است برین مثال:
# چی پییح وج.
~~ججط و ظاهرست که قسم سادس از طبقهآ ثانیه حجازی است وقسم رابع از طبقهآ
~~اولی راست و آن ms145 دایرهآ چهل و دوم است و صورت دایرهآ زنگوله اینست:
# م چ شیه جیی ع و رشا
~~و بعضی از اهل عمل نغمهآ یزدر دایرهآ زنگوله در آورده اند153 تانه152 نغمه شود اما
~~آن مطرد155 نیست. پس156 روش شد که دایرهآ زنگوله مرکبست از راست و حجازی
~~چنانک صاحب ادوار گفته157 است و نفی این معنی158 اثبات عدم وقوفست بر تحقیق
~~این علم وعمل.
# و دیگر159 آنک گفته که باصفهان، اصفهان ذی الاربع و براست ذی الخمس خواهند
~~آن هم نه160 چنانست زیرا که اصفهان دایرهآ پنجاه و چهارم است و آن مترتب شده
~~است از قسم ثامن طبقهآ ثانیه و آن اینست: ب جججط بقسم رابع از طبقهآ اولی اعنی
~~ججط اکنون اصفهان حاصل شد و قسم آن را جنس مفرد اوسط خوانند و آن در
~~ذی الاربع161 واقعست که در ذی الخمس است و قسم رابع از طبقهآ اولی جنس راست
~~است. پس پردهآ اصفهان مرکب باشد از اصفهانی که در ذی الخمس است اعنی قسم
~~ثامن طبقهآ ثانیه و راستی که درذی الاربع اولست و آنچه شاگرد جناب مولانا فرموده
~~است بر عکس واقعست و جناب مولوی بر صاحب ادوار غیر از اینها که مذکور شد
~~دیگر اعتراضات فرموده است هر یکی را در محل خود جواب موجه گفته شود
~~کمایأتی162.
# و اصفهان دایرهآ پنجاه وچهارم162 است و صورت دایره اصفهان اینست:

PageV01P211

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0140.png)

# اکنون164 بباید دانست که غرض این فقیر حقیر ازین سخنان نه اعتراض است نه
~~جواب اعتراض، بلک غرض تحقیق این فن است زیرا که تحقیق و تکمیل این فن
~~بمجرد علمی یا عملی نمی توان کرد بلک جمع بینهما مع الذوق165 می باید و ما در اول
~~کتاب از کتب قدما نقل کرده و خود هم مشاهده کردیم که بسی کسان دیدیم که ایشانرابا
~~وجود آنک در علوم شتی166 ید طولی167 و مرتبهآ اعلی داشتند و بتحصیل این فن
~~اشتغال می نمودند168 و ms146 ایشانرا بغیر از تعب حاصلی نشد و در وقت سماع170 نغمات و
~~ضرورت زاییده ایقاعات نه بوجدان فرق میان ابعاد و نغمات کردندی170 و نه بذوق
~~ازمنه171 که بین النقرات172 آنست دریافتندی و ذلک فضل الله یؤتیه من یشاء173.
# فحینئذ اگر سخنان وی را174 به تبرک175 قبول کنیم176 بخود اما در تحقیق فن
~~قصور تمام واقع شود پس بضرورت در تحقیق و تدقیق مسائل فن میباید کوشیدن تا
~~محقق شود. وصاحب ادوار جمع علمی و عملی177 کرده است با وجود آن در سخنان او
~~نیز تسامح واقع شده است و اعتراضات وارد چنانک ببعضی از آنها قبل ازین اشارت
~~کرده شد و بعضی دیگر در محل خود نموده178 شود انشا الله تعالی179.
# و برای تحقیق و تکمیل این فن180 شروع در معرفت اوتار هم می باید زیرا که
~~تحقیق مخارج181 و اماکن نغمات از اوتار معلوم می شود چه آن آلتست چنانک اگر
~~کسی علم هیأت و نجوم داند اما ارتفاع با وجود آلتی اسطرلابست توان گرفت182.
# و جناب مولوی183 رحمه الله در علوم دقیقه کامل بوده است و درین علم نیز کتاب
~~ادوار و کتاب شرفیه را بمطالعه مشرف فرموده و براصطلاحات این فن واقف شده، پس
~~از قوت ذهن وقاد184 و «ماده علوم» درین علم کتابی نوشته و در آن کتاب آن جناب
~~سخنان که مذکور شد فرموده و سخنان صاحب ادوار را نفی کرده، اما مثبت او منفی
~~اوست185 و غالبا آن جناب را بعملیات این فن التفاتی نبوده و در کتاب او ازین مقوله
~~فواید که186 مذکور شد بسیار واقع شده است اما بجواب آنها مشغول شدن سبب
~~تطویل کتاب می شود، پس متعرض بعضی از آنها شدیم، بعضی دیگر را در محل خود باز
~~نماییم انشا الله تعالی اما واقعا اعتراضاتی که بر صاحب ادوار فرموده هیچ از آنها وارد
~~نیست و آنجا که اعتراض واردست متعرض نشده فانظروا معاشر الاحرارواعتبروا یا

PageV01P212

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0137.png)

~~بیان ms147 آوازات سته188
~~بقول11 متقدمان در بعضی آوازات سته دو قولست: یکی قول متقدمان و دیگر قول
~~متأخران و ارباب عمل.
# اما در نوروز و کردانیا اختلاف ندارند و متفق اند بآنک اصل دایرهآ حسینی است که
~~نغمهآ یح از آن فصل کنند باقی ماند ضعف ذی الاربع اعنی یه او هر دوذی الاربع منقسم
~~بقسم خامس ذی الاربع که آن ججط باشد و این نوروزرا اصل خوانند و ابعاد و
~~نغمات آن برین گونه است:190
# مشهی کع محا

PageV01P213

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0142.png)

~~واین آوازات سته بقول قدما در جداول201 نمودیم202، اکنون بقول متأخران باز
~~نماییم203. بباید دانست که علمی این فن از عملی اخذ کردهاند204 زیرا که اول
~~عملیات این فن بوده است بعد از آن نسبت نغمات و تعریفات آنها را پیدا کرده ذکر
~~کردهاند چنانک اول کلام205 عرب بوده است در آخر نحورا از آن پیدا کردهاند. پس از
~~علمیات موسیقی هر چه مطابق و موافق عملیات نباشد نزد ارباب صناعت206 عملیه
~~معتبر نباشد و صاحب ادوار رحمه الله سلمک را در جدول شش نغمه وضع کرده است اما
~~ما در اینجا چنانک دأب207 ارباب عملست بیان آوازات سته کنیم، چنانک مصنفان
~~بیشتر208 در آنها تصنیفها کردهاند مثل: ابن نراد209 و ابن کوسبه و شیخ محمد تونی و
~~صاحب ادوار و بعد از ایشان210 نیز مصنفان تا این زمان ساختهاند و ما نیزدرین زمان بر
~~همان قواعد تصانیف در آوازات سته ساختیم. چون ملایمت آنها در مسموع بمرتبهآ
~~ملایمت طریق متأخران نبود لاجرم ابنای روزگار طریقهآ متأخران211 را اختیار
~~کردهاند.
# اهل212 عمل سلمک را بچهارده نغمه در عمل آوردهاند: هشت از آنرا تقدیمات گفته
~~برین گونه: کا.. یح. یو.. یج یا. ط. ز.. د، و شش نغمهآ دیگر را از آنها نغمات تأخیرات
~~گفتهاند برین گونه: یای.213 چ. و. د..ا، و بنغمات ثامنه تقدیمات از طرف حدت بطرف
~~ثقل انتقال کنند و بنغمات سته تأخیرات از طرف ثقل بطرف حدت214. ms148
# ودر215 سلمک نغمات اصل در چهاردایره مندرج باشد: اول نغمات خمسهآ زنگوله
~~یا. ط. ز.. د، و آن قسم را بعست از طبقهآ اولی اعنی ججط216. ثانی نغمات اربعهآ
~~جنس حجازی یح یه یجی217 و آن قسم سادسست از طبقه اولی اعنی جط ج ثالث
~~نغمات خمسهآ جنس مفرد اوسط اعنی اصفهان ب ججج218 و آن قسم سابع است

PageV01P214

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0139.png)

~~از طبقهآ اولی219
# رابع نغمات اربعهآ اصل راست. و ابعاد و نغمات جنس اول زنگوله220 وجنس اول
~~راست متحدند اما درین محل ابعاد جنس شانزدهم در طبقهآ شانزدهم واقع شده است و
~~ابعاد جنس راست در طبقهآ اول و اگر بر نغمات جنس راست از طرف احد نغمهآ یا
~~اضافت کنند راست از زنگوله ممتاز شود زیرا که نقمهآ خامس زنگوله متبدا از انغمهآ ط
~~باشد و نغمهآ خامس راست یا. و ما221 اینجا برای توضیح و تفهیم طالبان جدولی222
~~وضع کنیم و نغمات و ابعاد و تقدیم و تأخیر سلمک را در آن جدول باز نماییم برین
~~مثال223:
# و نغمه224آ یا مشترکست با نغمات تقدیم و تأخیر و درین جمع چهار نغمه مکرر
~~می شود و آن نغمهآ ا است و دو نغمهآ یا وکا. اما نغمهآ انظیر و قایم مقام نغمهآ یح است ونغمهآ
~~دمکر رمی شود زیرا که در تقدیم و تأخیر موجودست و همچنان نغمهآ یا و نغمهآ کاهم نظیر
~~و قایم مقام نغمهآ د است پس نغمات اصل سلمک بحقیقت دوازده باشد.
# اکنون طریقهآ استخراج بواقی آوازات سته را دروتر225 بیان کنیم. و اول آوازات،
~~نوروز اصل است و آن هفت نغمه است و بر جمع نغمات آن بعد کل و سبعة اتساع
~~مشتملست که حاشیهآ عظمی آن ا و حاشیهآ صغری آن یه باشد و اگر بعد طنینی بر آن
~~اضافت کنند دایرهآ حسینی شود برین مثال226.
# وبیان سایر نوروزات در بیان شعبات برده خواهد شد انشا الله تعالی اما این نوروز
~~اصل ms149 یکی از آوازات سته است.

PageV01P215

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0144.png)

# اما کردانیا و آن دایرهآ چهل و ششم است که نغمهآ ی از آن طرح کنند و اشتمال بعد
~~ذی الکل ومجموع نغمات آن باشد پس اگر نغمهآ ی در کردانیا در آورند آنرا کردانیای
~~زاید خوانند، پرای آنک بقیه در آن زیادت شود و آن دایرهآ نه نغمه شود و طریقهآ
~~استخراج آن از وتر برین گونه است227.
# و کردانیا228 را اهل عمل دو اعتبار کردهاند: یکی این229 که مذکور شد و دیگر
~~کردانیای اصل و آن چهار نغمه است ازیح تا ح بر همین ترتیب کردانیای اول گویند که
~~کردانیا محط بر عشاق را کردانیای اصل خوانند و آن ماهور230 می شود و بیان ابعاد و
~~نغمات آن در شعبات نیز کرده خواهد شد.
# اما کواشت قبل ازین مذکور شد.
~~اما شهناز میان ارباب عمل چنان مقرر است231 که دو جنس مفرد اصغر یک
~~شهنازست و نغمات آن جنس نغمات اصل زیرافکندست برین گونه: و.ه.ج. ا،چون
~~برین جنس مثل این جنس دیگر از طرف احد اضافت کنند شهناز شود برین گونه: یای.
~~ح. وه. جا، وصورت نغماتش این232 . و نغمهآ وطرف احد جنس اول233 و طرف ثقل
~~جنس ثانی است. اما شهنازرا آن چنانک صاحب ادوار رحمه الله نوشته است آن چنان
~~شود که بعد ط وجکه اصل عراقست3234 از اثقل باحد انتقال کنند و بجنس مفرد اصغر
~~اعنی ب جج از احد باثقل منتهی گردد235.
# این بودبیان آوازات سته هم بقول متقدمان وهم باصطلاح متأخران. وذلک ما اردنا
~~ان نبین.36

PageV01P216

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0141.png)

~~9- ایضا با رسم الخط عربی و در فارسی: بزرگ
~~10 - مانند اسامی قبل در فارسی با گاف است و در ردیفهای فعلی بر حسب اختلاف روایت گوشهای از سهگاه
~~و چهارگاه و به قولی همایون و افشار محسوب می شود.
~~11- احتمال دارد بارهاوی گوشهآ نوایا رهاب که در ردیفهای فعلی گوشهای از شور و بیات اصفهان و افشار ms150
~~(یا، افشاری) به شمار می رود بی ارتباط نباشد.
~~12- قبلا توضیح داده شد گوشهای از دستگاه شور است.
~~13- در بعضی از مآخذ و از جمله کتابهای مراغی به صورت حجاز ذکر شده است و در ردیفهای فعل حجاز
~~گوشهای از آواز ابوعطا یا دستگاه شور است رک. جامع الألحان صفحهآ 145 و164
~~14- نور بدون هی یعنی از قلم افتادگی.
~~15- مطهری: السابع
~~16- ایضا: السادسة
~~17- همان نسخه: الدائرة الاربعون (ایضا از قلم افتادگی)
~~18- نور بدون: الخمسون (یعنی کاتب از قلم انداخته است)
~~19- نور: البواقی
~~20- نسخهآ ادوار: صنعوا
~~21- ایضا) فی الانتقال و یطول شرحها
~~22- نور: یسمونه - نسخهآ ادوار: تسمی
~~23- نسخهآ ادوار: ولکنه
~~24- همان نسخه. والستون و لکن فی الطبقة الاولی بل بان یجعل یا مبدؤه لا
~~25- نور: عراق و قد یضاف الیها یز
~~26- نور: می گوید (=صاحب ادوار) که اهل این صناعت ادواررا... بعدین و ادوار پیش ایشان دوازدهاند
~~چنانک مذکور شد.
~~27- ادوار جمع دور تقریبا معادل ع»«55 می شود و بین آن با دوائر اختلاف معنی دقیقی وجود
~~دارد.
~~28- نور: برای آنک
~~29- منظور از طبقهآ اولی و ثانیه چنان که قبلا اشاره شد ذی الاربع و ذی الخمس است رک. جامع الألحان
~~ص 78
~~30- نون: اما نوی
~~31- نور: رابع عشرست لکن دائره دوم (و در بالای آن اضافه شده: ثانی) است از ادوار سته که مذکور شد!
~~32- منظور84 دایرهای است که از اضافه یا ترکیب 7 قسم ذی الأربع با 12 قسم ذی الخمس حاص می شود
~~و در این کتاب نیز شرح آن آمده است رک. جامع الالحان صفحهآ 73 تا78
~~33- ادوار دوازده گانه که اسامی آنها در آغاز این فصل ذکر شد: عشاق تا حجازی
~~34- نور: اما ابوسلیک... است اما دایرهآ ثالث از دوایر سته
~~35- ایضا: اما راست و آن دایرهآ.. است لکن چهارم است از دوایر سته

PageV01P217

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0146.png)

~~36- کذا مطهری اما بعد از زنگوله ولی به لحاظ رعایت ترتیب ادوار که در آغاز این فصل آمده بود در ms151 جای
~~خود گذاشته شد- نسخهآ مطهری ندارد یعنی افتادگی دارد - نور: و عراق دایره شصت و نهم است و آن از
~~دوایر سته نیست و آن از اضافت قسم تاسع از طبقهآ ثانیه بقسم ثانی از طبقهآ اولی [حاصل شده است] و نغمات
~~آن این اند: اجوح ی یجیه یزیح - شرح ادوار یحمی بن احمد کاشی (نسخهآ مجلس شورای اسلامی):
~~دایره شصت و نهم است و آن غیر از دوایر ششگانه است و حصول آن از اضافت قسم سادس از طبقهآ اولی!با
~~تاسع از ظبقهآ دوم است و نغمات او این اند... (مثل نسخهآ نور عثمانی)
~~37- تصحیح قیاسی، در اصل ششم ولی چنان که در فهرست اسامی آغاز این فصل و در جدول مربوط
~~ملاحظه می شود پنجم است.
~~38- کذا مطهری وملی ندارد- نور: اما اصفهان... است و از اضافت قسم ثامن از طبقهآ ثانیه بقسم رابع از طبقهآ
~~اولی حاصل شده است و نغمات آن این اند. ادوح یا یجیه یزیح- شرح کاشی.... است و آن از اضافت قسم
~~رابع از طبقهآ اولی با ثامن از طبقهآ دوم حاصل شده است و نعماتش این اند... (مانند نورا
~~39- این قسمت را فقط نسخهآ نور عثمانی دارد.
~~40- ایضا فقط نور دارد.
~~41- کذا نور و دو نسخهآ دیگر ندارند.
~~42- سوم (رسم الخط)
~~43- کذا مطهری وملی - نور... سیم است و آن دایره خامس است از دوایر سته و آن از اضافت قسم سادس
~~از طبقهآ ثانیه بقسم خامس از طبقهآ اولی [حاصل شده است] و نغمات آن این: اجه ح ی یب یه یح
~~44- در اصل: دایرهآ
~~45- در حاشیه: و پرده و مقام و شدود گویند نیز. صح (= تصحیح)
~~46- شرح کاشی: در طبقهآ سوم
~~47- منظور جدولی است در ادوار که در آغاز این قسمت ملاحظه می شود.
~~48- نور در حاشیه: قوله و بعض الادوار
~~49- کذا نسخهآ ادوار و حاشیهآ نور بدون آن
~~50- نسخهآ ادوار: کردانیه
~~51- ایضا: هی زنکوله و نوروز و هی حسینی (سقط دارد)
~~52- همان ms152 نسخه: و اما مائه فهی هینة
~~53- ملی: تعرف - نور: جدولا و نعرف اسماها
~~524_ قسمت داخل گیومه را نسخهآ مطهری و ملی ندارند.
~~55-یا: گواشت
~~عه ردیفهای فعلی کردانیا را گوشهای از مامور و کردانیه را گوشهای از دستگاه نوا نشان می دهد.
~~57- گوشهای از دستگاه شور.
~~58- گوشهای از دستگاه شور.
~~6هجدول از نسخهآ عثمانی اقتباس شده است. نسخهآ ملی بسیار مغلوط است مثلا کاتب زلزل و فرس را
~~زلول وقوس نوشته است!

PageV01P218

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0143.png)

~~60- کذا مطهری ولی در حاشیه - ملی این توضیح را ندارد- نور: امیره دباج... شیرازی رحمه الله مجموعه
~~[ای] التماس کرده که از هر علمی در آن مجموعه مندرج باشد و جناب مولانا را تلامذه بوده اند مولانا امر
~~فرموده است که هر یکی در علمی رساله نوشتهاند و بعرض مولانا رسانیده جناب مولوی آنها جمع کرده و
~~آنرا کتاب درة التاج لغرة الدباج نام کرده اکنون اگر تسامحی در بعضی سخنان باشد بر آن تلامذه وارد باشد
~~61- تألیف قطب الدین محمود شیرازی متوفی 710 هق است به نام دباج بن حسام الدوله والدین فیلشاه
~~سیف الدین رستم بن دباج که بخشی از آن تحت عنوان فن چهارم از جملهآ چهارم به موسیقی اختصاص دارد و
~~مراغی در آثار خود اغلب بدان اشاره کرده است رک. مقاصد الالحان چابپ دوم ص 235 وجامع الالحان ص
~~393
~~62 نور: اکنون جناب مولوی رحمه الله بر صاحب ادوار تغتده الله بغفر انه اعتراض کرده وبدین عبارت گفته
~~63- در مقاصد الالحان (ص 60) وجامع الالحان (ص 126) هشتم است.
~~64- اصطلاح منطقی است: تتبع تام و کامل (معین) .
~~65- راجع است به پرده
~~66- در ردیفهای فعلی گوشهای از دستگاه ماهور محسوب می شود.
~~67- کذا در همهآ نسخ رسم الخطی از سوم.
~~68- صفی الدین ارموی.
~~69- مطهری و ملی: درین ادوار!
~~770- نور کرده است و تقرتر اوبرین وجه باید کرد که گوسم اگر آن دور را بسبب مرکب میخواند اکذا
~~متصل)
~~71- در ردیفهای فعلی گوشهای از ms153 دستگاه شور یا ماهور به شمار میرود.
~~72- در ردیفهای فعلی گوشهای به اسم نوروز مطلق وجود ندارد ولی نوروز خارا و نوروز عرب هست.
~~73- نور: و اصفهان اصل از اصفهان و راست چه اول و دوم باطلست (یعنی از قلم افتادگی دارد)
~~74- ایضا: مرکب
~~75- همان نسخه: ذوالاربع خواهد و براست راست ذی الخمس و ما آنچه حق است درین مقام بیان کردیم و
~~انشاء الله تعالی گوییم در اصطلاحات مناقشت نیست اذلانزاع فی الشهوات ولا مشاحة فی الاصطلاحات و
~~گفته که پس واجب بودی که همه را پرده خواندندی و گفته اعتراض صاحب ادوار بحقیقت ساقط است.
~~76- کذا نور، مطهری و ملی: این بود سخنان ادوار و سخنان شاگرد مولانا قطب الدین
~~77- نور: اکنون ما تطبیق سخنان ایشان با یکدیگر کنیم و بمحاکمهآ آن مشغول شویم گویسم و آنچه واقع است
~~مبین گردانیم
~~78- ایضا: اثنی عشرهآ مذکورهآ مشهوره
~~79- در لهجهآ مشهدی به صورت موقوم gu باقی مانده است رک. تعلیقات .
~~80- از عشاق تا حجازی به شرح سابق الذکر .
~~81- تهذیب شده و پاک کرده شده (معین) .
~~82 نور واین دوازده پوده را از نود ویل دایره انتخاب کردهاند و باسمای مذکوره موسوم کرده

PageV01P219

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0148.png)

~~83- با حذف اند به قرینه - نور: واقع شده است بدین سبب
~~84_ ایضا: دوازده گانه چهار پردهاند که آنها عشاق....
~~85 همان نسخه: بوسلیک... برای آنک نوی و بوسلیک بر... اند چنانک در طبقات معلوم خواهد شد انشا الله
~~تعالی
~~86 نیز نور: اگرچه در پردهآ حسینی بعد بقیهآ
~~87- چون حسینی از بعد مجنب و طنینی تشکیل شده است و یقیه تدارد (مقاصدالالحان چاپ دوم ص 77)
~~88 ایضا نور: ومتشارک
~~89 نور: در حجازی طبقهآ اول راهوی، حجازی است و طبقهآ ثانیهاش حسینی و عراق و بزرگ هم داخل
~~حجازی اند زیرا که جنس اول حجازی وعراق و بزرگ متحداند
~~90- نور: و دوازده
~~91- ایضا: بنوعی... می شوند در خیال و اصل جموع از دوایر و غیرهم ms154 ابعاد ثلثهآ لحنیهاند
~~92- طنیتی و مجنب و بقیه
~~93- نور: و جنس منفصل در هر دو طبقهآ دایرهآ عراق موجودست
~~94- ایضا: اصول ادوار مشهوره مبین شد که ازاقسام طبقتین حاصل می شوند پس آنها که با هم مناسبت
~~دارند یا یکدیگر اضافت می کنیم
~~95- کذا مطهری ولی تا حدی ناخوانا - ملی: مناسب اند
~~96- نور: واقع اند
~~97- ظاهرا که زائد است.
~~98- این بحث را می توان با اختلاف در عبارت در جامع الالحان (ص 128) ملاحظه کرد و از این جهت
~~شایان توجه است که نشان می دهد در روزگار مراغی به نتیجهآ اضافه یا ترکیب 7 قسم ذی الاربع و12 قسم
~~ذی الخمس یعنی 84-7812 دایره می گفتهاند و از این 84 دایره (یا دوایر) 12 نوع را دور یا ادوار
~~می نامیدهاند که پرده نیز نام داشته است.
~~99- نور (بعد از واقع اند): ارباب عمل آنها را پرده خوانند و گویند جهت تسمیه آنک نغمات دوایر از روی
~~ملایمت مانع متنافرات می شود و نمی گذارند که نغمات متنافره مسموع گردد و مثل پرده که حجاب است
~~میاد ملایمات و متنافرات بواقی را بعضی آواز و بعضی شعبه گویند و غیر ازین ادوار مشهوره مجموع ادوار
~~مذکوره را دایره خوانند و اسامی آنها بترتیب اعداد دوایر باشد چنانک گویند دایرهآ اول یا چهاردهم یا
~~بیست ام (کذا) یا هشتاد و چهارم یا غیر از آنها تا نود و یک دایره اما اسم پرده را بر همین ادوار مشهوره اطلاق
~~کنند
~~100- نور: پس آنک مولانا قطب الدین نورالله مضجعه، ولی قبلا دربارهآ کیفیت تدوین درة التاج بوسیله
~~شاگردان قطب الدین شیرازی توضیحی داده شده است.
~~101- ایضا نور: که درین
~~102- همان نسخه: پرده نگویند چه ارباب عمل جمع نغمات ملایمه را که اشتمال بعد ذی الکل بر آن جمع
~~نغمات باشد پرده خوانند که آنها ادوار دوازده گانهآ مشهورهاند.
~~103 - نیز: دیگر گفته (و بدون واوا

PageV01P220

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0145.png)

~~104 - نور: بر دو قسم ms155
~~105- ایضا : و آنها ادوار دوازده گانهاند (و به سیاق سبک نشثر مراغی صیغهآ جمع مناسب تر به نظر می رسدیعنی
~~مذکورهاند کما این که در جملهآ بعدی فعل مربوط را به صورت جمع می بینیم: ملایمت اند)
~~106 - منظور همان ادوار اثنی عشره سابق الذکر است از عشاق تا حجازی
~~107 - نور: ارباب عمل آنها را پرده خوانند
~~108- ایضا: مجموع دوایر
~~109 - آن که (رسم الخط و مکرر آمده است) - نور: و دیگر آنک گفته و بعضی از جموع را
~~110- در اینجا جمع آواز است و جمع بستن آواز فارسی به (ات) میتواند جالب توجه باشد اما در آثار
~~مراغی و دیگر موسیقی دانان مشهور آوازه هم آمده است و حتی در همین فصل رک جامع الالحان صفحهآ 357
~~و358 و تعلیقات.
~~111- بل که، بلکه (رسم الخط) .
~~112- نظام تقسیم بندی موسیقی قدیم با زمان ما فرق داشته است و شعبات نظیر گوشهها در ردیفهای فعلی
~~بوده است رک. تعلیقات.
~~113- نور: و کواشت
~~114- ایضا: اما فرقست
~~115- همان نسخه: کل است بتقریب که آن منقسم باشد به جط و جناب مولوی هر دو را یکی گفته است
~~حال آنک متحد تیستند چه اصفهانک از کواشت بیک کل و ربع کل بتقریب کمترست پس کواشت از آوازات
~~است نه اصفهانک وما
~~116- کواشت از5 ج(مجنب) ویک ط (طنینی) تشکیل می شود و اصفهانک از4 جویک ب (بقیه) بنابراین
~~یک جوط زیادتر دارد (جامع الالحان ص 130)
~~117- منظور قطب الدین شیرازی است.
~~1188 - از 84 دایرهآ سابق الذکر .
~~. «omposers 119- آهنگ سازها: معادل
~~120_ نور: کواشت را صدر آوازات سته اعتبار کرده اند و مصنفات آنها در کواشت بهمین نوع نغمات وابعاد
~~مترتب شده
~~121- در نسخه ها سه نغمه: یجیویح ولی ظاهر أیجزائد است زیرا چون در تغمات باقی مانده هست، تکرار
~~می شود
~~122- نور: و چون از طرف اثقل اصفهانک بعد ذی الاربع فصل کنند آنچه باقی ماند آنرا بستهنگار گویند و
~~نغمات بستهنگار اینست: یجیب ms156 ی ح و نغمات و محذوفه این: ح. و.. جما (اضافه دارد)
~~123- ایضا نور: و در تألیف لحنی که سیر نغمات کنند برای تزیین الحان جنس حجازی
~~124- همان نسخه: که شعبات بحسب مشهور بیست و چهارست و در عرف عوام و خواص این چنین است
~~که شش آوازه است و دوازده مقام و بیست و چهار شعبه
~~125- از نظر موسیقی است یعنی متبحرین و مبتدیها.
~~126- کذا در همهآ نسخ و قبلا اشاره شد که مراغی هر دووائه آواز و آوازه را در آثار خود به کار برده است.

PageV01P221

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0150.png)

~~127- مطهری و نور: آنچنان (رسم الخط) - نور: فرموده که
~~128- منظور جناب مولوی سابق الذکر یعنی قطب الدین شیرازی است.
~~129- نور: خوانتد
~~130- ایضا نور: چه گویند که آن مرکیست... و همچنان
~~13- ایضا سیوم (و هر دو رسم الخط نسخه است اما همان طور که اشاره شد شیوهآ ثابتی ندارد).
~~132- برای نوع می توان به جامع الالحان (ص 131) و مقاصد الالحان چاپ دوم صفحهآ 54 و55 مراجعه
~~کرد.
~~133- نور: چیست و آنک گفته مانند نوع سیم (کذا با همین املاء در اینجا) چه گویند که آن مرکبست از
~~بزرگ و حجازی می گوسم که نوع سیم (ظاهرا کاتب قسمتی را مکررنوشته است) از دور بزرگ مرکب از
~~بزرگ و حجازی نیست.
~~134- ایضا : در بعد ذی الکل مرتین
~~135- شکل از نسخهآ نور عثمانی اقتیاس شده است که از نسخ دیگر کامل تر و واضحتر به نظر می رسد.
~~136- نور: سیم از دوز بزرگ در آن باز نماییم تا طالبان و ناظران را تحقیق شود که نوع دوم و سیم از دور
~~بزرگ مرکب از آنها نیست که مولانا فرموده است [وا] صورت نغمات دایرهآ بزرگ با حواد اینست:
~~137- نور: مثال
~~138- ایضا بدون مرکب.
~~139_ همان نسخه : رحمه الله (به جای علامه)
~~140- نیز نور: بوندی تا اگر نوع دوم را از دایرهآ بزرگ مرکب از
~~141- یای بیان استمرار به سبک قدیم (سبک شناسی بهار ms157 چاپ پرستوج 1 صفحهآ 346 و347) رک. تعلیقات
~~142- نور: ودایرهآ نوع سیم از دور که طرف اثقل آن دو طرف احد آن کجاست و بینهما نغمات و ابعاد که بر
~~نسبت و ترتیب ابعاد و نغمات حجازی با بزرگ باشد موجود نیست پس بقول علامهآ شیرازی رحمهالله تعالی
~~نغماتی که مبانی نوع ثالث است بترتیب و نسبت نغمات بزرگ و حجازی بایستی بودی تا این سخن راست
~~بودی و لیس کذلک و تحقیق آن از امثال معلوم می شود و در ترتیب نغمات... مشروط است (کذا منفصل) بدان
~~که بی تغییر و تبدیل و تقدیم و تأخیر باشد بل بترتیب نغمات نوع انتقال باید کرد برین مثال:
# مکحییییلچوج
~~143- نور: نوع اول بزرگ که تغمات اصفهان و بزرگ نیست (کذا در حاشیه ولی باید به جای اول نوع دوم و
~~در عوض اصفهان و بزرگ نیز اصفهان و حجازی باشد)
~~نوع سیوم از دور بزرگ که در آن نغمات حجازی و بزرگ نیست (کذا ایضا در حاشیه و علی القاعده باید
~~حجازی واصفهان باشد)

PageV01P222

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0147.png)

# 223
~~نغمات مبادی نوع مبتدل نمی شوند ولیک گفته که چه اول ودوم باطل است
~~145- ملی: طریقه همان است که ترتیب بر توالی
~~146- آن که (رسم الخط که نظیر زیاد دارد) - ملی: دیگر آن گفته - نور: و آنک گفته که چه اول و دوم
~~147- منظور از صاحب ادوار چنان که مکرراشاره شد صفی الدین ارموی است که چون تا پایان کتاب مکرر
~~به این صورت ازوی یاد شده است برای احتراز از تکرار بهمین قدر اکتفا می شود ولی باید توجه داشت که
~~مراغی در مقام دفاع از ارموی بر آمده است و بنابراین فاعل گفته به صورت فعل ناقص یا وجه وصفی
~~قطب الدین شیرازی است و می خواهد بگوید اشکالی که شیرازی بر ارموی کرده است وارد نیست.
~~148- نور: و آن مترتب از اضافت... (الخ)
~~149- ایضا: نوروز اصل است که آن یکیست از ms158 شش آوازه و قسم سادس... (الخ)
~~150 - نور: پس جناب مولوی رحمه الله [که] تکذیب صاحب ادوار سقی الله ثراه کرده است تکذیب صاحب
~~ادوار نباشد بل عکس آن و آنک گفته که زنگوله از راست و حجازی مرکب نیست می گوییم که زنگوله مرکب
~~است از راست و حجازی زیرا که زنگوله مترتب شده است از اضافت قسم سادس طبقهآ ثانیه بقسم رابع از
~~طبقهآ اولی و ابعاد آن اینست: ججط و نغماتش این: اد وح چنانک مذکور شده و صورة دایرهآ زنگوله
~~اینست:
~~151- قبلا به نقل از نسخهآ نور عثمانی ملاحظه شد که به عقیدهآ مراغی یا بنابر آنچه در آن نسخه آمده کتاب
~~درة التاج را قطب الدین شیرازی با همکاری عدهای از شاگردان خود تدوین کرده است و بخش موسیقی آن
~~نیز کار یکی از شاگردان اوست ولی باید با تردید تلقی کرد.
~~152- کذا در همهآ نسخ ولی چنان که در این شکل و در مقاصدالالحان (چاپ دوم ص 47 دایرهآ ششم) دیده
~~می شود باید: ط جط ج باشد. ایضا مراجعه کنید به صفحهآ 133 جامع الالحان
~~153- نور: در آورند
~~154- زیرا چنان که در شکل مربوط ملاحظه می شود نغمات زنگوله عبارتند از اتا یح یعنی 8 نغمه که با
~~افزودن یز تعداد آنها بالغ بر 9 می شود.
~~155- عام و شامل (معین).
~~156- نور: اکنون روشن شد
~~157- ایضا : رحمه الله (اضافه دارد)
~~158- همان نسخه: این سخنان صاحب ادوار اثبات...
~~159- نور: دیگر گفته
~~160- در مطهری: نچنانست (رسم الخط) - نور: خواهند می گوییم اصفهان دایرهآ ... مترتب شده از قسم...
~~ججط اصفهان حاصل شد و این جمع نغمات ذی الخمس اصفهان را جنس مفرد اوسط خوانند و آن در
~~طبقهآ ثانیه واقع شده است.
~~161- ذی الاربعی (جامع الالحان ص 133)
~~162- نور (در دنبالهآ قبلی): و جنس مفرد اعظم نغمات قسم ثانیهآ ذی الخمس است دردایرهآ اصفهان و جنس
~~مفرد اصغر نغمات زیرافکند اعنی ب ججو بعد کل و ربع ms159 کل بر آنها مشتملست و جنس مفرد اعظم قسم
~~ذی الخمسیست که طرفین آن ایا باشد وقسم رابع ازطبقد اولی جنس راستست پس دایرهآ اصفهان مرکب

PageV01P223

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0152.png)

~~باشد... اولست و بر شاگردان شیرازی غیر از اینها که مذکور شد دیگر اعتراضات واردست بعضی را آنها را
~~(کذا، مغشوش) هر یکی در محل خود گفته شود کمایأتی اگر ببیان همگی آنها مشغول شویم بتطویل انجامد.
~~163_ این - عبارت را نور ندارد ولی شکل دایرهآ اصفهان در حاشیه ترسیم شده است - در مطهری و ملی
~~چهل و چهارم ولی صحیح نیست رک. جامع الالحان ص 133
~~164- نور: پس بیاید دانست... این فقیر... بل که (رسم الخط)... فن است چنانک افلاطون حکیم گفته:
~~سقراط حبیبنا لکن الحق احب الینا و بباید دانست که تحقیق و تکمیل ... علمی تنها یا عملی فقط نتوان کرد
~~بل که.... یاید تا تحقیق این فن میسر شود.
~~165- منظور این است که تنها نوازندگی یا اطلاع از قواعد موسیقی کافی نیست و کسی میتواند در این
~~رشته به مرحلهآ کمال برسد که جامع هر دو باشد و این مطلبی است که مراغی بارها در آثار خود بدان اشاره
~~کرده است و داشتن استعداد یا ذوق موسیقی و به اصطلاح فرانسه pritmusiealدء را لازم دانسته است رک.
~~جامع الالحان،ص 135 .
~~166- پراگنده و مختلف (آنندراج).
~~167- به معنی دست درازتر که کنایه از تسلط و مهارت در کاری است (ایضا).
~~168- نمودن به معنی کردن
~~169- شنیدن. لاورس عربی: السمع.
~~170- یای استمراری به سبک قدیم که قبلا نظیر داشت.
~~171- یا: ازمنه ای
~~172- زمان بین ضربهها یا کشش که در موسیقی جدید به صورت سفید و سیاه و چنگ و... غیره مشخص
~~می شود
~~173- قسمتی از آیهآ 21 سورهآ مبارکه الحدید یا 4 الجمعه.
~~174- مطهری: ویرا (رسم الخط)
~~175- کذا در نسخ منفصل.
~~176- نور: کنیم تحقیق مسائل این فن نتوان کرد و در معلومات این فن قصور تمام واقع شود... کوشیدن و
~~نقلی مشهور است ms160 از شیخ ابوعلی رحمه الله که در سن هفده سالی (کذا) در تحقیق وتدقیق، جمیع علوم اورا
~~میسر شده بوده است می گفته که اینک مرد کو علم؟ چون بعلم [موسیقی] رسیده گفته است که اینک علم
~~کومرد؟ رحمت بر وی باد که این سخن از روی انصاف گفته است (این نکته با تغییر در عبارت در سایر آثار
~~مراغی نیز آمده است رک. مقاصد الالحان چاپ دوم ص 66) و بی آنک در اوتار شروع کنند تحقیق این فن
~~میسر نیی شود زیرا که تحقیق مخارج و اماکن نغمات از اوتارتوان کرد زیرا که آن آلتست مثلا اگر کسی را در
~~علم هیأت تمکن تمام باشد و کتاب تذکره را نیکو دانسته باشد چون خواهد که طالع وقت را بداند البته البته
~~باسطرلاب احتیاج شود تا ارتفاع گیرد و کسانی که درین علم و عمل شروع کردهاندیا کنند بی آنک در اوتار
~~شروع کنند تحقیق این فن نتوانند کرد و صاحب ادوار رجمه الله [را] علم و عمل میسر شده است و سخنان او
~~را که نفی کردهاند مثبت ایشان منفی ایشان است و غالبأ مولانا قطب الحق والدین را بعملیات این فن غالبا
~~التفاتی نبوده است اما واقعا اعتراضاتی که برصاحب ادوار فرموده هیچ وارد نیست و آنجا که اعتراض
~~واردست متعرض آنها نشده است فانظروا معاشر الاحرار و اعتبروا یا اولی الابصار

PageV01P224

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0149.png)

~~177- یعنی جامع موسیقی نظری و عملی بوده است.
~~178- نمودن در معنی اصلی خود .
~~179- کذا مانند سایر موارد: ان شاء الله تعالی
~~180 - تعبیر مراغی است در همه جا و در همهآ آثار خود از موسیقی یا معادل »2ه.
~~181- جمع مخرج محل خارج شدن و منظور نقاطی است روی وتر که از آنها نغمات موسیقی تولید می شود
~~182- عبارت ضعف تألیف دارد ولی به صورتی که در نسخهآ نور عثمانی آمده است نشان میدهد که منظور
~~لزوم یا ضرورت اسباب در هر کاری است.
~~183- قطب ms161 الدین شیرازی مؤلف درة التاج.
~~184- تیز و روشن (معین) .
~~185- یعنی هر چه پذیرفته است مردود است.
~~186- جنبهآ طنز دارد!
~~187- در جامع الالحان هم آمده است (ص 134) و مقتبس از قرآن مجید است: حشر 2.
~~188- در نسخهآ نور عثمانی متن عربی الادوار در اینجا نقل شده و انسب است.
~~189- نور: ازین آوازات سته در سلمک و شهناز دوقولست یکی قول متأخران و اریاب عمل و دیگر قول
~~متقدمان. اما در نوروز و کردانیا و مائه و کواشت (در حاشیه) اختلاف ندارند بل که متفق اند. ذکر آوازات قبل
~~ازین کردیم و اینجا برای توضیح و تفهیم ناظران و طالبان اوضح از آن باز نماییم: (از اینجا در شرح و ترتیب
~~ذکر آوازات شش گانه یا سته در این نسخه با دو نسخهآ مطهری و ملی اختلافات زیادی به نظر می رسد به این
~~معنی که در نسخهآ مطهری و ملی ابتدا شکل هر یک از آوازات رسم و سمس به شرح آنها پرداخته شده است
~~ولی در نسخهآ نور عثمانی شکل ادوار نوروزو کواشت و مائه و شهناز و سلمک در ضمن شرح مربوط به آنها
~~آمده است با اختلافات دیگری در عبارات و الفاظ)
~~190- شکل با مقابله نسخهها تهیه شده است. نغمهآ ششم در نسخهآ مطهری و ملی یا بود که با توجه به سایر
~~نسخ وجامع الالحان (ص 135) یب شد.
~~191_- نور: اما ارباب عمل نوروزراشش اعتبار کنند: اول نوروزاصل و آن یکیست از آوازات سته (یعنی از
~~لحاظ ترتیب یکم است). دوم نوروز عرب. سیوم نوروز عجم. چهارم نوروز خارا (در اصل: جارا!). پنجم
~~نوروز بیاتی. ششم نوروز صبا و نغمات این نوروزات بعد ازین مبین گردد در بیان شعبات انشاالله تعالی (ولی
~~شکل مربوط به نوروز با شرح مختصر قبل از آن آمده است)
~~192- نوروز خارا و عرب و صبا در ردیفهای فعلی گوشههای دستگاه همایون محسوب می شوند و شاید بیاتی
~~یا بیات در آوازهایی نظیر بیات اصفهان ms162 و راجع و زند و ترک و کرد یا کردی پیات بی رابطه نباشد.
~~193- نور: اما نغمات سلمک
~~194- شکل از نسخهآ مطهری اقتباس شده است اما به جای ط (حطنینی) در نسخ دیگر و در مقاصدالالحان
~~ج(حمجنب) است رک. مقاصدالالحان چاپ دوم ص 67.
~~195- ایضا اقتباس از نسخهآ مطهری - نور ندارد و به جای آن تحت عنوان: «اما سلمک بقول متأخران»
~~شرحی و شکلی دارد که پس از این در نسخهآ مطهری بعد از شکل آوازات آمده است. سلمک در ردیفهای فعلی
~~گوشه ای از دستگاه شور به شمار می رود.

PageV01P225

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0154.png)

~~196- یا گواشت در ردیفهای فعلی گوشهای است از شور - نور: می گوییم که کواشت نه نغمه است و آن
~~197- کذا مطهری و ملی نور بدون شکل زیر عنوان «اما کردانیا» شرح مختصری دارد که پس از این
~~مقصل تر می آید
~~198- در ردیفهای فعلی گوشهای از دستگاه ماهور است.
~~199- کذا مطهری (وظاهرا الحاقی) - ملی ندارد - نورهمین شکل یا این توضیح: اما مائه پس گوییم که مائه
~~عزال است که از آن نغمهآ جمحذوف باشد و آن چهار تغمه باشد. در مقاصدالالحان تغمات مائه عبارتند از: اه
~~ح یب به ولی در حاشیه عبدالقادر نوشته است (چون نسخهآ اساس به خط او بوده است): بقول بعضی دیگر
~~این (همان شکل نسخهآ مطهری و نورا رک. چاپ دوم صفحهآ 67 و 68
~~200- کذا مطهری وملی ونور بدون شکل ولی با عنوان «اما شهناز» شرحی دارد که دردو نسخهآ اولیه با تغییر
~~در عبارت در پایان این قسمت آمده است.
~~201- منظور اشکال نشان دهندهآ ابعاد و تغمات آنهاست که قبل از این آمده بود.
~~202- نمودن به معنی نشان دادن و ارائه یعنی مفهوم اصلی خود.
~~202- اصطلاح متقدمان و متأخران را مراغی مکرردر آثار خود به کار برده و منظورش موسیقی دانان قبل از
~~خود و نزدیک یه زمانش بوده است ولی در ضمن از سیر تطور و استحالهآ قواعد و نظام ms163 موسیقی ایرانی حکایت
~~می کند.
~~204- یعنی موسیقی نظری مبتنی بر موسیقی عملی است یا مانند سایر رشتهها محصول عمل است.
~~205- یعنی زبان عربی.
~~206- این تعبیر که به صورت دیگر «ارباب عمل» نیزدر آثار مراغی بسیار دیده می شود به معنی موسیقی دان
~~usiciam و در برابر آهنگ سازe5poser و موسیقی شناس 9usicotoBist است (جامع الالحان، 359).
~~207- عادت و رسم (نفیسی)
~~208- یا: پیشتر
~~209- اسامی تردید آمیز است. به جای تونی (ضبط نسخهآ مطهری) در نسخهآ ملی قولی است، آن هم حرف
~~اول مهمله یعنی بدون نقطه که تصور میرود منسوب به قول که قطعهای از نوبت و نوعی تصنیف باشد
~~(مقاصد الالحان چاپ دوم ص 104).
~~210- مطهری: از ایشان (رسم الخط)
~~211- ایضا: متاخرانرا
~~212- نور از اهل عمل تا بطرف حدت را ندارد.
~~213- تصحیح قیاسی است زیرا بین ح وی دو نقطه بود یعنی 2 نغمه از سلسلهآ نغمات که به ترتیب حروف
~~ابجد مشخص می شود حذف شده است یا وجود ندارد در صورتی که چون بعد ازح به ترتیب ابجدی ط و
~~سیس وی است فقط ط بین ی وح حذف شده است یا به عبارت دیگر 1 نغمه محذوف است نه 2 نغمه و
~~بنابراین باید بین ی وح 1 نقطه باشد نه 2 نقطه.
~~212- یعنی در 8 تغمهآ اولیه ازیا که احد یعنی زیرتر است به طرف امی روند که اثقل یا بم تر است در صورتی
~~که در6 نغمهآ اخیر بر عکس از طرف تقل یا بمی یعنی ا بطرف حدت یا زیری که ی باشد می روند.

PageV01P226

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0151.png)

~~215- نور: ارباب عمل سلمک را چنان در عمل آورند که نغمات از چهار دایره در آن مندرج باشد: اول بعضی
~~از نغمات زنگوله. دوم بعضی از نغمات حجازی. سیوم (کذا رسم الخط) بعضی از نغمات اصفهان. چهارم
~~طنینی (ظ: طنینیی) از طرف اثقل اصفهان بر آن اضافت کنند تا محط بر راست شود.
~~216- در جامع الالحان (ص 74) ومقاصد الالحان ms164 (چاپ دوم ص 37) ط ججیعنی فقط در کیفیت ابعاد
~~اختلاف است نه کمیت.
~~217- تصحیح احتمالی زیرا در مطهری و ملی یح یو یجیا است که با ابعاد حجازی تطبیق نمی کند رک.
~~مقاصدالالحان ص 64 ولی در شکل مربوط به سلمک نغمات جنس حجازی یج یو یح کا است.
~~218- در اینجا نیز در مقاصد الالحان (ص 37) وجامع الالحان (ص 74) ابعاد اصفهان بر عکس یعنی جج
~~جب است
~~219- در تمام موارد منظور از طبقهآ اولی ذی الاربع است و قبلا توضیح داده شد.
~~220- در ردیفهای کنونی گوشهای از دستگاه سه گاه و چهارگاه و یا بر حسب اختلاف روایت گوشهای از
~~دستگاه همایون و آواز افشار (یا: افشاری) محسوب میشود.
~~221- نور: و ما اینجا جدولی وضع کنیم و ارقام آن جموع مذکوره را در آن باز نماییم برین مثال (و از «رابع
~~نغمات اربعه» تا «نغمهآ خامس راست یا» را ندارد)
~~222- چنان که ملاحظه می شود منظور از جدول شکل مربوط به سلمک است و این تعبیر را مراغی در موارد
~~دیگر نیز به کار برده است.
~~223- شکل در نسخهها تقریبا مشابه یکدیگر است نهایت چون در نسخهآ نور عثمانی کامل ترمی نمود از آن
~~نقل شد.
~~224- نور: گاه باشد که طنینی بر جنس حجاز (کذا و اگر سهوالقلم کاتب نباشد جالب توجه است) اضافت
~~کنند در تلحین تا عزال شود اما آن مطرد نیست و داخل نغمات اصل سلمک نباشد بل که آن برای تزیین و
~~رونق تلحین باشد و در تصانیف عملی آنرا مندرج گردانند. و نغمهآ یا مشتر کست با نغمات تقدیم و تأخیر ونغمهآ
~~د مکررمی شود زیرا که در تقدیم و تأخیر موجودست و همچنین نغمهآ یا طرف احد ذی الاربع و طرف اثقل
~~ذی الخمس است و نغمهآ کا نظیر وقایم مقم نغمهآ یاست پس مجموع این نغمات دوازدهآ نغمه باشد
~~225- یا: ازوتر
~~226- در اینجا همان شکل قبل دوباره تکرار شده است که چون مکرر ms165 بود صرف نظر شد:
~~227- ایضا شکل قبلی مکرر شده است.
~~228- نور: اما کردانیا و آن آوازهآ دوم است و هشت نغمه است و گاه باشد که در تلحین بعد بقیه در آن درآورند
~~و آنرا کردانیای زاید خوانند
~~229- ملی: آن
~~230- در ردیفهای فعلی یکی از هفت دستگاه را تشکیل میدهد.
~~231- مطهری در اینجا: است
~~232- ایضا در مطهری شکل قبل دوباره در اینجارسم شده است ولی در ملی از دو شکل جداکانه و نزدیک بهم
~~تشکیل شده است یکی از اتا و ودیگری از و تام یا بهعبارت دیگر برای هر یک ازدو جنس اول وثانی یک

PageV01P227

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0156.png)

~~233- مطهری: احد اول
~~231_ در ردیفهای فعلی به اختلاف روایت گوشهای از دست گاه نوا و راست پنج گاه و ماهور به شمار می رود.
~~235- نور: و اما شهناز و آن دو جنس مفرد اصغر پاشد چنانک طرف احد یکی طرف اثقل دیگری بود و ابتدای
~~آن از طرف احد کنند و اهل عمل بدین عبارة گویند که دوزیر افکند یک شهنازست. نغمات زیرافکند اینست:
~~وهجا، و تغمات زیر افکند ثانی را که بر آن اضافت کنند از طرف احد این: یای. ح. و پس نغمات شهناز چنین
~~بود: یای. ح. و.ه. ج.ا، و نغمهآ و وسطی مشتر که است زیرا آن جزوزیر افکند احدست و اول زیر افکند اثقل.
~~اما آنچنانک صاحب ادوار رحمه الله نبشته آن چنان می شودچ که یبعد ط وانتقال از اثقل باحد می کنند تا نغمهآ
~~و، و بجنس مفرد اصغر اعنی ب جج از احد باثقل منتقل گردد.
~~236- نور: این بود بیان آوازات سته هم بقول متقدمان و هم باصطلاح ارباب عمل

PageV01P228

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0153.png)

~~وآنتا إذا تأملت الأدوار وجدت دائرة عساق ونویی وآبوسلیک2 دائرة واحدة اذ
~~لوفرض داول نویی وافقت 2ا مر اکزها مراکز عشاق، وکذلک اذا فرض سابع نوبی اول
~~دور عشاق و کذلک اذا فرض سادسی ابو سلیک4 اولا لعشاق. و کذلک اذا ms166 جعل ثانی
~~راست اول حسینی. و اما راهوی فانها توافق ستة من مراکز5 زنکوله اذا جعل ثانی
~~راهوی اول زنکوله و یخالفها بنغمة یزو بنغمة یه ایضا. ان6 قسم بعد ط الاخیر7 ببعدی
~~جب. وعراق یخالف زنکو له بنغمة واحدة هی الثانیة لانهاجفی عراق8 ودفی زنکوله
~~و زیرافگند و بزرک دایر تاهما ایضا واحدة10 اذا جعل ثانی زیرافکند اول بزرک.
# و چون تأمل کنی11 در ادوار بیابی دایرهآ عشاق و نوی و بوسلیک12 را که یک
~~دایرهاند. اگر فرض کنی درا اول نوی واقف شوی13 بر مراکز عشاق همچنین چون
~~فرض کنی سابع نوی را اول عشاق و همچنین چون گردانیده شود راست اول14
~~حسینی15. اما راهوی پس موافقست بشش16 مرکز ازمراکز زنگوله و مخالفست بآن17
~~نغمهآ یه و بنغمهآ یز18 نیز وقتی که قسمت کرده شود بعد ط آخر19 به بعدین جب. و
~~عراق مخالف زنگوله است بنغمهآ واحده که ثانیه است برای آنک جدر عراق و در
~~زنگوله و زیرافکند و بزرگ این20 دو دایره نیز یکیاند چون گردانیده شود ثانی
~~زیرافکند اول بزرگ.
# و بباید دانست که گاه باشد که دودایره یا بیشتر در نغمات متشارک باشند و هر دو در
~~عدد و21 نوع متحد باشند اما اختلاف آنها بحسب اختلاف مبادی بود که اگر نغمهآ اول
~~را مبدأ سازند و بنغمات دیگر بترتیب انتقال کنند تا بنغمهآ اول رسند22 دایره23 باشد و
~~اگر نغهآ ثانی24 را مبد ا سازتند و بنفمات دیگر بترتیب انقال کمدتا بنفهآ دوم رستده

PageV01P229

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0158.png)

~~بازای هر نغمه26 ازدایرهآ اول نغمهای27 ازدایرهآ ثانیه مبدا باشد. پس چون تأمل کنی در
~~دایرهآ ثلثه28آ مذکوره هر سه دایره یکی29 باشد. وچون ازدایرهآ عشاق یح حذف کنندتا
~~انتهاهم بنغمهآ ارسد30 دو تمام شود زیرا که انظیریج31 است در ثقل و چون ثانیه را کهد
~~است مبدأ سازند و بترتیب انتقال کنند تا باز بنغمهآ درسند نغمات مترتب شوند بدین
~~گونه: د.. زح.. یا. ید ms167 یه،اد32 و آن دایرهآ نوی شود33 و مراکز آن بعینها مراکز عشاق
~~باشد پس سابع نوی اول عشاق باشد و اگر ثالث عشاق را که ثانی نوی است اعنی
~~نغمهآ ز34 را مبدأ سازند و بترتیب بر همان مراکز عشاق انتقال کنند تا باز بنغمهآ زرسند

PageV01P230

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0155.png)

~~دایره35آ بو سلیک36 شود37 و سادس آن اول عشاق باشد38. و همچنین دایرهآ راست و
~~حسینی متحدند و نغمات راست اینست: یه. یجیا. ح. و. د.. ا، وچون ثانی اورا اعنی
~~د39 را مبدأ سازند و بترتیب بر مرا کزراست انتقال کنند تا باز بنغمهآ درسند دایرهآ حسینی
~~باشد.
# وراهوی موافق زنگوله است در شش نغمه و مخالف آنست در نغمهآ یززیرا که اول
~~راهوی بازای یزواقع شده است و اگر بعد طنینی را که در آخر راهوی و زنگوله است بر
~~جوب قسمت کنند تا نغمات هر یکی شش شود، راهوی دریک مرکزدیگر آن نغمهآ ب
~~است مخالف زنگوله باشد40 و عراق مخالف زنگوله باشد در یک نغمه وقتی که ابتدای
~~هر دو از یک مرکز باشد و آن نغمهآ دوم باشد چه نغمهآ دوم عراق جاست و نغمهآ دوم
~~زنگوله د، باقی نغمات متوافق باشند. و زیرافکند و عراق هم یک دایره باشد41 چون
~~نغمهآ دوم زیرافکند را اول عراق سازند.
# و تشارک نغم بر دو قسمست22: یکی باختلاف مبدأو دوم باتفاق23 مبدأ. اما باختلاف
~~مبدأ دو نوع باشد اول آنک در جمیع یضمات پبشارکه باشند24 چون عشاق ویوی و
~~ونوی عشاق47 است در طبقهآ سیم و بوسلیک است در طبقه پنجم و نوی است در طبقه418
~~سیم، و چون راست و حسینی و محیر49 که اگر مبدأ راست باشد و دمبدأ حسینی ویا
~~مبدأ محیر50 هر سه دایره نیز در جمیع نغمات مشترک باشند زیرا که راست حسینی
~~است در طبقهآ شانزدهم و حسینی راست است51 در طبقهآ سیم و محیر است در طبقهآ دوم و
~~حسینی است در ms168 طبقهآ هفدهم.
# و چون اصفهان52 و کواشت و کردانیا53 وقتی که امبدأ اصفهان وح مبدأ کردانیا ود
~~مبدأ کواشت سازند در جمیع نغمات مشترک باشند. و چون حجازی و نهفت54 اگرچه
~~یج سادس حجازی است55 مبدأ نهفت سازند و چون زنگوله و بزرگ و زیرافکند
~~کماهی56 مبدا زیرافکند از نغمهآ و سازند که ثالث زنگوله است و زیرافکند است در نهم
~~و بزرگ است در دوم و بزرگ زنگوله است در هفدهم و زیرافکند است در هشتم و
~~زیرافکند زنگوله است در دهم و بزرگ است در پانزدهم57.
# دوم آنک در اکثر نغمات مشترک باشند چون زنگوله و راهوی58 هرگاه که ا را مبدأ
~~زنگوله سازند و یو را مبدأراهوی در جمیع نغمات الا یه در زنگوله و یو در راهوی مشترک
~~باشند پس بیل نغمه مخالف باشند چون زیوافکند و عراق هرگاه که از یج زیرافکند

PageV01P231

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0160.png)

~~ابتدای عراق کنند و یه را دوم51 عراق سازند و یو را از زیرافکند طرح60 کنند، در
~~سایر61 نغمات مشترک باشند.
# اما اتفاق مبدأ چون عشاق با راست بدو نغمه مخالفست و آن در عشاق زوید و در
~~راست62 و دیج و راست با نوی در دو نغمه مخالفست و هم برین قیاس در سایر دوایر
~~مخالفت ومشارکت واقع است63 و تحقیق آن مشارکت و مخالفت از سایر طبقات
~~روشن شود. و موافقت و مخالفت جمیع دوایر را ذر کتاب کنز الالحان64 مبین
~~گردانیده ایم و درین مختصر لایق چون نبود بر همین قدر اکتفا کردیم، بواقی را طالبان
~~این فن از کتاب گنز الالحان معلوم کنند و ما اینجا صورت دوایر متشارکة النغم باختلاف
~~مبدأ نماییم65 برین مثال66:
# 
# لمللزاب وحین
~~نور (بعد از اشکال دوایر): و همچنین ثانی راست را اول حسینی سازند و چون در دایرهآ راست نغمهآ یز
~~در آورند اصفهان شود و چون مجموع دوایر از ابعاد ثلثهآ لحنیه مترتب شدهاند هر آینه نغمات دوایر مشترک
~~باشند ms169 با یکدیگر و در بعضی مخالف وما در کتاب کنزالالحان اشتراک و اختلاف نغمات نود و یک دایره را با
~~یکدیگر در مشجر (یعنی شکلی مثل درخت شاخه شاخه و انشعابی) باز نموده ایم اما درین کتاب بدین قدر
~~کنفا کردیم تا موجب تطویل نشود وآوازات سته غیر شعبات بیست و چهارگانه نیز هر کدام که با یکدیگر
~~اشتراک و اختلاف دارند و ازین اشتراک این دوایر معلوم می شود

PageV01P232

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0157.png)

~~یادداشتها-
~~1- نور: قوله و انت (مانند سایر موارد با اشاره به قول ارموی آغاز شده است)
~~2- سلیک در نسخهآ نور عثمانی بهضم سین و فتح لام یعنی مصغر سلیک ضبط شده که نمایان گر تلفظ عربی آن
~~است ولی در فارسی و در ردیفهای موسیقی به صورت مخفف یا بو سلیک و به فتح سین تلفظ می شود رک. تعلیقات
~~3- مطهری و ملی: واقعت
~~4- نسخهآ ادوار در اینجا: بوسلیک. ولی باید سهو القلم کاتب باشد زیرا چنان که ملاحظه می شود در همه جا با
~~صبغهآ عربی ابوسلیک آورده است.
~~5- ملی: یوافق ستة مراکز زنکوله
~~6- مطهری وملی: اذ قسم
~~7- ادوار: الاخر
~~8- کذا نسخهآ ادوار و سایر نسخ: العراق (که به قرینهآ سایر اسامی بدون ال مرجح به نظر رسید)
~~9- زنگوله و زیرافکند (یا: زیرافگند) و بزرگ چون فارسی است باید با گاف نوشته شود ولی ارموی در تلو
~~عبارات عربی به صبغهآ عربی با کاف آورده است.
~~10 - نور واحدة را ندارد.
~~11- نور: تو در ادوار
~~12- ایضا: ابو سلیک را یک (ولی شکل بو سلیک در نسخهآ ملی و به ویژهآ نسخهآ مطهری از باب اصالتی که دارد
~~قابل توجه است)
~~13- در نقل متن ادوار ضمن نسخه بدلها واقعت بود به جای واقفت و اینک از ترجمهآ آن معلوم می شود واقعت
~~را باید از زمرهآ تصرفات کتاب دانست.
~~14- ظاهرا: ثانی راست اول حسینی (با توجه به متن عربی ادوار)
~~15- در ردیفهای فعلی گوشهای است از دستگاه شور در ms170 آواز ابوعطا
~~16- نور: موافق است به شش (منفصل ولی چنان که اشاره شد رسم الخط ثابتی ندارد)
~~17- با آن، بای معیت که معنی با داشته است.
~~18- نور: چون گردانیده شود ثانی راهوی اول زنگوله و مخالفست (کذا متصل) بآن بنغمهآ یزو بنغمهآ ب (در
~~این نسخه در متن عربی ادوار نیزب به جای یه ذکر شده بود که به علت نادرست بودن از نقل آن به عنوان
~~نسخه بدل خودداری شد)
~~19- ایضا نور: اخیر
~~20- همان نسخه: آن
~~21- مطهری واو ندارد ولی لازم است - نور: باشند و مبادی هر دو در عدد و نوع متحد باشند
~~22- ملی: انتقال می کنند تا بنغمهآ اول برسند
~~23- مطهری : دایرهآ (شاید: دایرهای)
~~24- نور: دوم
~~25- ملی: رسد
~~26- ایضا: هر دو تغمه (ولی صحیح نیست رک. جامع الالحان ص 153)

PageV01P233

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0162.png)

~~27- نسخهها: نغمهآ (رسم الخط ومانند موارد مکرر و مشابه)
~~28- مطهری و ملی: ثالثه!
~~29- نور: هر سه را یک دایره بیابی
~~30- نغمات دایرهآ عشاق عبارت است از: اد زح یا ید یه یح (مقاصدالالحان چاپ دوم ص 44)
~~31- مکرر توضیح داده شد که یح اوکتاو اول است و بنابراین با ا (یا دست یازوتر یا سیم) همانند می باشد
~~32- کذا نور و دو نسخهآ دیگر فقط ا. اما منظور تکرار تغمات قبلی و رسیدن به نغمهآ اولیه و دور است
~~33- ملی: باشد (و به قرینهآ تکرار باشد در عبارات بعدی یهتر به تظر میرسد)
~~34_ ز نغمهآ دوم دایرهآ نوی و سوم دایرهآ عشاق است
~~35- ملی: رسند و آن دایرهآ
~~36- در اینجا نیز نسخهها در ضبط بو سلیک یا شکل فارسی و متداول آن در ردیفهای موسیقی ایرانی توافق
~~دارند.
~~37_ ملی: باشد (مثل مورد قبلی)
~~38- دایرهآ بوسلیک از ز شروع و بهمان زدوباره منتهی می شود بنابراین تغمهآ ششم آن چنان که در توضیح
~~مریوط به دایرهآ عشاق ذکر شدا است که نغمهآ اول عشاق می باشد.
~~39- در نسخهآ نور عثمانی این نغمه را کاتب به شکلی ms171 نوشته که قراءت آن تردید آمیز است ولی با توجه به
~~توضیح مربوط به آن یعنی تغمهآ دوم بودن دایرهآ راست د بودنش محرزمی شود. رک. جامع الالحان ص 154
~~40- نور: مخالف زنگوله باشد زیرا که ب زنگوله بازای آن باشد (و در نسخهآ ملی تیزدر حاشیه اضافه شده
~~است)
~~41- ایضا نور: باشند (ولی در زبر آن نوشتهاند: شد = باشد)
~~42- همان نسخه: دو قسم باشد
~~43- کذا نور و دو نسخهآ دیگر مغشوش به نظر رسید: و دوم باتفاق مبادی دو نوع باشدا
~~44- مطهری و ملی بدون یاشند
~~45- نور: ابوسلیک کمامضی
~~46- ایضا: اما عشاق نواست (ولی در حدود یک سطر افتادگی دارد)
~~47- مطهری متصل: عشاقست - بوسلیکست (رسم الخط)
~~48- مطهری و ملی بدون طبقه یعنی حذف به قرینه..
~~49- در ردیفهای فعلی گوشهای از دستگاه ماهور محسوب می شود.
~~50 - نور: این هر سه
~~51 مطهری: راستست (رسم الخط)- نسخهآ نور عثمانی در اینجا نیز کم دارد.
~~52 ممکن است با آواز بیات اصفهان از متعلقات دستگاه شور در ردیفهای فعلی بی ارتباط نباشد.
~~53- نور: و اصفهان و کواشت و کردانیا وقتی که امبدأ اصفهان باشد وح را مبدأ کردانیا سازند در جمیع...
~~54- در ردیفهای فعلی گوشهای است از دستگاه نوا.
~~55 مطهری: حجازیست (رسم الخط)- نور: اگرچه یج سادس خجازی بود...
~~56- نور: کماهی که

PageV01P234

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0159.png)

~~57- کذا نور، دو نسحهآ دیگر خالی از افتادگی نیست، در نور و مطهری: بزرکست (رسم الخط]
~~58- ملی: رآهوی!
~~59- مطهری و ملی بدون دوم
~~60- قبلا توضیح داده شد معنی خارج کردن و بیرون آوردن دارد.
~~61- نور: و در سایر
~~62- کذا نور، دو نسخهآ دیگر مندمج: و آن در عشاق زید است در راست و دیج و راست با نوی...
~~63- کذا در همهآ نسخ منفصل - نور: واقع است و کلی تحقیق این مخالفت و مشارکت از سایر طبقات روشن
~~شود و ما اینجا صور دوایر متشارک النغم را باختلاف مبدأ باز نماییم برین مثال:
~~64- کتاب ارزنده و ظاهرا گم شدهای ms172 است که مراغی در آثار خود مکرر علاقه مندان برای بدست آوردن
~~اطلاعات بیشتر ودقیق تر را بدان احالت داده است رک. مقاصد الالحان چاپ دوم صفحهآ 57 و111 و114 و
~~123 و... وجامع الالحان صفحهآ 73و164و170 و194 و... وبرای اطلاع بیشتر دربارهآ این کتاب به تعلیقات
~~رجوع کنید.
~~65- نمودن در معنی اصلی آن: ارائه و تظاهر و نشان دادن
~~66- شکلها از نسخهآ ملی است.

PageV01P235

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0164.png)

# وانت یمکیل أن تفرض اول الأدوار أی تغمة ینت مناله إذا ارذنا أن نجعل اول
~~الأدوارب مثلا فإذا 2 اردنا دور عشاق فنا نجس ب ثمه ثم ح ثم ط ثم یب ثم یه ثم یو ثم
~~یط وهذه الأدوار فی غیر مواضعها یسمی3 طبقات. والطبقات باسرها سبعة عشر بعدد
~~النغمات. فاول الطبقاتا والثانی ح والثالث یه والرابعه والخامس یب والسادس ب
~~والسابع ط والثامن یو والتاسع ووالعاشر یج و الحادی عشر جو الثانی عشری
~~والثالث عشر یزوالرابع عشر زوالخامس عشر ید والسادس عشر دوالسابع عشر یا و
~~لنعمل4 لذلک جدولا ونبین دورا منها فی سائر طبقاتها و استخرج من5 نفسک بواقی
~~الأدوار.6
# و صاحب ادوار رحمه الله مبادی طبقات را اول با بعاد بقیه در جداول امثله باز نموده
~~است بعد از آن در دوازده لوح طبقات دوایر دوازده گانه مشهوره را مبادی بابعاد
~~ذی الاربع باز می نماید اما مبادی طبقات بابعاد بقیه برین مثالست7:

PageV01P236

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0161.png)

# و ممکن بود که از ذی الاربع ثانی اعنی استخراج طبقات مذکوره کردن هم بدین
~~طریق که ذی الاربع اول کرده شد و مبادی طبقات بابعاد دیگر نیزممکن است. مثلا اگر
~~خواهیم که مبادی طبقات ببعد طنینی کنیم مبدأ طبقهآ اول ارا سازیم و ثانی دوثالث زو
~~رابع ی و خامس یجو سادس یو و سابع ب و ثامنه و تاسع ح و عاشر یا وحادی عشرید
~~وثانی عشر یزوثالث عشر جورابع عشر و و خامس عشرط و سادس عشر یب وسابع
~~عشر یه. ms173
# پس اگر خواهیم استخراج دایرهآ عشاق کنیم بمبادی طنینی استنطاق این نغمات
~~باید کرد: طبقهآ اولی ا..د8 . زح.. یا.. ید یه .. یح طبقهآ ثانیهد.. ز..ی یا .. ید. یزیح.. کا
~~طبقهآ ثالثه ز..ی.. یجید.. یز.. ک کا.. کد طبقهآ رابعهی.. یج. یویز.. ک .. کجکد.. کز
~~طبقهآ خامسه یج.. یو.. یط ک.. کج. کو کز.. ل طبقهآ سادسه یو.. یط.. کب کج. کو..
~~کط. ل.. لجطبقهآ سابعه ب..ه.. ح ط.. یب.. یه یو.. یط طبقهآ ثامنه ه.. ح.. یا یب.. یه..
~~یح یط.. کب طبقهآ تاسعه ح.. یا یه.. یح.. کاکب. که طبقهآ عاشره یا.. ید.. یزیح. کا. کد
~~که.. کح طبقهآ حادی عشرید.. یز.. ک کا.. کد.. کزکح.. لا طبقهآ ثانی عشر یز.. ک. کج
~~کد.. کز.. ل لا.. لد طبقهآ ثالث عشر ج.. ز . طی .. یج.. یویز.. ک طبقهآ رابع عشر و..
~~ط.. یب یج.. یو.. یط ک.. کجطبقهآ خامس عشر ط.. یب.. یه یو.. یط.. کب کج. کو
~~طبقهآ سادس عشر ید.. یه .. یح یط.. کب.. که کو.. کط طبقهآ سابع عشر ید.. یح.
~~کاکب.. که.. کط. لب
# وهم برین قیاس مجموع دوایر را از طبقات مبادی بهر بعدی که خواهند استخراج
~~توان کردن، بواقی را بتأمل، طالبان استخراج کنند.

PageV01P237

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0166.png)

~~طبقات که نخستین جدول از جداول مربوط به این فصل محسوب می شود نوشتهاند: «از این صفحه به بعد که
~~فصل دوازدهم باشد ترک شده» و تطبیق این افتادگی با افتادگی نسخهآ مطهری قرینهآ دیگری است بر تشابه
~~این دو نسخه. از شرح دیگر ادوار تألیف یحمی بن احمد الکاشی می توان در مورد این افتادگی استفاده کرد و
~~علاقه مندان می توانند با مراجعه به تعلیقات از آن بهر مند شوند و شکل یا جدول مبادی طبقات از نسخهآ ملی
~~که واضح تر بود گرفته شده است.
~~8 در اصل: ادز بدون نقطه در بین نغمات که با توجه به نبودن یا خالی ماندن جای ب ms174 وجبین ادوه و و وسط
~~د ز یعنی... در هر کدام دو نغمه مفقوده تکمیل شد.
~~9- در نسخه محو شده بود ولی یا توجه به جدول ادوار عشاق از جداول همین فصل در جامع الالحان معلوم
~~می شود بانیدید باشد رل جامع الالحان النتشارات موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی صفحهآ 118 ادوار
~~عشاق

PageV01P238

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0163.png)

~~ووإنا جعل مطلق المثلث مساوبا لثغمة ز التی هی بنصر البم و کذلک بواقی الأوتار
~~کل واحد لبنصر الأعلی تعذر علی من لامکنة له استخراج الأدوار منها2 الا علی التمکن
~~فإنه متی عرف اماکن النغمات وکان له مکنة السرعة فی الانتقال3 لا یتعذر علیه ذلک و
~~کذلک إذا جعل مطلق4 وتر مساویا لو سطی زلزل او وسطی إلفرس ولنبین کیفیة
~~إستخراج دور من الأدوار علی اصطخاب وسطی الفرس فنقول اذا اردنا دورراست و
~~صار مطلق کل وترمساویا لو سطی علی5 ممافوبقه. فإناء نجس مطلق البم ثم سبابته ثم
~~زائد المثلث ثم مجنب المثنی ثم مطلق الزیر ومجنبه ثم زائد الحاد وعلی هذا فقس
~~البواقی.
~~فان کل ؤتر مطلقها مساو یا لزلزل الاعلی وآردنا استخرإج دور راست إنانجس
~~مطلق البم ثم سبابته ووسطی زلزله أو مطلق المثلث عوضا عن الزلزله ثم مجنب
~~لمثلث ثم مطلق المثنی ثم مجنبه ثم وسطی فرسه ثم مجنب الزیر.
# وإذقد علم ذلک فحینئذ یمکن7 ان لا یصحب الوتر أصلا بل ینظر الی طبقات نغماتها
~~فإن کان الجمع8 فی طبقه واحدة فنجعل جکمها حکم الوتر الواحد وان کإنت مختلفة
~~فلینظر نسبها و این انتقلت النغمات فینتقل بحسب مواضعها ولنمثآل کذلک اصطخابا
~~مجهولا علی غیر نظام  ولیکن مبطلق المثلث مساو یا لبنصر البم ومطلق المثبیی لزلزل
~~المثلث ومطلق الزیر لفرس المثنی ومطلق ألحاد لسبابة الزیر واردنا استخراج دور ما
~~ولیکن راست فإنا نجس مطلق البم ثم سبابته وزلزله ثم زائد المثلث ووسطی فرسه ثم
~~زائد المثنبی وسبابته و زلزله ثم مجنب الزیر ثم یعود الدور.
# ون1 اذ قد علم ذلک فلتذ کر طرفأمن ms175 علم الایقاع

PageV01P239

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0168.png)

# اگر بگردانی مطلق مثلث11 را مساوی مرنغمهآ زرا که آن بنصر12 بم است و همچنان
~~بواقی اوتار را هر یکی را مساوی با بنصر اعلی13 متعذر باشد بر آن کس که او را
~~مکنتی14 نباشد در سرعت انتقال اما بر متمکن آسان باشد هرگاه که بداند اماکن
~~نغمات را بر و متعذر نباشد. و همچنین چون گردانیده شود مطلق هر وتری مساوی مر
~~وسطی15 زلزل یا وسطی فرس16. و بیان کنیم کیفیت استخراج دوری از ادوار بر
~~اصطخاب17 وسطی فرس. پس می گوییم که چون خواهیم که دور راست را استخراج
~~کنیم بگردانیم مطلق هر وتری را مساوی وسطی فرس آنچه مافوق آنست پس ما
~~جس18 کنیم مطلق بم را، پس سبابهآ آن19 پس زاید مثلث20 و سبابهآ آن پس مجنب21
~~مثنی پس مطلق زیر و مجنب آن پس زاید حاد23 وعلی هذا فقس البواقی.
# پس اگر باشد هر وتری مساوی زلزل اعلی و خواهیم که استخراج دور راست کنیم
~~ز لزال یش تهجتیتب معلث بس مطلقی منی یش مجقب آذ س و سطی لفر س آن عش ماجتب
~~زیر. و از اینجا معلوم می شود پس اکنون اگر هیچ ترتیبی معین در اصطخاب اوتار نباشد
~~بل که نسبت مطلق هر وتری با مافوق آن نسبتی دیگر باشد استخراج ادوار هم ممکن
~~بود بدان طریق که نظر بطبقات نغمات کنند اگر نغمات آن جمع که استخراج آن
~~می کند24 دریک طبقه باشند حکم آن چون حکم وتر واحد باشد استخراج آن اسهل بود
~~و اگر در طبقات مختلف باشند نظر به نسبت25 اوتار کنند و ببینند26 که نغمات بکدام
~~موضع انتقال کردهاند استنطاق آن نغمه کنند وما مثال اصطخاب مجهول27 بر غیر نظام
~~سازیم و استخراج دورراست کنیم و آن اصطخاب چنان باشد که مطلق مثلث را مساوی
~~بنصر بم سازیم و مطلق مثنی را مساوی زلزل مثلث و مطلق حاد مساوی سبابهآ زیر و
~~استخراج ms176 دورراست چنان کنیم که زخمه28 بر مطلق بم زنیم. پس سبابهآ آن پس بر زلزل
~~آن پس بر زاید مثلث پس بر فرس29 آن پس بر زاید آن مثنی پس مجنب زیر پس دور
~~عود30 کنند. و چون بعضی از نغمات گفته شد طرفی از علم ایقاع31 بیان کنیم.
# یقول العبدالفقیر32 اصطخابات غیر معهوده عبارتست از آنک مطلقات اوتار را با
~~یکدیگر بر نسبت ذی الاربع نسازند. و چون چنین باشد آنرا غیر معهود خوانند اگر
~~خودیک وتر از ثلثة ارباع33 ما فوق خود متغیر باشد که آن اصطخاب غیر معهود باشد. و
~~اگر اوتار خمسه34 متحد بر یک نسبت باشند بغیر از نسبت مثل و ثلث35 بل که بآن نسب
~~مذکوره باشند آنرا منتظم غیر36 معهود خوانیم. و اگر تمدیدات مختلفة النسب باشند

PageV01P240

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0165.png)

~~آنرا شد غیر منتظم گویند. پس کسانی که درین فن قدرت و مهارت و سرعت انتقال در
~~اصابع37 بر اماکن نغم نباشد چون اوتار را بشدود منتظم یا غیر منتظم مصطخب38
~~گردانند استخراج جموع و ادوار متعذر باشد و اگر مطلقات39 اوتاررا بر نسبت بعد بقیه
~~با یکدیگر سازیم یا بر نسبت بعد ج40 یا بعد ط41 او غیر ذلک سازیم بنوع خودیا بغیر
~~نوع خود اعنی منتظم یا غیر منتظم آنچه در تمدیدات مطلقات کم یا زیادت شده تفاوت
~~آنرا در مطلقات پیدا کنیم، پس تفاوت را در دساتین هم پیدا کنیم مثلا چون وتر مثلث را
~~مساوی سبابهآ بم سازیم از اصطخاب معهود در آهنگ یک طنینی ویک بعد بقیة که بعد کل
~~و خمس کل42 باشد ناقص شود پس تفاوت آنرا در مثلث دریابیم، طرف احدذی الاربع
~~بر دستان وسطی فرس واقع شود که آن نغمهآ ب باشد و قس علی هذا.
# پس چون آن ضوابط را مرعی دارند ممکن باشد استخراج جموع و ادوار کردن از
~~آن شدود مذکوره. پس اگر خواهیم که شد فرسیات سازیم اعنی هر وتری را ms177 مساوی
~~فرس مافوق خود سازیم و خواهیم که دور راست را از آن شد استخراج کنیم اول
~~استنطاق مطلق بم کنیم پس سبابهآ آن زپس زاید مثلث ط پس سبابهآ آن یا پس مجنب
~~مثنیی پس مطلق زیر کب پس مجنب آن کد پس زاید حاد ل.
# اما شد زلزلیات و آن چنان باشد که مطلق هر وتری را مساوی زلزل مافوق خود
~~سازیم و چون خواهیم که از آن شد استخراج دور راست کنیم اول مضراب بر مطلق بم
~~زنیم، ثانی بر سبابهآ آن، ثالث بر زلزل آن، یا بر مطلق مثلث چه هر دو در آهنگ متحداند.
~~پس مجنب مثلث، پس مطلق مثنی، پس مجنب آن، پس فرس آن، پس مجنب زیر.
# اما شد غیر منتظم آن بود که مطلق مثلث را مساوی بنصر بم سازیم اعنی مساوی زیر
~~و مطلق مثنی را مساوی زلزل مثلث و مطلق زیر را مساوی فرس مثنی و مطلق حاد را
~~مساوی سبابهآ زیر. و چون خواهیم که استخراج دور راست کنیم طریقه آنست که اول
~~استنطاق نغمهآ مطلق بم کنیم ا، پس سبابهآ آن د، پس زلزل آن و، پس مطلق مثلث ح، پس
~~سبابهآ مثنی یا، پس زلزل مثلث یجه پس مطلق مثنی یه، پس سبابهآ آن یح. اما ارباب
~~برده صتازیم آن عد رالهم باسم آن برده لحولدانیم بلا تعمه مطلق محاد راباهنگلی
~~سازیم و مطلق مثلث را بنغمهآ یه ومطلق زیر را بنغمهآ ی و مطلق مثلث را بنغمهآ ح چون
~~اصل حسینی این دساتین خمسهاند لاجرم این نوع تمدیدات را شد حسینی خوانیم و
~~درین شد اگر زیر را که نغمهآ یب است یک بعد بقیه زیادت کنیم عزال44 شود و آنرا شد

PageV01P241

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0170.png)

~~حجاز45 خوانیم و اگر در آن جمع نغمهآی در آورند بزرگ شود و آن نغمه از مطلقات
~~نباشد بل که باصبع آنرا قید کنند.
~~و بباید دانست که اصطخابات غیر معهوده کثیرة ms178 الانواع اند زیرا که شدود متساویه
~~ومتخالفهآ اوتار ارباع اولی بسیارست و ما هفت شد را از شدود اصول46 اینجا بازنماییم
~~و بعد از آن قواعد استخراج هزار و یک شد را در اوتار ارباع اول ذکر کنیم بنوعی که
~~مباشران حاذق و خبیر درین استخراج آنها توانند کردن.
~~اول شد بقایا47 . و آن چنان باشد که مطلق هر وتری مساوی نغمهآ وتر28 ب م مافوق
~~خود باشد.
~~ثانی مجنبات و آن چنان بود که مطلق بنصر هر وتری مساوی49 نغمهآ جوتر48
~~ماقوق خود باشد.50
# ثالث طنینیات درین شد هر وتری با نغمهآ یج مافوق خود مساوی باشد51.
# رابع فرسیات و در آن شد نغمهآ هر وتری با نغمهآ ه مافوق خود مساوی باشد52.
# خامس زلزلیات و در آن شد نغمهآ هر وتری مساوی نغمهآ و مافوق خود باشد53.
# سادس بنصریات و در آن نغمهآ مطلق هر وتری مساوی نغمهآ زمافوق خود باشد54.
# سابع خنصریات و آنرا شد اصل خوانیم زیرا که مطلق هر وتری مساوی نغمهآ ثلثة
~~ارباع مافوق خود باشد55.
# واین خود56 روشنست که دساتین سبعهآ 57 مذکوره از محل خود تجاوز نمی کنند و
~~بتبدیل نغمات متغیر نمی شوند اما در نغمات دساتین تبدیل واقع شود اعنی نغمهای58
~~که از دستانی خارج میشود59 آن نغمه از دستان دیگر خارج شود پس ما اینجا از60
~~شدودی که ملایم المطلقات باشند دوازده شد را بیان کنیم و این شدود اثنی عشره61 را
~~بر نغمات اصل دوازده پرده مشهوره وضع کردیم. اکنون ارقام نغمات آنها را باز نماییم و
~~ارقام نسب آنها را در اوتار خمسه62آ عود باز نماییم63:
# مثلا در شد64 اول از شدود اثنی عشر شد عشاقست و آن چنانست که مطلق مثلث
~~مساوی فرس بم باشد و مطلق زیر مساوی سبابهآ بم65 ومطلق حادمساوی فرس مثلث و
~~مطلق مثنی بیک طنینی از مطلق بم اثقل باشد66 این شد را شد عشاق خوانیم، و ممکن
~~است که نود ms179 ویک شد بر نغمات اصل نود ویک67 دایره بسازیم و ازهر شدی استخراج
~~جموع وادوار کنیم. وما درین زمان مجموع این شدود را چنانک مذکورشد68، ساختیم و
~~استخراج تصانیف از آنها کردیم، پس اینجا اول بیان شدود دوایر اثنی عشره کنیم و

PageV01P242

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0167.png)

~~شکل اوتار وارقام و اعداد مقادیر نفیات آنها را وضع کنیم بعد از آن هان تواعد سایر
~~شدود کنیم و آنها را باز نماییم.
# اما شدود اثنی عشره اینست69:

PageV01P243

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0169.png)

# این بود شدود: 7 دوایر دوازده گانه مشهوره که مذکور شد پس شروع کنیم در بیان
~~سایر شدود که قبل ازین گفتیم که هزار و یک شد71 ممکنست از ارباع اوتار73 عود
~~استخراج کردن.
# اکنون درین کتاب در دو صفحه را مثال نمودیم بواقی را طلبه از قواعد، خود توانند
~~پیدا کردن. مثلا در شد اول علامات ارقام نسب آنها این حروفست: ح ح ح ز.ح اول
~~علامت آنها آنست که نغمهآ مطلق مثلث مساوی نغمهآ ح بمست اعنی مساوی ثلثة ارباع
~~مافوق خود وح ثانی تسویهآ مطلق مثنی است و با ثلثة ارباع مثلث وح ثالث علامت
~~تسویهآ مطلق زیرست با ثلثة ارباع مثنی و زعلامت آنکه نغمهآ مطلق حاد مساوی نغمهآ
~~بنصر زیرست.
~~اما در شد ثانی ح اول علامت تسویهآ مطلق مثلثست با ثلثة ارباع بم وح دوم علامت
~~تسویهآ مطلق مثنی است با ثلثة ارباع مافوق خود و زاول علامت تسویهآ مطلق زیرست
~~با بنصر مثنی و زثانی علامت تسویهآ مطلق حادست با بنصر زیر.
# چون بدین طریق سلوک کنیم هزارویک شد در ارباع اوتار خمسهآ عود مترتب شوند
~~و روشنست و محقق که اصوات از روی شرع مطهر حرامست لکن ما بجهت ضبط
~~نغمات و تحقیق اماکن و مخارج نغم و معرفت آن در اوتار شروع کردیم زیرا اگر اوتار
~~نباشد تحقیق نسب و مقادیر نغمات نتوان کردن.
# اکنون وظیفه آنکه طالبان معرفت نغم از اجزای اوتار تحقیق معرفت نغمات ms180 کنند اما
~~بزدن و نواختن اوتار مشغول نشوند. و استماع نغمات طیبه از حلوق انسانی حلالست و
~~آن مبطل صلوة نیست چه قراء و خطباء و امامان قراءت نماز ترنم بنغمات طیبه کنند.
# پس بعضی از سایر اصطخابات غیر معهوده را اینجا باز نماییم23:

PageV01P245

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0174.png)

~~م دیداء ب4 احهبج امیایای
~~حععدح ریهع رهع انک ده یتحع ماردحح رع ردد
~~ی مح ع یح رن چیرحح ادیییندحح
~~حح رحح اهل دمءءدحح یراودعح موب
~~ماح رردله عع ریع وجلیح مح اودوحح باح دح متح ه
# بر بر ع ررحاع وح دحدححایخحاای ودی
~~ویمء ررمن ادم اواح حع لرعدعع
~~اا وور ل ارح ضح ملی دن برماسح رد بردهحع ه منح دررع
~~اناهءمرالی دت
~~ترهه اع تا م
# شع امنم درآ ددابرع**
~~2 رن بو اع رهع ام
~~امع ع لیحح له وعلو ذمأرجمان
~~دح یلی وددان دحوح اماح بعاع رع ح ررایادرع
~~مودح ددعلنرسع لذع ردیه ح وعاعره رلةع رع
~~بشدددحلعتن رویل برررعقأدردع امتیعرح ادع مموره
~~دح لام درله کح روراادودع این هامخ حععررد
~~وح وسح ل بخ ردرارمدح ال دح لیینعوه
~~رحیدح ح رعرلرددح ایکع هعهمع[ی رهدا.
~~درهحووحیعرراردعن مزدلیمرعیعردع
~~ع ودد ادح دروبرع اع هح حامع محلره
~~لر هاوحناد
~~مدسد دل نع دددررم ح لیح بت طحح بتیددء
~~ک درریار میع نح ومر دل دحح ددعاردد
~~دودال ام ولعتح دح هاورح ردح
~~لحده ذدرحرح ورمرحخ رح مروم دررح ن ودف
~~ع درردا ورهب ع دح جاقءررهلتممزوحب
~~درردردی دههد
~~مح دردروحد هراردع
~~ح دد ا ددیبخ درهلل ل نرددرت
~~حددرهع ررحدلهحتهعرری
~~ع هدردع ترا ع محل دهلررر
~~ر یتع دودعرعحهدح هعرددرودح
~~رت ح ددح ارررعدع دح لردهدورح
~~س ددهحل دماررعبح دخغردیمدرع
~~عهع ددرهرعبع متک یماترلورع
~~دددددیح درححدعلردیخ
~~رردح یددرمدررح بندلمهلودین
~~ودردی دد ررزارهو دتددری
~~رمه دح لمع ددحلنورهعخداوع دعلیاعرزلتادت
~~حدحویردع رحمن ارارع
~~ررح الر*ده یج دح سع دی ع رماع رعره
~~درحع لآرت دمدن ح لحرد عد
~~رردلی ح حرخ حع ms181 رهرعرسب
~~اعبدردحرراحرد
~~ررملددردددلج نو*
~~ددع برههعحدههحرحردرقدد
~~والا دماز ایر ع ه ل ل  ل لر رمل ال ل لام لت فب ح ل لم مر

PageV01P246

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0171.png)

~~طاامره
~~ع بلددددح*رحاومحلعسههمسدحیلعتمته
~~یح م ددح خمبوعلعحمدحلینمی
~~بدحددو دحرع رحح دهمعلب
~~ددوتن درد
~~ودرر عدمنهیت
~~ن دده چ رعح دلهح دعیحلیامخااح
~~دردموع دع بیمنابر مانابب
~~دعح درد دوس رارهد له مییخاردحدردا
~~ح و دهن ج د ل زاوجدعی دح د ارحبم
~~بح وح ودهنمقع دوداحتج دا درعع ای ورحترررر
~~ی درح ادمع ایا دهادد وحهرن زارمع
~~ودهح اغددن لن ددب بماع ریقایردمعدرحلت رهح
~~ورهح ل رخهحیلح دغر درهبلاره محرحادمن
~~مارهخ باومحح دورمعوررا پماع سودروح لیتهمع
~~باروهحدحنبح دوها برروررتع دری فورنح قتاررح
~~دووع ترخمع وردع پناع خیتلححدممدیحنردح
~~وهع دعردحیمبوولحدیا لوویجلددع
# چهر وعیلرردح عترهج مررور
# دهع رودخناع ومعمهح ورر
# هرت ح وم م ردلن بوررد
~~دةدردح ردح اباح و می مرحل ودررور
# بع درهددح یلع ح ونرم ب رمدح دد
~~ح ع دل ح درعره دح ردنح موهع مورادحرر
~~هرملزتندرووحومرححردخدمیتررر
~~ودودد بررحیومعیحوح

PageV01P247

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0176.png)

~~10- ایضا: و اذا
~~11- در بارهآ اسامی اوتاریا سیمهای سازها و پردهها که منسوب به انگشتها بودهاند در تعلیقات توضیح کافی
~~داده شده است و قبلا نیز اشارهای شد ولی از باب مزید اطلاع یادآور می شود که منظور از مطلق مثلث
~~دست یاز وتر مثلث یا سیم دوم از طرف بم است.
~~12- پردهآ منسوب به انگشت چهارم بر روی وتر بم یا سیم اول
~~13- وتر بالاتر
~~14- قدرت و توانایی (معین)
~~15- انگشت میانه که به علت تنوع اسامی مختلفی داشته است. وسطی زلزل که ظاهرا از ابتکارات زلزل
~~موسیقی دان بزرگ معاصر هارون الرشید است بین بنصر و وسطی فرس و در فاصله 22 طول وتر یا سیم بوده
~~است (مقاصدالالحان ص 164).
~~16- وسطی فرس که بعضی از آن را با وسطی قدیمه یکی دانستهاند چنان که از اسمش پیداست از پردههای
~~ایرانی است که فارابی از آن مکرریاد کرده و ظاهرا نمایندهآ ms182 1iereemiheusr (سوم کوچک) و معادل ربمل
~~ا9e بوده است (ایضا تعلیقات مقاصد الالحان ص 163).
~~17- اصطخاب که در بعضی از مآخذ با حاء اصطحاب ضبط شده (معین) به معنی هم آهنگی و معادل o«dعع
~~است رک. تعلیقات و در اینجا در عنوان فصل دوازدهم ادوار اصطخاب غیر المعهود را میتوان به معنی
~~کوکهای غیر معمولی و شاید نظیر چپ کوک در ساز گرفت.
~~18- جس در عربی از مصادر باب نصر وبه معنی بسودن است (مصادر زوزنی ج 1 ص 103) و در موسیقی
~~قدیم منظور گرفتن پرده بوده است که مراغی گاه در آثار خود به جای آن گرفت را به کار برده است رک.
~~جامع الالحان ص 382 (فهرست لغات و...).
~~19- یعنی سبابهآ بم یا محل انگشت اول (به غیر از شصت) روی وتر اول یا دستهآ ساز.
~~20- زاید پردهای بوده است اضافه بر پردههای مربوط به انگشتان و در اینجا محل این پرده بر روی وتر دوم و
~~منظور از سبابهآ آن نیز جای انگشت اول روی همان وتر مثلث است.
~~21- مجنب پردهای بوده است در جنب یا نزدیک سایر پردهها و انگشتان (مقاصد الالحان، چاپ دوم، ص164)
~~و مثنی چنان که قبلا اشاره شد وتر یا سیم سوم است.
~~2- بردهآ زاید وترحادیا سم ینج عود که مراغی ابتکار آن را به فارای نسبت داده است (جامع الالحان بص
~~(108
~~23- به عوض زلزل
~~24- یا: می کنند

PageV01P248

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0173.png)

# 249
~~31- وزن یا ضرب و معادل 1xy1mm انگلیسی رک. تعلیقات
~~32- تا اینجا ترجمه ادوار ارموی بود و اینک مراغی چنان که رسم اوست با فروتنی مبادرت به ذکر توضیحاتی
~~کرده است.
~~3 -33
~~34- وترهای پنج گانه عود کامل (جامع الألحان، ص 108)
~~35-1 یا
~~36- به خط ریز و در بالای آن: شد (=شد منتظم غیر معهود). مراغی شد رارشتهآ مروارید خوانده و اطلاق آن
~~را به نغمات به نقل از قدما از باب شباهت آنها به لآلی دانسته است (جامع الالحان، ص 99)
~~37_- جمع ms183 اصبع و به معنی انگشتان که از باب حال و محل به محل قرار گرفتن انگشتان دست نوازندهآ روی وتر
~~یا ساعد یعنی دستهآ ساز و به تعبیر دیگر پردههای ساز اطلاق می شده است رک. جامع الالحان،ص 318
~~38- اسم مفعول: اصطخاب شده، هم آهنگ
~~39- جمع مطلق: دست بازها
~~40- مجنب
~~41- طنینی
~~13-6 -42
~~43- در اصل: صناعة (رسم الخط)
~~44- در ردیفهای فعلی گوشهای است در دستگاه شور و همایون.
~~45- در آثار مراغی گاه حجاز به جای حجازی دیده می شود (جامع الالحان، ص 145 و164) که اگر مانند
~~اینجا از زمرهآ سهوالقلم نباشد قابل توجه است.
~~46- به مناسبت جمع بودن شدود اصل را هم جمع بسته است واز این قبیل تطابق که متأثر از قواعد زبان عربی
~~است در آثار مراغی به پیروی از رسم متداول در آن ایام بسیار دیده می شود.
~~47- جمع بقیه (بعد بقیه ب)
~~48- معمولا به تمام ام یعنی تمام سیم وتر گفته اند ولی مراغی از باب اطلاق کل و جزء به قسمتی از وتریعنی ب
~~م نیز وتر گفته است و در آثار او نظیر زیاد دارد.
~~49- پایان افتادگی نسخهآ مطهری و ملی
~~50- تصحیح قیاسی، نور: نغمهآ وتر ج مافوق - مطهری و ملی: مساوی نغمهآ جمافوق
~~51- کذا نور، دو نسخهآ دیگر: ثالث طنینیات (فقط)
~~52- ایضا نور: رابع فرسیات (فقط)
~~53- نیز: خامس زلزلیات (فقط)
~~54- همان دو نسخه: سادس بنصریات (بدون توضیح)
~~55- نور: و در آن شد تغمهآ مطلق هر وتری مساوی نغمدآ ح مافوق خود باشد و بواقی شدود تا هزارویک بعد
~~ازین مذکور گردد انشاء الله تعالی
~~56- ایضا نور: و واضح است که
~~57- یا اصابع از مطلق تا خنصر (جامع الالحان، ص 318).

PageV01P249

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0178.png)

~~58- در نسخهها: نغمهآ (رسم الخط)
~~59- نور: می شد آن نغمات دستانی دیگر خارج شود!
~~60- ایضا نور از ندارد: اینجا شدودی که متلاثم المطلقات
~~61- یا ادوار مشهوره از عشاق تا بزرگ رک. جامع الالحان، ص 111 و 112.
~~62- اوتار پنج گانه عود: بم، ms184 مثلث، مثنی، زیر، حاد (جامع الالحان، ص 108)
~~63- نور: اکنون ارقام نغمات آنها را (در حاشیه: و نسب آنها را) در اوتار خمسهآ عود باز نماییم
~~64- ظاهرا در زائد است - نور: مثلا شد اول را شد عشاق گویم و طریقهآ آن چنان باشد که
~~65- ایضا نور: بم باشد
~~و6 ایضا بدون باشد: بم اثقل و ممکن است که نود ویک شد بر تغمات اصول آنها وضع کردن و ازهر شدی
~~استخراج جموع و ادوار کردن
~~67- اشاره است به 91 دایره که از اضافه یا ترکیب اقسام هفت گانه ذی الاربع با سیزده گانه ذی الخمس
~~حاصل می شود 7x13=91 (جامع الالحان، ص 95)
~~68- نور: مذکور شد و استخراج انواع تصانیف از آنها کردیم پس ما اینجا اول بیان شدود اثنا عشره در
~~جداول کنیم و بعد از آن قواعد تألیف سایر شدود را باز نمایم بنوعی که طالبان استخراج آنها باسهل وجوه
~~توانند کردن
~~69- ایضا: و امثلهآ شدود دوازده گانه اینست
~~770- نور: این بود شدود دوازده گانه مذکوره فحینیذ شروع کنیم در بیان... اوتار خمسهآ عود استخراج کردن
~~71- این 1001 شد را مراغی در جامع الالحان آورده است رک. ص 171 تا 180.
~~72- از چهاروتر عود زیرا عود قدیم 4 وتر داشته است و بعد فارابی با افزودن وتر پنجمی به اسم حاد آن را
~~کامل کرده است ایضا جامع الالحان، ص 104 و106 تا108
~~72- جداول از نسخهآ ملی است که خواناتر بود و نظیر آن را مراغی در مقاصدالالحان آورده است که می توان
~~با آن مقایسه کرد رک. مقاصد الالحان، چاپ دوم، ص 115 و116 و مفصل تر تحت عنوان جداول شدود
~~یکهزار شد در ربیع اول وتر در جامع الألحان است (ص 171 تا 180)

PageV01P250

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0175.png)

~~الایقاء1 هی جماعة نقرات یتنها ازمنة بجحدودة المقادیر لها آدوار متسا وبات الکمة
~~علی اوضاع مخصوصة تدرک2 تساوی تلک الأزمنة والادوار بمیزان إلطبع السلیم
~~إلمستقیم3 فکما4 ان ادوار عروض الشعر متفاوتة الاوضاع مختلفة الاوزان ms185 لا یفتقر
~~الطبع السلیم فی إدراک تساوی کل نوجع منها7 إلی میزان العروض کذلکی لإیفتقر
~~الطبع 8 الی ادراک تساوی ازمنة کل دور من أدوار الایقاع الی میزان یدرک به ذلک بل هو
~~غریزة قد جبل علیها الطبع السلیم وتلک الغریزه للبعض10 دون البعض11 کیف لإوقد
~~شاهدنا جماعة قد تبتلوا12 المعرفة هذا الفن اعنی الایقاع وجدوا13 واجتهد معلمهم
~~غایة الإجتباد زما نأ وافرأ ین العیر علی أن یتقلو ( ذلک ویص بکة له بکرة
~~بإلعلوم الدقیقة سریع الهجوم علی إدراک الحقایق16.
# وحکیم ابونصر17 گفته است که «الأیقاع هو النقلة فی18 ازمنة محدودة المقادیر
~~والنسب» اما صاحب ادوار می گوید که ایقاع جماعت نقرات19 باشند که میان آنها
~~ازمنهآ معینه محدوده واقع شود20، مشتمل بر ادواری چند متساوی در کمیت بر اوضاع
~~مخصوصه21 که ادراک تساوی ازمنه و ادوار بمیزان طبع سلیم توان کردن همچنانک ادوار
~~عروض شعر متفاوت باشند و طبع در ادراک تساوی ادوار آن از هر نوعی محتاج بمیزانی
~~نباشد که بدان میزان دریابند. و این امر غریزی طبیعی در جمیع اطباع نباشد بلک در
~~بعضی باشد دون بعضی چه ما جماعتی کثیر دیدیم که سعی بلیغ و جهد عظیم در معرفت
~~علم ایقاع کردند و معلم ایشان مدتی مدید اجتهاد بغایت نمود22 تا ایشان ازمنهآ ایقاع را
~~تعقل کنند و ایشانرادانستن آن ملکه شود، بغیر از زحمت و تعب خبری نشد با وجود

PageV01P251

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0180.png)

~~آنک در علوم دقیقه و ادراک حقایق و معرفت23 دقایق می کردند ایشانرا بکد24 واجتهاد
~~علم ایقاع حاصل نشد.
# و بعضی از قدما تعریف ایقاع برین وجه کردهاند که «الایقاع تقدیر ازمنة25
~~النقرات» وشیخ ابو نصر رحمه الله تعریف ایقاع برین وجه کرده26 که «الایقاع هو النقلة
~~علی النغم فی ازمنة محدودة المقادیر والنسب»27 وصاحب شرفیه علیه الرحمه چنین
~~تعریف کرده که «الایقاع هو جماعة نقرات یتخللها28 ازمنة محدودة المقادیر و29 علی
~~نسب و اوضاع مخصوصة بادوار متساویات تدرک تساوی تلک الازمنة و ms186 الأدوار بمیزان
~~الطبع السلیم المستقیم».
# و مولانا قطب الدین30 سقی الله ثراه برین تعریف اعتراض کرده است و گفته که
~~تقید ازمنه بادوار از روی عکس31 مختل است32 چه بسیار باشد که ایقاع باشد بی دور
~~مانند پیشرو33. می گوییم آنچه34 مولانا گفته واردست اگر چنین گفتی که بعضی
~~پیشروها می باشد بی دور35 مع هذا از افراد ایقاعست، اولی بودی چه عبارت علامه
~~شیرازی رحمه الله مشعرست بآنک در پیشر و36 دور نباشد ولیس کذلک زیراکه پیشر و
~~مع الدور نیزمی باشد و اکثر پیشر وها مع الدورند. و دریک زمان که آن زمان سبب ثقیل37
~~باشد پیشر و بی دور می باشد لاغیر چه ارباب صناعت38 عملیه ادوار ایقاعی آن جمع را
~~گویند مثلا گویند که زمان دور ثقیل اول شانزده نقره39 است یا مخمس40 که گویند
~~زمان دور آن هشت نقره است یا غیر از اینها کما سیتضح فی موضعه.
~~و از زمان محمد تونی41 رحمه الله صاحب ارمال42 تا زمان مولانا صفی الدین
~~عبدالمؤمن43 الی یومنا پیشروها اکثر در دور رمل و مخمس مؤلف شده و درین زمان
~~ازین فقیر پیشر وها می خواستند در ادوارسته44آ ایقاعی که بعد ازین مذکور خواهد شد
~~و در آن ادوار پیشروها ساخته و در میان اهل عمل مشهور شده.
# و پیشر و در هر دوری که سازند45 جایزست تا غایتی که اگر شخصی دوری انشاء
~~کند و در آن دور پیشر و سازد، شاید46. اما تقید ازمنهآ ادوار بادراک تشاوی آنها محل
~~بحث است47 زیرا که بعضی از ادوار هست که ادراک تساوی میان ازمنهآ آنها بطبع سلیم
~~مستقیم نمی توان کردن و آن بر دو قسم باشد: یکی از غایت طول زمان و دیگر از غایت
~~قصر زمان. و48 چون در تلحین49 بر نغم انتقال میان مبادی ازمنهآ نغم که آنرا نقرات
~~خوانند ازمنه50 واقع باشد و آن ازمنه یا در غایت قصر باشد یا در غایت طول ms187 یا متوسط.
~~اول فساد لحن باشد و از تمزیج نغم حادث گردد و نغمه را لبشثی51 محسوس باشد یا در

PageV01P252

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0177.png)

~~سامعه مرتسم گردد یا دیگری با آن ممتزج شود و چون زمان در غایت قصر باشد پیش از
~~ارتسام نغمهآ اول نغمهآ ثانی وارد شود و صورت اول باطل گردد، پس امتزاج حاصل
~~نشود. وثانی نیز بسبب فساد لحن است، بسبب طول زمان صورت نغمهآ اول بکلی از
~~سامعه مضمحل شود لاجرم نغمهآ ثانی را با اول امتزاج صورت نبندد52. اما ثالث لایق
~~بود و اگر اقل زمانی بود که صالح تألیف باشد آنرا زمان گویند کمایأتی.
~~اما آنک از طول 53 زمان مثل دور مأتین54 که زمان آن دویست نقره است که آنرا
~~بتقطیع55 توان ضبط کردن و دیگر آنک از غایت سرعت و این روشنست که مردم مستعد
~~که ایشانرا این علم و عمل خلقی56 باشد ایشان فرق کنند میان موزون و ناموزون بطبع
~~سلیم.
# و بباید دانست که وزن ایقاع ادقست57 از وزن شعر زیرا که تعداد حروف و تمیز
~~متحرک و ساکن چندانی صعوبت ندارد که تقدیر58 ازمنه. و بسیاری از مردمان باشند که
~~ایشانرا طبع شعر باشد و ایقاع نباشد اما عکس آن نادرست و نادر در حکم عدمست59.
~~وقدما را در اصول ایقاعی کلام مطولست و شرح آنها درین شرح60، لایق نیست پس ما
~~اصول ایقاع مستعملهآ متداوله را ذکر کنیم. و گوییم که ممکن نیست که تلفظ کنی بسبب
~~ثقیل الا بدو نقره چنانک گویی تن و روشنست که بین النقرتین زمانی باشد و آن زمان
~~سریع باشد یا بطیء و شاید که متوسط باشد بین السرعة والبطوء61. اما سریع میرسد
~~بمرتبهای62 که زمانهای آنها محسوس نمی شود چنانک آن ازمنهآ غیر محسوسه مشابه
~~می شود از ترعید اللسان63 و از سرعت حرکات نقرات بر مثل طبول از ایادی64 مهره و
~~این زمان و امثال آنرا ترعید و تضعیف65 نیز گویند ms188 و آن از اعتدال بر طرفست زیرا که
~~چون در غایت قصر باشد قبل از کمال ارتسام اول، ثانی وارد شود و صورت اول متلاشی
~~و باطل شده باشد. وثانی هم سبب فساد وزنست بسبب طول زمان چه صورت نقرهآ اول
~~بکلی مضمحل شود پس امتزاج حاصل نشود و بطیء را حدی معین نیست بلک آن
~~بحسب اقتضای ارادت66 مباشران باشد پس این دو صنف صالح عیار و میزان نباشد
~~بلک زمان متوسط را میزان توان ساخت.
# و فارابی67 رحمه الله گفته است که ازمنه68آ که بین النقرات واقع شوند متساوی
~~باشندیا متفاضل پس اگر متساوی باشند آنرا ایقاع موصل خوانند و اگر متفاضل باشند
~~ایقاع مفصل. واگر بین النقرتین زمانی بود که انقسام آن ممکن نباشد ای لایمکن ان
~~یقع بین کل نقرتین نقرتین منها نقرة بل یکون من اقصاء الازمنة، آنرا سریع قزج

PageV01P253

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0182.png)

~~خوانند همچون ازمن68آ که میان نقرات اسباب61 ثقالست خصوصا چون بدان تلفظ
~~کنند حیثیتا70 مثاله تن تن تن و این زمانرا زمان آ خوانند اما نقراتی که ازمنهآ آنها اقل از
~~زمان آ باشد آنرا ترعید و تضعیف خوانند مانند نقراتی که بر طبول و غیر از آنها قرع
~~کنند گمامر. و آن زمان واحد مفروض باشد زیرا که در آن مساغ71 نقرهآ دیگر نیست و
~~اگر ازمنهآ متساویهآ متتالیه ضعف زمان آ باشد آنرا خفیف هزج خوانند مثلا تلفظ کنند
~~باسباب خفاف72 برتتالی و مقارن گردانند بتای73 هر سببی از آن نقرهآ 74 نقره نونات75
~~السواکن، پس میان نقرات آن مساغ نقره74آ باشد و این زمانرا زمان ب خوانند. و اگر
~~زمانی باشد که در میان آن مساغ دو نقره باشد آن زمانرا زمان جخوانند و آنرا خفیف
~~ثقیل هزج گویند و آن چنان باشد که تلفظ کنند باوتاد مجموعه بر تتالی و مقارن گردانند
~~باول هر حرکتی از آن نقره75آ نقره دون نقرتین آخرتین76 مثاله تنن تنن. و اگر در میان ms189
~~هر دو نقره سه حرف را زمان سازند آنرا ثقیل هزج خوانند مثلا تلفظ کنند بفواصل
~~صغری77 و مقارن گردانند باول هر حرکتی از آن نقره74آ نقره غیر از سه حرف آخر
~~مثاله تننن تننن تننن تننن و آنرا زمان دخوانند. و ظاهرست که زمان ب ضعف زمان آ
~~باشد78 وزمان جمثل ونصف79 زمان ب باشد و ثلثة امثال80 زمان آو زمان دمثل وثلث
~~زمان ج81 و ضعف زمان ب و اربعة امثال زمان آباشد. و زمان فاصلهآ کبری را زمان 82 ه
~~خوانند.
# پس زمان اول وزمان خامس اعنی اوه قلیل الاستعمالند لکن ازمنهآ ثلثه اعنی: ب و
~~جود کثیرة الاستعمالند و زمان اطول درین اقسام فاصله خوانند83.
# و اگر کسی بهشت سبب خفیف تلفظ کند و دیگری بر پنج84 وتد مجموع ونقره
~~واحده و هر دو معا ابتدا کنند و باعتدال تلفظ کنند زمانین دورین معا تمام شوند.
# و چون اعادهآ دور ثانی کنند دخولین آنها معا واقع شوند.
# اما ایقاع مفصل آنست که میان نقرات آنها ازمنهآ متفاضله باشد و آن چنان بود که
~~میان نقرات آنها ازمنهآ متفاضله باشد و آن آنست که دو نقره، دو نقره باشد و میان هر دو
~~نقره زمانی باشد. دیگر آنک متوالی شوند چهار چهار نقره و در هر چهار، زمان اطول
~~باشد85 و آنرا مفصل اول خوانند و ثانی را مفصل ثانی و ثالث را مفصل ثالث. پس
~~مفصل اول اگر از اقصای ازمنه باشد اعنی زمان آآنرا سریع مفصل اول خوانند و اگر
~~زمان ب باشد، خفیف مفصل اول خوانند و اگر زمان د باشد آنرا ثقیل مفصل اول
~~خوانند و ما اینجا بعضی از اقسام ایقاع در مشجر86 باز نماییم برین مثال897.

PageV01P254

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0179.png)

~~م تر رو3 بجدبب   حجمعه بتد نخون بننه نیتخ
# اوتاهورتدسهی بد ر زر چور ک یننه یس
~~سه ف ملم لب پب ن ب  ان ناله ن
~~ب تداننتگ عنخح ط تح
~~*ب ms190 هند ثل نعد ر
# رلم ار علی پس جبن سمکتن
# بهنپش رٹا بنچا هوز نچن تچهی
~~)ا نخن فدا مدار س فه فیه زرکفه نا تی
# ک ت نتب م ظاع ب بضع ضن ن لغی نلانی
# حککه م لنتین طن عبص  ضبن جیللتخن
# کگ به تکی ظوه بشسر لنین م نفنتلده تنخن
~~کا عبه عسیمس، به ملتتن

PageV01P255

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0184.png)

~~پس فاصلهآ هر یکی ازین اقسام زیادت باشد بر دیگری بجزوی یا باجزاء یا بضعف.
~~و88 در سریع ضعف و در خفیف مثل و نصف و در ثقیل رمل مثل و ثلث و در ثقیل کبری
~~مثل و ربع وآن اطول و اعظم ازمنه است و زمان آن خمسة امثال زمان آ است89.
~~اما مفصل ثانی، ثلاثی و آن بر دو نوعست: یکی متساوی و دیگر متفاضل. اما
~~متساوی آن بود که نقراتش از یک جنس باشد و زمان ثالث آنک میان نقرهآ اول و سیم
~~اطول باشد90 از زمان گذشته مثاله تننن تننن تننن و علی هذا القیاس.
# اما متفاضل آن باشد که هر یک از ازمنهآ ثلثه91آ آن متفاضل باشند و آن دو صنف بود:
~~صنف اول متصل و صنف ثانی منفصل. اما متصل آنست که دور زمان اصغر آن متوالی
~~باشد یعنی مابین زمانین اصغرین آن مقدم باشد بر زمان اصغر آن مثاله: تن تنن تننن. اما
~~منفصل بر عکس آن باشد، مثاله: تننن تنن تن. و اصغر زمانین درین صنف زمانی باشد
~~که آن منقسم نشود.
# اما منفصل93 ثالث، رباعی و آن متساوی باشد یا متفاضل. و اگر زمان آن آباشد
~~آنرا حیثیت93 رباعیات خوانند یا زمان ب باشد آنرا خفیف رباعیات خوانند، یا زمان
~~جو آنرا خفیف ثقیل رباعیات خوانند. اما غیر متساوی ازمنه باشد که آن بأسرها94
~~متفاضل باشد و آن مهجور بود. یا دو متساوی باشد و یکی متفاضل یا در آخر بود یا در
~~وسط یا در اول. و هر یکی ازینها ms191 باقسام کثیره منقسم میشوند اما ما اینجا بدین قدر
~~اختصار کردیم95.
# فلنورد96 منها طر فا فنقول آنت97 یمکنک آن تلفط باسباب ثقال علیی التتالبی حاقظا
~~لتساوی الإزمنة. وتقرن بکل حرکة، حرکة من الأسباب نقرة نقرة حال التلفظ بها معا
~~کقولک تن تن تن تن ویمکنک ایضأ ان تلفظ بجماعة اسباب خفاف علی التتالی وتقرن
~~بتاء کل سبب منها نقرة دون نونها الساکین کقولک تن ثن تن تن و یمکنک ایضا آن تلفظ
~~بجماعة اوتاد علی التتالی وتقرن بتاء کل وتد منها نقرة دون الآخرین من حرفیهبا98
~~کقولک تنن تنن. ویمکنک ایضا98 أن تلفظ بجماعة فواصل صغری علی التتالی وتقرن
~~بکل اول حرکة منها نقرة دون الحرکات الآخر منها،10 کقولک تننن تننن، و لیکن
~~تلفظک و نقراتک معتدلا بین السریع والبطی. و أنت تعلم ان ازمنة مابین نقرات101
~~الاسباب الثقال اقصرمن ازمنة مابین نقرات الاسباب الخفاف وازمنة مابین نقرات
~~الأوتاد أقصر من ازمنة مابین نقرات الفواصل واطول من ازمنة ما بین نقرات الاسباب
~~الخفاف.

PageV01P256

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0181.png)

# فلنقسم الأ زمنة التی بین نقرات الأسباب الثقال زمان آو الخفاف ب وازمنة مابین
~~نقرات الأوتاد جو الفواصل دفزمان ما تلفظ فیه بثمانیة اسباب ثقال مثلا مساو لزمان ما
~~یلفظ102 فیه باربعة103 فواصل. اذ لو فرض اثنان احدهما لافظ بالاسباب والأخر04ا
~~بالفواصل مبتدیین105 معا حافظین لنسبة الأزمنة بالطبع واراد إعادة الدوروقعت نقرتا
~~دوریهما الثانی معا وکذلک106 زمان ما یلفظ فیه بأربعة اوتاد وفاصلة واحدة مساو لزمان
~~ما یلفظ فیه بأربع فواصل آوثمانیة اسباب وإذا أدرج اللافظ بالآسباب التقال نقراته
~~المقرونة بنونات أسبابه صار کل زمانین من ازمنة آمع زمان النقرة المدرجة107 واحدا
~~مساویا لزمان بب وکذلک إذا ادرج اللافظ بالأسباب الخفاف من بین کلی نقرتین نقرتین
~~نقرة8 1 صار کل زمانین من ازمنةب مع زمإن النقرة المدرجة 104 واجدامساوبألزمان د
~~و کذلک اذا آدرج اللافظ بالأوتاد من بین کل نقرتین نقرتین من نقراته صار کل زمانین
~~من ازمنة جمع زمان النقرة110 المدرجة111 واحدأزایدا علی زماند ms192 بمقدار زمانب112.
# می گوید113 پس ایراد کنم از آن طرفی. می گوییم که ممکنست تلفظ کنی باسباب
~~ثقال114 بر توالی در حال حفظ تساوی ازمنه و مقارن گردانی بهر حرکتی، حرکتی از
~~اسباب نقره ای115 نقره ای در حال تلفظ بدان چنانک گویی تن تن تن تن. و ممکنست
~~که تلفظ کنی بجماعت اسباب خفاف116 بر توالی و مقارن گردانی بتای117 هر سببی
~~دون نونها السواکن چنانک تن تن تن تن و ممکنست نیز تلفظ کنی بجماعت اوتاد بر
~~توالی و مقارن گردانی بتای هر118 وتدی از آن نقرهای115 غیر از دو نون آخر چنانک
~~تنن تنن و ممکنست که تلفظ کنی بجماعت فواصل صغری119 بر تتالی و مقارن گردانی
~~بهر حرکتی از آن نقره ای115 دون حرکات آخر چنانک تنن تننن.
~~و باید که تلفظ معتدل باشد میان سریع و بطیء و تو میدانی که ازمنهآ نقرات اسباب
~~ثقال اقصرست120 از ازمنهای121 که مابین نقرات اسباب خفافست و ازمنهای121 که
~~مابین نقرات اوتاد است اقصرست از ازمنهای که میان نقرات فواصلست122 و
~~اطولست از ازمنهای که میان اسباب خفافست.
# پس باید که نام نهیم ازمنهای را که میان نقرات اسباب ثقالست زمان آو ازمنهای که
~~میان نقرات اسباب خفافست ب و ازمنهآ مابین اوتاد راج و فواصل را د.
# پس زمانی که تلفظ کرده شود در آن بهشت سبب ثقیل مثلا مساوی باشد هر زمانی
~~را که تلفظ کرده شود در آن بچهار فاصله123. و اگر فرض کرده شود دو کس یکی
~~لافظ124 باسباب ودیگری بفواصل، ابتدا معأ کنند و نگاه دارند نسبت زمانها را بطبع و

PageV01P257

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0186.png)

~~خواهند که اعادهآ دور کنند واقع شود هر دو نقرهآ هر دو دور معا125. و همچنین زمانی که
~~تلفظ کرده شود در آن بچهار وتد ویک فاصله مساوی زمانی باشد که تلفظ کرده شود در
~~آن بچهار فاصله یا هشت سبب126. و چون درج کند127 لافظ باسباب ثقال نقرات اورا ms193
~~که مقرونست بنونات128 اسباب آن، بگردد هر دوری زمانی از ازمنهآ آ با زمان نقرهآ
~~مدرجه129 مساوی یک زمان ب130. و همچنین چون درج کند لافظ باسباب خفاف از
~~میان هر دو نقره نقرهآ بشود هر دوزمان ازامنهآ ب با زمان نقره مدرجه مساوی یک زمان د
~~اگر لافظ درج کند اوتاد ازمیان هر دو نقره دو نقره از نقرات آن بگردد هر دوزمان131 از
~~ازمنهآ جبا زمان نقرهآ مدرجه یکی و زاید بود بر زمان د بمقدار زمان ب زیرا که لافظ
~~درین زمان بچهار متحرک و ساکنی و آن زمان دباشد و زمان متحرک و ساکنی زمان ب.
# اکنون ازین مقدمات و از آن ازمنهآ مذکوره ارکان ایقاعی معلوم شد که هر زمانی بر
~~زمان دیگر زایدست، اکنون شروع کنیم در ادوار ایقاعی.
# إذا عرفت ذلک فاعلم آن إدوار الضروب المشهورة عند آرباب هذه الصناعة
~~من العرب ستة وهی الثقیل الأول والثقیل الثانی وخفیف الثقیل والرمل وخفیف.
~~الرمل والهزج. فاما الثقیل الاول فزمان کل دور من ادواره بازاء ما یلفظ فیه ثمانیة
~~اسباب ثقال فیکون حینئذ عدد نقراته ستة عشر الا انهم یسقطون منها احد عشر نقرة
~~یجعلونها ازمنة مضافة إلی ازمنة آ. فلنبجعل عوضا عن الاسباب الثمانیة وتدین و
~~فاصلتین وسبیا خفیفا ونقرن132 باول کل حرکة منها نقرة نقرة علی هذا الوضع تنن
~~تنن تننن تن بننن ولیکن علامة المتحرکم والساکن الذی لانقرة معه133 متروکا اذترک
~~العلامة علامة فزمان ما بین نقرته الاولی والثانیة134 مساو لزمان ما بین نقرة135 الثانیة و
~~الثالثة اذ کل واحد منهماء13 زمان ج وزمان ما بین نقرة137 الثالثة138 والرابعة مساو
~~لزمان مابین نقرة 127 الخامسة والاولی لمن أعاد الدور و لزمان ما بین النقرة الرابعة و
~~الخامسة هو زمان ب ولیس فی دور لها مساو فقد وجد139 فی هذه الدائرة الأزمنة الثلثة و
~~هی ازمنة ب، ج، د. و الموقع ربما قرن بکل حرکة من حرکات الأوتاد والأسباب و
~~الفواصل ماعدا السواکن ms194 نقرة نقرة فالخمسة الاولی هی اعمدة الحرکات والخمسة
~~السواکن هی أعمدة السکنات والباقی إن شیت قرنت وان شئت ادرجت ومنهم من
~~یقرن بکل دور نقرتین. ویدرج140 الباقی ویسمیة131 ضرب الاصل هی الثالثة»15 و
~~الخامسة من النقرات المذکورة ومنهم من یقرن بثالث حرکات الفاصلة الاولی نقرة و
~~باول الفاصلة الأخیرة نقرة ویجعل الباقی زمانأ و قد مثلنا لذلک دائرة

PageV01P258

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0183.png)

# می گوید: که چون دانستی آنرا بدانک143 ادوار ضروب مشهوره نزد عرب شش
~~است بر آن موجب که در متن مذکور شد.
# اما ثقیل اول این دور را عرب، ثقیل اول می گوید و عجم ورشان144. و زمان هر
~~دوری از آن تلفظ بهشت سبب ثقیل توان کردن145 پس نقرات آن شانزده136 باشد اما
~~ارباب صناعت147 عملیه یازده نقره را حذف کند و آنها را زمانهای آسازند و پنج نقره
~~را مقارن ضرب گردانند و ما برای سهولت بعوض آن زمانی مساوی آن اخذ کنیم که در
~~آنجا دو وتد مجموع و دو فاصلهآ صغری و یک سبب خفیف148 بیاوریم کماسبق، و بازاء
~~هر یکی از آن نقرهای باشد و بواقی محذوف149 باشند چنانک دأب ارباب این فن
~~است150. و علامت نقره151آ که مقارن آن باشدم وضع کنیم و علامت بواقی ساکنات152
~~ترک علامت کردیم چه ترک علامت هم علامتست. پس زمانی که مابین نقرهآ اولی و نقرهآ
~~ثانیه است مساوی زمانی باشد که میان نقرهآ ثانیه و ثالثه باشد چه هر دوزمان جباشند
~~و زمانی که میان نقرهآ ثالثه و رابعه است مساوی زمانی باشد که میان نقرهآ خامسه و نقرهآ
~~اولی باشد، اگر اعادت دور کنند زیرا که هر دوزمان دباشند. و زمانی که میان نقره رابعه
~~وخامسه باشد آن زمان ب بود، پس ما درین دور، ازمنهآ ثلثه153 را یافتیم اعنی زمان ب و
~~زمان جو زمان د.
# و گاه باشد که صاحب ایقاع مقارن هر حرکتی از حرکات اسباب و اوتاد و فواصل
~~غیر از سواکن ms195 نقره154آ ایقاع کند اما نقرات خمسهآ اولی را از اعمده حرکات خوانند و
~~خمسهآ سواکن را اعمدهآ سکنات. و حرکات باقیه را اگر خواهند حذف کنند و بعضی از.
~~اهل عمل بیش ازدو نقره نزنند و بواقی را حذف کنند و آنرا ضرب اصل خوانند و آنها
~~نقرهآ ثالثه و خامسه باشد از نقرات خمسه. و بعضی دیگر بحرکت سیم فاصله اولی
~~نقره155 مقارن گردانند و بحرکت اول فاصلهآ اخیره نقرهآ دیگر و بعضی زاحذف کنند و
~~ما برای آن مثالی بیاوریم اعنی این دایره156.

PageV01P259

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0188.png)

~~واما الثقیل الثانی فزمان 57) کل دور منه158 مساو لزمان دور ثقیل الأول الا آن
~~الموقع یسقط من نقراته151 عشرة ویأتی بستة وهی ألأولی والرابعة والسابعة160 و
~~لتاسعة والثانیة عشرة والخامسة عشرة مثاله تنن تنن تن تنن تنن تن. فزمان ما بین
~~نقرته141 الاولی والثانیة وما بین الثانیة والثالثة متساویان إذکل منهما زمان جوکذلک
~~زمان ما بین النقرة الرابعة والخامسة والسادسة وزمان ما بین الثالثة والرابعة والخامسة
~~والأولی فی إعادة الدور متساویان إذ کلاهما زمان ب فقد وجدنا فی هذه الدائرة اربعة
~~ازمنة علی نسبة جوزمانین من ازمنة ب، فالنقرات الستة المذکورة هی اعمدة الحرکات
~~والستة السواکن هی اعمدة السکنات وما یبقی ان شئت ادرجت وإن شئت لم تدرج فقد
~~اسقط زمان د فی هذه الدائرة ومنهم من یقرن بالتاء الاولی من الوتد الاول نقرة و
~~بالحرکة الثانیة من الوتد الرابع162 نقرة وهی ضرب اصلها وهذه دائرتها163.
# اما ثقیل ثانی164 آنست که زمان هر دوری از آن مساوی زمان دور ثقیل165 اول
~~باشد اما صاحب ایقاع از نقرات شانزده آن زمان ده نقره را حذف کند و شش بیاورد و
~~آن حرکت اولست و رابع و سابع و تاسع و ثانی عشر و خامس عشر کمامر. اول دووتد
~~بیاورد پس سبب خفیفی166 و این را مکررگرداند. پس زمانی که ما بین نقرهآ اولی وثانیه
~~وزمان مابین ثانیه و ثالثه متساوی اند چه زمان هر ms196 دوجاند و همچنین زمان مابین ثالثه و
~~رابعه و زمان ما بین سادسه و اولی در اعادهآ دور متساوی اند و چون هر دوزمان ب اندپس
~~درین دور چهار زمان جودو زمان ب موجودند و نقرات ششگانه اعمدهآ حرکاتاند و
~~سکنات ششگانه اعمدهآ سکون و بواقی حرکات را اگر خواهند ایقاع کنند و اگر
~~خواهند حذف کنند و زمان د درین دور محذوفست. و بعضی از اهل عمل مقارن167
~~حرکت تاء ازوتد اول و مقارن حرکت ثانیه ازوتد ثانی168 دونقره ایقاع کنند و آن ضرب
~~اصل دورست و اهل عمل ثقیل ثانی را خفیف خوانند و [مصنفان]169 عملیات درین
~~دور تصانیف بسیار ساختهاند خصوصا نوابت مرتبه170 و بسایط مفرده171 اما
~~اعمال172 درین دور نباشد و صورت دایرهآ ثقیل ثانی اینست173:

PageV01P260

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0185.png)

# وآما خفیف الثقیل فزمان دوره ایضأ مساو لزمان دور الثقیل الاول إلا ان الموقع122
~~بدرج منها آربعة وهی: الثانیة والسادسة والعاشرة والرابعة عشر ویأتی بالبواقی علی
~~اهذا المثال: تن تن تن تن تن تن تن تن وضرب الاصل منها النقرة الأولبی من السبب
~~الأول والاولی من السبب السابع. فقد وجد فی هذه الدأرة آربعة ازمنة علی نسبة ب و
~~ثمانیة من ازمنة آو فقد فیه زمانا ج175 دفمنهم من یقول انه لما کان زمان دمخصوصا
~~بالأول سمی الثقیل الأول ولما کان زمان جفی الثانی دون الثالث سمی الثقیل الثانی
~~وسی الثالث بخفیف176 الثقیل لفقدان دجفیه177 ومنهم من یقول لابل دور الثقیل
~~الثانی ثمانیة وهی: تنن تنن تن وخفیف الثقیل اربعة وهی تن تن فعند القائل بهذاکل
~~دورین من الثانی یقوم مقام دور من الأول و کل دورین من الثالث یقوم مقام دور
~~من الثانی فلذلک سمی الأول بالثقیل الأول والثانی بالثقیل إلثانی والثالت بخفیف
~~الثقیل ومنهم یخص178 الثانی بإسم خفیف الثقیل والثالث باسم الثقیل الثانی
~~لإن الاصوات والطریق179 المصنفة فی الثقیل الثانی اذا180 غنی بها و اوقع واحد
~~ایقاعها والآخر إیقاع خفیف(181 الثقیل فإنه یسرع فی تتالی النقرات ms197 آکثر من العادة
~~لیلحق الموقع إبقاعها وان اوقع علی عادته یحتاج آن ینتقل18 الموقع ایقاع الثقیل
~~الثانی اکثر من المعتاد فان183 اسرع فی ایقاعه خلافا لعادته فربما وقع لبوقع84
~~خفیف الثقیل عجز عن لحوق الضرب لشدة سرعته وهذه دایرتها ومنهم من یسمیه
~~المخمس.
# واما خفیف ثقیل آنست که زمان یکدور آن مساوی زمان دور ثقیل اول باشد الا آنک
~~کند با قی را همده بیاورد فمد آنها دو ازده نقره با شند بر ن مثال تن تن تن تن تن تن تن
~~تن186 و سبب خفیف بیاورد پس سبب ثقیل187 و برین ترتیب تا هشت سبب تمام شودو
~~چهار سبب خفیف و چهار سبب ثقیل. و ضرب اصل در آن دو نقره باشد یکی نقرهآ اولی
~~از سبب ثانی و دیگر نقرهآ اولی از سبب سابع و درین دور چهار زمان ب موجود بود و
~~هشت زمان آبر تقدیر اعادت دور و زمان جوزمان ددرین دور مفقودست188. و بعضی
~~در سبب تسمیهآ این دوایر می گویند که چون زمان د که اطول ازمنهآ ثلثه181 است
~~مخصوصست بدور اول اورا190 ثقیل اول نام کردند و چون زمان جکه در طول اقلست
~~اززمان دموجودست191 در ثانی نه ثالث، آنرا ثقیل ثانی نامیدند. و چون زمان دوزمان
~~جدر ثالث مفقودند192 آنرا خفیف ثقیل نام نهادند193. و بعضی این دوررا بنوعی دیگر

PageV01P261

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0190.png)

~~ایراد می کنند و می گویند که زمان دور ثقیل ثانی هشت نقره است. دووتد مجموع ویک
~~سبب خفیف برین مثال تنن تتن تن و دور خفیف ثقیل چهار نقره است سبب خفیفی و
~~سبب ثقیلی برین مثال تن تن پس پیش این قائل دو دور ازثانی قایم مقام یک دور از اول .
~~باشذ چه حروف یک دور از اولن مساوی حروف دودورند ازثانی194 پس بدین سبب دور
~~اول را ثقیل اول می خوانند و دور دوم را195 ثقیل ثانی ودور سیم را خفیف ثقیل و196 دور
~~ثالث را ثقیل ms198 ثانی زیرا که اصوات197 و طرایق که در ثقیل ثانی اعنی در دور ثالث
~~ساختهاند اگر کسی بدان غناء کند و شخصی ایقاع ضرب آن198 بر طریق ثقیل ثانی
~~کند و دیگری بر طریق خفیف ثقیل اعنی دورثانی، این در تتالی نقرات سرعت باید کرد
~~اکثر ازعادت199 تا بدان کس رسد که ایقاع بر طریق دورثانی می کند اعنی دور ثالث،
~~در ایقاع نقرات ابطاء200 باید کرد از عادت. و اگر سرعت کند بر خلاف عادت وقت
~~باشد که موقع خفیف ثقیل اعنی دور ثانی عاجز شود از ایقاع ضرب بسبب غایت
~~سرعت. پس معلوم شد که دور ثانی اخف201 باشد ازدور ثالث و صورت دایرهآ خفیف
~~ثقیل ثانی قبل ازین موضوع شد202.
# واما ثقیل الرمل فزمان دوره اثنی عشر203 سببا فیکون نقراتها اربعة وعشرین204
~~فهی مثل ونصف زمان الثقیل  الأول إلا آن الموقع یجعل زمانی مابین نقرته الأولی و
~~الثانیة والثالثة مساء لزمان دوالبواقی ازمنةب وربما جعل زمان مابین الدورین ایضا و
~~علی هذا المثال: تننن تننن تن تن تن تن تن تن تننن وسایر العجم205 یسمون هذا
~~الضرب الاصل وآکثر مصنفاتهم فی هذا الضرب وضرب اصله النقرة الأولی من
~~الفاصلة الأولی والأولی من السبب السادس.
~~و اما ثقیل رمل آن باشد که زمان هر دوری از آن دوازده سبب206 بود پس نقرات
~~بیست و چهار207 باشد. وزمان او208 مثل و نصف زمان ثقیل اول باشد الا آنک صاحب
~~ایقاع مابین نقره اولی ونقره ثانیه. وثالته هر دورا مساوی زمان دسازد، بواقی را زمان

PageV01P262

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0187.png)

~~سبب خفیف اعنی ازمنهآ ب. و گاه باشد که زمان209 بین الدورین را هم زمان دسازند.
~~برین مثال که دایرهاش موضوع شد کمامر.
# و اهل عجم این را ضرب اصل خوانند و اکثر مصنفات ایشان درین ضرب باشد و
~~ضرب اصل درین دایره دو نقرهآ اولی باشد از فاصلهآ اول210 و سبب سادس.
# و اما البرمل فزمان دوره اثنی عشر2111 نقرة فهی ستة ms199 اسباب یقرن باول تاء کل سبب
~~نقرة و منهم من یدرج تاء212 السبب السادس من الأسباب جاعلاا213آ زمان
~~مابین الدورین زمان دلئلا یتساوی الأزمنة فیحصل الدور مثاله: تن تن تن تن تن تن. اما
~~ضرب الأصل من هذه النقرات الخمس216 هی الأولی215 والخامسة فاذا إوقع
~~هذین 216 النقرتین فقط فی دور21 مضاعف الرمل یسمی المرسل ومنهم یقول آن
~~الرمل ایضا زمان دورها مثل زمان دور الاول والأولی لیست برمل بل هی مخصوصة
~~بضرب الاصل. واما خفیف الرمل فهی من عشرة وهی تن تنن تن تنن وهذه دایرتاهماو
~~ضرب الإصلها الأولی والرابعة18
# او
~~شکلها از نسخهآ ملی است. نسخههای دیگر ناقص و مبهم دارند و نسخهآ ادوار مثل ملی است. در نسخهآ
~~جامع الالحان به خط مراغی نیز سه شکل برای دایرهآ ثقیل رمل و دور رمل و دور خفیف رمل با قید افاعیل
~~عروضی آنها قابل ملاحظه است (صفحهآ 220 و221)
~~واما الهزج فزمان دوره مساو لزمان خفیف الرمل وهی: تتنن تنن تنن تن وضرب
~~الاصل نقرة الأولی ونون الوتد الثانی ومنهم من یقول إن الهزج کل دورین منها بازاء
~~دور من الرمل علی هذا الوصع تنن تن وضرب اصلها الأولی والخامسة229 وهذه
~~دایرتها220 علی الوجهین المذکورین.
# وقدما دایره هزج را ده نقره اعتبار گردهاند اما ارباب عمل شش نقره استعمال کنند
~~بدین نوع: تتنن تن واین بطبایع اقربست از ماسبق221. واهل آذربیجان227 خصوصا

PageV01P263

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0192.png)

~~تبارزه223 این دور را چنبر خوانند224 و دست افشان225 ایشان اکتر درین دور کنند و
~~فرق میان نقرات هزج و چنبر آنست که اگرچه زمان هر دو یک زمان فاصلهآ اولی نقره
~~زنند غیر سبب و چنبر را یک نقره مقارن تاء سبب زنند پس هزج از چنبر ممتاز باشد و
~~اول را هزج ثقیل خوانند و ثانی را هزج خفیف و صورت دایرتین هزج اینست226:
~~و صاحب ادوار227 رحمهالله گفته است که دایرهآ هزج مساوی دایرهآ خفیف228
~~رملست برین مثال: تننن تنن تنن ms200 تن. می گوییم که این سهوست برای آنک این نوع
~~نقرات را نوشته است تنن تنن تنن تن این خود یازده است و خفیف رمل را ده نقره است
~~برین مثال: تن تنن تن تنن تساوی درین دورین صورت نمی بندد، اما همانا که این سهو
~~از کاتب باشد زیرا که این سخن از آن چنان کسی مستبعد می نماید229.
~~و آنک گفته که نزد بعضی نیمهآ دایرهآ رملست برین مثال: تننن تن و ضرب اصل او
~~نقرهآ اولی و رابعه230 است و این راست نیست چه رابعه ساکنست نقره بر آن چگونه
~~بود.
# و31) للعجم ضرب یسمونه الفاختی وقلیلا ما یصنف فی هذا الضرب وزمان دوره
~~عشرون نقرة علی هذا المثال: تننن تن تننن تننن تن تننن ثم لایزیدون نقراتها علی هذا
~~وهذه دایرتها فهذه دوایر الأیقاعات المشهورة.
# می گوید مرعجم را ضربیست که آنرا فاختی232 نام کردهاند و در آن اهل عمل
~~تصانیف کم سازند و اگرچه در سایر بحور ابیات ممکنست ساختن اما در بحر
~~متقارب233 مناسب ترست برای آنک آن بحر را با این دور مناسبتی234 تمامست بحسب
~~وزن چه تقطیع این دور با بحر متقارب یکی است و آن بحر و این دور بر وزن فعولن
~~فعولن فعولن فعولن است و تقطیع دور فاختی به تنن تن.
# اما اهل عمل دور فاختی را بچهار وزن در عمل آورند: یکی فاختی اصغر آنک
~~مذکورشد به پنج235 نقره ودوم فاختی صغیر و آن ده نقره باشد وعشری226 بود برین

PageV01P264

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0189.png)

~~مثال: تن تننن تنن، یک سبب خفیف و دو فاصله237، و سیم فاختی مضاعف238 و آن
~~بیست نقره باشد برین مثال: تننن تن تننن تننن تن تننن و چهارم فاختی اضعاف239 و آن
~~چهل نقره است و گاه240 چنان باشد که نقرات فاختی اضعاف را دوبار تلفظ کنند و
# الفرلابلفاخلی
~~* شکل فاختی از نسخهآ ملی است که با نسخهآ ادوار و مطهری مطابقت داردولی نور شکل ms201 قاختی را ندارد..
~~اکثر بهشتاد نیز241 ممکنست در عمل آوردن اما آن از اطباع بعید باشد وزمان دور آن در
~~مخیله مرتسم نشود. و ازین فاختهای242 مذکوره فاختی اصغر بطباع اقرب بود و آنرا
~~اهل عمل از وزن صوت مرغی اخذ کردهاند که آن مرغ را فاخته243 گویند زیراکه
~~صوت فاخته اینست: کو کو کو. اما کو ثانی را اندک مد مایی244 دهند و ثالث را مشدد
~~کنند برین مثال: کو کو - کو و زمان مد آن چندانک زمان یک نقره باشد گوییا که چهار
~~نقره بوده است، سیم را درج کردهاند و ما برای مثال آنها دوایر وضع کنیم بدین245
~~صورت236:

PageV01P265

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0194.png)

# اما اهل عمل چهار دور دیگر وضع کردهاند و در آنها تصانیف ساختهاند و آن دوایر
~~اربعه اینست: 1 ترکی اصل. 2 مخمس. 3 چهارضرب. 4 رمل طویل.
# اما ترکی اصل: وزمان دور آن بیست نقره است247 برین مثال تن تننن تننن تننن
~~تننن تن، اول و آخر سبب خفیف ودروسط سببین چهار فاصله وفرع آن دوری باشد که
~~زمان آن ده نقره بود برین مثال248: تننن تننن تن «و فرع فرع ترکی اصل پنج نقره
~~باشد برین مثال249: تنن تن»250 و صور دور آنها برین موجب است251.
# اما چهار ضرب و آنرا بعد از دور و زمان مولانا صفی الدین عبدالمؤمن رحمه الله
~~شخصی محمد شاه ربانی252 نام آنرا وضع کرد و زمان دور آن مساوی دور ثقیل رملست
~~اعنی بیست و چهار نقره لکن ما زمان دور آنرا به253 تضعیف تضعیف254 به نود و شش
~~نقره در عمل آوردیم و به تنصیف به شش نقره255 و برای صورت دوایر آنها مثالی وضع
~~کردیم برین موجب256:
~~اما زمان دور چهار ضرب 96 نقره 24 فاصله است و زمان دور چهار ضرب 48 نقره
~~12 فاصله و زمان دور چهار ضرب 24 نقره 6 فاصله و زمان دور دوازده نقره 3 فاصله و
~~زمان دور چهار ms202 ضرب6 نقره یک فاصله ویک سبب خفیف. اما زمان 25796 نقره و6 نقره
~~از اعتدال برطرفست. اما چهار ضرب 25824 نقره و 48 نقره259 باعتدال اند و
~~بطبایع260 اقرب از آنها و آن ازمنهآ خامسهآ مذکوره را با ازمنهآ ثلثه اعنی سبب و وتد و
~~فاصله تقطیع می توان کردن اما بفواصل مثال نمودیم برای سهولت.

PageV01P266

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0191.png)

~~(- نور: قوله الایقاع (علی الرسم با قوله آغازده است)
~~2- ملی: یدرک
~~3- نور بدون المستقیم
~~4- نسخهآ ادوار: و کما
~~5- ایضا: عروض له الشعر
~~6- همان نسخه: تساوی ادوار کل
~~7- نور: فیها
~~8- نسخهآ ادوار: الطبع السلیم فی ادراک
~~9- ملی: علیه
~~10 - نور: فی البعض
~~11- ایضا ور دون البعض وقدلا یعصل بکد واجتهاد کیف (که ظاهرأبا عبارت آخر این قست مغلوط
~~شده است)
~~12- در نور نیز تبتلوا بوده ولی خط زده و در حاشیه نوشتهاند: یمیلوا
~~13- نسخهآ ادوار: وجدوا و اجتهدوا و اجتهد معلمهم
~~14- ایضا ادوار: یتعلموا (در حاشیه)
~~15- همان نسخه: بکثرة الزمان
~~16- نور اضافه دارد. وقدلا یحصل بکد و اجتماد

PageV01P267

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0196.png)

~~17- چنان که اشاره شد مراغی مکرر و در هیهآ آثار خود از فارای بدین صورت یاد کرده است رک.
~~مقاصد الألحان، چاپ دوم، ص 234 و جامع الألحان، ص 392.
~~18- مطهری و ملی النقلة را ندارند
~~8e2eussion 19- جمع نقره به معنی ضربه یا یک بار زدن و معادل
~~20- نور: شوند
~~21- ایضا: بر اوضاعی مغصوص.. ادوار آن بمیزان طبع سلیم مستقیم توان کرد.. باشند ودر اوزان مختلفه و
~~طیع
~~22- همان نسخه: نمودند تا ایشان تساوی ازمنهآ ایقاعی
~~23- نیز نور: و تعرف دقایق
~~24- کد به فتح: مشقت و کوشش (معین).
~~25- ملی: ازمنة محدودة [ولی در جامع الالحان هم که مراغی همین اقوال را آورده بدون محدودة است رک.
~~ص 211)
~~26- نور: تعریف ایقاع چنین کرده
~~27- ایضا جامع الالحان
~~28- ملی و نور (باخاء): یتخللها
~~29- تور بدون واو ولی در جامع الالحان هم با واو است: و علی نسب
~~30- مؤلف درة التاج
~~31- یعنی عکیش صادق نیست یا به اصطلاح ms203 منطق قضیهآ عکس (معین)
~~32- ملی: مخل
~~33- نوعی تصنیف که بدون شعر بوده است (مقاصدالالحان، چاپ دوم، ص 223).
~~34- نور: که آنچه
~~35- ایضا: بی دور می باشد و مع هذا
~~36- در نسخهآ مطهری بعضی پیشر وها منفصل نوشته شده است: پیش رو
~~37- سبب ثقل دو متحرک باشد چنانک تن (جامع الالحان، ص 212)
~~38- مطهری و تور: صناعة (رسم الخط)
~~انا دور تقیل اول یا ورخان آتیری یا کبوتر جنکلی) شامل 16 نقره است: تتن تتن تین تن تثن
~~(جامع الالحان، ص 215 و216)
~~40- مخمس سه نوع کبیر و اوسط و صغیر داشته و اینجا منظور مخمس اوسط است که زمان دورش 8 نقره
~~است (ایضا، ص 226)
~~41- کذا در مطهری و نور و قبلا هم در شرح مربوط به «آوازات سته» آمده بود - تونی منسوب به تون یا
~~فردوس فعلی است ولی ناخوانا بودن آن در نسخهآ ملی و مخدوش بودنش در نسخ دیگر ایجاد تردید
~~می کند.
~~42 - رملها. دور رمل که در شعر هم به صورت بحر رمل متداول بوده انواعی داشته است که نوع دوازده
~~نقره ای آن به قول مراغی کثیرة الاستعمال بوده است (جامع الالحان ص 220) : تشکن تنتن تتنن

PageV01P268

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0193.png)

~~43- ارموی
~~44- ادوار شش گانه مورد توجه قدما: ثقیل اول، ثقیل ثانی، خفیف ثقیل، رمل، خفیف رمل و هزج
~~(جامع الألحان، ص 215)
~~45- ملی: ساختهاند
~~46- از شایستن یا شاییدن: محتمل است، سزاست، امکان دارد (معین)
~~47- مطهری: بحثست (رسم الخط)
~~48- نور از اینجا (و چون) تا (اما آنک) را ندارد ولی در حاشیه اضافه کردهاند.
~~7oelmusieal -49 و شاید نو عی سولفژ e88ioاهه رک. تعلیقات
~~50- مطهری: ازمنهآ (شاید: ازمنهای)
~~51- لبث: درنگ و توقف (نفیسی)
~~52- زیرا ادراکات حسی مثل بینای حد زمانی دارد مثلا اگر فاصلهآ زمانی رؤیت از - ثانیه کمتر بشود
~~پیوسته دیده خواهد شد.
~~53- معطوف است به قبل: از غایت طول زمان و از غایت قصر زمان
~~54- جامع الألحان، ص 229.
~~55- تجزیه به ارکان ایقاعی
~~6ه ظامرا به فتح اول وبه ms204 معنی نطری یا خداداد و به اصطلاح «ه یا ژنتیاه.
~~57- دقیق تر
~~58- اندازه گیری (معین) یا سنجش
~~59- یعنی النادر کالمعدوم
~~60- یعنی شرح ادوار
~~61- ضد اسرع (لاروس عربی)
~~62- نسخهها: بمرتیهآ (رسم الخط ومانند موارد مشابه سابق الذکر)
~~63- لرزش زبان و به تعبیری لقلقهآ زبان
~~64- ضربات سریع ناشی از دستهای اشخاص ماهر بر طبلها
~~65- این تعابیر در جامع الالحان نیز آمده است رک. صفحهآ 214
~~66- ملی بدون ارادت
~~67- کذا در همهآ نسخ به جای ابونصر یا شیخ ابونصر که مکرر آمده است
~~68- یا: ازمنهای (بنابر رسم الخط نسخهها)
~~69- سببهای ثقیل یا چند تن
~~70- نور: مثلا
~~71- گذرگاه (نفیسی)
~~72- سببهای خفیف یا چند تن
~~73- به تای. زیرا هر سبب ازت ون تشکیل شده است
~~74- شاید: نقره ای (با توجه به رسم الخط)

PageV01P269

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0198.png)

~~75- ملی: نونها السواکن. منظور این است که در تلفظ یا سولفوتن ها پاید برای ت ضربه زدولی نرا ساکن
~~گرفت
~~76- نور: آخرین
~~77- فاصلههای صغری: تتنن (ها) سه متحرک و حرف آخر ساکن (جامع الالحان، ص 213)
~~78- چون از لحاظ وزن و کشش 2 برابر آن است.
~~79- ملی: ضعف (2 برابر) ولی صحیح نیست زیرا چون زمان ج3 برابر آوب2 برابر آاست پس 241=3
~~و1 تصف 2 است لذا زمان ج می شود مثل یعنی 2(ب) و تصف ب یعنی 1
~~80- یعنی زمان ج سه برابر آ است
~~81- زمان د4 برابر آ است (اربعة امثال) و2 برابرب (زیراب دو برابر آ است) و مثل و ثلث جچون ج
~~یرایر 3 است و لذا د می شود ج* 1 که یک به سهم خود 1/3 سه میباشد.
~~82- فاصلهآ کبری 4 متحرک و1 ساکن است تننتن
~~83- این مبحث را مراغی در جامع الالحان نیز یه تفصیل آورده است رک. صفحهآ 212 تا 215
~~84_- نور: به پنج (کذا منفصل)
~~85- نور: و در میان هر چهار نقره زمانی اطول باشد
~~86_ شاخه شاخه شبیه درخت
~~87 شکلها از نسخهآ نور عشمانی اقتباس شده است با تصحیح ms205 و مقابله، دو ملی و مطهری ناقص و نیمه تمام
~~استه در جامع الألحان نیز با برخی تفاوتها نقل شده است رک. صفحهآ 215
~~88- نور: و آن آنست که در سریع
~~89_ اشاره است به زمانهای ا تا ه و نسبت آنها به شرحی که قبلا آمد.
~~90- نور: و سیم است اطول باشد
~~91- نور: ثلاثه (رسم الخط)
~~92- نور: منفصل، ولی صحیح نیست زیرا بحث دربارهآ انواع چهارگانه مفصل است.
~~93- ملی: مثلث رباعیات
~~94- یعنی جمیعها (لاروس عربی)
~~95- بحث مربوط به انواع ایقاع را مراغی در جامع الالحان نیز به تفصیل آورده است رک. صفحهآ 214 تا
~~216
~~96- نور: قوله فلنورد (طبق معمول با اشاره به قول ارموی)
~~97- ایضا نور: ان
~~98- نسخهآ ادوار: دون الاخیرین من حرکتهما
~~99- نور بدون ایضا
~~100- نور: الآخر کقولک تتئن تتئن دون الحرکات آلاخر منها
~~101- ایضا : مابین الاسباب الثقال
~~102- نسخهآ ادوار و نور: تلفظ
~~103 - ملی ومطهری: باربع

PageV01P270

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0195.png)

# 271
~~104- نور: فالآخر
~~105- نسخهآ ادوار: مبتدیین
~~106- ملی: و کذا
~~107- تور: المدروجه (نسخه بدل)
~~108- نسخهآ ادوار: نقرة نقرة
~~109 - نور: المدروجة (ایضا)
~~110- نسخهآ ادوار (النقرة) را ندارد
~~111- نور و ادوار: المدروجة (مانند قبل)
~~112- در اینجا در نسخهآ نورعثمانی مقدار زیادی از متن عربی ادوار یعنی تا «وقد مثلنا لذلک دایرة» نقل شده
~~است و در عوض، ترجمه و شرح قسمت زیادی از ادوار را ندارد و در حاشیه اندکی از آن را با خط ریز نوشته و
~~اضافه کردهاند.
~~113- فاعل ارموی است یا به قول مراغی صاحب ادوار
~~114- سببهای ثقیل: تن ها
~~115- در اصل: نقرهآ (رسم الخط چنان که مکرر اشاره شده است)
~~116- سببهای خفیف: تنها
~~117- یعنی ت در هر تن
~~118- وتدها (که در عروض هم متداول بوده است)
~~119- فاصلههای صغری: تننن ها
~~120_ زیر ادر سبهای ثقیل تن زودتر تلفظ می شود از سییهای خفیف تن ویا ضرب (ریتم) کوتاهتری دارند.
~~121- ایضا: ازمنهآ (با رسم الخط نسخهها)
~~122- به دلیل این که وتد تنن و تان است ولی فاصله ms206 تتنن و تنتنن و طبعا زمانش کمتر (مقاصدالالحان، چاپ
~~دوم، ص 89 و90) ولی در مقام مقایسه زمانش از سبب خفیف (تن) بیشتر خواهد بود (ایضا، ص 89)
~~123- زیرا 8 تن مساوی با 4 تننن می شود
~~124- ملی: لاقط (بردارنده یا چیننده)، ولی به مناسبت تکرار تلفظ تصور می رود لافظ به معنی گوینده یا ادا
~~کنندهآ لفظ مناسب تر باشد رک. فرهنگ معین
~~125- با هم و مکرر آمده است
~~126-4 تنن و1 تنین می شود16=184 *483 و آن برابر است با4 فاصله تنن 16-484 یا8 سبب (تن)
~~822 -16
~~127- یعنی بگنجاند (معین)
~~128- منظور نونهای تن هاست.
~~129- درج شده، گنجانده شده.
~~130- آیعنی تن و ب تن پس از لحاظ کشش صوتی آح2 ب
~~131- ایضا جیعنی تنن یا تان و وتد
~~132- کذا نور- در مطهری حرف اول بدون نقطه است - ملی ونسخهآ ادوان: یقرن

PageV01P271

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0200.png)

~~133- نور: والساکن معها متروکا
~~134- ملی: الثانی
~~135- نور: تقرته
~~136- کذا نور: نسخ دیگر: منها
~~137- نور: نقرته
~~138- ایضا: الثانیة
~~139- همان نسخه: وجدنا (ظاهرا به قرینهآ بعد بهتر است)
~~140- نیز نور: تدرج
~~141- ایضا: تسمیه
~~142- نور و ملی: الثانیة (ولی در ترجمه هم ثالثه است)
~~143- تور: پس یدانک
~~144- قمری یا کبوتر جنگلی (معین) و از کلمهآ عجم چنین بر می آید که در ایران چندان متداول نبوده
~~است.
~~145- نور: کرد
# 146-8 سبب ثقیل یا 8 تن (=2) در مجموع 16 می شود (جامع الالحان ص 216)
~~147- نور: صناعة (رسم الخط ومانند موارد دیگر)
~~148- یعنی 2 تنن و2 تتنن و1 تن که رویهم همان 16 می شوذ 16- 32(274)4(283).
~~149- نور: محذوفه (که با سیک مراغی مناسب تر به نظر میرسد)
~~150- مطهری: فنست (رسم الخط)
~~151- یا: نقره ای
~~152- ملی: بواقی ساکنات ترک کنیم
~~153- یا: ثالثه (با رسم الخط بعضی از نسخ)
~~154- نقرهای
~~155- نقره ای
# 156- شکل از نسخهآ ملی است با مقابلهآ سایر نسخ و در نسخهآ جامع الالحان به خط مؤلف نیز هست رک.
~~صفحهآ 217
~~157- نسخهآ ادوار: فان زمان
~~158- نور: منها
~~159- ایضا: نقراتها (ولی شرح ms207 مربوط به ثقیل ثانی در حاشیه اضافه شده است)
~~160- ملی) السادسة
~~161- ایضا: نقرة
~~162- نسخهآ ادوار: الرابعة
~~163- ملی: دائرة
~~164- نور: وثقیل ثانی آنست که

PageV01P272

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0197.png)

~~165- ایضا: مساوی زمان ثقیل اول باشد
~~166- 2 تنن و1 تن که با تکرار می شود 4 تنن و2 تن (جامع الالحان، ص 217)
~~167- نور: هر حرکت
~~168- کذا در همهآ نسخ ولی باید را بعه باشد چنان که در متن ادوار ملاحظه می شود. نیزرک. مقاصدالالحان،
~~چاپ دوم، ص 93 و جامع الالحان، ص 217.
~~169- در نور کلمهای است ناخوانا که محو شده
~~170- نوبتهای مرتب و نوبت مرتب نوعی تصنیف بوده است (مقاصدالإلحان، چاپ دوم، ص 104).
~~171- جمیع بسیط مفرد به معنی قطعهآ مفردی است با اشعار عربی (ایضا، ص 104)
~~172- جمع عمل و آن نوعی تصنیف بوده است با اشعار پارسی (همان مأخذ و همان صفحه)
~~173 - شکل از نسخهآ ملی است با مقابلهآ نسخ دیگر. ایضا رجوع کنید به جامع الالحان، ص 218 ترسیم
~~مؤلف
~~174- نور: تدرج
~~175- ایضا: ج ود
~~176- همان نسخه: بالخفیف
~~177- نیز بدون فیه
~~178- ملی: یختص
~~179- نور: الطرایق
~~180- ایضا: اذ
~~181- همان نسخه: الخفیف
~~182- نیز نور: تنتقل
~~183- ایضا: کان
~~184- نور: الموقع الخفیف
~~185- ملی: رابعة
~~186- در نسخهآ نور عثمانی زیر تن ها برای نشان دادن ضرب آنهام گذاشته شده است مثلا تآن یک م وتن 2م
~~که در واقع سیلاب را مشخص می کند
~~187- یعنی تن و تن
~~188- نور: مفقودند
~~189- نور: ثلاثه (رسم الخط، چنان که قبلا اشاره شد)
# 19- استعمال او برای غیر ذی روح یا ذوی العقول در قدیم متداول بوده است رک. تعلیقات
~~191- نور: زمان جدر طول اقل است (کذا در ینجا منفصل) از زمان دمخصوص است (ایضا) بدورثانی آنرا
~~ثقیل ثانی نامیدند
~~192- ایضا نور: مفقود است
~~193- همان نسخه: نام نهادهاند
~~194- زیرا جمع حروف تنن تنن تن 8 و مجموع حروف تن تن 4 می شود و 8 دو برابر 4 است

PageV01P273

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0202.png)

~~195 - نور بدون را
~~196- کذا نور و نسخ دیگر: دور ثانی را ms208 ثقیل ثانی (ولی به طور کلی نسخهها افتادگی دارند زیرا در
~~جامع الالحان به این صورت است: دور سیوم (رسم الخط) را خفیف ثقیل و بعضی دورثانی را خفیف خوانند و
~~دور ثالث را ثقیل ثانی (ص 218)
~~197- جمع صوت و طریقه که هر دو از انواع تصنیف به شمار می آمدهاند رک. مقاصدالالحان، چاپ، دوم
~~ص 104
~~198- تصحیح قیاسی، مطهری و ملی بدون ضرب - نور: ایقاع ضرب آن، اما به طور کلنی منظوراین است که
~~یکی بخواند یا سلفژ کند و دیگری ریتم یا ضرب بگیرد
~~199- یعنی دومی باید تندتر از وضع معمول عمل کند تا از اولی عقب نماند
~~200- تأخر (لاروس عربی) یا کندی
~~201- خفیفتر و در اینجا مقصود کوتاهتر بودن زمان ضرب است
~~202- شکل از نسخهآ ملی که نظیر نسخهآ ادوار و کاملتر و خواناتر به نظر می رسید از پایان متن ادوار در اینجا
~~نقل شد. در نسخهآ نور عثمانی فقط یک دایره ساده رسم شده بود و در نسخهآ مطهری به سبب قدمت واضح و
~~خوانا نبود ولی مراغی این شکل را با قید افاعیل عروضی در جامع الالحان آورده است و چون چاپ
~~جامع الالحان بر اساس نسخه به خط مؤلف است طبعا از اصالت و اعتبار بیشتری برخورداری دارد. رک
~~جامع الالحان، ص 219.
~~203 - نور: اثنا عشر (رسم الخط) - نسخهآ ادوار: اثنی عشرة
~~204- مطهری: عشرون
~~205- ملی: المعجم
~~206- سبب ثقیل (جامع الالحان، ص 219)
~~207- 12 تن هر کدام 2 نقره (ضرب) پس مجموع می شود 1282-24
~~208- نور: زمان آن (ولی به سبک قدیم او مناسبت بیشتری دارد)
~~209- نور: که زمانی که مابین الدورین!
~~210- ملی: اولی - نور: اول و نقرهآ سبب سادس و دایره آن موضوع شد.
~~211- نور و نسخهآ ادوار: اثنا عشر (رسم الخط)
~~212- ایضا: نقرة تاء السبب السادس (وظاهرا مرجح است)
~~213- نور: عاجلا زمان ج لئلا
~~214- ایضا: الخمسه
~~215- همان نسخه: الاول
~~216- ملی و نسخهآ ادوار: اوقع هاتین
~~217- نسخهآ ادوار: فی هذاالدور دور مضاعف (و از ms209 المرسل تا، و اما خفیف المرسل را ندارد).
~~218- نور: و هاتان دایرتاها و ضرب اصلها الاولی والرابعة وهذا دایرتها
~~219- کذا نور و سایر نسخ: الرابعة. ولی در جامع الالحان هم خامسه است (ص 221)
~~220- نور بدون «و هذمتد نسخهآ ادوار: و هذه دایرتاهما

PageV01P274

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0199.png)

# 275
~~221- در ملی اسبق نیز می توان خواند
~~222- ملی: آذربایجان
~~223- تبریزیها
~~224- نور: و سماع و دست افشان ایشان
~~225- دست افشان یعنی رقص (معین) ولی به مناسبت آمدن با سماع ممکن است اشاره به آداب صوفیانه
~~باشد.
~~226- شکل دو هزج از نسخهآ ملی است با مقابلهآ نسخ دیگر و احیانا تکمیل یا اصلاح. تعدادم در هر دایره باید
~~با شماره ضرب یا حرکت آن تطبیق کند زیرام به قول مراغی علامت ضرب بوده است (جامع الالحان، ص
~~223) و در نسخهآ ادوار نیز در دودایره به ترتیب8 و4 م وجود دارد. در اینجا مانند مورد قبلی میتوان از اشکال
~~جامع الالحان برای افاعیل عروضی دودایره استفاده کرد ولی مراغی دو هزج را در آن کتاب هزج صغیر و
~~هزج کبیر نامیده است (ص 221)
~~227- نور مغشوش است و خط خوردگی زیاد دارد ولی عبارات آن تا حدی شبیه نسخ دیگر است.
~~228- ملی: ثقیل رمل است!
~~229- منظور این است که باید حمل بر غلط نسخه و کتابت کرد زیرا مثال اولی شامل 12 نقره می شود ومثال
~~دوم همان طور که مراغی متذکر شده است 11 نقره دارد و خفیف رمل مشتمل بر 10 نقره است و باید توجه
~~داشت که شماره نقرهها با تعداد حروف برابر می شود.
~~230- در اینجا نیز باید تعبیر به غلط نسخه کرد زیرا درمتن عربی ادوار دیدیم که در نسخهآ نور عثمانی خامسه
~~بود نه رابعه
~~231- نور: قوله و للعجم (یعنی مثل موارد دیگر با اشاره به قول ارموی)
~~232- منسوب به فاخته (کو کو) و بنابراین از آهنگهای قدیمی ایرانی است.
~~233- یکی از بحرهای عروضی که بنای آن بر خماسی مجرد و شامل چهار ms210 بار فعولن است (معین)
~~234- کذا نور و دو نسخهآ دیگر: مناسبت - مطهری: مناسبة (رسم الخط]
~~235- کذا در همه نسخ منفصل
~~236- نور در حاشیه: و آن عشری بود
~~237- تن سبب خفیف و7 نقره آست و2 تنن دو فاصلهآ صغری 8 نقره جمعا 10
~~238 - یا فاختی کبیر (جامع الالحان، ص 222) اما وجه تسمیهآ آن به مضاعف این است که 2 تن 4 نقره و4
~~تننن 16 نقره و رویهم 20 نقره می شود که مضاعف یعنی دو برابر فاختهآ صغیر 10 نقرهای است
~~239- ضعف ضعف 4=282 و برابر با 4x10=40 نقره.
~~240- نور: وآن چنان باشد
~~241- نور: نقره نیز
~~342- کذا مطهری ونور- ملی: فاختی های، اما برحسب ظاهر باید جمع فاخته باشد با حذف های سکت در
~~حالت جمع
~~243- نور: فاختی
~~244- کذا مطهری و نور - ملی: مد

PageV01P275

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0204.png)

~~245- ملی: برین
~~246- شگل از ملی است با مقایسه مطهری. در نسخهآ نور عشمانی ناقص است ولی در جامع الألحان سه نوع
~~فاختی هر کدام شکل جداگانهای دارند (ص 222)
~~247 زیرا2 تن (4 نقره) و4 تتنن (16 نقره) است و جمعا 20.
~~248- همچنین 2 تننن (8 نقره) و1 تن (2 نقره) و رویهم 10 نقره می شود.
~~249- برای این که تنن (3 نقره) و تن (2 نقره) است که در مجموع 5 خواهد شد.
~~250- ملی عبارت داخل گیومه را ندارد.
~~251- شکل از نسخهآ نور عثمانی است با مقایلهآ نسخهآ مطهری و تکمیل آن ولی در جامع الالحان کامل تر و
~~مقصل تر است رک. صفحهآ 225
~~252- کذا در همهآ نسخ و شاید چنان که در جامع الالحان آمده است ربابی باشد زیرا انتساب یا تسمیهآ
~~نوازندگان به اسم سازها سابقه و نظایری از قبیل عودی و نایی دارد و در اینجا می تواند منسوب به رباب باشد
~~رک. جامع الألحان، ص 223.
~~253- کذا در همه نسخ و در اینجا منفصل: به تضعیف، به نود
~~254- کذا نور و در نسخ دیگر فقط تضعیف که به معنی وسیع کلمه ms211 غلط نیست اما چون 96 حاصل ضزب
~~95adrule 2484 است بنابراین 24 نقره چهار برابر شده است که تضعیف تضعیف می شود و معادل
~~انگلیسی.
~~255- نصف نصف 6ح22/0
~~256- شکل از نسخهآ نور عثمانی است و نسخ دیگر ندارند اما در جامع الألحان می توان به صورت کامل تری
~~ملاحظه کرد رک. صفحهآ 224
~~257- ملی: 4 نقره
~~258- ایضا 64
~~259- نور بدون نقره (در اینجا).
~~260- ایضا نور: بطباع (که با توجه به سیاق کلام ومتن ادوار مناسبتر به نظر می رسد)

PageV01P276

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0201.png)

# إعلما ان کل عد من الشدود فان لها تاترأفی النفس مذا الا آنةامفتقة فینهاما
~~یوثر قوة وشجاعة وبسطا وهی ثلثة: عشاق و نوی و ابو سلیک و لذلک فانها تلایم طباع
~~الترک والحبشة والزنجو سیکان الجبال. و اما راست ونوروزوعراق و اصفهان فانها
~~تبسط فی النفس بسطا لطیفا لذیذا. و اما بزرک ورآهوی3 وزیر افکند وزنکوله وجسینی
~~وحجازی فانها توثر نوع حزن وفتور فینبغی آن یقرن لکل شدمن الشدود شعرأیناسب
~~ذلک فأن الناشد مثلا فی شد زیر افکند آبیاتا ملین4 بحال الفرحان کقول إلقائل مثلا:
# وقع الرضا و تیسر الوصل بعد القلی و یجمع الشمل
~~یکون غیر لایق بالشد واذا قد علم ذلکف فلنبین طر فأ من العمل ولیکن طرایق واصواتا
~~سهلة التناول
# بدانک هر شدی را از شدود مذکوره در نفوس تأثیری بود ملذ اما مختلف باشند.
~~بعضی را تأثیر قوه و شجاعت و بسط باشد و آنها سه شدند: عشاق و نوی و ابوسلیک و
~~اینها ملایم طبع اتراک وحبشه وزنگ و سکان جبال6 باشد. اما راست7 و نوروزو عراق
~~و اصفهان را تأثیر بسطی8 باشد. و اما بزرگ و رآهوی9 و زیر افکند و زنگوله و حسینی
~~را تأثیر نوعی باشد از حزن و سستی. پس باید که مقارن هر پردهای شعری10 تلحین11
~~کنند که معنی آن مناسب آن پرده باشد12 و اگر در پردهآ زیرافکند شعری تلحین کنند که
~~مناسب فرحان13 باشد همچو بیتی که ms212 مذکور شد14، لایق آن پرده نباشد آن تأثیر ظاهر
~~نگردد و هم برین قیاس، و چون این معلوم شد طرفی از طریقهآ عمل بیاوریم در
~~اصوات15 و طریقههایی16 که آسان باشد.
# می گوسم که برده ها17 را در نفوس اثری هست، آوازات18 وشعبات19 را نیز که با

PageV01P277

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0206.png)

~~پردهها مناسبت دارند همان تأثیر کنند در نفوس اما در هر پردهای و شعبهای و
~~آوازهای20 که بدان مقام مناسب باشد. مثلا تأثیری که عشاق و نوی و ابو سلیک راست
~~در نفوس از شعبات، ماهور21 و نهاوند را همان تأثیر است در نفوس برای آنک در ترتیب
~~مشارکتی و مناسبتی دارند. و تأثیری که راست و عراق و نوروز و اصفهان22 در نفوس
~~دارند از آوازات، نوروزاصل و کردانیا23 همان تأثیر دارند و از شعبات پنج گاه وزاول24
~~را همان تأثیر باشد که بزرگ و رآهوی و زیرافکند و راست در نفوس، از آوازات
~~کواشت و شهناز و از شعبات حصار25 و همایون و مبرقع26 و بسته نگار27 و صبا28 و
~~نوروز عرب ورکب و اصفهانک29 را همان تأثیر است وهمان نوع تأثیر که حجازی و
~~زنگوله راست از آوازات مائه و سلمک و از شعبات نهفت و نوروز و بیاتی و عزال30 و
~~اوج وخوزی بهمان نوع مؤثرند.
# اما در عشاق و نوی و بو سلیک31 که تلحین کند ابیات مناسب اینست.
~~اما ارباب عمل کسانی که ایشانرا در عملیات این فن خبرت31 تمام و مهارت مالا
~~کلام20 به آواز41 و مخرج خوش باشد در هر پرده که تلحین کنند، خوش و مؤثر باشد
~~مثلا عشاق و نوی و بوسلیک42 که تأثیر آنها در نفوس جزوی نیست ممکن است43
~~بنوعی در آنها تلحین کردن که محزون باشد و مورث44 رقت گردد.
~~اما آنچه در پردها مذکور شد قابلیت تأثیر در آنها زودتر و بیشتر باشد45.

PageV01P278

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0203.png)

~~فصل دوم از مقاله در بیان طریقهآ عملیات و تألیفات تصانیف در ms213 عملیات
~~اکنون علت غایی این فن آنست که چون معرفت الحان و ایقاع واقع شد شروع کننددر
~~تألیفات عملیات و آنها را از قوه26 بفعل آورند بهر نوع که خواهند.
~~1- نور: قوله اعلم (کما فی السابق با اشاره به قول ارموی)
~~2- نسخهآ ادوار: توثر
~~3- کذا مطهری و نسخ دیگر: راهوی
~~4- نور و نسخهآ ادوار: یلیق (به نظر مرجح است)
~~5- لذت آور
~~6- ساکنان کوهستان
~~7- در ردیفهای فعلی گوشهای است از راست پنج گاه
~~8- انبساط خاطر (معین)
~~9- ایضا مطهری
~~10- نسخهها: پردهآ (رسم الخط) - یا: مقارن هر پرده
~~11- نور: شعری بخوانند (اما تلحین را مراغی مکرر به کار برده است)
~~12- ایضا: باشد تا تاثیر آن تمام تر باشد اگرچه در پردهآ...
~~13- جامع الالحان: فرحناکان (ص 233) . فرحان: شادان، الذی امتلأ غلبه فرحا (لاروس عربی)
~~14- مفهوم شعر رسیدن به وصل بعد از هجر و دلتنگی است رک. تعلیقات
~~15- جمع صوت نوعی تصنیف که قبلا بدان اشاره شد.
~~16- نسخهها: طریقهای (با حذف یا ادغام هاء بنابر رسم الخط آنها) اما طریقه به تلفیق یا ترکیب پردهها
~~اطلاق می شده است رک. جامع الألحان، صفحهآ 234 تا236
~~17- نسخهها: پردها (ایضا رسم الخط)
~~18- آوازات سته یا شش گانه (مقاصد الالحان، چاپ دوم، صفحهآ 67 و68؛ جامع الألحان، صفحهآ 139 تا
~~146 با تفصیلی دربارهآ آنها)
~~19- شعبات بیست و چهارگانه (ایضا مقاصد، صفحهآ 71تا77 وجامع الالحان، صفحهآ 139 تا146 با شرح).
~~20- قبلا چند بار اشاره شد که از اضافه یا ترکیب اقسام سیزده گانه ذی الخمس با هفت گانه ذی الاربع
~~91=1327 دایره حاصل می شود که از آنها 12 دایره را پرده و بقیه را شعبه و آوازه (یا: آواز) می نامیدهاند
~~(جامع الألجان، ص 128) ولی مراغی در آثار خود مکرر آوازه و آوازرا به صورت مترادف و به یک معنی آورده
~~است. ایضا جامع الالحان، ص 347
~~21- در ردیفهای فعلی یکی از هفت دستگاه است
~~22- در ردیفهای موسیقی کنونی آواز بیات اصفهان که از باب تخفیف به ms214 آن اصفهان هم می گویند از متعلقات
~~شور محسوب می شود.

PageV01P279

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0208.png)

~~23- نور: و کردانیا را همان تأثیر است و از شعبات... را همان نوع تاثیر باشد و همان تاثیر که بزرگ و
~~زیرافکند و راهوی را در نفوس است
~~24- در آثار مراغی اغلب بهصورت زاولی آمده است رک. مقاصدالالحان، چاپ دوم، ص 233 و
~~جامع الألحان، ص 374 و تردید نیست گوشهآ زابل که در ردیفهای فعلی بر حسب اختلاف روایت جزو
~~دستگاه سهگاه و چهارگاه و راست پنج گاه و همایون محسوب میشود صورت تحول یافتهآ این واژه است.
~~25- در ردیفهای کنونی از گوشههای دستگاه سهگاه و چهارگاه است.
~~26- گوشهای از دستگاه راست پنج گاه به شمار میرود.
~~27- ایضا گوشهای از آواز ابوعطا یا دستگاه چهارگاه محسوب می شود.
~~28- به صورت نوروز صبا در ردیفهای فعلی گوشهای است از دستگاه همایون.
~~29- گوشهای است در دستگاه راست پنج گاه.
~~30- در ردیفها گوشهای از دستگاهآ شور و همایون ذکر شده است.
~~31- کذا درهمهآ نسخ و قبلا اشاره شد که در ادوار با وزن عربی سلیک مصغر سلک آمده است ولی در فارسی با
~~تخفیف ابوبه بو مانند کنیههای مشابه آن یر وزن شریک تلفظ می شود و در ردیفهای فعلی نیز بوسلیک
~~للهدu گوشهای از دستگاه نوا محسوب شده است. رک. تعلیقات
~~32- نور بدون عنوان شعر
~~33- این بیت در جامع الألحان نیز نقل شده است (ص 232) ولی خلیفه ممکن است خلیقة باشدرک. تعلیقات
~~34- کذا نور و نسخ دیگر بدون عنوان
~~35- ملی و مطهری : دل مرد آزاده را (ولی در جامع الألحان هم بدزهره است)
~~36- در ملی این دو بیت مقدم و مؤخر نقل شده است یعنی اول «کسی کو» و بعد «دل مرد» و در مطهری بیت
~~اول در حاشیه نوشته شده است.
~~37- آواز خواندن یا سرایش (معین)
~~38- نور بدون عنوان و در جامع الألحان 3 بیت است رک. صفحهآ 233
~~39- اطلاع و دانایی (معین) یا به تعبیری بصیرت ms215 و کاردانی
~~40- آنچه که در آن مجال سخن گفتن نباشد (معین) یا در کلام نگنجد
~~41- کذا در نسخهها منفصل و این از موارد بسیار نادر در رسم الخط آنهاست.
~~42- ایضا مانند قبل به جای ابوسلیک عربی
~~43- کذا منفصل بر خلاف رسم الخط متعارف نسخهها
~~44- باعث، سبب (معین)
~~45- این فصل از دو جهت شایان توجه است: یکی ارتباط یا تناسب آهنگهای موسیقی با زمینهآ انفعالی
~~شنوندگان که بر اساس آن برای هریک از آهنگها تاثیر و خواصی قائل بودهاند و مراغی نیزبر اساس همین
~~نظریه بخش خاتمهآ کتاب جامع الألحان را که خود کتاب علی حده و مفصلی است به ذکر مجالس و اشعار
~~مناسب اختصاص داده است. و دیگر ارتباط و همانندی بعضی از آهنگها که میتوان آن را به صورت
~~مرکب خوانی در موسیقی معاصر ایرانی متجلی دید. رک تعلیقات
~~26- نور: قوت. ولی از قوه به فعل در آوردن به معنی تحقق بخشیدن اصطلاح مشهورفلسفی است.

PageV01P280

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0205.png)

# وا آنت یمکنک آن تقرن2 بکل حرکة حرکة من جرکات الاسباب والأوتاد
~~والفواصل نقرة نقرة بالمضراب علی الوتر ولیکن الضربب مستدیرا بحیت یکون 2 تاء
~~کل سبب نقرتها علی الوتر متوجهة الیی جهة السیفل ونونها إلی جهة الفوق فلنضع
~~الان بازاء کل نغمة عدد نقراتها بآلخط الهندی4
# طریقه فی نوروز فی ضرب الرمل
~~6 4 2
~~الصوت6   علی صبکم یا حاکمین ترفقوا   و من وصلکمر یوما علیه تصدقوا
~~ولا تتلفوه بالصدود فانه   یحاذر آن یشکوا الیکم فتشفقوا7
~~علی صبکم یا حاکمین ترف قوا
# یهیب ی یب ی ح8
# 12266618
~~ومن وصل کم یوما علیه تص د قوا
~~یه   یب ی یب یح
# 122666
~~ولا تتلفوه
# لا تتلفوهبالصدود فان هو
~~یه   یب ی یب ی ح
~~12 2 666

PageV01P281

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0210.png)

~~یحانر ان یشکوا الیکم فیش ف قوا
~~یه   یبی یب ی-
~~18
~~و ممکن باشد ترا که مقارن گردانی بازاء هر حرکتی از حرکات اسباب و اوتاد و
~~فواصل نقره10 بمضرابی بر ms216 وتر وباید که ضرب مضراب مستدیر باشد یعنی نقرهآ تاء هر
~~سببی متوجه بجانب سفل11 بود و نون آن12 ببالا.
# اما طریقهآ چند که طوطئه آن کرده آنرا اهل عمل پیشرو13 نیز خوانند و صوت چند
~~بیاوریم و نغمات آنها را وضع کنیم و در زیر هر نغمه از ارقام هندی ثبت کنیم تا مباشران
~~عمل بدان صوت که مرسوم شده است درعمل آورند و استخراج آنها وقتی توان کردن
~~که طریق اصوات را یاد دارند14 و الا بمجرد خواندن کتاب15، عمل مشکل توان کردن
~~وچون بر آنها ماهر و مستحضر باشند و بر آن اصطلاحات وقوف یابند از اذهان خود
~~مثل آن ترکیب توانند کردن16.
# 17 وآنت یمکتک آن تضرب لهذا الصوت بعینة فی حجازی بأن تأخذ عوضا عن نغمة
~~یب ونغمة یجوالباقی علی حانها18 والالفاظ والنقرات کماهی. ویمکنک19 آن تضربه
~~بعینه فی راست بأن تاخد عوضا عن نغمة یبی، یجیا. و یمکنک20 ایضا آن تضرب بعینه
~~فی زیرافکند بأن تاخذ عوضا عن نغمة یه یج والباقی علی حالها18.
~~علی الجهر لا و ألله ما انا صابر   و غیری علی فقد23 الأ حبة قادر
~~مت هواکم خیفة من عواذ لی ولی و لکم عنداللقاء سرائر

PageV01P282

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0207.png)

~~وغیری لی فقد از ا حب ت ا دره2
~~4226 ه32’2
~~طریقه در قدیم: ثقیل اول مطلق
# و آن نه دورست. ثقیل اول مطلق اول اصابع سته است و آن نه دورست: چهاردور
~~اول هر دوری شانزده نقره است اما دور خامس دوازده نقره است و دورسادس پانزد، نقره.
~~اما دور سابع هم شانزده نقره و دور ثامن سیزده نقره و دور تاسع دوازده30 نقره،
~~اکنون ما اینجا بیان نقرات و نغمات ادوار تسعه کنیم.
# دور اول تقیل اول مطلق و آن شانزده نقره است و جمع نغمات رکب را که اول مرتبه
~~جمع است اعنی سه نغمه تکرار می کند31 و نغمات رکب اینست: یب.ی. ح32. و این
~~نغمات ثلث33 مستلزم ms217 دو بعد ج34 باشد و اهل عمل چهارگاه35 محط36 بر دوگاه را
~~رکب خوانند و بعدط37 از طرف اثقل بر آن افزایند و آنرا چهارگاه ذی الاربع28 خوانند
~~و نغمات آن این باشد:ه.ح.. یبو آن در طبقهآ رابعه بود39 و نغمات اصل دور همین چهار
~~نغمه است و مبدا نغمات این دوره ومنتهای دور نغمدآچ فحینذ؟ بعد از سر وتکرار
~~بودی چون محط بر نغمهآ ح کردم رکب شد و نغمهآه در آخر دور محذوف می باشد. و سیر
~~نغمات دور برین ترتیب است: اول از ه انتقال ها بطه است تا یب باز عود کند انتقال

PageV01P283

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0212.png)

~~طریقة ف العته نیم ثیلا ول مفلزوهم نسمعه اروار
# **ت
~~الا ول هتح ده ینرته رح ت بم خ سر
# ی ل
~~الشا نی به تین ا ا ته ت ع م حرف
# هه حتچن ی چ
~~تثا لشه م بح حه س تروچ رگ
# تیهه4 برته ی تد
~~الدا لع ج مسخ سجچ تع قم
# روهء ساء رباء عه جنسده عری حیکه
~~بخ مسب بآ احر نفرمق هعة
~~السادس ل3 16 424
~~السا جع ثه 23م33گ
~~النمسامن [ح[ا4 چ23
~~التهع 3س
~~صاعده ازیب تاح باز بانتقال هابطه ازی به یب رود و باز عود کند بانتقال صاعده ازیب
~~تاح42 پس ما اینجا ابعاد هابطهآ نغمات بسیاهی مرسوم گردانیم و ابعاد نغمات صاعده را
~~بسرخی43 برین مثال:

PageV01P284

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0209.png)

~~سهگاه و نقره دیگر بر دوگاه و در عودثانی چهار نقره بر سه گاه و دو نقره بر چهارگاه ودر
~~عود ثالث دو نقره بر سهگاه و دو نقره بر دوگاه47. و نغمات این دور در غیر طبقه واقع
~~شدهاند.
# اما دور ثانی بنغمات حجازی انتقال می کند اما محط بر طرف احد بعد جباشد و
~~درین دور نیز شانزده نقره بر ده نقره منقسم است چنانک در صورت دایره مرقوم است و
~~نغمات اصل این دایره این چهار نغمهاند: جه. ح ms218 ی بواقی تکرار همین نغماتست.
~~نغمات هابطه این جه. ح. ی، پس صاعده ازی تاه. هابطهآ ثانیه ازح تای و صاعدهآ
~~ثانیه ازح بهه. و ترکیب نغمات دور ازین جموع باشد: اول دوگاه جثانی، سهگاه ه
~~ثالث عراق ح رابع حجازی ی. پس عود کنند بتکرار عراق و سه گاه و در عودثانی عراق
~~ح و حجازی ی. و در عود ثالث عراق ح و سهگاه ه. و از این ده نغمه دور ثانی نه بعد48
~~حاصل [می شود] بعضی از نغمات صاعده حاصل و بعضی از نغمات هابطه، پس
~~علامات هوابط 49 بسیاهی و علامات صواعد50 بسرخی جط ججط ط ججدج51.
# و اما دور ثالث و این دایره هم شانزده نقره است منقسم درده نغمه: تغمهآ اول آن ح
~~دوگاه و آن طرف احد طنینی باشد پس هطرف اثقل طنینی و آن راست باشد. و ازنغمهآ
~~ه منتقل به نغمهآ ی وی سه گاه است بالای ح اکنون ازه بهی بعد کل وربع کلست و از
~~ی منتقل به یب چهارگاه بالای دح و ازیب به ی پس ح پس یب پسی پس ح. اما طنینی
~~که هح است آن طنینی صاعده52 باشد و بعد ثانی اعنی هی کل و ربع صاعده است و
~~بعد ثالث اعنی ی یب بعد جهابطه است و ازیب به ی هم بعدجاستاما صاعده52 واز
~~ای به ح کذلک و بازح ی یب دو بعد جاند بر توالی صاعده، بعد ه ی ح هم بعد ج
~~صاعده52 اول ح ه طنینی بالای طنینی چهارگاه رکب ی یب ی ح و بهمین نغمات
~~تکر اررکب است و دو بار رکب را بالای مکر رمی کنند پس بسبب تکر ارده نغمه می شود
~~و تقسیم نقرات شانزده گانه و بر نغمات عشره برین موجبست: هح ی یب ی ح ی یب
~~ای ح، شانزده ضرب نقرات اینست.
# اما دور رابع و این دور نیز53 همان شانزده ms219 نقره است منقسم برده نغمه: اول حجازی
~~نغمهآ ج54، ثانی آن نغمهآ ه و ثالث نغمهآ ح و رابع نغمهآ ی و ازی باز بنغمهآ ح انتقال
~~صاعده کنند55 و ازح به ههم انتقال صاعده56 و از ه باز انتقال هابطه به ه. جمع
~~نغمات اول اعنی چنین: ج. ه.. ح57. ی جنس58 حجازیست و نغمات: ی. ح.. ه
~~جمع نغمات سه گاه زاولست59 و نغمات ه.ح.ی. ح. ه هم سهگاه زاولست و نغمات

PageV01P285

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0214.png)

~~زاول59 را دو بار تکرار می کنند. و اصل نغمات این دور چهارست اما بسبب تکراز در
~~انتقال ده نغمه می شود و اعداد نقرات بر نغمات قبل ازین مرقوم شده60 است و ترتیب
~~ترکیب این دور برین وجه است: دوگاه جو سهگاه ه و عراق ح و حجازی ی و باز
~~عراق ح و باز سهگاه ه و باز عراق ح و باز حجازی ی و باز عراق ح و باز سه گاه ه
~~محط بر آنست این بود ترکیب این دور.
# اما دور خامس و زمان این دور دوازده نقره است و اول بنغمات عراق انتقال هابطه
~~کند61. و بعد از آن محط رکب اول عراق را می سازد و دو نغمهآ اول عراق را62 که آن
~~ج است دو بار تکرار می کند و ابعاد و نغمات آن اینست: انتقال هابطه جججط،
~~انتقال صاعده در63 بالای عراق و یبعد کل وربع کل و ازح به یج رود و از آنجا بدو بعد
~~ج بانتقال صاعده برکب محط بر نغمهآ ح باشد.
# دور سادس و آن هشت نغمه است و زمان دور آن پانزده نقره و نغمات اینست: ایه ج
~~ای ای یب یه و نغمات این همچون بعضی ادوار دیگر علی الترتیب نیست بلک64
~~متباعدند. بعد اول بین النغمتین ایه و آن ضعف ذی الار بعست65 بعد از آن نغمهآ جوآن
~~یک بعد ذی الاربع و یک بعد کل و ربع ms220 است که طرفین آن یه جباشد پس نغمهآ ی و آن
~~بعد ذی الاربع است که طرفین آن جی باشد پس نغمهآ و آن بعد ذی الخمس باشد کم66
~~بقیه وطرفین آن ای باشد پس یب و آن بعد مجنب است پس یه و آن بعد طنینی باشد.
~~پس ترتیب و ابعاد نغمات این دایره این بود که مبین شد و آن برین گونه است: اول
~~ضعف ذی الاربع، ثانی ذی الاربع67 وربع از ضعف ذی الاربع به یک بعد ج ثالث
~~ذی الاربع، رابع ذی الخمس کم بقیه، خامس بعد ج، سادس بعد ط.
# دور سابع این دورهم شانزده نقره است و هشت نغمه68 اول نغماتش ه پس یه و آن
~~بعد ذی الخمس است بانتقال ها بطه پس از نغمهآ یه بانتقال صاعده به یب و از آن نغمه هم
~~بانتقال صاعده به ی پس بانتقال صاعده به او آن ذی الخمس باشد کم بقیه69 پس یب و
~~آن ذی الخمس و بقیه باشد، پسی و بانتقال صاعده ح. و نغمات این دور همچون دور
~~سادس مترتب70 نیست بلک71 متباعدست. ابعاد آن برین گونه باشد: مثل و نصف72، ه
~~یه، ومثل وثمن73 یه یب، ومثل وتسع74 یب ی وذی الخمس کم بقیه وذی الخمس وبقیه
~~باشد ایب ، پس مثل و تسع یب ی پس مثل و تسع75 ی ح.
# دور ثامن و این دور چهارده نقره است ونه نغمهآ اول بانتقال هابطه اجو باز بهمین
~~انتقال اج پس ههم بانتقال هابطه، پس جهم بانتقال هابطه، پس یجهم بانتقال

PageV01P286

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0211.png)

~~هابطه76، پس یب پس ح77 بانتقال صاعده. و ترتیب ابعاد برین گونه باشد: مثل و
~~تسع75 اجو باز مثل و تسع اجپس هم مثل و تسع جه پس مثل و ثمن73 ه ح. پس
~~ضعف مثل و تسع جیج پس بقیه یجیب پس بعد کل و خمس یب ح. واین نغمات در
~~انتقال بحسب تقدیم و تأخیر ملایم ms221 در عمل توان آورد78 و بحسن تلطف79 در انتقال.
# اما دور تاسع دوازده نقره است و هفت نغمه و اول ابعاد و نغمات آن بانتقال هابطه ایه
~~و آن ضعف ذی الاربعست پس یب80 بانتقال صاعده، پس ی بانتقال صاعده پس هم
~~بانتقال صاعده یب و بازی بانتقال ها بطه پس ح کذلک. و ترتیب ابعاد آن برین گونه واقع
~~شده است: اول ایه و آن ضعف ذی الاربع بود بر نسبت کل و سبعة اتساع81، پس یب
~~بانتقال صاعده پس ی هم بانتقال صاعده، پس یب هم بانتقال صاعده پس ی بانتقال
~~صاعده پس ح بانتقال صاعده.
# و ابعاد و نغمات این دور برین ترتیب واقع شده است: اول بعد کل و سبعة اتساع ایه
~~پس مثل82 و ثمن یه یب، پس مثل و تسع، پس مثل و تسع یب ی، باز مثل وتسع ی یب و
~~هم مثل و تسع ی.
# و ازین ادوار تسعه، چهار دور اول را زمان هر دوری شانزده نقره است وده نغمه. اما
~~دور خامس دوازده نقره است و نه نغمه و دور سادس پانزده نقره وهشت نغمه. ودورسابع
~~هم شانزده نقره و هشت نغمه است و دور ثامن چهارده نقره است و نه نغمه و دور تاسع
~~دوازده نقره است و هفت نغمه.
# و قدما این ابعاد و نقرات تسعه را بجماعات و نغمات83 منسوب هر دوری را بجمعی
~~نقرات و جمعی نغمات و تحقیق آنها از اصابع سته می توان کرد84 و درین باب سخن
~~بسیارست اما درین شرح بدین قدر اکتفا کردیم. آری آری: عمریست مرا کوته و این
~~قصه درازست.
# وچون طالبان و مباشران85 این کتاب را نیکو فهم کنند از سر تحقیق و ازروی ذوق
~~هر آنچ از تصانیف که در عملیات ساخته باشند مجموع را بدین طریق چنانک از فصل
~~مباشرت در عمل معلوم شد تواند نبشتن86 و اگر نبشته87 باشند تواند استخراج کردن و
~~در عمل ms222 ادا کردن بطریق صحیح، هم بتصویت حلقی و هم بآلات. و درین فن خبرت و
~~مهارت بمرتبهای باید که هر نوع تصانیف که از و طلبند ممتحن88 آن امتحان تواند شد
~~مشروط بهر چه از صنایع که طالبان طلبیده باشند تصنیف کند و بدان طریق که در
~~مباشرت عمل مذکور شد بنویسد چنانک ماهر خبیر دیگر تواند خواندن و در عمل

PageV01P287

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0216.png)

~~آوردن و بحلق ادا کند. و از دساتین اوتار بنغمات ملایمهآ حلقی معا ادا تواند کردن تا
~~ازین علم وعمل محظوظ باشند اعنی جامع باشند بین العلم والعمل.
# ولنکتف بهذا القدیر فی هذا الفن ونختم الکتاب
# والحمدلله وحده وصلواته علی سیدنا محمد وآله الطاهرین89
~~1- نور: قوله وانت (کما فی السابق)
~~2- نسخهآ ادوار: نقرن
~~3- منظور از تاء و نون حروف سبب (تن) است
~~4- نور: هندی (منظور اعداه معیولی است که جون قدما منشأ آن راهند می دانستهاندارقام اهل هندیا اعداد
~~هندی می گفتهاند)
~~5- نور: یب ی (که صحیح نیست)
~~6- نور ندارد
~~7- ایضا نور: و یشفقوا (ولی در شرح ادوار کاشی نسخهآ کتابخانهآ مجلس شورای اسلامی نیز تشفقوا است)
~~8مطتری بجایح یح اولی تکرار آن در تقطیع مصراعهای دیگر نشان میدمد که یح صحیح نیست)
~~9- نور: فتش ف قوا
~~10- مطهری: نقرهآ (شاید: نقرهای)
~~11- ضد علو (لاروس عربی): پایین
~~12- منظوراین است که درزدن مضراب باید توجه داشت به ازاء یا در مقابل ت در هر تن مضراب را به زیر وتر
~~یا سیزودر عوض ن آن روبه بالا و این تقر مأراست مضراب وچمن مضراب رادد تار تداعی می کندرک.
~~تعلیقات.
~~13- نور: پیشر و و پیش رو
~~14- نور دارد [و در مورد پیشرو و طریقه و صوت که حکم اصطلاحی را دارند قبلا توضیح داده شد)
~~15- نور: کتاب آن عمل
~~16- کذا مطهری - نور: توانند کرد - ملی: توان کردن
~~17- نور: قوله وان (مانند موارد گذشته)
~~18- مطهری و ملی: حاله
~~19- نسخهآ ادوار: ویمکنک ان تضر به بعینه فی راست بان تأخذیجیا عوضا ms223 عن یب ی
~~20- ایضا: ویمکن ایضا ان تضربه بعینه
~~21- نور: طریقه فی الرمل کواشت
~~22- بهمان معنی اصطلاحی سابق الذکر
~~22- نور: بعد الاحبة (ولی بعد در تقطیع شعر مثل سایر نسخ = فقد) - نسخهآ ادوار: علی فقد هجر الاحبة (که
~~چون در تقطیع شعر در همین نسخه فقد آمده است معلوم می شود که کاتب هجر را به عنوان نسخه بدل آورده

PageV01P288

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0213.png)

~~یعنی به دو شکل ضبط کرده است: علی فقد الاحبة وعلی هجر الاحبة)
~~24- کذا در همهآ نسخ و منظور نشان دادن تلفظ یا شکل فونتیکی والله بوده است.
~~25- در نغمات و اعداد بین نسخهها اختلافاتی وجود دارد رک. تعلیقات
~~26- طریقهها
~~27- ملی: می آوردند
~~28- به نه
~~29- جدول از نسخهآ نور عثمانی است با مقابله نسخهآ مطهری و تصحیح و تکمیل.
~~30- ولی در جدول عدد نقرات 21 می شود بنابر این امکان دارد تغمه متعلق بد یه (نغمهآ دوم از طرف راست) 3
~~باشد تا مجموع 12 بشود کما این که در دورهای ششم و هفتم و هشتم نغمهآ 2 عدد نقره اش 3 است.
~~31- چنان که در جدول مشاهده می شود سه نغمهآ یب وی و ح در ستون اول تکرار شده است.
~~32- ملی: ج (ولی صحیح نیست و نغمات رکب در جامع الالحان نیز آمده است رک. ص 144)
~~33- نور: ثلثه
~~34- یعنی دو مجنب
~~35- در ردیفهای فعلی یکی از هفت دستگاه بوسیقی ایرانی است.
~~36-به فنح حاء محل فحروه آمعن) وطاهرأ أصطلاح فروذ در موسیقی ایرانی با همن وانه بی ارتباط
~~نیست.
~~37- طنینی
~~38 چهارگاه در قدیم انواعی داشته است باین جهت در آثار خود چهارگاهات آررده است رل.
~~جامع الالحان، ص 140.
~~39- نور: رابع
~~40- قبلا توضیح داده شد په معنی آن گاه است (آنتدراجا یا به صورت ترکیب با فاء: پس بنابراین یا پس
~~آن گاه و مراغی مکرر در آثار خود به کاربرده است (جامع الالحان، ص 66).
~~41- نور: می کنند (ولی هر دو وجه جایز به نظر می ms224 رسد به این معنی که در صیغهآ مفرد فاعل آن دور و در صیغهآ
~~جمع فاعل اهل عمل است که به صورت اسم جمع تلقی شده است).
~~42- اصطلاح صاعده وها بطه به معنی بالارونده و فرود آینده می تواند معادل برشو و فروشو در موسیقی باشد
~~ولی مراغی از آن بالا و پاین وتر و به اصطلاح بالا دسته و پایین دسته را اراده کرده است زیرا با توجه به
~~نغمات هفدهگانه ا تا یح بر روی وتر معلوم می شود که وقتی ازه بهیب بروند به پایین دسته یا وتر می رود و
~~هابطه است در صورتی که ازیب به ح که به بالا دسته یا بالای وتر می رود صاعده می شود.
~~43- منظور از سیاهی و سرخی نوشتن با مرکب سیاه و قرمز است (مثلا با شنجرف) و این عمل برای
~~مشخص کردن مطالب یا عناوین در قدیم متداول و مرسوم بوده است.
~~44- سه بعد اول و دو بعد ششم و هفتم با مرکب سیاه و دو بعد چهارم و پنجم و دو بعد آخر با رنگ قرمزنوشته
~~شده است.
~~45- مطهری و ملی: براست
~~46- در ردینهای نعلی بنابر اخلاف روایت کوشهای از مستگاء سدگاه یا آواز بیات ترک وافشار (یا:

PageV01P289

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0218.png)

~~290
~~افشاری) به شمار می رود.
~~47 کذا وظاهرا ناقص است مگر این که با مسامحه به قرینهآ است محذوف فرض شود.
~~48- زیرا قبلا اشاره شد که بعدیا فاصله لهit6r7 نسبت بین دو تغمه (نت) است بنابراین 10 نغمه تشکیل 9
~~بعد می دهد.
~~49- هابطهها.
~~50- صاعدهها .
~~51 ازاین 9 بعد چهارم و پنجم و هشتم و نهم با رنگ قرمز و بقیه با مرکب سیاه نوشته شده است
~~52- نور: صاعد (ظاهرا سهوالقلم است)
~~53- نور بدون نیز
~~54- ملی ح ولی صحیح نیست (رک. جدول).
~~55- نور: کند (فاعل: دور)
~~56- ایضا: صاعد
~~57- در اصل بین نغمات بدون نقطه
~~58- ملی بدون جنس
~~9ه نور زاولی است (قبلا به این نکه ms225 اشاره شد که در بعضی مآخذ زاولی به جای زاول آمده است)
~~60- منظور جدول است.
# 61- فاعل دور خامس است.
~~62- نور: دو تغمهآ او اول عراق را (اوراجع است به دور خاس)
~~63- ملی: از
~~64- ملی: بل که
~~65- نسخهآ مطهری و ملی در اینجا افتادگی دارد.
~~66- یعنی کمتر یا از ذی الخمس یک بقیه کمتر.
~~67- نور: و کل و ربع (یا خط خوردگی)
~~68- نور: واول
~~69- از ذی الخمس یک بقیه کمتر (مانند قبل).
~~70- ملی: مرتب
~~71- نور: بل که (رسم الخط)ا
~~72- ایا
~~73_1 یا
~~74- ایا
~~75- ایضأ نور: پس هم (ولی کلمهآ هم را بعد اضافه کردهاند)
~~76- در نسخهآ نورعثمانی هابطه را خطزده و نوشتهاند صاعده ولی صحیح نیست زیرا ازح به یجباید به
~~طرف پایین دسته یا پایین وتر رفت یعنی هبوط کرد نه صعود.
~~77- کذا نور، نسخ دیگر: ج اولی صحیح نیست رک. جدول)

PageV01P290

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0215.png)

~~78- نور: آوردن
~~79- جامع الالحان: حسن لطف (ص86).
~~.8 ملی ومطهری: ب (ولی غیر از آن که رفتن ازب بهی مستلزم رفتن به پاسن دسته یعنی هبوط است وبا
~~عبارت متن سازگاری ندارد در جدول هم یب است نه ب)
~~آ ر انا ا اکه نجه حاصل ضرب  انع الاربع ادر خود و به تعبیر قدما ضعف است426-74
~~182 یا.
~~83- نور: این ابعاد تسعه را بجماعات نقرات و نغمات و منسوب
~~84- عبارت خالی از تعقید نیست شاید: منسوب و هر دوری را...
~~85 نور: مباشران این فن (ولی مراغی مکرر از علاقه مندان به موسیقی وهنرآموزان وموسیقی دانها باین
~~صورت یاد کرده است رک. جامع الألحان، ص 383)
~~86 کذا نور و نسخ دیگر: نوشتن (و این نکته در خور توجه است که نوشتن آهنگهای موسیقی در آن ایام
~~متداول ومیسر بوده است)
~~87- ایضا نور و نسخ دیگر: نوشته رک. تعلیقات
~~88 آزموده، امتحان شده (معین)
~~89 کذا نور - مطهری وملی: والمنکتف بهذا التقدیر فی هذا الفن. تت الکتاب
# اما خاتمه و آن مشتملست بر زواید فواید عشره ms226
# چون در شرح کتاب ادوار آنچه طریق حل مشکلات آن بود مع فواید کثیره وزواید
~~لطیفه از روی تحقیق علم و عمل مبین و مندرج گردانیدیم فحینئذ از کتابی که قبل ازین
~~بعد از تألیف کتاب جامع الالحان تألیف کرده بودیم و آن کتاب را مقاصد الالحان نام
~~کرده از کلام قدما ده فایده در آخر این شرح بیان کنیم تا طالبان صاحب ذوق وعاشقان
~~غالب شوق از آنها مستفید شوند و این کتاب را زواید الفواید نام کردیم و آن مشتملست
~~بر ده فایده:
# فایدهآ اول: بیان طبقات اربعه در جمع تام.
# فایدهآ ثانی: بیان استخراج ادوار مشهوره و اعداد نسب نغمات و علامات ترتیب
~~ادوار و اضافات طبقتین بحروف.
# فایدهآ ثالث: بیان شعبات بیست و چهارگانه و طریقهآ استخراج آنها از اوتار.
# فایدهآ رابع: بیان ارقام نغمات ادوار مشهوره مع النظام در جمع تام.
# فایدهآ خامس: بیان بعضی از اصناف بعد ذی الاربع و طریقهآ عمل آنها.

PageV01P291

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0220.png)

~~فایدهآ سابع: بیان اصناف تصانیف در عملیات.
~~فایدهآ ثامن: بیان طریقهآ استخراج ترجیعات وبیان انواع آلات الحان.
~~فایدهآ تاسع بیان ادوار ایقاعی غیر از آن ادوار سته مذکوره و بیان دخول و خروج در
~~تصانیف.
~~فایدهآ عاشر بیان انتقالات نغم و تعلیم خوانندگی نثر نغمات که از حلق انسان حادث
~~شود و بیان ترکیبات متفقه و مختلفه و بیان تحریرات بحرکات حلق در نغمات.
~~اما فایدهآ اول1 بیان ترتیب طبقات اربعه در جمع تام6
~~و آن مشتملست بر سه صنف: بدانک در هر بعد ذی الکلی2 دو بعد ذی الاربع و یک بعد
~~طنینی موجودست: یکی ذی الاربع اول و دوم ذی الاریع ثانی که در ذی الخمس است
~~کمامر. وهر ذی الأربعی را طبقه خوانند وذی الأربع اول را طبقهآ اول وذی الاربع ثانی

PageV01P292

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0217.png)

~~را طبقهآ ثانی و طنینی را فاصله، و هر ذی الأربعی را که منقسم شود آنرا جنس خوانند
~~پس در بعد ذی ms227 الکل مرتین که آنرا جمع تام خوانند چهار بعد ذی الأربع و دو بعد طنینی
~~موجود باشد و هر طبقه بجمعی نغمات منسوب گردانیم مثلا در طبقهآ اول اح را بجنس
~~حجازی و طبقهآ ثانیه ح یه را بجنس عشاق و طبقهآ ثالثه یه کب را بجنس مفرد اوسط ح ز
~~ج اعنی اصفهان وطبقهآ رابعه کب کط را بجنس راست ح زد او غیر ازینها نیز
~~ممکنست ترکیب کردن ح زد و جا.
# پس ما اینجا ترتیب اجناس اربعه کنیم در جمع تام و آن چهار طبقه است و چون
~~جنسی از طبقهآ اولی مستخرج گردد و جنس دیگر از طبقهآ ثانیه بآن اضافت کنیم بنوع
~~خودیا بغیر نوع خود جمعی نغمات حاصل شود که اشتمال بعد کل و سبعة اتساع کل بر
~~آن جمع مشتمل باشد و آن بنسبت ضعف ذی الاربع باشد نه در مقدار و آن جمع را جمع
~~ناقص خوانند. باقی ماند تا نقطهآ نصف وتر ام که آن نغمهآ یح باشد بعد طنینی و این بعدرا
~~در ترتیب طبقات فاصله خوانند و چون آن فاصله بقیه را بطبقتین اضافت کنیم بعد
~~ذی الکل شود و آن جمع را جمع کامل گوییم. و چون ترتیب جنس دیگر در طبقهآ ثالثه
~~کنیم و بدان3 جمع کامل اضافت کنیم جمعی نغمات مؤلف گردد که اشتمال بعدذی الکل
~~و الأربع بر آن جمع باشد پس در آن بعد بیست و چهار نغمه موجود باشد و بعضی از

PageV01P293

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0222.png)

~~ارباب عمل این جمع را جمع کامل خواندهاند. و چون طبقهآ دیگر را بر آن اضافت کنیم
~~جمعی نغمات مؤلف گردد که آنها سی و دو نغمه باشد و اشتمال بعد ذی الکل مرتین کم4
~~یک طنینی بر آن باشد و چون طنینی بر آنها اضافت کنیم جمعی نغمات حاصل شود که
~~اشتمال بعد ذی الکل مرتین بر آن جمع باشد. و قبل ازین مبین شد که بعد ذی ms228 الکل
~~مرتین مرکبست از ضعف ذی الاربع و طنینی واحد5 و اقسام ذی الکل که باجناس
~~موسومند در آن موجود باشد پس از تألیف دو طبقه و فاصله، بعد ذی الکل حاصل شود و
~~ذی الاربعین شاید که در طرف اثقل واقع شود و فاصله که طنینی است در طرف احد آو6
~~بالعکس، اعنی طبقتین در طرف احد و فاصله در طرف احدیا فاصله در وسط طبقتین و از
~~آنها سه صنف حاصل شود چنانک در شرح ادوار مذکور شد.
~~و چون بعد ذی الکلین مشتملست بر مجموع نغمات هفده گانه با حواد7 آنها لاجرم
~~در تزیین و رونق الحان در نغمات این بعد زیادت باشد از سایر ابعاد و جموع. و این بعد
~~مرکبست از دو بعد ذی الکل و دو بعد طنینی که آن چهارذی الاربع و ضعف طنینی بود و
~~چون تألیف میان اصناف واقع شود و اجناس جمع تام8 نه صنف شود و برای آنها بجهت
~~توضیح وتفهیم جداول وضع کنیم برین مثال9:
# چعل اضاف بتسعف بدد الفر مرتین

PageV01P294

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0219.png)

~~جدولها هر دو از نسخهآ ملی است با مقابله نسخ دیگر واصلاح وتکمیل. در نسخهآ نور عثمانی تبل ازجدول
~~دوم یا اصناف تسعه شرحی است به شرح زیر: وما اینجا دو صنف را مثال نمودیم و بواقی را در جداول طبقات
~~اربعه باز نماییم انشاء الله تعالی تا طالبان از آنها مستفید شوند. وهر صنفی از اصناف تسعهآ اسمی علمی هست
~~که بدان اسم مخصوص است مثلا اگر دو فاصله در طرف اثقل باشد و طبقه در طرف احد آنرا منفصل الأثقل
~~خوانند. و اگر فاصلتین در طرف احد باشد و طبقه در طرف اثقل آنرا منفصل خوانند و اگر فاصلهآ در طرف
~~اثقل باشد و فاصلهآ دیگر در طرف احد و طبقات اربعه بین الفاصلتین باشد آنرا متصل خوانند، و قدما آنرا
~~جمع الاجتماع خواندهاند واگر فاصلتان بین الطبقتین باشد آنرا فاصلة الوسطی خوانند ms229 ودرین جداول آنها
~~را شرح و مبین گردانیدیم برین مثال:
# جکقلا صناف طبقای ارکب مکر جحنات
~~صنعاقلا نبطلجقابا برجن ازامنفه لرالاصبخانند
~~رز9ن12ن ن182 حز3124
~~صنعان ابنطبلیب اازلا نفصبل لالم بفا لا ثلر کب
~~تبلکی ککبضمانناه ندم
~~صینیب ثابب ان طبهابب ا اینل نلا لاجد الاوات
~~ف عاتنفت3ن3692 48
~~بصنبن لل ان لیط ان فازا منفصل لا ثل خاسبم
~~وی2م6ندم2ب
~~حنب خای ز طبفابب وانا منفصلر الابقلول اجرخابته
~~وزه2 نم4 ی2 م22رن آوهزمه
~~نن ماب اغه لبقاب ازا معضبلبل ثل الاوبل خجات
# 22422724
~~منت ببلیع انی جبثامب وانزا منفصلر الإجنوانر
~~وؤهزه منامد333
~~دنب نامن انحبهابب لازا ننصل لبجط الاجاتم
~~2 2 ص ونم ملرن ز ی
~~یمنف بابچازلبتاب ازلسنصل لاب الاثثل
~~59 82 فلدف22 عزیخن آوما

PageV01P295

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0224.png)

# و هر یکی ازین اصناف تسعهآ مذکوره اسمی علمی هست مثلا اگر فاصله در طرف
~~اثقل باشد و طبقتین در طرف احد آنرا منفصل الاثقل خوانند و اگرفاصلتین در طرف احد
~~واقع شوند منفصل الأحد و اگر فاصلهآ اول در طرف ائقل باشد و فاصلهآ دوم در طرف احد
~~و طبقات اربعه در وسط آنرا متصل خوانند و قدما آنرا جمع الاجتماع خواندهاند. واگر
~~فاصلتین در وسط باشد آنرا فاصلة الوسطی خوانند. اکنون دو صنف را که آنها صنف
~~اول وثانی باشند درین جدول مدور باز نماییم بواقی را بلک تمام اصناف در جدول مربع
~~بعد ازین جدول باز نماییم کمایأتی.
# 
# 

PageV01P296

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0221.png)

~~کردیم شرح کتاب ادوار نبشتیم و آنچ حل مواضع مشکلهآ آن کتاب بود مع فواید کثیرة وزواید لطیفة از روی
~~تحقیق علم و عمل در آن شرح بیان کردیم و خاتمهآ آن کتاب را مشتمل بر زواید فواید گردانیدیم و آن فواید
~~زواید را علی حده در آخر شرح کتاب ادوار جمع کردیم و آنرا فواید عشره نام کردیم زیرا که آن ده فایده
~~است و آن فواید عشره را درین رساله ذکر می کنیم انشاء الله تبارک و تعالی ms230
~~فایدهآ اول و آن دو فصل است: فصل اول در روایات احادیث از پیغمبر علیه الصلوة و السلم که در باب
~~صوت حسن و حسن صوت فرموده است. فصل دوم در بیان ارقام و اعداد مقادیر نغمات ادوار مشهوره و
~~علامات ترتیب آنها از اضافات طبقهآ ثانیه بطبقهآ اول بحروف جمل.
~~اما فایدهآ ثانی و آن هم دو فصل است: فصل اول در بیان آوازات سته بطریق اهل عمل و استخراج آنها از
~~ازوتر و اشکال و امثال آنها. فصل دوم در بیان شعبات بیست و چهارگانه و طریقهآ استخراج آنها ازوتر واحد
~~اما فایدهآ ثالث و آن نیزدو فصل است: فصل اول در بیان ارقام نغمات ادوار مشهوره مع النظایر درجمع تام
~~فصل دوم در بیان طبقات اربعه در جمع تام و ارقام آنها.
# فایدهآ رابع و آن هم دو فصل است: فصل اول در بیان اصناف و اقسام بعد ذی الاربع وطریقهآ اعمال آنها.
~~فصل دوم در بیان مواجب و اصابع سته و طریقهآ قدیم.
~~اما فایدهآ خامس و آن هم دو فصل است: فصل اول در طریقهآ پیدا کردن هزار ویک انواع ترجیعات از جس
~~ضراب بر اوتار . فصل دوم در بیان اصطخابات معهوده و اصطخایات غیر معهوده هزار و یک.
~~فایدهآ سادس و آن هم دو فصل است: فصل اول در بیان اصناف تصانیف در عملیات این فن. فصل دوم در
~~بیان انتقالات مستقیم و تراجیع و غیر آنها از اثقل باحد و از احد باثقل و از وسط بطرفین.
~~فایدهآ سابع و آن هم دو فصل است. فصل اول در بیان ادوار ایقاعی غیر از ادوارسته مذکوره. فصل دوم در
~~بیان دخول و خروج در تصانیف عملیات این فن.
~~فایدهآ ثامن و آن هم دو فصل است: فصل اول در تعلیم خوانندگی بنغمات منثوره. فصل دوم در بیان
~~ترکیبات قریب الفهم و بعیدالفهم و مناسبات آنها با یکدیگر.
~~فایدهآ تاسع و آن هم دو فصل ms231 است: فصل اول در بیان تحریرات و مرغولات که از حرکات حلوق حاصل
~~شود فصل دوم در ذکر اسامی آلات الحان
# فایدهآ عاشر و آن هم دو فصل است: فصل اول در ذکر اسامی مباشران این فن و بیان مراتب هریک از آنها.
~~فصل دوم در ذکر اجسامی که موجد صوتند و آنچ شیخ ابونصر فارابی رحمه الله در ذکر اجسام و حدوث
~~اصوات از آنها و آنچه صاحب شرفیه بر آنها اعتراض کرده و جواب از آنها که بعضی از علماء گفتداند و
~~تعریف نغمه و آنچ بر آنها واردست.
~~1- از مقایسهآ فهر ست مندر جات بخش خاتعه یا ضمیمهآ نسخهآ نور عشمانی با نسخهآ مطهری و ملی معلوم
~~می شود که این نسخه در این بخش اصولا از لحاظ ساخت و فصل بندی و به اصطلاح oetu5»»5 با آنها
~~تفاوت کلی دارد و چون نسخهآ مطهری باداشتن تاریخ 845 هق و تصریح به استنساخ ازروی نسخهآ به خط
~~مؤلف اصالت تردید نا پذیری دارد، می توان احتمال داد کاتب نسخهآ نورعثمانی با استفاده از آثاردیگر مراغی
~~50d بخش خاتمه یا ضمیمهآ مورد بحث را تدوین کرده باشد در عین حال چون اصول مطالب و به اصطلاح
~~آن با مندرجات نسخهآ مطهری وملی تطبیق دارد از آن نیز استفاده شد. و اینک فایدهآ اول آن نسخه ازباب
~~انشان دادن اهمیت قراءت قرآن مجید با صدای خوش و به آهنگ نقل می شود:

PageV01P297

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0226.png)

~~نایدهآ اول در روایات احادیث از بیغامیر علیه الصلوة والسلم که در صفت صوت حسن فرموده است:
~~قال النبی صلی الله علیه وسلم: زینوا القرآن بأصواتکم فان الصوت الحسن یزید القرآن حسینا. وقال علیه و
~~الصلوة والسلم: لیس منا من لم یتعن بالقرآن وقال علیه الصلوة والسلم: لکل شیء حلیة وحلیة القرآن
~~الصوت الحسن وقال علیه الصلوة والسلم: ما آذن الله لشیء کاذنه لنبی یتغنی بالقران یجهر به. صدق رسول
~~الله (که تقریبا همهآ آنها ms232 در جامع الالحان، ص 11 آمده است)
~~2- ذی الکل یا اوکتاودر وتر از اتا یح است و آن به شرحی که در تقسیم وترذکر شد شامل اح (ذی الاربع) وح
~~یح (ذی الخمس) که آن ح یح خود مرکب است ازح یه (ذی الاربع) ویه یح (طنینی) است پس ذی الکل
~~شامل 2 ذی الاربع و1 طنینی خواهد بود وذی الکل مرتین یا اوکتاودوم 2 برابر یعنی4 ذی الاربع و2 طنینی
~~(جامع الالحان، ص 49).
~~3- مطهری: بران، بدان
~~4- کمتر
~~5- یعنی یک طنینی.
~~6- یا برعکس یعنی ذی الاربع در طرف احد (زیرتر) و طنینی در طرف اثقل (بمتر)
~~7- ذی الکلین یا دوذی الکل اوکتاو دوم است که شامل 17 نغمهآ اوکتاو اول (ثقال) با17 نغمهآ دوم و مشابه آنها
~~ولی زیرتر است (حواد: حادها).
~~8- قبلا اشاره شد که چون ذی الکل مرتین جامع تمام نغمههای 2 اوکتاو (ثقال و حواد) است به آن جمع تام
~~می گویند و به ذی الکل یا اوکتاو اول جمع کامل.
~~9- جدول از نسخهآ نور عثمانی است با مقابلهآ نسخ دیگر. یح به جای ح صحیح نیست زیرا به شرح متن در
~~طبقات ذی الاربع و طنینی دخالت دارند که با ح وط نشان داده می شود.
~~فایدهآ ثانی1 بیان ادوار مشهوره و اعداد نسب نغمات آن و علامات ترتیب ادوار و
~~اضافات طبقتین بحروف
# قبل ازین معلوم شده2 است که هر نغمهای3 از نغمات جموع ادوار از جزوی از
~~اجزای وتر خارج می شود پس ما اینجا نغمات ادوار مشهوره اعنی دوازده4 پرده را در
~~جمع کامل باز نماییم چنانک هر دایره5آ را در دوذی الکل باز نماییم مثلاا نغمات ثمانیهآ
~~پردهآ عشاق را اول در ذی الکل اثقل مرسوم گردانیم برین مثال6:«ا.. د.. زح.. یا..ید
~~یه.. یح ابعادش این ط ط ب طط ب ط و برای تحقیق آنها جداولی وضع کنیم برین
~~مثال:»
~~ارقامی7 که در جداول پردهها وضع کرده ایم آنها اشاراتست بترتیب ms233 ابعاد دوایر

PageV01P298

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0223.png)

~~جد وال علاد و بسب نعماما دفامهواسخل انفها للجههة
# 1246
~~374غ 29 دون 323 126 اتقا
# ضماب دمیره وه
# 152 488 بدست
~~یدعی نلبویی
# 74411   1033کر4
# 220 و8305م دد
# 4دد
~~وهحهنابربجانهم
# 240
# مهزه
~~همو نهح وومنغاثد لبرمنکوله
# صدد
~~رهعبامننان لرنل
~~م رهپیتماللبرام
# 2132820241
~~وعهناکلرننبامه
# رطاه
# اننماب لبرمنک
~~لچوداهعوم النمانببنام
# دو
~~مشهوره و اضافات اقسام طبقهآ ثانیه بطبقهآ اولی8 مثلا بهر دایرهآ عشاق سه الف
~~موضوعست9 برین گونه 111. پس ا اول اشارتست بآنک عشاق دایرهآ اولیست10 از
~~دوایر هشتاد و چهارگانه11 واثانی اشارتست بآنک اضافت قسم اولست از طبقهآ ثانیه وا
~~سیم اشارتست باول قسم طبقهآ اولی اعنی عشاق دایرهآ اولیست از دوایر هشتاد و
~~چهارگانه و اضافت قسم اولست از طبقهآ ثانیه بقسم اول از طبقهآ اولی.
~~مثال دیگر آنک ارقام بهر12 دایرهآ نوی برین گونه ید ب ب. ید13 اشارتست بآنک
~~دایرهآ نوی دایرهآ چهاردهم14 است وب اول اشارتست باضافت بقسم15 دوم از طبقهآ
~~ثانیه وب ثانی اشارتست بدوم از طبقهآ اولی.

PageV01P299

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0228.png)

~~و16 آنها برین گونهاند: عشاق نوی بوسلیک راست حجازی حسینی
# 111 یدب ب کزجج م دد ید وه یجه ه
~~راهوی زنگوله عراق اصفهان زیرافکند بزرگ
~~یب وه یب ود یط وط یدح د یط یا ه یح ی و
~~فصل قبل ازین معلوم شد که نغمات ملایمه در جمع تام پانزده است17 صحیحه اعنی
~~غربیتة و بو نانیه اس تت الآلعلم یسن نغمات اربعد که در طیقة أولی مولجود ست اولد
~~که مطلق وترست بلفظ عربی ثقیلة المفروضات خوانند و بیونانی برسلمبانومنوس19. و
~~تغمات ثلثه باقیه را بعر بی ثقیلة الرئیسات و بیونانی ایباطی ایباطن20 گویند. و اوسط را
~~بعربی واسطة الرئیسات و بیونانی بارایباطی ایباطن21. و نغمة احد آنرا بعربی
~~حادة الرئیسات وبیونانی لیخانوس ایباطن22.
# اما نغمات ثلثه دیگر را که در طبقهٔ‌ ثانیه موجود باشند اثقل آنرا بعربی ثقیلة
~~الاوساط گویند و بیونانی ایباطی ماسن23 و اوسط آنرا ms234 بعربی واسطة الاوساط و
~~بیونانی بارایباطی ماسن24 و احد آنرا حادة الاوساط وبیونانی لیخانوس ماسن25. و
~~نغمهآ وسطی مشترکه را که در وسط واقعست آنرا بعربی وسطی خوانند و بیونانی
~~ماسی26. اما ثلثهآ [دیگر را منفصلات خوانند]27 واثقل آنها را بعر بی ثقیلة المنفصلات
~~خوانند و بیونانی با رایباطی ماسن28 و اوسط آنها را بعربی واسطة المنفصلات خوانند
~~وبیونانی ایباطی29 ماسن. و احد آنها را بعربی حادة المنفصلات خوانند و بیونانی
~~لیخانوس ایباطن30. اما در جمیع متصلات که متبدل می شود لفظ انفصال باتصال
~~نغمات ثلثه آنرا حادات خوانند و اثقل آنرا بعر بی ثقیلة الحادات و بیونانی بارایباطی31
~~ایباطن و اوسط آنها را بعربی واسطة الحادات و بیونانی ایباطی ایباطن و احد آنها را
~~بعربی حادة الحادات وبیونانی بر سلمنانوماطن وواسطة الحادات را منفصلة الحادات
~~نیز خوانند32.
# پس ثلثهآ مفروضه را که متمم رئیسات اندب جد علامت باشد و ثلتهآ اوساط راه و زو
~~و سطی ح وثلثهآ منفصلات را این: طی ک وثلثهآ حادات را این: ل م ن و حاشیه عظمی بعد
~~ذی الکل مرتین را س علامت باشد.
~~و قدما جدولی وضع کردهاند و نغمات خمس عشره33آ مذکوره رادر آن بازنموده و این
~~نغمات مذکوره بعضی بر نسبت ط و بعضی برنسبتجواز بقیخالیست، برین مثال34:

PageV01P300

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0225.png)

~~جده لا طابی نفا درمع لامرعردج وبوانا
~~تقیلة المنزوضابل برسلمیا بوماطن
~~تقیلة الرییاتا ایاطی اباطن
# با رایالی ایباطن
~~2واسطه الرییات7
~~دحادة الرئیاتد لیخا نزس
~~د ثفیله الاوساطهر ایباطی ماسن5
~~وواسطنرالا وساطا دلبارا یباطینان
# د لنخا یزس مناننل
~~لوطی   حما حاه
# فاصله الوسطی   لنخا نزس
~~یتله المنفصلابکبازایبالی ماین
~~کذراسطة المنفصلاث ضل ایبالی ماسن
~~بجادة المنمنصلاد دییخانوس ایباطن
~~3تقتیله الخادات 2بارا یناطی ابیاطن3
~~انواسطن الخاداسذ|ایاطی ایباطن
~~مرحادة الخاداد [سل برسلمنا توماطنه
~~[جدول از نسخهآ ملی است با مقابلهآ جامع الالحان وتذکر اغلاط]

PageV01P301

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0230.png)

~~8 منظور از طبقهآ اولی و ثانیه چنان که مکرر اشاره شد ذی الاربع وذی الخمس ms235 است (مقاصد الألحان،
~~چاپ اول، صفحهآ 36 تا43)
~~9- نور: برای دایرهآ عشاق سه الف وضع کردیم برین صورت
~~10- ایضا: اولست
~~11- از 7 ذی الاربع و12 ذی الخمس 84-12»7 دایره نتیجه می شود (ایضا مقاصد الالحان، ص 40 با
~~همین مثال 111)
~~12- نور: اما برای دایرهآ نوی حروف برین صورت
~~13- ایضا نور: پس ید اشارتست بترتیب عدد دایره اعنی نوی دایرهآ چهاردهم است.
~~14- کذا مطهری و نور ولی ملی متصل.
~~15- نور بدون اضافث.-وب دوم قسم [اول» از طبقهآ اولی اعنی دایرهآ نوی دایرهآ چهاردهم است از دوایر
~~هشتاد و چهارگانه و از اضافت قسم ثانیهآ طبقهآ ثانیه بقسم ثانیهآ طبقهآ اولی حاصل شده است و هم برین قیاس
~~دوایر مشهوره هر یکی را می توان دانستن که دایرهآ چندم است و از اضافت چندم قسم از طبقهآ ثانیه است
~~بچندم قسم از طیقهآ اولی
~~16- نور ندارد.
~~11- جمع تام 15 تغمه و شامل ذی الکل مرتین (اوکتاو دوم) است (جامع الالحان، ص 155)
~~18- این اسامی در موسیقی کبیر فارابی آمده است رک. جامع الالحان، صفحهآ 160 و161
~~.proslambamomen0s -19
~~.Hypatelypatdn - 2
~~.M5se -26
~~27- جامع الألحان، ص161.
~~uidebiezeuemendn 28- کذا در نسخ و ایضا جامع الالحان (ص 161) ولی باید طریطی دیز یو غمانن
~~باشد زیرا در واسطة الاوساط آمده بود (ایضا ص 161، از موسیقی کبیر ص 506)
~~29- ایضا مکررشده است و باید بارانیطی دیز یوغمانن 5xnetGbiezeugmendn باشد (همان مأخذ).
~~30- کذا در نسخهها و جامع الالحان اما قبلا در حادة الرثآیسات آمده بود به استناد موسیقی کبیر نیطی
~~دیزیو غمانن AditeOiezeuemenbn باید باشد (ایضا، ص 161)
~~. ritfIlyperbolaeon 31_ کذا مثل موارد قبلی و اطریطی ایبر بولاون
~~32- دو اصطلاح اخیر نیز صحیح نیست.
~~33- پانزده گانه از اتا س چنان که در جدول ملاحظه می شود.
~~34 جدول از نسخهآ ملی است با مقابله و اصلاح ونظیر آن در جامع الالحان نیز هست رک. صفحهآ 162.

PageV01P302

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0227.png)

# فایدهآ ثالث1 بیان شعبات بیست و چهارگانه و طریقهآ استخراج آنها از اجزای وتر ms236
# بدانک ارباب عمل از جموع2 و دوایر، شش آوازه3 و دوازده پرده4 و بیست و چهار
~~شعبه اختیار کردهاند5 و باسامی مخصوص کرده و آنها را در عمل آوردهاند و در آنها
~~تصانیف ساخته، ومولانا قطب الدین6 رحمه الله در کتاب7 خود گفته که شعبات بحسب
~~مشهور نهاند عجب از آن صاحب کمال که با وجود آنک میان خواص و عوام چنان
~~مشهورست که شعبات بیست و چهارند و فی الواقع چنین است8 و ما اینجا شعبات را
~~تعداد کنیم و اماکن نغمات هر یک را در وتر باز نماییم برین گونه:
# دوگاء سهگاه چهارگاء پنجگاه عشیرا نوروزعرب ماهور نوروزخارا بیاتی
# 82652321
# حصار نهفت عزال اوج نیرزا مبرتع رکب صبه همایون زاؤل اصفهاند
# هستهنگار خوزی نهاوند محیر10
# 24232221
~~پس بباید دانست حقیقت شعبه بحسب استقرا هیأتی بود انتقالی11 بر نغمات بر
~~از جموع را شعبد کو یند و آزهر شرده اا سیعبه زا اعتبار کرد اند م ل الزردهآ حجازی
~~غزال و نهفت را اعتبار کردهاند و گفته که عزال و نهفت شعبتین حجازیاند و بر جمع
~~نغمات13 بعضی از شعبات اشتمال بعد ذی الکل باشد و بر جمع نغمات بعضی ابعاد
~~وسطی14 و بر جمع نغمات بعضی دیگر ابعاد صغری15.
# اما شعبهآ اول دوگاه16 و آن17 دو تغمه است که اشتمال بعد طنینی بر آن نغمتین است
~~برین مثال:
~~این بعد در جمیع ادوار و جموع موجود باشد غیر از سه جنس مفرد اول جنس مفرد
~~اعظم که آن نغمات اصل اصفهانکست ب ججج دوم جنس مفرد اوسط که آن
~~نغمات اصل راهویست ججج. سیم جنس مفرد اصغر که آن نغمات اصل
~~زیرافکندست ب جج. پس توان گفت که در هر دایره و آوازه و شعبه، دوگاه باشد غیر
~~از جموع ثلثه مفرده کما علمت.
# اما اهل عمل دوگاه را اگرچه در جمع طبقات موجود بود لکن در طبقهآ ثانیه اعتبار
~~کردهاند و آن ح یا باشد و ابتدای ms237 آن از طرف اثقل و آن نغمتین دوگاه که طرفین طنینی

PageV01P303

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0232.png)

~~است میان دوذی الأربع واقعست از طرف اثقل انتقال کند با نغمهآ او از طرف احد تا
~~نغمهآ یح بدین سبب دوگاه در طبقهآ ثانیه مختارست.
~~اما شعبهآ ثانی سهگاه است و چون بر دوگاه بعد جاضافت کنند سهگاه شود و نغمات
~~آن برین گونه باشد
# وبعد کل وربع کل بالتقریب بر نغمات ثلثهآ آن مشتملست18.
# اما شعبهآ ثالث چهارگاه و آن بر سهگاه بیک بعد جزیادتست و آنرا از طرف احد بر
~~سهگاه اضافت کنند تا چهارگاه شود و بر جمع نغمات آن، بعد ذی الأربع مشتملست و
~~نغمات آن این:
# ی یجیرع
# و آنرا چهارگاه19 ذی الأربع گویند و اگر محط بر نغمهآ یا کنند آنرا چهارگاهآ رکب
~~خوانند و آن هم یکی از شعباتست چنانک بعد از این معلوم شود در موضع
~~خود20.
# اما شعبهآ رابع پنجگاه18است21 چون بر نغمات چهارگاه ذی الاربع، بعد طنینی
~~اضافت کنند پنجگاه شود و اشتمال بعدذی الخمس بر آن جمع نغمات باشد و اهل عمل
~~پنجگاه را بدو نوع در عمل آوردهاند: یکی را پنجگاه اصل خوانند و دوم را پنجگاه زاید
~~و آن شش نغمه باشد زیرا که طنینی که در طرف احدست آنرا به جب قسمت کنند
~~برین مثال:
# ی ب
# اما شعبهآ خامس عشیرا22 بعضی از ارباب عمل آنرا بده نغمه در عمل آوردهاند و
~~جهت تسمیه اینست و آنرا عشیرا می خوانتد. و بعد ذی الکل و طنینی بر جمع نغمات

PageV01P304

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0229.png)

# لما نغمات اصل آن از نغمهآ ید است تا نغمهآ ا و از نغمهآ اتا نغمهآ دنغمات خمسهآ
~~حسینی است که قسم خامس است از طبقهآ ثانیه. اما چون بعد طنینی از طرف اثقل بر
~~آن زیادت می شود می گویند که حسینی محط بر راست. عشیرای اول را عشیرای کبیر
~~و ثانی را عشیرای صغیر گویند.
# اما شعبهآ سادس نوروز ms238 عرب و آن چهار نغمه است23 برین مثال:
~~. در جمع نغمات. و آن ضعف طنینی [را] مشتملست و برای تزسن الحان از طرف احد
~~بعد جو بعد ب اضافت کنند و از جانب ثقل24 بعد ط. ودر سیر نغمات از جانب تقل24
~~نوروز اصل بر آن اضافت کنند اعنی قسم رابع طبقهآ اولی25 ط جج
~~اما شعبهآ سابع ماهور اهل عمل را در ماهور دو قولست، اگرچه بقول هر دوماهور
~~مرکبست از کردانیا و عشاق و کردانیا را بر عشاق مقدم دارند بعضی به پنج26 نغمه در
~~عمل آورند و بعضی بهشت نغمه اما بقول آنان که به پنج نغمه در عمل آورند کردانیا و
~~عشاق را در یک بعد ذی الخمس مندرج گردانند برین مثال:27
# چمیریقملیح

PageV01P305

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0234.png)

# وبر جمع نغمات آن بعدی مشتعلست که بر ذی الأربع بضعف بعد جزیادتست30.
# اما شعبهآ تاسع حصار و آن هشت نغمه است و مرکبست از نوروز اصل و زیر افکند
~~مشروط بدانک نوروز اصل در طرف احد باشد و بعد31 طنینی میان زیرافکند و نوروز
~~اصل فاصله بود کانه بعد از نوروزاصل بعد طنینی و بعد از طنینی جنس مفرد اصغر باشد
~~برین گونه32:
~~کرد کسویحا چیدج ی ع
~~اما شعبهآ عاشر33 بیاتی و آن پنج نغمه است: نغمهآ اول یح وثانی یه و ثالث را ازمیان
~~یجویب استخراج کنند34 ورابع ی و خامس ح و این جمع نغمات بیاتی محزون ومرق
~~باشد بحجازی و ابوسلیک قریب باشد اعنی بین35 بین هر دو بود و نغمات آن
~~اینست:
# اما شعبهآ حادی عشر نهفت و آن هشت نغمه است36 و آن دایرهآ شصت و چهارم
~~است و37 بر جمع نغمات آن بعد ذی الکل مشتملست و آن مترتب شده است از
~~ضافت38 قسم رابع از طبقهآ ثانیه اعنی ط ججط بقسم سادس از طبقهآ اولی39 اعنی
~~جط ج برین گونه:
~~ییبیدعجدجبه
~~اما شعبهآ ثانی عشر عزال40 و بر41 جمع نغمات آن بعد ms239 ذی الخمس مشتملست و بر
~~جنس حجازی بیک بعد طنینی زیادتست واز نهفت بیک بعد ذی الاربع اقل، و نغمات آن

PageV01P306

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0231.png)

# اما شعبهآ ثالث عشر آوج43 و آن44 دایرهآ هفتاد و دومست25 و هشت نغمه است و بر
~~جمع نغمات آن بعد ذی الکل مشتملست و اگر درین جمع نغمات، نغمهآ ی در آورند
~~مقلوب الطبقتین عراق شود و آن مترتب شده است از اضافت قسم سادس طبقهآ ثانیه
~~بقسم سادس از طبقهآ اولی26 ونغمات آن اینست47:
~~ید
# اما شعبهآ رابع عشر نیرز48 و اهل عمل نیرزرا بدو نوع در عمل آورند: یکی41 را
~~نیرز صغیر خوانند و دیگر را نیر زکبیر50. اما نیرز صغیر و آن پنج نغمه است51 برین
~~گونه52:
# طمومربن
# اما نیر زکبیر بیک بعد ذی الأربع بر53 نیر زصغیر زایدست و آن هشت نغمه است وبر
~~جمع نغمات آن بعد ذی الکل مشتملست و آن چنان باشد که در طبقهآ اول جنس حجازی
~~باشد و در طبقهآ ثانیه جنس راست و اگر54 نغمهآ دمحط کنند آنرا حجاز عربان خوانندو
~~اگر محط بر آ باشد آنرا نیرز کبیر خوانند و درین دایره نغمهآ ح مفقودست مع هذا
~~ملایمست. «و صاحب ادوار رحمهالله در بیان اسباب تنافر گفته بود که در هر دایره که
~~نغمهآ ح نباشد آن دایره متنافر باشد اکنون این دایره با وجود تعدی از طرف احد بعد
~~ذی الاربع ملایمست»55 و نغمات آن اینست56:
~~ی

PageV01P307

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0236.png)

~~ارباب عمل گویند که مبرقع چهارگاهیست محط بر سهگاه و ابتدای آن از طرف احد
~~کنند و برای تزیین و رونق الحان بعضی از نغمات راهوی57 را از طرف احد بر آن
~~اضافت کنند و آن ط جج باشد و چون این دو بعد جاین جنس با مبرقع انضمام یابد
~~سه بعد جبر توالی واقع شوند و58 آنها نغمات اصل راهوی باشند و از طرف اثقل
~~جنس حجازی اضافت کنند. اما اصل مبرقع همان دو ms240 نغمه است که مذکور شد «و
~~نغمتین مبرقع برین گونه است.
# و از طرف اثقل62 بعد طنینی بر آن افزایند برای تزیین الحان و سیر نغمات و از
~~طرف احد بعدب و آن نغمات زیرافکند شود. و اگر از طرف احد عوض بعدب63 بعدط
~~افزایند نوروز اصل شود و نغمات هم محزون و مرق باشند.
# اما شعبهآ سابع عشر صبا و آن نوروز عر بست که محط بر سهگاه باشد و اصل صبادو
~~نغمه است اما در تلحین بچهار نغمه معمول باشد64 برین گونه:

PageV01P308

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0233.png)

~~4
# و اشتمال67 بعد کل و سبعة68 اتساع بر جمع نغمات آن باشد.
# اما شعبهآ تاسع عشر نهاوند69 و آن هشت نغمه است اما ارباب عمل در پنج70 نغمه
~~آن تلحین کنند زیرا که نغمات اصل پنجست اما برای تزیین و رونق الحان بهشت نغمه
~~در عمل آورند اما محط بر نغمهآ ح کنند و نغمات آن برین گونه است71:
~~میی ی یعبرد
# اما شعبهآ عشرین72 زاول73 و آن در مسموع شبیه است به سهگاه فرق همینست که
~~از طرف احد بعد ارخاء24 بر آن اضافت کنند و مقدار بعد ارخاء از بعد بقیه اقلست زیرا
~~که مقدار یک جزوست ازسی و شش جزو و مقدار75 ربع طنینی است کمامر و بعد از
~~ارخاء بر نغمهآ وود آن اضافت کنند تا سبب التذاذ باشد. و بعد ارخاء در زاول با این دو
~~نغمه امتزاج کند اعنی و دو با آن دو نغمه که امتزاج می کند نصفی مقداروی از نقطه بقیه
~~ازطرف اثقل آنها باشد و نصف دیگر از جانب احد و نصف مقدار آن جزوی باشد از
~~هفتاد و دو جزو. و اهل ساز آنرا بتحریک76 انامل مستنطق می گردانند و اگر کسی
~~خواهد که ارخاء را در وتر بر نغمهآ ح متحرک گرداند اصبع77 سبابه را بر نقطه ح مماس
~~گرداند، رأس الاصبع را چنان مماس و مهتز گرداند آن مقدار بعد ms241 ارخاست که نصفی از
~~طرف اثقل ونصفی از طرف احد انتقال کند و آن مماس در حرکت رأس الاصبع بر نغمهآ
~~ح و حوالی آن داخل شود که نقطهآ ح در میان طرفین ارخاء میباشد و هر نصفی از بعد
~~ارخاء جزوی باشد از هفتاد جزو.
# اما شعبهآ حادی و عشرین78 اصفهانک و آن قبل ازین در شرح ادوار مذکور شد و
~~درین محل نیز برای تفهیم و توضیح طلبه ذکر کنیم79: و آن هفت نغمه است برین
~~مثال80:

PageV01P309

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0238.png)

~~اولی آن جنس اول حجازست و در طبقهآ ثانیه جنس مفرد اصغر بر آن مضافست از طرف
~~احد.
# اما شعبهآ ثانی82 و عشرین خوزی و آن شش نغمه باشد و آن نغمات اصل حسینی
~~است که محط برسهگاه کند و اگر محط آن بر دوگاه بود حسینی باشد و این جمع نغمات
~~را خوزی گویند که اهل شوشتر در خوزستان بیشتر درین جمع نغمات تلحین کنند. و
~~نغمات آن برین مثالست83:
# اما شعبهآ ثالث وعشرین روی84 عراق و آن شش نغمه است زیرا که از اصفهانک85
~~یک نغمه که نغمهآ یب است کمترست چون از اصفهانک نغمهآ یب محذوف شود آنچه ماند
~~روی عراق باشد86 برین مثال87:
# اما شعبهآ رابع89 وعشرین محیر وآن هشت نغمه است و دایرهآ پنجاه ودوم است90 و
~~آن مقلوب الطبقتین دایرهآ حسینی است و91 بعد ذی الکل بر جمع نغمات آن مشتملست
~~اما بیذهب آنهای که روی عراق را از اصفهان مفروق گردانند92. بسته نگاررا شعبهآ
~~بیست و چهارم گویند.
# این بود بیان شعبات بیست93 و چهارگانه.

PageV01P310

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0235.png)

~~5نون: کرده و هر یکی را باسمی علمی مخصوص گردانیده و در آنها تصانیف ساختهاند کمایاتی
~~6- ایضا: علامهآ شیرازی... بدین عبارة گفته که... بحسب مشهورنه است اکنون عجب از آن علامهآ صاحب
~~کمال
~~7- منظور درة التاج است.
~~8 نور: چنین است و اسامی شعبات اینست.
~~9- ملی: نیریز (ولی در سایر آثار مراغی هم نیرزاست و ms242 گویا لهجه باشدرک. مقاصدالالحان، چاپ دوم، ص
~~233 و جامع الالحان، ص 389 و بنابراین نیریزدر نسخهآ ملی فرع دخالت کاتب یا متأخر بودن تاریخ تحریر
~~آن باید تلقی شود). در ردیفهای فعلی نیریز گوشهای است از دستگاه راست پنج گاه و ماهور و بر حسب
~~اختلاف روایت در دستگاه همایون.
~~10 - گوشهای در دستگاه ماهور
~~11- نور: هیات انتقال بود بر نغمات پرده بر وجهی
~~12- پردهآ (یا: پرده ای)- نور: و از پردها شعبات را استنباط کردهاند مثلا از پردهآ حجازی دو شعبه اعتبار
~~کردهاند پس عزال و نهفت شعبتین حجازی باشند و هم برین قیاس مجموع شعبات از پردها مأخوذند
~~13- نور: نغمات هر شعبهآ بعدی مستغرق، بر نغمات بعضی از شعبات اشتمال بعد کبیر باشد و بر جمع نغمات
~~بعضی بعد وسط و بر جمع نغمات بعضی بعد صغیر فحینئذ ما اینجا شعبات را بیان کنیم وطریقهآ استخراج آنها
~~را از وتر باز نماییم
~~14- ذی الاربع وذی الخمس (جامع الألحان، ص 43)
~~15- طنینی و مجنب و بقیه (جامع الالحان، ص 44)
~~17- گاه (گات، کاث) به صورت پسوند در اسم آهنگها می تواند قرینهای بر قدمت وداشتن سابقهآ باستانی در
~~ایران باشد.
~~27- نور (بدون عنوان دوگاه): اما بر نغمتین دوگاه اشتمال بعد طنینی باشد و از اجزای وتر موضع آن نغمتین
~~ح یا باشد. سؤال: استخراج نغمتین دوگاه ازاد چرا نکردند که ازح یا کردند؟ جواب: گوییم که برای آنک
~~اگر مبدأ دوگاه از آکردندی از طرف اثقل مجال تصرف نبودی اگرچه از طرف احد تا هر نغمه که خواهند
~~مجال تصرف باشد وآز نغمهٔ‌ یا بطرف حدت تا نقمهآ یح مجال سیر نفمات باشد پس از طرف تقل ییک بعد
~~ذی الأربع و از طرف حدت نیز بعد ذی الأربع در تصرف مباشران باشد. پس چون در دوگاه تلحین کنند سیر
~~نغمات به بعد ذی الکل ممکن باشد و آن ذی الأربع اثقل و ذی الأربع احد بود که طنینی در وسط ms243 فاصله باشد
~~یعنی طرفین فاصله دوگاه باشد و بعد طنینی در اکثر جموع و اجناس موجود باشد الا در جنس مفرد که آن
~~نغمات اصل اصفهان است برین گونه جججب و در نغمات اصل راهوی اعنی ججج و در نغمات
~~اصل زیر افکند اعنی ب جج برین تقدیر توان گفت که دوگاه در جمیع دوایر موجود است و از جموع
~~مشهوره که آنها را اهل عمل ممتاز گردانیدهاند در هر پرده و آوازه و شعبه دوگاه موجود باشد غیر از جموع
~~ثلثآهآ مفرده مذکوره کما علمت. پس دوگاه اگرچه در جمیع طبقات ادوار موجود است لیکن در طبقهآ ثانی موضع
~~اصلی آنرا اعتبار کردهاند که آن ح یا باشد برای آن دو نغمه را موضع اصلی دوگاه اعتبار کردهاند که از طرفین
~~دوگاه دوذی الاربع یکی از طرف احد و یکی دیگر از طرف اثقل (در اصل: احد) در سیر نغمات مناسبه با دوگاه

PageV01P311

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0240.png)

~~مضاعف کردند و آنرا در طبقهآ ثانیه بدین سبب انتقال کردهاند. و استخراج دوگاه ازوتر برین کونه باشد
# بعط...
~~18- نور: اما شعبهآ سه گاه و آن سه تغمه است که از اضافت بعد جبه بعدط حاصل شده است چنانکی مضاف
~~در طرف احد ومضاف الیه در طرف اثقل باشد واشتمال بعد ذی الکل به نغمات (کذا منفصل) ثلثهآ آن باشد و
~~نغمات آن این:
~~هرگاه مبدا آرا سازند و آن در طبقهآ اول باشد اما اهل عمل همچنانک دوگاه را در وسط دایره اعتبار کردهاند
~~سه گاه را نیزدر همان طبقه اعتبار کند و آن چنان باشد بر یا ح نغمهآ یجاضافت گردد از طرف اثقل بجنس
~~نغمات پرده راست که آن قسم رابع طبقهآ اولی باشد اعنی ججط انتقال مناسب آن باشد و از طرف احد
~~یبعد کل و ربع کل که منقسم به ط جباشد و ازح تا یح ضعف بعد کل و ربع کل. اما نغمهآ یجوسطی مشترکه
~~است زیرا که ms244 طرف احد کل و ربع کل اثقل و طرف اثقل بعد کل وربع کل احدست و اشتمال بعد کل و نصف
~~کل بر آن جمع نغمات مذکوره باشد اعنی: یجیه یجیا ح 19 - در ردیفهای فعلی یکی از هفت دستگاه
~~است.
~~20 نور. .. بعد جزایدست و بردوگاه بدو بعد جو آنراهم در طبقآ ثانیه اعتبار کرده اندو تغمات آن جج
~~ط است و آن هم قسم چهارم است و بعد ذی الاربع مستغرق آنست و آنرا چهارگاه ذی الاربع و چهارگاه اصل
~~نیز خوانند (و بدون شکل)
~~21- نور: اما- پنج گاه و آن پنج نغمه است وبر چهارگاه بیک بعد جزایدست و نغمات آن از اجزای وتراین
~~و ابعاد آن این: ط جج ط و آن قسم رابع طبقهآ ثانیه است و اهل عمل پنجگاه زاید را به دو نوع در عمل
~~آورند: یکی را پنج گاه (کذا منفصل) اصل خوانند و آن مذکورشد ودوم را که در آن بعد بقیه زایدست پنجگاه
~~زاید ونغمات آن برین گونه باشد:

PageV01P312

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0237.png)

# و آن شش نغمه است زیرا که بعد طنینی که در طرف (کذا ناقص شاید: احد) به ب جمنقسم شده است.
~~22- نور: و بعضی از ارباب عمل آنرا بده نغمه در عمل آوردند جهة تسمیه همین است که و بعد ذی الکل و
~~الطنینی مستغرق آن جمع نغمات عشرهآ عشیرا باشد و نغمات آن اینست:
~~کیییی
# اما نغمات اصل آن ازیه باشد بهمین ترتیب تا نغمهآ دو اصل نغمات حسینی همین نغمات خمسه است اما
~~چون از طرف اثقل بعد طنینی بر آن اضافت می کنند عشیرا می شود. و عشیرا حسینی است محط برراست:
~~عشیرای اول را عشیرای کبیر خوانند و ثانی عشیرای صغیر.
~~23- نور: است مستلزم سه بعد جو اشتمال ضعف بعد طنینی بر نغمات آنست اما برای رونق و تزیین الحان از
~~طرف بعد ب اضافت کنند اعنی قسم خامس ذی الاربع و آن ط جج (کذا ms245 با جمله ناقص ولی قسم خامس
~~باید رابع باشد مانند ضبط دو نسخهآ دیگر)
~~24- شاید اثقل (به قرینهآ احد)
~~25- منظور قسم چهارم از اقسام هفت گانه ذی الأربع است رک. مقاصدالالحان، چاپ دوم، ص 37.
~~26- کذا در همهآ نسخ (یعنی منفصل).
~~27- شکل از نسخهآ مطهری و نور اقتباس شده است. و در ملی ناقص است اما بین دو نغمهآ یه و یو یک نقطه
~~بود که زائد است زیرا بر حسب ترتیب طبیعی و حساب ابجدی نغمات بعد از ه بلافاصله و می آید و لذا بین یه
~~و یو نباید نقطه یا فاصلهای باشد.
~~28- نور: و بمذهب آنان که هشت گویند... ذی الکل در عمل آورند و برین نغمات در عمل آورند:
~~29- شکل از نسخهآ مطهری و با مقابلهآ نور عثمانی اقتباس شده است ولی بدون اختلاف نیست از جمله در
~~نور به جای جج در ابعاد مربوط از طرف چپ (اثقل یا انف وتر) بعد ازط مجدد ط وب آمده است و در
~~مقاصد الالحان (ص 72) نیز ابعاد از طرف چپ (یا آ)4 ط (طنینی) است. در نسخهآ ملی به جای دیا نغمهآ دوم
~~از طرف چپ و است که با جامع الالحان تطبیق دارد (جامع الالحان، ص 141) ولی چون دبا ودر نگارش آن
~~هم در نسخههای خطی قدیمی به آسانی قابل تشخیص و امتیاز نیست باید با قید احتیاط تلقی کرد.
~~30- نور: زایدست
~~31- ایضا: و زیرافکند در طرف اثقل و طنینی در میان هر دو، فاصله کانه اول در طرف احد استنطاق نغمات
~~کنند و بعد از آن فاصله و بعد از آن زیرافکند و نغمات آن برین گونهاست.
~~32_ شکل تلفیق از نسخههاست. مطهری و نورا بعادرا ندارند و در نوربین یب ویج(ب) علامت بقیه بود که
~~تصوریمی رود باید ج باشد رک. مقاصد الألحان، چاپ دوم، ص 73.
~~33- ملی: نوروز بیاتی
~~34- نور: مستخرج شود
~~35- ایضا نور: اما از هر دو اجتناب باید کرد چنان که بین بین ms246 هر دو باشد و نغمات آن برین گونه باشد

PageV01P313

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0242.png)

~~36- کذا نور و دو نسخه دیگر ندارند.
~~37- نور: و اشتمال بعد ذی الکل بر جمع نغمات آن باشد
~~38- ایضا نور: اضافهآ
~~أل لبالن له اونی ج طبه و تقبات آن مربن کوه است امظور ازطتة اولی وتانه فی الارمع د
~~ذی الخمس است که مکرر مراغی بدانها اشاره دارد)
~~40- در نور مشدد و در دو نسخهآ دیگر بدون تشدید
~~41- نور در حاشیه: و آن پنج نغمه است و اشتمال بعد ذی الخمس بر جمع نغمات آن باشد و آن بر جنس
~~حجازی بیک بعد طنینی زایدست و تغمات آن اینست
~~42- شکل در نسخهآ نور همانند است ولی بدون قید ابعاد در زیر نغمات. در مقاصد الالحان نغمات عبارتند ازا
~~جح یا یعنی بدون و (رک. ص 74)
~~4- در اغلب ردیفهای موسیقی فعلی بجز شور به نظر نمی رسد ولی دور نیست با اصطلاح اوج به معنی
~~بالای صدا در آوازه خوانی بی ارتیاط نیاشد.
~~44- و آن هشت نغمه باشد و آن دایرهآ هفتاد و دوم است (کذا جدا) و بعد ذی الکل مستغرق جمع نغمات ثمانیهآ
~~ان یاشد و اگر درین جمع نغمات، نغمهآ ی در آورند... و نغمات بدین نوع مترتب شده است.
~~45- دوایر که در شرح شعبات به آنها اشاره شده منظور دوایر 91 گانهای است که از اضافه یا ترکیب اقسام
~~بعد ذی الاربع وذی الخمس حاصل می شود (مقاصدالالحان، چاپ دوم، صفحهآ 44 تا 50).
~~46- در مورد طبقهآ اولی و ثانیه مکرر توضیح داده شد که مقصود ذی الاربع و ذی الخمس است.
~~47- شکل در نسخهها مشابه است فقط در نقاط بین نغمات کم و کاستی دارد که اصلاح شد.
~~48- در مورد نیرزقبلا توضیح داده شد ممکن است اختلاف تلفظ آن با نیریزیعنی گویش فعلی آن ناشی از
~~لهجه باشد در هر حال باید به کسر راء تلفظ شده باشد چه کسره در حالت اشباع یاء می ms247 شود. رک. تعلیقات.
~~49- نور: و یکی را
~~50- در سایر آثار مراغی هم نیرزاست و حتی برای دو نوع آن به حالت تثنیه نیرزین (جامع الالحان، ص
~~(164
~~51- نور: است و نغمات خمسهآ آن برین گونه است:
~~52- شکل مقتبس از نسخهآ مطهری است که در عین انطباق با نسخ دیگر کاملتر است.
~~53- نور: بیک (ظاهر أزائد) بر نیرز صغیر بیک بعدذی الاربع زایدست... و بر جمع (ولی بالای جنس حجازی
~~جط ج و بالای جنس راست ججط اضافه دارد)
~~54- ایضا نور: و اگر محط بر نغمهآ د باشد آنرا حجازی عربان خوانند
~~55- نور قسمت داخل گیومه را ندارد.
~~56- شکل از نسخهآ نور عثمانی اقتباس شده و کاملتر از سایر نسخ است و به شکل سادهتر در
~~مقاصدالالحان نیز هست (چاپ دوم، ص 74) .
~~57- نور: راهوی از طرف احد برآن اضافة کنند
~~58- ایضا نور: وآن جیمات (یعنی جها= مجنبها) نغمات اصل راهوی است
~~51 فقط نور دارد.

PageV01P314

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0239.png)

~~60- 3 نغمه تشکیل 2 بعد یا فاصله میدهد و بعدین تشنیهآ بعد است.
~~61- نون: و چون از چهارگاه ذی الأربع بعد طنینی فصل کنند آنچه باقی ماند رکب باشد برین گونه.
~~62- ایضا: قسمت سادس ذی الاربع و اگر از طرف احد بعدب بر آن افزایند نو روز اصل شود و نغمات رکب
~~هم...
~~63- ب بقیه وط طنینی است
~~64- نور: معمول شود
~~65- نور: مشهوره است
~~66- شکل از نسخهآ مطهری اقتباس شده است و با مقاصدالالحان نیز تطبیق می کند (چاپ دوم ص 76).
~~67- نور: اتساع بر آن جمع نغمات باشد
~~68- 1یا4
~~69- تسمیهآ آهنگها به نام شهرها جالب توجه است و از استمرار و گسترش موسیقی ایرانی و تسری ذوق
~~حکایت می کند: نهاوند، نیرز (یا: نیریز)، زاول، خوزی، اصفهان. رک. تعلیقات.
~~70- نور: به پنج نغمه در عمل آورند و در آن نغمات خمسه تلحین کند اما محط بر نغمهآ ح کنند طبقهآ اول آن
~~منقسم است بجنس عشاق و طبقهآ عکس ابعاد حسینی است برین مثال ms248 ججط ط و آن قسم سیزدهم است
~~اما نغمات مجموع نهاوند برین مثال است:
~~71- شکل مقتبس از نسخهآ مطهری است و در نسخهآ نور به جای یو نغمهآ یجاست اما با جامع الالحان نیز
~~فرق دارد رک. ص 145.
~~72- مطهری و ملی: زاولست
~~73- قبلا اشاره شد که در آثار دیگر مراغی زاولی است رک. جامع الالحان، ص 374 ومقاصدالالحان، چاپ
~~دوم، ص 233.
~~74- در حدود ربع طنینی (جامع الالحان، ص 50).
~~75- نور: و مقدار آن چندانک مقدار ربع طنینی باشد و آن بر نسبت مثل و جزء من خمسة و ثلثین است و بعد
~~ارخاء را بر نغمهآ و و د مهتز گردانند تاسبب التذاذ گردد و بعد ارخاء با این دو نغمه اعنی و ودچنان امتزاج کند
~~که نصفی از مقدا رآن از نقطهآ معینه بطرف احد بگذرد و نصفی از طرف اثقل و نصف یک قسم آن جزوی باشد
~~از هفتاد و دو جزء و مباشران آلات ذوات الاوتار آنرا بتحریک اصابع مستنطق گردانند و اهل ساز آنرا مالش
~~گویند و اگر کسی خواهد که بعد ارخاء را نیز در وتر بر نغمهآ ح مهتز گرداند و متحرک سازد اصبع سبابه را بر
~~نقطه ح مماس کند... و مهتز گرداند که مقدار بعد ارخاء از نصفی بر طرف احد نقطهآ ح اصبع را بگذراند و
~~نصفی دیگر از طرف اثقل نقطهآ ح و چنان باید که نقطه ح در وسط باشد
~~subin2 76- مالش انگشتان
~~1nde (71- انگشت اول (غیر از شصت یا ابهام
~~78- فقط نور با واو.
~~79- نور: و گوییم که اصفهانک هفت نغمه است برین گونه
~~80- شکل در نسخهها مثل هم است
~~81 نور: متحد اعتبار کنند زیرا که طبقە اول آن جنس اول حجازی است وطبقهٔ‌ ثانیه آن جنس مفرد اصغر بر

PageV01P315

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0244.png)

~~آن اضافت کنند
~~82- ایضا نور با واو و در دو نسخهآ دیگر خوزی با محیر خلط شده است.
~~83- شکل از نسخهآ نور عثمانی مأخوذ است با ms249 مراجعه به مقاصدالالحان.
~~84- تلفظ روی محل بحث است: روی فارسی یا روی عربی یا معانی مختلف
~~85- نور: از اصفهانک بیک نغمهآ یب کمترست
~~86- نور: و تغمات آن اینست
~~81- شکل از نسخهآ مطهری و ملی است. در نسخهآ نور عتمانی بعد ازی نغمهآ یا ویب ویجنیز هست که بالای
~~باید 6 تغمه داشته باشد که با یح تمام می شود ولی در مقاصد الالحان 4 نغمه از اتا ح است (چاپ دوم، ص
~~76). که نباید صحیح باشد.
~~88- محذوف اشاره است به حذف نغمهآ یجاز نغمات اصفهانک (شعبهآ بیست و یکم) بنابراین در شکل نسخهآ
~~مطهری چنین به نظر می رسد که یجباید باشد نه یح.
~~89- نور بدون واو (سهوالقلم کاتب).
~~90- کذا در همهآ نسخ منفصل
~~91- نور: زیرا که
~~92- در اینجا در دو نسخه مطهری و ملی آشفتگی روی داده است یعنی کتاب مطالب مربوط به خوزی را
~~مخلوط کردهاند- نور: حسینی است زیرا که بعدذی الکل مشتمل است بر جمع نغمات آن اما بمذهب آنهایی
~~ه روی عراق و اصفهانک را متحد گویند بسته نگار را شعبهآ بیست و چهارم گویند و ما اینجا نغمات و ابعاد هر
~~دو شعبه را باز نماییم اما نغمات محیر این
# مخوا
# اما نغمات بسته نگار (در ردیفهای فعلی گوشهای از دستگاه چهارگاه و آواز ابوعطا محسوب می شود) در
~~تسع ادوار (یا: ادوار تسعه) مذکور شد و اینجا درین محل هم شرح کنیم [وا مثال باز نماییم
# مزعجا
~~و این تغمات اربعه بعینه نغمات اصل زیر افکندست اما بسبب آنک ازطرف اثقل بعد ج اضافت کنند و از
~~طرف احد بعد ط از یکدیگر مفروق و ممتاز گردند.
~~93- نور: این بود بیان شعبات (فقط)

PageV01P316

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0241.png)

~~فایدهآ رابع1 بیان ارقام نغمات ادوار مشهوره مع النظایر در جمع2 تام
~~چون ادوار مشهوره اثنی عشره3 را دریک ذی الکل مبین گردانیدیم اکنون در هر دور
~~ذی الکل باز نماییم چنانک در جمع تام نغمات پردههای مذکوره را ms250 با نظایر باز نماییم
~~برین مثال4:
# اللبلال کما کبکلی لیییاعفل
~~نول   لعلبکهکرکلمکب طیح ییبیلح مرا
~~پریید
~~ین العلبکفکوکماکب پچمیبله ونس
~~مار لنا لبد ک کمکج لئمی یمی مه
~~یچ هیفاله املب کعد کز کسکبا کیج لیب ی چامجه
~~جانی
~~ند للسبل کزکه کجاکیح لجیجی لیوچه
~~یؤ الوسکد کز کد کامکسیلفمب عنلهوج
~~زنالم لولبل سز کمهم للحلیرهجویه
~~زنلول
~~بدرو امطلل کزکمک کئی ییجسی سطوجا
~~هننان
# خاعلسبل کی کلجای لبعیجیلجود
~~پرانلن   عبم ل که کن که
~~نزیا اعلجل که کنک ککیآ ییبولحج1
~~بطیاء
~~بزگن
~~نخد الصبجلکی کز کعلکجس کبئ ل بید..ید کسلعو.0ح10

PageV01P317

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0246.png)

~~1- بهطوری که پیش از این یادآوری شد قسمت خاتمه یا زواید نسخهآ نور عثمانی از لحاظ تبویب و
~~فصل بندی با دو نسخه دیگر اختلاف کلی دارد و در اینجا نیز مطالب مربوط به جمع تام در آن نسخه زیر عنوان
~~فایدهآ ثالث آمده است. فایدهآ ثالث در بیان ارقام.. الخ
~~2- چون ذی الکل مرتین یا او کتاودوم شامل همه نغمات اصلی بوده است به آن جمع تام می گفتهاند کمااین که
~~ذی الکل یا اوکتاو اول را جمع کامل می نامیده اند (جامع الالحان، صفحهآ 106 و124)
~~3- ادوار دوازده گانه که در موسیقی عربی نیز شناخته شده و حانز اهمیت بوده است از عشاق تا بزرگ (ایضا
~~جامع الالحان، صفحهآ 111 و112)
~~4- نور: چون نقمات ادوار مشهوره را در جمع کامل باز نمودیم اکنون در جمع تام باز نماییم و اعداد مقادیر
~~نغمات آنها را مبین گردانیم برین متال.
# فایدهآ خامس1 بیان بغضی از اصناف بعد ذی الأربع و طریقهآ عمل آنها
~~بباید دانست که اقسام2 ذی الأربع هر قسمی را در هر محلی باصطلاح قوم بنامی
~~منسوب کردهاند مثلا در ذی الأربعات دوایر بحر خوانند و در بیان اقسام ذی الأربعات،
~~جنس و در طرایق قدیمه موجب3 و در استعمال موجب و اصبع خوانند. و در اقسام
~~ذی الأربع چنانک قبل ازین معلوم شد هفت قسم ms251 ملایمست لیس الا. اما اقسام غیر
~~ملائمهآ ذی الأربع کثیرة الانواع باشند وصاحب شرفیه در کتاب شرفیه صد و یازده
~~صنف را ثبت کرده چنانک در هر صفحه شش صنف بیان کرده و مرقوم گردانیده و اعداد
~~و نسب ابعاد آنها بارقام هندسه وضع کرده، و در کتب قدما زیادت از آنها نیز آوردهاند اما
~~اگر بشرح و بسط آنها مشغول می شویم سبب تطویل کتاب می شود. پس ما اینجا از آن
~~اصناف قواعد اعمال شش صنف را باز نماییم و از آن اصناف شش صنف که بر
~~رایستست و از آن اصناف سته که بر طرف یسارست آنچه باقی ماند بعد از طرح کل وربع
~~کل از بعد ذی الأربع، بعدین اصغرین را بسه قسم کنیم و آن دو بعد را که یلی4
~~مفصولست یکی سازیم. اکنون طریقهآ پیدا کردن اعداد نسب آنها را بیان کنیم در
~~جداول اتنی عشره ثبت کنیم چنانک مباشران این فن از آن قواعد استخراج آن اعداد
~~اطراف ابعاد توانند کردن. و از آن اصناف کثیره بعضی که ملایم باشند از آن اقسام
~~سبعهآد ملایمهآ مذکوره ذی الأربع باشد. پس بباید دانست که ارباب عمل ابعاد کبری6 را
~~بی آنک بابعاد صغری و وسطی تقسیم کنند استعمال نکتند پس ابعاد عظمی را بابعاد

PageV01P318

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0243.png)

~~و سطی تقسیم کند و ابعاد و سطی را با بعاد صغری، زیرا که چنین نکنند حدوث جوع و
~~اجناس وادوار ممکن نباشد.
# مثلا اگر طرفین بعد ذی الکل مرتین را که آن اله است هر چند مکرر7 کنند همان
~~نغمتین حاشیتین آن بعد مسموع شود و آن منتج هیچ جمعی و دوری نباشد پس هر
~~بعدی را بابعادی که از آن اصغر باشد تقسیم باید کرد چنانک در شرح ادوار مذکورو
~~معلوم شد. مثلا بعد ذی الکل مرتین بدو بعد ذی الکل تقسیم باید کرد و بعد ذی الکل را
~~بدو بعد ذی الأربع و یک طنینی ms252 تقسیم باید کرد و بعد ذی الأربع را بابعادی که اعظم آنها
~~بعد طنینی و اوسط آنها بعد مجنب و اصغر آنها بعد بقیه باشد که این ابعاد ثلثهآ صغری را
~~ابعاد لحنیه خوانند کماعلمت.
# اکنون شروع کنیم در بیان اصناف اجناس ذی الأربع وطریقهآ اعمال آنها بر سبیل
~~اختصار باز نماییم. پس بباید دانست که هر سه بعد که اشتمال بعد ذی الأربع بر آنها
~~باشد اگر یکی اعظم باشد از باقیتین آنرا جنس اللین خوانند و اگر نچنان8 باشد جنس
~~قوی خوانند9: اما جنس اللین و آن بر سه قسمت: قسم اول از جنس اللین که در آن
~~اجناس اعظم ابعاد ثلثه بعد کل وربع کل باشد آنرا جنس راسم خوانند. قسم ثانی از
~~جنس اللین آنک در آن اجناس اعظم ابعاد ثلثه بعد کل و خمس کل باشد و آنرا جنس
~~لونی خوانند. قسم ثالث از جنس اللین آنک در آن اجناس اعظم ثلثه بعد کل و سدس
~~کل باشد و آنرا جنس ناظم خوانند.
# چون10 معرفت این اجناس حاصل شود پس بباید دانست که در جنس اللین اگر
~~اعظم ثلثه در طرف ایقل باشد اعظم اصغرین در طرف احد باشد یا در وسط، اکنون از
~~آنها شش صنف مترتب می شود و این ابعاد مختلفة النسب باشند: پس اگر اعظم ابعاد
~~ثلثه در وسط باشد آنرا غیر منتظم خوانند و اگر اعظم ابعاد ثلثه در طرف اثقل باشد و
~~اعظم اصغرین در وسط آنرا منتظم متتالی خوانند و اگر اعظم ثلثه در طرف اثقل باشد و
~~اعظم اصغرین در طرف احد آنرا جنس منتظم غیر متتالی خوانند پس اعظم بعدی که
~~ممکن است از بعد ذی الأربع فصل کردن آن بعد کل و ربع باشد لیس الا. باقی ماند
~~بعدی که بر نسبت جزء من خمسة عشر باشد و اگر قسمت کنیم باقی را بقسمین
~~متساویین ابعاد ثلثه در بعدذی الأربع مترتب شوند برین مثال: کل ms253 وربع کل، و کل وجزء
~~من احدی و ثلثین، و کل و جزء من ثلثین و این جنس مترتب می شود به شش صنف و ما
~~اعداد مقادیر و نغمات و ابعاد آنها را در جدول مرسوم گردانیم برین مثال.

PageV01P319

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0248.png)

~~اچو سی اشهر بروبر بحاوما عل ابائبه ن ل یک کلیاه شازا سبن الرامر خان نبم انم اعلم اللد عث رآن کل ومنرکن
~~هنه آزتهش هلدنی خلشند و آند اعطیم ببد ثنته ررآن مل وسشدنس کل بانته آزا حن ان طز نزریمنند.
# تهزیر *فینلم
~~جدول بر اساس نسغه مطهری است با مقابلهآ نسخ دیگر. در جامع الألحان ودر جدول به خط مؤلف 39 است
~~نه 93 رک. جامع الألحان ص67

PageV01P320

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0245.png)

# و درین جدول11 ا د علامت طرفین بعد ذی الأربعست چنانک در اول جداول
~~بسیاهی مرقوم شده است و در صنف اول اب علامت طرفین بعد کل و ربع کلست وب
~~جعلامت طرفین بعد کل و جزء من احدی و ثلثین است و جد علامت طرفین بعد کل و
~~جزء من ثلثین است و این حروف که علامات ابعاد ثلثهآ مذکوره است بتبدیل نغمات
~~متبدل نمی شوند بلک در هر صنفی علامات نغمات و ابعاد آن صنف باشند.
# اکنون طریقهآ اعمال اصناف را بیان کنیم و استخراج نغمات و ابعاد ثلثه کنیم.
~~طریقه عمل صنف اول از جنس لین12 که آنرا جنس الراسم خوانند منتظم غیر
~~متتالی13.
# طریقه عمل در پیدا کردن اعداد نسب ابعاد این صنف آن چنانست که اول فصل
~~کنیم از بعد ذی الأربع بعد کل و ربع کل چنانک مفصول در طرف اثقل باشد. طریقه
~~آنست که حاشیتین مفصول و مفصول عنه را بعدد وضع کنیم بدین گونه «طرفین
~~ذی الأربع»414 و5،3 و4 پس ضرب کنیم عدد حاشیهآ عظمی را از بعد اصغر که آن 5
~~باشد در عدد حاشیهآ عظمی از بعد اعظم که آن 4 باشد تا حاصل شود 20 ms254 . پس ضرب
~~کنیم عدد حاشیهآ عظمی از بعد اصغر که آن 5 باشد در عدد حاشیهآ صغری از بعد اعظم
~~اعنی 3 تا حاصل شود 15 پس ضرب کنیم عدد عظمی عظمی را که آن4 است در عدد
~~صغری صغری اعنی 4 تا حاصل شود16 باقی ماند تا نقطهآ ربع بعد کل و جزء من خمسة
~~عشر15 و چون خواهیم که آنرا تنصیف کنیم تا در16 ذی الأربع سه بعد موجود گردد
~~طریقه آنست که حاشیتین آنرا مضاعف گردانیم و نصف فضل اعظم بر اصغر افزاییم17
~~تا اعداد نغمات و نسبت اعداد صنف اول مترتب شود برین گونه18:
# طریقه19 عمل صنف ثانی ازجنس لین که آنرا جنس راسم20 خوانند منتظم متتالی:
# طریقهآ عمل صنف ثانی چنانست که اول فصل کنیم از بعد کل و ثلث کل، بعد کل و
~~ربع کل چنانک مفصول در طرف اثقل باشد طریقه آنست که حواشی بعدین مفصول و
~~مفصول عنه را بعدد وضع کنیم و بهمان طریق که در صنف اول فصل کردیم اول از بعد

PageV01P321

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0250.png)

~~ذی الأربع بعد کل وربع کل فصل کنیم باقی ماند کل وجزء من خمسة عشر جزء من کل
~~پس فصل کنیم از بعد کل و جزء من خمسة عشر جزء من کل بعد کل و جزء من ثلثین جزء
~~من کل طریقه آنست که حواشی آن بعدین21 را اعنی مفصول و مفصول عنه بعدد وضع
~~کنیم برین گونه: 16 و31،15 و30 پس ضرب کنیم عظمی صغری را31 در عظمی
~~عظمی 16 تا حاصل شود 22496 پس ضرب کنیم عظمی صغری را 31 در صغری
~~عظمی 15 تا حاصل شود 465 و آنرا حاشیتین سازیم23، پس ضرب کنیم عظمی
~~عظمی را 16 در صغری صغری 30 تا حاصل شود 480 و آنرا واسطه سازیم24 «پس
~~ریع چهارصد و نود و شش را بر چهار صد و نود شش افزاییم و مطلق وتر فرض کنیم»25
~~تا اعداد مترتب ms255 شوند برین گونه26:
# طریقه27آ عمل ضنف ثالث از جنس لین که آنرا جنس راسم28 خوانند منتظم
~~متتالی:
# درین صنف احتیاج بضرب و قسمت و تضیعف29 و تنصیف30 نیست زیرا که اعداد
~~نسب مطلو به31 در عدد حاشیهآ عظمی بعد اول موجود باشند چون بر مطلق وتر عدد32
~~مرسوم باشد زیرا که اعظم ابعاد ثلته همان32 عدد مذکورست اعنی عدد حاشیهآ عظمی
~~که آن کل و جزء من احدی و ثلثین است برین گونه33:
~~22یا   یل رفز من لن   ب   31
# تل و مخ لاس احی ران
# طریقه 32 عمل صنف رابع از جنس لین که آنرا جنس راسم خوانند منتظم غیر
~~متتالی:
# درین25 صنف اول از بعد ذی الأربع بعد کل وربع کل فصل کنیم چنانک مفصول در

PageV01P322

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0247.png)

~~طرف احد باشد طریقه آنست که حواشی مفصول و مفصول عنه بعدد برین گونه436 و
~~5،3 و4 وضع کنیم پس ضرب کنیم صغری عظمی را 3 در عظمی صغری 5 تا حاصل
~~شود1537، پس ضرب کنیم صغری عظمی را 3 در صغری صغری4 تا حاصل شود38
~~12. پس ضرب کنیم عظمی عظمی 4 را در صغری صغری 4 تا حاصل شود1639.
# پس اعداد مترتب شوقد برین گونه16:40 و15 و12. پس فصل کنیم از بعد کل و
~~جزء من خمسة عشر جزء من کل، بعد کل و جزء من ثلثین جزء من کل طریقه آنست که
~~اعداد حاشیتین41 مفصول و مفصول عنه را بعدد وضع کنیم برین گونه: 16 و31،15 و
~~30 پس ضرب کنیم عظمی صغری را31 در عظمی عظمی 16 تا حاصل شود42 496.
~~پس ضرب کنیم عظمی صغری را 31 در صغری عظمی 15 تا حاصل شود 465 و آنها
~~را43 حاشیتین سازیم. پس عظمی عظمی را16 در صغری صغری44 30 تا حاصل شود
~~480 و آنرا واسطه45 سازیم، اعداد مترتب شوند برین مثال46.
# طریقهآ عمل صنف27 خامس از جنس لین که آنرا جنس راسم خوانند غیر منتظم:
~~درین صنف ms256 بعد کل و جزء من اجدی و ثلثین در طرف اثقل واقعست و حاشیتین آن
~~اینست48: 32 و31 و این عدد را خمس49 صحیح نیست بضرورت3250 در5 ضرب
~~باید کرد که آن حاشیهآ عظمی کل و ربع51 کلست تا حاصل شود 160، پس ضرب52
~~کنیم31 را در4 تا حاصل شود 124 پس ضرب کنیم 30 در4 حاصل شود 120 واعداد
~~مترتب شوند53 برین گونه54:

PageV01P323

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0252.png)

~~طریقهآ عمل55 صنف سادس از جنس لین که آنرا جنس راسم خوانند غیر منتظم:
~~درین صنف چون خواهیم که از56 بعد ذی الأربع بعد کل و جزء من ثلثین فصل
~~کنیم57، پس وضع کنیم58 اعداد حواشی آنها را برین گونه: 4 و31،3 و30 پس ضرب
~~کنیم59 عظمی صغری را 31 در عظمی عظمی 4 حاصل شود 124، پس ضرب کنیم
~~صغری صغری را 30 در عظمی عظمی 4 تا حاصل شود 120 و ضرب کنیم عظمی
~~صغری را 31 در صغری عظمی 3 حاصل شود 93 «پس ضرب کنیم 32 در3 حاصل
~~شود 96»60 پس اعداد برین گونه مترتب شوند61.
~~3 ح جآ من هقلین عل ویه تل ا کی ه موٹین *2
# و بباید دانست که اجناس لینه متنافرند62 اما63 از اجناس قویه تألیف ملایم
~~ممکنست و از اجناس قویهآ ملایمه سه جنس را باز نماییم که آنها عشاق و نوی و
~~بوسلیک است64.
# فل وتم خی   العوی زنوای
# من بایین
# عزمنف
# فل بله ل
# قل ولیه عیم      العوی زوقنین
# و این اجناس ثلثهآ قویه65 از آن اجناس سبعهآ ملایمهآ ذی الاربعست66. جنس اول را
~~ذی المدتین اثقل خوانند ط ط ب وجنس ثانی ذی المدتین منفصل خوانند ط ب ط و
~~جنس ثالث را ذی المدتین احد خوانندب ط ط، باقی اجناس را در کتاب کنزالالحان67

PageV01P324

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0249.png)

~~مبین گردانیده ایم فلیطلب منه.
# اما 68صد ویازده صنف را که صاحب شرفیه ثبت کرده است مجموع آنها ازین
~~قواعد وطرایق، اعمال آنها را توان معلوم ms257 کردن و استخراج نسب ابعاد و نغمات
~~ممکنست کردن.
# و اجناس لینه همچنانست که نقاش تخیل کند که صورتی بر کشد. و اجناس راسمه
~~همچو رسمست که نقاش صورت کشد. و اجناس لونیه همچنانست که نقاش آن رسمی
~~کشیده است آنرا می پردازد69 و لون و صورت آنرا بتمامی می نماید و آن از اجناس
~~قویه مترتب می گردد. این بوه طریقهآ اعمال و اجناس و اصناف بعدذی الأربع که مذکور
~~شد.

PageV01P325

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0254.png)

~~جنس کل وخمس کل باشد آنرا جنس اللونی خوانند. و آنک اعظم ثلثه در آن جنس کل و سدس کل باشد آن
~~جنس وا ناظم خوانند. و جنس راسم بمثابت آنست که چون نقاش خواهد که صورتی کشد اول رسمی کشد و
~~آن بمثایت جنس راسم باشد در نغمات و بعد از آن آنرارنگ آمیزی کند و آن بمثایت جنس اللونی است و بعد
~~ازآن آنرا می پردازد و باتمام می رساند آن بمثابت جنس ناظم است.
~~1- نور: پس بیاید دانست که هر سه بعد که اشتمال بعد ذی الاربع بر آنها باشد اگر یکی اعظم باشد از
~~باقیتین آنرا جنس اللین خوانند واگرنه چنان باشد جنس القوی. اما جنس اللین بر سه قسم است: قسم اول
~~از جنس اللین که در آن جنس اعظم ابعاد ثلثه بعد کل وربع کل باشد و آنرا جنس الراسم خوانند. اما قسم
~~ثانی آنک در آن جنس اعظم ابعاد ثلیه بعد کل و خمس کل باشد آنرا جنس اللونی خوانند. و قسم ثالث آنک
~~درآن جنیر اعظه ابهاد نله بمد کل وسس کل باقد و آنرا جنس ناظم خوانتد س درچنس اللتن ابر
~~مترتب می شود و این ابعاد مختلفة المقادیر و النسب باشند. و اگر اعظم ابعاد ثلثه در وسط باشد آنرا غیر
~~منتظم خوانند و اگر اعظم ابعاد ثلثه در طرف اثقل باشد و اعظم اصغرین در وسط آنرا منتظم متتالی خوانند و
~~اگر اعظم ایعاد ثلثه ms258 در طرف احد باشد و اعظم اصغرین در وسط آنرا هم منتظم متتالی خوانند اما اگر اعظم
~~ابعاد ثلثه در طرف اثقل باشد و اعظم اصغرین در طرف احد آنرا منتظم غیر متالی خوانند. و اگر اعظم ابعاد
~~ثلثه در طرف احد باشد واعظم اصغرین در طرف اثقل آنرا هم منتظم غیر متتالی خوانند، پس اعظم بعدی که
~~ممکن است از کل و ثلث کل فصل کردن بعدی باشد که آن بر نسبت کل و ربع کل باشد لیس الا باقی ماند
~~بعدی که آن بر نسبت مثل و خمسة عشر باشد.
# سؤال: اگر گویند که گفت چون بعدی که از بعد ذی الاربع ممکن است آن بعد کل وربع کل و آن او است
~~بتقریب بعدی دیگر هست اعظم از آن که مقدار آن ا له و مقدار از زیادتست از مقدار او پس چرا گفت که
~~اعظم بعدی که ممکن است از بعد ذی الاربع فصل کردن آن بعد کل و ربع کل باشد لیس الا بایستی که بعد
~~مفصول بعد ازرا گفتی که آن اعظم است از کل و ربع کل که ازاست بتقریب؟ جواب گوییم که مراد مصنف
~~رحمه الله از بعد کل وربع کل گفتن کل وربع بالتحقیق است نه کل و ربع بالتقریب کانه از مقدار ربع کل مقدار
~~خمس کل فصل کرده شده باشد اعنی مفصول عنه کل وثلث کل است و مفصول کل و ربع کل اکنون درین
~~جداول اصناف بعد ذی الاربع و اعداد نسب آنها را باز نماییم برین مثال.
~~11- نور: جداول اد علامت طرفین بعد ذی الاربع است (کذا منفصل) واب طرفین بعد کل و ربع کل چنانک
~~در اول جدول مرقوم شده است و در صنف اول اب علامت کل وربع کل است، ب جعلامت طرفین بعد کل و
~~جزء من احدی و ثلثین و جد علامت طرفین بعد کل و جزء من ثلثین. و این حروف اربعهآ ms259 مذکوره بتبدیل
~~نفمات متبدل نمی شوند بل که درهر صنفی علامات نغمات وابعاد آن صنف باشند. اکثون اعمال اصناف را
~~بیان و استخراج نغمات و ابعاد ثلثه کنیم در اجناس.
~~. 5oft5eale 12- ایضا: اللین
~~13- همان نسخه: منتظم متتالی (ولی غلط است رک. جامع الالحان، ص 68)

PageV01P326

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0251.png)

# 327
~~17- نور: تا اعداد مترتب شوند برین مثال:
~~18- شرح و شکل این صنف در جامع الالحان نیز هست رک. صفحهآ 68 و69.
~~19- نور: اما طریقهآ... اللین
~~20- نور: الراسم
~~21- نور «آن بعدین را اعنی» را ندارد.
~~22-26831-496 که 16 بزر گترین عدد بعد کو چکتر یعنی عظمی صغری و31 بزرگترین بعد بزرگتریا
~~عظمی عظمی است.
~~3121523-465 که از ضرب 31 یعنی بزر گترین عدد بعد بزرگتر در15 یا کو چکترین عدد بعد کو چکتر و
~~به اصطلاح عظمی صغری در صغری عظمی بدست می آید
~~22- 16 بزرگترین عدد بعد بزرگتر (عظمی عظمی) و 30 کو چکترین عدد بعد کو چکتر (صغری صغری)
~~.480 =16x30است و
~~25- نور«» را ندارد
~~26- ایضا نون: برین مثال. شرح و شکل این صنف را می توان در جامع الالحان از صفحهآ 69تا70 ملاحفظله
~~کرد
~~27- نور: اما طریقهآ
~~28- نور: اللین.... الراسم
~~doubling -29
~~biseetion -30
~~31- نور: نسب مطلو به مجموع در عدد حاشیهآ عظمی بعد اول موجودند
~~32- ایضا: آن عدد مذکورست برین مثال
~~33- در نسخهآ ملی و مطهری «کل و جزء من احدی و عشر» است ولی در جامع الالحان که شکل و شرح این
~~صنف آمده احدی وثلثین است رک. صفحهآ 70
~~34- ایضا نور: اما طریقهآ.... اللین... الراسم
~~35- نور: و درین
~~36- چون این دو بعد به نسبت و5 هستند.
~~37- 325 = 15 یعنی عدد کو چکتر بعد عظمی در عدد بزرگتر بعد صغری.
~~38- 483-12 یا حاصل ضرب عدد کو چکتر بعد عظمی در عدد کوچکتر بعد صغری.
~~4x4-39-16 که از ضرب عدد بزرگتر بعد عظمی در عدد کوچکیر بعد صغری حاصل می شود.
~~40- کذا نور که به علت تشابه با موارد قبل ms260 مرجح به نظر می رسد - ملی و مطهری: پس اعداد حاصل شود
~~برین ترتیب
~~41- مطهری و ملی: حاشیتین هر یکی را از آنها بعدد
~~42- 16731-496 (که در نسخهآ نورعثمانی به غلط 486 نوشته شده است) یعنی حاصل ضرب عدد
~~بزرگتر بعد عظمی 16 در بزرگتر بعد صغری 31.
~~43- ایضا 31x15 -465 یا حاصل ضرب عدد کوچکتر بعد عظمی 15 در عدد بزرگتر بعد صغری 31

PageV01P327

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0256.png)

~~44_ شاید «ضرب کنیم» محذوف به قرینه شده باشد
~~45- 480 که حاصل ضرب 30 (عدد کوچکتر یعد صغری) است در15 (عدد کوچکتر بعد عظمی)
~~46- شرح وشکل این صنف را نیز مراغی در جامع الالحان آورده است ولی به جای 372 در آنجا 389 است
~~(صفحه 71 و72) با توجه به قید «کل و ربع کل» در بین دوعدد 372 و465 می توان نتیجه گرفت که اگر ربع
~~372 را که 93 می شود به آن اضافه کنیم 465 پدست می آید و بنابراین 372 صحیح باید باشد.
~~47- تصحیح قیاسی - مطهری وملی: اما طریقهآ - نور: اما صنف... اللین... الراسم (مانند موارد مشابه قبلی با
~~صبغهآ عربی)
~~48- نور: 32 و31 است
~~41- یعنی عدد 31 مضرب 5 نیست (جامع الالحان، ص 72).
~~50- نور: اکنون بضرورت
~~51- کل وربع کل ا یا5 است و چون دو عدد 5 و4 را حاشیه می گویند5 حاشیهآ عظمی یا بزرگتر می شود.
~~52- نسخهآ نوردر اینجا کم دارد یعنی ناقص است
~~53- ملی: شود - نور: اعداد مترتب شوند برین مثال
~~54- شرح وشکل این صنف را در جامع الالحان نیز می توان ملاحظه کرد (ص 72).
~~55- نور: اما طریقهآ... اللین... الراسم (مانند موارد سابق الذکر) - ملی: صنف سادس....
~~56- نور: که فصل کنیم از بعد کل و ثلث کل بعد کل و جزء ثلثین جزهآ من کل
~~57- به مصداق عبارتنا شتی مفهوم نسخهها یکی است زیراذی الاربع بعدی است به نسبت] که همان کل و
~~ثلث کل ل1 (=) می شود و31 و30 فقط یک واحد اختلاف دارد که ms261 در واقع یا جزءآ من ثلثین است.
~~58- نور: وضع کنیم حواشی مفصول و مفصول عنه را بعدد برین گونه
~~59- در مورد محاسبه با توجه به توضیحات قبلی روشن میشود که 31x4=124 و 30x4= 120 و
~~.93-31x3
~~60- و بالاخره 3283 -96 ولی نسخهآ نور گیومه را ندارد اما وجود آن در شکل ضرورتش را ایجاب می کند و
~~آن چنان که در صنف خامس دیده شد یکی از دو حاشیهآ بعد کل و جزء من احدی و ثلثین یا نسبت 2است.
~~61- نور: تا اعداد مترتب شوند برین مثال (برای شرح و شکل این صنف رک. جامع الالحان، ص 73)
~~62- ایضا نور: متنافرات اند
~~63- همان نسخه: اما ما از اجناس قویه تألیف ملایم کردن ممکن است (کذا منفصل ویا ما ظاهر ازاید) و اینجا
~~از اجناس قویه سه جنس را باز نماییم برین مثال:
~~64- اختلافات نسخ در این جدول: در ستون سوم از طرف چپ و بالا در نسخهآ ملی: کل و ثلثة عشر جزء من
~~مائة و ثلثة اربعین جزء من کل (که مائة باید مأتین باشد). در ستون سوم از طرف چپ و پایین در نور «کل وثلثة
~~عشر جزء من ماتین و ثلثة و اربعین جزء من کل» است که در واقع تکرارستون سوم بالاست و باید کل و ثمن
~~کل باشد زیرا ثمن یا ل عدد 192 برابر 24 می شود که وقتی با 192 جمع شود 216-192324 بدست
~~می آید و باضافه در عدد 192 دویست یا ماتینی نیست.
~~65- نور: قویه را ذی المدتین گویند زیرا که بعد طنینی باشد چون در هر جنسی دو بعد طنینی موجودست
~~لاجرم ذی المدتیین خوانند وقوی ذو التضعیف نیز خوانند مثلا جنس اول را القوی ذو التضعیف الاثقل گویند و

PageV01P328

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0253.png)

~~جنس دوم را القوی ذو التضعیف المنفصل کویند وجنس سیم راذو التضعیف الأحد گویند. اما جنس اول طبقهآ
~~عشاق است وجنس دوم طبقهآ اول نوی و جنس سیم طبقهآ ms262 اول ابو سلیک (کذا) است. و این اجناس ثلثهآ قوته
~~از اقسام سبعهآ ذی الأربع است اعنی ملایمتد جنس اول ذی المدتین اثقل است اعنی ط ط ب وجنس دوم
~~ذی المدتین منفصل است اعنی ط ب ط وجنس سیم ذی العدتین احدب ط ط، بواقی اجناس را در کتاب
~~کنزالالحان این طریق اعمال مبین...
~~66- هفت قسم ذی الاربع یا طبقهآ اولی (جامع الالحان، صفحهآ 73 و74).
~~67- شاید پر ارزش ترین اثر مراغی که متأسفانه نسخهای از آن تاکنون شناخته نشده و گویا در آن مراغی
~~آهنگهای موسیقی را به خط مخصوصی نوشته بوده است رک. مقدمهآ مقاصدالالحان، صفحه 28 و
~~جامع الالحان، صفحهآ سیزده و برای اطلاع بیشتر رک. تعلیقات.
~~68- نور: و این اجناس را که اینجا ذکر کردیم قواعد اعمال باقیه را ازین اجناس می توان دانستن این بود
~~بیان طریقهآ عمل بعضی از اجناس (ولی توضیح مربوط به اجناس لین و راسم و لونی در همین نسخه در اوایل
~~فایدهآ رابع آمده است که قبلا نقل شد)
~~69- در این تشبیه اجناس به سه مرحله تقسیم شده است: تخیل که بخواهند صورتی را بکشند. طرح یا به
~~اصطلاح قدما نیرنگ (نی رنگ) و صورت کامل با رنگ آمیزی و پرداخت.
# بیان مواجب وآدوار ایقاصی باصطلاح قدما که آنها را اصابع سته گویند و اسامی
~~نغمات که در ادوار دایر میشوند و ادوار که در نغمات دایر میشوند
# بدانک اصابع2 سته میان قدما مشهور و متداول بوده است وایشان بدین طریق عمل
~~می کردهاند و باصطلاح ایشان اقسام ذی الأربع را مواجب و اصابع میخواندهاند و
~~ایشان مواجب سته را اصابع سته نیز گفتهاند و آنها امتزاج دساتین اوتار عود بود و امکنهآ
~~آن که بمطلقات اوتار امتزاج دهند. و مواجب شش اند: موجب اول از جانب ثقل امتزاج
~~دهند نغمات زاید و وسطی قدیمه را بدین3 نغمات: ارب5 ح.
# اما موجب ثانی امتزاج نغمات مجنب و وسطی قدیمه ms263 بدین نغمات: ارججه وح.
# اماموجب ثالث و آن امتزاج نغمات جنب و وسطی فرس5 برین ترتیب: اوجم وبح
# اما موجب رابع و آن امتزاج تغمات سبابه و وسطی قدیمهآ برین ترتیب: ا دپهدح.
# اما موجب خامس و آن امتزاج نغمات سبابه و وسطی فرس7 برین ترتیب:
~~الابروح.

PageV01P329

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0258.png)

~~اما موجب سادس و آن امتزاج نغمات سبابه و بنصر برین ترتیب: او زح .
~~اما مطلقات بدل از نغمات خنصرست. این بود مواجب ستهآ قدیم8 که اصابع خوانند
~~و تغمات زاید در آن دستان بر وتر بم ب بود و بر وتر مثلث ط و بر وتر مثنی یو و بر وترزیر
~~کجوبر وتر حادل، پس نغمات زواید چنین باشد: ب ط یو کجل. اما9 نغمات مجنبات
~~این: جی یز کد لا. سبابیات این: دیایح که کب و نغمات10 وسطی قدیمه این: ه یبیط
~~کو کج و تغمات وسطی زلزل این: دیجک کزلد. و نغمات11 بنصر این: زیدی کح لد.
~~و در حالت تلحین نسبت دادهاند ضروب سته قدیمه را باصابع سته قدیمه که آنها «برین
~~ترتیب اند»12:
~~تقیل اول مزموم، تقیل اول مسرج، ثقیل اول معلق، ثقیل اول محمول، ثقیل اول
~~مجنب وکذلک بنسبت173 بالحان مثلا رمل مطلق، رمل مزموم، رمل مسرج، رمل معلق،
~~رمل محمول، رمل مجنب.
~~پس هرگاه که اصول در آن دایر شوند طرایق قدیمه سی و شش صنف شوند.
~~و برای تحقیق آنها جداول موضوع شده است و آنها را در موضعین مرسوم
~~گردانیدهاند پس وضع اول را اصل خواندهاند و آن آنست که مواجب دراصول دایر
~~میشوند و وضع ثانی را فرع و المراد منهما، و جداول را اصل خوانند زیرا که ضروب در
~~آن اصل اصولند و الثانی بخلافه و آنچه بر مطلق عودست علامت آن ق باشد و آنچه در
~~مخمس عودست س و برای آن جداول موضوع شده14 برین مثال:
# 
# ف ال ه سا نان
# ی وا
# لسلخوا
# مز لل و الی ms264
# نف لن هصە خل
# بلقن الررق اح خفن منا فثابت

PageV01P330

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0255.png)

# القلی تتکیلرا لوضع الثابن العنرع
# و اعلم آن مطلق البم یسمی مطلقا لأنه قید الوتر وعلامته ق ومطلق المثلث مخمسا
~~لانه لمألف البم مع مطلق المثلث بنغمات ملائمة فأذا قید علی مطلق المثلث یکون نغمة
~~خامسة115 البم مثلا اذا الفت مطلق البم مع مطلق المثلث بنغمات اصبع المطلق وهی اب
~~ه ح فمطلق المثلث جاء البم وهو16 رابع مطلق البم فاذا قید علیه فهی نغمة خامسة
~~لمطلق البم ولذلک سمی مخمسا وکذی المثنی بالنسبة17 المثلث والزیر الی المثنی و
~~الحاد الی الزیر فمطلق البم مطلق والباقی مقیدتا ای مخمسات وعلامتها س ومراد
~~القوم الفت الوترین بأحد الأصابع والضروب فتألف18 مطلق البم مع مطلق المثلث
~~بنغمات اصبع المطلق وهی اب ه ح ومطلق المثلث مع مطلق المثنی بنغمات اصبع
~~المزموم وهی اجه ح ومطلق المثنی مع الزیر بنغمات اصبع المسرج وهی اجوح و
~~مطلق الزیر مع مطلع الحاد بنغمات اصبع المعلق وهی اد وح وبعد مطلق الحاد لیس
~~مطلقا اخرجنی یولف معه وبقی اصبعین19 وهی اصبع المحمول20 واصبع المجنب
~~فتألف مطلق البم مع المثلث مکر را بنغمات الاصبعین وهی اده ح وادزح. فان قلت
~~ماترجیح البم علی الاوتار قلت وجه الترجیح أن مطلق البم اصل مجموع الاوتارفی
~~الاصطخاب ویحدث اصطخابات مجموع الاوتار منه فی الحقیقة لان المثلث حاد البم و
~~الزیر حاد المثنی والحاد حادالزیر ومقید المقید مقید.
# پس21 استخراج کردهاند قدما این طرایق را از جهت زیادتی گرفت22 بحسب قوت

PageV01P331

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0260.png)

~~تصرف خود که23 نزدیک مردم گشت در نقل آنها ملحقهآ بآن طرایق اعنی بآن اصول وما
~~اینها را نیز همچو ماسبق فرض کنیم تا مشاهد گردد و اینها بأسرها24 داخلند در ضروب
~~سته.
~~پس اینها طریقه ایست که از ثقیل اولست و دو طریقه است که ضرب آن خفیف ثقیل
~~است و شش طریقه است که ضرب آنها از رمل است ویک طریقه که آن از ms265 خفیف رمل25
~~است و هشت طریقه که ضرب آنها از هزج است. و بعضی از قوم ارمال26 را هزج
~~می کنند و اهزاج27 را آرمال می سازند که شش طریقه اهزاج می باشد و هشت طریقه
~~ارمال و بحسب حصر عقلی اصابع بدین طرایق که گفتیم هفتاد و دو قسم اند همه بر حد
~~ارباع لکن قوم از آن میان هجده قسم را اختیار کرده اند و هر یکی را باسمی مخصوص
~~کردهاند و در بعضی تصرف کرده اند و در بعضی نه یعنی بعضی ازینها28 تجاوز از حدربع
~~کردهاند بجانب ثقل یا بجانب حدت و تشکیل آنها اینست29:
# الرمل المخالن   خفیف صل شکوک اخف لقبل عرف بزکرل العز
# لرمل المحصور   الرمل المعر ن لبلخ ا والمخم الرمل الفتارسی
# الرمل المخالعنالرمل ااتبوقرمل ابن المقلد
# خفیف ا لرل برا الملرنان ا الزج المدولب المیزج المعررضالجنیر
# المرزج المعررضا الطنیو
# المزج المسم الزریقی االهزج المیری (الزج المحوث
# المرج المحتوث
# الطزج المرجل 3- ) الطعزج المتکول الزج أتحصور
# این بود جمله هجده طریقه از آن طرایق، هشت طریقه در مطلق عودست وده طریقه
~~در مخمس30 آن و آن باختیار اغلب است که تجاوز نکرده است از مطلق بم و از مخمس
~~بمخمس31 و گاه تجاوز کند و گاه نکند و همچنین است حکم جمیع اصواتی که واقع
~~نشود در تألیف و این تعلق بارادت مباشران تصنیف دارد که اگر خواهند کنند و اگر

PageV01P332

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0257.png)

~~خواهند نکنند پس منحصرست اقسام درین که مذکور شد و آن واقع باشد در مطلق فقط
~~یا خود مشترک باشد یعنی تجاوز از حدذی الاربع واقع شود و این قسم ثالث اغلبست بر
~~اصوات برای آنک نقل از نغمهای بنغمهآ درو32 زیادتست از طرایق اصل که تجاوزاز
~~ذی الأربع نمی کند و اغلبست او از جهت آنست که هرچند ازین باشد استعمال آن
~~بیشتر باشد و اینک گفتیم که بعضی ازینها در مطلق عود واقع اند بحسب معهود
~~مألوفست والا متمکن ms266 حاذق گاه هست که تغیر می کند باین که نقل می کند چیزی را که
~~در مطلق عودست بسوی مخمس و بالعکس. و اصناف و انواع طرایق این اصابع سته
~~بسیارست اما درین کتاب اصول آنها را بیان کردیم33 و قدما بدین انواع که مذکور شد
~~در عملیات این فن کردهاند و در آن زمان اصطلاحات متأخران متداول و مستعمل نبوده
~~است اما درین زمان بر حسب التماس طالبان آن دوایر سته ایقاعی که ادوار مسطورست
~~با یشش قسم از اقسام سبعهآ ذی الأربع بر یکدیگر دایر کنیم هم بدان طریق که در اصابع
~~سته مذکور شد تا برهمان طریق عمل توان کرد و استخراج این نوع اصابع بطریق
~~اصابع سته ماضیهآ مذکوره34 رجوع باذهان طالبان کردیم که اگر اهتمام و التفات35
~~نمایند ممکن بود تمامی آنها را استخراج کردن ولکن باین قدر اختصار کردیم36.
~~اما احمد بن جعفر الحداد37 مداینی در کتاب لوازم الموسیقی [درا ذکر38 طرایق
~~سخنان بسیار درین باب گفته و بیان کل الضروب39 و کل النغم40 کرده و بر ابیات و
~~اشعار عربی تصانیف اصابع سته را در ادوار ایقاعی دایر گردانیده و درین تصانیف آنها
~~را باطوار و انواع ساخته هم بطریق قدما و آنها را در کتاب کنزالألحان مفصل ذکر
~~کرده ایم اگر بشرف مطالعه رسد فواید آنها اظهر گردد.

PageV01P333

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0262.png)

~~7- نور: سبابه و بنصر پاشد بدین ترتیب (کذا بهجای برین ترتیب و با تکرار بنصر در موجب سادس!)
~~8 ایضا: قدیمه که آنها را اصابع سته خوانده اند (ظاهرا فصاحت بیشتری دارد) و نغمات دران بر وتر بم ب و
~~بر وتر... (بدون بود) ... پس نغمات زایدات این شد:
~~9- نور: و مجنیات این
~~10- ایضا: وتغمات فرسیهآ قدیمه این.
~~11- نور: وبنصریات این
~~12_ ایضا « » را ندارد.
~~1- نور: ولک ینسب به الالحان و هر گاه که اصول در آن دایر شوند طرایق قدیمه سی و شش صنف شوند
~~برای آنها جداول موضوع شده است ms267 و آنها را در موضعین مرسوم گردانیدهاند و وضع اول را اصل خوانده و
~~آن آنست که مواجب در ضروب دایر می شوند و وضع ثانی را قرع والمراد منهما واحد زیرا که یا اصابع سته
~~در ضروب دایر می شوند و یا ضروب در اصابع سته. و اول را اصول گویند زیرا که ضروب سته در اصابع سته
~~دایرست والثانی بخلافه و آنچهپ عودست س پس ممکنست که اقسام سبعهآ ذی الاربع را همچنان دایر
~~گردانیم در ضروب سته و عکس آن
~~14- چداول ازنسخهآ ملی است با مقابلهآ نسخ دیگر
~~15- ملی: لمطلق البم
~~16- ایضا ملی: هو رابع لمطلق البم
~~17- ملی: الی المثلث .
~~18- نور: فیألف
~~19- کذا نور و نسخ دیگر: اصبعان (که با وجود تتیه بودن چون در دو نسخهآ دیگر تکرار شده مرجح بهنظر
~~میرسد).
~~20- همان نسخه: اصبع المزموم
~~21- نور: و استخراج
~~22- نور ندارد ولی گرفت در آثار مراغی مکرر آمده (جامع الألحان، ص 382 «فهرست» و ظاهرا به معنی
~~تکیه کردن یکی از انگشتان نوازنده روی سیم است (ایضا، ص 323)
~~23- ایضا نور: خود هجده طریقه گشت که عندالناس در نقل آنها.. بآن اصول وما اینها نیز ماسبق مشاهد
~~گردد!
~~24- بتمامی، همگی، جملگی (معین)
~~25- در نور «است»ها ینفصل ودردو نسخهآ دیگر بهر دو شکل متصل و منفصل که ازباب واضح بودن اسامی
~~در اینجا همه منفصل آمده است.
~~26- جمع رمل
~~27- هزجها
~~28- ملی: از آنها
~~ذوو. پس این طریقها (یاح طریقهها) از ثقیل اولست ودو طریقه است که ضرب آن خفیف ثقیل است و
~~شش طریقه است که ضرب آنها از رمل است ویک طریقه که ضرب آن از خفیف رمل است وهشت طریقه

PageV01P334

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0259.png)

~~است که ضروب آنها از هزج است و بعضی از قوم ارمال را هزج می کنند [وا ارمال می کند اهزاج و هشت
~~طریقه ارمال. غرض ازین سخنان آنست که بحسب حصر عقلی اصابع بدین طرایق که گفتیم هفتاد ودو قسم
~~میشوند بر حد ms268 ارباع و لکن قومی از آن میان هجده قسم را اختیار کردهاند و هر یکی را باسمی مخصوص
~~کردهاند و در بعضی از آنها تصرف کردهاند و در بعضی نه یعنی از نغمات بعضی تجاوز کرده اند از حدربع خواه
~~بحانب ثقل خواه بجانب حدت و....
~~30- شاید عود کامل که پنج وتر دارد (جامع الألحان، ص 107) یا دور مخمس
~~31- به مخمس (رسم الخط).
~~32- در او.
~~33- ملی: بیان کنیم
~~34- ایضا: مذکوره ماضیه (و منظور از ماضیه طریقه قدیم یا قدماست که در آغاز این قست افایدهآ سادس»
~~بدان اشاره شده است)
~~35- نور بدون «والتفات»
~~36- نور (از ابتدای این بند): این بود جمله هجده طریقه از آنها که مستنطق از مطلق عودست وده طریقه از
~~مخمس و گفته شد که هشت طریقه در مطلق است و ده طریقه در مخمس باعتبار اغلب یعنی بیشتر آنست که
~~تجاوز نکرده است از مطلق در مطلق و از مخمس در مخمس. و گاه باشد که واقع می شوند در مطلق نغمات
~~مخمس و مخمس نغمات مطلق و گاه باشد نیز که تجاوز نمی کند تغمات مخمس ازمخمس و مطلق از مطلق و
~~همچنین است حکم جمیع اصواتی که در تالیف آن واقع شود و این تعلق بارادت مصنف دارد اگر خواهد کندو
~~اگر نی، نی پس منحصرست اقسام درین که واقع باشد در مطلق فقط یا خود مشترک باشد یعنی تجاوز از طرف
~~وجدنی الأربع نبی کند واغلبیت اوجمت آنست بس هر چم ازین بانید استعیال آن بیتراغد ران کییا
~~می تحلد بانین فحمه تقل ی لحقد یزفلقرا که قز مطلق است بوع محقت وبالعکحد وداعناف داینواع طراق
~~اصابع سته بسیارست اما درین کتاب اصول آنها را بیان کردیم و قدما بدین انواع که مذکور شد در عملیات
~~این فن کردهاند و در آن زمان این اصطلاح متأخران متداول و مستعمل نبوده است اما درین زمان بحسب
~~التماس طالبان آن دوایر اقسام سبعهآ ذی الأربع ms269 را با دوایر سته که در کتاب ادوار مشهورست بهمین طریق
~~دایر کردیم و در آنها تصانیف ساختیم و راویان یاد گرفتند.
~~37- ملی: احمد بن جعفر الحسن الحداد (یا : بن الحسن)
~~38- نور: ذکر اصناف طرایق بسیار کرده است ودرین باب بیان کل الضروب و کل النغم کرده و طرایق توالف
~~آنهارا بازنموده و بر ابیات و اشعار عربی تصانیف باصلاح اصابع سته ساخته و آنها را در کتاب کنزالالحان
~~ذکر کردهایم چون بمطالعهآ بی مغالطهآ طالبان رسد مستفید شوند
~~39- «و آن چنان بود که ادوار ایقاعی را بر توالی دران درج کشند و آنرا طریقه و تشیعه باشد»
~~(مقاصد الألحان، چاپ دوم، ص 104)
~~40- «و آن بر دو نوع بود یکی آنک دوازده پرده و شش آوازه و بیست و چهار شعبه را دریک تصنیف جمع
~~کقدم و نوعی دیگر آنک نغمات هفده گانه را در یل قطعه متدرج گردایند الیضأ ص 105)

PageV01P335

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0264.png)

# فایدهآ سابع1 بیان اصناف تصانیف در عملیات این فن و طریقهآ ساختن آنها مشروط
# بدانها که مذکور می شود
# قدماتصانیف در عملیات موسیقی را بر ابیات عربی ساختهاند2 و قبل از اصناف
~~تصانیف، نشید3 عرب بوده است بعد از آن بسائط4 و اقوال مفرده و نوابت5. و اسامی6
~~اصناف تصانیف وانواع آن اینست:
# 1 نشید عرب. 2 بسیط. 3 نوبت7 مرتی. 4 کل8 الضروب. 5 کل النغم. 6
~~کل الضروب والنغم. 7 ضربین وزواید9 بر آن.8 عمل. 9 نقش. 10 صوت.11 هوایی.
~~12 پیشرو. 13 زخمه. 14 مرصع10.
# اما نشید عرب و قدما انشاد11 بر اشعار عربی کردهاند و آن چنان باشد که دوبیت
~~عربی را بنثر نغمات ادا کردهاند و دو بیت دیگر را بنظم12 نغمات. اما نثر نغمات آن
~~باشد که آن بر دوری از ادوار ایقاعی نباشد و آن تلحینی بود بلاایقاع. اما نظم نغمات آن
~~باشد که نغمات بر زمان دوری بود از ادوار ایقاعی، پس در انشاد عرب دو بیت را
~~بی ms270 زمان دور ایقاعی بخوانند بعد از آن دو بیت دیگر را باصول زمان دور ایقاعی. و اگر بر
~~غزلی یا قصیدهای13 انشاد کنند مجموع ابیات آنرا بنغمات نثر و نظم کردهاند مثلا
~~نشید عرب بر این ابیات14:
# شطر15 اول نثر نغمات
~~وحق الهوی ما حلت یوما عن الهوی   ولکن نجمی فی المحبه قد هوی
~~و من کنت ارجو قربة قتلنی نوی   واضنی فوادی بالقطیعة والنوی16
# نظم نغمات سریع الزمان مثلا بمخمس17
# لیس فی الهوی عجبان اصابنی النصب
# امل الهوی تعب یستفزه الطرب18
# بعد از تلفظ بدین ابیات و اشعار تحریرات19 بحرکات حلق حرکتی چند کنند20 بعد
~~از آن شروع در شطر ثانی کنند. و شطر باصطلاح اهل این فن بعضی را گویند و شطر
~~ثانی بر همان طریق که شطر مطلع بود بلا زیاده و نقصان اما در چهار بیت غیر از آن
~~مؤلف21 باشد:
# اما شطر الثانی نثر نغمات بلاایقاع
~~اخوالحب لاینفک صبرا متیما   غریق دموع قلبه یشتکی الظما
~~لفرط البکاء قد صار23 جردأ واعظما   فلا عجب ان یمزج الدمع الدما

PageV01P336

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0261.png)

~~الغرام آنحله ان اصاب مقلته
~~إن بکا یحق له لیس ما بع لعب24
# وهم برین نهج هر چند که25 ابیات و اشعار اقتضای ارادت ملحن26 باشد. و آنچه27
~~در قدیم انشاد کردهاند بر دور رمل و مخمس کردهاند اما در هر دوری که خواهند انشاد
~~توانند کرد و درین زمان اهل عجم هم بطریق نشید بر ابیات پارسی تلحین کنند.
~~اما بسیط و بعد از نشید عرب28 انشاد کردند و بسیط قطعهای29 باشد مفرد بر شعر
~~عربی بدور ثقیل اول یا ثقیل ثانی30 رمل و آن بر دو طریق باشد اگر صوت الوسط باشد
~~واگر نباشد هم شاید اما تشییعه31 باید که باشد و تشییعه اگر الفاظ نقرات باشد و اگر بر
~~اشعار بازگشت باشد یجوز.
# اما نوبت32 و آن چهار قطعه باشد: اول قول. ثانی غزل. ثالث ترانه. رابع فروداشت
~~اما قول و آن چنان ms271 باشد که در بسیط مذکور شد چون قطعات مفرده تألیف می کرده،33
~~اطول از آن خواستند زمان تغنی را تطویلی باشد که آن سبب لذت باشد قطعهآ دیگر در
~~همان دور ایقاعی تألیف کردهاند بر ابیات پارسی و آنرا غزل نام کردند و آن ثانی قول
~~باشد پس مأمور شدند بآنک ارباب عمل نوبت را چهار قطعه سازند، قول و غزل و ترانه
~~و فروداشت.
~~قول و غزل مبین شد اما در ترانه شرط کردهاند که اگر این قطعهآ ترانه در دور ثقیل
~~دخول کنند و اگر در دور ثقیل رمل که بیست و چهار نقره است باشد دخول ترانه بهم
~~باید که باشد.
~~اما در قطعهآ فروداشت شرط همانست که در قول کرده شد و در مقطعات اربعه،
~~طریقه و تشییعه لازم باشد، اما صوت الوسط گاه باشد و گاه نباشد.
# و در تاریخ سلخ34 شعبان المعظم35 سنهآ احدی و ثمانین و سبعمائه در بلدهآ تبریز
~~بندگی حضرت سلطان الأعظم سلطان جلال الدین حسین36 انارالله برهانه بدین فقیر
~~فرمود که در ماه رمضان هر روز نوبتی مرتبی37 بسازو عرض کن وروز عرفه38 هر سی
~~نوبت را باز عرض کن گفتم بلی انشا الله تعالی.
# استادان و مصنفان گفتند که ممکن39 نیست و از ارباب عمل کس را این قدرت و
~~قوت نبوده است و خواجه رضی الدین رضوانشاه رحمه الله که متعین40 و استاد همه بود
~~بمبلغ صدهزار دینار گرو بسته و حجت41 نبشت که اگر بدین طریق ساخته گردد

PageV01P337

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0266.png)

~~صدهزار دینار بدهد. و بندگی حضرت پادشاه و خواجه شیخ الکججی42 و امیر شمس
~~الدین زکریا و قاضی شیخ علی رحمهم الله بر آن حجت گواهی نبشتند43 و شرط
~~کردند44 آهنگ مقام و اصول ایقاعی، استادان و مصنفان تعیین کنند و اشعار عربی شیخ
~~الأسلام اعظم خواجه شیخ ومولانا جلال الدین فضل الله العبیدی معین کنند وابیات پارسی
~~را بخواجه جمال الدین سلمان الساوجی45 رجوع کردند که ms272 او تعیین کند. بر آن26
~~ابیات و اشعار و بدان صنایع که استادان47 مقررمی کردند این فقیر هر روزنو بتی مرتبی
~~می ساخت و در مجلس خلوت بحضور پادشاه و اکابر که ذکر ایشان رفت و عرض
~~می کرد. و این فقیر گفتم که نوابت را48 قدما چهار قطعه ساختهاند اما این فقیر هر
~~نوبتی را پنج قطعه سازم تا شکل تربیع نباشد. استادان49 گفتند در مقطعات اربعه
~~شروط کردهاند تو درین قطعهآ خامسه چه شرطی می کنی؟ گفتم که شرط آن می کنم که
~~هر آنچ از صنایع و ابیات و اشعار که در مقطعات اربعه باشد که در قطعهآ خامسهآ مستزاد
~~اعاده آنها واقع شود50. بر موجبی که مقرر شده بود هر روز نوبتی بر پنج قطعه ساخته
~~مشکل و خوش آینده معروض می شد.
# پس51 روز عرفه هر سی نوبت52 را عرض کردم بلازیاده و نقصان و مبلغ صدهزار
~~دینار خواجه رضوانشاه با دختر خود بدین فقیر دادند و بندگی حضرت سلطان حسین
~~انارالله برهانه فرمود که نوبت اول روزماه رمضان را بنام من بساز53 در پردهآ حسینی بر
~~موجب فرمان نوبت اول در مقام حسینی ساختم بهمان صنایع که مقرر فرموده بودند
~~اول روز ماه رمضان عرض کردم برین موجب:
# نوبت مرتب پنج قطعه1 قول و2 غزل و3 ترانه و4 فروداشت و5 مستزاد بدورثقیل
~~رمل 24 نقره54.
~~کوری چشم مخالف من حسینی مذهبم56   راه حق اینست نتوانم نهفتم راه راست
~~گر مخالف طعنهای زد رغم او   من حسینی مذهبم تا زندهام

PageV01P338

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0263.png)

~~ترانه57:
~~یا خیر وجود اصوب الاراء   لا زلت مظفرا علی الأعداء
~~الله یعینکم بفتح و ظفر   فی الدولة والنصرة و النعماء
~~قروداشت:
~~خلداللهملک مولانا   باسط الامن ناشر العدل
~~قطعهآ خامسه مستزاد59
# و60 حضرت اعلی فرمودند که قطعهآ مستزاد می باید که بر سه بیت مؤلف گردد که آن
~~شش مصراع بود: اول حسینی و اصفهان بالفاظ نقرات مؤدی شود هر از61 آن بریک ms273
~~مصراع یک آوازه باشد برین طریق که بر شش مصراع شش آوازه و درمیان هر دو مقام
~~یک آوازه باشد بر موجب فرمان بر همین ساخته بر عرض رسید:
~~آوازه نوروز62   آوازه کواشت
~~رایت دولت فزایت63 جاودان منصورباد   ربع مسکون در پناه دولتت معمور باد
~~مقام حسینی واصفهان   حجازی بزرگ
~~آوازه سلمک   آوازه کردانیا
~~چتر میمونت که خورشید کرم در ظل اوست سایه اش چشم جهانرا چون سواد نورباد
~~مقام عشاق راست   مقام عراق زنگوله
~~در جهانت هر کجا یاد دعاگویان رود   نام داعی نیزهم در سلک آن جمهور باد
~~آوازهآ مائه مقام نوی بوسلیک   آوازه شهناز مقام راهوی زیرافکند64
# اما بسیط و آن قطعهای باشد مفرد بر شعر عربی در دوایری که قبل ازین
~~مذکور شد.
~~اما65 کل الضروب و آن چنان باشد که تصنیفی سازند که ابتدای آن دوری باشد از
~~ادوار ایقاعی66 و ادوار دیگر را در آن در آورند چنانک مجموع دوایر ایقاعی در آن
~~مندرج گردد و در آخر اعاده بر همان دور اول باشد. و طریقهآ ساختن کل الضروب

PageV01P339

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0268.png)

~~چنانست که در حالت ساختن احتیاط آن کنند که اگر47 ضروب گردش نکنند بیک دور
~~که همان دور اول باشد توان ادا کردن و آن چنان باید که چون دور باعادت68 رسد دور،
~~راست آید69 مثلا اگر در اول بنقرهآ پنجم رسیده باشد و شروع کند70 در تغییر و سیر
~~ادوار چون باعادت رسند از نقرهآ سادس در آید بشرط آنک نغمات زاید و ناقص نباشد
~~بهمان نقوش که در تصنیف مصنف شده باشد اعادة چنانک مذکور شد راست آید.
~~و در کل الضروب اگر صوت باشد، شاید و آن بحسب اقتضای ارادت71 مصنف
~~باشد اما طریقهآ جدول و تشییعهآ لازم باشد، و کل الضروب نوع دیگر باشد اشکل272 از
~~آن و آن چنان بود که دورین ایقاعی72 را معا جمع کنند مثلاا بدستی دور ثقیل اول و
~~بدستی دیگر دور ثقیل ثانی ms274 معا ایقاع کنند و چون بدستی دور ثقیل رمل زنند بدست
~~دیگر ترکی اصل هر دو را معا ایقاع کنند و قس علی هذا. پس کل الضروب دو نوع
~~باشد: یکی کل الضروب متوالی. دوم کل الضروب مع.
# اما کل النغم و آن هم بردو نوعست24. یکی آنک دوازده مقام75 و شش آوازه76 و
~~مجموع شعبات77 را دریک تصنیف مندرج گردانند، و اگر خواهند هر نود ویک78 دایره
~~را در آن جمع کنند و آنرا جمع الجمع خوانند. و اگر در بعضی دوایر بحسب اضافات
~~تنافری باشد بحسن تلطف79 در انتقال ملایم توان ساخت. اما نوع ثانی چنان باشد که
~~نغمات هفده گانه80 که مدار الحان برآنست در یک قطعه جمع باشد. و قبل ازین معلوم
~~شده است که انتقال بر نسبت بقایا81 متنافرست اما بر هفده نغمه چنان انتقال توان
~~کردن و در عمل آوردن که در غایت ملایمت باشد و آن چنان باشد که در بعد ذی الکل
~~مقسوم در بعد بقیه در آوریم تا ده نغمه باشد، بنوع ملایم برین مثال82:
# یچ بین ب*یو ح بج
# اصفهان را در دو طبقه تکرار کرد باقی ماند هفت نغمه برین موجب: یو یدیب ی
~~ط و دب. و ازین نغمات سبعه83 باقیه چهار نغمهآ اول نغمات جنس نوروز اصل است
~~برین گونه: ط ودب. و نغمات اربعهآ باقیه نوروز عرب برین گونه: ی یب یدیو. و نغمات
~~اصفهان که در طبقهآ ثانیه واقعست این: یح یزیه یجیا . و نغمات اصفهانی که در طبقهآ
~~اولست این: ح زه ج ا. و چون این نغمات مذکوره را جمع کنیم هجده نغمه می شود

PageV01P340

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0265.png)

~~باعتبار نغمهآ یح وما برای آن جدولی وضع کردیم و در آن نغمات هفده گانه ملایم راجمع
~~کردیم برین مثال84:
# اما ضربین و86 آن چنان باشد که بهردستی دوری از ادوار ایقاعی معا رعایت کنند
~~چنانک در کل الضروب مبین شد اما ممکنست که چهار دور ms275 معا ایقاع کنند مثلا بدست
~~راست دور ثقیل رمل و بدست چپ دور ثقیل ثانی و بزانوی87 راست دور رمل و بزانوی
~~چپ دور هزج. پس درهر چهل و هشت نقره دور جمع باشد چنانک در دور دوم ثقیل رمل
~~ودور سیم ثقیل ثانی و در دور پنجم رمل و دور نهم هزج معا دخول واقع شود و اگر کسی
~~را قوت اصول زیادت باشد ممکن بود که بهر اصبعی دوری ایقاع کند.
# اما کل الضروب والنغم و آن88 چنان باشد که ضروب را با نغمات در جمع کند و
~~شروط در کل النغم وکل الضروب قبل ازین معلوم شد.

PageV01P341

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0270.png)

~~اما عمل89 واهل عجم بر ابیات پارسی تصانیف ساختهاند90 و در ازمنهآ ادوار قصیرهآ
~~خفیفه همچو رمل و مخمس و کزج و آنرا عمل نام کردهاند91 و آنرا92 مطلع93 باشد و
~~جدول مع الاعاده وصوت الوسط وتشییعه. وایشان مطلع اول، تصنیف را گویند وجدول
~~ثانی را که همچون مطلعست و صوت الوسط را میانخانه و تشییعه را بازگشت. واگر
~~خواهند میانخانه و بازگشت دو سازند میشاید گاه باشد که در بازگویی شعری در
~~آورند.94
# آما نقش وآن مثل مطلع عملست که در آن صوت الوسط و تشییعه نباشد15 مثلا یک
~~غزل را هر چند بیت که باشد بر همان یک طریق مطلع و جدول تا آخر غزل گویند.
# اما صوت96 و آن چنان باشد که بعد از شعر الفاظ نقرات نباشد مثلا اگر بیتی یا
~~مصراعی همان قدر که شعرست تلحین کنند پس شعر و نغمه و دور ایقاعی معا تمام
~~شوند.
~~اما هوایی آن چنان باشد که نقشی یا صوتن که در میان مردم هر مدتی پیدا می شود و
~~آنرا مردم زاد می خوانند97 و آنرا هر کسی چنانک خواهد در بدیهه بتراشد گاه باشد که
~~قید کنند98 و گاه نکنند99 و آن اخف اصناف تصانیف باشد.
# اما پیشر و و آن نقوش باشد بر جمع100 ms276 نغمات در دوری از ادوار اصول یا فروع
~~ایقاعی مرکب شوند و آنرا بیوت باشد چنانک گویند فلان پیشر و در فلان مقام دورایقاع
~~سه خانه یا پنج یا هفت چندانک اقتضای ارادت مباشر باشد. و جمعی نقوش را ترجیع
~~بند سازند. در تصنیف خانه اول آن باشد و خانه دوم آنک جمعی نقوش دیگر غیر از
~~نقوش خانهآ اول باشد بعد از آن همان جمع نقوش ترجیع بند را تکرار اعاده کند و بعضی
~~پیشر و را چنان سازند که آخر بند بر وزن شعری را که آن را بشعر تلحین کنند و آن
~~ترجیع بند را اهل ساز سربند پیشر و گویند اما اهل ساز پیشرو را در سازها بعد از
~~نواخت و ترجیع بر همهآ بواقی مقدم دارند و اهل سازیک خانهآ پیشر و را زخمه گویند و آن
~~مثل یک خانه پیشر و باشد که همانرا تکرار کنند.
# اما مرصع آنرا گویند که ابیات عربی و پارسی و گاه باشد که ترکی101 هم جمع
~~کنند.

PageV01P342

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0267.png)

~~1- نور: اما فایدهآ سادس و آن هم دو فصل است: فصل اول در بیان اصناف تصالیف در عملیات این فن و
~~طریقهآ ساختن آنها (با عنایت به توضیحی که مکرر در خصوص اختلاف تبویب این نسخه داده شده است)
~~2- اشازه ای است به تأثیر و نفوذ موسیقی عربی کما این که موسیقی دانان بزرگی چون فارابی و ارموی برای
~~این که آثارشان در سراسر قلمر و وسیع اسلام قابل استفاده باشد کتابهای خود را به عربی نوشتهاند. رک.
~~تعلیقات.
~~3- نشید در لغت عرب به معنی بالا بردن صوت است (لاروس عربی) ولی به خواندن شعر و ترنم نیز اطلاق
~~می شود (معین) ونوعی تصنیف را نیز گفتهاند (مقاصدالالحان، ص 106).
~~4- جمع بسیط نوعی تصنیف یا قطعهآ مفردی متألف بر اشعار عربی (ایضا، ص 104).
~~5- جمع نوبت (نوبة) از انواع تصانیف (همان مأخذ، ص 104).
~~6- نور: و نوابت و انواع تصانیف پیدا کردهاند ms277 برین موجب:
~~7- ایضا نور: نوبة (رسم الخط)
~~8- در همان نسخه از اینجا به بعد قبل از هر اسمی ودارد : و کل الضروب... الخ
~~9- ایضا نور: و ضربین و زاید بر آن
~~10- همان نور: و مرصع و مفصل
~~11- به صدای بلند خواندن (لاروس عربی)
~~12- نظم و نثر اینجا معنی لغوی و اصلی خود را دارد (تعلیقات)
~~13- در اصل: قصیدهآ
~~14- نور: و قدما انشاد چنان کردهاند که دو بیت عربی را بنثر نغمات و دو بیت بنظم نغمات تألیف کردهاند. اما
~~نثر نغمات آن باشد بر دور ایقاعی نباشد تلحینی باشد بی ایقاع اما نظم نغمات آن باشد که آن بر دوری باشد
~~از ادوار ایقاعی پس در انشاد عرب تغمات منثوره و منظومه هر دو موجود باشد چنانک دو بیت را بر نغمات
~~منثوره ادا کنند و دو بیت دیگر را بنغمات منظومه مع الدور الایقاعیه برین گونه نشید عرب برین ابیات
~~15- نور: و آن شطور باشد شطر اول نغمات منثوره (که قسمتی در حاشیه نوشته شده است)، شطر اول نوروز
~~عرب
~~16- اشعار در مقاصدالالحان نیز نقل شده است (چاپ دوم، ص 106)
~~17 - نور: بنغمات منظومه، مع الزمان، بدور مخمس 8 نقره (در حواشی)
~~18- ایضا مقاصد الالحان (چاپ دوم، ص 106).
~~19- تحریرات و تحریرات حلقی در سایر آثار مراغی آمده است (جامع الالحان، صفحهآ 189 و240) و
~~منظور غلت یا تری در موسیقی جدید است (معین) و هنوز هم در بین خوانندهها متدوال می باشد.
~~20- شاید ترنم کلماتی امثال جانم، امان، آی و غیره
~~21- بعد از تلفظ اشعار الفاظ نقرات یا تحریرات بحلق حرکات چند کنند بعده شروع در شطر ثانی کنند و
~~شطر باصطلاح این فن بعضی را گویند بر همان طریق که شطر اول (کذا و ظاهرا افتادگی دارد) بلا زاید و
~~نقصان اما تغیر نغمات جایز باشد اما شطر ثانی حجازی بنثر نغمات:
~~22- نور: جرما و اشعار نیز در مقاصد الالحان نقل شده است (ص 106)

PageV01P343

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0272.png)

~~23- ایضا نور: ms278 نظم النغمات (فقط)
~~24- ایضا مقاصدالالحان (ص 106) با توضیح: دور مخس
~~25- نور: و اشعار که اقتضی (کذا) ارادت ملحن باشد تلحین جایز
~~26- ملی: تلحن، ولی ملحن اصح است: واضع سرودها و آوازها، لاروس عربی: الذی یصنع الأناشید
~~والأغانی
~~27- ایضا نور: و آنچه قدما انشاد کرده اندبر دور رمل یا مخمس.. توان کرد و دأب قدما چنین بوده است که
~~تغمات منظومه را بر ابیات سریع البحر استعمال کردهاند کمامر
~~28- همان نور: بسیط را انشاد
~~29- نسخهها: قطعهآ
~~30- نیزنور: یا بر هر کدام دور که باشد و آن بر دو نوع باشد یکی آنک آنرا صوت الوسط و تشییعه باشد. دوم
~~آنک آنرا صوت الوسط نباشد اما تشییعه لازم باشد. و گاه باشد در تشییعه الفاظ نقرات در آورند و گاه ابیات و
~~اشعار با آن ضم کنند و درین زمان از ما سلاطین روزگار بسایط بدو میانخانه و دو بازگشت خواستند بموجب
~~فرمان ایشان بدان نوع ساخته شد
~~31- نوعی تصنیف (مقاصدالالحان، ص 104)
~~32 - نور: نوبة مرتب (اما چون در جامع الالحان نوابت آمده است «ص 237» میتوان آن را به معنی عام و
~~نوبت مرتب را خاص گرفت یا فرض کرد که از باب تخفیف به جای نوبت مرتب شکل مخفف آن نوبت ذکر
~~شده است)
~~33- ایضا: وچون خواستهاند که زمان تلحین اطول باشد غزل را که قطعهآ ثانی نوبتست بر آن اضافة کردهاند
~~تا زمان تغنی را تطویلی باشد که آن سبب التذاذ شود و قطعهآ ثالث را ترانه خوانند در همان دور اما بر بحر
~~رباعی باشد بدان اضافت کنند اما آن قطعهآ ثالثه در دور ثقیل اول یا ثقیل ثانی باشد که زمان دور هر یکی
~~شانزده نقره است دران دخول از نقرهآ هفتم باید کرد چنانک بوتدین تلفظ کنند که شش نقره باشد و از نقرهآ
~~سابع دخول باشد برین گونه تنن تنن. واگر در دور ثقیل رمل باشد که آن بیست و چهار نقره است دخول نهم
~~باید ms279 کرد چنانک بدو فاصلهآ صغری تلفظ کنند و از نقرهآ نهم دخول کنند برین گونه: تننن تننن. اما در قطعهآ رابع
~~که آن را فروداشت گویند شروط همانست که در قول کرده شد و در مقطعات اربعهآ مذکوره... صوت الوسط
~~اگر ارادت مصنف باشد سازد، یجوز
~~34- روز آخر ماه قمری و رؤیت هلال (معین)
~~35- المعظم را فقط نور دارد.
~~36- از آل جلایر که مراغی با او روابط حسنه داشته و مکرر در آثار خود از او نام برده است (تعلیقات)
~~37- نور: که درین ماه رمضان هر روز یک نوبة مرتب بساز و برما عرض کن...
~~38- نهم ذی حجة (لاروس عربی)
~~39- همان نسخهٔ‌: امکان نیست که این عمل توان کرد و از ارباب این فن کسی را میسر نشده است و غالبا
~~نشود
~~3 ایضا نور: که متعین دوران و استاد زمان بود.. دینار پیمان زد و گروبست که این ممکن نیست واگر این
~~ساخته شود این مبلغ مذکور ادا کنم وحجت نبشت و.- الکججی وقاضی شیخ علی رحمهم الله تعالی

PageV01P344

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0269.png)

~~41_ سند و مدرک (معین)
~~42- محمد بن ابراهیم متخلص به کجج و اهل کججان تبریز، متوفی 778 هق. رک. تعلیقات
~~43- ملی: نوشتند
~~44- نور: و شرط چنان کردند که مقام و اصول ایقاعی... و اشعار شیخ الأسلام اعظم خواجه شیخ باتفاق
~~مولانا جلال الدین فضل الله العبیدی... وابیات فارسی... که او معین کند
~~45- جمال الدین بن علاء الدین محمد، متوفی 778 هق، ستایشگر آل جلایر (تعلیقات)
~~46- نور: بدان - بران
~~47- ایضا: که مقرر کرده بودند... نوبة مرتبی... و در مجلس جلوه بحضور پادشاه و اکابر و استادان ومصنفان
~~عرض می کرد
~~48- ملی: نوابت که قدما
~~49- نور: استادان و مصنفان گفتند که قدما در هر قطعهآ از مقطعات اربعه شروط که مذکور شد کردهاند در
~~قطعهآ خامس شروط چیست؟ گفتم قطعهآ مستزاد مشروط بدانست که عمل مفصل نوبة باشد هر آنچ از... که
~~مقطعات اربعهآ نوبة باشد مجموع آنها در قطعهآ مستزاد ms280 جمع باشد
~~50- ملی: شوند- نور.... باشد و دخول جدول مع باشد. اما دخول بیت کیف ما اتفق باشد. اما دخول تشییعه
~~اگر ثقیل اول یا ثانی است هفتم و اگر ثقیل رمل است نهم پس بر موجبی... هر روزنو بتی را یکی از گویندگان
~~تعلیم می گفتیم
~~51- ملی: وروز عرفه
~~52- نور: هر سی نوبة (کذا با همین رسم الخط و مکررا را در حضرت سلطان و حضور اکابر و استادان این
~~فن عرض کردیم چنانک الفاظ نقرات و نغمات و ابعاد و اشعار هر نوبتی را بر طوماری نبشته بودیم و در روز
~~عرض نوابت استادان در حالت استماع نوابت آنها را در نظر می داشتند بر حال موجب بلا زاید و نقصان ادا
~~کردیم پس استادان انگشتهای تعجب بدندانهای حیرت گزیده بمداحی مشغول شدند و خواجه رضوانشاه
~~آن مبلغ صدهزار دینار را با دختر خود بدین فقیر دادو... فرمود که روزاول رمضان نوبة را بنام من سازدر پردهآ
~~حسینی بر موجب امر و فرمان پادشاهی غره ماه رمضان نوبت مرتب پنج قطعه ساخته عرض کردم درحضرت
~~اعلی وحضور اکابر واستادان برین موجب
~~53- ملی: ساز در پردهآ حسینی برین موجب فرمان
~~54- نور: که غره ماه رمضان عرض کردم
~~55- در جامع الالحان این دو بیت مقدم و مؤخر آمده است یعنی اول «ایا اکرم» و بعد «سعاداتنا» (ص 245)
~~ضمنا در آن و در نسخهآ ملی للاهتداست یعنی نمایان گر تلفظ کلمه.
~~56- شعر ایهام لطیفی دارد زیرا گذشته از اشاره بهنام سلطان حسین میتواند قرینهای از داشتن ارادت
~~مراغی به خاندان عصمت وطهارت ویا تشیع او باشد رک. جامع الألحان، ص 346 وصفحهآ دوازده از مقدمهآ
~~همان کتاب.
~~57- در جامع الألحان اشعار دیگری است رکرص 245
~~58- نور: ابدا تدوم لک السعادة سرمدأ   و بقیت ما هی الزمان مخلدا

PageV01P345

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0274.png)

# فی عز سلطنة و نصر خلافة   ابدا تدوم مخلدا و مؤبدا
~~(بهجای یک بیت) ولی در جامع الألحان نیز همین بیت است (ص ms281 245)
~~59- ایضا نور: مستزاد (فقط)
~~60- این قسمت از نسخهآ نور عثمانی که مشروح تر و کامل تر به نظر می رسید تقل شده است و در دو نسخهآ
~~دیگر بدون هیچ توضیحی ابیات زیر همان عنوان مستزاد آمده است.
~~61- کذا و مخدوش! شاید: و هر یک از آن
~~62- اسامی آوازهها و مقامها فقط در نسخهآ نور است.
~~63- کذا نور، بقیه: دولت سرایت
~~64- به جای این ابیات مربوط به مستزاد در جامع الألحان اشعاری از کجج با ذکر ارکان نقرات آنها نقل شده
~~است و تفصیل شرظ بندی نیزدر این کتاب یا برخی اختلافات مذکور افتاده است رک. جامع الألحان، صفحهآ
~~243تا247.
~~65ملی: اما یسیط و آن قطعهآ باشد مفرد بر شعر عربی در دوایری که قبل ازین مذکور شد (ولی قبلا بعد از
~~نشید عرب ذکر شده است بنابراین مکرر و زائد محسوب می شود)
~~66 ایضا ملی: دوری باشد ایقاعی و ادوار دیگر - نور: ایقاعی و بواقی ادواررا بر توالی در عقب آن در آورند
~~بترتیب... ایقاعی در آن تصنیف مندرج گردد
~~67- نور: اگر تغیر ضروب نکنند بهمان دور اول اعنی بیک دور تصنیف واحد الضرب باتمام رسانند و باید که
~~چون باعادت رسند
~~68- به اعادت
~~69- راست آمدن به معنی برابر و درست از کار در آمدن در زبان خراسان هنوز متداول است
~~70- نور: و شروع در تغیر ادوار کرده... رسند... سادس اعادت کنند اما باید که اعادت در اصل بر نقرهآ
~~سادس بوده باشد تا راست آید و بهمان نقوش و نغمات باعادت رسد بلا زاید و نقصان و تصنیفی که در آن کل
~~الضروب باشد اگر آن بدور واحد نتوان گفت که آن چپ باشد ودر آن تصنیف الوسط باشد شاید و آن بارادت
~~مصنف تعلق دارد اما طریقه و تشییعه از لوازم است
~~71- اراده، میل
~~72- مشکلتر - نور: و آن اشکل باشد از آن کل الضروب که مذکور شد
~~73- نور: دورین (تتنیه: دو دورا ایقاعی یا ثلثة ادواریا ms282 اربعة ادوار را معأ جمع کرده ادا کند... ثانی جمع کرده
~~معأ ادا کنند چون هر دو دور مساوی اند هر یکی شانزده نقره است و در جمع ایشان در هر دوری معا واقع شود و
~~این قرع را ضربین متساویة الدورین خوانند. اما اگر بدستی ثقیل اول ایقاع کنند و بدستی دیگر ثقیل رمل در
~~هر چهل و هشت نقره دور جمع بهم رسد زیراکه زمان دور ثقیل اول شانزده نقره است وزمان دور ثقیل رمل
~~بیست و چهار نقره پس زمان سه دور ثقیل اول چهل و هشت باشد و دو زمان دور ثقیل رمل هم چهل و هشت
~~وقل مقل ونقف د ر تقیل اول با شد واکر بد ستی مل لند و بدسی دیکر تقیل فانی بای دود مل وبتاتی
~~=با پامی) دیگر دور قزج دور جمع آنها نیزدر چهل وهشت باشد زیرا که زمان دور هزج نصف زمان دور رمل
~~است و زمان دور رمل نصف زمان دور ثقیل رمل است و درین باب سخن بسیارست زیرا که مجموع ادوار

PageV01P346

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0271.png)

~~ایقاعی بدین انواع جمع معا می توان کردن اما درین رساله بدین اختصار کردیم، بواقی را طالبان مستعد
~~باذهان لطیفه وطباع سلیمه مستقیمه استخراج توانند کرد
~~74- نور: باشد: اول آنک... و اگر توانند نود و یک دایره را در یک تصنیف جمع کنند و اگر در بعضی دوایر
~~بحسب اضافة تنافری واقع شده آنرا بحسن تلطف در انتقال ملایم توان ساختن
~~75- ادوار دوازده گانه از عشاق تا بزرگ که قبلا بحث شد (جامع الألحان، صفحهآ 111 و 112)
~~76- آوازات سته مذکور: نوروز تا شهناز (ایضا، صفحهآ 135 تا 137)
~~77- شعبات بیست و چهارگانه سابق الذکر (همان مأخذ، صفحهآ 139 تا 146)
~~78- 91 دایره که از اضافه 7 قسم ذی الاربع در 13 قسم ذی الخمس حاصل می شود به شرح قبل
~~(جامع الالحان ص 95)
~~79- قبلا آمده بود
~~80 اوکتاو اول از نغمهآ ا تا یح (ایضا ms283 صفحهآ 28 و32 «شکل وتر»).
~~81_ جمع بقیه (بعد بقیه ب)
~~82- نور: اما نوع ثانی و آن چنان باشد که نغمات هفده گانه که مدار الحان بر آنهاست در یک قطعه مندرج
~~گردانند و قبل ازین معلوم شده است که انتقال بر نغمات بر نسبت بعد بقیه متنافرست، اما نغمات هفده گانه را
~~چنان توان جمع کردن که ملایم باشد و آن چنان باشد که در بعدذی الکل مقسوم بنغمات ملایمه دو بقیه
~~در آوریم تا ده نغمه شود و آن دو بقیه یکی یزیخ و دیگر زح و آن بسبب امتزاج با ملایمات، ملایم باشد برین
~~مثال:
~~83 کذا در همهآ نسخ و ظاهرا باید ثامنه باشد یعنی 8 نغمه یا 7 بعد اما نسخهآ ملی غلط زیاد دارد چنان که در
~~اوایل همین مبحث نود و سه دایره است نه نود و یک
~~84- نور (بعد از شکل): درین دایره... تکرارمی کند هفت نغمه برین موجب (برعکس ازب تا یو) و نغمهآ یح
~~چون نظیر ا است همان هفت نغمه باقی ماند و درین نغمات سبعهآ باقیه چهار نغمهآ اول نوروز اصل است... و
~~چهار نغمهآ دیگر نوروز عرب... اصفهان که در طبقهآ ثانیه است این: یح یزیه یجیا و نغمات جنس اصفهان که
~~درطبقهآ اول آورده این... چون این... وما برای تمثیل آنها (کذا) جدولی وضع کردیم و ابعاد و نغمات را در
~~آنها باز نمودیم برین مثال:
~~85 شکل از نسخهآ ملی است با مقابلهآ سایر نسخ و تکمیل نواقص
~~6یور وهان آن همانست که دی کل الضروب کرد ومادرن نمان بانامل عضر نکاءدانتم چناند بهر
~~غیر از آنها چنانک شش گوینده شدیدالأصول هر یکی دور انمله (سر انگشت) را محافظت می کردند و این
~~فقیر تصنیفی می گفت و رعایت و محافظت ادوار عشره می کرد و آن بقوت اصول ذاتی که توفیق رفیق کرده
~~تعلق دارد. و آن الفضل بیدالله یوتیه من یشاء والله ذوالفضل ms284 العظیم (قرآن مجید، حدید، 29)
~~87 شرح مختصری دربارهآ ضربین - که می توان آن را به معنی دست زدن گرفت - در مقاصد الالحان آمده
~~است و در آنجا به جای دوزانوی راست و چپ رکبتین تشنیهآ رکبه عربی است یعنی زانو یا جای باریکی ساق پا
~~(مقاصدالالحان، چاپ دوم، ص 105).
~~88 نور: و آن چنان باشد که ادوار ضروب و نغمات بدان انواع که مذکور شد در یک تصنیف جمع کنتد

PageV01P347

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0276.png)

~~89- نور: اما اعمال
~~90- ایضا: ساختند
~~91_ نیز: خواندند
~~92- ملی: و آن
~~92- نوره مطلع و جدول و بیت الوسط و تشیعه باشد. مطلع اول بیت دخول گویند و آنرا طریقه نیز گویند (در
~~حاشیه) و جدول ثانی را که بر همان نقوش باشد بلازاید و نقصان و بیت الوسط میانخانه و آنرا صوت نیز
~~گویند و تشسیعه بازگشت را گویند و اینها اصطلاحات اهل عملند و اگر در اعمال دو میانخانه و دو بازگشت
~~سازند جایز باشد و گاه باشد که میانخانه نسازند اما تشییعه از لوازم است و اگر خواهند در بازگشت شعر
~~درآورند هم شاید
~~94- شرح مختصر عمل در مقاصدالالحان به سهم خود می تواند قابل استفاده باشدرک. صفحهآ 106 و107 و
~~اصطلاحات فارسی مغادل واژههای عربی در اینجا نیز شایان توجه است.
~~95- نور: و اگر غزلی را... بر همان قاعده تا آخر غزل تلحین کنند
~~96- ایضا نور: صوت از روی لغت آوازست و از روی اصطلاح اهل موسیقی میانخانهآ تصانیف و عمل
~~بی میاتخانه و بازگشت را نیز گویند و در اصناف تصانیف صوت آنرا گویند که بعد از شعر الفاظ نقرات نباشد
~~مثلا اگر به بیتی یا مصراعی تلحین کنند اما شعر و نغمه و دور ایقاعی معأ اتمام یابند.
~~97- همان نسخه: زاد گویند و آنرا هر کس چنانک خواهد بیافد و بتراشد ... و آن اخف توالیف باشد
~~98- ملی: قید کنند وگاه نکنند
~~99- یا این اوصاف کوچه باغی را به ذهن متبادر می کند.
~~10- نور: ms285 جمعی نغمات ملایمه و بعضی در دوری باشد از ادوار ایقاعی اصول یا فروع و بعضی چنان باشد
~~که بلادور (= بدون دور) بود. و پیشر و را طریقه و صوت و تشییعه نباشد بل که بیوت باشد چنانک گویند که
~~فلان پیشر و در فلان پرده سه خانه یا پنج یا هفت یا نه خانه. و در خانهآ اول آنچ نقوش باشد نصف آنرا که در
~~آخر باشد سربند گویند و آن نقوش سربند را در آخر همهآ خانها (= خانهها) تکرار کنند و آخر همه بیوت آن
~~نقوش سربند باشد. و در پیشر و شعر نباشد و آن محض موسیقی باشد و دیگر اصناف تصانیف بشرکت شعر
~~باشند و سربند پیشر و را ترجیع بند (کلمهآ بند اضافه شده) نیز خوانند اما یک خانه پیشر و را زخمه گویند
~~101- ایضا نور: و گاه باشد که ابیات ترکی نیز در آن تصنیف باشد
# فایدهآ ثامن1 بیان طریقهآ استخراج نقرات و ترجیعات و طریقهآ تقسیم آنها بر اوتار و
# اسامی انواع آلات الحان اعنی سازها
~~ترجیع در اصطلاح مباشران2 آلات ذوات الاوتار خصوصا مباشران ساز عود آنست
~~که بر وتری بنقرات مضراب سیر نغمات کنند و آن وتر را سایر الترجیع خوانند و بهر
~~نقره یا زیادت از آن نقرهآ دیگر یا زیادت از آن بر مطلق وتری دیگر لازم دارندو آن وتررا

PageV01P348

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0273.png)

~~لازم الترجیع خوانند وراجع3 نیز خوانند.
# و ترجیعات بر دو نوع باشد: یکی متساویات و دوم متفاضلات. اما متساویات آن
~~چنان باشد که نقرهای بر وتر سایر و نقرهای4 بر وتر راجع جس5 کنندیا 2 و2 یا3 و3یا
~~4 و4، یا بیش از آن.
# اما متفاضلات آن باشد که نقرهای بر وتر سایر زنند و دو نقره بر وتر راجع یا یکی بر
~~وتر سایر زنند وسه بر وتر راجع یا یک و چهاریا دو و سه یا سه و چهارقس علی هذا، هر
~~چند که ارادت ms286 مباشران باشد بشرط آنک ازمنهآ نقرات متساوی باشند.
~~و ترجیع از نظم نغمات بثلا وتر حاد6 را سایر سازیم و وتر بم7 را راجع منهما
~~ترجیعات کثیرة الانواع حاصل می شود و ما درین کتاب ببعضی از آنها اشارت کنیم و
~~برای معرفت آنها علامت وضع کنیم8. مثلا دو الف برین صورت اا. الفی که بر طرف
~~یمینست علامت وتر سایر سازیم و الفی که بر طرف یسارست علامت وتر راجع و نقرات
~~بر آنها بعضی صاعده باشند و بعضی هابطه. اما نقرهآ صاعده آن باشد که از طرف اسفل
~~متوجه بود بطرف اعلی و علامت آن کسره باشد. اما هابطه بر عکس آن باشد اعنی از
~~طرف اعلی متوجه اسفل و علامت آن فتحه باشد9. و اقسام اصول ترجیعات دوازده است:
# قسم اول 1 و1، قسم دوم1 و2، قسم سیم عکسه10، قسم چهارم 2 و2، قسم پنجم2
~~و3، قسم ششم عکسه11، قسم هفتم 3 و3، قسم هشتم 3 و4، قسم نهم عکسه12، قسم
~~دهم 4 و4، قسم یازدهم 4 و5، قسم دوازدهم عکسه13.
# و ازین اقسام14، هشت قسم مستویاتند و چهار قسم دیگر15 معکوسات16. و از این
~~اقسام بعضی را بسبب حرکات نقرات مختلفه صاعده خوانیم و بعضی را هابطه.
~~قسم اول آنک نقره17 بر وتر سایر جس کنیم و نقرهآ دیگر بر وتر راجع و هر دو نقره
~~صاعده باشند یا هابطه آنرا ترجیع مفرد متفق خوانیم18. و اگر نقره بر وترین صاعده
~~باشد آنرا ترجیع مفرد متفق صاعده باشد آنرا ترجیع مفرد صاعدة السایر والراجع
~~خوانیم و مثال علامت آن چنین باشد: [ا و اگر نقرتین بر وترین هابطه باشند علامت آن
~~این بود آا و آنرا ترجیع مفرد متفق هابطة السایر والراجع خوانیم.
# و اما آنچه در صعود و هبوط مختلف باشد آنرا ترجیع مفرد مختلف19 گوییم و آن بر
~~دو نوع بود: نوع اول آنک نقره بر وتر سایر صاعده و نقرهآ دیگر بر وتر ms287 راجع هابطه باشد
~~برین مثال20: [ا و آنرا ترجیع مختلف صاعدة السایر والراجع خوانیم21. و نوع ثانی
~~عکس آن باشد برین مثال: آا و آنرا ترجیع مختلف هابطة السایر وصاعدة الراجع

PageV01P349

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0278.png)

~~خوانیم پس از قسم اول چهار صنف ترجیع مترتب می شود برین مثال: صنف اول آا
~~صنف دوم [ا صنف سیم اا صنف چهارم آا.
~~قسم دوم و آن فردوزوج باشد و آن چنان بود که یک نقره بر وتر سایر و دو نقره بر وتر
~~راجع ایقاع کنیم و از آن هشت صنف مترتب می شود برین مثال: اول ا اادوم ! اا
~~سیم آ ااچهارما اآ پنجم آ إآششم آ اإهفتما ا إهشتم ا اآ. واین
~~اصناف ثمانیه را مثنی الراجع خوانیم22 زیرا که بر وتر راجع دو نقره واقع می شود و بر
~~وتر سایر یک نقره پس اول را ترجیع هابطة السایر23 وهابطة الضربین علی الراجع
~~خوانیم. وثانی را ترجیع صاعدة السایر وصاعدة الضربین علی الراجع، وثالث را
~~ترجیع هابطة السایر وصاعدة الضر بین علی الراجع. ورابع را ترجیع صاعدة السایر و
~~هابطة الضربین علی الراجع. و خامس را ترجیع هابطة السایر وصاعدة الاولی
~~من الراجع. وسادس را ترجیع هابطة السایر وصاعدة الثانیة من الراجع. وسابع را
~~ترجیع صاعدة السایر وهابطة الاولی من الراجع. وثامن را ترجیع صاعدة السایر و
~~هابطة الثانیة من الراجع خوانیم.
# اما24 قسم ثالث عکسه] ا وازین قسم هم هشت صنف حاصل شود برین مثال:
~~صنف اول ا ا اصنف ثانی ] إصنف ثالث [] اصنف رابع آا إصنف خامس
~~ا ا صنف سادس اا آ صنف سابع آ! إصنف ثامن اآ ا.
# اماقسم رابع را25 مثنیات و مزوجات2 نیز خوانیم و از آن شانزده صنف مترتب میشود27
# صنف اول ا ا  اا صنف ثانی آا ا اصنف ثالثاا ااصنف دابع اا اا
~~صنف خامس آ ا ا آصنف سادس آا اا صنف سابع ا [ ا اصنف ثامن اا اا
~~صنف تاسع ms288 ا[ إإصنف عاشر ا[ إاصنف حادی عشر إ  ااصنف ثانی عشر
~~إآ آا صنف ثالث عشر ا[ آإصنف رابع عشر اا ااصنف خامس عشر اا
~~صنف سادس عشر اآ اا.
# صنف اول را ترجیع هابطة الضربین علی السایر والراجع خوانیم. صنف ثانی را
~~ترجیع28 صاعدة الثانیة من الراجع والباقی بعکسه 29. صنف ثالث را ترجیع هابطة
~~الضربین علی السایر وصاعدة الضربین علی الراجع. صنف رابع را ترجیع هابطة
~~الاولی من السایر والباقی بعکسه . صنف خامس را ترجیع صاعدة الثانیة من السایر و
~~الباقی بعکسه. صنف سادس را ترجیع هابطة الاولی من السایر والثانی من الراجع و
~~الباقی بعکسهما. صنف سابع را ترجیع هابطة الاولی من السایر والاولی من الراجع و

PageV01P350

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0275.png)

~~الثانیة من السایر والراجع بعکسهما. صنف ثامن را ترجیع صاعدة الاولی من الراجع و
~~الباقی بعکسه. صنف تاسع را ترجیع صاعدة الضربین علی السایر والراجع. صنف
~~عاشر را ترجیع هابطة الثانیة من الراجع والباقی بعکسه. صنف حادی عشر را ترجیع
~~صاعدة الضربین30 علی السایر وهابطة الضربین علی الراجع. صنف ثانی عشر را
~~ترجیع صاعدة الاولی من السایر والباقی بعکسه. صنف ثالث عشر را ترجیع هابطة
~~الضربین علی السایر والثانی من الراجع. صنف رابع عشر را ترجیع صاعدة الاولی
~~من السایر والراجع والباقی بعکسهما. صنف خامس عشر را ترجیع صاعدة الاولی
~~من السایر والثانیة من الراجع والباقیتین بعکسهما. صنف سادس عشر را ترجیع هابطة
~~الثانیة من السایر والباقی بعکسه.
# اما31 قسم خامس را مثنی32 و مثلث گوییم و آن چنان باشد33 که دو نقره بروتر سایر
~~و سه نقره بر وتر راجع جس کنیم برین مثال1!11 و ازین قسم بواسطه اختلاف نقرات34
~~در صعود و هبوط انواع ترجیعات دیگر حاصل می شود اگر بشرح و بسط آنها مشغول
~~می شویم سبب تطویل کتاب می شود پس بواقی را مجملاا ذکر کنیم و طالبان ومباشران
~~این فن باذهان وقاد35 و طباع نقاد استخراج کنند.36
# اما قسم سادس عکسه37 علی هذا المثال ms289 1111!. ازین قسم نیز انواع ترجیعات
~~مترتب می شود38.
~~اما قسم سابع39 مثلثات و آن چنان باشد که سهنقره بر وتر سایر و سه نقره بر وتر
~~راجع جس کنیم برین مثال 111111.
~~اما قسم ثامن مثلثات و مربعات 1111111 و آن چنان باشد که سهنقره بر وتر سایر و
~~چهار نقره بروتر راجع جس کنیم40.
# اما قسم41 تاسع عکسه [111. اما قسم عاشر مربعات [111111 و آن چنان بود که
~~چهار نقره بر وتر سایر و چهار نقره بر وتر راجع جس کنیم42.
~~اما43 قسم حادی عشر مربعات و مخمسات44 برین گونه45 1111![و] قسم ثانی
~~عشر عکسه برین گونه11111111146.
# بواقی47 اعداد نقرات را فرض کنیم هر چند نقره بر هر وتر که خواهیم توان زدن و
~~از آنها تراجیع کثیرة الانواع حاصل می شود بدان طرایق که مذکور شد. و نقرات
~~مضراب بر اوتار برسه نوع باشد: اول معدود. ثانی مضاعف. ثالث خرق28 . اما معدود
~~یک یک را گویند که بهر لفظ نقره نقرهآ بر وتر ایقاع کند. اما مضاعف آن باشد که بهر

PageV01P351

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0280.png)

~~نقره دو مضراب بر وتر زنند. و اما خرق آن باشد که بهر حرکتی چهار مضراب بر وتر
~~ایقاع باشد وآن ضعف ضعف باشد و در همه حال مضراب49 بر وتر مستدیر50 باید.
# فصل51 در ذکر اسامی آلات الحان52
# و آنها برسه نوع باشد: آلات ذوات53 الاوتار و آلات ذوات54 النفخ و کاسات و
~~طاسات55 والواح فولاد56.
~~آلات ذوات57 الاوتار: عود قدیم. عود کامل، طرب الفتح، شش تای، طرب رود،
~~طنبور شرونیان، طنبوره مغولی، روح افزای، قو پوزرومی، اوزان، نای طنبور، رباب،
~~مغنی، چنگ، اکری، قانون، کمانچه، غژک، یکتای، ترنتای، ساز دولاب، ساز مرصع
~~غایبی، تحفة العود، شدرغو، پیبا، یاتوغان، شهرود، رودخانی.58
~~اما آلات ذوات النفخ59 نای سپید، زمر سیه نای، سرنا، نای بلبان، نای چاوور، نفیر،
~~بورغوا، موسیقار، چبچیق، نای انبان، ارغنون.
# اما ساز طاسات و کاسات والواح فولاد60
# اگرچه دیگر انواع سازها ممکنست وضع ms290 کردن اما آلات مشهورهآ متداولهآ مستعمله
~~این آلات مذکورهاند.
# اما عود قدیم61 بر آن چهار وتر بندند و قد علم قبل ذلک حکمه62
# اما عود کامل بیان آن قبل ازین در شرح ادوار مذکورشد.63
# اما طرب الفتح64 و آن سازی بود که بر آن ده وتر بندند و اوتار مفرد65 مفرد بندند،
~~پنج وتر آن بطریق شد اصل عود مصطخب باشد و پنج وتر دیگز بطریق مطلقات.
~~اما شش تای66 و بعضی بر آن شش وتر بندندو پردههابر آن بندند و آن بشکل نیم
~~امر ودی باشد و شش وتر بر آن بندند که هر دووتر را حکم یک نغمه باشد و نوع دیگر آن
~~باشد که کاسه و سطح آن چندانک عود باشد اما ساعد67 آن اطول باشد از ساعد عود و
~~بر طرف اعلی آن اوتار قصیره بندند و اهل روم68 آنرا بیشتر در عمل آورند و طریقهآ در
~~عمل آوردن آنها چنان باشد که مضراب را بدست راست بر اوتار مطلقهآ جس کنند و
~~باصبع بنصر اوتار طویله را بآهنگ نظیر آنها در ثقل بر وتر زنند چنانک تألیف نغمات
~~مطلقه و مقیده معا مسموع شوند و آنرا طرب رود نیز گویند69.
~~اما70 طنبور شرونیان71 و آن چنان باشد که کاسهآ آن بشکل نیم امرودی72 باشد و
~~سطح آن بلند باشد و بر آن دو وتر بندند و چنان گردانند که نغمهآ مطلق وتر اسفل آن

PageV01P352

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0277.png)

~~مساوی نغمهآ طنینی وتر اعلی آن باشد چنانک آهنگ وترین بر نسبت طرفین طنینی23
~~باشد و هر جزئی را که در مقابل یکدیگر گیرند بر همان نسبت طنینی باشد و دستان
~~سبابهآ وتر اعلی را باصبع ابهام74 مقید گردانند تا وترین مساوی یکدیگر باشند. و
~~مباشران آن آنرا سر پردهآ دوگاه گویند. و چون خواهند که سه گاه گیرند باصبع سبابه
~~مجنب وتر اسفل را مقید کنند و باصبع وسطی دستان وسطی زلزل گیرند تا سهگاه بدو
~~آهنگ بطریق ms291 مشابهات مسموع گردد. و چون خواهند چهارگاه نمایند فرس75 اسفل
~~را با خنصر وتر اعلی گیرند تا نغمهآ چهار گاه نیز بدو آهنگ معا مسموع شوند بطریق
~~مشابهات. و هم برین قیاس مشابهات وترین را با یکدیگر در عمل آورند و نغمات
~~چهارگاه را ایشان کوهستانی گویند و نغمات سهگاه را شرونیان. و این ساز مخصوص
~~تبارزه76 است زیرا که ایشان بسیار در عمل آورند77.
# اما طنبوره78آ ترکی و آن سازی بود که کاسه و سطح آن صغیر باشد و ساعد آن
~~طویل وطریقهآ اصطخاب آن چنان باشد که مطلق وتر اسفل آنرا مساوی ثلثة ارباع
~~مافوق آن79 سازند و اکثر بر آن دو وتر بندند و بعضی سه وتر بندند و آن بارادت مباشران
~~تعلق دارد80.
# اما روح افزای81 و آن سازی باشد که کاسهآ آن بشکل ترنجی82 باشد و بر آن شش
~~وتر بندند دو وتر ابریشم و دو وتر مفتول سیم و آنرا بطریق عود مصطخب83 گردانند
~~اعنی نغمهآ هر وتری را مساوی نغمهآ ثلثة ارباع مافوق خود سازند84.
# اما قو پوز رومی85 و آن سازی باشد که برای کاسه و جوف آن چوبی را مجوف
~~گردانند86 و بر روی آن پوست کشند و پنج وتر مزوج87 بر آن بندند و اصطخاب اوتار
~~آن چنان باشد که هر وتری را با ثلثة ارباع مافوق خود مساوی سازند.
# اما اوزان و کاسهآ آن مطول88 باشد و بر نصف سطح آن پوست کشند و بر آن سه وتر
~~مفرد89 باشند90 و طریقهآ اصطخاب91 آن چنان باشد که نغمهآ وتر ثانی را مساوی نغمهآ
~~ثلثة ارباع مافوق خود سازند و وتر ثالث را موافق طنینی وتر ثانی سازند و مباشران
~~مضراب بر آن از چوب زنند.
# اما نای طنبور و آن از آلات مجروره92 است زیرا که بر طنبور کمانه را جر93
~~کنند94 و آواز آن چون لبث95 دراز دارد از96 جر کمانه بآواز نای نسبت دارد، و از آن ms292
~~جهت آنرا نای طنبور گویند.
# امارباب7 وآن 98 سازی باشد که اهل اصفهان و فارس آنرا بسیار در عمل آورند. و

PageV01P353

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0282.png)

~~بر آن بعضی سه وتر بندند و بعضی شش و بعضی ده وتر. و اصطخاب آن بطریق عود
~~کنند و آنرا حکم عود باشد در تألیف لحنی99.
# اما مغنی100 و آن بر هیأت تخته101آ باشد دراز و بر آن بیست و چهار وتر بندند و
~~پهلوی هر وتری وتری دیگر بندند که در مقدار مساوی نصف وتر طویل باشد مثلا هر دو
~~نغمه که معایا بر توالی جس کنند هر نغمه با نظیر مستنطق و مسموع گردد. و بر اوتار آن
~~اگرچه بطریق مطلقات اصطخاب کنند اما ممکنست که بر آن گرفت102 مقیدات
~~باصابع کنند103.
~~اما چنگ104 و آن سازیست مشهور و بر روی آن پوست کشند و اوتار آنرا
~~ملاوی105 ازریسمان مویین بندند و ایشان ملاوی را پرده خوانند. و بیست و چهار وتر
~~بر آن بندند و اوتار آن مفرده باشد و آن از آلات مطلقاتست106 و اگر مباشر آن خبیر و
~~حاذق وجامع باشد بین العلم والعمل مجموع دوایر و طبقات آنها را بگرفت بناخن
~~استخراج تواند کرد. و اگر اوتار آنرا بر نسبت بقایا107 مصطخب سازند مجموع108
~~جموع و ادوار از مطلق استخراج گردد احتیاج بناخن گرفت نباشد109.
# اما اگری110 و آن همان حکم چنگ دارد111 همین قدرست بر سطح آن چوب
~~پوشانند و روی آن هم چوب باشد.
# اما قانون112 و آن سازی باشد که آنرا ساعد113 نباشد و آنرا سطح مجرد باشد114
~~و بر سطح آن هفتاد و دو وتر باشد هر سه وتریک آهنگ باشد و اوتار آنرا گاه از ابریشم
~~کشند و گاه از رود115 و گاه از مفتول سیم. اما آن باشد که سیم بر آن کشند همچون
~~چنگ گرفت توان کرد و آن حکم چنگ دارد116.
# اما کمانچه و آن از آلات مجروره است و بعضی کاسهآ ms293 آنرا از پوست جوزهندی117
~~سازند و بعضی از چوب و بر سطح آن رقی118 از پوست دل گاو کشند و بعضی وترین
~~آنرا از موی119 اسپ بندند اما بعضی وترین آنرا از ابریشم سازند و آن احسن و الذ
~~باشد120. وطریقهآ اصطخاب آن چنان باشد که نغمهآ وتر اسفل آنرا مساوی نغمهآ ثلثة
~~ارباع مافوق آن سازند و برین سازها که مذکور شد شدود کثیره میتوان اما
~~اصطخابات معهوده آنها را بیان کردیم.
# اما غچک121 و آن122 هم از آلات مجروره است123 و کاسهآ آن بزرگ باشد و آن ده
~~وتر باشد اما مرور کمانه بر دووتر که بر دو کناروی باشد برسد و آن دووتر کناررا بلندتر
~~بندند، از اوتار ثمانیه باصبع بنصر نقرهآ ایقاع کنند و آن اوتار ثمانیه بطرنق مطلقات

PageV01P354

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0279.png)

~~مصطخب گردانند و مرور کمانه بر اوتار ثمانیهآ مطلقه نباشد و بر آنها نرسد و وترین دو
~~کنار این ساز را همان حکم وترین کمانچه باشد اما آواز کمانچه احسن و الذ باشد.
# اما یکتای ترنتای124 از آلات آنچ بر آن وتر واحد بندند انواعست اما اعراب
~~بغادده125 کاسهآ آنرا به شکل قالب خشتی مربع سازند اما بریک روی آن پوستی کشند
~~و ساعد کوتاهی باشد آنرا. و حکم وتر واحد قبل ازین مبین شده است. اما یکتایی که
~~آنرا ترنتای نگویند کاسهآ مسدس یا مثمن باشد و ساعد آن اطول ازسواعد2آ سایر
~~آلات127.
# اما ساز دولاب و آن بر شکل دهلی128 باشد که بیرون آن غیر از سطحین اوتار
~~بطریق مطلقات اصطخاب آن کنند و مضراب آنرا بر محلی ساکن گردانند که مرور
~~مضراب بر آن باشد. و آن چنان باشد که اوتار بر مضراب رسد و آن آلت را بچوبی
~~بگردانند129 بهر طریق که خواهند استخراج نغمات از آن توان کرد130.
# اما قانون مدور مرصع131 غایبی این سازرا قدما در کتب خود بیان کرده بودند اما
~~بین الناس مستعمل نبوده اما درین زمان ms294 این فقیر در عمل آورد و هیأت آن بشکل
~~فانوسی بود بر جسم مدوری بر شکل حجر رحا132 و آن هر دو قطعه مجوف باشند
~~واوتار آن بر خارج جسم فوق و داخل جسم تحت. پس اوتار آنرا از مفتول برنج بر سر
~~آن شکل فانوسی و از بیرون بر جسم بالا بگذرد و از آن چسم مدور بشکل رحا هم در
~~گذرد و از وتر زیر آن جسم رحا شکل، بر ملاوی اوتار مشدود137 گردند و درمیان آن
~~جسم مدور مسطح چرخی باشد که بر آن چوبی الصاق کردهاند که بر سر آن چوب
~~مضرابی بسته که آن در حالت حرکت و دور چرخ آن مضراب بر اوتار می رسد و حرکت
~~آن چرخ از مد و رجع وتری134 باشد مثلا ریسمانی بر چرخ پیچیده شده است.
~~و آن مدور مسطح بر سر سه پایه از چوب باشد که دو پای آن چوب مجوف بود از
~~یکی پایه ریسمان گذشته بدست محرک باشد که چون بکشد چرخ در گردش آید و یک
~~سر دیگر ریسمان ازپایهآ دیگر گذشته یا در زیر زمین و جسمی از قلعی125 یا هر چه باشد
~~که چون مباشر ریسمان را بگذارد و آن جسم ثقیل ریسمان را بکشد از دست محرک وهم
~~چرخ در گردش آید و مضراب در اوتار رسد و صوت حاصل شود و ناوی126 در زمین
~~باشد که ریسمان از آن ناو گذشته باشد که سر ریسمان بدست محرک باشد و آن ریسمان
~~پنهان باشد غایبی بدین سبب گویند137.
# اما تحفة العود128 هیأت آن بعینه همچو عودست اما چندانک نصف عود باشد کانهآ

PageV01P355

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0284.png)

~~عودیست کوچک و آن همان حکم عود دارد اما بسبب قصر اوتار آواز آن تیزتر از آواز
~~عود باشد.
~~اما شدرغو و آن سازی باشد که اهل ختای139 آنرا بیشتر در عمل آورند و بر آن
~~چهاروتر بندند و کاسهآ آن طولانی باشد و بر روی ms295 آن پوست کشند و از آن اوتار اربعه
~~سهوتر را بطریق شد اصل عود سازند: وتر اعلی آن بر وتر ثالث آن بر نسبت ضعف
~~طنینی باشد و از اوتار ممکنست استخراج جموع و ادوار اما درین زمان اتراک از آن
~~استخراج عشاق و نوی و بوسلیک می کردند و هر از آن جمعی نغمات را باصطلاح
~~ایشان کوکی خوانند و ایشان سیصد و شصت کوک مرتب کردهاند اما اصول آنها نه
~~کوکست140:
~~( اولوق کوک141   2 اصلان چپ
~~3بوستارغای   4قوتاتغوا142
~~5 مخدوم144   6جنتای143
~~7 خنثای   8 قولادو
~~9 شنداق145
# اما پسها واهل ختای این سازرا بیشتر در عمل آوردند و عمق کاسهآ آن کمتر از عمق
~~مجموع سازها باشد و بر سطح [آن] چوب پوشانند و اصطخاب اصلی آن به طریق شند
~~اصل عود باشد اما به غیر از آنها در همهآ سازها شدود غیر از آن نیزسازند و دساتین آنرا
~~منبت146 سازند مثلا جای اصبع را که محل دستان باشد چوبی بر آن نهند تا آن بلند
~~شود و اصبع را از آن پیشتر و پستر147 ننهند148.
# اما یاتوغان و این ساز نیزهم مخصوص است باهل ختای و آن بر شکل تخته149آ
~~باشد غالبا یک گزو نیم طول آن باشد و عرض آن چند150 یک شبر151 بود و میان آن
~~مجوف باشد و بر آن پانزده وتر مفرد بندند و اصطخاب آن بحرکات خرکهای152 آن
~~کنند و خرکهای آنرا بعضی در میان وتر نهند و بعضی بربع وتر و بعضی بر ثلث وتر و
~~بعضی بر ثمن بتفاوت آهنگ آنرا بدان نوع راست کنند. اگر نغمهآ ثقیل خواهند خرک را
~~پس کشند تا وتر طویل گردد و آهنگ ثقیل شود و اگر حاد خواهند خرک را پیش آورندتا
~~به سبب قصر وتر آهنگ احد شود و این سازهم از مطلقاتست و بر اوتار آن باصابع جس
~~کند153. ویک طرف آنرا که بسوی مشط154 است آهنگ سازند و درین زمان ms296 ما آنرا
~~چنان کردیم که در هر دو طرف خرکها آهنگ می بود تا بهر دو دست بدو آهنگ آنرا در

PageV01P356

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0281.png)

~~عمل می آوریم.
# اما شهر ود و آن155 سازیست که طول آن دو چندانک طول عود باشد و نغمهآ یح آن با
~~نغمهآ اعود که مطلق وتر است در مقدار و آهنگ متساوی باشند و نغمهآ له آن با نغمهآ یح
~~عود متساوی باشند و دریک وتر شهرود پنج نغمه نظیر و قایم مقام یکدیگر موجود گردند
~~وما برای وترین آن مثالی وضع کنیم برین صورت156:
# قسرعلینه
# مب لی
# و کاسهآ آن چندانک کاسهآ عود است و درین عصر این سازرا در عمل نیاورده بودند
~~لکن ما در عمل آوردیم و واضع این ساز ابن احوص157 بوده است. و بر سطح این ساز
~~از طرف احد آنها نغمهآ خامسه باشد اعنی یط بنغمات ملایمه پس در هشت وتر یک
~~ذی الکل بنغمات ملایمه موجود شود و در پانزده وتر بعد ذی الکل مرتین که سه آهنگ
~~باشد و در بیست و دو وتر سه بعد ذی الکل سط موجود شود و در بیست و نه وتر چهار
~~ذی الکل مرتین باشد: نغمهآ اول ا نغمهآ دوم یح نغمهآ سیم له نغمه چهارم نب و نغمهآ پنجم
~~سط158. و آن طرف احد ذی الکل رابع باشد.
# اما رودخانی و آن بر هیأت طنبور شرونیان باشد اما سطح آن هموار باشد و بر نصف
~~سطح آن پوستی کشند و اوتار آن پنج باشد: دو ابریشم و یکی در میان وتر، رود159 باشد
~~و دووتر بر طرف اعلی مفتول برنج باشد و آن مفتول را گاه مختلف سازند و گاه متفق و
~~واضع این ساز سلطان مغفور مرحوم سلطان احمد160 است انارالله برهانه161.
# اما آلات162 ذوات النفخ برین موجبند: اول حلوق انسانی که تعریف الحثن بدان
~~نوع که مذکور شده است که لفظ شعر و نقرات ایقاعی و الحان در ms297 حلوق انسانی
~~حاصل می شود اما در سایر آلات ذوات النفخ لفظ شعر ممکن نیست.
# اما نای سفید و آن سه قطعه باشد طول قطعه اول نصف163 مقدار ثانی و قطعه ثانی
~~ربع مقدار ثانی و قطعهآ ثالث که برفم نافخ164 متصل می شود. اما ثقب165 بر قطعه اول
~~باشد هفت ثقبه بر سطح نای باشد و یک ثقبه در ظهر قطعه نای که آنرا نافخان شجاع
~~خوانند و آنرا باصبع قید کنند و یک ثقبهآ دیگر ضلع ذیل نای باشد و آن برای منفذ
~~هواست و بر آن اصبع نمی رسد و هفت ثقبه از ثقب سبعهآ مذکوره که بر سطح نای است

PageV01P357

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0286.png)

~~خارج شودویک نغمه از ثقبهآ شجاع و بیست و هفت نغمهآ دیگر هم از آن مذکوره بشدت و
~~لین نفخ حاصل شود و طول نای بحسب عادت هفت قبضه166 باشد اما مباشران گاه
~~یازده قبضه برای عرض قوت نفخ و ادمان167 و گاه باشد که ده قبضه و گاه نه و گاه
~~هشت و گاه هفت قبضه ونیم و گاه پنج قبضه و آن بهر آهنگ کودکان نارسیده168 مناسب
~~باشد و مباشران آن نایی دیگر به مقدار نصف نای بم وضع کردهاند به مقدار آقل بتجویف
~~وضیق آن وهمچنان باشد نغمات نظایر ثقال169.
~~و مولانا شمس الدین حربوی رحمهالله دوازده قبضه نای ساخته بود و بر ثقبهآ که
~~آخر ثقب است از طرف اثقل انگشت دستها نمی رسد انگشت بزرگ پا نای را می نهاد.
~~و نفخ در نای سفید منفصل باشد.
# اما زمر سیه نای و آن سازی است که طول آن نیم گزباشد و آنرا فمی جدا باشد
~~همچو سرنا و نفخ در آن متصل باشد170 و استخراج نغمات از آن کردن اسهل بود از
~~آنک ازنای سفید و در تألیف الحان آن اکمل باشد از نای سفید و در آن نیز نغمات سی و
~~پنج گانه171 بشدت و لین نفخ حاصل ms298 می شود و بگرفت و گشاد اصابع، گاه تمام گشایند
~~و گاه نصف و گاه ربع بقیاس و در نای سفید چنان است172.
~~اما سرنا آن ازیرا عین مذکورین انقص173 باشد و آنراهم فمک174 جدا باشد و در
~~آن نفخ هم متصل باشد و آن چنان باشد که نفس از بینی بستانند و دردهان نگاه دارند تا
~~بقدر احتیاج درنای خرج کنند و آواز آن دور رودزیرا که بشدت نفخ ازدهان تنگ بیرون
~~می جهد و در جوف سرنا متردد175 می شود176.
# اما نایچه بلبان و آنرا با نای سرنا نسبتی هست177 در تألیف الحان و ادمان سرنا
~~به آن کنند و آواز آن لین و حزین باشد.
~~اما نای چاوور178 آنرا بعضی از اتراک و در آن اکثر به نوروز179 بیاتی تلحین کنند و
~~مجال سیر نغمات در آن کم باشد و در آن یک سوراخ یا دو باشد و نفخ در آن از لب
~~بالادمند.
# اما نفیر و مقدار آن اطول باشد از جمیع آلات ذوات النفخ ودأب180 آن دو گزاست
~~زیادت و نقصان کردن آن بارادت مباشران تعلق دارد چون مقدار از آن اطول باشد بآن
~~برغو گویند و چون آن بن نای بازگشته باشد و بشکل چوگان شده آنرا کرهنای گویند.
~~و در نفیر سه نغمه موجود شود آن نغمهآ ا و نغمه یا و نغمهآ یح باشد و استخراج جموع و
~~دوایر از آن ممکن نباشد زیرا که در آلات ذوات النفخ اختلاف از ثقب آن باشد و در آن

PageV01P358

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0283.png)

~~سوراخ نیست اما آن سه نغمه نیز بقوت و لین نفخ حاصل میشود181.
# اما باق و آن182 چنان باشد که بر آن سر آن که در دهان گیرند زبانه می باشد که از
~~آنجا نفخ در آن میرود و بر سطح آن ثقب می باشد که باصابع فرو گیرد و استخراج
~~بعضی از نغمات را عهده کند و آواز آن به تیزی183 ماند ms299 که بآهنگ باشد.
# اما موسیقار و آن از مطلقات آلات ذوات النفخ است و از هر نای از آن نغمه184
~~ستخراج کنند و قاعدهآ آن بیست و دونای بودیکی ازیکی کوتاهتر185 و آن را بر نسبت
~~نغمات ملایمه سازند چنانک قواعد نغمات قبل ازین معلوم شده است و در آن نفخ
~~بشفتین186 دردمند و در آن نای اندازند طبقهآ آهنگ آن نای درحدت زیادت شود187.
~~اما چبچیق188 و آنرامو سیقارختایی گویندو دستهنای باشد بر هم چفسیده181 و ازهر
~~یکی در دیگری منفذی و لولهآ مرکب باشد بر آن190 که از آن لوله نفخ در آنها دمند در
~~همهآ نایها نفخ در آید از همه آواز بر آید. در زیر آن ثقب باشد که بحرکات اصابع بر آنها
~~از آنها اصوات مسموع شوند.
# اما ارغنون191 و آن بشکل موسیقار باشد لولهها192 ارزیز193 در آن ترکیب کرده
~~هر یکی ازیکی درازتر و باز از طرف ثقل بطرف حدت هر یکی از دیگری اقصر باشد و
~~بر ظهر آن دمی مرکب باشد که چون آن دم را دردمند نفخ در مجری که در زیر لولهها
~~مرکبست و از هر لوله194 در آن مجری سوراخی باشد در رود و بر سطح آن مجری
~~زبانها195 باشد متحرک چون باصبع آن زبانها فروگیرند و بگذارند سبب نغمات شود و
~~از آن استخراج الحان میسر شود196.
~~اما کاسات و طاسات و الواح* بدانک اصوات کاسات لابث197 است لاجرم نغمات

PageV01P359

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0288.png)

~~ملایمه از آن استخراج می گردد و این ساز کاسات هم از جملهآ مطلقات است و در کاسهآ
~~خالی که آب کنند نغمهآ آن ببعد ذی الخمس و گاه باشد ببعد ذی الأربع اثقل شود و این
~~بتجر به باین فقیر روی نمود198. و بیان حدت و ثقل کاسات را در شرح ادوار در فصل
~~بیان حدت و ثقل ذکر کردیم199 و طریقهآ اصطخاب آنرا بر دو قسم وضع کردیم: اول
~~آنک آنرا بنغمات ملایمهآ ذی ms300 الکل مرتین200 را از پانزده تغمهآ ملایمه استخراج کنیم. و
~~قسم دوم آنک بعد ذی الکل را بهجده قسم مفروض باشد که بر نسبت منتقل از اثقل
~~باحد پس به آهنگ هر نغمه ازین هفده گانه کاسه نهادیم چنان شد که کاسهآ هجدهم
~~آهنگ یح می شود که نظیر کاسهآ الف می باشد پس ازین نوع ترتیب وضع کاسات
~~مستخرج می شود و ما اینجا مثال هر دو قسم را باز تمودیم.
# صورت ترتیب ساز طاسات که ببعد ذی الکل منقسم شده است هشت نغمهآ ملایمه
~~این است201.
# اما الواح202 و آن چنان باشد که مثلا لوحهای فولاد هر یکی مقدار یک شبر و آن
~~چنان [که] از کاسهای بزرگ نغمات ثقیله حاصل می شود و از کاسهای کوچک نغمات
~~حاده همچنان از الواح کبیره نغمات ثقیله حاصل می شود و از الواح صغیره نغمات
~~حاده
# اما کاسات را بآب حاد و تقیل می توان کرد ودر الواح این معنی نمی تواند بود و آن
~~بآب متغیر نمی شود.

PageV01P360

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0285.png)

~~1- نور: اما فایدهآ خامس و آن هم دو فصل است: فصل اول در طریقهآ پیدا کردن انواع ترجیعات از جس
~~مضراب بر وترین (چنان که مکرر اشاره شد نظم مطالب این نسخه با دو نسخهآ دیگر اختلاف کلی دارد)
~~2- یعنی نوازندگان سازهایی که تار مرتعش یا سیم (وتر) دارند و تکیهآ مراغی به عود گذشته از آن که در قدیم
~~اهمیت و رواجی به سزا داشته از این جهت است که او خود عود می نواخته و در نواختن عود تبحر و مهارت
~~داشته است.
~~3- وتر راجع تا حدی شبیه می شود به سیم واخون (وا خوان) به اصطلاح امروز و عمل ترجیع نیز شباهتی با
~~چهار مضراب دارد بر حسب ظاهر که معادل «a4rompan است تقریبا رک. تعلیقات.
~~4- نقرهآ (رسم الخط)
~~(oueb 5- قبلا توضیح داده شد که معنی لغوی آن پسودن یا مس است (لاروس عربی) ولی در ms301 موسیقی مفهوم
~~را در معنی خاص خود دارد یعنی زدن انگشت و ناخن یا مجازا مضراب. رک. تعلیقات
~~6- وتر یا سیم پنجم عود که گفتهاند فارابی اضافه کرده است (جامع الالحان، ص 108).
~~7- وتر یا سیم اول عود که صدایش بمتر و از سایر وترهاست (ایضا، ص 105).
~~8- نور: بباید دانست که ترجیع... خصوصا عود آنست که بر وتری بضروب نقرات بمضراب سیر نغمات
~~منظومه کنند و آن وتر را سایر الترجیع خوانند و بهر نقرهآ (=نقره ای) یا زیادت از آن که بروتر سایر ایقاع
~~کرده یاشند نقرهآ دیگر یا زیادت بر مطلق وتری دیگر لازم دارند و آن وتر را لازم الترجیع خوانند. و آن چنان
~~بود که مثلا نقرهآ (= نقراهی) بر وتر راجع که آنرا لازم الترجیع گویند جس کنند و آنها بر دو قسم [اند]: اول
~~متساویات دوم مختلفات. اما متساویات و آن چنان باشد که نقرهآ (= نقرهای) بر وتر سایر و نقرهآ (= نقرهای)
~~بر وتر راجع و آن 1 و1 باشد یا 2 و2 یا 3 و3 یا 4 و4 یا5 و5 یا زیادت از آن تا اقتضای ارادت مباشران
~~چگونه باشد و هر آینه ازمنهآ این نقرات متساوی خواهد لاجرم نغماتی که از جس نقرات بر اوتار مسموع
~~شود آن نغمات منظوم باشد زیرا که نظم نغمات آنرا ازمنهآ نقرات و نغمات که بی ازمنهآ متساویهآ ایقاعی باشد
~~آن نثر نغمات باشد چنانک در آلات آنرا نواخت و در حلوق انسانی نشید عربی یا غزل عجمی اولی را ناشد
~~آن ادا کند و ثانی را متغزلان عجم. اما متخالفات آن باشد که نقرهای بر وتر سایر زنند1 یا 2 یا3 یا بیشتر بر
~~وتر راجع هرچند نقره که ارادت مباشر باشد به شرط آنک رعایت تساوی ازمنهآ بین النقرات را لازم دارند مثلا
~~وتر حاد را سایر سازیم و وتر بم را لازم الترجیع منهما ترجیعات کثیره حاصل می شود و ما در این کتاب
~~ببعضی ms302 از آنها اشارات کنیم و آنرا مبین گردانیم و برای معرفة آنها علامات وضع کنیم مثلا 11 الفی که بر
~~طرف... (در این نسخه علامت سایر و راجع بر عکس است و هر چند می توان آن را حمل به مسامحهآ کاتب
~~کرد ولی شایان توجه است که در نسخهآ جامع الالحان ومقاصدالالحان به خط مؤلف نظیر این استحاله ویا
~~تردید در این که کدام الف سایر و کدام راجع است دیده می شود رک. جامع الالحان، ص 182 و
~~مقاصد الالحان، چاپ دوم ص 110) اما نقرات صاعده آن باشد که از طرف اسفل منتقل باشد بطرف
~~اعلی... و اقسام ترجیعات یانزده (کذا) قسم است
~~9- شباهتی دارد با مضراب راست و چپ در تار (تعلیقات).
~~10- یعنی 2 و1 (2 نقره بر سایر و1 بر راجع)

PageV01P361

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0290.png)

~~11- یا 3 و2
~~12- یا 4 و3
~~13- یا 5 و4
~~14- در نسخهآ نورعثمانی چنان که ملاحظه شد 11 قسم بود که کاتب حالت 3 و 3 (یعنی 3 نقره بر سایر و
~~راجع) را از قلم انداخته است و از این حیث مانند جامع الالحان است زیرا در آن کتاب نیز اقسام ترجیعات
~~یازده قسم است و شرح آنها نیزبا نسخهآ نورعثمانی تطبیق می کند فقط به جای اعداد ترتیبی فارسی واژههای
~~عربی است: ثانی، ثالث... تا حادی عشر. ولی انقسام دوازده گانه به علت داشتن تمام حالات مختلف ترجیع
~~کامل تر است رک. جامع الألحان، صفحهآ 181 و182 و برای توضیح بیشتر به تعلیقات.
~~15- اقسام سوم و ششم و نهم و دوازدهم که در آنها واژهآ عکس آمده است
~~16- نور این عبارت را ندارد.
~~17- نقره ای (چنان که مکرر اشاره شد)
~~18- چون هر دو یک نقره است و مثل هم
~~19- چون دو نقره با هم فرق دارد.
~~20- نور (بعد از فهرست اقسام ترجیعات): و یعضی ازین اقسام را بسبب حرکات نقرات مختلفه صاعده
~~خوانیم و بعضی را هابطه اما قسم اول... راجع جس ms303 کنم و... بر وتر سایر و هر دو نقره صاعده باشند آنرا
~~ترجیع مفرد متفق گوسم و آن صاعدة السایر و الراجع باشد برین مثال... هابطه باشند علامت آن... باشد آنرا
~~ترجیع.. و آنچه در صعودت و هبوطت! مختلف باشند آنرا... خوانیم وآن بر دو نوع باشد ... الخ (مثل متن)
~~21- نور: خوانیم و از آن چهار صنف حاصل می شود برین مثال... اما قسم ثانی... راجع زنیم و از آن هشت
~~صنف... الخ
~~22- ایضا: زیرا که... دو نقره می زنیم و بر وتر سایر یک نقره
~~23- در نسخهآ ملی کاتب صاعده و ها بطه را با هم در تمام اصناف این قسم اشتباه کرده است
~~24- نور: قسم ثالث... و ازین قسم نیزهشت صنف حاصل می شود و آن چنان باشد که دو مضراب بر وتر سایر
~~جس کنیم ویک مضراب بر وتر راجع برین مثال (ولی در اینجا راجع و سایر را کاتب در جای خود آورده است
~~اما شمارهآ اصناف فارسی است) اول، دوم... هشتم
~~25- نور بدون را
~~26- چون دو به دو است
~~27- نور: و از آنها شانزده
~~28- نور: عکسه (در این مورد فقط)
~~29- در نسخهها بعضی از صنفها با ترجیع و بعضی بدون ترجیع بود که با تصحیح قیاسی در همه ترجیع گذاشته
~~شد همچنین کلمهآ صنف در نسخهآ تور در بعضی موارد از قلم افتاده است.
~~30- کذا جامع الالحان - ملی: هابطة الضربین علی السایر وصاعدة الضر بین علی الراجع (یعنی با اشتباه
~~سایر و راجع که قبلا به آن اشاره شد و در این نسخه تسری داردا- نور: هابطة الضربین علی السایر وهابطة
~~الضربین علی الراجع
~~31- نور: بدون گوسم

PageV01P362

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0287.png)

# 363
~~32- چون 2 و3 نقره است
~~33- نور: و آن چنان بود که دو نقره بر وتر سایر جس کنیم و سه نقره بر وتر راجع
~~34- ایضا: اختلاف اعداد ضروب نقرات صاعده و هابطه... می شود (فقط)
~~35_ ذهن وقاد: خاطر تیز و ضمیر روشن (معین)
~~36- تعداد اصناف ms304 این قسم 32 می شود و اساسا می توان با استفاده از قواعد ریاضی انواع آنها را محاسبه
~~کرد رک. جامع الالحان، ص 399 «توضیح لازم»
~~37- نور: بعکسه (یعنی 3 و2)
~~38- ایضا نور: حاصل می شود
~~39- همان نسخه: مثلثات و مربعات! برین گونه [11!ا و ازین قسم نیزانواع ترجیعات حاصل می شود (تعداد
~~ترجیعات دراین قسم 64 است) بسبب مذکور کمامر
~~40- ایضا نور: و قسم ثامن عکسه برین گونه 111171 ازین قسم نیز انواع ترجیعات حاصل می شود
~~41- نور: مربعات و مخمسات 111711111 (ولی از لحاظ دسته بندی صحیح نیست)
~~42- ایضا: و قسم عاشر عکسه بدین صورة 11111171
~~43- تصحیح قیاسی - نور: و قسم حادی عشر، دو نسخه دیگر: اما حادی عشر
~~44- یعنی 4 و5 نقره
~~45- نور: برین گونه 1111111111 (و از این حیث شبیه جامع الألحان، است رک. ص 187)
~~46- شماره ترجیعات در این دو قسم که مشابه هم هستند 1024 می شود (ایضا جامع الالحان: توضیح لازم)
~~رک. تعلیقات.
~~47- نور: و ازین اقسام ترجیعات کثیرة الانواع حاصل می شود و آنها را بتمامی در کتاب کنزالالحان بیان
~~کرده ایم اما درین رساله بر همین قدر که مذکور [شد] اختصار کردیم بواقی را ازین قواعد طالبان مستعد
~~بذهن وقاد توانند پیدا کردن. و نقرات مضراب بر اوتار بر سه نوع باشد: معدود و مضاعف و خرق، اما معدود
~~آن باشد که ضروب مضراب بر وتر یک یک معدود باشد و آنرا مفردات گویند. اما مضاعف آن باشد که ضروب
~~مضراب بر وتر دو دو جس کنند. اما خرق آن باشد که ضروب نقرات مضراب بر وتر چهار چهار باشد اما دوم
~~ضعف اول باشد و سیم اضعاف یکی و در نواختها و استخراج تصانیف باید که ضروب نقرات مضراب بر وتر
~~مستدیر باشد این بود بیان انواع ترجیعات (که کامل تر و فصیحتر است)
~~48- شاید به مناسبت بودن خرق به معنی پیوستن یا خلاف عادت به این نوع مضراب زدن خرق ms305 گفته شده
~~باشد
~~49- احتمال دارد منظور چرخش مضراب باشد
~~50- بحث ترجیعات در جامع الالحان نیز آمده است (صفحهآ 181 تا187).
~~51- نور: فصل دوم از فایدهآ تاسع در ذکر اسامی آلات الحان
~~nueiealinstrummen1s 52- سازها یا آلات موسیقی
~~53- زهی یا رشتهای و دارای تارهای مرتعش یا سیم 1ordinstmummeutsء
~~moutlu oreans 54- بادی یا دهنی
~~Aereussionidslsumrents 55- ضربهای

PageV01P363

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0292.png)

~~56 نور: وآنها بر سه قسم اند: قسم اول حلوق انسانی. قسم دوم آلات ذوات النفخ. و سیم آلات ذوات الاوتار
~~این فقیر کاسات و طاسات و الواح نیزیافتم اما حلوق انسانی اکمل است از سایر آلات چنانک قبل ازین
~~مذکور و مقرر شد.
~~57- فهرست اسامی و شرح سازها را مراغی در دو کتاب دیگر خود نیز آورده است ولی در مندرجات آنها
~~اختلاف ونکات قابل بحث کم نیست رک. مقاصد الالحان، چاپ دوم از صفحهآ 125 تا137 و جامع الالحان،
~~صفحهآ 198 تا 210 - نور: اما آلات ذوات الاوتار (و به خط ریز الحاقی: مضروبه مقیده)
~~58- در نسخهآ نوریاتوقان و قانون و چنگ واکری و ساز دولاب در آخر و تحت عنوان: اما آلات ذوات الاوتار
~~مطلقات ذکر شده است.
~~59 ایضا نور: اما آلات ذوات النفخ مقیدات بعد از حلوق انسانی نای سفید... (و نیز موسیقار و چبچیق و
~~ارغنون ونای انبان زیر عنوان: اما مطلقات آلات ذوات النفخ)
~~60- همان نسخه: اما کاسات و الواح اکنون بیان سازها کنیم و گوسم....
~~.ute -61
~~62- اشاره است به شرح مریوط به اوتارو سابق الذکر واین عبارت به عین در جامع الالحان (ص 199) و با
~~توضیح بیشتری در مقاصدالالحان (چاپ دوم، ص 126) آمده است ولی در نسخهآ نورعثمانی تمام شرح
~~:. مبسوط مربوط به اوتار یعنی وترین و ثلثة اوتار و اربعة اوتار در اینجا نقل شده است.
~~63- ایضا در نسخهآ نور عثمانی ضمن شرح اریعة اوتار و با همان اشکال نسخ دیگر
~~64- نور: و آن بر هیأت عود است اما اوتار آن چندانک نصف مقدار اوتار ms306 عود باشد و آن همان حکم عود دارد
~~اما آن دوازده وترست
~~.ono 65- یعنی یک لا یا یکتا
~~66- در نسخهآ مقاصدالالحان به خط مؤلف در فهرست اسامی سازها به صورت تاء نیزدیده می شود (چاپ
~~دوم، ص 124) و چون تا معنی تارورشته و سیم (وتر) دارد (معین) دور نیست بر اثر تطورزبان در تداول عامه
~~به شکل شش تار در آمده باشد که تار معمولی است یا سه تار. اما از شرحی که در اینجا آمده معلوم می شود
~~همان طور که مراغی در جامع الالحان (ص 199) متذکر شده انواعی داشته است که تار فعلی را یاید شکل
~~تطور یافته یکی از آن انواع به شمار آورد.
~~67- دستهآ ساز.
~~68- منظور رم شرقی یا بیزانس و به تعبیری بخشی از ترکیه فعلی است. رک. تعلیقات، جامع الالحان،
~~ص 332 و مقاصدالالحان، ص 205.
~~69- نور: ششتای طرب رود و آن شش وتر مزوج داردو بر دساتین آن پردهها بندند و کاسه و سطح تیم امرود
~~(گلابی) باشد و نوعی دیگر آن باشد که کاسه و سطح چندانک کاسه و سطح عود باشد اما ساعد آن اطول
~~باشد از ساعد [عود] بتسعی (=179) وبر طرف فوق آن اوتار صغیره بندند که نغمات آن نظیر نغمات اوتار
~~سته تحت است و اصطخاب آنها بمطلقات کنند و طریقهآ در عمل آوردن آنها چنان باشد که مضراب را بدست
~~راست گیرند و بر اوتار صغیرهآ مطلقه جس کنند و بر هر وتری که از اوتار مطلقه جس کنند بهمان آهنگ پردهآ را
~~قید کنند بأصبع سبابه و باصبع بنصر آنرا جیس کنند و آن مقیدات را نظایر نغمات مطلقات باشند در نقل و آن
~~نغمات ثقال وحواد معأ مسموع شوند و آنرا طرب رود خوانند

PageV01P364

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0289.png)

~~.tambouuine 70- طنبور
~~71- نور: شرونیان تبریزی، از آنجا که در نسخههای خطی نقطه گذاری حروف اغلب واضح نیست در بعضی
~~از نسخ شرونیان با تقدیم یاء نیز خوانده می شود ولی به ms307 قرینهآ تصریح مراغی به رواج آن در تبریز
~~(جامع الألحان، ص (20) و از باب نزدیک بودن آنجا با شروان احتمال دارد مخفف شروانیان باشد ودرنتیجه
~~فرض شروین ظاهرا موردی ندارد.
~~72- نصف گلابی. امرود، امروت به معنی گلابی یا نوعی گلابی است Pear یا Pius تعلیقات
~~مقاصدالألحان، صفحهآ 205 و206 چاپ دوم).
~~73- یا نسبت مثل و ثمن - (مقاصدالالحان، ص 22).
~~74- دربارهآ اصابع یا انگشتها و به تعبیری دستانها پیش از این اشارهای شد ولی برای اطلاع بیشتر به
~~تعلیقات رجوع کنید.
~~75- وسطی فرس (مقاصد الألحان، ص 97 وجامع الألحان، ص 166).
~~76- تبریزیها.
~~71- نور: و کاسه و سطح آن هم بشکل نیم امرود باشد اما سطح آن بلند باشد قریب بربع دور و بر آن دووتر
~~أضطخا نبی آن لجتان باشند که نعدةآ طلقی ویر ا شفل لمحاوی مغهة یانیة آشباع ما نوقی آوست وأن یر سبت نثل
~~و ثمن باشد و وتر اعلی آنرا بابهام قید کنند و باصبع بنصر دستان وسطی زلزل را... و آن هر دودر یک طبقه و
~~مقیدات آن همه برین نسبت باشند و مباشران آن چون مجنب وتر تحت را با وسطی فرس وتر اعلی استنطاق
~~کنند آن سهگاه باشد و تبارزه آنرا سر پرده شرونیان خوانند و چون یک بعد مجنب بهر دو اصبع بر هر دووتر
~~بطرف احد انتقال کند آن چهارگاه شود و آنرا کوهستانی گویند و چون پنجگاه گیرند آنرا ساوجی گویند و
~~این اسامی اصطلاح تبارزه است.
~~78- ملی: طنبور
~~79- ایضا: آن وتر
~~80- نور: و آن سازی باشد کاسه و سطح آن نیم چندان باشد که کاسه و سطح طنبور شرونیان اما ساعد آن
~~اطول باشد و طریقهآ اصطخاب چنان باشد که مطلق وتر اسفل مساوی ثلثة ارباع مافوق وتراعلی باشد وآن
~~بر نسبت مثل و ثلث باشد و بعضی سه وتر بر آن بندند و آن بارادت مباشر تعلق دارد.
~~81_ در ردیفهای کنونی موسیقی ایرانی گوشهای به این اسم دردستگاه همایون و ms308 راست پنج گاه دیده می شود
~~و ممکن است با این ساز بی ارتباط نباشد.
~~82_ به ضم تاء وراء معرب آن اترج است و در عربی تفاح مائی نام دارد (تعلیقات مقاصد الألحان ص 2007)
~~51n5n یا aلگفرانسه
~~83- یعنی کوک کنند
~~84_ نور: مافوق خود باشد
~~85 در نسخهآ نورعثمانی بعد از اوزان آمده است ولی چنان که در فهرست سازها مشاهده می شود باید مقدم
~~باشد

PageV01P365

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0294.png)

~~87 دولا، دوتا لعاده شبیهآ تار فعلی که دو سیم سفید و دو سیم زرد همانند دارد.
~~88- نور: کاسهآ آن اطول باشد از جمیع کاسات (=کاسهها) آلات ذوات الأوتار
~~xono 89ر یک لا. یک تا
~~90- نور: بندند
~~91- نوره اوتار آن چنان باشد [که ] وتر اسفل با وتر اوسط ذی الأریع باشد ووتروسط (یا: اوسط) با وتر اعلی
~~بر نسبت طنینی.
~~92- آرشهای که باید آرشه یکشند.
~~5lon 93- آرشه
~~94- کشیدن (مصادر زوزنی، ج 1، ص 100).
~~95- مکث، درنگ (معین)
~~96- نور: وآواز آن با آوازنای مشابهتی دارد بسیب لیشی که تغمهآ آنرا از جر کمانه حاصل می شود و از آن
~~جهت آنرا نا [ی] طنبور نام شد.
~~97- کذا در نسخهآ ملی بهضم و آن تلفظ مشهور است ولی در عربی به فتح راء تلفظ می شود (تعلیقات
~~.«ebec ،rabab (209مقاصدالالحان، صفحهآ 208 و
~~98- نور: و آن سازی باشد که بر آن بعضی شش وتر بندند و بعضی هشت و بعضی ده و بر نصف سطح آن
~~پوست [کشند] و اوتار آن مزوج بندند و آنرا در تألیف لحنی همان حکم عود باشد
~~99- یاء مصدری است یا فاعلی: تالیف لحن کردن onpositionء
~~100 - کذا در نور به ضم و در ملی مشدد!
~~101- تخته ای
~~102- یعنی با انگشت یکشند تا وترها به صدا در آیند مثل چنگ (لیر)
~~103- نور: و آن بر هینتی تختهآ باشد در از غایت طولش یک گزوبر آن بیست و چهار وتر بندند و بر پهلوی هر
~~وتری، وتری دیگر بندند که در ms309 مقدار... باشد و چون هر دو وتر را که معا... نظیر خویش ... مسموع شود و
~~اصطخاب اوتار آنرا اگرچه بر طریق مطلقات کنند اما ممکن باشد که بر آن گرفتها بطریق مقیدات باصایع
~~کنند
~~.(11anp 1 (یا نوعیBre -104
~~105- جمع ملوهآ عربی به معنی گوشی یا پیچک ساز یا گوشک (مقاصدالالحان، ص 134).
~~106- یعنی اگر نوازنده ماهر باشد احتیاج به پرده ندارد و به طور کلی سازها در قدیم به دو دسته مطلقات و
~~مقیدات یعنی بی پرده و با پرده تقسیم می شدهاند رک. تعلیقات جامع الألحان، صفحهآ 327 تا 329.
~~107- بقیهها. بعد بقیه ب با نسبت تقریبا که بر آن فضله هم می گفتهاند (مقاصدالألحان، چاپ دوم، ص
~~23). و در اینجا منظور طرز کوک کردن چنگ است که باید وترهایش به نسبت بقیه باشند یا به عبارت دیگر
~~فرکانس سیمها با هم نسبت باشد.
~~1.8- در مورد این اصطلاحات قبلا توضیح داده شده است.
~~109- نور. - وملاوی اوتار آن ریسمانهاء مو باشد واهل آن ریسمانهای ملاوی را پرده گویند و بر آن بیست

PageV01P366

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0291.png)

~~عمل ماهر، ممکن بود که مجموع دوایر از طبقات هفده گانه استخراج کند، همه جموع واجناس وادواراز
~~مطلقات آن مستخرج تواند شد که احتیاج بگرفت ظفر (بهضم یا کسر، یعنی ناخن) نباشد.
~~110 - کذا ملی ولی با قید احتیاط باید تلقی کرد.
~~111 - نور: دارد اما سطح آن بچوب پوشانند و ملاوی آن هم چوب باشد.
~~amoon -112 که در فرهنگ معین مخفف و معرب »5259o تلقی شده است (اما آن ارغنون باید باشد نه
~~قانون.
~~1133- یعنی بدون دسته است.
~~114- در اینجا به معنی تنها و منحصر.
~~115- روده (معین) یا به اصطلاح زه.
~~116- نور: و آن افضل آلات مطلقه است و آنرا ساعد نباشد بل که سطح مجرد باشد و بر آن هفتاد و دووتر
~~بندند چنانک هر سه وتریک آهنگ باشد و آنرا هم بمطلقات ملایمه که پانزده نغمهاش جمع تام باشد وبر آنها
~~در استخراج ms310 جموع و اجناس و ادوار احتیاج باشد بآنک بر اوتار آن گرقت کندیا بناخنان یا بجسمی دیگر. و
~~اگر اصطخاب اوتار آن بر نسبت ابعاد بقیه سازند استخراج ادوار از مطلقات آن اوتار ممکن بود کردن و اوتار
~~آن اکثر آن باشد که مفتول سیم کشند و بعضی رود و بعضی ابریشم و حکم همه در تألیف لحنی یکی است.
~~117- و کشکولها را با آن می ساختهاند.
~~118- پوست نازک یا ورقهآ نازک (لاروس عربی).
~~119- ظاهرا دم اسب.
~~120 - نور.. جوزهندی سازند و بر آن دو وتر ازموی اسپ کشند و بعضی کاسهآ آنرا از چوب سازند و بر آن
~~دو وتر از ابریشم بندند اما حکم آنها در تالیف نغم یکیست. اما آنک کاسهآ آن از چوب باشد و وترین آن
~~ابریشم آواز آن احسن و الذباشد و طریقهآ اصطخاب معهود آن چنان باشد که وترین آنرا بر نسبت مثل وثلث
~~سازند چنانچ وتر اسفل مساوی نغمهآ ثلاثة ارباع وتر اعلی باشد. اما اصطخابات غیر معهوده در آن سی و
~~چهار باشد در ذی الکل اثقل باعتبار آن که همچنانک نسبت وتر اعلی با وتر اسفل نسبت می دهند بازوتر
~~اسفل را با وتر اعلی نسیت دهند و از آنها غیر از اینها که مذکور شد شدود دیگر حاصل می شود
~~121- کذا مطهری و ملی - نور: غجک. در فهرست اسامی سازها در نسخهها غزک آمذه بود که در
~~مقاصد الالحان (صفحهآ 124) و جامع الالحان (صفحهآ 199 و203) نیز بهمین صورت ضبط شده است اما
~~به شکل غیژک و در لهجهها قیچک نیز سابقه دارد و ظاهرا نوعی از آن به نام دلر با و سارنگ در هندوستان هم
~~اکنون وجود دارد (تعلیقات جامع الالحان، ص 334) وشاید اشتقاق آن از قز(غز، کژ، کج] به معنی ابریشم
~~باشد (ایضا)
~~122- نور... است و کاسه وسطح آن بر هینتی طبقی باشد (کذا: هیأت طبقی) مستدیر اما چون بطرف ساعد
~~رسد بر شکل ترنجی سازند ms311 و بر آن ده وتر بندند لکن وترین که بر طرفین آن باشد بلندتر باشداز بواقی اوتار
~~ثمانیهآ وسط و قید بأصابع بر آن وترین طزفین کنند و لمس کمانه باوتار ثمانیهآ وسط نرسد بل که وصول کمانه
~~بردو وتر طرفین باشد اما اوتار ثمانیهآ وسط را بطریق مطلقات مصطخب گردانند و باصابع بل که بنصر آنها را
~~چس کنند و آنرا در مقیدات همان حکم کمانچه باشد اما آواز کمانچه احسن و الذ
~~133- که با کمانه یا آرشه نواخته می شود.

PageV01P367

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0296.png)

~~124_ ضبط این اسم در نسخهها یکسان نیست در نسخهآ مطهری و ملی در چند مورد به وضوح ترتنای است و
~~در مواردی نیز ترنتای ولی در نسخهآ نورعتمانی و در دو کتاب دیگر مراغی نیز ترنتای آمده است. رک.
~~مقاصد الالحان چاپ دوم صفحهآ 125 و 129 و جامع الألحان صفحهآ 199 و204 (ودر عکس نسخهآ اصلی
~~.(251
~~125- بغدادی ها (معین).
~~126_ دستههای سازها.
~~127_ نور: ییاید دانست که از آلات ذوات الاوتار آنچه بر آن وتر واحد بندند انواع است اما یکتای ترنتای را
~~هل روم در عمل آورده و پیدا کردهاند و کاسه و سطح آن مثمن یاشد طرف ظهر (= پشت) آن گشاده بود و بر
~~سطح روی آن پوست کشند و بر سیخی آهن ساعد و کاسه آنرا ترکیب چنانک پیوند کاسه و ساعد بآن میخ
~~آهن باشد و کمانچه نیزهمچنین می باشد و ساعد آن طویل باشد بمقداریک گز. اما اعراب بغادده کاسهآ آنرا
~~به شکل قالب خشتی ترکیب کنند وبر هر دوروی آن پوست کشند و ساعد آن مقدار شبری (= وجب) بود و بر
~~آن موی اسپ بندند و حکم وتر واحد قبل ازین معلوم شده است
~~128- دهل، طبل بزرگ که هنوز در دهات مشهد متداول است.
~~129- ملی: بگرداند (ولی به قرینه سایر فعلها باید جمع باشد رک. جامع الالحان، ص 204)
~~130- نور:... دهلی باشد و بر دو روی آن پوست ms312 کشیده و بر بیرون آن بر روی بیرون دور اوتار باشد و
~~اصطخاب اوتارذی الکل ذی الکل باشد اعنی هر هشت وترذی الکلی باشد وهر ذی الکلی جمع نغمات پرده.
~~و بر سازها مضراب را جس کنند اما درین ساز اوتار مضراب جس کند و آن همچو چرخی باشد که آنرا
~~یگردانند و مضراب بر جسمی ساکن کرده چون ساز در حرکت دور می آید اوتار بر مضراب رسد نغمات از
~~آنها مسموع شود و حرکت آن بقدر احتیاج باید.
~~131- نور: قانون مذکور غایبی ولی در فهرست اسامی سازها و در مقاصدالالحان (ص 125) و
~~جامع الالحان (ص 204 و نسخهآ عکسی 51 ب) ساز مرصع غایبی است
~~132_ سنگ آسیا (منتهی الأرب).
~~133- محکم بسته شده، شدالشی عقده و اوثقه (المنجد).
~~131_ تا حدی نا مفهوم است شایه حرکت رفت و برگشت وتر منظور باشد یا غلط کتابت از جامع الالحان هم
~~با وجود داشتن شرح مفصل این ساز کمکی نمی شود (ص 204) و مقاصدالالحان شرح این سازرا فاقد
~~است
~~135- فلز قلع ذه1ء فرانسه و شاید ازریشه کلع نهله» محلی درهند (تعلیقات مقاصد الالحان، صفحهآ 210 و
~~.(211
~~136- ناو: لوله.
~~137- نور: این ساز را قدما در کتب ذکر کرده بودند اما بین الناس نبود اما این فقیر آنرا ساخت و در عمل
~~آورد و هیأت آن بفانوسی ماند که بر جسمی مدوری بشکل حجررحا... فوق باشد و در داخل... پس اوتار
~~سیم از بیرون آن شکل فانوس بسته شده و از ثقب (= سوراخها) در جسم تحت در آمده و از آن هم گذشته
~~چون آن بر بالای سهپایه ایستاده باشد و از آن پایها (پایهها) یکی مسمط (به رشته کشیده شده) باشد و دو
~~مجوف. اوتار در آن جسم تحت بسته شود بر ملاوی پس ریسمانی رادر مقدار ناوی در زمین پنهان کرده مباشر

PageV01P368

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0293.png)

~~یک سر آنرا بدست خود گرفت ویک سر را در نای (یا: ناوا مخفی فرو ms313 کرد واز آنجادر گذرانید اززیر زمین بر
~~یکی ازین پایهآ مجوف بطرف ساز گذرانید و از آنجا درگذشت و بر چرخی پیچیده شد و از آن چرخ در گذشت
~~در پایهآ مجوفی دیگر فرو رود (کذا افعال با وجوه مختلف) و در سر آن ریسمان جسمی ثقیلی بسته باشد که
~~چون مباشر ریسمانرا بکشد آن جسم ثقیل از زمین برخیزد و چون مباشر بگذرد آن جسم ثقیل بزمین رسد و
~~در هر دو حال چرخ در چرخ آید و بر یک پرهآ چرخ که درازتر باشد مضرابی را سخت کرده که چون چرخ در
~~حرکت آید آن مضراب بر اوتار رسد و استخراج نغمات بطریق مطلقات از آن ممکن (یعنی بدون گرفتن پرده
~~و انگشت گذاری)
~~138- ایضا نور: و آن بر هیأت عودست بعینه کانه.. کوچک مقدار اوتار آن قریب بنصف مقدار اوتار عود
~~باشد وآنرا همان حکم عود باشد
~~139- چین شمالی (معین).
~~140- نور: و آن سازی بود که کاسه و سطح آن طولانی باشد و بر نصف سطح آن پوست کشند و بر آن چهار
~~وتر بندند. و طریقهآ اسطخاب اوتار آن چنان باشد که سه وتر آنرا اصطخاب معهود کنند اما وتر اعلی با وتر
~~اول از طرف اثقل بعد طنینی باشد. و استخراج جموع و ادوار از آن ممکن است کردن. اما بخشیان اتراک از
~~آن استخراج جموع نغمات عشاق و نوی و بو سلیک کنند و در آن کو کهای مغولی را بنمایند و ایشانرا سیصد و
~~شصت و شش کوک است و کوک در اصطلاح ایشان جمعی نغمات را گویند بر دوری از ادوار ایقاعی وآن را
~~باسمی مخصوص کرده اما از آن جمله نه کوک را اختیار کردهاند از آن سیصد و شصت و شش کوک که مذکور
~~شد هر روزیک کوک پیش تخت قا آن زنند اما آن نه کوک را هر روزهر نه را پیش تخت قآن زنند و اسامی آن
~~کوکها ms314 اینست:
~~141- در مورد این کوکها مراغی در فصل رابع از خاتمهآ کتاب جامع الالحان تحت عنوان «در طریقهآ تلحین
~~مغول واسامی کوکهای ایشان و معتدلات» (ورق 119 نسخهآ عکسی) توضیح بیشتری داده وآن نه کوک را به
~~اصطلاح مغولی «بیسون کوک» نامیده و در مورد مجلس قا آن فعل ماضی «بعرض می رسانده اند» را به کار برده
~~است که مرپوط به گذشته می شود. رک. تعلیقات
~~142- کذا ملی و جامع الألحان - نور: قوتاتقوا - مطهری: قوتاتغوا!
~~143- جامع الالحان: چغتای، چنتای
~~144- فقط مطهری: خنثا
~~145- جامع الألحان ندارد ولی در عوض بعد از مخدوم و متصل به آن بورس را اضافه دارد- نوربعد از اسامی
~~کوکها: اما اولوق کوک، اول دور رمل آغاز کند و بهردوری زمانرا اخف سازد در آخر چنان سریع شود که
~~بدور مضاعف مخمس مبدل گردد بواقی کوکهای ایشان در دور مخمس باشد
~~146- برجسته روی چوب و به اصطلاح منبت کاری.
~~147- مطهری و ملی: پیشتر، پس تر (تلون رسم الخط)
~~141- نور: و این ساز را نیز اهل ختای بیش در عمل آورند و عمق کاسهآ آن کمتر از عمق کاسهای (=
~~کاسههای) دیگر سازها بود و سطح آنرا بچوب پوشاند و اصطخاب معهود آن بطریق شدرغو باشد
~~149- تخته ای (رسم الخط)
~~150- معادل، به اندازهآ (معین)

PageV01P369

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0298.png)

~~151- در مقاصدالالحان هم آمده است و قبلا توضیح داده شد که شبر به کسر شین یک بدست یا یک وجب
~~است رک. مقاصدالألحان، چاپ دوم، ص 136.
~~152- خرک آلتی چوبی یا استخوانی که روی ساز نصب می شود که سیمها در روی آن قرار بگیرند و شاید
~~.51idae معادل
~~153- تور: و آن بر هیئت تختهآ (= تختهای) باشد مطول و عرض آن یک شبر بود و طول آن یک گزومیان آن
~~مجوف باشد و اصطخاب اوتار آن بحرکت خرکهای آن کنند و خرکهای آنرا بعضی نصف وتر نهند و بعضی بر
~~ثلث وبعضی بر ربع و بعضی بر ثمن و آن خر کها در حالت ms315 استخراج نغمات راست بر نقطهآ نصف یا ثلث یا ربع
~~یا ثمن شاید که واقع نشود لکن بهرجا که آهنگ ملایم مسموع شود خرک را آنجا قرار دهند و بمد و جر آن
~~آنرا ساز کنند و باصبع وسطی و ابهام و سبابه دست راست اوتار را جس کنند و باصابع دست چپ اوتار را در
~~عقب خرکها فروگیرند تا اهتزازی در صوت و در وتر پیدا میشود و آن تزیین و رونق الحان
~~می کند.
~~154- در عربی بهر سه حرکت تلفظ می شود ولی با ضمهآ آن مشهو رتر است به معنی شانه یا استخوان پشت پا
~~و کتف که شاید از باب شیاهت ظاهری و صوری به پایین دسته و خرک یا سیمگیر سازها اطلاق شده است
~~(تعلیقات جامع الألحان، ص 281 و مقاصد الالحان، چاپ دوم، ص 15).
~~155- نور وآن سازی باشد که مقیار طول آن دو چند انله بقدار طول وترعود باشد و مقدار نغیهٔ‌ نصف آن یح
~~یا تغمهآ مطلق عود آ در آهنگ و مقدار مساوی باشد و نغمهآ له آن با نغمهآ یح عود در مقدار و آهنگ مساوی
~~باشند. و نغمهآ ثمن آن اعنی نب با نغمهآ له عود مساوی باشد و نغمهآ سط آن با نغمهآ نب عود مساوی پس دریک
~~وتر شهرود پنج تغمه نظیر یکدیگر موجود باشد برین مثال (شکل). جسم طویل دیگر بطرف فوق آن باشد که
~~بر آن اوتار مطلقات بندند چنانک چهار ذی الکل در آنها موجود شود
~~156- شکل از نسخهآ نورعثمانی اقتباس شده است با مقابلهآ نسخ دیگر و مقاصدالالحان.
~~157- در بعضی مآخذ از جمله مقاصدالالحان با خاء است «ابن اخوص» (ص 131) ولی شمس قیس رازی
~~از او به صورت ابو حفص حکیم بن احوص سغدی سمرقندی یاد کرده است رک. جامع الالحان، ص 335 و
~~تعلیقات.
~~158- این نغمهها اوکتاو هستند.
~~159- زه یا روده (قبلا اشاره شد)
~~160- مغیث الدین احمد جلایر برادر جلال الدین حسین جلایر ms316 ایلکانی. رک. تعلیقات.
~~161_ نور... شرونیان باشد و ساعد آن پرده باشد اما سطح آن هموار باشد و بر آن پنج وتر بود دووتر وسط
~~رود بود ووتر اعلی مفتول سیم و آن مفتول بشدود مختلفه متغیر سازند و واضع این ساز سلطان مغفور مرحوم
~~سعید شهید سلطان مغیث الدین احمدست انار الله برهانه
~~162- نور: اما آلات ذوات النفخ برین موجب: نای سفید، زمر سیهنای، ارغنون، چبچیق، موسیقار، سرنا،
~~بورغو، نایچهآ بلبان، نای چاور، نفیر، باق. اما نای سفید
~~163- ایضا اول قریب بنصف باشد اما از منافذ تا نصف نای نصف باشد و قطعهآ ثانی قریب به ربع ثانی باشد

PageV01P370

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0295.png)

~~166- مشت (معین).
~~167- استمرار (نفیسی).
~~168- نابالغ.
~~169- نور: و آن سه قطعه باشد طول مقدار اول قریب بنصف باشد اما از منافذ تا نصف نای نصف باشد وقطعهآ
~~ثانی قریب بهربع نای باشد و ثقبهآ که آنرا اهل عمل شجاع خوانند بر ظهر (= پشت] آن قطعه باشد و قطعهآ
~~ثالث خود متصل باشد بفم نافخ. پس قطعهآ اول هفت ثقبه باشد بر سطح نای و ثقبهآ بر ظهر نای بر قطعهآ ثانی
~~است نافخان آنرا باصبع ابهام فروگیرند و ثقبهآ دیگر که بر ذیل ضلع نای است آن منتج نغمه نیست آن بهر
~~منفذ هواست و بر آن اصبع نمی رسد اما هفت نغمهآ ثقب سبعه که بر سطح خارج شود ویک نغمهآ از ثقبآ شجاع
~~بیست و هفت نغمهآ دیگر که تا سی و پنج نغمه باقی میماند آنها را هم از آن ثقب ثمانیه بشدت و لین نفخ
~~حاصل شود و طول نای بحسب عادت هفت قبضه باشد اما مباشران گاه باشد که یازده قبضه یا نه قبضه یا
~~هشت یا هفت و نیم می سازند. و برای آهنگ نارسیدگان پنج قبضه یا پنج ونیم سازند. ونای کو چک دیگر باشد
~~که مقدار آن نیم چندانک مقدار نای... باشد و نغمات نظایر نغمات نای بزرگ باشد در حدت ms317 اما مولانا
~~شمس الدین حربوی عرب دوازده قبضه مقدار نای کرده بود اما بر دو ثقبه آخر نای اصابع نمی رسید اودو
~~انگشت پای را می نهاد و بر مغمات از آن حاصل میشد.
~~170- به اصطلاح نفس گردان.
~~171- منظور دو اکتاو است از ا تا له به شرح قبل (جامع الالحان ص 29) الالحان، ص 29).
~~172_ نور: و آن ناییست (از سازیست در نسخ دیگر مناسب تر است) که از چوب بخرط (= خراطیاتراشند و
~~در آن نقش نفس متصل باشد و آنرا سر فمی جدا باشد و استخراج نغمات از آن اسهل بود کردن از آنک از
~~نای سفید ودر... لین نفخ مستخرج گردد.. گشاد ثقب اصابع گاهی تمام و گاه نصف و گاه ربع بقیاس تا
~~مقصود نافخ چه تغمه باشد
~~17- منظور نای سفید و سیاه سابق الذکر است.
~~174- یعنی دهانه.
~~175- یعنی رفت و آمد
~~176- نور وآن از براعین مذکوره انقص باشد فمکه با شد جداس باشد و در آن تفس از ینی ستاند وازفم
~~نفخ کند و آن نفخ را بقدر احتیاج خرج کنند (فقط)
~~17- نور: ودر تالیف الیحان همانها که در آن پدا شود در سرنا همان پیدا شود زراکه نفخ بشدت و عنف در
~~آن همان چنان باشد و آواز...
~~128- ایضا نور: و بر آن تقبآ باشد ودر آن نفس از لب بالا فرو کتل واکتر در آن نور وزییاتی ترنم کتدوگاه
~~نوا (کذا) و بوسلیک پیدا کنند و در آن مجال سیر نغمات کمتر باشد
~~179- در اصل در دو نسخه متصل
~~180- قبلا اشاره شد به معنی عادت و رسم است ولی اینجا می تواند مفهوم مرسوم یا متعارف داشته باشد
~~181- نور: و اما نفیر وآن از سیم برنج باشد و مقدار آن.. از سایر همه آلات.. دأب مقدار دوگزباشد.
~~نقصان آن کردن... مباشران آن... دارد و اگر مقدار را ازین که مذکور شدزیادت سازند آنرا برغوا گویندودر
~~آن سه نقمه موجود بشود از طرف انقل بعد ms318 ذی الخمس واز طرن احد بعد ذی الأربع (4 شکل در حاشها

PageV01P371

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0300.png)

~~182- نور: و مقدار طول آن یک شبر (= وجب) باشد و آن چنان باشد که بر آن سر آن که دردهان می گیرند
~~زبانچهآ باشد که از آنجا نفخ در آن در دمند و بر سطح آن ثقب یاشد که باصابع آنها را فروگیرند و نغمات بقدر
~~آن حاصل شود و آواز آنرا ارباب لطف گفتهاند که به تیز ماند که بآهنگ باشد
# در حاشیهآ نسخهآ نور عشمانی مربوط به موسیقار یا چبچیق
~~183- ایضا در اصل منفصل.
~~184- یا نغمهآ (نغمهای).
~~185- کذا جدا.
~~186- دو لب تثنیه شفة (معین).
~~187_ نور.. النفخ است و آن همچنان باشد که نایی باشد دراز و آنک یلی (=نزدیک) آنست از آن کوتاهتر
~~(کذا) همچنان آهنگ سازند با نغمهآ ذی الکل که هشت نغمهآ ملایم انتقال [و] دهانهای آن نایها از دو طرف
~~مایل باشد و لب بر آن نهند و نفخ در آن در دمند و اگر خواهند که نغمهآ نایی احد سازند قدری موم یا چیزی
~~دیگر گلوله کرده در آن اندازند نغمهآ آن احد شود.
~~188- در مواردی با جیم هم در نسخهها دیده میشود.
~~189- نور: بر یکدیگر چفسانیده (به معنی الصاق رک. جامع الالحان،ص 335)
~~190- ایضا نور: باشد بر آن که نافخ آنرا دردهان گیرد و از آنجا نفخ در دمد از نغمه آواز بر آید اما مباشران
~~آن ثقبات را گشایند و قید کنند که موجود نغمات ملایمه باشد و استخراج بعضی از جموع و اجناس از آن
~~ممکن باشد و از آنها بحرکات اصابع نغمات حاصل شود و آن هم از.. پیدا شده است.
~~oreamon -191 که در نظر قدما نماد یا سمبل کمال بوده است.
~~192- مطهری: لولها (رسم الخط).
~~193- قلع، حلبی (معین).
~~194- ملی: لولهآ (یا: لولهای).
~~.5i5 195- زبانهها
~~106- نور: و آن بر هیأت موسیقارست اما موسیقاریک صف نایها باشد و ارغنون دو صف نایها باشد که از
~~سرب ms319 یا سیم سازند و آن دو هجده نای باشد بر عدد تغمات و نظایر آنها. اول نایهای دراز باشد بعد از آن یکی

PageV01P372

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0297.png)

~~از یکی اقصر چندانک بطرف احد رود اقصر باشذ و بتهای (= تهها) در سوراخها باشد و آن سوراخهادر
~~مجرایی باشد و در عقب آن مجری دمی باشد همچودم آهنگران که چون آنرا در دمند باد در مجری میرود ودر
~~مجری سوراخها باشد غیرسوراخهایی که بنهای نایها در آنهاست که بر سطح آن مجری زبانها باشد متحرک
~~و چون باصابع آن زبانها را فروگیرند سوراخ گشاده شود و آنها منفذ هوا باشد تغمه از آنها حاصل شود و از
~~آن جموع و اجناس مستخرج شوند.
~~197- مقیم (لاورس عربی) یا درنگ کننده (معین).
~~198- نمودن به معنی نشان دادن یا کردن رک. تعلیقات.
~~199- یا در جامع الالحان (صفحهآ 25 و مقاصدالالحان، چاپ دوم، ص 13)
~~200- اوکتاو دوم یا دو اکتاو شامل نغمات اتا له (جامع الالحانهص 32) که هفده تغمه از امی شود یح
~~201- شکل از نسخهآ ملی است.
# ایی نبیذبیار
# خایران   (ا مارمنمما ثتبک تانسف
# 5)()بز)(ی

PageV01P373

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0302.png)

~~202- ایضا نور: اما ساز الواح و آن هجده لوح باشد بر چهار چوب آنهارا مستحکم کرده برین گونه و هجده
~~لوح را آهنگ متغیر نمی شود کاسها بآب حاد و ثقیل می شود اما الواح بآتش متغیر شود. پس هرگاه آنرا
~~بخایسک (چکش یا مطرقه) بکویند اگر خواهند که آهنگ آن تیز شود آنرا کوتاه و غلیظ سازند و اگر
~~خواهند که آهنگ لوح ثقیل شود آنرا طویل و رقیق سازند و آن الواح را یجکوج که از چوب باشد قرع کنند
~~و از آن استخراج ادوار توان کردن و این آلت از مطلقاتست پس پسر هر لوحی دو سوراخ باشد که بدو
~~ریسمان از بالا آنرا بر چوب بندند و در زیر بیک ریسمان بر چوب مستحکم کنند و بطریق گوشک عود برای
~~هر لوحی سه گوشک، دو گوشک بدوریسمان ms320 مفتول بسته گردد و گوشکی دیگر بر تحت که بیک ریسمان بسته
~~شود و چون آن ملاوی بیچند الواح مستحصف (استوار) شوند بعد از آن مقاومت کند مرقارع را و این
~~چهارچوب (= کادر) اگر مستطیل باشد بشکل قالب خشتی که دراز آهنگ عرض آن نیم گزباشد و طول آن
~~دوگزو آنرا تنصیف باید کرد در هر نصفی نه لوح باشد چنانک در تمام آن هجده لوح موجود شود و درین آنها
~~را بعمل آوردیم

PageV01P374

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0299.png)

~~ستهآ مذکوره قدیمه، بر حسب فرمان ایشان دوایر غریبه وضع کردیم و در آن دوایر
~~تصانیف مرغوب ساختیم و بعرض رسانیدیم و آنها بنظر قبول و ارتضاء ملحوظ گشت و
~~هر دایره4آ را ایشان به اسمی مخصوص فرمودند. پس ما از آن ادوار پنج دوررا اینجا باز
~~نماییم تا طالیان را معلوم شود که غیر از اینها نیز ادوار ممکنست وضع کردن زیرا نه
~~فیض گسسته است و نه فیاض بخیل5. و اسامی ادوار اینست:
# دور ضرب الفتح و دور الربیع و دور شاه ضرب و مأتین و دور عدل6.
# اما دور ضرب الفتح بتاریخ سنهآ اربع وثمانین و سبعمائه سلطان مرحوم مغفور7
~~سعید شهید غیاث الدین شهزاده شیخ علی8 تغمدالله بغفرانه از بغداد به تبریزا نهضت
~~فرمود به10 نیت فتح بر سلطان اعظم مغیث الدین سلطان احمد11 انارالله برهانه چون
~~در قوروق اوجان12 مقابل شدند فتح شهزاده را شد13. در همان روز بدین14 فقیر
~~فرمودند دوری وضع کن که زمان نقرات آن فرد15 باشد و آن چهل و نه نقره باشد. بر
~~حسب فرمان همایون این دایره موضوع گشت و درین دایره تصانیف ساخته شد. آن
~~حضرت این دور را ضرب الفتح نامید16 ونقرات آن اینست: تنن تنن تنن تتنن تنن تنن
~~تننن تنن تن تنن تننن تننن تننن تننن.
# دو17 وتد مجموع پس دو فاصله پس دووتد دیگر پس فاصلهآ صغری و وتدی و سبیی
~~پس پنج فاصله دیگر18. و زمانی که ms321 مابین نقرات ثالث و رابع و خامس19 و سادس و
~~سابع و هفدهم و هجدهم و بیست و هفتم و بیست و هشتم است همه زمان جاند و زمانی
~~که مابین نقرهآ سی ام و سی و یکم است زمان ب و ازمنهآ مابین نقرات دهم و یازدهم و
~~چهاردهم و پانزدهم و بیست و چهارم و بیست و پنجم و سی و سیم و سی و چهارم و سی و
~~هفتم20 وسی و هشتم و چهل ویکم21 وچهل ودوم و چهل و پنجم و چهل و ششم وچهل
~~و نهم و، واولند22 در اعادهآ دور همه زمان داند. و زمانی که مابین ثالث و رابع و خامس
~~است زمان د باشد و زمانی که مابین نقرات خامس و سادس، و سادس و سابع است زمان
~~جاست و زمانی که مابین نقرات سابع و ثامن است زمان د باشد و زمانی که مابین
~~نقرات ثامن و تاسع است زمان جوزمانی که مابین نقرات تاسع و عاشر است زمان ب و
~~ازمنهآ که مابین نقرات عاشر و حادی وثانی عشر و ثالث عشر و رابع عشرندهمه ازمنهآد
~~بود و زمان مابین نقرات رابع عشر و نقرات اولیست زمان دباشد بر تقدیر اعادت دور.
~~و23 ما اینجا برای مثال آن دایره وضع کنیم و نقرات آنرادر آن باز نمایم برین
~~مثال24:

PageV01P375

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0304.png)

~~وضرب اصل آن نقرهآ تای وتد اولست25 وتای فاصلهآ اخیر26 باقی ضروب فروع
~~مطروح اند و آن هجده ضربست.
~~اما دور ضرب الربیع و زمان دور آن بیست و چهار نقره است برین مثال: تننن تننن
~~تننن تننن تننن تننن و آن شش فاصله37 است. و این دور را حضرت28 سلطان الأعظم
~~سلطان جلال الدین حسین29 رحمه الله این السلطان اویس انارالله برهانه در تبریزدر
~~باغ دولتخانه30 مجلسی آراسته31 در اثنای مجلس تصنیفی خواست در دوری از ادوار
~~ایقاعی غیر از ادوار مذکوره، بر حسب فرمان اعلی دفعتا32 در ms322 بدیهه این دایره33 را
~~وضع کردم و هم در آن مجلس تصنیفی درین دایره ساخته شد و چون فصل بهار بود نام
~~این دور را ضرب الربیع فرمود. و صورت دایره اینست و ضرب اصل آن یکی بر تای نقرهآ
~~فاصله اولی34 است و دیگر بر تای فاصلهآ سادسه. و ازمنهآ مابین نقرات را طالبان دانند
~~که بهمان نوع که دردایرهآ مأتین مذکور شد35 و بدوازده سبب یا هشت وتد همه تقطیع
~~توان کرد36:

PageV01P376

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0301.png)

# اما دور شاه ضرب37 و زمان دور آن سی نقره است برین گونه: تننن تنن تن تن
~~تنن تننن تن تن تنن تنن تن. فاصله ووتدی و دو سبب و بازوتدی و فاصلهآ و دو سبب و دو
~~وتد و سببی دیگر38، و ضرب اصل آن یکی بر تای اول فاصله اول باشد و نقره دیگر بر
~~تای وتد رابع.
# و سبب تألیف این دور آن بود که حضرت پادشاه مرحوم سعید شهید39 سلطان احمد
~~سقی الله ثراه و جعل الجنة مثواه40 در دارالسلام بغداد در کشتی نشسته بود که محرکان
~~آن کشتی سی ملاح بودند که اجرای آن کشتی می کردند زمان این دور را بر عدد
~~ملاحان آن سفینه فرمودند که باشد، بر حسب فرمان همایون همچنان ساخته شد و
~~صورت آن دایره اینست41:
# المنکم دورقطاء نی
# ی36 نره
# ،»
# جعب0
# رن؟ بیر لا ربا نظامی)
~~و برین چهار بیت شیخ جنیدالبغدادی قدس اللهسره تصنیفی خواستند بر موجب
~~فرمان همایون هم در بدیهه ساخته شد
~~ولقد ذکرتک فی السفینة والردی   شعر42   متیقن لتبلاطم الامواج
~~والسحب تمطر والریاح عواصف   واللیل منسدل الذوائب داج
~~و من الأعادی فی الشواطی عسکر   یتجهزون43 لغارة دیباج
~~وعلت لأصحاب السفینة عولة   انا و ذکرک فی الذیتاج4
# وضرب اصل45 آن نقرهآ اول بر تای فاصلهآ اول است و نقرهآ دیگر برتای سبب آخر.

PageV01P377

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0306.png)

~~فرمودند47 اگرچه به ازمنهآ دیگر هم تقطیع آن دور ممکنست اما آن حضرت شاهزادهآ
~~عالمیان ms323 امیر زاده غیاث الدین محمد سلطان نورالله مضجعه بود که در دار الملک سمرقند
~~در باغ نقش جهان فرمود که از ادوار ایقاعی دور می خواهم که موضوع شود که زمان
~~نقرات آن دوردویست نقره باشد و آن اطول ازمنهآ ادوار ایقاعی باشد بلک ربع این زمان
~~اطول سایر ازمنه باشد، بر موجب فرمان اعلی این دور مأتین مترتب شد. وضرب اصل
~~درین یکی بر تای نقرهآ فاصلهآ اولیست و نقرهآ دیگر بر تای فاصلهآ چهل و نهم و صورت
~~دایره اینست48:

PageV01P378

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0303.png)

# و این دور را درالسلطنة هرات در باغ زاغان حضرت سلطان الاعظم مالک رقاب
~~الامم ظل الله فی الارضین معین الحق والدنیا والدین شاه رخ سلطان خلدالله ملکه و
~~سلطانه سخن از عدل و داد می رفت چون این دور موضوع شد بندگی حضرت خاقانی
~~فرمود که نام این دور، دور عدل باشد.*
# فصل دوم در بیان دخول و خروج در تصانیف50
# اما دخول آن51 چنان باشد که مثلا چون تصنیفی گویند در دور ثقیل ثانی که ارباب
~~عمل آنرا خفیف گویند و زمان دور آن شانزده نقره است دخول در تصنیف یا از نقره اول
~~باشد یا از نقرهآ دوم یا از سیم همچنان تا شانزدهم. و دخول در اول تصنیف بر سه نوع
~~باشد: و آن مع باشد یا قبل یا بعد. اما مع آن باشد که ضرب نقره ایقاعی با لفظ و صوت
~~تصنیف معا ابتدای دخول کنند. اما قبل و آن چنان باشد که ضرب نقره پیش52 از لفظ
~~صوت واقع شود. اما بعد و آن چنان باشد که ضرب نقره بعد لفظ و صوت باشد. و درین
~~دور ثقیل ثانی دخول شانزده صنف ممکن باشد پس اگر یک نقره تلفظ کنند53 آنرا
~~دخول ازثانی گویند چنانک بیک نقره تلفظ کنند و گویند. ت و دخول کنند در تصنیف. و
~~اگر بیک سبب خفیف تلفظ کنند پس در تصنیف دخول54 کنند چنانک ms324 گویند تن و در آیند
~~آنرا دخول از ثالث گویند. و اگر بیک وتد مجموع تلفظ کنند55 برین گونه تنن پس در
~~تصنیف در آیند آنرا دخول از رابع گویند. و اگر56 بفاصلهآ صغری تلفظ کنند برین گونه
~~تننن پس دخول کنند در تصنیف آنرا دخول از خامس گویند و علی هذاالقیاس تا آنجا
~~که پانزده نقره57 بشمارند و از شانزدهم دخول کنند در تصنیف پس درین دور بشانزده
~~قسم ممکنست و دخول در هر دایره58 بعدد نقرات آن دایره در آن دایره دخول ممکن

PageV01P379

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0308.png)

~~باشد و مصنفی که تصنیف سازد چنانچه اقتضای ارادت او باشد دخول اختیار کند جایز
~~باشد، و در مجموع ادوار ایقاعی همین قیاس کنند.
# اما خروج و آن59 چنان باید که اگر دخول از خامس باشد خروج که تصنیف که آخر
~~شود بهمان عدد نقرات باشد مگر مدی که در اواخر تصانیف می باشد و آن مد را نیز
~~اصلش بهمان عدد نقرات باشد اما اگر برای فصل و تمکین تصانیف که زیادت از آن مد
~~کنند و از ضعف آن زیادت نشاید.
~~1- شش دایره از ثقیل اول تا هزج (جامع الالحان. ص 215).
~~2- ماند آل جلایر از جمله احمد جلایر (مقدمهآ جامع الالحان، صفحه نه) رک. تعلیقات.
~~3- غیر مألوف و عجیب (لاروس عربی).
~~4- دایره ای.
~~5- شاید با معنی مصدری (لاروس عربی) یا بخیل.
~~6- در این باره مراغی در دو کتاب دیگر خود نیز شرحی آورده است ولی اسامی ادوار همانند نیست. رک.
~~مقاصد الالحان، چاپ دوم، صفحهآ 96 و97 و جامع الألحان، صفحهآ 227 تا 229.
~~7- نور بدون مغفور: غیاث الدنیا والدین
~~8- علی بن اویس از آل جلایر (جامع الألحان، ص 341) . رک. تعلیقات.
~~9و10 - در اصل منفصل
~~11- نور: مغیث الحق والدین
~~12- ایضا نور: مقابله شدند!... میسر شد
~~13- و به قولی به قلعهآ النجق رفت (تعلیقات مقاصدالألحان، چاپ دوم، ص 190).
~~14- نور: ازین فقیر تصنیفی خواست بر دوری از ادوار ایقاعی که زمان نقرات دور آن ms325 فرد باشد
~~15- طاق یا تاق و مقابل زوج.
~~16- نور: نام فرمود و نقرات آن برین موجب است
~~17- ایضا نور: اول دو وتد مجموع پس دو فاصلهآ صغری، باز دووتد و فاصلهآ دیگر، پس وتدی و سبب خفیفی
~~پس پنج فاصله (که کامل تر و واضح تر است)
~~18- یعنی: 2 تنن و2 تتنن و2 تنن و1 تننن و1 تنن و1 تن و5 تنن (به ترتیب)
~~19- نور بدون خامس
~~20- نور: سی و هفت
~~21- ایضا . چهل و یک
~~22 شاید: اولی اند- نود واولی است بر تقدیر اعادة دور همه زمان داند او از اینجا به بعدتا اعادت ذوررا
~~ندارد)ا

PageV01P380

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0305.png)

~~23- نور: وما اینجا برای تمثیل آن دایرهآ (= دایرهای) وضع کنیم و نقرات آنرادر آن دایره باز نمایم برین
~~مثال:
~~24_ شکل از نسخهآ ملی است و در مقاصد الالحان نیز به صورت دیگری اما ساده تر آمده است (چاپ دوم، ص
~~.(97
~~25- نور: تاء وتد اول و برتاء فاصلهآ اخیر است بواقی ضروب فروع و مدروج اند و ضروب اصول وفروع آن
~~هجده است.
~~26- منظور از تاء فشار یا آکسان روی ت در تن اول و تنتن آخر است
~~27- 6 تننن (فاصلهٔ‌ صغری)
~~28- نور: سلطان جلال الدین حسین رحمه الله ابن...
~~29- حسین جلایر که قبلا مراغی در خصوص شرط بندی سال 778 در حضور او شرحی آورده بود رک.
~~جامع الألحان، صفحهآ 243 و244.
~~30- قصر سلطنتی (معین) و شاید هم اسم خاص یا حدود ارگ تبریز.
~~31- نور: آراسته بود
~~32- کذا در همهآ نسخ: دفعة
~~33- نور: این دایره تصنیفی ساخته بعز عرض رسانیدم و چون فصل ربیع بود... فرمود و ضربین اصل آن یکی
~~بر تای نقرهآ اول فاصلهآ اول است و یکی دیگر تاء اول فاصلهآ خامس است. و این دور را هم بدوازده سبب
~~خفیف یا هشت وتد تقطیع توان کرد بران دایره موضوع شده برین مثال:
~~34- مطهری: اولیست
~~34- شرح دایرهآ مأتین پعد از این می آید لذا باید شود باشد ms326 مگر به اعتبار ماضی بودن مضارع محقق الوقوع.
~~36- شکل از نسخهآ ملی است
~~37- نور: دور شاهی (مانند آنچه در فهرست اسامی ادوار در آغاز این قسمت آمده بود) . در مقاصدالالجان
~~(ص 97) و جامع الالحان (ص 228) نیز دورشاهی است و روش آماری ترجیح آن را بر شاه ضرب تأیید
~~می کند اما در بعضی از مأخذ دور شاهی را مربوط به جنگ احمد جلایر و علی جلایر در حوالی مزار پیر عمر
~~نخجیران ذکر کردهاند (مقاصدالألحان «تعلیقات»، ص 190)
~~38- یعنی تشکیل می شود از 1 تننن و1 تنن و2 تن و باز1 تنن و1 تننن و2 تن و2 تنن و1 تن (به ترتیب).
~~39- بغداد مدتی در تصرف آل جلایر بوده است بنابراین قضیهای که مراغی نقل کرده است به قبل از سال
~~795 هجری قمری یا تسلط امیر تیمور بر آنجاست. رک. مقدمهآ جامع الالحان، صفحهآ ده.
~~40- نور: سلطان مغیث الدین احمد سقی الله ثراه و جعل الجنة مثواه در بغداد... و محرکان ... ملاحان آن
~~کشتی فرمودند که باید باشد... ساخته شد و بر چهار بیت بر ابیات شیخ جنید بغدادی قدس الله تعالی سره
~~تصنیفی خواستند در سه گاه بر موجب فرمان همایون مؤلف گشت
~~(4- شکلی از نسخهٔ‌ ملی است ودر مقاصد الالحان ساده تراص 97) وجامع الالحان کامل تراص 228) ننز
~~آمده است.
~~42- نور بدون عنوان
~~43- کذا نور، دو نسخهآ دیگر: یتحیرون

PageV01P381

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0310.png)

~~44- قراءت مورد تودید است زیرا نسخهها نقطه کم دارند یا ندارند.
~~45- ملی: ودور اصل1- نور: و ضرب اصل این دوریکی بر تای اول نقرهآ فاصلهآ اولست و نقرهآ دیگر برتای
~~سبب اخیر
~~46- یعنی 50 تتشن یا 200 - 4»50.
~~47- نور: فاصله یاسی وتد و فاصلتین و سببی دیکر هم توان کرد اما حضرت بفواصل تقطیع فرمود و سبب
~~ترتیب دور آن بود که سلطان زادهآ عالمیان... مضجعه در دارالملک سمرقند... که دوری می خواهیم از ادوار
~~ایقاعی که اطول از جمیع دوایر ایقاعی و زمان دور آن دویست نقره باشد ms327 و ضرب اصل درین دور یکی بر تای
~~فاصلهآ چهل و نهم باشد و بواقی نقرات مدروجاند و صورة دایره اینست
~~48- شکل از نسخهآ ملی است- نوردر داخل دایره: زمان دور مأتین دوست نقره (ودر عنوان این دور نیز: اما
~~زمان مأتین). دور مأتین با پارهای اختلافات در شرح مربوط بدان در مقاصدالألحان (ص 97) و
~~جامع الألحان (ص 229 اما کامل تر) نیز آمده است
~~49- کذا نور و دو نسخهآ دیگر این دور را ندارند.
~~50- نور: تصانیف عملیات
~~51- ایضا: دخول ابتدای تصانیف بود که مثلا... خفیف خوانتد... پس دخول... و دخول در اول تصانیف...
~~باشد و آن یا مع باشد یا قبل یا بعد
~~52- همان نور: ضرب قبل از صوت و لفظ... اما بعد آن باشد که ضرب نقره بعد از صوت و لفظ حرف واقع
~~شود
~~53- همان نسخه: کنند پس در تصنیف دخول کنند آنراثانی الدخول گویند و آن چنان باشد که بیک نقره... ت
~~و در تصنیف در آیند و آنرا دخول زوج گویند
~~54- نیز: در تصنیف در آیند آنرا ثالثة الدخول گویند و آن دخول فرد باشد مثلا تن گویند و در تصنیف دخول
~~کنند
~~55 ایضا: کند و در آیند چنانک تنن گویند و در آیند آنرا رابعة الدخول گویند و آن دخول زوج باشد
~~56- واگر بیک فاصله تلفظ کند و گویند تننن و در آیند آنرا خامسة الدخول گویند و آن دخول هم زوج باشد
~~57- نسخهآ نور: تا آنجا [که] ببانزده نقره تلفظ کنند و از شانزدهم دخول کنند و آنجا بدخول ثلثهآ مذکوره...
~~که آنها مع و قبل و بعدند. پس درین دور بشانزده نوع دخول توان کرد و دخول زمان هر دوری بعدد نقرات
~~زمان آن دور ممکن باشد تا از هر چندم خواهند در آیند و هر تصنیفی که سازند
~~58- از هر کجا که از تقرات او باشد (کذا با التفات به مفرد) دخول مقرر کند جایز باشد و در مجموع ادوار
~~ایقاعی ms328 قیاس کنند (ایضا به جمع)
~~55نور: و آن چنان باید که مثلادخول خامس باشد در خروج که تصنیف آخر شود بعدد نقرات اول دخول
~~باشد اما اگر برای رونق تلحین در آخر مدی کنند شاید تا بنقرهآ اول رسد و مدی که کشند زیادت از ضعف پنج
~~نشاید که باشد این بود بیان دخول و خروج که مذکور شد اما تالیفی که درین زمان دور سبب ثقیل دخول...
~~آنها مع باشد.

PageV01P382

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0307.png)

# اما فایدهآ عاشرا بیان انتقالات و بیان ترکیبات متفقه و مختلفه و بیان انواع تحریرات
# بحرکات حلق در نغمات.
# بباید2 دانست که ابتدای انتقال بر هر جمعی نغمات از طرف اثقل باشد یا از طرف
~~احد یا از وسط و البته اول هابطه باشد بطرف احد و ثانی صاعده باشد بطرف اثقل و
~~ثالث محتمل امرین بود. و هر یکی ازین انتقالات منتقل بر توالی باشند بی رجوع و
~~آنرا انتقال مستقیم خوانند یا با رجوع و آنرا انتقال راجع خوانند. و در انتقال مستقیم
~~اگر انتقال بر نغم متوالیه باشد بی تخطی نغمه یا بیشتر از آن، آنرا انتقال متصل خوانند
~~اگر با تخطی باشد آنرا انتقال طافر خوانند. و در انتقال راجع اگر رجوع بمبدأ بود
~~آنرا انتقال لاحق خوانند و اگر بنغمهآ دیگر از نغمات قریبه بمبدأ بود آنرا محل و منبت
~~نیز خوانند. و اگر رجوع با یکبار باشد از نغمات آنرا انتقال راجع فرد خوانندیا چندبار
~~متوالی بود و آنرا متواتر خوانند. واگر غیر متوالی بود آن به اسمی مخصوص نیست. ودر
~~رجوع مکرر اگر با یک مبدأ معین باشد آنرا راجع مستدیر خوانند و اگر نه راجع مضلع
~~خوانند. و همچنین در راجع مکرر اگر اعداد نغم مابین رجعات متساوی بود آنرا راجع
~~متساوی خوانند و اگر نه راجع مختلف خوانند. و اگر در بعضی نغمات چند بار متوالی
~~ایقاع کنند آنرا اقامه خوانند و نیز انتقال بر دو نغمه باشدیا ms329 بیشتر اگر بر دو نغمه بود[وا
~~تکرار هر دو متساوی باشند آنرا مکرر متساوی خوانند و اگر نه، مختلف خوانند. و اگر
~~بیشتر بود اقسام آن بقیاس اقسام سابقه معلوم شود. و شیخ ابو نصر رحمه الله در نغمات
~~اطراف جموع را مبادی الحان خوانده است و سایر نغمات را که با یکدیگر بر نسبت
~~ثلثهآ لحنیه در بعد ذی الکل موجود باشد مبانی الحان. و نزد او انتقال مستقیم باشد وآنرا
~~انتقالی گویند که در عود بهیچ نغمه مختلف نباشد و آن بر توالی بودیا بتخطی یک یک یا
~~دو دویا سه سه یا چهار چهاریا زیادت یا غیر مستقیم یعنی در عود با نغمه مخالف باشندو
~~این نوع باشد عود در آن بمبدا. و این نیز بر دو قسم باشد: یکی آنک در خروج ازنوعی
~~بنوعی یعنی در جمع تام مثلا چون بر مبادی ذی الکل احد انتقال کنند بمبانی ذی الکل
~~اصغر تصاعد نکنند و آنرا انتقال منعطف خوانند و این نیز بر دو قسمت: یکی منعطف
~~بی توسط نغمات مختلفه دیگر آنک در خروج از نوعی بنوعی بود بر وجهی بود که در
~~خروج بنوعی استیفای انتقالی مشابه انتقال بنوع سابق نکنند و آنرا انتقال مستدیر
~~گویند. دوم آنک عود با غیر مبدأ بود و آنرا منعرج خوانند و در آن عود بنغماتی بود که
~~انتقال بر آن بوده باشد.

PageV01P383

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0312.png)

~~این بود بیان انتقالات بسیطه و شیخ ابونصر3 در کتاب مقالات4 جدولی در حصر
~~انتقالات بسیطه وضع کرده است وما نیزدر کتاب زواید الفواید وضع کنیم برین مثال:3
~~جد ولاتتفا لاش بی در بباری ذی الکلیچ
~~حد واا
~~ختاله تیملبی حطم(ع مد بنلم نسکسیخه برب
~~ررر ر ل
~~ای با
~~ان ا ملب ت
~~و22064ه سدیند د سبوس ته انه
~~آرگ کم
~~ید ازدودتر1ع ب یودیهم ییه لهیه شهیدندسد
~~3کلم سهارنءد لتتمعهلیه به رتسغ طه
~~لله ت
~~ت ننفی رابی ای اء نوع ع ms330 ل لیم) ل مله سه که سول عا ی رعیت
# ی شهاتهال ردلو4 سم ک حکه سه نهمهن رعددیدەهی.
~~ح ران بنیطنتیع ذدود ذج مکنسیه مرد لم ینه سبر
# 18برن اثله اینادیع لعهلبمبمکسه یب ریرل بزهمیه
~~و دلدههملغعک بهلم ب سههه
~~قلله ی لکنعلجنفد ده لینمه
~~کک هرغ طن نه غرلخبمم نح شتن صئد
~~عزدرونر درعدمدم دوع کدل بیمدع دندح م سیر خ ب لنف نه بیتبیگ
~~نهه رضیسهع دط صحدوهیلم ب عدیچی- نما.
~~عدار ممارجنا ی دا ولع دذه کع میی یدتیآ له
~~امداری م سا ضن مع ررورعغ یهسرعات
# میای دیید ی ند سد محل که م سرم اکسر س بم ررد ابی بتش
~~تلجنه ابشابهبد عدلم2 سزه بام نبهه به نر نت
~~مر ا الغهدل یوبد اسیابیدی ل ل
~~امافعطبه بهلسدیم هه

PageV01P384

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0309.png)

~~1- نور: فصل دوم از فایدهآ سادس در بیان انتقالات مستقیم و راجع و غیر از آنها (باید عنایت داشت چنان که
~~مکرر یادآوری شده است فصل بندی و ترتیب مطالب این نسخه با دو نسخهآ دیگر بکلی فرق داردا
~~2- بباید دانست که ابتدای انتقال بر هر جمع نغمات از طرف اثقل باشد بطرف احد پس لازم اوست آنک
~~هابطه باشد و اگر از طرف احد باثقل باشد آن صاعده باشد (قبلا توضیح داده شد که منظور ازها بطه رفتن
~~بطرف پایین دستهآ سازیا مشط وتر و صاعده بطرف بالا دسته یا انف وتر است) یا از حشو پس آن محتمل
~~امرین باشد. و انتقال که صاعدست یاهابط از آن خالی نباشد برتتالی باشد بی رجوع بسوی مبدأ آنرا انتقال
~~مستقیم خوانند یا رجوع بمبدأ باشد آنرا انتقال راجع خوانند و در مستقیم اگر انتقال بر توالی نغم بود
~~بی تخطی نغمهآ (= نغمهای) یا اکثر آنرا متصل خوانند و اگر بتخطی باشد آنرا طافر. ودر راجع اگر رجوع
~~بمبدأ بود آنرا لاحق خوانند و اگر با نغمهآ دیگر بود قریب بمبدأ آنرا محل و منبت ms331 نیز خواند ورجوع اگر
~~یکبار بود آنرا راجع فرد خوانند یا چند بار آنرا راجع متواتر. و اگر متوالی نبود آن باسمی موسوم نیست. و
~~رجوع مکرراگر بمبدأ واحد معین بود آنرا راجع مستدیر خوانند واگر نه راجع مضلع. و همچنین دررجوع
~~مکرراگر اعداد نغم مابین رجعات متساوی بود آنرا راجع متساوی النسب خوانند و اگر نه راجع مختلف. و
~~اگر بعضی نغمات چند نوبت متوالی واقع شود آنرا اقامه خوانند و نیز انتقال بر نغمتین باشدیا اکثر از آن پس
~~اگر بر نغمتین باشد که یکی بر هر دو متساوی بود آنرا مکرر متساوی خوانند و اگر نه مکرر مختلف واگر
~~اقسام آن بیشتر باشد بواقی اقسام آنرا بقیاس اقسام سابق معلوم توان کرد و شاید ذر کتب این که قدما
~~نبشتهاند اصطلاحات دیگر مذکور بود اما شیخ ابو نصر رحمه الله در کتاب خود جدولی در انتقالات بسیطه
~~وضع کرده است و صاحب شرفیه نیز در کتاب شرفیه نغمات جدول راثبت کرده ما نیز آن جدول را وضع کنیم
~~برین مثال.
~~لآبو نصر فارابی امانند موارد مکرر قبلی ودر سایر آثار مراغی) رک مقاصدالالحان «فهر ست»، ص224 د
~~جامع الالحان ایضا، ص 392).
~~4-مراغی مکرر از این کتاب فارای نام برده است ولی ظاهرا باید آن را جز و آثار کم شده معلم ثانی دانست.
~~رک. جامع الالحان، صفحهآ 167 و195 و مقاصد الالحان، چاپ دوم، ص 86.
~~5- نسخهآ مطهری و ملی این جدول را ندارند و در مقاصد الالحان نیزکه در پایان مبحث انتقالات بدان اشاره
~~شده جای آن در نسخهآ اساس خالی مانده است فقط نسخهآ نورعثمانی دارد که نقل شد.
~~فصل1 در تعلیم خوانندگی اعنی نغمات مشهوره که از حلوق انسانی حادث میشود و
~~بیان ترکیبات متفقه و متخالفه و بیان انواع تحریرات2 بحرکات حلق در تحت اللهات3
~~در نغمات که ارباب عمل آنرا مرغوله4 خوانند
~~می گوییم هر آنچ از نغمات و ابعاد و اجناس و ms332 ادوار که از سایر آلات الحان حاصل

PageV01P385

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0314.png)

~~می شود ممکنست که آنها را بحلق نیز ادا کنند. و اکمل و افضل آلات الحان حلوق
~~انسانی است5 که آنها را بحلق نیز ادا کنند زیرا چنانک تعریف موسیقی که قبل ازین
~~معلوم شد که الحان جمع لحن است6 ولحن جمع نغمات ملایمه است که الفاظ منظومه
~~مقارن آن گردانند7 در دوری از ادوار ایقاعی. و معنی لحن از روی لغت همین است که
~~مذکور شد و این جمعیت بتمامی از حلوق انسانی حاصل میشود فقط. و از هیچ آلتی
~~دیگر از آلات الحان حاصل نشود جز بتصویت انسانی والتیام الحان بر آنهاست که
~~مذکورشد زیرا که بتصویت انسانی تلحین کنند. حروف مقارن آن توان کرد بر خلاف
~~سایر آلات الحان. اکنون کسانی که بنغمات خوانندگی می کنند ایشان8 را ارباب عمل
~~دو قسم گرفتهاند: خوانندهآ کامل و خوانندهآ ناقص. اما خوانندهآ کامل آنرا گویند که
~~همگی جموع و ادوار را بنغمات حلقی ادا کند و اورا قدرت و قوت حلقی بر آن مرتبه
~~باشد که جموع نغمات را بحسن ادا و تلطف در انتقال بنوعی ادا کند که سبب لذت و
~~وجد سامعان صاحب ذوق باشد. و نغمات در تلحین گاه منثور باشد و گاه منظوم. آنچه

PageV01P386

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0311.png)

~~منظوم باشد آنست که دوری از ادوار ایقاعی بآن ضم کنند. و آنچه منثور باشد آنست که
~~با آن نغمات دوری از ادوار ایقاعی نباشد. بعضی خوانندگان که ایشان الفاظی که
~~دلالت بر معانی که محرک نفس باشد و آن همچو قراء و خطباء و مؤذنان و ناشدان عرب
~~و متغزلان عجم و غیرهم که تلحین کنند و خوانندگان هم بدان نوع ترنم کنند و آن نثر
~~نغمات باشد.
# اما نغمات منظومه همچنانک تصانیف عملیات در اصول و فروع کماعلمت و چون
~~معرفت نغمات کما ینبغی معلوم شود در خوانندگی قدرتی و مهارتی حاصل شود و چون
~~آواز خوش که ms333 آن عطای الهی است با آن تصرفات ضم شود آنرا خوانندهآ کامل گویند.
~~و خوانندهآ ناقص آنک از آن فواید هیچ معلوم نداشته باشد و آن بر دو قسم باشد:
~~خوش آواز و کریه الاصوات. اما کریه الاصوات خارج از مبحث است اما حسن
~~الصوت که اورا معرفت نغمات باشد نمونهآ بود از نور علی نور. و ارباب این فن ملحنان
~~نغمات منثوره را بر چهار قسم نهادهاند: قسم اول آنک ایشان را آوازهای خوش باشد و
~~هم بالطبع خوش خوانند اما ایشان را معرفت نغمات کمامر حاصل شده باشد و ندانند
~~که در چه پرده یا در چه آوازه یا در چه ترکیب است اگر دیگری خواند هم حقیقت آنرا
~~ندانند.
# قسم دوم آنک معرفت جموع و ادوار را حاصل کرده باشد و آنها را بآوازهای خوش
~~منضم گرداند. اما قسم سیم آنک او را هم نثر نغمات و هم نظم نغمات باشد اعنی هم
~~خواننده باشد و هم گوینده اعنی او را تصانیف علمی موسیقی یاد باشد مع الصوت
~~الحسن.
~~قسم چهارم آنک اورا نثر نغمات فقط باشد و از آن اقسام ماضیه خالی و فارغ باشد
~~مبدأ و وسط ومحط خوانندگی.
# ببایددانست که خوانندگی یعنی تلحین حلقی را ابتدا از طرف اثقل باشدیا ازوسط
~~یا از احد و فواید و طرایق آنها در بیان انتقالات مذکور شد. اما درین محل بیان
~~اصطلاحات خوانندگی و اهل عمل را ذکر کنیم و گوییم که ابتدای خوانندگی ازراست
~~باشد یا از دوگاه یا از سه گاه زیرا که ابتدا و انتهای نغمات مبنی بر ابعاد ثلتهآ لحنیه9
~~است. مثلا نغمتین دوگاه طرفین بعد طنینی است و نغمتین سهگاه طرفین بعد مجنب
~~کبیرست و نغمتین بعد بقیه طرفین بعد بقیه و مدار الحان برین سه بعدست برای آن آنها
~~را ثلیهآ لحنیه می گویند که الحان از آن هر سه نغمه حاصل می شود. پس بیایددانست که

PageV01P387

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0316.png)

~~درهمهآ دوایر ms334 دوگاه و سه گاه و راست باشد اما در انتقال که تقدیم و تأخیر و تغییر و تبدیل
~~واقع شوند هر بار در طبقهآ واقع شود اما دوایر ثلثه اعنی عشاق و نوی و بوسلیک از بعدط
~~وجخالی اند و این خود واضح و لایح است که مبادی و مبانی جموع نغم خالی ازیکی
~~از ثلثه نیست یا طنینی است یا مجنب یا بقیه، اما بقیه مگر در بوسلیک. پس خوانندگی
~~بعد از معرفت مبدأ و محط بر دو قسم بود: قسم اول مفرد و قسم دوم مرکب. و مفرد آن
~~باشد که در یک دایره یا یک آوازه یا یک شعبه تلحین کنند چنانک ابتدا و انتها همه در آن
~~یک مقام باشد. اما مرکب10 آن باشد که در پردهآ که خواهند پرده یا آوازه یا شعبهآ دیگر
~~بآن ضم کنند یکی یا دویا سه زیادت بر آن و اگر خوانندهآ قادر و ماهز باشد در معرفت
~~نغمات ممکنست که جموع و ادوار را با یکدیگر مخلوط کرده و مرکبات کثیرة الانواع
~~موضوع گردد و تواند که دریک مجلس خوانندگی مجموع دوایر را بحلق دز عمل آورد.
# بیان مرتبهآ آهنگ و خوانندگی. خواننده باید که آهنگ خود را بداند در حدت و ثقل
~~ودر مرتبهآ خواند که اورا ممکن باشد که از طرف اثقل بذی الکل اثقل و از طرف احد
~~بذی الکل احد انتقال تواند کردن مثلا اگر خواهد که در دایرهآ راست او غیر ذلک
~~خوانندگی کند ابتدا از نغمهآ کند که متوسط ذی الکلین باشد و آنرا نغمه یح فرض کنیم
~~که آن وسطی مشتر که باشد میان دوذی الکل پس آن از طرف احد انتقال بذی الکل احد
~~که آن نغمه له11 است آسان کند از طرف اثقل بنغمهآ ا که ذی الکل اثقل باشد چون
~~چنین باشد مجموع نغمات مبادی و مبانی ذی الکلین در تصرف خواننده باشد زیرا که
~~بر جمیع نغمات جمع ms335 تام باسهل وجوه انتقال تواند کردن چنانک بآواز او زور بسیار
~~نرسد. و چون ابتدای خوانندگی بنغمهآ یح کنند از طرف ذی الکل اثقل انتقال بدین
~~نغمات کنند. یح.. یه. یج یا.. ح. و. د..ا
# و بذی الکل احد بدین نغمات انتقال کنند: له. لب. ل. کح. که . کج. کا.. یح12 و
~~جهد باید کرد که از طرف احد ذی الکل احد در نگذرد زیراکه مبالغه در حدت خروجست
~~از اعتدال چنانک شیخ سعدی رحمه الله گفته که: مغز ما برد و حلق خود بدرید13.
# و علی کل حال خیرالامور اوسطها14. و چنانک دایرهآ راست را در ذی الکل
~~بازنمودیم مجموع دوایر را نود ویک دایره ممکنست بهمان طریق درذی الکلین نمودن و
~~ما اینجا مثال دیگر گوییم که خوانندگان فهم کنند زیرا که ایشان را این معرفت کمتر
~~باشد. و درین زمان کسان دیدیم که خوانندگی می کردند و هر چند می توانستند در
~~خدت15 مبالغه می کردند چنانک سبب خروج از اعتدال میشد و حدت آهنگشان از

PageV01P388

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0313.png)

~~نغمهآ له در می گذشت. و این خود واضح و لایح است که در آوازهر کسی نغمهآ هست که
~~اثقل از آن نغمهآ دیگر نیست و مخرج آن اثقل النغمات از بالای ناف باشد هر چند که
~~انتقال بطرف حدت کند طبقات نغمات در حدت زیادت شود و ظاهرست که هرچند
~~نغمات احد می شود مخارج نغم در اجزای حلق بالاتر می رسد تا بمرتبهآ که دماغ را خبر
~~شود و بدماغ رسد کانه ناف بمثابهآ انف وترست و دماغ بمثابهآ مشط و از بالای ناف تا
~~اقصای دماغ بمثابت وترست که هر نغمه از جزوی از اجزای حلق بیرون می آید16.
# و اما قدما و حکما آواز مردم را ضبط کردهاند و مجموع اصوات ناس17 را در چهل و
~~یک نوع اعتبار کردهاند و هر نوعی ادوار را باسمی مخصوص کردهاند و هر یکی را
~~مثالی و شکلی ms336 نموده و کیفیت آنها را بتمامی در کتاب کنزالالحان18 بیان کرده ایم، اما
~~اینجا اسامی آنها را ذکر کنیم برین مثال:
# الصوت المد، الصوت القصر، الصوت الغلظ، الصوت الخلل19، الصوت الدقة،
~~الصوت الخشونة، الصوت اللین، الصوت التردد، الصوت الوقف، الصوت المیل0،
~~الصوت الاستقامة، الصوت الابتداء، الصوت الانتهاء، الصوت السکون، الصوت
~~الحرکة، الصوت الصعود، الصوت النزول، الصوت الفتح، الصوت الضم، الصوت
~~الکسر21، الصوت التکسیر، الصوت الطول، الصوت الجعودة22، الصوت السباطه،
~~الصوت النفور، الصوت الطمأنینه، الصوت الضیق، الصوت السعة الصوت، السرعة،
~~الصوت الابطاء، الصوت الثقل، الصوت الخفة، الصوت البیان، الصوت الادغام،
~~الصوت الجنس، الصوت الطلاق، الصوت الامساک، الصوت الارسال، الصوت الشدة،
~~الصوت المتحرک، الصوت الساکن.
# اما اهل عجم آوازی23 را که قوت حدت آن از اباشد تا که، که بعد ذی الکل والاربع
~~است آنرا آواز درگاهی خوانند و در آن چنان آواز تحریر بنادر24 باشد و آوازی باشد
~~غلیظ وروشن آن آوازرا صبیحی خوانند و آوازی که آن بلند و سطبر و بی تحریر باشد
~~آنرا صبیحی غلیظ خوانند. آن چهل و یک نوع آوازرا اهل عجم هر یکی را باصطلاح
~~خود نامی دیگر گویند و امثله نمودهاند اما درین کتاب آنها را بیان نکردیم جهت
~~اختصار کتاب

PageV01P389

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0318.png)

~~2- قبلا اشاره شد تحریر را در خواندگی غلت نیزمی گویند و معادل تری فرنگی است.
~~3- لهات: زیان کوچک (معین)
~~4- یا مر غول در لغت به معنی پیچیده است ولی مجازا به تحریر تغمه و آواز نیز اطلاق می شود (ایضا).
~~5- مطهری: انسانیست (رسم الخط)
~~6- ایضا: لحنست
~~7- تعریف لحن در ابتدای شرح ادوار آمده است و نیز در مقاصدالالحان. ص 8 و جامع الالحان، ص 8.
~~8 کذا ملی و در مطهری متصل: ایشانرا
~~9- سه بعد مجنب و طنینی و بقیه که مکرر بدان اشاره شده است
~~10 - به مرکب خوانی فعلی شباهت دارد.
~~11- ا و له هر دو هم آوا و اوکتاو هستند (یا: هنگام).
~~12- نقطه گذاری اصلاح و گامل شده است ms337 و چنان که قبلا اشاره شد هر نقطه جانشین یک نغمه مفقوده است
~~مثلا چون بین ا ود دو نغمه ب و ج مفقود است 2 نقطه میخواهد و قس علی ذلک
~~13- مرغ ایران زهول او بیرید. مغز ما برد و حلق خود بدرید (گلستان، چاپ بروخیم، ص 67) و در
~~جامع الالحان نیز آمده است. رک. صفحهآ 52.
~~14- یا خیر الامور اوساطها حدیثی است. رک. تعلیقات جامع الالحان، ص 291.
~~15- یعنی سعی می کردند بلند بخوانند ولی خارج می شدند
~~16- تشبیه کرده است به وتریا سیم که انف (بالا) و مشط (پاسن) داردو چنان که ملاحظه می شود آن دورا بدا
~~وم نشان می دادهاند.
~~17- بنی آدم وانسان (لاروس عربی).
~~18- قبلا توضیح داده شد یکی از پر ارزش ترین آثار مراغی و کتابهای موسیقی فارسی بوده است که
~~متأسفانه نسخهای از آن تاکنون بدست نیامده است رک. مقدمهآ جامع الالحان، صفحهآ سیزده.
~~19- نور: الحلل
~~20- ملی: المثل
~~21- تور: الکبر (شاید)
~~22- کذا مطهری وبا مرغوله به معنی مجقد که مجازا به تحریر آواز اطلاق می شده است بی مناسبت نیست.
~~23- نور: آوازی را که قوت حدت آن یک بعد ذی الکل والاربع باشد اعنی از اتا که آن آواز را درگاهی گویند و
~~آن آواز عریض باشد و سطبر و روشن و در آن چنان تحریر و مرغول نباشد. و اگر آوازی باشد که حدت آن
~~یک بعد ذی الکل مرتین بود و غلیظ باشد آنرا صبیحی خوانند. و اگر آن آواز باریک و تار باشد آنرا آوازماده
~~گویند و در آن آواز تحریر باشد اما مرغول نباشد. و آوازی که حدت آن ذی الکل مرتین باشد و روشن و غلیظ
~~بود و در آن تحریر و مرغول باشد کامل خوانند. و آوازگاه دماغی باشد و گاه حلقی، آنچه بمشارکت هردو
~~باشد اکمل الاصوات آنرا گویند و آن چنان باشد که در حالتی که مباشر بنرمی تلحین کند بالای ناف و مخرج
~~پارا از ms338 آن خبر شود و چون پوسط رشد از حلق باشد و چون بحدت رسد بدماغ برآید و اهل عجم آن چهل و
~~یکد آوازداهریکی باصطلاح خود بنامی خوانتدوتمامی آنهارادر کتاب کنزالالحان پیان کردمایم فلیطلب منه
~~24- به نادر(= به ندرت)

PageV01P390

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0315.png)

# فصل1 در ذکر اسامی مباشران این فن
# چون حق سبحانه و تعالی خلق آدم علیه السلام2 کرد وروح در بدن اودر آمد ونبض
~~آدم علیه السلام در حرکت آمد و صوت خود لازم او بود و چون ازمنه3 که در مابین
~~حرکات نبض است متساوی بود لاجرم صوت و اصول ایقاعی در وجود مبارک آدم
~~علیه السلام موجود شد. آنچه از اسماء الله و تسبیحات که خواندی بنغمات طیبة ملایمه
~~خواندی.
# و بعد ازو4 شیث را علیه السلام هم آواز خوش بوده5. اما لمک بن قابیل بن آدم عود
~~را وضع کرد و اورا عمر طویل بوده5 و پنجاه زن و صد سریه6 داشته7 و اورا هیچ فرزند
~~نمی شده است اما در آخر عمر اورا دو دختر شد نام یکی صلانهاد، و دیگر بم پس اورا
~~بعد از آن دو دختر، پسری شد و بران پسر عظیم شاد شد و او را بغایت غایت دوست
~~داشت وقتی که پنج ساله شد وفات کرد پس لمک برای وی بمرتبهای8 جزع و فزع کرد
~~که هیچ کس نکرده بوده باشد مگر آدم علیه السلام دروقتی که از بهشت بیرون شده بود.
~~پس لمک پسر خود را در درختی آویخت تا از نظرش غایب نباشد چندان بر آن درخت
~~آویخته ماند که9 گوشت و پوست او از استخوانهای وی جدا شد و بر زمین افتاد پس
~~لمک از آن درخت چوبی را پاره کرد و آن را بشکل آن تصور کرد و مویهای اسب بر آن
~~چوب بست و آن مویها را باصابع جس می کرد و بآواز آن مویها گریه و زاری می کردتا
~~عمرش بآخر رسید. بعد ازو هر ms339 کسی چیزی بر آن ساز اضافت کردند تا بزمان
~~فیثاغورث حکیم رسید بهشت وتر رسیده بود و در زمان شیخ ابونصر ده وتر شد.
# و از آن دودختر لمک یکی که صلا نام داشت اول عمل طبل را پیدا کرد. اما طنابیر10
~~را قوم لوط ساختند که امارده11 را بدان17 میفریفتند. اما جمیع مزامیر13 و آلاتذوات
~~النفخ را قوم بنی اسرائیل14 بشکل حلق داود علیه السلام وضع کردند زیرا که نغمات
~~طیبه معجز او بوده است مگر نای سفید که آن را اکراد وضع کردند که چون گوسفندان
~~ایشان متفرق می شد بآواز نای جمع می شدند. و اسکندرذی القرنین این علم و عمل را
~~نیکو دانسته بوده است. و ارسطو و افلاطون نیز این علم و عمل را نیکو دانسته بودند.
~~اما فیثاغورث15 حکیم درین علم و عمل ریاضتی بسیار کشیده16 بوده است و کامل
~~بوده. اما17 صحابه کرام رضوان الله علیهم اجمعین در حضرت پیغامبر علیه السلام
~~تلاوت قرآن بنغمات طیبه می کردهاند و پیغامبر علیه السلام احادیث در صفت صوت
~~حسن فرموده است و آن احادیث را می گوییم

PageV01P391

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0319.png)

~~زینوا القرآن باصواتکم فان الصوت الحسن یزید القرآن حسنا
~~وقال علیه الصلوة والسلام: لکل شیء حلیة وحلیة القرآن الصوت الحسن
# وقال علیه الصلوة والسلام: لیس منا لم یتغن بالقرآن
~~و در حضرت رسالت صلی الله علیه و آله و سلم بنغمات طیبه در پردهآ راهوی وزنگوله
~~ترنم کردندی تا زمان شیخ ابونصر فارابی و او درین علم و عمل جامع و کامل بوده است
~~و وتر حاد را بر عود او زیادت کرد و سامعان بآواز عود او گریهها کردندی و در خواب
~~شدندی.
~~و از شیخ ابوعلی نقل است18 که او با وجود آنک در سن هفده19 سالگی مجموع
~~علوم کرده بوده است گفته که اینک مرد کو علم؟ و در علم موسیقی مهارتی داشت و در
~~کتاب شفاء رساله [ای] در علم موسیقی نوشته ms340 اما چون بعمل این فن نرسیده است و
~~دانستن آن تعلق بتوفیق و فضل قادر بر کمال دارد و درنیافته گفته که اینک علم کو
~~مرد؟20 واین سخن بین الناس مشهورست.
# و مباشران این فن کثیرند اما چندی را درین کتاب زواید الفواید ذکر کنیم:
# از خلفای بنی امیه: یزیدبن عبدالملک، ابراهیم بن ولید، هشام بن عبدالملک،
~~سلیمان بن عبدالملک، مروان بن الحکم، عمر بن عبدالعزیز، ولیدبن یزید.
# از خلفای بنی عباس21: مهدی، الهادی، الرشید، الامین، المأمون، المعتصم،
~~الواثق، المتوکل، المعتز، المعتضد، ابراهیم بن المهدی22، ابوعیسی بن23 المتوکل،
~~المستعصم، المقتصد،24 صالح بن الرشید، احمد بن المأمون.
# از اولاد25 خلفاء: عبدالله بن موسی الهادی، صالح بن رشید26 و ابوعیسی بن
~~رشید و ابراهیم بن علی و محمد بن سلیمان و موسی الهادی، ابو عیسی بن متوکل،
~~علی بن معتصم27، عبدالله بن محمد الرشید.
# واز اولاد خلفاء دیگران نیز بدین فن مشغول بودهاند، اما از بنات خلفاء: علیه
~~بنتالمهدی، ام ابیهابنت رشید28، حمزوه بنت رشید28، ام عبدالله بنت عیسی بن علی،
~~لیلی بنت علی بن المهدی، فاطمه بنت عبدالله بن موسی.
# اما از امراء ووزرای خلفاء: الفضل بن ربیع، زکریا بن معاذ، ابراهیم بن اسحق بن
~~مصعب، ابودلف العجلی، محمد بن الجهم الموصلی، داود بن عباس29 ، موسی بن
~~بزیع30، محمد بن هاشم بن الخال، عبدالله بن طاهر، هودبن الحسن بن سهل، موسی
~~ابن صالح، محمد بن حمیل. اسحق331 الموصلی، احمد المداینی32 و باربد ایشان

PageV01P392

![image file](./0838CabdQadirMaraghai.SharhAdwar_0317.png)

~~درین فن متعین بودند در آن زمان.
# اما از متأخران مولانا صفی الدین عبدالمؤمن بن فاخر الارموی واو33 در زمان
~~مستعصم بوده و جامع بین العلم و العمل بوده، کتاب ادوار و کتاب شرفیه هر دو تألیف
~~اوست و اورا شاگردان بوده و شیخ شمس الدین سهروردی34 که جامع خط و موسیقی
~~بوده و دیگران بعملیات مشغول بودهاند مثل علی ستایی35 و حسن زامر36 وزیتون37.
# اما درین زمان شیخ عبدالرحمن مراغی و خواجه رضوانشاه38 رحمهما الله ms341 ایشان
~~نیز در عملیات تصانیف داشتند از عملیات بر طرف بودهاند.
# اما والد این فقیر مولانا غیاث الدین غیبی المراغی سقی الله ثراه وجعل الجنة
~~مثواه با وجود معرفت سایر علوم39 و حفظ قرآن مجید درین علم و عمل حقا که ید
~~طولی و مرتبهآ اعلی داشتند و این فقیر حقیر را نظر عنایت فرموده و از خاک بر گرفته و
~~آنچه وظیفهآ تربیت بود باقصی الغایة کوشیده و توفیق رفیق شد بیمن همت مبارک او
~~چنانک دلخواه بود شد.
# الحمد لله علی نعماینه. وقع الفراغ من تحریره منقول من خط مولی الیوالی العظام
# مولانا فتح الله بن ابی یزید الشابرانی وهو نقل من خط مولفه رحمه الله یوم الاحد
# سادس عشر من شوال20 845م

PageV01P393 ms342