diuturni silenti, patres conscripti, quo eram his temporibus usus, non timore aliquo, sed partim dolore, partim verecundia, finem hodiernus dies attulit, idemque initium quae vellem quaeque sentirem meo pristino more dicendi. tantam enim mansuetudinem, tam inusitataminvisitatam Eberhard inauditamque clementiam, tantum in summa potestate rerum omnium modum, tam denique incredibilem sapientiam ac paene divinam tacitus praeterire nullo modonullo modo praet. β possum.

M. enim Marcello vobis, patres conscripti, reique publicae reddito non illius solumsolum illius γ sed etiam meammeam hoc loco hab. HBDE, post vocem Lγ, om. AV vocem et auctoritatem vobis etet vobis β rei publicae conservatamconservatam ac om. α ac restitutam puto. dolebam enim, patres conscripti, et vehementer angebar, cum videremcum viderem γ: om. αβ cum BDL: qui cum α: qui Eγ virum talem, cum in eadem causa in qua ego fuissetfuisset α: fuisse h: fuissem Bam, non in eadem esse fortuna, nec mihi persuadere poteram nec fas esse ducebam versari me in nostro veterevetere Vγ: veteri Hβ: om. A curriculo illo aemulo atque imitatore studiorum ac laborum meorum quasi quodam socio a me et comite distracto. ergo et mihi meaeet mihi meae k, ed. Cratand.: mihi et meae L: et mihi et meae cett. pristinae vitae consuetudinem, C. Caesar, interclusam aperuisti et his omnibus ad bene de re publicade re p. α: de omni re p. βγ sperandum quasi signum aliquod sustulisti.

intellectum est enim mihi quidem in multis et maxime in me ipso, sed paulo ante omnibusomnibus Victorius: in omnibus codd., cum M. Marcellum senatui reique publicae concessisti, commemoratis praesertim offensionibus, te auctoritatem huius ordinis dignitatemque rei publicae tuis vel doloribus vel suspicionibus anteferre. ille quidem fructum omnis ante actae vitaevitae om. σ: aetatis h hodierno die maximum cepit, cum summo consensu senatus tumtum praeterea γ iudicio tuo gravissimo et maximo. ex quo profecto intellegis quanta in dato beneficio sit laus, cum in accepto sit tanta gloria.

estes H vero fortunatusfortun. αhm: fortun. ille βa cuius ex salute non minor paene ad omnis quam ad illumipsum Ernesti ventura sit laetitia pervenerit: quod quidem meritomerito α: ei merito βγ atque optimo iure contigit. quis enim est illo aut nobilitate aut probitate aut optimarum artium studio aut innocentia aut ullo inin α: om. βγ laudis genere praestantior?

nullius tantum flumen est ingeni, nullanulla αhm: nulli DELa: nullius R. Klotz dicendi aut scribendi tanta vis, tantaquetantaque α: tanta βγ copia quae non dicam exornare, sed enarrare, C. Caesar, res tuas gestas possit. tamen hoc adfirmo etadfirmo et hoc β pace dicam tua, nullam in his esse laudem ampliorem quam eam quam hodierno die consecutus es.

soleo saepe ante oculos ponere idque libenter crebris usurpare sermonibus, omnis nostrorum imperatorum, omnis exterarum gentium potentissimorumque populorum, omnis regum clarissimorumclariss. regum β res gestas cum tuis nec contentionum magnitudine nec numero proeliorum nec varietate regionum nec celeritate conficiendi nec dissimilitudine bellorum posse conferri, nec vero disiunctissimas terras citius passibus cuiusquam potuisse peragrari quam tuis non dicam cursibus, sed victoriis lustrataelustratae β: illustratae αγ sunt.

quae quidem ego nisi itaita αγ: tam β magna esse fatear ut ea vix cuiusquam mens aut cogitatio capere possit, amens sim; sed tamen sunt alia maiora. nam bellicas laudes solent quidam extenuare verbis easque detrahere ducibus, communicare cum multis, ne propriae sint imperatorum. et certe in armis militum virtus, locorum opportunitas, auxilia sociorum, classes, commeatus multum iuvant, maximam vero partem quasi suo iure Fortuna sibisibi β hm: om. αa vindicat et, quicquid estest post gestum hab. β prospere gestum, id paene omne ducit suum.

at vero huius gloriae, C.C. om. αa Caesar, quam es paulo ante adeptus socium habes neminem: totum hoc quantumcumque est, quod certe maximum est, totum est, inquam, tuum. nihil sibi ex ista laude centurio, nihil praefectus, nihil cohors, nihil turma decerpit; quin etiam illa ipsa rerum humanarum domina, Fortuna, in istius sese ante non hab. β societatem gloriae non offert: tibi cedit, tuamtuam αhm: tuam se βa (se sup. lin. in D) esse totam et propriam fatetur. numquam enim temeritas cum sapientia commiscetur nec ad consilium casus admittitur.

domuisti gentis immanitate barbaras, multitudine innumerabilis, locis infinitas, omni copiarum genere abundantis: ea tamensed tamen ea β vicisti quae et naturam et condicionem ut vinci possent habebant. nulla est enim tanta visvis, tanta copia γ fort. recte quae non ferro et viribus debilitari frangique possit. animum vincere, iracundiam cohibere, victovicto αD: victum hm: victoriam BELa (Arus. Mess. K. viii. p. 512. 17 temperat huic Cic. de M. Marc.) temperare, adversarium nobilitate, ingenio, virtute praestantem non modo extollere iacentem sed etiam amplificare eius pristinam dignitatem, haec qui faciatfacit β (contra Lactant. Div. Inst. i. 9. 3), non ego eum cum summis viris comparo, sed simillimum deo iudico.

itaque, C. Caesar, bellicae tuae laudes celebrabuntur illae quidem non solum nostris sed paene omnium gentium litteris atque linguis, neque ulla umquam aetas de tuis laudibus conticescet; sed tamen eius modi res nescio quo modo, etiam cum leguntur, obstrepi clamore militumobstrepit clamor mil. (videntur add. V) et tub. soni AV videntur et tubarum sono. at vero cum aliquid clementer, mansuete, iuste, moderate, sapienter factum, in iracundia praesertim quae est inimica consilio, et in victoria quae natura insolens etet insolens α superba est, audimus aut legimusaut audimus γ, quo studio incendimur, non modo in gestis rebus sed etiam in fictis ut eos saepe quos numquam vidimus diligamus!

te vero quem praesentem intuemur, cuius mentem sensusque et os cernimus, ut, quicquid belli fortuna reliquum rei publicae fecerit, id esse salvum velis, quibus laudibus efferemus, quibus studiis prosequemur, qua benevolentia complectemur? parietes, me dius fidius, ut mihi videturvidentur HV m et Sacerdosi. 166, huius curiae tibi gratias agere gestiunt, quod brevi tempore futura sit illa auctoritas in his maiorum suorum et suis sedibus. equidem cum C. Marcelli, viri optimi et commemorabili pietate praediti lacrimas modo vobiscum viderem, omnium Marcellorum meum pectus memoria offuditeffudit Dhm (in meum pectus se memoria effudit Madvig), quibus tu etiam mortuis M. Marcello conservato dignitatem suam reddidisti nobilissimamque familiam iamiam om. β ad paucos redactam paene ab interitu vindicasti.

hunc tutu αm: tu igitur βah diem tuis maximis et innumerabilibus gratulationibus iure anteponisanteponis αβa: -pones hm. haec enim res unius est propria C.C. om. α Caesaris; ceterae duce te gestae magnae illae quidem, sed tamen multo magnoque comitatu. huius autem rei tu idem dux esdux es α: et dux es γ: es et dux β et comes: quae quidem tanta est utut am: ut nulla βah tropaeis et monumentis tuis adlatura finem sit aetas—nihil est enim opere et manu factum quod nonnon α, Schol. Lucani vi. 20, Lactant. Div. Inst. vi. 11. 25: non aliquando βγ conficiat et consumat vetustas—

at haec tuatua om. Lactant. iustitia et lenitaslenitas αa et Lactant.: lenitas animi βhm florescetflorescit β (contra Lactant.) cotidie magis. itaita α: ita ut βγ quantum operibus tuistuis oper. β diuturnitas detrahet, tantum adferetadferet AHDLm: adferat BEah: adfert V laudibus. et ceteros quidem omnis victores bellorum civilium iam anteaantea α: ante βγ aequitate et misericordia viceras: hodierno vero die te ipseipse α: ipsum βγ vicisti. vereor ut hoc quod dicam perinde intellegi possit audituauditum Patricius atque ipse cogitans sentio: ipsam victoriam vicisse videris, cum ea quae erant ademptaquae erant adempta Harl. 2545, Madvig: quae erant (erat AV) adepta α: quae illa erat adepta βγ victis remisisti. nam cum ipsius victoriae iure omnesiure omnes scripsi: condicione iure omnes αah: condicione omnes iure m: condicione omnes β victi occidissemus, clementiae tuae iudicio conservati sumus. recte igitur unus invictus eses γ: om. αβ: diceris mallet Müller a quo etiam ipsius victoriae condicio visque devicta est.

atque hoc C. Caesaris iudicium, patres conscripti, quam late pateat attendite. omnes enim qui ad illa arma fato sumus nescio quo rei publicae misero funestoque compulsi, etsi aliqua culpa tenemur erroris humani, abab om. β scelere certe liberati sumus. nam cum M. Marcellum deprecantibus vobis rei publicae conservavit, me et mihi et item rei publicae, nullo deprecante, reliquos amplissimos viros et sibi ipsos et patriae reddidit, quorum et frequentiam et dignitatem hoc ipso in consessu videtis, non ille hostis induxit in curiam, sed iudicavit a plerisque ignoratione potius et falso atque inani metu quam cupiditate aut crudelitate bellum esse susceptum.

quo quidem in bello semper de pace audiendumaudiendum αEm: agendum audiendum BDL: agendum audiendumque ah putavi semperque dolui non modo pacem sed etiam orationem civium pacem flagitantium repudiari. neque enim ego illa nec ulla umquam secutus sum arma civilia semperque mea consilia pacis et togae socia, non belli atque armorum fuerunt. hominem sum secutus privato officio, non publico, tantumque apud me grati animi fidelis memoria valuit ut nulla non modo cupiditate sed ne spe quidem prudens et sciens tamquam ad interitum ruerem voluntarium.

quod quidem meum consilium minime obscurum fuit. nam et in hoc ordine integra re multa de pace dixi et in ipso bello eadem etiam cumcum partis meae per. γ capitis mei periculo sensi. ex quo nemo eritiam erit β tam iniustus rerum existimatorexistim. rerum β qui dubitet quae Caesaris de bello voluntas fuerit, cum pacis auctores conservandos statim censuerit, ceteris fuerit iratior. atque id minus mirum fortasse tummirum fort. tum αBDL: fort. mirum tum E: mirum videretur fort. tum γ (videtur h) cum esset incertus exitus et anceps fortuna belli: qui vero victor pacis auctores diligit, is profecto declarat maluisse sese maluisse β non dimicare quam vincere.

atque huius quidem rei M.M. om. β Marcello sum testis. nostri enim sensus ut in pace semper, sic tum etiam in bello congruebant. quotiens ego eum et quanto cum dolore vidi, cum insolentiam certorumcertorum Em: ceterorum αBDLah hominum tum etiam ipsius victoriae ferocitatem extimescentem! quo gratior tua liberalitas, C. Caesar, nobis qui illaillam β vidimus debet esse. non enim iamiam αah: tam m: om. β causae sunt inter se, sed victoriae comparandae.

vidimus tuam victoriam proeliorum exitu terminatam: gladium vagina vacuum in urbe non vidimus. quos amisimus civis, eos vis Martisvis Martis αh: Martis vis βam perculit, non ira victoriae, ut dubitare debeat nemo quin multos, si possetposset α: fieri posset βγ, C. Caesar ab inferis excitaret, quoniam ex eadem acie conservat quos potest. alterius vero partis nihil amplius dicodicam β quam id quod omnes verebamur, nimis iracundam futuram fuisse victoriam.

quidam enim non modo armatis sed interdum etiam otiosis minabantur, nec quid quisque sensisset, sed ubi fuisset cogitandum esse dicebant; ut mihi quidem videantur di immortales, etiam si poenas a populo Romano ob aliquod delictum expetiverunt, qui civile bellum tantum et tam luctuosum excitaveruntexcitaverint cod. Faerni, vel placati iam vel satiati aliquando omnem spem salutis ad clementiam victoris et sapientiam contulisse.

qua re gaude tuogaude tuo gaudeto A isto tam excellenti bono et fruere cum fortuna et gloria tum etiam natura et moribus tuis; ex quo quidem maximus est fructus iucunditasque sapienti. cetera cum tua recordabere, etsi persaepe virtuti, tamen plerumque felicitati tuae gratulabere: de nobis quos in re publica tecum simulsimul αβ: salvos γ esse voluisti quotiens cogitabis, totiens de maximis tuis beneficiis, totiens de incredibili liberalitate, totiens de singulari sapientiasapientia tua γ cogitabis: quae non modo summa bona sed nimirum audebo vel sola dicere. tantus estest αDEL: om. Bγ enim splendor in laude vera, tanta in magnitudine animi et consili dignitas ut haec a virtute donata, cetera a fortuna commodata esse videantur.

noli igitur in conservandis viris bonisbonis viris β defetigaridefet. BDH: defat. AVEh, non cupiditate praesertim aliqua aut pravitate lapsis, sed opinione offici stulta fortasse, certe non improba, et speciespecie facie hm (-ce m) quadam rei publicae. non enim tua ulla culpaculpa ulla γ est, si te aliqui timuerunt, contraque summa laus, quod minime timendum fuisse senserunt.

nunc venio ad gravissimam querelam et atrocissimam suspicionem tuam, quae non tibi ipsi magis quam cum omnibus civibus, tum maxime nobis qui a te conservati sumus providenda est: quam etsi spero falsam esse, numquam tamentamen numquam β extenuaboextenuabo verbis γ, tua enim cautio nostra cautio est. quod siquod si H, Priscian. K. ii. pp. 181, 226: ut si cett. in alterutro peccandum sit, malim videri nimis timidus quam parum prudens. sed quisnam est iste tam demens? de tuisne?—tametsi qui magis sunt tui quam quibus tu salutem insperantibus reddidisti?—anne ex eoanne ex eo scripsi: axeneone ex H: anexeo ne V: an ex eone ex A: an ex eo γ: an ex hoc β numero qui una tecum fuerunt? non est credibilis tantus in ullo furor ut quo duce omnia summa sit adeptus, huius vitam non anteponat suae. an si nihil tui cogitant sceleris, cavendum est ne quid inimici? qui? omnes enim qui fueruntqui superfuerunt hm aut sua pertinacia vitam amiserunt aut tua misericordia retinuerunt, ut aut nulli supersint de inimicis aut qui fuerunt sint amicissimi.

sed tamen cum in animis hominum tantae latebrae sint et tanti recessus, augeamus sane suspicionem tuam: simul enim augebimus diligentiam. nam quis est omnium tam ignarus rerum, tam rudis in re publica, tam nihil umquam nec de sua nec de communicommuni αβ: omnium hm: communi omnium a salute cogitans, qui nonqui non quin AV intellegat tua salute contineri suam et ex unius tua vita pendere omniumpendere omnia α et Schol. Lucani v. 686? equidem de te dies noctesque, ut debeo, cogitans casus dumtaxat humanos et incertos eventus valetudinis et naturae communis fragilitatemfragilitatẽs H extimesco, doleoque, cum res publica immortalis esse debeat, eam in unius mortalis anima consistere.

si vero ad humanos casus incertosque motus valetudinis sceleris etiam acceditaccedat γ insidiarumque consensio, quem deum, si cupiat, posse opitulari rei publicae credimuscredimus α: -amus βγ?

omnia sunt excitanda tibi, C. Caesar, uni quae iacere sentis belli ipsius impetu, quod necesse fuit, perculsa atque prostrata: constituenda iudicia, revocanda fides, comprimendae libidines, propaganda suboles, omnia quae dilapsadilapsa Haγ: delapsa AVβ iam diffluxeruntdifflux. Bm: deflux. αELa: fluxerunt h severis legibus vincienda sunt.

non fuit recusandum in tanto civili bello, tanto animorumtantoque an. γ ardore et armorum quin quassata res publica, quicumque belli eventus fuisset, multa perderet et ornamenta dignitatis et praesidia stabilitatis suae, multaque uterque dux faceret armatus quae idem togatus fieri prohibuisset. quae quidem tibi nuncnunc tibi γ omnia belli volnera sanandasananda aαβ: curanda γ sunt, quibus praeter te mederi nemo potest.

itaque illam tuam praeclarissimam et sapientissimam vocem invitus audivi: satis diu vel naturae vixidiu ... vixi αβa: te diu ... vixisse hm vel gloriae. satis, si ita vis, fortasse naturae, addamaddam α: addo βγ etiam, si placet, gloriae: at, quod maximum est, patriae certe parum. qua re omitte, quaeso, istamquaeso, istam αah: istam, quaeso βm doctorum hominum in contemnenda morte prudentiam: noli nostro periculo esse sapiens. saepe enim venit ad meas aurisauris meas β te idem istud nimis crebro dicere, satis te tibisatis te tibi α: tibi satis te BDLγ: tibi te satis E vixisse. credo, sed tum id audirem, si tibi soli viveres aut si tibi etiam soli natus esses. omnium salutem civium cunctamque rem publicam res tuae gestae complexae suntnunc cum omnium ... compl. sunt (sint a) γ; tantum abes a perfectione maximorum operum ut fundamenta nondum quae cogitas ieceris. hic tu modum vitae tuae non salute rei publicae, sed aequitate animi definies? quid, si istud ne gloriae quidemquidem Schol.: quidem tuae αγ: tuae quidem β satis est? cuius te esse avidissimum, quamvis sis sapiens, non negabis.

parumneparumne αL: parumne igitur BDEγ, inquies, magnamagna αβ: gloriam magnam γ relinquemus? immo vero aliis quamvis multis satis, tibi uni parum. quicquid est enim, quamvis amplum sit, id est parum tum cum est aliquid amplius. quod si rerum tuarum immortalium, C. Caesar, hic exitus futurus fuit ut devictis adversariis rem publicam in eo statu relinqueres in quo nunc est, vide, quaeso, ne tua divina virtus admirationis plus sit habitura quam gloriae; si quidem gloria est inlustris et pervagata magnorum vel in suos civiscivis om. γ vel in patriam vel in omne genus hominum fama meritorum.

haec igitur tibi reliqua pars est; hic restat actus, in hoc elaborandum est ut rem publicam constituas, eaque tu in primis summa tranquillitate et otio perfruare: tum te, si voles, cum et patriaecum patriae β quod debes solveris et naturam ipsam expleveris satietate vivendi, satis diu vixissevixisse te vixisse H: vixisse in ras. hab. A est enim Schol. et Servius Aen. x. 467 dicito. quid enim est omninoomnino om. Schol. et Serv. hoc om. γ hoc ipsum diu in quo est aliquid extremum? quod cum venit, omnis voluptas praeterita pro nihilo est, quia postea nulla est futura. quamquam iste tuus animus numquam his angustiis quas natura nobis ad vivendum dedit contentus fuit, semper immortalitatis amore flagravit.

nec vero haec tua vita ducendaducenda Aβ: dicenda HVγ est quae corpore et spiritu continetur: illa, inquam, illa vita est tua quae vigebit memoria saeculorum omnium, quam posteritas alet, quam ipsa aeternitas semper tuebitur. huic tu inservias, huic te ostentes oportet, quae quidem quae miretur iam pridem multa habet; nunc etiam quae laudet exspectat. obstupescent posteri certe imperia, provincias, Rhenum, Oceanum, Nilum, pugnas innumerabilis, incredibilis victorias, monumenta, munera, triumphos audientes et legentes tuos.

sed nisi haec urbs stabilita tuis consiliis et institutis erit, vagabitur modo tuum nomen longe atque late, sedemsedem quidem γ stabilem et domicilium certum non habebit. erit inter eos etiam qui nascentur, sicut inter nos fuit, magna dissensio, cum alii laudibus ad caelum res tuas gestas efferent, alii fortasse aliquid requirent, idque vel maximum, nisi belli civilis incendium salute patriae restinxeris, ut illud fati fuissefuisse hoc loco hab. βhm, post videaur α, post hoc a videatur, hoc consili. Servi igitur eiseis α: etiam h: eis etiam βam iudicibus qui multis post saeculis de te iudicabunt et quidem haud scio an incorruptius quam nos; nam et sine amore et sine cupiditate et rursus sine odio et sine invidia iudicabunt.

id autem etiam si tum ad te, ut quidam falso putant, non pertinebit, nunc certe pertinet esse te talem ut tuas laudes obscuratura nulla umquam sit oblivio.

diversae voluntates civium fuerunt distractaeque sententiae. non enim consiliis solum et studiis sed armis etiam et castris dissidebamus. eraterat αh: erat enim β: erat autem am obscuritas quaedam, erat certamen inter clarissimos duces; multi dubitabant quid optimum esset, multi quid sibi expediret, multi quid deceretdeceret AVDELa: diceret HBhm, non nulli etiam quid liceret.

perfuncta res publica est hochoc om. α misero fatalique bello: vicit is qui non fortuna inflammaret odium suum, sed bonitate leniret; neque omnisnec qui omn. β quibus iratus esset eosdem etiametiam αDEL: om. Bγ exsilio aut morte dignos iudicaret. arma ab aliis posita, ab aliis erepta sunt. ingratus est iniustusque civis qui armorum periculo liberatus animum tamen retinet armatum, ut etiam ille melior sitmelior sit Hβ: sit melior AVγ qui in acie cecidit, qui in causa animam profudit. quae enim pertinacia quibusdam, eadem aliis constantia videri potest.

sed iam omnis fracta dissensio est armis, exstincta aequitate victoris: restat ut omnes unum velint qui habenthabent αm: modo habent βah aliquid non sapientiae modonon sap. modo AVam: non modo sap. Hh: non solum sap. β sed etiam sanitatis. Nisi te, C. Caesar, salvo et in ista sententia qua cum antea tum hodie maximevel maxime β usus es manente salvi esse non possumus. qua re omnes te qui haec salva esse volumus et hortamur et obsecramus ut vitae, ut saluti tuaeut vitae, ut saluti tuae α: ut vitae tuae et saluti βa: ut vitae hm consulas, omnesque tibi, ut pro aliis etiam loquar quod de me ipsome ipse β sentio, quoniam subesse aliquid putas quod cavendum sit, non modo excubias et custodias sed etiam laterum nostrorum oppositus et corporum pollicemur.

sed utut αEm: om. BDah, unde est orsa, in eodem terminetur oratiooratio mea hm, maximas tibi omnes gratias agimus, C. Caesar, maiores etiam habemus. nam omnes idem sentiunt, quod ex omnium precibus et lacrimis sentire potuisti. sed quia nonet quoniam non γ est omnibusomnibus post stant. hab. a: om. hm stantibus necesse dicere, a me certe dici volunt, cui necesse est quodam modo, et quod fieri decet M. Marcello a te huic ordini populoque Romano et rei publicae reddito, fieri id intellego. nam laetari omnis non ut de unius solum sed ut denon ut de unius solum sed ut de (om. solum ah) αah: non de unius solum sed de β: non de unius sed de m: fort. salute post solum transponendum (de numero cf. Zielinski, p. 212) omniumomnium AV: omni H: communi βγ salute sentio.

quod autem summae benevolentiae est, quae mea erga illum omnibus nota sempersemper nota β fuit, ut vix C. MarcelloC. αD: M. / EL: om. γ, optimo et amantissimo fratri, praeter eum quidem cederem nemini, cum id sollicitudine, cura, labore tam diu praestiterim quam diu est de illius salute dubitatum, certe hoc tempore magnis curis, molestiis, doloribus liberatus praestare debeodebebo H sol.. itaque, C. Caesar, sic tibi gratias ago ut me omnibus rebusomnibus me rebus β a te non conservato solum sed etiam ornato, tamen ad tua in me unumunum β: om. αγ innumerabilia merita, quod fieri iam posse non arbitrabar, magnusmaximus β hoc tuo facto cumulus accesserit.