animum advertianimum adverti Σs: animadverti cett. (cf. Cael. 7), iudices, omnem accusatoris orationem in duas divisam esse partispartis Bψ2a: partes Mμ, quarum altera mihi niti et magno opere confidere videbaturvideatur P invidia iam inveterata iudici Iuniani, alteraalteram PΣ tantum modo consuetudinis causa timide et diffidenter attingere rationem venefici criminum, qua de re lege est haec quaestio constituta. itaque mihi certum est hanc eandem distributionem invidiae et criminum sic in defensione servare ut omnes intellegant nihil me nec subterfugere voluisse reticendo nec obscurare dicendo.

sed cum considero quo modo mihi in utraque re sit elaborandum, altera pars et eapars et ea P: pars est (om. est σ) ea ΣΜμa quae propria est iudici vestri et legitimae venefici quaestionis per mihi brevis et non magnae in dicendo contentionis fore videtur, altera autem quae procul abab PΣbt: a Mσψs iudicio remota est, quae contionibus seditiose concitatis accommodatior est quam tranquillis moderatisque iudiciis, perspicio quantum in agendo difficultatis et quantum laboris sit habitura.

sed in hacin hac PΣa: in hac tanta Mμ difficultate illa me res tamen, iudices, consolatur quod vos de criminibus sic audire consuestis ut eorum omniumomnium P: omnem Mμa dissolutionem ab oratore quaeratis, ut non existimetis plus vos ad salutem reo largiri oportere quam quantum defensor purgandis criminibus consequi et dicendo probare potuerit. de invidia autem sic inter nosnos PBM: vos μa disceptare debetis ut non quid dicatur a nobis sed quid oporteat dici consideretis. agitur enim in criminibus A.Auli Cluenti proprium periculum, in invidia causa communis. quam ob rem alteram partem causae sic agemus ut vos doceamus, alteram sic ut oremus; in altera diligentia vestra nobis adiungenda est, in altera fides imploranda. nemo est enim qui invidiae sine vestro ac sine talium virorum subsidio possit resistere.

equidem quod ad me attinet, quo me vertam nescionescio iudices nescio Mart. Cap. (Rhet. M. p. 478), Aquila Rom. (Rhet. M. p. 25), contra Quintil. ix. 2.19. negem fuisse illamillam om. Quintil. infamiam iudici corrupti? negem esse illam rem agitatam in contionibus, iactatam in iudiciis, commemoratam in senatu? evellam ex animis hominum tantam opinionem, tam penitus insitam, tam vetustam? non estnon est non Quintil. ix. 3. 81 nostri ingeni, vestri auxili est, iudices, huius innocentiae sic in hac calamitosa fama quasi in aliqua perniciosissima flamma atque in communi incendio subvenire.

etenim sicut aliis in locis parum firmamenti et parum virium veritas habet, sic in hoc loco falsa invidia imbecilla esse debet. dominetur in contionibus, iaceat in iudiciis; valeat in opinionibus ac sermonibus imperitorum, ab ingeniis prudentium repudietur; vehementis habeat repentinos impetus, spatio interposito et causa cognita consenescat; denique illa definitio iudiciorum aequorum quae nobis a maioribus tradita est retineatur, ut in iudiciisin iudiciis om. Quintil. ix. 3. 85 et sine invidia culpa plectatur et sine culpa invidia ponaturponatur Mμ: puniatur b2ψ2a.

quam ob rem a vobis, iudices, ante quam de ipsa causa dicere incipio, haec postulo, primum id quod aequissimum est ut ne quid huchuc Mσψ: huic Σbψ2a praeiudicatipraeiudicii B adferatis — etenim non modo auctoritatem sed etiam nomen iudicum amittemus, nisi hic ex ipsis causis iudicabimus, sisi b2ψ2a: ac si Mμ ad causas iudicia iam facta domo deferemus; — deindereferemus Σa si quam opinionem iam vestris mentibus comprehendistis, si eam ratio convellet, si oratiooratio αa: ratio Mμ labefactabit, si denique veritas extorquebit, ne repugnetis eamque animis vestris aut libentibus aut aequis remittatis; tum autem cum ego una quaque de re dicam et diluam, ne ipsi quae contraria sintsint PΣs: sunt (om. t) cett. taciti cogitationi vestrae subiciatis sed adsed ad sed Σa extremum exspectetis mequemeque P, Grillius (Rhet. M. p. 599): me Σa: et me Mμ meum dicendi ordinem servare patiamini; cum peroraro, tumperoraro tum Pb2ψ2s: perorabo tum Σ: per... tum t: peroraro M: peroratum fuerit (erit ψ) b1ψ1: peroratum σ si quid erit praeteritum animoanimo a me mg. Ascens. (3) requiratis.

ego me, iudices, ad eam causam accedere quae iam per annos octo continuos ex contraria parte audiatur atque ipsa opinioneopinionibus Σt hominum tacita prope convicta atque damnata sit facile intellego; sed si quisi qui PΣa: si quis Mμ mihi deus vestram ad me audiendum benivolentiam conciliarit, efficiam profecto ut intellegatis nihil esse homini tam timendum quam invidiam, nihil innocenti suscepta invidia tam optandum quam aequum iudicium, quod in hoc uno denique falsae infamiae finis aliquialiqui ΣMt: aliquis μs atque exitus reperiatur. quam ob rem magna me spes tenet, si quaequae Σa: ea quae Mμ sunt in causa explicare atque omnia dicendo consequi potuero, hunc locum consessumque vestrum, quem illi horribilem A.Aulo Cluentio ac formidolosum fore putaverunt, eum tandemtandem tantundem ΣB eius fortunae miserae multumque iactatae portum ac perfugium futurum.

tametsi permulta sunt quae mihi, ante quam de causa dico, de communibus invidiae periculis dicenda esse videantur, tamen ne diutius oratione mea suspensa exspectatio vestra teneatur adgrediar ad crimen cum illa deprecatione, iudices, qua mihi saepius utendum esse intellego, sic ut me audiatis, quasi hoc tempore haec causa primum dicatur, sicuti dicitursicuti dicatur Σa, non quasi saepe iam dicta et numquam probata sit. hodierno enim die primum veteris istiusipsius Σa criminis diluendi potestas est data, ante hoc tempus error in hac causa atque invidia versata est. quam ob rem, dum multorum annorum accusationi breviter dilucideque respondeo, quaeso ut me, iudices, sicutsicut Σa: sicuti Mμ facere instituistis, benigne attenteque audiatis.

corrupisse dicitur A.Aulus Cluentius iudicium pecunia, quo inimicuminimicum Σa: inimicum suum Mμ innocentem, Statium AlbiumAbbium Σ, condemnaret. ostendam, iudices, primum, quoniam caput illiusillius caput Σa atrocitatis atque invidiae fuit innocentem pecunia circumventum, neminem umquam maioribus criminibus gravioribus testibus esse in iudicium vocatum; deinde ea de eo praeiudicia esse facta ab ipsis iudicibus a quibus condemnatus est ut non modo ab isdem sed ne ab aliis quidem ullis absolvi ullo modo posset. cum haec docuero, tum illud ostendam quod maxime requiri intellego iudicium illud pecunia esse temptatum non a Cluentio sed contra Cluentium, faciamque ut intellegatis in tota illa causa quid res ipsa tulerit, quid error adfinxerit, quid invidia conflarit.

primum igitur illud est ex quo intellegi possit debuisse Cluentium magno opere causae confidere, quod certissimis criminibus et testibus fretus ad accusandum descenderitdescendit coni. Müller. hoc loco faciendum mihi, iudices, est ut vobis breviter illa quibus AlbiusAlbius Mσψ: Abbius Σ: Albinus bs est condemnatus crimina exponam. abs te peto, Oppianice, ut me invitum de patris tui causa dicere existimes adductum fide atque officio defensionis. etenim tibi si in praesentiapraesentia Σa: praesentia satis facere Mμ non potuero, tamen multae mihi ad satis faciendum reliquo tempore facultates dabuntur; Cluentio nisinisi ni a nunc satis fecero, postea mihi satis faciendi potestas non erit. simul et illud quis est qui dubitare debeat contra damnatum et mortuum pro incolumi et proet pro Mb2ψa: et b1σ vivo dicere? cum illi in quem dicitur damnatio omne ignominiae periculum iam abstulerit, mors vero etiam doloris; hichic αa: huic Mμ autem pro quo dicimusdicimus Σa: dicitur Mμ nihil possit offensionis accipereaccipere αa: accedere Mμ sine acerbissimo animi sensu ac molestiamolestia αa: dolore Mμ et sine summo dedecore vitae et turpitudineet turp. Σa: ac turp. Mμ.

atque ut intellegatis Cluentium non accusatorio animo, non ostentatione aliqua aut gloria adductum, sed nefariis iniuriis, cotidianis insidiis, proposito ante oculos vitae periculo nomen Oppianici detulisse, paulo longius exordium rei demonstrandae petamrepetam Quintil. iv. 1. 79; quod quaeso, iudices, ne moleste patiamini; principiis enim cognitis multo facilius extrema intellegetis.

A.Aulus Cluentius habitus fuit, pater huiusce, iudices, homo non solum municipi Larinatis ex quo erat sed etiam regionis illius et vicinitatis virtute, existimatione, nobilitate princepsprinceps Ba, Quintil. iv. 2. 130: facile princeps Mμ. is cum esset mortuus Sulla et Pompeio consulibus, reliquit hunc annos xv natum, grandem autem et nubilem filiam quae brevi tempore post patris mortem nupsit A.Aulo Aurio Melino, consobrino suo, adulescenti in primis, ut tum habebatur, inter suos et honesto et nobili. cum essent eaeeae s: hae (hec b) Mμ nuptiae plenae dignitatis,

plenae concordiae, repente est exorta mulieris importunae nefaria libido non solum dedecore verum etiam scelere coniuncta. nam Sassia, mater huius habiti — mater enim a me in omni causain omni causa Σa: nominis causa Mμ: om. Quintil. Declam. 388, tametsi in hunc hostili odio et crudelitate est, mater, inquam, appellabitur, neque umquam illa ita de suo scelere et immanitate audiet ut naturae nomen amittat; quo enim est ipsum nomen amantius indulgentiusque maternum, hoc illius matris quae multos iam annos et nunc cum maxime filium interfectum cupit singulare scelus maiore odio dignum esse ducetisducetis Mμ: iudicabitis ψ2s (? Σ). ea igitur mater habiti, Melini illius adulescentis, generi sui, contra quam fas erat amore capta primo, neque id ipsum diu, quoquo modo poterat in illa cupiditate continebaturcontinebat a: se continebat Baiter; deinde ita flagrare coepit amentia, sic inflammata ferri libidine ut eam non pudornon pudor ΣBa: non pudor, non pudicitia Mμ, non pietas, non macula familiae, non hominum fama, non fili dolor, non filiae maeror a cupiditate revocaret.

animum adulescentis nondum consilio ac ratione firmatum pellexit eis omnibus rebus quibus illa aetas capi ac deleniri potest. filia, quae non solum illo communi dolore muliebri in eius modi viri iniuriis angeretur sed nefarium matris paelicatum ferre non posset de quo ne queri quidem se sine scelerese sine scelere Σa, Arusian. (K. vii. 504): sine scelere se Mμ posse arbitraretur, ceteros sui tanti mali ignaros esse cupiebat; in huius amantissimi sui fratris manibus et gremio maerore et lacrimis consenescebat.

ecce autem subitum divortium quod solacium malorum omnium fore videbatur! discedit a Melino Cluentia ut in tantis iniuriis non invita, utut μa: aut Σ: at M a viro non libenter. tum vero illa egregia acac Mσψ: et ba praeclara mater palam exsultare laetitia, triumpharetriumphare Ba: ac triumphare Mμ gaudio coepit, victrix filiae non libidinis; diutiusdiutius Σa: itaque diutius Mμ suspicionibus obscuris laedi famam suam noluit; lectum illum genialem quem biennio ante filiae suae nubenti straverat, in eadem domo sibi ornari et sterni expulsa atque exturbata filia iubet. nubit genero socrus nullis auspicibus, nullis auctoribus, funestis ominibus omnium.

O mulieris scelus incredibile et praeter hanchanc causam (post unam b2) add. αa unam in omni vita inauditum! o libidinem effrenatam et indomitam! o audaciam singularem! nonne timuissetimuisse Mμ, Quintil. iv. 2. 105: timuisti αa, si minus vim deorum hominumque famam, at illam ipsam noctem facesque illas nuptialis, non limen cubiculi, non cubile filiae, non parietes denique ipsos superiorum testis nuptiarum? perfregit ac prostravit omnia cupiditate ac furore; vicit pudorem libido, timorem audacia, rationem amentia.

tulit hoc commune dedecusdedecus Σa: dedecus iam Mμ familiae, cognationis, nominis graviter filius; augebatur autem eius molestia cotidianis querimoniis et adsiduo fletu sororis; statuit tamen nihil sibi in tantis iniuriis ac tanto scelere matris gravius esseesse αa: om. Mμ faciendum quam ut illailla Σa: illa matre Mμ ne uteretur, ne quaene quae Garatoni: nam quae Σa: ne quam Mμ videre sine summo animi dolore non poterat, ea, si matre uteretur, non solum videre verumverum Σψ2a: sed Mμ etiam probare suo iudicio putaretur.

initium quod huic cum matre fuerit simultatis audistis. pertinuisse hoc ad causam tumtum Σb2a: tunc Mμ cum reliqua cognoveritis intellegetis. nam illud me non praeterit, cuiuscumque modicuiuscumque modi αa: cuiusmodicumque Mμ sit matersit mater Σa: mater sit Mμ, tamen in iudicio fili de turpitudine parentis dici vix oportere. non essem ad ullam causam idoneus, iudices, si hoc quod in communibus hominum sensibus atque in ipsain ipsa Mμ: ipsa Σa natura positum atque infixum est, id ego, qui ad hominumhominum σa: omnium b2ψ2: amici b1: animum Mψ1 pericula defendendadefendenda a (? Σ): depellenda Mμ adiungereradiungerer b2ψ2a: adhiberer Mμ, non viderem; facile intellego non modo reticere homines parentum iniurias sed etiam animo aequo ferre oportere. sed ego ea quae ferri possunt ferenda, quae taceri tacenda esse arbitror.

nihil in vita vidit calamitatis A.Aulus Cluentius, nullum periculum mortis adiit, nihil mali timuit quod non totum a matre esset conflatum et profectum. quae hoc tempore sileret omnia atque ea, si oblivione non posset, tamen taciturnitate sua tecta esse pateretur; sed verosed vero Σψa: sed vere b2: sed ea vero Mb1σ sic agituragitur Σψ1s: agit Mσt: angitur b2ψ2 ut prorsus reticerereticeri a (? Σ) nullo modo possit. hoc enim ipsum iudicium, hoc periculum, illa accusatio, illailla accusatio, illa scripsi: illa accusatio Mσa: haec accusatio Lambinus: del. Gulielmius omnis testium copia quae futura est a matre initio est adornata, a matre hoc tempore instruitur atque omnibus eius opibus et copiis comparatur. ipsa denique nuper Larino huius opprimendi causa Romam advolavit; praesto est mulier audax, pecuniosa, crudelis, instituit accusatores, instruit testis, squalore huius et sordibus laetatur, exitium exoptat, sanguinem suum profundere omnem cupit, dum modo profusum huius ante videat. haec nisi omnia perspexeritis in causa, temere a nobis illam appellari putatote; sinsin PΣa: sin autem Mμ erunt et aperta et nefaria, Cluentio ignoscere debebitisdebebitis P: debetis Mμa, quod haec a me dici patiatur; mihi ignoscere non deberetis, si tacerem.

nunc iam summatim exponam quibus criminibus Oppianicus damnatus sit ut et constantiam A.Auli Cluenti et rationem accusationis perspicere possitis. ac primum causa accusandi quae fuerit ostendam ut id ipsum A.Aulum Cluentium vi ac necessitate coactum fecisse videatis.

cum manifesto venenum deprehendisset quod vir matris Oppianicus ei paravisset, et res non coniectura sed oculis et manibuset man. Σψa: ac man. Mbσ tenereturteneretur Mμ: retineretur b2ψ2a, neque in causa ulla dubitatio possetpossit Σ esse, accusavit Oppianicum; quam constanter et quam diligenter postea dicam; nunc hoc scire vos voluivolui vos Σa, nullam huic aliam accusandi causam fuisse nisi utiuti Mσψ: ut Σba propositum vitae periculum et cotidianas capitis insidias hac una ratione vitaretvitaret Mμ: evitaret Σa: devitaret B. atque ut intellegatis eisiis Manutius: his Mμa accusatum esse criminibus Oppianicum ut neque accusator timeretimeret a neque reus sperare debueritdebuerit Mμ: potuerit Σa, pauca vobis illius iudici crimina exponam; quibus cognitis nemo vestrum mirabitur illum diffidentem rebus suis ad StaienumStaienum PΣb2ψ2: Stalenum Mμ: Scaienum a atque ad pecuniam confugisse.

Larinas quaedam fuit Dinaea, socrus Oppianici, quae filios habuit M.Marcum et N.Numerium AuriosM. et N. Aurios P: M. Aurium et Numerium Aurium αa: M. et Num. Aurios Mμ et Cn.Gnaeum MagiumCn. Numerium αa, ita mox et filiam magiam nuptam Oppianico. M.Marcus Aurius adulescentulus bello Italico captus apud Asculum in Q.Quinti Sergi senatoris, eius qui inter sicarios damnatus est, manus incidit et apud eum fuit in ergastuloin ergastulo fuit P. N. autem Aurius, frater eius, mortuus est heredemque Cn.Gnaeum Magium fratremfratrem Pa: fratrem suum Mμ reliquit. postea magia, uxor Oppianici, mortua est. postremo unus qui reliquus erat Dinaeae filius Cn.Gnaeus Magius est mortuusmortuus est Σba. is heredem fecitheredem fecit PΣa: fecit heredem Mμ illum adulescentulumadolescentulum Σb2s: adolescentem cett. Oppianicum, sororis suae filium, eumque partiri cum Dinaea matre iussit. interim venitinterim venit intervenit Σa index ad Dinaeam neque obscurus neque incertus qui nuntiaret ei filium eius, M.Marcum Aurium, vivere et in agro Gallico esse in servitute.

mulier amissis liberis, cum unius reciperandi filireciperandi filii PΣa: filii reciperandi Mμ spes esset ostentata, omnis suos propinquos filique sui necessarios convocavit et ab eis flens petivit ut negotium susciperent, adulescentem investigarent, sibi restituerent eum filium quem tamen unum ex multis fortuna reliquum esse voluisset. haec cum agere instituisset, oppressa morbo est. itaque testamentum fecit eius modi ut illi filio HSHS P: om. Mμa CCCC P: CCCLIII Mμ: quadraginta αa cccc milia legaret, heredem institueret eundem illum Oppianicum, nepotem suum; atque eisiis Garatoni: his Mμa diebus paucis est mortuamortua est Σa. propinqui tamen illi, quem ad modum viva Dinaea instituerant, ita mortua illa ad investigandum M.Marcum AuriumM. Σa: om. Mμ cum eodem illo indice in agrum Gallicum profecti sunt.

interim Oppianicus ut erat, sicutisicut Σa multis exex multis P rebus reperietis, singulari scelere et audacia, per quendam Gallicanum, familiarem suum, primum illum indicem pecunia corrupit, deinde ipsum M. AuriumM. Balter: om. Mμa non magna iactura facta tollendum interficiendumque curavit. illi autem qui erant ad propinquum investigandum et reciperandum profecti litteras Larinum ad Aurios, illius adulescentisadolescentis PΣa: adolescentis propinquos Mμ suosque necessarios, mittunt sibi difficilem esse investigandi rationem, quodquod cum Σb2a intellegerent indicem ab Oppianico esse corruptum. quas litteras A.Aulus AuriusA. Mσψ: M. b: om. PΣa, vir fortis et experiens et domi nobilis et M. illius Auri perpropinquusperpropinquus PΣψ2t: propinquus Mμs, in foro palam multismultis PΣψ2a: om. Mμ audientibus, cum adesset Oppianicus, recitat et clarissima voce se nomen Oppianici, si interfectum M.Marcum Aurium esseesse PΣa: om. Mμ comperisset, delaturum esse testatur.

interim brevi tempore illi qui erant in agrum Gallicumin Galliam a profecti Larinum revertuntur; interfectumet interfectum Σψ2a esse M.Marcum Aurium nuntiantnuntiant Σa: renuntiant Mμ. animi non solum propinquorum sed etiam omnium Larinatium odio Oppianici et illius adulescentis misericordia commoventur. itaque cum A.Aulus Aurius iscum A. Aurius is Σ: cum Maurius is P: cum Aurius is s: cum is t: cum A. Aurius Mμ qui antea denuntiarat clamore hominem ac minis insequi coepisset, Larino profugit et se in castra clarissimi viri, Q.Quinti Metelli, contulit.

post illam autem fugamautem fugam Σa: fugam autem Mμ sceleris et conscientiae testem numquam se iudiciis, numquam legibusnumquam se... legibus om. a, del. Baiter, numquam inermeminermen Σβψa: inermum Mσ inimicisse inimicis Σa committere ausus est sed per illam L.Lucii Sullae vim atque victoriam Larinum in summo timore omnium cum armatis advolavit; quattuorviros quos municipes fecerant sustulit; se a Sulla et alios praeterea trisalios praetera tres (om. praeterea b1) Mμ: tres praeterea a factos esse dixit et ab eodem sibi esse imperatum ut A.A. Halm: om. Mμa Aurium illum qui sibi delationem nominis et capitis periculum ostentarat, et alterum A.A. Mommsen: om. Mμa Aurium et eius L. filium et Sex. Vibium quo sequestre in illo indice corrumpendo dicebatur esse usus, proscribendos interficiendosque curaret. itaque illis crudelissime interfectis non mediocri ab eo ceteri proscriptionis et mortis metu terrebanturtenebantur a. his rebus in causa iudicioque patefactis quis est qui illum absolvi potuisse arbitreturarbitretur Weiske: arbitraretur Mμa? atque haec parva sunt; cognoscite reliqua ut non aliquando condemnatum esse Oppianicum sed aliquam diu incolumem fuisse miremini.

primum videte hominis audaciam. Sassiam in matrimonium ducere, habiti matrem — illam cuius virum A.A. om. Σa Aurium occiderat — concupivit. Vtrum impudentior hic qui postulet, an crudelior illa, si nubat, difficile dictu est; sed tamen utriusque humanitatem constantiamque cognoscite.

petit Oppianicus ut sibi Sassia nubat et id magno opere contendit. illa autem non admiratur audaciam, non impudentiam aspernatur, non denique illam Oppianici domumdomum Σψ: dextram σ: om. Mb viri sui sanguine redundantem reformidat, sed quod haberet ille trisille tres Σa: tres ille Mμ filios, idcirco se ab eis nuptiis abhorrere respondit. Oppianicus, qui pecuniam Sassiae concupivisset, domodomo quoquo modo Orelli sibi quaerendum remedium existimavit ad eam moram quae nuptiis adferebatur. nam cum haberet ex Novia infantem filium, alter autem eius filius PapiaPappia Σa natus TeaniTeani Teano Bb2ψ2a, Arusianus (K. vii. 455): Teani Apuli Mb1, quod abest abab M, Arusianus: a μa Larino xviii milia passuum, apud matrem educaretur, arcessit subito sine causa puerum Teano, quod facere nisi ludis publicispublicis om. a aut festis diebus antea non solebat. mater misera nihilmisera nihil mali Σa: nihil mali misera Mμ mali suspicans mittit. ille se Tarentum proficisci cum simulasset, eo ipso die puer, cum hora undecima in publico valenshora und. cum valens in publico a visus esset, ante noctem mortuus et postridie ante quam luceret combustus est.

atque hunc tantum maerorem matri prius hominum rumor quam quisquam ex Oppianici familia nuntiavit. illa cum uno tempore audisset sibi non solum filium sed etiam exsequiarum munus ereptum, Larinum confestim exanimata venit et ibi de integro funus iam sepulto filio fecit. dies nondum decem intercesserant cum ille alter filius infans necatur. itaque nubit Oppianico continuo Sassia laetanti iam animo et spe optimeoptime Σa: optima Mμ confirmatoconfirmata b2, nec mirum quae se non nuptialibus donis sed filiorum funeribus esseesse αa: om. Mμ delenitam videret. ita, quodita quod b2σψa: itaque ΣMb1: itaque quod Naugerius (cf. §190) ceteri propter liberos pecuniae cupidiores solent esseesse solent Σa, ille propter pecuniam liberos amittere iucundum esse duxit.

Sentio, iudices, vos pro vestra humanitate his tantis sceleribus breviter a me demonstratis vehementer esse commotos. quo tandem igitur animo fuisse illos arbitramini quibus hisiis a de rebus non modo audiendum fuit verum etiam iudicandum? vos auditis de eo in quem iudices non estis, de eo quem non videtis, de eo quem odisse iam non potestis, de eo qui et naturae et legibus satis fecit, quem leges exsilio, natura morte multavit, auditis nonnon sine b2ψ2s ab inimico, auditis sine testibus, auditis cum ea quae copiosissime dici possunt breviterbreviter Σa: breviter a me Mμ strictimque dicuntur. illi audiebant de eo de quoeo de quo eo... quo B: eo quo a iurati sententias ferre debebant, de eo cuius praesentis nefarium et consceleratum voltum intuebantur, de eo quem omnesomnes αa: om. Mμ oderant propter audaciam, de eo quem omni supplicio dignum esse ducebant; audiebant ab accusatoribus, audiebant verba multorum testium, audiebant cum una quaque de re a P.Publio Cannutio, homine eloquentissimo, graviter et diu diceretur.

et est quisquam qui, cum haec cognoverit, suspicari possitposset Σa Oppianicum iudicio oppressum et circumventum esse innocentem?

acervatim reliqua iamreliqua iam ΣBs: iam reliqua cett., iudices, dicam ut ad ea quae propiorapropiora b2σ: propriora ΣBMb1ψ huiuscehuiusce Σa: huius Mμ causae et adiunctiora sunt perveniam. vos, quaeso, memoria teneatis non mihi hoc esse propositum ut accusem Oppianicum mortuum sed, cum hoc persuadere vobis velim, iudicium ab hoc non esse corruptum, hoc uti initio ac fundamento defensionis, Oppianicum, hominemmortuum hominem Σa sceleratissimum et nocentissimum, esse damnatum. qui uxori suae Cluentiae, quae amita huius habiti fuitfuisset Σa, cum ipse poculum dedisset, subito illa in media potione exclamavit se maximo cum dolore emoriemori Σa: mori Mμ nec diutius vixit quam locuta est; nam in ipso sermone hoc et vociferatione mortua est. et ad hanc mortemmortem Σa: mortem tam Mμ repentinam vocemquevocemque Mψ: vocesque bσψ2a morientis omnia praeterea quae solent esse indicia et vestigia veneni in illius mortuae corpore fuerunt. eodemque veneno C.Gaium Oppianicum fratrem necavit.

neque est hoc satis; tametsi in ipso fraterno parricidio nullum scelus praetermissum videtur, tamen ut ad hoc nefarium facinus accederet aditum sibi aliis sceleribus ante munivit. nam cum esset gravida Auria, fratris uxor, et iam appropinquare partus putareturputaretur αa: videretur Mμ, mulierem veneno interfecit ut una illudillud Σψa: illa Mb: cum illa σ, Lambinus quod erat ex fratre conceptum necaretur. post fratrem adgressus est; qui sero iam exhausto illo poculo mortismortis del. Gruter, cum et de suo et de uxoris interitu clamaret testamentumque mutare cuperet, in ipsa significatione huius voluntatis est mortuus. ita mulierem ne partu eius ab hereditate fraterna excluderetur necavit; fratris autem liberos prius vita privavit quam illi hanc a natura lucemlucem Σa: propriam lucem Mμ accipere potuerunt; ut omnes intellegerent nihil ei clausum, nihilclausum nihil om. s1 sanctum esse posse aa Σa: om. Mμ cuius audacia fratris liberos ne materni quidem corporis custodiae tegere potuissentcustodiae... potuissent ΣBa: custodia... potuisset Mμ.

memoria teneo Milesiam quandam mulierem, cum essem in Asia, quod ab heredibus secundissecundis om. ΣBa (contra Quintil. viii. 4. 11) accepta pecunia partum sibi ipsa medicamentis abegisset, rei capitalis esse damnatam; necnec Σa: neque Mμ iniuria quae spem parentis, memoriam nominis, subsidium generis, heredem familiae, designatum rei publicae civem sustulisset. quanto est Oppianicus in eadem iniuria maiore supplicio dignus! si quidem illa, cum suo corpori vim attulisset, se ipsa cruciavit, hic autem idem illud effecit per alieni corporis mortemmortem vim Quintil. atque cruciatum. ceteri non videntur in singulis hominibus multa parricidia suscipere posse, Oppianicus inventus est qui in uno corpore plurisplures PMμ: multos Σψ2a necaret.

itaque cum hanc eius consuetudinem audaciamque cognossetcognosset P: cognoscet M: cognosceret μ avunculus illius adulescentis Oppianici, Cn.Gnaeus MagiusCn. Numerius αa, isque, cumisque cum P: is qui αt: isque Mμs gravi morbo adfectus essetesset Halm: esset et Mμa, heredem illum sororis suae filium faceret, amicis adhibitisamicis adhibitis Mμa: adhibitis amicis P praesente matre sua Dinaea uxorem suam interrogavit essetne praegnas. quae cum se esse respondisset, ab ea petivit ut se mortuo apud Dinaeam — quae tum ei mulieri socrus erat — quoad pareret habitaret diligentiamque adhiberet ut id quod conceperat servare etservare et P: servaret ut Mμa salvum parere possetpossit Σs. itaque ei testamento legat grandem pecuniam a filio si qui natus essetesset erit αa; abab a Σb1 secundo herede nil legat. quid de Oppianico suspicatus sit videtis;

quid iudicaritiudicaverit Σψ2a obscurum non est. nam cuiuscuius PΣa: cum eius Mμ filium faceret heredem, eum tutorem liberis non adscripsit. quid Oppianicus fecerit cognoscite ut illum Magium intellegatis nonnon αa: om. Mμ longe animo prospexisse morientem. quae pecunia mulieri legata erat a filio, si qui natus essetesset erit αa, eam praesentem Oppianicus non debitam mulieri solvit, si haec solutio legatorum et non merces abortionis appellanda est. quo illa pretio accepto multisque praeterea muneribus quae tum ex tabulis Oppianici recitabantur spem illam quam in alvo commendatam a viro continebat victa avaritia sceleri Oppianici vendidit. nihil posse iam ad hanc improbitatem addi videtur;

attendite exitum. quae mulier obtestatione viri decem illis mensibus ne domum quidem ullam nisi socrus suae nosse debuit, haec quinto mense post viri mortem ipsi Oppianico nupsit. quae nuptiae non diuturnae fuerunt; erant enim non matrimoni dignitate sed sceleris societate coniunctae.

quid? illa caedes Asuvi Larinatis, adulescentis pecuniosi, quam clara tum recenti re fuitrecenti re fuit P: fuit recenti αa: recenti re (om. re b1ψ1) Mμ omnium Mσ: in omnium ψ2a (? Σ): omni b1: omni omnium b2 et quam omnium sermone celebrata! fuit Avillius quidam LarinoLarino PΣa: Larinas Mμ perdita nequitia et summa egestate, arte quadam praeditus ad libidines adulescentulorum excitandasexercitandas P accommodataaccommodata Arusian. (K. vii. 452): accommodatus Mμa. qui ut se blanditiis et adsentationibus in Asuvi consuetudinem penitus immersit, Oppianicus continuo sperare coepit hoc se Avillio tamquam aliqua machina admota capere Asuvi adulescentiam et fortunas eius patrias expugnare posse. ratio excogitata Larini est, res translata RomamRomae ΣBs; inireinire Pb2ψ: iniri Mb1σa enim consilium facilius in solitudine, perficere rem eius modi commodius in turba posseposse se Mommsen arbitrati sunt. Asuvius cum Avillio Romam est profectus. hos vestigiis Oppianicus consecutussecutus a est. iam ut Romae vixerint, quibus conviviisquibus conviviis om. a, quibus flagitiis, quantis et quam profusis sumptibus non modo conscio sed etiam conviva et adiutore Oppianico longum est dicere mihi, praesertim ad alia properanti; exitum huius adsimulatae familiaritatis cognoscite.

cum esset adulescens apud mulierculam quandam atque ubiubi P: ibi Mμa pernoctaratpernoctarat Müller: pernoctaret Mμa ibi diemibi diem Pa: ibidem Σ: et ibidem σ: et ibi diem Mbψ posterum commoraretur, Avillius, ut erat constitutum, simulat se aegrotare et testamentum facere velle. Oppianicus obsignatores ad eum qui neque Asuvium neque Avillium nossent adducit et illum Asuvium appellat ipse; testamento Asuvi nomine obsignato discediturdiscedit ba. Avillius ilico convalescit; Asuvius autem brevi illo tempore, quasi in hortulos iret, in harenarias quasdam extra portam Esquilinam perductus occiditur.

qui cum unum iam et alterum diem desideraretur neque in eis locis ubi ex consuetudine quaerebatur inveniretur, et Oppianicus in foro Larinatium dictitaret nuper se et suos amicos testamentum eius obsignasse, liberti Asuvi et non nulli amici, quod eo die quo postremum Asuvius visus erat Avillium cum eo fuisse et a multis visum esse constabat, in eum invadunt et hominem ante pedes Q.Q. om. a ManliManli (-ii) PΣa: Manilii Mμ qui tum erat triumvir constituunt. atque illicillic Σa: ille Mμ continuo nullo teste, nullo indice recentisrecentis om. s malefici conscientia perterritus omnia, ut a me paulo ante dicta sunt, exponit Asuviumque a sesea sese Σψ2a: ab se Mμ consilio Oppianici interfectum fatetur. extrahitur domo latitans Oppianicus a Manlio;

index Avillius ex altera parte coram tenetur. hic quid iamquid iam Σa: iam quid Mμ reliqua quaeritis? Manlium plerique noratis; non ille honorem a pueritia, non studia virtutis, non ullum existimationis bonae fructum umquam cogitarat, sed exsed ex ex a petulanti atque improbo scurra in discordiis civitatis ad eam columnam ad quam multorum saepe conviciis perductus erat tumtum triumvir Reid suffragiis populi pervenerat. itaque tum cumtum cum αa: rem cum Mμ: cum B, Baiter Oppianico transigit, pecuniam ab eo accipit, causam et susceptam et tamet tam αa: et Mμ manifestam relinquitreliquit Σa. ac tum in Oppianici causa crimen hoc AsuvianumAsuvianum Mμ: Avillianum αa cum testibus multis tum vero illius testamentoillius testamento scripsi: illius Avillii Σt: indicio (indiciis s2 in ras.) Avillii cett. comprobatur αa comprobabatur; in quoin quo adlegatos add. Σ (e nota marginali a legato, i. e. a testamento, credo, ortum): inter (ad inter b1) adlegatos add. Mμ: ad (om. ad ψ2) inter allegatum add. b2ψ2: alligatum add. a Oppianici nomen primum esse constabat, eius quem vos miserum atque innocentem falso iudicio circumventum esse dicitis.

quid? aviam tuam, Oppianice, Dinaeam cui tu es heres pater tuus non manifesto necavit? ad quam cum adduxisset medicum illum suum iam cognitum et saepe victorem per quem interfecerat plurimosper... plurimos del. Lambinus mulier exclamat se ab eo nullo modo velle curaricurari velle αa quo curante omnis suosomnes suos αa: suos omnes Mμ perdidisset. tum repente Anconitanum quendam, L.Lucium Clodium, pharmacopolam circumforaneumforanum (-eum B) ΣBa qui casu tum Larinum venisset adgreditur et cum eo HS duobusHS OOOO??? Mμ: duo milia αBa: duobus milibus HS Müller milibus, id quod ipsius tabulis estipsius tab. est ΣBb1a: ipsius tab. tum est Mμ: est ipsius tab. tum b2ψ demonstratum, transigit. L.Lucius Clodius, cumcum Σψ2a: qui Mμ properaret, cui fora multa restarent, simul atque introductus est rem confecit; primaprima una B potione mulierem sustulit neque postea Larini punctum est temporis commoratus. eadem hac Dinaea testamentum faciente,

cum tabulas prehendisset Oppianicus, qui gener eiushuius Σa fuisset, digito legata delevit et, cum id multis locis fecisset, post mortem eius ne lituris coargui posset testamentum in alias tabulas transcriptum signis adulterinis obsignavit. multa praetereo consulto; etenim vereor ne haec ipsa nimium multa esse videantur. vos tamen similem sui eumsimilem sui eum Σa: eum similem sui (om. sui b1σ) Mμ fuisse in ceteris quoque vitae partibus existimare debetis. illum tabulas publicas Larini censorias corrupisse decuriones universi iudicaverunt; cum illo nemo iamnemo iam Σa: iam nemo Mμ: nemo Quintil. ix. 3. 38 rationem, nemo rem ullam contrahebat; nemo illum ex tam multis cognatis et adfinibus tutorem umquam liberis suis scripsit, nemo illum aditu, nemo congressione, nemo sermone, nemo convivio dignum iudicabatiudicavit a (? Σ); omnes aspernabantur, omnes abhorrebant, omnes ut aliquam immanem ac perniciosam bestiam pestemque fugiebant.

hunc tamen hominem tam audacem, tam nefarium, tam nocentem numquam accusasset habitus, iudices, si id praetermittere suo salvo capitesuo salvo capite Σa: salvo capite suo Mμ (cf. Zielinski p. 199) potuisset. erat huic inimicus Oppianicus, erat, sederat sed erat t1 tamen erat vitricus; crudelis et huic infesta mater, at mater; postremo nihil tam remotum ab accusatione quam Cluentius et natura et voluntate et instituta ratione vitae. sed cum esset haec eiei Σbs: illi Mσψ: om. t proposita condicio ut aut iuste pieque accusaret aut acerbe indigneque moreretur, accusare quoquo modo posset quam illo modo emori maluit.

atque ut hoc ita esse perspicere possitis exponam vobis Oppianici facinus manifesto compertum atque deprensum; ex quo simul utrumque, et huic accusare et illiilli Σb2a: illum Mμ condemnari, necesse fuisse intellegetis. Martiales quidam Larini appellabantur, ministri publici Martis atque ei deoei deo Mμ: ideo ΣBs: adeo t veteribus institutis religionibusque Larinatium consecrati. quorum cum satis magnus numerus esset, cumque item ut in Sicilia permulti Venerii sunt, sic illi Larini in Martis familia numerarentur, repente Oppianicus eos omnis liberos esse civisque Romanos coepit defendere. graviter id decuriones Larinatium cunctique municipes tulerunt. itaque ab habito petiverunt ut eam causam susciperet publiceque defenderet. habitus cum se ab omni eius modi negotio removisset, tamen pro loco, pro antiquitate generis sui, pro eo quod se non suissuis Σa: suis solum (solum suis ψ) Mμ commodis sed etiam suorum municipum ceterorumque necessariorum natum esse arbitrabatur, tantaetantae Mμ: antea Σa voluntati universorum Larinatium deesse noluit.

suscepta causa Romamque delata magnae cotidie contentiones inter habitum et Oppianicum ex utriusque studio defensionis excitabantur. erat ipse immani acerbaque natura Oppianicus; incendebat eius amentiam infesta atque inimica filio mater habiti. Magni autem illi sua interesse arbitrabantur hunc a causa Martialium demoveridemoveri Klotz: demovere Mμ: removeri αa (cf. Zielinski p. 166). suberat etiam alia causa maior quae Oppianici, hominis avarissimi atque audacissimiatque audacissimi om. s1, del. Baiter, mentem maxime commovebat.

nam habitus usque ad illius iudici tempus nullum testamentum umquam fecerat; neque enimenim Mμ: om. ΣBa quicquam Arusian. (K. vii. 479): om. Mμa legare quicquam eius modi matri poterat inin Arusian. (s. v. induco in): om. Mμ animum inducere neque testamento nomen omnino praetermittere parentis. id cum Oppianicus sciret — neque enim erat obscurum — intellegebat habito mortuo bona eius omnia ad matrem esse ventura; quae ab sese postea aucta pecunia maiore praemio, orbata filio minore periculo necaretur. itaque his rebus incensus qua ratione habitum veneno tollere conatus sit cognoscite.

C. et L.Lucii Fabricii fratres gemini fuerunt ex municipio AletrinatiAletrinati Priscian. (K. ii. 348): Allerinati Σ: Aletrinate Mσψ1: Larinati bψ2a, homines inter se cum forma tum moribus similes, municipum autem suorum dissimillimi; in quibus quantus splendor sit, quam prope aequabilis, quam fere omnium constans et moderata ratio vitae nemo vestrum, ut mea fert opinio, ignorat. his Fabriciis semper est ususest usus Σa: usus est Mμ Oppianicus familiarissime. iamiam nam Madvig hoc fere scitis omnes quantam vim habeat ad coniungendas amicitias studiorum ac naturae similitudo. cum illi ita viverent ut nullum quaestum esse turpemesse turpem Σa: turpem esse Mμ arbitrarentur, cum omnis ab eisiis a: his Mμ fraus, omnes insidiae circumscriptionesque adulescentium nascerentur, cumque essent vitiis atque improbitate omnibus noti, studiosestudiose Σa: studio Mμ, ut dixi, ad eorum se familiaritatem multis iam ante annis Oppianicus applicarat. itaque tum sic statuit, per C.

Fabricium — nam L. erat mortuus — insidias habito comparare. erat illo tempore infirma valetudine habitus. Vtebatur autem medico nonnon αa: om. Mμ ignobili sedsed del. Müller spectato homine, Cleophanto; cuius servum Diogenem Fabricius ad venenum habito dandum spe et pretio sollicitare coepit. servus non incallidus et, utet ut Σψ2a: sed ut Mμ res ipsaipsa res a declaravitdeclarat B, frugi atque integer sermonem Fabrici non est aspernatus; rem ad dominum detulit; Cleophantus autem cum habito est conlocutuscollocutus Σa: locutus Mμ. habitus statim cum M.Marco BaebioBaebio (Be-) αa: Bebrio Mμ senatore, familiarissimo suo, communicavit; qui qua fide, qua prudentia, qua diligentiadiligentia αa: dignitate Mμ fuerit meminisse vos arbitror. ei placuit ut Diogenem habitus emeret a Cleophanto, quo facilius aut comprehenderetur res eius indicio aut falsa esse cognosceretur. ne multa, Diogenes emitur, venenum diebus paucis comparaturcomparatur αa: om. Mμ; multi viri boni cum ex occulto intervenissent, pecuniapecunia a: pecuniaque Mμ obsignata quae ob eam rem dabatur in manibus Scamandri, liberti Fabriciorum, deprehenditur.

pro di immortales! Oppianicum quisquam his rebus cognitis circumventum esse dicetesse dicet (diceret t) Σa: dicit esse Mμ? quis umquam audacior, quis nocentior, quis apertior in iudicium adductus est? quod ingenium, quae facultas dicendi, quae a quoquam excogitata defensio huic uni crimini potuit obsistere? simul et illud quis est qui dubitet quin hac re comperta manifestoquemanifesteque Σa deprehensa aut obeunda mors Cluentio aut suscipienda accusatio fuerit?

satis esse arbitror demonstratum, iudices, eis criminibus accusatum esse Oppianicum utiuti Σa: ut Mμ honeste absolvi nullo modo potuerit. cognoscite nunc ita reum citatum esse illum ut re semel atque iterum praeiudicata condemnatus in iudicium veneritvenerit Mμ: veniret Σa. nam Cluentius, iudices, primum nomen eius detulit cuius in manibus venenum deprenderat. is erat libertus Fabriciorum, Scamander. integrum consilium, iudici corrupti nulla suspicio; simplex in iudicium causa, certa res, unumunum verum Angelius crimen adlatum est. hic tum C.Gaius Fabriciustum C. Baiter: cum C. ψ2s: cum causa Σ: cum causa C. t: tum M: tamen bσ, is de quo ante dixi, qui liberto damnato sibi illud impendere periculum videret, quod mihi cum Aletrinatibuscum Larinatibus b2ψ2a vicinitatem et cum plerisque eorum magnum usum esse sciebat, frequentis eos ad me domum adduxit. qui quamquam de homine sic ut necesse erat existimabant, tamen quod erat ex eodem municipio, suae dignitatis esse arbitrabantur eum quibus rebus possentpossint Σa defendere, idque a me ut facerem et ut causam Scamandri susciperem petebant, in qua causa patroni omne periculum continebatur.

ego, qui neque illis talibus viris ac tam amantibus mei rem possem ullam negare neque illud crimen tantum ac tam manifestum esse arbitrarer, sicut ne illi ipsi quidemipsi quidem Σa: quidem ipsi Mμ qui mihi tum illam causam commendabant arbitrabantur, pollicitus eis sum mesum me Σa: his sum me (sum me his b) Mμ omnia quae vellent esse facturum.

res agi coepta est; citatus est Scamander reus. accusabat P.Publius Cannutius, homo in primis ingeniosus et in dicendo exercitatus; accusabat autem ille quidem Scamandrum verbis tribus, venenum esse deprensum. omnia tela totius accusationis in Oppianicum coniciebanturconiciebantur Mμ: constituebantur Σa, aperiebatur causa insidiarum, Fabriciorum familiaritas commemorabatur, hominis vita et audacia proferebatur, denique omnis accusatio varie graviterque tractata ad extremum manifesta veneni deprehensione conclusa est. hic ego tumtum ΣMs: cum b2σψ: tamen b1 ad respondendum surrexi qua cura, di immortales!

qua sollicitudine animi, quo timore! semper equidem magno cum metu incipio dicere; quotienscumque dico, totiens mihi videor in iudicium venire non ingeni solum sed etiam virtutis atque offici, ne aut id profiteri videar quod non possimpossim αBa: possim implere Mμ, quod est impudentiaeimprudentiae ΣBa1a, aut non idnon id ΣBa: id non Mμ efficere quod possim, quod est aut perfidiae aut neglegentiae. tum vero ita sum perturbatus ut omnia timerem, si nihil dixissem ne infantissimus, si multa in eius modi causa dixissem ne impudentissimus existimarer. conlegi me aliquando et ita constitui, fortiter esse agendum; illi aetati qua tum eram solere laudi darilaudi dari Mb2a: laudari (-e b1) Σb1ψa, etiam si in minus firmis causis hominum periculis non defuissem. itaque feci; sic pugnavi, sic omni ratione contendi, sic ad omnia confugi, quantum ego adsequi potui, remedia ac perfugia causarum ut hoc quod timide dicam consecutus sim, ne quis illi causae patronum defuisse arbitraretur.

sed ut quidquidquidquid quidque Ascens. (i), cf. Madvig. Fin. v. 24 ego apprehenderamapprehenderam Mμ: reprehenderam αs, statim accusator extorquebat e manibus. si quaesiveram quaequaesiveram Σa: quaesieram Mμ inimicitiae Scamandro cum habito, fatebatur nullas fuisse, sed Oppianicum cuius ille minister fuisset huic inimicissimum fuisse atque esse dicebat. sin autem illud egeram, nullum ad Scamandrum morte habiti venturum emolumentum fuisse, concedebat, sed ad uxorem Oppianici, hominis in uxoribus necandis exercitati, omnia bona habiti ventura fuissefuisse Σa: esse Mμ dicebat. cum illa defensione usus essem quae in libertinorum causis honestissima semper existimata est, Scamandrum patrono esse probatum, fatebatur, sed quaerebat cui probatus esset ipse patronussed. . patronus om. a.

cum ego pluribus verbis in eo commoratus essem, Scamandro insidias factasinsidias factas Σa: factas insidias Mμ esse per Diogenem constitutumque inter eos alia dealia de Σa: de alia Mμ re fuisse ut medicamentum, non venenum Diogenes adferret; hoc cuivis usucuivis usu (-us s) Mμs: quo visus Σ: quovis usus t venire posseposse Mμ: posset αa: quaerebat cur in eius modi locum tam abditum, cur solus, cur cum obsignata pecunia venisset. denique hoc loco causa testibus honestissimis hominibus premebatur. M.Marcus Baebius de suo consilio Diogenem emptum, se praesente Scamandrum cum veneno pecuniaque deprehensum esse dicebat. P.Publius Quintilius VarusQuintilius C. Stephanus: Quintius Mμa, homo summa religione et summa auctoritate praeditus, de insidiis quae fierent habito et de sollicitatione Diogenis recenti re secum Cleophantumsecum Cleophantum Mμ: se cum Cleophanto a (? Σ) locutumlocutum Mμt: collocutum b2s esse dicebat.

atque in illo iudicio cum Scamandrum nos defendere videremur, verbo ille reus erat, re quidem vera et periculo totatota Σa: et tota Mμ accusatione Oppianicus. neque id obscure ferebat nec dissimulare ullo modo poterat; aderat frequens, advocabat, omni studio gratiaque pugnabat; postremo — id quod maximo malo illi causae fuit — hoc ipso in loco, quasi reus ipse esset, sedebat. oculi omnium iudicum non in Scamandrum sed in Oppianicum coniciebantur; timor eius, perturbatio, suspensus incertusque voltus, crebra coloris mutatio, quae erant antea suspiciosa, haec aperta etet Σa: ac Mμ manifesta faciebant.

cum in consilium iri oporteret, quaesivit ab reo C.Gaius IuniusC. Iunius Q. Iunius b2ψ2a: qui vuius Σ quaesitor ex lege illa Cornelia quae tum erat clam an palam de se sententiam ferri vellet. de Oppianici sententia responsum est, quod is habiti familiarem Iunium esse dicebat, clam velle ferri. itum est in consilium. omnibus sententiis praeter unam quam suam Staienus esse dicebat Scamander prima actione condemnatus est. quis tum erat omnium qui Scamandro condemnato non iudicium de Oppianico factum esse arbitraretur? quid est illa damnatione iudicatum, nisi venenum id quod habito daretur esse quaesitum? quae porroquae porro ΣMμ (sup. lin. in Σ que orum porro): quae horum porro b2ψ2s tenuissima suspicio conlata in Scamandrum est aut conferri potuit ut is sua sponte necare voluisse habitum putaretur?

atque hoc tum iudicio facto et Oppianico re et existimatione iam, lege et pronuntiatione nondum condemnato tamen habitus Oppianicum reum statim non fecit. voluit cognoscere utrum iudices in eos solos essent severi quos venenum habuisse ipsos comperissent, an etiam consilia conscientiasque eius modi facinorum supplicio dignas iudicarent. itaque C.Gaium Fabricium quem propter familiaritatem Oppianici conscium illi facinori fuisse arbitrabatur reum statim fecit, utique ei locus primus constitueretur propter causae coniunctionem impetravit. hic tum Fabricius non modo ad me meos vicinos et amicos AletrinatisLarinates bψ2a non adduxit sed ipse eis neque defensoribus uti postea neque laudatoribus potuit.

rem enim integram hominis non alieni quamvis suspiciosam defendere humanitatis esse putabamus, iudicatam labefactare conari impudentiae. itaque tum ille inopia et necessitate coactus in causa eius modi ad Caepasios fratres confugit, homines industrios atque eo animo ut quaecumque dicendi potestas esset data in honore atque in beneficio ponerent. iamiam nam Madvig hoc prope iniquissime comparatum est quod in morbis corporis, ut quisque est difficillimus, ita medicus nobilissimus atque optimus quaeritur, in periculis capitis, ut quaeque causa difficillima est, ita deterrimus obscurissimusque patronus adhibetur. Nisi forte hoc causaehoc causae Lambinus: hoc causa αa: haec causa Naugerius est quod medici nihil praeter artificium, oratores etiam auctoritatem praestare debentnisi... debent αa, om. Mμ, edd. ante Angelium.

citatur reus, agitur causaagitur causa om. s, post paucis hab. t, del. Baiter; paucis verbis accusat ut de re iudicata Cannutius; incipit longo et alte petito prooemio respondere maior Caepasius. primo attente auditur eius oratio. erigebat animum iam demissum et oppressum Oppianicus; gaudebat ipse Fabricius; non intellegebat animos iudicum non illius eloquentia sed defensionis impudentia commoveri. postea quam de re coepit dicere, ad ea quae erant in causa addebat etiam ipse nova quaedam volnera ut, quamquam sedulo faciebat, tamen interdum non defendere sed praevaricaripraevaricari accusationi add. Mμa, del. Lambinus videreturut... videretur a (? Σ): hoc... videbatur Mμ. itaque cum callidissime se dicere putaret et cum illa verba gravissima ex intimo artificio deprompsisset: respicite, iudices, hominum fortunas, respicite dubios variosque casus, respicite C.Gaii Fabrici senectutem — cum hoc respicite ornandae orationis causa saepe dixisset, respexit ipse. at C.Gaius Fabricius a subselliis demisso capite discesserat.

hic iudices ridere, stomachari atque acerbe ferre patronus causam sibi eripi et se cetera de illo loco respicite, iudices non posse dicere; nec quicquam propius est factum quam ut illum persequeretur et collo obtorto ad subsellia reduceret ut reliqua posset perorare. itaita Σb2a: iam Mμ tum Fabricius primum suo iudicio, quod est gravissimum, deinde legis vi et sententiis iudicum est condemnatus.

quid est quod iam de Oppianici persona causaquepersona causaque αa: causa Mμ plura dicamus? apud eosdem iudices reus est factus, cum his duobus praeiudiciis iam damnatus esset; ab isdem autem iudicibus qui Fabriciorum damnatione de Oppianico iudicarant locus ei primus est constitutus. accusatus est criminibus gravissimis, et eis quae a me breviter dicta sunt et praeterea multis quae ego omnia nuncnunc hoc loco hab. Mμ, post ego Σ, ante ego s, om. t omitto; accusatus est apud eos qui Scamandrum ministrum Oppianici, C.C. αa: om. Mμ Fabricium conscium malefici condemnarant.

Vtrum per deos immortalis! magis est mirandum quod is condemnatus est, an quod omnino respondere ausus est? quid enim illi iudices facere potuerunt? qui si innocentis Fabricios condemnassent, tamen in Oppianico sibi constare et superioribus consentireconsentire αa: consistere Mμ iudiciis debuerunt. an vero illi sua per seper se del. Lambinus ipsi iudicia rescinderentrescinderent (-unt b1) Mμ: perscinderent (-unt s) a, cum ceteri soleant in iudicando ne ab aliorum iudiciis discrepent providere? et illiilli Mb: ii ψa: num σ qui Fabrici libertum, quia minister in maleficio fuerat, patronum, quia consciusconscius esset Σψ2a, condemnassent, ipsum principem atque architectum sceleris absolverent? et qui ceteros nullo praeiudicio facto tamen ex ipsa causa condemnassent, hunc quem bis iam condemnatumbis iam condemn. Σa: iam bis condemn. b: bis condemn. iam Mσψ acceperant liberarent?

tum vero illa iudicia senatoria non falsa invidia sed vera atque insigni turpitudine notata atque operta dedecore et infamia defensioni locum nullum reliquissent. quid enim tandem illi iudices responderent, si qui ab eis quaereret: Condemnastis Scamandrum, quo crimine? nempe quod habitum per servum medici veneno necare voluisset.voluit. Ecquid Madvig quid habiti morte Scamander consequebatur? nihil, sed administer erat Oppianici. et condemnastis C.Gaium Fabricium, quid ita?et αa: om. Mμ quia, cum ipse familiarissime Oppianico usus, libertus autem eius in maleficio deprensus esset, illum expertem eius consili fuisse non probabatur. si igitur ipsum Oppianicum bis suis iudiciis condemnatum absolvissent, quis tantam turpitudinem iudiciorum, quis tantam inconstantiam rerum iudicatarum, quis tantam libidinem iudicum ferre potuisset?

quod si hoc videtis quod iam hac omni oratione patefactum est, illo iudicio reum condemnari, praesertim ab isdem iudicibus qui duo praeiudicia fecissent, necesse fuisse, simul illud videatis necesse est, nullam accusatoriaccusatoris Σa causam esseesse causam Σa potuisse cur iudicium vellet corrumpere. quaero enim dede Σs: abs cett. te, T.Tite AttiAtti Acci s (duplici t hoc nomen scriptum est in P §147, in Σ §§149, 150, in B §149), relictis iam ceteris argumentis omnibus, num Fabricios quoque innocentis condemnatos existimes, num etiam illa iudicia pecunia corrupta esse dicas, quibus inin αa: om. Mμ iudiciis alter a Staieno solo absolutus est, alter etiam ipse se condemnavit. age, si nocentesages innocentis Σa, cuius malefici? num quid praeter venenum quaesitum quo habitus necaretur obiectum est? num quid aliud in illis iudiciis versatum est praeter hasce insidias habito ab Oppianico per FabriciumFabricium Σa: Fabricios Mμ factas? nihil, nihil, inquaminquam σa: unquam Mbψ exstat memoria Σa: exstant memoriae Mμ, aliud, iudices, reperietis. exstat memoria, sunt tabulae publicae; redargue me, si mentior; testium dicta recita, doce in illorum iudiciis quid praeter hoc venenum Oppianici non modo in criminis sed in male dicti locolocum Σa sit obiectum.

multa dici possunt qua re ita necesse fuerit iudicari, sed ego occurram exspectationi vestrae, iudices. nam etsietsi αa: si Mμ a vobis sic audior ut numquam benignius neque attentius quemquam auditum putem, tamen vocat me alio iam dudum tacita vestra exspectatio quae mihi obloqui videtur: quid ergo? negasne illud iudicium esse corruptum?corruptum esse Σa (contra Quintil. ix. 2. 51) non nego, sed ab hoc corruptum non esse confirmo. A quo igitur est corruptum? opinor, primum, si incertum fuisset quisnam exitus illius iudici futurus esset, veri similius tamen esset eum potius corrupisse qui metuisset ne ipse condemnaretur quam illumille a qui veritus esset ne alter absolveretur; deinde, cum esset nonnon Σa: nemini Mμ dubium quid iudicari necesse esset, eum certe potius qui sibi aliquaaliqua M: alia μa ratione diffideret quam eum qui omni ratione confideret; postremo certe potius illum qui bis apud eos iudices offendisset quam eum qui bis causambis causam Σa: bis causam iis (his b) Mbψ: bis iis causam σ, Baiter probavisset.

Vnum quidem certe nemo erit tam inimicusinimicus αa, Quintil. v. 10. 68, Rufinian. Rhet. M. p. 42: iniquus Mμ Cluentio qui mihi non concedat, si constet corruptum illud esse iudiciumiudicium esse Σa (contra Quintil.), aut ab habito aut ab Oppianico esse corruptum; si doceo non ab habito, vinco ab Oppianico; si ostendo ab Oppianicoab Oppianico om. Σb2a, purgo habitum. qua re, etsi satis docui rationem nullam huic corrumpendi iudiciiudicii b2ψ2a: om. Mμ fuisse, ex quo intellegitur ab Oppianico esse corruptum, tamen de illo ipso separatim cognoscite. atque ego illa non argumentabor quae sunt gravia vehementer, eum corrupisse qui in periculo fuerit, eum qui metuerit, eum qui spem salutis in alia ratione non habuerit, eum qui semper singulari fuerit audacia. multa sunt eius modi; verum cum habeamhabes Σa rem non dubiam sed apertam atque manifestam, enumeratio singulorum argumentorum non est necessaria.

dico C.Gaio Aelio Staieno iudici pecuniam grandem Statium Albium ad corrumpendum iudicium dedisse. num quis negat? te, Oppianice, appelloOppianice, appello Σa: appello, Oppianice Mμ, te, T.Tite AttiT. om. Σa, quorum alter eloquentia damnationem illam, alter tacita pietate deplorat; audete negare ab Oppianico Staieno iudici pecuniam datam, negatenegate semel hab. a, negate, inquam, meomeo Σb1a: in eo cett. loco. quid tacetis? anan Σa: at Mμ negare non potestis quod repetistis, quod confessi estis, quod abstulistis? quo tandem igitur ore mentionem corrupti iudici facitis, cum ab ista parte iudici pecuniam ante iudicium datam, post iudicium ereptam esse fateamini?

quonam igitur haec modo gesta sunt? repetam paulo altius, iudices, et omnia quae in diuturna obscuritate latuerunt sic aperiam ut ea cernere oculis videamini. vos quaeso, ut adhuc me attente audistisattente audistis attendistis (-itis B) ΣB, itemitem Mμ: ut item ΣBa quae reliqua sunt audiatis; profecto nihil a me dicetur quod non dignum hoc conventu et silentio, dignum vestris studiis atque auribus esse videatur.

nam ut primum Oppianicus ex eo quod Scamander reus erat factus quid sibi impenderet coepit suspicari, statim se ad hominis egentis, audacis, in iudiciis corrumpendis exercitati, tum autem iudicis, Staieni familiaritatem applicavitstatim se... applicavit Mμ: statim se... se applicavit αa: fort. statim sese... applicavit. ac primum Scamandro reo tantum donis muneribusquedonis muneribusque Peterson: donis datis muneribusque Mμ: datis muneribus Σa perfeceratprofecerat Lambinus ut eo fautorefautore αa: auctore Mμ uteretur cupidiore quam fides iudicis postulabat.

post autem cum essetesset Mμ: erat Σa Scamander unius Staieni sententia absolutussententia absolutus om. σ, del. Garatoni, patronus autem Scamandri ne sua quidem sententia liberatus, acrioribus saluti suae remediis subveniendum putavit. tum abtum ab Σa: tum a Mμ Staieno, sicut ab homine ad excogitandum acutissimo, ad audendum impudentissimo, ad efficiendum acerrimo — haec enim ille et aliqua ex parte habebat et maiore ex parte se habere simulabat — auxilium capiti acac Σa: et Mμ fortunis suis petere coepit. iam hoc nonnon σb2ψ2a: om. Mb1ψ1 ignoratis, iudices, ut etiam bestiae fame monitaemonitae αa, Ammianus Marcell. xiv. 2: dominante Mμ plerumque ad eum locum ubi pastae sunt aliquandosunt aliquando Σa: aliquando sint Mμ revertantur.

Staienus ille biennio ante cumcum Ascens. (2): quam Mμa causam bonorum Safini Atellae recepisset, sescentis milibus nummum se iudicium corrupturum esse dixerat. quae cum accepisset a pupillo, suppressit iudicioque facto nec Safinio nec bonorum emptoribus reddidit. quam cum pecuniam profudisset et sibi nihil non modo ad cupiditates suas sed ne ad necessitatem quidem reliquisset, statuit ad easdem esse sibi praedas ac suppressiones iudicialis revertendum. itaque cum Oppianicum iam perditum et duobus iugulatum praeiudiciis videret, promissis suis eumsuis eum Σa: eum suis Mμ excitavit abiectum et simul saluti desperare vetuit. Oppianicus autem orare hominem coepit ut sibi rationem ostenderet iudici corrumpendi.

ille autemautem Σψ2a: om. Mμ, quem ad modum ex ipso Oppianico postea est auditum, negavit quemquam esse in civitate praeter se qui id efficere posset. sed primo gravari coepit, quod aedilitatem se petere cum hominibus nobilissimis et invidiam atque offensionem timere dicebat. post exoratus initio permagnam pecuniam poposcit, deinde ad id pervenit quod confici potuit; HSHS Σa: et Mμ dcxldcxl scripsi: XXXX Σs: sexcenta (sestertia M) quadraginta milia (om. milia ψt) cett. (cf. §§82, 87) deferri ad se domum iussit. quae pecunia simul atque ad eum delata est, homo impurissimus statim coepit in eius modi mente et cogitatione versari, nihil esse suis rationibus utilius quam Oppianicum condemnari; illo absoluto pecuniam illam aut iudicibus dispertiendam aut ipsi esse reddendam; damnato repetiturum esse neminem.

itaque rem excogitat singularem. atque haec, iudices, quae veravera Σa: vere Mμ dicuntur a nobis facilius credetis, si cum animis vestris longo intervallo recordari C.Gaii Staieni vitam et naturam volueritis; nam perinde ut opinio est de cuiusque moribus, ita quid ab eo factum aut non factum sit existimari potest. cum esset egens, sumptuosus, audax, callidus, perfidiosus, et cum domi suae miserrimusmiserrimus b1t: miserrimis Mb2σψs locis] loculis Ernesti: focis Gulielmius in locis inanissimisinanissimis ed. Guar.: et inanissimis Mμa: exinanitissimis Classen (et cum... videret om. Severian. Rhet. M. p. 361) tantum nummorum positum videret, ad omnem malitiam et fraudem versare mentem suamsuam mentem αa coepit. ego demego dem (eo ego s) b2ψ2a: eodem Σ: deme Mμ iudicibus? mihi ipsi igituripsi igitur Σa: igitur ipsi Mμ praeter periculum et infamiam quid quaeretur? nihil excogitem quam ob rem OppianicumOppianicum Σa: Oppianico Mμ damnari necesse sit? quidquid Σb1a: qui cett. non fieri Σa: fieri non Mμ tandem? — nihil enim est quod non fieri possit — si quis eum forte casus ex periculo eripuerit, nonne reddendum est? praecipitantem igitur impellamus inquit et perditum prosternamus.

capit hoc consiliconsilii Σψ2a: consilium Mμ ut pecuniam quibusdam iudicibus levissimis polliceatur, deinde eam postea supprimat ut, quoniam gravis homines sua sponte severe iudicaturos putabat, eos qui leviores erant destitutione iratos Oppianico redderet. itaque, ut erat semper praeposterus atque perversus, initium facit a Bulbo et eum, quod iam diu nihil quaesierat, tristem atque oscitantem leviter impellit. quid tu? inquit ecquid me adiuvas, Bulbe, ne gratiis rei publicae serviamus? ille vero simul atque hoc audivit ne gratiis: quo volesquo quod Σa inquit sequar; sed quid adfers? tum eiei HS ψ2s quadraginta milia, si esset absolutus Oppianicus, pollicetur et eum ut ceteros appellet quibuscum loqui consuesset rogat atque etiam ipse conditor totius negoti Guttam aspergit huic Bulbo.

itaque minime amarusamarus Mμ: avarus Σa eisiis b2a: is Mμ visus est qui aliquid ex eius sermone speculaespeculae αa: spe gulae Mμ degustarantdegustarant a: degustarat ΣMbψ (om. σ). Vnus et alter dies intercesserat cum res parum certa videbatur; sequester et confirmator pecuniae desiderabatur. tum appellat hilarihilari Mμ: hilaro a voltu hominem Bulbus ut blandissimeblandissime Mμ: placidissime a potest: quid tu inquit Paete?Paete a: Pacete Mμ: facete b2ψ2 — hoc enim sibi Staienus cognomen ex imaginibus Aeliorumaliorum a delegerat ne, si se Ligurem fecisset, nationis magis suaesuae om. a quam generis uti cognomine videretur — qua de re mecum locutus es, quaerunt a me ubi sit pecunia. hic ille planusplanus Mσ, Gellius xvi. 7. 10: plane Σ: planius ba improbissimus quaestu iudiciario pastus, qui illi pecuniae quam condiderat spe iam atque animo incubaretincubarat Σb1, contrahit frontem — recordamini faciem atque illos eius fictos simulatosque voltusvoltus queritur se ab Oppianico destitutum add. codd., del. Peterson — et, qui esset totus ex fraude et mendacio factus quique ea vitia quae abab ΣMψt: a bσs natura habebat etiam studio atque artificio quodam malitiae condivissetcondidisset a, pulchre adseverat sese ab Oppianico destitutumsese... destitutum del. Madvig atque hoc addit testimoni, sua illum sententia, cumcum quam b1 palam omnes laturi essent, condemnatum iri.

manarat sermo in consilio pecuniae quandam mentionem inter iudices esse versatam. res neque tam fuerat occulta quam erat occultanda, neque tam erat aperta quam rei publicae causa aperienda. in ea obscuritate ac dubitatione omnium Cannutio, perito homini, qui quodam odore suspicionis Staienum corruptum esse sensisset neque dum rem perfectam arbitraretur, placuit repente pronuntiarepronuntiari pauci dett.: dixerunt. hic tum Oppianicus non magno opere pertimuit; rem a Staieno perfectam esse arbitrabatur.

in consilium erant ituri iudices xxxii. sententiis xvi absolutio confici poterat. HSHS Σs, om. cett. xlXL scripsi: XXXX Σbψa: DCXL (vel DCLX) quadragena Mσ milia in singulos iudices distributamilia... distributa milibus... distributis αs eum numerum sententiarum conficere debebant ut ad cumulum spe maiorum praemiorum ipsius Staieni sententia septima decima accederet. atque etiam casu tum, quodquod quodam Σa illud repente erat factum, Staienus ipse non aderat; causam nescio quam apud iudicem defendebat. facile hoc habitus patiebatur, facile Cannutius, at non Oppianicus neque patronus eius L.Lucius Quinctius; qui, cum esset illo tempore tribunus plebis, convicium C.Gaio Iunio iudici quaestionis maximum fecit ut ne sine illoillo P: Aelio Σt: Staieno cett. in consilium iretur; cumque id ei per viatores consulto neglegentius agi videretur, ipse e publico iudicio ad privatum Staieni iudicium profectus est et illud pro potestate dimitti iussit; Staienum ipse ad subsellia adduxit.

consurgitur in consilium, cum sententias Oppianicus, quae tum erat potestas, palam ferri velle dixisset ut Staienus scire posset quidquid quod Σa cuique deberetdeberet Σa: deberetur Mμ. Varia iudicum genera; nummarii pauci sed omnes irati. Vt qui accipere in campo consuerunt eis candidatis quorum nummos suppressos esse putant inimicissimi solent esse, sic eius modi iudices infesti tum reo venerant; ceteri nocentissimum esse arbitrabantur, sed exspectabantexspectabant Σa: spectabant (spera- ψ1) Mμ sententias eorum quos corruptos esseesse P: om. Mμa putabant ut ex eis constituerent a quo iudicium corruptum videretur. ecce tibi eius modi sortitio utut fuit ut αa in primis Bulbo et Staieno et Guttae esset iudicandum! summa omnium exspectatio quidnam sententiae ferrent leves ac nummarii iudices. atque illi omnes sine ulla dubitatione condemnant.

hic tum iniectus est hominibus scrupulus et quaedam dubitatio quidnam esset actumactum factum αa. deinde homines sapientes et exet ex P: ex Mμa vetere illa disciplina iudiciorum, quiqui PΣa: om. Mμ neque absolvere hominem nocentissimum possent neque eum de quo esset orta suspicio pecunia oppugnatum re illa incognita primo condemnare vellent, non liquere dixerunt. non nulli autem severi homines qui hoc statueruntstatuerant coni. Peterson, quo quisque animo quid faceret spectari oportere, etsi alii pecunia accepta verum iudicabant, tamen nihilo minus se superioribus suis iudiciis constare putabant oportere; itaque damnarunt. quinque omnino fuerunt qui illum vestrum innocentem Oppianicum sive imprudentiaimpudentia b2a sive misericordia sive aliqua suspicione sive ambitione adductiabducti Σt absolveruntabsolverunt Pb1a: absolverent Mb2σψ.

condemnato Oppianico statim L.Lucius Quinctius, homo maxime popularis, qui omnis rumorum et contionum ventos conligere consuesset, oblatam sibi facultatem putavit ut ex invidia senatoria possetpossit Σa crescere, quod eius ordinis iudicia minus iam probari populo arbitrabatur. habetur una atque altera contio vehemens et gravis; accepisse pecuniam iudices ut innocentem reum condemnarent tribunus plebis clamitabatclamitabat Mσa: clamabat P; agi fortunas omnium dicebat; nulla esse iudiciaiudicia esse a; qui pecuniosum inimicum haberet, incolumem esse neminem posse. homines totius ignari negoti, qui Oppianicum numquam vidissent, virum optimum et hominem pudentissimum pecunia oppressum esseesse P: om. Mμa arbitrarentur, incensi suspicione rem in medium vocare coeperunt et causam illam totam deposcere.

atque illo ipso tempore in aedis T.Titi Anni, hominis honestissimi, necessarii et amici mei, noctu Staienus arcessitus ab Oppianico venit. iam cetera nota sunt omnibus, ut cum illo Oppianicus egerit de pecunia, ut ille se redditurum esse dixerit, ut eum sermonem audierint omnemeum sermonem aud. omnem P: eorum sermonem omnem aud. Mμ viri boni qui tum consulto propter in occulto stetissent, ut res patefacta et in forum prolata et pecunia omnis StaienoStaieno P: ab (a μ) Staieno Mμa extorta atque erepta sit. huius Staieni persona populo iam nota atque perspecta ab nulla turpi suspicione abhorrebat; suppressam esse ab eo pecuniam quam pro reo pronuntiasset qui erant in contione non intellegebant; neque enim docebantur. versatam esse in iudicio mentionem pecuniae sentiebantsentiebant αa:... ebant M: sciebant σ: aiebant b1, innocentem reum condemnatum audiebant, Staienicondemnatum... sententia om. a sententia condemnatum videbant; non gratiisgratiis Σ: gratis cett. id ab eo factum esse, quod hominem norant, iudicabant. Similis in Bulbo, in Gutta, in aliis non nullis suspicio consistebat.

itaque confiteor — licet enim iam impune hoc praesertim in loco confiteri — quod Oppianici non modo vita sed etiam nomen ante illud tempus populo ignotum fuisset, indignissimum porro videretur circumventum esse innocentem pecunia, hanc deinde suspicionem augeret Staieni improbitas et non nullorum eius similium iudicum turpitudo, causam autem ageret L.Lucius QuinctiusL. om. Σa, homo cum summa potestate praedituspraeditus om. Σa, del. Baiter tum ad inflammandos animos multitudinis accommodatusaccommodatus Σa: commodatus Mμ, summam illiilli Habito Σ iudicioiudicio αa: om. Mμ invidiam infamiamque esse conflatam. atque in hanc flammam recentemrecentem om. s tum C. Iunium qui illi quaestioni praefuerat iniectum esseesse iniectum Σa memini, et illum hominem aedilicium iam praetorem opinionibus omniumomnium Peterson: hominum Mμa constitutum non disceptatione dicendi sed clamore hominumhominum om. a de foro atque adeo de civitate esse sublatum.

neque me paenitet hoc tempore potiustempore potius Σa: potius tempore Mμ quam illo causam A.Auli Cluenti defendere. causa enim manet eadem, quae mutari nullo modo potest, temporis iniquitas atque invidia recessit, ut quod in tempore mali fuit nihil obsit, quod in causa boni fuit prosit. itaque nunc quem ad modum audiar sentio, non modo ab eis quorum iudicium ac potestas est sed etiam ab illis quorum tantum est existimatio. atat σ: ac Mbψa tum si dicerem, non audirer, non quodnon quod quod Σa alia res esset, immo eadem, sed tempus aliud. id adeo sic cognoscite. quis tum auderet dicere nocentem condemnatum esse Oppianicum? quis nunc audetaudet Σa: id audet Mμ negare? quis tum posset arguere ab Oppianico temptatum esse iudiciumtemptatum esse iud. Σa: iud. temptatum esse Mμ pecunia? quis id hoc tempore infitiari potest? cui tum liceret docere Oppianicum reum factum esse tum denique cum duobus proximis praeiudiciis condemnatus esset? quis est qui id hoc tempore infirmare conetur?

qua re invidia remota quam dies mitigavit, oratio mea deprecata est, vestra fides atque aequitas a veritatis disceptatione reiecit, quid est praeterea quod in causa relinquatur?

versatam esseesse om. a in iudicio pecuniam constat; ea quaeritur unde profecta sit, ab accusatore an aban ab an a s: an t reo. dicit accusatordicit accusator Σa: accusator dicit Mμ haec: primum gravissimis criminibus accusabam, ut nihil opus esset pecunia; deinde condemnatum adducebam, ut ne eripi quidem pecunia posset; postremo, etiam si absolutus fuissetfuisset Σa: esset Mμ, mearum tamen omnium fortunarum status incolumis maneret. quid contra reus? primum ipsamipsam Mμ: iam αa multitudinem criminum et atrocitatemcriminum et atroc. Σa: et atroc. criminum Mμ pertimescebam; deinde Fabriciis propter conscientiam mei sceleris condemnatis me esse condemnatum sentiebam: postremo in eum casum veneram ut omnis mearum fortunarum status unius iudici periculo contineretur.omnes... continerentur s

age, quoniam corrumpendi iudici causas ille multas et gravis habuit, hic nullam, profectio ipsius pecuniae requiratur. confecit tabulas diligentissime Cluentius. haec autem res habet hoc certe ut nihil possit neque additum neque detractum de re familiari latere. Anni sunt octo cum ista causa in ista meditatione versatur, cum omnia quae ad eam rem pertinent et ex huius et ex aliorum tabulis agitatisagitatis Σβψa: agitis Mσ, tractatis, inquiritis, cum interea Cluentianae pecuniae vestigium nullum invenitis. quid? AlbianaAbbiana Σψ2s pecunia vestigiisne nobis odoranda est an ad ipsum cubile vobis ducibusducibus Mμ: iudicibus ΣBa: indicibus Nettleship venire possumus? tenentur uno in loco HS dcxldcxl Mμ: XXXX Σa (add. milia Σs), tenentur apud hominem audacissimum, tenentur apud iudicem; quid voltis amplius?

at enim Staienus non fuit ab Oppianico sed a Cluentio ad iudicium corrumpendum constitutus. cur eumeum Σb2ψa: enim Mb1σ, cum in consilium iretur, Cluentius et Cannutius abesse patiebantur? cur, cumcur cum Σb2ψa: cum Mb1s in consilium mittebant, Staienum iudicem cuicui Mμ: cui quod αs: quod t: qui Classen pecuniam dederant non requirebantrequirebant (-bantur M) Mμ: quaerebant αs? Oppianicus querebatur, Quinctius flagitabat; sine Staieno ne in consilium iretur tribunicia potestate effectumeffectum Σβ2ψ11a: perfectum Mμ: confectum ψ2 est. at condemnavitcondemnavit αa: damnavit Mμ. hanc enim condemnationem dederat obsidem Bulbo et ceteris ut destitutus ab Oppianico videretur. qua re si istinc causa corrumpendi iudici, siiudicii si b2a: iudicii Mμ istinc pecunia, istinc Staienus, istinc denique omnis fraus et audacia est, hinc pudor, honesta vitavita Σa: vita et Mμ, nulla suspicio pecuniae, nulla corrumpendi iudici causa, patiminipatiamini t veritate patefacta atque omni errore sublato eo transire illius turpitudinis infamiam ubi cetera maleficia consistuntconsistunt αa: consistant Mμ, ab eo invidiam discedere aliquando ad quem numquam accessisse culpam videtis.

at enim pecuniam Staieno dedit Oppianicus non ad corrumpendum iudicium sed ad conciliationemconciliationis (reconc. ψ2) gratiam αa gratiae. Tene hoc, Atti, dicere, tali prudentia, etiam usu atque exercitatione praeditum! sapientissimum esse dicunt eum cui quod opus sit ipsi veniat in mentem; proxime accedere illum qui alterius bene inventis obtemperet. in stultitia contra est. minus enim stultus est is cui nihil in mentem venit quam ille qui quod stulte alteri venit in mentem comprobat. itaIta scripsi: istam codd.: conciliationem gratiae add. Mμ: conciliationis (reconc. ψ2) gratiam add. αa: ego delevi Staienus tum recenti re, cum faucibus premeretur — sive ultrosive ultro scripsi: iutro hab. Σ ante dedit: om. Mμa excogitavit sive, ut homines tum loquebantur, a P.Publio Cethego admonitus estest Kayser: om. Mμa — istam dedit conciliationisconciliationis gratiae Manutius et gratiae fabulamistam... fabulam om. a: del. Baiter (cf. Zielinski p. 200).

nam fuisse hunc tumtum Σa: om. Mμ hominum sermonem recordari potestis, Cethegum, quod hominem odisset et quod eius improbitatem versari in re publica nollet et quod videret eum qui se ab reo pecuniam, cum iudex esset, clam atque extra ordinem accepisse confessus esset, salvum esse non posse, minus ei fidele consilium dedisse. in hoc si improbus Cethegus fuitfuisset αa, videtur mihi adversarium removere voluisse; sin erat eius modi causa ut Staienus nummos se accepisse negare non posset, nihil autem erat periculosius nec turpius quam ad quam rem accepisset confiteri, non est consilium Cethegi reprendendum.

verum alia causa tum Staieni fuitfuit om. Σa, alia nunc, Atti, tua est. ille cum re premeretur, quodcumque diceret, honestius diceret quam si quod erat factum fateretur; te vero illud idem quod tum explosum et eiectum est nunc rettulisseretulisse (rei tul- M) Mb1σ: re intulisse ψ: detulisse b2a demiror. qui enim poterat tum in gratiam redire cum Oppianico Cluentius, qui cum matre? haerebatmatre habebat simultates αa in tabulis publicis reus et accusator; condemnati erant Fabricii; nec elabi alio accusatore poterat Albius nec sine ignominia calumniae relinquere accusationem CluentiusCluentius poterat b2σψ2a vero scripsi: ut Mμ: iis b2ψa: is Baiter.

an vero praevaricaretur? namnam b1, Pantagathus: iam Mb2σψa id quoque ad corrumpendum iudicium pertinet. sed quidquod Σa opus erat ad eam rem iudice sequestre? et omnino quam ob rem tota ista res per Staienum potius, hominem ab utroque alienissimum, sordidissimum, turpissimum, quam per bonum aliquem virum ageretur et amicum necessariumque communem? sed quid ego haec pluribus quasi de re obscura disputodisputo αa, cum ipsa pecunia quae Staieno data est numero ac summa sua non modo quanta fuerit sed etiam ad quam rem fuerit ostendat? Sedecim dico iudices ut Oppianicus absolveretur corrumpendos fuisse; ad Staienum dcxldcxl σ: sexcenta et (om. et Σa) quadraginta cett. milia nummumnummum om. a esse delata. si, ut tu dicis, gratiae conciliandae causa, quadraginta istorum accessio milium quid valet? si, ut nos dicimus, ut quadragena milia nummum sedecim iudicibus darentur, non Archimedes melius potuit discriberediscribere Kayser: describere Mμa.

at enim iudicia facta permulta sunt a Cluentio iudicium esse corruptum. immo vero ante hoc tempus omnino ista ipsa res suo nomine in iudicium numquam est vocata. ita multum agitata, ita diu iactata ista resista res del. Garatoni est ut hodierno die primum causa illa defensa sit, hodierno die primum veritas vocem contra invidiam his iudicibus freta miserit. verum tamen ista multaista multa Σba: multa ista Mμψ iudicia quae sunt? ego enim me ad omnia confirmavi et sic paravi ut docerem quae facta postea iudicia de illo iudicio dicerentur, partim ruinae similiora autaut partim autem b2ψ2a (? Σ) tempestati quam iudicio et disceptationi fuissesimilis fuisse Σs1, partim nihil contra habitum valere, partim etiam pro hoc esse, partim esse eius modi ut neque appellata umquam iudicia sint neque existimata.

hic ego magis ut consuetudinem servem quam quod vos non vestra hoc sponte faciatis, petam a vobis ut me, dum de his singulis disputo, iudicesiudices Garatoni: iudiciis Mμa, attente audiatis. condemnatus est C.Gaius Iunius qui ei quaestioni praefuerat; adde etiam illud, si placet: tum est condemnatus cum esset iudex quaestionis. non modo causae sed ne legi quidem quicquam per tribunum plebis laxamenti datum est. quo tempore illum a quaestione ad nullum aliud rei publicae munus abduci licebat, eo tempore ad quaestionem ipse abreptus est. at quam quaestionemad quam quaestionem abreptus est Σs? voltus enim vestri, iudices, me invitant ut quae reticenda putaramputaram Manutius: putarem Mμa libeatlibeat Mμ: iubeant b2ψ2a (? Σ) iam libere dicere.

quid? illa tandem quaestio aut disceptatio aut iudicium fuit? putabo fuisse. dicat qui volt hodie de illo populo concitato, cui tum populotum populo Σa: tum Mμ mos gestus est, qua de re Iunius causam dixerit; quemcumque rogaverisrogaveris αa: rogaris Mμ, hoc respondebit, quod pecuniam acceperit, quod innocentem circumvenerit. est haec opinio. at, si ita esset, hac lege accusatum fuissefuisse Mψ: esse bσ: om. a oportuit qua accusatur habitus. at ipse ea lege quaerebat. paucos dies exspectassetrespectasset Σ Quinctius. at neque privatus accusare nec sedata iamiam om. Σa invidia volebat. videtis igitur non in causa sed in tempore ac potestate spem omnem accusatoris fuisse.

multam petivit. qua lege? quod in legem non iurassetiura essent a (? Σ), quae res nemini umquam fraudi fuit, et quod C.Gaius Verres, praetor urbanus, homo sanctus et diligens, subsortitionem eius in eo codice non haberet qui tum interlitus proferebatur. his de causis C.Gaius Iunius condemnatus est, iudices, levissimis et infirmissimis, quas omnino in iudicium adferri non oportuit. itaque oppressus est non causa sed tempore.

hoc vos Cluentio iudicium putatis obesse oportere? quam ob causam? si ex lege subsortitus non erat Iunius aut si in aliquamaliquam Σa: om. Mμ legem aliquando non iuraverat, idcirco illius damnatione aliquid de Cluentio iudicabatur? non inquit; sed ille idcirco illisillis PΣa: his Mμ legibus condemnatus est, quod contra aliamaliam aeliam αs legem commiserat. qui hoc confitentur, possunt idemiidem (idem) illud Pσa: illud idem Mbψ illud iudicium fuisse defendere? ergo inquit idcircoinquit idcirco PΣa: idcirco inquit Mμ infestus tum populus Romanuspopulus Rom. Σa: PR. Pψ1: praetor Mb1σ: tr. pl. b2ψ2 fuit C.Gaio Iuniofuit C. Iunio P: Iunio fuit Mμa, quod illud iudicium corruptum per eum putabatur. num igitur hoc tempore causa mutata est? num alia res, alia ratio illius iudici, alia naturanatura om. P totius negoti nunc est ac tum fuit? non opinor ex eis rebus quae gestae sunt rem ullam potuisse mutari.

quid ergo est causae quod nunc nostra defensio audiatur tanto silentio, tumtum (cum s) Σa: tunc Mμ Iunio defendendi sui potestas erepta sit? quia tum in causa nihil erat praeter invidiam, errorem, suspicionem, contiones cotidianas seditioseseditiones a ac populariter concitatas. accusabat tribunus plebis idem in contionibus, idem ad subsellia; ad iudicium non modo de contione sed etiam cum ipsa contione veniebat. gradus illi Aurelii tum novi quasi pro theatro illi iudicio aedificati videbantur; quos ubi accusator concitatis hominibus complerat, non modo dicendi ab reo sed ne surgendi quidem potestas erat.

nuper apud C.Gaium OrchiviumC. Orchivium Σa: Corchium P: C. Orchinium Mμ ab ΣMb1ψ: a b2σs, conlegam meum, locus ab iudicibus Fausto Sullae de pecuniis residuisresiduis Mμ: repetundis αBa non est constitutus, non quoquo Mμa, Nonius p. 10. 25: quod P, Priscian. (K. ii. 280) illi aut exlegem esse Sullamesse Sullam arbitrantur Priscian. aut causam pecuniae publicae contemptam atqueatque om. P abiectam putarentputarunt Nonius, sed quod accusante tribuno plebis condicione aequa disceptari posseposse Mσ: p. Σ: posse publice b: posse p. r. ψ1: posse publice non ψ2: publice a non putaveruntputarunt a. quid conferam? Sullamne cum Iunio, an hunc tribunum plebis cum Quinctio, an vero tempus cum tempore? Sulla maximis opibus, cognatis, adfinibus, necessariis, clientibus plurimis, haec autem apud Iunium parva et infirma et ipsius labore quaesita atque conlecta; hic tribunus plebis modestus, pudenspudens cod. Graevii: prudens Mμa, non modo non seditiosus sed etiam seditiosis adversarius, ille autem acerbus, criminosus, popularis homo ac turbulentus; tempus hoc tranquillum atque placatumplacatum Σa: pacatum PMμ, illud omnibus invidiae tempestatibus concitatum. quae cum ita essent, in Fausto tamen illi iudicesilli iudices om. σ statuerunt iniqua condicione reum causam dicere, cum adversario eius ad ius accusationis summa vis potestatis accederet.

quam quidem rationem vos, iudices, diligenter pro vestra sapientia et humanitateet humanitate om. Σba cogitare et penitus perspicere debetis, quid mali, quantum periculi uni cuique nostrumvestrum Σb1a inferre possit vis tribunicia, conflata praesertim invidia et contionibus seditiose concitatis. optimis hercule temporibus, tum cum homines se non iactatione populari sed dignitate atque innocentia tuebantur, tamen nec P.Publius PopiliusP. Sylvius: L. Σa: C. Mbψ: Sex. σ nequeneque Σa: nec Mμ Q.Quintus Metellus, clarissimi viri atque amplissimiviri atque ampliss. Σa: atque ampliss. viri Mμ, vim tribuniciam sustinere potuerunt, nedum his temporibus, his moribus, his magistratibus sine vestra sapientia ac sine iudiciorum remediis salvi esse possimus.

non fuit illud igiturillud igitur Σa: igitur illud Mμ iudicium iudici simile, iudices, non fuit, in quo non modus ullus est adhibitusullus est adhibitus αa: est habitus Mμ, non mos consuetudoque servata, non causa defensa; vis illa fuit et, ut saepe iam dixi, ruina quaedam atque tempestas et quidvis potius quam iudicium aut disceptatio aut quaestio. quod si quis est qui illud iudicium fuisse arbitreturarbitretur σ: arbitraretur Mbψ et qui his rebus iudicatis standum putet, is tamen hanc causam ab illa debet seiungere. ab illo enim, sive quod in legem non iurasset sive quod exex e a lege subsortitus iudicemiudicem del. Garatoni non esset, multa petita esse dicitur; Cluenti autem ratio cum illis legibus quibus a Iunio multa petita est nulla potest ex parteex causa parte Σ esse coniuncta.

at enimenim Σa: om. Mμ etiam Bulbus est condemnatus. adde maiestatis, ut intellegas hoc iudicium cum illo non esse coniunctum. at est hoc illi crimen obiectum. fateor, sed etiam legionem esse ab eo sollicitatam in Illyrico C.Gaii CosconiCoscinii Σ litteris et multorum testimoniis planum factum est, quod crimen erat proprium illius quaestionis et quae res lege maiestatis tenebatur. at hoc obfuit eiei om. Σ maxime. iam ista divinatio est; qua si uti licet, vide ne mea coniectura multo sit verior. ego enim sic arbitror, Bulbum, quod homo nequam, turpis, improbus, multis flagitiis contaminatus in iudicium sit adductus, idcirco facilius esse damnatum. tu mihi ex tota causa Bulbi quod tibi commodum est eligis ut id esse secutos iudices dicas.

quapropter hoc Bulbi iudicium non plus huic obesse causae debet quam illa quae commemorata sunt ab accusatore duo iudicia P.Publii Popili et Ti.Tiberii GuttaeTi. a, Quintil. v. 10. 108: T. Mμ, qui causam de ambitu dixerunt, quidixerunt qui dixerunt, quia Nettleship: dixerunt. Quid? Peterson accusati sunt ab eis qui erant ipsi ambitus condemnati; quos ego non idcirco esse arbitror in integrum restitutos quod planum fecerint illos ob rem iudicandam pecuniam accepisse sed quod iudicibus probarintprobarint Mbσ: probaverint ψa, cumcum quod σ, ed. V in eodem genere in quo ipsi offendissent alios reprendissent, se ad praemia legis venire oportere. quapropter neminem dubitare existimo quin illa damnatio ambitus nulla ex parte cum causa Cluenti vestroque iudicio coniuncta esse possit.

quid quod Staienus est condemnatus? non dico hoc tempore, iudices, id quod nescio an dici oporteat, illum maiestatis esse condemnatumcondemnatum Σa: damnatum Mμ; non recito testimonia hominum honestissimorum quae in Staienum sunt dicta ab eis qui Mam. AemilioMam. Aemilio Manutius (consul erat A. V. C. 677): M. Aemilio Mμa, clarissimo viro, legati et praefecti et tribuni militares fuerunt; quorum testimoniis planum factum est maxime eius opera, cum quaestor esset, in exercitu seditionem esse conflatam; ne illa quidem testimonia recito quae dicta sunt de HS dcdc Mμ: xxxx αa quae ille, cum accepisset nomine iudici Safiniani, sicut inin om. Σa Oppianici iudicio postea, reticuitreticuit Σb1ψ2a: retinuit cett. atque suppressitrepressit Σ.

omitto et haec et alia permulta quae illoin illo coni. Müller (cf. §99) iudicio in Staienum dicta sunt; hoc dico, eandem tum fuisse P.Publio et L.Lucio Cominiis, equitibus Romanis, honestishonestis Σb2a: honestissimis Mμ hominibus et disertis, controversiam cum Staieno quem accusabant quae nunc mihi estest Mμ: sit Σa cum Attio. Cominii dicebant idem quod ego dico, Staienum ab Oppianico pecuniam accepisse ut iudicium corrumperet; Staienus conciliandae gratiae causa sese om. Σa accepisse dicebat.

inridebatur haec illius reconciliatio et persona viri boni suscepta, sicut in statuis inauratis quas posuit ad Iuturnaead Iuturnae b2ψ2s2: adiutura Σ: ad Diuturnae PMμs1, quibus subscripsit reges ab sea se Σba in gratiam esse reductos. exagitabantur omnes eiuseius omnes a fraudes atque fallaciae, tota vita in eius modi ratione versata aperiebatur, egestas domestica, quaestus forensis in medium proferebatur, nummarius interpres pacis et concordiae non probabatur. itaque tum Staienus cum idem defenderet quod Attius condemnatus est;

Cominii cum hoc agerent quod nos in tota causatota causa hinc usque ad vv. non quaerunt (§107) defic. Mb1σ: lac. supplet Σ in pag. insuta: supplem. hab. in mg. b, in mg. b, in textu χψa egimus probaverunt. quam ob rem, si Staieni damnatione Oppianicum iudicium corrumpere voluisse, Oppianicum iudici ad emendas sententias dedisse pecuniam iudicatum est, et,est, et scripsi: est codd. (fort. si post Oppianicus supplendum) cum ita constitutum sit utut P: uti cett. in illailla ulla Σ: nulla bχψ2 culpa aut Cluentius sit aut Oppianicus, Cluenti nummus nullus iudici datus ullo vestigio reperiturreperietur P, Oppianici pecunia post iudicium factum abab P: a cett. iudice ablata est: potest esse dubium quin illa damnatio Staieni non modo non sit contra Cluentium sed maxime nostram causam defensionemque confirmet?

ergo adhuc Iuni iudicium video esse eius modi ut incursionem potius seditionis, vim multitudinis, impetum tribunicium quam iudicium appellandum putem. quod si quisquis P (?): qui mei illud iudicium appellet, tamen hoc confiteatur necesse est, nullo modo illam multam quae ab Iunio petita sitsit est Halm cum Cluenti causa posse coniungi. illud igitur Iunianum per vim factum est, Bulbi et Popili et Guttae contra Cluentium non est, Staieni etiam pro Cluentio est. videamus ecquodecquod b2: et quod cett. aliud iudicium quod pro Cluentio sit proferre possimuspossumus Σs.

dixitne tandem causam C.Gaius FidiculaniusFidiculanius PΣ: Fidiculanus cett. Falcula qui Oppianicum condemnarat, cum praesertim, id quod fuit in illo iudicio invidiosissimum, paucos dies ex subsortitione sedisset? dixit et bis quidem dixit. in summam enim L.Lucius Quinctius invidiam contionibus eum cotidianis seditiosis et turbulentis adduxerat. Vnounos Σ iudicio multa est ab eo petita, sicut ab Iunio, quod non suae decuriae munere neque ex lege sedisset. Paulo sedatiore tempore est accusatus quam Iunius, sed eadem fere lege et crimine. quia nulla in iudicio seditio neque vis necnec Σa: neque bχψ turba versata est, prima actione facillime est absolutus. non numero hanc absolutionem; nihilo minus enim potest, ut illam multam non commiserit, accepisse tamen ob rem iudicandam, sicut causam pecunia ob rem iudicandamsicut causam pecunia ob rem iudicandam supplevi: om. codd. (pecuniam quam Staienus qui causam nusquam e. l. d. Naugerius) capta nusquamcapta nusquam captanus quam Σ: causam nusquam Madvig Staienus ea quidemea quidem Kayser: eadem codd.: ea de re Madvig lege dixit. proprium crimen illud quaestionis eius non fuit.

FidiculaniusFidiculanus Σb quid fecissefecisset Σχ dicebatur? accepisse a Cluentio HS ccccaccepisse... cccc om. ψ1. cuius erat ordinis? senatorii. qua lege in eo genere a senatore ratio repeti solet, de pecuniis repetundis, ea lege accusatus honestissime est absolutus. Acta est enim causa more maiorum sine vi, sine metu, sine periculo; dicta et exposita et demonstrata sunt omnia. adductiadducti bψ2a (cf. Fin. 1. 14): ad docti Σψ1: at ducti χ: addocti unus det. iudices sunt non modo potuisse honeste ab eo reum condemnari qui non perpetuo sedisset sed, aliud sialiud si Halm: aliud is (si is t) codd.: si aliud is Beroaldus is iudex nihil scisset, nisi quae praeiudicia de eo facta esse constaretconstaret Naugerius (2): constarent codd, (cf. Rosc. Am. 118), audire praeterea nihil debuisse.

tum etiam illi quinque qui imperitorum hominum rumusculos aucupati tum illum absolverunt iam suam clementiam laudari magno opere nolebant; a quibus si qui quaereret sedissentne iudices in C.Gaium Fabricium, sedisse se dicerent; si interrogarentur num quo crimine is esset accusatus praeterquam veneni eius quod quaesitum habito diceretur, negarent; si deinde essent rogati quid iudicassent, condemnasse se dicerent; nemo enim absolvit. eodem modo quaesitum si esset de Scamandro, certe idem respondissent; tametsi ille una sententia est absolutus, sed illam unam nemo tum istorum suam dici vellet.

Vter igitur facilius suae sententiae rationem redderet, isne qui se et sibi et rei iudicatae constitisse dicit, an ille qui se in principem malefici lenem, in adiutores eius et conscios vehementissimum esse responditrespondet cod. Graevii? quorum ego de sententia non debeo disputare; neque enim dubito quin eiii Σ: om. a tales viri suspicione aliqua perculsi repentina de statu suo declinarintdeclinarint mg. Lambini: declinarent codd.. qua re eorum qui absolverunt misericordiam non reprendo, eorum qui in iudicando superiora iudicia secuti sunt sua sponte, non Staieni fraude, constantiam comprobo, eorum vero qui sibi non liquere dixerunt sapientiam laudo, qui absolvere eum quem nocentissimum cognorant et quem ipsi bis iamiam sup. lin. hab. Σ, om. a antea condemnarant nullo modo poterant, condemnare, cum tanta consili infamia et tam atrocis rei suspicio esset iniecta, paulo posterius patefacta re maluerunt.

ac ne ex facto solum sapientes illos iudicetis, sed etiam ex hominibusnominibus Naugerius (2) ipsis quod hihi Σa: ii bχψ feceruntfecerunt ba: fecerint Σχψ rectissime ac sapientissime factum probetis, quis P.Publio Octavio Balbo ingenio prudentior, iure peritior, fide, religione, officio diligentior aut sanctior commemorari potest? non absolvit. quis Q.Quintoquis Q. bψ2a: quisque Σχψ1 Considio constantior, quis iudiciorum atque eius dignitatis quae in iudiciis publicis versari debet peritior, quis virtute, consilio, auctoritate praestantior? ne is quidem absolvit. longum est de singulorum virtute itaita illa Torrentius dicere, quaequequaeque iam scripsi: quae quia codd. iam cognita sunt ab omnibus verborum ornamenta non quaerunt. qualis vir M.Marcus Iuventius Pedo fuit ex vetere illa iudiciorumiudiciorum (-or- sup. lin.) Σ, Manutius: iudicum cett. (cf. §76) disciplina, qualis L.Lucius Caulius mergus, M.Marcus BasilusBasilus Lambinus: Basilius codd., C.Gaius Caudinus! qui omnes in iudiciis publicis iam tum florente re publica floruerunt. ex eodem numero L.Lucius Cassius, Cn.Gnaeus HeiusHeius Mμ: Heiutus (Hevi- a) Σa pari et integritate et prudentia; quorum nullius sententia est Oppianicus absolutus. atque inin b2ψ2a: ex Mμ his omnibus natu minimus, ingenio et diligentia et religione par eis quos antea commemoravi, P.Publius Saturius, in eadem sententia fuit.

O innocentiam Oppianici singularem! quo in reo qui absolvit ambitiosus, qui distulit cautus, qui condemnavit constans existimatur.

haec tum agenteagente Σa: agitante Mμ Quinctio neque in contione neque in iudicio demonstrata sunt; neque enim ipse dici patiebatur nec per multitudinem concitatam consistere cuiquam in dicendo licebat. itaque ipse postquam Iunium pervertit, totam causamtotam causam Σa: causam totam Mμ reliquit; paucis enim diebus illis et ipse privatus est factus et hominum studia defervisse intellegebat. quod si, per quos dies Iunium accusavit, Fidiculanium accusare voluisset, respondendi Fidiculanio potestas facta non esset. ac primo quidem omnibus illis iudicibus qui Oppianicum condemnarant minabatur.

iam insolentiam noratis hominis, noratis animos eius ac spiritus tribunicios. quod erat odium, di immortales! quae superbia, quanta ignoratioignoratio Mψ1: ignorantia bσψ2a sui, quam gravis atque intolerabilis adrogantia! qui illud iamiam Σa: etiam Mμ ipsum acerbe tulerit, ex quo illa nata sunt omnia, non sibi ac defensioni suae condonatumcondonatum Mb2σψ2: condemnatum Σb1ψ1a esse Oppianicum; proinde quasi non satis signi esse debuerit ab omnibus eum fuisse desertum qui se ad patronum illum contulisset. erat enim Romae summa copia patronorum, hominum eloquentissimorum atque amplissimorum, quorum certe aliquis defendisset equitem Romanum in municipio suo nobilem, si honeste putasset eius modi causam posse defendi.

nam Quinctius quidem quam causam umquam antea dixerat, cum annos ad quinquaginta natus esset? quis eum umquam non modo in patroni sed in lautiorislautioris ΣB laudatoris aut (om. aut b1ψ1) Mμ advocati loco viderat? qui quod rostra iam diu vacua locumque illum post adventum L.Lucii Sullae a tribunicia voce desertum oppresserat multitudinemque desuefactam iamdesuefactam iam Σa: iam desuefactam Mμ a contionibus ad veteris consuetudinis similitudinem revocaratrevocarat Σba: revocaverat Mσψ, idcirco cuidam hominum generi paulisper iucundior fuit. atque idem quanto in odio postea fuit illis ipsisfuit illis ipsis Baiter: suis ipsis Σa: suis illis ipsis fuit Mμ per quos in altiorem locum ascenderat!

neque iniuria. facitefacite Mμ: fecit αBa enim ut non solum mores et adrogantiam eiuset arrog. eius Σa: eius et (om. et bψ) arrog. Mμ sed etiam voltum atque amictum atque etiametiam αa: om. Mμ illam usque ad talos demissam purpuram recordemini. is, quasi non esset ullo modo ferendum se ex iudicio discessisse victum, rem abab Mψ: a bσa subselliis adad αa: in Mμ rostra detulit. et iamet iam Mμ: etiam αa querimur saepe hominibus novis non satis magnos in hac civitate esse fructus? nego usquam umquam fuisse maiores; ubi si quis ignobili loco natus itaita sit ita ΣBa vivit ut nobilitatis dignitatem virtute tueri posse videatur, usque eo pervenit quoad eum industria cum innocentia prosecuta est.

si quis autem hoc uno nititur quod sit ignobilis, procedit saepe longius quam si idem ille esset cum isdem suis vitiisvitiis civis a nobilissimus. Vt Quinctius — nihil enim dicam de ceteris — si fuisset homo nobilis, quis eum cum illa superbia atque intolerantia ferre potuisset? quod eo loco fuit, ita tulerunt ut, si quid haberet a naturaa Naugerius: in codd. boni, prodesse ei putarent oportere, superbiam autem atque adrogantiam eius deridendam magis arbitrarentur propter humilitatem hominis quam pertimescendam. sed ut illuc revertar, quo tempore Fidiculanius est absolutusabsolutus est s, tu qui iudiciaiudicia Σa: ea iudicia Mμ facta commemoras quidquid Σ (?) a: quaero, quid Mμ tum esse existimas iudicatum? certe gratiis iudicasse.

at condemnarat, at causam totam non audierat, at in contionibus omnibusomnibus om. s a L.Lucio Quinctio, tribuno plebistrib. pl. Σs: om. cett., vehementer erat et saepe vexatus. illa igitur omniaomnia fort. crimina Quinctiana iniqua, falsa, turbulenta, popularia, seditiosa iudicesiudices supplevi: om. codd. (cf. Rab. perd. 7, Pis. 94) iudicaveruntiudicaverunt (-arunt B) ΣBa: iudicia fuerunt Mμ (cf. Zielinski p. 137). esto, potuit esse innocens Falcula. iam ergo aliquisaliqui a Oppianicum gratiis condemnavit, iam non eos Iunius subsortitus est qui pecunia accepta condemnarent, iam potestpotest scripsi: putarer Σ (cum v. l. potuerunt): potuit Mμ: putaretur b2ψ2a (Fuitne põt in archetypo? cf. §94). Cf. Quintil. vii. 1. 50 iam multum acti est. Potest aliquis non adfuisse et heres esse. aliquisaliqui Mσa ab initio non sedisse et tamen Oppianicum gratiis condemnassecondemnasset Σψ2a. verum, si innocens Falcula, quaero quis sitquis sit b2: qui sit Σ (?) ψ2a: quis Mσ nocens; si hic gratiis condemnavit, quis accepit? nego rem esse ullam cuiquamcuiquam Madvig: in quemquam Mμa illorum obiectam quae Fidiculanio non obiectanon obiecta Σa: obiecta non cett. sit, aliquidaliquid Mμa: nego aliquid Angelius: aut quicquam Madvig fuisse in Fidiculani causa quod idem non esset in ceterorum.

aut hoc iudicium reprehendas tu cuius accusatio rebus iudicatis nitebaturnitebatur Σa: niti videbatur Mμ necesse est aut, si hoc verum esse concedis, Oppianicum gratiis condemnatum esse fateare.

quamquam satis magno argumento esse debet quod ex tam multis iudicibus absoluto Falcula nemo reus factus est. quid enim mihi damnatos ambitus conligitis alia lege, certis criminibus, plurimis testibus? cum primum illi ipsi debuerint potius accusari de pecuniis repetundis quam ambitus. nam si in ambitus iudiciis hoc eisiis ba: his Mσψ obfuit, cum alia lege causam dicerent, certe, si propria lege huius peccati adducti essent, multo plus obfuisset.

deinde, si tanta vis fuit istius criminis ut, qua quisque lege ex illis iudicibus reus factus esset, tamen hac plaga periret, cur in tanta multitudine accusatorum, tantis praemiis, ceteri rei facti non sunt? hic profertur id quod iudicium appellari non oportet, P.Publio Septimio Scaevolae litem eo nomine esse aestimatam. cuius rei quae consuetudo sit, quoniam apud homines peritissimos dico, pluribus verbis docere non debeo. numquam enim ea diligentia quae solet adhiberi in ceteris iudiciis, eadem reo damnato adhibita est.

in litibus aestimandis fere iudices aut, quod sibi eum quem semel condemnarunt inimicum putant esse, si quasi qua Σs: si quae cett. in eum lis capitis inlata est, nonnon non inviti Mommsen admittunt aut, quod se perfunctos iam esse arbitrantur cumcum quod Σ de reo iudicarunt, neglegentius attendunt cetera. itaque et maiestatis absoluti sunt permulti quibus damnatis de pecuniis repetundis lites maiestatismaiestatis αa: om. Mμ essent aestimatae, et hoc cotidie fieri videmus ut reo damnato de pecuniis repetundis, ad quos pervenisse pecunias in litibus aestimandis statutum sit, eos idemeos idem Baiter: eosdem Σa: eos illi Mμ iudices absolvant; quod cum fit, non iudicia rescinduntur sed hoc statuitur, aestimationem litium non esse iudiciumiudicium om. Σa. Scaevola condemnatus est aliis criminibus frequentissimis Apuliae testibus. omni contentione pugnatum est utiuti Σa: ut Mμ lis haec capitis aestimaretur. quae res si rei iudicatae pondus habuisset, ille postea vel isdemab isdem Madvig vel aliis inimicis reus hac lege ipsa factus esset.

sequitur id quod illi iudicium appellant, maiores autem nostri numquam neque iudicium nominarunt neque proinde ut rem iudicatam observarunt, animadversio atque auctoritas censoriaanimadversio atque auctoritas censoria Manutius: animadversionem atque auctoritatem censoriam Mμa. qua de re ante quam dicere incipio, perpauca mihi de meo officio verba faciendafaciunda a sunt, ut a me cum huiusce periculi tumpericuli tum periculo a ceterorum quoque officiorum et amicitiarum ratio conservata esse videatur. nam mihi cum viris fortibus qui censores proxime fuerunt ambobus est amicitia; cum altero vero, sicutisicuti Σa: sicuti et Mμ plerique vestrumvestri a sciunt, magnus usus et summa utriusque officiisofficiis Manutius: officii Mμa constituta necessitudonecessitudo Mμ: consuetudo αa: censuit B estest om. a.

qua re quicquid de subscriptionibus eorum mihi dicendum erit, eo dicam animo ut omnem orationemorationem Angelius: rationem Mμa meam non de illorum facto sed de ratione censoria habitam existimari velim; a Lentulo autem, familiari meo, qui a me pro eximia sua virtute summisque honoribus quos a populo Romano adeptus est honoris causa nominatur, facile hoc, iudices, impetrabo ut, quam ipse adhibere consuevit in amicorum periculis cumcum Σa: om. Mμ fidem et diligentiam tumtum eam Σ vim animi libertatemque dicendi, exex Σa: in Mμ hac mihi concedat ut tantum mihi sumam quantum sine huius periculo praeterire non possimpossim Σa: possum Mμ. A me tamen, ut aequum est, omnia caute pedetemptimque dicentur ut neque fides huiushuius Mμ: eius Σa defensionis relicta neque cuiusquam aut dignitas laesa aut amicitia violata esse videatur.

video igitur, iudices, animadvertisse censores in iudices quosdam illius consili Iuniani, cum istam ipsam causam subscriberent. hic illud primumillud primum Σa: primum illud Mμ commune proponam, numquam animadversionibus censoriis hanc civitatem ita contentam ut rebus iudicatis fuisse. neque in re nota consumam tempus; exempli causaexempli causa ψ2a (? Σ) ponam illud unumunum illud s, C.Gaium Getam, cum a L.Lucio Metello et Cn.Gnaeo Domitio censoribus ex senatu eiectus esset, censorem esse ipsum posteaesse ipsum postea Σa: ipsum postea esse Mμ factum et, cuius mores erant a censoribuserant a censoribus Σa: a censoribus erant Mμ reprehensi, hunc postea et populi Romani et eorum qui in ipsum animadverterant moribus praefuisse. quod si illud iudicium putaretur, ut ceteri turpi iudicio damnati in perpetuum omni honore ac dignitate privantur, sic hominibus ignominia notatis neque ad honorem aditus neque in curiam reditus esset.

nunc si quem Cn.Gnaei Lentuli aut L.Lucii Gelli libertuslibertum Σs1 furti condemnarit, is omnibus ornamentis amissis numquam ullam honestatis suae partem reciperabit; quos autem ipseipse ille Σ L.Lucius Gellius et Cn.Gnaeus Lentulus, duo censores, clarissimi viri sapientissimique homines, furti et captarum pecuniarum nomine notaverunt, eiei om. μ non modo in senatum redierunt sed etiam illarumillarum om. Mσ ipsarum rerum iudiciis absoluti sunt. neminem voluerunt maiores nostri non modo de existimatione cuiusquam sed ne pecuniaria quidem de re minima esse iudicem, nisi qui inter adversarios convenisset. quapropter in omnibus legibus quibus exceptum est de quibus causis aut magistratum capere non liceat aut iudicem legi aut alterum accusare, haec ignominiae causa praetermissa estcausa est praetermissa Zielinski p. 200. timoris enim causamcausam om. a, non vitae poenam in illa potestate esse voluerunt. itaque non solum illud ostendam quod iam videtis,

populi Romani suffragiis saepenumero censorias subscriptiones esse sublatassublatas Σa: delatas M: deletas μ, verum etiam iudiciis eorum qui iurati statuere maiore cum religione et diligentia debuerunt. primum iudices, senatores equitesque Romani, in compluribus iam reis quos contra leges pecunias accepisseaccepisse Σa: cepisse Mμ subscriptum est suae potius religioni quam censorum opinioni paruerunt. deinde praetores urbani qui iurati debent optimum quemque in lectoslectos Σa: selectos Mμ iudices referre numquam sibisibi numquam a ad eam rem censoriam ignominiam impedimento esse oportere duxerunt.

censores denique ipsi saepe numero superiorum censorum iudiciis, si ista iudicia appellareappellare Σa: appellari Mμ voltis, non steterunt. atque etiam ipsi inter se censores sua iudicia tanti esse arbitrantur ut alter alterius iudicium non modo reprehendat sed etiam rescindatpraescindat Σa, ut alter de senatu movere velit, alter retineat et ordine amplissimo dignum existimet, ut alter in aerariosaerarios (-ium b1) referri Mb2σ: aerario referre Σψa referri aut tributribum Σ: tribus B moverimoveri Mμ: movere ΣBa iubeat, alter vetet. qua re qui vobis in mentem venit haec appellare iudicia quae a populo RomanoRomano om. a rescindi, ab iuratis iudicibus repudiari, a magistratibus neglegi, ab eis qui eandem potestatem adepti sunt commutari, inter conlegas discrepare videatis?

quae cum ita sint, videamus quid tandem censores de illo iudicio corrupto iudicasse dicantur. ac primum illud statuamus utrum, quia censorescensores de illo corrupto iudicio add. b2ψ2s2 subscripserint, ita sit, an, quia ita fuerit, illi subscripserint. si quiaquia Σs: ideo quia Mμ subscripserint, videte quid agatis ne in unum quemque nostrum censoribus in posterum potestatem regiam permittatis, ne subscriptio censoria non minus calamitatis civibus quam illa acerbissima proscriptio possit adferre, ne censorium stilum cuius mucronem multis remediis maiores nostri rettuderunt aeque posthac atque illum dictatorium gladiumgladium om. s (contra B): del. Baiter pertimescamus. sin autem quod subscriptum est,

quia verum est, idcirco grave debet esse, hoc quaeramus verum sit an falsum; removeantur auctoritates censoriae, tollatur id ex causa quod in causa non est; doce quam pecuniam Cluentius dederit, unde dederit, quem ad modum dederitquem... dederit om. a; unum denique aliquod a Cluentioaliquod a Cluentio Mμ: a Cluentio aliquid ΣBs: a Cluentio t profectae pecuniae vestigium ostende. vince deinde bonum virumbonum virum Σa: virum bonum Mμ fuisse Oppianicum, hominem integrum, nihil de illo umquam secus esse existimatum, nihil denique praeiudicatum. tum auctoritatem censoriamcensoriam Σbψa: censorum Mσ amplexatoamplexato bψ, Priscian. (K. ii. 393): amplexator Mσa, tum illorum iudicium cum re coniunctum essecum re coniunctum esse Mμ: coniunctum cum re esse s (? Σ): coniunctum esse cum re t defendito.

dum vero eum fuisse Oppianicum constabit qui tabulas publicas municipi manu suamanu sua a (? Σ): sui Mμ corrupisse iudicatusiudicatum b1a sit, qui testamentum interleverit, qui supposita persona falsum testamentum obsignandum curaverit, qui eum cuius nomine id obsignatum est interfecerit, qui avunculum fili sui in servitute ac vinculis necaveritcuraverit... necaverit αa: curarit... necarit Mμ, qui municipes suos proscribendos occidendosque curaveritcuraverit ψ2s (? Σ): curarit Mμ: curavit t, qui eius uxorem quem occiderat in matrimonium duxerit, qui pecuniam pro abortioneabortione αBa: potione Mμ dederit, qui socrum, qui uxoresuxores Σa: uxorem Mμ, qui uno tempore fratris uxorem speratosque liberos fratremque ipsum, qui denique suos liberos interfecerit, qui, cum venenum privigno suo dare velletdare vellet αa: quaereret Mμ, manifesto deprehensus sitdeprehensus sit Σa: sit deprehensus Mμ, cuius ministris consciisque damnatis ipse adductus in iudicium pecuniam iudici dederit ad sententias iudicum corrumpendas, dum haec, inquam, de Oppianico constabunt nequeneque Σa: nec Mμ ullo argumento Cluentianae pecuniae crimen tenebitur, quid est quod te ista censoria sive voluntas sive opinio fuit adiuvare aut hunc innocentem opprimere posse videatur?

quid igitur censores secuti sunt? ne ipsi quidem, ut gravissime dicam, quicquam aliud dicent praeter sermonem atque famam. nihil se testibus, nihil tabulis, nihil aliquo gravialiquo gravi Σa: gravi aliquo Mμ argumento comperisse, nihil denique causa cognita statuisse dicent. quod si ita fecissent, tamen id non ita fixum esse deberet ut convelli non liceret. non utar exemplorum copia quae summa est, non rem veterem, non hominem potentem aliquem aut gratiosum proferam. nuper hominem tenuem, scribam aedilicium, D.Decimum Matrinium, cum defendissem apud M.Marcum IuniumMacrinium (-inum s) Σb2s Q.Quintum Publicium praetores et M.Marcum PlaetoriumPretorium Σs C.Gaium Flaminium aedilis curulis, persuasi ut scribam iurati legerent eum quem idem isti censores aerarium reliquissentreliquissent Mσ: reliquisse subscripserunt (scripserunt s) Σbψa: reliquisse subscripserint b2ψ2. cum enim in homine nulla culpa inveniretur, quid ille meruisset, non quid de eo statutum esset, quaerendum esse duxeruntdixerunt Σa.

nam haec quidem quae de iudicio corruptoiudicio corrupto hinc defic. Mσ usque ad §132, opinione standum, lac. supplet Σ in pag. insuta, supplem. in textu hab. bχψ a subscripserintsubscripserunt cod. Graevii quis est qui ab illis satis cognita et diligenter iudicata arbitretur? in M’.Manlium AquiliumM’. Manutius: M. codd. Ti. Schütz: T. (Titum) codd., cf. §98 et in Ti.Tiberium Guttam video esse subscriptum. quid est hoc? duos esse corruptos solos pecunia iudicantiudicant Madvig: dicant codd.: quid Angelius; ceteri videlicet gratiisgratiis Σ: gratis cett. condemnarunt. non est igitur circumventus, non oppressus pecunia, non, ut in illa Quinctiana contione habebaturin illa Quinctiana contione habebatur Graevius: illa Quinctiana contiones habebantur (haberebantur Σ) Σχψ: illae Quinctianae contiones habebantur cett., omnes qui Oppianicum condemnarunt in culpa sunt ac suspicione ponendi. duos solos video auctoritate censorum adfinis ei turpitudini iudicari. aut illud adferant, aliquid eoseos Peterson: esse codd.: sese Leclerc quod de his duobus habuerint compertum de ceteris comperisse.

nam illud quidem minime probandum est, ad notationes auctoritatemque censoriam exemplum illos ee Baiter: om. codd.: a Naugerius consuetudine militari transtulisse. statuerunt enim ita maiores nostri ut, si a multis esset flagitium rei militaris admissum, sortitosortito Classen: sortitio Σa: sortitione bχψ (cf. §129) in quosdam animadverteretur, ut metus videlicet ad omnis, poena ad paucos perveniret. quod idem facere censores in delectu dignitatis et in iudicio civium et in animadversione vitiorum qui convenit? nam miles qui locum non tenuit, qui hostium impetum vimque pertimuit, potest idem postea et miles esse melior et vir bonus et civis utilis. qua re ne quis in bello propter hostium metum delinqueretne quis... delinqueret scripsi: ne... delinqueret Σb1χψ1: qui... deliquerat b2ψ2a, amplior ei mortis et supplici metus est a maioribus constitutus; ne autem nimium multi poenam capitis subirent, idcirco illa sortitio comparata est.

hoc tu idem facies censor in senatu legendo? si erunt plures qui ob innocentem condemnandum pecuniam acceperint, tutu ut Σb1ψ1 non animadvertesanimadvertes Lambinus: animadvertis (-tas b1ψ1) codd. in omnis, sed carpes, ut velis, et paucos ex multis ad ignominiam sortiere? habebit igitur te sciente et vidente curia senatorem, populus Romanus iudicem, res publica civem sine ignominia quemquam qui ad perniciem innocentis fidem suam et religionem pecunia commutarit, et qui pretio adductus eripuerit patriam, fortunas, liberos civi innocenti, is censoriae severitatis nota non inuretur? tu es praefectus moribus, tu magister veteris disciplinae acac P: et cett. severitatis, si aut retines quemquam sciens in senatu scelere tanto contaminatum aut statuis qui inquis in Σbψa eadem culpa sit non eadem poena adfici convenire? aut quamconvenire aut quam P: oportere convenire ut (ut ad a) quam cett. condicionem supplici maiores in bello timiditati militis propositam esse voluerunt, eandem tu in pace constituesconstituas a improbitati senatoris? quod si hoc exemplum ex re militari ad animadversionem censoriam transferendum fuit, sortitosortito scripsi: sortitio Σ: sortitione cett. (cf. §128) id ipsum factum esse oportuit. sin autem sortiri ad poenam etet P: ad cett. hominum delictum fortunae iudicio committere minime censorium est, certe in multorum peccato carpi paucos ad ignominiam et turpitudinemet turpitudinem om. P (cf. Verr. 1. 23) non oportet.

verum omnes intellegimus in istis subscriptionibus ventum quendam popularem esse quaesitum. iactata res erat in contione a tribuno seditiosoa tribuno seditioso om. P; incognita causa probatum erat illuderat illud P: illud erat cett. multitudini nemini licitum P, Ant. Augustinus: multitudinem inilicitum Σ: multitudinem illicitum cett. multitudini; nemini licitum est contra dicere, nemo denique ut defenderet contrariam partem laborabat. in invidiam porro magnam illa iudicia venerant. etenim paucis postea mensibus alia vehemens erat in iudiciis ex notatione tabellarumtabellarum P, Garatoni: tabularum cett. invidia versata. praetermitti abab P: a cett. censoribus et neglegi macula iudiciorum posse non videbatur. homines, quos ceteris vitiis atque omni dedecore infamis videbant, eos hac quoque subscriptione notare voluerunt, et eo magis quod illo ipsoipso in Σb2ψ2a tempore illis censoribus erant iudicia cum equestri ordine communicata, ut viderentur per hominum idoneorum ignominiam sua auctoritate remrem scripsi: iudicia P: illa iudicia cum equestri ordine cett. (cf. Zielinski p. 177) reprendisse.

quod si hanc apud eosdemeosdem P: eos cett. ipsos censores mihi aut alii causam agere licuisset, hominibus tali prudentia praeditispraeditis P: om. cett. certe probavissem; res enim indicat nihil ipsos habuisse cogniti, nihil comperti; ex tota istaista Ernesti: ipsa codd. subscriptione rumorem quendam et plausum popularem esse quaesitum. nam in P.Publium PopiliumP. Vrsinus: L. codd. qui Oppianicum condemnarat subscripsit L.Lucius Gellius, quod is pecuniam accepisset quo innocentem condemnaret. iam id ipsum quantae divinationis est, scire innocentem fuisse reum quem fortasse numquam viderat, cum homines sapientissimi, iudices, ut nihil dicam de eisiis bχψ: his Σa qui condemnarunt, causa cognita sibisibi bχψ: sibi esse Σa dixerintdixerint ed. R: dixerunt codd. non liquere!

verum esto; condemnat Popilium Gellius, iudicat eumiudicat eum scripsi: iudicat... Σ: iudicat cett. accepisse a Cluentio pecuniam. negat hoc Lentulus; nam Popilium, quod erat libertini filius, in senatum non legit, locum quidem senatorium ludis et cetera ornamenta relinquitrelinquit Lambinus: reliquit codd. et eum omni ignominia liberat. quod cum facit, iudicat eius sententia gratiisgratiis Σ: gratis cett. esse Oppianicum condemnatum. et eundem Popilium postea Lentulus in ambitus iudicio pro testimonio diligentissime laudat. qua re si neque L.Lucii Gelli iudicio stetit Lentulus neque Lentuli existimatione contentus fuit Gellius, et si uterque censor censoris opinione standum nonstandum ne Σb1χψ putavit, quid est quam ob rem quisquam nostrum censorias subscriptiones omnis fixas et in perpetuum ratas putetputet Mμ: putat Σa esse oportere?

at in ipsum habitum animadverterunt. nullam quidem ob turpitudinem, nullum ob totius vitae non dicam vitium sed erratum. neque enim hoc homine sanctior neque probior neque in omnibus officiis retinendis diligentior esse quisquam potest; neque illi aliter dicunt, sed eandem illam famam iudici corrupti secuti sunt; neque ipsi secus existimant quam nos existimari volumus de huius pudore, integritate, virtute, sed putarunt praetermitti accusatorem non potuissepotuisse posse Madvig, cum animadversum esset in iudices. qua de re totatota om. a si unum factum ex omni antiquitate protulero, plura non dicam.

non enim mihi exemplum summi et clarissimi viri, P.Publii Africani, praetereundum videtur; qui cum esset censor et in equitum censu C.Gaius Licinius Sacerdos prodisset, clara voce ut omnis contio audire posset dixit se scire illum verbis conceptis peierasseperiurasse Σ; si qui contra vellet dicerevellet dicere Σa: dicere vellet Mμ, usurum esse eum suo testimonio. deinde cum nemo contranemo contra Σa: contra nemo Mμ diceret, iussit equum traducere. itaita Σa: itaque Mμ is cuius arbitrio et populus Romanus et exterae gentes contentae esse consueruntconsuerunt Mμa: consuerant Angelius ipse sua scientia ad ignominiam alterius contentus non fuit. quod si hoc habito facere licuisset, facile illis ipsis iudicibus et falsae suspicioni et invidiae populariter excitatae restitisset.

Vnum etiam est quod me maxime perturbatperturbat αa: conturbat Mμ, cui loco respondere vix videor possevix videor posse Σψ2a: posse vix videor Mμ, quod elogium recitasti de testamento Cn.Gnaei Egnati patris, hominis honestissimi videlicet et sapientissimi, idcirco se exheredasse filium quod is obob (ab t) αa: ad Mμ Oppianici condemnationemcondemn. Σψ2a: damn. Mμ pecuniam accepisset. de cuius hominis levitate et inconstantia plura non dicam; hoc testamentum ipsum quod recitas eius modi est ut ille, cum eum filium exheredaret quem oderat, ei filio coheredes homines alienissimos adiungeretadiungeret αa: coniungeret Mμ quem diligebat. sed tu, Atti, consideres censeo diligenter utrum censoriumcensorium Σa, Quintil. v. 13. 33: censorum Mμ iudicium grave velis esse an Egnati. si Egnati, leve est quod censores de ceteris subscripserunt; ipsum enim Cn.Gnaeum Egnatium quem tu gravem esse vis ex senatu eiecerunt; sin autem censoriumcensorium Quintil.: censorum (-rem b2s) Mμa, hunc Egnatium quem pater censoria subscriptione exheredavit censores in senatu, cum patrem eicerent, retinuerunt.

at enim senatus universus iudicavit illud corruptum esse iudicium. quo modo? suscepit causam. an potuit rem delatam eius modi repudiare? cum tribunus plebis, populi concitator, rempopuli concitator rem scripsi: populi concitatorem Σ: populo concitato rem cett. paene ad manus revocasset, cum vir optimus et homo innocentissimus pecunia circumventus dicereturdiceretur Σa: esse diceretur Mμ, cum invidia flagraret ordo senatorius, potuit nihil decerni, potuit illa concitatio multitudinis sine summo periculo rei publicae repudiari? at quid est decretum? quam iuste, quam sapienter, quam diligenter! si qui sunt quorum opera factum sit ut iudicium publicum corrumperetur. Vtrum videtur id senatusid senatus Σa: senatus id Mμ factum iudicare an, si factum sit, moleste graviterque ferre? si ipse A.Aulus Cluentius sententiam de iudiciis rogaretur, aliam non diceret atque ei dixerunt quorum sententiis Cluentium condemnatum esse dicitis.

sed quaero a vobis num istam legem ex isto senatus consulto L.Lucius Lucullus consul, homo sapientissimus, tulerit, num anno post M.Marcus Lucullus et C.Gaius Cassius, in quos tum consules designatos idem illud senatus decreveratdecreverat Σa: decreverit Mμ. non tulerunt; et quod tu habiti pecunia factum esse arguis neque id ulla tenuissima suspicione confirmas, factum est primum illorum aequitate et sapientia consulum, ut, quod senatus decreverat ad illud invidiae praesens incendium restinguendum, id posteaut quod... id postea Peterson: ut id quod... id postea Mμa: fort. ut id quod... ii postea referendumreferendum αa: perferendum Mμ: ferendum Manutius ad populum non arbitrarentur. ipse deinde populus Romanus qui L.Lucii QuinctiQuinctii Σa: Quinctii, tribuni plebis Mμ fictis querimoniis anteaante Σs concitatus rem illam et rogationem flagitarat, idem C.Gaii Iuni fili, pueri parvoli, lacrimis commotus maximo clamore et concursu totam quaestionem illam et legemquaest. illam et legem Σa: illam legem et quaest. Mμ repudiavit.

ex quo intellegi potuit, id quod saepe dictum est, ut mare quod sua naturanatura sua Σa, contra Rufinian. (Rhet, M. p. 44) tranquillum sit ventorum vi agitari atque turbari, sicsic Σa, Rufinian.: sic et Mμ populum Romanum sua sponte esse placatum, hominum seditiosorum vocibus ut violentissimis tempestatibus concitari.

est etiam reliqua permagna auctoritas quam ego turpiter paene praeterii; mea enim esse dicitur. recitavit ex oratione nescio qua Attius quam meam esse dicebat cohortationem quandam iudicum ad honeste iudicandum et commemorationem cumcum ΣMs: tum bψ: om. σt aliorumaliorum Ernesti: illorum Mμa iudiciorum quae probata non essent tum illius ipsius iudici Iuniani; proinde quasi ego non ab initio huius defensionis dixerim invidiosum illud iudicium fuisseiudicium fuisse Σa: fuisse iudicium Mμ aut, cum de infamia iudiciorum disputarem, potuerim illud quod tam populare esset illoillo a: in illo Mμ tempore praeterire.

ego vero si quid eius modi dixi, neque cognitum commemoravi neque pro testimonio dixi, et illa oratio potius temporis mei quam iudici et auctoritatis fuit. cum enim accusarem et mihi initio proposuissem ut animos et populi Romani et iudicum commoverem, cumque omnis offensiones iudiciorum non ex mea opinione sed ex hominum rumore proferrem, istam rem quae tam populariter esset agitata praeterire non potui. sed errat vehementer, si quis in orationibus nostris quas in iudiciis habuimus auctoritates nostras consignatas se habere arbitratur. omnes enim illaeillae ΣBs (om. t): illae orationes Mμ causarum ac temporumtemporis B sunt, non hominum ipsorum autaut Σψ2a: ac Mμ patronorum. nam si causae ipsae pro se loqui possent, nemo adhiberet oratorem. nunc adhibemur ut ea dicamus, non quae auctoritate nostraauctoritate nostra Ma: nostra auctoritate μ constituantur sed quae ex re ipsa causaque ducanturdicantur Σt.

hominem ingeniosum, M.Marcum Antonium, aiunt solitum esse dicere idcirco se nullam umquamnumquam ullam Σs orationem scripsisse ut, si quid aliquando non opus esset ab se esse dictum, posset negarenegare ΣBa: se negare Mμ dixisse; proinde quasi, siquasi si αa: quasi Mμ quid a nobis dictum aut actum sit, id nisi litteris mandarimusmandarimus Σa: mandaverimus Mμ, hominum memoria non comprehendatur. ego vero in istoisto Mμ: ipso Σa genere libentius cum multorum tum hominis eloquentissimi et sapientissimi, L.Lucii Crassi, auctoritatem sequor qui, cum Cn.Gnaeum PlancumCn. Cic. de Or. ii. 220: C. Σa, Quintil. vi. 3. 43: L. Mμ defenderet accusante M.Marco Bruto, homine in dicendo vehementi et callido, cum Brutus duobus recitatoribus constitutis ex duabus eiuseius om. ΣBa orationibus capita alterna inter se contraria recitanda curasset, quod in dissuasione rogationis eius quae contra coloniam Narbonensem ferebatur quantum potest de auctoritate senatus detrahit, in suasione legis Serviliae summis ornat senatum laudibus, et multa in equites Romanos cum ex ea oratione asperius dicta recitasset quo animi illorum iudicum in Crassum incenderentur, aliquantum esse commotus dicitur.

itaque inin Mμ: om. αa respondendo primum exposuit utriusque rationem temporis ut oratio ex re et exet ex αs: ex t: et Mμ causa habita videretur, deinde ut intellegere posset Brutus quem hominem et non solum qua eloquentia verum etiam quo lepore et quibus facetiis praeditum lacessisset, tris ipseipse Σa: et ipse Mμ excitavit recitatores cum singulis libellis quos M. Brutus, pater illius accusatoris, de iure civili reliquit. Eorum initia cum recitarentur, ea quae vobis nota esse arbitror: forte evenit ut ruri in PrivernatiPrivernati Cic. de Or. l. c., Quintil. l. c.: Privernate Mμ essemusessem ΣBs ego et BrutusBrutus Marcus Cic. de Or., ita mox (bis) filius, fundum Privernatem flagitabat; in Albano eramus ego et Brutus filius, Albanum poscebat; in Tiburti forte cum adsedissemuscum adsedissemus adsedimus Cis. de Or. ego et Brutus filius om. bψ ego et Brutus filius,Albanum... filius om. Mσs forte om. Σ Tiburtem fundum requirebat; Brutum autem, hominem sapientem, quod fili nequitiam videret, quae praedia ei relinqueret testificaritestificari se Σψ2a voluisse dicebatvoluisse dicebat Σψ2a: dicebat (add. se b2) voluisse Mμ. quod si potuisset honeste scribere se in balneis cum id aetatis filio fuisse, non praeterisset; eas se tamen ab eo balneas non ex libris patris sed ex tabulis et ex censu quaerere. Crassus tum ita Brutum ultus est ut illum recitationis suae paeniteret; moleste enim fortasse tulerat se in eis orationibus reprehensum quas de re publica habuisset, in quibus forsitan magis requiratur constantia. ego autem illa recitata esseesse αa: om. Mμ non moleste fero.

neque enim ab illo tempore quod tum erat, neque ab ea causa quae tum agebatur aliena fuerunt; neque mihi quicquam oneris suscepi, cum itaita Σa: ista Mμ: illa Halm dixi, quo minus honeste hanc causam et libere possem defendere. quod si velim confiteri me causam A.Auli Cluenti nunc cognossecognosse (ante lac. bψ) μs: cognosce Mt, antea fuisse in eaea Σa: illa Mμ opinione popularipopulari opinione αa, quis tandem id possit reprehendere? praesertim, iudices, cum a vobis quoque ipsis hoc impetrari sit aequissimum quod ego et ab initio petivi et nunc peto ut, si quam huchuic Σa (s1) graviorem de illo iudicio opinionem attulistisattulissetis Σa, hanc causa perspecta atque omni veritate cognita deponatis.

nunc, quoniam ad omnia quae abs te dicta sunt, T.Titi AttiT. om. Σa, de Oppianici damnatione respondi, confiteareconfitearis a necesse est te opinionem multum fefellisse, quod existimaris me causam A.Auli Cluenti non facto eius sed lege defensurum. nam hoc persaepe dixisti tibi sic renuntiari, me habere in animo causam hanc praesidio legis defendere. itane est? ab amicis imprudentes videlicetimprud. videlicet Σs, Quintil. v. 13. 47: videlicet imprud. Mμ prodimur, et est nescio quis de eisiis (is M) Mb: his σψa nobis Mμ, Quintil.: nostros αa quos amicos nobis arbitramur qui nostra consilia ad adversariosadversarium Quintil. deferat. quisnam hoc tibihoc tibi Σa, Quintil.: tibi hoc Mμ renuntiavit, quis tam improbus fuit? cui ego autemautem om. αa (contra Quintil.) narravi? nemo, ut opinor, in culpa estest Quintil.: est et Σa: est sed Mμ; nimirum tibi istudistud Quintil.: istunc (-tuc μ) Mμ lex ipsa renuntiavit. sed num tibi ita defendisse videor ut tota in causa mentionem ullam legis fecerimlegis fecerim Σa: fecerim legis Mμ, num secus hanc causam defendissedefendisse Manutius: defendissem Mμa ac si lege habitus teneretur? certe, ut hominem confirmare oportet, nullus est locus a me purgandi istius invidiosi criminis praetermissus.

quid ergo est? quaeret fortassefortassis Σa quispiam displiceatnedisplicetne a mihi legum praesidio capitiscapitis Σa: a capite Mμ periculum propulsare. mihi vero, iudices, non displicet, sed utor instituto meo. in hominis honesti prudentisque iudicio non solum meo consilio uti consuevi sed multum etiam eius quem defendo et consilio et voluntati obtempero. nam ut haec ad me causa delata est, qui leges eas ad quas adhibemur et in quibus versamur nosse deberem, dixi habito statim eo: qui coisset quo quis condemnaretureo capite t illum esse liberum, teneri autem nostrum ordinem. atque ille me orare atque obsecrare coepit ne sesene sese (se a) Σa: ut ne sese Mμ lege defenderem. cum ego quae mihi videbanturvidebantur Σa: viderentur Mμ dicerem, traduxit me ad suam sententiam; adfirmabat enim lacrimans non se cupidiorem esse civitatis retinendae quam existimationis.

morem homini gessi et tamen idcirco feci — neque enim id semper facere debemus — quod videbam per se ipsam causam sine lege copiosissime posse defendi. videbam in hac defensione qua iam sum usus plus dignitatis, in illa qua me hic uti noluit minus laboris futurum. quod si nihil aliud essetesset fuisset Σψ2a actum nisi ut hanc causam obtineremusobtineremus PΣb2a: obtinerem Mμ, lege recitata perorassem.

neque me illa oratio commovetcommovet P: commoveret Mμa, quod ait Attius indignum esse facinus, si senator iudicio quempiamquempiam PΣψ2a: quemquam Mμ circumvenerit, legibus eum teneri; si eques Romanus hoc idem fecerit, non teneri.

Vt tibisibi Σψ2a concedam hoc indignum esse quod cuius modi sit iam videro, tu mihi concedas necesse est multo esse indignius in ea civitate quae legibus contineaturcontineatur PΣψ2a: teneatur Mμ discedi abab P: a Mμa legibus. hoc enim vinculum est huius dignitatis qua fruimur in re publica, hoc fundamentum libertatis, hic fons aequitatis; mens et animus et consilium et sententia civitatis posita est in legibus. Vt corpora nostra sine mente, sicsic ita Quintil. v. 11. 25 civitas sine lege suis partibus utut om. ΣBs (contra Quintil.) nervis ac sanguine etet sanguine P (contra Quintil.) membris uti non potest. legum ministri magistratus, legumet legum ΣBψ2a interpretes iudices, legum deniquelegum denique Mμa: LEGIB. NIQ. P: legibus denique Baiter idcirco omnes servi sumusservi sumus Mμa: servimus P ut liberi esse possimus.

quid est, Q.Quinto Naso, cur tu in isto loco sedeas? quae vis est qua abs te hi iudicesiudices hi Σ tali dignitate praediti coerceantur? vos autem, iudices, quam ob rem ex tanta multitudine civium tam pauci de hominum fortunis sententiam fertis? quo iure Attius quae voluit dixit? cur mihi tam diu potestas dicendi datur? quid sibi autem illiilli om. Σa scribae, quid lictores, quid ceteri quos apparere huic quaestioni video volunt? opinor haec omnia lege fieri totumque hoc iudicium, ut anteante PΣa: antea Mμ dixi, quasi mente quadam regi legis et administrari. quid ergoergo PΣψ2a: ergo est Mμ? haec quaestio sola ita gubernatur? quid M.Marci Plaetori etet om. a C. Flamini inter sicarios, quid C.Gaii Orchivi peculatus, quid mea de pecuniis repetundis, quid C.Gaii Aquili apud quem nunc de ambitude ambitu Mμ: ambitu Σ: ambitus ψ2a causa dicitur, quid reliquae quaestiones? circumspicite omnis rei publicae partis; omnia legum imperio et praescripto fieri videbitis.

si quisquis σa: qui ΣΜβψ apud me, T.Titi AttiT. Acci, te Σa: te, T. Acci Mμ, te reum velit facere, clames te lege pecuniarum repetundarum non teneri; neque haec tua recusatio confessio sit captae pecuniae sed laboris etet Σa: sed Mμ periculi non legitimi declinatio. nunc quid agatur et quid abs te iuris constituatur vide. iubet lex ea, quaea in qua Σ lege haec quaestio constituta est, iudicem quaestionis, hoc est Q.Quintum Voconiumconiunctum post iudicibus add. ψ2, ante cum b2s, cum eis iudicibus qui ei obvenerint — vos appellat, iudices — quaerere de veneno. in quem quaerere? infinitum est. quicumque fecerit, vendiderit, emeritemerit om a, habuerit, dederit. quid eadem lex statim adiungit? recita. deque eius capite quaerito. cuius? qui coieritcoierit coegerit Σ, convenerit? non ita est. quidquid quid id Σψ2s ergo est? dic. qui tribunus militum legionibus quattuor primis, quive quaestorquaestor Σ: quaestores cett., tribunus plebis — deincepsdeinceps deinde Σa omnis magistratus nominavit — quive in senatu sententiam dixit, dixerit. quid tumquid tum ΣM: qui tum μa? qui eorum coiit, coierit, convenit, convenerit quo quis iudicio publico condemnareturcondemnetur Σ. qui eorum? quorum? videlicet qui supra scripti sunt. quid intersitintersit αa: interest Mμ utro modo scriptum sit, etsi est apertum, ipsa tamen lex nosipsa tamen lex nos Σa: tamen ipsa lex (add. nos b2) Mμ docet. Vbi enim omnis mortalis adligat, ita loquitur: qui venenum malum fecit, fecerit. omnes viri, mulieres, liberi, servi in iudicium vocantur. si idemidem αa: item Mμ de coitione voluisset, adiunxisset: quive coierit. nunc ita est: qeque eius capite quaerito qui magistratum habuerit quivequive in Mσ: inve bψt: in s in senatu sententiam dixerit, qui eorum coiit, coierit. num is est Cluentius?

certe non est. quis ergo est Cluentius? qui tamen defendi causam suam lege noluitnoluit Σt: nolit cett.. itaque abicio legem, morem Cluentio gero. tibi tamen, Atti, pauca quae ab huius causa seiuncta sunt respondebo. est enim quiddam in hac causa quod Cluentius ad se, est aliquid quod ego ad me putem pertinere. hic sua putat interesse sese om. Σa re ipsa et gesto negotio, non lege defendi; ego autem mea existimo interesse me nulla in disputatione ab Attio videri esse superatum. non enim mihi haec causa sola dicenda estdicenda est hinc defic.Mσ usque ad quae tunc §154, lac. supplet Σ in pag. dimidiata, supplem. in textu hab. bχψa; omnibus hic labor meus propositus est quicumque hac facultate defensionis contenti esse possunt. nolo quemquam eorum qui adsunt existimare me quae de lege ab Attio dicta suntsint Σ mg., si reticuerim, comprobare. quam ob rem, Cluenti, de te tibi obsequor; neque egoego enim t legem recito neque hoc loco pro te dico, sed ea quae aa (ad ψ1) me desiderari b1χψ1: te a me desiderari Σb2: te a me desiderare ψ2a me desiderari arbitror non relinquam.

iniquum tibi videtur, Atti, esse non isdem legibus omnis teneri. primum, ut id iniquissimum esse confitear, eius modi est ut commutatis eiseis eos Σ: fort. ideo opus sit legibus, non ut his quae sunt non pareamus. deinde quis umquam hoc senator recusavit nerecusavit ne Baiter: accusavit ut codd., cumcum quo Lambinus altiorem gradum dignitatis beneficio populi Romani esset consecutus, eo se putaret durioribus legum condicionibus uti oportere? quam multa sunt commoda quibus caremus, quam multa molesta etet Σa: ac bχψ difficilia quae subimus! atque haec omnia tamentamen Σ, Lambinus: tantum cett. honoris et amplitudinis commodo compensantur. converte nunc ad equestrem ordinem atque in ceteros ordines easdem vitae condiciones; non perferent. putant enim minus multos sibi laqueos legum et condicionum ac iudiciorum propositos esse oportere qui summumqui in summum plures dett. locum civitatis aut non potuerunt ascendere aut non petiverunt.

atque ut omittam leges alias omnis quibus nos tenemur, ceteri autem sunt ordines liberati, hanc ipsam legem: ne quis iudicio circumveniretur, C.Gaius Gracchus tulit; eam legem pro plebe, non in plebem tulit. postea L.Lucius Sulla, homo a populi causa remotissimus, tamen, cum eius rei quaestionem hac ipsa lege constitueret qua vos hoc tempore iudicatis, populum Romanum quem ab hoc genere liberum acceperat adligare novo quaestionis genere ausus non est. quod si fieri posse existimasset, pro illo odio quod habuit in equestrem ordinem nihil fecisset libentius quam omnem illam acerbitatem proscriptionis suae qua est ususqua est usus Manutius: questus codd. in veteres iudices in hanc unam quaestionem contulissetobtulisset b1ψ1.

nec nunc quicquam agitur — mihi credite, iudices, et prospicite id quod providendum est — nisi ut equites Romaniequites Romani codd. Lambini: eques R. Σb1χψ1: equester ordo b2ψ2a in huiusce legis periculum concludanturconcludantur codd. Lambini: concludatur Σψ2a: includatur bχψ1; neque hoc agitur ab omnibus sed a paucis. nam ei senatores qui se facile tuentur integritate et innocentia, quales, ut verevere bψ2: vero cett. dicam, vos estis et ceteri qui sine cupiditate vixerunt, equites ordini senatorio dignitate proximos, concordia coniunctissimos esse cupiunt; sed ei qui sese volunt posse omnia neque praeterea quicquam esse aut in homine ullo aut in ordine, hoc uno metu se putant equites Romanos in potestatem suampotestatem suam Manutius: potestate sua codd. sit Lambinus: est codd. redacturos, si constitutum sit ut de eis qui rem iudicarintiudicarint Manutius: iudicarent codd. huiusce modi iudicia fieri possint. vident enim auctoritatem huius ordinis confirmari, vident iudicia comprobari; hoc metu proposito evellere se aculeum severitatis vestrae posse confidunt.

quis enim de homine audeat paulo maioribus opibus praedito vere et fortiter iudicare, cum videat sibi de eo quod coierit aut consenserit causam esse dicendam? O viros fortis, equites Romanos, qui homini clarissimo ac potentissimo, M.Marco Druso, tribuno plebis, restiteruntrestiterunt b2ψ2a: restituerunt (-u- Σ) cett., cumcum ed. Hervag.: quam cum codd. ille nihil aliud ageret cum illa cuncta quae tum erat nobilitatetum erat nobilitate ed. Hervag.: tum (cum Σ) erant nobilitatis codd., nisi ut ei quiut ii qui b2, Halm: uti qui γ2, Manutius: utique cett. rem iudicassent huiusce modi quaestionibus in iudicium vocarentur! tum C.Gaius Flaviustum Müller: tunc codd. pusio, Cn.Gnaeus Titinius, C.Gaius Maecenas, illa robora populi Romani, ceterique eiusdemeiusdem Klotz: eiuscemodi (huiusce - bψ) codd. ordinis non fecerunt idem quod nunc Cluentius, ut aliquid culpae suscipere se putarent recusando, sed apertissime repugnarunt, cum et recusarentet recusarent Manutius: haec recusarent codd.: haec reputarent Madvig et palam fortissime atque honestissime dicerent, se potuisse iudicio populi Romani in amplissimum locum pervenire, si sua studia ad honores petendos conferre voluissent. sese vidisse in ea vita qualis splendor inesset, quanta ornamenta, quae dignitas; quae se non contempsisse sed ordine suo patrumque suorum contentos fuisse et vitam illam tranquillam et quietam, remotam a procellis invidiarum et huiusce modi iudiciorum sequi maluisse.

aut sibi ad honores petendos aetatem integram restitui oportere aut, quoniam id non posset, eam condicionem vitae quam secutisecuti Angelius: secum codd. petitionem reliquissent manere. iniquum esse eos qui honorum ornamenta propter periculorum multitudinem praetermisissent populi beneficiis esse privatos, iudiciorum novorum periculis non carere. senatorem hoc queri non posse, propterea quod ea condicione proposita petere coepisset quodque permulta essent ornamenta quibus eam mitigare molestiam posset, locus, auctoritas, domi splendor, apudsplendor apud splendore ΣB exteras nationes nomen et gratia, togatoga Naugerius: toga et codd. praetexta, sella curulis, insignia, fasces, exercitus, imperia, provinciae; quibus in rebus cum summacum summa b1χ: consumma Σψ1t: summum bψ2s recte factis maiores nostri praemia tumpraemia tum Orelli: premixtum Σb1χψt: praemium b2ψ2s plura peccatis pericula proposita esse voluerunt. illi non hoc recusabant ne eane ea Σa: ea ne bχψ lege accusarentur qua nunc habitus accusatur, quae tunctunc Σa: tum Mμ erat Sempronia, nunc est Cornelia — intellegebant enim ea lege equestrem ordinem non teneri — sed ne nova lege adligarentur laborabant.

habitus ne hoc quidem umquam recusavit quo minus vel eaea ex Σa lege rationem vitae suae redderet qua non tenereturteneretur Mμ: tenetur Σa. quae si vobis condicio placet, omnes id agamus ut haec quam primum in omnis ordines quaestio perferatur.

interea quidem, per deos immortalis! quoniam omnia commoda nostra, iura, libertatem, salutem denique legibus obtinemus, a legibus non recedamus, simul et illud quam sit iniquum cogitemus, populum Romanum aliud nunc agere, vobis remremque Σψ2 since Mμ: se sine αa: ipsum sine Manutius publicam et fortunas suas commisisse, sine cura esse, non metuere ne lege ea quam numquam ipse iusserit et quaestione qua se solutum liberumque esse arbitreturarbitretur Σa: arbitraretur Mμ per paucos iudices astringatur.

agit enim sic causam T.Titus Attius, adulescens bonus et disertus, omnis civis legibus teneri omnibus; vosvos (ius) auditis et attenditis Σ: vos attenditis et auditis cett. auditis et attenditis silentio, sicut facere debetis. A.Aulus Cluentius, eques Romanus, causam dicitcausam dicit eques Rom. a ea lege, qua legequa lege Mμ: qua Σa senatores et ei qui magistratum habuerunt soli tenentur; mihi per eum recusare et in arce legis praesidia constituere defensionis meae non licet. si obtinuerit causam Cluentius, sicuti vestra aequitate nixi confidimus, omnes existimabunt, id quod erit, obtinuisse propter innocentiam, quoniam ita defensus sit; in lege autem quam attingere noluerit praesidi nil fuisse.

hic nunc est quiddamquoddam a quod ad me pertineat, de quo ante dixi, quod ego populo Romano praestare debeam, quoniam is meae vitaevitae meae a status est ut omnis mihi cura etet Σa: atque Mμ opera posita sit in hominum periculis defendendis. video quanta et quam periculosa et quam infinita quaestio temptetur ab accusatoribus, cum eam legem quae in nostrum ordinem scripta sit in populum Romanum transferre conentur. qua in lege est: qui coierit, quod quam late pateat videtis. convenerit; aeque incertum et infinitumincertum et infinitum Σa: infinitum et incertum Mμ est. consenserit; hoc vero cum infinitum tum obscurum et occultumoccultum Σa: occultum est Mμ. falsumve testimonium dixerit; quis de plebe Romana testimonium dixitdixerit Σa umquam cui non hoc periculum T.Tito Attio auctore paratum esse videatis? nam dicturum quidem certe, si hoc iudicium plebi Romanae propositum sit, neminem umquam esse confirmo.

sed hoc polliceor omnibus, si cui forte hac lege negotium facesseturfacesseret s qui lege non teneatur, si is uti me defensore voluerit, me eius causam legis praesidio defensurum et vel his iudicibus vel horum similibus facillime probaturum, et omni me defensione usurum esse legis, qua nunc ut utar ab eo cuius voluntati mihi obtemperandum est non conceditur. non enim debeo dubitare, iudices, quin, si qua ad vos causa eius modi delata sit eius qui lege non teneatur, etiam si is invidiosus aut multis offensus esse videatur, etiam si eum oderitis, etiam si inviti absoluturi sitis, tamen absolvatis et religioni potius vestraereligionibus . . . vestris (nostris s) Σa quam odio pareatis.

est enim sapientis iudicisiudicis meminisse se hominem add. b2ψ2a (?Σ) cogitare tantum sibi a populo Romano esse permissum quantum commissum sit et creditum, et non solum sibi potestatem datam verum etiam fidem habitam esse meminisse; posse quem oderit absolvere, quem non oderit condemnare, et semper non quid ipse velit sed quid lex et religio cogatcogat om. a cogitare; animadvertere qua lege reus citetur, de quo reo cognoscat, quae res in quaestione versetur. cum haec sunt videnda, tum vero illud est hominis magni, iudices, atque sapientis, cum illam iudicandi causa tabellam sumpserit, non se reputare solum essereputare solum esse Σa: putare esse solum Mμ necnec Σb: neque cett. sibi quodcumque concupierit licere, sed habere in consilio legem, religionem, aequitatem, fidem; libidinem autem, odium, invidiam, metum cupiditatesque omnis amovere maximiquemaximique Manutius: maximeque codd. aestimare conscientiam mentis suae quam ab dis immortalibus accepimus, quae aa Σbs: ab cett. nobis divelli non potest; quae si optimorum consiliorum atque factorum testis in omni vita nobis erit, sine ullo metu et summa cum honestate vivemus.

haec si T.Titus Attius aut cognovisset aut cogitasset, profecto ne conatus quidem esset dicere, id quod multis verbis egit, iudicem quod ei videatur statuere et non devinctum legibus esse oportere. quibus de rebus mihi pro Cluenti voluntate nimium, pro reirei Σa: rei publicae Mμ dignitate parum, pro vestra prudentia satis dixisse videor.

reliqua perpauca sunt; quae quia vestrae quaestionis erant, idcirco illi statuerunt fingenda esse sibifingenda esse sibi a (Σ ?): sibi fingenda esse Mμ et proferenda ne omnium turpissimi reperirentur, si in iudicium nihil praeter invidiam attulissent. atque ut existimetis me necessariome necessario Σa: necessario me Mμ de his rebus de quibus iam dixerim pluribus egisse verbis, attendite reliqua; profecto intellegetis ea quae paucis demonstrari potuerintpotuerint Σa: potuerunt Mμ brevissime esse defensa.

Cn.Gnaeo DecidioDecidio bψa (cf. C. I. L. 1187. 8): Decitio M: Decio σ (cf. Tac. Dial. 21) Samniti, ei qui proscriptus est, iniuriam in calamitate eius ab huius familia factam esse dixitdixit Σa: dixisti Mμ: dixistis Manutius a nullo Bs. ab nullo ille liberalius quam a Cluentio tractatus est. huius illum opes in rebus eius incommodissimis sublevarunt, atque hoc cum ipse tum omnes eius amici necessariiqueomnes eius amici necessariique (om. omnes σ) ΣMμ: eius amici necessariique omnes a cognorunt. Anchari et Paceni pastoribus huius vilicosvillicos Σ, Sylvius: villicum cett. vim et manus attulisse. cum quaedam in callibuscallibus Ernesti: collibus Mμa, ut solet, controversia pastorum esset orta, habiti vilici rem domini et privatam possessionem defenderunt. cum esset expostulatio facta, causa illis demonstrata sine iudicio controversiaque discessum est.

P.Publii Aeli testamento propinquus exheredatus cum esset, heres hic alienior institutus est. P.Publius Aelius habiti merito fecit, neque hic in testamento faciendo interfuit, idque testamentum ab huius inimico Oppianico est obsignatum. FloroFloro Σa: Florio Mμ legatum ex testamento infitiatum esse. non est ita; sed cum HS xxxxxx] sexcenta triginta Σ scripta essent pro HS xxxxxxxx Σ: xxx M: ccc μa neque ei cautum satiscautum satis Σa: satis cautum Mμ videretur, voluit eum aliquid acceptum referre liberalitati suae. primo deberideberi Mμ: debere a negavit, post sine controversia solvit. CeiCei Σψ2a: GN. Mμ cuiusdam Samnitis uxorem post bellum ab hoc esse repetitam. mulierem cum emisset aa Σa: de Mμ sectoribus, quo tempore eam primum liberam esse audivit, sine iudicio reddidit CeioCeio a: Celo (-io μ) Mμ.

Ennium esse quendam cuius bona teneat habitus. est hic Ennius egens quidam calumniator, mercennarius Oppianici, qui permultos annos quievit; deinde aliquando cum servisservis a: servi Σ: servo Mμ habiti furti egit, nuper ab ipso habito petere coepit. hic illoillo fort. in illo privato iudicio, mihi credite, vobisnobis ed. V isdem fortasse patronis calumniam non effugiet. atque etiam, ut nobis renuntiatur, hominem multorum hospitumhospitem Σa, A.Aulum BiviumA. Bivium ΣMs: A. Brivium bψ: Ambivium t quendam, coponem de via Latina, subornatis qui sibi a Cluentio servisque eius in taberna sua manus adlatas esse dicat. quo de homine nihil etiam nunc dicere nobis est necesse. si invitaverit, id quod solet, sic hominem accipiemus ut moleste ferat se de via decessisse.

habetis, iudices, quae in totam causamcausam αa: vitam Mμ de moribus A.Auli Cluenti quem illi invidiosum esse reum voluntesse reum volunt Σa: reum (re niti b2ψ2) volunt esse Mμ annos octo meditati accusatores conlegerintcollegerint Σ: collegerunt cett., quam levia genere ipso, quam falsa re, quam brevia responsuresponsu Mσ: responso αa: responsa b1ψ1! cognoscite nunc id quod ad vestrum ius iurandum pertinet, quod vestri iudici est, quod vobis oneris imposuit ea lex qua coacti huc convenistis, de criminibus veneni, ut omnes intellegant quam paucis verbis haec causa perorari potuerit, et quam multa a me dicta sint quae ad huius voluntatem maxime, ad vestrum iudicium minime pertinerent.

obiectum est C.Gaium VibiumC. om. a capacemCapacem Mμ: Capacum Σ: Cappadocem b2ψ2a ab hoc A.Aulo Cluentio veneno esse sublatum. opportune adest homo summa fide et omni virtute praeditusPretorius Σa, L.Lucius Plaetorius, senator qui illius Vibi hospes fuit et familiaris. apud hunc ille Romae habitavit, apud hunc aegrotavit, huius domi est mortuus. atat (aut M) heres est Cluentius Mσ: om. bψa heres est Cluentius. intestatum dico esseesse dico Σ mortuum possessionemque eius bonorum ex edicto praetorisex edicto praetoris ψ2a (?Σ): praetoris edicto Mμ huic illius sororis filio, adulescenti pudentissimo et in primis honesto, equiti Romano, datam, N.Numerio Cluentio quem videtis.

alterum venefici crimen Oppianico huic adulescenti, cum eius in nuptiis more Larinatium multitudo hominum pranderet, venenum habiti consilio paratum; id cum daretur in mulso, Balbutium quendam, eius familiarem, intercepisse, bibisse, statimque esse mortuum. hoc ego si sic agerem tamquam mihi crimen esset diluendum, haec pluribus verbisverbis om. Quintil. ix. 2. 48 dicerem perper αa: om. Mμ quae nunc paucis percurrit oratio mea.

quid umquam habitus in se admisit ut hoc tantum ab eo facinus non abhorrere videatur? quid autem magno opere Oppianicum metuebat, cum ille verbum omnino in hac ipsa causa nullum facere potuerit, huic autem accusatores viva matreviva matre Σa: matre viva Mμ deesse non possintpossint Σa: possent Mμ? idid Σa: om. Mμ quod iam intellegetis. an ut de causa eius periculi nihil decederet, ad causam novum crimen accederet? quod autem tempus veneni dandi illo die, illailla Σa, Quintil.: in illa Mμ frequentia? per quem porroporro deinde Quintil. datum? unde sumptum? quae deinde interceptio poculi? cur non de integro autem datum? multa sunt quae dici possunt, sed non committam ut videar non dicendo voluisse dicere; res enimenim Σa: enim iam Mμ se ipsa defenditdefendit Σa: defendat Mμ: defendet C. Stephanus.

nego illum adulescentem quem statim epoto poculo mortuum esse dixistis omnino illo die esse mortuum. Magnum crimencrimen αa: om. Mμ et impudens mendacium! perspicite cetera. dico illum, cum ad illud prandium crudior venisset et, ut aetas illailla om. ΣB fert, sibi tamentamen ed. V: tum Mμa non pepercisset, aliquot dies aegrotasse et ita esse mortuum. quisquis qui Σ huic rei testis est? idem qui sui luctus, pater; pater, inquam, illius adulescentis, quemquem ad (ad s) quem Σa propter animi dolorem pertenuis suspicio potuisset ex illo locoloco luctu Sylvius testem in A.Aulum Cluentium constituere, is hunchunc Mμ: nunc Σa suo testimonio sublevat; quod recita. tu autem, nisi molestum est, paulisper exsurge; perfer hunc dolorem commemorationis necessariae, in qua ego diutius non morabor quoniam, quod fuit viri optimi, fecisti utut Σbψa: uti Mσ ne cui innocenti maeror tuus calamitatem et falsum crimen adferretadferret adderet Σ: adduceret s.

Vnum etiam mihi reliquum eius modi crimen est, iudices, ex quo illud perspicere possitis quod a me initio orationis meae dictum est, quicquid mali per hoscehosce Σa: hos Mμ annos A.Aulus Cluentius viderit, quicquid hoc tempore habeathabeat Mμ: habuit Σa: habuerit Klotz sollicitudinis ac negoti, id omne a matre esse conflatum. Oppianicum veneno necatum esse quod ei datum sit in pane per M.Marcum Asellium quendam, familiarem illius, idque habiti consilio factum esse dicitis. in quo primum illud quaero quae causa habito fuerit cur interficere Oppianicum vellet. inimicitias enimenim Σa: enim inter ipsos Mμ fuisse confiteor; sed homines inimicos suos morte adfici volunt aut quod eoseos Σa: om. Mμ metuunt aut quod oderunt.

quo tandem igitur habitus metu adductus tantum in se facinus suscipere conatus est? quid erat quod iam Oppianicum poena adfectum pro maleficiis et eiectum e civitate quisquam timeret? quid metuebat? ne oppugnaretur a perdito, an ne accusaretur a damnatodamnato Σψ2a: condemnato Mμ, an ne exsulis testimonio laederetur? sisi Σa: sin Mμ autem quod oderat habitus inimicuminimicum αa: om. Mμ, idcirco illum vita frui noluit, adeone erat stultus ut illam quam tum ille vivebat vitam esse arbitraretur, damnati, exsulis, deserti ab omnibus, quem propter animi importunitatem nemo recipere tecto, nemo adireadire Naugerius: audire Mμ, nemo adloqui, nemo aspicereaspicere Σa: respicere Mμ vellet?

huius igitur habitus vitaeHabitus vitae Σa: vitae Habitus Mμ invidebat? hunc si acerbe et penitus oderat, non eum quam diutissime vivere velle debebat? huic mortem maturabat inimicus, quod illi unum in malis erat perfugium calamitatis? qui si quid animi etet Σa: ac Mμ virtutis habuisset, ut multi saepe fortes viri in eius modi dolore, mortem sibi ipse conscisset, huic quam ob rem id vellet inimicus offerre quod ipse sibi optare deberet? nam nunc quidem quid tandem illi mali mors attulit? nisi forte ineptiis acineptiis ac (atque bψ) Mμ: ineptis a ad Σa: apud Mμ fabulis ducimur ut existimemus illum ad inferos impiorum supplicia perferre ac pluris illic offendisse inimicos quam hic reliquisse, aa Mσ: ab Σ: an bψa socrus, ab uxorumab uxorum Mμ: an uxoris b2ψ2a, a fratris, aa fratris a Mμ: an fratris an (om. an s) b2ψ2a liberum Poenis actum esse praecipitem in sceleratorum sedem atqueatque Mμ: ac Σa regionem. quae si falsa sunt, id quod omnes intellegunt, quid ei tandem aliudaliud (om. aliud b) mors eripuit Mμ: mors eripuit aliud s: eripuit mors t eripuit mors praeter sensum doloris?

age vero, per quem venenumper quem venenum Σa: venenum per quem Mμ datum? per M. Asellium. quid huic cum habito? nihil, atque adeoideo Σs, quod ille Oppianico familiarissime est usus, potius etiam simultas. Eine igitur quem sibi offensiorem, Oppianico familiarissimum sciebat esse, potissimum et scelus suumscelus suum Σba: suum scelus Mσψ et illius periculum committebat? cur igiturigitur αa: deinde Mμ tu qui pietate ad accusandum excitatus es hunc Asellium esse inultum tam diu sinis? cur non habiti exemplo usus es ut per illum qui attulisset venenum de hoc praeiudicaretur?

iam vero illud quam non probabile, quam inusitatum, iudices, quam novum, in pane datum venenum! faciliusne potuit quam in poculo, latentiuslatentius Naugerius: latius Mμa potuit abditum aliqua in parte panis quam si totum conliquefactum in potione esset, celerius potuit comestumcomestum αa: comesum Mμ quam epotum in venas atque in omnis partispartis omnis ΣBt corporis permanare, facilius fallere in pane, si esset animadversum, quam in poculo, cum ita confusum esset ut secerni nullo modo posset?

at repentina morte periit. quod si esset ita factum, tamen ea res propter multorum eius modi casum minimecasum minime b2ψ2a: mortem satis Mμ firmam veneni suspicionem haberethaberet αa: non haberet Mμ; sisi quodsi αa esset suspiciosum, tamen potius ad aliospotius ad alios Σa: ad alios potius Mμ quam ad habitum pertineret. verum in eo ipso homines impudentissime mentiuntur. id ut intellegatis et mortem eius et quem ad modum post mortem in habitum sit crimen a matre quaesitum cognoscite.

cum vagus et exsul erraret atque undique exclusus Oppianicus in Falernum se ad L.Lucium QuinctiumL. Quinctium αa: C. Quinctilium Mμ contulisset, ibi primum in morbum incidit ac satis vehementer diuque aegrotavit. cum esset una Sassia eaque Sex. Albioeaque Sex. b2ψ2a: ea questio Σ: et Statio Mμ quodam colono, homine valentivalenti Σa: valente Mμ, qui simul esse solebat familiarius uteretur quam vir dissolutissimus incolumi fortuna pati possetpati non possit Σ, et ius illud matrimoni castum atque legitimum damnatione viri sublatum arbitraretur, Nicostratus quidam, fidelis Oppianici servolus, percuriosus et minime mendax, multa dicitur domino renuntiaredomino renunt. Σa: renunt. domino Mμ solitus esse. interea Oppianicus cum iam convalesceret neque improbitatem coloni in Falernoimprob. col. in Fal. Σa: in Fal. improb. col. Mμ diutius ferre posset et huc ad urbem profectus esset — solebat enim extra portam aliquid habere conducti — cecidisse dede ψ2a: ex Mμ equo dicitur et homo infirma valetudine latus offendisse vehementer et, postea quam ad urbem cum febri venerit, paucis diebus esse mortuus. Mortis ratio, iudices, eius modi est ut aut nihil habeat suspicionis aut, si quid habet, id intra parietes in domestico scelere versetur.

post mortem eius Sassia moliri statimmoliri statim Σa: statim moliri Mμ, nefaria mulier, coepit insidias filio; quaestionem habere de viri morte constituit. emit de A.Aulo RupilioRutilio Σs quo erat usus Oppianicus medico Stratonem quendamquendam hic defic. Mσ usque ad honestissimorum § 182, lac. supplet Σ in pag. dimidiata: supplem. in textu hab. bχψa, quasi ut idem faceret quod habitus in emendo Diogene fecerat. de hoc Stratone et de AsclaAscla Σt: Asela ψ2s: assecla bχ quodam servo suo quaesituram esseesse sese Baiter dixit. praeterea servum illum Nicostratum quem nimium loquacem fuisse ac nimium domino fidelem arbitrabatur ab hoc adulescente Oppianico in quaestionem postulavit. hic cum esset illo tempore puer et illa quaestio de patris sui morte constitui diceretur, etsi illum servum et sibi benivolum esse et patri fuisse arbitrabatur, nihil tamen est ausus recusare. advocantur amici et hospites Oppianici et ipsius mulieris multi, homines honesti atque omnibus rebus ornati. tormentis omnibus vehementissimisvehementissime a quaeritur. cum essent animi servorum et spe et metu temptati ut aliquid in quaestione dicerent, tamen, ut arbitror, auctoritate advocatorumadvocatorum et vi tormentorum add. codd., del. Halm adducti in veritate manserunt neque se quicquam scire dixerunt.

quaestio illo die de amicorum sententia dimissadimissa b2χψ2: demissa cett. est. satis longo intervallo post iterum advocantur. habetur de integro quaestio; nulla vis tormentorum acerrimorum praetermittitur; aversariaversari Manutius: adversarii (-i t) codd. advocati et iamet iam Manutius: etiam codd. vix ferre posse, furere crudelis atque importuna mulier sibi nequaquam ut sperasset ea quae cogitasset procedere. cum iam tortor atque essent tormentatormenta essent Ernesti ipsa defessa neque tamen illa finem facere vellet, quidam ex advocatis, homo et honoribus populi ornatus et summa virtute praeditus, intellegere se dixit non id agi ut verum inveniretur sed ut aliquid falsi dicere cogerentur. hoc postquam ceteri comprobarunt, ex omnium sententia constitutum est satis videri esse quaesitum.

redditur Oppianico Nicostratus, Larinum ipsa proficiscitur cum suis maerens quod iam certe incolumem filium fore putabat, ad quem non modonon modo in Σ verum crimen sed ne ficta quidem suspicio perveniret, et cui non modo aperta inimicorum oppugnatio sed ne occultae quidem matris insidiae nocere potuissent. Larinum postquam venit, quae a Stratonea Stratone (-nem Σ) Σb1χψ1: Stratonem ψ2t: per Stratonem b2s illoillo illud ψ2 venenum antea viro suo datum sibi persuasum esse simulasset, instructam ei continuo et ornatam Larini medicinae exercendae causa tabernam dedit. Vnum, alterum, tertium annum Sassia quiescebat, ut velle atque optare aliquid calamitatis filio potius quam id struere et moliri videretur.

tum interim Q.Q. Orelli: om. codd. Hortensio Q.Quinto Metello consulibus ut hunc Oppianicum aliudaliud Sylvius: aliquid codd. agentem ac nihil eius modi cogitantem ad hanc accusationem detraheret invito despondit ei filiam suam, illam quam ex genero susceperat, ut eum nuptiis adligatum simul et testamenti spe devinctum possetposset Manutius: possit codd. habere in potestate. hoc ipso fere tempore Strato ille medicus domi furtum fecit et caedem eius modi. cum esset in aedibus armarium in quo sciret esse nummorum aliquantum et auri, noctu duos conservos dormientis occidit in piscinamque deiecit; ipse armari fundum exsecuit et HS xx Manutius: om. codd. et auri quinque pondo abstulit uno ex servis puero non grandi conscio.

furto postridie cognito omnis suspicio in eos servos qui non comparebant commovebatur. cum exsectio illa fundi in armario animadverteretur, homineshomines homines quaerebant ψ2a requirebant Zielinski (in litteris ad me datis): om. codd. (cf. Class. Rev. xix. 168) quonam modo fieri potuisset requirebant. quidam ex amicis Sassiae recordatus est se nuper in auctione quadam vidisse in rebus minutis aduncam ex omni parte dentatamdentatam Priscian. (K. ii. 113): dentum (-tium t) codd. et tortuosam venire serrulamserrolam ΣBbψ1 qua illud potuisse ita circumsecaricircumsecari Angelius: circumsecare codd. (etiam B) videretur. ne multa, perquiritur a coactoribus, invenitur ea serrula ad Stratonem pervenisse. hoc initio suspicionis orto et aperte insimulato Stratone puer ille conscius pertimuit, rem omnem dominae indicavit; homines in piscina inventi sunt, Strato in vincula coniectus est, atque etiam in taberna eius nummi, nequaquam omnes, reperiuntur.

constituitur quaestio de furto. nam quid quisquam suspicari aliud potest? an hoc dicitis, armario expilato, pecunia ablata, non omni reciperatareciperata Σψ1a: recuperata cett., occisis hominibus institutam esse quaestionem de morte Oppianici? cui probatis? quid est quod minus veri simile proferre potuistispossitis Madvig? deinde, ut omittam cetera, triennio post mortem Oppianici de eius morte quaerebatur? atque etiam incensa odio pristino Nicostratum eundem illum tum sine causa in quaestionem postulavit. Oppianicus primo recusavit. postea cumcum Lambinus: quam codd. illa abducturam se filiam, mutaturam esse testamentum minaretur, mulieri crudelissimae servum fidelissimum non in quaestionem detulitdetulit Mommsen: tulit codd. sed plane ad supplicium dediditdedidit Arusian. s. v. dedo: dedit codd..

post triennium igitur agitata denuodenuo Halm: denique codd. quaestio de viri morte habebatur. atat Lambinus: et codd. de quibus servisservis habebatur add. codd., ego delevi (cf. § 89)? nova, credo, res obiecta, novi quidam homines in suspicionem vocati sunt. de Stratone et de Nicostrato. quid? Romae quaesitum de istis hominibus non erat? itane tandem, mulier iam non morbo sed scelere furiosa, cum quaestionem habuisseshabuisses Σψ2a: habuisset Mμ Romae, cum de T.Titi Anni, L.Lucii RutiliL. om. a, P.Publii Saturi, ceterorumceterorum Σa: et ceterorum Mμ honestissimorum virorum sententia constitutum esset satis quaesitum videri, eadem de re triennio post isdem de hominibus nullo adhibito non dicam viro, ne colonum forte adfuisse dicatis, sed bono viro, in fili caput quaestionem habere conata eses ψ2a: est Mμ?

an hoc dicitis — mihi enim venit in mentem quid dici possit, tametsi adhucadhuc Mμ: ab hoc αa non esse hocesse hoc Σs: esse cett. dictum mementote — cum haberetur de furto quaestio, Stratonem aliquid de veneno esse confessum? hoc uno modo, iudices, saepe multorum improbitate depressa veritas emergit et innocentiae defensio interclusa respirat, quod aut ei qui in fraudein fraude scripsi: in fraudem Σs: ad fraudem Mμ callidi sunt non tantum audent quantum excogitant, aut ei quorum eminet audacia atque proiecta est a consiliis malitiae deseruntur. quod si aut confidens astutia aut callida esset audacia, vix ulloullo iis a (contra B) obsisti modo possetpossit ΣB. Vtrumutrum verum a furtum factum non est? at nihil clarius LariniLarini Σa: Larini fuit Mμ. an ad Stratonem suspicio non pertinuit? at is et ex serrula insimulatus et a puero conscio est indicatus. an id actum non est in quaerendo? quae fuit igiturigitur alia Σψ2a: alia igitur cett. alia causa quaerendi? an id quod vobis dicendumvobis dicendum Σa: dicendum vobis Mμ est, et quod tum Sassia dictitavit: cum de furto quaereretur, tum Stratonem isdem in tormentis dixisseStratonem... dixisse αa: Strato... dixit Mμ de veneno?

hemhem scripsi: item αa: en Mμ hoc illud est quod ante dixi: mulier abundat audacia, consilio et ratione deficitur. nam tabellae quaestionis plures proferuntur quae recitatae vobisquevobisque Angelius: nobisque Mμa editae sunt, illae ipsaeillae istae Σa quas tum obsignatas esse dixit; in quibus tabellis de furto nulla litteranulla littera αa: littera nulla Mμ invenitur. non venit in mentem primumprimum αa: primam Mμ orationemorationem Mμ: in ratione Σ: in oratione b2ψ2s: fort. narrationem Stratonis conscribere de furto, post aliquod dictum adiungerealiquod dictum adiung. Σa: aliquid (-quod ψ2) adiung. dictum Mμ de veneno quod non percontatione quaesitum sed per doloremper dolorem Σψ2a: dolore Mμ expressum videretur? quaestio de furto est, veneni iam suspiciosuspicio Σa: suspicione Mμ superiore quaestione sublata; quod ipsumipsa Σa haec eadem mulier iudicarat quae, ut Romae de amicorum sententia statuerat satis esse quaesitum, postea per triennium maxime ex omnibus servis Stratonem illumillum ut Σ dilexerat, in honore habuerat, commodis omnibus adfecerat.

cum igitur de furto quaereretur, et eo furto quod ille sine controversia fecerat, tum ille de eo quod quaerebatur verbum nullum fecit? de veneno statim dixit, de furto si non eo loco quo debuit, ne in extrema quidem aut media aut aliquaaliqua Σa: in aliqua Mμ denique parte quaestionis verbum fecit ullum? iam videtis illam nefariam mulierem, iudices, eadem manu qua, si detur potestas, interficere filium cupiat, hanc fictam quaestionem conscripsisse. atque istam ipsam quaestionem dicite quiqui Baiter: quis Mμa obsignaritobsignavit σ, ed. V unum aliquem nominatimnominatim Σa: nominat Mσ: nominate bψ. neminem reperietis, nisi forte eius modi hominem quem ego proferri malim quam neminem nominari.

quid ais, T.Titi AttiT. om. Σ? tu periculum capitis, tu indicium sceleris, tu fortunas alterius litteris conscriptas in iudicium adferesafferes Σ, ed. Mediol.: afferas cett. neque earum auctorem litterarum neque obsignatorem neque testem ullum nominabis? et quam tu pestem innocentissimo filio dede αa: ex Mμ matris sinu deprompseris, hanc hihi ii Σ tales viri comprobabuntcomprobarunt Σ? esto, in tabellis nihil est auctoritatis; quid? ipsa quaestio iudicibus, quid? amicis hospitibusque Oppianici quos adhibuerat antea, quid? huic tandem ipsi tempori cur non reservatareservata Mμ: servata Σa est? quid istis hominibus factum est, Stratone et Nicostrato?

quaero abs te, Oppianicete ab Oppianici Σ, servo tuo Nicostrato quid factum esse dicas, quem tu, cum hunc brevi tempore accusaturus esses, Romam deducere, dare potestatem indicandi, incolumem denique servare quaestioni, servare his iudicibus, servare huic tempori debuisti. nam Stratonem quidem, iudices, in crucem esse actumesse actum Σa: actum esse Mμ exsecta scitote lingua; quod nemo Larinatium estLarin. est Σa: est Larin. Mμ qui nesciat. timuit mulier amens non suam conscientiam, non odium municipum, non famam omnium, sed, quasi non omnes eius sceleris testes essent futuri, sic metuit ne condemnaretur extrema servoliservuli (-ili Mσ) Mμ: serva Σ: servi a voce morientisemorientis coni. Müller (cf. Zielinski p. 200).

quod hoc portentum, di immortales! quod tantum monstrum in ullisillis Σb1s locis, quod tam infestum scelus et immane aut unde natum esse dicamus? iam enim videtis profecto, iudices, non sine necessariis me ac maximis causis principio orationis meae de matre dixisse. nihil est enim mali, nihil sceleris quod illa non ab initio filio voluerit, optaverit, cogitaverit, effecerit. Mitto illam primam libidinis iniuriam, mitto nefarias generi nuptias, mitto cupiditatecupiditatem a matris expulsam ex matrimonio filiam, quae nondum ad huiusce vitae periculum sed ad commune familiae dedecus pertinebantpertinebat a. nihil de alteris Oppianici nuptiis queror, quarum illa cum obsides filios ab eo mortuos accepisset, tum denique in familiae luctum atque in privignorum funus nupsit. praetereo quod A.Aulum Auriumquod A. t: quodam Σ: quod M. s: quod Mμ cuius illa quondam socrus, paulo ante uxor fuisset, cum Oppianici esse opera proscriptum occisumque cognosset, eam sibi domum sedemque delegit in qua cotidie superioris viri mortis indicia et spolia fortunarum videret.

illud primum queror dede Σa: ab Mμ illo scelere quod nunc denique patefactum est, Fabriciani veneni, quod iam tum recens suspiciosum ceteris, huic incredibile, nunc vero apertum iam omnibus ac manifestum videtur. non est profecto de illo veneno celata mater; nihil est ab Oppianico sine consilio mulieris cogitatum; quod siquod si Σa: quod nisi Mμ esset, certe postea deprehensa re non illa ut a viro improboa viro improbo Σa: ab improbo viro Mμ discessisset sed ut a crudelissimo hoste fugisset domumque illam in perpetuum scelere omniscelere omni Mμ, Arusian. s. v. affluit illa re (K. vii. 457): scelere omnium Σ: scelerum omnium a adfluentem reliquisset.

non modo id non fecit sed ab illo tempore nullum locum praetermisit in quo non strueretstrueret (filio add. t) Σa: instrueret Mμ insidias aliquas ac dies omnis atqueatque Σa: ac Mμ noctes tota mentetota mente Σb2a: totas mente Mμ mater de pernicie fili cogitaret. quae primum ut illum confirmaret accusatoremaccusatorem Σ: Oppianicum accusatorem cett. filio suo, donis, muneribus, conlocatione filiae, spe hereditatis obstrinxit. ita quodita quod itaque edd. VR apud ceteros novis inter propinquos susceptis inimicitiis saepe fieri divortia atque adfinitatum discidia vidimusvidimus Σbψa: videmus Mσ, haec mulier satis firmum accusatorem filio suo fore neminem putavit, nisi qui in matrimonium sororem eius anteante Mμ: antea Σa duxisset. ceteri novis adfinitatibus adducti veteres inimicitias saepe deponunt; illa sibi ad confirmandas inimicitias adfinitatis coniunctionemadfinitates coniunctiones Σ pignori fore putavit.

neque in eo solum diligens fuit ut accusatorem filio suo compararet sed etiam cogitavit quibus eum rebus armaret. hinc enim illae sollicitationes servorum et minis et promissis, hinc illae infinitae crudelissimaeque de morte Oppianici quaestiones, quibus finem aliquando non mulieris modus sed amicorum auctoritas fecit. ab eodem scelere illae triennio post habitae Larini quaestiones, eiusdem amentiae falsae conscriptiones quaestionum; ex eodem furore etiam illa conscelerata exsectio linguae; totius denique huiushuius Mμ: eius Σa ab illa est et inventa et adornataornata s comparatio criminis.

atque his rebusrebus hic desinit M cum instructum accusatorem filio suo Romam misisset, ipsamisisset, ipsa Σψ2a: ipsa misisset cett. paulisper conquirendorum et conducendorumet conducendorum om. s testium causa Larini est commorata; postea autem quamquam Σψ2a: cum cett. appropinquare huius iudicium ei nuntiatum est, confestim huc advolavit ne aut accusatoribus diligentia aut pecunia testibus deesset, aut ne forte matermater reliquam partem orationis pallidiore atramento add. Σ: finem orationis noviter repertum (ita monitum est in πφ) habent praeter bχψa novi testes Aπφ hoc sibi optatissimum spectaculum huius sordium atque luctus et tanti squaloris amitteret. iam vero quod iter Romam eius mulieris fuisse existimatis? quod ego propter vicinitatem Aquinatium et FabraternorumFabraternorum Beroaldus: Afraternorum codd.: Alfaternorum Gruter (cf. Plin. N. H. iii. 5. 63) ex multis audivi et comperi; quos concursus in his oppidis, quantos et virorum et mulierum gemitus esse factos? mulierem quandam Larino advolareLarino advolare scripsi cf. supr. et §§ 18, 25): Larino atque illam codd.: Larinatim illim Müller: Larino adesse atque illam Peterson, usque a mari supero Romam proficisci cum magno comitatu et pecunia quo facilius circumvenire iudicio capitis atque opprimere filium possetpossit Σ1πφ?

nemo erat illorum, paene dicam, quin expiandum illum locum esse arbitraretur quacumque illa iter fecisset, nemo quin terram ipsam violari quae mater est omnium vestigiis consceleratae matris putaret. itaque nullo in oppido consistendi potestas ei fuit, nemo ex tot hospitibus inventus est qui non contagionem aspectus fugeret; nocti se potius ac solitudini quam ulli aut urbiaut urbi aut turpi ΣAπφ aut hospiti committebat.

nunc vero quid agat, quid moliatur, quid denique cotidie cogitet quem ignorare nostrumnostrum pauci dett.: nostrorum mei putat? quos appellarit, quibus pecuniam promiserit, quorum fidem pretio labefactare conata sit tenemus. quin etiam nocturna sacrificia quae putatputat φχ: putet cett. occultiora esse sceleratasque eius preces et nefaria vota cognovimus; quibus illa etiam deos immortalis de suo scelere testatur neque intellegit pietate et religione et iustis precibus deorum mentis, non contaminata superstitione neque ad scelus perficiendum caesis hostiis posse placari. cuius ego furorem atque crudelitatem deos immortalis a suis aris atque templis aspernatos esse confido.

vos, iudices, quos huic A.Aulo Cluentio quosdam aliosquosdam alios ΣAπφ: quos alios t: alios cett.: quasi aliquos Classen deos ad omne vitae tempus fortuna esse voluit, huius importunitatem matris a fili capite depellite. multi saepe in iudicando peccata liberum parentumparentium Aφ (cf. Rosc. Am. 67) misericordiae concesserunt; vos ne huius honestissime actam vitam matris crudelitati condonetis rogamus, praesertim cum ex altera parte totum municipium videre possitis. omnis scitote, iudices — incredibile dictu est, sed a me verissime dicetur — omnis Larinatis qui valuerunt venisse Romam ut hunc studio frequentiaque sua quantum possentpossent a: possint (-it χ) cett. in tanto eius periculo sublevarent. pueris illud hoc tempore et mulieribus oppidum scitote esse traditum, idque in praesentia communi Italiae pacecommuni Italiae pace om. π1, ed. Guar., nonnon Madvig: in codd. domesticis copiis esse tutumtutum Naugerius: totum codd.. quos tamen ipsos aeque et eos quos praesentis videtis huius exspectatio iudici dies noctesque sollicitat.

non illi vos de unius municipis fortunis arbitrantur sed de totius municipi statu dignitate commodisque omnibus sententias esse laturos. summa est enim, iudices, hominis in communem municipi rem diligentia, in singulos municipes benignitas, in omnis homines iustitia et fides. praeterea nobilitatem illam inter suos locumque a maioribus traditum sic tuetur ut maiorum gravitatem, constantiam, gratiam, liberalitatem adsequatur. itaque eisitaque iis b2a: itaque χ: ita quis cett. eum verbis publice laudant ut non solum testimonium suum iudiciumque significent verum etiam curam animi ac dolorem. quae dum laudatio recitatur, vos, quaeso, qui eameam a: iam cett. detulistis adsurgite.

ex lacrimis horum, iudices, existimareexistumare ΣA potestis omnis haec decuriones decrevisse lacrimantis. age vero, vicinorum quantum studium, quam incredibilis benivolentia, quanta cura estquam . . . cura est om. b1χψ1! non illi in libellis laudationem decretamlaudationem decretam b2ψa: laudationum decreta cett. miserunt, sed homines honestissimos, quos nossemus omnes, huc frequentis adesse et hunc praesentis laudare voluerunt. adsunt FerentaniFerentani b2a: Frentrani ΣAπb1: Frentani φχψ Marrucini πb: Marrucinii cett., homines nobilissimi, Marrucini item pari dignitate; Teano Apulo atque Luceria equites Romanos, homines honestissimoshonestissimos homines bψ Boviano Beroaldus: Boiano codd., laudatores videtis; Boviano totoque ex Samnio cum laudationes honestissimae missae sunt, tum homines amplissimi nobilissimique venerunt.

iam qui in agro LarinatiLarinate ΣA praedia, qui negotia, qui res pecuariaspecuarias Manutius: pecuniarias codd. habent, honesti homines et summo splendore praeditiet . . . praediti om. b1, difficile dictu est quam sint solliciti, quam laborent. non multi mihi ab uno sic diligi videntur ut hic ab hisiis Σχa universis.

quam doleoquam doleo Classen: quando codd. abesse ab huius iudicio L.Lucium VolusenumVolusenum Naugerius: Volusienum codd., summo splendore hominem ac virtute praeditum! vellem praesentem possemposse ed. Guar. P.Publium Helvidium Rufum, equitem Romanum omnium ornatissimum, nominare. qui cum huius causa dies noctesque vigilaret et cum me hanc causam doceret, in morbum gravem periculosumque incidit; in quo tamen non minus de capite huius quam de sua vita laborat. Cn. Tudici senatoris, viri optimi et honestissimi, par studium exex Graevius: et (om. a) codd. testimonio et laudatione cognoscetis. eadem spe sed maiore verecundia de te, P.Publi Volumni, quoniam iudex es in A.Aulum Cluentium, dicimus. et ne longum sit, omnium vicinorum summam esse in hunc benivolentiam confirmamus. Horum omniumomnium horum s studium,

curam, diligentiam meumque una laborem, qui totam hanc causam vetere instituto solus peroravi, vestramquevostramque ΣA simul, iudices, aequitatem et mansuetudinem una mater oppugnat. at quaeatque ΣAπφ mater! quam caecam crudelitate et scelerecrudelitatem et sceleri ΣA ferri videtis, cuius cupiditatem nulla umquam turpitudo retardavit, quae vitiis animi in deterrimas partis iura hominum convertit omnia, cuius ea stultitia est ut eam nemo hominem, ea vis ut nemo feminam, ea crudelitas ut nemo matrem appellare possit. atque etiam nomina necessitudinum, non solum naturae nomen et iura mutavit, uxor generi, noverca fili, filiae paelexpelex Σ: pellex cett.; eo iam denique adducta est utiuti ΣAπφt: ut cett. sibi praeter formam nihil ad similitudinem hominishomini ΣAπ reservaritreservaret ΣAπa.

qua re, iudices, si scelus odistis, prohibete aditumprohibite a matris a fili sanguine, date parenti hunc incredibilem dolorem ex salute, ex victoria liberum, patimini matrem, ne orbata filio laetetur, victam potius vestravostra Σψ aequitate discedere. sin autem, id quod vestra natura postulat, pudorem bonitatembonitatem veritatem b2ψ2a virtutemque diligitis, levate hunc aliquando supplicem vestrum, iudices, tot annos in falsa invidia periculisque versatum, qui nunc primum post illam flammam aliorum facto et cupiditate excitatam spe vestrae aequitatis erigere animum et paulum respirare a metu coepit, cui posita sunt in vobis omnia, quem servatum esse plurimi cupiunt, servare soli vos potestis.

orat vos habitus, iudices, et flens obsecrat ne se invidiae quae in iudiciis valere non debet, ne matri cuius vota et preces a vestris mentibus repudiare debetis, ne Oppianico, homini nefario, condemnato iam et mortuo condonetis. quod si qua calamitas hunc in hoc iudicio adflixerit innocentem, ne iste misermiser, iudices, si bχψ, si, id quod difficile factu est, in vita remanebitin vita remanebit Abψ: vitare manebis Σ: vita (et vita φχ) remanebit cett., saepe et multum quereturqueretur (-itur b1) b2χψ: quereretur cett. deprehensum esse illud quondam Fabricianum venenum. quod si tum indicatum non esset, non huic aerumnosissimo venenum illud fuisset sed multorum medicamentum maerorummaerorum Incerti art. gramm. fragm. § 149 (ed. Eichenfeld p. 102): laborum codd.; postremo etiam fortassefortasse Landgraf: fortassis codd. (cf. § 144) mater exsequias illius funeris prosecuta mortem sese om. a fili lugere simulasset. nunc vero quid erit profectum nisi ut huius ex mediis mortis insidiis vita ad luctum conservata, mors sepulcro patris privata esse videatur? satis diu fuit in miseriis,

iudices, satis multos annos ex invidia laboravit. nemo huic tam iniquusiniquos ΣABπ praeter parentemparentum ΣA fuit cuius animum nonanimum non bχψ: animum ΣABπφ: non animum a iam expletum putemusputemus B: esse putemus cett. (cf. Zielinski p. 164). vos qui aequi estis omnibus, qui ut quisque crudelissime oppugnatur eum lenissime sublevatis, conservate A.Aulum Cluentium, restituite incolumem municipio; amicis, vicinis, hospitibus quorum studia videtis reddite, vobis in perpetuum liberisque vestris obstringite. vestrum est hoc, iudices, vestrae dignitatis, vestrae clementiae; recte hoc repetitur a vobis ut virum optimum atque innocentissimum plurimisque mortalibus carumcarum carissimum Lambinus atque iucundumiucundum Peterson: iucundissimum codd. his aliquando calamitatibus liberetis, ut omnes intellegant in contionibus esse invidiae locum, in iudiciis veritati.