maxime vellem, iudices, ut P. Sulla et antea dignitatis suae splendorem obtinere etobtineret codd.: corr. Naugerius (1) post calamitatem acceptam modestiae fructum aliquem percipere potuissetpercipere potuisset TEc: potuisset percipere cett. . sed quoniam ita tulit casus infestus ut in in et in e: et Halm amplissimo honore cum communi ambitionis invidia tum singulari Autroni odio everteretur, et in his pristinae fortunae reliquiis miseris et adflictis tamen haberet quosdam quorum animos ne supplicio quidem suo satiare posset, quamquam ex huius incommodis magnam animo molestiam capio, tamen in ceteris malis facile patior oblatum mihi tempus esseesse Teπ : om. cett. in quo boni viri lenitatem meam misericordiamque, notam quondam omnibusquondam omnibus Te: omnibus quondam cett. , nunc quasi intermissam agnoscerent, improbi ac perditi cives domitidomiti scripsi: re domiti T: redomiti cett. (re ex re p. geminatum puto) atque victirevicti b2, Reid praecipitante re publica vehementem me fuisse atque fortem, conservata mitem ac misericordem faterentur.

et quoniam L. Torquatus, meus familiaris ac necessarius, iudices, existimavit, si nostram in accusatione sua necessitudinemnecessitudinem Tek: necessitatem cett. familiaritatemque violasset, aliquid se de auctoritate meae defensionis posse detrahere, cum huius periculi propulsatione coniungam defensionem offici mei. quo quidem genere non uterer orationisorationis non uterer eπ , iudices, hoc tempore, si mea solum interesset; multis enim locis mihimihi hoc loco hab. T, post data e, ante locis cett. et data facultas est et saepe dabitur de mea laude dicendi; sed, ut ille viditvidit Teπ : iudices cett. , quantum de mea auctoritate deripuisset, tantum se de huius praesidiis deminuturum deminuturum speravit add. ς mg.: putavit (-tat σψ1) add. b2ψ2ς , sic hoc ego sentio, si mei facti rationem vobis constantiamque huius offici ac defensionis probaroprobavero eπ , causam quoque me P. Sullae probaturum.

ac primum abs te illud, L. Torquate, quaero, cur me a ceteris clarissimis viris ac principibus civitatis in hoc officio atque in defensionis iure secernas. quid enim est quam ob rem abs te Q. Hortensi factum, clarissimi viri atque ornatissimi, non reprehendaturreprehendatur (semel) ea , reprehendatur meum? nam, si est initum a P. Sulla consilium inflammandae huius urbishuius urbis Halm: huius urbis huius e: huius civitatis T: civitatis huius cett. , exstinguendi imperi, delendae civitatiscivitatis e: urbis cett. , mihimichi me e: mihine Halm maiorem hae res dolorem quam Q. Hortensio, mihi maius odium adferre debent, meum denique gravius esse iudicium, qui adiuvandus in his causis, qui oppugnandus, qui defendendus, qui deserendus esse videaturvidetur e ? ita, inquit; tu enim investigasti, tu patefecisti coniurationem.

quod cum dicit,non attendit eum qui patefecerit hoc curasse, ut id omnes viderent quod antea fuisset occultum. qua re ista coniuratio, si patefacta per me est, tam patet Hortensio quam mihi. quem cum videas hoc honorehoc honore Te: honore hoc cett. , auctoritate, virtute, consilio praeditum non dubitasse quin innocentiam P. Sullaeinnocentiam P. Sillae e: innocentem P. sillam (syllo T) cett. defenderet, quaero cur qui aditus ad causam Hortensio patuerit mihi interclusus esse debuerit; quaero illud etiam, si me, qui defendo, reprehendendum putas esse, quid tandem de his existimes summis viris et clarissimis civibus, quorum studio et dignitate celebrari hoc iudicium, ornari causam, defendi huius innocentiam vides. non enim una ratio estest hoc loco hab. T, ante una e, post una cett. defensionis ea quae posita est in oratione; omnes qui adsuntadsunt edd. VR: assunt codd. , qui laborant, qui salvum volunt, pro sua parte atque auctoritate defendunt.

an vero, in quibus subselliis haec ornamenta ac lumina rei publicae viderem, in his me apparere nollem, cum egocum ego cod. Halmii: quorum ego (ope add. ς mg., auxilio add. b2ψς ) mei illum in locum atque in hanc excelsissimamexcelsissimam e: celsissimam cett. sedem dignitatis atque atque et e honoris multis meis ac ac et T magnis laboribus et periculis ascendissem? atque ut intellegas, Torquate, quem accuses, si te forteforte e: om. cett. id offendit quod ego, qui inin e: om. cett. hoc genere quaestionis defenderim neminem, non desim P. Sullae, recordare de ceteris quos adesse huic vides; intelleges et de hoc et de aliisaliis Te: ceteris cett. iudicium meum et horum par atque unum fuisse.

quis nostrum adfuit Vargunteio? nemo, ne hic quidem Q. HortensiusQ. om. e , praesertim qui illum solus antea de ambitu defendisset. non enim iam se ullo officio cum illo coniunctum arbitrabatur, cum ille tanto scelere commisso omnium officiorum societatem diremisset. quis nostrum Serv. Sullam, quis Publium Publium P. Lentulum ς , quis M. Laecam, quis C. C. suppl. Manutius Cornelium defendendum putavit, quis eis horumiis horum Garatoni: horum iis πk: his horum cett. adfuit? nemo. quid ita? quia ceteris inin ceteris e causis etiam nocentis viri boni, si necessarii sunt, deserendosdeserendos e: defendendos cett. esse non putant; in hoc crimine non solum levitatis est culpaculpa est Tk: culpa e verum etiam quaedam contagio sceleris, si defendas eumeum om. T quem obstrictum esse patriae parricidioparricidio TEeaπ : om. cett. suspicere.

quid? Autronio nonne sodales, non conlegae sui, non veteres amici, quorum ille copia quondam abundarat, non hi omnes qui sunt in re publica principes defuerunt? immo etiam testimonio plerique laeserunt. statuerant tantum illudillud tantum T esse maleficium quod non modo non modo non modo e occultari per se sed etiam aperiri inlustrarique deberetdebet e . quam ob rem quid est quod mirere, si cum isdem me in hac causa vides adesse cum quibus in ceteris intellegis afuisseafuisse Lambinus: affuisse (abf. b2cχ ) codd. ? Nisi vero me unum vis ferum praeter ceteros, me asperum, me inhumanum existimari, me singulari immanitate et crudelitate praeditum.

hanc mihi tu si propter meas resmeas res Te: res meas cett. gestas imponis in omni vita meamea vita T , Torquate, personamTorq. personam Te: personam Torq. cett. , vehementer erras. me natura misericordem, patria severum, crudelem nec patria nec naturanec natura nec patria e esse voluit; denique istam ipsam personam vehementem et acrem quam mihi tum tempus et res publica imposuit iam voluntas et natura ipsa detraxit. illa enim ad breve tempus severitatem postulavit, haec in omni vita misericordiam lenitatemque desiderat.

qua re nihil est quod ex tanto comitatu virorum amplissimorum me unum abstrahas; simplex officium atque una bonorum estbonorum est T: bonorum e: est bonorum cett. omnium causa. nihil erit erit est eb1k quod admirere posthac, si in ea parte in qua hos animum adverteris me videbis. nulla est enim in re publica mea causamea causa Te: causa mea cett. propria; tempus agendi fuit mihi magismihi magis Tb1: magis mihi cett. proprium quam ceteris, doloris vero et timoris et periculi fuit illa causa communis; neque enim egoego Te: om. cett. tunc princepstunc princeps Teπk: princeps tunc cett. ad salutem esse potuissem, si esse alii comites noluissent. qua re necesse est, quod mihi consuli praecipuum fuit praeter alios, id iam privato cum ceteris esse commune. neque ego hoc partiendae invidiae, sed communicandae laudis causa loquor; oneris mei partem nemini impertio, gloriae bonis omnibus.

in Autronium testimonium dixisti, inquit; Sullam defendis. hoc totum eius modi est, iudices, ut, si ego sumsum Teb1: sim cett. inconstans ac levis, nec testimonio fidem tribui convenerit nec defensioni auctoritatem; sin est in me ratio rei publicae, religio privati offici, studium retinendae voluntatis bonorum, nihil minus accusator debet dicere quam a me defendi Sullam, testimoniotestimonio fort. delendum laesum esse Autronium. videor enim iamiam Teaπ, Schol.: om. cett. non solum studium ad defendendas causas verum etiametiam Teπ, Schol.: om. cett. opinionis aliquid et auctoritatis adferre; qua ego et moderateego et moderate Te: et moderate ego cett. utar, iudices, et omnino non uterer, si ille me non coegisset.

duae coniurationes absab e te, Torquate, constituuntur, una quae Lepido et Volcatio consulibus patre tuo consule designato facta esse dicitur, altera quae me consule; harum in utraque Sullam dicis fuisse. Patris tui, fortissimi viri atque optimi consulis, scis me consiliis non interfuisse non interfuisse interfuisse dicis e ; scis me, cum mihi summus tecum usus esset, tamen illorum expertem temporum et sermonum fuisse, credo quod nondum penitus in re publica versabar, quod nondum ad propositumpraepositum e mihi finem honoris perveneram, quod meme Teπb2: mea cett. ambitio et forensis labor ab omni illa cogitatione abstrahebat.

quis ergo intererat vestris consiliis? omnes hi quos vides huic adesse et in primis Q. Hortensius; qui cum propter honorem ac dignitatem atque animum eximium in rem publicamatque dignitatem ac animum extimumque in rem p. e , tum propter summam familiaritatem summumque amoremamorem ec: honorem cett. in patrem tuum cum cum tum πbς communibus tum praecipuis patris tui periculis commovebatur. ergo istius coniurationis crimen defensum ab eo est qui interfuit, qui cognovit, qui particeps et consili vestri fuit et timoris; cuius in hoc crimine propulsando cum esset copiosissima atque ornatissima oratio, tamen non minus inerat auctoritatisauctoritatis inerat eb in ea quam facultatis. illius igitur coniurationis quae facta contra vos, delata ad vos, a vobis prolata esse dicitur, ego testis esse non potui; non modo animoanimo Teaπ, Schol.: enim cett. nihil comperi, sed vixvix om. Schol. ad auris meas istius suspicionis famafamam Schol.: fama non Mai pervenit.

qui vobis vobis vobiscum (nob. e) ebς in consilio fuerunt, qui vobiscum illa cognorunt, quibus ipsis periculum tum conflari putabatur, qui Autronio non adfuerunt, qui in illum testimonia gravia dixerunt, hunc defendunt, huic adsuntassunt Teaπ , in huius periculo declarant se non crimine coniurationis, ne adessent ceteris, sed hominum maleficio deterritos esse. mei consulatus autem tempus et crimen maximae coniurationis a me defendetur. atque haechaec (hic e) Teπk: om. cett. inter nos partitio defensionisdefensionis Tπ : om. cett. non est fortuito, iudices, nec temere facta; sed cum videremus eorum criminum nos patronos adhiberi quorum testes esse possemus, uterque nostrum id sibi suscipiendum putavit de quo aliquid scire ipse atque existimare potuisset.

et quoniam de criminibus superioris coniurationis Hortensium diligenter audistis, de hac coniuratione quae me consule facta est hoc primum attendite.

multa, cum essem consul, de summissummae Lambinus rei publicae periculis audivi, multa quaesivi, multa cognovi; nullus umquam de Sulla nuntius ad me, nullum indiciumindicium ab2χψ1 : iudicium cett. , nullae litterae pervenerunt, nulla suspicionulla suspicio del. Mommsen (cf. § 20). multum haec vox fortasse valere deberetvalere deberet Tea: deberet valere cett. eius hominis qui consul insidias rei publicae consilio investigasset, veritate aperuisset, magnitudine animi vindicasset, cum is seis se Te: ipse cett. nihil audisse de P. Sulla, nihil suspicatum esse diceret. sed ego nondum utorutar Teπ : utor cett. hac voce ad hunc defendendum; ad purgandum me potius utar, ut mirari Torquatus desinat me qui Autronio non adfuerimnon affuerim Teπ : affuerim ab1: abfuerim cett. Sullam defendere.

quae enim Autroni fuitfuit Autronii Schol. causa, quae Sullae est? ille ambitus iudicium tollere ac disturbare primum conflato voluit gladiatorum ac fugitivorum tumultu, deinde, id quod vidimus omnes, lapidatione atque concursu; Sulla, si sibi suus pudor ac dignitas non prodesset, nullum auxilium requisivit. ille damnatus ita se gerebat non solum consiliis et sermonibus verum etiam aspectu atque atque et ec voltu ut inimicus esse amplissimis ordinibus, infestus bonis omnibus, hostis patriae videretur; hic se ita fractum illa calamitate atque adflictum putavit ut nihil sibi ex pristina dignitate superesse arbitraretur, nisi quod modestia retinuisset.

hac vero in coniuratione quid tam coniunctum quam ille cum Catilina, cum Lentulo? quae tanta societas ullis inter se rerum optimarum quanta ei cum illis sceleris, libidinis, audaciae? quod flagitium Lentulus non cum Autronio concepit? quod sine eodem illo Catilina facinus admisit? cum interim Sulla cum isdem illis non modo noctem solitudinemque non quaereret sed ne mediocrimediocriter Reid quidem sermone et congressu coniungeretur.

illum Allobroges, maximarum rerum verissimi indicesiudices eaπςb1 , illum multorum litterae ac nuntii coarguerunt; Sullam interea nemo insimulavit, nemo nominavit. postremo eiecto sive emisso iam ex urbe Catilina ille arma misit, cornua, tubastubes Tb1: tube e , fascisfasces e: falces cett. , signa, legiones legiones del. Wolff (malo numero): legionis A. Augustinus: fort. legionum, ille relictus intus, exspectatus foris, Lentuli poena compressus convertit se aliquando ad timorem, numquam ad sanitatem; hic contra ita quievit ut eo tempore omni Neapoli fuerit, ubi neque homines fuisse putanturputant e huius adfines suspicionis et locus est ipse non tam ad inflammandosflammandos e calamitosorum animos quam ad consolandos accommodatus.

propter hanc igitur tantam dissimilitudinem hominum atque causarum dissimilem me in utroque praebui.

veniebat enimenim om. Schol. ad me et saepe veniebat Autronius multis cum lacrimis supplex ut se defenderem, et se meum condiscipulumdiscipulum e in pueritia, familiarem in adulescentia, conlegam in quaestura commemorabat fuisse; multa mea in se, non nulla etiam sua in mesua in me etiam e proferebat officia. quibus ego rebus, iudices, ita flectebar animo atque frangebar ut iamiam Te: etiam cett. ex memoria quas mihi ipsiipse T1b fecerat insidias deponerem, ut iam immissum esse ab eo C. Cornelium qui me in meis sedibusmeis sedibus e: sedibus meis cett.: meis aedibus Lambinus , in conspectu uxorisuxoris Te: uxoris meae cett. ac liberorum meorum trucidaret obliviscerer. quae si de uno me cogitasset, qua mollitia sum animi ac lenitatelenitate aπb2χψk: levitate cett. , numquam me hercule illius lacrimis ac precibus restitissem; sed cum mihi patriae,

cum vestrorum periculorum, cum huius urbis, cum illorum delubrorum atque templorum, cum puerorum infantium, cum matronarum ac virginum veniebat in mentem, et cum illae infestae ac funestae faces universumque totius urbis incendium, cum telacum tela om. T , cum caedes, cum civium cruor, cum cinis patriae versari ante oculos atque animum memoria refricare coeperat, tum denique ei resistebam, neque solum illi hosti ac parricidae sed his etiam propinquis illius, Marcellis, patri et filio, quorum alter apud me parentis gravitatem, alter fili suavitatem obtinebat; neque meneque enim me Müller arbitrabar sine summo scelere posse, quod maleficium in aliis vindicassem, idem in illorum socio, cum scirem, defendere.

atque idem ego neque P. Sullam supplicem ferre, neque eosdem eosdem hos T Marcellos pro huiuspro huius Eeaπ : pro T: om. cett. periculis lacrimantis aspicerepericulis lacrim. aspicere TEe: om. cett. , neque huiusneque huius om. aπ M. MessalaeMessallae Lambinus (cf. Sex. Rosc. 149), hominis necessarii, preces sustinere potui; neque enim estest om. Te (causae adv. naturae est Madvig) causa adversata naturae, nec homo nec resnec res nec homo c misericordiae meae repugnavit. nusquam nomen, nusquam vestigium fuerat, nullum crimen, nullum indicium, nulla suspicionulla suspicio Ee: om. cett. . suscepi causam, Torquate, suscepi, et feci libenter ut me, quem boni constantem, ut spero, semper existimassent, eundem ne improbi quidem crudelem dicerent.

hic ait se ille, iudices, regnum meum ferre non posse. quod tandem, Torquate, regnum? consulatus, credo, mei; in quo ego imperavi nihil et et sed b2 contra patribus conscriptis et bonis omnibus parui; quo in magistratu non institutum est videlicet a mevidelicet a me e: a me iudices cett. regnum, sed repressumrepressum e: repulsum b2ψ2 : non permissum ςb1k, p. mg.: promissum cett. . an tum tum tu πe, Schol. in tanto imperio, tantatanta mei, Schol.: tantaque Mai (sil.) dices Schol. potestate non dicis meme Teπ, Schol.: om. cett. fuisse regem, nunc privatum regnare dicisdices Stangl ? quo tandem nomine? quod, in quos testimonia dixisti, inquit, damnati sunt; quem defendis, sperat se absolutum iri. hic tibi ego de testimoniis meis hoc respondeorespondebo T , si falsum dixerim, te in eosdemeosdem e, Schol.: eos cett. dixisse; sin verum, non esse hoc regnare, cum verum iuratusiuratus Teb1, Schol.: iuratos cett. dicas, probare. de huius spe tantum dico, nullas a me opes P. Sullam, nullamnullam om. Tea potentiam, nihil denique praeter praeter propter T fidem defensionis exspectare.

Nisi tu, inquit, causam recepisses, numquam mihi restitisset, sed indicta causa profugisset. si iam hoc tibiiam tibi hoc eπ concedam, Q. Hortensium, tanta gravitategravitate tanta e hominem, si hos talis viros non suo stare iudicio, sed meo; si hoc tibi demdem Naugerius (1): idem codd. quod credi non potest, nisi ego huic adessem, hos adfuturos non fuisse, uter tandem rex est, isne cui innocentes homines non resistunt, an is qui calamitosos non deserit? at hic etiam, id quod tibi necesse minimeminime tibi necesse e fuit, facetus esse voluisti, cum Tarquinium et Numam et me tertium peregrinum regem esse dixisti. Mitto iam de rege quaerere; illud quaero peregrinum cur me esse dixeris. nam si ita sum, non tam est admirandum regem esse meme esse e , quoniamquoniam Te: quia cett. , ut tu aisais T: agis e: vis cett. , duo iamduo iam scripsi: etiam (ex .11. iam credo, cf. Font. 24, Rab. Post. 31) codd.: iam Müller peregrini reges Romae fuerunt, quam consulem Romae fuisse peregrinum. hoc dico, inquit, te esseesse e Schol. ex municipio.

fateor et addo etiam:ex eoeo om. Tb1 municipio unde iterum iam salus huic urbi imperioque missa est. sed scire ex te pervelim quam ob rem qui ex municipiis veniant peregrini tibi esse videantur. nemo nemo e, Schol.: nemo enim cett. istuc M. illiilli om. Schol. Catoni seni, cum plurimos haberet inimicos, nemo Ti. CoruncanioTi. Teag, Schol.: T. cett. , nemo M’. CurioM’. Curio Schol., Manutius: Curio πc, ed. V: Curioni cett. , nemo huic ipsi nostro C. Mario, cum ei multi inviderent, obiecit umquam. equidem vehementer laetor eum esse me in quem tu, cum cuperes, nullam contumeliam iacere potueris quae non ad maximam partem civium conveniretpertineret πb2c . sed tamen te a me pro magnis causis nostrae necessitudinis monendum esse etiam atque etiam puto. non possunt omnes esse patricii; si verum quaeris, ne curant quidem; nec se aequales tui propter istam causam abs te anteiri putant.

ac at b1c si tibi nos peregrini videmur, quorum iam et iam et iam ec nomen et honos inveteravit et urbi huicurbi huic Te: huic urbi cett. hominum om. e et hominum famae ac sermonibus, quam tibi illos competitores tuos peregrinos videri necesse erit qui iam ex tota Italia delecti tecum de honore ac deac de Te: et de cett. omni dignitate contendentcontendent Te: certabunt c: contendunt cett. ! quorum cave tutu cave e quemquam peregrinum appelles, ne peregrinorum suffragiis obruare. qui si si si ita e attulerint nervos et industriam, mihi crede, excutient tibi istam verborum iactationem et te ex somno saepe excitabunt nec patientur se abs te, nisi virtute vincentur, honore superari.

ac ac at eb1c, ed. V si, iudices, ceterisceteris om. e patriciis me et vos peregrinos videri oporteret, a Torquato tamen hoc vitiumhoc convicium Gulielmius sileretur; est enim ipse aa om. Schol. materno genere municipalis, honestissimi ac nobilissimi generis, sed tamen Asculani. aut igitur doceat Picentis solos non esseesse non e peregrinos aut gaudeat suo generi me meum non anteponerenon anteponere Teπ : ante non ponere (cf. Off. iii. 71) cett. (meliore numero). qua re neque tu me peregrinum posthac dixeris, ne gravius refutere, neque regem, ne derideare. Nisi forte regium tibi videtur ita vivere ut non modo homini nemini sed ne cupiditati quidem ulli servias, contemnere omnis libidines, non auri, non argenti, non ceterarum rerum indigere, in senatu sentire libere, populi utilitati magismagis utilitati e consulere quam voluntati, nemini cedere, multis obsistere. si hoc putas esse regium regium regnum πb1gc2k , regem me esseregem me esse T: me regem esse cett. confiteor; sin te potentia mea, si dominatio, si denique aliquod dictum adrogans aut superbum movet, quin tu id potius profers quam verbi invidiam contumeliamque maledicti?

ego, tantis a me beneficiis in re publica positis, si nullum aliud mihi praemium abab Te, Schol.: a cett. senatu populoque Romano nisi honestum otium postularem, quis non concederet? ceteri ceteri supplevi sibi haberent haberent haberent alii Sylvius honores, sibi imperia, sibi provincias, sibi triumphos, sibi alia praeclarae laudis insignia; mihi liceret eius urbis quam conservassem conspectu tranquillo animo et quieto frui. quid si hoc non postulo? si ille labor meus pristinus, si sollicitudo, si officia, si operae, si vigiliae deserviunt amicis, praesto sunt omnibus; si neque amici in foro requirunt studium meum neque res publica in curia; si me non modo non modo non modo ς vocatio ea rerum gestarum vacatio sed neque honoris neque aetatis excusatio vindicat a labore; si voluntas mea, si industria, si domus, si animus, si aures patent omnibus; si mihi ne ad ea quidem quae pro salute omnium gessi recordanda et cogitanda quicquam relinquitur temporis: tamen hoc regnum appellabitur, cuius vicarius qui velit esse inveniri nemo potest?

longe abest a mea me Ee: om. cett. regni suspicio; si quaeris qui sintsin e Romae regnum occupare conati, ut ne replices annalium memoriam, ex domesticis imaginibus invenies. res enim gestae, credo, meae me nimis extulerunt ac mihi nescio quos spiritus attulerunt. quibus de rebus tam claris, tam immortalibus, iudices, hoc possum dicere, me qui ex summis periculis eripuerimpericulis erip. Te: erip. periculis cett. urbem hanc et vitam omnium civium satis adeptum fore, si ex hoc tanto in omnis mortalis beneficio nullum in me me me ipsum e periculum redundaritredundarit TEe: redundabit cett. .

etenim in qua civitate res tantasrem tantam Schol. gesserim memini, in quain qua b1k, Schol.: et in qua (qua in T) cett. urbe verserverser (-or π) TEeπ, Schol.: om. cett. intellego. plenum forum est eorum hominum quos ego a vestris cervicibus depulirepuli eψ2c , iudices, a meis non removi. Nisi vero paucos fuisse arbitramini qui conari aut sperare possent se tantum imperium posse delere. Horum ego faces eripere de manibus et gladios extorquere potui, sicutisicuti Te: sicut cett. feci, voluntates vero consceleratas ac nefarias nec sanare potui nec tollere. qua re non sum nescius quanto periculo vivam in tanta multitudine improborum, cum mihi uni cum omnibus improbis aeternum videam bellum esse susceptumesse bellum susceptum T: bellum susceptum esse e .

quod si illis meis praesidiis forte invides, et si ea tibi regia videntur quod omnes boni omnium generum atque ordinum suam salutem cum mea coniungunt, consolare te quod omnium mentes improborum mihi uni maxime sunt infensae et adversae; qui me non modonon modo ψ2: non solum πχψ1ς: non modo solum cett. (mõ post nõ omissum turbas dedit) idcirco oderunt quod eorum conatus impios et furorem consceleratum repressi, sed eo etiam magismagis etiam e quod nihil iamiam om. e se simile me vivo conari posse arbitrantur.

at ac T vero quid ego mirermirer Te: miror cett. , si quid ab improbis de me improbe dicitur, cum L. Torquatus primum ipse his fundamentishis fund. ipse e adulescentiae iactis, ea spe proposita amplissimae dignitatis, deinde L. Torquati, fortissimi consulis, constantissimi senatoris, semper optimi civis filius, interdum efferatur immoderatione verborum? qui cum suppressa voce de scelere P. LentuliP. Lentuli del. Garatoni , de audacia coniuratorum omnium dixisset, tantum modo ut vos qui ea probatis exaudire possetis, de supplicio supplicio de Lentulo add. Tea: P. Lentuli add. cett., del. Halm (de laqueo Reid), de carcere magna et queribunda voce dicebat.

in quo primum illud eraterat illud T absurdum quod, cum ea quae leviterleniter Sylvius dixerat vobis probare volebat, eos autemautem om. T qui circum iudicium stabant audire nolebat, non intellegebat ea quae clare diceret ita illos audituros quibus se venditabat ut vos quoque audiretis, qui id non probabatisprobabitis Taπ . deinde alterum iam oratoris est est suppl. Reid vitium non videre quidquod T quaeque causa postulet. nihil est enim tam alienum ab eo qui alterum coniurationis accuset quam videri coniuratorum poenam mortemque lugere. quod cum is tribunus pl. facit qui unus videtur ex illis ad lugendos coniuratos relictus, nemininemini Te, Schol.: re ... a ςgp: vere π: nec ... χ1c: nec (neque k) hoc χ2c2k mirum est; difficile est enim tacere, cum doleas; te, si quid eius modi facisfacis eius modi e , non modo talem adulescentem sed in ea causa in qua te vindicem coniurationis velis esse vehementer admiror.

sed reprehendo tamen illud maxime quod isto ingenio et prudentia praeditus causam rei publicae non tenes, qui arbitrere plebi Romanae res eas non probari quas me consule omnes boni pro communi salutecomm. salute c, Lag. 9: salute comm. cett. gesserunt. ecquem et quem codd.: corr. ed. Crat. tu horum qui adsuntadsunt bχc: assunt cett. , quibus te contra ipsorum voluntatem venditabas, aut tam sceleratum statuis fuisse ut haec omnia omnia omni T: om. e perire voluerit voluerit fort. se salvo voluerit (colon numero caret), aut tam miserum ut et se perire cuperet et nihil haberet quod salvum esse vellet? an vero clarissimum virum generis vestri ac nominis nemo reprehendit, qui filium suum vita privavit ut in ceterosceteros e, Schol.: ceteris cett. firmaret imperium; tu rem publicam reprehendis, quae domesticos hostis, ne ab eisiis k: his cett. ipsa necaretur, necavit?

itaque attendeattende Te: attende iam cett. , Torquate, quam ego defugiam auctoritatem consulatus mei! maxima voce ut omnes exaudire possint dico semperque dicam. adeste adeste Teπ : adestote cett. omnes animis, QuiritesQuirites scripsi: qui adestis (corpore add. p. mg., corporibus add. ς mg., b1k) codd.: qui adstatis Reid (nota q~ turbas dedit, cf. Phil. iv. 1), quorum ego frequentia magno opere laetor; erigite mentis aurisque vestras et me de invidiosis rebus, ut ille putat, dicentem attendite! ego consul, cum exercitus perditorum civium clandestino scelere conflatus crudelissimum et luctuosissimum exitium patriae comparasset, cum ad occasum interitumque rei publicae Catilina in castris, in his autem templis atque atque ac e tectis dux Lentulus esset constitutus, meis consiliis, meis laboribus, mei capitis periculis, sine tumultu, sine dilectudilectu eπ : delectu cett. , sine armis, sine exercitu, quinque hominibus comprehensis atque confessisconfessis Teaπ : confossis cett. incensione urbem, internicione civis, vastitate Italiam, interitu rem publicam liberavi; ego vitam omnium civium, statum orbis terrae, urbem hanc denique, sedem omnium nostrum, arcem regum ac nationum exterarum, lumen gentium, domicilium imperi, quinque hominum amentium ac perditorum poena redemi.

an me existimasti haec iniuratum in iudicio non esse dicturum quae iuratus in maxima contione dixissem? atque etiam illud addam, ne qui forte incipiat improbus subito te amare, Torquate, et aliquid sperare de te, atque ut idemut id Reid omnes exaudiant clarissima voce dicam. harum omnium rerum quas ego in consulatu pro salute rei publicaesalute rei p. Te: communi salute ς: salute agχc: salute communi bpk suscepi atqueatque Teg: et cett. gessi L. ille Torquatus, cum esset meus contubernalis in consulatuin consulatu e: post consulatu colon pro salute ... consulatu repetit T: in consulatu cum signifer esset iuventutis cett. atque etiam in praetura fuisset, cum princeps, cum auctor, cum signifer esset iuventutiscum princeps ... iuventutis post exstitit hab. codd.: huc transtuli , actoractor Orelli: auctor codd. (cf. Sest. 61), adiutor, particeps exstitit; parens eius, homo amantissimus patriae, maximi animi, summi consili, singularis constantiae, cum esset aeger, tamen omnibus rebus illis interfuit, nusquamnusquam Te: numquam cett. est a me digressus, studio, consilio, auctoritate unus adiuvit plurimum, cum infirmitatem corporis animi virtutevirtute animi e superaret.

videsne ut eripiam te ex improborum subita gratia et reconciliem bonis omnibus? qui te et diligunt et retinent retinebuntque semper nec, si a me forteforte a me eπ desciveris, idcirco te a se et a re publica et a tua tua sua Teaπgb1 dignitate deficere patientur. sed iam redeo ad causam atque hoc vos, iudices, testor: mihi de memet ipso tam multa dicendi necessitas quaedam imposita est ab illo. nam si Torquatus Sullam solum accusasset, ego quoque hoc tempore nihil aliud agerem nisi eum qui accusatus esset defenderem; sed cum ille tota illa orationeorat. illa e in me esset invectus et cum, ut initiout initio Te: initio ut cett. dixi, defensionem meam spoliare auctoritatespoliare auct Te: auct. spoliare cett. voluisset, etiam si dolor meusmeus dolor e: dolor me meus Orelli respondere non cogeret, tamen ipsa causa hanc a me orationem flagitavissetflagitavisset Teπ : flagitasset cett. .

ab ab ec2, Schol.: om. cett. Allobrogibus nominatum Sullam esse dicis. quis negat? sed legesed lege TEe: Sullae cett. indiciumindic. Taχc: iudic. cett. et vide quem ad modum nominatus sit. L. Cassium dixerunt commemorasse cum ceteris Autronium secum facere. quaero num Sullam dixerit Cassius. nusquam. sese aiunt quaesisse de Cassio quid Sulla sentiret. videte diligentiam Gallorum; qui vitam hominum naturamque non nossent ac tantum audissentaudivissent e eos pari calamitate esse, quaesiverunt essentne eademesse quaesiverunt essentne eadem TEeπ : qui fuerant (-unt a) esse (-ent a) in eodem cett. voluntate. quid tum Cassius? si respondisset idem sentire et secum facere Sullam, tamen mihi non videretur in hunc id criminosum esse debere. quid ita? quia, qui barbaros homines ad bellum impelleret, non debebat minuere illorum suspicionem et purgare eos de quibus illi aliquid suspicari viderentursuspicari viderentur TEe: suspicarentur cett. .

non respondit tamen una facere Sullam. etenim esset absurdum, cum ceteros sua sponte nominasset, mentionem facere SullaeSullae ante nullam hab. e, ς mg., ante facere T: om. cett. nullam nisi admonitum et interrogatum; nisi forte veri simile est P. Sullae nomen in memoria Cassio non fuisse. si nobilitas hominis, si adflictaafflicta eb1c2k, p mg.: afflata cett. fortuna, si reliquiae pristinae dignitatis non tam inlustres fuissent, tamen Autroni commemoratio memoriam Sullae rettulisset; etiam, ut arbitror, cum auctoritates principum coniurationis ad incitandos animos Allobrogum conligeret Cassius, et cum sciret exteras nationes maxime nobilitate moveri, non prius Autronium quam Sullam nominavissetnominavisset Te: nominasset cett. .

iam vero illud minime probariminime probari e: probari minime cett. potest, Gallos Autronio nominato putasse propter calamitatis similitudinem sibi aliquid de Sulla esse quaerendum, Cassio, si hic esset in eodem scelere, ne cum appellasset quidem Autronium, huius in mentem venire potuisse. sed tamen quid quid quod T responditresponderit Tg de Sulla Cassius? se nescire certum. non purgat, inquit. dixi antea: ne si argueret quidem tum denique, cum esset interrogatus, id mihimihi om. e criminosum videretur.

sed ego in iudiciis et inet in Te: et cett. quaestionibusin quaestionibus et indiciis Schol. non hoc quaerendum arbitror, num purgetur aliquisaliqui Schol. , sedsed ς, Schol.: et cett. num arguatur. etenim cum se negatse negat Teπ : negat se cett. scire Cassius, utrum sublevat Sullam an satis probat se nescire? sublevat apud Gallos. quid ita? ne indicent. quid quod Te ? si periculum esse putasset ne illi umquam indicarent, de sese om. e ipseipse T, Ernesti: ipso cett. confessus esset? nesciit nescit T videlicet Taπ : om. e: iudices cett. videlicet. credo celatum esse Cassium de Sulla uno; nam de ceteris certe sciebat; etenimetenim Teaπ : et ea cett. domi eius pleraque conflata esse constabat. qui qui quia Madvig negare noluit esse in eo numero Sullam quo plus spei Gallis daret, dicere autem falsum non ausus est, sese π: om. cett. (post nescire suppl. Lambinus) nescire dixit. atque atque Teaπb1: atqui cett. hoc perspicuum est, cum is qui de omnibus scierit de Sulla se scire negarit, eandem vim esseesse vim ec negationis huius quam siquam tum si c2 extra coniurationem hunc esse se scire dixisset. nam cuius scientiam de omnibus constat fuisse, eius ignoratio de aliquo purgatio debet videri. sed iam non quaero purgetne Cassius Sullam; illud mihi tantum satis est contra Sullam nihil esse in indicioindicio Te: iudicio cett. .

exclusus hac criminatione Torquatus rursus in me inruit, me accusat; ait me aliter ac dictum sitsit Te, Schol.: est cett. in tabulas publicas rettulisse. O di immortales!—vobis enim tribuotribuo T: tribuam cett. quae vestra sunt, nec vero possum meo tantumtantum meo e ingenio dare ut tot res tantas, tam varias, tam repentinas in illa turbulentissima tempestate rei publicae mea sponte dispexerimdispex. eaςb2k: despex. cett. —vos profecto animum meum tum conservandae patriae cupiditate incendistis, vos me ab omnibus ceteris cogitationibus ad unam salutem rei publicae convertistisconvertistis Te: contulistis cett. , vos denique in tantis tenebris erroris et inscientiae clarissimum lumen menti meae praetulistismenti meae praetul. Te: praetul. menti meae cett. .

vidi ego hoc, iudices iudices vidi Ta: om. e , nisi recenti memoria senatus auctoritatem huius indici monumentis publicis testatus essem, fore ut aliquando non Torquatus neque Torquati quispiam similis—nam id me multum fefellit—sed ut aliquis patrimonipatrimonii Te, Schol.: patrimonio cett. naufragus, inimicus oti, bonorum hostis, aliter indicataindic. Ta: iudic. cett. haec esse diceret, quo facilius vento aliquo in optimum quemque excitato posset in malis rei publicae portum aliquemaliquem hoc loco hab. Tec, post malorum cett. suorum malorum invenire. itaque introductis in senatum indicibus constituiinstitui Schol. senatores qui omnia indicum dicta, interrogata, responsa perscriberent.

at quos viros! non solum summa virtute et fide, cuius generis eraterat Teπ : om. cett. in senatu facultas maxima, sed etiam quos sciebam memoria, scientiascientia e, Schol.: consuetudine et add. cett. , celeritate scribendi facillime quae dicerentur persequi posse, C. Cosconium, qui tum erat praetor, M. Messalam, qui tum praeturam petebat, P. Nigidium, App. Claudium. credo esse neminem qui his hominibushominibus TEeπ : omnibus cett. ad ... referendum TEe: aut ... referendis cett. ad vere referendum aut fidem putet aut ingenium defuisse. quid deinde? quid feci? Cum scirem ita esseesse Te: om. cett. indicium relatumrelatum Teaπ : om. cett. in tabulas publicas ut illae tabulae privata tamen custodia more maiorum continerentur, non occultavi, non continui domi, sed statimstatim hoc loco hab. Te, post describi πς, post omnibus cett. describi ab omnibus librariis, dividi passim et pervolgari atque edi populo Romano imperavi. divisi totatoti (-ae e) Italiae codd.: corr. Madvig Italia, emisiemisi E: dimisi Tπ : divisi cett. in omnis provincias; eius indici exex (et e) Te: e cett. quo oblata salusobl. salus Te: salus obl. cett. esset omnibus expertem esse neminem volui.

itaque dico locum in orbe terrarum esse nullum, quo in loco populi Romani nomen sit, quin eodem perscriptum hoc indicium pervenerit. in quo ego tamtam gς : tum cett. subito et exiguo et turbido tempore multa divinitus, ita ut dixi, non mea sponte providi, primum ne quisqui Reid posset tantum aut de rei publicae aut de alicuius periculo meminisse meminisse hic desinit e quantum vellet; deinde ne cui liceret umquam reprehendere illud indicium aut temere creditum criminari; postremo ne quid iam a me, ne quid ex meis commentariis quaereretur, ne aut oblivio mea aut memoria nimia videreturnimia vid. T: vid. nimia cett. , ne denique aut neglegentia turpis aut diligentia crudelis putaretur.

sed tamen abs te, Torquate, quaero: cum indicatus tuus esset inimicusesset inim. T: inim. esset cett. et esset eius rei frequens senatus et recens memoria testis, et tibiet tibi Halm: tibi codd.: tibique Meerdervoort , meo familiari et contubernali, prius etiam edituri indicium fuerint scribae mei, si voluisses, quam in codicem rettulissent, cur cumcur cum Nohl: cum codd. videres aliter fieriferri T: referri Orelli , tacuisticur tacisti ς mg., πb1c2k, ed. V , passus es, non mecum aut ut ut supplevi cum familiarissimofamiliarissimo scripsi: familiari meo codd.: familiari tuo Richter questus es aut, quoniam tam facile inveheris in amicos, iracundius etet π: aut cett. vehementius expostulasti? tu, cum tua vox numquam sit audita, cum indicio lecto, descripto, divolgato quieveris, tacueris, repente tantam rem ementiareementiare T: enuntiare (audeas add. ς mg., bc2k) cett. et in eum locum te deducas ut, ante quam me commutati indici coargueris, te summae neglegentiae tuo iudicioindicio ς convictum esse fateare?

mihi cuiusquam salus tanti fuisset ut meam neglegerem? per me ego veritatem patefactam contaminarem aliquo mendacio? quemquam denique ego iuvarem, a quo et tamet tam Garatoni: etiam Ta: et cett. crudelis insidias rei publicaerei p. Tπ : in rem p. cett. me ... consule Ta: me ... consulem cett. factas et me potissimum consule constitutasconstitutas E: om. cett. putarem? quod si iam essem oblitus severitatis et constantiae meae, tamne amens eram ut, cum litterae posteritatis causa repertae sint, quae subsidio oblivioni esse possentpossint πς , ego recentem putarem memoriam cuncti senatus commentario meo posse superari?

fero ego te, Torquate, iam dudum feroiam dudum, fero Naugerius (i), et non numquam animum incitatum ad ulciscendam orationem tuam revoco ipse et reflecto, permitto aliquid iracundiae tuae, do adulescentiae, cedo amicitiae, tribuo parenti. sed nisi tibi aliquem modum tutetute TEπ : vitae cett. constitueris, coges oblitum meme oblitum πk: oblitum om. T nostrae amicitiae habere rationem meae dignitatis. nemo umquam me tenuissima suspicione perstrinxitperstrinxerit T quem non perverterimpraeverterim E: perculerim π acac (aut T: fort. atque) perfregerim TEπ : om. cett. perfregerim. sed mihi hoc credas velim: non eis libentissime soleo respondere quos mihi videor facillime posse superare.

tu quoniam minime ignoras consuetudinem dicendi meam, noli hac nova lenitatelenitate nova T abuti mea, noli aculeos orationis meae, qui reconditi sunt, excussos arbitrari, noli id omnino a me putareomnino a me put. T: put. omnino a me cett. esse amissumamissum TEaπ : omissum cett. si quid est tibi remissum atque concessum. Cum illae valent apud me excusationes iniuriae tuae, iratus animus tuus, aetas, amicitia nostra, tum nondum statuo te virium satis habere ut ego tecum luctari et congredi debeam. quod si esses usuusu om. T atque aetate robustior, essem idem qui soleo cum sum lacessitus; nunc tecum sic agam tulisse ut potius iniuriam quam rettulisse gratiam videar.

neque vero quid mihi irascare intellegere possum. si, quod eum defendo quem tu accusas, cur tibi egoego T: quoque ipse cett. non suscenseo, quodquod Tπ : qui cett. accusasaccusas Tπabc: accuses cett. eum quem ego defendo? inimicum egoinimicum ego T: inimicum cett. , inquis, accuso meum. et amicum ego defendo meum. non debes tutu Tπ : tamen cett. quemquam inin om. Tπacψ coniurationis quaestione defendere. immo nemo magis eum de quo nihil umquam estumquam est T: est umquam E: est cett. suspicatus quam is qui de aliis multa cognovitcognovit ac1, Lambinus: cogitavit cett. . cur dixisti testimonium in alios? quia coactus sumsum π . cur damnati sunt? quia creditum est. regnum est dicere in quem velis etet Tg: ac cett. defendere quem velis. immo servitus est non dicere in quem velis et nonet non π: nec k: et cett. defendere quem velis. ac si considerare coeperis utrum magis mihi hoc necesse fuerit facere an istudistud TEπ : om. cett. tibi, intelleges honestius te inimicitiarum modum statuere potuisse quam me humanitatis.

at at Lambinus: aut T: an cett. vero, cum honos agebatur familiae vestrae amplissimusamplissimus hoc loco hab. T, ante fam. cett. , hoc est consulatus parentis tui, sapientissimus vir familiarissimis suis nonnon om. cod. H. Stephani suscensuit, pater tuuspater tuus del. Rinkes , cum Sullam et defenderent et laudarent? intellegebat hanc hanc enim π nobis a maioribus esse traditam disciplinam ut nullius amicitia ad pericula propulsandapericula propuls. T: propuls. pericula cett. impediremur. at eratat erat Halm: aderat Ta: et (om. et π) erat cett. huic iudicio longe dissimilis illa contentio. tum adflicto P. Sulla consulatus vobis pariebatur, sicuti partus est; honoris erat certamen; ereptum repetere vos clamitabatis, ut victi in campo in foro vinceretis; tum qui contra vos pro huius salute pugnabant, amicissimi vestri, quibus non irascebaminiquibus non irascebamini del. Campe , consulatum vobis eripiebant, honori vestro repugnabant, et tamen id inviolata vestra amicitia, integro officio, veterevetere (-rẽ a) Ta: veteri cett. exemplo atque instituto optimi cuiusque faciebant.

ego vero quibus ornamentis adversor tuis aut cui dignitati vestrae repugno? quid est quod iam ab hoc expetas? honos honos T: honor cett. ad patrem, insignia honoris ad te delata sunt. tu ornatusornatus huius c2k exuviisexuviis TE: eximiis π: et uiuus a: eripuis p: erumnis cett. huiushuius E: om. cett. venis ad eum lacerandum quem interemisti, ego iacentem et spoliatum defendo et protego. atque hic tu et reprehendis me quia defendam et irasceris; ego autem non modo tibi non irascor sed nene T: neque cett. reprehendo quidem factum tuum. te enim existimo tibi statuisse quid faciendum putares et satis idoneum offici tuitui TE: om. cett. iudicem esse esse suppl. Halm potuissepotuisse T: posuisse cett. .

at accusat C. C. suppl. ed. V Corneli filius et id aequeet id aeque Tπ : et idemque a: idemque cett. valere debet ac si pater indicaret. O patrem Cornelium sapientem qui, quod praemi solet esse in indicioindicio Tc: iudicio cett. , reliquerit, quod turpitudinis in confessione, id per accusationem fili susceperit! sed quid est tandem quod indicatindicet Taπ per istum puerum Cornelius? si veterasi vertera T: suescã a: sin ea π: si est causa cett. , mihi ignota, cum Hortensio communicata, responditrespondit T: respondet (-eat π) cett. Hortensius; sin, ut ais, illum conatumconatum T: comitatum cett. Autroni et Catilinae, cum in campo consularibus comitiis, quae a me habita sunt, caedem facere voluerunt, Autronium tum in campo vidimus —sedsed Madvig: et codd. quid dixi vidisse nos? ego vidi; vos enim tum, iudices, nihil laborabatis neque suspicabamini, ego tectus praesidio firmo amicorum Catilinae tum ettum et aπ : tum T: tunc et cett. Autroni copias et conatum repressi.

num quis est igitur qui tum dicat in campum aspirasse Sullam? atqui, si tum se cumsecum Taπ Catilinam T Catilina societate sceleris coniunxerat, cur ab eo discedebat, cur cum Autronio non erat, cur in in ire T (fort. in re pari sine causa) pari causa non paria signa criminis reperiuntur? sed quoniam Cornelius ipse etiam nunc de indicando dubitat, etet π, Reid: om. cett. , ut dicitis, informat ad hocadhuc Ernesti adumbratum indicium filiumfilium T: filii cett. , quid tandem de illa nocte dicit, cum inter falcarios ad M. LaecamLaecam T: Leccam cett. nocte ea quae consecuta est posterum diem Nonarum NovembriumNonas Novembris bc me consule Catilinae denuntiatione convenit? quae nox omnium temporum coniurationis acerrima fuit atque acerbissima. tum Catilinae dies exeundi, tum ceteris manendi condicio, tum discriptiodiscr. Bücheler: descr. codd. totam per urbem caedis atque incendiorum constituta est; tumtum Tπab: tunc cett. tuus pater, Corneli, id quod tandem aliquando confitetur, illam sibi officiosam provinciam depoposcit ut, cum prima luce consulem salutatum veniret, intromissus et meo et meo meo Tπ more et iure amicitiae me in meo lectulolectulo Tπ : lecto cett. trucidaret.

hoc tempore, cum arderet acerrime coniuratio, cum Catilina egrederetur ad exercitum, Lentulus in urbe relinqueretur, Cassius incendiis, Cethegus caedi praeponeretur, Autronio ut occuparet Etruriam praescriberetur, cum omnia ornarenturornarentur Landgraf: ordinarentur codd. (cf. § 75), instruerenturinstruerentur Tπ : instituerentur cett. , pararentur, ubi fuit Sulla, Corneli? num Romae? immo longe afuitaffuit Ta: abfuit cett.: corr. Halm . num inin om. T eisiis Tk: his cett. regionibusregionibus Tc1: legionibus cett. quo se Catilina inferebatreferebat c2 ? multo etiam longius. num in agro Camerti, Piceno, Gallico, quas inin Ta: om. cett. oras maxime quasi morbus quidam illius furoris pervaserat? nihil vero minus. fuit enim, ut iam ante dixi, Neapoli, fuit in ea parte Italiae quae maxime istaista T: ea cett. suspicione caruit.

quid ergo indicat aut quid adfert aut ipse Cornelius aut vos qui haec ab illohaec ab illo T: ab eo haec (om. haec a) cett. mandata defertis? gladiatores emptos esse Fausti simulatione ad caedem ac tumultum? ita prorsus; interpositi sunt gladiatores. quos testamento patris deberi videmusdeberi videmus Tπapk: deberi debemus ςg: videmus deberi bc . adrepta est familia. quae si esset praetermissa, posset alia familia Fausti munus praebere interpunxit Richter . Vtinam quidem haec ipsa non modo iniquorum invidiaeinvidiae esset codd.: corr. Lambinus sed aequorum exspectationi satis facere posset! properatum properatum (-rat b2) Tπb2: praeparant cett. vehementer estest T: om. cett. , cum longe tempus muneris abesset. quasi vero tempus dandi muneris non valde appropinquaret. nec opinante Fausto, cum is neque sciret neque vellet, familia est comparata.

at litterae sunt Fausti,per quas ille precibus a P. Sulla petit ut emat gladiatores et ut hos ipsos emat, neque solum ad Sullam missae sed ad L. Caesarem, Q. Pompeium, C. Memmium, quorum de sententia tota res gesta est. at praefuit familiae CorneliusCornelius del. Manutius , libertus eius libertus eius (i. e. L. eius) supplevi: notam L (=libertus) excidisse vidit Orelli, qui P. L. (i. e. Publi libertus) coni. . iam si in paranda familia nulla suspicio est, quisquis Ta: quod cett. praefueritpraefuerit T: praefuit b2ψ1ς : profert cett. nihil ad rem pertinet; sed sed fort. is tamen munere serviliServili Lag. 9, Madvig (melius esset Servi, i. e. Serv. Sullae, cf. § 6) obtulit se ad ferramenta prospicienda, praefuit vero numquam, eaque res omni temporeomni tempore hoc loco hab. T. post libert. cett. per bellum Balbum E , Fausti libertum, administrata est.

at enim SittiusSittius (Sicc. Sic.) TEπab1: Cincius cett. (ubique) est ab hoc in ulteriorem Hispaniam missus ut eam provinciam perturbaret. primum Sittius, iudices, L. Iulio C. Figulo consulibus profectus est aliquanto ante furorem Catilinae et suspicionem huius coniurationis; deinde est profectus non tum primum sed cum in isdem locis aliquanto ante eadem de causa aliquot annos fuisset, ac profectus est non modo ob causam sed etiam obetiam obTb2k: etiam cett. necessariam causam, magna ratione cum Mauretaniae rege contracta. tum autem, illo profecto, Sulla procurante eius rem et gerente plurimis et pulcherrimis P. Sitti praediis venditis aes alienum eiusdem dissolutum est est suppl. Angelius , ut, quae causa ceteros ad facinus impulit, cupiditas retinendae possessionis, ea Sittio non fuerit praediis deminutis.

iam vero illud quam incredibile, quam absurdum, qui Romae caedem facere, qui hanc urbem inflammare vellet, eum familiarissimum suum dimittere ab se et amandareamandare T: mandare cett. in ultimas terras! Vtrumutrum Tπa: visum cett. quo facilius Romae ea quae conabatur efficeret, si in Hispania turbatum essetHispaniam turb. isset ς ? at haec ipsa per se sine ulla coniunctione agebantur. an in tantis rebus, tam novis consiliis, tam periculosis, tam turbulentis hominem amantissimum sui, familiarissimum, coniunctissimum officiis, consuetudine, usu dimittendum esse arbitrabaturarbitrabatur Tπ : arbitratur a: arbitraretur cett. ? veri simile non estveri simile non est del. Lambinus ut, quem in secundis rebus, quem in otio secum semper habuissetsemper secum hab. T: semper hab. secum a , hunc in adversis et in eo tumultu quem ipse comparabat ab se dimitteret.

ipse autem Sittius—non enim mihi deserenda est causa amici veteris atque hospitis—is homo est aut ea familia ac disciplina ut hoc credi possit, eum bellum populo Romanopopulo R. T, Gulielmius: rei (r. a) p. cett. facere voluisse? ut, cuius pater, cum ceteri deficerent finitimi ac vicini, singulari exstiterit in rem publicam nostram officio et fide, is sibi nefarium bellum contra patriam suscipiendum putaretputarit Hulderich ? cuius aes alienum videmus, iudices, non libidine, sed negoti gerendi studio esse contractum, qui ita Romae debuit ut in provinciis et in regnis ei maximaeei maxime T: maxime ei cett. pecuniae deberentur; quas cum peteret, non commisit ut sui procuratores quicquam oneris absente se sustinerent; venire omnis suas possessiones et patrimonio se ornatissimo spoliari maluit quam ullam moram cuiquam fieri creditorum suorum.

A quo quidem genere, iudices, ego numquam timui, cum in illa rei publicae tempestate versarer. illud erat hominum genushominum genus T: genus hominum cett. horribile et pertimescendum qui tanto amore suas possessiones amplexi tenebant ut ab eisiis k: his cett. membra citius divellicitius divelli T: divelli citius cett. ac distrahi posse diceres. Sittius numquam sibi cognationem cum praediis esse existimavit suis. itaque se non modo ex suspicione tanti sceleris verum etiam ex omni hominum sermone non armis, sed patrimonio suo vindicavit.

iam vero quod obiecitobiecit Tπa: obicit (subicit b1ς ) cett. Pompeianos esse a Sulla impulsos ut ad istam coniurationem atqueatque (ac k) Tπak: et cett. ad hoc nefarium facinus accederent, id cuius modi sit intellegere non possum. an tibi Pompeiani coniurasse videntur? quis hoc dixit umquamdixit umquam Tπ : umquam dixit cett. , aut quae fuit istius rei vel minima suspicio? Diiunxitdiiunxit T: disiunxit cett. , inquit, eos a colonis ut hoc discidio ac dissensione facta oppidum in sua potestate posset perper T: et cett. Pompeianos habere. primum omnis Pompeianorum colonorumque dissensio delata ad patronos est, cum iam inveterasset ac multos annos esset agitataagitata T: excogitata (exagit. π) cett. ; deinde ita a patronis res cognita est ut nulla in re a ceterorum sententiis Sulla dissenserit; postremo coloni ipsi sic intellegunt, non Pompeianos a Sulla magis quam sese esse defensos.

atque hoc, iudices, ex hac frequentia colonorum, honestissimorum hominum, intellegere potestis, qui adsunt, laborant, hunc patronum, defensorem, custodem illius coloniae si in omni fortuna atque atque atque in bχς omni honore incolumem habere non potuerunt, in hoc tamen casu in quoin quo Tπ : quo (om. a) cett. adflictus iacet per vos iuvariiuvari T: tutari cett. conservarique cupiunt. adsunt pari studio Pompeiani, qui ab istisistis Halm: his T: illis cett. etiam in crimen vocantur; qui ita de ambulatione ac deac de T: et de cett. suffragiis suis cum colonis dissenserunt ut idem de communi salute sentirent.

ac ne haec quidem P. Sullae mihi videtur silentio praetereunda esse virtus, quod, cum ab hoc illa colonia deducta sit, et cum commoda colonorum a fortunis Pompeianorum rei publicae rei p. populi R. Angelius fortuna diiunxeritdiiunxerit (dis- E) TE: diviserit cett. , ita carus utrisque estest om. Tc1 atque iucundus ut non alteros demovisse sed utrosque constituisse videatur.

at enim et gladiatores et omnis ista vis rogationis Caeciliae causa comparabatur. atque hoc hoc hoc in π loco in L. Caecilium, pudentissimumpudent. Ta: prudent. cett. atque ornatissimum virum, vehementer invectus est. cuius ego de virtute et constantia, iudices, tantum dico, talem hunc in ista rogatione quam promulgarat non de tollenda, sed de levanda calamitate fratris sui fuisse ut consulereconsulere Tπk; consulem a: consul esse cett. voluerit fratri, cum re publica pugnare noluerit; promulgarit impulsus amore fraterno, destiterit fratris auctoritate deductus.

atque in ea re per L. Caecilium Sulla accusatur in qua re est uterque laudandus. primum Caecilius—quidquid scripsi: qui codd.: qui si Halm ? id promulgavitpromulgavit T: promulgarit (-re a, -ret ς) cett. in quo res iudicatas videbaturvideatur Garatoni voluisse rescindere, ut restituereturstitueretur T: statueretur cett.: corr. Pantagathus Sulla. recte Sulla. Recte Tπ : Sulla recte cett. reprehendisreprehendis Tπa2: reprehendendus a1: reprehendit cett. ; status enim rei publicae maxime iudicatis rebus continetur; neque ego tantum fraterno amori dandumneque dandum T arbitror ut quisquamquisquam Tπ : quicquam b1: quisque cett. , dum salutidum saluti T, Beck: de salute cett. suorum consulat, communem relinquat. at at suppl. Orelli de Tc2: om. cett. nihil de iudicio ferebat, sed poenam ambitus eam referebatreferebat T: ferebat cett. quae fuerat nuper superioribus legibus constituta. itaque hac rogatione non iudicum sententiasententia Ta: sententiam cett. , sed legis vitium corrigebaturcorrigebatur T: corrigebat cett. . nemo iudicium reprehendit, cum de poena queritur, sed legem. damnatio est enimest enim T: enim est cett. iudicum, quae manebat, poena legis, quae levabatur.

noli igitur animos eorum ordinum qui praesunt iudiciis summa cum gravitate et dignitate alienare a causa. nemo labefactare iudicium est conatus, nihil est eius modi promulgatum, semper Caecilius in calamitate fratris sui iudicum potestatem perpetuandamperpetiundam T , legis acerbitatem mitigandam putavit. sed quid ego de hoc plura disputem? dicerem fortasse, et facile et libenter dicerem, si paulo etiam longius quam finis cotidiani offici postulat L. CaeciliumL. Caecilium hoc loco hab. T, post amor cett. pietas et fraternus amor propulissetpropulisset TEπ : protulisset cett. , implorarem sensus vestros, unius cuiusque indulgentiam in suos testarer, peterem veniam erratoveniam err. Tπ : err. veniam cett. L. Caecili ex intimis vestris cogitationibus atque ex humanitate communi.

lex dies fuit proposita paucos, ferri coepta numquam, depositadeposita E: posita cett. Kal. Ian. Tπ : r. lateri (r. p. latuit ς) cett. est in senatu. Kalendis Ianuariis cum in Capitolium nos senatum convocassemus, nihil est actum prius, et id mandatumandatu T: mandato cett. Sullae Q. Metellus praetor se loqui dixit Sullam illam rogationem de se nolle ferri. ex illo tempore L. Caecilius egit de re publicaegit de re p. T: de re p. egit cett. (e re p. egit Sylvius) multa; agrariae legi, quae tota a me reprehensa et abiecta est, sese Tπ : om. cett. intercessorem fore professusprofessus Tπ : perpessus cett. est, improbis largitionibus restitit, senatus auctoritatem numquam impedivit, ita se gessit in tribunatu ut onere deposito domestici offici nihil postea nisi de rei publicae commodis cogitarit.

atque in ipsa rogatione ne per vim quid ageretur, quis tumtum Tπk: tamen cett. nostrum Sullam aut Caecilium verebatur? nonne omnis ille terror, omnis seditionis timor atque opinio ex Autroni improbitate pendebat? eius voces, eius minae ferebantur, eius aspectus, concursatio, stipatio, greges hominum perditorum metum nobis seditionesquenobis caedis seditionisque Madvig adferebant. itaque P. Sulla hoc importunissimo cum cum tum πabχς honoris tum etiam calamitatis socio atque comite et secundas fortunas amittere coactus est et in adversis sine ullo remedio atque adlevamento permanere.

hic tu epistulam meam saepe recitas quam ego ad Cn. Pompeium de meis rebus gestis et de summa re publicare p. T: r. p. a: rei p. cett. misi, et ex ea crimen aliquod in P. Sullam quaeris et, si furorem incredibilem biennio ante conceptum erupisse in meo consulatu scripsi, me hoc demonstrasse dicis, Sullam in illa fuisse superiore coniuratione. scilicet egoego T: om. cett. is sum qui existimem Cn. Pisonem et Catilinam et Vargunteium et Autronium nihil scelerate, nihil audacter ipsos per sese sine P. Sulla facere potuisse.

de quo etiam si quis dubitasset antea anan E. Eberhard: num codd. id quod tu arguis cogitasset, utut π: om. cett. interfecto patre tuo consulconsul ed. R., O. Müller: consule codd. descenderet Tπa: descendere cett. descenderet Kalendis Ianuariis cum lictoribus, sustulistisustuli T hanc suspicionem, cum dixistidixi Ta hunc, ut Catilinam consulem efficeret, contra patrem tuum operas et manum comparasse. quod si tibi egotibi ego Tπaχ : ego tibi cett. confitearconfitear Tπ : confiteor cett. , tu mihi concedas necesse est hunc, cum Catilinae suffragaretur, nihil de suo suo meo T consulatu, quem iudicio amiserat, per vim recuperando cogitavisse. neque enim istorum facinorum tantorum, tam atrocium crimen, iudices, P. Sullae persona suscipit.

iam enim faciam criminibus omnibus fere dissolutis, contra atque in ceteris causis fieri solet, ut nunc denique de vita hominis ac de moribus dicam. etenim de principio studuit animus occurrere magnitudini criminis, satis facere exspectationi hominum, de me aliquid ipsoipso TE: de ipso cett. qui accusatus erameram TEπa: erat cett. dicere; nunc iam revocandi estis eo quo vos ipsa causa etiam tacente me cogit animosanimos E: animus (om. π ) cett. mentisque converterementesque convertere E: om. cett. . omnibus in rebus, iudicesiudices om. T , quae graviores maioresque sunt, quid quisque voluerit, cogitarit, admiserit, non ex crimine, sed ex moribus eius qui arguitur est ponderandum. neque enim potest quisquam nostrum subito fingi neque cuiusquam repente vita mutari aut natura converti.

circumspicite paulisper mentibus vestris, ut alia mittamusmittamus T: omittamus cett. , hosce ipsos homines qui huic adfines sceleri fuerunt. Catilina contra rem publicam coniuravit. cuius aures umquam haechaec V: hoc cett. respuerunt? conatum esse audacteraudacter T: om. cett. hominem a pueritia non solum intemperantia et scelere sed etiam consuetudine et studio in omni flagitio, stupro, caede versatum versatum grassatum E ? quis eum contra patriam pugnantem perisse miratur quem semper omnes ad civile latrocinium natum putaverunt? quis Lentuli societates cum indicibus, quis insaniam libidinum, quis perversam atque impiam religionem recordatur qui illum aut nefarie cogitassecogitasse TE: om. cett. aut stulte sperassesperasse E: cogitasse cett. miretur? quis de C. Cethego atque eius in Hispaniam profectione ac de volnere Q. Metelli Pii cogitat cui non ad illius poenam carcer aedificatus esse videatur?

omitto ceteros, ne sit infinitum; tantum a vobis peto ut taciti de omnibus quos coniurasse cognitum est cogitetis; intellegetisintelligitis Tab2χ unum quemque eorum eorum illorum bk, ed. V prius abab Tb2: a cett.: del. Madvig sua vita quamquam a πc2 vestravestra Tπc: nostra cett. suspicione esse damnatum. ipsum illum Autronium, quoniam eius nomen finitimum maxime est huius huius huic π periculo et crimini, non sua vita ac naturavita ac natura T: ante acta vita ςg: consuetudine ac vita c: ac (hac χ: haec k) vita apχk convicitconvicit T: convincit cett. ? semper audax, petulans, libidinosus; quem in stuprorum defensionibus non solum verbis uti improbissimis solitum esse scimus verum etiam pugnis et calcibus, quem exturbare homines exex (et a) Tπac: e cett. possessionibus, caedem facere vicinorum, spoliare fana sociorum, comitatucomitatu scripsi: vi (vi. a) conatum (-u ςbψk) codd. (cf. § 51): vi Lambinus et armis disturbare iudicia, in bonis rebus omnis contemnere, in malis pugnare contra bonos, non rei publicae cedere, non fortunae ipsi succumbere. huius si causa non manifestissimis rebus teneretur, tamen eum mores ipsius ac vita convinceret.

agedum, conferte nunc cum illiusillis ς vita vitam vita vitam Angelius (cf. § 74): vita T: vitam cett. P. Sullae vobis populoque Romano notissimam, iudices, et eam ante oculos vestros proponite. ecquod et quod codd.: corr. ed. Med. estest Tπa: om. cett. huius factum aut commissum non dicam audacius, sed quod cuiquam paulo minus consideratum videretur? factum quaero; verbum ecquod umquam ex ore huius excidit in quoin quo Tπa: in g: ut ς: unde bς quisquam posset offendi? at vero in illa gravi L. Sullae turbulentaque victoriaturbulentaque vict. T: vict. turbulentaque cett. quis P. Sulla mitior, quis misericordior inventus est? quam quam Gellius vii. 6. 16: om. codd. multorum hic vitam estquis ... est E: om. cett. a L. Sulla deprecatus! quam multi sunt summi homines et ornatissimi et nostri et equestris ordinis quorum pro salute se hic Sullae obligavit! quos ego nominarem—neque enim ipsi nolunt et huic animo gratissimo adsunt—sed, quia maius est beneficium quam posse debet civis civi dare, ideo a vobis peto ut quod potuit, tempori tribuatis, quod fecit, ipsi.

quid reliquaereliquae Richter (cf. § 88): reliquam codd. constantiam vitae commemorem,dignitatem, liberalitatemlibertatem T , moderationem in privatis rebus, splendorem in publicis? quae ita deformata sunt a fortunadeform. sunt a fortuna T: a fortuna deform. sunt cett. ut tamen a natura inchoata compareant. quae domus, quae domus, quae domus Jordan celebratio cotidiana, quae familiariumfamiliarium Tπ : familiaris cett. dignitas, quae studia amicorum, quae ex quoque ordine multitudo! haec diu multumquemultumque TEπ : multum cett. et multo labore quaesita una eripuit hora. accepit P. Sulla, iudices, volnus vehemens et mortiferum, verum tamen eius modi quod videretur huiushuius Tπag: eius cett. vita et natura accipere potuisse. honestatis enimenim T: om. cett. et dignitatis habuisse nimis magnam iudicatus est cupiditatem; quam si nemo alius habuit in consulatu petendo, cupidior iudicatus est hic fuisse quam ceteri; sin etiam in aliis non nullis fuit iste consulatus amor, fortuna in hoc fuit fortasse gravior quam in ceteris.

postea vero quis P.Sullam nisi maerentem, demissum adflictumque vidit, quis umquam est suspicatus hunc magis odio quam pudore hominum aspectum lucemque vitare? qui cum multa haberet invitamenta urbis et fori propter summa studia amicorum, quae tamen tamen tantum π: tum ς: post afuit transp. Fleckeisen ei sola in malis restiterunt, afuitaffuit Ta: abfuit cett.: corr. Lambinus ab oculis vestrisnostris ςb1gc et, cum lege retineretur, ipse se exsilio paene multavit. in hoc vos pudore, iudicesiudicii codd.: corr. Angelius , et in hac vita tanto sceleri locum fuisse credatiscredatis Zielinski (p. 204): creditis codd. ? aspicite ipsum, contuemini os, conferte crimen cum vita, vitamvitam TE: om. cett. ab initio usqueab initio usque Tπa: ab initio E: usque cett. ad hoc tempus explicatamexplicatam TE: explicata cett. cum crimine recognoscite.

Mitto rem publicam, quae fuit semper Sullae carissima; hosne amicos, talis viros, tam cupidos sui, per quos res eius secundae quondam erant ornataeornatae b2ς : ordinatae cett. , nunc sublevantur adversae, crudelissime perire voluit, ut cum Lentulo et Catilina et Cethego foedissimam vitam ac miserrimam turpissima morte proposita degeret? non, inquam, caditnon cadit non inquam cadit cod. H. Stephani in hos mores, non in hunc pudorem, non in hanc vitam, non in hunc hominem ista suspicio. nova quaedam illa immanitas exorta est, incredibilis fuit ac singularis furor, ex multis ab adulescentia conlectis perditorum hominum vitiis repente ista tanta importunitas inauditi sceleris exarsit.

nolite, iudices, arbitrari hominum illum impetum et conatum fuisse—neque enim ulla gens tam barbara aut tam immanis umquam fuit in qua non modo tot, sed unus tam crudelis hostis patriae sit inventus—, beluae quaedam illae ex portentis immanes ac ferae formaformas π hominum indutae exstiterunt. perspicite etiam atque etiam, iudices,—nihil enim est quod in hac causa dici possitpossit πbχς : posset cett. vehementius— penitus introspicite Catilinae, Autroni, Cethegi, Lentuli ceterorumque mentis; quas vos in his libidines, quae flagitia, quas turpitudines, quantas audacias, quam incredibilis furores, quas notas facinorum, quae indicia parricidiorum, quantos acervos scelerumfacinorum ... scelerum T: scelerum ... facinorum cett. reperietis! ex magnis et diuturnis et iam desperatis rei publicae morbis ista repente vis erupit, ut ea confecta et eiecta convalescere aliquando et sanari civitas possetposset k, Ernesti: possit cett. ; neque enim est quisquam qui arbitretur illis inclusis in re publica pestibus diutius haec haec hoc imperium c2 stare potuisse. itaque eos non ad perficiendum scelus, sed ad luendas rei publicae poenas Furiae quaedam incitaverunt.

in hunc igitur gregem vos nunc P. Sullam, iudices, ex hisiis ς, ed. V qui cum hoc vivunt atque atque aut T: at π vixerunt honestissimorum hominum hominum amicorum T gregibus reicietis, ex hoc amicorumamicorum Klotz: hominum codd. numero, ex hac familiariumfamiliarium Tπb2χ : familiari cett. dignitate in impiorum partem atque in parricidarum sedemsedem Tπ : cedem cett. et et atque T: ac ab numerum transferetis? Vbi erit igitur illud firmissimumfirmissimum T: fortissimum cett. praesidium pudoris, quo in loco nobis vita ante acta proderit, quod ad tempus existimationis partae fructus reservabitur, si in in non T: nos in Richter extremo discrimine ac dimicatione fortunae deseretdeseret k: deserit (-uit b1c2) cett. , si non aderit, si nihil adiuvabit?

quaestiones nobis servorum accusator et tormentaaccus. et tormenta T: ac tormenta accus. cett. minitatur. in quibus quamquam nihil periculi suspicamur, tamen illa tormenta gubernat dolor, moderatur natura cuiusque cum animi tum corporis, regit quaesitorquaesitor T: quaestor cett. , flectit libido, corrumpit spes, infirmat metus, ut in tot rerum angustiis nihil veritati loci relinquatur. vita P. Sullae torqueaturtorqueatur Tπ : Torquate cett. , ex ea quaeratur num quae occultetur libido, num quod lateat facinus, num quae crudelitas, num quae audacia. nihil erroris erit in causa nec obscuritatis, iudices, si a vobis vitae perpetuae vox, ea quae verissima et gravissimaverissima et gravissima T: gravissima et verissima πa: gravissima cett. debet esse, audietur.

nullum in hac causa testem timemus, nihil quemquam scire, nihil vidisse, nihil audisse arbitramur. sed tamen, si nihil vos P. Sullae fortuna movet, iudices, vestra moveat. vestra enim, qui cum summa elegantia atque integritate vixistis, hoc maxime interest, non ex libidine aut simultate aut levitate testium causas honestorum hominum ponderari, sed in magnis disquisitionibusdisceptationibus Madvig repentinisque periculis vitam unius cuiusque esse testem. quam vos, iudices, nolite armis suis spoliatam atque nudatam obicere invidiae, dedere suspicioni; munite communem arcem bonorum, obstruite perfugia improborum; valeat ad poenam et ad salutem vitavita π: om. cett. plurimum, quam solam videtis per seper se Mommsen: ipse T: ipsam cett. ex sua T: ex vi sua (ex nat. sua et in π) cett., cf. § 71, Caec. 88. 104 natura Tπ : naturaque cett. ex sua natura facillime perspici, subito flecti fingique non posse.

quid vero? haec auctoritas—saepesaepe Spengel: semper codd. enim est de ea dicendum, quamquam a me timide modicequemodiceque Tπk: et modice b: modice cett. dicetur—quid? inquaminquam om. bc1 , haec auctoritas nostra, qui a ceteris coniurationis causis abstinuimus, P. Sullam defendimus, nihil hunc tandem iuvabit? grave est hoc dictugrave est hoc dictum (corr. Madvig) fortasse iudices E: om. cett. fortasse, iudices, grave, si appetimus aliquid; si, cum ceteri de nobis silent, non etiam nosmet ipsi tacemus, grave; sed, si laedimur, si accusamur, si in invidiam vocamur, profecto conceditisconcedetis ς , iudices, ut nobis libertatem retinere liceat, si minus liceat dignitatem.

accusati sunt uno nomine omnes omnes supplevi (hoc loco, ante uno Lambinus) consulares, ut iam videatur honoris amplissimi nomen plus invidiae quam dignitatis adferre. adfuerunt, inquit, Catilinae illumque laudarunt. nulla tum tum tamen abc patebat, nulla erat cognita coniuratio; defendebant amicum, aderant supplici, vitae eius turpitudinem in summis eius periculis non insequebantur. quin etiam parens tuus, Torquate, consul reo de pecuniis repetundis repetundis hic incipit E Catilinae fuit advocatus, improbo homini, at supplici, fortasse audaci, at aliquando amico. cui cum adfuit post delatam ad eum primam illam coniurationem, indicavitiudicavit Tς se audisse aliquid, non credidisse. at idem non adfuit alio in iudicio, cum adessent ceteri. si si ςbk: sed cett. postea cognorat ipse aliquid quod in consulatu ignorasset, ignoscendum est eisiis edd. VR: his codd. qui postea nihil audierunt; sin illa res prima valuit, numnum TE: non cett. inveterata quam recens debuit esse gravior? sed si tuus parens etiam in ipsaipsa TE: illa cett. suspicione periculi sui tamen humanitate adductus advocationem hominis improbissimi sella curuli atque ornamentis et suis et consulatus honestavit, quid est quam ob rem consulares qui Catilinae adfuerunt reprendanturreprehendantur codd. ?

at idem eisiis edd. VR: is aςg: his cett. qui ante hunc causam de coniuratione dixerunt non adfuerunt. tanto scelere astrictis hominibus statuerunt nihil a se adiumenti, nihil opis, nihil auxili ferriferre TE oportere. atque ut de eorum constantia atque animo in rem publicam dicam quorum tacita gravitas et fides de uno quoque loquitur neque cuiusquam ornamenta orationis desiderat, potest quisquam diceredicere quisquam Ek umquam meliores, fortiores, constantiores consularis fuisse quam his his iis ed. R temporibus et periculis quibus paene oppressa est res publica? quis non de communi salute optimeoptime Spengel: apertissime (aptissime c1) codd. , quis non fortissime, quis non constantissime sensit? neque ego praecipue de consularibus disputodico seu disputo b2χψc ; nam haec et hominum ornatissimorum, qui praetores fuerunt, et universi senatus communis est laus, ut constet post hominum memoriam numquam in illo ordine plus virtutis, plus amoris in rem publicam, plus gravitatis fuisse; sed quia sunt descripti consulares, de his tantum mihi dicendum putavi quod satis esset ad testandamad testandam (-dum T) TE, Lambinus: attestantem (-tationem k) cett. omnium memoriamomnium memoriam TE: memoriam omnium cett. , neminem esse ex illo honoris gradu qui non omni studio, virtute, auctoritate incubuerit ad rem publicam conservandam.

sed quid ego?quid ego? a, Reid: quid? Ego cett. qui Catilinam non laudavi, qui reo Catilinae consul non adfui, qui testimonium de coniuratione dixi in alios, adeone vobis alienus a sanitate, adeo oblitus constantiae meae, adeo immemor rerum a me gestarum esse videor ut, cum consul bellum gesserim cum coniuratis, nunc eorum ducem servare cupiam et animumet animum Sylvius: et (om. ς1) in animum codd. inducam, cuius nuper ferrum rettuderimrettud. Halm: retud. codd. flammamque restinxerim, eiusdem nunc causam vitamque defendere? si me dius fidius, iudices, non me ipsa res publica meis laboribus et periculis conservata ad gravitatem animi et constantiam sua dignitate revocaret, tamen hoc natura est insitum ut, quem timueris, quicum de vita fortunisque contenderis, cuius ex insidiis evaseris, hunc semper oderis. sed cum agatur honos meus amplissimus, gloria rerum gestarum singularis, cum, quotiens quisquequisque Tπς1b1: quisquam cett. est inin del. Lambinus hoc scelere convictus, totiens renovetur memoria per me inventae salutis, ego sim tam demens, ego committam ut ea quae pro salute omnium gessi, casu magis et felicitate a me quam virtute et consilio gesta esse videantur?

quid ergo? hoc tibi sumis, dicet fortasse quispiam, ut, quia tu defendisdefendis TEπb2c: defenderis cett. , innocens iudicetur? ego vero, iudices, non modo mihi nihil adsumo in quo quispiam repugnet sed etiam, si quid ab omnibus conceditur, id reddo ac remitto. non in ea re publica versor, non eis temporibus caput meummeum caput E obtuli pro patriapatriae codd.: corr. ed. Crat. periculis omnibus, non aut ita sunt exstincti quos vici aut ita grati quos servavi, ut ego ego eo Taς1bχ mihi plus appetere coner quam quantum quam quantum quamquam tum TEa omnes inimici invidique patiantur.

grave esse videtur eumesse videtur eum TEk: esse eum (eum esse πg) videtur cett.: fort. esse delendum qui investigarit coniurationem, qui patefecerit, qui oppresserit, cui senatus singularibus verbis gratias egerit, cui uni togato supplicationem decreverit, dicere in iudicio: non defenderem, si coniurasset. non dico id quod grave est, dico illud quod in his causis coniurationis non auctoritati adsumam, sed pudori meo: ego ille coniurationis investigator atque ultor certe non defenderem Sullam, si coniurasse arbitrarer. ego, iudices, de tantis omnium periculis cum quaererem omnia, multa audirem, crederem non omniacrederem non omnia E: non crederem omnia cett. , caverem omniamulta ... caverem omnia om. T , dico hoc quod initioin initio T dixi, nullius indicioiudicio E , nullius nuntionullius nuntio E: om. cett. , nullius suspicione, nullius litterisnullis litteris ςbgp de P. Sulla de P. de re p. abgpχς : de reatu P. ς mg. Sulla TEπ : Sullae cett. rem ullam ad me esse delatam.

quam ob rem vos, di patrii ac penates, qui huic urbi atque huic rei publicaerei p. TEπa: imperio cett. praesidetis, qui hoc imperium, qui hanc libertatem, qui populum Romanumqui populum Rom. TEa: populumque Rom. cett. , qui haec tecta atque templa me consule vestro numine auxilioque servastis, testor integro me animo ac libero P. Sullae causam defendere, nullum a me sciente facinus occultari, nullum scelus susceptum contra salutem omnium defendi ac tegi. nihil de hoc consul comperi, nihil suspicatus sum, nihil audivi.

itaque idem ego ille qui vehemens in aliosin alios del. Madvig ,qui inexorabilis in ceteros esse visus sum, persolvi patriae quod debui; reliqua iam a me meae perpetuae consuetudini naturaeque debentur; tam sum misericors, iudices, quam vos, tam mitis quam qui lenissimus; in quo vehemens fui vobiscum nihil feci nisi coactus, rei publicae praecipitanti subveni, patriam demersam extuli; misericordia civium adducti tumtum TE: tunc cett. fuimus tam vehementes quam necesse fuit. salus esset amissa omniumamissa omnium TE: omnium amissa cett. una nocte, nisi esset severitas illa suscepta. sed ut ad sceleratorum poenam amore rei publicae sum adductus, sic ad salutem innocentium voluntate deducorducor Tπ : adducor b2c .

nihil video esse in hoc P. Sulla, iudices, odio dignum, misericordia digna multa. neque enim nunc propulsandae calamitatis suae causa supplex ad vos, iudices, confugit, sed ne qua generi ac nomini suo nota nefariae turpitudinis inuratur. nam ipse quidem, si erit vestro iudicio liberatus, quae habet ornamenta, quae solacia reliquae vitaereliqua vitae E: vitae reliqua c quibus laetari acac TEπk: et cett. perfrui possit? domus erit, credo, exornata, aperientur maiorum imagines, ipse ornatum ac vestitum pristinumpristinum E: om. cett. recuperabit. omnia, iudices, haec amissa sunt, omnia generis, nominis, honoris insignia atque ornamenta unius iudici calamitate occideruntceciderunt bc1 . sed ne exstinctor patriae, ne proditor, ne hostis appelletur, ne hanc labem tanti scelerissceleris TE: generis cett. in familia relinquat, id laborat, id metuit, ne denique hic miser coniurati et conscelerati et proditoris filius nominetur; huic puero qui est ei vita sua multo carior metuitne denique ... metuit TE: om. cett. , cui honoris integros fructus non sit traditurus, ne aeternam memoriam dedecoris relinquat.

hic hoc T parvus TEπk: patruus cett. vos orat, iudices, parvus, ut se aliquando si non integra fortuna, at utat ut TEπ : ut apc: at (ac g) cett. adflicta patri suo gratulari sinatis. huic misero notiora sunt itinera iudiciorumitinera iudic. TE: iudic. itinera cett. et fori quam campi etcampi et E: et T: om. cett. disciplinarum. non iam de vita P. Sullae, iudices, sed de sepultura contenditur; vita erepta est superiore iudicio, nunc ne corpus eiciatur laboramus. quid enim est huic reliqui quod eum in hac vitahac vita TEπ : vita hac cett. teneat, aut quid est quam ob rem haec cuiquam vita videatur? nuper is homo fuit in civitate P. Sulla ut nemo ei se neque honore neque gratia neque fortunis anteferret, nunc spoliatus omni dignitate quae erepta sunt non repetit; quod fortuna in malis reliqui fecit, ut cum parente, cum liberis, cum fratre, cum his necessariis lugerelugere TEπab1: iungere cett. suam calamitatem liceat, id sibi ne eripiatis vos, iudices, obtestatur.

te ipsum iam, Torquate, expletum huius huius his ς miseriis esseesse TEπa: om. cett. par eratpar erat TEπ : pateat cett. et, siet si πaσψ, Müller: etsi cett. nihil aliud Sullae nisi consulatum abstulissetis, tamen eo vos contentoscontentos vos Eπ esse oportebat; honoris enim contentio vos ad causam, non inimicitiae deduxerunt. sed cum huic omnia cum honore detracta sint, cum in hac fortuna miserrimamiserrima TE: misera cett. ac luctuosissima destitutus sit sit est E , quid est quod expetasexpetas E: expectas (-es πc) cett. amplius? Lucisne hanc usuram eripere vis vis eius π: fort. ei vis plenam lacrimarum atque maeroris, in qua cum maximo cruciatu acac TEb: atque cett. dolore retinetur? libenter reddiderit adempta ignominia foedissimi criminis. an vero inimicum ut expellas? cuius ex miseriis, si esses crudelissimus, videndo fructum caperes maioremmaiorem caperes E quam audiendo.

O miserum et infelicem illum diem quo consul omnibus centuriis P. Sulla renuntiatus est, o falsam spem, o volucrem fortunam, o caecam cupiditatem, o praeposteram gratulationem! quam cito illa omnia ex laetitia et voluptate ad luctum et lacrimas reccideruntrecc. Zielinski: rec. codd. , ut, qui paulo ante consul designatus fuisset, repente nullum vestigium retineretretineret hoc loco hab. TE, post fuisset (om. repente a) cett. pristinae dignitatis! quid enim erat mali quod huic spoliato fama, honorefama honore TEπ : honore fama cett. , fortunis deesse videretur? aut cui novae calamitati locus ullus relictus relictus esset (est b1: esse cod. H. Stephani) add. codd.: ego delevi ? Vrget eadem fortuna quae coepit, repperit novum maerorem, non patitur hominem calamitosum uno malomalo TE: modo cett. adflictum uno in luctu perire.

sed iam impedior egomet, iudices, dolore animi ne de huius miseria plura dicam. vestrae sunt iamsunt iam TEπ : iam sunt cett. partes, iudices, in vestra mansuetudine atque humanitate causam totam repono. vos vos Schol.: vos ex TE: vos et (etiam k) cett. reiectione interposita nihil suspicantibus nobis repentini in nos iudices consedistis, ab accusatoribus delecti ad spem acerbitatis, a fortuna nobis ad praesidium innocentiae constituti. Vt ego quid de me populus Romanus existimaret, quia severus in improbos fueram, laboravi et, quae prima innocentis mihi defensio est oblata, suscepi, sic vos severitatem iudiciorum quae per hos mensis in homines audacissimos facta suntsunt TE, Lambinus: est cett. lenitate ac misericordia mitigate.

hoc cum a vobis impetrarea vobis impetrare TE: impetrare a vobis cett. causa ipsacausa ipsa TE: ipsa causa cett. debet, tum est vestri animi atque virtutis declarare non esse eos vos ad quos potissimum interposita reiectione devenire convenerit. in quo ego vos, iudicesvos iudices TE: iudices vos cett , quantum meus in vos amorin vos amor TE: amor in vos cett. postulat, tantum hortor ut communi studio, quoniam in re publica coniuncti sumus, mansuetudine et misericordia nostranostra ςk: vestra cett. falsam a nobisvobis πχc2, ed. R crudelitatis famam repellamus.