etsi vereor, iudices, ne turpe sit pro fortissimo viro dicere incipientem timere minimeque deceat, cum T. Annius ipse magis de rei publicae salute quam de sua perturbeturturbetur T, me ad eius causam parem animi magnitudinem adferre non posse, tamen haec novi iudici nova forma terret oculos qui, quocumque inciderunt, veteremveterem ΣBHδ: om. ET, Quintil. xi. 3. 50 consuetudinem fori et pristinum morem iudiciorum requirunt. non enim corona consessus vester cinctus est, ut solebat; non usitata frequentia stipati sumus;

non illanec illa Garatoni praesidia quae pro templis omnibus cernitis, etsi contra vim conlocatacollocata ΣHE: collata BTδ sunt, non adferunt tamen oratorioratori del. Heumann terroristerroris (-es E) ΣBHEb2: om. Tab1 aliquid, ut in foro et in iudicio, quamquam praesidiis salutaribus et necessariis saepti sumus, tamen ne non timere quidem sine aliquo timore possimus. quae si opposita Miloni putarem, cederem temporitemporibus TW, iudices, nec enimenim BH: om. cett. inter tantam vim armorum existimarem esse orationiorationi ΣBHEb1: oratori Tab2 locum. sed me recreat et reficit Cn. Pompei, sapientissimi et iustissimiet iustissimi ΣBH: et illustrissimi Eδ: illustrissimique T viri, consilium, qui profecto nec iustitiae suae putaret esse, quem reum sententiis iudicum tradidisset, eundem telis militum dedere, nec sapientiae temeritatem concitatae multitudinis auctoritate publica armare.

quam ob rem illa arma, centuriones, cohortes non periculum nobis, sed praesidium denuntiant, neque solum ut quieto, sed etiam ut magno animo simus hortantur, necnec ΣBH: neque cett. (ita l. 8) auxilium modo defensioni meae verum etiamsed etiam T silentium pollicentur. reliqua vero multitudo, quae quidem est civium, tota nostra est, nec eorum quisquam quos undique intuentisintuentis confluentis ΣBb2: fort. contuentis, unde aliqua fori pars aspici potest, et huius exitum iudici exspectantis videtis, non cum virtuti Milonis favet, tum de se, de liberis suis, de patria, de fortunis hodierno die decertari putat. unum genus est adversum infestumque nobis eorum quos P. Clodi furor rapinis et incendiis et omnibus exitiis publicis pavit; qui hesterna etiam contione incitati sunt ut vobis voce praeirent quid iudicaretis. quorum clamor si qui forte fuerit, admonere vos debebit ut eum civem retineatis qui semper genus illudillud genus T hominum clamoresque maximos praeprae ΣBHE: pro Tδ vestra salute neglexit.

quam ob rem adeste animis, iudices, et timorem, si quem habetis, deponite. nam si umquamde bonis ... umquam om. BH de bonis et fortibus viris, si umquam de bene meritis civibus potestas vobisvobis om. B, del. Bake iudicandi fuit, si denique umquam locus amplissimorum ordinum delectis viris datus est ut sua studia erga fortis et bonos civiserga ... civis del. Lange, quae voltu et verbis saepe significassent, re et sententiis declararent, hoc profecto tempore eam potestatem omnem vos habetis ut statuatis utrum nos qui semper vestrae auctoritati dediti fuimus semper miseri lugeamus an diu vexati a perditissimis civibus aliquando per vos ac per vestram fidem, virtutem sapientiamque recreemur.

quid enim nobis duobusduobus om. T, iudices, laboriosius, quid magis sollicitum, magis exercitumexercitatum E dici aut fingi potest, qui spe amplissimorum praemiorum ad rem publicam adducti metu crudelissimorum suppliciorum carere non possumus? equidem ceteras tempestates et procellas in illis dumtaxat fluctibus contionum semper putavi Miloni esse subeundas, quia semper pro bonis contraet contra Σ improbos senserat, in iudicio vero et in eo consilio in quo ex coniunctisconiunctis Reid: conontiis Σ: co nunriis H: cunctis cett. (cf. Pis. 7) ordinibus amplissimi viri iudicarent numquam existimavi spem ullam esse habituros Milonis inimicos ad eiushuius Σ non modo salutem exstinguendam sed etiam gloriam per talis viros infringendam.

quamquam in hac causa iudices, T. Anni tribunatu rebusquerebusque BHE: rebus Tδ omnibus pro salute rei publicae gestis ad huius criminis defensionem non abutemur. Nisi oculis videritis insidias Miloni a Clodio esseesse HE: om. BTδ factas, nec deprecaturi sumus ut crimen hoc nobis propter multa praeclara in rem publicam merita condonetis, nec postulaturi ut, quiaquia ΣH: si ETab1 mors P. Clodi salus vestra fuerit, idcirco eam virtuti Milonis potius quam populi Romani felicitati adsignetis. sinsin ΣHE: sed si TWδ illius insidiae clariores hac luce fuerint, tum denique obsecrabo obtestaborque vos, iudices, si cetera amisimus, hoc nobisnobis (vo- T) saltem (-im ΣH) ΣHT: saltem nobis Eδ saltem ut relinquatur, vitamvitam hoc loco hab. ΣHE, post telisque Tδ ab inimicorum audacia telisque ut impune liceat defendere.

sed ante quam ad eam orationem venio quae est propria vestrae quaestionis videntur ea mihiea mihi H: mihi ea B: ea ETδ, Schol. esse refutanda quae et inet in ΣHE, Schol.: in Tδ senatu ab inimicis saepe iactata sunt et in contione ab improbissaepe ab improbis E et paulo ante ab accusatoribus, ut omni erroreerrore ΣH: terrore ETWδ sublato rem plane quae veniat in iudicium videre possitis. negant intueri lucem esse fasesse fas ΣHE, Schol., Quintil. v. 11. 12: fas esse Tδ ei qui a se hominem occisum esseoccisum esse ET, Schol., Quintil. v. 11. 12: esse occisum ΣH: occisum δ, Quintil. iv. 2. 25 fateatur. in qua tandem urbe hoc homines stultissimi disputantdisputant obiciunt H? nempe in ea quae primum iudicium de capite vidit M. Horati, fortissimi viri, qui nondum libera civitate tamen populi Romani comitiis liberatus est, cum sua manu sororem esse interfectam fateretur.

an est quisquam qui hoc ignoret, cum de homine occiso quaeratur, aut negari solere omnino esse factum aut recte et iure factum esse defendi? Nisi vero existimatis dementem P. Africanum fuisse qui, cum a C. Carbone tribuno plebis seditiose in contionesedit. in contione ΣHE: in contione sedit. Tδ interrogaretur quid de Ti. Gracchi morte sentiret, responderitresponderet H1: respondit δ iure caesum videri. neque enim posset aut Ahala ille Servilius aut P. Nasica aut L. Opimius aut C. Mariusaut C. Marius om. Quintil. v. 11. 16: aut C. om. H: h. d. (= hic deest) Σ aut me consule senatus non nefarius haberi, si sceleratos civiscivis om. Quintil. v. 11. 6 interfici nefas esset. itaque hoc, iudices, non sine causa etiam fictis fabulis doctissimi homines memoriae prodiderunt, eum qui patris ulciscendi causa matrem necavisset variatis hominum sententiis non solum divinadivina Ha1b: divinae ETa2, Quintil. cod. A sed etiam sapientissimae deae sententia liberatum.

quod si xiixii mei, ed. R: duodecim vulg. tabulae nocturnum furem quoquo modo, diurnum autem, si se telo defenderetdefenderit ΣBH (contra Quintil v. 14. 18), interfici impune voluerunt, quis est qui, quoquo modo quis interfectus sitsit st Σ poeniendum W, Quintil. cod A, puniendum putet, cum videat aliquando gladium nobisgladium nobis ETδ, Quintil., Diomedes (K. 1. 469), Iul. Victor (p. 420), Schol.: nobis gladium ΣBH ad hominem occidendumad hom. occid. om. Quintil., Diom., Iul. Victor (tuetur Schol.) ab ipsis porrigi legibus? atqui, si tempus est ullum iure hominis necandi, quae multa sunt, certe illud est non modo iustum verum etiam necessarium, cum vi vis inlata defenditur. pudicitiam cum eriperet militi tribunus militaris in exercitu C. Mari, propinquus eius imperatoris, interfectus ab eo est cui vim adferebat; facere enim probus adulescens periculose quam perpeti turpiter maluit. atque hunc ille summus vir sceleresceleris ΣHB solutum periculo liberavit.

insidiatori vero et latroni quae potest inferri iniusta nex? quid comitatus nostri, quid gladii volunt? quos habere certe non liceret, si uti illis nullo pacto liceret. est igitur haec, iudices, non scripta, sed nata lex, quam non didicimus, accepimus, legimus, verum exverum etiam ex T natura ipsa adripuimus, hausimushausimus om. T, expressimus, ad quam non docti sed facti, non instituti sed imbuti sumus, ut, si vita nostra in aliquas insidias, si in vim et in tela aut latronum aut inimicorum incidisset, omnis honesta ratio esset expediendae salutis.

silent enim leges inter arma nec se exspectari iubentiubent volunt ΣBHb2 (contra Quintil. v. 14. 8), cum ei qui exspectare velit ante iniusta poena luenda sit quam iusta repetenda. etsi persapienter et quodam modo tacite dat ipsa lex potestatem defendendi, quae nonnon BH: non modo ETδ hominem occidi, sed esse cum telo hominis occidendi causa vetat, ut, cum causa, non telum quaereretur, qui sui defendendi causa telo esset usus, non hominis occidendi causa habuisse telum iudicaretur. quapropter hoc maneat in causa, iudices; non enim dubitodubito iudico T quin probaturus sim vobis defensionem meam, si id memineritis quod oblivisci non potestis insidiatorem interfici iureinterfici iure ΣBH: iure interfici Tδ posse.

sequitur illud quod a Milonis inimicis saepissime dicitur, caedem in qua P. Clodius occisus essetesset H, ut voluit Bake: est ETδ senatum iudicasse contra rem publicam esse factam. illam vero senatus non sententiis suis solum sed etiam studiis comprobavit. quotiens enim est illa causa a nobis acta in senatu, quibus adsensionibus universi ordinis, quam nec tacitis nec occultis! quando enimenim etiam Ernesti aut summum HEb2: ad summum Tab1 frequentissimo senatu quattuor aut summum quinque sunt inventi qui Milonis causam non probarent? declarant huius ambusti tribuni plebis illae intermortuae contiones quibus cotidie meam potentiam invidiose criminabatur, cum diceret senatum non quod sentiret sed quodsed quod sed quae ΣH ego vellem decernere. quae quidem si potentia est appellanda potius quam propterpropter ΣH: aut propter cett. magna in rem publicam merita mediocris in bonis causis auctoritas aut propter hos officiosos labores meos non nulla apud bonos gratia, appelletur ita sane, dum modo ea nos utamur pro salute bonorum contra amentiam perditorum.

hanc vero quaestionem, etsi non est iniqua, numquam tamen senatus constituendam putavitcontra ... putavit contratavit T med. om.; erant enim leges, erant quaestiones vel de caede vel de vi, nec tantum maerorem ac luctum senatui mors P. Clodi adferebat ut nova quaestio constitueretur. cuius enim de illo incesto stuprode incestu stupro Schol. Bob.: de incestu Rau iudicium decernendi senatui potestas esset erepta, de eius interitu quis potest credere senatum iudicium novum constituendum putasse? cur igitur incendium curiae, oppugnationem aedium M. Lepidi, caedem hanc ipsam contra rem publicam senatus factam esse decrevit? quia nulla vis umquam est in libera civitate suscepta inter civis non contra rem publicam—

non enim est ullaulla ΣBHb2: illa ETab1 defensio contra vim umquam optanda, sed non numquam est necessaria,—nisi vero aut ille dies quodies quo ΣH: dies in quo cett. Ti. Gracchus est caesus, aut ille quo Gaius, aut armaarma ΣH: quo arma cett. non etiamsi ... tamen Madvig: non etiamsi ... tamen non codd.: etiamsi ... tamen non ed. V Saturnini non, etiam si ee est Σ: om. H re publica oppressa sunt, rem publicam tamen volnerarunt. itaque ego ipse decrevi, cum caedem in viavia ΣH: om. cett. Appia factam esse constaret, non eum qui se defendisset contra rem publicam fecisse, sed, cum inessetinesset Hδ: esset T: inessent BE in re vis et insidiae, crimen iudicio reservavi, rem notavi. quod si per furiosum illum tr. tribunum pl. plebis pl H, Ascon.: om. cett. (B) senatui quod sentiebat perficere licuisset, novam quaestionem nullam haberemus. decernebat enim ut veteribus legibus, tantum modo extra ordinem, quaereretur. divisa sententia est postulante nescio quo—nihil enim necesse est omnium me flagitia proferre —sic reliqua auctoritas senatus empta intercessione sublata est.

at enim Cn. Pompeius rogatione sua et de reet de re de re T, Schol. et de causa iudicavit: tulit enim de caede quae in Appia via facta esset, in qua P. Clodius occisus esset. quid ergo tulit? nempe ut quaereretur. quid porro quaerendum estest om. Schol.? factumne sit? at constat. A quo? at paretat paret Bern. 104, Schol.: apparet ΣHT: at apparet E: at patet δ. vidit igitur etiam in confessione facti iuris tamen defensionem suscipi posse. quod nisi vidisset, posse absolvi eum qui fateretur, cum videret nos fateri, neque quaeri umquam iussisset nec vobis tamtam hoc loco hab. ETα, ante salut. ΣH, post salut. b hanc salutarem in iudicando litteram quam illam tristem dedisset. mihi vero Cn. Pompeius non modo nihil gravius contra Milonem iudicasse sed etiam statuisse videtur quid vos inin om. TW iudicando spectare oporteret. nam qui non poenam confessioni, sed defensionem dedit, is causam interitus quaerendam, non interitum putavit.

iam illud ipse dicetipse dicet ΣHEb2: dicet ipse Tab1 profecto quod sua sponte fecit, Publione Clodio tribuendum putarit an tempori. domidomi HEδ, Schol.: domui TW suae nobilissimus vir, senatus propugnator atque illis quidem temporibus paene patronus, avunculus huius iudicis nostri fortissimi viri, M. Catonis, tribunus plebis M. Drusus occisus est. nihil de eius morte populus consultus estest (post cons) ΣBH: om. cett., nulla quaestio decreta a senatu est. quantum luctum fuisse in hac urbefuisse in hac urbe ΣBH: in hac urbe fuisse cett. a nostris patribus accepimus, cum P. Africano domi suae quiescenticonquiescenti Schol illa nocturna vis esset inlata? quis tum non ingemuitingemuit ΣBHw: gemuit ETδ, quis non arsit dolore, quem immortalem, si fieri posset, omnes esse cuperent, eius ne necessariam quidem exspectatam esse mortem? num igitur ulla quaestio de Africani morte lata est? certe nulla.

quid ita? quia non alio facinore clari homines, alio obscuri necantur. intersit inter vitae dignitatem summorum atque infimorum; mors quidem inlata per scelus isdem etisdem et ΣHE: isdem Tδ poenis teneatur et legibus. Nisi forte magis erit parricida, si qui consularem patrem quam si qui humilemqui hum. ΣBH: quis hum. cett. necarit, aut eo mors atrocior erit PP. om. ΣH. Clodi quod is in monumentis maiorum suorum sit interfectusest interfectus Madvig (cf. Zielinski, p. 211)—hoc enim ab istis saepe dicitur— proinde quasi Appius ille Caecus viam munieritmunierit ΣH: muniverit ETδ, non qua populus uteretur, sed ubi impune sui posteri latrocinarentur!

itaque in eadem ista AppiaAppia H: Appia via ETδ cum ornatissimum equitem Romanum P. ClodiusClaudius ΣH2 M. Papirium occidisset, non fuit illud facinus puniendum—homo enim nobilis in suis monumentis equitem Romanum occiderat—nunc eiusdem AppiaeAppiae viae H nomen quantas tragoedias excitat! quaedeficit H in verb. excitat quae RQ (= require, cf. § 67, Phil. vii. 11) usque ad § 37 -terfici (eadem erat lacuna in Cluniacensi) cruentata antea caede honesti atque innocentis viri silebatur, eadem nunc crebro usurpatur, postea quam latronis et parricidae sanguine imbuta est. sed quid ego illa commemoro? comprehensus est in templo Castoris servus P. Clodi, quem ille ad Cn. Pompeium interficiendum conlocarat. extorta est ei confitenti sica de manibus. caruit foro postea Pompeius, caruit senatu, caruit publico; ianua se ac parietibus, non iure legum iudiciorumque texit.

num quae rogatio lata, num quae nova quaestio decreta est? atqui si res, si vir, si tempus ullum dignum fuit, certe haec in illa causa summa omnia fuerunt. insidiator erat in foro conlocatus atque in vestibulo ipso senatus; ei viro autem mors parabatur cuius in vita nitebatur salus civitatis; eo porro rei publicae tempore quo, si unus ille occidissetoccidisset Tδ: cecidisset E, non haec solum civitas sed gentes omnes concidissent. Nisi vero, quia perfecta res non est, non fuit puniendapoenitenda T, proinde quasi exitus rerum, non hominum consilia legibus vindicentur. minus dolendum fuit re non perfecta, sed puniendumpaeniendum E certe nihilo minus.

quotiens ego ipse, iudices, ex P. Clodi telis et ex cruentis eius manibus effugi! ex quibus si me non vel meavel mea E: mea Tδ vel rei publicae fortuna servasset, quis tandem de interitu meo quaestionem tulisset? sed stulti sumus qui Drusum, qui Africanum, Pompeium, nosmet ipsos cum P. Clodio conferre audeamus. tolerabilia fuerunt illa: P. Clodi mortem aequo animo ferre nemoaequo animo ferre nemo T: nemo aeq. anim. ferre E: aeq. anim. nemo ferre δ potest. luget senatus, maeret equester ordo, tota civitas confecta senio est, squalent municipia, adflictantur coloniae, agri denique ipsi tam beneficum, tam salutarem, tam mansuetum civem desiderant.

non fuit ea causa, iudices, profecto, non fuit cur sibi censeret Pompeius quaestionem ferendam, sed homo sapiens atque alta et divina quadam mente praeditus multa vidit: fuisse illum sibi inimicum, familiarem Milonem; in communi omnium laetitia si etiam ipse gauderet, timuit ne videretur infirmior fides reconciliatae gratiae. multa etiam alia vidit, sed illud maxime, quamvis atrociter ipse tulisset, vos tamen fortiter iudicaturos. itaque delegit ex florentissimis ordinibus ipsa lumina, neque vero, quod non nulli dictitant, secrevit in iudicibus legendis amicos meos. neque enim hoc cogitavit vir iustissimus, neque in bonis virislegendis ... viris om. T legendis id adsequi potuisset, etiam si cupisset. non enim mea gratia familiaritatibus continetur, quae late patere non possunt, propterea quod consuetudines victus non possunt esse cum multispropterea ... multis del. Bake; sed, si quid possumus, ex eo possumus quod res publica nos coniunxit cum bonis. ex quibus ille cum optimos viros legeret idque maxime ad fidem suam pertinere arbitraretur, non potuit legere non studiosos mei.

quod vero te, L. Domiti, huic quaestioni praeesse maxime voluit, nihil quaesivit aliudaliud om. T nisi iustitiam, gravitatem, humanitatem, fidem. tulit ut consularem necesse esset: credo, quod principum munus esse ducebat resistere et levitati multitudinis et perditorum temeritati. ex consularibus te creavit potissimum: dederas enim quam contemneres popularis insaniasinsanias ET, Schol.: insidias δ iamiam inde Schol. ab adulescentia documenta maxima.

quam ob rem, iudices, ut aliquando ad causam crimenque veniamus, si neque omnis confessio facti est inusitata, neque de causa nostra quicquam aliter ac nos vellemus a senatu iudicatum est, et lator ipse legis, cum esset controversia nulla facti, iuris tamen disceptationem esse voluit, et ei lectiei lecti Garatoni: electi codd.: et electi iud. del. Ioergensen iudices, isque praepositus estest Orelli: om. codd. quaestioni qui haec iuste sapienterque disceptet, reliquum est, iudices, ut nihil iam quaerere aliudaliud iudices E debeatis nisi uter utri insidias fecerit. quod quo facilius argumentis perspicere possitisperspicere possitis argum. E, rem gestam vobis dum breviter expono, quaeso, diligenter attendite.

P. Clodius, cum statuisset omni scelere in praetura vexare rem publicam videretque ita tractatracta k, Naugerius (1): tractata codd. esse comitia anno superiorevellet om. δ ut non multos mensis praeturam gerere posset, qui non honoris gradum spectaret, ut ceteri, sed et L. Paulum conlegam effugere vellet, singulari virtute civem, et annum integrum ad dilacerandam rem publicam quaereret, subito reliquit annum suum seseque in proximumproximum annum post prox. add. E, ante prox. Tδ, del. A. Eberhard transtulit, non, ut fit, religione aliqua, sed ut haberet, quod ipse dicebat, ad praeturam gerendam, hoc est ad evertendam rem publicam, plenum annum atque integrum.

occurrebat ei mancam ac debilem praeturam futuram suam consule Milone; eum porro summo consensu populi Romani consulem fieri videbat. contulit se ad eius competitores, sed ita totam ut petitionem ipse solus etiam invitis illis gubernaret, tota ut comitia suis, ut dictitabat, umeris sustineret. convocabat tribus, se interponebat, CollinamCollinam coloniam b2 novam dilectu perditissimorum civium conscribebat. quanto ille plura miscebat, tanto hic magis in dies convalescebat. Vbi vidit homo ad omne facinus paratissimus fortissimum virum, inimicissimum suum, certissimum consulem, idque intellexit non solum sermonibus, sed etiam suffragiis populi Romani saepe esse declaratum, palam agere coepit et aperte dicere occidendum Milonem.

servos agrestis et barbaros, quibus silvas publicas depopulatus erat Etruriamque vexarat, ex Appennino deduxerat, quos videbatis. res erat minime obscura. etenim dictitabat palamdictitabat palam E: palam dict. Tδ consulatum Miloni eripieripi Miloni E: Mil. eripi Tδ non posse, vitam posse. significavit hoc saepe in senatu, dixit in contione; quin etiam M.M. unus Ox., Krause: om cett. Favonio, fortissimo viro, quaerenti ex eo qua spe fureret Milone vivo, respondit triduo illum autaut E: ad Tδ summum quadriduo esse periturum; quam vocem eius ad hunc M. Catonem statim Favonius detulit.

interim cum sciret Clodius—neque enim erat id difficileid difficile T: diffic. id E: id facile a: difficile b scire a Lanuvinisa Lanuvinis ETw: om. δ (in lac a) —iter sollemne, legitimum, necessarium ante diem xiii Kalendas Februarias Miloni esse Lanuvium ad flaminem prodendum, quod erat dictator Lanuvi Miloquod erat dictator Lanuvi Milo del. Bake, Roma subito ipse profectus pridie est ut ante suum fundum, quod re intellectum est, Miloni insidias conlocaret; atque ita profectus est ut contionem turbulentam in qua eius furor desideratus est, quae illo ipso die habita estquae illo ipso die habita est del. Bake, relinqueret, quam, nisi obire facinoris locum tempusque voluisset, numquam reliquisset.

Milo autem cum in senatu fuisset eo die quoad senatus est dimissus, domum venit, calceos et vestimenta mutavit, paulisper, dum se uxor, ut fit, comparat, commoratus est, dein profectus id temporis cum iam Clodius, si quidem eo die Romam venturus erat, redire potuisset. obviam fit ei Clodius, expeditus, in equo, nulla raeda, nullis impedimentis, nullis Graecis comitibus, ut solebat, sine uxore, quod numquam ferenumquam fere om. T: cum hic insidiator, qui iter illud ad caedem faciendam apparasset, cum uxore veheretur in raeda, paenulatus, magno et impedito et muliebri ac delicato ancillarum puerorumque comitatu.

fit obviam Clodio ante fundum eius hora fere undecima aut non multo secus. statim complures cum teliscum telis om. Schol. in hunc faciunt de loco superiore impetum; adversiadversi adgressi Schol. raedarium occidunt. cum autem hic de raeda reiecta paenula desiluisset seque acri animo defenderet, illi qui erant cum Clodio gladiis eductis, partim recurrere ad raedam ut a tergo Milonem adorirenturadorirentur Milonem Schol., partim, quod hunc iam interfectum putarent, caedere incipiunt eius servos qui post erant; ex quibus qui animo fideli in dominum et praesentiet praesenti E: erant et praesenti Ta: erant et praesentes b fuerunt, partim occisi sunt, partim, cum ad raedam pugnari viderent, dominoet domino P succurrere prohiberentur, Milonem occisum et ex ipso Clodio audirent et re vera putarent, fecerunt id servi Milonis—dicam enim aperteaperte P: om. cett. non derivandi criminis causa, sed ut factum est—nec imperante nec sciente nec praesente dominodomino post imperante hab. Schol., quod suos quisque servos in tali re facere voluisset.

haec sicutisicuti ET: sicut Pδ: si ut Quintil. iv. 4. 2; Iulius Victor, p. 416, Schol. exposui ita gesta sunt, iudices: insidiator superatus est, vi victa vis vel potius oppressa virtute audacia est. nihil diconihil dico post sit hab. T quid res publica consecuta sit, nihil quid vos, nihil quid omnes boni: nihil sane idid quod P prosit Miloni, qui hoc fato natus est ut ne se quidem servare potuerit quin una rem publicam vosque servaret. si id iure fieri non potuitiure fieri non potuit P: fieri iure non posset ET: iure non posset δ, nihil habeo quodquid P defendam. sin hoc ethoc et hoc P ratio doctis et necessitas barbaris et mos gentibus et ferisferis etiam beluis P natura ipsa praescripsit ut omnem semper vim quacumque ope possent a corpore, a capite, a vita sua propulsarent, non potestis hoc facinus improbum iudicare quin simul iudicetis omnibus qui in latrones inciderint aut illorum telis aut vestris sententiis esse pereundum.

quod si ita putasset, certe optabilius Miloni fuit dare iugulum P. Clodio, non semel ab illo neque tum primum petitum, quam iugulari a vobis, quia se non iugulandum illi tradidisset. sin hoc nemo vestrum ita sentit, illud iam in iudicium venit, nonnon hoc loco hab. ETδ, ante illud P occisusne sit, quod fatemur, sed iure an iniuria, quod multis in causis saepeiam saepe T quaesitum est. insidias factas esse constat, et id est quod senatus contra rem publicam factum iudicavit; ab utro factae sint incertum est. de hoc igitur latum estde hoc ... est om. T ut quaereretur. ita et senatus rem, non hominem notavit et Pompeius de iure, non de facto quaestionem tulit. num quid igitur aliud in iudicium venit nisi uter utri insidias fecerit? profecto nihil: si hic illi, ut ne sit impune; si ille huic, tum nostum nos ETδ: ut P scelere solvamur.

quonam igitur pacto probari potest insidias Miloni fecisse Clodium? satis est in illa quidem tam audaci, tam nefaria belua docere, magnam ei causam, magnam spem in Milonis morte propositam, magnas utilitates fuisse. itaque illud Cassianum cui bono fueritcui bono fuerit iudicium (indicium Purser) codd. Asconii in his personis valeat, etsi boni nullo emolumento impelluntur in fraudem, improbi saepe parvo. atqui Milone interfecto Clodius haec adsequebatur, non modo ut praetor esset non eo consule quo sceleris facere nihilfacere nihil E: nihil facere Tδ posset sed etiam ut eisiis unus Ox., Manutius: his ETδ consulibus praetor esset quibus si non adiuvantibus, at coniventibus certe speraret se posseposse se T eludere in illis suis cogitatis furoribus: cuius illi conatus, ut ipse ratiocinabatur, nec cuperent reprimere, si possentnec si cup. reprim. possent ETδ: corr. Madvig., cum tantum beneficium ei se debere arbitrarentur, et, si vellent, fortasse vix possent frangere hominis sceleratissimi conroboratam iam vetustate audaciam.

an vero, iudices, vos soli ignoratis, vos hospites in hac urbe versamini, vestrae peregrinantur aures neque in hoc pervagato civitatis sermone versantur, quas ille leges, si leges nominandae sunt ac non faces urbis, pestes rei publicae, fuerit impositurus nobis omnibus atque inusturus? exhibeexhibe, exhibe E: alterum exhibe post Clodi hab. Tδ, exhibe, quaeso, Sexte Clodi, librarium illud legum vestrarum quod te aiunt eripuisse e domo et ex mediis armis turbaque nocturna tamquam Palladium sustulissesustulisse Tδ: extulisse E, ut praeclarum videlicet munus atque instrumentum tribunatus ad aliquem, si nactus esses, qui tuo arbitrio tribunatum gereret, deferre posses posses duo fragmenta a Quintil. ix. 2. 54 et a Schol. Bob. p. 346. 14 servata: An huius ille legis, quam Clodius a se inventam gloriatur, mentionem facere ausus esset vivo Milone, non dicam consule ? De nostrum omnium—non audeo totum dicere Quintil. et de nostrorum omnium, non audeo totum dicere. Videte quid ea vitii lex habitura fuerit, cuius periculosa etiam reprehensio est [Schol.] primus conglutinavit Garatoni, huc inseruit Peyron : eadem non ex hac oratione, sed ex ea quae habita est pro Milone atque per 〈ταχυγράφους excepta〉 sumpta esse testatur Scholiasta, admonuit Rau, demonstravit Gaumitz. et aspexit me illis quidemquidem illis Tδ oculis quibus tum solebat cum omnibus omnia minabatur. movet me quippe lumen curiae! quid? tu me tibi iratum, Sexte, putas, cuius tutu om. T poenitus Quint. ix. 3. 6 inimicissimum multo crudelius etiam punitus es, quam erat humanitatis meae postulare? tu P. Clodi cruentum cadaver eiecisti domo, tu in publicum abiecisti, tu spoliatum imaginibus, exsequiis, pompa, laudatione, infelicissimis lignis semiustilatum nocturnis canibus dilaniandum reliquisti. qua re, etsi nefarie fecisti, tamen, quoniam in meo inimico crudelitatem exprompsisti tuam, laudare non possum, irasci certe non debeo.

Audistis, iudices, quantum Clodi interfueritAudistis, iudices, quantum Clodi inter fuerit Peyron: fuerit P (fuerit ... sibi solutam om. cett.) occidi Milonem: convertite animos nunc vicissim ad Milonem. quid Milonis intererat interfici Clodium? quid erat cur Milo non dicam admitteret, sed optaret? obstabat in spe consulatus Miloni Clodius. at eo repugnante fiebat, immo vero eo fiebat magis, nec me suffragatore meliore utebatur quam Clodio. valebat apud vos, iudices, Milonis erga me remque publicam meritorum memoria, valebant preces et lacrimae nostrae, quibus ego tum vos mirifice moveri sentiebam, sed plus multo valebat periculorum impendentium timor. quis enim erat civium qui sibi solutam P. Clodi praeturam sine maximo rerum novarum metu proponeret? solutam autemautem PE: om. Tδ fore videbatis, nisi esset is consul qui eam auderet possetque constringere. Eum Milonem unum esse cum sentiret universus populus Romanus, quis dubitaret suffragio suo se metu, periculo rem publicam liberare? at nunc, ClodioP. Clodio Tδ remoto, usitatis iam rebus enitendum est Miloni ut tueatur dignitatem suam; singularis illa etet P : om. ETδ huic uni concessa gloria quae cotidie augebatur frangendis furoribus Clodianis iam Clodi morte cecidit. vos adepti estis ne quem civem metueretis; hic exercitationem virtutis, suffragationem consulatus, fontem perennem gloriae suae perdidit. itaque Milonis consulatus qui vivo Clodio labefactari non poterat mortuo denique temptari coeptus est. non modo igitur nihil prodest sed obest etiam Clodi mors Miloni.

at valuit odium, fecit iratus, fecit inimicus, fuit ultor iniuriae, punitor dolorispoenitur P sui. quid? si haec non dico maiora fuerunt in Clodio quam in Milone, sed in illo maxima, nulla in hoc, quid voltis amplius? quid enim odisset Clodium Milo, segetem ac materiammateriam P, Quintil. viii. 6. 7 cod. A: materiem cett. suae gloriae, praeter hoc civile odium quo omnis improbos odimus? illiilli scripsi: ille codd. erat ut odisset primum defensoremdefens. post meae hab. E salutis meae, deinde vexatorem furoris, domitorem armorum suorum, postremo etiam accusatorem suum; reus enim Milonis lege PlotiaPlotia P. Clodi P fuit Clodius quoad vixitreus enim ... quoad vixit del. Bake. quo tandem animo hoc tyrannum illumillum P: om. cett. tulisse creditis? quantum odium illius et inet ut in Ioergensen homine iniusto quam etiam iustum fuisse?

reliquumrelicum P est ut iam illum natura ipsius consuetudoque defendat, hunc autem haec eadem coarguant. nihil per vim umquam Clodius, omnia per vim Milo. quid? ego, iudices, cum maerentibus vobis urbe cessi, iudiciumne timuiiudiciumne timui om. a in lac.: intentavit b, non servos, non arma, non vim? quae fuisset igitur iusta causa restituendi mei, nisi fuisset iniusta eiciendi? diem mihi, credo, dixerat, multam inrogarat, actionem perduellionis intenderat, et mihi videlicet in causa aut mala autaut vestra mala aut mea nec praecl. et iudicium δ mea, non etnon et Fabricius ex W: non ei ET praeclarissima et vestra, iudicium timendum fuit. servorum et egentium civiumcivium abesse malim et facinorosorum armis meos civis, meis consiliis periculisque servatos, pro me obici nolui.

vidi enim, vidi hunc ipsum Q. Hortensium, lumen et ornamentum rei publicae, paene interficirursus incipit H in voc. -terfici servorum manu, cum mihi adesset; qua in turba C. Vibienus senator, vir optimus, cum hoc cum esset una, ita est mulcatusmulcatus H: multatus ETδ ut vitam amiserit. itaque quando illius postea sica illa quam a Catilina acceperat conquievit? haec intentaintenta ΣH, Ascon.: intentata ETδ nobis est, huic ego vos obici pro me non sum passus, haec insidiata Pompeio est, haec viam Appiamviam Appiam Ascon.: ista viam Appiam ΣH: istam Appiam cett., monumentummonimentum Σ sui nominisnominis sui Ascon., nece Papiri cruentavit, haechaec, haec E eadem longo intervallo conversa rursus est in me; nuper quidem, ut scitis, me ad regiam paene confecit.

quid similesimile esse simile (?) Σ: similẽ E: simile est Baiter Milonis? cuius vis omnis haec semper fuit, ne P. Clodius, cum in iudicium detrahi non posset, vi oppressam civitatem teneret. quem si interficere voluisset, quantaequotiens et quantae Schol. quotiens occasiones, quam praeclarae fuerunt! potuitne, cum domum ac deos penatis suos illo oppugnante defenderet, iure se ulcisci, potuitne civi egregio et viro fortissimo, P. Sestio, conlega suo, volnerato, potuitne Q. Fabricio, viro optimo, cum de reditu meo legem ferret, pulso, crudelissima in foro caede facta, potuitne L. Caecili, iustissimi fortissimique praetoris, oppugnata domo, potuitne illo die quoquo ΣH: cum cett. est lata lex de me, cum totius Italiae concursus, quem mea salus concitarat, facti illius gloriam libens agnovissetagnovisset Hδ: adcognovisset E: om. T, ut, etiam si id Milo fecisset, cuncta civitas eam laudem pro sua vindicaret?

at quod erat tempus? clarissimus et fortissimus virvir H: om. ETδ consul, inimicus Clodio, P. LentulusP. Lentulus del. Bake (hab. Schol.), ultor sceleris illiusillius Clodii E, propugnator senatus, defensor vestrae voluntatis, patronus publici consensus, restitutor salutis meae; septem praetores, octo tribuni plebei illius adversarii, defensores mei; Cn. Pompeius, auctor et dux mei reditus, illius hostis, cuius sententiam senatus omnisomnis om. E de salute mea gravissimam et ornatissimam secutus est, qui populum Romanum est cohortatuscoh. est Σ; qui cum decretum de mede me decr. Tδ Capuae fecissetfecisset ΣHTb2: fecit Eab1, ipse cunctae Italiae cupienti et eius fidem imploranti signum dedit ut ad me restituendum Romam concurreretconcurreret ΣH, ut voluit Richter: -erent ETδ omnium Heumann: omnia tum codd. (B); omnium denique in illum odia civium ardebant desiderio mei, quem qui tum interemisset, non de impunitate eius, sed de praemiis cogitaretur.

tumtum HETα: tamen b se Milo continuit et P. Clodium in iudicium bis, ad vim numquam vocavit. quid? privato Milone et reo ad populum accusante P.P. om. ΣH Clodio, cum in Cn. Pompeium pro Milone dicentem impetus factus est, quae tum non modo occasio sed etiam causa illius opprimendi fuit? nuper vero cum M.M. om. H Antonius summam spem salutis bonis omnibus attulisset gravissimamque adulescens nobilissimus rei publicae partem fortissime suscepisset, atque illam beluam, iudici laqueos declinantem, iam inretitam teneret, qui locus, quod tempus illud, di immortales, fuit! cum se ille fugiens in scalarum tenebrastenebras ΣHE: tenebris Tδ abdidisset, magnum Miloni fuit conficere illam pestem nulla sua invidia, M.M. ΣH: om. ETδ vero Antoni maxima gloria?

quid? comitiis in campo quotiens potestas fuit! cum ille in saepta inrupissetirrupisset ΣBHb2: ruisset ETα: irruisset b1, gladios destringendos, lapides iaciendos curassetcurasset ΣBH: curavisset ETδ, dein subito voltu Milonis perterritus fugeret ad Tiberim, vos et omnes boni vota faceretis ut Miloni uti virtute sua liberet. quem igitur cum omnium gratia noluit, hunc voluit cum aliquorum querela, quem iure, quem loco, quem tempore, quem impune non est ausus, hunc iniuria, iniquo loco, alieno tempore, periculo capitis non dubitavit occidere?

praesertim, iudices, cum honoris amplissimi contentio et dies comitiorum subesset, quo quidem tempore—scio enim quam timida sit ambitio quantaque et quam sollicita sit cupiditas consulatus —omnia non modo quae reprehendi palam sed etiam quae obscureobsc. quae Twδ cogitari possunt timemus, rumorem, fabulam falsam, fictam, levemrumorem fabulam falsam fictam levem BE: rum. fab. fictam falsam levem T: rum. fictam levem H: rum. fab. fictam falsam δ perhorrescimus, ora omnium atque oculos intuemur. nihil est enimenim est Tδ tam molle, tam tenerum, tam aut fragile aut flexibile quam voluntas erga nos sensusque civium, qui non modo improbitati irascuntur candidatorum sed etiam in recte factis saepe fastidiunt.

hunc igitur diemdiem igitur Tδ campi speratum atque exoptatum sibi proponens Milo, cruentis manibus scelus et facinus prae se ferens et confitens ad illa augusta centuriarum auspicia veniebat? quam hoc non credibile estest H: om. ETδ in hoc, quam idem in Clodio non dubitandum, qui se ipsequi se ipse Stangl: qui se ille ΣH: quin se ille ET: quin se δ interfecto Milone regnaturum putaret! quid? quod caput est audaciaeaudaciae hoc loco hab. HE, Severianus Rhet. L. p. 361, ante est Tδ, om. unus Ox., del. Ferrarius (fort. ex iud. ortum), iudices, quis ignorat maximam inlecebram esse peccandi impunitatis spem? in utro igitur haec fuit? in Milone qui etiam nunc reus est facti aut praeclari aut certe necessarii, an in Clodio qui ita iudicia poenamque contempserat ut eum nihil delectaret quod aut per naturam fas esset aut per leges liceret?

sed quid ego argumentor, quid plura disputo? te, Q. PetiliPetili om. H, appello, optimum et fortissimum civem; te, M. Cato, testor, quos mihi divina quaedam sors dedit iudices. vos ex M. Favonio audistis Clodium sibi dixisse, et audistis vivo Clodio, periturum Milonem triduo. post diem tertium gesta res est quam dixerat. cum ille non dubitaritdubitarit Severian.: -aret codd. aperire quid cogitaretcogitaret H: -arit ET (quid ... dubitare om. ab1), vos potestis dubitaredubitare cogitare H quid fecerit?

quem ad modum igitur eum dies non fefellit? dixi equidem modo. dictatoris Lanuvini stata sacrificia nosse negoti nihil erat. vidit necesse esse Miloni proficisci Lanuvium illo ipso quo est profectus die: itaque antevertitantevenit E. at quo die? quo, ut ante dixi, fuit insanissima contio ab ipsius mercennario tribuno plebis concitata: quem diem ille, quam contionem, quos clamores, nisi ad cogitatum facinus approperaret, numquam reliquisset. ergo illi ne causa quidem itineris, etiam causa manendimanendi (post Mil.) om. Tδ; Miloni manendi nulla facultas, exeundi non causa solumsolum causa ΣH sed etiam necessitas fuitfuit fort. delendum (cf. Zielinski, p. 136). quid si, ut ille scivit Milonem fore eo die in via, sic Clodium Milo ne suspicari quidemquidem om. H potuit?

primum quaero qui id scirequi id scire Halm: quid scire ETα: qui scire Σb: qui H potuerit? quod vos idem in Clodio quaerere non potestis. Vt enim neminem alium nisi T. Patinam, familiarissimum suum, rogasset, scire potuit illo ipso die Lanuvi a dictatore Milone prodi flaminem necesse esse. sed erant permultimulti T alii ex quibus id facillime scire posset: omnesomnes (homines ΣH) scilicet Lanuvini (om. Lanuvini H) codd.: del. Lambinus (clausula bona est) scilicet Lanuvini. Milo de Clodi reditu unde quaesivit? quaesierit sanesane om. H—videte quid vobis largiar—servum etiam, ut Q.Q. om. ΣH Arrius, amicus meusamicus meus H: meus amicus ETδ, dixit, corruperit. legite testimonia testium vestrorum. dixit C. CausiniusAusinius ΣH schola, Interamnanus, familiarissimus et idem comes ClodiClodi H, Ascon.: cuius iam pridem testimonio Clodius eadem hora Interamna fuerat et Romae add. ETδ, P. Clodium illo die in Albano mansurum fuisse, sed subito ei esseesse ei E nuntiatum Cyrum architectum esse mortuum, itaque repente Romam constituisse proficisci. dixit hoc item comesitem comes ΣH: comes item cett. P. Clodi, C. Clodius.

videte, iudices, quantae res his testimoniis sint confectae. primum certe liberatur Milo non eo consilio profectusprofectum E2 esse ut insidiaretur in via Clodio: quippe, si ille obvius ei futurus omnino non erat. deinde—non enim video cur non meum quoque agam negotium—scitis, iudices, fuisse qui in hac rogatione suadenda diceretdiceret ΣH, Ascon. et Schol.: -erent cett. Milonis manu caedem esse factam, consilio vero maioris alicuius. me videlicet latronem acac et Ascon. sicarium abiecti homines etet ac ΣBH: om. codd. SM Asconii perditi describebant. iacentiaceant Σ suis testibus quiqui Garatoni: hi (ii Σ) qui ΣHETδ: iis qui k, Richter: fort. hi=#h## (omissionis nota, cf. Phil. i. 11, vii. 6) Clodium negant eo die Romam, nisi de Cyro audisset, fuisse rediturum. respiravi, liberatus sumlib. sum, respiravi Quint. ix. 2. 26; non vereor ne, quod ne suspicari quidem potuerim, videar id cogitasse.

nunc persequar cetera; nam occurrit illud: igitur ne Clodius quidem de insidiis cogitavit, quoniam fuit in Albano mansurus. si quidem exiturusex ΣH ad caedem e villa non fuisset. video enim illum qui dicatur de Cyri morte nuntiasse non id nuntiasse, sed Milonem appropinquare. nam quid de Cyro nuntiaret quem Clodius RomaRoma om. Schol. proficiscens reliquerat morientem? testamentum simul obsignavi, una fuitestam. simul obsign., una fui scripsi: test. Cyri simul obsign. cum Clodio una fui Σ(?)BH: una fui test. Cyri simul obsign. cum Clodio E: eod. ordine sed om. Cyri Tδ; testamentum autem palam fecerat et illum heredem et me scripserat. quem pridie hora tertia animam efflantem reliquisset, eum mortuum postridie hora decima denique ei nuntiabatur?

age, sit ita factum: quae causa fuitfuit ΣH: om. ETδ cur Romam properaret, cur in noctem se coniceretcoiceret Σ? quid adferebat festinationiscausa festinationis H quod heres erat? primum nihil eratnihil erat ΣBH et Schol.: erat nihil cett. cur properato opus esset; deinde si quid esset, quid tandem erat quod ea nocte consequi posset, amitteret autem, si postridie Romam manemane Roman Hδ venisset? atquiatqui Ascon.: atque codd. ut illi nocturnus ad urbem adventus vitandus potius quam expetendusexpectandus Σ (potius quam exp. om. codd. Asconii) fuit, sic Miloni, cum insidiator esset, si illum ad urbem noctunoctu ΣH: nocte ETwδ accessurum sciebat, subsidendum atque exspectandum fuit.

noctu occidissetnoctu occidisset Σb2: noctu occidisset, nemo ei neganti non credidisset H: om. cett.: insidioso et pleno latronum in loco occidissetinsidioso ... occidisset ΣHb2: om. cett.. nemo ei neganti non credidisset quem esse omnes salvum etiam confitentem volunt. sustinuisset crimencrimen ΣH: hoc crimen cett. primum ipse ille latronum occultator et receptorreceptor ex repertor H cum Ernesti locus, tum neque muta solitudo indicasset neque caeca nox ostendisset Milonem; deindedeinde ΣH: deinde ibi E: deinde ubi Tδ multi ab illo violati, spoliati, bonis expulsi, multi haec etiam timentes in suspicionem caderent, tota denique rea citareturreacitaretur H: re agitaretur Σ Etruria.

atque illo die certe Aricia rediens devertit Clodius ad sese (sua Σ) in ΣH: om. cett. in Albanum. quod ut sciret Milo illum Ariciae fuisse, suspicari tamen debuit eum, etiam si Romam illo die reverti vellet, ad villam suam quae viam tangeret deversurum. cur necnec ΣH: neque cett. ante occurrit ne ille in villa resideret, necnec neque ΣH eo in loco subsedit quo ille noctu venturus esset?

video adhuc constareconstare adhuc E, iudices, omnia: Miloni etiam utile fuisse Clodium vivere, illi ad ea quae concupierat optatissimum interitum Milonis; odium fuisse illius in hunc acerbissimum, nullum huius in illum; consuetudinem illius perpetuam in vi inferendaferenda ΣH, huius tantum in repellenda; mortem ab illo Miloni denuntiatamMil. denunt. ΣH: denunt. Mil. cett. et praedicatampraedictam b, Gruter palam, nihil umquam auditum ex Milone; profectionis huius diem illi notum, reditumreditum Hb2: -tus ETab1 illius huic ignotum fuisse; huius iter necessarium, illius etiam potius alienum; hunc prae se tulisse se illo dieillo die Roman add. HETδ (Roma ed. R): ego delevi exiturum, illum eo die sese ΣH: om. cett. dissimulasse rediturum; hunc nullius rei mutasse consilium, illum causam mutandi consili finxisse; huic, si insidiaretur, noctem prope urbem exspectandam, illi, etiam si hunc non timeret, tamen accessum ad urbem nocturnum fuisse metuendum.

videamus nunc id quod caput est, locus ad insidias ille ipse ubi congressi sunt utri tandem fuerit aptior. id vero, iudices, etiam dubitandum et diutius cogitandum est? ante fundum Clodi quo in fundo propter insanas illas substructiones facile hominum mille versabaturversabatur ΣBα, Aul. Gell. i. 16. 5, Macrob. i. 5. 5: -bantur HETb valentium, edito adversarii atque excelso loco superiorem se fore putabatputabat Hδ: -arat ETw Milo, et ob eam rem eum locum ad pugnamad pugnandum E potissimum elegeratlegerat Tw, an in eo loco est potius exspectatus ab eo qui ipsius loci spe facere impetum cogitarat? res loquitur ipsa, iudices, quae semper valet plurimum.

si haec non gestagesta non T audiretisaudiritis (-ior- B) ΣBH videritis Σ, sed picta videretis, tamen appareret uter esset insidiator, uter nihil mali cogitaretmali cogit. ΣH: cogit mali cett., cum alter veheretur in raeda paenulatus, una sederet uxor. quid horum non impeditissimumimpeditum Σ? vestitus an vehiculum an comes? quid minus promptum ad pugnam, cum paenula inretitus, raeda impeditus, uxore paene constrictus esset?—videte nunc illum, primum egredientem e villa, subito: cur? vesperivespere ΣH: quid necesse est? tarde: qui convenit, praesertim id temporis? devertit in villam Pompei. Pompeium ut videret? sciebat in Alsiensi esse; villam ut perspiceret? miliens in ea fuerat. quid ergo eraterat om. E? moramora H: morae ETδ et tergiversatiotergiversatio H: -tionis ETδ: -tiones Baiter: dum hic veniret, locum relinquere noluit.

age nunc iter expediti latronis cum Milonis impedimentis comparate. semper ille antea cum uxore, tum sine ea; numquam nisi in raeda, tum in equo; comites Graeculi, quocumque ibat, etiam cum in castra Etrusca properabat, tum nugarum in comitatuin comitatu nugarum E nihil. Milo qui numquam, tum casu pueros symphoniacos uxoris ducebat et ancillarum greges; ille qui semper secum scorta, semper exoletos, semper lupas duceret, tum neminem, nisi ut virum a viro lectum esse diceres. cur igitur victus est? quia non semper viator a latrone, non numquam etiam latro a viatore occiditur; quia, quamquam paratus in imparatos Clodius, ipse ClodiusClodius, ipse Clodius H: Clodius ETδ: del. Richter tamen mulier inciderat in viros.

nec vero sic erat umquam non paratus Milo contra illumillum ipsum ΣH ut non satis fere esset paratus. semper ipseipse scripsi (ita Reid): ille codd.: del. Garatoni et quantum interesset P. Clodii se interireinterire ΣH: perire ETδ et quanto illi odio esset et quantum ille auderet cogitabat. quam ob rem vitam suam quam maximis praemiis propositam et paene addictam sciebat numquam in periculum sine praesidio et sine custodia proiciebatse proiciebat H. adde casus, adde incertos exitus pugnarum Martemque communem, qui saepe spoliantem iam et exsultantem evertit et perculit ab abiecto; adde inscitiam pransi, poti, oscitantis ducis qui, cum a tergo hostem interclusum reliquisset, nihil de eius extremis comitibus cogitavit, in quos incensos ira vitamque domini desperantis cum incidisset, haesit in eiseis Manutius: his codd. poenis quas ab eo servi fideles pro domini vita expetiverunt.

cur igitur eos manu misit? metuebat scilicet ne indicaretur, ne dolorem perferre non possent, ne tormentis cogerentur occisum esse a servis Milonis in Appia via P. Clodium confiteri. quid opus est terroreterrore H: tortore ETδ? quid quaeris? occideritneoccideritne om. H? occiditoccidit om. E. iure an iniuria? nihil ad tortorem: facti enim in eculeo quaestio est, iuris in iudicio. quod igitur in causa quaerendum est, id agamusid agamus indagamus Mommsen hic; quod tormentis inveniriinveniri ΣH: -ire cett. vis, id fatemur. manu vero cur miserit, si id potius quaeris quam cur parum amplis adfecerit praemiis, nescis inimici factum reprehendere.

dixit enim hic idem qui semper omniasemper omnia H: omnia semper cett. constanter et fortiter, M.M. om. H Cato, etet om. H dixit in turbulenta contione, quae tamen huius auctoritate placata est, non libertate solum sed etiam omnibus praemiis dignissimos fuisse qui domini caput defendissent. quod enim praemium satis magnum est tam benevolis, tam bonis, tam fidelibus servis, propter quos vivit? etsi id quidem non tanti est quam quod propter eosdem non sanguine et volneribus suis crudelissimi inimici mentem oculosque satiavit. quos nisi manu misisset, tormentis etiam dedendi fueruntfuerunt fuissent Σ conservatores domini, ultores sceleris, defensores necis. hic vero nihil habet in his malis quod minus moleste ferat quam, etiam si quid ipsi accidat, esse tamen illis meritum praemium persolutum.

sed quaestiones urgent Milonem, quae sunt habitae nunc in atrio libertatis. quibusnam de servis? rogas? de P. Clodi. quisqui H eos postulavit? Appius. quis produxit? Appius. Vnde? ab Appio. di boni! quid potest agi severiusseverius de servis nulla lege (om. lege Tδ) quaestio est in dominum nisi incesti (ita ΣHb2: de incestu ET: de interitu ab1) ut fuit in Coldium add. codd., del. Heumann? proxime deosin deos E Clodius accessitaccessit Clod. Tδ, propius quam tum cum ad ipsos penetrarat, cuius de morte tamquam de caerimoniis violatis quaeritur. sed tamen maiores nostri in dominumdominum HE: dominum de servo Tδ quaeri noluerunt, non quia nonquia non Hδ: quin non ET: quin Halm possit Σ posset verum inveniri, sed quia videbatur indignumindignum ΣH: indignum esse cett. et dominisdominis ΣH (i. e. mori mallent domini): domini TEδ morte ipsa tristius: in reum de servo accusatoris cum quaeritur, verum inveniri potest?

age vero, quae erat aut qualis quaestio? Heus tu, Rufio, verbi causa, cave sis mentiarementiare ΣHb2: -aris ET (cave ... ment. om. ab1): Clodius insidias fecit Miloni? fecit; certa crux. nullas fecit: sperata libertas. quid hac quaestione certius? subito adreptiabrepti E in quaestionem tamen separantur cetericeteri scripsi: a ceteris codd. et in arcas coniciuntur ne quis cum eis conloqui possit: hi centumcentum C. H dies penes accusatorem cum fuissent ab eo ipso accusatoreaccusatore del. Halm producti suntsunt om. a, cf. Zielinski, p. 211. quid hac quaestione dici potest integrius, quid incorruptius?

quod si nondum satis cernitis, cum res ipsa tot tam claris argumentis signisque luceat, pura mente atque integra Milonem, nullo scelere imbutum, nullo metu perterritum, nulla conscientia exanimatum Romam revertisse, recordamini, per deos immortalis, quae fuerit celeritas reditus eius, qui ingressus in forum ardente curia, quae magnitudo animi, qui voltus, quae oratio. neque vero se populo solum sed etiam senatui commisit, neque senatui modomodo om. H sed etiam publicis praesidiis et armis, neque hisiis H tantum verum etiametiam om. E eius potestati cuicui cuius ET senatus totam rem publicam, omnem Italiae pubem, cuncta populi Romani arma commiserat: cui numquam se hic profecto tradidisset, nisi causae suae confideret, praesertim omnia audienti, magna metuenti, multa suspicanti, non nulla credenti. Magna vis est conscientiae, iudices, et magna in utramque partem, ut neque timeant qui nihil commiserint et poenam semper ante oculos versari putent qui peccarint.

neque vero sine ratione certa causa Milonis semper a senatu probata est; videbantvidebant HE: videbant enim Tδ sapientissimi homines facti rationem, praesentiam animi, defensionis constantiam. an veroat vero H obliti estis, iudices, recenti illo nuntio necis Clodianae non modo inimicorum Milonis sermones et opiniones sed non nullorum etiam imperitorum? negabant eum Romam esse rediturum.

sive enim illud animo irato ac percitopercito b2, Naugerius (1): perdito HETab1 fecisset ut incensus odio trucidaret inimicum, arbitrabantur eum tanti mortem P. Clodi putasse ut aequo animo patria careret, cum sanguine inimici explesset odium suum; sive etiam illius morte patriam liberare voluisset, non dubitaturum fortem virum quin, cum suo periculo salutem populo Romano attulisset, cederetsecederet E aequo animo legibus, secum auferret gloriam sempiternam, vobisnobis ab1 haec fruenda relinqueret quae ipse servasset. multi etiam Catilinam atque illa portenta loquebantur: erumpet, occupabit aliquem locum, bellum patriae faciet. miseros interdum civis optime de re publica meritos, in quibus homines non modo res praeclarissimas obliviscuntur sed etiam nefariasnefaria H suspicantur!

ergo illa falsa fuerunt quae certe vera exstitissent, si Milo admisisset aliquid quod non posset honeste vereque defendere. quid? quae postea sunt in eum congesta, quae quamvis etiam mediocrium delictorum conscientiamquamvis ... conscientiam (-a H) Hδ: quemvis ... conscientia ETW: quemvis etiam in med. del. conscientia Ernesti perculissent, ut sustinuit, di immortales! sustinuit? immo vero ut contempsit ac pro nihilo putavit, quae neque maximo animo nocens neque innocens nisi fortissimus vir neglegere potuisset! scutorum, gladiorum, pilorum, frenorumpilorum, frenorum ΣBH: frenorum pilorumque ETδ etiam multitudo deprehendi posse indicabatur; nullum in urbe vicum, nullum angiportum esse dicebant in quo non Miloni conductaMil. cond. non T esset domus; arma in villam Ocriculanam devecta Tiberi, domus in clivo Capitolino scutis refertarefertas Heumann, plena omnia malleolorummalleorum Eδ ad urbis incendia comparatorum: haec non delata solum, sed paene credita, nec ante repudiata sunt quam quaesita.

laudabam equidem incredibilem diligentiam Cn. Pompei, sed dicam, ut sentio, iudices. nimis multa audirecog. audire E coguntur neque aliter facere possunt eiii k: i Σ: hi cett. quibus commissa tota res publica estcomm. tota res p. est (rei p.) ΣH: tota comm. est res. p. cett.. quin etiam fuit audiendusfuit aud. Baiter: fuerit aud. ΣHET: aud. sit δ: aud. fuit k, Angelius popa Licinius nescio qui de circo maximo, servos Milonis apud se ebrios factos sibi confessos sese ΣH, ut voluit Heumann: esse cett. de interficiendo Cn.Cn. ΣH: om. ETδ Pompeio coniurasse, deindein ΣHE: deinde Tδ postea se gladio percussum esse ab uno de illis ne indicaret. Pompeio nuntiatur in hortosnuntiatur in hortos H: in hortos nuntiavit cett.; arcessor in primis; de amicorum sententia rem defert ad senatum. non poteram in illius mei patriaeque custodis tanta suspicione non metu exanimari, sed mirabar tamen credi popae, confessionem servorum audiri, volnus in latere quod acu punctum videretur pro ictu gladiatoris probariprobari ΣHE: putari Tδ.

verum, ut intellego, cavebat magis Pompeius quam timebat, non ea solum quae timenda erant, sed omnia, ne vos aliquid timeretis. oppugnata domus C. Caesaris, clarissimi acac ΣH: et cett. fortissimi viri, multasmultas ΣH: per multas cett. noctis horas nuntiabatur: nemo audierat tam celebri loco, nemo senserat; tamen audiebaturaud. a senatu H. non poteram Cn. Pompeium, praestantissimapraestantissimum Σ virtute virum, timidum suspicari; diligentiam propro ΣH: om. ETδ tota re publica susceptasusceptam Gulielmius nimiam nullam putabam. frequentissimo senatu nuper in Capitolio senator inventus est qui Milonem cum telo esse diceret. nudavit se in sanctissimo templo, quoniam vita talis et civis et viri fidem non faciebat, ut eo tacente res ipsa loqueretur. omnia falsefalse ΣH: falsa cett. atque invidioseinvidiose unus Ox.: insidiose ΣH: insidiosa ETδ ficta comperta sunt: tametsitametsi scripsi: cum tamen si codd. (cum ex q~, = quaere ortum videtur; cf. §§ 18. 67. Mur. 51): quod si tamen Lambinus: cum tamen Madvig metuitur etiam nunc MiloMiloni Wolff.

non iam hoc Clodianum crimen timemus, sed tuas, Cn. Pompei—te enimenim ΣH, Ascon.: enim iam ETδ appello etet Ascon.: om. codd. ea voce ut me exaudireexaudire Ascon.: audire codd. possis —tuastuas Hδ, Ascon.: tuas, tuas ET, inquam, suspiciones perhorrescimus. si Milonem timessi Milonem times om. H, si hunc de tua vita nefarie aut nunc cogitare aut molitum aliquando aliquid putas, si Italiae dilectus, ut non nulli conquisitores tui dictitarunt, si haec arma, si Capitolinae cohortes, si excubiae, si vigiliae, si delecta iuventus quae tuum corpus domumque custodit contra Milonis impetum armata estest sunt ΣH (R. = require add. H, cf. § 18), atque illa omnia in hunc unum constitutaconstituta ΣH: instituta cett., parata, intenta sunt, magna in hoc certecerte in hoc E vis et incredibilis animus et non unius viri vires atque opes iudicantur, si quidem in hunc unum et praestantissimus dux electus et tota res publica armata est.

sed quis non intellegit omnis tibi rei publicae partis aegras et labantis, ut eas his armis sanares et confirmares, esse commissas? quod si locus Miloni datus esset, probasset profecto tibi ipsi, neminem umquam hominem hominihomini hominum H cariorem fuisse quam te sibi; nullum se umquam periculum pro tua dignitate fugisse, cum illa ipsailla ipsa HEb2: ipsa illa TW: illa ab1 taeterrima peste se saepissime pro tua gloria contendisse; tribunatum suum ad salutem meam, quae tibi carissima fuisset, consiliis tuis gubernatum; se a te postea defensum in periculo capitis, adiutum in petitione praeturae; duos se habere semper amicissimos sperasse, te tuo beneficio, me suo. quae si non probaret, si tibi ita penitus inhaesisset ista suspicio ut nullout nullo ΣHb2: nullo ut cett. posset modo H: modo posset ETδ evelli posset modo, si denique Italia a dilectu, urbs ab armis sine Milonis clade numquam esset conquietura, ne ipseipse Madvig: iste codd.: ille ed. V: is Garat. haud dubitans cessisset patria, is qui ita natus est etest et est et esset ΣH ita consuevit; te, Magne, tamen ante testareturante testaretur ΣH: an testaretur E: antestaretur TW: attestaretur δ, quod nunc etiam facit.

videsvides HE: vide Tδ quam sit varia vitae commutabilisque ratio, quam vaga volubilisque fortuna, quantae infidelitates in amicitiisin amicitiis ΣHE: in amicis Tδ, quam ad tempus aptae simulationes, quantae in periculis fugae proximorum, quantae timiditates. erit, eriterit, erit erit et T illud profecto tempus et inlucescet ille aliquandoille aliquando ΣHE: aliquando ille Tδ dies, cum tu salvissalvis Ant. Augustinus: salutaribus HEδ: salubritatibus T, ut spero, rebus tuis, sed fortasse inin suppl. Luterbacher motumotu Tδ: metu HE aliquo communiumin communium ET: impendente comm. Lange temporum, qui quamimmutatis post temp. add. b2 crebro accidat experti scire debemus, et amicissimi benevolentiam et gravissimi hominis fidem et unius post homines natos fortissimi viri magnitudinem animi desideres.

quamquam quis hoc credat, Cn. Pompeium, iuris publici, moris maiorum, rei denique publicae peritissimum, cum senatus ei commiserit ut videret ne quid res publica detrimenti caperet, quo uno versiculo satis armati semper consules fuerunt etiam nullis armis datis, hunc exercitu, hunc dilectu dato, iudicium exspectaturum fuisse in eius consiliis vindicandis qui vivi H: vel ETδ iudicia ipsa tolleret? satis iudicatum est a Pompeio, satissatis om. ΣH, falso ista conferri in Milonem, qui legem tulit qua, ut ego sentio, Milonem absolvi a vobis oporteretoportet ΣH, ut omnes confitentur, liceretlicet Σ in om. ΣH.

quod vero in illo loco atque illis publicorum praesidiorum copiis circumfusus sedet, satis declarat se non terrorem inferre vobis—quid enim minus illo dignum quam cogere ut vos eumut vos eum ETδ: ut vuum Σ: ut vos H (eum ut vos eum Asconii cod. S, eum codd. PM) condemnetis in quem animadvertere ipse et more maiorum et suo iure possitpossit Σ, A. Eberhard: posset cett.?—, sed praesidio esse, ut intellegatis contra hesternam illam contionem licere vobis quod sentiatis libere iudicare.

nec vero me, iudices, Clodianum crimen movet, nec tam sum demens tamque vestri sensus ignarus atque expers ut nesciam quid de morte Clodi sentiatis. de qua si iam nollem ita diluere crimen ut dilui, tamen impune Miloni palam clamare ac mentiri gloriose liceret: occidioccidi bis ETδ, Quintil. ix. 3. 28, Aquila Rom. Rhet. L. p. 27: semel H, Quintil. v. 11. 12 codd. BΣ, Isidorus, ii. 21. 31, occidi, non Sp. Maelium qui annona levanda iacturisque rei familiaris, quia nimis amplecti plebem videbaturvidebatur P, Quintil. v. 11. 12: putabatur HETδ, in suspicionem incidit regni appetendi, non Ti. Gracchum qui conlegae magistratum per seditionem abrogavitabrogavit PBHδ: -abit E: -abat T, quorum interfectores impleruntimpleverunt P orbem terrarum nominis sui gloria, sed eum— auderet enim dicere, cum patriam periculo suosuo om. Quintil. liberasset— cuius nefandum adulterium in pulvinaribus sanctissimis nobilissimae feminae comprehenderunt;

eum cuius supplicio senatus sollemnis religiones expiandas saepe censuit; eum quem cum sorore germana nefarium stuprum fecisse L.L. om. BH Lucullus iuratus se quaestionibus habitis dixit comperisse; eum qui civem quem senatus, quem populus RomanusRomanus PΣH: om. ETδ, quem omnes gentesgentes om. P urbis ac vitae civium conservatorem iudicarantiudicarant PΣH: -abant ETδ servorum armis exterminavit; eum qui regna dedit, ademit, orbem terrarum quibuscum voluit partitus est; eum qui plurimis caedibus in foro factis singulariin singulari ΣH virtute et gloria civem domum vi et armis compulit; eum cui nihil umquam nefas fuitfuit sit H nec in facinore necnec ... nec neque ... neque ΣH in libidine; eum qui aedem nympharum incendit ut memoriam publicam recensionis tabulis publicis impressam exstingueret;

eum denique cui iam nulla lexlex nulla T erat, nullum civile ius, nulli possessionum termini, qui non calumnia litium, non iniustis vindiciis ac sacramentis alienos fundos, sed castris, exercitu, signis inferendis petebat; qui non solum Etruscos—eos enim penitus contempserat—sed hunc P.P. H: C. (vel T.) P teste Zuretti: c. p ETWa: Cn. Pompeium b VariumVarium PETW: Varum H: narrum a: virum b, fortissimum atque optimum civem, iudicem nostrum, pellere possessionibus armis castrisque conatus est, qui cum architectis et decempedis villas multorum hortosque peragrabat, qui Ianiculo et Alpibus spem possessionum terminaratterminarat P: -abat HETδ suarum, qui cum ab equite Romano splendido et forti, M.forti, M. fortissimo H Paconio, non impetrasset, ut sibi insulam in lacu PrilioPrilio P: Prelio Ha: Perelio ET venderet, repente lintribus in eam insulam materiemmateriem PΣH: -iam BETδ, calcem, caementa, harenamharenam ΣBHb2: arma cett. (P) convexit dominoque trans ripam inspectante non dubitavit aedificium exstruereexstruere aed. P in alieno; qui huic T. Furfanio, cui viro, di immortales!—

quid enim ego de muliercula ScantiaScantia Stantia P: Sanctia Hδ, quid de adulescente P. AponioP. Aponio scripsi: Papinio P: Aponio HEδ: Apinio T dicam? quorum utrique mortem est minatusminatus ΣH: minitatus PETδ cf. Zielinski, Philol. 1906, p. 615), nisi sibi hortorum possessione cessissentcessissent PH: -isset ETδ—; sed ausumausus P1E esse T.esse T. Richter: esset ΣHE: esse PTδ Furfanio dicere, si sibi pecuniam quantam posceretposceret H: poposcerat PETδ non dedisset, mortuum se in domum eius inlaturum, qua invidia huic esset tali viro conflagrandum; qui Appium fratrem, hominem mihi coniunctum fidissima gratia, absentem de possessione fundi deiecit; qui parietem sic per vestibulum sororis instituit ducere, sic agere fundamenta ut sororem non modo vestibulo privaret sed omni aditu et limine.lumine H (contra B)

quamquam haec quidem iam tolerabilia videbantur, etsi aequabiliter in rem publicam, in privatos, in longinquos, in propinquos, in alienos, in suos inruebat, sed nescio quo modo usu iamiam hoc loco hab. H, ante usu Tδ, om. ΣE obduruerat et percalluerat civitatis incredibilis patientia: quae vero aderant iam et impendebant, quonam modo ea aut depellere potuissetis aut ferre? imperium ille si nactus esset, omitto socios, exterasexternas Σ nationes, reges, tetrarchas; vota enim faceretis ut in eos se potius immitteretinmitteret ΣHE: mitteret TWδ quam in vestras possessiones, vestra tecta, vestras pecuniasvestras pecunias, vestra tecta TW pecunias bis hab. ΣHb2: semel ETδ: pecunias dico? a liberis, me dius fidius, et a coniugibus vestris numquam ille effrenatas suas libidines cohibuisset. fingi haec putatisputatis haec ΣBH quae patent, quaepatentur haec quae H nota sunt omnibus, quae tenentur, servorum exercitus illum in urbe conscripturum fuisse, per quos totam rem publicam resque privatas omnium possideret?

quam ob rem si cruentum gladium tenens clamaret T. Annius: adeste, quaeso, atque audite, cives! P. Clodium interfeci, eius furores, quos nullis iam legibus, nullis iudiciis frenare poteramus, hoc ferro et hac dextera a cervicibus vestris reppuli, per me ut unum ius aequitas, leges libertas, pudor pudicitia maneretmaneret BHETa: -erent b in civitatein civitate ante leges hab. ΣBH. post leges E, ante maneret Tδ; hoc loco posuit Zielinski (numeri gratia), esset vero timendum quonam modo id ferret civitas! nunc enim quis est qui non probet, qui non laudet, qui non unum post hominum memoriam T. Annium plurimum rei publicae profuisse, maxima laetitia populum Romanum, cunctam Italiam, nationes omnis adfecisse etaffecisse et ΣHδ: affecisset E: affecisse T dicat et sentiat? non queo vetera illa populi Romani gaudia quanta fuerint iudicare: multas tamen iam summorum imperatorum clarissimas victorias aetas nostra vidit, quarum nulla neque tam diuturnam laetitiam attulitlaet. attulit ΣH: attulit laet. cett. nec tantam.

mandate hoc memoriae, iudices. spero multa vos liberosque vestros in re publica bonabona Hb: multa bona TWa: vestra bona E esse visuros: in eiseis Garatoni: his codd. singulis ita semper existimabitis, vivo P. Clodio nihil eorumeorum ET: horum ΣHb2 (nihil eorum ... P Clodio vivo om. ab1) vos visuros fuisse. in spem maximam et, quem ad modum confido, verissimam sumus adducti, hunc ipsum annum, hochoc ΣH: hoc ipso cett. summo viro consule, compressa hominum licentia, cupiditatibus confractisconfractis H: fractis cett. (Σ), legibus et iudiciis constitutis, salutarem civitati fore. num quis igitur estigitur est ΣH: est igitur ET tam demens qui hoc P. Clodio vivo contingere potuisse arbitreturarbitretur Naugerius (1): -traretur codd.? quid? ea quae tenetis privata atque vestra dominante homine furioso quod ius perpetuae possessionispossessionis b, edd. VR: possessiones HETa habere potuissent?

non timeo, iudices, ne odio mearuminimic. mearum T inimicitiarum inflammatus libentius haec in illum evomere videar quam verius. etenim sisi etsi H praecipuumpraecipue meus Richter esse debebat, tamen ita communis erat omnium ille hostis ut in communi odio paene aequaliter versaretur odium meum. non potest dici satis, ne cogitari quidem, quantum in illo sceleris, quantum exiti fuerit.

quin sic attendite, iudicesiudĩces nempe. de interitu P. Clodi add. H: nempe haec est quaestio de interitu P. Clodi add. ETδ, ego delevi. fingite animis—liberae sunt enimsunt enim ΣBE: enim sunt HTδ nostrae cogitationes et quae volunt sic intuentur ut ea cernimus quae videmuscernamus quae videmus ΣB: cernamus quae non videmus H (cf. Quintil. ix. 2. 41)—fingite igitur cogitatione imaginem huius condicionis meae, si possimuspossimus H: -sum id (vel iã) Σ: -sim Tδ: -sum E efficere Milonem utMil. ut H: ut Mil. ETδ absolvatis, sed ita si P. Clodius revixerit—quid voltuvoltu Hδ: -um T: -us E extimuistis? quonam modo ille vos vivus adficeretadficeret ΣHb2: adfecerat Tδ: efficeret E quos mortuusmortuos H inani cogitatione percussitperculsit E? quid? si ipse Cn. Pompeius, qui ea virtute ac fortuna est ut ea potuerit semper quae nemo praeter illum, si is, inquam, potuisset aut quaestionem de morte P. Clodi ferre aut ipsum ab inferis excitare, utrum putatis potius facturumfacturum esse H fuisse? etiam si propter amicitiam vellet illum ab inferis evocareevoc. ΣHW: avoc. ETδ, propter rem publicam non fecisset. eius igitur mortis sedetis ultores cuius vitam si putetis per vos restitui posse nolitisnolitis Hδ, Quintil. v. 14. 2, Isidorus ii. 9: nolletis ET, et de eius nece lata quaestio est qui si lege eadem reviviscere posset, ista lex lata numquamista lex lata numq. Σ: ista lex numq. lata H: lata lex numq. cett. esset. huius ergo interfector si esset, in confitendo ab eisneiisne b2, ed. R: hisne (om. ne H) HETab1 poenam timeret quos liberavisset?

Graeci homines deorum honores tribuunt eis viris qui tyrannos necaverunt—quae ego vidi Athenis, quae in aliisin aliis H: aliis in ETδ urbibus Graeciae! quas res divinas talibus institutas viris, quos cantus, quae carmina! prope ad immortalitatisimmortalitatem Tδ et religionem et memoriam consecrantur—vos tanti conservatorem populi, tanti sceleris ultorem non modo honoribus nullis adficietis sed etiam ad supplicium rapi patiemini? confiteretur, confiteretur, inquam, si fecisset, et magnoet magno magno Σ animo et libenterlibente H, se fecissese fec. H: fec. se cett. esset ΣH: esset ei ETα libertatis omnium causa quod esset non confitendum modo sed etiam veresed etiam vere ΣH: verum etiam cett.: verum etiam vere Lambin. praedicandum.

etenim si id non negat ex quo nihil petit nisi ut ignoscatur, dubitaretquod dubitaret H idid Hδ: is ET fateri ex quo etiam praemia laudis essent petenda? nisi vero gratius putat esse vobis sui se capitis quam vestrivestri ΣH: vestri ordinis cett. defensorem fuisse; cum praesertim in talitali H: ea ETδ confessione, si grati esse velletis, honores adsequeretur amplissimos. sinsin ΣH: si TEδ factum vobis non probaretur—quamquam qui poterat salus sua cuiquam non probari?—sed tamen si minus fortissimi viri virtus civibus grata cecidisset, magno animo constantique cederet ex ingrata civitate. nam quid esset ingratius quampotius quam ΣH laetari ceteros, lugere eum solum propter quem ceteri laetarentur?

quamquam hoc animo semper fuimus omnesfuimus omn. ΣHw: omn. fuimus cett. in patriae proditoribus opprimendis ut, quoniam futura esset nostrafut. esset nostra H: nostra fut. esset ETδ gloria, periculum quoque et invidiam nostram putaremus. nam quae mihi tribuenda ipsiipsi trib. ΣET: trib. ipsa H laus esset, cum tantum in consulatu meomeo om. H pro vobis ac liberis vestris ausus essem, si id quodquod cum E conabar sine maximis dimicationibuscogitationibus H meis me esse ausurum arbitrarer? quae mulier interficereinterficere post civem hab. T sceleratum ac perniciosum civem non auderet, si periculum non timeret? proposita invidia, morte, poena qui nihilo segnius rem publicam defendit, is vir vere putandus est. populi grati est praemiis adficere bene meritos de re publica civis, viricivis viri om. H fortis ne suppliciis quidem moveri ut fortiter fecisse paeniteat.

quam ob rem uteretur eadem confessione T. Annius qua Ahala, qua Nasica, qua Opimius, qua Marius, qua nosmet ipsi, et, si grata res publicapublica om. H esset, laetaretur; si ingratasin ingrata Σ, tamen in gravi fortuna conscientia sua niteretur.

sed huius benefici gratiam, iudices, FortunaFortuna om. H populi Romani et vestra felicitas et di immortales sibi deberi putant. nec vero quisquam aliter arbitrari potest, nisi qui nullam vim esse ducit numenquenumenque ΣH: -ve cett. divinum, quem neque imperi nostri magnitudo nec solnec sol ΣH: neque sol cett. ille nec caeli signorumque motus nec vicissitudines rerum atque ordines movent neque, id quod maximum est, maiorum nostrorumnostrorum ΣHw: om. ETδ sapientia, qui sacra, qui caerimonias, qui auspicia et ipsi sanctissime coluerunt et nobis suis posteris prodiderunt.

est, estest, est ΣHb2: est T: est igitur E: et est ab1 illa vis profectoilla vis prof. ΣBH: prof. illa vis cett., neque in his corporibus atque in hac imbecillitate nostra inest quiddam quod vigeat et sentiat, non inest in hoc tanto naturae tamquetamque ΣH: tam cett. praeclaro motu. Nisi forte idcirco non putant quia non apparet nec cernitur, proinde quasi nostram ipsam mentem qua sapimus, qua providemus, qua haec ipsa agimus ac dicimus, videre ac planeac plane ΣBH: aut plane cett. qualis aut ubi sit sentire possimus. ea vis igitur ipsaigitur ipsa ΣBE: ipsa igitur T: igitur Hδ quae saepe incredibilis huic urbi felicitates atque opes attulit illam perniciem exstinxit ac sustulit, cui primum mentem iniecit ut vi inritare ferroque lacessere fortissimum virum auderet vincereturque ab eo quem si vicisset habiturus esset impunitatem et licentiam sempiternam.

non est humano consilio, ne mediocri quidem, iudices, deorum immortalium cura res illa perfecta. regionesregiones ΣH: religiones ETδ me herculeme hercules ΣH (cf. Orat. 157) ipsae quaequae HE: quae tum W: quae cum Tδ illam beluam cadere viderunt, commossecommovisse E se videntur et ius in illo suum retinuisse. vos enim iam, Albani tumuli atque luci, vos, inquam, imploro atque testortestor H et Quintil. xi. 1. 34: obtestor ETδ, vosque, Albanorum obrutae arae, sacrorum populi Romani sociae et aequales, quas ille praeceps amentia caesis prostratisque sanctissimis lucis substructionum insanis molibus oppresseratimpresserat H; vestrae tumtum ΣH: tum arae vestrae cett.: tum irae, vestrae Richter religiones viguerunt, vestra vis valuit, quam ille omni scelere polluerat; tuque ex tuo edito monte LatiariLatiari ΣHTa (-rei Ta): -aret W: -aris E: -alis b, sancte Iuppiter, cuius ille lacuslucus Σ, nemora finisque saepe omni nefario stupro et scelere macularat, aliquando ad eum puniendumpoeniendum T oculos aperuistiaperuistis H: vobis illae, vobis vestro in conspectu serae, sed iustae tamen et debitae poenae solutae sunt.

nisi forte hoc etiam casu factum esse dicemus ut ante ipsum sacrarium bonae deae, quod est in fundo T.T. om. PH Sergi P Serti Galli, in primis honesti et ornati adulescentis, ante ipsam, inquam, bonam deam, cum proelium commisisset, primum illud volnus acciperetacciperet PΣH: -erit ETwδ quo taeterrimam mortem obiret, ut non absolutus iudicio illo nefario videretur, sed ad hanc insignem poenam reservatus. nec vero non eadem ira deorum hanc eius satellitibus iniecit amentiam ut sine imaginibus, sine cantu atque ludis, sine exsequiis, sine lamentis, sinesine lamentis om. BH laudationibus, sine funere, oblitus cruore et luto, spoliatus illius supremi diei celebritate cui cedere inimici etiam solent amburereturambureretur PHδ: imbueretur ET abiectusetiam abiectus Tδ. non fuisse credo fas clarissimorum virorum formas illi taeterrimo parricidae aliquid decoris adferre, neque ullo in loco potius mortem eius lacerari quam in quo esset vitavita esset ab1 damnata.

dura, me dius fidius, mihimihi ante me hab. Tδ iam fortuna populi Romani et crudelis videbatur, quae tot annos illum in hanc rem publicamin hac re p. PΣ insultare pateretur. polluerat stupro sanctissimas religiones, senatus gravissima decreta perfregerat, pecunia se aa PΣHb2: om. ETab1 iudicibus palampalam ante se hab. ΣH redemerat, vexaratvexarat (-erat H) PHδ: vexaverat ET in tribunatu senatum, omnium ordinum consensu pro salute rei publicae gesta resciderat, me patria expulerat, bona diripuerat, domum incenderat, liberos, coniugem meam vexarat, Cn. Pompeio nefarium bellum indixeratinduxerat P, magistratuum privatorumque caedis effecerat, domum mei fratris incenderat, vastarat Etruriam, multos sedibus ac fortunis eiecerat; instabat, urgebat; capere eius amentiam civitas, Italia, provinciae, regna non poterant; incidebantur iam domi leges quae nosnos iam Ascon. servis nostrisservis nostris ΣHE, Ascon.: nostris servis Tδ addicerent; nihil erat cuiusquam, quod quidem ille adamasset, quod non hoc anno suum fore putaret.

obstabat eius cogitationibus nemo praeter Milonem. illum ipsum qui poterat obstareobstare poterat P novo reditu in gratiamin gratiam gratia Σ sibisibi Lambin.: quasi codd. devinctumdevinctum PΣk: devictum HETδ arbitrabatur; Caesaris potentiam suamsuam PΣH: suam potentiam ETδ esse dicebat; bonorum animos in meo casu contempserat: Milo unus urgebat. hic di immortales, ut supra dixi, mentem illi perdito ac furioso dederunt ut huic faceret insidias. aliter perire pestis illa non potuit; numquam illum res publica suo iure esset ulta. senatus, credo, praetorem eum circumscripsisset. ne cum solebat quidem id facere, in privato eodem hoc aliquid profecerat.

an consules in praetore coercendo fortes fuissent? primum Milone occiso habuisset suos consules; deinde quis inin om. ΣH eo praetore consul fortis essetfortis esset fuisset fortis H per quem tribunum virtutem consularem crudelissime vexatam esse meminisset? oppressissetoppressisset ΣHE: om. Tδ omnia, possideret, teneret; lege nova, quae est inventa apud eum cum reliquis legibus Clodianisquae est ... Clodianis del. Bake, servos nostros libertos suos effecisseteffecisset ΣH: fecisset cett.; postremo, nisi eum di immortales in eam mentem impulissent ut homo effeminatus fortissimum virum conaretur occidere, hodie rem publicam nullam haberetis.

an ille praetor, ille vero consul, si modo haec templa atque ipsa moenia stare eo vivo tam diu et consulatum eius exspectare potuissent, ille denique vivus mali nihil fecisset cui mortuo unuscui mortuo unus scripsi: qui mortuo unus H: cui mortuus uno Ea: cum mortuus uno Tw: qui mortuus uno b ex suis satellitibussatellitibus Sex. Clodio duce add. codd. (ex Asconio, p. 33. 5): Sex. Clodio del. Madv., etiam duce ego curiam incenderit? quo quid miserius, quid acerbius, quid luctuosius vidimus? templum sanctitatis, amplitudinis, mentis, consili publici, caput urbisorbis ΣH, aram sociorum, portum omnium gentium, sedem ab universo populo concessam uni ordini, inflammari, exscindi, funestari, neque id fieri a multitudine imperita, quamquam esset miserum id ipsum, sed ab uno? qui cum tantum ausus sit ustor pro mortuo, quid signifer pro vivo non esset ausurusausurus H: ausus ETδ? in curiam potissimum abiecit, ut eam mortuus incenderet quam vivus everterat.

et sunt qui de via Appia querantur, taceant de curia, et qui ab eo spirante forum putent potuisse defendi, cuius non restiterit cadaveri curia? excitate, excitate ipsum, si potestis, a mortuisa mortuis Σ mg., ETδ: ab inferis ΣHb2 (peiore numero): frangetis impetum vivi cuius vix sustinetis furias insepulti? Nisi verosustinetis ... vero om. H sustinuistis eos qui cum facibus ad curiam concurreruntconcurr. k, Madv.: cucurr. cett. cum fascibus ad Castoris Lambin. (cf. Ascon. p. 33 13. Phil. xiv. 15): cum facibus ad Castoris HETab2: cum falcibus ac rastris b1, cum fascibus ad Castoris, cum gladiis toto foro volitaveruntvolitaverunt Wüst: -arunt codd.. caedi vidistis populum Romanum, contionem gladiis disturbari, cum audiretur silentio M. Caelius, tribunus plebis, vir et in re publica fortissimus, in susceptain sus. ΣH: et in sus. cett. causa firmissimus, et bonorum voluntati, auctoritatiauctor. ΣE: atque ante auct. add. H: et add. Tδ senatus deditus, et in hac Milonis sive invidia sive fortuna, singulari, divina, incredibiliincred. ΣH: et incred. cett. fide.

sed iam satis multa de causa, extra causam etiam nimis fortasse multa. quid restat nisi ut orem obtesterque vos, iudices, ut eam misericordiam tribuatis fortissimo viro quam ipse non implorat, ego etiam repugnante hoc et imploro et exposco? nolite, si in nostro omnium fletu nullam lacrimam aspexistisaspexeritis Σ Milonis, si voltum semper eundem, si vocem, si orationem stabilem ac non mutatam videtis, hoc minus ei parcere: haud scio an multo etiam sit adiuvandusetiam sit adiuv. HEδ: etiam adiuv. sit T: sit etiam adiuv. P. magis. etenim si in gladiatoriis pugnis et in infimiin infimi duo Oxx. ed R: om. in PHETδ generis hominumhominum PΣHb omnium ETα condicione atque fortuna timidos et supplicesatque suppl. P et ut vivere liceat obsecrantis etiam odisse solemus, fortis et animososatque anim. P (contra Severian. Rhet. L. p. 368) et se acriter ipsosipsos PHb, Severian.: ipsi ETα morti offerentis servariservari ΣHb2, Severian.: -are PETab1 cupimus, eorumque nos magis miseret qui nostram misericordiam non requirunt quam qui illam efflagitant, quanto hoc magis in fortissimis civibuscivibus om. H facere debemus!

me quidem, iudices, exanimant et interimunt hae voces Milonis quas audio adsidue et quibus intersum cotidie. valeantvaleant valeant valeant H, inquit valeant cives meimei cives valeant ΣH; sint incolumes, sint florentes, sint beati; stet haec urbsurbs cara H praeclara mihique patria carissima, quoquo modo erit merita de memerita de me erit Tδ; tranquilla re publica mei cives, quoniam mihi cum illis non licet, sine me ipsi, sed propterpropter PΣH: per cett. me tamen perfruantur. ego cedam atque abibo. si mihi bona re publicabona re p PΣH: re p. bona ETwδ frui non licuerit, at carebo mala, et quam primumprimam Ernesti tetigero bene moratam et liberam civitatem, in ea conquiescam.

O frustra inquit meimihi P (contra Quintil. vi. 1. 27) suscepti labores, o spes fallaces, o cogitationeso cogit. ETδ, Quintil.: et cogit. P: cogit H inanes meae! ego cum tribunus plebis re publica oppressa meme om. H: fort. senatui me numeri gratia) senatui dedissemdedidissem Garatoni quem exstinctum acceperam, equitibus Romanis quorum vires erant debiles, bonis viris qui omnem auctoritatem Clodianis armis abiecerant, mihi umquam bonorum praesidium defuturum putarem? ego cum te—mecum enim saepissime loquitur—patriae reddidissem, mihi putarem in patria non futurumput. in patr. non fut. P: fut. in patr. non put. ΣHEw: non fut. in patr. put. Tδ locum? Vbi nunc senatus est quem secuti sumus, ubi equites Romani illiilli semel P, illi inquit tui? ubi studia municipiorum, ubi Italiae voces, ubi denique tuatua illa P, M. Tulli, quae plurimis fuit auxilio, vox atqueatque PΣHE: et Tδ defensio? mihine ea soli qui pro te totiens morti me obtuli nihil potest opitulari?

necneque H vero haec, iudices, ut ego nunc, flens, sed hoc eodemhoc eodem illo ΣH, cf. Tusc. iii. 31 hic est enim ille voltus semper idem, Att. i. 18. 3 instat hic nunc ille annus egregius loquitur voltu quo videtis. negat enim sese om. P, qui deficit in verbo insequenti: se post fecisse inser. Baiter, negat ingratis civibus fecisse quae fecerit, timidis et omnia pericula circumspicientibusperic. circumsp. ΣHE: circumsp. peric. Tδ non negat. plebem et infimam multitudinem, quae P. Clodio duce fortunis vestris imminebat, eam quo tutior esset vestra vita suamsuam H: om. ETδ se fecisse commemorat, ut non modo virtute flecteret sed etiam tribus suis patrimoniis deleniretdeliniret Eα, nec timet ne, cum plebem muneribus placarit, vos non conciliarit meritis in rem publicam singularibus. senatus erga se benevolentiam temporibus his ipsis saepe esse perspectam, vestras vero et vestrorum ordinum occursationes, studia, sermones, quemcumque cursum fortuna ceperitfortuna ceperit Ioergensen: fortunae ceperit Σ(?)H: fortuna dederit ETδ, secum sese ΣH: om. cett. ablaturum esse dicit.

meminit etiam vocem sibivocem sibi ΣHE: sibi vocem Tδ praeconis modo defuisse, quam minime desiderarit, populi vero cunctis suffragiis, quod unum cupierit, se consulem declaratum; nunc denique, si haec armaarma ΣHE: om. Tδ contra se sint futura, sibi facinoris suspicionem, non facti crimen obstare. addit haec, quae certe vera sunt, fortis et sapientis viros non tam praemia sequi solere recte factorum quam ipsa recte facta; se nihil in vita nisi praeclarissime fecisse, si quidem nihil sit praestabilius viro quam periculis patriam liberare.

beatos esse quibus ea res honori fuerit a suis civibus, nec tamen eos miseros qui beneficio civis suos vicerint. sed tamen ex omnibus praemiis virtutis, si esset habenda ratio praemiorum, amplissimum esse praemium gloriam; esse hanchanc esse Σ unam quae brevitatembrevitatem Hb: -tate ETα vitae posteritatis memoria consolaretur, quae efficeret ut absentes adessemus, mortui viveremus; hanc denique esse cuius gradibus etiam in caelum homines viderentur ascendere.

de me inquit semper populus Romanus, semper omnes gentes loquentur, nulla umquam obmutescet vetustas. quin hoc tempore ipso, cum omnes a meismeis ΣHb2: suis ETδ: tuis Lambin. inimicis faces invidiae meae subiciantur, tamentamen om. Σ omni inin om. Σ hominum coetu gratiis agendis et gratulationibus habendis et omni sermone celebramurcelebramur Hb: -emur ETα. omitto Etruriae festos et actos et institutos dies. centesima lux est haec ab interitu P. Clodi et, opinor, altera. qua fines imperi populi Romani sunt, ea non solum fama iam de illo sed etiam laetitia peragravit. quam ob rem ubi corpus hoc sit non inquit laboro, quoniam omnibus in terris et iam versaturversabitur Σ et semper hichic ΣH: om. cett. habitabit nominis mei gloria.

haec tu mecum saepe his absentibus, sed isdem audientibus haec ego tecum, Milo: te quidem, cum isto animo sissis H: es ETδ, satis laudare non possum, sed, quo est istaista ΣH: illa cett. magis divina virtus, eo maiore a te dolore divellor. nec vero, si mihi eriperiseripieris b2, reliqua est illa saltemsaltem ΣHw: tamen ETδ ad consolandum querelaquerella H ut eiseis his E irasci possim a quibus tantum volnus accepero. non enim inimici mei te mihi eripient, sed amicissimi, non male aliquando de me meriti, sed semper optime. nullum mihi umquam, iudicesumq. iud. mihi Tδ, tantum dolorem inuretis—tametsitametsi H: etsi ETδ quis potest esse tantus?—sed ne hunc quidem ipsum ut obliviscar quanti me semper feceritis. quae si vos cepitceperit Σ obliviooblivio mei H: fort. quod si ... obl. mei (contra Arusian. K. vii. 497) aut si in me aliquid offendistis, cur non id inid in H: om. in ETδ meo capite potius luitur quam Milonis? praeclare enim vixero, si quid mihi acciderit prius quam hoc tantum mali videro.

nunc me una consolatio sustentat, quod tibi, T. Anni, nullum a me amoris, nullum studi, nullum pietatis officium defuit. ego inimicitias potentium pro te appetivi; ego meum saepe corpus et vitam obieci armis inimicorum tuorum; ego me plurimis pro te supplicem abieci; bona, fortunas meas ac liberorum meorum in communionem tuorum temporumtemporum om. E contuli; hoc denique ipso die, si quasi qua ΣBH: si quae cett. vis est parata, si quasi qua ΣBHE: si quae Tδ dimicatiodimicatio diminutio E capitis futura, deposco. quid iam restat? quid habeo quod faciamquod fac. ΣBHb2: quid fac. cett. pro tuis in me meritis nisi ut eam fortunam quaecumque erit tua ducam meam? non abnuo, non recusonon abnuo, non recuso ΣBH: non recuso, non abnuo Tδ, vosque obsecro, iudices, ut vestra beneficia quae in me contulistis aut in huius salutesalutem BH augeatis aut in eiusdem exitio occasura esse videatis.

his lacrimis non commoveturcommovetur ΣBH: movetur ETδ Milo—est quodam incredibili robore animi—exsilium ibi esse putat ubi virtuti non sit locus; mortem naturae finem esse, non poenam. sitsit ΣBH: sed cett. hic ea mente qua natus est: quid? vos, iudices, quo tandem eritis animoeritis animo BH: animo eritis cett.? memoriam Milonis retinebitis, ipsum eicietis? et erit dignior locus ullus in terrisullus in terris ΣBH: in terris ullus TEδ qui hanc virtutem excipiat quam hic qui procreavit? vosvos semel hab. E, vos appello, fortissimi viri, qui multum pro re publica sanguinemsanguinis ΣB effudistis; vos, inquam, in civisvos, inquam, in civis scripsi: vos inquam et civis (-es H) BH: vos in viri et in civis cett. invicti periculo appelloperic. appello ΣBH: appello peric. Tδ, centuriones, vosque, milites: vobis non modo inspectantibus sed etiam armatis et huic iudicio praesidentibus haec tanta virtus ex hac urbe expelletur, exterminabitur, proicietur?

O me miserum, o me infelicem! revocare tutu post potuisti hab. T me in patriam, Milo, potuisti per hos, ego te in patria per eosdem retinere non potero? quid respondebo liberis meis qui te parentem alterum putantqui ... putant om. Schol.? quid tibi, Quinte frater, qui nunc abes, consorti mecum temporum illorum? mene non potuisse Milonis salutem tueri per eosdem per quos nostram ille servasset? at in qua causa non potuisse? quae est grata omnibusomnibus. gentibusgrata omnibus gentibus Garat.: grã ingentibus H: fort. gratia ingenti omnibus in gentibus. A quibusAt quibus iudicantibus post gent. inser. Madvig non potuissea quibus non potuisse? ab eis ΣBHb2: non potuisse eis cett.? ab eis qui maxime P. Clodi morte acquierunt. quo deprecante? me.

quodnam ego concepi tantum scelus aut quod in me tantum facinus admisi, iudices, cum illa indicia communis exiti indagavi, patefeci, protuli, exstinxi? omnes mihi meisquemihi meisque ΣBH: in me meosque cett. redundant ex fonte illo dolores. quid me reducem esse voluistis? an ut inspectantespectante B me expellerentur eihi Eb per quos essem restitutus? nolite, obsecro vos, acerbiorem mihi pati reditum esse quam fuerit ille ipse discessus. nam qui possum putare me restitutumrestitutum BH: restitutum esse ETδ, si distrahordistrahor ΣBHδ: -har ETW ab his per quos restitutus sum? Vtinam di immortales fecissent—pace tua, patria, dixerim: metuo enim ne scelerate dicam in te quod pro Milone dicam pie— utinam P. Clodius non modo viveret sed etiam praetor, consulpraetor, consul BHb2: proconsul ETab1, dictator esset potius quam hoc spectaculum viderem!

O di immortales! fortem et a vobis, iudices, conservandum virumvirum conserv. iud. ΣBH! minimeminime semel B, minime; inquit immo vero poenas ille debitas luerit: nos subeamus, si ita necesse est, non debitas. hicinehicne ΣB vir patriae natus usquam nisi in patria morietur, aut, si forte, pro patria? huius vos animi monumenta retinebitis, corporis in Italia nullum sepulcrum esse patiemini? hunc sua quisquam sententia ex hac urbe expellet quemquem nos E omnes urbes expulsum a vobis ad se vocabunt?

O terram illam beatamillam beatam om. BH quae hunc virum exceperitexcipiet B: excipit H, hanc ingratam si eiecerit, miseram si amiserit! sed finis sit; neque enim prae lacrimispro lacrimis BH iam loqui possumuspossumus Σ(?)BH: possum cett. et Quintil xi. 3. 173, et hic se lacrimis defendi vetat. vos oro obtestorque, iudices, ut in sententiis ferendisferundis Schol., quod sentietissentietis ETδ: sentiatis Schol.: sentitis (-tentiis B) ΣBH, id audeatis. vestram virtutem, iustitiam, fidem, mihi credite, is maxime comprobabitcomprobabit (-vit) ΣBH: probabit cett. qui in iudicibus legendis optimum et sapientissimumet fortissimum om. Tδ et fortissimum quemque delegitdelegit ΣBb2: elegit HTw: legit Eδ.