ante quam de re publica, patres conscripti, dicam ea quae dicenda hoc tempore arbitror, exponam vobis breviter consilium et profectionis et reversionis meae. ego cum sperarem aliquando ad vestrum consilium auctoritatemque rem publicam esse revocatam, manendum mihi statuebam quasi in vigilia quadam consulari ac senatoria. nec vero usquam discedebam nec a re publica deiciebam oculos ex eo die quo in aedem telluris convocati sumus. in quo templo, quantum in me fuit, ieci fundamenta pacis Atheniensiumque renovavirenovavi Vns: revocavi ct vetus exemplum; Graecum etiam verbum usurpavi quo tum in sedandis discordiis usa eratdiscordiis usa erat V: discordaverat c: discordiis erat t: discors erat ns civitas illa, atque omnem memoriam discordiarum oblivione sempiterna delendam censui.

praeclara tum oratio M. Antoni, egregia etiam voluntas; pax denique per eum et per liberos eius cum praestantissimis civibus confirmata est. atque his principiis reliqua consentiebant. ad deliberationes eas quas habebat domi de re publica principes civitatis adhibebat; ad hunc ordinem res optimas deferebatreferebat Reid; nihil tum nisi quod erat notum omnibusnisi... omnibus om. D in C. Caesaris commentariis reperiebaturreperiebat Kraffert; summa constantiasumma cum dignitate constantia D ad ea quae quaesita erant respondebatnullae respondebat om. D: nullas respondebat Wesenberg.

num qui exsules restituti? Vnum aiebat, praeterea neminem. num immunitates datae? nullae respondebat. adsentiri etiam nos Ser. Sulpicio, clarissimo viro, voluit, ne qua tabula post Idus Martias ullius decreti Caesaris aut benefici figeretur. multa praetereo eaque praeclaraea quae clara sunt D; ad singulare enim M. Antoni factum festinat oratio. dictaturam, quae iam vimiam vim Vt: vim iam cns regiae potestatispossederat Hirschfelder obsederat, funditus ex re publica sustulit; de quaqua VD: qua re cod. Amst. ut voluit Klussmann: quo Stangl ne sententias quidem diximus. scriptum senatus consultum quod fieri vellet attulit, quo recitato auctoritatem eius summo studio secuti sumus eique amplissimis verbis per senatus consultum gratias egimus.

lux quaedam videbatur oblata non modo regno, quod pertuleramus, sed etiam regni timore sublato, magnumque pignus ab eo rei publicae datum, se liberam civitatem esse velle, cum dictatoris nomen, quod saepe iustum fuisset, propter perpetuae dictaturae recentem memoriam funditus ex re publica sustulisset.

liberatus periculo caedis paucis post diebus senatus; uncus impactus est fugitivo illi qui in Mari nomen invaserat. atque haec omnia communiter cum conlega; alia porro propria Dolabellae quae, nisi conlega afuisset, credo eis futura fuisse communia. nam cum serperet in urbeurbem Vns infinitum malum idque manaret in dies latius, idemque bustum in foro facerent qui illam insepultam sepulturam effecerant, et cotidie magis magisque perditi homines cum suisuis codd. (cf. ii. 2; iii 18): corr. Angelius similibus servis tectis ac templis urbis minarenturminitarentur V (cf. Zielinski, Philol. 1906, p. 614), talis animadversio fuit Dolabellae cum in audacis sceleratosque servos, tum in impuros et nefarios liberos, talisque eversio illius exsecratae columnae ut mihi mirum videatur tam valde reliquum tempus ab illo uno die dissensisse.

ecce enim Kalendis Iuniis, quibus ut adessemus edixerantedixerat t, mutata omnia: nihil per senatum, multa et magna per populum et absente populo et invito. consules designati negabant se audere in senatum venire; patriae liberatores urbe carebant ea cuius a cervicibus iugum servile deiecerant, quos tamen ipsi consules in contionibusin cont. V: et in cont. D et in omni sermone laudabant. veterani qui appellabanturqui appellabantur Vns: qui appellantur ct: om. Arusianus K. vii. p. 488: del. Jordan: appellabantur transponit post habebant Hirschfelder (del. qui), quibus hic ordo diligentissime caveratcaverant (sup. l. timebant) V: timebat, caverat t, non ad conservationem earum rerum quas habebant, sed ad spem novarum praedarum incitabantur. quae cum audire mallem quam videre haberemque ius legationis liberum, ea mente discessi ut adessem Kalendis Ianuariis, quod initium senatus cogendi fore videbatur.

exposui, patres conscripti, profectionis consilium: nunc reversionis, quae plus admirationis habet, breviter exponam. cum Brundisium iterque illud quod tritum in Graeciam est non sine causa vitavissem, Kalendis Sextilibus veni Syracusas, quod ab ea urbeab urbe ea D transmissio in Graeciam laudabatur: quae tamen urbs mihi coniunctissima plus una me nocte cupiens retinere non potuit. veritus sum ne meus repentinus ad meos necessarios adventus suspicionis aliquid adferret, si essem commoratus. cum autem me ex Sicilia ad Leucopetram, quod est promunturium agri Regini, venti detulissent, ab eo loco conscendi ut transmitterem; nec ita multum provectus reiectus austrotransmitteremus austro V1 med. omissis: nec ita multum si coniuctus proiectus add. V2 sum in eum ipsum locum unde conscenderam.

Cumque intempesta nox esset mansissemque in villa P. Valeri, comitis et familiaris mei, postridieque apud eundem ventum exspectans manerem, municipes Regini complures ad me venerunt, ex eis quidam Roma recentes: a quibus primum accipio M. AntoniM. om. V contionem, quae mihi ita placuit ut ea lecta de reversione primum coeperim cogitare. nec ita multo post edictum Bruti adfertur et Cassi, quod quidem mihi, fortasse quod eos plus etiam rei publicae quam familiaritatis gratia diligo, plenum aequitatis videbatur. addebant praeterea—fit enim plerumque ut ei qui boni quid volunt adferre adfingant aliquid quo faciant id quodquo cs: quod Vnt nuntiant laetius—rem conventuram: KalendisKalendis Sextilibus (Sex. V) add. codd., del. Madvig: Kal. Sept. Halm senatum frequentemsenatum frequentem om. V1 fore; Antonium, repudiatis malis suasoribus, remissis provinciis Galliis, ad auctoritatem senatus esse rediturum.

tum vero tanta sum cupiditate incensus ad reditum ut mihi nulli neque remi neque venti satis facerent, non quo me ad tempus occursurum non putaremnon ante putarem om. D: del. Bake, sed ne tardius quam cuperem rei publicae gratularer. atque ego celeriter Veliam devectus Brutum vidi: quanto meo dolore non dico. turpe mihi ipsi videbatur in eam urbem me audere reverti ex qua Brutus cederet, et ibi velle tuto esse ubi ille non possetnon posset om. V1: non esset coni. Halm. neque vero illum similiter atque ipse eram commotum esse vidi. erectus enim maximi acac V: atque ns: et ct pulcherrimi facti sui conscientia nihil de suo casu, multa de vestro querebatur.

exqueex quo D eo primum cognovi quae Kalendis Sextilibus in senatu fuisset L. Pisonis oratio: qui quamquam parum erat—id enim ipsum a Bruto audieram—a quibus debuerat adiutus, tamen et Bruti testimonio—quo quid potest esse gravius?—et omnium praedicatione quos postea vidi magnam mihi videbatur gloriam consecutus. hunc igitur ut sequerer properavi quemquem om. V1: q. V2 praesentes non sunt secuti, non ut proficerem aliquid—nec enimneque enim D, et Gellius xiii. 1 sperabam id nec praestare poteram—sed ut, si quid mihi humanitus accidisset—multa autem impendere videnturvidentur V et Gellius: videbantur D praeter naturam etiametiam V et Gellius: om. D tamen V: om. D et Gellius praeterque fatum—huius tamen diei vocem testem rei publicae relinquerem meae perpetuae erga se voluntatis.

quoniam utriusque consili causam, patres conscripti, probatam vobis esse confidoconfido etiam V, prius quam de re publica dicere5–8 quaerar hs (= hic supple) de hesterna in senatum tam acerbe V1 med. omissis incipio, pauca querar de hesterna M. AntoniM. om. V2 iniuria: cui sum amicus, idque me non nullo eius officio debere esse prae me semper tuli. quid tandem erat causae cur die hesterno in senatumdie hesterno in sen. Halm (e vestigiis cod. V): in sen. hesterno die D tam acerbe cogerer? solusne aberam, an non saepe minus frequentes fuistis, an ea res agebatur ut etiam aegrotos deferrideferre V oporteret? Hannibal, credo, erat ad portas aut de Pyrrhi pace agebatur, ad quam causam etiam Appium illum et caecum et senem delatum esse memoriae proditum est.

de supplicationibus referebatur, quo in genere senatores deesse non solent. coguntur enim non pignoribus, sed eorum de quorumquorum de D honore agitur gratia; quod idem fit, cum de triumpho refertur. ita sine cura consules sunt ut paene liberum sit senatori non adesse. qui cum mihi mos notus esset cumque e via languerem et mihimet displicerem, misi pro amicitia qui hoc ei dicerethoc ediceret D. at ille vobis audientibus cum fabris seaudientibus... se om. V1 domum meam venturum esse dixit. nimis iracunde hoc quidem et valde intemperanter. cuius enim malefici tantatanta om. D ista poena est ut dicere in hoc ordine auderet se publicis operis disturbaturum publice ex senatus sententia aedificatam domum? quis autem umquam tanto damno senatorem coegit? aut quid est ultra pignus aut multam? quod si scisset quam sententiam dicturus essem, remisisset aliquid profecto de severitate cogendi.

an me censetis, patres conscripti, quod vos inviti secuti estis, decreturum fuisse, ut parentalia cum supplicationibus miscerentur, ut inexpiabiles religiones in rem publicam inducerentur, ut decernerentur supplicationes mortuomortuorum D? nihil dico cuicui c: cui’ n: qui Vst. fuerit ille L. BrutusL. Brutus Bruuius V (ui = Lu.) qui et ipse dominatu regio rem publicam liberavit et ad similem virtutem et simile factum stirpem iam prope iniam prope in V: in prope ns: prope in c: in t quingentesimum annum propagavit: adduci tamen non possem ut quemquam mortuum coniungerem cum deorumdeorum om. V immortalium religione; ut, cuius sepulcrum usquamusquam h: nusquam cett. exstet ubi parentetur, ei publice supplicetur. ego vero eam sententiam dixissemdixissem P. C. D ut me adversus populum Romanum, si quisi qui Vns: si quis c: si quid t accidisset gravior rei publicae casus, si bellum, si morbus, si fames, facile possem defendere; quae partim iam sunt, partim timeo ne impendeant. sed hoc ignoscant di immortales velim et populo Romano qui id non probat, et huic ordini qui decrevit invitus.

quid? de reliquis rei publicae malis licetne dicere? mihi verodicere mihi. Verum cns: mihi dicere verum t licet et semper licebit dignitatem tueri, mortem contemnere. potestas modo veniendi in hunc locum sit: dicendi periculum non recuso. atque utinam, patres conscripti, Kalendis Sextilibus adesse potuissem! non quo profici potuerit aliquid, sed ne unus modo consularis, quod tum acciditaccidit V, dignus illo honore, dignus re publica inveniretur. qua quidem ex re magnum accipio dolorem, homines amplissimis populi Romani beneficiis usos L. Pisonem ducem optimae sententiae non secutos. idcircone nos populus Romanus consules fecit ut in altissimoaltissimo amplissimoque V2 gradu dignitatis locati rem publicam pro nihilo haberemus? non modo voce nemo L. PisoniPisoni Vn2s: Pisonis cett. consulariconsulari V cn2s2, ed. R: consularis n1s1t sed ne voltu quidem adsensus est.

quae, malum, est ista voluntaria servitus? fuerit quaedam necessaria; neque ego hoc ab omnibus eis desidero qui sententiam consulari loco dicunt. Alia causa est eorum quorum silentio ignosco; alia eorum, quorum vocem requiro. quos quidem doleo in suspicionem populo Romano venire non metunon metu D: non modo metus V, quod ipsum esset turpe, sed alium alia de causa deesse dignitati suae. qua re primum maximas gratias et ago et habeoet habeo et ago D PisoniL. Pisoni D, qui non quid efficere posset in re publica cogitavit, sed quidquisquam post quid add Reid facere ipse deberet. deinde a vobis, patres conscripti, peto ut, etiam si sequi minus audebitis orationem atque auctoritatem meam, benigne me tamen, ut fecistis adhucfecistis adhuc D: adhuc fecistis V (peiore numero), audiatis.

primum igitur acta Caesaris servanda censeo, non quo probem—quis enimenim cam V id quidem potest?—sed quia rationem habendam maxime arbitror pacis atque oti. vellem adesset M. Antoniusadesset M. Halm: adessem V: adesset D, modo sine advocatis—sed, ut opinor, licet ei minus valere, quod mihi heri per illum non licuitlicuit V2: om. V1: licebat D doceret om. V1—doceret me vel potius vos, patres conscripti, quem ad modum ipse Caesaris acta defenderet. an in commentariolis et chirographis et libellis se uno auctore prolatis, neac ne D prolatis quidem sed tantum modo dictis, acta Caesaris firma erunt: quae ille in aes incidit, in quo populi iussa perpetuasque leges esse voluit, pro nihilo habebuntur?

equidem existimo nihil tam esse in actis Caesaris quam leges Caesaris. an, si cui quid ille promisit, id erit fixum quod idem facere nonnon facere Muretus potuit? ut multis multa promissa non fecit: quae tamen multo plura illo mortuo reperta sunt quam a vivo beneficia per omnis annos tributa et data. sed ea non muto, non moveo: summo studio illius praeclarasummo etiam studio praeclara illius D acta defendo. pecunia utinam ad Opisad Opis Vc: ad opes n1s: ad opus n2t maneret! cruenta illa quidem, sed his temporibus, quoniam eis quorum est non redditur, necessaria. quamquam ea quoque sit effusa, si ita in actis fuit.

ecquid est quod tam proprie dici possit actum eius qui togatus in re publica cum potestate imperioque versatus sit quam lex? quaere acta Gracchi: leges Semproniae proferentur; quaere Sullae: CorneliaeCornelii V2. quid? PompeiCn Pompei D tertius consulatus in quibus actis constitit? nempenempe V2D et Victorinus de defin ed. Stangl p. 31: om. V1 in legibus. de Caesarea Caesare D ipso si quaereres quidnam egisset in urbe et in togatoga cn2: togam Vn1: tota s: totam t, leges multas responderet se et praeclaras tulisse, chirographa vero aut mutaret aut non daret aut, si dedisset, non istas res in actis suis duceret. sed haec ipsaea ipsa D concedo; quibusdam etiam in rebusetiam in rebus Vc: in rebus etiam nst coniveo; in maximis vero rebus, id est in legibusin legibus c et Victorinus p. 32: om. in cett., acta Caesaris dissolvi ferendum non puto.

quae lex melior, utilior, optima etiam re publica saepius flagitata quam ne praetoriae provinciae plus quam annum neveneve Vc: neu nst plus quam biennium consulares obtinerentur? hac lege sublata videnturne vobis posseposse om. D Caesaris acta servari? quid? legeea lege D quae promulgata est de tertia decuriadecuria iudicum D nonne omnes iudiciariae leges Caesaris dissolvuntur? et vos acta Caesaris defenditis qui leges eius evertitisevertistis ct? Nisi forte, si quid memoriae causa rettulitretulit V1D in libellum, id numerabitur in actis et, quamvis iniquum et inutile sit, defendetur: quod ad populum centuriatis comitiis tulit, id in actis Caesaris non habebitur.

at quae estest om. V ista tertia decuria? centurionum inquit. quid? isti ordini iudicatus lege Iulia, etiam ante Pompeiaetiamne Pompeia D, Aurelia non patebat? census praefiniebatur, inquit. non centurioni quidem solum sed equiti etiam Romano; itaque viri fortissimi atque honestissimihonestissimi atque fortissimi D qui ordines duxerunt res et iudicant et iudicaverunt. non quaero inquit istos: quicumque ordinem duxit, iudicet. at si ferretis quicumque equo meruisset, quod est lautiuslaudatius D, nemini probaretis; in iudice enim spectari et fortuna debet et dignitas. non quaero inquit ista: addo etiam iudices manipularis ex legione alaudarum. aliter enim nostri negant posse se salvos esse. O contumeliosum honorem eis quos ad iudicandum nec opinantis vocatis! hic enim est legis index utut ii t: uti V: ut hi cns ei resres om. D in tertia decuria iudicent qui libere iudicare non audeant. in quo quantus error est, di immortales! eorum qui istam legem excogitaverunt! Vt enim quisque sordidissimus videbitur, ita libentissime severitate iudicandi sordis suas eluet laborabitque ut honestis decuriis potius dignus videatur quam in turpem iure coniectus.

altera promulgata lex est ut etut et V: ut D maiestatis Halm: maiestates V: de maiestate D de vi et maiestatis damnati ad populum provocent, si velint. haechaec haec cum t: haecum cn1s1 utrum tandem lex est an legum omnium dissolutio? quis est enim hodie cuius intersit istam legem maneremanere V: venire D: valere Orelli istis legibus D? nemo reus est legibus illis, nemo quem futurum putemus. armis enim gesta numquam profecto in iudicium vocabuntur. at res popularisad res populares (-is V2) codd.: corr. Naugerius (1). Vtinam quidem aliquid velletis esseesse del. Eberhard populare! omnes enim iam cives de rei publicae salute una et mente et voce consentiunt. quae est igitur ista cupiditas legis eius ferendae quae turpitudinem summam habeat, gratiam nullam? quid enim turpius quam qui maiestatem populi Romani minuerit per vim, eum damnatum iudicio ad eam ipsam vim reverti propter quam sit iure damnatus?

sed quid plura de lege disputo? quasi vero id agatur ut quisquam provocet: id agitur, id fertur ne quis omnino umquam istis legibus reus fiat. quis enim aut accusator tam amens reperietur qui reo condemnato obici seobici se D: obicere V1: obicere se V2 multitudini conductae velit, aut iudex qui reum damnare audeat, ut ipse ad operas mercennarias statim protrahatur? non igitur provocatio ista lege datur, sed duae maxime salutares leges quaestionesque tolluntur. quid est aliud hortariadhortari D adulescentis ut turbulenti, ut seditiosi, ut perniciosi cives velint esse? quam autem ad pestemad rei p. pestem D furor tribunicius impelli non poterit his duabus quaestionibus de vi et maiestatede vi et maiestate V: de vi et de maiestate D, del. Cobet (peiore numero) sublatis?

quid, quod obrogatur legibus Caesaris, quae iubent ei qui de vi itemque ei quiitemque ei qui D et Arusian. K. vii. p. 469: itemque V maiestatis damnatus sit aqua et igni interdici? quibus cum provocatio datur, nonne acta Caesaris rescinduntur? quae quidem ego, patres conscripti, qui illa numquam probavi, tamentamen om. D ita conservanda concordiae causa arbitratus sum ut non modo, quas vivus leges CaesarCaesar leges D tulisset, infirmandas hoc tempore non putarem, sed ne illas quidem quas post mortem Caesaris prolatas esse et fixas videtis.

de exsilio reducti a mortuoa mortuo om. ns; civitas data non solum singulis sed nationibus et provinciis universis a mortuo; immunitatibus infinitis sublata vectigalia a mortuo. ergo haec uno, verumverum V: viro D optimo auctore domo prolata defendimus: eas leges quas ipse nobisnobis nouos V1: vobis Naugerius (1) inspectantibus recitavit, pronuntiavit, tulit, quibus latis gloriabatur eisque legibus rem publicam continericontinere D putabat, de provinciis, de iudiciis, eas, inquam, Caesaris leges nos qui defendimus acta Caesaris evertendasvertendas D putamusputamus Vc: putabimus nt: putavimus s?

ac de his tamen legibus quae promulgatae sunt saltem queri possumus: de eis quae iam latae dicuntur ne illudillud om. V1: id Halm sine ulla V: nulla D quidem licuit. illae enim sine ulla promulgatione latae sunt ante quam scriptae. quaero autem quid sit cur aut ego aut quisquam vestrum, patres conscripti, bonis tribunis plebiplebi V1: plebis (pl.) V2D leges malas metuat. paratos habemus qui intercedant; paratos qui rem publicam religione defendant: vacui metu esse debemus. quas tu mihi inquit intercessiones, quas religiones? eas scilicet quibus rei publicae salus continetur. neglegimus ista et nimis antiqua ac stulta ducimus: forum saepietur; omnes claudentur aditus; armati in praesidiis multis locis conlocabuntur. quid tum?

quod ita erit gestum, id lex erit? et in aes incidi iubebitis, credo, illa legitima: consules populum iure rogaverunt—hocine ahoc enim a V2D maioribus accepimus ius rogandi?—populusque iure scivit. qui populus? isne qui exclusus est? quo iure? an eo quod vi et armis omne sublatum est? atque haecatque ego haec (haec ego n) D dico de futuris, quod est amicorum ante dicere ea quae vitari possint: quae si facta non erunt, refelletur oratio mea. loquor de legibus promulgatis, de quibus est integrum vobis, demonstro vitia: tollite! denuntio vim: arma removetevim: arma removete ed. R (ita cns): vim arma, removete Poggius!

irasci quidem vos mihi, Dolabella, pro re publica dicenti non oportebitoportebat V1. quamquam te quidem id facturum non arbitror—novinovi enim D facilitatem tuam—conlegam tuum aiunt in hac sua fortuna quae bona ipsi videtur—mihi, ne gravius quippiam dicam, avorum et avunculi sui consulatum si imitaretur, fortunatior videretur—sed eum iracundum audio esseesse om. D factum. video autem quam sit odiosum habere eundemiratum eundem D iratum et armatum, cum tanta praesertim gladiorum sit impunitas: sed proponam ius, ut opinor, aequum, quod M. Antonium non arbitror repudiaturum. ego, si quid in vitam eius aut in mores cum contumelia dixero, quo minus mihi inimicissimus sit non recusabo; sinsin V: si D consuetudinem meam quam in re publica semper habuiquam in re p. semper habui om. V1 tenuero, id est si libere quae sentiam de re publica dixero, primum deprecor ne irascatur; deinde, si hoc non impetro, peto ut sic irascatur ut civi. armis utatur, si ita necesse est, ut dicit, sui defendendi causa: eis qui pro re publica quae ipsis visa erunt dixerint ista arma ne noceant. quid hac postulatione dici potest aequius?

quod si, ut mihi a quibusdam eius familiaribus dictum est, omnis eum quae habetur contra voluntatem eius oratio graviter offendit, etiam si nulla inest contumelia, feremus amici naturam. sed idem illi ita mecum loquunturmecum locuntur V: mecum D: non idem tibi adversario Caesaris licebit quod Pisoni socero, et simul admonent quiddam quod cavebimus: nec erit iustior in senatum non veniendi morbi causa quam mortis.

sed per deos immortalis!—te enim intuens, Dolabella, qui es mihi carissimusqui es mihi carissimus om. V1, non possum de utriusque vestrum errorede ... errore D: errorem V reticere. credo enim vos nobilis homines magna quaedam spectantis non pecuniam, ut quidam nimis creduli suspicantur, quae semper ab amplissimo quoque clarissimoque contempta est, non opes violentas et populo Romano minime ferendam potentiam, sed caritatem civium et gloriam concupivisse. est autemest autem V1: ea est autem V2ct: ea autem est ns gloria lauset laus V2D: fort. est autem gloria ea laus recte factorum magnorumque in rem publicam famafama c et Isidorus Origg. ii. 30. 2 (cf. Marc. 26; de Invent. ii. 166): om. cett. meritorum, quae cum optimi cuiusque, tum etiam multitudinis testimonio comprobatur.

dicerem, Dolabella, qui recte factorum fructus esset, nisi te praeter ceterospraeter ceteros om. D paulisper esse expertum viderem. quem potes recordari in vita inluxisse tibi diem laetiorem quam cum expiato foro, dissipato concursu impiorum, principibus sceleris poena adfectis, urbe incendio et caedis metu liberataurbe incendio et caedis metu liberata V2 (cf. Fam. ix. 14. 8): om. V1D te domum recepisti? cuius ordinis, cuius generis, cuius denique fortunae studia tum laudi et gratulationi tuae se non obtuleruntobtulerunt ct: tulerunt V: optarent ns? quin mihi etiam, quo auctore te in his rebus uti arbitrabantur, et gratias boni viri agebant et tuo nomine gratulabantur. recordare, quaeso, Dolabella, consensum illum theatri, cum omnes earum rerum obliti propter quas fuerant tibi offensi significarentsignificarent Vt: significar~t c: significaverunt ns sese om. V beneficio novo memoriam veteris doloris abiecisse.

hanc tu, P. Dolabella,— magno loquor cum dolore—hanc tu, inquam, potuisti aequo animo tantam dignitatem deponere? tute D autem, M. Antoni, —absentem enimenim om. D appello—unum illum diem quo in aede telluris senatus fuit non omnibus his mensibus quibus te quidam multum a me dissentientes beatum putant anteponis? quae fuit oratiooratio tua Muretus de concordia! quanto metu senatussenatus Ernesti: veteranis V1: veteri s: veter v: cetera n: veterani V2ct, del. Manutius (corruptelas e varia lectione ad veteris § 30 in mg. archetypi posita ortas esse arbitror, cf. Deiot. 24), quanta sollicitudine civitas tum a te liberata est cum conlegam tuumcum collegam tuum V: tum collegam t: tu collegam c: tuum collegam ns, depositis inimicitiis, oblitus auspiciorum a te ipso augure populi Romani nuntiatorumauspiciorum ... nuntiatorum Faernus: auspiciorum a te ipso augure pronuntiate V1 (-ante V2): auspicia te ipso augure nuntiante D, illo primumprimo D die conlegam tibi esse voluisti; cumcum Halm: K. (R. s) D: om. V tuus parvus filius in Capitolium a te missus pacis obses fuit!

quo senatus die laetior, quo populus Romanuspopulus Rom. om. V1? qui quidem nulla in contione umquam frequentior fuit. tum denique liberati per viros fortissimos videbamur, quia, ut illi voluerant, libertatem pax consequebatur. proximoproximo del. Eberhard, alteroaltero del. Cobet, tertio, denique reliquis consecutis diebus non intermittebas quasi donum aliquod cotidie adferre rei publicae; maximum autem illud quod dictaturae nomen sustulisti. haec inusta est a te, a te, inquam, mortuo Caesari nota ad ignominiam sempiternam. Vt enim propter unius M. Manli scelus decreto gentis Manliae neminem patricium Manlium MarcumMarcum suppl. Gulielmius vocari licet, sic tu propter unius dictatoris odium nomen dictatoris funditus sustulisti.

num te, cum haechaec cum te D pro salute rei publicae tanta gessisses, fortunae tuae, num amplitudinis, num claritatis, num gloriaenum gloriae V2D, Cus.: om. V1 paenitebat? Vnde igitur subito tanta ista mutatio? non possum adduci ut suspicer te pecunia captum. licet quod cuique libet loquatur, credere non est necesse. nihil enim umquam in te sordidum, nihil humile cognovi. quamquamin te ... quamquam om. D solent domestici depravare non numquam; sed novi firmitatem tuam. atque utinam ut culpam, sic etiam suspicionem vitare potuisses! illud magis vereor ne ignorans verum iter gloriae gloriosum putes plus te unum posse quam omnis et metui a civibus tuis quam diligi malisquam diligi malis D (cf. Off. ii. 29): om. V. quod si ita putas, totam ignoras viam gloriae. Carum esse civem, bene de re publica mereri, laudari, coli, diligi gloriosum est; metui vero et in odio esse invidiosum, detestabile, imbecillum, caducum.

quod videmus etiam in fabula illi ipsiin fabulis ipsi illi D qui oderint, dum metuant dixeritdixerint D perniciosum fuisse. Vtinam, M. AntoniM. Vc: om. nst, avum tuum meminisses! de quo tamen audisti multa ex meaudisti multa ex me V: multa audisti ex me cns: multa ex me audisti t eaqueeaque Faernus: aquae V: om. D saepissime. Putasne illum immortalitatem mereri voluisse, ut propter armorum habendorum licentiam metueretur? illa erat vita, illa secunda fortuna, libertate esse parem ceteriscum ceteris D, principem dignitate. itaque, ut omittam res avi tui prosperas, acerbissimum eius supremum diem malimmallem D quam L. Cinnae dominatum, a quo ille crudelissime est interfectus.

sed quid oratione te flectam? si enim exitus C. Caesaris efficere non potest ut malis carus esse quam metui, nihil cuiusquam proficiet nec valebit oratio. quem qui beatum fuissefuisse om. t putant, miseri ipsi sunt. beatus est nemo qui ea lege vivit ut non modo impune sed etiam cum summa interfectoris gloria interfici possit. qua re flecte te, quaeso, et maiores tuos respice atque ita guberna rem publicam ut natum esse tete om. V1 cives tui gaudeant: sine quo nec beatus nec caruscarus scripsi: clarus codd. (cf. v. 49, x 8, Cael. 72, Deiot. 15) nec iucundus Weber (cf. § 37): nec unctus V: om. D: nec tutus Muretus: nec diuturnus Mittelmeyer: nec munitus P. R. Müller nec iucundus quisquam esseesse quisquam D omnino potestomnino potest Muretus: omni potestate V: potest D.

populi quidem Romani iudicia multa ambo habetis, quibus vos nonvos non Poggius: vobis vo V: non s2: om. cett. satis moveri permoleste fero. quid enim gladiatoribusgladiatoriis D clamores innumerabilium civium? quid populi versus? quid Pompei statuae plausus infiniti? quid duobusduobus Faernus: ii V: u t: hi n: his cs tribunis plebis qui vobis adversantur? parumne haec significant incredibiliter consentientem populi Romani universi voluntatem? quid? Apollinarium ludorum plausus vel testimonia potius et iudicia populi Romani parum magnaparum magna V: parva D vobis videbantur? O beatos illos qui, cum adesse ipsis propter vim armorum non licebat, aderant tamen et in medullis populi Romani ac visceribus haerebant! Nisi forte Accio tum plaudi et sexagesimo post anno palmam dari, non Bruto putabatisnon putabitis (-batis t) Bruto D, qui ludis suis ita caruit ut in illo apparatissimo spectaculo studiumstudium suum V2 populus Romanus tribuerettribueret V2: tribuerit V1D absentiut absenti V: absenti, ut Faernus, desiderium liberatoris sui perpetuo plausu et clamore leniret.

equidem is sum qui istos plausus, cum popularibusa popularibus c (at vid. Madvig, Opusc. i. 203): a populi parte Campe civibus tribuerentur, semper contempserim; idemque cum a summis, mediis, infimis, cum denique ab universis hoc idem fit, cumque ei qui ante sequi populi consensum solebant fugiunt, non plausum illum, sed iudicium puto. sin haec leviora vobis videntur quae sunt gravissima, num etiam hoc contemnitis quod sensistis tam caram populo Romano vitam A. HirtiA. om. V1 fuisse? satis erat enim probatum illum esse populo Romano, ut estesset D; iucundum amicis, in quo vincit omnis; carum suis, quibus est ipseipse om. D carissimus: tantam tamen sollicitudinem bonorum, tantum timorem omniumomnium om. V in quo meminimus? certe in nullo.

quid igitur? hoc vos, per deos immortalis! quale sit non interpretamini? quid? eos de vestra vita cogitare nonnon om. D censetis quibus eorum quos sperant rei publicae consulturos vita tam cara sit?

cepi fructum, patres conscripti, reversionis meae, quoniam et ea dixi, ut quicumque casus consecutus esset, exstaret constantiae meae testimonium, et sum a vobis benigne ac diligenter auditus. quae potestas si mihi saepius sine meo vestroque periculo fiet, utar: si minus, quantum potero, nonet om. D tam mihi me quam rei publicae reservabo. mihi feremihi fere D: qui mihi fere V: quia mihi fere coni. Halm satis est quod vixi vel ad aetatem vel ad gloriam: huc si quid accesserit, non tam mihi quam vobis reique publicae accesserit.

quonam meo fato, patres conscripti, fieri dicam ut nemo his annis viginti rei publicae fuerit hostis qui non bellum eodem tempore mihi quoque indixerit? nec vero necesse est quemquam a mea me quemquam D nominari: vobiscum ipsi recordamini. mihi poenarum illi plus quam optaremoptaram Heumann dederunt: te miror, Antoni, quorum facta imitere, eorum exitus non perhorrescerepertimescere t et Isidorus Origg. ii. 9. 12. atque hoc in aliis minus mirabar. nemo enim illorum inimicus mihi fuit voluntarius: omnes a me rei publicae causa lacessiti. tu ne verbo quidem violatus, ut audacior quam CatilinaL. Catilina V2D, furiosior quam ClodiusP. Clodius V2D ultro me maledictis Faernus: ut romae maledictis V1: ultro maledictis me V2D viderere, ultro me maledictis lacessisti, tuamque a me alienationem commendationem tibi ad impios civis fore putavisti.

quid putem? contemptumne me? non video nec in vita nec in gratia nec in rebus gestis nec in hac mea mediocritate ingeni quid despicere possit Antonius. an in senatu facillime de me detrahi posse credidit? qui ordo clarissimis civibus bene gestae rei publicae testimonium multis, mihi uni conservatae dedit. an decertare mecum voluit contentione dicendi? hoc quidem est beneficiumbeneficium est ns et Quintil. xi. 1. 25. quid enim plenius, quid uberius quam mihimihi quam Campe et pro me et contra Antonium dicere? illud profectoprofecto est D: non existimavit suisuis D (cf. 1. 5) similibus probari posse sese om. V esse hostem patriae, nisi mihi esset inimicus.

cui prius quam de ceteris rebus respondeo, de amicitia quam a me violatam esse criminatus est, quod ego gravissimum crimen iudico, pauca dicam.

contra rem suam me nescio quando venisse questus est. an ego non venirem contra alienum pro familiari et necessarionecessario meo D, non venirem contra gratiam non virtutis spe, sed aetatis flore conlectam, non venirem contra iniuriam quam iste intercessoris iniquissimi beneficio obtinuit, non iure praetorio? sed hoc idcirco commemoratum a te puto utut uit V: uti Halm te infimo ordini commendares, cum omnes tecum omnes te Halm: cum omnes V2: om. V1 recordarentur libertini generum et liberos tuos nepotes Q. Fadi, libertini hominis, fuissesed hoc ... fuisse om. D. at enim te in disciplinam meam tradideras—nam ita dixisti—domum meam ventitarasventitabas Cobet. ne tu, si id fecisses, melius famae, melius pudicitiae tuae consuluisses. sed neque fecisti nec, si cuperes, tibi id per C. CurionemC. om. V facere licuisset.

auguratus petitionem mihi te concessisse dixisti. O incredibilem audaciam, o impudentiam praedicandam! quo enim tempore me augurem a toto conlegio expetitum Cn. Pompeius et Q. Hortensius nominaverunt—necneque D enim licebat a pluribus nominari—tu nec solvendo eras necnec solvendo eras Vc: nec eras t: nec solus deeras ns te ullo modo nisi eversa re publica incolumem foreincolumem fore c (quo numero ita iuvantur aures meae ut non dubitem quin ita scriptum sit a Cicerone Ferrarius): fore incolumem cett. putabas. poteras autem eo tempore auguratum petere cum in ItaliaItaliae V: Italia C. Halm Curio non esset, aut tum cum es factus unam tribum sine Curione ferre potuisses? cuius etiam familiares de vi condemnati sunt, quod tui nimis studiosi fuissent.

at beneficio sum tuo usus. quo? quamquam illud ipsum quod commemoras semper prae me tuli: malui me tibi debere confiteri quam cuiquam minus prudentipudenti Bake non satis gratus videri. sed quo beneficio? quodquod Vc: quo nst me Brundisi non occideris? quem ipse victor qui tibi, ut tute gloriari solebas, detulerat ex latronibus suis principatum, salvum esse voluisset, in Italiam ire iussisset, eum tutu ut V (cf. § 76) occideres? fac potuisse. quod est aliud, patres conscripti, beneficium latronum nisi ut commemorare possint eis se dedisse vitam quibus non ademerint? quod si esset beneficium, numquam quiqui V: ii qui D illum interfecerunt a quo erant conservatiservati D, quos tu ipseipse om. V clarissimos viros soles appellareappellare soles D, tantam essent gloriam consecuti. quale autem beneficium est quod te abstinueris nefario scelere? qua in re non tam iucundum mihi viderivideri mihi D debuit non interfectum meme suppl. Madvig a te quam miserum te idid te D impune facere potuisse.

sed sit beneficium, quando quidem maius accipi a latrone nullum potuit: in quo potes me dicere ingratum? an de interitu rei publicae queri non debui, ne in te ingratus viderer? at inan in D illa querela misera quidem et luctuosa, sed mihi pro hoc gradu in quo me senatus populusque Romanus conlocavit necessaria, quid est dictum a me cum contumelia, quid non moderate, quid non amice? quod quidem cuius temperantiae fuit, de M. Antonio querentem abstinere maledictomaledicti V: -tis Faernus, praesertim cum tu reliquias rei publicae dissipavisses, cum domi tuae turpissimo mercatu omnia essent venalia, cum leges eas quae numquam promulgatae essent et de te et a te latas confiterere, cum auspicia augur, intercessionem consul sustulisses, cum esses foedissime stipatus armatis, cum omnis impuritates impudicaimpudica V1 et Nonius, p. 333: pudica V2D in domo cotidie susciperes vino lustrisque confectus.

at ego, tamquamquamquam t: tam V mihi cum M. Crasso contentio esset, quocum multae etet iam V: et tam Halm magnae fuerunt, non cum uno gladiatore nequissimo, de re publica graviter querens de homine nihil dixi. itaque hodie perficiam ut intellegat quantum a me beneficium tum acceperit. at etiam litteras, quas me sibi misisse diceret, recitavit homo et humanitatis expers et vitae communis ignarus. quis enim umquam qui paulum modopaulum modo D: paulo V bonorum consuetudinem nosset, litteras ad se ab amico missas offensione aliqua interposita in medium protulit palamque recitavit? quid est aliud tollere exex Halm: et V: e D vita vitae societatem, tollere amicorum conloquia absentium? quam multa iocaioca n: loca cett. solent esseesse om. V in epistulis quae, prolata si sint, inepta videantur, quam multa seria neque tamen ullo modo divolganda!

sit hoc inhumanitatisinhum, tuae D: stultitiam incredibilem videte. quid habes quod mihi opponas, homo diserte, ut mustelae tamen Seio et Tironi Numisiout Mustelae tamen Seio et Tironi Numisio scripsi, ita fere D (tamen scio nst: tam inscio c, quod probat Landgraf), cf. xii. 14: mus et laetam esse V cett. omissis: ut Tironi et Mustelae iam esse Halm videris? qui cum hoc ipsoipso ipsũo V: isto D tempore stent cum gladiis in conspectu senatus, ego quoque tete quoque V disertum putabo, si ostenderis quo modo sis eos inter sicarios defensurus. sed quid opponas tandem, si negem me umquam ad te istas litteras misisse? quo me teste convincasconvinces D? an chirographo? in quo habes scientiam quaestuosam. qui possis? sunt enim librarilibera D manu. iam invideo magistro tuo, qui te tanta mercede quantam iam proferam nihil sapere doceatdocuit D.

quid enim est minus non dico oratoris, sed hominis quam id obicere adversario quod ille si verbo negarit longius progredi non possit qui obiecerit? at ego non nego, teque in isto ipso convinco non inhumanitatis solum sed etiam amentiae. quod enim verbum in istis litteris est non plenum humanitatissolum ... humanitatis om. D, offici, benevolentiae? omne autem crimen tuumtuum meum n2: del. Manutius est quod de te in his litteris non male existimem, quod scribamscribebam V tamquam ad civem, tamquam ad bonum virum, non tamquam ad sceleratum et latronem. at ego tuas litteras, etsi iure poteram a te lacessitus, tamen non proferam: quibus petis ut tibi per me liceat quendam de exsilio reducere, adiurasque id te invito me non esse facturum; idque a me impetrasimpetrasti Bake. quid enim me interponerem audaciae tuae, quamquem D neque auctoritas huius ordinis neque existimatio populi Romani neque leges ullae possent coercere?

verum tamen quid erat quod me rogares, si erat is de quo rogabas Caesaris lege reductus? sed videlicet meam gratiam voluit esse, in quo ne ipsius quidem ulla esse poterat lege lata.

sed cum mihi, patres conscripti, et pro me aliquid et in M. Antonium multa dicenda sint, alterum peto a vobis ut me pro me dicentem benigne, alterum ipse efficiam ut, contra illum cum dicam, attente audiatis. simul illud oro: si meam cum in omni vita tum in dicendo moderationem modestiamque cognostis, ne me hodie, cum isti, ut provocavit, responderorespondero V: -deo t: -debo cns, oblitum esse putetis mei. non tractabo ut consulem: ne ille quidem me ut consularem. etsi ille nullo modo consulest consul D, vel quod ita vivit vel quod ita rem publicam gerit vel quod ita factus est; ego sine ulla controversia consularis.

Vt igitur intellegeretis qualem ipse se consulemconsulem Vn2: consul cett. profiteretur, obiecit mihi consulatum meum. qui consulatus verbo meus, patres conscripti, re vester fuit. quid enim ego constitui, quid gessi, quid egi nisi ex huius ordinis consilio, auctoritate, sententia? haec tu homo sapiens, non solum eloquens, apud eos quorum consilio sapientiaque gesta sunt ausus es vituperare? quis autem meum consulatum praeter te et P. Clodiumte et P. Clod. Muretus: te P. aut Clod. V: P. Clod. D: te Publiumque Clod. P. R. Müller qui vituperaret inventus est? cuius quidem tibi fatum, sicuti C. CurioniC. Curioni V (C. om. V1): C. Curionem D, manet, quoniam id domidomi st et Arusian. K. vii. p. 491: domui c: domu n: domus V tuae est quod fuit illorum utrique fatale.

non placet M. Antonio consulatus meus. at placuit P. Servilio, ut eum primumprimo D nominem ex illius temporis consularibus qui proxime est mortuus; placuitplacuitque L. D Q. Catulo, cuius semper in hac re publica vivetvivit D auctoritas; placuit duobus Lucullis, M. Crasso, Q. Hortensio, C. Curioni, C. Pisoni, M’. Glabrioni, M’. LepidoM’. Lepido ante C. Pisoni habent D, L. VolcatioVolcatio cns: Vulcatio Vt, C. Figulo, D. Silano, L. Murenae, qui tum erant consules designati; placuit idem quod consularibus M. Catoni, qui cum multa vita excedens providit, tum quod te consulem non vidit. maxime vero consulatum meum Cn. Pompeius probavit qui, ut me primumut me primum Vcn2: ut te primum n1s: ut primum te t decedens ex Syria vidit, complexus et gratulanscongratulans c meo beneficio patriam se visurum esse dixit. sed quid singulos commemoro? frequentissimo senatui sic placuit ut esset nemo qui mihi non ut parenti gratias ageret, qui mihi nonnon mihi D vitam suam, fortunas, liberos, rem publicam referret acceptam.

sed quoniam illis quos nominavi tot et talibus viris res publica orbata est, veniamus ad vivos qui duo de consularium numero reliqui suntex (e t) consulari D. L. Cotta, vir summo ingenio summaque prudentia, rebus eis gestis quas tu reprehendis supplicationem decrevit verbis amplissimis, eique illi ipsi quos modo nominavi consulares senatusque cunctus adsensus estest pĩ add. V2 sup. l.; qui honos post conditam hanc urbem habitus est togato ante me nemini.

L. Caesar, avunculus tuus, qua oratione, qua constantia, qua gravitate sententiam dixit in sororis suae virum, vitricum tuum! hunc tu cum auctorem et praeceptorem omnium consiliorum totiusque vitae debuisses habere, vitrici te similem quam avunculi maluistiesse maluisti D. huius ego alienus consiliis consul usus sumconsultus ussum V: consul tum usus sum Halm: tu, sororis filius, ecquid ad eum umquam de re publicapublica om. V1 rettulisti? atat Faernus: ad V: om. D ad quos refert? di immortales! ad eos scilicet quorum nobis etiam dies natales audiendi sunt. hodie non descendit Antonius.

cur? dat nataliciamnatalicia D in hortis. cui? neminem nominabo: putateputatote eum D tum Phormioni alicui, tum Gnathoni, tum etiametiam om. D Ballioni. O foeditatem hominis flagitiosam, o impudentiam, nequitiam, libidinem non ferendam! tu cum principem senatorem, civem singularem tam propinquum habeas, ad eum de re publica nihil referas, referas ad eosrefers, ad eos refers D qui suam remsuam rem V: domum suam D nullam habent, tuam exhauriunt? tuus videlicet salutaris consulatus, perniciosus meus. adeone pudorem cum pudicitia perdidisti ut hoc in eo templo dicere ausus sis in quo ego senatum illum qui quondam florens orbi terrarum praesidebat consulebam, tu homines perditissimos cum gladiis conlocavisti?

at etiam ausus es—quid autem est quod tu non audeas?—clivum Capitolinum dicere me consule plenum servorum armatorum fuisse. Vt illa, credo, nefaria senatus consultaconsulta tum D fierent, vim adferebam senatui. O misermiserum D, sive illa tibi nota non sunt—nihil enim boni nosti—sive sunt, qui apud talis viros tam impudenter loquare! quis enim eques Romanus, quis praeter te adulescens nobilis, quis ullius ordinis qui se civem esseesse om. D meminisset, cum senatus in hoc templo esset, in clivo Capitolino non fuit, quis nomen non dedit? quamquam nec scribae sufficere nec tabulae nomina illorum capere potuerunt.

etenim cum homines nefarii de patriae parricidio confiterentur, consciorum indiciis, sua manu, voce paene litterarum coacti se urbem inflammare, civis trucidare, vastare Italiam, delere rem publicam consensisse, quis esset qui ad salutem communem defendendam non excitaretur, praesertim cum senatus populusque Romanus haberet ducem, qualis si qui nunc esset, tibi idem quod illis accidit contigisset? ad sepulturam corpus vitrici sui negat a me datum. hoc vero ne P. quidem Clodius dixit umquam: quem, quia iure ei inimicus fui, doleo a te omnibus vitiis iamiam D: eum V (cui quia iure inimicus fui, doleo ... eum esse Stürenburg) esse superatum.

qui autem tibi venit in mentem redigere in memoriam nostram te domi P. Lentuli esse educatum? an verebare ne non putaremus natura te potuisse tam improbum evadere, nisi accessisset etiam disciplina? tam autem eras excors ut tota in oratione tuatua om. D tecum ipse pugnares, non modout non modo D non cohaerentia inter se diceres, sed maxime diiunctadisiuncta codd.: corr. Klotz atque contraria, ut non tanta mecum quanta tibi tecum esset contentio. vitricum tuum fuisse in tanto scelere fatebare, poena adfectum querebare. ita quod proprie meum estest post totum om. D laudasti; quod totum est senatus reprehendisti. nam comprehensio sontium mea, animadversio senatus fuit. homo disertus non intellegit eum quem contra dicit laudari a se; eos apud quos dicit vituperari.

iam illud cuius est, non dico audaciae—cupit enim se audacemaudacem dici D—sed, quod minime volt, stultitiae, qua vincit omnis, clivi Capitolini mentionem facere, cum inter subsellia nostra versentur armati, cum in hac cella Concordiae, di immortales! in qua me consule salutares sententiae dictae sunt, quibus ad hanc diem viximus, cum gladiis homines conlocati stent? accusa senatum; accusa equestrem ordinem qui tum cum senatu copulatus fuit; accusa omnis ordines, omnis civis, dum confiteare hunc ordinem hoc ipso tempore ab Ituraeis circumsederi. haec tu non propter audaciam dicis tam impudenter, sed quiaquia Vc: qui nst tantam rerum repugnantiam non videsvides Ernesti: videas codd.: quia, qui ... videas ... sapis Halm. nihil profecto sapis. quid est enim dementius quam, cum rei publicaeipse ante rei publicae hab. D perniciosa arma ipse ceperis, obicere alteri salutaria?

at etiam quodam loco facetus esse voluisti. quam id tete V et Arusian. K. vii. p. 465: om. D, di boni, non decebat! in quo est tua culpa non nullaculpa nulla D. aliquid enim salis a mima uxore trahere potuisti. cedant arma togae. quid? tum nonne cesserunt? at postea tuis armis cessit toga. quaeramus igitur utrum melius fuerit libertati populi Romani sceleratorum arma an libertatem nostram armis tuis cedere. nec vero tibi de versibus pluraplura om. D respondebo: tantum dicam breviter, te neque illos neque ullas omninote om ct, ante omnino habent ns litteras nosse; me nec rei publicae nec amicis umquam defuisse, et tamen omni genere monumentorum meorum perfecisse operis subsicivisoperis subsicivis (operis om. t) D: om. V: cf. de Or. ii. 364: Legg. 1. 9 et 13 ut meae vigiliae meaeque litterae et iuventuti utilitatis et nomini Romano laudis aliquid adferrent. sed haec non huius temporis: maiora videamusad maiora veniamus D.

P. Clodium meo consilio interfectum esse dixisti. quidnam homines putarent, si tum occisus esset cum tu illum in foro inspectanteinspectante ct, Schol. Bob. ad Mil. § 40: spectante Vns gladio V et Schol.: gladio stricto D populo Romano gladio insecutus es negotiumque transegisses, nisi se ille in scalas tabernae librariae coniecisset eisque oppilatis impetum tuum compressisset? quod quidemquod quidem V: sed quid D ego favisse me tibi fateor, suasisse ne tu quidem dicis. at Miloni ne favere quidem potui; prius enim rem transegit quam quisquam eumeum om. n2 facturum id suspicareturfact. id suspicaretur V: suspicaretur (sciscitaretur ct) eum (rem t: om. c) fact. esse D. at ego suasi. scilicet is animus erat Milonis ut prodesse rei publicae sine suasore non posset. at laetatus sum. quid ergo? in tanta laetitia cunctae civitatis me unum tristem esse oportebat?

quamquam de morte ClodiP. Clodii D fuit quaestio non satis prudenter illa quidem constituta— quid enim attinebat nova lege quaeri de eo qui hominem occidisset, cum esset legibus quaestio constituta?—quaesitum est tamen. quod igitur, cum res agebatur, nemo in me dixit, idid Vcn2: at n1t: et s tot annis post tu es inventus qui diceres?

quod vero dicere ausus es idque multis verbis, opera mea Pompeium a Caesaris amicitia esse diiunctumdisiunctum D ob eamque causam culpa mea bellum civile esse natum, in eo non tu quidem tota re sed, quod maximum est, temporibus errasti. ego M. Bibulo, praestantissimo civicivi (cui t) D: cive V, consule nihil praetermisi, quantum facere enitiqueenitique Vc: innitique nst potui, quin Pompeium a Caesaris coniunctione avocarem. in quo Caesar felicior fuit. ipse enim Pompeium a mea familiaritate diiunxitdisiunxit D. postea vero quam se totum Pompeius Caesari tradidit, quid ego illum ab eo distrahere conarer? stulti erat sperare, suadere impudentis.

duo tamen tempora inciderunt quibus aliquid contra Caesarem Pompeio suaserim. ea velim reprehendas, si potes: unum ne quinquenni imperium Caesari prorogaret, alterum ne pateretur ferrifieri D ut absentis eius ratio haberetur. quorum si utrumvis persuasissem, in has miserias numquam incidissemus. atque idem ego, cum iam opes omnisomnes opes D et suas et populi Romani Pompeius ad Caesarem detulisset, seroque ea sentire coepisset quae multo ante provideram, inferrique patriae bellum viderem nefariumnefarium viderem D, pacis, concordiae, compositionis auctor esse nonnon om. D destiti, meaque illa vox est nota multis: Vtinam, Cn. PompeiCn. Pompei D et Priscian. K. ii. pp. 395, 407: Pompei V, cum C. CaesareC. Caesare D et Priscian.: Caesare V societatem aut numquam coisses aut numquam diremisses! fuit alterum gravitatis, alterumgravitatis alterum om. V1 prudentiae tuae. haec mea, M. Antoni, semper et de Pompeio et de re publica consilia fuerunt. quae si valuissent, res publica staret, tu tuis flagitiis, egestate, infamia concidisses.

sed haec vetera, illud vero recens, Caesarem meo consilio interfectum. iam vereor, patres conscripti, ne, quod turpissimum est, praevaricatorem mihi apposuisse videar, qui me non solum meis laudibus ornaret sed etiam oneraretoneraret om. V alienis. quis enim meum in ista societate gloriosissimiistius conscientia glor. facti ct: istius f. conscientia glor. ns facti nomen audivit? cuius autem qui in eo numero fuisset nomen est occultatum? occultatum dico? cuius non statim divolgatum? Citius dixerim iactasse se aliquos ut fuisse in eaea V: ista D societate viderentur, cum consciiconscii V: socii D, del. Ferrarius non fuissent, quam ut quisquam celaricelare D vellet qui fuissetfuisset om. D.

quam veri simile porro est in tot hominibus partim obscuris, partim adulescentibus neminem occultantibus meum nomen latere potuisse? etenim si auctores ad liberandam patriam desiderarentur illis actoribusactoribus Madvig: auctoribus codd, Brutos ego impellerem, quorum uterque L. Bruti imaginem cotidie videret, alter etiam Ahalae? hi igitur hishi igitur his V: his igitur D maioribus abab V: orti ab D alienis potius consilium peterent quam a suis et foris potius quam domodomo Vcn: domi t: modo s? quid? C. CassiusC. V2c: om. V1nst in ea familia natus quae non modo dominatum, sed ne potentiam quidem cuiusquam ferre potuit, me auctorem, credo, desideravit: qui etiam sine his clarissimis viris hanc rem in Cilicia ad ostium fluminis Cydni confecisset, si ille ad eam ripam quam constituerat, non ad contrariam navis appulisset. Cn.

Domitium non patris interitus, clarissimi viri, non avunculi mors, non spoliatio dignitatis ad recuperandamad liberandam (patriam add. n2) ad recipiendam D libertatem, sed mea auctoritas excitavit? an C. Trebonio egoego om. D persuasi? cui ne suadere quidem ausus essem. quoquo D: quae V: quare coni. Halm etiam maiorem ei res publica gratiam debetAn C. ... debet ante Cn. Domitium (l. 22) hab. V qui libertatem populi Romani unius amicitiae praeposuit depulsorque dominatus quam particeps esse maluit. an L. TilliusTillius Barbadorius: T. V: Tullius D Cimber me est auctorem secutus? quem ego magis fecisse illam rem sum admiratus quam facturum putavi, admiratus autemautem V: sum autem cns: autem sum t ob eam causam quod immemor beneficiorum, memor patriae fuisset. quid duos ServiliosServilios Vc: Servilios nomina (-e n2) propria (-o n2) nst—Cascas dicam an Ahalas?—et hos auctoritate mea censes excitatos potius quam caritate rei publicae? longum est persequi ceteros, idque rei publicae praeclarum fuisse tam multos, ipsis gloriosumtamen multo ipsis gloriosius est D.

at quem ad modum me coarguerit homo acutus recordamini. Caesare interfecto inquit statim cruentum alte extollens Brutus pugionem Ciceronem nominatim exclamavit atque ei recuperatam libertatem est gratulatus. cur mihi potissimum? quiaquia Graevius: qui codd.: quod Ferrarius sciebam? vide ne illa causa fuerit appellandi meimei V: me D quod, cum rem gessisset consimilem rebus eis quas ipse gesseram, me potissimum testatus est se aemulum mearum laudumlaudium V exstitisse.

tu autem, omnium stultissime, nonnon illud non Cus. intellegis, si, id quod me arguis, voluisse interfici Caesarem crimen sit, etiam laetatum esse morte Caesaris crimen esse? quid enim interest inter suasorem facti et probatorem? aut quid refert utrum voluerim fieri an gaudeam factum? ecquis est igitur exceptis eis quite excepto is qui D: te excepto et iis qui Gruter illum regnare gaudebantgaudebat D qui illud aut fieri noluerit aut factum improbaritimprobavit V? omnes ergoergo V: enim D in culpa. etenim omnes boni, quantum in ipsis fuit, Caesarem occiderunt: aliis consilium, aliis animus, aliis occasio defuit; voluntas nemini.

sed stuporem hominis vel dicam pecudis attendite. sic enim dixit: BrutusM. Brutus D, quem ego honoris causa nomino, cruentum pugionem tenens Ciceronem exclamavit: ex quo intellegi debet eum conscium fuisse. ergo ego sceleratus appellor a tea te D: ante V: abs te coni. Halm quem tu suspicatum aliquid suspicaris; illeille (vel is) del. Gruter qui stillantem prae se pugionem tulit, is a te honoris causa nominatur? esto; sit in verbis tuis hic stupor: quanto in rebus sententiisque maior? constitue hoc, consul, aliquando, Brutorum, C. Cassi, Cn. Domiti, C. Treboni, reliquorum quam velis esse causam; edormi crapulam, inquam, et exhala. an faces admovendae sunt quaequae te V2D excitent tantae causae indormientem? numquamne intelleges statuendum tibi esse utrum illi qui istam rem gesserunt homicidaenehomicidaene c: -ne om. Vt (-e rei ns) sint an vindices libertatis.

attende enimenim om. Cus. paulisper cogitationemque sobrii hominis punctumper punctum Cus. temporis suscipe. ego qui sum illorum, ut ipse fateor, familiaris, ut aut a Vns: aut ut a ct te arguor, socius, nego quicquam esse medium: confiteor eos, nisi liberatores populi Romani conservatoresque rei publicae sint, plus quam sicarios, plus quam homicidas, plus etiam quam parricidas esse, si quidem est atrocius patriae parentem quam suum occidere. tu homo sapiens et considerate, quid dicis? si parricidasparricidae D, cur honoris causa a te sunt et in hoc ordine et apud populum Romanum semper appellati? cur M. Brutus referente tete referente D legibus est solutus, si ab urbe plus quam decem dies afuisset? cur ludi Apollinares incredibili M. Bruti honore celebrati? cur provinciae Bruto, CassioCassio et Bruto D datae, cur quaestores additi, cur legatorum numerus auctus? atquiatqui O. Jahn: atque codd. haec acta per te. non igitur homicidashomicidae D. sequitur ut liberatores tuo iudicioiudicio sint D, quando quidem tertium nihil potest esse.

quid est? num conturbo te? non enim fortasse satis quae diiunctiusdistinctius nst: om. c dicuntur intellegis. sed tamen haec summa estest summa D conclusionis meae: quoniam scelere a te liberati sunt, ab eodemeodem te D dignissimos iudicatos Vc: -simi iudicantur t: -simi iudicati (-andi n2) ns amplissimis praemiis dignissimos iudicatos. itaque iam retexo orationem meam. scribam ad illos ut, si qui forte, quod a te mihi obiectum est, quaerentquaerent Vc: quaerenti nst sitne verum, ne cui negent. etenim vereor ne aut celatum me illis ipsisab ipsis illis D non honestum aut invitatum refugisse mihi sit turpissimum. quae enim res umquam, pro sancte Iuppiter! non modo in hac urbe sed in omnibus terris est gesta maior; quae gloriosior, quae commendatior hominumerit hominum D memoriae sempiternae? in huius me tu consili societatem tamquam in equum Troianum cum principibus includis?

non recuso; ago etiam gratias, quoquo animo facis. tanta enim res est ut invidiam istam quam tu in me vis concitare cum laude non comparem. quid enim beatius illis quos tu expulsos a te praedicas et relegatos? qui locus est aut tam desertus aut tam inhumanus qui illos, cumcum ed. Crat. (in mg.): quo codd.: quoquo Angelius accesserint, non adfari atque appetere videatur? qui homines tam agrestes qui se, cum eos aspexerint, non maximum cepisse vitae fructum putent? quae vero tam immemor posteritas, quae tam ingratae litterae reperientur quae eorum gloriam non immortalitatis memoria prosequantur? tu vero ascribe me talem in numerum.

sed unam rem vereor ne non probes: si enim fuissemin eo fuissem coni. Müller: regnum etiam D, non solum regem sed etiam regnum de re publica sustulissem; et, si meus stilus ille fuisset, ut dicitur, mihi crede, non solum unum actum sed totam fabulam confecissem. quamquam si interfici Caesarem voluisse crimen est, vide, quaeso, Antoni, quid tibi futurum sit, quem et Narbone hoc consilium cum C. TrebonioC. om. V1 cepisse notissimum est et ob eius consili societatem, cum interficeretur Caesar, tum te a Trebonio vidimus sevocari. ego autem—videvideo D quam tecum agam nonnon om. V inimice—quod bene cogitasti aliquando, laudo; quod non indicasti, gratias ago; quod non fecisti, ignosco.

virumvirum Vcn2: verum n1st res illa quaerebat. quod si te in iudicium quis adducat usurpetque illud Cassianum, cui bono fuerit, vide, quaeso, ne haereas. quamquam illud quidem fuit, ut tu dicebasillud fuit tu ut dicebas quidem V, omnibus bono qui servire nolebant, tibi tamen praecipue qui non modo non servis sed etiam regnas; qui maximo te aere alieno ad aedem Opis liberavistiliberasti n: liberabis V; qui per easdem tabulas innumerabilem pecuniam dissipavisti; ad quem e domo Caesaris tam multa delata sunt; cuius domidomus D quaestuosissima est falsorum commentariorum et chirographorum officina, agrorum, oppidorumofficina ... oppidorum om. V, immunitatiumimmunitas c: -tatis nst, vectigalium flagitiosissimae nundinae.

etenim quae res egestati et aeri alieno tuo praeter mortem Caesaris subvenire potuisset? nescio quid conturbatus essemihi esse D videris: num quid subtimes ne ad te hoc crimen pertinere videatur? libero te metu: nemo credet umquam; non est tuum de re publica bene mereri; habet istius pulcherrimi facti clarissimos viros res publica auctores; ego te tantum gaudere dico, fecisse non arguo. respondi maximis criminibus: nuncnunc ed. R: num Vcns: tunc t etiam reliquis respondendum est.

castra mihi Pompei atque illud omne tempus obiecisti. quo quidem tempore si, ut dixi, meum consiliumdiximus consilium V auctoritasque valuisset, tu hodie egeres, nos liberi essemus; res publica non tot duces et exercitus amisisset. fateor enim me, cum ea quae acciderunt providerem futuraprovidem futuram V, tanta in maestitia fuisse quanta ceteri optimi cives, si idem providissent, fuissent. dolebam, dolebam, patres conscripti, rem publicam vestris quondam meisque consiliis conservatam brevi tempore esse perituram. nec vero eram tam indoctus ignarusque rerum ut frangerer animo propter vitae cupiditatem, quae me manens conficeret angoribus, dimissa molestiis omnibus liberaret. illosillos hos Cus. ego praestantissimos viros, lumina rei publicae, vivere volebam, tot consularis, tot praetorios, tot honestissimos senatores, omnem praeterea florem nobilitatis ac iuventutis, tum optimorum civium exercitus; qui si viverent, quamvis iniqua condicione pacis—mihi enim omnis pax cum civibus bello civili utilior videbatur—rem publicam hodie teneremus.

quae sententia si valuisset ac non ei maxime mihi quorum ego vitae consulebam spe victoriae elati obstitissent, ut alia omittam, tu certe numquam in hoc ordine vel potius numquam in hac urbe mansisses. at vero Cn. Pompei voluntatem a me alienabatabalienabat D oratio mea. an ille quemquam plus dilexit, cum ullo aut sermones aut consilia contulit saepius? quod quidem erat magnum, de summa re publicapublica om. D dissentientisdissidentes n in eadem consuetudine amicitiae permanere. ego quid ille etsed et (et sup. l. in s) ego D: an et ego? contra ille quid ego sentirem et spectarem videbat. ego incolumitati civium primum, utut V: et cns: ac t postea dignitati possemuspossemus om. D, ille praesenti dignitatidignitati om. D potius consulebat. quod autem habebat uterque quid sequereturquod sequeretur Lambinus, idcirco tolerabilior erat nostra dissensio.

quid vero ille singularissingularis V: consularis D vir ac paene divinus de me senserit sciunt qui eum de Pharsaliaeum Pharsalica D fuga Paphum persecuti sunt. numquam ab eo mentio de me nisi honorifica, nisi plena amicissimi desideri, cum me vidisse plus fateretur, se speravisse meliora. et eius viri nomine me insectari audes cuius me amicumme ante amicum om. V1: amicum me coni. Halm, te sectoremsectatorem s2t esse fateare? sed omittatur bellum illud in quo tu nimium felix fuisti. ne de iocisde iocis Wesenberg: iocis D: totis V quidem respondebo quibus me in castris usum esse dixisti: erant quidem illaquidem illa Vns: illa quidem ct castra plena curae; verum tamen homines, quamvis in turbidis rebus sint, tamen, si modo homines sunt, interdum animis relaxantur.

quod autem idem maestitiam meam reprehendit, idem iocum, magno argumento est me in utroque fuisse moderatum.

hereditateshereditates Naugerius (1): -tate V: -tatem D mihi negasti venire. Vtinam hoc tuum verum crimen esset! plures amici mei et necessarii viverent. sed qui istuc tibi venit in mentem? ego enim amplius sestertium ducentiens acceptum hereditatibus rettuliretuli VD. quamquam in hoc genere fateor feliciorem esse te. me nemo nisi amicus fecit heredem, ut cum illo commodo, si quod erat, animi quidam dolor iungeretur; te is quem tu vidisti numquam, L. Rubrius Casinas fecit heredemfecit heredem del. Madvig (peiore numero).

et quidem vide quam te amarit is qui albus aterne fuerit ignoras. fratris filium praeteritpraeterit Vns: -riit c: -reo t, Q. Fufi, honestissimi equitis Romani suique amicissimi, quem palam heredem semper factitarat, ne nominat quidemne nomen quidem perscripsit D: te, quem numquam viderat aut certe numquamaut certe numq. Faernus: ut (aut V2) cere numq. V: ac ne umq. D salutaverat, fecit heredem. velim mihi dicas, nisi molestum est, L. TurseliusTursecius D qua facie fuerit, qua statura, quo municipio, qua tribu. nihil scio inquiesinques V: inquis Klotz nisi quae praedia habuerit. igituris igitur V2 fratrem exheredans te faciebat heredem. in multas praeterea pecunias alienissimorum hominum vi eiectis veris heredibus, tamquam heres esset, invasit.

quamquam hoc maxime admiratus sum, mentionem te hereditatum ausum esse facere, cum ipse hereditatem patris non adisses.

haec ut conligeres, homo amentissime, tot dies in aliena villa declamasti? quamquam tu quidem, ut tui familiarissimi dictitant, vini exhalandi, non ingeni acuendiingenii acuendi D: ingeniendi V: ingenii augendi Stangl causa declamitasdeclamas V (peiore numero). atat Vt: et c: tu ns vero adhibes ioci causa magistrum suffragio tuo et compotorum tuorum rhetorem, cui concessisti ut in te quae vellet diceret, salsum omnino hominem, sed materia facilisfacilis D et Sueton. de Rhet. 5: facilis est V in te et in tuos dicta dicere. vide autem quid intersitvide autem quid intersit V: vide quid s2: om. cett. inter te et avum tuumtuum tum tuum V (cf. §§ 49, 88): tuum intersit nst: tuum quid intersit c. ille sensimsensim om. V dicebat quod causae prodesset; tu cursim dicis aliena.

at quanta merces rhetori data est! auditeaudite semel habet Suetonius, audite, patres conscripti, et cognoscite rei publicae volnera. duo milia iugerum campi Leontini Sex. Clodio rhetori adsignasti et quidem immunia, ut populi Romanipopuli Romani V: pro D: om. Suet. tanta mercede nihil sapere disceres. num etiam hoc, homo audacissime, ex Caesaris commentariis? sed dicam alio loco et de Leontino agro et de Campano, quos iste agros ereptos rei publicae turpissimis possessoribus inquinavit. iam enim, quoniam criminibus eius satis respondi, de ipso emendatore et correctore nostro quaedam dicenda sunt. nec enim omnia effundam, ut, si saepius decertandum sit, ut erit, semper novus veniam: quam facultatem mihi multitudo istius vitiorum peccatorumque largitur.

visne igitur te inspiciamus a puero? sic opinor; a principio ordiamur. tenesnetenes V1 memoria praetextatum te decoxisse? Patris inquies ista culpa est. concedo. etenim est pietatis plena defensio. illud tamen audaciae tuae quod sedisti in quattuordecim ordinibus, cum esset lege Roscia decoctoribus certus locus constitutusconstitutus om. V1, quamvis quis fortunae vitio, non suo decoxisset. sumpsisti virilemvirilem togam D, quam statim muliebrem togamtogam V: stolam D reddidisti. primo volgare scortum; certa flagiti merces nec ea parva; sed cito Curio intervenit qui te a meretricio quaestu abduxit et, tamquam stolam dedisset, in matrimonio stabili et certoet certo et V1: et certo te coni. Halm conlocavitlocavit D.

nemo umquam puer emptus libidinis causa tam fuit in domini potestate quam tu in Curionis. quotiens te pater eius domudomo D sua eiecit, quotiens custodes posuit ne limen intrares? cum tu tamen nocte socia, hortante libidine, cogente mercede, per tegulas demittereredemitt. Ferrarius: dimitt. codd.. quae flagitia domus illa diutius ferre non potuit. scisne me de rebus mihi notissimis dicere? recordare tempus illud cum pater Curio maerens iacebat in lecto; filius se ad pedes meos prosternens, lacrimans, te mihi commendabat; orabat ut sese Vn2: te cett. contra suum patrem, si sestertium sexagiens peteret, defenderem; tantum enim se pro te intercessisse dicebat. ipse autem amore ardens confirmabatconfirmauiat V: confirmavit Halm, quod desiderium tui discidi ferre non posset, se in exsilium iturumesse iturum D tanta D.

quo tempore ego quanta mala florentissimae familiae sedavi vel potius sustuli! patri persuasi ut aes alienum fili dissolveret; redimeret adulescentem, summa spe et animi et ingeni praeditum, rei familiaris facultatibus eumque non modo tuaeumque a tua non modo D familiaritate sed etiam congressione patrio iure et potestate prohiberet. haec tu cum per me acta meminisses, nisi illis quos videmus gladiis confideres, maledictis me provocare ausus esses.

sed iam stupra et flagitia omittamus: sunt quaedam quae honeste non possum dicere; tu autem eo liberior quod ea in te admisisti quae a verecundo inimico audire non posses. sed reliquum vitae cursum videte, quem quidem celeriter perstringam. ad haec enim quae in civili bello, in maximis rei publicae miseriis fecit, et ad ea quae cotidie facit, festinat animus. quae peto ut, quamquam multo notiora vobis quam mihi sunt, tamen, ut facitis, attente audiatis. debet enim talibus in rebus excitare animos non cognitio solum rerum sed etiam recordatio; etsietsi V: tametsi ns: iam etsi ct incidamus, opinoropinor V: oportet D, media ne nimis sero ad extrema veniamus.

intimus erat in tribunatu Clodio qui sua erga me beneficia commemorat; eius omnium incendiorum fax, cuius etiam domi iam tum quiddamquiddam iam tum D molitus est. quid dicam ipse optime intellegit. Inde iter AlexandreamAlexandiriem (i. e. -rieam) V, cf. viii 23: Alexandriam D (ubique) contra senatus auctoritatem, contra rem publicam etrem p. et om. D religiones; sed habebat ducem Gabinium, quicum quidvis rectissime facere posset. qui tum inde reditus aut qualis? prius in ultimam Galliam ex Aegypto quam domum. quae autem domusdomus V1: erat domus cett.? Suam enim quisque domum tum obtinebat necnec V: neque D erat usquam tua. domum dico? quid erat in terris ubi in tuo pedem poneres praeter unum Misenum quod cum sociis tamquam Sisaponem tenebas.

venis evenis e Halm: venisse Vct: venisti (in add. n) ns GalliaGalliam D ad quaesturam petendam. aude dicere te prius ad parentemparentem Vct: patrem ns tuamtuam Manutius: tuum codd.: tum Frotscher venisse quam ad me. acceperam iam ante Caesaris litteras ut mihi satis fieri paterer a te: itaque ne loqui quidem sum te passus de gratia. postea sum cultuspostea sum cultus Muretus: potense sum cultus V: postea cultus sum c: postea custoditus sum nt a te, tu a me observatusobservatus D: ovatus V in petitione quaesturae; quo quidem tempore P. Clodium approbante populo Romano in foro es conatus occidere, cumque eam rem tua sponte conarere, non impulsu meo, tamen ita praedicabas, te non existimare, nisi illum interfecisses, umquam mihi pro tuis in me iniuriis satis esse facturum. in quo demiror cur Milonem impulsu meo rem illam egisse dicas, cum te ultro mihi idem illud deferentem numquam sim adhortatus. quamquamquamquam codd.: quoniam Manutius, si in eo perseverares, ad tuam gloriam rem illam referri malebamrem ... malebam om. V quam ad meam gratiam.

quaestor es factus: deinde continuo sine senatus consulto, sine sorte, sine lege ad Caesarem cucurristi. id enim unum in terris egestatis, aeris alieni, nequitiae perditis vitae rationibus perfugium esse ducebas. ibi te cum et illius largitionibus et tuis rapinis explevisses, si hoc est explere, expilareexpilare supplevi (cf. Rull. ii. 98, Pis. 52): devorare aut haurire suppl. Faernus quodquod cum Ernesti statim effundas, advolastiadvolas D egens ad tribunatum, ut in eo magistratu, si posses, viri tui similis esses.

accipite nunc, quaeso, non ea quae ipse in se atque in domesticum decusdecus Madvig: dedecus codd. impure et intemperanter, sed quae in nos fortunasque nostras, id est in universam rem publicam, impie ac nefarie fecerit. ab huius enim scelere omnium malorum principium natum reperietis.

nam cum L. Lentulo C. Marcello consulibus Kalendis Ianuariis labentemlabentem Vnt: labantem cs et prope cadentem rem publicam fulcire cuperetis ipsique C. Caesari, si sana mente esset, consulere velletis, tum iste venditum atque emancipatum tribunatum consiliis vestris opposuit cervicesque suas ei subiecit securi qua multi minoribus in peccatis occiderunt. in tein te Vc: in mente t: in te autem ns, M. Antoni, id decrevit senatus et quidem incolumis, nondum tot luminibuslumibibus Vc: luminaribus nst exstinctis quod in hostem togatum decerni est solitum more maiorum. et tu apud patres conscriptos contra me dicere ausus es, cum ab hoc ordine ego conservator essem, tu hostis rei publicae iudicatus? commemoratio illius tui sceleris intermissa est, non memoria deleta. dum genus hominum, dum populi Romani nomen exstabit—quod quidem erit, si per tepro te V licebitlicuerit D, sempiternum—tua illa pestifera intercessio nominabitur.

quid cupide a senatu, quid temere fiebat, cum tu unus adulescens universum ordinem decernere de salute rei publicae prohibuisti, neque semelneque id semel D, sed saepius, neque tu tecum de senatus auctoritate agi passus es? quid autem agebatur nisi ne delerideleri cn1s: -ere Vn2t et evertievertere D rem publicam funditus velles, cum te neque principes civitatis rogando neque maiores natu monendoneque ... monendo om. V neque frequens senatus agendo de vendita atque addicta sententia movere potuitpotuit potuisset Madvig. qui supra velles? Cum (ita ns) scribit? tum illud multis rebus ante temptatis necessario tibi volnus inflictum estest om. D quod paucis ante te, quorum incolumis fuit nemo:

tum contra te dedit arma hic ordo consulibus reliquisque imperiis et potestatibus: quae non effugisses, nisi te ad arma Caesaris contulisses. tu, tu, inquam, M. Antoni, princeps C. Caesari omnia perturbare cupienti causam belli contra patriam ferendiferendi Eberhard: inferendi codd. dedisti. quid enim aliud ille dicebat, quam causam sui dementissimi consili et facti adferebat, nisi quod intercessio neglecta, ius tribunicium sublatum, circumscriptussublatum circ. om. V1 a senatu esset Antonius? omitto quam haec falsa, quam levia, praesertim cum omnino nulla causa iusta cuiquam esse possit contra patriam arma capiendi. sed nihil dede om. D Caesare: tibi certe confitendum estest V: si ct: sit ns causamcausa D perniciosissimi belli inin om. V1 persona tua constitisse.

O miserum te, si haechaec om. D intellegis, miseriorem, si non intellegis hoc litteris mandari, hoc memoriae prodi, huius rei ne posteritatem quidem omnium saeculorum umquam immemorem fore, consules ex Italia expulsos, cumquecumque que V1 eis Cn. Pompeium quod imperi populi Romani decus ac lumen fuit, omnis consularis qui per valetudinem exsequi cladem illam fugamque potuissent, praetores, praetorios, tribunos plebis, magnam partem senatus, omnem subolem iuventutis, unoque verbo rem publicam expulsam atque exterminatam suis sedibus!

Vt igitur in seminibus est causa arborum et stirpium, sic huius luctuosissimi belli semen tu fuisti. doletis tris exercitus populi Romani interfectos: interfecit Antonius. desideratis clarissimos civis: eos quoque vobisvobis D: bonis V: nobis Halm eripuit Antonius. auctoritas huius ordinis adflicta est: adflixit Antonius. omnia denique, quae postea vidimus—quid autem mali non vidimus?—si recte ratiocinabimur, uni accepta referemus Antonio. Vt Helena Troianis, sic iste huic rei publicae belli causa, causabelli causa, causa Klotz: belli causa V: causa belli, causa D pestis atque exiti fuit. reliquae partes tribunatus principiprincipii h: -iis Vt: -io ns: -ibus c similes. omnia perfecit quae senatus salva re publica ne fieri possent profeceratprofecerat scripsi: perfecerat codd. (cf. x. 23): effecerat Cobet: fort. confecerat (cf. x. 4). cuius tamen scelus in scelere cognoscite.

restituebatrestituerat V multos calamitosos: in eis patrui nulla mentio. si severus, cur non in omnis? si misericors, cur non in suos? sed omitto ceteros: Licinium lenticulamLenticulam ns (Λεντίκουλον nominat Dio Cassius xlv. 47): Denticulam Vct: Denticulum Bücheler de alea condemnatum, conlusorem suum, restituit, quasi vero ludere cum condemnato non liceret, sedsed codd.: scilicet Koch ut quod in alea perdiderat beneficio legis dissolveret. quam attulisti rationem populo Romano cur eum restitui oporteret? absentem, credo, in reos relatum; rem indicta causa iudicatam; nullum fuisse de alea lege iudicium; vi oppressum et armis; postremo, quod de patruo tuo dicebatur, pecunia iudicium esse corruptum? nihil horum. at vir bonus et re publica dignus. nihil id quidem ad rem; egoet ego D tamen, quoniam condemnatum esse pro nihilo est, si ita essetest si ita esset D: si ita V: est ita Halm, ignoscerem. hominem omnium nequissimum qui non dubitaret vel in foro alea ludere, lege quae est de alea condemnatum qui in integrum restituit, is non apertissime studium suum ipse profitetur?

in eodem vero tribunatu, cum Caesar in Hispaniam proficiscens huic conculcandam Italiam tradidisset, quae fuit eius peragratio itinerum, lustratio municipiorum! scio me in rebus celebratissimis omnium sermone versari, eaque quae dico dicturusque sum notiora esse omnibus qui in Italia tum fuerunt quam mihi qui non fui: notabo tamen singulas res, etsi nullo modo poterit oratio mea satis facere vestrae scientiae. etenim quod umquam in terris tantum flagitium exstitisse auditum est, tantam turpitudinem, tantum dedecus.

vehebatur in essedo tribunus plebis; lictores laureati antecedebant, inter quos aperta lectica mima portabatur, quam ex oppidis municipales homines honesti, obviam necessario prodeuntes, non noto illo et mimico nomine, sed Volumniam consalutabant. sequebatursequebantur rhedam n raeda cum lenonibusleonibus h, ut voluit Victorius ex Plin. N. H. viii. 16. 55, comites nequissimicomites nequissimi del. Koch; reiectarecta V mater amicam impuri fili tamquam nurum sequebatur. O miserae mulieris fecunditatem calamitosam! Horum flagitiorum iste vestigiis omnia municipia, praefecturas, colonias, totam denique Italiam impressit.

reliquorum factorum eius, patres conscripti, difficilis est sane reprehensio et lubrica. versatuslubrice versatus D in bello est; saturavit se sanguine dissimillimorum sui civium: felix fuitfuit felix D, si potest ulla in scelere esse felicitas. sed quoniam veteranis cautum esse volumus, quamquam dissimilis est militum causa et tua—illi secuti sunt, tu quaesisti ducem—tamen, ne apud illos me in invidiam voces, nihil de genere bellibelli genere D dicam. Victor e Thessalia Brundisium cum legionibus revertisti. ibi me non occidisti. Magnum beneficium! potuisse enim fateor. quamquam nemo erat eorum qui tum tecum fuerunt qui mihi non censeret parci oportere.

tanta est enim caritas patriae ut vestris etiam legionibus sanctus essem, quod eam a me servatam esse meminissent. sed fac idfac id (facit n) te cns1: faciut e (didisse) V: fac te t: fas sit te s2: fac illud te coni. Halm te dedisse mihi quod non ademisti, meque a te habere vitam, quiaquia D: qua V: quae Graevius non a te sitnon a te sit Vc: non sit a te t: a te non sit ln erepta: licuitneliceatne D mihi per tuas contumelias hoc tuum beneficium sic tueri ut tuebar, praesertim cum te haec auditurum videresausurum viderem Eberhard.

venisti Brundisium, in sinum quidem et in complexum tuae mimulae. quid est? num mentior? quam miserum est id negare non posse quod sit turpissimum confiteri! si te municipiorum nonnon om. V pudebat, ne veterani quidem exercitus? quis enim miles fuit qui Brundisi illam non viderit? quis qui nescierit venisse eam tibi tot dierum viamviam D: via V: iter obviam Müller gratulatum? quis qui non indoluerit tam sero se quam nequamquam nequam V: quem D hominem secutus esset cognoscere?

Italiae rursus percursatio eadem comite mima; in oppida militum crudelis et misera deductio; in urbe auri, argenti maximeque vini foeda direptio. accessit ut Caesare ignaro, cum esset ille Alexandreae, beneficio amicorum eius magister equitum constitueretur. tum existimavit se suo iure cum Hippia vivere et equos vectigalis Sergio mimo tradere; tum sibi non hanc quam nunc male tuetur, sed M. Pisonis domum ubi habitaret legerattum ... legerat om. D. quid ego istius decreta, quid rapinas, quid hereditatum possessiones datas, quid ereptas proferam? cogebat egestas; quo se verteret non habebat: nondum ei tanta a L. Rubrio, non a L. Turselio hereditas venerat; nondum in Cn. PompeiCn. om. V locum multorumque aliorum qui aberant repentinus heresherus Jeep successerat. eraterat ei ns vivendum latronum ritu, ut tantum haberet, quantum rapere potuisset.

sed haec quae robustioris improbitatis sunt, omittamus: loquamur potius de nequissimo genere levitatis. tu istis faucibus, istis lateribus, ista gladiatoria totius corporis firmitate tantum vini in Hippiae nuptiis exhauseras ut tibi necesse esset in populi Romani conspectu vomere postridie. O rem non modo visu foedam sed etiam auditu! si inter cenam in ipsis tuis immanibus illis poculiset in illis imm. poc. tuis Quintil. viii. 4. 10: atque in ipsis tuis imm. poc. Arusian. K. vii. p. 482 hoc tibi accidisset, quis non turpe duceretduceret Quintil. viii. 4. 10, ix. 4. 107: diceret codd.? in coetu vero populi RomaniRomani om. D negotium publicum gerensgerens n2 et Quintil. viii. 4. 8, xi. 3. 39: gens V: regens cett., magister equitum, cui ructare turpe esset, is vomens frustis esculentis vinum redolentibus gremium suum et totum tribunal implevit. sed haec ipse fatetur esse in suis sordibus: veniamus ad splendidasplendidiora V (malo numero).

Caesar AlexandreaAlexandriam D se recepit, felix, ut sibi quidem videbatur, mea autem sententia, qui rei publicae sit infelixinfelix D: hostis V, felix esse nemo potest. hasta posita pro aede Iovis Statoris bona Cn. PompeiCn. Pompei Faernus: subiecta Cn. Pompei codd.—miserum me! consumptis enim lacrimis tamen infixus animo haeretanimo haeret D: haberet animo V: haeret animo Faernus: pectori haeret Quintil. ix. 2. 26 dolor—bona, inquam, Cn. Pompei MagniMagni om. Quintil. voci acerbissimaeacerbissimae voci Quintil. subiecta praeconis. Vna in illa re servitutis oblita civitas ingemuit servientibusque animis, cum omnia metu tenerenturcum ... tenerentur om. D, gemitus tamen populi Romani liber fuit. exspectantibus omnibus quisnam esset tam impius, tam demens, tam dis hominibusque hostis qui ad illud scelus sectionis auderet accedere, inventus est nemo praeter Antonium, praesertim cum tot essent circum hastam illam qui alia omnia auderent: unus inventus est qui id auderet quod omnium fugisset et reformidasset audacia.

tantus igitur te stupor oppressit vel, ut verius dicam, tantus furor ut primum, cum sector sis isto loco natus, deinde cum Pompei sector, non te exsecratumexsecrandum D populo Romano, non detestabilem, nonnon post deos om. cns, ed. R omnis tibi deos, non omnis homines et esseet esse D: esse V inimicos et futuros scias? at quam insolenter statim helluo invasit in eius viri fortunas cuius virtute terribilior erat populus Romanus exteris gentibus, iustitia carior! in eius igitur viriviri om. D copias cum se subito ingurgitasset, exsultabat gaudio persona de mimo, modo egens, repente dives. sed, ut est apud poetam nescio quem male parta male dilabuntur.

incredibile ac simile portenti est quonam modo illa tam multa quam paucis non dico mensibus sed diebus effuderit. maximus vini numerus fuit, permagnum optimi pondus argenti, pretiosa vestis, multa et lauta supellex et magnifica multis locis, non illa quidem luxuriosi hominis, sed tamen abundantis. Horum paucis diebus nihil erat. quae Charybdis tam voraxtam vorax, tam inexplebilis Cus.?

CharybdinCharybdin Quintil. viii. 6. 70: Charybdim V: Caribdin D dico? quae si fuitanimal unum fuit V, Seneca Suasor. vi. 5: anim. fuit unum Servius ad Aen. iii. 420: fuit anim. unum cns, Quintil.: fuit unum anim t, animal unum fuit: Oceanus, me dius fidius, vix videtur tot res tam dissipatas, tam distantibus in locis positas tam cito absorbere potuisse. nihil erat clausum, nihil obsignatum, nihil scriptum. apothecae totae nequissimis hominibus condonabantur; alia mimi rapiebant, alia mimae; domus erat aleatoribus referta, plena ebriorum; totos dies potabatur atque id locis pluribus; suggerebantur etiam saepeipse D—non enim semper iste felix—damna aleatoria; conchyliatis Cn. Pompei peristromatis servorum in cellis lectos stratosstratos lectos Quintil. viii. 4. 25 videres. quam ob rem desinite mirari haec tam celeriter esse consumpta. non modo unius patrimonium quamvis amplum, ut illud fuit, sed urbis et regna celeriter tanta nequitia devorare potuisset. at idem aedis etiam et hortos.

O audaciam immanem! tu etiametiam om. D ingredi illam domum ausus es, tu illud sanctissimum limen intrare, tu illarum aedium dis penatibus os impurissimumimportunissimum D ostendere? quam domum aliquamdiu nemo aspicere poterat, nemo sine lacrimis praeterire, hac te in domo tam diu deversaridiversari D non pudet? in qua, quamvis nihil sapias, tamen nihil tibi potest esse iucundum. an tu illa in vestibuloin vestibulo Muretus: in vestibuloa V: vestibula D rostrarostra Orelli: rostra (-an V) spolia codd.: rostra an (vel ac) spolia Graevius cum aspexisti, domum tuam te introire putasfort. putas introire (numeri gratia)? fieri non potest. quamvis enim sine mente, sine sensu sis, ut es, tamen et te et tuaet te et tua te (mg. add.) et ei tua V et tuos nosti. nec vero te umquam neque vigilantem neque in somnis credo posse mente consistere. necesse est, quamvis sis, ut es, violentusvinolentus n2t et furens, cum tibi obiecta sit species singularis viri, perterritum te de somno excitari, furere etiam saepe vigilantem.

me quidem miseret parietum ipsorum atque tectorum. quid enim umquam domus illa viderat nisi pudicum, quidquid om. D nisi ex optimo more et sanctissima disciplina? fuit enim ille vir, patres conscripti, sicuti scitis, cum foris clarus tum domi admirandus, neque rebus externis magis laudandus quam institutis domesticis. huius in sedibusin aedibus Vrsinus pro cubiculis stabula, pro conclavibus popinaeconclavibus popinae Halm: conclavibus popinae triclinis V: tricliniis popinae D sunt. etsi iam negat. nolite quaerere; frugi factus est: illam suamillam suam codd. (minimam sup. lin. in h add. m. 1): illam mimam Halm: mimulam suam Cornelissen suas res sibi habere iussit, ex duodecim tabulis clavisclavis Vc: clausa cett. ademit, exegit. quam porro spectatus civis, quam probatus! cuius ex omni vita nihil est honestius quam quod cumcum Vc: om. nst mima fecit divortium.

at quam crebro usurpat: et consul et Antonius! hoc est dicere, et consul et impudicissimus, et consul et homohomi V: omnium Nohl nequissimus. quid est enimest enim Vc: est t: enim est ns aliud Antonius? nam si dignitas significaretur in nomine, dixisset, credo, aliquando avus tuus se etse et V: se D consulem et Antonium. numquam dixitnumquam dixit D: numquid V: numquid dixit Muretus. dixisset etiam conlega meus, patruus tuus, nisi si tu es solus Antonius. sed omitto ea peccata quae non sunt earum partium propria quibus tu rem publicam vexavisti: ad ipsas tuas partis redeo, id est ad civile bellum, quod natum, conflatum, susceptum opera tua est.

cui bellocur ei bello tum D cum propter timiditatem tuam tum propter libidines defuisti. gustaras civilem sanguinem vel potius exsorbueras; fueras in acie Pharsalica antesignanus; L. Domitium, clarissimum et nobilissimum virum, occideras multosque praetereapraeterea om. D qui ee Vc: eo t: de ns proelio effugerant, quos Caesar, ut non nullos, fortasse servassetservasset Vns: -aret ct, crudelissime persecutus trucidaras. quibus rebus tantistantis ac Schütz talibus gestis quid fuit causae cur in Africamquid ... Africam om. V Caesarem non sequerere, cum praesertim belli pars tanta restaretpraestaret V? itaque quem locum apud ipsum Caesarem post eius ex Africa reditum obtinuisti? quo numero fuisti? cuius tu imperatoris quaestor fueras, dictatoris magister equitum, belli princeps, crudelitatis auctor, praedae socius, testamentotestamento Vn: -menti cett., ut dicebasdicebat D ipse, filius, appellatus es de pecunia quam pro domo, pro hortis, pro sectione debebas.

primo respondisti plane ferociter et, ne omnia videar contra te, prope modum aequa et iusta dicebas: A me C. CaesarC. om. D pecuniam? cur potius quam ego ab illo? an sine me ille vicit? at neat ne V: ac ne t: anne cns potuit quidem. ego ad illum belli civilis causam attuli; ego leges perniciosas rogaviego ... rogavi om. V (contra Nonium p. 383); ego arma contra consules imperatoresque populi Romani, contra senatum populumque Romanum, contra deos patrios arasque et focos, contra patriam tuli. num sibi soli vicit? quorum facinus est commune, cur non sit eorum praeda communis? ius postulabas, sed quid ad rem?

plus ille poterat. itaque excussisexclusis Manutius tuis vocibus et ad te et ad praedes tuos milites misit, cum repente a te praeclara illa tabula prolata estprolata est Halm: prolatas V: prolata D. qui risus hominumhominum V: hominum de te erat D, tantam esse tabulam, tam varias, tam multas possessiones, ex quibus praeter partem Miseni nihil erat quod is qui auctionaretur posset suum dicere. auctionis vero miserabilis aspectus: vestis Pompei non multa eaque maculosa; eiusdem quaedam argentea vasa conlisa, sordidata mancipia, ut doleremus quicquam esse ex illis reliquiisreliquis Vt: reliqui Pluygers quod videre possemus.

hanc tamen auctionem heredes L. Rubri decreto Caesaris prohibuerunt. haerebat nebulo: quo se verteret non habebat. quinquin V: quippe in D his ipsiseis ipsis coni. Halm temporibus domi Caesaris percussor ab isto missus deprehensus dicebatur esse cum sica: de quo Caesar in senatu aperte in te invehens questus est. proficiscitur in Hispaniam Caesar paucis tibi ad solvendum propter inopiam tuam prorogatis diebus. ne tum quidem sequeris. tam bonus gladiator rudem tam citocito accepisti D? hunc igitur quisquam qui in suis partibus, id est in suis fortunis, tam timidus fueritfuerat V pertimescat.

profectus est aliquando tandemtandem aliquando D in Hispaniam; sed tuto, ut ait, pervenire non potuit. quonam modo igitur Dolabella pervenit? aut non suscipienda fuit ista causa, Antoni, aut, cum suscepisses, defendenda usque ad extremum. ter depugnavit Caesar cum civibus, in Thessalia, Africa, Hispania. omnibus adfuit his pugnis Dolabella; inin ns: om. Vct Hispaniensi etiam volnus accepit. si de meo iudicio quaeris, nollem; sed tamen consilium a primo reprehendendum, laudanda constantia. tu vero quid es? Cn. Pompei liberi tumliberi tum V: liberam c: liberi nst primum patriam repetebant. esto, fuerit haec partium causa communis. repetebant praeterea deos patriospatrios Faernus: partios V: proprios t: penates patrios cns, aras, focos, larem suum familiarem, in quae tu invaserasin quencumque inv. V. haec cum peterentpeterent Vns: repeterent ct armis eiei t: ii V: hi ns: eius c quorum erant legibus—etsi in rebus iniquissimis quid potest esse aequi?—tamen quem erat aequissimum contra Cn. Pompei liberos pugnaretamen erat aequissimum contra Cn. P. liberos Cn. P. pugnare (te add. c) sectorem D? quem? te sectorem.

an ut tuut tu scripsi: tutu V: ut n: tu cst: cum Servius K. iv. 416: cum tu Klotz Narbone mensas hospitum convomeresconvomeres V: cum vomeres cns: cum convom. t Dolabella pro te in Hispania dimicaret?

qui vero Narbone reditus! etiametiam V: ẽ (ei’ c) iam ct: et tamen ns quaerebat cur ego ex ipso cursu tam subito revertissem. exposui nuper, patres conscripti, causam reditus mei. volui, si possem, etiam ante Kalendas Ianuarias prodesse rei publicae. nam, quod quaerebas quo modo redissem, primum luce, non tenebris; deinde cum calceis et toga, nullis nec GallicisGallicis Gellius xiii. 22. 6: caligis codd. (ita mox), Rufinianus Rhet. p. 40 nec lacerna. at etiam aspicis me et quidem, ut videris, iratus. ne tu iam mecum in gratiam redeas, si scias quam me pudeat nequitiae tuae, cuius te ipsum non pudet. ex omnium omnibus flagitiis nullum turpius vidi, nullumturpius vidi nullum om. V audivi. qui magister equitum fuisse tibi viderere, in proximum annum consulatum peteres vel potius rogares, peris (add. qui ns) per D municipia coloniasque Galliae, aa D: om. V: e Halm qua nos tumnostum V: nostrum c: nostrin t: noster ns cum consulatus petebatur, non rogabatur, petere consulatum solebamus, cum Gallicis et lacerna cucurristi.

at videte levitatem hominishominis V et Gell. vi. 11. 6: om. D. cum hora diei decima fere ad Saxa rubra venisset, delituit in quadam cauponula atque ibi se occultans perpotavit ad vesperumvesperum D et Gell.: vesperam V; inde cisio celeriter ad urbem advectus domum venit capitecapite codd.: ore Gell. involutoinvoluto D et Gell.: obvol. V. ianitor, quis tu? A Marco tabellarius. confestim ad eam deduciturdeducitur D et Gell.: om. V cuius causa venerat, eique epistulam tradidit. quam cum illa legeret flens—erat enim scripta amatoriescripta amat. V et Gell.: amat. scripta D (am. causa script. t); caput autem litterarumlitt. hoc erat Gell. sibi cum illa mima posthac nihil futurum; omnem se amorem abiecisse illimillim Lambinus: illinon V: illic ct: illinc ns atque in hanc transfudisse—cum mulier fleret uberius, homo misericors ferre non potuit, caput aperuit, in collum invasit. O hominem nequam! quid enim aliud dicam? magis proprie nihilnihili Reid possum dicere. ergo, ut te catamitum, nec opinato cum tecum te V: cum D: cum os Cobet ostendisses, praeter spem mulier aspiceret, idcirco urbem terrore nocturno, Italiam multorum dierum metu perturbasti?

et domi quidem causam amoris habuistihabuit codd.: corr. Ferrarius, foris etiam turpiorem ne L. Plancus praedes tuossuos h venderet. productus autem in contionem a tribuno plebis cum respondisses te rei tuae causa venisse, populum etiam dicacem in te reddidisti. sed nimis multa de nugis: ad maiora veniamus.

C. CaesariC. om. D ex Hispania redeunti obviam longissime processisti. celeriter istiisti et D, redisti, ut cognosceret te si minus fortem, at tamen strenuum. factus es ei rursus nescio quo modo familiaris. habebat hoc omnino Caesar: quem plane perditum aere alieno egentemque, si eundem nequam hominem audacemque cognoratcognoverat D, hunc in familiaritatem libentissime recipiebat.

his igitur rebus praeclare commendatus iussus es renuntiari consul et quidem cum ipso. nihil queror de Dolabella qui tum estest D impulsus, inductus, elusus. qua in re quanta fuerit uterqueutriusque D vestrum perfidia in Dolabellamqui tum ... Dolabellam om. V1 quis ignorat? ille induxit ut peteretinduxit ut peteret om. V, promissum et receptum intervertit ad seque transtulit; tu eius perfidiae voluntatem tuam ascripsisti. veniunt Kalendae Ianuariae; cogimur in senatum: invectus est copiosius multo in istum et paratius Dolabella quam nunc ego.

hic autem iratusiratus Vc: mihi iratus nst quae dixit, di boni! primum cum Caesar ostendisset se, prius quam proficisceretur, Dolabellam consulem esse iussurum—quem negantnegat V regem, qui et faceret semper eius modi aliquid et diceret—sed cum Caesar ita dixisset, tum hic bonus augur eo se sacerdotio praeditum esse dixit ut comitia auspiciis vel impedire vel vitiare posset, idque se facturum esse adseveravit. in quo primum incredibilem stupiditatem hominis cognoscite.

quid enimenim est V? istud quod te sacerdoti iure facere posse dixisti, si augur non esses et consul esses, minus facere potuisses? vide ne etiam facilius. nos enim nuntiationem solum habemus, consules et reliqui magistratus etiam spectionemspectionem ct: spectationem V1: inspectionem cett.. esto: hoc imperite; nec enim est ab homine numquam sobrio postulanda prudentia, sed videte impudentiam. multis ante mensibus in senatu dixit sedixit se Vn2: dixisse cett. Dolabellae comitia aut prohibiturum auspiciis aut id facturum esse quod fecit. quisquamne divinare potestposset V quid viti in auspiciis futurum sit, nisi qui de caelo servare constituit? quod neque licet comitiis per leges et si qui servavit non comitiis habitishabitis comitiis D: comitiis Cobet, sed prius quam habeantur, debet nuntiare. verum implicata inscientiainscientia Vn: inscia c: inscitia st est (sed c) nec scit Vc: si nescit cett. impudentia est: nec scit quod augurem nec facit quod pudentem decet.

atqueatque D: itaque V ex illo die recordamini eius usque ad Idus Martias consulatum. quis umquam apparitor tam humilis, tam abiectus? nihil ipse poterat; omnia rogabat; caput in aversamadversam D lecticam inserensinferens D, beneficia quae venderetvenderet D: videret V a conlega petebat. ecce Dolabellae comitiorum dies. sortitio praerogativae; quiescit. renuntiatur: tacet. prima classis vocaturvocatur renuntiatur add. codd., del. Madvig, deinde itaita V: om. D ut adsolet suffragiasex ante suffrag. add. Niebuhr: equitum post suffrag. Mommsen, tum secunda classisclassis vocatur V, quae omnia sunt citius facta quam dixi.

confecto negotio bonus augur—C. LaeliumC. om. D diceres—Alio die inquit. O impudentiam singularem! quid videras, quid senseras, quid audieras? neque enim te de caelo servasse dixisti necnec enim D hodieneque hodie D dicis. id igitur obvenit vitium quod tu iam Kalendis Ianuariis futurum esse provideras et tanto ante praedixeras. ergo hercule magna, ut spero, tua potius quam rei publicae calamitate ementitus es auspicia; obstrinxisti religione populum RomanumP. R. religione D; augur auguri, consul consuli obnuntiastinuntiavisti D. nolo plura, ne acta Dolabellae videar convellere, quae necesse est aliquando ad nostrum conlegium deferantur. sed adrogantiam hominis insolentiamque cognoscite.

quam diu tu voles, vitiosus consul Dolabella; rursus, cum voles, salvis auspiciis creatus. sisi Vc: sed nst nihil est, cum augur eis verbis nuntiat, quibus tu nuntiasti, confitere te, cum Alio die dixeris, sobrium non fuisse; sin est aliqua vis in istis verbis, ea quae sit auguraugur Vc: auguris nst a conlega requiro.

sed ne forte ex multis rebus gestis M. Antoni rem unam pulcherrimam transiliat oratio, ad Lupercalia veniamus. non dissimulat, patres conscripti: apparet esse commotum; sudat, pallet. Quidlibet, modo ne nauseetnauseet nausiet codd: del. Cobet, faciat quod in porticu Minucia fecit. quae potest esse turpitudinis tantae defensio? cupio audire, ut videam ubi rhetoris sitsit om. D tanta merces, ubi campus Leontinus appareatubi ... appareat D: id est ubi ... appareat V: del. Campe (cf. Zielinski p. 213).

sedebat in rostris conlega tuus amictus toga purpurea, in sella aurea, coronatus. escendisascendis D, accedis ad sellam—ita eras Lupercus ut te consulem esse meminisse deberes—diadema ostendis. gemitus toto foro. Vnde diadema? non enim abiectum sustuleras, sed attuleras domo meditatum et cogitatum scelus. tu diadema imponebas cum plangore populi; ille cum plausu reiciebatreiciebat Vn2s1: recipiebat cn1s2: accipiebat t. tu ergo unus, scelerate, inventus es qui cum auctor regni esses, eumque quemeumque quem c: eum quem cett. collegam Vc: collegam regni nst conlegam habebas dominum habere velles, idem temptares quid populus Romanus ferre et pati posset.

at etiam misericordiam captabas: supplex te ad pedes abiciebasabic. cn2t: obic. n1s: eic. V. quid petens? ut servires? tibi uni peteres qui ita a puero vixeras ut omnia paterere, ut facile serviresut facile servires del. Cobet; a nobis populoque Romano mandatum id certe non habebas. O praeclaram illam eloquentiam tuam, cum es nudus contionatus! quid hoc turpius, quid foedius, quid suppliciis omnibus dignius? num exspectas dum te stimulis fodiamusfodiamus Vc: fodiam nst? haec te, si ullam partem habes sensus, lacerat, haec cruentat oratio. vereor ne imminuam summorum virorum gloriam; dicam tamen dolore commotus. quid indignius quam viverequid indignius quam vivere V: nonne indignus tu tueri D eum qui imposuerit diadema, cum omnes fateantur iure interfectum esse qui abiecerit?

at etiam ascribi iussit in fastis ad Lupercalia: C. Caesari, dictatori perpetuo, M. AntoniumM. om. V consulem populi iussu regnum detulisse; Caesarem uti noluisse. iam iam minime miror te otium perturbare; non modo urbem odisse sed etiam lucem; cum perditissimis latronibus non solum dede om. V die sed etiam in diem biberebibere Müller, alii (cf. § 104): vivere codd.. Vbi enim tu in pace consistes? qui locus tibi in legibus et in iudiciis esse potest, quae tu, quantum in te fuit, dominatu regio sustulisti? ideone L. Tarquinius exactusexactus est Madvig, Sp. Cassius, Sp. MaeliusSp. (ante Maelius) n2, ed. R: om. cett., M. Manlius necati ut multis post saeculis a M. Antonio, quod fas non est, rex Romae constitueretur?

sed ad auspicia redeamus, de quibusquibus rebus D IdibusIdibus om. V Martiis fuit in senatu Caesar acturus. quaero: tum tu quid egisses? audiebam equidemquidem D te paratum venisse, quod me de ementitis auspiciis, quibus tamen parere necesse erat, putares esse dicturum. sustulit illum diem fortuna rei publicaerei p. Vc: populi R. nst (peiore numero). num etiam tuumtuum tum V de auspiciis iudicium interitus Caesaris sustulit? sed incidi in id tempus quod eis rebus in quas ingressa erat oratio praevertendumpraetereundum D est. quae tua fuga, quae formido praeclaropraeclaro om. D illo die, quae propter conscientiam scelerum desperatio vitae, cum ex illa fuga beneficio eorum qui te, si sanus esses, salvum esse voluerunt, clam te domum recepisti!

O mea frustra semper verissima auguria rerum futurarum! dicebam illis in Capitolio liberatoribus nostris, cum me ad te ire vellent, ut ad defendendam rem publicam te adhortarer, quoad metueres, omnia te promissurum; simul ac timere desisses, similem te futurum tui. itaque cum ceteri consulares irent, redirent, in sententia mansi: neque te illo die neque postero vidi neque ullam societatem optimis civibus cum importunissimo hoste foedere ullo confirmari posse credidi. post diem tertium veni in aedem telluris et quidem invitus, cum omnis aditus armati obsiderent.

qui tibi dies illeille dies, M. Antoni D, Antoni, fuit? quamquam mihi inimicus subito exstitisti, tamen me tui miseret quod tibi invideris. qui tu vir, di immortales, etet D: sed V quantus fuisses, si illius diei mentem servare potuisses! pacem haberemus, quae erat facta per obsidem puerum nobilem, M. BambalionisM. Antoni filium post nobilem add. D nepotem. quamquam bonum tete bonum D timor faciebat, non diuturnus magister offici, improbum fecit ea quae, dum timor abest, a te non discedit, audacia. etsi tum, cum optimum te putabant me quidem dissentiente, funeri tyranni, si illud funus fuit, sceleratissime praefuistityranni illius sceleratissimi praef. D.

tua illa pulchra laudatio, tua miseratio, tua cohortatio; tu, tu, inquaminquam om. D, illas faces incendisti, et eas quibus semustilatus ille est et eas quibus incensa L. Bellieni domus deflagravit. tu illos impetus perditorum hominumhominum om. V et ex maxima parte servorum quos nos vi manuque reppulimus in nostras domos immisisti. idem tamen quasi fuligine abstersa reliquis diebus in Capitolio praeclara senatus consulta fecisti, ne qua post Idus Martias immunitatis tabula neve cuiuscuius (cui c) Vc: cuiusquam cett. benefici figeretur. meministi ipse de exsulibus, scis de immunitate quid dixeris. optimum vero quod dictaturae nomen in perpetuum de re publica sustulisti: quo quidem facto tantum te cepisse odium regni videbatur ut eius omnemomnem D: omen nomen V: omne nomen Muretus: omen omne Halm propter proximum dictatoremproximum dictatorem D: proximum dictatoris V: proximi dictatoris Muretus metum tolleresmetum tolleres Vc: tolleres metum nst. constituta res publica videbatur aliis,

mihi vero nullo modo, qui omnia te gubernante naufragia metuebam. num igitur me fefellit, aut num diutius sui potuit esse dissimilisdissimilis esse V (peiore numero)? inspectantibus vobis toto Capitolio tabulae figebantur, neque solum singulis venibantvenibant Heusinger: veniebant codd. immunitates sed etiam populis universis: civitas non iam singillatim, sed provinciis totis dabatur. itaque si haec manent quae stante re publica manere non possunt, provincias universas, patres conscripti, perdidistis, neque vectigalia solum sed etiam imperium populi Romani huius domesticis nundinis deminutum est.

Vbi est septiens miliens quod est inest in V: in D tabulis quae sunt ad OpisOpis patebat D? funestae illius quidem pecuniae, sed tamen quae nosquae nos post redd. hab. D, si eis quorum erat non redderetur, a tributis posset vindicare. tu autem quadringentiens sestertium quod Idibus Martiis debuisti quonam modo ante Kalendas Aprilis debere desistiubi est ... desisti post § 96 acta defendimus transposuit Nägelsbach? sunt ea quidem innumerabiliasunt ea ... defendimus (§ 96) om. D: ante sunt ea hab. V (e § 97) quid ego de commentaris Caesaris infinitos quiden numerabilibus cyrigraphis Caesaris loquar (sic) quae a tuisa tuis Faernus: ad ius V: a diversis Poggius emebantur non insciente te, sed unum egregium de rege Deiotaro, populi Romani amicissimo, decretum in Capitolio fixum: quo proposito nemo erat qui in ipso dolore risum posset continere.

quis enim cuiquam inimicior quam Deiotaro Caesar? aeque atque huic ordini, ut equestri, ut Massiliensibus, ut omnibus quibus rem publicam populi Romani caram esse sentiebat. igituris igitur V2 a quo vivo nec praesens nec absens rex Deiotarus quicquam aequi boni impetravitimpetravit Poggius: imperavit V, apud mortuumapud eum mortuum Ernest gratiosus Vbaldinus: gratus V factus est gratiosus. compellarat hospitem praesens, computarat pecuniampecuniam impetrarat add. V, ego delevi, videtur varia lectio e l. 2 migrasse (computarat, pecuniam imperarat Poggius), in eius tetrarchiatetrarchiam Poggius unum ex Graecis comitibus suis conlocarat, Armeniam abstulerat a senatu datam. haec vivus eripuit, redditreddidit Poggius mortuus.

at quibus verbis? modo aequum sibi videri, modo non iniquum. mira verborum complexio! at ille numquam—semper enim absenti adfui Deiotaro— quicquam sibi quod nos pro illo postularemus aequum dixit videri. syngrapha sesterti centiens per legatos, viros bonos, sed timidos et imperitos, sine nostrasine nostra Muretus: sinestra V: sine sua Poggius: sine Sexti Ferrarius (cf. Att. xvi. 3.6), sine reliquorum hospitum regis sententia facta in gynaecio estest Halm: et V: del. Poggius, quo in loco plurimae res venierunt et veneunt. qua ex syngrapha quid sis acturus meditere censeo: rex enim ipse sua sponte, nullis commentariis Caesaris, simul atque audivit eius interitum, suo Marte res suas recuperavit.

sciebat homo sapiens ius semper hoc fuisse ut, quae tyranni eripuissent, ea tyrannis interfectis ei quibus erepta essent recuperarent. nemo igitur iureiure Poggius: iureis V consultus, ne iste quidem, qui tibi uni est iure consultus, per quem haec agis, ex ista syngrapha deberi dicetdicet Halm: dicit V pro eis rebus quae erant ante syngrapham recuperatae. non enim a te emit, sed prius quam tu suum sibi venderes ipse possedit. ille vir fuit; nos quidem contemnendi qui auctoremactorem Koch odimus, acta defendimus.

quid ego de commentariis infinitis, quid de innumerabilibus chirographis loquar? quorum etiam institoresinstitores Pantagathus: imitatores VD sunt qui ea tamquam gladiatorum libellos palam venditent. itaque tanti acervi nummorum apud istum construuntur ut iam expendantur, non numerentur pecuniae. at quam caeca avaritia est! nuper fixa tabula est qua civitates locupletissimae Cretensium vectigalibusvectigalibus om D liberantur, statuiturque ne post M. Brutum pro consulepro consule Halm: pro cons. (cos. V) codd. sit Creta provincia. tu mentismentis es V2D compos, tu non constringendus? anan Naugerius (1): in codd., fort. num Caesaris decreto Creta post M. Bruti decessum potuit liberari, cum Creta nihil ad Brutum Caesare vivo pertineret? at huius venditione decreti—ne nihil actum putetis—provinciam Cretam perdidistis. omnino nemo ullius rei fuit emptor cui defueritdefuit V hic venditor.

et de exsulibus legem quam fixisti Caesar tulit? nullius insector calamitatem: tantum queror, primum eorum reditus inquinatosinquinatos aequatos Camerarius quorum causam Caesar dissimilemdissimilem Caesar D iudicarit; deinde nescio cur non reliquisreliquis non D idem tribuas: neque enim plus quam tres aut quattuor reliqui sunt. qui simili in calamitate suntcalamitate sunt Faernus: calamitates at V: calamitate fuerint D, cur tua misericordia non simili fruuntur, cur eos habes in loco patrui? de quo ferre, cum de reliquis ferres, noluisti: quem etiam ad censuram petendam impulisti, eamque petitionem comparasti quae et risus hominum et querelas moveret. cur autem ea comitia non habuisti?

an quiaan quia D: aut qua V fulmen sin. D tribunus plebis sinistrum fulmen nuntiabat? cumcum om. cns tua quid interest, nulla auspicia sunt; cumcum om. D tuorum, tum fissis D religiosus. quid? eundem in vii viratuseptem viratu codd., ita fere semper, sed v. 33, vii. virum hab. V eui Madvig: cũ V: quem D nonne destituisti? intervenit enim cui metuisti, credo, ne salvo capite negare non posses. omnibus eum contumeliis onerasti quem patris loco, si ulla in te pietas esset, colere debebas. filiam eius, sororem tuam, eiecisti, alia condicione quaesita et ante perspecta. non est satis: probri insimulasti pudicissimam feminam. quid est quod addi possit? contentus eo non fuisti: frequentissimo senatu Kalendis Ianuariis sedente patruo hanc tibi esse cum Dolabella causam odi dicere ausus esausus dicere es D quod ab eo sorori et uxori tuae stuprum esse oblatumoblatum esse ns, ed. R comperisses. quis interpretari potest, impudentiorne qui in senatu, an improbior qui in Dolabellam, an impurior qui patrepatre D et Priscian. K. ii. p. 93: patruo V, Cus. audiente, an crudelior qui in illam miseram tam spurce, tam impie dixeris.

sed ad chirographa redeamus. quae tuatua post fuit habent D fuit cognitio? Acta enim Caesaris pacis causa confirmata sunt a senatu: quae quidem Caesar egisset, non ea quaequaeque V egissegessisse V Caesarem dixisset Antonius. Vnde ista erumpunt, quo auctore proferuntur? si sunt falsa, cur probantur? si vera, cur veneunt? at sic placuerat ut exut ex D: om. V: ut Muretus Kalendis Iuniis de Caesaris actis cum consilio cognosceretis. quod fuit consilium, quem umquam convocastiadvocasti D, quas Kalendas Iunias exspectasti? an eas ad quas te peragratis veteranorum coloniis stipatum armis rettulisti?

O praeclaram illam percursationem tuam mense Aprili atque Maio, tum cum etiam Capuam coloniamcoloniam om. D deducere conatus es! quem ad modum illinc abierisillinc abieris Faernus: illĩ cauieris V: illam adieris D vel potius paene non abierisabieris Faernus: habueris V: adieris D scimus.

cui tu urbi minitaris. Vtinam conere, ut aliquando illud paene tollatur! at quam nobilis est tuanobilitata sit tua D illa peregrinatio! quid prandiorum apparatus, quid furiosam vinolentiam tuam proferam? tua ista detrimenta sunt, illa nostra: agrum Campanum, qui cum de vectigalibus eximebatur ut militibus daretur, tamen infligi magnum rei publicae volnus putabamus, hunc tu compransoribus tuis et conlusoribus dividebas. mimos dico et mimas, patres conscripti, in agroin agro P C D Campano conlocatos. quid iam querarqueror V de agro Leontino? quoniam quidem hae quondam arationes Campana et LeontinaCampani et Leontini D: tria verba abesse malim in populi Romani patrimonio grandiferaegrandifacere D et fructuosae ferebantur. Medico tria milia iugerum: quid, siquid si V1: quasi V2D te sanassetsanum fecisset D? rhetori duo: quid, si tequid si te quidiste V1: quid si c: quasiste V2: quasi nst disertum facere potuisset.

sed ad iter Italiamque redeamus. deduxisti coloniam Casilinum, quo Caesar ante deduxerat. consuluisti me per litteras de Capua tu quidem, sed idem de Casilino respondissemrespondisset V: possesne ubi colonia esset, eo coloniam novam iure deducere. negavi in eam coloniam quae essetquae est D auspicato deducta, dum esset incolumis, coloniam novam iure deduci: colonos novos ascribi posse rescripsi. tu autem insolentia elatus omni auspiciorum iure turbato Casilinum coloniam deduxisti, quo erat paucis annis ante deducta, ut vexillum tollerestolleres V, Schol. Cruq. ad Hor. Od. i. 16. 21: videres D, ut aratrumut aratr. Vc: et aratr. nst, Schol. Cruq. circumduceres; cuius quidem vomere portam Capuae paene perstrinxisti, ut florentis coloniae territorium minueretur.

ab hac perturbatione religionum advolas in M. Varronis, sanctissimi atque integerrimi viri, fundum Casinatem. quo iure, quo ore? eodem, inquies quo in heredum L. Rubri, quo in heredum L. Turseli praedia, quo in reliquas innumerabilis possessiones. et si ab hasta, valeat hastavaleat hasta om. D, valeant tabulae, modo Caesaris, non tuae, quibus debuisti, non quibus tu tetute te D liberavisti. Varronis quidem Casinatem fundum quis venisse dicit, quis hastam istius venditionis vidit, quis vocem praeconis audivit? misisse tetè om. V dicis Alexandream qui emeret a Caesare; ipsum enim exspectare magnum fuit.

quis vero audivit umquam—nullius autem salus curae pluribus fuit— de fortunis Varronis rem ullam esse detractam? quid? siquid si D: quod V etiam scripsit ad te Caesar ut redderes, quid satis potest dici de tanta impudentia? Remove gladios parumper illos quos videmus: iam intelleges aliam causam esse hastae Caesaris, aliam confidentiae et temeritatis tuae. non enim te dominus modo illis sedibusaedibus Pluygers sed quivis amicus, vicinusvicinus variam lectionem vicinus in mg. archetypi fuisse arbitror: cf. l. 22 et ad xiv. 13, hospes, procurator arcebit. at quam multos dies in ea villa turpissime eses V: est ct: om. ns perbacchatus! ab hora tertia bibebatur, ludebatur, vomebatur. O tecta ipsa misera, quam dispari domino—quamquam quo modo iste dominus—sed tamen quam aba D dispari tenebantur! studiorum enim suorum M.M. om. V1 Varro voluit illudillud V: esse s: esse illud cnt, fort. recte, non libidinum deversorium.

quae in illa villa anteaante D dicebantur, quae cogitabanturquae cogitabantur om. D, quae litteris mandabantur! iura populi Romani, monumenta maiorum, omnis sapientiae ratio omnisque doctrinaedoctrina D. at vero te inquilino —non enim domino—personabant omnia vocibus ebriorum, natabant pavimenta vino, madebant parietes, ingenui pueri cum meritoriis, scorta inter matres familias versabantur. CasinoCasilino D salutatum veniebant, Aquino, Interamna: admissus est nemo. iure id quidem; in homine enim turpissimo obsolefiebantobsolefiebant V: obsolefaciebant c: obsolebant nst dignitatis insignia.

cum inde Romam proficiscens ad Aquinum accederet, obviam ei processit, ut est frequens municipium, magna sane multitudo. at iste operta lectica latus per oppidum estest per oppidum D ut mortuus. stulte Aquinates: sed tamen in via habitabant. quid Anagnini? qui, cum essent deviidevii V: devia ei c: devii (-via t) obviam ei nst, descenderunt ut istum, tamquam si esset consulconsul V2D: colem V1: consulem Faernus, salutarent. incredibile dictudictum V: dictu est Ferrarius, sedsed cú uinus add. V: et simul unũ cinus add c, et sermulcinus add. t: simul add. ns: sum vicinus Madvig (corruptelas ex uicinus ortas esse arbitror, cf. ad l. 1 et xiv. 13) inter omnis constabat neminem esse resalutatum, praesertim cum duos secum Anagninos haberet, mustelam et Laconem, quorum alter gladiorumgladiatorum D est princeps, alter poculorum.

quid ego illas istius minas contumeliasque commemorem quibus invectus est in Sidicinos, vexavit Puteolanos, quod C. Cassium etet V: quod D Brutos patronos adoptassent? Magno quidem studio, iudicio, benevolentia, caritate, non, ut te et Basilum, vi et armis, et alios vestri similis quos clientis nemo habere velit, non modo illorum cliens esseesse illorum cliens D. interea dum tu abes, qui dies ille conlegae tui fuitfuit om. D quod tu D, cum illud quod venerari solebas bustum in foro evertit? qua re tibi nuntiata, ut constabat inter eos qui una fuerunt concidisti. quid evenerit postea nescio—metum credo valuisse et arma—conlegam quidem de caelo detraxisti effecistiqueet fecisti quae D non tu quidem etiam nunc ut similisut sit similis D tui, sed certe ut dissimilis esset sui.

qui vero inde reditusreditus inde D Romam, quae perturbatio totius urbis! memineramus CinnamL. Cinam V nimis potentem, Sullam postea dominantem, modo Caesarem regnantem videramus. erant fortasse gladii, sedsed V: sed ita c: sed tamen nst absconditi nec ita multi. ista vero quae et quanta barbaria est! agmine quadrato cum gladiis sequuntur; scutorum lecticasscutati milites, lecticas ns portari videmus. atque his quidem iam inveteratis, patres conscripti, consuetudine obduruimus. Kalendis Iuniis cum in senatum, ut erat constitutum, venire vellemus, metu perterriti repente diffugimus.

at iste, qui senatu non egeret, neque desideravit quemquam etet (del. n2) D: est V: sed Halm potius discessu nostro laetatus est statimque illa mirabilia facinora effecit. qui chirographa Caesaris defendisset lucri sui causa, is leges Caesaris easque praeclaras, ut rem publicam concutere posset, evertit. numerum annorum provinciis prorogavit; idemque, cum actorum Caesaris defensor esse deberet, et in publicispublicis Vns: publ. actis ct et in privatis rebus acta Caesaris rescidit. in publicis nihil est lege gravius; in privatis firmissimum est testamentum. leges alias sine promulgatione sustulit, alias ut tolleret promulgavit. testamentum inritum fecit, quod etiam infimis civibus semper obtentum est. signa, tabulas, quas populo Caesar una cum hortis legavit, eas hic partim in hortos Pompei deportavit, partim in villam Scipionis.

et tu in Caesaris memoria diligens, tu illum amas mortuum? quem is honorem maiorem consecutus erat quam ut haberet pulvinar, simulacrum, fastigium, flaminem? est ergo flamen, ut Iovi, ut Marti, ut Quirino, sic divo Iulio M. Antonius? quid igitur cessas? cur non inaugurarisinauguraris Halm: inauguraras V: inaugurare D? sume diem, vide qui te inauguret: conlegae sumus; nemo negabit. O detestabilem hominem, sive quodeo quod V tyrannityranni D: Caesaris V sacerdos eses ẽ V2 in ras.: est D sive quod mortui! quaero deinceps num hodiernus dies qui sit ignores? nescis heri quartum in circo diem ludorum Romanorum fuisse? te autem ipsum ad populum tulisse ut quintus praeterea dies Caesari tribueretur? cur non sumus praetextati? cur honorem Caesaris tua lege datum deseri patimur? an supplicationes addendo diemdie coni. Müller contaminari passus es, pulvinaria noluisticontaminari noluisti V? aut undique religionem tolle aut usqueaut usque nst: aut ad usque V: actusque c quaque conserva.

quaerisquaeres D placeatne mihi pulvinar esse, fastigium, flaminem. mihi vero nihil istorum placet: sed tu qui acta Caesaris defendis quid potes dicere cur alia defendas, alia non cures? Nisi forte vis fateri te omnia quaestu tuo, non illius dignitate metiri. quid ad haec tandem? exspecto enim eloquentiameloquentiam tuam unus cod. Halmii. disertissimum cognovi avum tuum, at te etiam apertiorem in dicendo. ille numquam nudus est contionatus: tuum hominis simplicis pectus vidimus. respondebisne ad haec, aut omnino hiscere audebis? ecquid reperies ex tam longa oratione mea cui te respondere posse confidas? sed praeterita omittamus.

hunchunc post diem add. D unum diem, unum, inquam, hodiernum diem, hoc punctum temporis, quo loquor, defende, si potes. cur armatorum corona senatus saeptus est, cur me tui satellites cum gladiis audiunt, cur valvae Concordiae non patent, cur homines omnium gentium maxime barbaros, IturaeosIturaeos del. O. Müller, cum sagittis deducis in forum? praesidi sui causa se facere dicit. nonnonne D igitur miliens perire est melius quam in sua civitate sine armatorum praesidio non posse vivere? sed nullum est istuc, mihi crede, praesidium: caritate tete om. D et benevolentia civium saeptum oportet esse, non armis.

eripiet etet Vc: om. nst extorquebit tibi ista populus Romanus, utinam salvis nobis! sed quoquo modo nobiscum egeris, dum istis consiliis uteris, non potes, mihi crede, esse diuturnus. etenim ista tua minime avara coniunx quam ego sine contumelia describo nimium diu debet populo Romano tertiam pensionem. habet populus Romanus ad quos gubernacula rei publicaerei p. D deferat: qui ubicumque terrarum sunt, ibi omne est rei publicae praesidium vel potius ipsa res publica, quae se adhuc tantum modo ultaulta b: vita Vt: victa ns est, nondum recuperavit. habet quidem certe res publica adulescentis nobilissimos paratos defensores. quam volent illi cedant otio consulentes; tamen a re publica revocabuntur. et nomen pacis dulce est et ipsa res salutaris; sed inter pacem et servitutem plurimum interest. pax est tranquilla libertas, servitus postremum malorum omnium, non modo bello sed morte etiam repellendumrepellenda Isid. Origg. ii. 29. 13.

quod si se ipsos illi nostri liberatores e conspectu nostro abstulerunt, at exemplum facti reliquerunt. illi quod nemo fecerat fecerunt. Tarquinium Brutus bello est persecutus, qui tum rex fuit cum esse RomaeRomae Muretus: Roma te V (-ae. tę. V2): Romae regem D licebat; Sp. Cassius, Sp. Maelius, M. Manlius propter suspicionem regni appetendi sunt necati: hi primumprimum V: primi D cum gladiis non in regnum appetentem, sed in regnantem impetum fecerunt. quod cum ipsum factum per se praeclarum est atque divinumest atque div. V: atque div. est D, tum expositum ad imitandum estest V: si n1s2: sit c: sic n2: sed s1: om. t, praesertim cum illi eam gloriam consecuti sint quae vix caelo capi posse videatur. etsi enim satis in ipsa conscientia pulcherrimi facti fructus erat, tamen mortalimortali mortali immortali V: om. D immortalitatem non arbitrorarbitror esse V (malo numero) contemnendam.

recordare igiturigitur om. D illum, M. Antoni, diem quo dictaturam sustulisti; pone ante oculos laetitiam senatus populique Romani; confer cum hac nundinationehac nundinatione Lambinus (hac immani nund. A. Augustinus): hac in manum latione V: nũmatione D tua tuorumque: tum intelleges quantum inter laudem et lucrumlaudem et lucrum D: lucrum et laudem V (peiore numero) intersit. sed nimirum, ut quidam morbo aliquo et sensus stupore suavitatem cibi non sentiunt, sic libidinosi, avari, facinerosi verae laudis gustatumgustatum Vc: gustum nst non habent. sed si te laus adlicere ad recte faciendum non potest, ne metus quidem a foedissimis factis potest avocare? iudicia non metuis: si propter innocentiam, laudo; sin propter vim, non intellegis, qui isto modo iudicia non timeat, ei quidintellegeris qui ... et quid V1: intellegis ei qui ... quid V2D: corr. Muretus timendum sit?

quod si non metuis viros fortis egregiosque civis, quod a corpore tuo prohibentur armis, tui te, mihi crede, diutius non ferent. quae est autem vitavita Vc: multas nst dies et noctes timeretimere ct: timer V1: timeri V2ns a suis? Nisi vero aut maioribus habes beneficiis obligatos quam ille quosdam habuit ex eis a quibus est interfectus, aut tu es ulla re cum eoeo V: illo D comparandus. fuit in illo ingenium, ratio, memoria, litterae, curalitterae, cura Vc: litteratura nst, cogitatio, diligentia; res bello gesserat, quamvis rei publicae calamitosas, at tamen magnas; multos annos regnare meditatus, magno labore, magnismagnis D: magmultis V1: multis V2 periculis quod cogitaratcogitabat V effecerat; muneribus, monumentis, congiariis, epulis multitudinem imperitam delenieratdelenierat Garatoni: deleniebat V: lenierat D; suos praemiis, adversarios clementiae specie devinxerat. quid multa? attuleratquid ... attulerat om. V1 iam liberae civitati partim metu partim patientia consuetudinem serviendi.

cum illo ego te dominandi cupiditate conferre possum, ceteris vero rebus nullo modo comparandus eses comparandus D. sed ex plurimis malis quae ab illo rei publicae sunt inusta hoc tamen boni estboni est V2D: bonis et V1: boni exstitit Koch quod didicit iam populus Romanus quantum cuique crederet, quibus se committeret, a quibus caveret. haec nonhaec igitur non D cogitas, nequeneque V: nec D (ita l. 11) intellegis satis esse viris fortibus didicisse quam sit rere om. D pulchrum, beneficio gratum, fama gloriosum tyrannum occidere? anan V: et D, cum illum homines non tulerint, te ferent?

certatim posthac, mihi crede, ad hoc opus curretur neque occasionis tarditas exspectabitur.

respice, quaeso, aliquando rem publicam, M. Antoni, quibusrespice ... quibus D: respice quaeso aliquibus V med. omissis: respice quaeso aliquando quibus Halm: resipisce q. a. q. Seidler ortus sis, non quibuscum vivas considera: mecum, ut volesut voles D: utivles V: uti voles Halm cum re p. redi D: redi cum re publica in gratiam. sed de te tutu ipse D videris; ego de me ipseipse V: ipso cns: ipse ipso t profitebor. defendi rem publicam adulescens, non deseramdeseram sextimescam tuos V1 (e coll. mea) med. omissis, unde extimescam coni. Nohl senex: contempsi Catilinae gladios, non pertimescam tuos. quin etiam corpus libenter obtulerim, si repraesentari morte mea libertas civitatis potest, ut aliquando dolor populi Romani pariat quod iam diu parturitparturii D! etenim si abhinc annos prope viginti hoc ipso in templo negavi posse mortem immaturam esse consulari, quanto verius nuncnunc Vc: non nt: om. s negabo seni? mihi vero, patres conscripti, iam etiam optanda mors est, perfuncto rebus eis quas adeptus sum quasque gessi. duo modo haec opto, unum utadeptus ... unum, ut om. V1 moriens populum Romanum liberum relinquam—hoc mihi maius ab dis immortalibus dari nihil potest—alterum ut ita cuique eveniat ut de re publica quisque mereatur.

serius omnino, patres conscripti, quam tempustempus om. V1 rei publicae postulabatpostulabat Manutius: postulabatvit V1: postulavit V2D, aliquando tamen convocati sumus; quod flagitabam equidem cotidie, quippe cum bellum nefarium contra aras et focos, contra vitam fortunasque nostras ab homine profligato ac perdito non comparari, sed geri iam viderem. exspectantur Kalendae Ianuariae, quas non exspectat Antonius qui in provinciam D. BrutiD. om. V1, summi et singularis viri, cum exercitu impetum facere conatur; ex qua se instructum et paratum ad urbem venturum esse minitatur.

quae est igitur exspectatio aut quae vel minimiminima D dilatio temporis? quamquam enim adsunt Kalendae Ianuariae, tamen breve tempus longum est imparatis. dies enim adfert velvel V: et D nisi D: nihil V: si nihil Halm hora potius, nisi provisum est, magnas saepe clades; certus autem dies non ut sacrificiissacrificiis Halm: sacrificii VD consiliis V: consilii D, sic consiliis exspectari solet. quod si aut Kalendae Ianuariae fuissent eo die quo primum ex urbe fugit Antonius, aut eaeeae Halm: ae V: hae D non essent exspectatae, bellum iam nullum haberemus. auctoritate enim senatus consensuque populi Romani facile hominis amentis fregissemus audaciam. quod confido equidem consules designatos, simulsimul ac D ut magistratum inierint, esse facturos; sunt enim optimo animo, summo consilio, singulari concordia. meamea D: ea V autem festinatio non victoriae solum avida est sedsed om. V etiam celeritatis.

quo enim usque tantum bellum, tam crudele, tam nefarium privatis consiliis propulsabitur? cur non quam primum publica accedit auctoritas? C. Caesar adulescens, paene potius puer, incredibili ac divina quadam mente atque virtute, cumcum (c in ras.) V1: tum cum V2: tunc cum D maxime furor arderet Antoni cumque eius a Brundisio crudelis et pestifer reditus timeretur, nec postulantibus nec cogitantibus, nene Lambinus: nec codd. opinantibus D optantibus quidem nobis, quia non posse fierifieri posse non D videbatur, firmissimum exercitum exex om. D invicto genere veteranorum militum comparavit patrimoniumque suum effudit: quamquam non sum usussumus usi D eo verbo quo debuidebui V: decuit D; non enim effudit: in salute reiin rei (re) p. salute V (malo numero) publicae conlocavit.

cui quamquam gratia referri tanta non potest quanta debetur, habenda tamen est tantatamen est tanta Vs: tamen tanta est cnt quantam maximam animi nostri capere possunt. quis enim est tam ignarus rerum, tam nihil de re publica cogitans qui hoc non intellegat, si M. Antonius a Brundisio cum eiseis ed. R: his VD copiis quas se habiturum putabatputaverat D, Romam, ut minabatur, venire potuisset, nullum genus eum crudelitatis praeteriturum fuisse? quippe qui in hospitis tectis Brundisi fortissimos viros optimosque civiscives optimos D iugulari iusseritiussit D; quorum ante pedes eius morientium sanguine os uxoris respersum esse constabat. hac ille crudelitate imbutus, cum multo bonisbonis nobis Christ omnibusomnibus Vn2: hominibus cett. veniret iratior quam illis fuerat quos trucidarat, cui tandem nostrumvestrum D aut cui omnino bono pepercisset?

qua peste privato consiliorem p. privato consilio D rem publicam—neque enim fieri potuit aliter—Caesar liberavit: qui nisi in hac re publica natus esset, rem publicam scelere Antoni nullam haberemus. sic enim perspicio, sic iudico, nisi unus adulescens illius furentis impetus crudelissimosque conatus cohibuisset, rem publicam funditus interituram fuisse. cui quidem hodierno die, patres conscripti—nunc enim primum ita convenimus ut illiusillius Vc: de illius nst beneficio possemus eaea om. D quae sentiremus libere dicere— tribuenda est auctoritas, ut rem publicam non modo a se susceptam sed etiam a nobis commendatam possit defendere. nec vero de legione Martia.

quoniam longo intervallo loqui nobis de re publica licet, sileri potest. quis enim unus fortior, quis amicior umquam rei publicae fuit quam legio Martia universa? quae cum hostem populi Romani AntoniumM. Antonium D iudicavisset D (ita mox) iudicasset, comes esse eius amentiae noluit: reliquit consulem; quod profecto non fecisset, si eum consulem iudicasset quem nihil aliud agere, nihil moliri nisi caedem civium atque interitum civitatis videret. atque eaea om. V legio consedit Albae. quam potuit urbem eligere aut opportuniorem ad res gerendas aut fideliorem aut fortiorum virorum aut amiciorumfortiorum ... amicorum Angelius: fortium ... amicorum V: fortiorem ... amicorum D rei publicaerei p. V: p. R. D civium?

huiushuiusce D legionis virtutem imitata quarta legio duce L. Egnatuleio quaestore, civicive D optimo et fortissimo, C. Caesaris auctoritatem atque exercitum persecuta est. faciendum est igitur nobisest igitur nobis Vc: igitur nobis est (est nob. n) nst, patres conscripti, ut ea quae sua sponte clarissimus adulescens atque omnium praestantissimus gessit et gerit hachac scripsi: haec codd.: del. Ernesti auctoritate nostra comprobentur, veteranorumque, fortissimorum virorum, tum legionis Martiae quartaeque mirabilis consensus ad rem publicam recuperandam laudelaude Vc: laudetur nst et testimonio nostro confirmetur, eorumque commoda, honores, praemia, cum consules designati magistratum inierint, curae nobis fore hodierno die spondeamus.

atque ea quidem quae dixi de Caesare deque eius exercitu iam diu nota sunt nobis. virtute enim admirabili Caesaris constantiaque militum veteranorum legionumque earum quae optimo iudiciooptimo iud. quae D auctoritatem nostram, libertatem populi Romani, virtutem CaesarisC. Caesaris D secutae sunt a cervicibus nostris est depulsus Antonius. sed haec, ut dixiut dixi haec D, superiora: hoc vero recens edictum D. Bruti quod paulo ante propositum est certe silentio non potest praeteriri. pollicetur enim se provinciam Galliam retenturum in senatus populique Romani potestatepotestatem D. O civem natum rei publicae, memorem sui nominis imitatoremque maiorum! neque enim Tarquinio expulso maioribus nostris tam fuit optata libertas quam est depulsorepulso D AntonioAntonio D: maioribus nostris tam Antonio V: iam Antonio Faernus retinenda nobis.

illi regibus parere iam a condita urbe didicerantfort. didicerunt (numeri gratia): nos post reges exactos servitutis oblivio ceperat. atque ille Tarquinius quem maiores nostri non tulerunt non crudelis, non impiusnon ante impius om. D, sed superbus est habitus et dictus: quod nos vitium in privatis saepe tulimus, id maiores nostri ne in rege quidem ferre potuerunt. L. Brutus regem superbum non tulit: D. Brutus sceleratum atque impium regnare patieturpatietur Vcn2: -iatur nst Antonium om. D (tuetur numerus) Antonium? quid Tarquinius tale qualia innumerabilia et facit et fecit Antonius? senatum etiam reges habebant: nec tamen, ut Antonio senatum habente, in consilio regis versabantur barbari armati. servabant auspicia reges; quae hic consul augurque neglexit, neque solum legibus contra auspicia ferendis sed etiam conlega una ferentereferente D eo quem ipse ementitis auspiciis vitiosum fecerat.

quis autem rex umquam fuit tam insignite impudens ut haberet omnia commoda, beneficia, iura regni venalia? quam hic immunitatem, quam civitatem, quod praemium non vel singulis hominibus vel civitatibus vel universis provinciis vendidit? nihil humile de Tarquinio, nihil sordidum accepimus: at vero huius domi inter quasillaquasilla Vt: quas illa c: cives illius ns pendebatur aurum, numerabaturnon numerabatur Curio Secundus pecunia; una in domo omnes quorum intererat totum imperium populi Romani nundinabanturnundinabatur (-nantur n2) D. supplicia vero in civis Romanos nulla Tarquini accepimus: at hic et Suessae iugulavit eos quos in custodiam dederat et Brundisi adad c: at V: om. nst cccccc VD, ed. R: trecentos Naugerius (1) fortissimos viros civisque optimos trucidavit.

postremo Tarquinius pro populo Romano bellum gerebat tum cum est expulsusexpulsus est D: Antonius contra populum Romanum exercitum adducebat tum cum a legionibuslegionibus omnibus V relictus nomen Caesaris exercitumque pertimuit neglectisque sacrificiis sollemnibus ante lucem vota eaea vota D quae numquam solveret nuncupavit, et hoc tempore in provinciam populi Romani conatur invadere. Maius igitur a D. Bruto beneficium populus Romanus et habet et exspectat quam maiores nostri acceperunt a L. Bruto, principe huius maxime conservandi generis et nominis.

cum autem est omnis servitusest post omnis habent cns, post servitus t: fort. sit. misera, tum vero intolerabile estintolerabile est ed. R: intolerabile si c: intolerabilis est cett. servire impuro, impudico, effeminato, numquam ne in metu quidem sobrio. hunc igitur qui Gallia prohibet, privato praesertim consilio, iudicat verissimeque iudicatverissimeque iudicat om. c non esse consulem. faciendum est igitur nobis, patres conscriptiP. C. nobis D, ut D. Bruti privatum consilium auctoritate publica comprobemus. nec vero M. Antonium consulem post Lupercalia debuistis putare: quo enim ille die, populo Romano inspectante, nudus, unctus, ebrius est contionatuscontionatus est D et id egit ut conlegae diadema imponeret, eo die sese ante abdic. hab. D non modo consulatu sed etiam libertate abdicavit. esset enim ipsi certe statim serviendum, si Caesar ab eo regni insigneinsigni V: insignia Faernus accipere voluisset. hunc igitur ego consulem, hunc civem Romanum, hunc liberum, hunc denique hominem putem qui foedo illo et flagitioso die et quid pati C. CaesareC. Halm: e V: om. D vivo posset et quid eo mortuo consequi ipse cuperet ostendit?

nec vero de virtute, constantia, gravitate provinciae Galliae taceri potest. est enim ille flos Italiae, illud firmamentum imperi populi Romani, illud ornamentum dignitatis. tantus autem est consensus municipiorum coloniarumque provinciae Galliae ut omnes ad auctoritatem huius ordinis maiestatemque populi Romani defendendam conspirasse videantur.

quam ob rem, tribuni plebis, quamquam vos nihil aliud nisi de praesidio ut senatum tuto consules Kalendis Ianuariis habere possintpossint Faernus: possetint V: possent D rettulistis, tamen mihi videmini magno consilio atque optima mente potestatem nobis de tota re publica fecisse dicendi. cum enim tuto haberi senatumsenatum haberi D sine praesidio non posse iudicavistis, tum statuistis etiamistud etiam statuistis D intra muros Antoni scelus audaciamque versari.

quam ob rem omnia mea sententia complectar, vobis, ut intellego, non invitis, ut et praestantissimis ducibus a nobis detur auctoritas et fortissimis militibus spes ostendatur praemiorum et iudicetur non verbo, sed re non modo non consulnon ante consul om. ct sed etiam hostis Antonius. nam si ille consul, fustuarium meruerunt legiones quae consulem reliquerunt, sceleratus Caesar, Brutus nefarius qui contra consulem privato consilio exercitus comparaverunt. si autem militibussin D exquirendi sunt honores novi propter eorum divinum atque immortale meritum, ducibus autem ne referri quidem potest gratia, quis est qui eum hostem nonhostem non Vs: non hostem cnt existimet quem qui armis persequanturpersequuntur D conservatores rei publicae iudicenturiudicantur V?

at quam contumeliosus in edictis, quam barbarus, quam rudis! primum in Caesarem utut om. V maledicta congessit deprompta ex recordatione impudicitiae et stuprorum suorum! quis enim hoc adulescente castior, quis modestior, quod in iuventutein om. V1: iuventuti coni. Halm habemus inlustrius exemplum veteris sanctitatis? quis autem illo qui male dicitqui male dicit Vc (dict V): maledico D impurior? ignobilitatem obicit C. Caesaris filio cuius etiam naturanaturalis D pater, si vita suppeditasset, consul factus esset. AricinaAt Aricina coni. Müller mater. Trallianam aut Ephesiam putes dicere. videte quam despiciamur omnes qui sumus e municipiis id est, omnes plane: quotusquotus V1: notus V2D enim quisque nostrumnostrum om D non est? quod autem municipium non contemnit is qui Aricinumnon ... Aricinum om. V1 tanto opere despicit, vetustate antiquissimum, iure foederatum, propinquitate paene finitimum, splendore municipummunicipium D honestissimum?

hinc Voconiae, hinc AtiniaeAtiniae c: Atini*tae V: Santiniae (sanct. s) st: Scantiniae (scat. n2) n leges; hinc multae sellae curules et patrum memoria et nostra; hinc equites Romani lautissimi et plurimilaut. plurimi et honestissimi D. sed si Aricinam uxorem non probas, cur probas Tusculanam? quamquam huius sanctissimae feminae atque optimae pater, M. AtiusAtius Ferrarius: Attius codd. Balbus, in primis honestus, praetorius fuit: tuae coniugis, bonae feminae, locupletis quidem certe, Bambalio quidam pater, homo nullo numero. nihil illo contemptius qui propter haesitantiam linguae stuporemque cordis cognomen ex contumelia traxerittraxerit D: traxit tarxerat V: traxerat Halm. at avusavus V1c: huius t: avus huius V2ns nobilis. Tuditanus nempe illenempe ille Vcn: nempe ille, ille st qui cum palla et cothurnis nummos populo de rostris spargere solebatfort. solebat spargere (numeri gratia). vellem hanc contemptionem pecuniae suis reliquisset! habetishaberetis V2D nobilitatem generis gloriosam.

qui autem evenit utut is D tibi IuliaIulia V: vigilia c: Aricina nst natus ignobilis videatur, cum tu eodem materno genere soleas gloriari? quae porro amentia est eum dicere aliquid de uxorum ignobilitate cuius pater Numitoriam Fregellanam, proditoris filiam, habuerit uxorem, ipse ex libertini filia susceperit liberos? sed hoc clarissimi viri viderint, L. Philippus qui habet Aricinam uxorem, C. Marcellus qui Aricinae filiam: quos certocerte V2 scio dignitatis optimarum feminarum non paenitere. idem etiam Q. Ciceronem, fratris mei filium, compellat edicto, nec sentit amens commendationemcommendationem Vc: communem nst esse compellationem suam. quid enim accidere huic adulescenti potuit optatius quam cognosci ab omnibus Caesaris consiliorum essese ante esse inser. Müller socium, Antoni furoris inimicum?

at etiam gladiator ausus est scribere hunc de patris et patrui parricidio cogitasse. O admirabilem impudentiam, audaciam, temeritatem! in eum adulescentem hoc scribere audere quem ego et frater meus propter eius suavissimos atque optimos mores praestantissimumque ingenium certatim amamus omnibusque horis oculis, auribus, complexu tenemus? nam me isdem edictisme isdem edictis Vt: in (om. c) eis de me dictis cns nescit om. V1: nescio coni. Halm nescit laedat an laudet. cum idem supplicium minatur optimis civibus quod ego de sceleratissimis ac pessimisac pessimis om. D sumpserim, laudare videtur, quasi imitari velit; cum autem illam pulcherrimipulcherrimi Vc: pulcherrimam nst facti memoriam refricat, tum a suisui st: suis Vcn similibus invidiam aliquam in me commoveri putat.

sed quid fecit ipse? cum tot edicta proposuissetproposuisset Naugerius (1): posuisset codd. (cf. iv. 9), edixitedixit Vs: et dixit n: dixit ct ut adesset senatus frequens a. d.a. d. Lambinus: ad codd. viii. Kalendas Decembris: eo die ipse non adfuit. at quo modo edixit? haec sunt, ut opinor, verba in extremo: si quisqui D non adfuerit, hunchunc om. V1 existimare omnesomnes existimare D poterunt et interitus mei et perditissimorum consiliorum auctorem fuisse. quae sunt perdita consilia? an ea quae pertinentpertitnenat V1: pertineant Halm ad libertatem populi Romani recuperandam? quorum consiliorum CaesariCaesari V1: Caes. c: Caesaris V2nst me auctorem et hortatorem et esse et fuisse fateor. quamquam ille non eguit consilio cuiusquam, sed tamen currentem, ut dicitur, incitavi. nam interitus quidem tui quis bonus non esset auctor, cum inin om. V1 eo salus et vita optimi cuiusque, libertaset libertas D populi Romani dignitasque consisteret?

sed cum tam atroci edicto nos concitavisset, cur ipse non adfuit? num putatisputastis (-ti V1) V aliqua re tristi ac severa? vino atque epulis retentus, sisi V: est D: est, si Faernus illaeillae ille V: eae c: ęlea t: alea si (est si s) ns epulae potius quam popinae nominandae sunt, diem edicti obire neglexit: inin V1: et V2D ante diemante diem D: ad V iv Kalendas Decembris distulit. adesse in Capitolio iussit; quod in templum ipse nescio qua per Gallorum cuniculum ascendit. convenerunt conrogati et quidem ampli quidam homines sed immemores dignitatis suae. is enim erat dies, ea fama, is qui senatum vocarat ut turpe senatori esset nihil timere. ad eos tamen ipsos qui convenerant ne verbum quidem ausus est facere de Caesare, cum de eo constituisset ad senatum referre: scriptam attulerat consularis quidam sententiam.

quid est aliud de eo referre non audere qui contra se consulem exercitum duceret nisi se ipsum hostem iudicarese ipsum hostem iudicare nisi post quid est aliud hab. D? necesse erat enim alterutrumalterum D esse hostem; nec poterat aliter de adversariis ducibus iudicariiudicari ducibus V (malo numero). si igitur Caesar hostis, cur consul nihil refertreferat V (peiore numero) ad senatum? sin ille a senatu notandus non fuit, quid potest dicere quin, cum de illo tacuerit, se hostemhostem esse D confessus sit? quem in edictis Spartacum appellat, hunc in senatu ne improbum quidem dicere audet. at in rebus tristissimis quantos excitat risus! sententiolas edicti cuiusdam memoriae mandavi quas videtur ille peracutas putare: ego autem qui intellegeretintellegitat V quid dicere vellet adhuc neminem inveni.

nulla contumelia est quam facit dignus. primum quid est dignus? nam etiam malo multi dignidigni multi D, sicut ipse. an quam facit is qui cum dignitate est? quae autem potest esse maior? quid est porro facere contumeliam? quis sic loquitur? deinde: nec timor quem denuntiat inimicus. quid ergo? ab amico timor denuntiari solet? Horum similia deinceps. nonne satius est mutum esse quam quod nemo intellegat dicere? en cur magister eius ex oratore arator factus sit, possideat in agro publicopublico P R. D campi Leontini duo milia iugerum immunia, ut hominem stupidumstupidum V: stultum D magis etiam infatuet mercede publica.

sed haec leviora fortasse: illud quaero cur tam mansuetus in senatu fuerit, cum in edictis tam fuissettam mans V1: tam subito mans. V2D ferus fuisset V (peiore numero) ferus. quid enimenim Vc: autem ns: om. t attinuerit D attinuerat L. Cassio tribuno plebis, fortissimo et constantissimo civi, mortem denuntiare, si in senatum venisset; D. Carfulenum, bene de re publica sentientem, senatu vi et minis mortis expellere; Ti. CannutiumCann. Vc: Can. nst, a quo erat honestissimis contionibuscontentionibus D (in V contentionibusque add. post iure) et saepe et iure vexatus, non templo solum verum etiam aditu prohibere Capitoli? cui senatus consulto ne intercederent verebatur? de supplicatione, credo, M. Lepidi, clarissimi viri. atque id eratat quod erat coni. Halm periculum, de cuius honore extraordinario cotidie aliquid cogitabamus, ne eius usitatus honos impediretur.

ac ne sine causa videretur edixisse ut senatus adesset, cum de re publica relaturus fuisset, adlato nuntio de legione quarta mente concidit, et fugereet fugere V: effugere D festinans senatus consultum de supplicatione per discessionem fecit, cum id factum esset antea numquam. quae vero profectio postea, quod iter paludati, quae vitatio oculorum, lucis, urbis, fori, quam misera fuga, quam foeda, quam turpis! praeclara tamen senatus consulta illo ipsoillo ipso Vc: in illo ipso ns: in ipso illo t die vespertina, provinciarum religiosa sortitio, divina vero opportunitas ut, quae cuique apta esset, ea cuique obveniret.

praeclare igitur facitis, tribuni plebis, qui de praesidio consulumconsulis V senatusque referatis, meritoque vestro maximas vobis gratias omnes et agere et habere debemus. qui enim periculo carerecarere metu et periculo D possumus in tanta hominum cupiditate et audacia? ille autem homo adflictus et perditus quae de se exspectat iudicia graviora quam amicorum suorum? familiarissimus eius, mihi homo coniunctus, L. Lentulus, et P. Naso, omni carens cupiditate, nullam se habere provinciam, nullamnullam... provinciam om. V1 Antoni sortitionem fuisse iudicaverunt. quod idem fecit L. Philippus, virvir om. V1 patre, avo maioribusquemaioribus t suis dignissimus; in eadem sententia fuit homo summa integritate atque innocentia, C. TurraniusC. Turranius V: M Anturranius D: M’ Turran. Gruter; idem fecit Sp. OppiusSp V: P. D; ipsi etiam qui amicitiam M. Antoni veriti plus ei tribuerunt quam fortasse vellent, M. Piso, necessarius meus, et vir et civis egregius, parique innocentia M. VehiliusM. Vehilius V: vel D, senatus auctoritati se obtemperaturos esse dixerunt.

quid ego de L. Cinna loquar? cuius spectata multis magnisque rebus singularis integritas minus admirabilem facit huius honestissimi facti gloriam, qui omnino provinciam neglexit, quam item magno animo et constanti C. CestiusC. Cestius Vrsinus: c. estius V: c cesetius cn2: c. cessedius n1st repudiavit. qui sunt igitur reliqui quos sors divina delectet? T. AnniusT. cn1s: L. Vn2: om t, M. GalliusAnnius V: Antonius D (cf. xi. 14) M. Gallius scripsi: M. Antonius codd. (cf. xiii. 26). O felicem utrumque! nihil enim malueruntmaluerunt V: metuerunt D. C. Antonius Macedoniam. hunc quoque felicem! hanc enim habebat sempersemper habebat D in ore provinciam. C. CalvisiusCalvisius (-iss- c) D: Celusius V Africam. nihil felicius! modo enim ex Africa decesserat et quasi divinans se rediturum duos legatos Vticae reliquerat. deinde M. Cusini SiciliaM. Cusini Sicilia V: micus in isio illa c: micus nisi illa t: m. iccius nisi illam ns, Q. Cassi Hispania. non habeo quid suspicer: duarum credo provinciarum sortis minus divinas fuisse.

O C. Caesar—adulescentem appello—quam tu salutem rei publicae attulisti, quam improvisam, quam repentinam! qui enim haec fugiens fecit, quid faceretfecerit D insequens? etenim in contione dixerat se custodem forefore Vb: futurum cett. urbis, seque usqueseque usque Muretus: sequasq. V: usque D ad Kalendas Maias ad urbem exercitum habiturum. O praeclarum custodem ovium, ut aiunt, lupum! custosne urbis an direptor et vexator esset Antonius? et quidem se introiturum in urbem dixitdixit V: om. D exiturumque cum vellet. quid illud? nonne audiente populo sedens pro aede Castoris dixit, nisi qui vicisset, victurum neminem?

hodiernoIn codd Halmii abt ante Hodierno spatium vacuum relictum est: in g legitur Explicit liber tercius. die primum, patres conscriptiIncipit quartus: in meis cns nulla est lacuna, longo intervalloP. C. D: om. V in possessionem libertatis pedem ponimus: cuius quidem ego quoad potui non modo defensor sed etiam conservator fui. cum autem id facere non possem, quieviquievi Victorius: vi V1: qui V2: qui fui D, nec abiecte nec sine aliqua dignitate casum illum temporum et dolorem tuli. hanc vero taeterrimam beluam quis ferre potestpotest V, Cus.: posset D aut quo modo? quid est in Antonio praeter libidinem, crudelitatem, petulantiam, audaciam? ex his totus vitiistotus vitiis (tot c) Vc, Cus.: totus nst conglutinatus est. nihil apparet in eo ingenuum, nihil moderatum, nihil pudens, nihil pudicum.

quapropter, quoniam res in id discrimen adducta est utrum ille poenas rei publicae luat an nos serviamus, aliquando, per deos immortalis, patres conscripti, patrium animum virtutemque capiamus, utut om. D aut libertatem propriam Romani et generiset generis V: generis D et nominis recuperemus aut mortem servituti anteponamus. multa quae in libera civitate ferenda non essent tulimus et perpessi sumus, alii spe forsitanforsitan om. D recuperandae libertatis, alii vivendi nimia cupiditate: sed, si illa tulimus quae nos necessitas ferre coegit, quae vis quaedam paene fatalis—quae tamen ipsa non tulimus—etiamne huius impuri latronis feremus taeterrimum crudelissimumque dominatum.

quid hic facietfaciat cs, si poteritpotuerit D, iratus qui, cum suscensere nemini posset, omnibus bonis fuerit inimicus? quid hic victor non audebit qui nullam adeptus victoriam tanta scelera post Caesaris interitum fecerit, refertam eius domum exhauserit, hortos compilaveritcompilarit D, ad se ex eiseis Halm: is V: his D omnia ornamenta transtulerit, caedis et incendiorum causam quaesierit ex funere, duobus aut tribus senatus consultis bene et e re publicabene et e re p. Vc: de re p. bene t: e re p. bene ns factis reliquas res ad lucrum praedamque revocaverit, vendiderit immunitates, civitates liberaverit, provincias universas ex imperiimperio D populi Romani iure sustulerit, exsules reduxerit, falsas leges C. Caesaris nomine et falsa decreta in aes incidenda et in Capitolio figenda curaverit, earumque rerum omnium domesticum mercatum instituerit, populo Romano leges imposuerit, armis et praesidiis populumpraesides et populum D et magistratus foro excluserit, senatum stiparit armatisarmatis V (cf. ii. 6): armis D, del. Madvig (contra numerum), armatos in cellacellam cn Concordiae, cum senatum haberet, incluserit, ad legiones Brundisium cucurrerit, ex eis optime sentientis centuriones iugulaverit, cum exercitu Romam sit ad interitum nostrum et ad dispertitionemdispertitionem Klotz: disperditionem cns: dispersionem Vt urbis venire conatus?

atque isatque is Vc: at qualis nst ab hoc impetu abstractus consilio et copiis Caesaris, consensu veteranorum, virtute legionum, ne fortuna quidem fractus minuit audaciam nec ruere demens nec furere desinit. in Galliam mutilatum ducit exercitum; cum una legione et ea vacillantevaccillante V, Nonius p. 34 L. fratrem exspectat, quo neminem reperire potest sui similiorem. ille autem ex myrmillone dux, ex gladiatore imperator quas effeciteffecit Klotz: et fecit c: effecerit V (excidisse quis vestrum ignorat post vestigium putat Halm): fecit nst strages, ubicumque posuit vestigiumvestigia D! fundit apothecas,fundit apothecas add. Ernesti ex Servio ad Ecl. vi. 55; fudit apothecas, cecidit greges armentorum: om VD, Cus. caedit greges armentorum reliquique pecoris quodcumque nactus est; epulantur milites; ipse autem se, ut fratrem imitetur, obruit vino; vastantur agri, diripiuntur villae, matres familiaefamilias D, virgines, pueri ingenui abripiuntur, militibus traduntur. haec eadem, quacumque exercitum duxit, fecit M. AntoniusM. om. V.

his vos taeterrimis fratribus portas aperietis, hos umquam in urbem recipietis? non tempore oblato, ducibus paratis, animis militum incitatis, populo Romano conspirante, Italia tota ad libertatem recuperandam excitata, deorum immortalium beneficio utemini? nullum erit tempus hoc amisso. A tergo, fronte, lateribusfronte, lateribus Garatoni: fronte alteribus V1 (a lateribus V2): a fronte a lateribus D tenebiturtenetur D, si in Galliam venerit. nec ille armis solum sed etiam decretis nostrisnostris decretis D urgendus est. Magna visvis et V est, magnum numen unum et idem sentientis senatus. videtisne refertum forum, populumque Romanum ad spem recuperandae libertatis erectum? qui longo intervallo cum frequentis hic videt nos, tum sperat etiam liberos convenisse.

hunc ego diem exspectans M. Antoni scelerata arma vitavi, tum cum ille in me absentem invehens non intellegebat ad quodquod ad c tempus me et meas viris reservarem. si enim tum illi caedis a me initiuma me post initium habent D quaerenti respondere voluissem, nunc rei publicae consulere non possem. hanc vero nactus facultatem, nullum tempus, patres conscripti, dimittam neque diurnum neque nocturnum quin de libertate populi Romani etet V: de nst: om. c dignitate vestra quod cogitandum sit cogitem, quod agendum atque faciendum, id non modo nonmodo non Vc: modo nst recusem sed etiam appetam atque deposcam. hoc feci dumdum V: semper dum D licuit; intermisi quoad non licuit. iam non solum licet sed etiam necesse estnecesse est etiam D, nisi servire malumusmalumus cns: malimus V: maluimus t quam ne serviamus animis armisqueanimis armisque D et Nonius p. 285: armis animisque V (cf. x. 21) decernere.

di immortales nobis haec praesidia dederunt: urbi Caesarem, Brutum Galliae. si enim ille urbem opprimereopprimere urbem V (peiore numero) potuisset, statim, si Galliam tenereteneret D, paulo post optimo cuique pereundumpereundum erat Halm, reliquisreliquis esset add. s: erat add n serviendum. hanc igitur occasionem oblatam tenete, per deos immortalis, patres conscripti, et amplissimi orbis terrae consili principes vosvos om. D esse aliquando recordamini. signum date populo Romano consilium vestrum non deesse rei publicae, quoniam ille virtutem suam non defuturam esse profitetur. nihil est quod moneam vos. nemo est tam stultus qui non intellegat, si indormierimus huic tempori, non modo crudelem superbamque dominationem nobis sed ignominiosam etiam et flagitiosam ferendam esseferendam esse Muretus: ferendẽ V: ferendam c: esse ferendam nst.

Nostis insolentiam Antoni, nostis amicos, nostis totam domum. libidinosis, petulantibus, impuris, impudicis, aleatoribus, ebriis servire, ea summa miseria estest V, Cus.: om. D summo dedecore coniuncta. quod si iam—quod di omen avertant!—fatum extremum rei publicae venit, quod gladiatores nobiles faciunt ut honeste decumbant, faciamus nos, principes orbis terrarum gentiumque omnium, ut cum dignitate potius cadamus quam cum ignominia serviamus.

nihil est detestabilius dedecore, nihil foedius servitute. ad decus et adet ad V: et D libertatem nati sumus: aut haec teneamus aut cum dignitate moriamur. nimium diu teximus quid sentiremus; nunc iam apertum est; omnes patefaciuntomnes iam D patefaciunt Halm: patefaciunt fecerunt V: patefecerunt D in utramque partem quid sentiant, quid velintsentiat, quid velit V. sunt impii cives—pro caritate rei publicae nimium multi, sedsed suppl. Lambinus hoc loco: post cives hab. V, om. D contra multitudinempro multitudine D bene sentientium admodum pauci—quorum opprimendorum di immortales incredibilem rei publicae potestatem et fortunam dederunt. ad ea enim praesidia quae habemus iam accedentaccedent Vc: accedunt nst consules summa prudentia, virtute, concordia, multos mensis de populi Romanide populi R. cns: dei publicae V: de r. p. t 12, 15, 16 ut D ter, ita § 39 libertate commentati atque meditati. his auctoribus et ducibus, dis iuvantibus, nobis vigilantibus et multum in posterum providentibus, populo Romano consentiente, erimus profecto liberi brevi tempore. iucundiorem autem facietfacit Cus. libertatem servitutis recordatio.

quas ob res, quod tribuni plebis verba fecerunt uti senatus Kalendis Ianuariis tuto haberi sententiaeque de summa re publica libere dici possint, de ea re ita censeo uti C. Pansa A. Hirtius, consules designati, dent operam uti senatus Kalendis Ianuariis tuto haberi possit. quodque edictum D. Bruti, imperatoris, consulis designatidesignati optime de re p. meriti (mereri t) add D, propositum sit, senatum existimare D. Brutum, imperatorem, consulem designatum, optime de re publica mereri, cum senatus auctoritatem populique Romani libertatem imperiumque defendat;

quodque provinciam Galliam citeriorem, optimorum et fortissimorumvirorum post optimorum add. c: post fortiss. nst amicissimorumqueamicorumque V rei publicae civium, exercitumque in senatus potestate retineat, id eum exercitumque eius, municipia, colonias provinciae Galliae recte atque ordine exque re publica fecisse et facere. senatum ad summam rem publicam pertinere arbitrari a D. Bruto et L. Plancoet ab L. D imperatoribus, consulibus designatis itemque a ceteris qui provincias obtinent obtineri ex lege IuliaIulia V: Tullia D, quoad ex senatus consulto cuique eorum successum sit, eosque dare operam ut eae provinciae eiqueeique c (ii-): que V: Galliaeque nst: atque Muretus exercitus in senatisenatus D populique RomaniRomani om. V potestate praesidioque rei publicaerei p. V: populi R. D sint. Cumque opera, virtute, consilio C. CaesarisC. om. V summoque consensu militummilitum consensu V veteranorum, qui eius auctoritatem secuti rei publicae praesidio sunt et fuerunt, aa Vc: et a nst gravissimis periculis populus Romanus defensus sit et hoc tempore defendatur;

cumque legio Martia Albae constiterit, in municipio fidelissimo et fortissimo, seseque ad senatus auctoritatem populique Romani libertatem contulerit; et quodet quod equod V: quod D pari consilio eademque virtute legio quarta usa, L. Egnatuleio duce quaestore optimo, civi egregioL. Egn. duce quaestore optimo, civi egregio Muretus: L. Egn. que opti egregio mo V: L. Egn. duce civi egregio D, senatus auctoritatem populique Romani libertatem defendat ac defenderit, senatui magnae curae esse ac fore ut pro tantis eorum in rem publicamin rem p. om. D meritis honores eishis V habeantur gratiaeque referantur. senatui placere utiut D C. Pansa A. Hirtius, consules designati, cum magistratum inissent, si eis videretur, primo quoque tempore de his rebus ad hunc ordinem referrentreferrent Vc: referent t: referant ns, ita uti e re publica fideque sua videreturvideretur censuerunt c: censuerint (sine videretur) ns.

frequentia vestrumvestra Ernesti (cf. v. 2) incredibilis, QuiritesQuirites quam V: que c: om. ns (voc. Quirites saepe compendio scribunt e.g. Q. q_. qr. quĩ; saepe corrumpunt e.g. quam, que, quia; saepe omittunt codd.: quod in singulis locis non notabimus), contioque tanta quantam meminisse non videor et alacritatem mihi summam defendendae rei publicae adfertadfert rei p. defend. D et spem recuperandaerecuperandae libertatis D. quamquam animus mihi quidemquidem mihi D numquam defuit: tempora defuerunt, quae simul ac primum aliquid lucis ostendere visa sunt, princeps vestrae libertatis defendendae fui. quod si idid om. D ante facere conatus essem, nunc facere non possem. hodierno enim die, Quirites, ne mediocrem rem actam arbitremini, fundamenta iacta sunt reliquarum actionum. nam est hostis a senatu nondum verbo appellatus, sed re iam iudicatus Antonius.

nunc vero multo sum erectior quod vos quoque illum hostemhostem illum D esse tanto consensu tantoque clamore approbavistis. neque enim, Quirites, fieri potest ut non aut ei sint impii qui contra consulem exercitus comparaverunt, aut ille hostis contra quem iure arma sumpta sunt. hanc igitur dubitationem, quamquam nulla erat, tamen ne qua posset esse senatus hodierno die sustulit. C. Caesar qui rem publicam libertatemque vestram suo studio, consilio, patrimonio denique tutatus est et tutatur maximis senatus laudibus ornatus est.

laudo, laudo vos, Quirites, quodquod V, Cus.: cum D gratissimis animis prosequimini nomen clarissimi adulescentis vel pueri potius; sunt enim facta eius immortalitatis, nomen aetatis. multa meminimemini D: enim V, Cus., multa audivi, multa legi, Quirites: nihil ex omnium saeculorumomnium saeculorum Vc: omnium singulorum ns: omnium memoria singulorum t memoria tale cognovi: qui cum servitute premeremur, in dies malum cresceret, praesidi nihil haberemus, capitalem et pestiferum a Brundisio tuma Brundisio tum V: Brundisio D: om. Cus. M. Antoni reditum timeremus, hoc insperatum omnibus consilium, incognitum certe ceperitcerte ceperit D: ceteri reperit V, Cus., ut exercitum invictum ex paternispaternis V, Cus.: Hispanis paucis c: Hispanis nst militibus conficeretconduceret D Antonique furorem crudelissimis consiliisconsiliis om. V, Cus. incitatum a pernicie rei publicae averteret.

quis est enim qui hoc non intellegat, nisi Caesar exercitum paravisset, non sine exitio nostro futurum Antoni reditum fuisse? ita enim se recipiebat ardens odio vestri, cruentus sanguine civium RomanorumRomanorum om. D quos Suessae, quos BrundisiBrundisio V occiderat ut nihil nisi de pernicie populi Romani cogitaretrei p. D. quod autem praesidium eraterat praesidium D salutis libertatisque vestrae, si C. CaesarisC. om. Vt fortissimorum suifortissimorum sui V: fortissimorumque sui c: fortissimorum suique nst (fort. que = Quirites, post vestrae collocandum) patris militum exercitus non fuisset? cuius de laudibus et honoribus qui ei pro divinis et immortalibus meritis divini immortalesque debentur mihi senatus adsensus paulo ante decrevit ut primo quoque tempore referretur.

quo decreto quis non perspicit hostem esse Antonium iudicatum? quem enim possumus appellareappell. possumus D eum contra quem qui exercitus ducunt, eis senatus arbitratur singularis exquirendos honores? quid? legio Martia, quae mihi videtur divinitus ab eo deo traxisse nomen a quo populum Romanum generatum accepimus, nonnonne D ipsa suis decretis prius quam senatus hostem iudicavit Antonium? nam si illeille si D non hostis, hoshos om. D qui consulem reliquerunt hostis necesse est iudicemus. praeclare et loco, Quiriteset loco, Quirites V: eo loco quo c: et iocosa t: et luculenta ns, reclamatione vestra factum pulcherrimum Martialium comprobavistiscomprobastis nst: qui se ad senatus auctoritatem, ad libertatem vestram, ad universam rem publicam contulerunt, hostem illum et latronem et parricidam patriae reliquerunt.

nec solum id animose et fortiter sed considerate etiam sapienterque fecerunt: Albae constiterunt, in urbe opportuna, munita, propinqua, fortissimorum virorum, fidelissimorumfidelissimorum om. V1 civium atque optimorum. huiushuius Martiae add. codd., del. Manutius legionis legio quartaquarta iiii V imitata virtutem, duce L. EgnatuleioL. Vc: om nst Egnatio nt, quem senatus merito paulo ante laudavit, C. Caesaris exercitum persecuta est. quae exspectas, M. Antoni, iudicia graviora? Caesar fertur in caelum qui contra te exercitum comparavit; laudantur exquisitissimis verbis legiones quae te reliquerunt, quae a te arcessitae sunt, quae essent, si te consulem quam hostem maluisses, tuae: quarum legionum fortissimum verissimumque iudicium confirmat senatus, comprobat universus populus Romanus, nisi forte vos, Quirites, consulem, non hostem iudicatis Antonium.

sic arbitrabar, Quirites, vos iudicare ut ostenditis. quidquid quit V: qui c: om. nst? municipia, colonias, praefecturas num aliter iudicare censetis? omnes mortales una mente consentiunt; omnia arma eorum qui haec salva velint contra illam pestem esse capienda. quid? D. Bruti iudicium, Quirites, quod ex hodierno eius edictoedicto Vcn: dicto st perspicere potuistis, num cui tandem contemnendum videtur? recte et vere negatisnegatis Vc: negastis nst, Quirites. est enim quasi deorum immortalium beneficio et munere datum rei publicae Brutorum genus et nomen ad libertatem populi RomaniBrutorum... Romani om. D vel constituendam vel recipiendam.

quid igitur D. Brutus de M. Antonio iudicavit? excludit provincia; exercitu obsistitobstitit D; Galliam totam hortatur ad bellum, ipsam sua sponte suoque iudicio excitatam. si consul Antonius, Brutus hostis: si conservator rei publicae Brutus, hostis Antonius. num igitur utrum horum sit dubitare possumus? atque utatque ut Vc: atqui nst vos una mente unaque voce dubitare vos negatis, sic modo decrevit senatus, D. Brutum optime de re publica mereri, cum senatus auctoritatem populique Romani libertatem imperiumque defenderetdefenderit (bis) D. A quo defenderet? nempe ab hoste: quae est enim alia laudanda defensio?

deinceps laudatur provincia Gallia meritoque ornatur verbis amplissimis abab V: a D senatu quod resistat Antonio. quem si consulem illa provincia putaret neque eum reciperet, magno scelere se astringeret: omnes enim inin om. D consulis iure et imperio debent esse provinciae. negat hoc D. Brutus imperator, consul designatus, natus rei publicae civis; negat Gallia, negat cunctadenegat cuncta V Italia, negat senatus, negatis vosvos, Quirites. Bücheler igitur illum D. quis illum igitur consulem nisi latrones putant? quamquam ne ei quidem ipsi, quod loquunturlocuntur Vnst, id sentiunt nec abab Faernus: ad V: a D iudicio omnium mortalium, quamvis impii nefariique sint, sicut suntsicut sunt om. D, dissentire possunt. sed spes rapiendi atque praedandi occaecatcaecat D animos eorum quos non bonorum donatiodonatio Vc: dampnatio nst, non agrorum adsignatio, non illa infinita hastaPompei hasta D satiavit; qui sibi urbem, qui bona et fortunas civium ad praedam proposueruntposuerunt V (cf iii. 19); qui, dum hic sithic sit Muretus: hic sic V: sit D quod rapiant, quod auferant, nihil sibi defuturum arbitrantur; quibus M. Antonius —o di immortales, avertite et detestamini, quaeso, hoc omen!—urbem se divisurum esse promisit.

ita vero, Quirites, ei utei ut c: ut Vnst precamini eveniat atque huiusatque huius V: huiusque c: quo huius nst amentiae poena in ipsum familiamque eius recidatreccidat Zielinski (cf. vii. 27)! quod ita futurum esse confido. iam enim non solum homines sed etiam deos immortalis ad rem publicam conservandam arbitror consensisse. Sive enim prodigiis atque portentis di immortales nobis futura praedicuntpraedicant (-cata ct) D, ita sunt aperte pronuntiatadenuntiata D ut et illi poena et nobis libertasnobis lib. Vc: lib. nobis nst appropinquet; sive tantus consensus omnium sine impulsu deorum esse non potuit, quid est quod de voluntate caelestium dubitare possimus?

reliquum est, Quirites, ut vos in ista sententia quam prae vobis fertis perseveretis. faciam igitur ut imperatores instructa acie solent, quamquam paratissimos milites ad proeliandum videantvident unus det., ut eos tamen adhortentur, sic ego vos ardentis et erectos ad libertatem recuperandam cohortabor. non estnon est Vs: non est, non est cett. vobis, Quirites, cum eo hoste certamen cum quoquocum D aliqua pacis condicio esse possit. neque enim ille servitutem vestram, ut antea, sed iam iratus sanguinem concupiscit. nullus ei ludus videturvidetur ludus Cus. esse iucundior quam cruor, quam caedes, quam ante oculos trucidatio civium.

non est vobis res, QuiritesQuirites, res D, cum scelerato homine ac nefario, sed cum immani taetraque belua quae, quoniam in foveam incidit, obruatur. si enim illimillinc D emerserit, nullius supplici crudelitas erit recusanda. sed tenetur, premitur, urgetur nunc eis copiis quas iamiam om. V1 habemus, mox eis quas paucis diebus novi consules comparabunt. incumbite in causam, Quirites, ut facitis. numquam maior consensus vestervester cons. maior D in ulla causa fuit; numquam tam vehementer cum senatu consociati fuistis. nec mirum: agitur enim non qua condicione victuri, sed victurine simus an cum supplicio ignominiaque perituri.

quamquam mortem quidem natura omnibusomnibus natura D proposuit; crudelitatem mortis et dedecus virtus propulsare solet, quae propria est Romani generis et seminis. hanc retinete, quaeso, Quirites, quamquaeso, Quirites, quam Naugerius (1): Quirites, quaeso, quam s: quaeso quam Vc: quaeso, quaesoque quam t: quaeso qr. p. r. quam n vobis tamquam hereditatem maiores vestri reliquerunt. Aliaalia quamquam ante alia add. codd., del. Madvig: nam cum alia... (sint) P. R. Müller omnia falsafalsa om. D, incerta suntsunt D: sint V, caduca, mobilia: virtus est una altissimis defixa radicibus, quae numquam vi ullaulla vi D labefactari potest, numquam demoveri loco. hachac Naugerius (1): hac virtute codd. maiores vestri primum universam Italiam devicerunt, deinde Karthaginem exciderunt, Numantiam everterunt, potentissimos reges, bellicosissimas gentis inin Vc: inde nst dicionem huius imperi redegerunt.

ac maioribus quidem vestris, Quirites, cum eo hoste res erat qui haberet rem publicam, curiam, aerarium, consensum et concordiam civium, rationem aliquam, si ita res tulisset, pacis et foederis: hic vester hostis vestram rem publicam oppugnat, ipse habet nullam; senatum, id est orbis terrae consilium, delere gestit, ipse consilium publicum nullum habet; aerarium vestrum exhausit, suum non habet. nam concordiam civium qui habere potest, nullam cum habeatcum habeat c: cum habet V: qui habet t: qui habeat ns civitatem? pacis vero quae potest esse cum eo ratio in quo est incredibilis crudelitas, fides nulla?

est igitur, Quirites, populo Romano, victori omnium gentium, omne certamen cum percussore, cumcum percussore, cum Faernus: cum depercursorem V: cum excursore, cum D latrone, cum Spartaco. nam quod sequod se V2ct: quod ei V1: quod D. Bruto se ns similem esse... scelere V: similem re D med. omissis similem esse Catilinae gloriari solet, scelere par est illiilli V: belli D, industria inferior. ille cum exercitum nullum habuissethaberet D, repente conflavit: hic eum exercitum quem accepit amisit. Vt igitur Catilinam diligentia mea, senatus auctoritate, vestro studio et virtute fregistis, sic Antoni nefarium latrocinium vestra cum senatu concordia tanta quanta numquam fuit, felicitate et virtute exercituum ducumque vestrorum brevi tempore oppressum audietis.

equidem quantum curacura V: cum D, labore, vigiliis, auctoritate, consilio enitieniti D: niti V atque efficere potero, nihil praetermittam quod ad libertatem vestram pertinere arbitrabor; neque enim id pro vestris amplissimis in me beneficiis sine scelere facere possum. hodierno autem die primum referente viro fortissimo vobisque amicissimo, hoc M. ServilioM. hoc D (cf. xiii. 20), conlegisque eius, ornatissimis viris, optimis civibus, longo intervallo me auctore et principe ad spem libertatis exarsimus.

nihil umquam longius hishis om. D Kalendis Ianuariis mihi visum est, patres conscripti: quod idem intellegebam per hos dies uni cuique vestrum videri. qui enim bellum cum re publica gerunt, hunc diem non exspectabant; nosnos V: non D autem, tum cum maxime consilio nostro subvenire communi saluti oporteret, in senatum non vocabamurnon voc. convoc. bns: voc. t. sed querelam praeteritorum dierum sustulit oratio consulum, qui ita locuti sunt ut magis exoptatae Kalendae quam serae esse videantur. atque ut oratio consulum animum meum erexit spemque attulit non modo salutis conservandae verum etiam dignitatis pristinae recuperandae, sic me perturbasset eius sententia qui primus rogatus est, nisi vestrae virtuti constantiaeque confiderem.

hic enim dies vobisdies vobis V, Cus.: vobis dies D, patres conscripti, inluxit, haec potestas data esthaec... est del. Cobet ut quantum virtutis, quantum constantiae, quantum gravitatis in huius ordinis consilio esset, populo Romano declarare possetis. recordamini qui dies nudius tertius decimus fuerit, quantus consensus vestrumvester Reid (cf. iv. 1), quanta virtus, quanta constantia; quantam sitis asitis a ns: sit ista V, Cus.: sint a bt populo Romano laudem, quantam gloriam, quantamquantam om. D gratiam consecuti. atque illo die, patres conscripti, ea constituistis ut vobis iam nihil sit integrum nisi aut honesta pax aut bellum necessarium.

pacem volt M. Antonius? arma deponatponat D, roget, deprecetur. neminem aequiorem reperiet quam me cui, dum se civibus impiis commendat, inimicus quam amicus esseesse quam amicus D fort. maluerit (numeri causa, cf. Zielinski, p. 138) maluit. nihil est profecto quod possit dari bellum gerenti; erit fortasse aliquid quod concedi possit roganti; legatos vero ad eum mittere de quo gravissimum et severissimumet severissimum om. D iudicium nudius tertius decimus feceritis, non iam levitatis est, sed, ut quod sentio dicam, dementiae. primum duces eos laudavistis qui contra illum bellum privato consilio suscepissent; deinde milites veteranos qui, cum ab Antonio in colonias essent deducti, illius beneficio libertatem populi Romani anteposuerunt.

quid? legio Martia: quid? quarta, cur laudanturlaudatur V? si enim consulem suum reliquerunt, vituperandae sunt; si inimicum rei publicae, iure laudantur. atqui cum consules nondum haberetis, decrevistis ut et deut et de D: ut et V: ut de Halm praemiis militum et de honoribus imperatorum primo quoque temporetempore V: die D referretur. placet eodem tempore praemia constituere eis qui contra Antonium arma ceperint et legatos ad Antonium mittere? ut iam pudendum sit honestiora decreta esse legionum quam senatus: si quidemlegionum... quidem om. V1 legiones decreverunt senatum defendere contra Antonium, senatus decernit legatos ad Antonium. Vtrum hoc est confirmare militum animos an debilitare virtutem?

hoc dies duodecim profecerunt ut, quem nemo praeter CotylonemCotylonem bt (cf. Plut. Ant. 18): Cotyian Cotyionem V1 (an post Cotyian add. V2): Cotylam eam (iam n2) ns: Cotylam ante Stangl inventus sit qui defenderet, is habeat iam patronos etiam consularis? qui utinam omnes ante me sententiam rogarentur!—quamquam suspicor quid dicturi sintsunt D quidam eorum, qui post me rogabuntur—facilius contra dicerem si quid videretur. est enim opinio decreturum aliquem M. AntonioM. nst: om. Vb illam ultimam Galliam quam Plancus obtinet. quid est aliud omnia ad bellum civile hostihosti Vb: hostilia nst arma largiri, primum nervos belli, pecuniam infinitam qua nunc eget, deinde equitatum quantum velit? equitatum dico? dubitabit, credo, gentis barbaras secum adducere. hoc qui non videt, excors, qui cum videt decernit, impius estest Lambinus: om. codd..

tu civem sceleratum et perditum Gallorum et Germanorum pecuniaexercitu pecunia D, peditatu, equitatu, copiis instrues? nullae istae excusationes sunt: meus amicus est. sit patriae prius. meus cognatus. an potest cognatio propior ullaulla propior D esse quam patriae in qua parentes etiam continentur? mihi pecuniam tribuit. cupio videre qui id audeat dicereattri. D. quid autem agatur cum aperuero, facile erit statuere quam sententiam dicatis aut quam sequamini. agitur utrum M. Antonio facultas detur opprimendae rei publicae, caedis faciendae bonorum, urbis, agrorumurbis, agrorum scripsi (cf. xiii. 42 et 47): urbis eruendorum (urbis eruen. m. 2 in ras.) agrorum V: eripiendorum (dirip. s) urbis agrorum D: urbis dividundae, agrorum Halm suis latronibus condonandi, populum Romanumpopuli Romani Manutius servitute opprimendi, an horum ei facere nihil liceat. dubitate quid agatis. atat Vb2: an cett. non cadunt haec in Antonium.

hoc ne CotyloCatulo Vn: Cotyla ed. R (cf. § 5) quidem dicere auderet. quid enimenim D: enim autem V in eum non cadit qui, cuiuscuius V: cum eius D acta se defendere dicit, eius eas leges pervertit quas maxime laudare poteramus? ille paludes siccare voluit; hic omnem Italiam moderato homini, L. Antonio, dividendam dedit. quid? hanc legem populus Romanus accepit? quid? per auspicia ferri potuit? sedsed silet Madvig augur verecundus sine conlegis de auspiciis. quamquam illa auspicia non egent interpretatione augurumaugurum om. V; Iove enim tonante cum populo agi non esse fas quis ignorat? tribuni plebis tulerunt de provinciis contra acta C. CaesarisC. om. D: ille biennium, hi sexenniumille biennium, hi (hic V) sexennium Zumpt, V: ille biennii, iste (ille t) sexennii D. etiamnum etiam D hanc legem populus Romanus accepit? quid? promulgata fuit? quid? non ante lata quam scripta est? quidest? quid? est D? non ante factum vidimus quam futurum quisquam est suspicatus? Vbi lex Caecilia et Didia,

ubi promulgatio trinum nundinum, ubi poenapoenae D recenti lege Iunia et Licinia? possuntne haehaec V1 (cf. Deiot. 26) leges esse rataeratae esse D sine interitu legum reliquarum? eccui potestas in forum insinuandiinsinuandi V: introeundi D fuit? quae porro illa tonitrua, quae tempestas! ut, si auspicia M. Antonium non moverent, sustineresustinere me non afferre D tamen eum ac ferre posse tantam vim tempestatis, imbristempestatis, imbris Wesenberg: temp. imbris ac codd.: tempestatis del. Madvig, turbinum mirum videretur. quam legem igitur se augur dicit tulisse non modo tonante Iove sed prope caelesti clamore prohibente, hanc dubitabit contra auspicia latam confiteri?

quid? quod cum eo conlega tulit quem ipse fecit sua nuntiatione vitiosum, nihilne ad auspicia bonus augur pertinere arbitratus estarb. est pertinere nst? sed auspiciorum nos fortasse erimus interpretes qui sumus eius conlegae: num ergo etiam armorum interpretes quaerimus? primum omnes fori aditus ita saepti ut, etiam si nemo obstaret armatus, tamen nisi saeptis revolsis introiri in forum nullo modo posset; sic vero erant disposita praesidia ut quo modo hostium aditus urbeurbe om. D prohibentur castellis et operibus, itaita hoc loco habet n2 (ita ed. k., Madvig): ante castellis cett. ab ingressione fori populum tribunosque plebis propulsari videres.

quibus de causis eas leges quas M. Antonius tulisse dicitur omnis censeo per vim et contra auspicia latas eisqueeisque V: suisque D legibus populum non teneri. si quam legem de actis Caesaris confirmandis deve dictatura in perpetuum tollenda deve coloniiscoloniis ns: colonis cett in agros deducendis tulisse M. Antonius dicitur, easdem leges de integro ut populum teneant salvis auspiciis ferri placet. quamvis enim resenim res V: ergo leges D bonas vitiose per vimque tulerit, tamen eaeeae n, Halm: ae V: oeae s: a t: hae b leges nonnon om. D sunt habendae, omnisque audacia gladiatoris amentis auctoritate nostra repudianda est.

illa vero dissipatio pecuniae publicae ferenda nullo modo est per quam sestertiumsestertium om. D septiens miliens falsis perscriptionibus donationibusque avertitvertit D, ut portenti simile videatur tantam pecuniam populi Romani tam brevi tempore perire potuissepotuisse K (= Kaput) add. V, cf. Cat. 1. 26, Rab. perd. 4. quid? illi tot immanes quaestus ferendine quos M. Antoni exhausitilli tot ... exhausit scripsi: illi ... tota exhausit codd.: illi ... tota ex re p. hausit Pluygers domus? decreta falsa vendebat, regna, civitates, immunitates in aes accepta pecunia iubebat incidi. haec se ex commentariis C. CaesarisC. om. D, quorum ipse auctor erat, agere dicebat. calebantcalebant om. D in interiore aedium parte totius rei publicae nundinae; mulier sibi felicior quam viris auctionem provinciarum regnorumque faciebat; restituebantur exsules quasi lege sine lege; quae nisi auctoritate senatus rescinduntur, quoniam ingressi in spem rei publicae recuperandae sumus, imago nulla liberae civitatis relinquetur.

neque solum commentariis commenticiis chirographisque venalibus innumerabilis pecunia congesta in illam domum est, cum, quae vendebat Antonius, ea se ex actis Caesaris agere diceretex Caesare diceret D, sed senatus etiam consulta pecunia accepta falsa referebat; syngraphae obsignabantur; senatus consulta numquamnumquam V: tamquam D facta ad aerarium deferebanturreferebantur D. huius turpitudinis testes erant etiam exterae nationes. foedera interea facta, regna data, populi provinciaeque liberatae, ipsarumque rerumearumque rerum D falsae tabulae gemente populo Romano toto Capitolio figebantur. quibus rebus tanta pecunia una in domounam in domo V: unam in domum Garatoni coacervata est ut, si hoc genus pecuniaepecuniae Ursinus: pene V: om. D: rapinae Kayser: fort. praedae iure redigaturiure redigatur scripsi: in unum redigatur codd. (v. l. unum vel unam e v. 1 huc illata est): in aerarium redigatur Orelli, non sit pecunia rei publicae defutura. legemis legem D etiam iudiciariam tulit, homo castus atque integer, iudiciorum et iuris auctor. in quo nos fefellit. antesignanos et manipularis et alaudaset Alaudas codd.: Alaudas Cobet: fort. ex Alaudis iudices se constituisse dicebat: at ille legit aleatores, legit exsules, legit Graecos —o consessum iudicum praeclarum! o dignitatem consili admirandam!

avetpavet D animus apud consilium illud pro reo dicere! Cydam amoamo supplevi Cretensem, portentum insulae, hominem audacissimum et perditissimum. sed facfac Faernus: faci V: fac ita bns1t: facetus s2 non esse: num Latine scit? num est ex iudicum genere et forma? num, quod maximum estquod max. est om. D, leges nostras moresve novit? num denique homines? est enim Creta vobis notior quam Roma Cydae. dilectus autem et notatio iudicum etiam in nostris civibus haberi solet; Cortynium vero iudicem quis novit aut quis nosse potuit? nam Lysiaden Atheniensem plerique novimus; est enim Phaedri, philosophi nobilis, filius; homohomo V: onemo t: quo nemo bns praeterea festivus, ut ei cum M’. CurioM’. Manutius: M. D: om. V consessore eodemque conlusore facillime possit convenire.

quaero igitur, si Lysiades citatus iudex non responderit excuseturque Areopagites esse nec debere eodem tempore Romae et Athenis res iudicare, accipietne excusationem is qui quaestioni praeerit Graeculi iudicis, modo palliati, modo togati? an Atheniensium antiquissimas leges negleget? qui porro ille consessus, di boni! Cretensis iudex isque nequissimus. quem ad modumquem ad modum V: quem bns: quae t ad hunc reus adleget, quo modo accedat? dura natio est. atat om. V Athenienses misericordes. puto ne Curium quidem esse crudelem qui periculum fortunae cotidiecotidie ante peric. habent D facitfaciat s. sunt item lecti iudices qui fortasse excusabuntur; habent enim legitimam excusationem, exsili causa solum vertisse nec esse postea restitutos.

hos ille demens iudices legisset, horum nomina ad aerarium detulisset, his magnam partem rei publicae credidisset, si ullam speciem rei publicae cogitavisset? atque ego de notis iudicibus dixi: quos minus nostis nolui nominare: saltatores, citharistas, totum denique comissationis Antonianae chorum in tertiam decuriam iudicum scitote esse coniectum. en causamen causam Lambinus: em causam V, Cus.: haec causa D cur lex tam egregia tamque praeclara maximo imbri, tempestate, ventis, procellis, turbinibus, inter fulmina et tonitrua ferreturferetur V, Cus., ut eos iudices haberemus quos hospitesquos socios ad epulas hospites D habere nemo velit. scelerum magnitudo, conscientia maleficiorum, direptio eius pecuniae cuius ratio in aede Opis confecta est hanc tertiam decuriam excogitavit; nec ante turpes iudices quaesiti quam honestis iudicibus nocentium salus desperata est.

sed illud os, illam impuritatem caeni fuissefuisse V: fecissent D ut hos iudices legere auderet! quorum lectione duplex imprimereturimprimeret D rei publicae dedecus: unum, quod tam turpes iudices essent; alterum, quod patefactum cognitumquecognitumque om. D esset quam multos in civitate turpis haberemus. hanc ergohanc ego b huius modi D et reliquas eius modi leges, etiam si sine vivi om. V salvis auspiciis essent rogatae, censerem tamen abrogandas: nunc vero cur abrogandas censeam, quas iudico non rogatas?

an illa non gravissimis ignominiis monumentisque huius ordinis ad posteritatis memoriam sunt notanda, quod unus M. Antonius in hac urbe post conditam urbempost conditam urbem om. D palam secum habuerithabuerit V: habuit D armatosarmatos si post conditam urbem add. D? quod neque reges nostrinostri om. D fecerunt neque ei qui regibus exactis regnum occupare voluerunt. Cinnam memini; vidi Sullam; modo Caesarem: hi enim tres post civitatem a L. Bruto liberatam plus potuerunt quam universa res publica. non possum adfirmare nullis telis eos stipatos fuisse; hoc dico: nec multis et occultis.

atat om. D hanc pestem agmen armatorum sequebatur; CrassiciusCrassicius Bardili (cf. xiii. 3): Classicius D (Cassinus b1): Cassius V, mustela, Tiro, gladios ostentantes, sui similis greges ducebant per forum; certum agminis locum tenebant barbari sagittarii. cum autem erat ventum ad aedem Concordiae, gradus complebantur, lecticae conlocabantur, non quo ille scuta occulta esse vellet, sed ne familiares, si scuta ipsi ferrent, laborarent. illud vero taeterrimum non modo aspectu sed etiam auditunon modo .. auditu Schütz: non modo auditus (-tu Cus.), sed etiam aspectu V, Cus.: auditu non modo aspectu D, in cella Concordiae conlocari armatos, latrones, sicarios; dede V, Cus.: e D templo carcerem fieri; opertisapertis Cus. valvis Concordiae, cum inter subsellia senatus versarentur latrones, patres conscriptos sententias dicere.

huc nisi venirem Kalendis Septembribus, etiametiam hoc loco posuit Halm: ante Kal habet V, post huc D: fort. huc nisi venirem etiam fabros (del. Kal. Sept.) fabros se missurum et domum meam disturbaturum esse dixit. Magna res, credo, agebatur: de supplicatione referebat. veni postridie: ipse non venit. locutus sum de re publica, minus equidem libere quam mea consuetudo, liberius tamen quam periculipericula D minae postulabant. at ille homo vehemens et violentus, qui hanc consuetudinem libere dicendi excluderet—fecerat enim hoc idem maxima cum laude L. Piso xxxxxx ns: triginta cett diebus anteante me D—inimicitias mihi denuntiavit; adesse in senatum iussit a. d.a d. ad D: om. V xiii. Kalendas Octobris. ipse interea xviixvii t: septemdecim cett. diesdies b: diebus V: dies, ut digestio potius quam declamatio videretur nst de me in Tiburtino Scipionis declamitavit, sitim quaerens; haec enim ei causa esse declamandi solet.

cum is dies quo me adesseadesse D: ad V iusserat, venisset, tum vero agmine quadrato in aedem Concordiae venit atque in me absentem orationem exex V, Cus.: om. D ore impurissimo evomuit. quo die, si per amicos mihi cupienti in senatum venire licuisset, caedis initium fecisset a me; sic enim statuerat; cum autem semel gladium scelere imbuisset, nulla res ei finem caedendi nisi defetigatio et satietas attulisset. etenim aderat Lucius frater, gladiator Asiaticus, qui myrmillo Mylasis depugnarat; sanguinem nostrum sitiebat, suum in illa gladiatoria pugna multum profuderat. hic pecunias vestras aestimabat; possessiones notabat et urbanas et rusticas; huius mendicitas aviditate coniuncta in fortunas nostras imminebat; dividebat agros quibus et quos volebat; nullus aditus erat privato, nulla aequitatis deprecatio. tantum quisquetantum quisquerat divisor D med. omissis habebat possessor quantum reliquerat divisor Antonius.

quae quamquam, si leges inritas feceritis, rata esse non possunt, tamen separatim suo nomine notanda censeo, iudicandumque nullos vii viros fuisse, nihil placere ratum esse quodquod V: quod elegissent aut quod D ab eis actum dicereturdicetur Madvig. M. vero Antonium quis est qui civem possit iudicare potius quam taeterrimum et crudelissimum hostem, qui pro aede Castoris sedens audiente populo Romano dixerit nisi victorem victurum neminem? numnum D: non V putatis, patres conscripti, dixisse eum minacius quam facturum fuisse? quid vero quod in contione dicere ausus est, se, cum magistratumagistratu V2s1: magistratus cett abisset, ad urbem futurumfuturum Vb: venturum nst introiturum] et exiturum add. Cobet cum exercitu, introiturum quotienscumque vellet, quid erat aliud nisi denuntiare populo Romano servitutem?

quod autem eius iter Brundisium, quae festinatio, quae spes, nisi adnisi ut ad bns urbem vel in urbem potius exercitum maximum adduceret? qui autem dilectus centurionum, quae effrenatio impotentis animi! cum eius promissis legiones fortissimae reclamassentclamassent V, domum ad se venire iussit centuriones quos bene sentire de re publica cognoverat eosque ante pedes suos uxorisque suae, quam secum gravis imperator ad exercitum duxerat, iugulari coegit. quoquo V2D: quam V1: quonam coni. Halm animo hunc futurum fuisse censetis in nos quos oderat, cum in eos quos numquam viderat tam crudelis fuisset, et quam avidum in pecuniis locupletiumlocupletum bt qui pauperum sanguinem concupisset? quorum ipsorum bona, quantacumque erant, statim suis comitibus compotoribusque discripsitdiscripsit Bücheler: descripsit codd..

atque ille furens infesta iam patriae signa aa om. D Brundisio inferebat; cum C. CaesarC. om. D deorum immortalium beneficio, divinadivina b: divini Vnst, Cus. animi, ingeni, consili magnitudine, quamquam suaquam sua D sponte eximiaque virtute, tamen approbatione auctoritatis meae colonias patrispatris D: patrias V adiitadit V1, Cus., veteranos milites convocavitconfecit Lambinus, paucis diebus exercitum fecit, incitatos latronumlatronis D impetus retardavit. postea vero quam legio Martia ducem praestantissimum vidit, nihil egit aliud nisi ut aliquando liberi essemus; quam est imitatafort. imitata est (numeri gratia, cf. Zielinski, p. 134) quarta legio. quo ille nuntio audito cum senatum vocasset adhibuissetque consularem qui sua sententia C. Caesarem hostem iudicaret, repente concidit.

post autem neque sacrificiis sollemnibus factis neque votis nuncupatis non profectus est, sed profugit paludatus. at quo? in provinciam firmissimorum et fortissimorumet fortissimorum om. V1 civium qui illum, ne si ita quidem venisset ut nullum bellum inferret, ferre potuissentbellum inferre potuissent V, impotentem, iracundum, contumeliosum, superbum, semper poscentem, semper rapientem, semper ebrium. at ille cuius ne pacatam quidem nequitiam quisquam ferre posset bellum intulit provinciae Galliae; circumsedetcircumsedit (-de V1) V2D: corr. Faernus Mutinam, firmissimam et splendidissimam populi Romani coloniam; oppugnat D. Brutum, imperatorem, consulem designatum, civem non sibi, sed nobis et rei publicaerei p. V: p. r. D natum.

ergo Hannibal hostis, civis Antonius? quid ille fecit hostiliter quod hic non aut fecerit aut faciat aut moliaturaut ante moliatur om. V et cogitet? totum iter AntoniorumAntonii V2D quid habuit nisi depopulationes, vastationes, caedis, rapinas? quasquas V: quae D non faciebat Hannibal, quiaquia D: qui V1: quam V2 multa ad usum suumsuum om. D reservabat: at hiat hi Naugerius (2): et hii b: haec V: haec ii nst vivent V: vivunt ed. Campani, qui in horam viverent, non modo de fortunis et deet de V: de D bonis civium, sed ne de utilitate quidem sua cogitaverunt.

ad hunc, di boni! legatos mitti placet? Norunt isti homines formam rei publicaefamam rei p. b, iura belli, exempla maiorum, cogitant quid populi Romani maiestas, quid senatus severitas postulet? legatos decernisdecernitis (cern. t) D? si, ut depreceredeprecentur D, contemnet; si, ut imperesimperetis (-petr- t) D, non audiet; denique quamvis severa legatis mandata dederimus, nomen ipsum legatorum hunc quem videmusvidimus D populi Romani restinguet ardorem, municipiorum atque Italiae franget animos. Vt omittam haec quae magna sunt, certe ista legatio moram et tarditatem adferet bello.

quamvis dicant quod quosdam audio dicturos: legati proficiscantur: bellum nihilo minus paretur, tamen legatorum nomen ipsum et animos mollietmolliet D: hominum V: hominum molliet Graevius et belli celeritatem morabitur. minimis momentis, patres conscripti, maximae inclinationes temporum fiunt, cum in omni casu rei publicae tum in bello et maxime civili quod opinione plerumque et fama gubernatur. nemo quaeret quibuscum mandatis legatos miserimus: nomen ipsum legationis ultro missae timoris esse signum videbitur. recedat a Mutina, desinat oppugnare Brutum, decedat ex Gallia; non est verbis rogandus, cogendus estest D: et V1: est et V2, Cus. armis.

non enim ad Hannibalem mittimus ut a Sagunto recedat, ad quem miserat olim senatus P. Valerium FlaccumFlaccum anfalcum (an f. ns) D et Q. Baebium TampilumTampilum Faernus: Pamphilum codd.—qui, si Hannibal non pareret, CarthaginemKarthaginem V ire iussi suntiussi sunt V2D: iusserunt V1: iussi erant Halm: nostrosnostros legatos D quo iubemusiubebimus ns ire, si non paruerit Antonius?—ad nostrum civem mittimusad ... mittimus om. D, ne imperatoremimperatorem coloniamque D, ne coloniamcoloniam V, Cus.: coloniamque D populi Romani oppugnet. itane vero? hoc per legatos rogandum est? quid interest, per deos immortalis, utrum hanc urbem oppugnet an huius urbis propugnaculum, coloniam populi Romani praesidi causa conlocatam? Belli Punici secundi quod contra maiores nostros Hannibal gessit causa fuit Sagunti oppugnatio. recte ad eum legati missi: mittebantur ad Poenum, mittebantur pro Hannibalis hostibus, nostris sociis. quid simile tandem? nos ad civem mittimusmittimus Vb: mittemus nst ne imperatorem populi Romani, ne exercitum, ne coloniam circumsedeat, ne oppugnet, ne agros depopuletur, ne sit hostis.

age, si paruerit, hoc civi uti aut volumus aut possumus? ante diem xiiixiiii nt. Kalendas Ianuarias decretis vestris eum concidistis; constituistis ut haec ad vos Kalendis Ianuariis referrentur quae referri videtis, de honoribus et praemiis bene de re publica meritorum et merentium: quorum principem iudicastisiudicavistis D eum qui fuit C. Caesarem, qui M. Antoni impetus nefarios ab urbe in Galliam avertitvertit D, tumtum Halm: tum deinde V: deinde D milites veteranos qui primi Caesarem secuti sunt, tumtum D: tum atque V: atque Halm illas caelestis divinasque legiones, Martiam et quartam comprobastiscomprobastis Faernus: comprobatis V: om. D quibus, cum consulem suum non modo reliquissent, sed bello etiam persequerentur honores et praemia spopondistis; eodemque die D. BrutiD. om. D, praestantissimi civis, edicto adlato atque proposito factum eius conlaudastiscollaudavistis D, quodque ille bellum privato consilio susceperat, id vos auctoritate publica comprobastiscomprobavistis D.

quid igitur illo die aliud egistis nisi utut V: ut re nst: ut te b hostem iudicaretis Antonium? his vestris decretis aut ille vos aequo animo aspicere poterit aut vos illum sine dolore summo videbitis? exclusit illum a re publica, distraxit, segregavit non solum scelus ipsius sed etiam, ut mihi videtur, fortuna quaedam rei publicae. qui si legatis paruerit Romamque redierit, num umquamnum umquam Garatoni: numquam V: num quando D perditis civibus vexillum quo concurrant defuturum putatis? sed hoc minus vereor: sunt alia quae magis timeam et cogitemtimeam et cogitem om. D. numquam parebit ille legatis. Novi hominis insaniaminsanam Faernus, adrogantiam; novi perdita consilia amicorum, quibus ille est deditus.

Lucius quidem frater eius, utpote qui peregre depugnarit, familiam ducit. sit per se ipse sanus, quod numquam erit: per hos esse ei tamen non licebit. tereturteretur V, Cus.: feretur nst: differetur b interea tempus; belli apparatus refrigescent. Vnde est adhuc bellum tractumtractum om. D: tantum Cobet nisi ex retardatione et mora? Vt primum post discessum latronis vel potius desperatam fugam liberelibere V2 in ras.: tuto coni. Halm senatus haberi potuit, semper flagitavi ut convocaremur. quo die primum convocati sumus, adfui ipseadfui ipse scripsi: adfuissem cum post consensu hab. V: om. D, cum designati consules non adessent, ieci sententia mea maximo vestro consensu fundamenta rei publicae, serius omnino quam decuit—nec enim ante potuipotuisset (-sem b) tamen D—sed tamen si ex eo tempore dies nullus intermissus esset, bellum profecto nullum haberemus.

omne malum nascens facile opprimitur: inveteratum fit plerumque robustius. sed tum exspectabantur Kalendae Ianuariae, fortasse non recte. verum praeterita omittamus: etiamne hanc morammoram V1: adferemus add. cett., dum proficiscantur legati, dum revertantur? quorum exspectatio dubitationem belli adfert. bello autem dubio quod potest studium esse dilectus?

quam ob rem, patres conscripti, legatorum mentionemmentionem menti nst: mentio quis non videt quam alieno tempore nunc a vobis facta est b.Hic incipit in D magna lacuna usque ad vi. 18 nullam censeo faciendam; rem administrandam arbitror sine ulla mora et confestim gerendamgerendam Lambinus: censeo add. V; tumultum decerni, iustitium edici, saga sumi dico oportere, dilectum haberi sublatis vacationibus in urbe et in Italia praeter Galliam totatota Muretus: totam V.

quae si erunt facta, opinio ipsa et fama nostrae severitatis obruet scelerati gladiatoris amentiam. sentiet sibi bellum cum re publica esse susceptum; experietur consentientis senatus nervos atque viris; nam nunc quidem partium contentionem esse dictitat. quarum partium? alteri victi sunt, alteri sunt e mediis C. Caesaris partibus; nisi forte Caesaris partis a Pansa et Hirtio consulibus et a filio C. Caesaris oppugnari putamus. hoc vero bellum non est exest ex ed. Gryph.: ex V dissensione partium, sed ex nefaria spe perditissimorum civium excitatum, quibus bona fortunaeque nostrae notatae sunt et iam ad cuiusque optionemoptionem Manutius: opinionem V distributae.

legi epistulam Antoni quam ad quendam vii virum, capitalem hominem, conlegam suum, miserat. quid concupiscas tu videris: quod concupiveris certe habebis. enen Lambinus: em V: hem ed. R ad quem legatos mittamus, cui bellum moremur inferre: qui ne sorti quidem fortunas nostras destinavitdestinavit Ferrarius: destinuit V, sed libidini cuiusque nos ita addixit ut ne sibi quidem quicquam integrum quod non alicui promissum iam sit reliquerit. cum hoc, patres conscripti, bellobello V: bello, bello Naugerius (1), inquam, decertandum est, idque confestim; legatorum tarditas repudianda est.

quapropter ne multa nobis cotidie decernenda sint, consulibus totam rem publicam commendandam censeo eisque permittendum ut rem publicam defendant provideantque ne quid res publica detrimenti accipiat, censeoque ut eis qui in exercitu M. Antoniexercitu M. Klotz: exercitum V: exercitu Poggius sunt ne sit ea res fraudi, si ante Kalendas Februarias ab eo discesserint. haec si censueritis, patres conscripti, brevi tempore libertatem populi Romani auctoritatemque vestram recuperabitis. si autem lenius agetis, tamen eadem, sed fortasse seriussero Cobet decernetis. de re publica quoad rettulistis satis decrevisse videor.

altera res est de honoribus: de quibus deinceps intellego esse dicendum. sed qui ordo in sententiis rogandis servari solet, eundem tenebo in viris fortibus honorandis. A Bruto igitur, consule designato, more maiorum capiamus exordium. cuius ut superiora omittam, quae sunt maxima illa quidem sed adhuc hominum magis iudiciis quam publice laudata, quibusnam verbis eius laudes huius ipsius temporis consequi possumus? neque enim ullam mercedem tanta virtus praeter hanc laudis gloriaeque desiderat; qua etiam si careat, tamen sit se ipsa contenta: quamquamquamquam atque Manutius in memoria gratorum civium tamquam in luce posita laeteturlaetetur ed. R: laetentur V. laus igitur iudici testimonique nostri tribuenda Bruto est.

quam ob rem his verbis, patres conscripti, senatus consultum faciendum censeo: cum D. Brutus, imperator, consul designatus, provinciam Galliam in senatus populique Romani potestate teneat, cumque exercitum tantum tam brevi tempore summo studio municipiorum coloniarumque provinciae Galliae, optime de re publica meritae merentisque, conscripserit, compararit, id eum recte et ordine exque re publica fecisse, idque D. Bruti praestantissimum meritum in rem publicam senatui populoque Romano gratum esse et fore: itaque senatum populumque Romanum existimare, D. Bruti imperatoris, consulis designati, opera, consilio, virtute incredibilique studio et consensu provinciae Galliae rei publicae difficillimo tempore esse subventum.

huic tanto merito Bruti, patres conscriptip. c. Bruti V: corr. Poggius, tantoque in rem publicam beneficio quis est tantus honos qui non debeatur? nam si M. Antonio patuisset Gallia, si oppressis municipiis et coloniiscolonis V: corr. ed. R imparatis in illam ultimam Galliam penetrare potuisset, quantus rei publicae terror impenderet? dubitaret, credo, homo amentissimus atque in omnibus consiliis praeceps et devius non solum cum exercitu suo sed etiam cum omni immanitate barbariae bellum inferre nobis, ut eius furorem ne Alpium quidem muro cohibere possemus. haec igitur habenda gratia est D. BrutoD. Poggius: q. V qui illum, nondum interposita auctoritate vestra, suo consilio atque iudicio, non ut consulem recepit, sed ut hostem arcuitarguit V: corr. Poggius GalliaGalliam V: corr. Ferrarius seque obsideri quam hanc urbem maluit. habeat ergo huius tanti facti tamque praeclari decreto nostro testimonium sempiternum; Galliaque quae semper praesidet atque praesedit huic imperio libertatique communi merito vereque laudetur, quod se suasque viris non tradidit, sed opposuit Antonio.

atque etiam M. Lepido pro eius egregiis in rem publicam meritis decernendos honores quam amplissimos censeo. semper ille populum Romanum liberum voluit maximumque signum illo die dedit voluntatis et iudici sui, cum Antonio diadema Caesari imponente se avertit gemituque et maestitia declaravit quantum haberet odium servitutis, quam populum Romanum liberum cuperet, quam illaqui illa Muretus quae tulerat temporum magis necessitate quam iudicio tulisset. quanta vero is moderatione usus sit in illo tempore civitatis quod post mortem Caesaris consecutum est, quis nostrum oblivisci potest? Magna haec, sed ad maiora properat oratio.

quid enim, o di immortales! admirabilius omnibus gentibus, quid optatius populo Romano accidere potuit quam, cumcum Poggius: quim V1: quod V2 bellum civile maximum esset, cuius belli exitum omnes timeremus, sapientia et misericordiaet misericordia scripsi: & iā V e coll. mea (ex et mĩa i. e. misericordia ortum), del. Lambinus: et clementia vel et mansuetudine coni. Halm id potius exstingui quam armis et ferro rem in discrimen adducereadduci Lambinus? quod si eadem ratio Caesaris fuisset in illo taetro miseroque bello, ut omittam patrem, duos Cn. Pompei, summi et singularis viri, filios incolumis haberemus: quibus certe pietas fraudi esse non debuit. Vtinam omnis M. Lepidus servare potuisset! facturum fuisse declaravit in eo quod potuit, cum Sex. Pompeium restituit civitati, maximum ornamentum rei publicae, clarissimum monumentum clementiae suae. gravis illa fortuna populi Romani, grave fatum. Pompeio enim patre, quod imperiimperio V: corr. ed. R populi Romani lumen fuit, exstincto interfectus est patris simillimus filius.

sed omnia mihi videntur deorum immortalium iudicio expiataexpiata Faernus: expieta V1: ex pietate V2 sex. Pompeio rei publicae conservato. quam ob causam iustam atque magnam et quod periculosissimum civile bellum maximumque humanitate et sapientia sua M. Lepidus ad pacem concordiamque convertit, senatus consultum his verbis censeo perscribendum: cum a M. Lepido imperatore, pontifice maximo, saepe numero res publica et bene et feliciter gesta sit, populusque Romanus intellexerit ei dominatum regium maxime displicere, cumque eius opera, virtute, consilio singularique clementia et mansuetudine bellum acerbissimum civile sit restinctum,

Sextusque Pompeius, Gnaei filius, Magnus, huius ordinis auctoritate ab armis discesserit et a M. Lepido imperatore, pontifice maximo, summa senatus populique Romani voluntate civitati restitutus sit, senatum populumque Romanum pro maximis plurimisque in rem publicam M. Lepidi meritis magnam spem in eius virtute, auctoritate, felicitate reponere otifelicitate ... oti om. Cus. reponere Poggius: re V: fort. ponere, cf. § 49, pacis, concordiae, libertatislibertatis que felicitate add. Cus., eiusque in rem publicam meritorum senatum populumque Romanum memorem fore, eique statuam equestrem inauratam in rostris aut quo alio loco in foro velletvelit Ernesti ex huius ordinis sententia statui placere. qui honos, patres conscripti, mihi maximus videtur, primum quiaqui V: corr. Poggius iustus est; non enim solum datur propter spem temporum reliquorum sed pro amplissimis meritis redditur; nec vero cuiquam possumus commemorare hunc honorem a senatu tributum iudicio senatus soluto et libero.

venio ad C. Caesarem, patres conscripti, qui nisi fuisset, quis nostrum esse potuisset? advolabat ad urbem a Brundisio homo impotentissimus, ardens odio, animo hostili in omnis bonos cum exercitu AntoniusAntonius del. Cobet. quid huius audaciae et sceleri poterat opponi? nondum ullos duces habebamus, non copias; nullum erat consilium publicum, nulla libertas; dandae cervices erant crudelitati nefariae; fugam quaerebamus omnes, quae ipsa exitum non habebat.

quis tum nobis, quis populo Romano obtulit hunc divinum adulescentem deus? qui, cum omnia ad perniciem nostram pestifero illi civi paterent, subito praeter spem omnium exortus prius confecit exercitum quem furori M. Antoni opponeret quam quisquam hoc eum cogitare suspicaretur. Magni honores habiti Cn. Pompeio, cum esset adulescens, et quidem iure. subvenit enimenim ed. R: etiam V rei publicae, sed aetate multo robustior et militum ducem quaerentium studio paratiorparatior Poggius: partior V: paratiore Halm et in alio genere belli. non enim omnibus Sullae causa grata. declarat multitudo proscriptorum, tot municipiorum maximae calamitates.

Caesar autem annis multis minor veteranos cupientis iam requiescere armavit; eam complexus est causam quae esset senatui, quae populo, quae cunctae Italiae, quae dis hominibusquehominibusque Faernus: omnibusque V gratissima. et Pompeius ad L. Sullae maximum imperium victoremque exercitum accessit: Caesar se ad neminem adiunxit, ipse princeps exercitus faciendi et praesidi comparandi fuit. illeille Ferrarius: ille in V adversariorum partibus agrum Picenum habuit inimicum: hic ex Antoni amicis sed amicioribus libertatislibertati ed. R contra Antonium confecit exercitum. illius opibus Sulla regnavit: huius praesidio Antoni dominatus oppressus est.

demus igitur imperium Caesari sine quo res militaris administrari, teneri exercitus, bellum geri non potest: sit pro praetoresit pro praetore Ferrarius: et pro pop. R. V eo iure quo qui optimo. qui honos quamquam est magnus illi aetatiilli aetati Poggius: illa aetati V: illa aetate Graevius, tamen ad necessitatem rerum gerendarum, non solum ad dignitatem valet. itaque illa quaeramus quae vix hodierno die consequemur. sed saepe spero fore huius adulescentis ornandiornandi coni. Müller: hortandi honorandi V1 (-que add. V2): honorandi Halm et nobis et populo Romano potestatem;

hoc autem tempore ita censeo decernendum: quod C. Caesar, Gai filius, pontifex, pro praetore, summo rei publicae tempore milites veteranos ad libertatem populi Romani cohortatus sit eosque conscripserit, quodque legio Martia quartaquequartaque Poggius: q. quarta V: atque quarta Halm summo studio optimoque in rem publicam consensu C. Caesare duce et auctore rem publicam, libertatem populi Romani defendant, defenderint, et quod C. Caesar pro praetore Galliae provinciae cum exercitu subsidio profectus sit, equites, sagittarios, elephantos in suam populique Romani potestatem redegerit, difficillimoque rei publicae tempore saluti dignitatique populi Romani subvenerit, ob eas causas senatui placere, C. Caesarem, Gai filium, pontificem, pro praetore, senatorem esse sententiamque loco praetoriopraetorio Naugerius (1): pr. Poggius: populi R. V: quaestorio Nipperdey dicere, eiusque rationem, quemcumque magistratummagistratum Faernus: mac V petetpetet V: appetet V2 peteret Schütz, ita haberi ut haberi per legesut haberi per leges Faernus: per ut haberi leges V: prout haberi lege Orelli liceret, si anno superiore quaestorquaestor V: praetor Vrsinus fuisset. quid est enim,

patres conscripti, cur eum non quam primum amplissimos honores capere cupiamus? legibus enim annalibus cum grandiorem aetatem ad consulatum constituebant, adulescentiae temeritatem verebantur: C. Caesar ineunte aetate docuit ab excellenti eximiaque virtute progressum aetatis exspectari non oportere. itaque maiores nostri veteres illi admodum antiqui leges annalis non habebant, quas multis post annis attulit ambitio, ut gradus essentesset Mommsen petitionis inter aequalis. ita saepe magna indoles virtutis, prius quam rei publicae prodesse potuisset, exstincta estest Faernus: sunt V.

at vero apud antiquos Rulli, Decii, CorviniCorvi Pighius multique alii, recentiore autem memoria superior Africanus, T. FlamininusFlaminius V, Cus.: corr. Faernus admodum adulescentes consules facti tantas res gesserunt ut populi Romani imperium auxerintpopulus Romanus ... auxerit V, Cus.: corr. Poggius, nomen ornarintornarit Cus.. quid? Macedo Alexander, cum ab ineunte aetate res maximas gerere coepisset, nonne tertio ettertio et xxx V tricesimo anno mortem obiit? quae est aetas nostris legibus decem annis minor quam consularis. ex quo iudicari potest virtutisvirtutis V2: virtus V1, Cus. esse quam aetatis cursum celeriorem. nam quod ei qui Caesari invident simulant se timere, nene Poggius: non V verendum quidem est ut tenere se possit, ut moderari, ne honoribus nostris elatus intemperantius suis opibus utatur.

ea natura rerum est, patres conscripti, ut qui sensum verae gloriae ceperit quique se ab senatu, ab equitibus Romanis populoque Romano universo senserit civem carumcarum Ferrarius: clarum V (cf. 1. 35) haberi salutaremque rei publicae, nihil cum hac gloria comparandum putet. Vtinam C. Caesari, patri dico, contigisset adulescenti ut esset senatui atque optimo cuique carissimusclarissimus Cus.! quod cum consequi neglexisset, omnem vim ingeni, quae summa fuit in illo, in populari levitate consumpsit. itaque cum respectum ad senatum et ad bonos non haberet, eam sibi viam ipse patefecit ad opes suas amplificandas quam virtus liberi populi ferre non posset. eius autem fili longissime diversa ratio est: qui cum omnibus caruscarus suppl. Muretus est, tum optimo cuique carissimus. in hoc spes libertatis posita est; ab hoc accepta iam salus; huic summi honores et exquiruntur et parati sunt.

cuius igitur singularem prudentiam admiramur, eius stultitiam timemus? quid enim stultius quam inutilem potentiam, invidiosas opes, cupiditatem dominandi praecipitem et lubricam anteferre verae, gravi, solidae gloriae? an hoc vidit puer: si aetate processerit, non videbit? at est quibusdam inimicus clarissimis atque optimis civibus. nullus iste timor esse debet. omnis Caesar inimicitias rei publicae condonavit; hanc sibi iudicem constituit, hanc moderatricem omnium consiliorumconsiliorum suppl. Halm hoc loco (cf. x. 20 et 23), ante omnium Faernus atque factorum. ita enimita enim ut enim V: ita enim animatus coni. Müller ad rem publicam accessit ut eam confirmaret, non ut everteret. omnis habeo cognitos sensus adulescentis. nihil est illi re publica carius, nihil vestra auctoritate gravius, nihil bonorum virorum iudicio optatius, nihil vera gloria dulcius.

quam ob rem ab eo non modo nihil timere sed maiora et meliora exspectare debetis, neque in eo qui ad D. Brutum obsidione liberandum profectus sit timere ne memoria maneat domestici doloris quae plus apud eum possit quam salus civitatis. audeoaudeo Halm: audebo V (sed -ebo in ras. m. 2) etiam obligare fidem meam, patres conscripti, vobis populoque Romano reique publicae; quod profecto, cum me nulla vis cogeret, facere non auderem pertimesceremque in maxima re periculosam opinionem temeritatispost temeritatis aliquid intercidisse putat Ernesti, velut nisi eum plane perspectum haberem. promitto, recipio, spondeo, patres conscripti, C. Caesarem talem semper fore civem qualis hodie sitsit est coni. Halm qualemque eum maxime velle esse et optare debemus.

quae cum ita sint, de Caesare satis hoc tempore dictum habebo. nec vero de L. Egnatuleio, fortissimo et constantissimo civi amicissimoque rei publicae, silendum arbitror; sed tribuendum testimonium virtutis egregiae, quod is legionem quartam ad Caesarem adduxerit, quae praesidio consulibus, senatui populoque Romano reique publicae esset: ob eam causam placere uti L. Egnatuleio trienniotriennium V: corr. Lambinus ante legitimum tempus magistratusmagistratus Poggius: magna V: magistratum Halm petere, capere, gerere liceat. in quo, patres conscripti, non tantum commodum tribuitur L. Egnatuleio quantus honos: in tali enim re satis est nominari.

de exercitu autem C. Caesaris ita censeo decernendum: senatui placere, militibus veteranis qui Caesaris pontificis pro praetorepro praetore suppl. Lambinus auctoritatem secuti libertatem populi Romaniauctoritatem ... Romani suppl. Garatom ex iii. 37 auctoritatemque huius ordinis defenderint atque defendant ipsisipsis coni. Müller: iis V liberisque eorum militiae vacationem esse, utique C. Pansa A. Hirtius consules, alter ambovealter ambove (ita Poggius) si eis videretur Vrsinus Poggium secutus: aa. uesieu V1: aa. designati V2, si eis videretur, cognoscerent qui ager eis coloniis esset quo milites veterani deducti essent, qui contra legem Iuliam possideretur, ut is militibus veteranis divideretur; de agro Campano separatim cognoscerent inirentque rationem de commodis militum veteranorum augendis, legionique Martiae et legioni quartae et eis militibus qui de legione secunda, tricesima quinta ad C. Pansam A. Hirtium consules venissent suaque nomina edidissent, quod eis auctoritas senatus populique Romani libertas carissima sit et fuerit, vacationem militiae ipsis liberisque eorum esse placere extra tumultum Gallicum Italicumque: easque legiones bello confecto missas fieri placere; quantamque pecuniam militibus earum legionum in singulos C. Caesar, pontifex, pro praetorepro praetore δ: populo Romano V: del. Poggius pollicitus sit, tantam dari placere; utique C. Pansa A. Hirtius consules, alter ambove, si eis videretur, rationem agri haberent qui sine iniuria privatorum dividi possethaberent ... posset Schütz: habent ... possit V: habeant ... possit Poggius, eisque militibus, legioni Martiae et legioni quartae ita darent, adsignarent ut quibus militibus amplissime dati, adsignati essent. dixi ad ea omnia, consules, de quibus rettulistis: quae si erunt sine mora matureque decreta, facilius apparabitis ea quae tempus et necessitas flagitat. celeritate autem opus est: qua si essemus usi, bellum, ut saepe dixi, nullum haberemus.

audita vobis esse arbitror, Quirites, quae sint acta in senatu, quae fuerit cuiusque sententia. res enim ex Kalendis Ianuariis agitata paulo ante confecta est, minus quidem illailla quidem coni. Müller severe quam decuit, non tamen omnino dissolute. mora est adlata bello, non causa sublata. quam ob rem, quod quaesivit ex me P. Apuleius, homo et multis officiis mihi et summa familiaritate coniunctus et vobis amicissimus, ita respondebo ut ea quibus non interfuistis nosse possitis. causa fortissimis optimisque consulibus Kalendis Ianuariis de re publica primum referendi fuit ex eo quod a. d.a. d. suppl. Orelli xiii. Kalendas Ianuarias senatus me auctore decrevit.

eo die primum, Quirites, fundamenta sunt iactasunt iacta Garatoni: sunt iacta sunt V: iacta sunt Poggius rei publicae: fuit enim longo intervallo ita liber senatus ut vos aliquando liberi essetis. quo quidem tempore, etiam si ille dies vitae finem mihi adlaturus esset, satis magnum ceperam fructum, cum vos universi una mente atque voce iterum a me conservatam esse rem publicam conclamastis. hoc vestro iudicio tanto tamque praeclaro excitatus ita Kalendis Ianuariis veni in senatum ut meminissem quam personam impositam a vobis sustinerem. itaque bellum nefarium inlatum rei publicae cum viderem, nullam moram interponendam insequendi M. AntoniumM. Antoni coni. Müller putavi, hominemque audacissimum qui multis nefariis rebus ante commissis hoc tempore imperatorem populi Romani oppugnaret, coloniam vestram fidissimam fortissimamque obsideret, bello censui persequendum: tumultum esse decrevidecerni ed. R; iustitium edici, saga sumi dixi placere, quo omnes acrius graviusque incumberent ad ulciscendas rei publicae iniurias, si omnia gravissimi belli insignia suscepta a senatu viderent.

itaque haec sententia, QuiritesQuirites Faernus: quam V, sic per triduum valuit ut, quamquam discessio facta non essetnon esset fort. non est (variam lectionem non est add. V1 post dies), tamen praeter paucos omneshomines omnes V mihi adsensuri viderentur. hodierno autem die spe nescio qua eis obiectadie, spe nescio qua eis obiecta Jeep (pacis pro eis Bücheler): dies non est pene. scio quaeis obiectarem V: die nescio qua obiecta re Poggius remissior senatus fuit. nam plures eam sententiam secuti sunt ut, quantum senatus auctoritas vesterquevestraeque V: corr. Poggius consensus apud Antonium valiturus esset, per legatos experiremur.

intellego, Quirites, a vobis hanc sententiam repudiari, neque iniuria. ad quem enim legatos? ad eumne qui pecunia publica dissipata atque effusa per vim et contra auspicia impositis rei publicae legibus, fugata contione, obsesso senatu, ad opprimendam rem publicam Brundisio legiones arcessieritaccerserit V: cf. Neue iii. p. 393; ab eis relictus cum latronum manu in Galliam inruperit, Brutum oppugnet, Mutinam circumsedeat? quae vobis potest cum hoc gladiatore condicionis, aequitatis, legationis esse communitas?

quamquam, Quirites, non est illa legatio, sed denuntiatiodenuntiatione V: corr. Poggius belli, nisi paruerit: ita enim est decretum ut si legati ad Hannibalem mitterentur. mittuntur enim qui nuntientdenuntient Pluygers ne oppugnet consulem designatum, ne Mutinam obsideat, ne provinciam depopuletur, ne dilectus habeat, sit in senatus populique Romani potestate. facile vero huic denuntiationi parebit, ut in patrum conscriptorum atque in vestra potestate sit qui in sua numquam fuerit! quid enimenim om. Cus. ille umquam arbitrio suosuo om. Cus. fecit? semper eo tractus estest Halm: et V quo libido rapuit, quo levitas, quo furor, quo vinolentiaviolentia codd. Ferrarii (cf. § 6 et ii. 68); semper eum duo dissimilia genera tenuerunt, lenonum et latronum; ita domesticis stupris, forensibus parricidiis delectatur ut mulieri citius avarissimae paruerit quam senatui populoque Romano.

itaque, quod paulo ante feci in senatu, faciam apud vos. testificor, denuntio, ante praedico nihil M. Antonium eorum quae sunt legatis mandata facturum; vastaturum agros, Mutinam obsessurum, dilectus qua possit habiturum. is est enim ille qui semper senatus iudicium et auctoritatem, semper voluntatem vestram potestatemque contempserit. an ille id faciat quod paulo ante decretum est, ut exercitum citra flumen RubiconemRubiconem in mg. hic habet V, sed infra § 10, ubi hic locus iterum legitur, in textu, qui finis est Galliae, educeret, dum ne propius urbem Romam cc milia admoveret? huic denuntiationi ille pareat, ille se fluvio Rubicone etet Faernus: om. V in ras. cc milibus circumscriptum esse patiatur?

non is est Antonius; nam si esset, non commisisset ut ei senatus tamquam Hannibali initio belli Punici denuntiaret ne oppugnaret Saguntum. quod vero ita avocatur a Mutina ut ab urbe tamquam pestifera flamma arceatur, quam habet ignominiam, quod iudicium senatus! quid, quod a senatu dantur mandata legatis ut D. Brutum militesquemilitesque Poggius: que V eius adeant eisque demonstrent summasuma V in rem publicam merita beneficiaque eorum grata esse senatui populoque Romano eisque eam rem magnae laudi magnoque honori fore? passurumne censetis Antonium introire Mutinam legatos, exire inde tuto? numquam patietur, mihi credite. Novi violentiamviolentiam Naugerius (1): vinolentiam V, novi impudentiam, novi audaciam.

nec vero de illo sicut de homine aliquo debemus, sed ut de importunissima belua cogitare. quae cum ita sint, non omnino dissolutum est quod decrevit senatus: habet atrocitatis aliquid legatio: utinam nihil haberet morae! nam cum plerisque in rebus gerendis tarditas et procrastinatio odiosa est, tum hoc bellum indiget celeritatis. succurrendum est D. Bruto, omnes undique copiae conligendae; moram exhibere ullammoram exhibere ullam Vrsinus: horam exhibere nullam V: curam exhibere nullam Hirschfelder: horam eximere nullam Budaeus in tali cive liberando sine scelere non possumus.

an ille non potuit, si Antonium consulem, si Galliam Antoni provinciam iudicasset, legiones Antonio et provinciam tradere, domum redire, triumphare, primus in hoc ordine, quoad magistratum iniret, sententiam dicere?

quid negoti fuit? sed cum se Brutum esse meminisset vestraeque libertati natum, non otio suo, quid egit aliud nisi ut paene corpore suo Gallia prohiberet Antonium? ad hunc utrum legatos an legiones ire oportebat? sed praeterita omittamus: properent legati, quod video esse facturos; vos saga parate. est enim ita decretum ut, si ille auctoritati senatussenatu V: senati coni. Halm non paruisset, ad saga iretur. Ibitur; non parebit: nos amissos tot dies rei gerendae queremur.

non metuo, QuiritesQuirites Poggius: quam V, ne, cum audierit Antonius, me hoc et in senatu et in contione confirmasse, numquam illum futurum in senatus potestate, refellendi mei causa, ut ego nihil vidisse videar, vertat se et senatui pareat. numquam faciet; non invidebit huic meae gloriae; malet me sapientem a vobis quam se modestum existimari.

quid? ipse si velit, num etiam Lucium fratrem passurum arbitramur? nuper quidem dicitur ad Tibur, ut opinor, cum ei labare M. Antonius videretur, mortem fratri esse minitatus. etiamne ab hoc myrmillone Asiatico senatus mandata, legatorum verba audientur? nec enim secerni a fratre poterit, tanta praesertim auctoritate. nam hic inter illos Africanus est: pluris habetur quam L. Trebellius, pluris quam T. PlancusIn V post Plancius (sic) legitur in ras. uidete quan decertum est, tum ex § 5 repet. ut exercitum ... pareat (del. m. 2). Voc. decertum = decretum (§ 5): ceterae corruptelae ex ante (cf. § 5) et quidem (quod l. 3 ante qui inserui) ortae sunt (te + an = ante, uide + qu = quidem, cf. viii. 5) quam Extitius Faernus (cf. xiii. 28): cum (tum V2) exiluerit V, quam Extitius, adolescens nobilis. Plancum quidem, qui omnibus sententiis maximo vestro plausu condemnatus nescio quo modo se coniecit in turbam atque ita maestus rediit ut retractus, non reversus videretur, sic contemnit tamquam si illi aqua et igni interdictum sit: aliquando negat ei locum esse oportere in curia qui incenderit curiam.

nam Trebellium valde iam diligit: oderat tum, cum ille tabulis novis adversabatur; iam fert in oculis, postea quam ipsum TrebelliumTrebellium del. Orelli vidit sine tabulis novis salvum esse non posse. audisse enim vos arbitror, Quirites, quod etiam videre potuistis, cotidie sponsores et creditores L. Trebelli convenire. O fideFide Pluygers: fides V!—hochoc hinc Poggius enim opinor Trebellium sumpsisse cognomen—quae potest esse maior fides quam fraudare creditores, domo profugere, propter aes alienum ire ad arma? Vbi plausus ille in triumpho est, saepe ludis, ubi aedilitas delata summo studio bonorum? quis est qui hunc non casu existimet recte fecisse, nequitia scelestenequitia est scelere (= scelestere) V: corr. Nipperdey.

sed redeo ad amores deliciasque vestras, L. Antonium, qui vos omnis in fidem suam recepit. negatis? num quisnam est vestrum qui tribum non habeat? certe nemo. atqui illum quinque et triginta tribus patronum adoptarunt. rursus reclamatis? aspicite illam a sinistra equestrem statuam inauratam, in qua quid inscriptum est? Qvinqve et triginta tribvs patrono. populi Romani igitur est patronus L. Antonius. malam quidem illi pestem! clamori enim vestro adsentior. non modo hic latro quem clientem habere nemo velit sed quis umquam tantis opibus, tantis rebus gestis fuit qui se populi Romani victoris dominique omnium gentium patronum dicere auderet?

in foro L. Antoni statuam videmus, sicut illam Q. TremuliTremuli Beroaldus: Tremelli V, qui Hernicos devicit, ante Castoris. O impudentiam incredibilem! tantumne sibi sumpsit, quia Mylasis myrmillo Thraecem iugulavit, familiarem suum? quonam modo istum ferre possemus, si in hoc foro spectantibus vobis depugnasset? sed haec una statua. altera abab suppl. ed. Cratandrina equitibus Romanis equo publico: qui item ascribunt, patrono. quem umquam iste ordo patronum adoptavit? si quemquam, debuit me. sed me omitto; quem censorem, quem imperatorem? agrum eis divisit. O sordidos qui acceperintacceperint Ernesti: acceperunt V, improbum qui dederitdedit Zielinski!

statuerunt etiam tribuni militares qui in exercitu Caesaris bisbis Garatoni: duobus V: iterum Orelli fuerunt. quis est iste ordo? multi fuerunt multis in legionibus per tot annos. Eis quoque divisit SemuriumRemurium Ferrarius. campus Martius restabat, nisi prius cum fratre fugisset. sed haec agrorum adsignatio paulo ante, Quirites, L. Caesaris, clarissimi viri et praestantissimi senatoris, sententia dissoluta est: huic enim adsensi vii virum acta sustulimus. iacent beneficia Nuculae; friget patronus Antonius. nam possessores animo aequiore discedent: nullam impensam fecerant; nondum instruxerant, partim quia non confidebant, partim quia non habebant.

sed illa statua palmaris de qua, si meliora tempora essent, non possem sine risu dicere: L. Antonio a Iano medio patrono. itane? iamitane? Iam Halm: ita in eam V: itane Gellius i. 16. 5 Ianus medius in L. Antoni clientela estest Gellius: sit V? quis umquamqui umquam V1 et Macrobius i. 5. 5 in illo Iano inventus est qui L. Antonio mille nummum ferret expensum? sed nimis multa de nugis: ad causam bellumque redeamus; quamquam non alienum fuit personas quasdam a vobis recognosci, ut quibuscum bellum gereretur possetis taciti cogitare.

ego autem vos hortor, Quirites, ut, etiam si melius aliud fuit, tamen legatorum reditum exspectetis animo aequo. celeritas detracta de causa est; boni tamen aliquid accessit ad causam.

cum enim legati renuntiarint quod certe renuntiabunt, non in vestra potestate, non in senatus esse Antonium, quis erit tam improbus civis qui illum civem habendum putet? nunc enim sunt pauci illi quidem, sed tamen plures quam re publica dignum est, qui ita loquantur: ne legatos quidem exspectabimus? istam certe vocem simulationemque clementiae extorquebit istis res ipsa publicafort. ipsa res publica (clausulae gratia). quo etiam, ut confitear vobis, Quirites, minus hodierno die contendi, minus laboravi, ut mihi senatus adsentiens tumultum decerneret, saga sumi iuberet. malui viginti diebus post sententiam meam laudari ab omnibus quam a paucis hodie vituperari.

quapropter, Quirites, exspectate legatorum reditum et paucorum dierum molestiam devorate. qui cum redierint, si pacem adferent, cupidum me; si bellum, providum iudicatote. an egoego fort. ante cogitem transponendum (clausulae gratia) non provideam meis civibus, non dies noctesque de vestra libertate, de rei publicae salute cogitem? quid enim non debeo vobis, Quirites, quem vos a se ortum hominibus nobilissimis omnibus honoribus praetulistis? an ingratus sum? quis minus? qui partis honoribus eosdem in foro gessi labores quos petendis. rudis in re publica? quis exercitatiorexercitatior Poggius: excitatior V? qui viginti iam annos bellum geram cum impiis civibus. quam ob rem.

Quirites, consilio quantum potero, labore plus paene quam potero, excubabo vigilaboque pro vobis. etenim quis est civis, praesertim hoc gradu quo me vos esse voluistis, tam oblitus benefici vestri, tamvestri tam om. Cus. immemor patriae, tamtam om. Cus. dignitati Cobet: dignitatis V inimicus dignitati suae quem non excitet, non inflammet tantus vester iste consensus? multas magnasque habui consul contiones, multis interfui: nullam umquamumquam hic rursus pergunt D vidi tantam quanta nunc vestrumvestra nst, Reid (cf. iv. 1) est. Vnum sentitis omnes, unum studetis, M. Antoni conatusconatus Poggius: conatur V: conatum D avertere a re publica, furorem exstinguere, opprimere audaciam. idem volunt omnes ordines; eodem incumbunt municipia, coloniae, cuncta Italia. itaque senatum bene sua sponte firmum firmiorem vestra auctoritate fecistis.

venit tempus, QuiritesQuirites om. D, serius omnino quam dignum populo Romano fuit, sed tamendignum re p. fuisset tamen D ita maturum ut differri iam horahoram o, ut voluit Graevius non possit. fuit aliquis fatalis casus, ut ita dicam, quem tulimus, quoquo modo ferendus fuit: nunc si quis erit, erit voluntarius. populum Romanum servire fas non est, quem di immortales omnibus gentibusgentibus om. D imperare voluerunt. res in extremum est adducta discrimen; de libertate decernitur. aut vincatis oportet, Quirites, quod profecto et pietate vestra et tanta concordia consequeminiconsequamini V, aut quidvis potius quam serviatis. Aliae nationes servitutem pati possunt, populi Romani estres est D propria libertas.

parvis de rebus sed fortasse necessariis consulimur, patres conscripti. de Appia via et de Moneta consul, de Lupercis tribunus plebis refert. quarum rerum etsi facilis explicatio videtur, tamen animus aberrat a sententia suspensus curissuspensus a curis Nonius p. 386 maioribus. adducta est enim, patres conscripti, res in maximum periculum et in extremum paene discrimen. non sine causa legatorum istamistam om. V missionem semper timui, numquam probavi: quorum reditus quid sit adlaturus ignoro; exspectatio quidem quantum adferat languoris animis quis non videt? non enim se tenent ei qui senatum dolent ad auctoritatis pristinae spem revirescerereviviscere D, coniunctum huic ordini populum Romanum, conspirantem Italiam, paratos exercitus, expeditos duces.

iam nunc fingunt responsa Antoni eaque defendunt. Alii postulare illum ut omnes exercitus dimittantur. scilicet legatos ad eum misimus, non ut pareret et dictoet dicto V: edicto D audiens esset huic ordini, sed ut condiciones ferret, leges imponeretleges imponeret om. D, reserare nos exteris gentibus Italiam iuberet, se praesertim incolumi a quo maius periculum quam ab ullis nationibus extimescendum est.

Alii remittere eum nobis Galliam citeriorem, illam ultimam postulare—praeclare: ex qua non legiones solum sed etiam nationes ad urbem conetur adducere—alii nihil eum iam nisi modestemodesti D postulare. Macedoniam suam vocat omnino, quoniam GaiusGaius om. V frater est indeinde om. V revocatus. sed quae provincia est ex qua illa fax excitare non possitposset D incendium? itaque idem quasi providi cives etprovidi cives et V: provendicius esset (es et b) D senatoressenatores feneratores h diligentes bellicum me cecinisse dicunt, suscipiunt pacispacis Vrsinus: patris Vt: partis bns patrocinium. nonnenonne om. t: qui bns: -ne sic disputant V2 in ras. sic disputant? inritatumirritari D Antonium non oportuit: nequam estinritatu (sic) ... nequam est om. V1 homo ille atque confidens; multi praeterea improbi—quos quidem a se primum numerare possunt qui haec loquuntur—eos cavendos esse denuntiant. Vtrum igitur in nefariis civibus ulciscendiulciscendi V: -endũ b: -endis nst, cum possis, an pertimescendipertimescendi Vb: -endis V2nst diligentior cautio est.

atque haec ei loquuntur qui quondam propter levitatem populares habebanturhabebantur V: appellabantur D. ex quo intellegi potest animo illos abhorruisse semper ab optimo civitatis statu, non voluntate fuisse popularis. qui enim evenitconvenit D ut, qui in rebus improbis populares fuerint, idem in re una maxime populari, quod eadem salutaris rei publicae sit, improbos se quam popularis esse malint? me quidem semper, uti scitis, adversariumadversatum D multitudinis temeritati haec fecitfecit adversatum V praeclarissima causa popularem.

et quidem dicuntur vel potius sese V: idem D ipsi dicunt consularis: quonon quo D nomine dignus est nemo, nisi qui tanti honoris onusonus Cobet: nomen codd. potest sustinere. faveas tu hosti? ille litteras ad te mittat de sua spe rerum secundarum; eas tu laetus proferas, recites, describendas etiam des improbis civibus, eorumeorum V: forum D augeas animos, bonorum spem virtutemque debilites, et te consularem aut senatorem, deniqueaut denique V2D civem putes? accipiet in optimam partem C. Pansa, fortissimus consul atque optimus. etenim dicam animo amicissimo: hunc ipsum, mihi hominem familiarissimum, nisi talis consul esset ut omnis vigilias, curas, cogitationes in rei publicae salute defigeretconfigeret D, consulem non putarem.

quamquam nos ab ineunte illiusillius h. m. pagate memoria mea (l. 12) med. omissis V (h. m. = hic minus, omissionis signum): quae desunt infra habet V (§ 11) inter quod et erat bellum: eadem hic marg. ascripsit V3 (saec. xii) aetate usus, consuetudo, studiorum etiam honestissimorum societas similitudoque devinxitconiunxit D: coniungit V3, eiusdemque cura incredibiliscuram incredibilem V3D in asperrimis belli civilis periculis perspecta docuit non modoperspexi non modo V3D salutis sed etiam dignitatis meae fuisse fautoremfuisse fautorem om. V3D, tamen eundem, ut dixi, nisi talis consul esset, negare esse consulem auderem: idem non modo consulem esse dico sedsed V (in § 11): sed etiam D et V3 memoria mea praestantissimum atque optimum consulem, non quinnon quia non D pari virtute et voluntateet virt. ante et volunt. habent D alii fuerint, sed tantam causam non habuerunt in qua et voluntatem suam et virtutem declararent.

huius magnitudini animi, gravitati, sapientiae tempestas est oblata formidolosissimi temporis. tum autem inlustratur consulatus, cum gubernatgubernavit V rem publicam, si non optabili, at necessario tempore. magis autem necessarium, patres conscripti, nullum tempus umquam fuit. itaque ego ille qui semper pacis auctor fui, cuique pax, praesertim civilis, quamquam omnibus bonis, tamenmihi tamen D in primis fuit optabilis—omne enim curriculum industriae nostrae in foro, in curia, in amicorum periculis propulsandis elaboratum est; hinc honores amplissimos, hinc mediocris opes, hinc dignitatem si quam habemus consecuti sumus—

ego igiturigitur V: itaque D pacis, ut ita dicam, alumnus qui quantuscumque sum—nihil enim mihi adrogo —sine pace civili certe non fuissem—periculose dico: quem ad modum accepturi, patres conscripti, sitis, horreo, sed pro mea perpetua cupiditate vestrae dignitatis retinendae et augendae quaeso oroque vos, patres conscripti, ut primo, etsi eritsi erit D vel acerbum auditu vel incredibile a M. Cicerone esse dictum, accipiatis sine offensione quod dixero, neve id prius quam quale sit explicaroexplicaro Vb2: explicavero cett. repudietis—ego ille, dicam saepius, pacis semper laudator, semper auctor, pacem cum M. AntonioM. om. V esse nolo. Magna spe ingredior in reliquam orationem, patres conscripti, quoniam periculosissimum locum silentio sum praetervectus.

cur igitur pacem nolo? quia turpis est, quia periculosa, quia esse non potest. quae tria dum explico, peto a vobis, patres conscripti, ut eadem benignitate qua soletis mea verba audiatis.

quid est inconstantia, levitate, mobilitatemobilitate levitate D cum singulis hominibus, tum verovero inconstanti V universo senatui turpius? quid porro inconstantius quam quem modo hostem non verbo sed re multis decretis iudicaritisiudicaritis V2: -aretis V1: -abitis t: -avistis bns,

cum hoc subito pacem velle coniungi? Nisi vero, cum C. Caesari meritosmerito V illi quidemquidem illi D honores et debitos, sed tamen singularis et immortalis decrevistis, unam ob causam quod contra M. Antonium exercitum comparavisset, non hostem tumtum Halm: cum V: om. D Antonium iudicavistis, nec tum hostis est a vobis iudicatus Antonius cum laudati auctoritate vestra veterani milites qui C. CaesaremC. om. D secuti essent, nec tum hostem Antonium iudicastisiudicavistis D cum fortissimis legionibus, quod illum qui consul appellabatur cum esset hostis, reliquissent, vacationes, pecunias, agros spopondistis.

quid? cum Brutum omineomine b: homine V: hominem ns: non t quodamquodam V1b: quoddam t: quondam V2ns illiusillius D: istius V generis et nominis natum ad rem publicam liberandam exercitumque eius pro libertate populi Romani bellum gerentem cum Antonio provinciamque fidelissimam atque optimam, GalliamGalliam del. Baiter, laudibus amplissimis adfecistis, tum non hostem iudicastis Antonium? quid? cum decrevistis ut consules, alter ambove, ad bellumad bellum .R. V (.R. = require, signum corruptionis, cf. Mil. 18): ad bellum Roma coni. Halm proficiscerentur, quodquod sequitur in V -te usus ... dico sed (§ 6) erat bellum, si hostis Antonius non erat?

quid igitur profectus est vir fortissimus, meus conlega et familiaris, A. Hirtius consul? at qua imbecillitate, qua macie! sed animi viris corporis infirmitas non retardavit. aequum, credo, putavit vitam quam populi Romani votis retinuisset pro libertate populi Romani in discrimen adducere.

quid? cum dilectus haberi tota Italia iussistis, cum vacationes omnis sustulistis, tum ille hostis non est iudicatus? armorum officinas in urbe videtis; militesmilites Vn2: me (ne t) milites cett. cum gladiis sequuntur consulem; praesidio sunt specie consuli, re et veritate nobis; omnes sine ulla recusatione, summo etiam cum studio nomina dantnomina dant V: nominanda t: nominandi bns, parent auctoritati vestrae: non est iudicatus hostis Antonius?

at legatos misimus. heu, me miserum! cur senatum cogor, quem laudavi semper, reprehendere? quid? vos censetis, patres conscripti, legatorum missionem populo Romano vosvos om. D probavisseprobavisse D: probisse V1: probasse V2? non intellegitis, non auditis meam sententiam flagitari? cuicui V1: qui V2D cum pridie frequentes essetis adsensi, postridie ad spem estis inanem pacis devoluti. quam turpe porroporro V1: est porro V2nst: porro est b legiones ad senatum legatos mittere, senatum ad Antonium! quamquam illa legatio non est, denuntiatio est paratum illi exitiumexitium fert med. omissis V, nisi paruerit huic ordini. quid refert? tamen opinio est gravisgravis Pluygers: grui V1: gravior V2D. Missos enim legatos omnes vident; decreti nostrivestri D non omnes verba noverunt. retinenda est igitur nobis constantia, gravitas, perseverantia; repetenda vetus illa severitas, si quidem auctoritas senatus decus, honestatem, laudem dignitatemquedignitatemque V, Cus.: dignitatem D desiderat, quibus rebusrebus om. D hic ordo caruit nimium diu. sed erat tunc excusatiotum D oppressis, misera illa quidem, sed tamen iusta: nunc nulla est. liberati regiotum regio D dominatu videbamur: multo postea gravius urgebamurmulto ... urgebamur om. D armis domesticis. ea ipsa depulimus nos quidem: extorquendanunc quidem vi extorquenda D sunt. quod si non possumus facere—dicam quod dignum est et senatore et Romano homine—moriamur.

quanta enim illa eriterit illa D, Cus. rei publicae turpitudo, quantum dedecus, quanta labes, dicere in hoc ordine sententiam M. Antonium consulari loco! cuius ut omittam innumerabilia scelera urbani consulatus, in quo pecuniam publicam maximam dissipavit, exsules sine lege restituit, vectigalia divendidit, provincias de populi Romani imperio sustulit, regna addixit pecunia, leges civitati per vim imposuit, armis autarmis aut armis D obsedit aut exclusit senatum: ut haec, inquam, omittam, ne hoc quidem cogitatis, eum qui Mutinam, coloniam populi Romani firmissimam, oppugnarit, imperatorem populi Romanifirmissimam ... pop. R. om. D, consulem designatum, obsederit, depopulatus agros sit, hunchunc fort. nunc in eum ordinem recipi a quo totiens ob has ipsas causas hostis iudicatus sit quam foedum flagitiosumque sitsit, videtis ns?

satis multa de turpitudine. dicam deinceps, ut proposui, de periculo: quod etsiquod si D minus est fugiendum quam turpitudo, tamen offendit animos maioris partis hominum magis. poteritis igitur exploratam habere pacem, cum in civitatecivitatem V: civitate M. Halm videatis D Antonium videbitis vel potius Antonios? Nisi forte contemnitis Lucium: ego ne Gaium quidemLucium ego ne gauium quidem V: L. egnatium quidem D. sed, ut video, dominabitur Lucius. estest D: sed V enim patronus quinque et trigintaquinque et triginta V: xxxv D tribuum, quarum sua lege qua cum C. Caesare magistratusmagistratum V: magistratuum comitia coni. Halm partitus est suffragium sustulit; patronus centuriarum equitum Romanorum quas itemidem D sine suffragio esse voluit, patronus eorumeorum V: forum t: fori bns (cf. § 5) qui tribuni militares fuerunt, patronus Iani medii.

quis huius potentiam poterit sustinere? praesertim cum eosdem in agros etiam deduxerit. quis umquam omnis tribus, quis equites Romanos, quis tribunos militaris? Gracchorum potentiam maiorem fuisse arbitramini quam huius gladiatoris futura sit? quem gladiatorem non ita appellavi ut interdum etiam M. Antonius gladiator appellari solet, sed ut appellant ei qui plane et Latine loquuntur. Myrmillo in Asia depugnavit. cum ornasset Thraecidicis comitem et familiarem suum, illum miserum fugientem iugulavit, luculentam tamen ipse plagam accepit, ut declarat cicatrix.

qui familiarem iugularitiugularat D, quid isis Faernus: si V: hic D occasione data faciet inimico? et qui illud animi causa fecerit, hunc praedae causafecerit ... causa om. D quid facturum putatis? non rursus improbos decuriabit, non sollicitabit rursus agrarios, non quereturqueretur Vb1t (-aer- Vb1): queret b2ns (-aer- b2) M. om. V1 expulsos? M. vero Antonius non is erit ad quem omni motu concursus fiatfiat V: sit D (sit at t) civium perditorum? Vt nemo sit alius nisi ei qui una sunt, et ei qui hicii ... et ii V: illi ... et hi D ei nunc aperte favent, parumne erunt multi? praesertim cum bonorum praesidia discesserintpraesidiis cesserint D, illi parati sint ad nutum futuri? ego vero metuo, si hoc tempore consilioconsilii V: consiliis coni. Halm lapsi erimus, ne illi brevi tempore nimis multi nobis esse videantur.

nec ego pacem nolo, sed pacis nomine bellum involutumnouolutum V: noluo latum Cus.: obvolutum Muretus reformido. qua re si pace frui volumus, bellum gerendum est; si bellum omittimusomittimus V, Cus.: -emus D, pace numquam fruemur. est autem vestrivestri V1, Cus.: veteris V2D consili, patres conscripti, in posterum quam longissime providere. idcirco in hac custodia etcustodia et Faernus: custodiet V: custodia D, Cus. tamquam speculain specula D conlocati sumus uti vacuumuti vacuum Garatoni: ut tuaquom V: utacum t: ut vacuum bns: ut tutum ab omni Cus. metu populum Romanum nostra vigilia et prospicientiaprospicientia Vb: prospicienda t: providentia ns redderemus. turpe est summo consilio orbis terrae, praesertim in re tam perspicua, consilium intellegiintellegi Vb: -endi nst defuisse.

Eos consules habemus, eam populi Romani alacritatem, eum consensum Italiae, eos duces, eos exercitus, ut nullam calamitatem res publica accipere possit sine culpa senatus. equidem non deero: monebo, praedicampraedicam V: -dico t: -dicabo bns et testabor D, denuntiabo, testabor semper deos hominesque quid sentiam, nec solum fidem meam, quod fortasse videaturvidetur D satis esse, sed in principe civicive D non est satis: curam, consilium vigilantiamque praestabo.

dixi de periculo: docebo ne coagmentari quidem posse pacem; de tribus enim quae proposui hoc extremum est. quae potest pax esseesse pax D M. Antonio primum cum senatu? quo ore vos illeille vos D (ita mox) poterit, quibus vicissim vos illum oculis intueri? quis vestrum illum, quem ille vestrum non oderit? age, vos ille solum et vos illum? quid? ei qui Mutinam circumsedent, qui in Gallia dilectus habent, qui in vestras fortunas imminent, amici umquam vobis erunt aut vos illis? an equites Romanos amplectetur? occulta enim fuit eorum voluntas iudiciumque de Antonio. qui frequentissimi in gradibus Concordiae steteruntsteterunt D: sederunt V, qui nos ad libertatem recuperandam excitaverunt, arma, sagaarma saga D: armato V: armati coni. Halm, bellum flagitaverunt, me una cum populo Romano in contionem vocaverunt, hi Antonium diligent et cum his pacem servabit Antonius?

nam quid ego de universo populo Romano dicam? qui pleno ac referto foro bis me una mente atque voce in contionem vocavit declaravitque maximam libertatis recuperandae cupiditatem. ita, quoditaque quod D: itaque Nipperdey erat optabile antea ut populum Romanum comitem haberemus, nunc habemus ducem. quae est igitur spes, qui Mutinam circumsedent, imperatorem populi Romani exercitumque oppugnant, eisoppugnant, iis Faernus: oppugnatis V1: oppugnantes (-is V2) V2D pacem cum populo Romano esse posseesse posse V: habere possunt D?

an cum municipiis pax erit quorum tanta studia cognoscuntur in decretis faciendis, militibus dandis, pecuniis pollicendis, ut in singulis oppidis curiam populi Romani non desideretisdesideret ns: desideres bt? laudandi sunt ex huius ordinis sententia Firmani qui principes pecuniae pollicendae fuerunt; respondendum honorifice est Marrucinis qui ignominia notandos censuerunt eos sisi om. D qui militiam subterfugissent. haec iam tota Italia fientfiunt D. Magna pax Antonio cum eis, his item cum illo. quae potest esse maior discordia? in discordia autem pax civilis esse nullo pacto potest.

Vt omittam multitudinem, L. VisidioVisidio Vns: nisidio bt: Nasidio Ferrarius, equiti Romano, homini in primis ornato atque honesto civique semper egregio, cuius ego excubias et custodias mei capitis cognovi in consulatu meo; qui vicinos suos non cohortatus est solum ut milites fierent sed etiam facultatibus suis sublevavit: huic, inquam, tali viro, quem nos senatus consulto conlaudarecollaudaremus nst debemus, poteritne esse pacatus Antonius? quid? C. Caesari qui illum urbe, quid?

D. Bruto qui Gallia prohibuit? iam vero ipse se placabit et leniet provinciae Galliae a qua expulsusei qua exclusus D et repudiatus est? omnia videbitis, patres conscripti, nisi prospicitis, plena odiorum, plena discordiarumplena disc. om. V1, ex quibus oriuntur bella civilia. nolite igitur id velle quod fieri non potest, et cavete, per deos immortalis! patres conscripti, ne spe praesentis pacis perpetuam pacem amittatismittatis V.

quorsum haec omnis spectat oratio? quid enim legati egerint nondum scimus. at vero excitati, erectiexcitati erecti V: erecti citati (incit- b) D, parati, armati animis iam esse debemus, ne blanda aut supplici oratione aut aequitatis simulatione fallamur. omnia fecerit oportet quae interdicta et denuntiata sunt, prius quam aliquid postulet: Brutum exercitumque eius oppugnare, urbis et agros provinciae Galliae populari destiterit; ad Brutum adeundi legatis potestatem fecerit, exercitum citra flumen Rubiconem eduxerit, nec propius urbem milia passuum cccc ducenta codd., sed vi. 5cc bis admoverit; fuerit et infuerit in D senatus et in populi Romani potestate. haec si fecerit, eriterit om. V integra potestas nobis deliberandi; si senatui non paruerit, non illi senatus, sed ille populo Romano bellum indixerit.

sed vos moneo, patres conscripti: libertas agitur populi Romani, quae est commendata vobis; vita et fortunae optimi cuiusque, quo cupiditatem infinitam cum immani crudelitate iam pridem intendit Antonius; auctoritas vestra, quam nullam habebitis, nisi nunc tenueritisretinueritis D; taetram et pestiferam beluam ne inclusam et constrictam dimittatis cavete. te ipsum, Pansa, moneo —quamquam non eges consilio, quo vales plurimum, tamen etiam summi gubernatores in magnis tempestatibus a vectoribus admoneri solent—hunc tantum tuum apparatum tamque praeclarumpraeclarum om. V ne ad nihilum reciderereccidere Zielinski, cf. iv. 10 patiare. tempus habes tale quale nemo habuit umquam. hac gravitate senatus, hoc studio equestris ordinis, hoc ardore populi Romani potes in perpetuum rem publicam metu et periculo liberare. quibus de rebus refers, P. Servilio adsentiorquibus ... assentior om. ns: de rebus om. bt: assentior om. t.

confusius hesterno die est acta res, C. Pansa, quam postulabat institutum consulatus tui. Parum mihi visus es eos quibus cedere non soles sustinere. nam cum senatus ea virtus fuisset quae solet, et cum re viderent omnes esse bellum quidamque id verbum removendum arbitrarentur, tua voluntas in discessione fuit ad lenitatem propensior. Victa est igitur propter verbiverbi Vb: om nst asperitatem te auctore nostra sententia: vicit L. CaesarisL. D: C. V, amplissimi viri, qui verbi atrocitate dempta oratione fuit quam sententia lenior. quamquam is quidem, ante quam sententiam diceret, propinquitatem excusavit. idem fecerat me consule in sororis viro quod hoc tempore in sororis filio fecit, ut et luctu sororis moveretur et saluti populi Romanip. R. V: rei p. D provideret.

atque ipse tamen Caesar praecepit vobis quodam modo, patres conscripti, ne sibi adsentiremini, cum ita dixit, aliam sententiam sese ante dicturum hab. D, om. V; post aliam inser. Halm, post fuisse Baiter dicturum fuisse eamque se ac re publica dignam, nisi propinquitate impediretur. ergo ille avunculus: num etiam vos avunculi qui illi estis adsensi? at in quo fuit controversia? Belli nomen ponendum quidam in sententiain sententia quidam D non putabant: tumultum appellare malebant, ignari non modo rerum sed etiam verborum: potest enim esse bellum ut tumultus non sit, tumultus autem esseut tumultus non sit, tumultus autem esse Isidorus, Origg. xviii. 1. 7: ut tumultus esse V1 med. omissis: sine tumultu, tumultus (ut tum. V3) esse V2D sine bello non potest.

quid est enim aliud tumultus nisi perturbatio tanta ut maior timor oriatur? unde etiam nomen ductum est tumultus. itaque maiores nostri tumultum Italicum quod erat domesticus, tumultum Gallicum quod erat Italiae finitimus, praeterea nullum nominabant. gravius autem tumultumnullum tumultum nom. D esse quam bellum hinc intellegi potestpotest V: licet D quod bellobello Isidorus: bello Italico V: bello Gallico D vacationes valent, tumultu non valent. ita fit, quem ad modum dixi, ut bellum sine tumultu possit, tumultus sine bello esse non possit.

etenim cum inter bellum et pacem medium nihil sit, necesse est tumultum, si belli non sit, pacis esse: quo quid absurdius dici aut existimari potest? sed nimis multa de verbo: rem potius videamus, patres conscripti, quam quidem intellego verbo fieri interdum deteriorem solere. nolumusnolimus V hoc bellum videri. quam igitur municipiis et coloniis ad excludendum Antonium auctoritatem damus? quam ut milites fiantfiant V: sint D sine vi, sine multamulta V: tumultu D, studioet studio D, voluntate? quam ut pecunias in rem publicam polliceantur? si enim belli nomen tolleturtolletur tolleitur V: tollitur D, municipiorum studia tollenturtolluntur D; consensus populi Romani, qui iam descendit in causam, si nos languescimus, debilitetur necesse est.

sed quid plura? D. Brutus oppugnatur: non est bellum? Mutina obsideturMutina obsidetur D: Mutine dominaretur seturna opsidetur V: voc. dominaretur ex § 7 huc invectum vidit Halm: seturna ex -sidetur et -na (i. e. mutinae) ortum puto: ne hoc quidem bellum est? Gallia vastatur: quae pax potestpotest pax D esse certior? illud vero quis potest bellum esse dicere? consulemConsulem V: quo D: quo cons. Garatoni: quod cons. Halm, fortissimum virum, cum exercitu misimus, qui, cum esset infirmus exex D: et V gravi diuturnoque morbo, nullam sibi putavit excusationem esse oportere, cum ad rei publicae praesidium vocaretur. C. quidemC. quidem bns: quidem V: equidem t Caesar non exspectavit vestra decreta, praesertim cum illud esset aetatis: bellum contra Antonium sua sponte suscepit. decernendi enim tempus nondum eraterat V: venerat D belli D: bellum autem gerendi tempus si praetermisisset, videbat re publica oppressa nihil posse decerni.

ergo illi nunc et eorumet eorum Vb: ceterorum nst exercitus in pace versantur. non est hostis is cuius praesidium Claterna deiecit Hirtius; non est hostis qui consuli armatus obsistitobsistit V: obsidet bt: om. ns, designatum consulem oppugnat, nec illa hostilia verba nec bellica quae paulo ante ex conlegae litteris Pansa recitavit: deieci praesidium; Claterna potitus sum; fugati equites; proelium commissum; occisi aliquot. quae pax potest esse maior? dilectus tota Italia decreti sublatis vacationibus; saga cras sumentur; consul se cum praesidio descensurum esseesse om. D dixit.

Vtrum hoc bellum non est, an estan est Müller: an etiam D: etiam V tantum bellum quantum numquam fuit? ceteris enim bellis maximeque civilibus contentionem rei publicae causa faciebat. Sulla cum Sulpicio de iure legum quas per vim Sulla latasSulla latas con. Sulla latas V: latas Sulla D: consul Sulla latas Halm esse dicebat; Cinna cum Octavio de novorum civium suffragiis; rursus cum Mario et Carbone Sulla ne dominarentur indigni et ut clarissimorum hominum crudelissimam puniretur necem. Horum omnium bellorum causae ex rei publicae contentione natae sunt. de proximo bello civili non libet dicere: ignoro causam, detestor exitum.

hoc bellum quintum civile geritur—atque omnia in nostram aetatem inciderunt—primum non modo nonmodo non Vb: modo nst in dissensione et discordia civium sed in maxima consensione incredibilique concordia. omnes idem volunt, idem defendunt, idem sentiunt. cum omnis dico, eos excipio quos nemo civitate dignos putat. quae est igitur in medio belli causa posita? nos deorumnos deorum V: deorum nos n2: deorum cett. immortalium templa, nos muros, nos domicilia sedesque populi Romani, aras, focos, sepulcra maiorum; nos leges, iudicia, libertatem, coniuges, liberos, patriam defendimus: contra M. Antonius id molitur, id pugnat ut haec omnia perturbet, evertat, praedam rei publicae causam belli putet, fortunas nostras partim dissipet partim dispertiat parricidis.

in hac tam dispari ratione belli miserrimum illud est quod ille latronibus suis pollicetur primum domos; urbem enim divisurum sese divisurum D confirmat; deinde omnibus portis quo velint deducturum. omnes Cafones, omnes Saxae ceteraeque pestes quae sequuntursecuntur Vnst Antonium aedis sibi optimas, hortos, Tusculana, Albana definiunt. atque etiam homines agrestes, sihomines agrestes si om. V homines illi ac non pecudes potiusilli ac (an V) non pecudes potius V, Faernus: sunt illi potius quam pecudes D, inani spe ad aquas usque et Puteoloset Puteolos Vns (-las ns): Puteolanas bt pervehuntur V (e coll. mea) D: provehuntur ed. R pervehuntur. ergo habet Antonius quod suis polliceatur. quid nos? num quid tale habemus? di meliora! id enim ipsum agimus nene p. ne V quis posthac quicquam eius modi possit polliceri. invitus dico, sed dicendum est: hasta Caesaris, patres conscripti, multis improbis et spem adfert et audaciam. viderunt enim ex mendicisviderunt enim ex mendicis V: sui enim ex me didicerunt D fieri repente divites: itaque semper hastam videre cupiunt ei qui nostris bonis imminent, quibus omnia pollicetur Antonius.

quid? nos nostris exercitibus quid pollicemur? multo meliora atque maiora. scelerum enim promissio et eis qui exspectant perniciosa est et eiset his ... et his D qui promittunt: nos libertatem nostris militibus, leges, iuraiura leges D, iudicia, imperium orbis terrae, dignitatem, pacem, otium pollicemur. Antoni igitur promissa cruenta, taetra, scelerata, dis hominibusque invisa, nec diuturna neque salutaria: nostra contra honesta, integra, gloriosa, plena laetitiae, plena pietatis.

hic mihi etiam Q. Fufius, vir fortis ac strenuus, amicus meus, pacis commoda commemorat. quasi vero, si laudanda pax esset, ego id aequeid aeque Vb: id t: idem ns commode facere non possem. semel enim pacem defendi, non semper otio studui? quod cum omnibus bonis utile estest D: esset V, tum praecipue mihi. quem enim cursum industria mea tenere potuisset sine forensibus causis, sine legibus, sine iudiciis? quae esse non possunt civili pace sublata.

sed quaeso, Calene, quid tu? servitutem pacem vocas? maiores quidem nostri non modo ut liberi essent sed etiam ut imperarent, arma capiebant: tu arma abicienda censes ut serviamus? quae causa iustior est belli gerendigerendi om. Cus. quam servitutis depulsio? in qua etiam si non sit molestus dominus, tamen est miserrimum posseesse posse Pluygers, si velit. immo aliae causae iustaealia causa iusta D, haec necessaria estest om. D. Nisi forte ad te hoc non putas pertinere, quod te socium fore speras dominationis Antoni. in quo bis laberislaberis Faernus: liberis V: falleris D: primum quod tuas rationes communibus interponisanteponis D; deinde quod quicquam stabile aut iucundum in regnoaut iuc. in regno Vst: in regno aut iuc. bn putas. non, si tibi antea profuit, semper proderit.

quin etiametiam D: etiam enim V: etiam memini Faernus de illo homine queri solebas: quid te facturum de belua putas? atque aisatque ais V: atque es t: atqui es bns eum te esse qui semper pacem optaris, semper omnis civis volueris salvos. honesta oratio, sed ita si bonos et utilis et eet e V: om. D re publica civis: sin eos qui natura cives sunt, voluntate hostes, salvos velis, quid tandem intersitinterest D inter te et illos? pater tuus quidempater tuus quidem V: qui (-id s) pater dem (dein ns) tuus nst: quid pater tandem tuus b, quo utebar sene auctoreauctore om. D adulescens, homo severus et prudens, primas omnium civium P. Nasicae qui Ti. Gracchum interfecit dare solebat: eius virtute, consilio, magnitudine animi liberatam rem publicam arbitrabatur.

quid? nos a patribus num aliter accepimus? ergo is tibi civiscivis post omnis transp. Schwartz, si temporibus illis fuisses, non probaretur, quia non omnis salvos esse voluisset. quod L. OpimiusL. om. D consul verba fecit de re publica, de ea re ita censuerunt uti L. Opimius consul rem publicam defenderet. senatus haec verbis, Opimius armis. num igitur eum, si tum esses, temerarium civem aut crudelem putares, aut Q. Metellumaut Q. atq. V: an Q. coni. Halm, cuius quattuor filii consulares, P. Lentulum, principem senatussenatus Ferrarius: senatorem codd., compluris alios summos viros qui cumcum cum L. D Opimio consule armati Gracchum in Aventinum persecuti sunt? quo in proelio Lentulus grave volnus accepit, interfectus est Gracchus et M. Fulvius consularisconsulares VD: corr. Ferrarius, eiusque duo adulescentuli filii. illi igitur viri vituperandi: non enim omnis civis salvos esse voluerunt.

ad propiora veniamus. C. Mario L. ValerioValerio om. V consulibus senatus rem publicam defendendam dedit: L. Saturninus tribunus plebis, C. GlauciaC. om. D praetorpraetor s2: p. r. (populi Romani V) cett. est interfectus. omnes illo die Scauri, Metelli, Claudii, Catuli, Scaevolae, Crassi arma sumpserunt. num aut consules illosaut consules illos V: aut syllos t: autem illos bn aut clarissimos virosclarissimos hos viros Mommsen vituperandos putas? ego Catilinam perire volui. num tu qui omnis salvos vis Catilinam salvum esse voluisti? hoc interest, Calene, inter meam sententiam et tuam. ego nolo quemquam civemcivem D: quem V committere ut morte multandus sit; tu, etiam si commiserit, conservandum putas. in corporeut in corpore Cobet si quid eius modi est quod reliquo corpori noceat, idid V1: ad V2, Cus.: om. D uri secarique patimur ut membrummembrum V, Cus.: membra t: membrorum (-bro s1) cett. aliquod potius quam totum corpus intereat. sic in rei publicae corpore, ut totum salvum sit, quicquid est pestiferum amputetur.

dura vox! multo illa durior: Salvi sint improbi, scelerati, impii; deleantur innocentes, honesti, boni, tota res publica! Vno in homine, Q. Fufi, fateor te vidisse plus quam me. ego P. Clodium arbitrabar perniciosum civem, sceleratum, libidinosum, impium, audacem, facinerosum, tu contra sanctum, temperantem, innocentem, modestum, retinendum civem et optandum. in hoc uno te plurimum vidisse, meme Vb: om. cett. multum errasse concedo. nam quodquod om. D me tecum iracunde agere dixisti solere, non est ita. vehementer me agere fateor, iracunde nego. omnino irasci amicis non temere soleo, ne si merentur quidem.

itaque sine verborum contumelia a te dissentire possum, sine animi summo dolore non possum. parva est enim mihi tecum aut parva de re dissensio? ego huichuic V: huic vel illi (del. vel illi n2) videlicet D (cf. Rull. ii. 55) faveo, tu illi? immo vero ego D. Bruto faveo, tu M. Antonioego ... Antonio del. Pluygers: ego conservariconservare D coloniam populi Romani cupio, tu expugnari studes. an hoc negare potes, qui omnis moras interponasinterponis D quibus infirmetur Brutus, melior fiat Antonius? quo usque enim dicesdicis D pacem velle te? res geritur; conductae vineaevineae ed. R: lineae (-iae V) codd. sunt; pugnatur acerrime. qui intercurrerent, misimus tris principes civitatis. hos contempsit, reiecit, repudiavit Antonius: tu tamen permanes constantissimus defensor Antoni.

et quidemequidem D, quo melior senator videatur, negat se illise illi D: ei illi V: fort. se ei amicum esse debere: cum suo magno essetesse D beneficio, venisse eumeum V: reum D contra se. videtevidete Manutius: vide codd. (cf. x. 23) quanta caritas sit patriae: cum homini sit iratus, tamen rei publicae causa defendit Antonium. ego te, cum in Massiliensis tam eses V: sis D acerbus, Q. FufiQ. om. D, non animo aequo audio. quo usque enim Massiliam oppugnabis? ne triumphus quidem finem facitfecit D belli, per quem latasublata D est urbs ea sine qua numquam ex Transalpinis gentibus maiores nostri triumpharunttriumphaverunt V (peiore numero). quo quidem tempore populus Romanus ingemuit: quamquam proprios dolores suarum rerum omnes habebant, tamen huius civitatis fidelissimae miserias nemo erat civis qui a se alienas arbitraretur.

Caesar ipse qui illis fuerat iratissimus tamen propter singularem eius civitatis gravitatem et fidem cotidie aliquid iracundiaede iracundia Cobet remittebat: te nulla suate nulla sua V: nulla D calamitate civitas satiare tam fidelis potest? rursus iam me irasci fortasse dices. ego autem sine iracundia dico omniaut omnia D nec tamen sine dolore animianimi om. D: neminem illi civitati inimicum esse arbitror qui amicus huic sit civitati. excogitare quae tua ratio sitsit huic D, Calene, non possum. anteaantea D: ate antea V: fort. ante deterrere te ne popularis esses non poteramus: exorareexor. post pop. hab. D nunc ut sis popularis non possumus. satis multa cum Fufio ac sine odio omnia, nihil sine dolore. credo autem, qui generi querelam moderate ferat, aequo animo laturumaequoniam O laturum (sine amici) V1: aequo animo amici laturum coni. Halm amici.

venio adad V: nunc ad D reliquos consularis, quorum nemo est—iure hoc meo dico—quin mecum habeat aliquam coniunctionem gratiae, alii maximam, alii mediocrem, nemo nullam. quam hesternus dies nobis, consularibus dico, turpis inluxit! iterum legatos? quasi illequasi ille scripsi: qui si ille Vt: quid ille ns: quod si ille b: quid? ut ille coni. Halm faceret indutias? ante osos b: hos V: eos t: c~s~ ns oculosque legatorum tormentis Mutinam verberavit; opus ostendebat munitionemque legatis; ne punctum quidem temporis, cum legati adessent, oppugnatio respiravit. ad hunc legatos? cur? an ut eorum reditu vehementius pertimescatis?

equidem cum anteantea cum (om. cum n) D legatos decerni non censuissem, hoc me tamen consolabar, cumcum Lambinus: quod cum codd. illi ab Antonio contempti et reiecti revertissent renuntiavissentquerenuntiavissent V: dixissent bns om. t senatui non modo illum dede V: e D Gallia non discessisse, utiut D censuissemus, sed ne a Mutina quidem recessisse, potestatem sibi D. Bruti conveniendi non fuisse, fore utforet ut Halm omnes inflammati odio, excitati dolore, armis, equis, virisviribus D D. Bruto subveniremus. nos etiam languidiores postea facti sumusfacti sumus postea D quam M. AntoniM. om. D non solum audaciam et scelus sed etiam insolentiam superbiamque perspeximus.

Vtinam L. Caesar valeret, Ser. Sulpicius viveret: multo melius haec causa ageretur a tribus quam nunc agitur ab uno. Dolenter hoc dicam potius quam contumeliose. deserti, deserti, inquamdeserti, inquam om. D, sumus, patres conscripti, a principibus. sed—saepe iam dixi— omnes in tanto periculo qui recte et fortiter sentient erunt consulares. animum nobis adferre legati debuerunt: timorem attulerunt—quamquam mihi quidem nullumnullum umquam timorem add. D— quamvis de illo ad quem missi sunt bene existiment: a quo etiam mandata acceperunt.

pro di immortales! ubi est ille mos virtusque maiorum? C. Popilius apud maiores nostros cum ad Antiochum regem legatus missus esset et verbis senatus denuntiassetdenuntiasset s: nuntiasset Vbnt ut ab AlexandreaAlexandrea Vb: Alexandria nst discederet quam obsidebat, cum tempus ille differret, virgula stantemvirgula stantem Vs: virgulas (-a b) tandem bnt circumscripsit dixitque se renuntiaturumse non ante renunt. D senatui, nisi prius sibi respondisset quid facturus esset quam ex illa circumscriptione exissetexisset V: excessit bn1t: excessisset n2s. praeclare: senatus enim faciem secum attulerat auctoritatemque rei publicaerei p. populi Romani Lambinus (peiore numero). cuicui V: cui is b: civis nst qui non paret, non ab eo mandata accipienda sunt, sed ipse est potiuspotius V: totus D repudiandus.

an ego ab eo mandata acciperem qui senatus mandata contemneret? aut ei cum senatu quicquam commune iudicarem qui imperatorem populi Romani senatu prohibente obsideret? at quae mandata! qua adrogantia, quo stupore, quo spiritu! cur autem ea legatis nostris dabat, cum ad nos Cotylam mitteret, ornamentum atque arcem amicorum suorum, hominem aedilicium? si vero tum fuit aedilis cum eum iussu Antoni in convivio servi publici lorisservi publici loris V: servitores D ceciderunt.

at quam modesta mandata! ferreiferrei V: ferreti t: ferret. ii. ns: ferr hii b sumus, patres conscripti, qui quicquam huic negemus. Vtramque provinciam inquit remitto: exercitum depono: privatus esse non recuso. haec sunt enim verba. redire ad se videtur. omnia obliviscor, in gratiam redeo. sed quid adiungit? si legionibus meis sexsex V: et (om. n2) D, si equitibus, si cohorti praetoriae praediapraedia scripsi: praedam codd.: praemia Erncsti agrumque dederitis. Eisiis Vn: his cett. etiam praemia postulat quibus ut ignoscatur si postulet, impudentissimus iudicetur. addit praeterea utut om. D, quos ipse cum Dolabella dederit agros, teneant ei quibus dati sintsint Vb: sunt nst.

hic est Campanus ager et Leontinus, quae duo maiores nostri annonae perfugia ducebant. cavet mimismimis et D, aleatoribus, lenonibus: Cafoni etiam et Saxae cavet, quos centuriones pugnacis et lacertosos inter mimorum et mimarum greges conlocavit. postulat praeterea ut chirographorum summasumma scripsi: sua hocloco V, post commentariorum hab. D (cf. vi. 6 suma V=summa) et commentariorum conlegaeque sui decreta maneant. quid laborat ut habeat quod quisque mercatus est, si quod accepit habethabeat D qui vendidit? et ne tangantur rationes ad Opis: id est, nene ne sestertium D septiens miliens recuperetur; ne fraudi sit vii viris quod egissent. Nucula hocNucula hoc V: nucula b1: nunc illa (ulla t) cett., credo, admonuit: verebatur fortasse ne amitteret tantas clientelas. Caveri etiam volt eis qui secum sint quicquid contra leges commiserint. mustelae et Tironi prospicit: de se nihil laborat.

quid enim commisit umquam? num aut pecuniam publicam attigit aut hominem occidit aut secum habuit armatos? sed quid est quod de eis laboret? postulat enim ne sua iudiciaria lex abrogetur. quo impetrato quid est quod metuat? an ne suorum aliquis a Cyda, Lysiade, Curio condemnetur? neque tamen nos urget mandatis pluribus; remittit aliquantum et relaxat. Galliam inquit togatamtogatam V: totam D remitto, comatam postulo— otiosus videlicet esse mavoltmavolo t: malo bns—cum sex legionibus inquit eisque suppletis ex D. Bruti exercitu, non modo ex dilectu suo, tam diuque ut obtineatobtineat obtineam Cobet dum M. Brutus C. Cassius consules prove coss. provincias obtinebunt. huius comitiis C. frater—eius est enim annusest enim iam annus ut V ipse autem ut V: aut D—iam repulsam tulit. ipse autem ut quinquennium inquit obtineam.

at istud vetat lex Caesaris, et tu acta Caesariset tu acta Caesaris om. D defendisdefendit D.

haec tu mandata, L. PisoL. (ante Piso) om. V, et tu, L. Philippe, principes civitatis, non dico animo ferre verum auribus accipere potuistis? sed, ut suspicor, terror erat quidam: nec vos ut legati apud illum fuistis nec ut consulares, nec vos vestram nec rei publicae dignitatem tenere potuistis. et tamen nescio quo pacto sapientia quadam, credo, quod ego non possem, non nimis iratinimis irati Vb: miserati nst revertistis. vobis M. Antonius nihil tribuit, clarissimis viris, legatis populi Romani: nos quid non legato M. AntoniM. om. D Cotylae concessimus? cui portas huius urbis patere ius nonnon fuit D erat, huic hoc templum patuit, huic aditus in senatum fuit, hic hesterno die sententias vestras in codicillos et omnia verba referebat, huic se etiam summis honoribus usiusi cod. Ferrarii: i Vt: sed s1: si s2: hi b: om. n in ras. contra suam dignitatemdignit. suam D venditabant.

O di immortales! quam magnum est personam in re publica tueri principis! quae non animisanimis V: armis D solum debet sed etiam oculis servire civium. domum recipere legatum hostium, in cubiculum admittere, etiam seducerereducere D hominis est nihil de dignitate, nimium de periculo cogitantis. quod autem est periculum? nam si maximum in discrimen veniturvenietur D, aut libertas parataparta D victori est aut mors propositaexposita D victovicto D: vicit V: victis Halm: quorum alterum optabile est, alterum effugere nemo potest. turpis autem fuga mortis omni est morte peior. nam illud quidem non adducor ut credam,

esse quosdam qui invideant alicuius constantiae, qui laborilabori, qui scripsi: labori eius V: laboribus qui eius n: labori eius (huius s) qui eius bs, qui perpetuam in re publica adiuvanda voluntatem et senatui et populoet senatui et populo Halm: et a senatui (-u D) et (et a D) populi (-o D) codd. Romano probari moleste ferant. omnes id quidem facere debebamus, eaque erat non modo apud maiores nostros sed etiam nuper summa laus consularium, vigilare, adesseadesse Faernus: cogitare adesse codd. animo, semper aliquid pro re publica aut cogitareaut cogitare om. D aut facere aut dicere.

ego, patres conscripti, Q. Scaevolam augurem memoria teneo bello Marsico, cum esset summa senectute et perdita valetudine, cotidie simul atque luceret facere omnibus conveniendiconveniendũi V potestatem sui: nec eum quisquam illo bello vidit in lecto, senexque etet om. V debilis primus veniebat in curiam. huius industriam maxime equidemquidem V vellem ut imitarentur ei quos oportebat; secundo autem loco ne alterius labori inviderent.

etenim, patres conscriptiP. C. om. D, cum in spem libertatis sexennio postpost om. D sumussumus Vb: simus nst ingressi diutiusque servitutem perpessi quam captivicaptivi servi V frugi et diligentes solent, quas vigilias, quas sollicitudines, quos labores liberandi populi Romani causa recusare debemus? equidem, patres conscripti, quamquam hoc honore usi togati solent esse, cum est in sagis civitas, statui tamen a vobis ceterisque civibus in tanta atrocitate temporis tantaque perturbatione rei publicae non differre vestitu. non enim ita gerimus nos hoc bello consulares ut aequo animo populus Romanus visurus sit nostri honoris insignia, cum partim e nobis ita timidi sint ut omnemtimidi sint ut omnem V: timidis induto ẽ nem t: timidis in tuto est ne ii (hi) cett. populi Romani beneficiorum memoriam abiecerint, partim ita a re publica aversi utut Vb: ut huic nst se hosti favere prae se ferant, legatos nostros ab Antonio despectos et inrisosesse et inrisos nst facile patiantur, legatum Antoni sublevatum velint. hunchuic (hinc b) enim reditum ad Ant. prohibere D enim reditu ad Antonium prohiberi negabant oportere et in eodem excipiendo sententiam meam corrigebant. quibus geram morem. redeat ad imperatorem suum Varius, sed ea lege ne umquam Romam revertatur. ceteris autem, si errorem suum deposuerint et cum re publica in gratiamcum re p. in gratiam Vb: in r. p. gratiam nst redierint, veniam et impunitatem dandam puto.

quas ob res ita censeo: Eorum qui cum M. Antonio sunt, qui ab armis discesserint et aut adet aut ad (om. ad s) D: ita quia ad V: atque ad Christ C. Pansam aut ad A. Hirtium consulesaut ad A. Hirtium consules aut A. (ad bn) Hirtium coñs. D: consul aut ad A. Hirtium V aut ad Decimum Brutum imperatorem, consulem designatum, aut ad C. Caesarem pro praetore ante Idus Martias primasprimas om. V adierint, eis fraudi ne sit quod cum M. Antonio fuerint. si quis eorum qui cum M. Antonio sunt feceritsi quis ... fecerit om. D quodquo D honore praemiove dignum esse videatur, uti C. Pansa A. Hirtius consules, alter ambove, si eis videbitur, de eius honore praemiove primo quoque dieprimo quoque die om. V ad senatum referant. si quis post hoc senatus consultum ad Antonium profectus essetesset V: fuerit D praeter L. Varium, senatum existimaturum eum contra rem publicam fecisse.

vellem di immortales fecissent, patres conscripti, ut vivo potius Ser. Sulpicio gratias ageremus quam honores mortuomortuo honores D quaereremus. nec vero dubito quin, si ille vir legationem renuntiare potuisset, reditus eius et vobis gratus fuerit et rei publicae salutaris futurus, non quo L. Philippo et L. Pisoni aut studium aut cura defuerit in tanto officio tantoque munere, sed cum Ser. Sulpicius aetate illis anteiret, sapientia omnibusillis anteiret, sapientia omnibus D et Arusianus K. vii. p. 454: illos anteiret sapientia omnibus V (corr. m. 2), subito ereptus e causa totam legationem orbam et debilitatam reliquit.

quod si cuiquam iustus honos habitus est in morte legato, in nullo iustior quam in Ser. Sulpicio reperieturquam ... Sulpicio re- om. V1. ceteri qui in legatione mortem obierunt ad incertum vitae periculum sine ullo mortis metu profecti sunt: Ser. Sulpicius cum aliqua perveniendi ad M. Antonium spe profectus est, nulla revertendi. qui cum ita adfectus esset ut, si ad gravem valetudinem labor accessisset, sibi ipse diffideret, non recusavit quo minus vel extremoin extremo D spiritu, si quam opem rei publicae ferre posset, experiretur. itaque non illumillum om. Cus. vis hiemis, non nives, non longitudo itineris, non asperitasasperitatis V: asperitates coni. Halm viarumviarumq. V (non viarum asperitas praepediat Cus.), non morbus ingravescens retardavit, cumquenon morbus ... cum om. V1 (non ... retardavit add. V2) iam ad congressum conloquiumque eius pervenisset ad quem erat missus, in ipsa cura ac meditatione obeundi sui muneris excessit e vita.

Vt igitur alia, sic hoc, C. PansaC. om. D, praeclare quod etquod et Halm: quodenset V: quod D nos ad honorandum Ser. Sulpicium cohortatus eses b: est Vnst et ipse multa copiose de illiusipsius V laude dixisti. quibus a te dictis nihil praeter sententiam dicerem, nisi P. ServilioP. om. V, clarissimo viroclarissimo viro Mommsen: cui V1: c. u. V2 (e coll. mea): cum t: om. bns, respondendum putarem, qui hunc honorem statuae nemini tribuendum censuit nisi eiei ei p. V: om. st qui ferro esset in legatione interfectus. ego autem, patres conscripti, sicpatres conscr. sic D: .ps. V2: om. V1 interpretor sensisse maiores nostros ut causam mortis censuerint, non genus esse quaerendum. etenim cui legatio ipsa mortimorti mortis causa cod. Amst., ed. R fuisset, eius monumentum exstare voluerunt, ut inut in om. V bellis periculosis obirent homines legationis munus audacius. non igitur exempla maiorum quaerenda, sed consilium est eorum a quo ipsa exempla nata sunt explicandum.

Lars Tolumnius, rex Veientium, quattuor legatos populi Romani Fidenis interemit, quorum statuae steterunt usque adad nostram D meam memoriam in rostrisin rostris ante steterunt habent D: iustus honos: eiseis om. V enim maiores nostri qui ob rem publicam mortem obierant pro brevi vita diuturnam memoriam reddiderunt. Cn. Octavi, clari viri et magniet magni viri D, qui primus in eam familiam quae postea viris fortissimis floruit attulit consulatum, statuam videmus in rostris. nemo tum novitati invidebat; nemo virtutem non honorabat. at ea fuit legatio Octavi in qua periculi suspicio non subesset. nam cum esset missus a senatu ad animos regum perspiciendosrespiciendos V liberorumque populorum, maximeque, ut nepotem regis AntiochiAntiochi regis D, eius qui cum maioribus nostris bellum gesserat, classis habere, elephantos alere prohiberet, Laudiceae in gymnasio a quodam Leptine est interfectus.

reddita est ei tum a maioribus statua pro vita quae multos per annos progeniem eius honestarethonestavit Cobet, nunc ad tantae familiae memoriam sola restaretrestat Ernesti. atquiatque D et huic et Tullo Cluvio et L. Roscio et Sp. Antio et C. Fulcinio qui a Veientium rege caesi sunt non sanguis qui est profusus in morte, sed ipsa mors ob rem publicam obitaobita t: habita Vbns honori fuit. itaque, patres conscripti, si Ser. Sulpicio casus mortem attulisset, doleremdolerem bn2: dolorem cett. equidemquidem V tanto rei publicae volnere, mortem vero eius non monumentomonimentis D, sed luctu publico esse ornandamornandam Vt: orandam n1: honorandam n2s: decorandam b putarem. nunc autem quis dubitat quin ei vitam abstulerit ipsa legatio? secum enim ille mortem extulit quam, si nobiscum remansisset, sua cura, optimi fili fidelissimaeque coniugis diligentia vitare potuisset.

at ille cum videret, si vestrae auctoritati non paruisset, dissimilem se futurum sui, sin paruisset, munus sibi illud pro re publicapro re p. V: p. r. D susceptum vitae finem forefore V: allaturum D, maluit in maximo rei publicae discrimine emori quam minus quam potuisset videri rei publicae profuisse. multis illi in urbibus iter qua faciebat reficiendireci**endi V1: reci*piendi V2 sesui coni. Müller etet (ante hospitum) om. V curandi potestas fuit. aderat et hospitum invitatio liberalis pro dignitate summi viri et eorum hortatio qui una erant missi ad requiescendum et vitae suae consulendum. at ille properans, festinansfestinansque D, mandata vestra conficere cupiens, in hac constantia morbo adversante perseveravit.

cuius cum adventu maxime perturbatus esset Antonius, quod ea quae sibi iussu vestro denuntiarentur auctoritate erant et sententia Ser. Sulpici constituta, declaravit quam odisset senatum, cum auctorem senatus exstinctum laete atque insolenter tulit. non igitur magis Leptines OctaviumOctavium Leptines D nec Veientium rex eos quos modo nominavi quam Ser. Sulpicium occidit Antonius: is enim profecto mortem attulit qui causa mortis fuit. Quocirca etiam ad posteritatis memoriam pertinere arbitror exstare quod fuerit de hoc bello iudicium senatus. erit enim statua ipsa testis bellum tam grave fuisse ut legati interitus honoris memoriam consecutus sit.

quod si excusationem Ser. Sulpici, patres conscripti, legationis obeundae recordari volueritis, nulla dubitatio relinquetur quin honorehonore b1: honorem cett. mortuimortui Vb1: mortuo cett. quam vivo iniuriam fecimus sarciamusarceamus V. vos enim, patres conscripti, —grave dictu est sed dicendum tamen—vos, inquam, Ser. Sulpicium vita privastisprivavistis D: quem cum videretis rere V1: se V2D magis morbummorbum Vt: morbo bns quam oratione excusantem, non vos quidem crudelescrudeles quidem V fuistis—quid enim minus in hunc ordinem convenit? —sed cum speraretis nihil esse quod non illius auctoritate et sapientia effici posset, vehementius excusationieius excusationi Lambinus obstitistis atque eum qui semper vestrum consensum gravissimum iudicavisset de sententia deiecistis.

Vt vero Pansae consulis accessit cohortatio gravior quam aures Ser. Sulpici ferre didicissent, tum vero deniquevero denique om. D filium mequefilium meque V: pilium aeque t: pilium equitem bns seduxit atque ita locutus est ut auctoritatem vestram vitae suae se diceret anteferre. cuius nos virtutem admirati non ausi sumus adversari voluntativoluntati eius V2: eius voluntati ns. movebatur singulari pietate filius; non multum eius perturbationi meus dolor concedebat: sed uterque nostrum cedere cogebatur magnitudini animi orationisque gravitati, cum quidem ille maxima laude et gratulatione omnium vestrum pollicitus est se quod velletis esse facturum, neque eius sententiae periculum vitaturum cuius ipse auctor fuisset: quem exsequi mandata vestra properantem mane postridie prosecuti sumus. qui quidem discedens mecum ita locutus est ut eius oratio omen fati videretur.

reddite igitur, patres conscripti, ei vitamei vitam V2ns: si vitam V1: civitam t: vitam ei b cui ademistis. vita enim mortuorum in memoria est posita vivorumvivorum ante posita habent nst: om. b. perficite ut is quem vos inscii ad mortemad mortem inscii D misistis immortalitatem habeat a vobis. cui si statuam in rostris decreto vestrodecretis vestris V statueritis, nulla eius legationem posteritatis obscurabitinobscurabit D oblivio. nam reliqua Ser. Sulpici vita multis erit praeclarisque monumentis ad omnem memoriam commendata. semper illius gravitatem, constantiam, fidem, praestantempraestantiam D in re publica tuenda curam atque prudentiam omnium mortalium famaomn. mort. fama testificatio sempiterna Cus. celebrabit. nec vero silebitur admirabilis quaedam et incredibilis acac V: et D paene divina eius in legibus interpretandis, aequitate explicanda scientia. omnes ex omni aetate qui in hac civitate intellegentiam iurisiuris om D habuerunt si unum in locum conferantur, cum Ser. Sulpicio non sint comparandi. necneque D enim ille magis iuris consultus quam iustitiae fuit.

ita ea quaeitaque quae D proficiscebantur a legibus et abab V: a D iure civili semper ad facilitatem aequitatemque referebat, neque instituereconstituere D litium actiones malebat quam controversias tollere. ergo hoc statuae monumento non eget; habet alia maiora. haec enim statua mortis honestae testis erit, illa memoria vitae gloriosae, ut hoc magismagis ns: maius Vbt monumentum gratigrati V1: gratiae (-a V2t) cett. senatus quam clari viri futurum sit.

multum etiam valuisse ad patris honorem pietas fili videbitur; qui quamquam adflictus luctu non adest, tamen sic animati esse debetis ut si ille adesset. est autem ita adfectus ut nemo umquam unici fili mortem magis doluerit quam ille maeret patris. et quidemequidem D etiam ad famam Ser. Sulpici fili arbitror pertinere ut videatur honorem debitum patri praestitisse. quamquam nullum monumentum clarius Ser. Sulpicius relinquere potuit quam effigiem morum suorum, virtutis, constantiae, pietatis, ingeni filium, cuius luctus aut hoc honore vestro aut nullo solacio levari potest.

mihi autem recordanti Ser. Sulpici multos in nostra familiaritate sermones gratior illi videtur, si quisi quis ed. R est sensus in morte, aenea statua futura et eaet ea V: et b: aere nst pedestris quam inaurata equestris, qualis L. Sullae primum statutaprimum statuta Graevius: primum statua V: prima statua D est. mirifice enimmagnifice enim D ServiusSer. Sulpicius nst maiorum continentiam diligebat, huius saeculi insolentiam vituperabat. Vt igitur si ipsum consulam quid velit, sic pedestrem ex aere statuam tamquam ex eius auctoritate et voluntate decerno: quae quidem magnum civium dolorem et desiderium honore monumenti minuet et leniet.

atque hanc meam sententiam, patres conscripti, P. Servili sententia comprobariprobari D necesse est: qui sepulcrum publice decernendum Ser. Sulpicio censuit, statuam non censuit. nam si mors legati sine caede atque ferro nullum honorem desiderat, cur decernit honorem sepulturae qui maximus haberi potest mortuo? sin id tribuit Ser. Sulpicio, quod non est datum Cn. Octavio, cur quod illi datum est huic dandum esse non censet? maiores quidem nostri statuas multis decreverunt, sepulcra paucis. sed statuae intereunt tempestate, vetustatetempestate, vetustate V1n2: ante vetustate add. vi bt, .ui. s, .u. n1, vel V2, sepulcrorum autem sanctitas in ipso solo est quod nulla vi moveri neque deleri potest, atque, ut cetera exstinguuntur, sic sepulcra sanctiora fiunt vetustate.

augeatur igiturigitur om. V etiam honore D isto honore etiam is vir cui nullus honos tribui non debitus potest; grati simusgratissimus VD: corr. ed. R in eius morte decoranda cui nullam iam aliam gratiamfort. referre gratiam (numeri causa) referre possumus. notetur etiam M. Antoni nefarium bellum gerentis scelerata audacia. his enim honoribus habitis Ser. Sulpicio repudiatae reiectaeque legationis ab Antonio manebit testificatio sempiterna.

quas ob res ita censeo: cum Ser. Sulpicius Q. f. lemonia Rufus difficillimo rei publicae tempore, gravi periculosoque morbo adfectus, auctoritatem senatus, salutemsalutemque D rei publicae vitae suae praeposuerit contraque vim gravitatemque morbi contenderit, ut in castra M. Antoni quo senatus eum miserat perveniret, isqueisque D: ipse V: et ipse coni. Halm, cum iam prope castra venisset, vi morbi oppressus vitam amiserit maximo rei publicaein max. rei p. munere D tempore, eiusque mors consentanea vitae fuerit sanctissime honestissimeque actae in qua saepe magno usui rei publicae Ser. Sulpicius et privatus et in magistratibus fuerit:

cum talis vir ob rem publicam in legatione mortem obierit, senatui placere Ser. Sulpicio statuam pedestrem aeneam in rostris ex huius ordinis sententia statui, circumque eam statuam locum ludis gladiatoribusqueglad. ludisque D liberos posterosque eius quoquoquoquo b1t: quoq. V1: quaqua V2: quaque b2ns versus pedes quinque habere, eamque causam in basi inscribi quod is ob rem publicam mortem obieritquod is ... obierit huc transtuli, post habere habent codd., del. Manutius, utique C. Pansa A. Hirtius consules, alter ambove, si eis videaturvideatur V: videbitur D, quaestoribus urbanisurbanis Ferrarius: urbis V: urbi D imperent ut eam basim statuamque faciendam et in rostris statuendam locent, quantique locaverint, tantam pecuniam redemptoriredemptores D attribuendam solvendamquesolv. attribuendamque D curent. Cumque antea senatus auctoritatem suam in virorum fortium funeribus ornamentisque ostenderit, placere eum quam amplissime supremo suo die efferri.

et cum Ser. Sulpicius Q. f. lemonia Rufus ita de re publica meritus sit ut eis ornamentis decorari debeat, senatum censere atque e re publica existimareexistimare D: aestimare V aedilis curulis edictum quod de funeribus habeant Ser. Sulpici Q. f. lemonia Rufi funeri remitterefuneri remittere Faernus: funerreimittere V (-rre- m. 2 in ras.): funere (-i n) mittere D: utique locum sepulcro in campo Esquilino C. Pansa consul, seu quo in loco videbiturvidetur D, pedes xxx quoquo versus adsignet quo Ser. Sulpicius inferatur; quod sepulcrum ipsius, liberorum posterorumque eiusposterorum eius sit D esset, uti quod optimo iure publice sepulcrumsepulcrum publice D datum esset.

maximas tibi, Pansa, gratias omnes et habere et agere debemus qui, cum hodierno die senatum te habiturum non arbitraremur, ut M. Bruti, praestantissimi civis, litteras accepisti, ne minimam quidem moram interposuisti quin quam primum maximo gaudio et gratulatione frueremur. cum factum tuum gratum omnibus debet esse, tum vero oratio qua recitatis litteris usus es. declarasti enim verum esse id quod ego sempersemper om. D sensi, neminem alterius qui suae confideret virtuti invidere.

itaque mihi qui plurimis officiis sum cum Bruto et maxima familiaritate coniunctus minus multa de illo dicenda sunt. quas enim ipse mihi partis sumpseramenim sententias mihi (mihi om. b) ipse sumpseram D, eas praecepit oratio tua. sed mihi, patres conscripti, necessitatem attulit paulo plura dicendi sententia eius qui rogatus est ante me; a quo ita saepe dissentio ut iam verear ne, id quod fieri minime debet, minuere amicitiam nostram videatur perpetua dissensio.

quae est enim ista tua ratiooratio D, Calene, quae mens utut V: sui t: qui bns numquam post Kalendas Ianuarias idem senseris quod is qui te sententiam primumprimum D: prius V rogatrogat Vt: rogatus b: rogat cum ns, numquam tam frequens senatus fuerit cumcum quo Faernus: ut Naugerius (2) unus aliquis sententiam tuam secutus sit? cur semper tui dissimilis defendis? cur cum te et vita et fortuna tua ad otium, ad dignitatemet ad dignitat. D invitet, ea probas, ea decernis, ea sentis quae sintsunt D, Cus. inimica et otio communi et dignitati tuae.

nam ut superiora omittam, hoc certe quod mihi maximam admirationemme maxima admiratione D movet non tacebo. quod est tibi cum Brutis bellum? cur eos quos omnes paene venerari debemus solus oppugnas? alterum circumsedericircumsederi (-e V) non Vs: circumsederint (-it b) bnt non moleste fers, alterum tua sententia spolias eis copiis quas ipse suo labore et periculo ad rei publicae non ad suum praesidium per se nullo adiuvante confecitconfecit (om. b1) D: perfecit V. quiqui V, Cus.: quis D est iste tuus sensus, quae cogitatio, Brutos ut nonBrutos tu non Ernesti probes, Antonios probes; quos omnes carissimos habent, tu oderis, quos acerbissime ceteri oderunt, tu constantissime diligas? amplissimae tibi fortunae sunt, summus honoris gradus, filius, ut et audio et spero, natus ad laudem, cui cumcum V: quamquam D rei publicae causa faveo, tum etiam tua.

quaero igitur, eum Brutineeumne Bruti V similem malis an Antoni, ac permitto ut de tribus Antoniis eligas quem velis. di melioradi meliora V1b1t: dr. b. meliorẽ V2: d. brutus melior est cett.! inquies. cur igitur non eis faves, eos laudas quorum similem tuum filium esse vis? simul enim et rei publicae consules et proponesconsulis et proponis D illi exempla ad imitandum. hoc vero, Q. Fufi, cupiocupio V: copiosius D sine offensione nostrae amicitiae sic tecum ut a te dissentiens senator queri. ita enim dixisti et quidem de scripto, nene scripsi: nam codd. te inopia verbi lapsum putaremputarem V1t: nisi tuam in dicendo facultatem nossem add. V2bns, tuetur Reid, qui ipse ne pro nam corrigit, sed adfirmative positum putat, litteras Bruti recte et ordine scriptas videri. quid est aliudaliud V1t: aliud quam V2bns librarium Bruti laudare, non Brutum?

Vsum in re publica, Calene, magnum iam habere et debes et potes. quando ita decerni vidisti aut quo senatus consulto huius generis—sunt enim innumerabilia—bene scriptas litteras decretum a senatu? quod verbum tibi non excidit, ut saepe fitfit nst: sit b: set V1: seit V2: solet coni. Halm, fortuitofortuito V: fortitudo t: fortuitu bns: scriptum, meditatum, cogitatum attulisti. hanc tibi consuetudinem plerisque in rebus bonisbonis Vb: bonos nst obtrectandi si qui detraxerit, quid tibi quod sibi quisque velit non relinquetur? quam ob rem conlige te placaque animum istum aliquando et mitiga: audi viros bonos, quibus multis uterisuteris multum D; loquere cum sapientissimo homine, genero tuo, saepius quam ipse tecum: tum denique amplissimi honorisfort. honoris amplissimi (clausulae gratia) nomen obtinebis. an vero hoc pro nihilo putas in quo quidemequidem D pro amicitia tuamtua D vicem dolere soleo, efferri hoc foras et ad populi Romani auris pervenire, ei qui primus sententiam dixerit neminem adsensum? quod etiam hodie futurum arbitror.