quamquam mihi semper frequensfrequens om. t conspectus vester multo iucundissimus, hic autem locus ad agendum amplissimus, ad dicendum ornatissimus est visus, Quirites, tamen hoc aditu laudis qui semper optimo cuique maxime patuitpatet H non mea me voluntas adhuc sed vitae meae rationes ab ineunte aetate susceptae prohibuerunt. nam cum anteaantea H: antea per aetatem cett. nondum huius auctoritatem loci attingere auderem statueremque nihil huc nisi perfectum ingenio, elaboratum industria adferri oportere, omne meum tempus amicorum temporibus transmittendum putavi.

ita neque hic locus vacuus fuit umquamfuit umquam H: umquam fuit E: umquam cett. ab eis qui vestram causam defenderent et meus labor in privatorum periculis caste integreque versatus exex tδπ: et E: om. H vestro iudicio fructum est amplissimum consecutus. nam cum propter dilationem comitiorum ter praetor primus centuriis cunctis renuntiatus sum, facile intellexi, Quirites, et quid de me iudicaretisiudicaritis E et quid aliisquid de aliis H praescriberetis. nunc cum et auctoritatis in me tantum sit quantum vos honoribus mandandis esse voluistis, et ad agendum facultatis tantum quantum homini vigilanti ex forensi usu prope cotidiana dicendi exercitatio potuit adferre, certe et, si quid auctoritatis in me est, apud eos utar qui eam mihi dederuntet si... dederunt om. δ et, si quid inin Etπ: om. H: etiam δ dicendo consequi possum, eis ostendam potissimum qui ei quoque rei fructum suo iudicio tribuendum esse duxeruntduxerunt (dix. E1t) HEt: censuerunt δπ.

atque illud in primis mihimihi om. H laetandum iure esse video quod in hac insolita mihi ex hocin hoc H loco ratione dicendi causa talis oblata est in qua oratio deesse nemini possitpossit HE: potest cett.. dicendum est enim de Cn. Pompei singulari eximiaque virtute; huius autem orationis difficilius est exitum quam principium invenireinvenire quam principium H. ita mihi non tam copia quam modus in dicendo quaerendus est.

atque ut inde oratio mea proficiscatur unde haec omnis causa ducitur, bellum grave et periculosum vestris vectigalibus atqueatque ac Eπ sociis a duobus potentissimis adfertur regibusadfertur regibus H: regibus infertur cett., Mithridate et Tigrane, quorum alter relictus, alter lacessitus occasionem sibi ad occupandam Asiam oblatam esse arbitraturarbitrantur Eψ. equitibus Romanis, honestissimis viris, adferuntur ex Asia cotidie litterae, quorum magnae res aguntur in vestris vectigalibus exercendis occupatae; qui ad me pro necessitudine quae mihi est cum illo ordine causam rei publicae periculaque rerum suarum detulerunt,

Bithyniae quae nunc vestra provincia est vicos exustos esse compluris, regnum Ariobarzanis quod finitimum est vestris vectigalibus totum esse in hostium potestate; L.ucium LucullumL. πσ2 Baiter: om. cett. magnis rebus gestis ab eo bello discedere; huic qui successerit, non satis esse paratum ad tantum bellum administrandum; unum ab omnibus sociis et civibus ad id bellum imperatorem deposci atque expeti, eundem hunc unum ab hostibus metui, praeterea neminem.

causa quae sit videtis; nunc quid agendum sit ipsiipsi scripsi: illi H: om. cett. considerate. primum mihi videtur de genere belli, deinde de magnitudine, tum de imperatore deligendo esse dicendum. genus est eius belliest eius belli H: est enim belli huius (eius E) modi EWt: est enim eius (huius σ) modi πδ quod maxime vestros animos excitare atque inflammare ad persequendi studiumad... studium om. δ debeat. in quo agitur populi Romani gloria quae vobis a maioribus cum magna in omnibus rebusomnibus rebus HE: rebus omnibus cett. tum summa in re militari tradita est; agitur salus sociorum atque amicorum pro qua multa maiores vestri magna etmagna et ante multa hab. t gravia bellabella et gravia H gesserunt; aguntur certissima populi Romani vectigalia et maxima quibus amissis et pacis ornamenta et subsidia belli requiretis; aguntur bona multorum civium quibus est a vobisa vobis nobis H et ipsorum causa et reiet ipsorum causa et rei p. H: ipsorum et rei p. causa Et: ab ipsa re p. π: imperatoribus rei p. δ publicae consulendum.

et quoniam semper appetentes gloriae praeter ceteras gentis atque avidi laudis fuistis, delenda vobis estest vobis Eb1 illa macula Mithridatico bello superiore conceptaconcepta HE: suscepta cett. quae penitus iamiam om. H insedit ac nimis inveteravit in populi Romani nomine, quod is qui uno die tota in Asia tot in civitatibus uno nuntio atque una significationesignificatione H: significatione litterarum cett. omnisomnis scripsi: om. codd. (post -one) curavit HE: denotavit cett. civis Romanos necandos trucidandosque curavit, non modo adhuc poenam nullam suo dignam scelerescelere dignam H suscepit sed ab illo tempore annum iam tertium et vicesimum regnatet ita regnat om. tπ, et ita regnat ut se non PontiPonti Eπ: Ponto cett. neque Cappadociae latebris occultare velit sed emergere exex Ht: et E: e δπ patrio regno atque in vestris vectigalibus, hoc est in Asiae luce, versari.

etenim adhuc ita nostri cum illo rege contenderunt imperatores ut ab illo insignia victoriae, non victoriam reportarent. triumphavit L.ucius Sulla, triumphavit L.ucius Murena de Mithridate, duo fortissimi viri et summi imperatores, sed ita triumpharunt ut ille pulsus superatusque regnaret. verum tamen illis imperatoribus laus est tribuenda quod egeruntegerunt triumphum H: egerunt tanta olim conieci: regem fregerunt coni. Müller, venia danda quod reliquerunt, propterea quod ab eo bello Sullam in Italiam res publica, Murenam Sulla revocavit.

Mithridates autem omne reliquum tempus non ad oblivionem veteris belli sed ad comparationem novi contulit. qui postea, cumpostea cum Benecke: postea quam (postquam ψ2) codd. maximas aedificasset ornassetque classis exercitusque permagnos quibuscumque ex gentibus potuisset comparassetcomparavisset H et seet se HE: om. cett. Bosphoranis, finitimis suis, bellum inferre simularet, usque in Hispaniam legatos ac litterasac litteras electanis σψ1: electos viros bψ2: Ecbatanis Naugerius (2) misit ad eos duces quibuscum tum bellum gerebamus, ut, cum duobus in locis disiunctissimis maximeque diversis uno consilio a binisa binis E2tπ: binis H: ab unis cett. hostium copiis bellum terra marique gereretur, vos ancipiti contentione districtidistricti Wδπ: destricti Et: distincti H de imperio dimicaretis.

sed tamen alterius partis periculum, Sertorianae atque Hispaniensis, quae multo plus firmamenti ac roboris habebat, Cn.Gnaei Pompei divino consilio ac singulari virtute depulsum est; in altera parte ita res abab H: a cett. L.Lucio Lucullo, summo viro, est administrata ut initia illa rerum gestarumrerum gestarum HEπ: gestarum rerum cett. magna atque praeclara non felicitati eius sed virtuti, haec autem extrema quae nuper acciderunt non culpae sed fortunae tribuenda esse videantur. sed de Lucullo dicam alio loco, et ita dicam, Quirites, ut neque vera laus ei detracta oratione mea neque falsa adfictaafficta π, Naugerius: ac ficta cett. esse videatur;

de vestri imperi dignitate atque gloria, quoniam is est exorsus orationis meae, videte quem vobis animum suscipiendum putetis.

maiores nostri saepe propro H: om. cett. (cf. §6) mercatoribusnaviculatoribus δπ aut naviculariis nostrisnostris HE: vestris t: om. δπ iniuriosius tractatis bella gesserunt; vos tot milibusmillibus civ. Rom. HE: civ. Rom. millibus cett. civium Romanorum uno nuntio atque uno tempore necatis quo tandem animo esse debetis? legati quod erant appellati superbius, Corinthum patres vestri totius Graeciae lumen exstinctum esse voluerunt; vos eum regem inultum esse patiemini qui legatum populi Romani consularem vinculis ac verberibus atque omni supplicio excruciatum necavit? illi libertatem imminutam civium Romanorumimminutam civium Rom. HE: civium Rom. imminutam cett. non tulerunt; vos ereptam vitamereptam vitam HE: vitam ereptam cett. neglegetisnegligitis HEb1? ius legationis verbo violatum illi persecuti sunt; vos legatum omni supplicio interfectum relinquetisrelinquetis inultum relinquetis b2ψ?

videte ne, ut illis pulcherrimum fuit tantam vobis imperi gloriam tradere, sic vobis turpissimum sit id quod accepistis tueri et conservare non posse.

quid? quod salus sociorum summum in periculum ac discrimen vocatur, quo idquo id scripsi: quod id H: quo Etπ (quo... debetis om. δ) tandem animo ferre debetis? regno est expulsusest expulsus HE: expulsus est cett. Ariobarzanes rex, socius populi Romani atque amicus; imminent duo reges toti Asiae non solum vobis inimicissimi sed etiam vestris sociis atque amicis; civitates autem omnes cuncta Asia atque Graeciacunctae Asiae et Graeciae H, fort. recte vestrum auxilium exspectare propter periculi magnitudinem coguntur; imperatorem a vobis certumcertum a vobis H deposcere, cum praesertim vos alium miseritis, neque audent neque id seid se Ht: se id cett. facere sine summo periculo posse arbitrantur.

vident enimenim H: om. cett. et sentiunt hoc idem quod vos, unum virum esse in quo summasumma om. H sint omnia, et eum propter esseprope esse Hbψ, quo etiam carent aegrius; cuius adventu ipso atque nomine, tametsi ille ad maritimum bellum venerit, tamen impetus hostium repressos esse intellegunt ac retardatos. hi vos, quoniam libere loqui non licet, tacititaciti H: tacite cett. rogant ut se quoquequoque sicut ceterarum provinciarum socios add. codd.: ego delevi: quod ceteras in provincias eiusmodi H (cf. §65): quod ceteros in provinciam (hanc provinciam coni. Lambinus) eiusmodi Et: quod ceteros eiusmodi in provinciam Wπσ: quam ceteros quod eiusmodi in provinciam b2ψ2 dignos existimetis quorum salutem tali viro commendetis, atque hoc etiam magis quod ceteras in provincias eius modi homines cum imperio mittimus ut, etiam si ab hoste defendant, tamen ipsorum adventus inaditus in H urbe Etσ urbis sociorum non multum ab hostili expugnatione differant, hunc audiebant antea, nunc praesentem vident tanta temperantia, tanta mansuetudine, tanta humanitate ut ei beatissimi esse videantur apud quos ille diutissime commoreturcommoretur H (corr. m. 1), Lambinus: commoratur cett..

qua re si propter socios nulla ipsi iniuria lacessiti maiores nostri cum Antiocho, cum Philippo, cum Aetolis, cum Poenis bella gesserunt, quanto vos studiosiusstudiosius H: studio cett. convenit iniuriis provocatos sociorum salutem una cum imperi vestri dignitate defendere, praesertim cum de maximis vestris vectigalibus agatur? nam ceterarum provinciarum vectigalia, Quirites, tanta sunt ut eis ad ipsas provincias tuendastuendas H: tutandas cett. vix contenti esse possimus, Asia vero tamtam ita H opima est ac fertilis ut et ubertate agrorum et varietate fructuum et magnitudine pastionis et multitudine earum rerum quae exportenturexportantur bπ facile omnibus terris antecellat. itaque haec vobis provincia, Quirites, si et belli utilitatem et pacis dignitatem retinereretinere HEWt: sustinere cett. voltis, non modo a calamitate sed etiam a metu calamitatiscalamitatis om. t est defendenda.

nam in ceteris rebus cum venit calamitas, tum detrimentum accipitur; at in vectigalibus non solum adventus mali sed etiam metus ipse adfert calamitatem. nam cum hostium copiae non longe absunt, etiam si inruptio nulla facta est, tamen pecuapecua Servius ad Georg. iii. 64: pecora codd. relinquunturrelinquentur Et, agri cultura deseritur, mercatorum navigatio conquiescit. ita neque ex portu neque ex decumis neque ex scriptura vectigal conservari potest; qua re saepe totius anni fructus uno rumore periculi atque uno belli terrore amittitur.

quo tandem igiturigitur H: om. cett. animo esse existimatis aut eos qui vectigalia nobis pensitant, aut eos qui exercent atque exigunt, cum duo reges cum maximis copiis propterpropter Et: prope Hδ: om. π adsint HEσ: adsunt btψ: absint codd. Vrsini adsint, cum una excursio equitatus perbrevi tempore totius anni vectigal auferre possit, cum publicani familias maximas quas in salinissalinis saltibus Hotoman (de Cappadociae salinis cf. Plin. N. H. xxxi. 7, §§73, 77, 82) habent, quas in agris, quas in portibusportubus Ebπ atqueatque in H: atque cett. in custodiis magno periculo se habere arbitrentur? putatisne vos illis rebus frui posse, nisi eos qui vobis fructui suntfructuosi sunt δ (contra Arusian. K. vii. 474) conservaveritisconservaritis E: conservetis H (contra Arusian.) non solum, ut ante dixi, calamitate sed etiam calamitatis formidine liberatos?

ac ne illud quidem vobis neglegendum est quod mihi ego extremum proposueram, cum essem de belli generegenere belli H dicturus, quod ad multorum bona civium Romanorum pertinet; quorum vobis pro vestra sapientia, Quirites, habenda est ratio diligenter. nam et publicani, homines honestissimi atqueatque HE: et cett. ornatissimi, suas rationes et copias in illam provinciam contulerunt, quorum ipsorum per se res et fortunae vobis curae esse debent. etenim, si vectigalia nervos esse rei publicae semper duximus, eum certe ordinem qui exercet illa firmamentum ceterorum ordinum recte esserecte esse necesse H dicemus.

deinde ex ceterisex ceteris HE: ceteris ex cett. ordinibus homines gnavinavi Ht atque industrii partim ipsi in Asia negotiantur, quibus vos absentibus consulere debetis, partim eorumpartim eorum qui H: fort. Quirites, partim eorum in ea provincia pecunias magnas conlocatas habent. est igitur humanitatis vestrae magnum numerum civiumcivium H, A. Eberhard: eorum civium cett. calamitate prohibere, sapientiae videre multorum civium calamitatem a re publicaab re p. H seiunctam esse non posse. etenim illud primumprimum illud E parvinon parvi H refert, vosvos Hδ: nos Eπ publicanis amissaamissa ed. Hervag.: amissis codd.: omissis Müller postea] parta b2ψ2 vectigalia postea victoria reciperare; neque enim isdem redimendi facultas erit propter calamitatem neque aliis voluntas propter timorem.

deinde quod nosnos om. H: vos πψ2 eadem Asia atque idem iste Mithridates initio belli Asiatici docuit, id quidemid quidem (quod bψ) certe Wδ: certe id quidem cett. certe calamitate docti memoria retinere debemus. nam tum, cumcum qua H in Asia magnas permulti res amiseruntmagnas permulti res amiserunt H: res magnas permulti amiserant (-unt π) cett., scimus Romae solutione impedita fidem concidisse. non enim possunt una in civitate multi rem ac fortunas amittere ut non pluris secum in eandem trahant calamitatem: a quo periculo prohibete rem publicam. etenim — mihietenim scripsi: et codd. credite id quod ipsi videtis — haec fides atque haec ratio pecuniarum quae Romae, quae in foro versatur, implicataimplicata HEt: implicita cett. est cum illis pecuniis Asiaticis et cohaeret; ruere illa non possunt ut haec non eodem labefacta motu concidant. qua re videte numnum non t: unde σ: ne non Müller dubitandum vobis sit omni studio ad id bellum incumbere in quo gloria nominis vestri, salus sociorum, vectigalia maxima, fortunae plurimorum civium coniunctaeconiunctae om. tδπ cum re publica defendantur.

quoniam de genere belli dixi, nunc de magnitudine pauca dicam. potest enim hocenim hoc hoc enim E: autem hoc t dici, belli genus esse ita necessarium ut sit gerendum, non esse ita magnum ut sit pertimescendum. in quo maxime laborandum est ne forte eaea H, Buttmann: a cett. vobis quae diligentissime providenda sunt contemnenda esse videantur. atque ut omnes intellegant me L.Lucio Lucullo tantum impertire laudis quantum forti viro et sapientisapienti HEt: sapientissimo cett. homini et magno imperatori debeatur, dico eius adventu maximas MithridatiMithridati Wt: Mithridatis cett. (cf. §23) copias omnibus rebus ornatas atque instructas fuisse, urbemque Asiae clarissimam nobisque amicissimam Cyzicenorum oppressamoppressam H: obsessam cett. esse ab ipso rege maxima multitudine et oppugnatam vehementissime; quam L.Lucius Lucullus virtute, adsiduitate, consilio summis obsidionis periculis liberavit.

ab eodem imperatore classem magnam et ornatam quae ducibus Sertorianis ad Italiam studio atque odioatque odio H: om. cett. inflammatainflammato δ raperetur superatam esse atque depressam; magnas hostium praeterea copias multis proeliis esse deletas patefactumque nostris legionibus esse Pontum qui anteaantea Et: ante cett. populo Romano ex omni aditu clausus fuisset; Sinopen atque Amisum, quibus in oppidis erant domicilia regis omnibus rebus ornata ac refertaornata ac (atque b) referta Hb: ornatas ac (atque σψ) refertas cett., ceterasque urbis Ponti et Cappadociae permultas uno aditu adventuque esse captascaptas Hπψ2: clausas cett.; regem spoliatum regno patrio atque avito ad alios se reges atque ad alias gentis supplicem contulisse; atque haec omnia salvis populi Romani sociis atque integris vectigalibus esse gesta. satis opinor hoc essehaec esse E ita] ita reputo b2ψ laudis atque ita, Quirites, ut hoc vos intellegatisut... intellegatis fort. ex §20 repetitum, a nullo istorum qui huic obtrectant legi atque causae L.Lucium Lucullum similiter ex hoc loco esse laudatum.

requiretur fortasse nunc quem ad modum, cum haec ita sint, reliquum possit magnum essemagnum esse HE: esse magnum cett. bellum. cognoscite, Quirites; non enim hoc sine causa quaeri videtur. primum ex suo regno sicsic om. E Mithridates profugit ut ex eodem Ponto Medea illa quondam fugissefugisse H: profugisse cett. dicitur, quam praedicant in fuga fratris sui membra in eis locis qua se parens persequeretur dissipavisse, ut eorum conlectio dispersa maerorquedispersa maerorque om. H in lac. patrius celeritatem consequendiconsequendi H: persequendi cett. retardaret. sic Mithridates fugiens maximam vim auri atque argenti pulcherrimarumque rerum omnium quas et aet a a Hψ maioribus acceperat et ipse bello superiore ex tota Asia direptas in suum regnum congesserat in Ponto omnem reliquit. haec dum nostri conligunt omnia diligentius, rex ipse e manibus effugit. ita illumillum δπ: illum Aetam (a tam E: meta t) HEt in persequendi studio maeror, hos laetitia tardavittardavit E: retardavit cett. (cf. Zielinski p. 199).

hunc in illo timore et fuga Tigranes, rex Armenius, excepit diffidentemque rebus suis confirmavit et adflictum erexit perditumque recreavit. cuius in regnum postea quam L.Lucius LucullusL. om. HE cum exercitu venit, plures etiam gentes contra imperatorem nostrum concitatae sunt. erat enim metus iniectus eis nationibus quas numquam populus Romanus neque lacessendas bello neque temptandas putavit; erat etiam alia gravis atque vehemens opinio quae perper om. Eπ animos gentium barbararum pervaserat, fani locupletissimi et religiosissimi diripiendi causa in eas oras nostrum esse exercitumesse exercitum HE: exercitum esse cett. adductum. ita nationes multae atque magnae novo quodam terrore ac metu concitabantur. noster autem exercitus, tametsitametsi HE: etsi cett. urbem ex TigraniTigrani H: Tigranis cett. (cf. §20) regno ceperat et proeliis usus erat secundis, tamen nimia longinquitate locorum ac desiderio suorum commovebatur.

hic iam plura non dicam; fuit enim illud extremum ut ex eiseis illis H locis a militibus nostris reditus magis maturus quam progressioprogressio H: processio cett. (voc. monacho quam Tullio notius) longior quaereretur. Mithridates autem se et suam manumse et suam iam manum H: et suam manum iam cett. iam confirmarat eorum opera qui ad eum ex ipsius regno concesseranteorum opera qui (qui) ad eum ex (ex sup. lin.) ipsius regno concesserant H: et eorum qui se ex ipsius (eius δ) regno collegerant cett., del. Benecke (cf. Appian. Mithrid. 87 Ποντικοῖς ἀνδράσι γυμνάζειν παρεδίδου) et magnis adventiciis auxiliis multorum regum et nationum iuvabatur. iamiam nam π hoc fere sic fieri soleresolere fieri H accepimus ut regum adflictae fortunae facile multorum opes adliciant ad misericordiam, maximeque eorum qui aut regesregnis H sunt aut vivunt in regno, utut quod Naugerius (2) eis nomen regale magnum et sanctum esse videatur.

itaque tantum victus efficere potuit quantum incolumis numquam est ausus optare. nam cum se in regnum suum recepisset, non fuit eo contentus quod ei praeter spem acciderat, ut illam postea quam pulsus erat terram umquam attingeret, sed in exercitum nostrum clarum atque victorem impetum fecit. sinite hoc loco, Quirites, sicut poetae solent qui res Romanas scribunt, praeterire me nostram calamitatem, quae tanta fuit ut eam ad auris imperatorisimperatoris Madvig: Luculli (L. Luculli tπ) imperatoris HEtπ: L. Luculli δ non ex proelio nuntius sed ex sermone rumor adferret. hic in illo ipso malo gravissimaque belli offensione LL. om. HE.

Lucullus, qui tamen aliqua ex parte eis incommodis mederi fortasse potuisset, vestro iussu coactus quiqui H: quod cett. imperi diuturnitati modum statuendum vetere exemplo putavistis, partim militum qui iam stipendiis confectisconfectis H, Naugerius: confecti cett. erant dimisit, partimpartim... partim Gulielmius: partem... partim H: partem... partem cett. M’. GlabrioniM’. Krause: om. codd. tradidit. multa praetereo consulto; sed ea vos coniectura perspicite quantum illudillud om. H bellum factum putetis quod coniungant reges potentissimi, renovent agitatae nationes, suscipiant integrae gentes, novus imperator noster accipiat vetere exercitu pulso.

satis multa mihimulta mihi H: mihi multa cett. verba fecisse videor qua requa re quale H esset hoc bellum genere ipso necessarium, magnitudine periculosum. restat ut de imperatore ad id bellum deligendo ac tantis rebus praeficiendo dicendum esse videatur. Vtinam, Quirites, virorum fortium atque innocentium copiam tantam haberetis ut haec vobis deliberatio difficilis esset quemnam potissimum tantis rebus ac tanto bello praeficiendum putaretis! nunc vero cum sit unus Cn.Gnaeus Pompeius qui non modo eorum hominum qui nunc sunt gloriam sed etiam antiquitatis memoriam virtute superaritsuperavit Ht, quae res est quae cuiusquam animum in hac causa dubium facere possit?

ego enim sic existimo, in summo imperatore quattuor has res inesse oportere, scientiam rei militaris, virtutem, auctoritatem, felicitatemfacilitatem t. quis igitur hoc homine scientior umquam aut fuit aut esse debuit? qui e ludo atque eatque e HW: atque cett. pueritiae disciplinis bello maximo atque acerrimis hostibus ad patris exercitum atque in militiae disciplinam profectus est, qui extrema pueritia miles in exercituin exercitu om. δπ summi fuitfuit summi Eb imperatoris, ineunte adulescentia maximi ipse exercitus imperator, qui saepius cum hoste conflixit quam quisquam cum inimico concertavit, plura bella gessit quam ceteri legerunt, pluris provincias confecit quam alii concupiverunt, cuius adulescentia ad scientiam rei militaris non alienis praeceptis sed suis imperiis, non offensionibus belli sed victoriis, non stipendiis sed triumphis est erudita. quod denique genus esse belliesse belli HE: belli esse cett. potest in quo illum non exercuerit fortuna rei publicae? civile, Africanum, Transalpinum, Hispaniense mixtum ex civibuscivibus Gulielmius: civilibus H: civitatibus cett. atque exatque ex et H: atque b bellicosissimis nationibusmixtum... nationibus del. Bloch, servile, navale bellum, varia et diversa genera et bellorum et hostium non solum gesta ab hoc uno sed etiam confecta nullam rem esse declarant in usu positam militari quae huiushuius om. H viriviri om. b1 scientiam fugere possit.

iam vero virtuti Cn.Gnaei Pompei quae potest oratio par inveniri? quid est quod quisquamquisquam om. H aut illo dignum aut vobis novum aut cuiquam inauditum possit adferreadferri H? neque enim solae suntsolae sunt H: illae sunt solae cett. virtutes imperatoriae quae volgo existimantur, labor in negotiis, fortitudo in periculis, industria in agendo, celeritas in conficiendo, consilium in providendo, quae tanta sunt in hoc uno quanta in omnibus reliquis imperatoribus quos aut vidimus aut audivimus non fuerunt. Testis est Italia quam ille ipseipse om. H victor L.

Sulla huius virtute etvirtute et virtutis H subsidio confessus est liberatam; testistestis H: testis est cett., ita quater Sicilia quam multis undique cinctam periculis non terrore belli sed consili celeritate explicavit; testis Africa quae magnis oppressa hostium copiis eorum ipsorum sanguine redundavit; testis Gallia per quam legionibus nostris iter in Hispaniamiter in Hispaniam H, Madvig: inter Hispaniam E: in Hispaniam iter (om. iter t) cett. Gallorum internicione patefactum est; testis Hispania quae saepissime plurimos hostis ab hoc superatos prostratosque conspexit; testis iterum et saepius Italia quae, cum servili bello taetro periculosoque premeretur, ab hoc auxilium absente expetivit, quod bellum exspectatione eius attenuatum atque imminutum est, adventu sublatum ac sepultum.

testes nuncnunc HE: om. cett. vero iam omnes orae atque omnes terrae gentesterrae gentes H: exterae gentes ac cett. nationes, maria deniquemaria denique H: denique maria cett. omnia cum universa tum in singulis oris omnes sinus atque portus. quis enim toto mari locus per hos annos aut tam firmum habuit praesidium ut tutus esset, aut tam fuit abditus ut lateret? quis navigavit qui non se aut mortis aut servitutis periculo committeret, cum aut hieme aut referto praedonum mari navigaret? hoc tantum bellum, tam turpe, tam vetus, tam late divisum atque dispersum quis umquam arbitraretur aut ab omnibus imperatoribus uno anno aut omnibus annis ab uno imperatore confici posse?

quam provinciam tenuistis a praedonibus liberamliberam om. H per hosce annos? quod vectigal vobis tutum fuit? quem socium defendistis? cui praesidio classibus vestris fuistis? quam multas existimatis insulas esse desertas, quam multas autmultas audistis aut π metu relictas aut a praedonibus captas urbis esse sociorum? sed quid ego longinqua commemoro? fuit hoc quondam, fuit propriumfuit proprium proprium H populi Romani longe a domo bellare et propugnaculis imperi sociorum fortunas, non sua tecta defendere. sociis ego vestrisego vestris H: ego nostris Et: vestris ego δπ mare per hoscehosce Hbψ: hos Et annos clausum fuisse dicam, cum exercitus vestri numquam BrundisioBrundisio H: a Brundisio cett. (cf. §35) nisi hieme summahieme summa HE: summa hieme cett. transmiserint? qui ad vos ab exteris nationibus venirent, captos querar, cum legati populi Romani redempti sint? mercatoribus mare tutummare tutum H: tutum mare cett. non fuisse dicam, cum duodecim secures in praedonum potestatem pervenerint?

Cnidum autCnidum aut quid aut δ Colophonem aut Samum, nobilissimas urbis, innumerabilisque alias captas esse commemorem, cum vestros portus atque eos portus quibus vitam acac HEt, Gellius 1. 7. 16: et πδ spiritum ducitis in praedonum fuisse potestatepotestatem Gellius sciatis? an vero ignoratis portum Caietae celeberrimum etet H: ac E: atque cett. plenissimum navium inspectante praetore a praedonibus esse direptum, ex Miseno autem eius ipsius liberos qui cum praedonibus anteaantea H: antea ibi cett. (cf. Mil. §50) bellum gesseratgesserat Hπψ: gesserant Ebt: gesserunt σ a praedonibus esse sublatos? nam quid ego Ostiense incommodum atque illam labem atque ignominiam rei publicae querar, cum prope inspectantibus vobis classis ea cui consul populi Romani praepositus esset a praedonibus capta atque depressadepressa Modius: deprehensa H: oppressa cett. est? pro di immortales! tantamnetantamne W (?), Hotoman: tantane cett. unius hominis incredibilis ac divina virtus tam brevi tempore lucem adferre rei publicae potuit ut vos, qui modo ante ostium Tiberinum classem hostium videbatis, eiei hi Htψ, om. Eπ nunc nullam intra Oceani ostium praedonum navem esseesse om. H audiatis?

atque haec qua celeritate gesta sint, quamquam videtis, tamen a me in dicendo praetereunda non sunt. quis enim umquam aut obeundi negoti aut consequendi quaestus studio tam brevi tempore tot loca adire, tantos cursus conficere potuit, quam celeriter Cn.Gnaeo Pompeio duce tanti belli impetus navigavit? qui nondum tempestivo ad navigandum marinondum... mari hoc loco hab. HEW, post venit tπδ Siciliam adiit, Africam exploravit, indeinde in b1, Hotoman Sardiniam cum classe venit atque haec tria frumentaria subsidia rei publicae firmissimis praesidiis classibusque munivit.

Inde cum secum se HE: se cum cett. in Italiam recepisset, duabus Hispaniis et Gallia TransalpinaTransalpina HE: Cisalpina πδ (Transalpina... Achaiam om. t) praesidiis ac navibus confirmataconfirmatis H, missis item in oram Illyrici maris et in Achaiam omnemque Graeciam navibus Italiae duo maria maximis classibus firmissimisquefirmisque H praesidiis adornavit, ipse autem ut BrundisioBrundisio HEW: a Brundisio cett. (cf. §32) profectus est, undequinquagesimo die totam ad imperium populi Romani Ciliciam adiunxit; omnes qui ubique praedones fuerunt partim capti interfectique sunt, partim unius huius se imperio ac potestati dediderunthuius se... dediderunt HE: huius... se dediderunt bπ: huius... se dederunt (did- t) tσψ. idem Cretensibus, cum ad eum usque inusque in usque Hb1 Pamphyliam legatos deprecatoresque misissent, spem deditionis non ademit obsidesque imperavit. ita tantum bellum, tam diuturnum, tam longe lateque dispersum, quo bello omnes gentes ac nationes premebantur, Cn.Gnaeus Pompeius extrema hieme apparavit, ineunte vere suscepit, media aestate confecit.

est haec divina atque incredibilis virtus imperatoris. quid? ceterae quas paulo ante commemorare coeperam quantae atque quam multae sunt! non enim bellandi virtus solum in summo ac perfecto imperatore quaerenda est sed multae sunt artes eximiae huius administrae comitesque virtutis. ac primum quanta innocentia debent esse imperatores, quanta deinde in omnibusin omnibus HE: omnibus cett. rebus temperantia, quanta fide, quanta facilitatefacilitate πδ: felicitate HEt, quanto ingenio, quanta humanitate! quae breviter qualia sint in Cn.Gnaeo Pompeio consideremus. summa enim sunt omniasunt omnia H: omnia sunt cett. (cf. §§13, 51), QuiritesQuirites om. H, sed ea magis exex inex H aliorum contentione quam ipsa per sese cognosci atque intellegi possunt.

quem enim possumus imperatoremimperatorem possumus E, et Schol. ullo in numero putare cuius in exercitu centuriatus veneantcenturiatus veneant HE: veneant cent. cett. atque venierint? quid hunc hominem magnum aut amplum de re publica cogitare qui pecuniam ex aerario depromptam ad bellum administrandum aut propter cupiditatem provinciae magistratibus diviserit aut propter avaritiam Romae in quaestu reliqueritdereliquerit t? vestra admurmuratio facit, QuiritesQuirites facit H, ut agnoscere videamini qui haec fecerint; ego autem nomino neminem; qua re irasci mihi nemo poterit nisi qui ante de se volueritvoluerit de se t confiteri. itaque propter hanc avaritiam imperatorum quantas calamitates, quocumque ventum sitsit est Halm, nostri exercitus adferantadferant H: ferant cett. quis ignorat?

itinera quae per hoscehosce hos H annos in Italia per agros atque oppida civium Romanorum nostri imperatores fecerint recordamini; tum facilius statuetis quid apud exteras nationes fieri existimetis. Vtrum pluris arbitramini per hosce annos militum vestrorum armis hostium urbis an hibernis sociorum civitates esse deletas? neque enim potest exercitum is continere imperator qui se ipseipsum δ non continet, neque severus esse in iudicando qui alios in se severos esse iudices non volt. hic miramur hunc hominem tantum excellere ceteris,

cuius legiones sic in Asiam pervenerint ut non modo manus tanti exercitus sed ne vestigium quidem cuiquam pacato nocuisse dicatur? iam vero quem ad modum milites hibernent cotidie sermones ac litterae perferuntur; non modo ut sumptum faciat in militem nemini vis adfertur sed ne cupienti quidem quicquamquicquam H: cuiquam Etb1σψ1: cuiquam quicquam b2ψ2: om. π enim om. H permittitur. hiemis enim non avaritiae perfugium maiores nostri in sociorum atque amicorum tectis esse voluerunt.

age vero, ceteris in rebus quaequae H: qua π: quali ψ: qualis cett. sit temperantia considerate. Vnde illam tantam celeritatem et tam incredibilem cursum inventum putatis? non enim illum eximia vis remigum aut ars inaudita quaedam gubernandi aut venti aliqui novi tam celeriter in ultimas terras pertulerunt, sed eaeeae hae Ebσ res quae ceteros remorari solent non retardarunt. non avaritia ab instituto cursu ad praedam aliquam devocavit, non libido ad voluptatem, non amoenitas ad delectationem, non nobilitas urbisurbis nobilitas H ad cognitionem, non denique labor ipse ad quietem; postremo signa et tabulas ceteraque ornamenta Graecorum oppidorum quae ceteri tollenda esse arbitrantur, ea sibi ille ne visenda quidem existimavit.

itaque omnesomnes PHE: omnes quidem cett. nunc in eis locis Cn. Pompeium sicut aliquem non ex hac urbe missum sed de caelo delapsum intuentur; nunc denique incipiunt credere fuisse homines Romanos hac quondamquondam quandam P: quadam H continentia, quod iam nationibus exteris incredibile ac falso memoriae proditum videbatur; nunc imperi vestri splendor illis gentibus lucem adferre coepitlucem adferre coepit lucet δ; nunc intellegunt non sine causa maiores suos tum cum eaea PH: hac cett. temperantia magistratus habebamushabebamus PHδ: habeamus Etπ servire populo Romano quam imperare aliis maluisse. iam vero ita faciles aditus ad eum privatorum, ita liberae querimoniae de aliorum iniuriis esse dicuntur, ut is qui dignitate principibus excellit facilitate infimis par esse videatur.

iam quantum consilio, quantum dicendi gravitate et copia valeat, in quo ipso inest quaedam dignitas imperatoria, vos, QuiritesQuirites quoque H, hoc ipso ex loco saepe cognostiscognostis PH: cognovistis E: cognoscitis cett. (cf. Zielinski p. 199). fidem vero eius quantam inter socios existimari putatis quam hostes omnes omnium generum sanctissimam iudicarint? humanitate iam tanta est ut difficile dictu sit utrum hostes magis virtutem eius pugnantes timuerint an mansuetudinem victi dilexerint. et quisquam dubitabit quin huic hoc tantum bellumhoc tantum bellum PHE: tantum bellum hoc cett. permittendumpermittendum H: transmittendum cett. sit qui ad omnia nostrae memoriae bella conficienda divino quodam consilio natus esse videatur?

et quoniam auctoritas quoque in bellis administrandis multum atque inin PE: om. cett. imperio militari valet, certe nemini dubium est quin ea rere PHE: in re cett. idem ille imperator plurimum possit. vehementer autem pertinere ad bella administranda quid hostes, quid socii de imperatoribus nostris existiment quis ignorat, cum sciamus homines in tantis rebus ut aut metuant aut contemnant aut oderint aut amentmetuant aut contemnant aut oderint aut ament H: metuant aut oderint temnant aut con aut ament P: contemnant aut metuant aut oderint aut ament cett. opinione non minus et famaet fama PH: famae cett. quam aliqua ratione certa commoveri? quod igitur nomen umquam in orbe terrarum clarius fuit, cuius res gestae pares? de quo homine vos, id quod maxime facit auctoritatem, tanta et tam praeclara iudicia fecistis?

an vero ullam usquam esse oram tam desertam putatis quo non illius dieiillius dici (sic) nomen ac fama illius H fama pervaserit, cum universus populus Romanus referto foro completisque omnibus templis ex quibus hic locus conspici potest unum sibi ad commune omnium gentium bellum Cn.Gnaeum Pompeium imperatorem depoposcit? itaque ut plura non dicam neque aliorum exemplis confirmem quantum auctoritasauctoritas H, Angelius: huius auctoritas cett. valeat in bello, ab eodem Cn. Pompeio omnium rerum egregiarum exempla sumantur. qui quo die a vobis maritimo bello praepositus est imperator, tanta repenterepentina H: fort. tamque repentina vilitas H: vilitas annonae cett. vilitas ex summa inopia et caritate rei frumentariae consecuta est unius hominis spe ac nomine quantam vix inin H: ex cett. summa ubertate agrorum diuturna pax efficere potuisset.

iam accepta in Ponto calamitate ex eo proelio de quo vos paulo ante invitus admonui, cum socii pertimuissent, hostium opesopes hostium Hπ animique crevissent, satis firmum praesidium provincia non haberet, amisissetis Asiam, Quirites, nisi adad id b2ψ discrimen om. δ ipsum discrimen eius temporis divinitus Cn. Pompeium ad eas regiones Fortunafortuna vulg populi Romani attulisset. huius adventus et Mithridatem insolitasolita H inflatuminflatum Hπ: inflammatum cett. victoria continuit et TigranenTigranen H: Tigranem cett. magnis copiis minitantem Asiae retardavit. et quisquam dubitabit quid virtute perfecturusprofecturus b1σ sit qui tantum auctoritate perfeceritperfecerit perfecit H: profecerit b1σ, aut quam facile imperio atque exercitu socios et vectigalia conservaturus sit qui ipso nomine ac rumore defenderit?

age vero illa res quantam declarat eiusdem hominis apud hostis populi Romani auctoritatem, quod ex locis tam longinquis tamque diversis tam brevi tempore omnes huic se uni dediderunthuic uni dederunt H! quod a communia communi Gulielmius: communi H: om. cett. (de communi Cretensium cf. Bull. de Corr. Hell. xiii. pp. 58, 59, 74) Cretensium legati, cum in eorum insula noster imperator exercitusque esset, ad Cn. Pompeium in ultimas prope terras veneruntultimas terras pervenerunt H eique se omnis Cretensium civitates dedere velle dixerunt! quid? idem iste Mithridates nonne ad eundem Cn.Gnaeum Pompeium legatum usque inin ad Et Hispaniam misit? eum quem Pompeius legatum semper iudicavit, ei quibus erat molestumerat molestum H: semper erat (erat semper E) molestum Etδ: erat permolestum Klots ad eum potissimum esse missum speculatorem quam legatum iudicariiudicare Manutius maluerunt. potestis igitur iam constituere, QuiritesQuirites om. H, hanc auctoritatem multis postea rebus gestis magnisque vestris iudiciis amplificatam quantum apud illos reges, quantum apud exteras nationes valituram esse existimetis.

reliquum est ut de felicitate quam praestare de se ipsoipse H nemo potest, meminisse et commemorare de altero possumuspossimus Eπ, sicut aequum est homines de potestate deorum, timide et pauca dicamus. ego enim sic existimo, maximo, Marcello, Scipioni, Mario ceterisqueceterisque H: et ceteris cett. magnis imperatoribus non solum propter virtutem sed etiam propter fortunam saepius imperia mandata atque exercitus esse commissos. fuit enim profecto quibusdam summis viris quaedam ad amplitudinem et ad gloriam et ad res magnas bene gerendas divinitus adiuncta fortuna. de huius autem hominis felicitate quo dequo de de quo E nunc agimus hac utar moderatione dicendi, non ut in illius potestate fortunam positam esse dicam sed ut praeterita meminisse, reliqua sperare videamur, ne aut invisa dis immortalibus oratio nostra aut ingrata esse videatur.

itaque non sumnon sum non solum T: om. E praedicaturus quantas ille res domi militiaemilitiae HE: militiaeque cett., terra marique quantaque felicitate gesserit, ut eius semper voluntatibus non modo cives adsenserint, socii obtemperarint, hostes oboedierint, sed etiam venti tempestatesque obsecundarint; hoc brevissime dicam, neminem umquam tam impudentem fuisse qui ab dis immortalibus tot et tantas res tacitus auderet optare quotquot quotque ET et quantas di immortales ad Cn.Gnaeum Pompeium detuleruntcontulerunt δπ. quod ut illi proprium ac perpetuum sit, Quirites, cum communis salutis atque imperi tum ipsius hominis causa, sicuti facitis, et velleet velle H: velle cett. et optare debetis.

qua re cum et bellum sit itasit ita HE: ita sit cett. necessarium ut neglegi non possit, ita magnum ut accuratissime sit administrandum, et cum ei imperatorem praeficere possitis in quo sitet cum ei... in quo sit ut... in eum quo sit H: fort. et eum... in quo sit eximia belli scientia, singularis virtus, clarissima auctoritas, egregia fortuna, dubitatisdubitabitis E2b, Quirites, quin hoc tantum boni quod vobisvobis om. δπ abab ETπσ: a Hbψ dis immortalibus oblatum et datum est in rem publicam conservandam atque amplificandam conferatis? quod si Romae Cn.

Pompeius privatus esset hoc tempore, tamen ad tantum bellum is erat deligendusdeligendus adigendus T atque mittendus; nunc cum ad ceteras summas utilitates haec quoque opportunitas adiungatur ut in eiseis om. H ipsis locis adsit, ut habeat exercitum, ut ab eis qui habent accipere statim possit, quid exspectamus? aut curcur quid H non ducibus dis immortalibus eidem cui cetera summa cum salute rei publicae commissa sunt hoc quoque bellum regium commendamuscommendamus H: committamus (-imus ψ1) cett.?

at enim vir clarissimus, amantissimusamantissimus om. δπ rei publicae, vestris beneficiis amplissimisamplissimis om. H adfectus, Q.Quintus Catulus, itemque summis ornamentis honoris, fortunae, virtutis, ingeni praeditus, Q.Quintus Hortensius, ab hac ratione dissentiunt. quorum ego auctoritatem apud vos multis locis plurimum valuisse et valere oportere confiteor; sed in hac causa, tametsi cognostiscognostis Halm: cognoscitis mei: cognoscetis unus det. auctoritates contrarias virorumvirorum fort. et clar. HET: fort. virorum et clar. (clarissimorumque π) cett. fortissimorum et clarissimorum, tamen omissis auctoritatibus ipsa re ac ratione exquirere possumus veritatem, atque hoc facilius quod ea omnia quae a me adhuc dicta sunt idemidem eadem H isti vera esse conceduntconcedunt contendunt Hψ1, et necessarium bellum esse et magnum et in uno Cn.

Pompeio summa esse omnia. quid igitur ait Hortensius? si uni omnia tribuenda sint, dignissimumunum dignissimum bσ esse Pompeium, sed ad unum tamen omnia deferri non oportere. obsolevit iam ista oratioratio ψ1 re multo magis quam verbis refutata. nam tu idem, Q.Quinti Hortensi, multa pro tua summa copia ac singulari facultate dicendi et in senatu contra virum fortem, A.Aulum GabiniumA. om. H, graviter ornateque dixisti, cum is de uno imperatore contra praedones constituendo legem promulgasset, et ex hoc ipso loco permulta itemitem HW: idem cett. contra eam legem verba fecisti.

quid? tum, per deos immortalis! si plus apud populum Romanum auctoritas tua quam ipsius populi Romani salus et vera causa valuisset, hodie hanc gloriam atque hoc orbis terrae imperium teneremusterrarum H? an tibi tum imperium hoc essehoc esse HT: esse hoc Eδ videbatur cum populi Romani legati quaestores praetoresquequaestores praetoresque HET: praetores quaestoresque δ capiebantur, cum ex omnibus provinciis commeatu et privato et publico prohibebamur, cum ita clausa nobis erant maria omnia ut neque privatam rem transmarinam neque publicam iam obire possemus?

quae civitas umquamumquam fuit antea H: antea umquam fuit cett. fuit antea, non dico Atheniensium quae satissatis longe H late quondam mare tenuisse dicitur, non Carthaginiensium qui permultum classe ac maritimismaritimisque δ rebus valuerunt, non Rhodiorum quorum usque ad nostram memoriam disciplina navalis et gloria permansitpermansit Lambinus: remansit codd. inquam σ mg., Halm: umquam cett., quae civitas, inquam, antea tam tenuis aut tam parvolaaut tam parvola scripsi: aut tam parvula insula H: tam parva insula cett.: quae tam parva insula Manutius fuit quae non portus suos et agros et aliquam partem regionis atque orae maritimae per se ipsa defenderet? at herculeshercules H: hercule cett. aliquot annos continuos ante legem Gabiniam ille populus RomanusRomanus hrodius H, cuius usque ad nostram memoriam nomen invictum in navalibus pugnis permanserit, magna ac multo maxima parte non modo utilitatis sed etiametiam H: om. cett. dignitatis atque imperi caruit.

nos quorum maiores Antiochum regem classe PersenquePersenque Hψ: Persemque cett. superarunt omnibusqueomnibusque om. H navalibus pugnis Carthaginiensis, homines in maritimis rebus exercitatissimos paratissimosquesimul in maritimis rebus homines exercitatissimosque vicerunt H, vicerunt, ei nullo in loco iamiam om. H praedonibus pares esse poteramus. nos quinos qui HE: nos quoque qui cett. antea non modo Italiam tutam habebamus sed omnis socios in ultimis oris auctoritate nostri imperi salvos praestare poteramus, tum cum insula DelusDelus HT: Delos Eδ tam procul a nobis in Aegaeo mari posita, quo omnes undique cum mercibus atque oneribus commeabant, referta divitiis, parva, sine muro nihil timebat, idem non modo provinciis atque oris Italiae maritimis ac portibusportubus Eb nostris sed etiam Appia iam via carebamusprovinciis... carebamus de provinciis... caperebamur (i. e. capiebamur, cf. §§33, 53) H. et eis temporibus nonnenonne H: non cett. pudebat magistratus populi Romani in hunc ipsum locum escendereescendere H: ascendere cett., cum eum nobis maiores nostri exuviis nauticis et classium spoliis ornatum reliquissent!

bono te animo tum, Q.Quinti Hortensi, populus Romanus et ceteros qui erant in eadem sententia dicere existimavit et eaet ea H: ea cett. quae sentiebatis; sed tamen in salute communi idem populus Romanus dolori suo maluit quam auctoritati vestrae obtemperare. itaque una lex, unus vir, unus annus non modo vosvos scripsi: ros codd. illa miseria ac turpitudine liberavit sed etiam effecit ut aliquando vere videreminivideremini (videmini) H: videremur cett. omnibus gentibus ac nationibus terra marique imperare.

quo mihi etiam indignius videtur obtrectatum esse adhuc, Gabinio dicam anne Pompeio an utrique, id quod est verius, ne legaretur A.Aulus Gabinius Cn.Gnaeo Pompeio expetenti ac postulanti. Vtrum ille qui postulat ad tantum bellum legatumad tantum bellum leg. HE: leg. ad tantum bellum Tδ quem velit idoneus non est qui impetret, cum ceteri ad expilandos socios diripiendasque provincias quos volueruntvoluerint H legatos eduxerint, an ipse cuius lege salus ac dignitas populo Romano atque omnibus gentibus constituta est expers esse debet eius imperatoriseius imperatoris scripsi atque eiusvictoriae atque eius imper. H: eius gloriae atque imper. ET: gloriae eius imper. δ exercitus qui consilio ac periculo illiusac periculo illius H: ipsius ac periculo cett. est constitutus? an C.

Falcidius, Q.Quintus Metellus, Q.Quintus Caelius Latiniensis, Cn. Lentulus, quos omnis honoris causa nomino, cum tribuni plebi fuissent, anno proximo legati esse potuerunt; in uno Gabinio sunt tam diligentes qui in hoc bello quod lege Gabinia geriturgereretur H, in hoc imperatore atque exercitu quem per vos ipse constituit, etiam praecipuo iure esse debebatdebebat H: deberet cett.? de quo legando consules spero ad senatum relaturos. qui si dubitabunt aut gravabuntur, ego me profiteor relaturum; neque me impediet cuiusquam iniquitasiniquitas H: initia Schol.: inimicum edictum cett. quo minus vobisvobis fretus HE: fretus vobis cett. fretus vestrum ius beneficiumque defendam, neque praeter intercessionem quicquam audiamaudiam H: audeam cett., de qua, ut egoego H: om. cett. arbitror, isti ipsi qui minitanturminitantur (muni-) H: minantur cett. etiam atque etiam quid liceat considerabunt. mea quidem sententia, Quirites, unus A.Aulus Gabinius belli maritimi rerumque gestarum Cn.Gnaeo Pompeio sociussocius vel paene par b2ψ2 ascribitur, propterea quod alter uni illudillud id b1 bellum suscipiendum vestris suffragiis detulit, alter delatum susceptumque confecit.

reliquum est ut de Q.Quinti Catuli auctoritate et sententia dicendum esse videatur. qui cum ex vobis quaereret, si in uno Cn.Gnaeo Pompeio omnia poneretis, si quid eoeo de eo δ factum esset, in quo spem essetis habituri, cepit magnum suae virtutis fructum ac dignitatis, cum omnes una prope voce in eo ipsoeo ipso eo b1: ipso Lambinus vos spem habituros esse dixistis. etenim talis est vir ut nulla res tanta sit ac tam difficilisac tam difficilis om. H quam ille non et consilio regere et integritate tueri et virtute conficere possit. sed in hoc ipso ab eo vehementissime dissentio, quod quo minus certa est hominum ac minus diuturna vita, hoc magis res publica, dum per deos immortalis licet, frui debet summi viri vita atque virtute.

at enimat enim inquit (om. inquit b1) novi nihil δ ne quid novi fiat contra exempla atque instituta maiorum. non dicamdico δ hoc loco maiores nostros semper in pace consuetudini, in bello utilitati paruisse, semper ad novos casus temporum novorum consiliorum rationes accommodasse, non dicam duo bella maxima, Punicum atque Hispaniense, ab uno imperatore esse confecta duasqueduasque duas Hσ urbis potentissimas quae huic imperio maxime minitabantur, Carthaginem atqueatque et H Numantiam, ab eodem Scipione esse deletas, non commemorabo nuper ita vobis patribusque vestris esse visum ut in uno C.Gaio Mario spes imperi poneretur, ut idem cum Iugurtha, idem cum Cimbris, idem cum Teutonis bellum administraret; in ipso Cn.Gnaeo Pompeio in quo novi constitui nihil volt Q.Quintus Catulus quam multa sint nova summa Q.Quinti Catulisumma Q. E: summaque Tδ: quae H voluntate constituta recordamini.

quid tam novum quam adulescentulumadulescentem H privatum exercitum difficili rei publicae tempore conficere? confecit. huic praeesse? praefuit. rem optime ductu suo gerere? gessit. quid tam praeter consuetudinem quam homini peradulescenti cuius aetas a senatorio gradua senatorio gradu aetas δ longe abesset imperium atque exercitum dari, Siciliam permitti atque Africam bellumque in ea provinciaprovincia om. Hδ administrandum? fuit in his provinciis singulari innocentia, gravitate, virtute, bellum in Africa maximum confecit, victorem exercitum deportavit. quid vero tam inauditum quam equitem Romanum triumphare? at eam quoque rem populus Romanus non modo vidit sed omnium etiamomnium etiam ETW: etiam omnium Hδ studio visendam et concelebrandamet concelebrandam HE: om. cett. putavit.

quid tam inusitatum quam utut Hψ, ed. R: om. cett., cum duo consules clarissimi fortissimique essent, eques Romanus ad bellum maximum formidolosissimumque pro consule mitteretur? Missus est. quo quidem tempore cum esset non nemo in senatu qui diceret non oportere mitti hominem privatum pro consule, L.Lucius Philippus dixisse dicitur non se illum sua sententia pro consule sed pro consulibus mittere. tanta in eo rei publicae bene gerendae spes constituebatur ut duorum consulum munus unius adulescentis virtuti committeretur. quid tam singulare quam ut ex senatus consulto legibus solutus consul ante fieret quam ullum aliumalium om. H magistratum per leges capere licuisset? quid tam incredibile quam ut iterumiterum om. H eques Romanus ex senatus consulto triumpharet? quae in omnibus hominibus nova post hominum memoriam constituta sunt, ea tam multa non sunt quam haec quae in hoc uno homine vidimusvidimus H: videmus cett..

atque haec tot exempla tanta ac tam nova profecta sunt in eodem hominein eodem homine H: in eundem hominem cett. a Q.Quinti Catulia Q. Catuli ET: atque Catuli H: a Q. Catulo δ atque aatque a atque H ceterorum eiusdem dignitatis amplissimorum hominum auctoritate.

qua re videant ne sit periniquum et non ferendum illorum auctoritatem de Cn.Gnaei Pompei dignitate a vobis comprobatam sempersemper om. H esse, vestrum ab illis de eodem homine iudicium populique Romani auctoritatem improbari, praesertim cum iam suo iure populus Romanus in hoc homine suam auctoritatem vel contra omnis qui dissentiunt possit defendere, propterea quod isdemisdem om. δ istis reclamantibus vos unum illum ex omnibus delegistis quem bello praedonum praeponeretis.

hoc si vos temere fecistis et rei publicae parum consuluistis, recte isti studia vestra suis consiliis regere conanturconarentur H. sin autem vos plus tumtum plus H in re publica vidistis, vos eisiis T: his Eδ: istis H repugnantibus per vosmet ipsos dignitatem huic imperio, salutem orbi terrarum attulistis, aliquando isti principes et sibi et ceteris populi Romani universi auctoritati parendum esse fateantur. atque in hocatque in... gauderent (§68) Ciceroni abiudicavit Naugerius (2) bello Asiatico et regio, QuiritesQuirites H: om. cett., non solum militaris illa virtus quae est in Cn.Gnaeo Pompeio singularis sed aliae quoque animi virtutesanimi virtutes H: virtutes animi cett. magnae et multae requiruntur. difficile est in Asia, Cilicia, Syria regnisque interiorum nationum ita versari nostrum imperatorem ut nihil aliud nisi de hoste ac de laude cogitet. deinde, etiam si qui sunt pudore ac temperantia moderatiores, tamen eos esse talis propter multitudinem cupidorum hominum nemo arbitratur.

difficile est dictu, Quirites, quanto in odio simus apud exteras nationes propter eorum quos ad eas per hos annos cum imperio misimus libidines et iniuriaslibidines et iniurias HET: iniurias et libidines δ. quod enim fanumfanum fuisse H putatis in illis terris nostris magistratibus religiosum, quam civitatem sanctam, quam domumquam tutam domum H (olim conieci quam tutam domum, quam satis clausam et munitam urbem) satis clausam ac munitam fuisse? Vrbes iam locupletes et copiosae requiruntur quibus causa belli propter diripiendi facultatemfacultatem H: cupiditatem cett. inferatur.

libenter haec coram cum Q.Quinto Catulocoram que Catulo H et Q.Quinto Hortensio, summis et clarissimis viris, disputarem; noruntnorunt H: noverunt cett. enim sociorum volnera, vident eorum calamitates, querimonias audiunt. pro sociis vos contra hostis exercitusexercitus H: exercitum cett. mittere putatis an hostium simulatione contra socios atque amicos? quae civitas est in Asia quae non modo imperatoris aut legati sed unius tribuni militum animos ac spiritus capere possit? qua re, etiam si quem habetis qui conlatis signis exercitus regios superare posse videatur, tamen, nisi erit idem qui aqui a H, Heumann: qui se a cett. pecuniis sociorum, qui ab eorum coniugibus ac liberis, qui ab ornamentis fanorum atque oppidorumqui ab... oppidorum H: om. cett., qui ab auro gazaque regia manus, oculos, animum cohibere possit, non erit idoneus qui ad bellum Asiaticum regiumque mittatur.

ecquamecquam (hec-) H: et quam cett. putatis civitatem pacatam fuisse quae locuples sit, ecquam esse locupletem quae istis pacata esse videatur? Ora maritima, QuiritesQuirites om. Hb1, Cn.Gnaeum Pompeium non solumnon solum Cn. Pompeium H propter rei militaris gloriam sed etiam propter animi continentiam requisivit. videbat enim praetorespraetores po. Ro. δ: imperatores Gertz locupletari quotannis pecunia publica praeter paucos, neque nosnos HW, Lambinus: eos cett. quicquam aliud adsequiconsequi H classium nomine nisi ut detrimentis accipiendis maiore adfici turpitudine videremur. nuncnunc om. H qua cupiditate homines in provincias, quibusquibus δ: et quibus HET iacturisiacturis iniuriis H: fort. versuris quibusquequibusque H: quibus cett. condicionibus proficiscantur ignorant videlicet isti qui ad unum deferenda omnia esse non arbitrantur. quasi vero Cn.Gnaeum Pompeium non cum suis virtutibus tum etiam alienis vitiis magnum esse videamus.

qua re nolite dubitare quinQuirites, quin Lambinus huic uni credatis omnia qui interinter intra b2 tot annostot annos HE: annos tot Tδ est H: sit cett. unus inventus est quem socii in urbis suas cum exercitu venisse gauderentgauderent (-et) H: gaudeant cett..

quod si auctoritatibus hanc causam, Quirites, confirmandam putatis, est vobis auctor vir bellorum omnium maximarumque rerum peritissimus, P.Publius Servilius, cuius tantae res gestae terra marique exstiterunt ut, cum de bello deliberetis, auctor vobis gravior esse nemoesse nemo Tδ: nemo esse HE (cf. Zielinski p. 199) debeat; est C. Curio, summis vestris beneficiisbeneficiis usus add. Lambinus (malim adfectus, cf. §§51, 71) maximisque rebus gestis, summo ingenio et prudentia praeditus, est Cn.Gnaeus Lentulus in quo omnes pro amplissimis vestris honoribus summum consilium, summam gravitatem esse cognostiscognostis HT: cognovistis E: cognoscitis δ, est C.Gaius Cassius, integritate, veritateveritate H: virtute cett. (cf. Verr. i. 4), constantia singulari. qua re videte ut horumut horum num horum b2ψ, ed. R: unde horum σ mg.: horumne Madvig: fort. utrum horum auctoritatibus illorumillorum eorum H orationi qui dissentiunt respondere posse videamur.

quae cum ita sint, C.Gaii Manili, primum istam tuam et legem et voluntatem et sententiam laudo vehementissimeque comprobo; deinde te hortor ut auctore populo Romano maneas in sententia neve cuiusquam vim aut minas pertimescas. primum in te satis esse animi perseverantiaequeperseverantiaeque constantiaeque δ arbitror; deinde, cum tantam multitudinem tanto cumtanto cum H: cum tanto cett. studio adesse videamusvideamus Hδ: videmus ET iterum nunc HE: non iterum δ (quantam... videmus om. T) quantam iterum nunc in eodem homine praeficiendo videmus, quid est quod aut de re aut de perficiendireficiendi H facultate dubitemus? ego autem, quicquid est in meest in me HE: in me est cett. studi, consili, laboris, ingeni, quicquid hoc beneficio populi Romani atque hac potestate praetoria, quicquid auctoritate, fide, constantia possum, id omne ad hanc rem conficiendam tibi et populo Romano polliceor ac defero testorque omnis deos,

et eos maxime qui huic loco temploque praesident, qui omnium mentis eorum qui ad rem publicam adeunt maxime perspiciunt, me hoc neque rogatu facere cuiusquam, neque quo Cn.Gnaei Pompei gratiam mihi per hanc causam conciliari putem, neque quo mihi ex cuiusquam amplitudine aut praesidia periculis aut adiumenta honoribus quaeram, propterea quod pericula facile, ut hominem praestare oportet, innocentia tecti repellemus, honorem autem neque ab uno neque exex om. H hoc loco sed eadem illa nostra laboriosissima ratione vitae, si vestra voluntas feret, consequemur.

quam ob rem, si quidsi quid H: quicquid cett. in hac causa mihi susceptum est, Quirites, id ego omneego omne HE: omne ego Tδ me rei publicae causa suscepisse confirmo, tantumque abest ut aliquam mihi bonam gratiam quaesisse videar, ut multas meme HE: om. Tδ etiam simultates partim obscuras, partim apertas intellegam mihi non necessarias, vobis non inutilis suscepisse. sed ego me hoc honore praeditum, tantis vestrisvestris om. H beneficiis adfectum statui, Quirites, vestram voluntatem et rei publicae dignitatem et salutem provinciarum atque sociorum meis omnibus commodis et rationibus praeferre oportere.