Pharsalia M. Annaeus Lucanus Karl Hermann Weise Perseus Project, Tufts University Gregory Crane Prepared under the supervision of Bridget Almas Lisa Cerrato David Mimno NSF, NEH: Digital Libraries Initiative, Phase 2 Trustees of Tufts University Medford, MA Perseus Project Pharsaliae Libri X M. Annaeus Lucanus Karl Hermann Weise Leipzig G. Bassus 1835 HathiTrust

This pointer pattern extracts line

This pointer pattern extracts book

 Latin Add citeStructure refsDecl Initial Markup CTS and Epidoc URN Version change
Praefatur poeta argumentum. 1 Conqueritur de bello ipso. 7 Alloquitur Neronem. 32 De causis belli internis. 66 Aemulatio inter Pompeium et Caesarem, mortuo Crasso. 97 Luxuries Romana. 157 Caesar Rubiconem transit, Ariminumque invadit. 182 Queruntur incolae eius regionis, sese primos cuiusque belli sentire damna. 230 Accedit Curio, Roma expulsus, ad Caesarem, eumque ad bellum hortatur. 260 Caesar milites alloquitur. 291 Dubiis militibus, Laelius item ad bellum hortatur. 351 Adsentiunt milites. 385 Ergo Caesar Romam petit. Enumerantur copiae. 391 Fama maior vero Romae de eius adventu. Metus populi. Fugiunt senatores et cives, et ipse Pompeius. 465 Prodigia visa enarrantur. 522 Ea propter consulitur Tuscus vates Aruns. Lustratur urbs. Sacrificium fit infaustum. Mala praesagit Aruns. 583 Item Figulus. 638 Item matrona quaedam. 672
Prooemium de prodigiis. Melius esse, nulla fieri. 1 Describitur turbatus Romae status. Queruntur matronae. 15 Queruntur viri, 42 quorum aliquis senior prolixa oratione de superiori bello civili inter Marium Syllamque gesto disserit. 66 Interritus tamen his omnibus, Brutus noctu ad Catonem adit, eumque alloquitur, et quaerit, quod sit consilium suum. 233 Respondet Cato: se Pompeium secuturum, et ad idem faciendum Brutum incitat. 285 Dum ii colloquuntur inter se, intrat Marcia, quam Cato sibi nuptam, olim Hortensio cesserat; ea, mortuo Hortensio, iterum Catonis matrimonium petit, in bellum eum secutura. 325 Ergo iunguntur statim, praesente Bruto. 349 Interea Pompeius in Campaniam cesserat; describitur Apenninus mons cum fluminibus suis. 391 Caesar omnem Italiam occupat; fugiunt Libo, Thermus, Sylla, Varus, Lentulus, Scipio ex oppidis suis, quae tenuerunt. 438 Domitius Corfinii, ponte rupto fluvioque supra ripam emisso, morari Caesarem conatur; ille tamen transit flumen; dumque obsidere parat Corfinium, cives Domitium ei tradunt, quem Caesar libertate invitum etiam donat. 477 Interim Pompeius suas cohortes alloquitur, proeliumque promittit in posterum diem. 525 Non acclamantibus tamen militibus, cedit usque ad Brundusium. 595 Describitur eius oppidi situs. 609 Dimittit filium Pompeius in Asiam, ad sollicitandos reges. Ipse in Epirum transire parat. 627 Persequitur Pompeium Caesar, mareque praecludere vallo molitur. 649 Pompeius Italiam relinquit. 679 Caesar Brundusium intrat. 703
Pompeio naviganti in somnio apparet Iulia, uxor quondam eius, cruentumque fore bellum praedicit. 1 Appellit ad Epirum Pompeius. 35 Caesar Curio mandat, ut ex Sicilia annonam procuret. 45 Deinde Romam tendit. 70 Romae timor. Senatus Caesari obnoxius. Unus Metellus tribunus se opponit aerarium spoliaturis. 97 Minatur ei Caesar. 133 Cotta Metellum ad cedendum hortatur. 140 Aperitur templum, aerariumque inde profertur. 152 Interim Pompeius copias ex Graecia Asiaque cogit; quae recensentur. 168 Caesar in Hispaniam iturus ad Massiliam tendit, quae fida manserat Pompeio. 297 Mittunt Massilienses legatos ad eum, civile bellum deprecantes. 303 Caesar tamen Massiliam obsidet. 357 Describuntur munitiones. 374 Lucum iubet Caesar exscindi sacrum, cogitque ipse renuentes milites. 398 Caesar in Hispaniam proficiscens, Trebonio mandat oppugnationem. Agger iacitur; pugnatur; acceditur ad muros; vinea agitur. 452 Erumpunt noctu Massilienses, hostesque profligant terra. 496 Igitur mari res tentatur. Brutus adest cum classe. 508 Navalis fit pugna. Ea uberius per singuli facinora describitur. 537 Vincuntur Massilienses, Brutusque victor evadit. 751
Interea Caesar in Hispaniam venit, ubi Afranius et Petreius legati praeerant copiis Pompeianis vel potius Romanis Iberisque cum illis coniunctis. 1 Ad Ilerdam res geritur. 10 Fit proelium. 28 Vere adveniente aquarum fiunt fluctus, et inundantur castra. 47 Fames oritur et annonae caritas. 90 Diluvium. 97 Denique aquae recedunt; Petreius Ilerda abit. 120 Caesar eum persequens pugnam facit. 147 Fugientem hostem Caesar a tergo iubet excipi. 156 Castra locantur utrimque et a Pompeianis et Caesarianis. Agnoscunt se invicem cives, et manus copulant, et pocula iungunt. At Petreius suos abigit, eosque alloquitur.166 Bellum recipitur. 235 Fuga fit Pompeianorum Ilerdam versus. 253 Caesar eos aqua intercludit. 263 Describitur Pompeianorum aquae inopia. 266 Afranius pacem petit a Caesare. 336 Fit pax. Recreantur adversarii et milites et incolae. 362 Interim Antonius, Caesaris legatus, in ora Dalmatica Salonis obsidetur a Pompeianis. Conantur Caesariani effugere noctu ratibus iunctis. Quarum duae feliciter elabuntur. At intercepti a Pompeianis qui tertia vehuntur, semet ipsos invicem ad unum omnes interficiunt. 401 Curio interim, ex Sicilia ad Bagradam fluvium in Africa appellit prope Uticam, edoceturque ab incola quodam de ea regione, deque Herculis ibi contra Antaeum rebus gestis, et de Scipione. 581 Curio Varum pellit. 660 Contra Iubam pugnat; sed circumventus eius insidiis, ipse cum copiis perit. 714 Apostrophe ad Curionem. 798
Sub initio anni consules in Epiro in exercitu Pompeii comitia habent. 1 Lentulus patres alloquitur hortaturque ut Pompeium iubeant esse ducem. Id quod fit. 14 Dein reges, qui auxilia miserant, laudati. 49 Appius Pompeianus consulit oraculum Delphicum, quod diu siluerat. 70 Describitur oraculum. 70 Aperitur templum. Pythia dehortatur. 123 Adigitur tamen ut tripoda conscendat. 140 Furor eam invadit. Eloquitur oraculum de Appio ipso ante Pharsalicam pugnam in Euboea insula morituro. 162 Apostrophe ad oraculum. 197 Exit Pythia templo, animumque humanum recipit. 208 Apostrophe ad Appium. 224 Interim redux ex Hispania Caesar, deprehendit milites ad pacem inclinantes, bellumque pertaesos, et tumultuantes idcirco. 236 Caesar interritus 296 eos alloquitur, minaturque. 318 Mutatur militum animus. 364 Caesar Brundusium eos mittit ibique classem parare iubet. 373 Ipse Romam it, resque ibi ordinat. 380 Inde Brundusium, media hieme. 402 Confirmat milites. 409 Traiicit fretum, adque Palaesten appellit in Epiro. 423 Dein ad Dyrrhachium castra fiunt. 460 Caesarem moratur, ne pugna statim fiat, Antonius, Brundusii relictus, hiemeque ne eum sequeretur impeditus. 475 Caesar decernit solus Brundusium navigare, Antoniumque accersere. Ergo ad litus it. Ibi cymbam deprehendit, eiusque dominum Amyclam quendam ex somno excitat, promissisque magnis adigit, ut secum fretum transiiciat. Tempestas fit. Timet nauta. Confirmat eum Caesar. 503 Describitur tempestas. Ad Italiam appellit Caesar. 593 Redeuntem deinde sui carpunt milites, quod sese reliquerit. 677 Transiiciunt Brundusio reliquae copiae. 700 Pompeius uxorem Corneliam Lesbum dimittit, quo tuta sit a bello. Alloquitur eam. 721 Illa respondet. 759 Cornelia conscendit navem. 759 Lesbum navigat. 801
Caesar, frustra provocato ad pugnam Pompeio, ad Dyrrhachium tendit. 1 Pompeius iter ei praecludit. 14 Describitur oppidi situs. 18 Caesar obsidionem molitur, castellaque exstruit. 28 Qua re animadversa, Pompeius facit eruptiones, ut distrahat Caesaris copias. 63 Fames oritur et lues in Pompeii exercitu. 79 Item fames in Caesaris. 105 Pompeius castellum aliquod oppugnat, ac paene expugnasset, nisi defensum esset a Scaeva, forti viro, cuius egregie factum enarratur. 117 Repulsus hac parte Pompeius alia castella aggreditur, capitque unum eorum. 262 Caesar recipere illud conatur, sed frustra. 289 Ergo in Thessaliam it, eoque eum sequitur Pompeius. 313 Describitur Thessaliae situs. 332 Uterque castra locant, copiis trepide rerum exitum spectantibus. 412 Inter Pompeianos erat Sextus, Magni filius. Is, magicorum arcanorum studiosus, futura scire avens, spretis verioribus oraculis, veneficas Thessaliae adit. 419 Quarum artes describuntur. 434 Earum una Erichtho, reliquarum more spreto, urbes fugit, desertaque incolit, cadavera inquirens laceransque et ad suas artes adhibens. 505 Ergo eam Sextus cum comitibus noctu investigat, invenitque sedentem et multam carmine caedem Thessaliae precantem. 569 Alloquitur eam, rogatque, ut, quid futurum sit, ex mortuo aliquo se scientem faciat. 588 Respondet illa, se facturam quod rogaverit. 603 Ergo eligit sibi unum ex cadaveribus. Id unco pertrahitur ad caveam veneficae. 623 Describitur locus, et ornatus Erichthus. Pavet Sextus. 641 Confirmat eum Erichtho. 658 Efficit illa, arte et carminibus, ut reviviscat cadaver. 666 Iubet illud Erichtho fata eloqui. 761 Ergo eloquitur, et infausta quidem et omnino Romanis et imprimis Pompeiis. 774 Quo facto demum Erichtho, rogo incenso, cadaver mori patitur, Sextumque, ad castra redeuntem, comitatur. 820
Nocte ante pugnam Pompeius inani somnii specie luditur. 1 Orto sole, cupidis pugnae militibus, 44 ipsoque Cicerone hortante, 61 Magnus, quamquam invitus, signum pugnae dat. 85 Milites se parant. 125 Prodigia narrantur. 150 Populi metuunt. 184 Vates quidam in Italia superiore praedicat pugnam ea ipsa die inter Pompeium et Caesarem pugnari. 191 Describitur Pompeii acies. 213 Laetus eam conspicit Caesar. 234 Caesar militesque suos alloquitur. 249 Arripiunt arma. 330 Pompeius alloquitur suos. 336 Conqueritur poeta de funesto Romae bello, deque amissa per pugnam Pharsalicam libertate Romana. 382 Primus pugnam inchoat Crastinus Caesarianus. 459 Describitur furor pugnantium. 473 Caesar Pompeianos ab latere adoritur. Pelluntur Pompeii equites, e barbaris populis collecti. 505 Centrum tamen resistit, ubi Romani. 544 Abhorret poeta ab descriptione pugnae. 550 Caesar suos hortatur. 556 Brutus in exercitu Pompeii. 585 Cadunt patricii; cadit Domitius. 596 Horret queriturque pugnam poeta. 616 Fugit Pompeius equo. 646 Apostrophe ad eum. 680 Pompeius Larissam venit; dein pergit in fuga. 711 Caesar castra Pompeii occupat. 727 Inhumata iacent cadavera. 782 Ferae ad dapes veniunt. 824 Apostrophe. 846
Pompeius in fuga ad litus maris devenit. 1 Conscendit cymbam, eamque Lesbum dirigi iubet, ubi Cornelia uxor; cuius animi status describitur. 34 Appellit ad Lesbum Pompeius. 49 Solatur uxorem. 71 Respondet Cornelia. 85 Mitylenaei Pompeium ad se invitant. 105 Ille eos laudat. 127 Abit tamen Lesbo cum Cornelia, lugentibus incolis. 146 Pompeius nocte in navi sedens loquitur cum gubernatore, quem iubet vitare Thessaliam Italiamque, ceterum navis cursum Fortunae committere. 158 Sole orto eum assequuntur et Sextus filius, et alii proceres amicique. 201 Ex his legat Deiotarum ad Orientis populos, auxilia conquisitum. 209 Ille igitur, servili habitu indutus, escendit e navi in litus Asiae. 239 Pompeius praeternavigat Ephesum, Samum, Rhodum, Pamphyliam, Taurum. 243 In Cilicia alloquitur comites suos, solatur, suadetque, ut secum ad Parthos Eoasque gentes proficiscantur. Nam Aegyptiorum fidem aut Maurorum esse suspectam. 255 Illi renuunt, respondetque Lentulus, hortans ut Aegyptum eat. 327 Ergo Cyprum tendit. Inde traiecto mari, Pharon praenavigat, et ad Pelusium appellit. 455 Ibi audit, regem in propinquo adesse; ergo flectit iter. Rex autem de Pompeii adventu comperit; ergo concilium convocat. 466 In eo concilio Pothinus suadet regi, ut interimat Pompeium. 475 Ergo Ptolemaeus Achillam ablegat. 535 Apostrophe poetae. 538 Achillas parva rate ad Pompeii navem accedens, invitat eum nomine regis, suadetque, ut ratem suam conscendat. Solus ergo conscendit. 560 Ibi eum confodiunt Septimius et Achillas. 595 Postrema Pompeius facit verba. 620 Conqueritur, facinore viso, Cornelia fugiente navi sua. 636 Septimius Pompeii caput abscidit, Achillaeque tradit. 662 Apostrophe. 675 Reliquum cadaver in mare proiectum servat Cordus, qui ex insula Cypra Pompeium secutus erat, in litusque affert, ibique comburit, deinde sepelit ossa, lapidemque imponit cum inscriptione. 711 Apostrophe de Pompeii fato, deque Aegypto, illiusque tumulo. 793
At anima Pompeii, busto relicto, evolat ad piorum sedes, indeque terram despicit, et implet pectora suorum, Bruti et Catonis. 1 Cato, iam totus Pompeianus, cum copiarum reliquiis Corcyram petit. 23 Inde Cretam, ac denique Africam, ubi classem Pompeii deprehendunt, in qua Cornelia. 35 Illa enim viso Pompeii sepulcro lamentata erat, nolueratque Aegypto abire, hortata Sextum, ut ipse in bellum proficisceretur; deinde in imam navis partem sese abdiderat. 50 Ea ad Cyprum appulerat; dein ad Africam denuo, ad Catonis alteriusque Pompeii filii castra. Ibi Sextus edocet fratrem de nece patris. 116 Ille Aegyptum petere vult. At Cato retinet. 145 Cornelia in litus egressa ibi comburit Magni vestes et arma et insignia quae gesserat, loco ut essent cineris sibi; funusque instituit. 166 Laudat Pompeium egregia oratione Cato. 185 Milites interea Catonis fremunt, belloque abscedere postulant. Et primus Cilix Tarchondimotus; quem carpit Cato. At respondet ei alius ex illis, se Pompeium secutos esse, non civile bellum; velle abire domum. 214 Indignatur Cato, et oratione eos retinet. 254 Exercentur armis milites; expugnantur Cyrenaeorum oppida. 293 Regnum deinde Iubae petitur navibus. Syrtes describuntur. 299 Tempestas oritur. Ibi aliae naves alio deferuntur. Pars ad Tritonis paludem. 318 Depingitur ea regio fabulosa. Sylva ibi olim aurea Hesperidum, fluviusque Letho. 347 Hinc classis, syrtibus liberata, in Libyae ora stationem capit. 367 At Cato, morae impatiens, suadet egredi in continentem, terraque per arenas iter facere. 370 Describitur Libya, et mala iter ibi facientibus perpetienda. Arena conflictantur milites,410 sitim patiuntur. 497 Ad Iovis Hammonis sedem perveniunt. Describitur eius situs. 511 Labienus hortatur, ut consulant oraculum. 543 At Cato non opus esse ait ei, qui sciat fortiter moriendum esse forti viro. Ita abeunt templo. 563 Pergunt, praeeunte Catone; deveniunt ad fontem serpentibus plenum, e quo bibunt, hortante duce, illaesi. 586 Quaerit poeta, unde tanta in Africa serpentum copia? Ergo facit digressionem de Phorcyadibus Medusaque, quae describitur. 618 Narratur Perseus Gorgoni caput abscidisse, 658 deinde per aera super Libyam volasse, ubi ex cruore Gorgonis destillante serpentes enati sint; qui describuntur. 684 Per ea loca dum Cato iter facit, multi a serpentibus interimuntur, quorum mortes enarrantur. 733 Queruntur milites. 838 Catonis fortitudo constans. 880 Lenitur malum a Psyllis, venenum exsugentibus. 889 Denique Leptin perveniunt. 941 Caesar interim, Pompeium quaerens, Hellespontum adit, Troiamque, 949 cuius regio describitur; 965 deinde Aegyptum. Ibi satelles regius ei obviam venit, Pompeii caput offerens. 999 Lacrimatur Caesar, quamvis laetus, increpatque satellitem regemque. Pompeii manes placare eos iubet. 1033
Caesar, inter dubiae fidei Aegyptios intrepide versans, Alexandriam venit, locumque adit, quo Alexandri magni ossa dicebantur esse condita. 1 De Alexandro Eoisque populis declamatio poetae. 20 Interim rex puer, Ptolemaeus, sedato populo suo, apud Caesarem est; ad quem et astu advehitur Cleopatra. 52 Declamatio de illa. 60 Cleopatra Caesarem alloquitur supplex, rogatque ut se fratremque contra Pothini satellitis impotentiam tutetur. 81 Adnuit Caesar. Luxuries Aegyptiorum describitur. 103 Accumbunt epulis. Depingitur ornatus et forma Cleopatrae, luxusque in convivio. 135 Caesar in convivio alloquitur Achoreum sacerdotem summum, ab eoque cupit se edoceri de diis Aegyptiorum, deque Nili fontibus. 171 Ille ergo primum de Sole planetisque et Zodiaco, deinde de Nilo disserit, cuius incrementi caussas latere adhuc ait, pariter atque fontes. Cursum enarrat. 192 Interim Pothinus Achillam excitat ad Caesaris necem. 331 Is igitur, collectis militibus, ad regiam accedit. 398 Caesar portas claudi iubet, regemque obsidem apud se retinet. 443 Adversarii oppugnant aedes. 467 Caesar ubique adest. Etiam navibus res geritur. Caesar, rate conscensa, cum navibus Pharon occupat. 484 Dein Pothinum punit, abscisso eius capite. 509 Interea minor regis filia Arsinoe, regia relicta, ad exeritum venit, Achillaque interemto, Ganymedi copias mandat; qui deinde contra Caesarem bellum facit. 519 Caesar in summis periculus meminit Scaevae illius fortissimi (VI.141 sqq.), pariter quondam in castello, atque ipse, obsessi. 533 Atque ibi carmen imperfectum desinit. 546
Bella per Emathios plus quam civilia campos Iusque datum sceleri canimus, populumque potentem In sua victrici conversum viscera dextra, Cognatasque acies, et rupto foedere regni, Certatum totis concussi viribus orbis In commune nefas, infestisque obvia signis Signa, pares aquilas, et pila minantia pilis. Quis furor, o cives, quae tanta licentia ferri, Gentibus invisis Latium praebere cruorem? Cumque superba foret Babylon spolianda tropaeis Ausoniis, umbraque erraret Crassus inulta, Bella geri placuit nullos habitura triumphos? Heu quantum terrae potuit pelagique parari Hoc, quem civiles hauserunt, sanguine, dextrae, Unde venit Titan, et nox ubi sidera condit, Quaque dies medius flagrantibus aestuat horis, Et qua bruma, rigens ac nescia vere remitti, Adstringit Scythico glacialem frigore pontum! Sub iuga iam Seres, iam barbarus isset Araxes, Et gens si qua iacet nascenti conscia Nilo. Tunc, si tantus amor belli tibi, Roma, nefandi, Totum sub Latias leges cum miseris orbem, In te verte manus: nondum tibi defuit hostis. At nunc semirutis pendent quod moenia tectis Urbibus Italiae, lapsisque ingentia muris Saxa iacent, nulloque domus custode tenentur Rarus et antiquis habitator in urbibus errat, Horrida quod dumis multosque inarata per annos Hesperia est, desuntque manus poscentibus arvis, Non tu, Pyrrhe ferox, nec tantis cladibus auctor Poenus erit: nulli penitus discindere ferro Contigit: alta sedent civilis vulnera dextrae. Quodsi non aliam venturo fata Neroni Invenere viam, magnoque aeterna parantur Regna deis, coelumque suo servire tonanti Non nisi saevorum potuit post bella Gigantum: Iam nihil, o superi, querimur: scelera ipsa nefasque Hac mercede placent: diros Pharsalia campos Impleat, et Poeni saturentur sanguine manes; Ultima funesta concurrant proelia Munda. His, Caesar, Perusina fames, Mutinaeque labores Accedant fatis; et quas premit aspera classes Leucas; et ardenti servilia bella sub Aetna: Multum Roma tamen debet civilibus armis, Quod tibi res acta est. Te, quum, statione peracta, Astra petes serus, praelati regia coeli Excipiet, gaudente polo, seu sceptra tenere, Seu te flammigeros Phoebi conscendere currus, Telluremque nihil mutato sole timentem Igne vago lustrare iuvet: tibi numine ab omni Cedetur, iurique tuo natura relinquet, Quis deus esse velis, ubi regnum ponere mundi. Sed neque in Arctoo sedem tibi legeris orbe, Nec polus aversi calidus qua vergitur Austri; Unde tuam videas obliquo sidere Romam. Aetheris immensi partem si presseris unam, Sentiet axis onus. Librati pondera coeli Orbe tene medio: pars aetheris illa sereni Tota vacet, nullaeque obstent a Caesare nubes. Tunc genus humanum positis sibi consulat armis, Inque vicem gens omnis amet: Pax missa per orbem Ferrea belligeri compescat limina Iani. Sed mihi iam numen: nec, si te pectore vates Accipio, Cirrhaea velim secreta moventem Sollicitare deum, Bacchumque avertere Nysa. Tu satis ad dandas Romana in carmina vires. Fert animus causas tantarum expromere rerum, Immensumque aperitur opus, quid in arma furentem Impulerit populum, quid pacem excusserit orbi. Invida fatorum series, summisque negatum Stare diu; nimioque graves sub pondere lapsus; Nec se Roma ferens. Sic, quum, compage soluta, Saecula tot mundi suprema coegerit hora, Anticum repetent iterum chaos omnia; mixtis Sidera sideribus concurrent: ignea pontum Astra petent: tellus extendere litora nolet, Excutietque fretum: fratri contraria Phoebe Ibit, et, oblicum bigas agitare per orbem Indignata, diem poscet sibi: totaque discors Machina divulsi turbabit foedera mundi. In se magna ruunt: laetis hunc numina rebus Crescendi posuere modum. Nec gentibus ullis Commodat in populum, terrae pelagique potentem, Invidiam Fortuna suam. Tu caussa malorum, Facta tribus dominis communis, Roma, nec umquam In turbam missi feralia foedera regni. O male concordes nimiaque cupidine caeci, Quid miscere iuvat vires, orbemque tenere In medio? Dum terra fretum, terramque levabit Aer, et longi volvent Titana labores, Noxque diem coelo totidem per signa sequetur, Nulla fides regni sociis, omnisque potestas Impatiens consortis erit. Nec gentibus ullis Credite, nec longe fatorum exempla petantur. Fraterno primi maduerunt sanguine muri. Nec pretium tanti tellus pontusque furoris Tunc erat: exiguum dominos commisit asylum. Temporis augusti mansit concordia discors; Paxque fuit non sponte ducum. Nam sola futuri Crassus erat belli medius mora. Qualiter, undas Qui secat et geminum gracilis mare separat Isthmos, Nec patitur conferre fretum; si terra recedat, Ionium Aegaeo franget mare: sic, ubi, saeva Arma ducum dirimens, miserando funere Crassus Assyrias Latio maculavit sanguine Carras, Parthica Romanos solverunt damna furores. Plus illa vobis acie, quam creditis, actum est, Arsacidae: bellum victis civile dedistis. Dividitur ferro regnum: populique potentis, Quae mare, quae terras, quae totum continet orbem, Non cepit fortuna duos. Nam pignora iuncti Sanguinis, et diro ferales omine tedas Abstulit ad manes, Parcarum, Iulia, saeva Intercepta manu. Quodsi tibi fata dedissent Maiores in luce moras, tu sola furentes Inde virum poteras atque hinc retinere parentem, Armatasque manus excusso iungere ferro, Ut generos mediae soceris iunxere Sabinae. Morte tua discussa fides, bellumque movere Permissum ducibus. Stimulos dedit aemula virtus. Tu, nova ne veteres obscurent facta triumphos, Et victis cedat piratica laurea Gallis, Magne, times: te iam series ususque laborum Erigit, impatiensque loci fortuna secundi. Nec quemquam iam ferre potest Caesarve priorem, Pompeiusve parem. Quis iustius induit arma, Scire nefas: magno se iudice quisque tuetur: Victrix caussa deis placuit, sed victa Catoni Nec coiere pares: alter, vergentibus annis In senium, longoque togae tranquillior usu, Dedidicit iam pace ducem; famaeque petitor, Multa dare in vulgus; totus popularibus auris Impelli, plausuque sui gaudere theatri: Nec reparare novas vires, multumque priori Credere fortunae. Stat magni nominis umbra: Qualis frugifero quercus sublimis in agro, Exuvias veteres populi sacrataque gestans Dona ducum, nec iam validis radicibus haerens, Pondere fixa suo est; nudosque per aera ramos Effundens, trunco, non frondibus, efficit umbram; Et quamvis primo nutet casura sub Euro, Tot circum silvae firmo se robore tollant, Sola tamen colitur. Sed non in Caesare tantum Nomen erat, nec fama ducis: sed nescia virtus Stare loco: solusque pudor, non vincere bello. Acer et indomitus; quo spes, quoque ira vocasset, Ferre manum, et numquam temerando parcere ferro: Successus urgere suos, instare favori Numinis: impellens, quidquid sibi, summa petenti, Obstaret, gaudensque viam fecisse ruina. Qualiter expressum ventis per nubila fulmen Aetheris impulsi sonitu mundique fragore Emicuit, rupitque diem, populosque paventes Terruit, obliqua praestringens lumina flamma. In sua templa furit: nullaque exire vetante Materia, magnamque cadens, magnamque revertens Dat stragem late, sparsosque recolligit ignes. Hae ducibus caussae suberant: sed publica belli Semina, quae populos semper mersere potentes. Namque ut opes mundo nimias fortuna subacto Intulit, et rebus mores cessere secundis, Praedaque et hostiles luxum suasere rapinae: Non auro tectisque modus: mensasque priores Aspernata fames: cultus, gestare decoros Vix nuribus, rapuere mares: foecunda virorum Paupertas fugitur, totoque accersitur orbe, Quo gens quaeque perit. Tum longos iungere fines Agrorum, et quondam duro sulcata Camilli Vomere, et antiquos Curiorum passa ligones Longa sub ignotis extendere rura colonis. Non erat is populus, quem pax tranquilla iuvaret, Quem sua libertas immotis pasceret armis. Inde irae faciles; et, quod suasisset egestas, Vile nefas; magnumque decus, ferroque petendum, Plus patria potuisse sua; mensuraque iuris Vis erat: hinc leges et plebiscita coactae, Et cum consulibus turbantes iura tribuni: Hinc rapti fasces pretio, sectorque favoris Ipse sui populus; letalisque ambitus urbi, Annua venali referens certamina Campo: Hinc usura vorax, avidumque in tempora foenus, Et concussa fides, et multis utile bellum. Iam gelidas Caesar cursu superaverat Alpes, Ingentesque animo motus, bellumque futurum Ceperat. Ut ventum est parvi Rubiconis ad undas, Ingens visa duci Patriae trepidantis imago Clara per obscuram vultu moestissima noctem, Turrigero canos effundens vertice crines, Caesarie lacera, nudisque adstare lacertis, Et gemitu permixta loqui: Quo tenditis ultra? Quo fertis mea signa, viri? Si iure venitis, Si cives, huc usque licet. Tum perculit horror Membra ducis; riguere comae, gressusque coercens Languor in extrema tenuit vestigia ripa. Mox ait: O magnae qui moenia prospicis urbis Tarpeia de rupe, Tonans, Phrygiique penates Gentis Iuleae, et rapti secreta Quirini, Et residens celsa Latialis Iuppiter Alba, Vestalesque foci, summique o numinis instar Roma, fave coeptis. Non te furialibus armis Persequor. En, adsum, victor terraque marique Caesar, ubique tuus, liceat modo, nunc quoque, miles. Ille erit, ille nocens, qui me tibi fecerit hostem. Inde moras solvit belli, tumidumque per amnem Signa tulit propere: sicut squalentibus arvis Aestiferae Libyes viso leo comminus hoste Subsedit dubius, totam dum colligit iram; Mox ubi se saevae stimulavit verbere caudae Erexitque iubas, vasto et grave murmur hiatu Infremuit: tum, torta levis si lancea Mauri Haereat, aut latum subeant venabula pectus, Per ferrum, tanti securus vulneris, exit. Fonte cadit modico, parvisque impellitur undis Puniceus Rubicon, cum fervida canduit aestas: Perque imas serpit valles, et Gallica certus Limes ab Ausoniis disterminat arva colonis. Tum vires praebebat hiems, atque auxerat undas Tertia iam gravido pluvialis Cynthia cornu, Et madidis Euri resolutae flatibus Alpes. Primus in oblicum sonipes opponitur amnem, Excepturus aquas: molli tum cetera rumpit Turba vado faciles iam fracti fluminis undas. Caesar ut adversam, superato gurgite, ripam Attigit, Hesperiae vetitis et constitit arvis: Hic, ait, hic pacem temerataque iura relinquo; Te, Fortuna, sequor. Procul hinc iam foedera sunto. Credidimus fatis. Utendum est iudice bello. Sic fatus, noctis tenebris rapit agmina ductor Impiger, et torto Balearis verbere fundae Ocior, et missa Parthi post terga sagitta; Vicinumque minax invadit Ariminum. Ignes Solis lucifero fugiebant astra relicto, Iamque dies primos belli visura tumultus Exoritur. Seu sponte deum, seu turbidus Auster Impulerit, moestam tenuerunt nubila lucem. Constitit ut capto iussus deponere miles Signa fore, stridor lituum clangorque tubarum Non pia concinuit cum rauco classica cornu. Rupta quies populi, stratisque excita iuventus Diripuit sacris adfixa penatibus arma, Quae pax longa dabat: nuda iam crate fluentes Invadunt clypeos, curvataque cuspide pile, Et scabros nigrae morsu rubiginis enses. Ut notae fulsere aquilae Romanaque signa, Et celsus medio conspectus in agmine Caesar, Diriguere metu, gelidus pavor occupat artus, Et tacito mutos volvunt in pectore questus: O male vicinis haec moenia condita Gallis, O tristi damnata loco! Pax alta per omnes Et tranquilla quies populos: nos praeda furentum Primaque castra sumus. Melius, Fortuna, dedisses Orbe sub Eoo sedem gelidaque sub Areto, Errantesque domos, Latii quam claustra tueri. Nos primi Senonum motus, Cimbrumque furentem Vidimus, et Martem Libyes, cursumque furoris Teutonici. Quoties Romam Fortuna lacessit, Hac iter est bellis. Gemitu sic quisque latenti, Non ausus timuisse palam: vox nulla dolori Credita: sed quantum, volucres cum bruma coercet, Rura silent, mediusque tacet sine murmure pontus, Tanta quies. Noctis gelidas lux solverat umbras: Ecce faces belli, dubiaeque in proelia menti Urgentes addunt stimulos cunctasque pudoris Rumpunt fata moras: iustos Fortuna laborat Esse ducis motus, et causas invenit armis. Expulit ancipiti discordes urbe tribunos Victo iure minax iactatis curia Gracchis. Hos iam mota ducis vicinaque signa petentes Audax venali comitatur Curio lingua: Vox quondam populi, libertatemque tueri Ausus, et armatos plebi miscere potentes. Utque ducem varias volventem pectore curas Conspexit: Dum voce tuae potuere iuvari, Caesar, ait, partes, quamvis nolente senatu, Traximus imperium tunc, cum mihi Rostra tenere Ius erat, et dubios in te transferre Quirites. Sed postquam leges bello siluere coactae, Pellimur e patriis laribus, patimurque volentes Exsilium: tua nos faciet victoria cives. Dum trepidant nullo firmatae robore partes, Tolle moras. Semper nocuit differre paratis. Par labor atque metus pretio maiore petuntur. Bellantem geminis tenuit te Gallia lustris, Pars quota terrarum! Facili si proelia pauca Gesseris eventu, tibi Roma subegerit orbem. Nunc neque te longi remeantem pompa triumphi Excipit, aut sacras poscunt Capitolia lauros. Livor edax tibi cuncta negat: gentesque subactas Vix impune feres. Socerum depellere regno Decretum genero est. Partiri non potes orbem: Solus habere potes. Sic postquam fatus, et ipsi In bellum prono tantum tamen addidit irae, Accenditque ducem, quantum clamore iuvatur Eleus sonipes, quamvis iam carcere clauso Immineat foribus, pronusque repagula laxet. Convocat armatos extemplo ad signa maniplos: Utque satis trepidum, turba coeunte, tumultum Composuit, vultu dextraque silentia iussit: Bellorum o socii, qui, mille pericula Martis Mecum, ait, experti, decimo iam vincitis anno, Hoc cruor Aretois meruit diffusus in arvis, Vulneraque et mortes, hiemesque sub Alpibus actae? Non secus ingenti bellorum Roma tumultu Concutitur, quam si Poenus transcenderit Alpes Hannibal. Implentur valido tirone cohortes: In classem cadit omne nemus: terraque marique Iussus Caesar agi. Quid? si mihi signa iacerent Marte sub adverso, ruerentque in terga feroces Gallorum populi? Nunc, cum Fortuna secundis Mecum rebus agat, superique ad summa vocantes, Tentamur. Veniat dux longa pace solutus, Milite cum subito, partesque in bella togatae, Marcellusque loquax, et nomina vana Catones. Scilicet extremi Pompeium emtique clientes Continuo per tot sociabunt tempora regno? Ille reget currus, nondum patientibus annis? Ille semel raptos numquam dimittet honores? Quid iam rura querar totum suppressa per orbem, Ac iussam servire famem? Quis castra timenti Nescit mixta foro? gladii cum triste minantes Iudicium insolita trepidum cinxere corona, Atque auso medias perrumpere milite leges Pompeiana reum clauserunt signa Milonem? Nunc quoque ne lassum teneat privata senectus, Bella nefanda parat, suetus civilibus armis, Et docilis Sullam scelerum vicisse magistrum. Utque ferae tigres numquam posuere furorem, Quas nemore Hyrcano, matrum dum lustra sequuntur, Altus caesorum pavit cruor armentorum; Sic et Sullanum solito tibi lambere ferrum Durat, Magne, sitis. Nullus semel ore receptus Pollutas patitur sanguis mansuescere fauces. Quem tamen inveniet tam longa potentia finem? Quis scelerum modus est? Ex hoc te iam, improbe, regno Ille tuus saltem doceat discedere Sulla. Post Cilicasne vagos, et lassi Pontica regis Proelia, barbarico vix consummata veneno, Ultima Pompeio dabitur provincia Caesar, Quod non, victrices aquilas deponere iussus, Paruerim? Mihi si merces erepta laborum est, His saltem longi, non cum duce, praemia belli Reddantur: miles sub quolibet iste triumphet. Conferet exsanguis quo se post bella senectus? Quae sedes erit emeritis? quae rura dabuntur, Quae noster veteranus aret? quae moenia fessis? An melius fient piratae, Magne, coloni? Tollite iampridem victricia, tollite signa: Viribus utendum est, quas fecimus: arma tenenti Omnia dat, qui iusta negat. Nec numina deerunt: Nam nec praeda meis, neque regnum quaeritur armis: Detrahimus dominos urbi servire paratae. Dixerat: at dubium non claro murmure vulgus Secum incerta fremit: pietas patriique penates Quamquam caede feras mentes animosque tumentes Frangunt; sed diro ferri revocantur amore Ductorisque metu. Summi tunc munera pili Laelius, emeritique gerens insignia doni, Servati civis referentem praemia quercum: Si licet, exclamat, Romani maxime rector Nominis et ius est, veras expromere voces; Quod tam lenta tuas tenuit patientia vires, Conquerimur. Deeratne tibi fiducia nostri? Dum movet haec calidus spirantia corpora sanguis, Et dum pila valent fortes torquere lacerti, Degenerem patiere togam, regnumque senatus? Usque adeo miserum est, civili vincere bello? Duc age per Scythiae populos, per inhospita Syrtis Litora, per calidas Libyae sitientis arenas. Haec manus, ut victum post terga relinqueret orbem, Oceani tumidas remo compescuit undas: Fregit et Arctoo spumantem vertice Rhenum. Iussa sequi tam posse mihi, quam velle necesse est. Nec civis meus est, in quem tua classica, Caesar, Audiero. Per signa decem felicia castris, Perque tuos iuro quocumque ex hoste triumphos; Pectore si fratris gladium, iuguloque parentis Condere me iubeas, plenaeque in viscera partu Coniugis, invita peragam tamen omnia dextra; Si spoliare deos, ignemque immittere templis, Numina miscebit castrensis flamma Monetae; Castra super Tusci si ponere Tybridis undas, Hesperios audax veniam metator in agros. Tu quoscumque voles in planum effundere muros, His aries actus disperget saxa lacertis: Illa licet, penitus tolli quam iusseris urbem, Roma sit. His cunctae simul adsensere cohortes, Elatasque alte, quaecumque ad bella vocaret, Promisere manus. It tantus ad aethera clamor, Quantus, piniferae Boreas cum Thracius Ossae Rupibus incubuit, curvato robore pressae Fit sonus, aut rursus redeuntis in aethera silvae. Caesar ut acceptum tam prono milite bellum, Fataque ferre videt, ne quo languore moretur Fortunam, sparsas per Gallica rura cohortes Evocat, et Romam motis petit undique signis. Deseruere cavo tentoria fixa Lemano, Castraque, quae, Vogesi curvam super ardua rupem, Pugnaces pictis cohibebant Lingonas armis. Hi vada liquerunt Isarae, qui, gurgite ductus Per tam multa suo, famae maioris in amnem Lapsus, ad aequoreas nomen non pertulit undas. Solvuntur flavi longa statione Rutheni: Mitis Atax Latias gaudet non ferre carinas, Finis et Hesperiae, promoto limite, Varus: Quaque sub Herculeo sacratus numine portus Urget rupe cava pelagus: non Corus in illum Ius habet, aut Zephyrus: solus sua litora turbat Circius, et tuta prohibet statione Monoeci. Quaque iacet litus dubium, quod terra fretumque Vindicat alternis vicibus, cum funditur ingens Oceanus, vel cum refugis se fluctibus aufert. Ventus ab extremo pelagus sic axe volutet, Destituatque ferens; an sidere mota secundo Tethyos unda vagae lunaribus aestuet horis; Flammiger an Titan, ut alentes hauriat undas, Erigat Oceanum, fluctusque ad sidera ducat, Quaerite, quos agitat mundi labor: at mihi semper Tu, quaecumque moves tam crebros causa meatus, Ut superi voluere, late. Tunc rura Nemetis Qui tenet, et ripas Aturi, qua litore curvo Molliter admissum claudit Tarbellicus aequor, Signa movet, gaudetque amoto Santonus hoste: Et Biturix, longisque leves Suessones in armis: Optimus excusso Leucus Rhemusque lacerto, Optima gens flexis in gyrum Sequana frenis: Et docilis rector rostrati Belga covini: Arvernique ausi Latios se fingere fratres, Sanguine ab Iliaco populi; nimiumque rebellis Nervius, et caesi pollutus sanguine Cottae; Et qui te laxis imitantur, Sarmata, braccis, Vangiones: Batavique truces, quos aere recurvo Stridentes acuere tubae: qua Cinga pererrat Gurgite: qua Rhodanus raptum velocibus undis In mare fert Ararim: qua montibus ardua summis Gens habitat cana pendentes rupe Gebennas: Pictones immunes subigunt sua rura; nec ultra Instabiles Turonas circumsita castra coercent. In nebulis, Meduana, tuis marcere perosus Andus, iam placida Ligeris recreatur ab unda; Inclyta Caesareis Genabos dissolvitur alis. Tu quoque laetatus converti proelia, Trevir: Et nunc tonse Ligur, quondam per colla decors Crinibus effusis toti praelate Comatae: Et quibus immitis placatur sanguine diro Teutates, horrensque feris altaribus Hesus, Et Taranis Scythicae non mitior ara Dianae. Vos quoque, qui fortes animas, belloque peremtas Laudibus in longum vates dimittitis aevum, Plurima securi fudistis carmina, Bardi. Et vos barbaricos ritus moremque sinistrum Sacrorum, Druidae, positis repetistis ab armis. Solis nosse deos et coeli numina vobis, Aut solis nescire datum. Nemora alta remotis Incolitis lucis. Vobis auctoribus, umbrae Non tacitas Erebi sedes Ditisque profundi Pallida regna petunt: regit idem spiritus artus Orbe alio: longae (canitis si cognita) vitae Mors media est. Certe populi, quos despicit Arctos, Felices errore suo, quos ille timorum Maximus haud urget, leti metus. Inde ruendi In ferrum mens prona viris, animaeque capaces Mortis: et ignavum, rediturae parcere vitae. Et vos, cirrigeros bellis arcere Caycos Oppositi, petitis Romam, Rhenique feroces Deseritis ripas, et apertum gentibus orbem. Caesar, ut immensae collecto robore vires Audendi maiora fidem fecere, per omnem Spargitur Italiam, vicinaque moenia complet. Vana quoque ad veros accessit fama timores, Irrupitque animos populi, clademque futuram Intulit, et velox properantis nuntia belli Innumeras solvit falsa in praeconia linguas. Est, qui, tauriferis ubi se Mevania campis Explicat, audaces ruere in certamina turmas Adferat, et, qua Nar Tiberino illabitur amni, Barbaricas saevi discurrere Caesaris alas: Ipsum, omnes aquilas collataque signa ferentem, Agmine non uno densisque incedere castris. Nec, qualem meminere, vident: maiorque ferusque Mentibus occurrit, victoque immanior hoste. Hunc inter Rhenum populos Alpesque iacentes, Finibus Arctois patriaque a sede revulsos, Pone sequi, iussamque feris a gentibus urbem, Romano spectante, rapi. Sic quisque pavendo Dat vires famae: nulloque auctore malorum, Quae finxere timent. Nec solum vulgus inani Perculsum terrore pavet: sed curia et ipsi Sedibus exsiluere Patres, invisaque belli Consulibus fugiens mandat decreta senatus. Tunc quae tuta petant, et quae metuenda relinquant, Incerti, quo quemque fugae tulit impetus, urgent Praecipitem populum serieque haerentia longa Agmina prorumpunt. Credas, aut tecta nefandas Corripuisse faces, aut iam, quatiente ruina, Nutantes pendere domos: sic turba per urbem Praecipiti lymphata gradu, velut unica rebus Spes foret adflictis, patrios excedere muros, Inconsulta ruit. Qualis, cum turbidus Auster Repulit a Libycis immensum Syrtibus aequor, Fractaque veliferi sonuerunt pondera mali, Desilit in fluctus, deserta puppe, magister Navitaque, et, nondum sparsa compage carinae, Naufragium sibi quisque facit: sic, urbe relicta, In bellum fugitur. Nullum iam languidus aevo Evaluit revocare parens, coniunxve maritum Fletibus, aut patrii, dubiae dum vota salutis Conciperent, tenuere Lares: nec limine quisquam Haesit et extremo tunc forsitan urbis amatae Plenus abit visu: ruit irrevocabile vulgus. O faciles dare summa deos, eademque tueri Difficiles! Urbem, populis victisque frequentem Gentibus, et generis, coeat si turba, capacem Humani, facilem venturo Caesare praedam Ignavae liquere manus. Cum pressus ab hoste Clauditur externis miles Romanus in oris, Effugit exiguo nocturne pericula vallo, Et subitus rapti munimine cespitis agger Praebet securos intra tentoria somnos: Tu tantum audito bellorum nomine, Roma, Desereris; nox una tuis non credita muris. Danda tamen venia est, tantorum danda pavorum: Pompeio fugiente, timent. Tum ne qua futuri Spes saltem trepidas mentes levet, addita fati Peioris manifesta fides, superique minaces Prodigiis terras implerunt, aethera, pontum. Ignota obscurae viderunt sidera noctes, Ardentemque polum flammis, coeloque volantes Obliquas per inane faces, crinemque timendi Sideris, et terris nutantem regna cometen. Fulgura fallaci micuerunt crebra sereno, Et varias ignis denso dedit aere formas: Nunc iaculum longo, nunc sparso lumine lampas Emicuit coelo. Tacitum sine nubibus ullis Fulmen, et Arctois rapiens e partibus ignem, Percussit Latiale caput: stellaeque minores Per vacuum solitae noctis decurrere tempus, In medium venere diem: cornuque coacto Iam Phoebe toto fratrem cum redderet orbe, Terrarum subita percussa expalluit umbra. Ipse caput medio Titan cum ferret Olympo, Condidit ardentes atra caligine currus, Involvitque orbem tenebris, gentesque coegit Desperare diem: qualem fugiente per ortus Sole Thyesteae noctem duxere Mycenae. Ora ferox Siculae laxavit Mulciber Aetnae; Nec tulit in coelum flammas, sed vertice prono Ignis in Hesperium cecidit latus. Atra Charybdis Sanguineum fundo torsit mare. Flebile saevi Latravere canes. Vestali raptus ab ara Ignis; et ostendens confectas flamma Latinas Scinditur in partes, geminoque cacumine surgit, Thebanos imitata rogos. Tunc cardine tellus Subsedit, veteremque, iugis nutantibus, Alpes Discussere nivem. Tethys maioribus undis Hesperiam Calpen, summumque implevit Atlanta. Indigetes flevisse deos, urbisque laborem Testatos sudore Lares, delapsaque templis Dona suis, dirasque diem foedasse volucres Accipimus; silvisque feras sub nocte relictis Audaces media posuisse cubilia Roma. tunc pecudum faciles humana ad murmura linguae, Monstrosique hominum partus numeroque modoque Membrorum, matremque suus conterruit infans: Diraque per populum Cumanae carmina vatis Vulgantur. Tunc, quos sectis Bellona lacertis Saeva movet, cecinere deos: crinemque rotantes Sanguineum populis ulularunt tristia Galli. Compositis plenae gemuerunt ossibus urnae. Tunc fragor armorum, magnaeque per avia voces Auditae nemorum: et venientes comminus umbrae. Quique colunt iunctos extremis moenibus agros, Diffugiunt: ingens urbem cingebat Erinnys, Excutiens pronam flagranti vertice pinum, Stridentesque comas: Thebanam qualis Agaven Impulit, aut saevi contorsit tela Lycurgi Eumenis: aut qualem iussu Iunonis iniquae Horruit Alcides, viso iam Dite, Megaeram. Insonuere tubae, et quanto clamore cohortes Miscentur, tantum nox atra silentibus umbris Edidit. Et medio visi consurgere Campo Tristia Sullani cecinere oracula manes: Tollentemque caput gelidas Anienis ad undas Agricolae fracto Marium fugere sepulchro. Haec propter placuit Tuscos de more vetusto Acciri vates. Quorum qui maximus aevo Aruns incoluit desertae moenia Lucae, Fulminis edoctus motus, venasque calentes Fibrarum, et monitus volitantis in aere pennae, Monstra iubet primum, nullo quae semine discors Protulerat natura, rapi, sterilique nefandos Ex utero fetus infaustis urere flammis. Mox iubet et totam pavidis a civibus urbem Ambiri, et festo purgantes moenia lustro, Longa per extremos pomoeria cingere fines Pontifices, sacri quibus est permissa potestas. Turba minor ritu sequitur succincta Gabino, Vestalemque chorum ducit vittata sacerdos, Troianam soli cui fas vidisse Minervam. Tunc qui fata deum secretaque carmina servant, Et lotam parvo revocant Almone Cybellen: Et doctus volucres augur servare sinistras: Septemvirque epulis festis, Titiique sodales: Et Salius, laeto portans ancilia collo: Attollensque apicem generoso vertice Flamen. Dumque illi effusam longis anfractibus urbem Circueunt, Aruns dispersos fulminis ignes Colligit, et terrae moesto cum murmure condit, Datque locis nomen sacris. tunc admovet aris Electa cervice marem. Iam fundere Bacchum Ceperat, obliquoque molas inducere cultro: Impatiensque diu non grati victima sacri, Cornua succincti premerent cum torva ministri, Deposito victum praebebat poplite collum. Nec cruor emicuit solitus: sed vulnere largo Diffusum rutilo nigrum pro sanguine virus. Palluit attonitus sacris feralibus Aruns, Atque iram superum raptis quaesivit in extis. Terruit ipse color vatem: nam pallida taetris Viscera tincta notis, gelidoque infecta cruore Plurimus adsperso variabat sanguine livor. Cernit tabe iecur madidum: venasque minaces Hostili de parte videt. Pulmonis anheli Fibra latet, parvusque secat vitalia limes. Cor iacet: et saniem per hiantes viscera rimas Emittunt: produntque suas omenta latebras. Quodque (nefas) nullis impune apparuit extis, Ecce, videt capiti fibrarum increscere molem Alterius capitis: pars aegra et marcida pendet, Pars micat et celeri venas movet improba pulsu. His ubi concepit magnorum fata malorum, Exclamat: Vix fas, superi, quaecumque monetis Prodere me populis: neque enim tibi summe litavi Iuppiter hoc sacrum: caesique in pectora tauri Inferni venere dei. Non fanda timemus: Sed venient maiora metu. Di visa secundent, Et fibris sit nulla fides; sed conditor artis Finxerit ista Tages. Flexa sic omina Tuscus Involvens multaque tegens ambage canebat. At Figulus, cui cura deos secretaque coeli Nosse fuit, quem non stellarum Aegyptia Memphis Aequaret visu, numerisque moventibus astra, Aut hic errat, ait, nulla cum lege per aevum Mundus, et incerto discurrunt sidera motu: Aut, si fata movent, Urbi generique paratur Humano matura lues. Terraene dehiscent, Subsidentque urbes? an tollet fervidus aer Temperiem ? segetes tellus infida negabit? Omnis an infusis miscebitur unda venenis? Quod cladis genus, o superi, qua peste paratis Saevitiam? Extremi multorum tempus in unum Convenere dies. Summo si frigida coelo Stella nocens nigros Saturni accenderet ignes, Deucalioneos fudisset Aquarius imbres, Totaque diffuso latuisset in aequore tellus. Si saevum radiis Nemeaeum, Phoebe, Leonem Nunc premeres, toto fluerent incendia mundo, Succensusque tuis flagrasset curribus aether. Hi cessant ignes: tu, qui flagrante minacem Scorpion incendis cauda, chelasque peruris, Quid tantum, Gradive, paras? Nam mitis in alto Iuppiter occasu premitur, Venerisque salubre Sidus hebet, motuque celer Cyllenius haeret, Et coelum Mars solus habet. Cur signa meatus Deseruere suos, mundoque obscura feruntur: Ensiferi nimium fulget latus Orionis ? Imminet armorum rabies: ferrique potestas Confundet ius omne manu: scelerique nefando Nomen erit virtus: multosque exibit in annos Hic furor. Et superos quid prodest poscere finem? Cum domino pax ista venit. Duc, Roma, malorum Continuam seriem, clademque in tempora multa Extrahe, civili tantum iam libera bello. Terruerant satis haec pavidam praesagia plebem: Sed maiora premunt. Nam qualis vertice Pindi Edonis Ogygio decurrit plena Lyaeo: Talis et attonitam rapitur matrona per urbem, Vocibus his prodens urgentem pectora Phoebum: Quo feror, o Paean? Qua me super aethera raptam Constituis terra? Video Pangaea nivosis Cana iugis, latoque Aemi sub rupe Philippos. Quis furor hic, o Phoebe, doce: quo tela manusque Romanae miscent acies, bellumque sine hoste est? Quo diversa feror? Primos me ducis in ortus, Qua mare Lagei mutatur gurgite Nili. Hunc ego, fluminea deformis truncus arena Qui iacet, agnosco: dubiam super aequora Syrtin Arentemque feror Libyen, quo tristis Erinnys Transtulit Emathias acies. Nunc desuper Alpis Nubiferae colles, atque aeriam Pyrenen Abripimur. Patriae sedes remeamus in urbis, Impiaque in medio peraguntur bella senatu. Consurgunt partes iterum, totumque per orbem Rursus eo. Nova da mihi cernere litora Ponti, Telluremque novam: vidi iam, Phoebe, Philippos. Haec ait, et lasso iacuit defecta furore.
Iamque irae patuere deum, manifestaque belli Signa dedit mundus: legesque et foedera rerum Praescia monstrifero vertit natura tumultu, Indixitque nefas. Cur hanc tibi, rector Olympi, Sollicitis visum mortalibus addere curam, Noscant venturas ut dira per omina clades? Sive parens rerum cum primum informia regna Materiemque rudem flamma cedente recepit, Finxit in aeternum caussas, qua cuncta coercet, Se quoque lege tenens, et saecula iussa ferentem Fatorum immoto divisit limite mundum: Sive nihil positum est, sed Fors incerta vagatur, Fertque refertque vices, et habet mortalia casus: Sit subitum, quodcumque paras: sit caeca futuri Mens hominum fati: liceat sperare timenti. Ergo ubi concipiunt, quantis sit cladibus orbi Constatura fides superum, ferale per urbem Iustitium: latuit plebeio tectus amictu Omnis honos: nullos comitata est purpura fasces. Tunc questus tenuere suos, magnusque per omnes Errabat sine voce dolor. Sic funere primo Attonitae tacuere domus, cum corpora nondum Conclamata iacent, nec mater crine soluto Exigit ad saevos famularum brachia planctus: Sed cum membra premit fugiente rigentia vita, Vultusque exanimes, oculosque in morte natantes, Necdum est ille dolor, sed iam metus: incubat amens, Miraturque malum. Cultus matrona priores Deposuit: moestaeque tenent delubra catervae. Hae lacrimis sparsere deos, hae pectora duro Adfixere solo, lacerasque in limine sacro Attonitae fudere comas, votisque vocari Adsuetas crebris feriunt ululatibus aures. Nec cunctae summi templo iacuere Tonantis: Divisere deos, et nullis defuit aris Invidiam factura parens: quarum una madentes Scissa genas, planctu liventes atra lacertos, Nunc, ait, o miserae contundite pectora matres, Nunc laniate comas, neve hunc differte dolorem, Et summis servate malis: nunc flere potestas, Dum pendet fortuna ducum: cum vicerit alter, Gaudendum est. His se stimulis dolor ipse lacessit. Nec non bella viri diversaque castra petentes Effundunt iustas in numina saeva querelas: O miserae sortis, quod non in Punica nati Tempora, Cannarum fuimus Trebiaeque iuventus. Non pacem petimus, superi: date gentibus iras: Nunc urbes excite feras: coniuret in armis Mundus: Achaemeniis decurrant Medica Susis Agmina: Massageten Sythicus non adliget Ister: Fundat ab extremo flavos Aquilone Suevos Albis, et indomitum Rheni caput: omnibus hostes Reddite nos populis: civile avertite bellum. Hinc Dacus premat, inde Getes: occurrat Iberis Alter, ad Eoas hic vertat signa pharetras: Nulla vacet tibi, Roma, manus. Vel perdere nomen Si placet Hesperium, superi, collapsus in ignem Plurimus ad terram per fulmina decidat aether. Saeve parens, utrasque simul partesque ducesque, Dum nondum meruere, feri. Tantone novorum Proventu scelerum quaerunt, uter imperet Urbi? Vix tanti fuerat, civilia bella movere, Ut neuter. Tales pietas peritura querelas Egerit. At miseros angit sua cura parentes, Oderuntque gravis vivacia fata senectae, Servatosque iterum bellis civilibus annos. Atque aliquis, magno quaerens exempla timori, Non alios, inquit, motus tunc fata parabant, Cum post Teutonicos victor Libycosque triumphos Exsul limosa Marius caput abdidit ulva. Stagna udi texere soli laxaeque paludes Depositum, Fortuna, tuum: mox vincula ferri Exedere senem, longusque in carcere paedor. Consul e eversa felix moriturus in Urbe Poenas ante dabat scelerum. Mors ipsa refugit Saepe virum, frustraque hosti concessa potestas Sanguinis invisi: primo qui caedis in ictu Diriguit, ferrumque manu torpente remisit. Viderat immensum tenebroso in carcere lumen Terribilesque deas scelerum, Mariumque futurum; Audieratque pavens: Fas haec contingere non est Colla tibi: debet multas hic legibus aevi, Ante suam, mortes: vanum depone furorem. Si libet ulcisci deletae funera gentis, Hunc, Cimbri, servate senem. Non ille favore Numinis, ingenti superum protectus ab ira, Vir ferus, et Romam cupienti perdere fato Suffciens. Idem pelago delatus iniquo Hostilem in terram, vacuisque mapalibus actus, Nuda triumphati iacuit per regna Iugurthae, Et Poenos pressit cineres. Solatia fati Carthago Mariusque tulit: pariterue iacentes Ignovere deis. Libycas ibi colligit iras. Ut primum fortuna redit, servilia solvit Agmina: conflato saevas ergastula ferro Exeruere manus. Nulli gestanda dabantur Signa ducis, nisi qui scelerum iam fecerat usum, Attuleratque in castra nefas. Pro fata! quis ille, Quis fuit ille dies, Marius quo moenia victor Corripuit! quantoque gradu mors saeva cucurrit! Nobilitas cum plebe perit: lateque vagatur Ensis, et a nullo revocatum est pectore ferrum. Stat cruor in templis: multaque rubentia caede Lubrica saxa madent. Nulli sua profuit aetas. Non senis extremum piguit vergentibus annis Praecipitasse diem: nec prima in limine vitae Infantis miseri nascentia rumpere fata. Crimine quo parvi caedem potuere mereri? Sed satis est iam, posse mori. Trahit ipse furoris Impetus: et, visum lenti, quaesisse nocentem. In numerum pars magna perit: rapuitque cruentus Victor ab ignota vultus cervice recisos, Dum vacua pudet ire manu. Spes una salutis, Oscula pollutae fixisse trementia dextrae. Mille licet gladii mortis nova signa sequantur, Degener o populus, vix saecula longa decorum Sic meruisse viris, nedum breve dedecus aevi, Et vitam, dum Sulla redit. Cui funera vulgi Flere vacet? Vix te sparsum per viscera, Baebi, Innumeras intercarpentis membra coronae Discerpsisse manus: aut te, praesage malorum Antoni, cuius laceris pendentia canis Ora ferens miles festae rorantia mensae Imposuit. Truncos laceravit Fimbria Crassos. Saeva Tribunicio maduerunt robora tabo. Te quoque neglectum violatae, Scaevola, dextrae Ante ipsum penetrale deae semperque calentes Mactavere focos: parvum sed fessa senectus Sanguinis effudit iugulo, flammisque pepercit. Septimus haec sequitur, repetitis fascibus, annus: Ille fuit vitae Mario modus, omnia passo, Quae peior fortuna potest, atque omnibus uso, Quae melior: mensoque, homini quid fata pararent. Iam, quot apud Sacri cecidere cadavera portum, Aut Collina tulit stratas quot porta catervas, Tunc cum paene caput mundi rerumque potestas Mutavit translata locum, Romanaque Samnis Ultra Caudinas speravit vulnera Furcas! Sulla quoque immensis accessit cladibus ultor. Ille quod exiguum restabat sanguinis Urbi Hausit: dumque nimis iam putria membra recidit, Excessit medicina modum, nimiumque secuta est, Qua morbi duxere, manus. Periere nocentes; Sed cum iam soli possent superesse nocentes. Tum data libertas odiis, resolutaque legum Frenis ira ruit. Non uni cuncta dabantur, Sed fecit sibi quisque nefas. Semel omnia victor Iusserat. Infandum domini per viscera ferrum Exegit famulus: nati maduere paterno Sanguine. Certatum est, cui cervix caesa parentis Cederet: in fratrum ceciderunt praemia fratres. Busta repleta fuga, permixtaque viva sepultis Corpora: nec populum latebrae cepere ferarum. Hic laqueo fauces elisaque guttura fregit: Hic, se praecipiti iaculatus pondere, dura Dissiluit percussus humo; mortesque cruento Victori rapuere suas: hic robora busti Exstruit ipse sui, necdum omni sanguine fuso Desilit in flammas, et, dum licet, occupat ignes. Colla ducum pilo trepidam gestata per Urbem, Et medio congesta foro. Cognoscitur illic, Quidquid ubique iacet scelerum. Non Thracia tantum Vidit Bistonii stabulis pendere tyranni; Postibus Antaei Libye: nec Graecia moerens Tot laceros artus Pisaea flevit in aula. Cum iam tabe fluunt, confusaque tempore multo Amisere notas, miserorum dextra parentum Colligit, et pavido subducit cognita furto. Meque ipsum memini, caesi deformia fratris Ora rogo cupidum vetitisque imponere flammis, Omnia Sullanae lustrasse cadavera pacis, Perque omnes truncos, cum qua cervice recisum Conveniat, quaesisse caput. Quid sanguine manes Placatos Catuli referam? cum victima tristes Inferias Marius forsan nolentibus umbris Pendit, inexpleto non fanda piacula busto: Cum laceros artus, aequataque vulnera membris Vidimus, et toto quamvis in corpore caeso Nil animae letale datum, moremque nefandae Dirum saevitiae, pereuntis parcere morti. Avulsae cecidere manus, exsectaque lingua Palpitat, et muto vacuum ferit aera motu. Hic aures, alius spiramina naris aduncae Amputat: ille cavis evolvit sedibus orbes, Ultimaque effundit spectatis lumina membris. Vix erit ulla fides, tam saevi criminis unum Tot poenas cepisse caput. Sic mole ruinae Fracta sub ingenti miscentur pondere membra: Nec magis informes veniunt ad litora trunci, Qui medio periere freto. Quid perdere fructum Iuvit, et, ut vilem, Marii confundere vultum? Ut scelus hoc Sullas caedesque ostensa placeret, Agnoscendus erat. Vidit Fortuna colonos Praenestina suos cunctos simul ense recisos, Unius populum pereuntem tempore mortis. Tunc flos Hesperiae, Latii iam sola iuventus, Concidit, et miserae maculavit ovilia Romae. Tot simul infesto iuvenes occumbere leto, Saepe fames, pelagique furor, subitaeque ruinae, Aut coeli terraeque lues, aut bellica clades Numquam poena fuit. Densi vix agmina vulgi Inter et exsangues, immissa morte, catervas Victores movere manus. Vix caede peracta Procumbunt, dubiaque labant cervice: sed illos Magna premit strages: peraguntque cadavera partem Caedis: viva graves elidunt corpora trunci. Intrepidus tanti sedit securus ab alto Spectator sceleris: miseri tot milia vulgi Non piguit iussisse mori. Congesta recepit Omnia Tyrrhenus Sullana cadavera gurges. In fluvium primi cecidere, in corpora summi. Praecipites haesere rates, et strage cruenta Interruptus aquis fluxit prior amnis in aequor. Ad molem stetit unda sequens, dum sanguinis alti Vis sibi fecit iter, campumque effusa per omnem, Praecipitique ruens Tiberina ad flumina rivo Haerentes adiuvit aquas: nec iam alveus amnem, Nec retinent ripae, redditque cadavera campo. Tandem Tyrrhenas vix eluctatus in undas Sanguine caeruleum torrenti dividit aequor. Hisne Salus rerum, Felix his Sulla vocari, His meruit tumulum medio sibi tollere Campo? Haec rursus patienda manent: hoc ordine belli Ibitur: hic stabit civilibus exitus armis. Quamquam agitant graviora metus, multumque coitur Humani generis maiore in praelia damno, Exsulibus Mariis bellorum maxima merces Roma recepta fuit: nec plus victoria Sullae Praestitit, invisas penitus quam tollere partes. Hos alio, Fortuna, vocas, olimque potentes Concurrunt. Neuter civilia bella moveret, Contentus, quo Sulla fuit. Sic moesta senectus Praeteritique memor flebat, metuensque futuri. At non magnanimi percussit pectora Bruti Terror, et in tanta pavidi formidine motus Pars populi lugentis erat: sed nocte sopora, Parrhasis obliquos Helice cum verteret axes, Atria cognati pulsat non ampla Catonis. Invenit insomni volventem publica cura Fata virum casusque Urbis, cunctisque timentem, Securumque sui; farique his vocibus orsus: Omnibus expulsae terris olimque fugatae Virtutis iam sola fides, quam turbine nullo Excutiet fortuna tibi; tu mente labantem Dirige me, dubium certo tu robore firma: Namque alii Magnum vel Caesaris arma sequantur: Dux Bruto Cato solus erit. Pacemne tueris, Inconcussa tenens dubio vestigia mundo? An placuit, ducibus scelerum populique furentis Cladibus immixtum, civile absolvere bellum? Quemque suas rapiunt scelerata in proelia caussae: Hos polluta domus, legesque in pace timendae; Hos ferro fugienda fames, mundique ruinae Permiscenda fides. Nullum furor egit in arma; Castra petunt magna victi mercede: tibi uni Per se bella placent? Quid tot durasse per annos Profuit immunem corrupti moribus aevi? Hoc solum longae pretium virtutis habebis: Accipient alios, facient te bella nocentem. Ne tantum, o superi, liceat feralibus armis, Has etiam movisse manus: nec pila lacertis Missa tuis caeca telorum in nube ferantur: Nec tanta in casum virtus eat. Ingeret omnis Se belli fortuna tibi. Quis nolet in isto Ense mori, quamvis alieno vulnere labens, Et scelus esse tuum? Melius tranquilla sine armis Otia solus ages, sicut coelestia semper Inconcussa suo volvuntur sidera lapsu. Fulminibus propior terrae succenditur aer, Imaque telluris ventos tractusque coruscos Flammarum accipiunt: nubes excedit Olympus Lege deum. Minimas rerum discordia turbat: Pacem summa tenent. Quam laete Caesaris aures Accipient, tantum venisse in proelia civem! Nam praelata suis numquam diversa dolebit Castra ducis Magni. Nimium placet ipse, Catoni Si bellum civile placet. Pars magna senatus Et duce privato gesturus proelia consul Sollicitant, proceresque alii: quibus adde Catonem Sub iuga Pompeii, tote iam liber in orbe Solus Caesar erit. Quodsi pro legibus arma Ferre iuvat patriis, libertatemque tueri: Nunc neque Pompeii Brutum nec Caesaris hostem, Post bellum victoris habes. Sic fatur. At illi Arcano sacras reddit Cato pectore voces: Summum, Brute, nefas civilia bella fatemur: Sed quo fata trahunt, virtus secura sequetur. Crimen erit superis, et me fecisse nocentem. Sidera quis mundumque valet spectare cadentem, Expers ipse metus? quis, cum ruat arduus aether, Terra labet, mixto coeuntis pondere mundi, Compressas tenuisse manus Gentesne furorem Hesperium ignotae Romanaque bella sequentur, Deductique fretis alio sub sidere reges; Otia solus agam? Procul hunc arcete furorem, O superi, motura Dahas ut clade Getasque, Securo me, Roma cadat. Ceu morte parentem Natorum orbatum, longum producere funus Ad tumulum iubet ipse dolor: iuvat ignibus atris Inseruisse manus, constructoque aggere busti Ipsum atras tenuisse faces: non ante revellar, Exanimem quam te complectar, Roma, tuumque Nomen, libertas, et inanem prosequar umbram. Sic eat: immites Romana piacula divi Plena ferant: nullo fraudemus sanguine bellum. O utinam coelique deis erebique liceret Hoc caput in cunctas damnatum exponere poenas! Devotum hostiles Decium pressere catervae: Me geminae figant acies, me barbara telis Rheni turba petat: cunctis ego pervius hastis Excipiam medius totius vulnera belli. Hic redimat sanguis populos: hac caede luatur, Quidquid Romani meruerunt pendere mores. Ad iuga cur faciles populi, cur saeva volentes Regna pati pereunt? Me solum invadite ferro, Me frustra leges et inania iura tuentem: Hic dabit, hic pacem iugulus, finemque laborum Gentibus Hesperiis: post me regnare volenti Non opus est bello. Quin publica signa ducemque Pompeium sequimur? Nec, si fortuna favebit, Hunc quoque totius sibi ius promittere mundi Non bene compertum est. Ideo me milite vincat, Ne sibi se vicisse putet. Sic fatur, et acres Irarum movit stimulos, iuvenisque calorem Excitat in nimios belli civilis amores. Interea, Phoebo gelidas pellente tenebras, Pulsatae sonuere fores: quas sancta relicto Hortensi moerens irrupit Marcia busto: Quondam virgo toris melioris iuncta mariti: Mox, ubi, connubii pretium mercesque, soluta est Tertia iam soboles, alios fecunda penates Impletura datur, geminas ex sanguine matris Permixtura domos. Sed postquam condidit urna Supremos cineres, miserando concita vultu, Effusas laniata comas, concussaque pectus Verberibus crebris, cineresque ingesta sepulcri, Non aliter placitura viro, sic moesta profatur: Dum sanguis inerat, dum vis materna, peregi Iussa, Cato, et geminos excepi foeta maritos. Visceribus lassis, partuque exhausta, revertor Iam nulli tradenda viro. Da foedera prisci Illibata tori: da tantum nomen inane Connubii: liceat tumulo scripsisse, CATONIS MARCIA; nec dubium longo quaeratur in aevo, Mutarim primas expulsa, an tradita, taedas. Non me laetorum comitem rebusque secundis Accipis: in curas venio partemque laborum. Da mihi castra sequi. Cur tuta in pace relinquar, Et sit civili propior Cornelia bello? Hae flexere virum voces, et, tempora quanquam Sint aliena toris, iam fato in bella vocante, Foedera sola tamen, vanaque carentia pompa Iura placent, sacrisque deos admittere testes. Festa coronato non pendent limine serta; Infulaque in geminos discurrit candida postes, Legitimaeque faces, gradibusque adclivis eburnis Stat torus, et picto vestes discriminat auro: Turritaque premens frontem matrona corona Translata vetuit contingere limina planta. Non, timidum nuptae leviter tectura pudorem, Lutea demissos velarunt flammea vultus: Balteus haud fluxos gemmis adstrinxit amictus, Colla monile decens, humerisque haerentia primis Suppara nudatos cingunt angusta lacertos. Sic, ut erat, moesti servat lugubria cultus, Quoque modo natos, hoc est amplexa maritum. Obsita funerea celatur purpura lana; Non soliti lusere sales: nec more Sabino Excepit tristis convicia festa maritus. Pignora nulla domus, nulli coiere propinqui. Iunguntur taciti, contentique auspice Bruto. Ille nec horrificam sancto dimovit ab ore Caesariem, duroque admisit gaudia vultu. - Ut primum tolli feralia viderat arma, Intonsos rigidam in frontem descendere canos Passus erat, moestamque genis increscere barbam. Uni quippe vacat studiisque odiisque carenti, Humanum lugere genus. - Nec foedera prisci Sunt tentata tori: iusto quoque robur amori Restitit. Hi mores, haec duri immota Catonis Secta fuit: servare modum, finemque tenere, Naturamque sequi, patriaeque impendere vitam; Nec sibi, sed toti genitum se credere mundo. Huic epulae, vicisse famem: magnique penates, Submovisse hiemem tecto: pretiosaque vestis, Hirtam membra super Romani more Quiritis Induxisse togam: Venerisque huic maximus usus, Progenies; Urbi pater est, Urbique maritus: Iustitiae cultor, rigidi servator honesti: In commune bonus: nullosque Catonis in actus Subrepsit partemque tulit sibi nata voluptas. Interea trepido discedens agmine Magnus Moenia Dardanii tenuit Campana coloni. Haec placuit belli sedes, hinc summa moventi Hostis in occursum sparsas extendere partes, Umbrosis mediam qua collibus Apenninus Erigit Italiam, nullo qua vertice tellus Altius intumuit, propiusve accessit Olympo. Mons inter geminas medius se porrigit undas Inferni superique maris: collesque coercent Hinc Tyrrhena vado frangentes aequora Pisae, Illinc Dalmaticis obnoxia fluctibus Ancon. Fontibus hic vastis immensos concipit amnes, Fluminaque in gemini spargit divortia ponti. In laevum cecidere latus veloxque Metaurus, Crustumiumque rapax, et iunctus Sapis Isauro, Senaque, et Adriacas qui verberat Aufidus undas: Quoque magis nullum tellus se solvit in amnem, Eridanus fractas devolvit in aequora silvas Hesperiamque exhaurit aquis. Hunc fabula primum Populea fluvium ripas umbrasse corona: Cumque, diem pronum transverso limite ducens, Succendit Phaethon flagrantibus aethera loris, Gurgitibus raptis penitus tellure perusta, Hunc habuisse pares Phoebeis ignibus undas. Non minor hic Nilo, si non per plana iacentis Aegypti Libycas Nilus stagnaret arenas. Nec minor hic Istro, nisi quod, dum permeat orbem Ister, casuros in quaelibet aequora fontes Accipit, et Scythicas exit non solus in undas. Dexteriora petens montis declivia Tibrim Unda facit, Rutubamque cavum. Delabitur inde Vulturnusque celer, nocturnaeque editor aurae Sarnus, et umbrosae Liris per regna Maricae Vestinis impulsus aquis, radensque Salerni Culta Siler, nullasque vado qui Macra moratus Alnos, vicinae percurrit in aequora Lunae. Longior educto qua surgit in aera dorso, Gallica rura videt, devexasque aspicit Alpes. Tunc Umbris Marsisque ferax, domitusque Sabelle Vomere, piniferis amplexus rupibus omnes Indigenas Latii populos, non deserit ante Hesperiam, quam cum Scyllaeis clauditur undis, Extenditque suas in templa Lacinia rupes; Longior Italia, donec confinia pontus Solveret incumbens, terrasque repelleret aequor. At postquam gemino tellus elisa profundo est, Extremi colles Siculo cessere Peloro. Caesar, in arma furens, nulla, nisi sanguine fuso, Gaudet habere vias, quod non terat hoste vacantes Hesperiae fines, vacuosque irrumpat in agros, Atque ipsum non perdat iter, consertaque bellis Bella gerat. Non tam portas intrare patentes, Quam fregisse, iuvat: nec tam patiente colono Arva premi, quam si ferro populetur et igni. Concessa pudet ire via, civemque videri. Tunc urbes Latii dubiae, varioque favore Ancipites, quamquam primo terrore ruentis Cessurae belli, denso tamen aggere firmant Moenia, et abrupto circumdant undique vallo: Saxorumque orbes, et quae super eminus hostem Tela petant, altis murorum turribus aptant. Pronior in Magnum populus, pugnatque minaci Cum terrore fides: ut, cum mare possidet Auster Flatibus horrisonis, hunc aequora tota sequuntur: Si rursus tellus, pulsu laxata tridentis Aeolii, tumidis immittat fluctibus Eurum, Quamvis icta novo, ventum tenuere priorem Aequora, nubiferoque polus cum cesserit Euro, Vindicat unda Notum. Facilis sed vertere mentes Terror erat, dubiamque fidem fortuna ferebat. Gens Hetrusca fuga trepidi nudata Libonis, Iusque sui pulso iam perdidit Umbria Thermo. Nec gerit auspiciis civilia bella paternis Caesaris audito conversus nomine Sulla. Varus, ut admotae pulsarunt Auximon alae, Per diversa ruens neglecto moenia tergo, Qua silvae, qua saxa, fugit. Depellitur arce Lentulus Asculea. Victor cedentibus instat, Divertitque acies: solusque ex agmine tanto Dux fugit, et nullas ducentia signa cohortes. Tu quoque commissae nudatam deseris arcem, Scipio, Nuceriae: quamquam firmissima pubes His sedeat castris, iampridem Caesaris armis Parthorum seducta metu: qua Gallica damna Supplevit Magnus, dumque ipse ad bella vocaret, Donavit socero Romani sanguinis usum. At te Corfini validis circumdata muris Tecta tenent, pugnax Domiti: tua classica servat Oppositus quondam polluto tiro Miloni. Ut procul immensam campo consurgere nubem, Ardentesque acies percussis sole corusco Conspexit telis, Socii, decurrite, dixit, fluminis ad ripas, undaeque immergite pontem: Et tu montanis totus nunc fontibus exi, Atque omnes trahe, gurges, aquas ut spumeus alnos, Discussa compage, feras. Hoc limite bellum Haereat, hac hostis lentus terat otia ripa. Praecipitem cohibete ducem: victoria nobis Hic primum stans Caesar erit. Nec plura locatus, Devolvit rapidum nequidquam moenibus agmen. Nam prior e campis ut conspicit, amne soluto, Rumpi Caesar iter, calida prolatus ab ira: Non satis est, muris latebras quaesisse pavori? Obstruitis campos, fluviisque arcere paratis, Ignavi? Non, si tumido me gurgite Ganges Submoveat, stabit iam flumine Caesar in ullo, Post Rubiconis aquas. Equitum properate catervae: Ite simul pedites: ruiturum adscendite pontem. Haec ubi dicta, levis totas accepit habenas In campum sonipes: crebroque simillima nimbo Trans ripam validi torserunt tela lacerti. Ingreditur pulsa fluvium statione vacantem Caesar, et ad tutas hostis compellitur arces. Et iam moturas ingentia pondera turres Erigit, et mediis subrepsit vinea muris: Ecce, nefas belli, reseratis agmina portis Captivum traxere ducem, civisque superbi Constitit ante pedes. Vultu tamen alta minaci Nobilitas recta ferrum cervice poposcit. Scit Caesar poenamque peti, veniamque timeri. Vive, licet nolis, et nostro munere, dixit, Cerne diem. Victis iam spes bona partibus esto, Exemplumque mei: vel, si libet, arma retenta; Et nihil hac venia, si viceris ipse, paciscor. Fatur, et adstrictis laxari vincula palmis Imperat. Heu quanto melius vel caede peracta Parcere Romano potuit fortuna pudori; Poenarum extremum cui fit, quod castra secutus Sit patriae Magnumque ducem totumque senatum, Ignosci. Premit ille graves interritus iras, Et secum: Romamne petes, pacisque recessus, Degener? In medios belli non ire furores, Iamdudum moriture, paras? Rue certus, et omnes Lucis rumpe moras, et Caesaris effuge munus. Nescius interea capti ducis, arma parabat Magnus, ut immixto firmaret robore partes. Iamque secuturo iussurus classica Phoebo, Tentandasque ratus moturi militis iras, Adloquitur tacitas veneranda voce cohortes: O scelerum ultores, melioraque signa secuti, O vere Romana manus, quibus arma senatus Non privata dedit, voti deposcite pugnam. Ardent Hesperii saevis populatibus agri: Gallica per gelidas rabies effunditur Alpes: Iam tetigit sanguis pollutos Caesaris enses. Di melius, belli tulimus quod damna priores. Coeperit inde nefas. Iamiam, me praeside, Roma Supplicium poenamque petat. Neque enim ista vocari Proelia iusta decet, patriae sed vindicis iram. Nec magis hoc bellum est, quam cum Catilina paravit Arsuras in tecta faces, sociusque furoris Lentulus, exsertique manus vesana Cethegi. O rabies miseranda ducis! Cum fata Camillis Te, Caesar, magnisque velint miscere Metellis, Ad Cinnas Mariosque veni. Sternere profecto, Ut Catulo iacuit Lepidus, nostrasque secures Passus, Sicanio tegitur qui Carbo sepulcro, Quique feros movit Sertorius exsul Iberos. Quamquam, si qua fides, his te quoque iungere, Caesar, Invideo, nostrasque manus quod Roma furenti Opposuit. Parthorum utinam post praelia sospes, Et Scythicis Crassus victor remeasset ab oris, Ut simili caussa caderes, qua Spartacus hostis. Te quoque si superi titulis accedere nostris Iusserunt, valet in torquendo dextera pilo: Peridus haec iterum circum praecordia sanguis Incaluit: disces non esse ad bella fugaces, Qui pacem potuere pati. Licet ille solutum Defectumque vocet, ne vos mea terreat aetas. Dux sit in his castris senior, dum miles in illis. Quo potuit civem populus perducere liber, Adscendi, supraque nihil, nisi regna, reliqui. Non privata cupit, Romana quisquis in urbe Pompeium transire parat. Hinc consul uterque, Hinc acies statura ducum est. Caesarne senatus Victor erit? Non tam caeco trahis omnia cursu, Teque nihil, Fortuna, pudet. Multisne rebellis Gallia iam lustris aetasque impensa labori Dant animos? Rheni gelidis quod fugit ab undis, Oceanumque vocans incerti stagna profundi, Territa quaesitis ostendit terga Britannis? An vanae tumuere minae, quod fama furoris Expulit armatam patriis e sedibus Urbem? Heu demens, non te fugiunt, me cuncta sequuntur: Qui cum signa tuli toto fulgentia ponto, Ante bis exactum quam Cynthia conderet orbem, Omne fretum metuens pelagi pirata reliquit, Angustaque domum terrarum in sede poposcit. Idem ego per Sythici profugum divortia Ponti Indomitum regem, Romanaque fata morantem, Ad mortem, Sulla felicior, ire coegi. Pars mundi mihi nulla vacat: sed tota tenetur Terra meis, quocumque iacet sub sole, tropaeis. Hinc me victorem geldas ad Phasidos undas Arctos habet: calida medius mihi cognitus axis Aegypto, atque umbras nusquam flectente Syene. Occasus mea iura timent, Tethynque fugacem Qui ferit Hesperius post omnia flumina Baetis. Me domitus cognovit Arabs, me Marte feroces Heniochi, notique erepto vellere Colchi. Cappadoces mea signa timent: et dedita sacris Incerti Iudaea dei, mollisque Sophene. Armenios, Cilicasque feros, Taurosque subegi. Quod socero bellum, praeter civile, reliqui? Verba ducis nullo partes clamore sequuntur, Nec matura petunt promissae classica pugnae. Sensit et ipse metum Magnus; placuitque referri Signa, nec in tantae discrimina mittere pugnae Iam victum fama non visi Caesaris agmen. Pulsus ut armentis primo certamine taurus Silvarum secreta petit, vacuosque per agros Exsul in adversis explorat cornua truncis; Nec redit in pastus, nisi cum cervice recepta Excussi placuere tori: mox reddita victor Quoslibet in saltus comitantibus agmina tauris Invito pastore trahit: sic viribus impar Tradidit Hesperiam, profugusque per Apula rura Brundusii tutas conscendit Magnus in arces. Urbs est Dictaeis olim possessa colonis, Quos profugos Creta vexere per aequora puppes Cecropiae, victum mentitis Thesea velis. Hac latus angustum iam se cogentis in arcum Hesperiae tenuem producit in aequora linguam, Hadriacas flexis claudit quae cornibus undas. Nec tamen hoc arctis immissum faucibus aequor Portus erat, si non violentos insula Coros Exciperet saxis, lapsasque refunderet undas. Hinc illinc montes scopulosae rupis aperto Opposuit natura mari, flatusque removit, Ut tremulo starent contentae fune carinae. Hinc late patet omne fretum, seu vela ferantur In portus, Corcyra, tuos, seu laeva petatur Illyris Ionias vergens Epidamnos in undas Huc fuga nautarum, cum totas Hadria vires Movit, et in nubes abiere Ceraunia, quumque Spumoso Calaber perfunditur aequore Sason. Ergo ubi nulla fides rebus post terga relictis, Nec licet ad duros Martem convertere Iberos, Cum mediae iaceant immensis tractibus Alpes: Tum subole ex tanta natum, cui firmior aetas, Adfatur: Mundi iubeo tentare recessus. Euphratem Nilumque move, quo nominis usque Nostri fama venit, quas est vulgata per urbes Post me Roma ducem. Sparsos per rura colonos Redde mari Cilicas. Pharios hinc concute reges, Tigranemque meum. Nec Pharnacis arma relinquas, Admoneo, nec tu populos utraque vagantes Armenia, Pontique feras per litora gentes, Rhipaeasoue manus, et quas tenet aequore denso Pigra palus Scythici patiens Maeotica plaustri. Sed quid plura moror? totos mea, nate, per ortus Bella feres, totoque urbes agitabis in orbe Perdomitas: omnes redeant in castra triumphi. Et vos, qui Latios signatis nomine fastos, Primus in Epirum Boreas agat: inde per arva Graiorum Macetumque novas adquirite vires, Dum paci dat tempus hiems. Sic fatur, et omnes Iussa gerunt, solvuntque cavas a litore puppes. At numquam patiens pacis longaeque quietis Armorum, ne quid fatis mutare liceret, Adsequitur, generique premit vestigia Caesar. Sufficerent aliis primo tot moenia cursu Rapta, tot oppressae depulsis hostibus arces: Ipsa, caput mundi, bellorum maxima merces, Roma, capi facilis. Sed Caesar, in omnia praeceps, Nil actum credens, cum quid superesset agendum, Instat atrox: et adhuc, quamvis possederit omnem Italiam, extremo sedeat quod litore Magnus, Communem tamen esse dolet: nec rursus aperto Vult hostes errare freto, sed molibus undas Obstruit, et latum deiectis rupibus aequor. Cedit in immensum cassus labor: omnia pontus Haurit saxa vorax, montesque immiscet arenis: Ut maris Aegaei medias si celsus in undas Depellatur Eryx, nullae tamen aequore rupes Emineant; vel si convulso vertice Gaurus Decidat in fundum penitus stagnantis Averni. Ergo ubi nulla vado tenuit sua pondera moles, Tunc placuit caesis innectere vincula silvis, Roboraque immensis late religare catenis. Tales fama canit tumidam super aequora Xerxem Construxisse vias, multum cum pontibus ausus, Europamque Asiae, Sestonque admovit Abydo, Incessitque fretum rapidi super Hellesponti, Non Eurum Zephyrumque timens; cum vela ratesque In medium deferret Athon. Sic ora profundi Arctantur casu nemorum: tunc aggere multo Surgit opus, longaeque tremunt super aequor turres. Pompeius tellure nova compressa profundi Ora videns, curis animum mordacibus angi, Ut reseret pelagus, spargatque per aequora bellum. Saepe Noto plenae, tensisque rudentibus actae Ipsa maris per claustra rates fastigia molis Discussere salo, spatiumque dedere carinis: Tortaque per tenebras validis ballista lacertis, Multifidas iaculata faces. Ut tempora tandem Furtivae placuere fugae: ne litora clamor Nauticus exagitet, neu buccina dividat horas, Neu tuba praemonitos perducat ad aequora nautas, Praecepit sociis. Iam coeperat ultima Virgo Phoebum laturas ortu praecedere Chelas, Cum taciti solvere rates. Non anchora voces Movit, dum spissis avellitur uncus arenis: Dum iuga curvantur mali, dumque ardua pinus Erigitur, pavidi classis siluere magistri: Strictaque pendentes deducunt carbasa nautae, Nec quatiunt validos, ne silibet aura, rudentes. Dux etiam votis hoc te, Fortuna, precatur, Quam retinere vetas, liceat sibi perdere saltem Italiam. Vix fata sinunt: nam murmure vasto Impulsum rostris sonuit mare, fluctuat unda, Totque carinarum permixtis aequora sulcis. Ergo hostes portis, quas omnes solverat urbis Cum fato conversa fides, murisque recepti, Praecipiti cursu flexi per cornua portus Ora petunt, pelagusque dolent contingere classes. Heu pudor! exigua est fugiens victoria Magnus. Angustus puppes mittebat in aequora limes, Arctior Euboica, qua Chalcida verberat, unda. Hic haesere rates geminae, classique paratas Excepere manus: tractoque in litora bello Hic primum rubuit civili sanguine Nereus. Cetera classis abit, summis spoliata carinis: Ut, Pagasaea ratis peteret cum Phasidos undas, Cyaneas tellus emisit in aequora cautes; Rapta puppe minor subducta est montibus Argo, Vanaque percussit pontum Symplegas inanem, Et statura redit. Iam Phoebum urgere monebat Non idem Eoi color aetheris, albaque nondum Lux rubet, et flammas propioribus eripit astris: Et iam Pleias hebet, flexi iam plaustra Bootae In faciem puri redeunt languentia coeli, Maioresque latent stellae, calidumque refugit Lucifer ipse diem. Pelagus iam, Magne, tenebas, Non ea fata ferens, quae, cum super aequora toto Praedonem sequerere mari. Lassata triumphis Destituit Fortuna tuis. Cum coniuge pulsus, Et natis, totosque trahens in bella penates, Vadis adhuc ingens, populis comitantibus, exsul. Quaeritur indignae sedes longinqua ruinae. Non, quia te superi patrio privare sepulchro Maluerint, Phariae busto damnantur arenae: Parcitur Hesperiae; procul hoc ut in orbe remoto Abscondat Fortuna nefas, Romanaque tellus Immaculata sui servetur sanguine Magni.
Propulit ut classem velis cedentibus Auster Incumbens, mediumque rates movere profundum, Omnis in Ionios spectabat navita fluctus: Solus ab Hesperia non flexit lumina terra Magnus, dum patrios portus, dum litora numquam Ad visus reditura suos, tectumque cacumen Nubibus, et dubios cernit vanescere montes. Inde soporifero cesserunt languida somno Membra ducis. Diri tum plena horroris imago Visa caput moestum per hiantes Iulia terras Tollere, et accenso furialis stare sepulcro. Sedibus Elysiis campoque expulsa piorum Ad Stygias, inquit, tenebras manesque nocentes, Post bellum civile trahor. Vidi ipsa tenentes Eumenidas, quaterent quas vestris lampadas armis. Praeparat innumeras puppes Acherontis adusti Portitor: in multas laxantur Tartara poenas. Vix operi cunctae dextra properante sorores Sufficiunt: lassant rumpentes stamina Parcas. Coniuge me laetos duxisti, Magne, triumphos: Fortuna est mutata toris: semperque potentes Detrahere in cladem fato damnata maritos, En nupsit tepido pellex Cornelia busto. Haereat illa tuis per bella, per aequora signis, Dum non securos liceat mihi rumpere somnos, Et nullum vestro vacuum sit tempus amori, Sed teneat Caesarque dies, et Iulia noctes. Me non Lethaeae, coniux, oblivia ripae Immemorem fecere tui, regesque silentum Permisere sequi. Veniam, te bella gerente, In medias acies. Numquam tibi, Magne, per umbras Perque meos manes generum non esse licebit. Abscidis frustra ferro tua pignora. Bellum Te faciet civile meum. Sic fata, refugit Umbra per amplexus trepidi dilapsa mariti. Ille, dei quamvis cladem manesque minentur, Maior in arma ruit, certa cum mente malorum. Et, quid, ait, vani terremur imagine visus? Aut nihil est sensus animis a morte relictum, Aut mors ipsa nihil. Titan iam pronus in undas Ibat, et igniferi tantum demerserat orbis, Quantum deesse solet lunae, seu plena futura est, Seu iam plena fuit: tunc obtulit hospita tellus Puppibus accessus faciles: legere rudentes, Et posito remis petierunt litora malo. Caesar, ut emissas venti rapuere carinas, Absconditque fretum classes, et litore solus Dux stetit Hesperio, non illum gloria pulsi Laetificat Magni: queritur quod tuta per aequor Terga ferant hostes. Neque enim iam sufficit ulla Praecipiti fortuna viro: nec vincere tanti, Ut bellum differret, erat. Tunc pectore curas Expulit armorum, pacique intentus agebat, Quoque modo vanos populi conciret amores, Gnarus et irarum caussas, et summa favoris Annona momenta trahi. Namque adserit urbes Sola fames, emiturque metus, cum segne potentes Vulgus alunt. Nescit plebes ieiuna timere. Curio Sicanias transcendere iussus in urbes, Qua mare tellurem subitis aut obruit undis, Aut scidit, et medias fecit sibi litora terras. Via illic ingens pelagi, semperque laborant Aequora, ne rupti repetant confinia montes. Bellaque Sardoas etiam sparguntur in oras. Utraque frugiferis est insula nobilis arvis, Nec plus Hesperiam longinquis messibus ullae, Nec Romana magis complerunt horrea terrae. Ubere vix glebae superat, cessantibus Austris, Cum medium nubes Borea cogente sub axem Effusis magnum Libye tulit imbribus annum. Haec ubi sunt provisa duci, tunc agmina victor Non armata trahens, sed pacis habentia vultum, Tecta petit patriae. Pro, si remeasset in Urbem, Gallorum tantum populis Arctoque subacta, Quam seriem rerum longa praemittere pompa, Quas potuit belli facies! Ut vincula Rheno, Oceanoque daret! Celsos ut Gallia currus Nobilis, et flavis sequeretur mixta Britannis! Perdidit o qualem vincendo plura triumphum! Non ilium laetis vadentem coetibus urbes, Sed tacitae videre metu. Non constitit usquam Obvia turba duci. Gaudet tamen esse timori Tam magno populis, et se non mallet amari. Iamque et praecipites superaverat Anxuris arces, Et qua Pontinas via dividit uda paludes, Qua sublime nemus, Scythicae qua regna Dianae; Quaque iter est Latiis ad summam fascibus Albam: Excelsa de rupe procul iam prospicit Urbem, Arctoi toto non visam tempore belli: Miraturque suae, sic fatus, moenia Romae: Tene, deum sedes, non ullo Marte coacti Deseruere viri! Pro qua pugnabitur urbe? Di melius, quod non Latias Eous in oras Nunc furor incubuit, nec iuncto Sarmata velox Pannonio, Dacisque Getes admixtus: habenti Tam pavidum tibi, Roma, ducem Fortuna pepercit, Quod bellum civile fuit. Sic fatur, et urbem Adtonitam terrore subit. Namque ignibus atris Creditur, ut captae, rapturus moenia Romae, Sparsurusque deos. Fuit haec mensura timoris: Velle putant, quaecumque potest. Non omina festa, Non fictas laeto voces simulare tumultu: Vix odisse vacat Phoebea palatia complet Turba Patrum, nullo cogendi iure senatus, E latebris educta suis. Non consule sacrae Fulserunt sedes: non proxima lege potestas Praetor adest: vacuaeque loco cessere curules, Omnia Caesar erat. Privatae curia vocis Testis adest. Sedere Patres censere parati, Si regnum, si templa sibi, iugulumque senatus, Exsiliumque petat. Melius, quod plura iubere Erubuit, quam Roma pati. Tamen exit in iram, Viribus an possent obsistere iura, per unam Libertas experta virum: pugnaxque Metellus Ut videt ingenti Saturnia templa revelli Mole, rapit gressus, et Caesaris agmina rumpens, Ante fores nondum reseratae constitit aedis. (Usque adeo solus ferrum mortemque timere Auri nescit amor. Pereunt discrimine nullo Amissae leges: sed, pars vilissima rerum, Certamen movistis, opes) prohibensque rapina Victorem, clara testatur voce Tribunus: Non nisi per nostrum vobis percussa patebunt Templa latus, nullasque feres nisi sanguine sacro Sparsas, raptor, opes. Certe violata potestas Invenit ista deos: Crassumque in bella secutae Saeva tribunitiae voverunt proelia dirae. Detege iam ferrum: neque enim tibi turba verenda est, Spectatrix scelerum: deserta stamus in urbe. Non feret e nostro sceleratus praemia miles: Sunt quos prosternas populi, quae moenia dones. Pacis ad exhaustae spolium non cogit egestas: Bellum Caesar habes. His magnam victor in iram Vocibus accensus: Vanam spem mortis honestae Concipis: haud, inquit, iugulo se polluet isto Nostra, Metelle, manus. Dignum te Caesaris ira Nullus honos faciet. Te vindice tuta relicta est Libertas? Non usque adeo permiscuit imis Longus summa dies, ut non, si voce Metelli Servantur leges, malint a Caesare tolli. Dixerat, et, nondum foribus cedente tribuno, Aerior ira subit: saevos circumspicit enses, Oblitus simulare togam. Tum Cotta Metellum Compulit audaci nimium desistere coepto. Libertas, inquit, populi, quem regna coercent, Libertate perit; cuius servaveris umbram, Si, quidquid iubeare, velis. Tot rebus iniquis Paruimus victi: venia est haec sola pudoris, Degenerisque metus, nil iam potuisse negari. Ocius avertat diri mala semina belli. Damna movent populos, si quos sua iura tuentur. Non sibi, sed domino gravis est, quae servit, egestas. Protinus abducto patuerunt templa Metello. Tunc rupes Tarpeia sonat, magnoque reclusas Testatur stridore fores; tunc conditus imo Eruitur templo, multis intactus ab annis, Romani census populi, quem Punica bella, Quem dederat Perses, quem victi praeda Philippi: Quod tibi, Roma, fuga Pyrrhus trepidante reliquit, Quo te Fabricius regi non vendidit auro, Quidquid parcorum mores servastis avorum, Quod dites Asiae populi misere tributum, Victorique dedit Minoia Creta Metello, Quod Cato longinqua vexit super aequora Cypro. Tunc orientis opes, captorumque ultima regum Quae Pompeianis praelata est gaza triumphis Egeritur: tristi spoliantur templa rapina; Pauperiorque fuit tunc primum Caesare Roma. Interea totum Magni fortuna per orbem Secum casuras in proelia moverat urbes. Proxima vicino vires dat Graecia bello. Phocaicas Amphissa manus scopulosaque Cirrha, Parnasusque iugo misit desertus utroque. Boeoti coiere duces, quos impiger ambit Fatidica Cephisos aqua, Cadmeaque Dirce, Pisaeaeque manus, populisque per aequora mittens Sicaniis Alpheus aquas. Tunc Maenala liquit Arcas, et Herculeam miles Trachinins Oeten. Thesproti, Dryopesque ruunt, quercusque silentes Chaonio veteres liquerunt vertice Selloe. Exhausit totas quamvis delectus Athenae, Exiguae Phoebea tenent navalia puppes. Tresque petunt veram credi Salamiua carinae. Iam dilecta Iovi centenis venit in arma Creta vetus populis, Cnososque agitare pharetras Docta, nec Eois peior Gortyna sagittis. Tunc qui Dardaniam tenet Oricon, et vagus altis Dispersus silvis Athamas, et nomine prisco Encheliae, versi testantes funera Cadmi, Colchis et Adriacas spumans Apsyrtis in undas, Et Penei qui rura colunt, quorumque labore Thessalus Aemoniam vomer proscindit Iolcon. Inde lacessitum primo mare, cum rudis Argo Miscuit ignotas temerato litore gentes, Primaque cum ventis pelagique furentibus undis Composuit mortale genus, fatisque per illam Accessit mors una ratem. Tunc linquitur Aemus Thracius, et populum Pholoe mentita biformem. Deseritur Strymon tepido committere Nilo Bistonias consuetus aves, et barbara Cone Sarmaticas ubi perdit aquas, sparsamque profundo Multifidi Peucen unum caput adluit latri: Mysiaque, et gelido tellus perfusa Cayco Idalis, et nimium glebis exilis Arisbe. Quique colunt Pitanen, et quae tua munera Pallas Lugent damnatae Phoebo victore Celaenae: Qua celer et ripis descendens Marsya rectis Errantem Maeandron adit, mixtusque refertur: Passaque ab auriferis tellus exire metallis Pactolon: qua culta secat non vilior Hermus. Iliacae quoque signa manus, perituraque castra Ominibus petiere suis: nec fabula Troiae Continuit, Phrygiique ferens se Caesar Iuli. Accedunt Syriae populi; desertus Orontes, Et felix, (sic fama) Ninos: ventosa Damascos, Gazaque, et arbusto palmarum dives Idume. Et Tyros instabilis, pretiosaque murice Sidon. Has ad bella rates non flexo limite ponti, Certior haud ullis duxit Cynosura carinis. Phoenices primi, famae si creditur, ausi Mansuram rudibus vocem signasse figuris. Nondum flumineas Memphis contexere biblos Noverat: et saxis tantum volucresque feraeque Sculptaque servabant magicas animalia linguas. Deseritur Taurique nemus, Perseaque Tarsos, Coryciumque patens exesis rupibus antrum, Mallos, et extremae resonant navalibus Aegae. Itque Cilix iusta, iam non pirata, carina. Movit et Eoos bellorum fama recessus, Qua colitur Ganges, toto qui solus in orbe Ostia nascenti contraria solvere Phoebo Audet, et adversum fluctus impellit in Eurum: Hic, ubi Pellaeus, post Tethyos aequora, ductor Constitit, et magno vinci se fassus ab orbe est. Quaque ferens rapidum diviso gurgite fontem Vastis Indus aquis mixtum non sentit Hydaspen. Quique bibunt tenera dulces ab arundine succos, Et qui tingentes croceo medicamine crinem Fluxa coloratis adstringunt carbasa gemmis. Quique suas struxere pyras, vivique calentes Conscendere rogos. Pro, quanta est gloria genti, Iniecisse manum fatis, vitaque repletos, Quod superest, donasse deis! Venere feroces Cappadoces; duri populus nunc cultor Amani, Armeniusque tenens volventem saxa Niphaten: Aethera tangentes silvas liquere Coatrae. Ignotum vobis, Arabes, venistis in orbem, Umbras mirati nemorum non ire sinistras. Tunc furor extremos movit Romanus Oretas, Carmanosque duces, quorum deflexus in Austrum Aether, non totam mergi tamen adspicit Arcton; Lucet et exigua velox ibi nocte Bootes. Aethiopumque solum, quod non premeretur ab ulla Signiferi regione poli, nisi, poplite lapso, Ultima curvati procederet ungula Tauri. Quaque caput rapido tollit cum Tigride magnus Euphrates, quos non diversis fontibus edit Persis, et incertum, tellus si misceat amnes, Quod potius sit nomen aquis. Sed sparsus in agros Fertilis Euphrates Phariae vice fungitur undae: At Tigrim subito tellus absorbet hiatu, Occultosque tegit cursus, rursusque renatum Fonte novo flumen pelagi non abnegat undis. Inter Caesareas acies diversaque signa Pugnaces dubium Parthi tenuere favorem, Contenti fecisse duos. Tinxere sagittas Errantes Scythiae populi, quos gurgite Bactros Includit gelido, vastisque Hyrcania silvis. Hinc Lacedaemonii, moto gens aspera freno, Heniochi, saevisque affinis Sarmata Moschis. Colchorum qua rura secat ditissima Phasis: Qua Croeso fatalis Halys, qua vertice lapsus Rhipaeo Tanais diversi nomina mundi Imposuit ripis, Asiaeque et terminus idem Europae, mediae dirimens confinia terrae, Nunc huc, nunc illuc, qua flectitur, ampliat orbem. Quaque fretum torrens Maeotidos egerit undas, Pontus et Herculeis aufertur gloria metis, Oceanumque negat solas admittere Gades. Hinc Essedoniae gentes, auroque ligatas Substringens, Arimaspe, comas: hinc fortis Arius, Longaque Sarmatici solvens ieiunia belli Massagetes quo fugit equo; volucresque Geloni. Non, cum Memnoniis deducens agmina regnis Cyrus, et effusis numerato milite telis Descendit Perses, fraternique ultor amoris Aequora cum tantis percussit classibus, unum Tot reges habuere ducem. Colere nec umquam Tam variae cultu gentes, tam dissona vulgi Ora. Tot immensae comites missura ruinae Excivit populos, et dignas funere Magni Exsequias Fortuna dedit. Non corniger Hammon Mittere Marmaridas cessavit in arma catervas: Quidquid ab occiduis Libye patet arida Mauris, Usque Paraetonias Eoa ad litora Syrtes. Acciperet felix ne non semel omnia Caesar, Vincendum pariter Pharsalia praestitit orbem. Ille ubi deseruit trepidantis moenia Romae, Agmine nubiferam rapto superevolat Alpem: Cumque ali famae populi terrore paverent, Phocais in dubiis ausa est servare iuventus Non Graia levitate fidem, signataque iura, Et caussas, non fata, sequi. Tamen ante furorem Indomitum duramque viri deflectere mentem Pacifico sermone parant, hostemque propincum Orant Cecropiae praelata fronde Minervae: Semper in externis populo communia vestro Massiliam bellis testatur fata tulisse, Comprensa est Latiis quaecunque annalibus aetas. Et nunc, ignoto si quos petis orbe triumphos, Accipe devotas externa in proelia dextras. At si funestas acies, si dira paratis Proelia discordes, lacrimas civilibus armis Secretumque damus. Tractentur vulnera nulla Sacra manu. Si coelicolis furor arma dedisset, Aut si terrigenae tentarent astra Gigantes, Non tamen auderet pietas humana vel armis Vel votis prodesse Iovi; sortisque deorum Ignarum mortale genus, per fulmina tantum Sciret adhuc coelo solum regnare Tonantem. Adde quod innumerae concurrunt undique gentes, Nec sic horret iners scelerum contagia mundus, Ut gladiis egeant civilia bella coactis. Sit mens ista quidem cunctis, ut vestra recusent Fata, nec haec alius committat proelia miles. Cui non conspecto languebit dextra parente ? Telaque diversi prohibebunt spargere fratres. Finis adest rerum, si non committitis illis Arma, quibus fas est. Nobis haec summa precandi: Terribiles aquilas infestaque signa relinquas Urbe procul, nostrisque velis te credere muris, Excludique sinas, admisso Caesare, bellum. Sit locus exceptus sceleri, Magnoque tibique Tutus, ut, invictae fatum si consulat urbi, Foedera si placeant, sit, quo veniatis inermes. Vel, cum tanta vocent discrimina Martis Iberi, Quid rapidum deflectis iter? Non pondera rerum, Non momenta sumus, numquam felicibus armis Usa manus, patriae primis a sedibus exsul, Et post translatas exustae Phocidos arces Moenibus exiguis alieno in litore tuti, Illustrat quos sola fides. Si claudere muros Obsidione paras, et vi perfringere portas: Excepisse faces tectis et tela parati, Undarum raptos aversis fontibus haustus Quaerere, et effossam sitientes lambere terram: Et, desit si larga Ceres, tunc horrida cerni, Foedaque contingi maculato carpere morsu. Nec pavet hic populus pro libertate subire, Obsessum Poeno gessit quod Marte Saguntum. Pectoribus rapti matrum, frustraque trahentes Ubera sicca fame medios mittentur in ignes; Uxor et a caro poscet sibi fata marito. Vulnera miscebunt fratres, bellumque coacti Hoc potius civile gerent. Sic Graia iuventus Finierat: quum, turbato iam prodita vultu, Ira ducis tandem testata est voce dolorem. Vana movet Graios nostri fiducia cursus. Quamvis Hesperium mundi properemus ad axem, Massiliam delere vacat. Gaudete cohortes: Obvia praebentur fatorum munere bella. Ventus ut amittit vires, nisi robore densae Occurrant silvae, spatio diffsus inani: Utque perit magnus nullis obstantibus ignis, Sic hostes mihi desse nocet: damnumque putamus Armorum, nisi, qui vinci potuere, rebellent. Sed si solus eam, dimissis degener armis, Tunc mihi tecta patent. Iam non exscudere tantum, Inclusisse volunt. At enim contagia belli Dira fugant. Dabitis poenas pro pace petita: Et nihil esse meo discetis tutius aevo, Quam duce me bellum. Sic postquam fatus, ad urbem Haud trepidam convertit iter: tunc moenia clausa Conspicit: et densa iuvenum vallata corona. Haud procul a muris tumulas surgentis in altum Telluris parvum diffuso vertice campum Explicat: haec patiens longo munimine cingi Visa duci rapes, tutisque aptissima castris. Proxima pars urbis celsam consurgit in arcem, Par tumulo, mediisque sedent convallibus arva. Tunc res immenso placuit statura labore, Aggere diversos vasto committere colles. Sed prius ut totam, qua terra cingitur, urbem Clauderet, a summis perduxit ad aequora castris Longum Caesar opus, fontesque et pabula campi Amplexus fossa, densas tollentia pinnas Cespitibus, crudaque exstruxit brachia terra. Iam satis hoc Graiae memorandum contigit urbi, Aeternumque decus, quod non impulsa, nec ipso Strata metu, tenuit flagrantis in omnia belli Praecipitem cursum: raptisque a Caesare cunctis, Vincitur una mora. Quantum est, quod fata tenentur! Quodque virum toti properans imponere mundo Hos perdit Fortuna dies! Tunc omnia late Procumbunt nemora, et spoliantur robore silvae, Ut, cum terra levis mediam virgultaque molem Suspendant, structa laterum compage ligatam Arctet humum, pressus ne cedat turribus agger. Lucus erat longo numquam violatus ab evo, Obscurum cingens connexis aera ramis, Et gelidas alte submotis solibus umbras. Hunc non ruricolae Panes, nemorumque potentes Silvani Nymphaeque tenent, sed barbara ritu Sacra deum, structae diris altaribus arae; Omnisque humanis lustrata cruoribus arbos. Si qua fidem meruit superos mirata vetustas, Illis et volucres metuunt insistere ramis, Et lustris recubare ferae: nec ventus in illas Incubuit silvas, excussaque nubibus atris Fulgura: non ullis frondem praebentibus auris Arboribus suus horror inest. Tum plurima nigris Fontibus unda cadit, simulacraque moesta deorum Arte carent, caesisque extant informia truncis. Ipse situs putrique facit iam robore pallor Attonitos: non vulgatis sacrata figuris Numina sic metuunt: tantum terroribus addit, Quos timeant non nosse deos. Iam fama ferebat Saepe cavas motu terrae mugire cavernas, Et procumbentes iterum consurgere taxos, Et non ardentis fulgere incendia silvae, Roboraque amplexos circumfluxisse dracones. Non illum cultu populi propiore frequentant, Sed cessere deis. Medio cum Phoebus in axe est, Aut coelum nox atra tenet, pavet ipse sacerdos Acessus, dominumque timet deprendere luci. Hanc iubet immisso silvam procumbere ferro: Nam vicina operi belloque intacta priore Inter nudatos stabat densissima montes. Sed fortes tremuere manus, motique verenda Maiestate loci, si robora sacra ferirent, In sua credebant redituras membra secures. Implicitas magno Caesar torpore cohortes Ut vidit, primus raptam librare bipennem Ausus, et aeriam ferro proscindere quercum, Effatur, merso violata in robora ferro: Iam ne quis vestrum dubitet subvertere silvam, Credite me fecisse nefas. Tunc paruit omnis Imperiis non sublato secura pavore Turba, sed expensa superorum et Caesaris ira. Procumbunt orni, nodosa impellitur ilex, Silvaque Dodones, et fluctibus aptior alnus, Et non plebeios luctus testata cupressus, Tum primum posuere comas, et fronde carentes Admisere diem: propulsaque robore denso Sustinuit se silva cadens. Gemuere videntes Gallorum populi: muris sed clausa iuventus Exsultat. Quis enim laesos impune putaret Esse deos? Servat multos fortuna nocentes: Et tantum miseris irasci numina possunt. Utque satis caesi nemoris, quaesita per agros Plaustra ferunt: curvoque soli cessantis aratro Agricolae raptis annum flevere iuvencis. Dux tamen, impatiens haesuri ad moenia Martis, Versus ad Hispanas acies extremaque mundi, Iussit bella geri. Stellatis axibus agger Erigitur, geminasque aequantes moenia turres Accipit: hae nullo fixerunt robore terram, Sed per iter longum caussa repsere latenti. Cum tantum nutaret onus, telluris inanes Concussisse sinus quaerentem erumpere ventum Credidit, et muros mirata est stare iuventus. Illinc tela cadunt excelsas urbis in arces. Sed maior Graio Romana in corpora ferro Vis inerat. Neque enim solis excussa lacertis Lancea, sed tenso ballistae turbine rapta, Haud unum contenta latus transire, quiescit: Sed pandens perque arma viam, perque ossa, relicta Morte, fugit: superest telo post vulnera cursus. At saxum quoties ingenti verberis actu Excutitur, qualis rupes, quam vertice montis Abscidit impulsu ventorum adiuta vetustas, Frangit cuncta ruens: nec tantum corpora pressa Exanimat: totos cum sanguine dissipat artus. Ut tamen hostiles densa testudine muros Tecta subit virtus, armisque innexa priores Arma ferunt, galeamque extentus protegit umbo, Quae prius ex longo nocuerunt missa recessu, Iam post terga cadunt: nec Graiis flectere iactum, Aut facilis labor est longinqua ad tela parati Tormenti mutare modum: sed pondere solo Contenti, nudis evolvunt saxa lacertis. Dum fuit armorum series, ut grandine tecta Innocua percussa sonant, sic omnia tela Respuit: at postquam virtus incensa virorum Perpetuam rupit defesso milite cratem, Singula continuis cesserunt ictibus arma. Tunc adoperta levi procedit vinea terra, Sub cuius pluteis et tecta fronte latentes Moliri nunc ima parant, et vertere ferro Moenia: nunc aries suspenso fortior ictu Incussus densi compagem solvere muri Tentat, et impositis unum subducere saxis. Sed super et flammis, et magnae fragmine molis, Et sudibus crebris, et adusti roboris ictu Percussae cedunt crates, frustraque labore Exhausto fessus repetit tentoria miles. Summa fuit Grais, starent ut moenia, voti. Ultro acies inferre parant: armisque coruscas Nocturni texere faces: audaxque iuventus Erupit: non hasta viris, non letifer arcus, Telum flamma fuit, rapiensque incendia ventus Per Romana tulit celeri munimina cursu. Nec, quamvis viridi lactetur robore, lentas Ignis agit vires: teda sed raptus ab omni Consequitur nigri spatiosa volumina fumi: Nec solum silvas, sed saxa iugentia solvit, Et crudae putri fluxerunt pulvere cautes. Procubuit, maiorque iacens adparuit agger. Spes victis telluris abit, placuitque profundo Fortunam tentare mari Non robore picto Ornatas decuit fulgens tutela carinas, Sed rudis, et qualis procumbit montibus arbor, Conseritur stabilis navalibus area bellis. Et iam turrigeram Bruti comitata carinam Venerat in fluctus Rhodani cum gurgite classis, Stoechados arva tenens. Nec non et Graia iuventua, Omne suum fatis voluit committere robur, Grandaevosque senes mixtis armavit ephebis. Accepit non sola viros, quae stabat in undis Classis; et emeritas repetunt navalibus alnos. Ut matutinos spargens super aequora Phoebus Fregit aquis radios, et liber nubibus aether, Et posito Borea, pacemque tenentibus Austris, Servatum bello iacuit mare, movit ab omni Quisque suam statione ratem, paribusque lacertis Caesaris hinc puppes, hinc Graio remige classis Tollitur: impulsae tonsis tremuere carinae, Crebraque sublimes convellunt verbera puppes. Cornua Romanae classis validaeque triremes, Quasque quater surgens exstructi remigis ordo Commovet, et plures quae mergunt aequore pinus, Multiplices cinxere rates. Hoc robur aperto Oppositum pelago. Lunata fronte recedunt Ordine contentae gemino crevisse Liburnae. Celsior at cunctis Bruti praetoria puppis Verberibus senis agitur, molemque profundo. Invehit, et summis longe petit aequora remis. Ut tantum medii fuerat maris, utraque classis Quod semel excussis posset transcurrere tonsis, Innumerae vasto miscentur in aethere voces: Remorumque sonus premitur clamore: nec ullae Audiri potuere tubae. Tunc caerula verrunt, Atque in transtra cadunt, et remis pectora pulsant. Ut primum rostris crepuerunt obvia rostra, In puppim rediere rates, emissaque tela Aera texerunt vacuumque cadentia pontum. Et iam diductis extendunt cornua proris, Diversaeque rates laxata classe receptae. Ut, quoties aestus Zephyris Eurisque repugnat, Huc abeunt fluctus, illuc mare: sic, ubi puppes Sulcato varios duxerunt gurgite tractus, Quod tulit illa ratis remis, haec repulit aequor. Sed Graiis habiles pugnamque lacessere pinus Et tentare fugam, nec longo frangere gyro Cursum, nec tarde flectenti cedere clavo. At Romana ratis stabilem praebere carinam Certior, et terrae similem bellantibus usum. Tunc in signifera residenti puppe magistro Brutus ait: Paterisne acies errare profundo, Artibus et certas pelagi? Iam consere bellum: Phocaicis medias rostris oppone carinas. Paruit, obliquas et praebuit hostibus alnos. Tunc, quaecumque ratis tentavit robora Bruti, Ictu victa suo percussae capta cohaesit. Ast alias manicaeque ligant, teretesque catenae, Seque tenent remis: tecto stetit aequore bellum. Iam non excussis torquentur tela lacertis, Nec longinqua cadunt iaculato vulnera ferro: Miscenturque manus. Navali plurima bello Ensis agit. Stat quisque suae de robore puppis Pronus in adversos ictus: nullique perempti In ratibus cecidere suis. Cruor altus in undis Spumat, et obducti concreto sanguine fluctus. Et quas immissi traxerunt vincula ferri, Has prohibent iungi conserta cadavera puppes. Semianimes alii vastum subiere profundum, Hauseruntque suo permixtum sanguine pontum. Hi, luctantem animam lenta cum morte trahentes, Fractarum subita ratium periere ruina. Irrita tela suas peragunt in gurgite caedes: Et quodcumque cadit frustrato pondere ferrum, Exceptum mediis invenit vulnus in undis. Phocaicis Romana ratis vallata carinis, Robore diducto dextrum laevumque tuetur Aequo Marte latus: cuius dum pugnat ab alta Puppe Tagus, Graiumque audax aplustre retentat, Terga simul pariter missis et pectora telis Transigitur: medio concurrit pectore ferrum, Et stetit incertus, flueret quo vulnere, sanguis, Donec utrasque simul largus cruor expulit hastas, Divisitque animam, sparsitque in vulnera letum. Dirigit huc puppim miseri quoque dextra Telonis, Qua nullam melius, pelago turbante, carinae Audivere manum: nec lux est notior ulli Crastina, seu Phoebum videat, seu cornua lunae, Semper venturis componere carbasa ventis. Hic Latiae rostro compagem ruperat alni: Pila sed in medium venere trementia pectus, Avertitque ratem morientis dextra magistri. Dum cupit in seciam Gyareus erepere puppim, Excipit immissum suspensa per ilia ferrum, Adfixusque rati, telo retinente, pependit. Stant gemini fratres, fecundae gloria matris, Quos eadem variis genuerunt viscera fatis. Discrevit mors saeva viros: unumque relictum Agnorunt miseri, sublato errore, parentes, Aeternis caussam lacrimis. Tenet ille dolorem Semper, et amissum fratrem lugentibus obfert. Quorum alter, mixtis obliquo pectine remis, Ausus Romanae Graia de puppe carinae Iniectare manum: sed eam gravis insuper ictus Amputat: ilia tamen nisu, quo prenderat, haesit, Deriguitque tenens strictis immortua nervis. Crevit in adversis virtus: plus nobilis irae Truncus habet, fortique instaurat proelia laeva, Rapturusque suam procumbit in aequora dextram. Haec quoque cum toto manus est abscisa lacerto. Iam clypeo telisque carens, non conditur ima Puppe, sed expositus, fraternaque pectore nudo Arma tegens, crebra confixus cuspide perstat: Telaque multorum leto casura suorum Emerita iam morte tenet. Tum vulnere multo Effugientem animam lassos collegit in artus, Membraque contendit toto, quicumque manebat, Sanguine, et hostilem, defectis robore membris, Insiluit, solo nociturus pondere, puppim. Strage virum cumulata ratis, multoque cruore Plena, per oblicum crebros latus accipit ictus. At postquam ruptis pelagus compagibus hausit, Ad summos repleta foros, descendit in undas, Vicinum involvens contorto vertice pontum. Aequora discedunt mersa diducta carina, Inque locum puppis cecidit mare. - Multaque ponto Praebuit illa dies varii miracula fati. Ferrea dum puppi rapidos manus inserit uncos, Adfixit Lycidam. Mersus foret ille profundo; Sed prohibent socii, suspensaque crura retentant. Scinditur avulsus: nec, sicut vulnere, sanguis Emicuit lentus: ruptis cadit undique venis: Discursusque animae diversa in membra meantis Interceptus aquis. Nullius vita perempti Est tanta dimissa via: pars ultima trunci Tradidit in letum vacuos vitalibus artis; At tumidus qua pulmo iacet, qua viscera fervent, Haeserunt ibi fata diu: luctataque multum Hac cum parte viri vix omnia membra tulerunt. Dum nimium pugnax unius turba carinae Incumbit prono lateri, vacuamque relinquit, Qua caret hoste, ratem: congesto pondere puppis Versa, cava texit pelagus nautasque carina; Brachia nec licuit vasto iactare profundo, Sed clauso periere mari. - tunc unica diri Conspecta est leti facies, cum forte natantem Diversae rostris iuvenem fixere carinae. Discessit medium tam vastos pectus ad ictus: Nec prohibere valent obtritis ossibus artus, Quo minus aera sonent. Eliso ventre, per ora Eiectat saniem permixtus viscere sanguis. Postquam inhibent remis puppes, ac rostra recedunt, Deiectum in pelagus perfosso pectore corpus Vulneribus transmisit aquas. - Pars maxima turbae Naufraga, iactatis morti obluctata lacertis, Puppis ad auxilium sociae concurrit: at illi Robora cum vetitis prensarent altius ulnis, Nutaretque ratis populo peritura recepto, Impia turba super medios ferit ense lacertos: Brachia linquentes Graia pendentia puppi, A manibus cecidere suis: non amplius undae Sustinuere graves in summo gurgite truncos. Iamque omni fusis nudato milite telis, Invenit arma furor: remum contorsit in hostem Alter: at hi tortum validis aplustre lacertis Avulsasque rotant, excusso remige, sedes. In pugnam fregere rates. Sidentia pessum Corpora caesa tenent, spoliantque cadavera ferro. Multi, inopes teli, iaculum letale revulsum Visceribus traxere suis, et vulnera laeva Oppressere manu, validos dum praebeat ictus Sanguis et hostilem cum torserit exeat hastam. Nulla tamen plures hoc edidit aequore clades, Quam pelago diversa lues. Nam pinguibus ignis Adfixus tedis, et tecto sulfure vivax Spargitur: at faciles praebere alimenta carinae Nunc pice, nunc liquida rapuere incendia cera. Nec flammas superant undae: sparsisque per aequor Iam ratibus, fragmenta ferus sibi vindicat ignis. Hic recipit fluctus, extinguat ut aequore flammas: Hi, ne mergantur, tabulis ardentibus haerent. Mille modos inter leti, mors una timori est, Qua coepere mori. Nec cessat naufraga virtus. Tela legunt deiecta mari, ratibusque ministrant: Incertasque manus ictu languente per undas Exercent. Nunc, rara datur si copia ferri, Utuntur pelago. Saevus complectitur hostem Hostis, et implicitis gaudent subsidere membris, Mergentesque mori. - Pugna fuit unus in illa Eximius Phoceus animiam servare sub undis, Scrutarique fretum si quid mersisset arenis, Et nimis adfixos unci convellere morsus, Adductum quoties non senserat ancora funem. Hic ubi compressum penitus deduxerat hostem, Victor et incolumis summas remeabat ad undas; Sed, se per vacuos credit dum surgere fluctus, Puppibus occurrit, tandemque sub aequore mansit. Hi super hostiles iecerunt brachia remos, Et ratium tenuere fugam. Non perdere letum Maxima cura fuit; multus sua vulnera puppi Adfixit moriens, et rostris abstulit ictus. Stantem sublimi Tyrrhenum culmine prorae Lygdamus excussa, Balearis tortor habenae, Glande petens, solido fregit cava tempora plumbo. Sedibus expulsi, postquam cruor omnia rupit Vincula, procumbunt oculi: stat lumine rapto Adtonitus, mortisque illas putat esse tenebras. At postquam membris sensit constare vigorem, Vos, ait, o socii, sicut tormenta soletis, Me quoque mittendis rectum componite telis. Egere quod superest animae, Tyrrhene, per omnes Bellorum casus. Ingentem militis usum Hoc habet ex magna defunctum parte cadaver: Viventis feriere loco. Sic fatus in hostem Caeca tela manu, sed non tamen irrita, mittit. Excipit haec iuvenis generosi sanguinis Argus, Qua iam non medius descendit in ilia venter, Adiuvitque suo procumbens pondere ferrum. Stabat diversa victae iam parte carinae Infelix Argi genitor: non ille iuventae Tempore Phocaicis ulli cessurus in armis: Victum aevo robur cecidit, fessusque senecta Exemplum, non miles erat. Qui, funere viso, Saepe cadens longae senior per transtra carinae Pervenit ad puppim, spirantesque invenit artus. Non lacrimae cecidere genis, non pectora tundit, Distentis toto riguit sed corpore palmis. Nox subit, atque oculos vastae obduxere tenebrae, Et miserum cernens agnoscere desinit Argum. Ille caput labens et iam languentia colla, Viso patre, levat: vox fauces nulla solutas Prosequitur: tacito tantum petit oscula vultu, Invitatque patris claudenda ad lumina dextram. Ut torpore senex caruit, viresque cruentus Coepit habere dolor, Non perdam tempora, dixit, A saevis permissa deis, iugulumque senilem Confodiam. Veniam misero concede parenti, Arge, quod amplexus, extrema quod oscula fugi. Nondum destituit calidus tua vulnera sanguis, Semianimisque iaces, et adhuc potes esse superstes. Sic fatus, quamvis capulum per viscera missi Polluerat gladii, tamen alta sub aequora tendit Praecipiti saltu. Letum praecedere nati Festinantem animam morti non credidit uni. Inclinant iam fata ducum, nec iam amplius anceps Belli casus erat: Graiae pars maxima classis Mergitur: ast aliae mutato remige puppes Victores vexere suos: navalia paucae Praecipiti tenuere fuga. Quis in urbe parentum Fletus erat! quanti matrum per litora planctus! Coniunx saepe sui, confusis vultibus unda, Credidit ora viri, Romanum amplexa cadaver: Accensisque rogis miseri de corpore trunco Certavere patres. - At Brutus, in aequore victor, Primus Caesareis pelagi decus addidit armis.
At procul extremis terrarum Caesar in oris Martem saevus agit, non multa caede nocentem, Maxima sed fati ducibus momenta daturum. Iure pari rector castris Afranius illis Ac Petreius erat: concordia duxit in aequas Imperium commune vices, tutelaque valli Pervigil alterno paret custodia signo. His praeter Latias acies erat impiger Astur, Vettonesque leves, profugique a gente vetusta Gallorum Celtae, miscentes nomen Iberis. Colle tumet modico, lenique excrevit in altum Pingue solum tumulo: super hunc fundata vetusta Surgit Ilerda manu: placidis praelabitur undis Hesperios inter Sicoris non ultimus amnes; Saxeus ingenti quem pons amplectitur arcu, Hibernas passurus aquas. At proxima rupes Signa tenet Magni: nec Caesar colle minore Castra levat: medius dirimit tentoria gurges. Explicat hinc tellus campos effusa patentes, Vix oculo prendente modum, camposque coerces, Cinga rapax, vetitus fluctus et litora cursu Oceani pepulisse tuo: nam gurgite mixto, Qui praestat terris, aufert tibi nomen Iberus. Prima dies belli cessavit Marte cruento, Spectandasque ducum vires numerosaque signa Exposuit. Piguit sceleris; pudor arma furentum Continuit; patriaeque et ruptis legibus unum Donavere diem. Prono tunc Caesar Olympo In noctem subita circumdedit agmina fossa, Dum primae perstant acies, hostemque fefellit, Et prope consertis obduxit castra maniplis. Luce nova collem subito conscendere cursu, Qui medius tutam castris dirimebat Ilerdam, Imperat. Huc hostem pariter terrorque pudorque Impulit; et rapto tumulum prior agmine cepit. His virtus ferrumque locum promittit: at illis Ipse locus. Miles rupes oneratus in altas Nititur: adversoque acies in monte supina Haeret, et in tergum casura, umbone sequentis Erigitur. Nulli telum vibrare vacabat, Dum labat et fixo firmat vestigia pilo, Dum scopulos stirpesque tenent, atque, hoste relicto, Caedunt ense viam. Vidit lapsura ruina Agmina dux, equitemque iubet succedere bello, Munitumque latus laevo praeducere gyro. Sic pedes ex facili, nulloque urgente, receptus, Irritus et victor, subducto Marte, pependit. Hactenus armorum discrimina: cetera bello Fata dedit variis incertus motibus aer. Pigro bruma gelu, siccis Aquilonibus haerens, Aethere constricto pluvias in nube tenebat. Urebant montana nives, camposque iacentes Non duraturae conspecto sole pruinae: Atque omnis propior mergenti sidera coelo Aruerat tellus hiberno dura sereno. Sed postquam vernus calidum Titana recepit Sidera respiciens delapsae portitor Helles, Atque iterum, aequatis ad iustae pondera Librae Temporibus, vicere dies: tunc, sole relicto, Cynthia quo primum cornu dubitanda refulsit, Exclusit Boream, flammasque accepit ab Euro. Ille suo nubes quascumque invenit in axe, Torsit in occiduum Nabataeis flatibus orbem: Et quas sentit Arabs, et quas Gangetica tellus Exhalat nebulas, quidquid concrescere primus Sol patitur, quidquid coeli fuscator Eoi Intulerat Corus, quidquid defenderat Indos, Incendere diem nubes, oriente remotae; Nec medio potuere graves incumbere mundo, Sed nimbos rapuere fuga. Vacat imbribus Arctos Et Notus; in solam Calpen fluit humidus aer. Hic, ubi iam Zephyri fines et summus Olympi Cardo tenet Tethyn, vetitae transcurrere, densos Involvere globos; congestumque aeris atri Vix recipit spatium, quod separat aethere terram. Iamque polo pressae largos densentur in imbres, Spissataeque fluunt: nec servant fulmina flammas, Quamvis crebra micent: moriuntur fulgura nimbis Hinc imperfecto complectitur aera gyro Arcus, vix ulla variatus luce colorem, Oceanumque bibit, raptosque ad nubila fluctus Pertulit, et coelo diffusum reddidit aequor. Iamque Pyrenaeae, quas numquam solvere Titan Evaluit, fluxere nives, fractoque madescunt Saxa gelu. Tunc, quae solitis e fontibus exit, Non habet unda vias: tam largas alveus omnis A ripis accepit aquas. Iam naufraga campo Caesaris arma natant, impulsaque gurgite multo Castra labant: alto restagnant flumina vallo. Non pecorum raptus faciles, non pabula mersi Ulla ferunt sulci: tectarum errore viarum Fallitur occultis sparsus populator in agris. Iamque, comes semper magnorum prima malorum. Saeva fames aderat: nulloque obsesses ab hoste Miles eget; toto censu non prodigus emit Exiguam Cererem. Pro lucri pallida tabes! Non deest prolato ieiunus venditor auro. Iam tumuli collesque latent: iam flumina cuncta Condidit una palus, vastaque voragine mersit: Absorpsit penitus rupes, ac tecta ferarum Detulit, atque ipsas hausit, subitisque frementes Vorticibus contorsit aquas et repulit aestus Fortior Oceani. Nec Phoebum surgere sentit Nox subiecta polo; rerum discrimina miscet Deformis coeli facies iunctaeque tenebrae. Sic mundi pars ima iacet, quam zona nivalis Perpetuaeque premunt hiemes; non sidera coelo Ulla videt, sterili non quidquam frigore gignit, Sed glacie medios signorum temperat ignes. Sic, o summe parens mundi, sic sorte secunda Aequorei rector facias, Neptune, tridentis: Et tu perpetuis impendas aera nimbis; Tu remeare vetes quoscumque emiseris aestus. Non habeant amnes declivem ad litora cursum, Sed pelagi referantur aquis: concussaque tellus Laxet iter fluviis. Hos campos Rhenus inundet,. Hos Rhodanus: vastos obliquent flumina fontes. Rhipaeas huc solve nives, huc stagna lacusque Et pigras, ubicumque iacent, effunde paludes: Et miseras bellis civilibus eripe terras. Sed parvo Fortuna viri contenta pavore, Plena redit, solitoque magis favere secundi Et veniam meruere dei. Iam rarior aer, Et par Phoebus aquis, densas in vellera nubes Sparserat, et noctes ventura luce rubebant: Servatoque loco rerum, discessit ab astris Humor, et ima petit, quidquid pendebat aquarum. Tollere silva comas, stagnis emergere colles Incipiunt, visoque die durescere valles. Utque habuit ripas Sicoris, camposque reliquit, Primum cana salix madefacto vimine parvam Texitur in puppim, caesoque inducta iuvenco Vectoris patiens tumidum superenatat amnem. Sic Venetus stagnante Pado, fusoque Britannus Navigat Oceano: sic, cum tenet omnis Nilus, Conseritur bibula Memphitis cymba papyro. His ratibus transiecta manus festinat utrinque Succisum curvare nemus; fluviique ferocis Incrementa timens, non primis robora ripis Imposuit: medios pontem distendit in agros. Ac ne quid Sicoris repetitis audeat undis, Spargitur in sulcos, et scisso gurgite rivis Dat poenas maioris aquae. Postquam omnia fatis Caesaris ire videt, celsam Petreius Ilerdam Deserit, et noti diffisus viribus orbis, Indomitos quaerit populos et semper in arma Mortis amore feros, et tendit in ultima mundi. Nudatos Caesar colles desertaque castra Conspiciens, capere arma iubet, nec quaerere pontem Nec vada, sed duris fluvium superare lacertis. Paretur, rapuitque ruens in proelia miles, Quod fugiens timuisset, iter. Mox uda receptis Membra fovent armis, gelidosque a gurgite cursu Restituunt artus, donec decresceret umbra, In medium surgente die. Iamque agmina summa Carpit eques, dubiique fugae pugnaeque tenentur. Adtollunt campo geminae iuga saxea rupes, Valle cava media. Tellus hinc ardua celsos Continuat colles: tutae quos inter opaco Anfractu latuere viae. Quibus hoste potito Faucibus, emitti terrarum in devia Martem Inque feras gentes, Caesar videt. Ite sine ullo Ordine, ait, raptumque fuga convertite bellum, Et faciem pugnae vultusque inferte minaces: Nec liceat pavidis ignava occumbere morte: Excipiant recto fugientes pectore ferrum. Dixit, et ad montes tendentem praevenit hostem. Illic exiguo paullum distantia vallo Castra locant. Postquam spatio languentia nullo Mutua conspicuos habuerunt lumina vultus, Et fratres natosque suos videre patresque, Deprensum est civile nefas! Tenuere parumper Ora metu: tantum nutu motoque salutant Ense suos. Mox ut stimulis maioribus ardens Rupit amor leges, audet transcendere vallum Miles, in amplexus effusas tendere palmas. Hospitis ille ciet nomen; vocat ille propinquum: Admonet hunc studiis consors puerilibus aetas: Nec Romanus erat, qui non agnoverat hostem. Arma rigant lacrimis, singultibus oscula rumpunt: Et, quamvis nullo maculatus sanguine, miles, Quae potuit, fecisse timet. Quid pectora pulses? Quid, vesane, gemis? fletus quid fundis inanes, Nec te sponte tua sceleri parere fateris? Usque adeone times, quem tu facis ipse timendum? Classica dent bellum; saevos tu neglige cantus: Signa ferant; cessa: iamiam civilis Erinnys Concidet, et Caesar generum privatus amabit. Nunc ades, aeterno complectens omnia nexu, O rerum mixtique salus, Concordia, mundi, Et sacer orbis amor: magnum nunc saecula nostra Venturi discrimen habent. Periere latebrae Tot scelerum: populo venia est erepta nocenti: Agnovere suos. Pro numine fata sinistro, Exigua requie tantas augentia clades! Pax erat, et miles, castris permixtus utrisque, Errabat: duro concordes cespite mensas Institnunt, et permixto libamina Baccho Gramineis fluxere focis: iunctoque cubili Extrahit insomnes bellorum fabula noctes: Quo primum steterint campo, qua lancea dextra Exierit. Dum, quae gesserunt fortia, iactant, Et dum multa negant, quod solum fata petebant, Est miseris renovata fides, atque omne futurum Crevit amore nefas. Nam postquam foedera pacis Cognita Petreio, seque et sua tradita venum Castra videt, famulas scelerata ad proelia dextras Excitat, atque hostes turba stipatus inermes Praecipitat castris, iunctosque amplexibus ense Separat, et multo disturbat sanguine pacem. Addidit ira ferox moturas proelia voces: Immemor o patriae, signorum oblite tuorum, Non potes hoc caussae, miles, praestare senatus, Adsertor victo redeas ut Caesare; certe Ut vincare, potes. Dum ferrum, incertaque fata, Quique fluat multo non deerit vulnere sanguis, Ibitis ad dominum, damnataque signa feretis? Utque habeat famulos nullo discrimine, Caesar Exorandus erit? ducibus quoque vita petenda est? Numquam nostra salus pretium mercesque nefandae Proditionis erit: non hoc civilia bella, Ut vivamus, agunt. Trahimur sub nomine pacis. Non chalybem gentes penitus fugiente metallo Eruerent, nulli vallarent oppida muri, Non sonipes in bella ferox, non iret in aequor Turrigeras classis pelago sparsura carinas, Si bene libertas umquam pro pace daretur. Hostes nempe meos sceleri iurata nefando Sacramenta tenent: at vobis vilior hoc est Vestra fides, quod pro caussa pugnantibus aequa Et veniam sperare licet. Pro dira pudoris Foedera! Nunc toto fatorum ignarus in orbe, Magne, paras acies, mundique extrema tenentes Sollicitas reges, cum forsan foedere nostro Iam tibi sit promissa salus. Sic fatur, et omnes Concussit mentes, scelerumque reduxit amorem. Sic, ubi desuetae silvis in carcere clauso Mansuevere ferae, et vultus posuere minaces, Atque hominem didicere pati: si torrida parvus Venit in ora cruor, redeunt rabiesque furorque, Admonitaeque tument gustato sanguine fauces; Fervet, et a trepido vix abstinet ira magistro. Itur in omne nefas: et quae Fortuna deorum. Invidia caeca bellorum in nocte tulisset, Fecit monstra fides: inter mensasque torosque, Quae modo complexu foverunt, pectora caedunt. Et quamvis primo ferrum strinxere gementes, Ut dextrae iusti gladius dissuasor adhaesit, Dum feriant, odere suos, animosque labantes Confirmant ictu. Fervent iam castra tumultu, Et scelerum turba: rapiuntur colla parentum. Ac velut occultum pereat scelus, omnia monstra In faciem posuere ducum: iuvat esse nocentes. Tu, Caesar, quamvis spoliatus milite multo, Agnoscis superos. Neque enim tibi maior in arvis Emathiis fortuna fuit, nec Phocidos undis Massiliae, Phario nec tantum est aequore gestum. Hoc siquidem solo civilis crimine belli Dux caussae melioris eris. Polluta nefanda Agmina caede duces iunctis committere castris Non audent, altaeque ad moenia rursus Ilerdae Intendere fugam. Campos eques obvius omnes Abstulit, et siccis inclusit collibus hostem. Tunc inopes undae praerupta cingere fossa Caesar avet, nec castra pati contingere ripas, Aut circum largos curvari brachia fontes. Ut leti videre viam, conversus in iram Praecipitem timor est. Miles, non utile clausis Auxilium, mactavit equos: tandemque coactus Spe posita damnare fugam, casurus in hostes Fertur. Ut effuso Caesar decurrere passu Vidit, et ad certam devotos tendere mortem: Tela tene iam, miles, ait, ferrumque ruenti Subtrahe: non ullo constet mihi sanguine bellum: Vincitur haud gratis, iugulo qui provocat hostem. En sibi vilis adest invisa luce iuventus, Iam damno peritura meo. Non sentiet ictus, Incumbet gladiis, gaudebit sanguine fuso. Deserat hic fervor mentes, cadat impetus amens. Perdant velle mori. Sic deflagrare minaces Incassum et vetito passus languescere bello, Substituit merso dum nox sua lumina Phoebo. Inde ubi nulla data est miscendi copia Martis, Paullatim cadit ira ferox, mentesque tepescunt; Saucia maiores animos ut pectora gestant, Dum dolor est ictusque recens, et mobile nervis Conamen calidus praebet cruor, ossaque nondum Adduxere cutem: si conscius ensis adacti Stat victor, tenuitque manus, tunc frigidus artus Adligat atque animum subducto robore torpor, Postquam sicca rigens adstrinxit vulnera sanguis. Iamque inopes undae, primum tellure refossa, Occultos latices abstrusaque flumina quaerunt: Nec solum rastris durisque ligonibus arva, Sed gladiis fodere suis: puteusque cavati Montis ad irrigui premitur fastigia campi. Non se tam penitus, tam longe luce relicta Merserit Asturii scrutator pallidus auri. Non tamen aut tectis sonuerunt cursibus amnes, Aut micuere novi, percusso pumice, fontes: Atra nec exiguo stillant sudantia rore, Aut impulsa levi turbatur glarea vena. Tunc exhausta super multo sudore iuventus Extrahitur, duris silicum lassata metallis. Quoque minus possent siccos tolerare vapores, Quaesitae fecistis aquae. Nec languida fessi Corpora sustentant epulis, mensasque perosi Auxilium fecere famem. Si mollius arvum Prodidit humorem, pingues manus utraque glebas Exprimit ora super. Nigro si turbida limo Colluvies immota iacet, cadit omnis in haustus Certatim obscoenos miles: moriensque recepit, Quas nollet victurus, aquas: rituque ferarum Distentas siccant pecudes, et lacte negato, Sordidus exhausto sorbetur ab ubere sanguis. tunc herbas frondesque terunt, et rore madentes Destringunt ramos: ac si quos palmite crudo Arboris aut tenera succos pressere medulla. O fortunati, fugiens quos barbarus hostis Fontibus immixto stravit per rura veneno. Hos licet in fluvios saniem tabemque ferarum, Pallida Dictaeis, Caesar, nascentia saxis Infundas aconita palam, Romana iuventus Non decepta bibet. Torrentur viscera flamma, Oraque sicca rigent squamosis aspera linguis. Iam marcent venae, nulloque humore rigatus Aeris alternos angustat pulmo meatus, Rescissoque nocent suspiria dura palato. Pandunt ora tamen, nocturnumque aera captant. Exspectant imbres, quorum modo cuncta natabant Impulsu, et siccis vultus in nubibus haerent. Quoque magis miseros undae ieiunia solvant, Non super arentem Meroen Cancrique sub axe, Qua nudi Garamantes arant, sedere: sed inter Stagnantem Sicorim et rapidum deprensus Iberum Spectat vicinos sitiens exercitus amnes. Iam domiti cessere duces, pacisque petendae Auctor damnatis supplex Afranius armis, Semianimes in castra trahens hostilia turmas, Victoris stetit ante pedes. Servata precanti Maiestas, non fracta malis, interque priorem Fortunam casusque novos gerit omnia victi, Sed ducis, et veniam securo pectore poscit: Si me degeneri stravissent fata sub hoste Non deerat fortis rapiendo dextera leto: At nunc sola mihi est orandae caussa salutis, Dignum donanda, Caesar, te credere vita. Non partis studiis agimur, nec sumsimus arma Consiliis inimica tuis. Nos denique bellum Invenit civile duces; caussaeque priori, Dum potuit, servata fides. Nil fata moramur: Tradimus Hesperias gentes, aperimus Eoas, Securumque orbis patimur post terga relicti. Nec cruor effusus campis tibi bella peregit, Nec ferrum lassaeque manus. Hoc hostibus unum, Quod vincas, ignosce tuis. Nec magna petuntur. Otia des fessis, vitam patiaris inermes Degere, quam tribuis: campis prostrata iacere Agmina nostra putes: neque enim felicibus armis Misceri damnata decet, partemque triumphi Captos ferre tui: turba haec sua fata peregit. Hoc petimus, victos ne tecum vincere cogas. Dixerat: at facilis Caesar vultuque serenus Flectitur, atque usum belli poenamque remittit. Ut primum iustae placuerunt foedera pacis, Incustoditos decurrit miles ad amnes; Incumbit ripis, permissaque flumina turbat. Continuus multis subitarum tractus aquarum, Aera non passus vacuis discurrere venis, Arctavit clausitque animam: nec fervida pestis Cedit adhuc: sed morbus egens iam gurgite plenis Visceribus sibi poscit aquas. Mox robora nervis Et vires rediere viris. O prodiga rerum Luxuries, numquam parvo contenta parato, Et quaesitorum terra pelagoque ciborum Ambitiosa fames, et lautae gloria mensae, Discite, quam parvo liceat producere vitam, Et quantum natura petat. Non erigit aegros Nobilis ignoto diffusus consule Bacchus: Non auro murrhaque bibunt; sed gurgite puro Vita redit. Satis est populis fluviusque Ceresque. Heu miseri, qui bella gerunt! Tunc, arma relinquens Victori, miles spoliato pectore tutus Innocuusque suas, curarum liber, in urbes Spargitur. O quantum donata pace potitos Excussis umquam ferrum librasse lacertis Poenituit, tolerasse sitim, frustraque rogasse Prospera bella deos. Nempe usis Marte secundo Tot dubiae restant acies, tot in orbe labores: Ut numquam fortuna labet successibus anceps, Vincendum toties, terras fundendus in omnes Est cruor, et Caesar per tot sua fata sequendus. Felix, qui potuit, mundi nutante ruina, Quo iaceat iam scire loco. Non proelia fessos Ulla vocant, certos non rumpunt classica somnos. Iam coniux natique rudes et sordida tecta Et non deductos recipit sua terra colonos. Hoc quoque securis oneris fortuna remisit, Sollicitus menti quod abest favor. Ille salutis Est auctor, dux ille fuit. Sic proelia soli Felices nullo spectant civilia voto. Non eadem belli totum fortuna per orbem Constitit: in partes aliquid sed Caesaris ausa eat, Qua maria Hadriaci longas ferit unda Salonas, Et tepidum in molles Zephyros excurrit Iader. Illic, bellaci confisus gente Curictum, Quos alit Hadriaco tellus circumflua ponto, Clauditur extrema residens Antonius ora, Cautus ab incursu belli, si sola recedat, Expugnat quae tuta, fames. Non pabula tellus Pascendis submittit equis, non proserit ullam Flava Ceres segetem: spoliabat gramine campum Miles, et adtonso miseris iam dentibus arvo Castrorum siccas de cespite vulserat herbas, Ut primum adversae socios in litore terrae Et Basilum videre ducem: nova furta per aequor Exquisita fugae. Neque enim de more carinas Extendunt, puppesque levant, sed firma gerendis Molibus insolito contexunt robora ductu. Namque ratem vacuae sustentant undique cuppae, Quarum porrectis series constricta catenis Ordinibus geminis obliquas excipit alnos. Nec gerit expositum telis in fronte patenti Remigium: sed, quod trabibus circumdedit aequor, Hoc ferit, et taciti praebet miracula cursus, Quod nec vela ferat, nec apertas verberet undas. Tunc freta servantur, dum se declivibus undis Aestus agat, refluoque mari nudentur arenae. Iamque relabenti crescebant litora ponto; Missa ratis prono defertur lapsa profundo, Et geminae comites. Cunctas super ardua turris Eminet, et tremulis tabulata minantia pinnis. Noluit Illyricae custos Octavius undae Confestim tentare ratem, celeresque carinas Continuit, cursu crescat dum praeda secundo: Et temere ingressos repetendum invitat ad aequor Pace maris. Sic dum pavidos formidine cervos Claudat odoratae metuentes aera pennae, Aut dum dispositis adtollat retia varis Venator, tenet ora levis clamosa Molossi, Spartanos Cretasque ligat: nec creditur ulli Silva cani, nisi qui presso vestigia rostro Colligit, et praeda nescit latrare reperta, Contentus tremulo monstrasse cubilia loro. Nec mora: complentur moles, avideque petitis Insula deseritur ratibus, quo tempore primas Impedit ad noctem iam lux extrema tenebras. At Pompeianus fraudes innectere ponto Antiqua parat arte Cilix, passusque vacare Summa freti, medio suspendit vincula ponto, Et laxas fluitare sinit religatque catenas Rupis ab Illyricae scopulis. Nec prima, nec illa, Quae sequitur, tardata ratis: sed tertia moles Haesit, et ad cautes adducto fune secuta est. Impendent cava saxa mari, ruituraque semper Stat (mirum) moles, et silvis aequor inumbrat. Huc fractas Aquilone rates submersaque pontus Corpora saepe tulit, caecisque abscondit in antris: Restituit raptus tectum mare: quumque cavernae Evomuere fretum, contorti verticis undae Tauromenitanam vincunt fervore Charybdin. Hic Opiterginis moles onerata colonis Constitit: hanc omni puppes statione solutae Circumeunt: alii rupes ac litora complent. Vulteius tacitas sensit sub gurgite fraudes; (Dux erat ille ratis,) frustra qui vincula ferro Rumpere conatus, poscit spe proelia nulla, Incertus qua terga daret, qua pectora bello. Hoc tamen in casu, quantum deprensa valebat, Effecit virtus: inter tot millia captae Circumfusa rati et plenam vix inde cohortem Pugna fuit; non longa quidem: nam condidit atra Nox lucem dubiam, pacemque habuere tenebrae. Tunc sic adtonitam venturaque fata paventem Rexit magnanima Vulteius voce cohortem: Libera non ultra, parva quam nocte, iuventus, Consulite extremis angusto tempore rebus. Vita brevis nulli super est, qui tempus in illa Quaerendae sibi mortis habet: nec gloria leti Inferior, iuvenes, admoto occurrere fato. Omnibus incerto venturae tempore vitae, Par animi laus est, et quos speraveris annos Perdere, et extremae momentum abrumpere lucis, Accersas dum fata manu. Non cogitur ullus Velle mori. Fuga nulla patet: stant undique nostris Intenti cives iugulis. Decernite letum, Et metus omnis abest: cupias quodcumque necesse est. Non tamen in caeca bellorum nube cadendum est, Aut cum permixtis acies sua tela tenebris Involvunt, conserta iacent cum corpora campo, In medium mors omnis abit, perit obruta virtus. Nos in conspicua sociis hostique carina Constituere dei. Praebebunt aequora testes, Praebebunt terrae, summis dabit insula saxis: Spectabunt geminae diverso e litore partes. Nescio quod nostris magnum et memorabile fatis Exemplum, Fortuna, paras. Quaecumque per aevum Exhibuit monumenta fides, servataque ferro Militiae pietas, transibit nostra iuventus. Namque suis pro te gladiis incumbere, Caesar, Esse parum scimus: sed non maiora supersunt Obsessis, tanti quae pignora demus amoris. Abscidit nostrae multum sors invida laudi, Quod non cum senibus capti natisque tenemur. Indomitos sciat esse viros, timeatque furentes Et morti faciles animos, et gaudeat hostis Non plures haesisse rates. Tentare parabunt Foederibus, turpique volent corrumpere vita. O utinam, quo plus habeat mors unica famae, Promittant veniam, iubeant sperare salutem: Ne nos, cum calido fodiemus viscera ferro, Desperasse putent. Magna virtute merendum est, Caesar ut, amissis inter tot millia paucis, Hoc damnum clademque vocet. Dent fata recessum Emittantque licet, vitare instantia nolim. Proieci vitam, comites, totusque futurae Mortis agor stimulis: furor est. Agnoscere solis Permissum est, quos iam tangit vicinia fati, Victurosque dei celant, ut vivere durent, Felix esse mori. Sic cunctas sustulit ardor Nobilium mentes iuvenum: cum sidera coeli Ante ducis voces oculis humentibus omnes Adspicerent, flexoque Ursae temone paverent, Iidem, cum fortes animos praecepta subissent, Optavere diem. Nec segnis mergere ponto Tunc erat astra polus: nam sol Ledaea tenebat Sidera, vicino cum lux altissima Cancro est: Nox tum Thessalicas urgebat parva sagittas. Detegit orta dies stantes in rupibus Istros, Pugnacesque mari Graia cum classe Liburnos. Tentavere prius suspenso vincere bello Foederibus, fieret captis si dulcior ipsa Mortis vita mora. Stabat devota inventus, Damnata iam luce ferox, securaque pugnae Promisso sibi fine manu: nullique tumultus Excussere viris mentes ad summa paratas: Innumerasque simul pauci terraque marique Sustinuere manus: tanta est fiducia mortis. Utque satis bello visum est fluxisse cruoris, Versus ab hoste furor. Primus dux ipse carinae Vulteius, iugulo poscens iam fata retecto, Ecquis, ait, iuvenum est, cuius sit dextra cruore Digna meo, certaque fide per vulnera nostra Testetur se velle mori? Nec plura locuto Viscera non unus iamdudum transigit ensis. Collaudat cunctos: sed eum, cui vulnera prima Debebat, grato moriens interficit ictu. Concurrent alii, totamque in partibus unis Bellorum fecere nefas. Sic semine Cadmi Emicuit Dircaea cohors, ceciditque suorum Vulneribus, dirum Thebanis fratribus omen: Phasidos et campis insomni dente creati Terrigenae, missa magicis e cantibus ira, Cognato tantos complerunt sanguine sulcos: Ipsaque, inexpertis quod primum fecerat herbis, Expavit Medea nefas. Sic mutua pacti Fata cadunt iuvenes: nimiumque in morte virorum Mors virtutis habet: pariter sternuntque caduntque Vulnere letali: nec quemquam dextra fefellit, Cum feriat moriente manu. Nec vulnus adactis Debetur gladiis: percussum est pectore ferrum, Et iugulis pressere manum. Cum sorte cruenta Fratribus incurrant fratres, natusque parenti, Haud trepidante tamen toto cum pondere dextra Exegere enses. Pietas ferientibus una, Non repetisse, fuit. Iam latis viscera lapsa Semianimes traxere foris, multumque cruoris Infudere mari. Despectam cernere lucem, Victoresque suos vultu spectare superbo, Et mortem sentire iuvat. Iam strage cruenta Conspicitur cumulata ratis: bustisque remittunt Corpora victores, ducibus mirantibus, ulli Esse ducem tanti. Nullam maiore locuta est Ore ratem totum discurrens fama per orbem. Non tamen ignavae post haec exempla virorum Percipient gentes, quam sit non ardua virtus Servitium fugisse manu. Sed regna timentur Ob ferrum, et saevis libertas uritur armis: Ignoratque datos, ne quisquam serviat, enses. Mors, utinam pavidos vitae subducere nolles, Sed virtus te sola daret! Non segnior illo Marte fuit, qui tunc Libycis exarsit in arvis. Namque rates audax Lilybaeo litore solvit Curio: nec forti velis Aquilone recepto Inter semirutas magnae Carthaginis arces Et Clupeam tenuit stationis litora notae: Primaque castra locat cano procul aequore, qua se Bagrada lentus agit, siccae sulcator arenae. Inde petit tumulos exesasque undique rupes, Antaei quae regna vocat non vana vetustas. Nominis antiqui cupientem noscere caussas Cognita per multos docuit rudis incola patres, Nondum post genitos Tellus effeta gigantes, Terribilem Libyeis partum concepit in antris. Nec tam iusta fuit terrarum gloria Typhon, Aut Tityos Briareusque ferox: coeloque pepercit, Quod non Phlegraeis Antaeum sustulit arvis. Hoc quoque tam vastas cumulavit munere vires Terra sui foetus, quod, cum tetigere parentem, Iam defecta vigent renovato robore membra. Haec illi spelunca domus: latuisse sub alta Rupe ferunt, epulas raptos habuisse leones. Ad somnos non terga ferae praebere cubile Adsuerunt, non silva torum: viresque resumit In nuda tellure iacens. Periere coloni Arvorum Libyes: pereunt, quos adpulit aequor, Auxilioque diu virtus non usa cadendi, Terrae spernit opes: invictus robore cunctis, Quamvis staret, erat. Tandem vulgata cruenti Fama mali, terras monstris aequorque levantem Magnanimum Alciden Libycas excivit in oras. Ille Cleonaei proiecit terga leonis, Antaeus Libyci. Perfudit membra liquore Hospes, Olympiacae servato more palaestrae: Ille, parum fidens pedibus contingere matrem, Auxilium membris calidas infundit arenas. Conseruere manus et multo brachia nexu. Colla diu gravibus frustra tentata lacertis: Immotumque caput fixa cum fronte tenetur: Miranturque habuisse parem. Nec viribus uti Alcides primo voluit certamine totis, Exhausitque virum: quod creber anhelitus illi Prodidit, et gelidus fesso de corpore sudor. Tunc cervix lassata quati: tunc pectore pectus Urgeri: tunc obliqua percussa labare Crura manu. Iam terga viri cedentia victor Adligat, et medium, compressis ilibus, arctat: Inguinaque insertis pedibus distendit, et omnem Explicuit per membra virum. Rapit arida tellus Sudorem: calido complentur sanguine venae. Intumuere tori, totosque induruit artus, Herculeosque novo laxavit corpore nodos. Constitit Alcides stupefactus robore tanto: Nec sic Inachiis, quamvis rudis esset, in undis Desectam timuit, reparatis anguibus, hydram. Conflixere pares, telluris viribus ille, Ille suis. Numquam saevae sperare novercae Plus licuit. Videt exhaustos sudoribus artus Cervicemque viri siccam, qua ferret Olympum. Utque iterum fessis iniecit brachia membris, Non exspectatis Antaeus viribus hostis Sponte cadit, maiorque, accepto robore, surgit. Quisquis inest terris, in fessos spiritus artus Egeritur; tellusque viro luctante laborat. Ut tandem auxilium tactae prodesse parentis Alcides sensit: standum est tibi, dixit, et ultra Non credere solo, sternique vetabere terra. Haerebis pressis intra mea pectora membris: Huc, Antaee, cades. Sic fatus, sustulit alte Nitentem in terras iuvenem. Morientis in artus Non potuit nati tellus submittere vires. Alcides medium tenuit: iam pectora pigro Stricta gelu: terrisque diu non credidit hostem. Hinc, aevi veteris custos, famosa vetustas Miratrixque sui signavit nomine terras. Sed maiora dedit cognomina collibus istis, Poenum qui Latiis revocavit ab arcibus hostem, Scipio. Iam sedes Libyca tellure potito Haec fuit. En, veteris cernis vestigia valli. Romana hos primum tenuit victoria campos. Curio laetatus, tamquam fortuna locorum Bella gerat, servetque ducum sibi fata priorum, Felici non fausta loco tentoria ponens, Indulsit castris, et collibus abstulit omen, Sollicitatque feros non aequis viribus hostes. Omnis Romanis quae cesserat Africa signis, Tunc Vari sub iure fuit: qui, robore quamquam Confisus Latio, regis tamen undique vires Excivit Libycae gentis, extremaque mundi Signa, suum comitata Iubam. Non fusior ulli Terra fuit domino: qua sunt longissima regna, Cardine ab occiduo vicinus Gadibus Atlas Terminat: a medio confinis Syrtibus Hammon: At qua lata iacet vasti plaga fervida regni, Distinet Oceanum, zonaeque exusta calentis Sufficiunt spatio. Populi tot castra sequuntur: Autololes, Numidaeque vagi, semperque paratus Inculto Gaetulus equo: tunc concolor Indo Maurus, inops Nasamon, mixti Garamante perusto Marmaridae volucres, aequaturusque sagittas Medorum, tremulum cum torsit missile, Mazax: Et gens quae nudo residens Massylia dorso Ora levi flectit frenorum nescia virga: Et solitus vacuis errare mapalibus Afer Venator, ferrique simul fiducia non est, Vestibus iratos laxis operire leones. Nec solum studiis civilibus arma parabat, Privatae sed bella dabat Iuba concitus irae. Hunc quoque, quo superos humanaque polluit anno, Lege tribunicia solio depellere avorum Curio tentarat, Libyamque auferre tyranno, Dum regnum te, Roma, facit. Memor ille doloris Hoc bellum sceptri fructum putat esse retenti. Hac igitur regis trepidat iam Curio fama, Et quod Caesareis numquam devota iuventus Illa nimis castris, nec Rheni miles in undis Exploratus erat, Corfini captus in arce, Infidusque novis ducibus, dubiusque priori, Fas utrumque putat. Sed postquam languida segni Cernit cuncta metu, nocturnaque munia valli Desolata fuga, trepida sic mente profatur: Audendo magnus tegitur timor: arma capessam Ipse prior: campum miles descendat in aequum, Dum meus est: variam semper dant otia mentem. Eripe consilium pugna. Cum dira voluntas Ense subit presso, et galeae texere pudorem, Quis conferre duces meminit? quis pendere caussas? Qua stetit, inde favet: veluti fatalis arenae Muneribus non ira vetus concurrere cogit Productos: odere pares. Sic fatus, apertis Instruxit campis acies: quem blanda futuris Deceptura malis belli fortuna recepit. Nam pepulit Varum campo, nudataque foeda Terga fuga, donec vetuerunt castra, cecidit. Tristia sed postquam superati proelia Vari Sunt audita Iubae: laetus, quod gloria belli Sit rebus servata suis, rapit agmina furtim, Obscuratque suam per iussa silentia famam, Hoc solum metuens, incautus ab hoste timeri. Mittitur, exigua qui proelia prima lacessat Eliciatque manu, Numidis a rege secundus, Ut sibi commissi simulator Sabura belli. Ipse cava regni vires in valle retentat: Aspidas ut Pharias cauda sollertior hostis Ludit, et iratas incerta provocat umbra: Obliquusque caput vanas serpentis in auras Effusae tuto comprendit guttura morsu Letiferam citra saniem: tunc irrita pestis Exprimitur, faucesque fluunt pereunte veneno. Fraudibus eventum dederat fortuna: feroxque, Non exploratis occulti viribus hostis, Curio nocturnum castris erumpere cogit Ignotisque equitem late discurrere campis. Ipse sub aurorae primos excedere motus Signa iubet castris, multum frustraque rogatus Ut Libycas metuat fraudes, infectaque semper Punica bella dolis. Leti fortuna propinqui Tradiderat fatis iuvenem: bellumque trahebat Auctorem civile suum. Super ardua ducit Saxa, super cautes, abrupto limite, signa: Cum procul e summis conspecti collibus hostes Fraude sua cessere parum, dum colle relicto Effusam patulis aciem committeret arvis. Ille, fugam credens, simulatae nescius artis, Ut victor, medios aciem proiecit in agros. tunc primum patuere doli, Numidaeque fugaces Undique completis clauserunt montibus agmen. Obstupuit dux ipse simul, perituraque turba. Non timidi petiere fugam, non proelia fortes: Quippe ubi non sonipes motus clangore tubarum Saxa quatit pulsu, rigidos vexantia frenos Ora terens, spargitque iubas, et subrigit aures, Incertoque pedum pugnat non stare tumultu. Fessa iacet cervix. Fumant sudoribus artus, Oraque proiecta squalent arentia lingua: Pectora rauca gemunt, quae creber anhelitus urguet: Et defecta gravis longe trahit ilia pulsus: Siccaque sanguineis durescit spuma lupatis. Iamque gradum neque verberibus stimulisque coacti, Nec quamvis crebris iussi calcaribus addunt. Vulneribus coguntur equi. Nec profuit ulli Cornipedis rupisse moras: neque enim impetus illis Incursusque fuit: tantum profertur ad hostes, Et spatium iaculis oblato vulnere donat. At vagus Afer equos ut primum emisit in agmen, Tunc campi tremuere sono: terraque soluta, Quantus Bistonio torquetur turbine, pulvis Aera nube sua texit, traxitque tenebras. Ut vero in pedites fatum miserabile belli Incubuit, nullo dubii discrimine Martis Ancipites steterunt casus, sed tempora pugnae Mors tenuit. Neque enim licuit procurrere contra, Et miscere manus. Sic undique septa iuventus Cominus obliquis et rectis eminus hastis Obruitur: non vulneribus nec sanguine, solum Telorum nimbo peritura, ac pondere ferri. Ergo acies tantae parum spissantur in orbem: Ac, si quis metuens medium correpsit in agmen, Vix impune suos inter convertitur enses: Densaturque globus, quantum pede prima relato Constrinxit gyros acies. Non arma movendi Iam locus est pressis: stipataque membra teruntur: Frangitur armatum colliso pectore pectus. Non tam laeta tulit victor spectacula Maurus, Quam fortuna dabat: fluvios non ille cruoris, Membrorumque videt lapsum, et ferientia terram Corpora: compressum turba stetit omne cadaver. Excitet invisas dirae Carthaginis umbras Inferiis fortuna novis: ferat ista cruentus Hannibal et Poeni tam dira piacula manes. Romanam, superi, Libyca tellure ruinam Pompeio prodesse nefas, votisque senatus. Africa nos potius vincat sibi. Curio fusas Ut vidit campis acies, et cernere tantas Permisit clades compressus sanguine pulvis, Non tulit adflictis animam producere rebus, Aut sperare fugam: ceciditque in strage suorum, Impiger ad letum, et fortis virtute coacta. Quid nunc rostra tibi prosunt turbata, forumque, Unde tribunicia plebeius signifer arte Arma dabas populis? quid prodita iura senatus. Et gener atque socer bello concurrere iussi? Ante iaces, quam dira duces Pharsalia confert, Spectandumque tibi bellum civile negatum est. Has urbi miserae vestro de sanguine poenas Nempe datis? luitis iugulo sic arma, potentes? Felix Roma quidem, civesque habitura beatos, Si libertatis superis tam cura placeret, Quam vindicta placet. Libycas, en, nobile corpus, Pascit aves nullo contectus Curio busto. At tibi nos (quando non proderit ista silere, A quibus omne aevi senium sua fama repellit,) Digna damus, iuvenis, meritae praeconia vitae. Haud alium tanta civem tulit indole Roma, Aut cui plus leges deberent recta sequenti. Perdita tunc urbi nocuerunt saecula, postquam Ambitus, et luxus, et opum metuenda facultas Transverso mentem dubiam torrente tulerunt: Momentumque fuit mutatus Curio rerum, Gallorum captus spoliis, et Caesaris auro. Ius licet in iugulos nostros sibi fecerit ense Sulla potens, Mariusque ferox, et Cinna cruentus, Caesareaeque domus series: cui tanta potestas Concessa est? Emere omnes, hic vendidit urbem.
Sic alterna duces bellorum vulnera passos In Macetum terras, miscens adversa secundis, Servavit fortuna pares. Iam sparserat Aemo Bruma nives, gelidoque cadens Atlantis Olympo: Instabatque dies, qui dat nova nomina fastis, Quique colit primus ducentem tempora Ianum. Dum tamen emeriti remanet pars ultima iuris, Consul uterque vagos belli per munia Patres Elicit Epirum. Peregrina ac sordida sedes Romanos cepit proceres: secretaque rerum Hospes in externis audivit curia tectis. Nam quis castra vocet tot strictas iure secures, Tot fasces? Docuit populos venerabilis ordo, Non Magni partes, sed Magnum in partibus esse. Ut primum moestum tenuere silentia coetum, Lentulus excelsa sublimis sede profatur: Indole si dignum Latia, si sanguine prisco Robur inest animis, non qua tellure coacti, Quamque procul tectis captae sedeamus ab urbis, Cernite: sed vestrae faciem cognoscite turbae: Cunctaque iussuri, primum hoc decernite, Patres, Quod regnis populisque liquet, nos esse senatum. Nam, vel Hyperboreae plaustrum glaciale sub ursae, Vel plaga qua torrens claususque vaporibus axis Nec patitur noctes nec iniquos crescere soles, Si fortuna ferat, rerum nos summa sequetur, Imperiumque comes. Tarpeia sede perusta Gallorum facibus, Veiosque habitante Camillo, Illic Roma fuit. Non umquam perdidit ordo Mutato sua iura solo. Moerentia tecta Caesar habet, vacuasque domos, legesque silentes, Clausaque iustitio tristi fora. Curia solos Illa videt Patres, plena quos urbe fugavit. Ordine de tanto quisquis non exsulat, hic est. Ignaros scelerum, longaque in pace quietos Bellorum primus sparsi furor: omnia rursus Membra loco redeunt. En, totis viribus orbis Hesperiam pensant superi: iacet hostis in undis Obrutus Illyricis: Libyae squalentibus arvis Curio Caesarei cecidit pars magna senatus. Tollite signa, duces: fatorum impellite cursum: Spem vestram praestate deis fortunaque tantos Det nobis animos, quantos fugientibus hostem Caussa dabat. Nostrum exhausto ius clauditur anno: Vos, quorum finem non est sensura potestas, Consulite in medium, Patres, Magnumque iubete Esse ducem. Laeto nomen clamore senatus Excipit: et Magno fatum patriaeque suumque Imposuit. Tunc in reges populosque merentes Sparsus honos, pelagique potens Phoebeia donis Exornata Rhodos, gelidique inculta iuventus Taygeti: fama veteres laudantur Athenae: Massiliaeque suae donatur libera Phocis. Tunc Sadalen, fortemque Cotyn, fidumque per arma Deiotarum, et gelidae dominum Rhasipolin orae Collaudant: Libyamque iubent auctore senatu Sceptrifero parere Iubae. Pro tristia fata! En tibi, non fidae gentis dignissime regno, Fortunae, Ptolemaee, pudor, crimenque deorum, Cingere Pellaeo pressos diademate crines Permissum. Saevum in populos puer accipis ensem: Atque utinam in populos! Donata est regia Lagi; Accessit Magni iugulus: regnumque sorori Ereptum est, soceroque nefas. Iam turba soluto Arma petit coetu. Quae cum populique ducesque Casibus incertis et caeca sorte pararent, Solus in ancipites metuit descendere Martis Appius eventus: finemque expromere rerum Sollicitat superos, multosque obducta per annos Delphica fatidici reserat penetralia Phoebi. Hesperio tantum, quantum submotus Eoo Cardine, Parnasus gemino petit aethera colle, Mons Phoebo Bromioque sacer cui numine mixto Delphica Thebanae referunt trieterica Bacchae. Hoc solum fluctu terras mergente cacumen Emicuit, pontoque fuit discrimen et astris. Tu quoque vix summam seductus ab aequore rupem Extuleras, unoque iugo, Parnase, latebas. Ultor ibi expulsae, premeret cum viscera partus, Matris, adhuc rudibus Paean Pythona sagittis Explicuit, cum regna Themis tripodasque teneret. Ut vidit Paean vastos telluris hiatus Divinam spirare fidem, ventosque loquaces Exhalare solum, sacris se condidit antris, Incubuitque adyto, vates ibi factus Apollo. Quis latet hic superum? quod numen ab aethere pressum Dignatur caecas inclusum habitare cavernas? Quis terram coeli patitur deus, omnia cursus Aeterni secreta tenens, mundique futuri Conscius, ac populis sese proferre paratus, Contactusque ferens hominum, magnusque potensque, Sive canit fatum, seu, quod iubet ille canendo, Fit fatum? Forsan terris inserta regendis, Aere libratum vacuo quae sustinet orbem, Totius pars magna Iovis, Cirrhaea per antra Exit, et aetherio trahitur connexa Tonanti. Hoc ubi virgineo conceptum est pectore numen, Humanam feriens animam sonat, oraque vatis Solvit, ceu Siculus flammis urgentibus Aetnam Undat apex: Campana fremens ceu saxa vaporat Conditus Inarimes aeterna mole Typhoeus. Hoc tamen expositum cunctis nullique negatum Numen ab humani solum se labe furoris Vindicat. Haud illic tacito mala vota susurro Concipiunt. Nam, fixa canens mutandaque nulli, Mortales optare vetat: iustisque benignus Saepe dedit sedem totas mutantibus urbes, Ut Tyriis: dedit ille minas impellere belli, Ut Salaminiacum meminit mare: sustulit iras Telluris sterilis, monstrato fine: resolvit Aera tabificum. Non ullo saecula dono Nostra carent maiore deum, quam Delphica sedes Quod siluit, postquam rege timuere futura, Et superos vetuere loqui. Nec, voce negata, Cirrhaeae moerent vates; templique fruuntur Iustitio. Nam si qua deus sub pectora venit, Numinis aut poena est mors immatura recepti, Aut pretium: quippe stimulo fluctuque furoris Compages humana labat, pulsusque deorum Concutiunt fragiles animas. Sic tempore longo Immotos tripodas vastaeque silentia rupis Appius Hesperii scrutator ad ultima fati Sollicitat. Iussus sedes laxare verendas Antistes, pavidamque deis immittere vatem, Castalios circum latices nemorumque recessus Phemonoen errore vagam curisque vacantem Corripuit, cogitque fores irrumpere templi. Limine terrifico metuens consistere Phoebas, Absterrere ducem noscendi ardore futura Cassa fraude parat. Quid spes, ait, improba veri Te, Romane, trahit? Muto Parnasus hiatu Conticuit, pressitque deum: seu spiritus istas Destitit fauces, mundique in devia versum Duxit iter: seu, barbarica cum lampade Python Arsit, in immensas oneres abiere cavernas, Et Phoebi tenuere viam: seu sponte deorum Cirrha silet, fatique sat est arcana futuri Carmine longaevae vobis commissa Sibyllae: Seu Paean, solitus templis arcere nocentes, Ora quibus solvat, nostro non invenit aevo. Virginei patuere doli, fecitque negatis Numinibus metus ipse fidem. Tum torta priores Stringit vitta comas, crinesque in terga solutos Candida Phocaica complectitur infula lauro. Haerentem dubiamque premens in templa sacerdos Impulit. Illa, pavens adyti penetrale remoti Fatidicum, prima templorum in parte resistit, Atque, deum simulans, sub pectore ficta quieto Verba refert, nullo confusae murmure vocis Instinctam sacro mentem testata furore, Haud aeque laesura ducem, cui falsa canebat, Quam tripodas, Phoebique fidem. Non rupta trementi Verba sono, nec vox antri complere capacis Sufficiens spatium, nulloque horrore comarum Excussae laurus, immotaque culmina templi, Securumque nemus, veritam se credere Phoebo Prodiderant. Sentit tripodas cessare, furensque Appius: Et nobis meritas dabis, impia, poenas, Et superis, quos fingis, ait, nisi mergeris antris, Deque orbis trepidi tanto consulta tumultu Desinis ipsa loqui. Tandem conterrita virgo Confugit ad tripodas, vastisque abducta cavernis Haesit, et insueto concepit pectore numen, Quod non exhaustae per tot iam saecula rupis Spiritus ingessit vati: tandemque potitus Pectore Cirrhaeo, non umquam plenior artus Phoebados irrupit Paean: mentemque priorem Expulit, atque hominem toto sibi cedere iussit Pectore. Bacchatur demens aliena per antrum Colla ferens, vittasque dei Phoebeaque serta Erectis discussa comis, per inania templi Ancipiti cervice rotat, spargitque vaganti Obstantes tripodas, magnoque exaestuat igne, Iratum te, Phoebe, ferens. Nec verbere solo Uteris et stimulis, flammasque in viscera mergis: Accipit et fraenos: nec tantum prodere vati, Quantum scire, licet. Venit aetas omnis in unam Congeriem: miserumque premunt tot saecula pectus. Tanta patet rerum series, atque omne futurum Nititur in lucem: vocemque petentia fata Luctantur: non prima dies, non ultima mundi, Non modus Oceani, numerus non deerat arenae. Talis in Euboico vates Cumana recessu, Indignata suum multis servire furorem Gentibus, ex tanta fatorum strage superba Excerpsit Romana manu. Sic plena laborat Phemonoe Phoebo, dum te, consultor operti Castalia tellure dei, vix invenit, Appi, Inter fata diu quaerens tam magna latentem. Spumea tunc primum rabies vesana per ora Effluit, et gemitus, et anhelo clara meatu Murmura: tunc moestus vastis ululatus in antris, Extremaeque sonant, domita iam virgine, voces: Effugis ingentes, tanti discriminis expers, Bellorum, o Romane, minas: solusque quietem Euboici vasta lateris convalle tenebis. Caetera suppressit, faucesque obstruxit Apollo. Custodes tripodes fatorum, arcanaque mundi, Tuque potens veri Paean, nullumque futuri A superis celate diem, suprema ruentis Imperii, caesosque duces, et funera regum, Et tot in Hesperio collapsas sanguine gentes Cur aperire times? An nondum numina tantum Decrevere nefas? et adhuc dubitantibus astris Pompeii damnare caput, tot fata tenentur? Vindicis an gladii facinus, poenasque furoris, Regnaque ad ultores iterum redeuntia Brutos, Ut peragat fortuna, taces? Tunc pectore vatis Impactae cessere fores, expulsaque templis Prosiluit. Perstat rabies; nec cuncta locutae, Quem non emisit, superest deus. Illa feroces Torquet adhuc oculos, totoque vagantia coelo Lumina, nunc vultu pavido, nunc torva minaci: Stat numquam facies: rubor igneus inficit ora, Liventesque genas: nec, qui solet esse timenti, Terribilis sed pallor inest: nec fessa quiescunt Corda; sed, ut tumidus Boreae post flamina pontus Rauca gemit, sic muta levant suspiria vatem. Dumque a luce sacra, qua vidit fata, refertur Ad vulgare iubar, mediae venere tenebrae. Immisit Stygiam Paean in viscera Lethen, Quae raperet secreta deum. Tunc pectore verum Fugit, et ad Phoebi tripodas rediere futura: Vixque refecta cadit. Nec te vicinia leti Territat, ambiguis frustratum sortibus, Appi: Iure sed incerto mundi, subsidere regnum Chalcidos Euboicae, vana spe rapte, parabas. Heu demens, nullum belli sentire fragorem, Tot mundi caruisse malis, praestare deorum Excepta quis morte potest? Secreta tenebis Litoris Euboici, memorando condite busto, Qua maris angustat fauces saxosa Carystos, Et tumidis infesta colit qua numina Rhamnus, Arctatus rapida fervet qua gurgite pontus, Euripusque trahit, cursum mutantibus undis, Chalcidicas puppes ad iniquam classibus Aulim. Interea domitis Caesar remeabat Iberis, Victrices aquilas alium laturus in orbem: Cum prope fatorum tantos per prospera cursus Avertere dei. Nullo nam Marte subactus, Intra castrorum timuit tentoria ductor Perdere successus scelerum: cum paene fideles Per tot bella manus, satiatae sanguine, tandem Destituere ducem: seu moesto classica paullum Intermissa sono, claususque et frigidus ensis Expulerat belli furias: seu praemia miles Dum maiora petit, damnat caussamque ducemque, Et scelere imbutos etiamnunc venditat enses. Haud magis expertus discrimine Caesar in ullo est, Quam non e stabili, tremulo sed culmine cuncta Despiceret, staretque super titubantia fultus: Tot raptis truncus manibus, gladioque relictus Paene suo, qui tot gentes in bella trahebat, Scit non esse ducis strictos, sed militis, enses. Non pavidum iam murmur erat, nec pectore tecto Ira latens: nam quae dubias constringere mentes Caussa solet, dum quisque pavet, quibus ipse timori est, Seque putat solum regnorum iniusta gravari, Haud retinet. Quippe ipsa metus exsolverat audax Turba suos. Quidquid multis peccatur, inultum est. Effudere minas: Liceat discedere, Caesar, A rabie scelerum. Quaeris terraque marique His ferrum iugulis, animasque effundere viles Quolibet hoste paras. Partem tibi Gallia nostri Eripuit: partem duris Hispania bellis: Pars iacet Hesperia: totoque exercitus orbe Te vincente perit. Terris fudisse cruorem Quid iuvat Arctois, Rhodano Rhenoque subactis? Tot mihi pro bellis bellum civile dedisti. Cepimus expulso patriae cum tecta senatu, Quos hominum, vel quos licuit spoliare deorum? Imus in omne nefas, manibus ferroque nocentes, Paupertate pii. Finis quis quaeritur armis? Quid satis est, si Roma parum? Iam respice canos, Invalidasque manus, et inanes cerne lacertos. Usus abit vitae, bellis consumsimus aevum: Ad mortem dimitte senes. En, improba vota! Non duro liceat morientia cespite membra Ponere, non anima glebam fugiente ferire, Atque oculos morti clausuram quaerere dextram Coniugis illabi lacrimis, unique paratum Scire rogum. Liceat morbis finire senectam. Sit praeter gladios aliquod sub Caesare fatum. Quid, velut ignaros ad quae portenta paremur, Spe trahis? Usque adeo soli civilibus armis Nescimus cuius sceleris sit maxima merces? Nil actum est bellis, si nondum comperit, istas Omnia posse manus. Nec fas nec vincula iuris Hoc audere vetant. Rheni mihi Caesar in undis Dux erat, hic socius. Facinus quos inquinat, aequat. Adde, quod ingrato meritorum iudice virtus Nostra perit. Quidquid gerimus, fortuna vocatur. Nos fatum sciat esse suum. Licet omne deorum Obsequium speres: irato milite, Caesar, Pax erit. Haec fatus, totis discurrere castris Coeperat, infestoque ducem deposcere vultu. Sic eat, o superi! quando pietasque fidesque Destituunt, moresque malos sperare relictum est, Finem civili faciat discordia bello. Quem non ille ducem potuit terrere tumultus? Fata sed in praeceps solitus demittere Caesar, Fortunamque suam per summa pericula gaudens Exercere, venit: nec, dum desaeviat ira, Expectat; medios properat tentare furores. Non illis urbes spoliandaque templa negasset, Tarpeiamque Iovis sedem, matresque senatus, Passurasque infanda nurus. Vult omnia certe A se saeva peti, vult praemia Martis amari: Militia indomiti tantum mens sana timetur. Non pudet heu, Caesar, soli tibi bella placere Iam manibus damnata tuis? hos ante pigebit Sanguinis? his ferri grave ins erit ipse per omne Fasque nefasque rues Lassare, et disce sine armis Posse pati: liceat scelerum tibi ponere finem. Saeve, quid insequeris quid iam nolentibus instas? Bellum te civile fugit. Stetit aggere fulti Cespitis, intrepidus vultu, meruitque timeri Non metuens: atque haec ira dictante profatur: Qui modo in absentem vultu dextraque furebas, Miles, habes nudum promtumque ad vulnera pectus. Hic fuge, si belli finis placet, ense relicto. Detegit imbelles animos nil fortiter ausa Seditio, tantumque fugam meditata iuventus, Ac ducis invicti rebus lassata secundis. Vadite, meque meis ad bella relinquite fatis: Invenient haec arma manus, vobisque repulsis Tot reddet Fortuna viros, quot tela vacabunt. Anne fugam Magni tanta cum classe sequuntur Hesperiae gentes, nobis victoria turbam Non dabit, impulsi tantum quae praemia belli Auferat et, vestri rapta mercede laboris, Lauriferos nullo comitetur vulnere currus? Vos despecta, senes, exhaustaque sanguine turba Cernetis nostros iam plebs Romana triumphos. Caesaris an cursus vestrae sentire putatis Damnum posse fugae? veluti, si cuncta minentur Flumina, quos miscent pelago, subducere fontes, Non magis ablatis umquam descenderet aequor, Quam nunc crescit, aquis. An vos momenta putatis Ulla dedisse mihi? Numquam sic cura deorum Se premit, ut vestrae morti vestraeque saluti Fata vacent. Procerum motus haec cuncta sequuntur. Humanum paucis vivit genus. Orbis Iberi Horror et Arctoi nostro sub nomine miles, Pompeio certe fugeres duce. Fortis in armis Caesareis Labienus erat: nunc, transfuga vilis, Cum duce praelato terras atque aequora lustrat. Nec melior mihi vestra fides, si bella nec hoste Nec duce me geritis. Quisquis mea signa relinquit, Nec Pompeianis tradit sua partibus arma, Hic numquam vult esse meus. Sunt ista profecto Curae castra deis, qui me committere tantis Non nisi mutato voluerunt milite bellis. Heu, quantum Fortuna humeris iam pondera fessis Amolitur onus! sperantes omnia dextras Exarmare datur, quibus hic non sufficit orbis. Iam certe mihi bella geram: discedite castris, Tradite nostra viris ignavi signa Quirites. At paucos, quibus haec rabies auctoribus arsit, Non Caesar, sed poena tenet. Procumbite terra, Infidumque caput feriendaque tendite colla. Et tu, quo solo stabunt iam robore castra, Tiro rudis, specta poenas, et disce ferire, Disce mori. Tremuit saeva sub voce minantis Vulgus iners: unumque caput tam magna iuventus Privatum factura timet: velut ensibus ipsis Imperet, invito moturus milite ferrum. Ipse pavet, ne tela sibi dextraeque negentur Ad scelus hoc Caesar: vicit patientia saevi Spem ducis, et iugulos, non tantum praestitit enses. Nil magis, adsuetas sceleri quam perdere mentes, Atque perire timet; tam diro foederis ictu Parta quies, poenaque redit placata iuventus. Brundusium decimis iubet hanc adtingere castris, Et cunctas revocare rates, quas avius Hydrus, Antiquusque Taras, secretaque litora Leucae, Quas recipit Salapina palus, et subdita Sipus Montibus: Ausoniam qua torquens frugifer oram, Dalmatico Boreae, Calabroque obnoxius Austro Appulus Hadriacas exit Garganus in undas. Ipse petit trepidam tutus sine milite Romam, Iam doctam servire togae: populoque precanti Scilicet indulgens, summum dictator honorem Contigit, et laetos fecit se console fastos. Namque omnes voces, per quas iam tempore tanto Mentimur dominis, haec primum reperit aetas, Qua sibi ne ferri ius ullum Caesar abesset, Ausonias voluit gladiis miscere secures. Addidit et fasces aquilis, et nomen inane Imperii rapiens, signavit tempora digna Moesta nota. Nam quo melius Pharsalicus annus Consule notus erit? Fingit solemnis Campus, Et non admissae dirimit suffragia plebis, Decantatque tribus, et vana versat in urna. Nec coelum servare licet: tonat augure surdo, Et laetae iurantur aves, bubone sinistro. Inde perit primum quondam veneranda potestas Iuris inops: careat tantum ne nomine tempus, Menstruus in fastos distinguit saecula consul. Nec non Iliacae numen quod praesidet Albae, Haud meritum Latio sollemnia sacra subacto, Vidit flammifera confectas nocte Latinas. Inde rapit cursus, et, quae piger Appulus arva Deseruit rastris, et inerti tradidit herbae, Ocior et coeli flammis et tigride foeta Transcurrit; curvique tenens Minoia tecta Brundusii, clausas ventis brumalibus undas Invenit, et pavidas hiberno sidere classes. Turpe duci visum, rapiendi tempora belli In segnes exisse moras, portuque teneri, Dum pateat tutum vel non felicibus aequor. Expertes animos pelagi sic robore complet: Fortius hiberni flatus, coelumque fretumque Cum cepere, tenent, quam quos incumbere certos Perfida nubiferi vetat inconstantia veris. Nec maris anfractus lustrandaque litora nobis, Sed recti fluctus soloque Aquilone secandi. Hic utinam summi curvet carchesia mali, Incumbatque furens, et Graia ad moenia perflet, Ne Pompeiani Phaeacum e litore toto Languida iactatis comprendant carbasa remis: Rumpite, quae retinent felices vincula proras. Iamdudum nubes et saevas perdimus undas. Sidera prima poli, Phoebo labente sub undas, Exierant, et luna suas iam fecerat umbras, Cum pariter solvere rates, totosque rudentes Laxavere sinus: et flexo navita cornu Obliquat laevo pede carbasa, summaque pandens Suppara velorum perituras colligit auras. Ut primum levior propellere lintea ventus Incipit, exiguumque tument, mox reddita malo In mediam cecidere ratem: terraque relicta, Non valet ipsa sequi puppes, quae vexerat aura. Aequora lenta iacent, alto torpore ligata. Pigrius immotis haesere paludibus undae. Sic stat iners Scythicas adstringens Bosporus undas, Cum, glacie retinente, fretum non impulit Ister, Immensumque gelu tegitur mare: comprimit unda, Deprendit quascunque rates: nec pervia velis Aequora frangit eques, fluctuque latente sonantem Orbita migrantis scindit Maeotida Bessi. Saeva quies pelagi, moestoque ignava profundo Stagna iacentis aquae: veluti deserta rigente Aequora natura cessant, pontusque vetustas Oblitus servare vices, non commeat aestu, Non horrore tremit, non solis imagine vibrat Casibus innumeris fixae patuere carinae, Illinc infestae classes et inertia tonsis Aequora moturae; gravis hinc languore profundi Obsessis ventura fames. Nova vota timori Sunt inventa novo, fluctus nimiasque precari Ventorum vires, dum se torpentibus unda Excutiat stagnis, et sit mare. Nubila nusquam Undarumque minae: coelo languente fretoque, Naufragii spes omnis abit. Sed nocte fugata, Laesum nube dies iubar extulit, imaque sensim Concussit pelagi, movitque Ceraunia nautis. Inde rapi coepere rates, atque aequora classem Curva sequi, quae iam vento fluctuque secundo Lapsa Palaestinas uncis confixit arenas. Prima duces vidit iunctis consistere castris Tellus, quam volucer Genusus, quam mollior Apsus Circueunt ripis. Apso gestare carinas Caussa palus, leni quam fallens egerit unda. At Genusum nunc sole nives, nunc imbre solutae Praecipitant: neuter longo se gurgite lassat, Sed minimum terrae, vicino litore, novit. Hoc fortuna loco tantae duo nomina famae Composuit: miserique fuit spes irrita mundi Posse duces parva campi statione diremtos Admotum damnare nefas. Nam cernere vultus Et voces audire datur: multosque per annos Dilectus tibi, Magne, socer, post pignera tanta Sanguinis, infausti sobolem mortemque nepotis, Te nisi Niliaca propias non vidit arena. Caesaris adtonitam miscenda ad proelia mentem Ferre moras scelerum partes iussere relictae. Ductor erat cunctis audax Antonius armis, Iam tunc civili meditatus Leucada bello. Illum saepe minis Caesar precibusque morantem Evocat: O mundi tantorum caussa malorum, Quid superos et fata tenes? Sunt cetera cursu Acta meo: summam rapti per prospera belli Te poscit Fortuna manum. Num rupta vadosis Syrtibus incerto Libye nos dividit aestu? Numquid inexperto tua credimus arma profundo, Inque novos traheris casus? Ignave, venire Te Caesar, non ire, iubet. Prior ipse per hostes Percussi medias alieni iuris arenas. Tui mea castra times? Pereuntia tempora fati Conqueror: in ventos impendo vota, fretumque. Ne retine dubium cupientes ire per aequor: Si bene nota mihi est, ad Caesaris arma iuventus Naufragio venisse volet. Iam voce doloris Utendum est: non ex aequo divisimus orbem. Epirum Caesarque tenet totusque senatus: Ausoniam tu solus habes. His terque quaterque Vocibus excitum postquam cessare videbat, Dum se deesse deis, ac non sibi numina, credit, Sponte per incautas audet tentare tenebras, Quod iussi timuere, fretum, temeraria prono Expertus cessisse deo: fluctusque verendos Classibus, exigua sperat superare carina. Solverat armorum fessas nox languida curas: Parta quies miseris, in quorum pectora somno Dat vires fortuna minor. Iam castra silebant; Tertia iam vigiles commoverat hora secundos: Caesar sollicito per vasta silentia gressu Vix famulis audenda parat: cunctisque relictis, Sola placet Fortuna comes. Tentoria postquam Egressus, vigilum somno cedentis membra Transsiluit, questus tacite quod fallere posset. Litora curva legit, primisque invenit in undis Rupibus exesis haerentem fune carinam. Rectorem dominumque ratis secura tenebat Haud procul inde domus, non ullo robore fulta, Sed sterili iunco cannaque intexta palustri, Et latus inversa nudum munita phaselo. Haec Caesar bis terque manu quassantia tectum Limina commovit. Molli consurgit Amyclas, Quem dabat alga, toro. Quisnam mea nafragus, inquit, Tecta petit? aut quem nostrae Fortuna coegit Auxilium sperare casae? Sic fatus, ab alto Aggere iam tepidae sublato fune favillae, Scintillam tenuem commotos pavit in ignes; Securus belli: praedam civilibus armis Scit non esse casas. O vitae tuta facultas Pauperis, angustique lares! o munera nondum Intellecta deum! quibus hoc contingere templis Aut potuit muris, nullo trepidare tumultu, Caesarea pulsante manu? Tum poste recluso, Dux ait: Exspecta votis maiora modestis, Spesque tuas laxa, iuvenis. Si iussa secutus Me vehis Hesperiam, non ultra cuncta carinae Debebis, manibusque inopem duxisse senectam. Ne cessa praebere deo tua fata, volenti Angustos opibus subitis implere Penates. Sic fatur: quamquam plebeio tectus amictu, Indocilis privata loqui. Tum pauper Amyclas: Multa quidem prohibent nocturno credere ponto. Nam sol non rutilas deduxit in aequora nubes Concordesque tulit radios: Noton altera Phoebi, Altera pars Borean diducta luce vocabat. Orbe quoque exhaustus medio languensque recessit, Spectantes oculos infirmo lumine passus. Lunaque non gracili surrexit lucida cornu, Aut orbis medii puros exesa recessus: Nec duxit recto tenuata cacumina cornu, Ventorumque nota rubuit: tum lurida pallens Ora tulit, vultu sub nubem tristis ituro. Sed mihi nec motus nemorum, nec litoris ictus, Nec placet incertus, qui provocat aequora, Delphin: Aut siccum quod mergus amat: quodque ausa volare Ardea sublimis pennae confisa natanti: Quodque caput spargens undis, velut occupet imbrem, Instabili gressu metitur litora cornix. Sed si magnarum poscunt discrimina rerum, Haud dubitem praebere manus. Vel litora tangam Iussa, vel hoc potius pelagus flatusque negabunt. Haec fatus, solvensque ratem, dat carbasa ventis: Ad quorum motus non solum lapsa per altum Aera dispersos traxere cadentia sulcos Sidera: sed summis etiam quae fixa tenentur Astra polis, sunt visa quati. Niger inficit horror Terga maris: longo per multa volumina tractu Aestuat unda minax, flatusque incerta futuri: Turbida testantur conceptos aequora ventos. Tunc rector trepidae fatur ratis: Adspice, saevum Quanta paret pelagus. Zephyros intendat, an Euros, Incertum est. Puppim dubius ferit undique pontus. Nubibus et coelo Notus est: si murmura ponti Consulimus, Cori verrunt mare. Gurgite tanto, Nec ratis Hesperias tanget, nec naufragus oras. Desperare viam et vetitos convertere cursus, Sola salus. Liceat vexata litora puppe Prendere, ne longe nimium sit proxima tellus. Fisus cuncta sibi cessura pericula Caesar, Sperne minas, inquit, pelagi, ventoque furenti Trade sinum. Italiam si coelo auctore recusas, Me pete. Sola tibi caussa haec est iusta timoris, Vectorem non nosse tuum; quem numina numquam Destituunt, de quo male tunc Fortuna meretur, Cum post vota venit. Medias perrumpe procellas, Tutela secure mea. Coeli iste fretique, Non puppis nostrae labor est: hanc Caesare pressam A fluctu defendet onus. Ne longa furori Ventorum saevo dubitur mora: proderit undis Ista ratis. Ne flecte manus: fuge proxima velis Litora: tum Calabro portu te crede potitum, Cum iam non poterit puppi nostraeque saluti Altera terra dari Quid tanta strage paretur, Ignoras? Quaerit pelagi coelique tumultu Quid praestet Fortuna mihi. Non plura locuto, Avulsit laceros, percussa puppe, rudentes Turbo rapax, fragilemque super volitantia malum Vela tulit: sonuit victis compagibus alnus. Inde ruunt toto congesta pericula mundo. Primus ab Oceano caput exeris Atlanteo, Core, movens aestus: iam te tollente furebat Pontus, et in scopulos totas erexerat undas. Occurrit gelidus Boreas, pelagusque retundit: Et dubium pendet, vento cui pareat, aequor. Sed Scythici vicit rabies Aquilonis, et undas Torsit, et abstrusas penitus vada fecit arenas. Nec perfert pontum Boreas ad saxa, suumque In fluctus Cori frangit mare: motaque possunt Aequora subductis etiam concurrere ventis. Non Euri cessasse minas, non imbribus atrum Aeolii iacuisse Notum sub carcere saxi Crediderim: cunctos solita de parte ruentes Defendisse suas violento turbine terras; Sic pelagus mansisse loco. Non parva procellis Aequora rapta ferunt: Aegeas transit in undas Tyrrhenum: sonat Ionio vagus Hadria ponto. Ah quoties frustra pulsatos aequore montes Obruit illa dies! quam celsa cacumina pessum Tellus victa dedit! Non illo litore surgunt Tam validi fluctus, alioque ex orbe voluti A magno venere mari, mundumque coercens Monstriferos agit unda sinus. Sic rector Olympi Cuspide fraterna lassatum in saecula fulmen Adiuvit, regnoque accessit terra secundo, Cum mare convolvit gentes, cum litora Tethys Noluit ulla pati, coelo contenta teneri. Nunc quoque tanta maris moles crevisset in astra, Ni superum rector pressisset nubibus undas. Non coeli nox illa fuit: latet obsitus aer Infernae pallore domus, nimbisque gravatus Deprimitur, fluctusque in nubibus accipit imbrem. Lux etiam metuenda perit, nec fulgura currunt Clara, sed obscurum nimbosus dissilit aer. Tunc superum convexa fremunt, atque arduus axis Insonuit, motaque poli compage laborant Extimuit natura chaos: rupisse videntur Concordes elementa moras, rursusque redire Nox manes mixtura deis. Spes una salutis, Quod tanta mundi nondum periere ruina. Quantum Leucadio placidus de vertice pontus Despicitum; tantum nautae videre trementes Fluctibus e summis praeceps mare: quumque tumentes Rursus hiant undae, vix eminet aequore malus. Nubila tanguntur velis, et terra carina. Nam pelagus, qua parte sedet, non celat arenas: Exhaustum in tumulos, omnisque in fluctibus unda est. Artis opem vicere metus: nescitque magister, Quam frangat, cui cedat aquae. Discordia ponti Succurrit miseris, fluctusque evertere puppim Non valet in fluctus: victum latus unda repellens Erigit, atque omni surgit ratis ardua vento. Non humilem Sasona vadis, non litora curvae Thessaliae saxosa pavent, oraeque malignos Ambraciae portus: scopulosa Ceraunia nautae Summa timent. Credit iam digna pericula Caesar Fatis esse suis. Tantusne evertere, dixit, Me superis labor est: parva quem puppe sedentem Tam magno petiere mari? Si gloria leti Est pelago donata mei, bellisque negamur; Intrepidus, quamcunque datis mihi numina, mortem Accipiam. Licet ingentes abruperit actus Festinata dies fatis; sat magna peregi. Arctoas domui gentes: inimica subegi Arma metu: vidit Magnum mihi Roma secundum. Iussa plebe tuli fasces per bella negatos. Nulla meis aberit titulis Romana potestas. Nesciet hoc quisquam, nisi tu, quae sola meorum Conscia votorum es, me, quamvis plenus honorum Et dictator eam Stygias et consul ad umbras, Privatum, Fortuna, mori. Mihi funere nullo Est opus, o superi: lacerum retinete cadaver Fluctibus in mediis: desint mihi busta rogusque, Dum metuar semper, terraque exspecter ab omni. Haec fatum decimus, dictu mirabile, fluctus Invalida cum puppe levat: nec rursus ab alto Aggere deiecit pelagi, sed pertulit unda, Scruposisque angusta vacant ubi litora saxis, Imposuit terrae. Pariter tot regna, tot urbes Fortunamque suam, tacta tellure, recepit. Sed non tam remeans Caesar iam luce propinqua, Quam tacita sua castra fuga comitesque fefellit. Circumfusa duci flevit, gemituque suorum Et non ingratis incessit turba querelis: Quo te, dure, tulit virtus temeraria, Caesar? Aut quae nos viles animas in fata relinquens, Invitis spargenda dabas tua membra procellis? Cum tot in hac anima populorum vita salusque Pendeat, et tantus caput hoc sibi fecerit orbis, Saevitia est voluisse mori. Nullusne tuorum Emeruit comitum, fatis non posse superstes Esse tuis? Cum te raperet mare, corpora segnis Nostra sopor tenuit. Pudet, heu! Tibi caussa petendae Haec fuit Hesperiae: visum est, committere quemquam Tam saevo, crudele, mari. Sors ultima rerum In dubios casus et prona pericula mortis Praecipitare solet. Mundi iam summa tenentem Permisisse mari! Tantum quid numina lassas? Sufficit ad belli summam favor iste laborque Fortunae, quod te nostris impegit arenis? Hine usus placuere deum, non rector ut orbis, Nec dominus rerum, sed felix naufragus esses? Talia iactantes, discussa nocte serenus Oppressit cum sole dies, fessumque tumentes Composuit pelagus, ventis patientibus, undas. Nec non Hesperii lassatum fluctibus aequor Ut videre duces, purumque insurgere coelo Fracturum pelagus Borean, solvere carinas, Quas ventus ductaeque pari moderamine dextrae Permixtas habuere diu: latumque per aequor, Ut terrestre, coit, consertis puppibus, agmen. Sed nox saeva modum venti velique tenorem Eripuit nautis, excussitque ordine puppes. Strymona sic gelidum, bruma pellente, relinquunt Poturae te, Nile, grues, primoque volatu Effingunt varias, casu monstrante, figuras. Mox ubi percussit tensas Notus altior alas, Confusos temere immixtae glomerantur in orbes, Et turbata perit dispersis littera pennis. Cum primum redeunte die violentior aer Puppibus incubuit, Phoebeo concitus ortu, Praetereunt frustra tentati litora Lissi, Nymphaeumque tenent. Nudas Aquilonibus undas Succedens Boreae iam portum fecerat Auster. Undique collatis in robur Caesaris armis, Summa videns duri Magnus discrimina Martis Iam castris instare suis, seponere tutum Coniugii decrevit onus, Lesboque remotam Te procul a saevi strepitu, Cornelia, belli Occulere. Heu quantum mentes dominatur in aequas Iusta Venus! Dubium trepidumque ad proelia, Magne, Te quoque fecit amor: quod nolles stare sub ictu Fortunae, quo mundus erat Romanaque fata, Coniux sola fuit. Mentem iam verba paratam Destituunt, blandaeque iuvat ventura trahentem Indulgere morae, et tempus subducere fatis. Nocte sub extrema, pulso torpore quietis, Dum fovet amplexu gravidum Cornelia curis Pectus, et aversi petit oscula grata mariti: Humentes mirata genas, percussaque caeco Vulnere, non audet flentem deprendere Magnum. Ille gemens: Vita non nunc mihi dulcior, inquit, Cum taedet vitae, laeto sed tempore, coniux, Venit moesta dies, et quam nimiumque parumque Distulimus: iam totus adest in proelia Caesar. Cedendum est bellis: quorum tibi tuta latebra Lesbos erit. Desiste preces tentare: negavi Iam mihi: non longos a me patiere recessus. Pracipites aderunt casus: properante ruina, Summa cadunt. Satis est audisse pericula Magni: Meque tuus decepit amor, civilia bella Si spectare potes. Nam me iam, Marte parato, Securos cepisse pudet cum coniuge somnos, Eque tuo, miserum quatiunt cum classica mundun, Surrexisse sint. Vereor civilibus armis Pompeium nullo tristem committere damno. Tutior interea populis, et tutior omni Rege, late, positamque procul fortuna mariti Non tota te mole premat. Si numina nostras Impulerint acies, maneat pars optima nostri; Sitque mihi, si fata premant victorque cruentus Quo fugisse velim. Vix tantum infirma dolorem Cepit, et adtonito cessere e pectore sensus. Tandem vix moestas potuit proferre querelas: Nil mihi de fatis thalami superisque relictum est, Magne, queri: nostros non rumpit funus amores, Nec diri fax summa rogi: sed sorte frequenti Plebeiaque nimis careo dimissa marito. Hostis ad adventuum rumpamus foedera tedae: Placemus socerum. Sic est tibi cognita, Magne, Nostra fide? credisne aliquid mihi tutius esse, Quam tibi? non olim casu pendemus ab uno? Fulminibus me, saeve, iubes tantaeque ruinae Absentem praestare caput? secura videtur Sors tibi, cum facias etiam nunc vota, perisse? Ut nolim servire malis, sed morte parata Te sequar ad manes; feriat dum moesta remotas Fama procul terras, vivam tibi nempe superstes. Adde, quod adsuescis fatis, tantumque dolorem Crudelis me ferre doces. Ignosce fatenti: Posse pati, timeo. Quodsi sunt vota, deisque Audior, eventus rerum sciet ultima coniux. Sollicitam rupes, iam te victore, tenebunt: Et puppim, quae fata ferat tam laeta, timebo. Nec solvent audita metus mihi prospera belli, Cum, vacuis proiecta locis, a Caesare possim Vel fugiente capi. Notescent litora clari Nominis exsilio, positaque ibi coniuge Magni, Quis Mitylenaeas poterit nescire latebras? Hoc precor extremum, si nil tibi victa relinquent Tutius arma fuga, cum te commiseris undis, Quolibet infaustam potius deflecte carinam: Litoribus quaerere meis. Sic fata, relictis Exsiluit stratis amens, tormentaque nulla Vult differre mora. Non moesti pectora Magni Sustinet amplexu dulci, non colla tenere: Extremusque perit tam longi fructus amoris: Praecipitantque suos luctus, neuterque recedens Sustinuit dixisse, vale vitamque per omnem Nulla fuit tam moesta dies. Nam cetera damna Durata iam mente malis firmaque tulerunt. Labitur infelix, manibusque excepta suorum Fertur ad aequoreas, ac se prosternit, arenas, Litoraque ipsa tenet, tandemque illata carinae est. Non sic infelix patiam portusque reliquit Hesperios, saevi premerent cum Caesaris arma. Fida comes Magni vadit duce sola relicto, Pompeiumque fugit. Quae nox sibi proxima venit, Insomnis. Viduo tum primum frigida lecto Atque insueta quies uni, nudumque marito Non haerente latus. Somno quam saepe gravata Deceptis vacuum manibus complexa cubile est, Atque oblita fugae quaesivit nocte maritum Nam, flamma quamvis tacitas urgente medullas, Non iuvat in toto corpus iactare cubili: Servatur pars illa tori. Caruisse timebat Pompeio: sed non superi tam laeta parabant. Instabat, miserae Magnum quae redderet hora.
Postquam castra duces, pugnae iam mente propinqui, Imposuere iugis, admotaque cominus arma, Parque suum videri dei, capere omnia Caesar Moenia Graiorum spernit, Martemque secundum Iam nisi de genero fatis debere recusat. Funestam mundo votis petit omnibus horam, In casum quae cuncta ferat. Placet alea fati Alterutrum mersura caput. Ter collibus omnes Explicuit turmas et signa minantia pugnam, Testatus numquam Latiae se deesse ruinae. Ut videt ad nullos exciri posse tumultus In pugnam generum, sed clauso fidere vallo, Signa movet, tectusque via dumosa per arva Dyrrhachii praeceps rapiendas tendit ad arces. Hoc iter aequoreo praecepit limite Magnus, Quemque vocat collem Taulantius incola Petram, Insedit castris, Ephyraeaque moenia servat, Defendens tutam vel solis turribus urbem. Non opus hanc veterum nec moles structa tuetur Humanusque labor, facilis, licet ardua tollat, Cedere vel bellis, vel cuncta moventibus annis: Sed munimen habet, nullo quassabile ferro, Naturam sedemque loci. Nam clausa profundo Undique praecipiti scopulisque vomentibus aequor, Exiguo debet, quod non est insula, colli. Terribiles ratibus sustentant moenia cautes, Ioniumque furens rapido cum tollitur Austro, Templa domosque quatit, spumatque in culmina pontus. Huc avidam belli rapuit spes improba mentem Caesaris, ut vastis diffusum collibus hostem Cingeret ignarum, ducto procul aggere valli. Metitur terras oculis: nec cespite tantum Contentus fragili subitos adtollere muros, Ingentes cautes, avulsaque saxa metallis, Graiorumque domos, direptaque moenia transfert. Exstruitur, quod non aries impellere saevus, Quod non ulla queat violenti machina belli. Franguntur montes, planumque per ardua Caesar Ducit opus: pandit fossas, turritaque summis Disponit castella iugis, magnoque recursu Amplexus fines, saltus, nemorosaque tesqua, Et silvas, vastaque feras indagine claudit. Non desunt campi, non desunt pabula Magno, Castraque Caesareo circumdatus aggere mutat. Flumina tot cursus illic exorta fatigant, Illic mersa suos: operumque ut summa revisat, Defessus Caesar mediis intermanet agris. Nunc vetus Iliacos adtollat fabula muros, Adscribatque deis: fragili circumdata testa Moenia mirentur refugi Babylonia Parthi. En, quantum Tigris, quantum celer ambit Orontes, Assyriis quantum populis telluris Eoae Sufficit in regnum, subitum bellique tumultu Raptum clausit opus. Tanti periere labores. Tot potuere manus adiungere Seston Abydo, Ingestoque solo Phryxeum elidere pontum, Aut Pelopis latis Ephyren abrumpere regnis, Et ratibus longae flexus donare Maleae, Aut aliquem mundi, quamvis natura negasset, In melius mutare locum. Coit area belli: Hic alitur sanguis terras fluxurus in omnes, Hic et Thessalicae clades, Libycaeque tenentur. Aestuat angusta rabies civilis arena. Prima quidem surgens operum structura fefellit Pompeium: veluti mediae qui tutus in arvis Sicaniae rabidum nescit latrare Pelorum: Aut vaga cum Tethys Rutupinaque litora fervent, Unda Caledonios fallit turbata Britannos. Ut primum vasto septas videt aggere terras, Ipse quoque a tuta deducens agmina Petra Diversis spargit tumulis, ut Caesaris arma Laxet, et effuso claudentem milite tendat: Ac tantum septi vallo sibi vindicat agri, Parva Mycenaeae quantum sacrata Dianae Distat ab excelsa nemoralis Aricia Roma: Quoque modo Romae praelapsus moenia Tibris In mare descendit, si nusquam torqueat amnem. Classica nulla sonant, iniussaque tela vagantur: Et fit saepe nefas, iaculum tentante lacerto. Maior cura duces miscendis abstrahit armis. Pompeium exhaustae praebenda ad pabula terrae, Quae currens obtrivit eques, gradibusque citatis Ungula frondentem discussit cornea campum. Belliger adtonsis sonipes defessus in arvis, Advectos cum plena ferant praesepia culmos, Ore novas poscens moribundus labitur herbas, Et tremulo medios abrumpit poplite gyros. Corpora dum solvit tabes, et digerit artus, Traxit iners coelum fluidae contagia pestis Obscuram in nubem. Tali spiramine Nesis Emittit stygium nebulosis aera saxis, Antraque letiferi rabiem Typhonis anhelant. Inde labant populi, coeloque paratior unda Omne pati virus duravit viscera coeno. Iam riget atra cutis, distentaque lumina rumpit: Igneaque in vultus, et sacro fervida morbo Pestis abit, fessumque caput se ferre recusat. Iam magis atque magis praeceps agit omnia fatum: Nec medii dirimunt morbi vitamque necemque, Sed languor cum morte venit: turbaque cadentum Aucta lues, dum mixta iacent incondita vivis Corpora. Nam miseros ultra tentoria cives Spargere funus erat. Tamen hos minuere labores A tergo pelagus, pulsusque Aquilonibus aer, Litoraque, et plenae peregrina messe carinae. At liber terrae spatiosis collibus hostis Aere non pigro, nec inertibus angitur undis: Sed patitur saevam, veluti circumdatus arcta Obsidione, famem. Nondum surgentibus altam In segetem culmis, cernit miserabile vulgus In pecudum cecidisse cibos, et carpere dumos, Et foliis spoliare nemus, letumque minantes Vellere ab ignotis dubias radicibus herbas. Quae mollire queunt flamma, quae frangere morsu, Quaeque per abrasas utero demittere fauces, Plurimaque humanis ante hoc incognita mensis Diripiens miles, saturum tamen obsidet hostem. Ut primum libuit ruptis evadere claustris Pompeio, cunctasque sibi permittere terras: Non obscura petit latebrosae tempora noctis, Et raptum furto, soceri cessantibus armis, Dedignatur iter: latis exire ruinis Quaerit, et impulso turres confringere vallo, Perque omnes gladios, et qua via caede paranda est. Opportuna tamen valli pars visa propinqui, Quam Minuci castella vocant, et confraga densis Arboribus dumeta tegunt. Huc pulvere nullo Proditus agmen agit, subitusque ad moenia venit. Tot simul e campis Latiae fulsere volucres: Tot cecinere tubae. Ne quid victoria ferro Deberet, pavor adtonitos confecerat hostes. Quod solum valuit virtus, iacuere peremti, Debuerant quo stare loco: qui vulnera ferrent Iam deerant, nimbusque ferens tot tela peribat. Tum piceos volvunt immissae lampades ignes: Tum quassae nutant turres, lapsumque minantur: Roboris impacti crebros gemit agger ad ictus. Iam Pompeianae celsi super ardua valli Exierant aquilae: iam mundi iura patebant. Quem non mille simul turmis, nec Caesare toto Auferret Fortuna locum, victoribus unus Eripuit, vetuitque capi: seque arma tenente, Ac nondum strato, Magnum vicisse negavit. Scaeva viro nomen: castrorum in plebe merebat Ante feras Rhodani gentes: ibi sanguine multo Promotus Latiam longo gerit ordine vitem: Pronus ad omne nefas, et qui nesciret, in armis Quam magnum virtus crimen civilibus esset. Hic ubi quaerentes socios iam Marte relicto Tota fugae cernit, Quo vos pavor, inquit, abegit Impius et cunctis ignotus Caesaris armis? O famuli turpes, servum pecus, absque cruore Terga datis morti? Cumulo vos deesse virorum Non pudet et bustis interque cadavera quaeri? Non ira saltem iuvenes, pietate remota, Stabitis? E cunctis, per quos erumperet hostis, Nos sumus electi. Non parvo sanguine Magni Ista dies ierit. Peterem felicior umbras Caesaris in vultu. Testem hunc Fortuna negavit: Pompeio laudante, cadam. Confringite tela Pectoris incursu, iugulisque retundite ferrum. Iam longinqua petit pulvis, sonitusque ruinae, Securasque fragor concussit Caesaris aures. Vincimus, o socii; veniet, qui vindicet arces, Dum morimur. Movit tantum vox illa furorem, Quantum non primo succendunt classica cantu: Mirantesque virum, atque avidi spectare, sequuntur Scituri iuvenes, numero deprensa locoque An plus quam mortem virtus daret. Ille ruenti Aggere consistit, primumque cadavera plenis Turribus evolvit, subeuntesque obruit hostes Corporibus: totaeque viro dant tela ruinae: Roboraque et moles hosti seque ipse minatur. Nunc sude, nunc duro contraria pectora conto Detrudit muris, et valli summa tenentes Amputat ense manus: caput obterit ossaque saxo, Ac male defensum fragili compage cerebrum Dissipat: alterius flamma crinesque genasque Succendit; strident oculis ardentibus ignes. Ut primum, cumulo crescente, cadavera murum Admovere solo: non segnior extulit illum Saltus, et in medias iecit super arma catervas, Quam per summa rapit celerem venabula pardum. Tunc densos inter cuneos compressus et omni Vallatus bello vincit, quem respicit, hostem. Iamque hebes et crasso non asper sanguine mucro Percussum Scaevae frangit, non vulnerat, hostem. Perdidit ensis opus, frangit sine vulnere membra. Illum tota petit moles, illum omnia tela: Nulla fuit non certa manus, non lancea felix, Parque novum Fortuna videt concurrere, bellum Atque virum. Fortis crebris sonat ictibus umbo, Et galeae fragmenta cavae compressa perurunt Tempora: nec quidquam nudis vitalibus obstat Iam, praeter stantes in summis ossibus hastas. Quid nunc, vesani, iaculis levibusque sagittis Perditis haesuros numquam vitalibus ictus? Hunc aut tortilibus vibrata phalarica nervis Obruat, aut vasti muralia pondera saxi: Hunc aries ferro ballistaque limine portae Summoveat. Stat non fragilis pro Caesare murus, Pompeiumque tenet. Iam pectora non tegit armis, Ac veritus credi clypeo, laevaque vacasse, Aut culpa vixisse sua, tot vulnera belli Solus obit, densamque ferens in pectore silvam, Iam gradibus fessis, in quem cadat, eligit hostem. Par pelagi monstris. Libycae sic bellua terrae, Sic Libycus densis elephas oppressus ab armis Omne repercussum squalenti missile tergo Frangit, et haerentes mota cute discutit hastas: Viscera tuta latent penitus, citraque cruorem Confixae stant tela ferae: tot facta sagittis, Tot iaculis, unam non explent vulnera mortem. Dictaea procul ecce manu Gortynis arundo Tenditur in Scaevam, quae voto certior omni In caput atque oculi laevum descendit in orbem. Ille moras ferri, nervorum et vincula rumpit, Adfixam vellens oculo pendente sagittam Intrepidus, telumque suo cum lumine calcat. Pannonis haud aliter post ictum saevior ursa, Cum iaculum parva Libys amentavit habena, Se rotat in vulnus: telumque irata receptum Impetit, et secum fugientem circuit hastam. Perdiderat vultum rabies: stetit imbre cruento Informis facies: laetus fragor aethera pulsat Victorum: maiora viris e sanguine parvo Gaudia non faceret conspectum in Caesare vulnus. Ille, tegens alta suppressum mente dolorem, Mitis et a vultu penitus virtute remota, Parcite, ait, cives: procul hinc avertite bellum. Collatura meae nil sunt iam vulnera morti: Non eget ingestis, sed vulsis pectore telis. Tollite et in Magni viventem ponite castris: Hoc vestro praestate duci: sit Scaeva relicti Caesaris exemplum potius, quam mortis honestae. Credidit infelix simulatis vocibus Aulus, Nec vidit recto gladium mucrone tenentem; Membraque captivi pariter laturus, et arma, Fulmineum mediis excepit faucibus ensem. Incaluit virtus: atque una caede refectus Solvat, ait, poenas, Scaevam quicumque subactum Speravit: pacem gladio si quaerit ab isto Magnus, adorato submittat Caesare signa. An similem vestri, segnemque ad fata putastis? Pompeii vobis minor est caussaeque senatus Quam mihi mortis amor. Simul haec effatur, et altus Caesareas pulvis testatur adesse cohortes. Dedecus hic belli Magno crimenque remisit, Ne solum totae fugerent te, Scaeva, catervae: Subducto qui Marte ruis: nam sanguine fuso Vires pugna dabat. Labentem turba suorum Excipit, atque humeris defectum imponere gaudet: Ac veluti inclusum perfosso in pectore numen Et vivam magnae speciem virtutis adorant: Telaque confixis certant evellere membris, Exornantque deos, ac nudum pectore Martem Armis, Scaeva, tuis: felix hoc nomine famae, Si tibi durus Iber, aut si tibi terga dedisset Cantaber exiguis, aut longis Teutonus armis. Non tu bellorum spoliis ornare Tonantis Templa potes, non tu laetis ululare triumphis. Infelix, quanta dominum virtute parasti! Nec magis hac Magnus castrorum parte repulsus Intra claustra piger, dilato Marte, quievit, Quam mare lassatur, cum se tollentibus Euris Frangentem fluctus scopulum ferit, aut latus alti Montis adest, seramque sibi parat unda ruinam. Hinc vicina petens placido castella profundo Incursu gemini Martis rapit: armaque late Spargit, et effuso laxat tentoria campo: Mutandaeque iuvat permissa licentia terrae. Sic pleno Padus ore tumens super aggere tutas Excurrit ripas, et totos concutit agros: Succubuit si qua tellus, cumulumque furentem Undarum non passa ruit, tum flumine toto Transit, et ignotos aperit sibi gurgite campos. Illos terra fugit dominos: his rura colonis Accedunt, donante Pado. Vix proelia Caesar Senserat, elatus specula quae prodidit ignis. Invenit impulsos presso iam pulvere muros: Frigidaque ut veteris deprendit signa ruinae, Accendit pax ipsa loci, movitque furorem Pompeiana quies et, victo Caesare, somnus. Ire vel in clades properat, dum gaudia turbet. Torquato ruit inde minax: qui Caesaris arma Segnius haud vidit, quam malo nauta tremente Omnia Circaeae subducit vela procellae: Agminaque interius muro breviore recepit, Densius ut parva disponeret arma corona. Transierat primi Caesar munimina valli, Cum super e totis emisit collibus agmen, Effuditque acies obseptum Magnus in hostem. Non sic Aetnaeis habitans in vallibus horret Enceladum, spirante Noto, cum tota cavernas Egerit, et torrens in campos defluit Aetna: Caesaris ut miles glomerato pulvere victus Ante aciem, caeci trepidus sub nube timoris Hostilius occurrit fugiens, inque ipsa pavendo Fata ruit. Totus mitti civilibus armis Usque vel in pacem potuit cruor: ipse furentes Dux tenuit gladios. Felix ac libera legum, Roma, fores iurisque tui, vicisset in illo Si tibi Sulla loco. Dolet heu semperque dolebit, Quod scelerum, Caesar, prodest tibi summa tuorum, Cum genero pugnasse pio. Pro tristia fata! Non Uticae Libye clades, Hispania Mundae Flesset, et infando pollutus sanguine Nilus Nobilius Phario gestasset rege cadaver: Nec Iuba Marmaricas nudus pressisset arenas, Poenorumque umbras placasset sanguine fuso Scipio: nec sancto caruisset via Catone. Ultimus esse dies potuit tibi, Roma, malorum: Exire e mediis potuit Pharsalia fatis. Deserit adverso possessam numine sedem Caesar, et Emathias lacero petit agmine terras. Arma secuturum soceri, quacumque fugasset, Tentavere suo comites divertere Magnum Hortatu: patrias sedes atque hoste carentem Ausoniam peteret. Numquam me Caesaris, inquit, Exemplo reddam patriae, numquamque videbit Me nisi dimisso redeuntem, milite Roma. Hesperiam potui, motu surgente, tenere, Si vellem patriis aciem committere templis, Ac medio pugnare foro. Dum bella relegem, Extremum Scythici transcendam frigoris orbem, Ardentesque plagas. Victor tibi, Roma, quietem Eripiam, qui, ne premerent te proelia, fugi? Ah potius, bello ne quid patiaris in isto, Te Caesar putet esse suam. Sic fatus, in ortus Phoebeos convertit iter, terraeque secutus Devia, qua vastos aperit Candavia saltus, Contigit Emathiam, bello quam fata parabant. Thessaliam, qua parte diem brumalibus horis Adtollit Titan, rupes Ossaea coercet. Cum per summa poli Phoebum trahit altior aestas Pelion opponit radiis nascentibus umbras. At medios ignes coeli, rabidique Leonis Solstitiale caput nemorosus submovet Othrys. Excipit adversos Zephyros et Iapyga Pindus Et maturato praecidit vespere lucem. Nec metuens imi Borean habitator Olympi Lucentem totis ignorat noctibus Arcton. Hos inter montes, media qui valle premuntur, Perpetuis quondam latuere paludibus agri, Flumina dum campi retinent, nec pervia Tempe Dant aditus pelagi; stagnumque implentibus unum Crescere cursus erat. Postquam discessit Olympo Herculea gravis Ossa manu, subitaeque ruinam Sensit aquae Nereus: melius mansura sub undis, Emathis aequorei regnum Pharsalos Achillis Eminet, et, prima Rhoeteia litora pinu Quae tetigit, Phylace, Pteleosque, et Dorion ira Flebile Pieridum; Trachin, pretioque nefandae Lampados Herculeis fortis Meliboea pharetris: Atque olim Larissa potens: ubi nobile quondam Nunc super Argos arant: veteres ubi fabula Thebas Monstrat Echionias: ubi quondam Pentheos exsul Colla caputque ferens supremo tradidit igni, Questa, quod hoc solum nato rapuisset, Agave. Ergo abrupta palus multos discessit in amnes. Purus in occasus, parvi sed gurgitis, Aeas Ionio fluit inde mari nec fortior undis Labitur avectae pater Isidis, et tuus, Oeneu, Paene gener crassis oblimat Echinadas undis Et Meleagream maculatus sanguine Nessi Euenos Calydona secat. Ferit amne citato Maliacas Sperchios aquas: et flumine puro Irrigat Amphrysos famulantis pascua Phoebi; Quique nec humentes nebulas, nec rore madentem Aera, nec tenues ventos suspirat, Anauros; Et quisquis pelago per se non cogntus amnis Peneo donavit aquas: it gurgite rapto Apidanos: nunquamque celer, nisi mixtus, Enipeus. Accipit Asopos cursus, Phoenixque, Melasque. Solus in alterius nomen cum venerit undae, Defendit Titaresos aquas, lapsusque superne Gurgite Penei pro siccis utitur arvis. Hunc fama est Stygiis manare paludibus amnem, Et, capitis memorem, fluvii contagia vilis Nolle pati, superumque sibi servare timorem. Ut primum emissis patuerunt amnibus arva, Pinguis Boebicio discessit vomere sulcus: Mox Lelegum dextra pressum descendit aratrum. Aeolidae Dolopesque solum fregere coloni, Et Magnetes equis, Minyae gens cognita remis. Illic semiferos Ixionidas Centauros Foeta Pelethroniis nubes effudit in antris: Aspera te Pholoes frangentem, Monyche, saxa, Teque sub Oetaeo torquentem vertice vulsas, Rhoete ferox, quas vix Boreas inverteret, ornos: Hospes et Alcidae magni, Phole: teque per amnem Improbe Lernaeas vector passure sagittas: Teque senex Chiron, gelido qui sidere fulgens Impetis Aemonio maiorem Scorpion arcu. Hac tellure feri micuerunt semina Martis. Primus ab aequorea percussis cuspide saxis Thessalicus sonipes bellis feralibus omen Exsiluit; primus chalybem fraenosque momordit, Spumavitque novis Lapithae domitoris habenis. Prima fretum scindens Pagasaeo litore pinus Terrenum ignotas hominem proiecit in undas. Primus Thessalicae rector telluris Itonos In formam calidae percussit pondera massae, Fudit et argentum flammis, aurumque moneta Fregit et immensis coxit fornacibus aera. Illic, quod populos scelerata impegit in arma, Divitias numerare datum est. Hinc maxima serpens Descendit Python, Cyrrhaeaque fluxit in arva: Unde et Thessalicae veniunt ad Pythia laurus. Impius hinc prolem superis immisit Aloeus, Inseruit celsis prope se cum Pelion astris, Sideribusque vias incurrens abstulit Ossa. Hac ubi damnata fatis tellure locarunt Castra duces, cunctos belli praesaga futuri Mens agitat, summique gravem discriminis horam Adventare palam est. Propius iam fata moveri, Degeneres trepidant animi, peioraque versant, Ad dubios pauci, praesumto robore, casus Spemque metumque ferunt. Turbae sed mixtus inerti Sextus erat, Magno proles indigna parente, Qui mox, Scyllaeis exsul grassatus in undis, Polluit aequoreos Siculus pirata triumphos. Qui stimulante metu fati praenoscere cursus, Impatiensque morae, venturisque omnibus aeger, Non tripodas Deli, non Pythia consulit antra, Nec quaesisse libet, primis quid frugibus altrix Aere Iovis Dodona sonet, quis noscere fibra Fata queat, quis prodat aves, quis fulgura coeli Servet, et Assyria scrutetur sidera cura, Aut si quid tacitum, sed fas, erat. Ille superuis Detestanda deis saevorum arcana magorum Noverat, et tristes sacris feralibus aras, Umbrarum Ditisque fidem: miseroque liquebat, Scire parum superos. Vanum saevumque furorem Adiuvat ipse locus, vicinaque moenia castris Haemonidum, ficti quas nulla licentia monstri Transierit, quarum, quidquid non creditur, ars est. Thessala quin etiam tellus herbasque nocentes Rupibus ingenuit, sensuraque saxa canentes Arcanum ferale Magos. Ibi plurima surgunt Vim factura deis: et terris hospita Colchis Legit in Haemoniis, quas non advexerat, herbas. Impia tot populis, tot surdas gentibus aures Coelicolum dirae convertunt carmina gentis. Una per aethereos exit vox illa recessus, Verbaque ad invitum perfert cogentia numen, Quod non cura poli coelique volubilis umquam Avocat. Infandum tetigit cum sidera murmur, Tunc, Babylon Persea licet secretaque Memphis Omne vetustorum solvat penetrale Magorum, Abducit superos alienis Thessalis aris. Carmine Thessalidum dura in praecordia fluxit Non fatis adductus amor: flammisque severi Illicitis arsere senes. Nec noxia tantum Pocula proficiunt aut cum turgentia succo Frontis amaturae subducunt pignora fetae. Mens hausti nulla sanie polluta veneni Excantata perit. Quos non concordia mixti Adligat ulla tori, blandaque potentia formae, Traxerunt torti magica vertigine fili. Cessavere vices rerum: dilataque longa Haesit nocte dies. Legi non paruit aether: Torpuit et praeceps audito carmine mundus: Axibus et rapidis impulsos Iuppiter urgens Miratur non ire polos. Nunc omnia complent Imbribus, et calido producunt nubila Phoebo: Et tonat ignaro coelum Iove. Vocibus isdem Humentes late nebulas nimbosque solutis Excussere comis. Ventis cessantibus, aequor Intumuit: rursus vetitum sentire procellas Conticuit, turbante Noto: puppimque ferentes In ventum tumuere sinus. De rupe pependit Abscisa fixus torrens: amnisque cucurrit Non qua pronus erat. Nilum non extulit aestas: Maeander direxit aquas: Rhodatumque morantem Praecipitavit Arar: submitso verice montes Explicuere iugum. Nubes suspexit Olympus: Solibus et nullis Scythicae, cum bruma rigeret, Dimaduere nives. Impulsam sidere Tethyn Repulit Haemonidum, defenso litore, carmen. Terra quoque immoti concussit ponderis axem, Et medium vergens nisu titubavit in orbem. Tantae molis onus percussum voce recessit, Prospectumque dedit circumlabentis Olympi. Omne potens animal leti, genitumque nocere, Et pavet Haemonias, et mortibus instruit artes. Has avidae tigres et nobilis ira leonum Ore fovent blando: gelidos his explicat orbes, Inque pruinoso coluber distenditur arvo. Viperei coeunt, abrupto corpore, nodi: Humanoque cadit serpens adflata veneno. Quis labor hic superis, cantus herbasque sequendi, Spernendique timor? cuius commercia pacti Obstrictos habuere deos? Parere necesse est, An iuvat? Ignota tantum pietate merentur, An tacitis valuere minis? Hoc iuris in omnes Est illis superos, an habent haec carmina certum Imperiosa deum, qui mundum cogere, quidquid Cogitur ipse, potest? Illic et sidera primum Praecipiti deducta polo: Phoebeque serena Non aliter, diris verborum obsessa venenis, Palluit, et nigris terrenisque ignibus arsit, Quam si fraterna prohiberet imagine tellus, Insereretque suas flammis coelestibus umbras: Et patitur tantos cantu deprensa labores, Donec suppositas propior despumet in herbas. Hos scelerum ritus, haec dirae carmina gentis Effera damnarat nimiae pietatis Erichtho, Inque novos ritus pollutam duxerat artem. Illi namque nefas urbis submittere tecto Aut laribus ferale caput: desertaque busta Incolit, et tumulos expulsis obtinet umbris, Grata deis erebi. Coetus audire silentum, Nosse domos Stygias arcanaque Ditis operti, Non superi, non vita vetat. Tenet ora profanae Foeda situ macies, coeloque ignota sereno Terribilis Stygio facies pallore gravatur, Impexis onerata comis. Si nimbus et atrae Sidera subducunt nubes, tunc Thessala nudis Egreditur bustis, nocturnaque fulgura captat. Semina foecundae segetis calcata perussit, Et non letiferas spirando perdidit auras. Nec superos orat, nec cantu supplice numen Auxiliare vocat, nec fibras illa litantes Novit: funereas aris imponere flammas Gaudet, et accenso rapuit quae tura sepulcro. Omne nefas superi prima iam voce precantis Concedunt, carmenque timent audire secundum. Viventes animas, et adhuc sua membra regentes, Infodit busto: fatis debentibus annos Mors invita subit: perversa funera pompa Retulit a tumulis: fugere cadavera letum. Fumantes iuvenum cineres, ardentiaque ossa E mediis rapit illa rogis, ipsamque, parentes Quam tenuere, facem: nigroque volantia fumo Feralis fragmenta tori, vestesque fluentes Colligit in cineres et olentes membra favillas. Ast ubi servantur saxis, quibus intimus humor Ducitur, et tracta durescunt tabe medullae Corpora; tunc omnes avide desaevit in artus, Immersitque manus oculis, gaudetque gelatos Effodisse orbes, et siccae pallida rodit Excrementa manus: laqueum nodosque nocentes Ore suo rupit: pendentia corpora carpsit, Abrasitque cruces: percussaque viscera nimbis Vulsit, et incoctas admisso sole medullas. Insertum manibus chalybem, nigramque per artus Stillantis tabi saniem, virusque coactum Sustulit, et nervo morsus retinente pependit. Et quodcumque iacet nuda tellure cadaver, Ante feras volucresque sedet: nec carpere membra Vult ferro manibusque suis, morsusque luporum Exspectat, siccis raptura a faucibus artus. Nec cessant a caede manus, si sanguine vivo Est opus, erumpat iugulo qui primus aperto. Nec refugit caedes, vivum si sacra cruorem, Extaque funereae poscunt trepidantia mensae. Vulnere sic ventris, non, qua natura vocabat, Extrahitur partus, calidis ponendus in aris. Et quoties saevis opus est ac fortibus umbris, Ipsa facit manes: hominum mors omnis in usu est. Illa genae florem primaevo corpore vulsit, Illa comam laeva morienti abscidit ephebo. Saepe etiam caris cognato in funere dira Thessalis incubuit membris: atque oscula figens, Truncavitque caput, compressaque dentibus ora Laxavit: siccoque haerentem gutture linguam Praemordens, gelidis infudit murmura labris, Arcanumque nefas Stygias mandavit ad umbras. Hanc ut fama loci Pompeio prodidit: alta Nocte poli, Titan medium quo tempore ducit Sub nostra tellure diem, deserta per arva Carpit iter. Fidi scelerum suetique ministri, Effractos circum tumulos ac busta vagati, Conspexere procul praerupta in caute sedentem, Qua iuga devexus Pharsalica porrigit Aemus. Ilia magis magicisque deis incognita verba Tentabat, carmenque novos fingebat in usus. Namque, timens, ne Mars alium vagus iret in orbem, Emathis et tellus tam multa caede careret, Pollutos cantu dirisque venefica succis Conspersos vetuit transmittere bella Philippos, Tot mortes habitura suas, usuraque mundi Sanguine: caesorum truncare cadavera regum Sperat, et Hesperiae cineres avertere gentis, Ossaque nobilium, tantosque adquirere manes. Hic ardor, solusque labor, quid corpore Magni Proiecto rapiat, quos Caesaris involet artus. Quam prior adfatur Pompeii ignava propago: O decus Haemonidum, populis quae pandere fata, Quaeque suo ventura potes divertere cursu, Te precor, ut certum liceat mihi noscere finem, Quem belli Fortuna paret. Non ultima turbae Pars ego Romanae: Magni clarissima proles, Vel dominus rerum, vel tanti funeris heres. Mens dubiis percussa pavet, rursusque parata est Certos ferre metus. Hoc casibus eripe iuris, Ne subiti caecique ruant: vel numina torque, Vel tu parce deis, et Manibus exprime verum Elysias resera sedes, ipsamque vocatam, Quos petat e nobis, Mortem tibi coge fateri. Non humilis labor est: dignum, quod quaerere cures, Vel tibi, quo tanti praeponderet alea fati. Impia vulgatae laetatur nomine famae Thessalis, et contra: Si fata minora moveres, Pronum erat, o iuvenis, quos velles, inquit, in actus Invitos praebere deos. Conceditur arti, Unam cum radiis presserunt sidera mortem, Inseruisse moras: et, quamvis fecerit omnis Stella senem, medios herbis abrumpimus annos. At simul a prima descendit origine mundi Caussarum series, atque omnia fata laborant, Si quidquam mutare velis, unoque sub ictu Stat genus humanum tunc, Thessala turba fatemur, Plus fortuna potest. Sed si praenoscere casus Contentus, facilesque aditus multique patebunt Ad verum: tellus nobis, aetherque, chaosque, Aequoraque, et campi, Rhodopaeaque saxa loquentur. Sed pronum, cum tanta novae sit copia mortis, Emathiis unum campis adtollere corpus, Ut modo defuncti tepidique cadaveris ora Plena voce sonent nec, membris sole perustis, Auribus incertum feralis strideat umbra. Dixerat: et noctis geminatis arte tenebris, Moestum tecta caput squalenti nube, pererrat Corpora caesorum, tumuli proiecta negatis. Continuo fugere lupi, fugere revulsis Unguibus impastae volucres, dum Thessala vatem Eligit et gelidas leto scrutata medullas Pulmonis rigidi stantes sine vulnere fibras Invenit, et vocem defuncto in corpore quaerit. Fata peremptorum pendent iam multa virorum, Quem superis revocasse velit. Si tollere totas Tentasset campis acies, et reddere bello, Cessissent leges Erebis monstroque potenti Extrartus Stygio populus pugnasset Averno. Electum tandem traiecto gutture corpus Ducit, et inserto laqueis feralibus unco, Per scopolus miserum trahitur per saxa cadaver Victurum: montisque cavi, quem tristis Erichtho Damnarat sacris, alta sub rupe locatur. Haud procul a Ditis caecis depressa cavernis In praeceps subsedit humus: quam pallida pronis Urget silva comis, et nullo vertice coelum Suspiciens, Phoebo non pervia taxus opacat. Marcentes intus tenebrae, pallensque sub antris Longa nocte situs; numquam, nisi carmine factum, Lumen habet. Non Taenareis sic faucibus aer Sedit iners, moestum mundi confine latentis, Ac nostri: quo non metuant emittere manes Tartarei reges, Nam quamvis Thessala vates Vim faciat fatis, dubium est, quod traxerit illuc Adspiciat Stygias, an quod descenderit, umbras. Discolor et vario furialis cultus amictu Induitur, vultusque aperitur, crine remoto, Et coma vipereis substringitur horrida sertis. Ut pavidos iuvenis comites, ipsumque trememtem Conspicit, exanimi defixum lumina vultu: Ponite, ait, trepida conceptos mente timores: Iam nova, iam vera reddetur vita figura, Ut quamvis pavidi possint audire loquentem. Si vero Stygiosque lacus, ripamque sonantem Ignibus ostendam, si me praesente videri Eumenides possent, villosaque colla colubris Cerberus excutiens, et vincti terga Gigantes, Quis timor, ignavi, metuentes cernere manes? Pectora tunc primum ferventi sanguine supplet Vulneribus laxata Iovis: taboque medullas Abluit: et virus large lunare ministrat, Huc quidquid fetu genuit natura sinistro Miscetur. Non spuma canum, quibus unda timori est, Viscera non lyncis, non dirae nodus hyaenae Defuit, et cervi pasti serpente medulla: Non puppim retinens, Euro tendente rudentes, In mediis echeneis aquis, oculique draconum, Quaeque sonant feta tepefacta sub alite saxa: Non Arabum volucer serpens, innataque rubris Aequoribus custos pretiosae vipera conchae: Aut viventis adhuc Libyci membrana cerastae, Aut cinis Eoa positi Phoenicia in ara. Quo postquam viles, nec habentes nomina pestes Contulit: infando saturatas carmine frandes, Et, quibus os dirum nascentibus inspuit, herbas Addidit, et quidquid mundo dedit ipsa veneni: Tunc vox, Lethaeos cunctis pollentior herbis Excantare deos, confudit murmura primum Dissona, et humanae multum discordia linguae. Latratus habet illa canum, gemitumque luporum: Quod trepidus bubo, quod strix nocturna queruntur, Quod stridunt ululantque ferae, quod sibilat anguis, Exprimit, et planctus illisae cautibus undae; Silvarumque sonum, fractaeque tonitrua nubis. Tot rerum vox una fuit. Mox cetera cantu Explicat Haemonio, penetratque in Tartara lingua: Eumenides, Stygiumque nefas, poenaeque nocentum: Et Chaos innumeros avidum confundere mundos: Et rector terrae, quem longa in saecula torquet Mors dilata deum: Styx, et, quos nulla meretur Thessalis Elysios: coelum matremque perosa Persephone, nostraeque Hecates pars ultima, per quam Manibus et mihi sunt tacitae commercia linguae: Ianitor et sedis laxae, qui viscera saevo Spargis nostra cani: repetitaque fila sorores Tracturae: tuque o flagrantis portitor undae, Iam lassate senex ad me redeuntibus umbris: Exaudite preces, si vos satis ore nefando Pollutoque voco, si numquam haec carmina fibris Humanis ieiuna cano, si pectora plena Saepe dedi, et lavi calido prosecta cerebro; Si quis, cum vestris caput extaque lancibus, infans, Imposui, victurus erat: parete precanti. Non in Tartareo latitantem poscimus antro, Adsuetamque dia tenebris, modo luce fugata Descendentem animam: primo pallentis hiatu Haeret adhuc Orci. Licet has exaudiat herbas Ad manes ventura semel. Ducis omina nato Pompeiana canat nostri modo militis umbra, Si bene de vobis civilia bella merentur. Haec ubi fata caput spumantiaque ora levavit, Adspicit adstantem proiecti corporis umbram, Exanimes artus invisaque claustra timentem Carceris antiqui. Pavet ire in pectus apertum Visceraque, et ruptas letali volnere fibras. Ah miser, extremum cui mortis munus inique Eripitur, non posse mori. Miratur Erichtho Has fatis licuisse moras, irataque morti Verberat immotum vivo serpente cadaver: Perque cavas terrae, quas egit carmine, rimas Manibus illatrat, regnique silentia rupit: Tisiphone, vocisque meae secura Megaera, Non agitis saevis Erebi per inane flagellis Infelicem animam? Iam vos ego nomine vero Eliciam, Stygiasque canes in luce superna Destituam: per busta sequar, per funera custos; Expellam tumulis, abigam vos omnibus urnis. Teque deis, ad quos alio procedure vultu Ficta soles, Hecate, pallenti tabida forma Ostendam, faciemque Erebi mutare vetabo. Eloquar, immenso terrae sub pondere quae te Contineant, Ennaea, dapes, qua foedere moestum Regem noctis ames, quae te contagia passam Noluerit revocare parens. Tibi, pessime mundi Arbiter, immittam ruptis Titana cavernis, Et subito feriere die. Paretis? an ille Compellandus erit, quo numquam terra vocato Non concussa tremit, qui Gorgona cernit apertam, Verberibusque suis trepidam castigat Erinnyn, Indespecta tenet vobis qui Tartara; cuius Vos estis, superi; Stygias qui peierat undas? Protinus adstrictus caluit cruor, atraque fovit Vulnera, et in venas extremaque membra cucurrit. Percussae gelido trepidant sub pectore fibrae: Et nova desuetis subrepens vita medullis Miscetur morti. Tunc omnis palpitat artus: Tenduntur nervi: nec se tellure cadaver Paulatim per membra levat, terraque repulsum est, Erectumque simul. Distento lumina rictu Nudantur. Nondum facies viventis in illo, Iam morientis erat. Remanent pallorque rigorque; Et stupet illatus mundo. Sed murmure nullo Ora adstricta sonant. Vox illi linguaque tantum Responsura datur. Dic, inquit Thessala, magna, Quod iubeo, mercede mihi: nam vera locutum Immunem toto mundi praestabimus aevo Artibus Haemoniis: tali tua membra sepulcro, Talibus exuram Stygio cum carmine silvis, Ut nullos cantata magos exaudiat umbra. Sit tanti, vixisse iterum: nec verba, nec herbae Audebunt longae somnum tibi solvere Lethes, A me morte data. Tripodas vatesque deorum Sors obscura decet; certus discedat, ab umbris Quisquis vera petit duraeque oracula mortis Fortis adit. Ne parce, precor. Da nomina rebus, Da loca, da vocem, qua mecum fata loquantur. Addidit et carmen, quo, quidquid consulit, umbram Scire dedit. Moestum, fletu manante, cadaver, Tristia non equidem Parcarum stamina, dixit, Respexi, tacitae revocatus ab aggere ripae: Quod tamen e cunctis mihi noscere contigit umbris, Effera Romanos agitat discordia manes, Impiaque infernam ruperunt arma quietem. Elysias alii sedes, ac Tartara moesta Diversi liquere duces: quid fata pararent, Hi fecere palam. Tristis felicibus umbris Vultus erat. Vidi Decios, natumque patremque, Lustrales bellis animas, flentemque Camillum, Et Curios; Sullam de te, Fortuna, querentem. Deplorat Libycis perituram Scipio terris Infaustam sobolem. Maior, Carthaginis hostis, Non servituri moeret Cato fata nepotis. Solum te Consul depulsis prime tyrannis Brute pias inter gaudentem vidimus umbras. Abruptis Catilina minax fractisque catenis Exsulat, Mariique truces, nudique Cethegi. Vidi ego laetantes, popularia nomina, Drusos; Legibus immodicos, ausosque ingentia Gracchos. Aeternis chalybum nodis, et carcere Ditis Constrictae plausere manus, camposque piorum Poscit turba nocens. Regni possessor inertia Pallentes aperit sedes, abruptaque saxa Asperat, et durum vinclis adamanta, paratque Poenam victori. Refer haec solatia tecum, O iuvenis, placido Manes patremque domumque Exspectare sinu, regnique in parte serena Pompeio servare locum. Nec gloria parvae Sollicitet vitae: veniet, quae misceat omnes Hora duces. Properate mori, magnoque superbi Quamvis e parvis animo descendite bustis, Et Romanorum manes calcate deorum. Quem tumulum Nili, quem Tybridis adluat unda, Quaeritur, et ducibus tantum de funere pugna est. Tu fatur ne quaere tuum cognoscere: Parcae, Me reticente, dabunt: tibi certior omnia vates Ipse canet Siculis genitor Pompeius in arvis: Ille quoque incertus, quo te vocet, unde repellat, Quas iubeat vitare plagas, quae sidera mundi. Europam miseri, Libyamque Asiamque timete: Distribuit tumulos vestris Fortuna triumphis. O miseranda domus, toto nihil orbe videbis Tutius Emathia. Sic postquam fata peregit, Stat vultu moestus tacito, mortemque reposcit. Carminibus magicis opus est, herbisque, cadaver Ut cadat, et nequeunt animam sibi reddere fata, Consumto iam iure semel. Tum robore multo Exstruit illa rogum: venit defunctus ad ignes; Accensa iuvenem positum strue liquit Erichtho, Tandem passa mori: Sextoque ad castra parentis It comes: et coelo lucis ducente colorem, Dum ferrent tutos intra tentoria gressus, Iussa tenere diem densas nox praestitit umbras.
Segnior Oceano, quam lex aeterna vocabat, Luctificus Titan numquam magis aethera contra Egit equos, currumque, polo rapiente, retorsit: Defectusque pati voluit, raptaeque labores Lucis: et adtraxit nubes, non pabula flammis, Sed ne Thessalico purus luceret in orbe. At nox, felicis Magno pars ultima vitae, Sollicitos vana decepit imagine somnos Nam Pompeiani visus sibi sede theatri Innumeram effigiem Romanae cernere plebis, Adtollique suum laetis ad sidera nomen Vocibus, et plausu cuneos certare sonantes. Qualis erat populi facies clamorque faventis, Olim cum iuvenis primique aetate triumphi Post domitas gentes, quas torrens ambit Iberus, Et quaecumque fugax Sertorius impulit arma, Vespere pacato, pura venerabilis aeque Quam currus ornante toga, plaudente senatu, Sedit adhuc Romanus eques. Seu fine bonorum Anxia venturis ad tempora laeta refugit, Sive per ambages solitas contraria visis Vaticinata quies, magni tulit omina planctus. Seu vetito patrias ultra tibi cernere sedes, Sic Romam Fortuna dedit. Ne rumpite somnos, Castrorum vigiles; nullas tuba verberet aura Crastina dira quies, et imagine moesta diurna Undique funestas acies feret, undique bellum. Unde pares somnos populi, noctemque beatam? O felix, si te vel sic tua Roma videret. Donassent utinam superi patriaeque tibique Unum, Magne, diem, quo fati certus uterque Extremum tanti fructum caperetis amoris. Tu velut Ausonia vadis moriturus in urbe; Illa, rati semper de te sibi conscia voti, Hoc scelus haud umquam fatis haerere putavit, Sic se dilecti tumulum quoque perdere Magni. Te mixto flesset luctu iuvenisque senexque, Iniussusque puer: lacerasset, crine soluto, Pectora femineum, ceu Bruti funere, vulgus. Nunc quoque, tela licet paveant victoris iniqui, Nuntiet ipse licet Caesar tua funera, flebunt: Sed dum tura ferunt, dum laurea serta Tonanti O miseri, quorum gemitus edere dolorem, Qui te non pleno pariter planxere theatro! Vicerat astra iubar, cum mixto murmure turba Castrorum fremuit, fatisque trahentibus orbem, Signa petit pugnae. Miseri pars maxima vulgi, Non totum visura diem, tentoria circum Ipsa ducis queritur, magnoque accensa tumultu Mortis vicinae properantes admovet horas. Dira subit rabies: sua quisque ac publica fata Praecipitare cupit: segnis pavidusque vocatur, Ac nimium patiens soceri Pompeius, et orbis Indulgens regno, qui tot simul undique gentes Iuris habere sui vellet, pacemque timeret. Nec non et reges populique queruntur Eoi Bella trahi, patriaque procul tellure teneri Hoc placet, o superi, cum vobis vertere cuncta Propositum, nostris erroribus addere crimen? Cladibus irruimus, nocituraque poscimus arma: In Pompeianis votum est Pharsalia castris. Cunctorum voces Romani maximus auctor Tullius eloquii, cuius sub iure togaque Pacificas saevus tremuit Catilina secures, Pertulit, iratus bellis, cum rostra forumque Optaret, passus tam longa silentia miles. Addidit invalidae robur facundia caussae: Hoc pro tot meritis solum te, Magne, precatur, Uti se Fortuna velis: proceresque tuorum Castrorum, regesque tui cum supplice mundo Adfusi, vinci socerum patiare, rogamus. Humano generi tam longo tempore bellum Caesar erit? Merito, Pompeium vincere lente, Gentibus indignum est a transcurrente subactis. Quo tibi fervor abit? aut quo fiducia fati? De superis, ingrate, times? caussamque senatus Credere dis dubitas? Ipsae tua signa revellent, Prosilientque acies. Pudeat vicisse coactum. Si duce te iusso, si nobis bella geruntur, Sit iuris, quocumque velint concurrere campo. Quid mundi gladios a sanguine Caesaris arces? Vibrant tela manus: vix signa morantia quisquam Exspectat: propera, ne te tua classica linquant. Scire senatus avet, miles te, Magne, sequatur, An comes. Ingemuit rector, sensitque deorum Esse dolos, et fata suae contraria menti. Si placet hoc, inquit, cunctis, si milite Magno, Non duce, tempus eget, nil ultra fata morabor. Involvat populos una Fortuna ruina, Sitque hominum magnae lux ista novissima parti. Testor, Roma, tamen: Magnum, quo cuncta perirent, Accepisse diem. Potuit tibi vulnere nullo Stare labor belli: potuit sine caede subactum, Captivumque ducem violatae tradere paci. Quis furor, o caeci, scelerum? Civilia bella Gesturi metuunt, ne non cum sanguine vincant? Abstulimus terras, exclusimus aequore toto, Ad praematuras segetum ieiuna rapinas Agmina compulimus, votumque effecimus hosti, Ut mallet sterni gladiis, mortesque suorum Permiscere meis. Belli pars magna peracta est His, quibus effectum est, ne pugnam tiro paveret: Si modo virtutis stimulis iraeque calore Signa petunt. Multos in summa pericula misit Venturi timor ipse mali. Fortissimus ille est, Qui, promptus metuenda pati, si cominus instent, Et differre potest. Placet haec tam prospera rerum Tradere Fortunae? gladio permittere mundi Discrimen? Pugnare ducem quam vincere, malunt. Res mihi Romanas dederas, Fortuna, regendas: Accipe maiores, et caeco in Marte tuere. Pompeii nec crimen erit nec gloria bellum. Vincis apud superos votis me, Caesar, iniquis: Pugnatur. Quantum scelerum, quantumque malorum In populos lux ista feret! quot regna iacebunt! Sanguine Romano quam turbidus ibit Enipeus! Prima velim caput hoc funesti lancea belli, Si sine momento rerum partisque ruina Casurum est, feriat: neque enim victoria Magno Laetior. Aut populis invisum, hac clade peracta, Aut hodie Pompeius erit miserabile nomen. Omne malum victi, quod sors feret ultima rerum, Omne nefas victoris erit. Sic fatur, et arma Permittit populis, frenosque furentibus ira Laxat: et ut victus violento navita Coro Dat regimen ventis, ignavumque arte relicta Puppis onus trahitur. Trepido confusa tumultu Castra fremunt, animique truces sua pectora pulsant Ictibus incertis. Multorum pallor in ore Mortis venturae est, faciesque simillima fato. Advenisse diem, qui fatum rebus in aevum Conderet humanis, et quaeri, Roma quid esset, Illo Marte, palam est. Sua quisque pericula nescit, Adtonitus maiore metu. Quis litora ponto Obruta, quis summis cernens in montibus aequor, Aetheraque in terras, deiecto sole, cadentem, Tot rerum finem, timeat sibi? Non vacat ullos Pro se ferre metus: urbi Magnoque timetur. Nec gladiis habuere fidem, nisi cautibus asper Exarsit mucro. Tunc omnis lancea saxo Erigitur: tendant nervis melioribus arcus: Cura fuit lectis pharetras implere sagittis. Auget eques stimulos, frenorumque aptat habenas. Si liceat superis hominum conferre labores, Non aliter, Phlegra rabidos tollente Gigantas, Martius incaluit Siculis incudibus ensis: Et rubuit flammis iterum Neptunia cuspis, Spiculaque extenso Paean Pythone recoxit, Pallas Gorgoneos diffudit in aegida crines, Pallenaea Iovi mutavit fulmina Cyclops. Non tamen abstinuit venturos prodere casus Per varias Fortuna notas. Nam Thessala rura Cum peterent, totus venientibus obstitit aether: Inque oculis hominum fregerunt fulmina nubes: Adversasque faces, immensoque igne columnas, Et trabibus mixtis avidos Pythonas aquarum Detulit, atque oculos, ingesto fulgure, clausit. Excussit cristas galeis capulosque solutis Perfudit gladiis, ereptaque pila liquavit, Aethereoque nocens fumavit sulfure ferrum. Nec non innumero cooperta examine signa, Vixque revulsa solo, maiori pondere pressum Signiferi mersere caput, rorantia fletu, Usque ad Thessaliam Romana et publica, signa- Admotus superis discussa fugit ab ara Taurus, et Emathios praeceps se iecit in agros; Nullaque funestis inventa est victima sacris. At tu, quos scelerum superos, quas rite vocasti Eumenidas, Caesar? Stygii quae numina regni, Infernumque nefas, et mersos nocte furores? Impia tam saeve gesturus bella litasti. Iam (dubium, monstrisne deum, nimione pavori Crediderint) multis concurrere visus Olympo Pindus, et abruptis mergi convallibus Aemus, Edere nocturnas belli Pharsalia voces, Ire per Ossaeam rapidus Boebeida sanguis: Inque vicem vultus tenebris mirantur opertos, Et pallere diem, galeisque incumbere noctem, Defunctosque patres et cunctas sanguinis umbras Ante oculos volitare suos. Sed mentibus unum Hoc solamen erat, quod voti turba nefandi Conscia, quae patrum iugulos, quae pectora fratrum Sperabat, gaudet monstris mentisque tumultu, Atque omen scelerum subitos putat esse furores. Quid mirum, populos, quos lux extrema manebat, Lymphato trepidasse metu, praesaga malorum Si data mens homini est? Tyriis qui Gadibus hospes Adiacet, Armeniumque bibit Romanus Araxen: Sub quocumque die, quocumque est sidere mundi, Moeret, et ignorat caussas, animumque dolentem Corripit; Emathiis quid perdat nescit in arvis. Euganeo, si vera fides memorantibus, augur Colle sedens, Aponus terris ubi fumifer exit, Atque Antenorei dispergitur unda Timavi, Venit summa dies, geritur res maxima, dixit: Impia concurrunt Pompeii et Caesaris arma; Seu tonitrus ac tela Iovis praesaga notavit, Aethera seu totum discordi obsistere coelo Prospexitque polos: seu lumen in aethere moestum Solis in obscuro pugnam pallore notavit. Dissimilem certe cunctis, quos explicat, egit Thessalicum natura diem: si cuncta perito Augure mens hominum coeli nova signa notasset, Spectari e toto potuit Pharsalia mundo. O summos hominum, quorum Fortuna per orbem Signa dedit, quorum fatis coelum omne vacavit! Haec et apud seras gentes populosque nepotum, Sive sua tantum venient in saecula fama, Sive aliquid magnis nostri quoque cura laboris Nominibus prodesse potest, cum bella legentur, Spesque metusque simul, perituraque vota movebunt: Adtonitique omnes veluti venientia fata, Non transmissa, legent, et adhuc tibi, Magne, favebunt. Miles ut adverso Phoebi radiatus ab ictu Descendens totos perfudit lumine colles, Non temere immissus campis; stetit ordine certo Infelix acies. Cornus tibi cura sinistri, Lentule, cum prima, quae tum fuit optima bello, Et quarta legione datur: tibi, numine pugnax Adverso Domiti, dextri frons tradita Martis. At medii robur belli fortissima densant Agmina, quae Cilicum terris deducta tenebat Scipio, miles in hoc, Libyco dux primus in orbe. At iuxta fluvios et stagna undantis Enipei Cappadocum montana cohors, et largus habenae Ponticus ibat eques. Sicci sed plurima campi Tetrarchae regesque tenent magnique tyranni, Atque omnis Latio quae servit purpura ferro. Illuc et Libye Numidas, et Creta Cydonas Misit: Ituraeis cursus fuit inde sagittis: Inde, truces Galli, solitum prodistis in hostem: Illic pugnaces commovit Iberia cetras. Eripe victori gentes, et sanguine mundi Fuso, Magne, semel, totos consume triumphos. Illo forte die Caesar, statione relicta, Ad segetum raptus moturus signa, repente Conspicit in planos hostem descendere campos, Oblatumque videt votis sibi mille petitum Tempus, in extremos quo mitteret omnia casus. Aeger quippe morae, flagransque cupidine regni Coeperat exiguo tractu civilia bella Ut lentum damnare nefas. Discrimina postquam Adventare ducum, supremaque proelia vidit, Casuram et fati sensit nutare ruinam, Illa quoque in ferrum rabies promptissima paullum Languit, et casus audax spondere secundos Mens stetit in dubio, quam nec sua fata timere, Nec Magni sperare sinunt. Formidine mersa, Prosilit hortando melior fiducia vulgo: O domitor mundi, rerum fortuna mearum, Miles, adest toties optatae copia pugnae. Nil opus est votis: iam fatum accersite ferro. In manibus vestris, quantus sit Caesar, habetis. Haec est illa dies, mihi quam Rubiconis ad undas Promissam memini, cuius spe movimus arma, In quam distulimus vetitos remeare triumphos. Haec eadem est, hodie quae pignora, quaeque penates Reddat, et emerito faciat vos Marto colonos. Haec, fato quae teste probet, quis iustius arma Sumserit: haec acies victum factura nocentem est. Si pro me patriam ferro flammisque petistis, Nunc pugnate truces, gladiosque exsolvite culpa. Nulla manus, belli mutato iudice, pura est Non mihi res agitur, sed vos ut libera sitis Turba, precor, gentes ut ius habeatis in omnes. Ipse ego, privatae cupidus me reddere vitae, Plebeiaque toga modicum componere civem, Omnia dum vobis liceant, nihil esse recuso. Invidia regnate mea. Nec sanguine multo Spem mundi petitis: Graiis delecta iuventus Gymnasiis aderit, studioque ignava palaestrae, Et vix arma ferens, et mixtae dissona turbae Barbaries; non illa tubas, non agmine moto Clamorem latura suam. Civilia paucae Bella manus facient: pugnae pars magna levabit His orbem populis, Romanumque obteret hostem. Ite per ignavas gentes, famosaque regna, Et primo ferri motu prosternite mundum: Sitque palam, quas tot duxit Pompeius in urbem Curribus, unius gentes non esse triumphi. Armeniosne movet, Romana potentia cuius Sit ducis? aut emptum minimo vult sanguine quisquam Barbarus, Hesperiis Magnum praeponere rebus? Romanos odere omnes, dominosque gravantur, Quos novere, magis. Sed me Fortuna meorum Commisit manibus, quorum me Gallia testem Tot fecit bellis. Cuius non militis ensem Agnoscam? coelumque tremens cum lancea transit, Dicere non fallar, quo sit vibrata lacerto. Quodsi signa ducem numquam fallentia vestrum Conspicio, faciesque truces, oculosque minaces: Vicistis. Videor fluvios spectare cruoris, Calcatosque simul reges, sparsumque senatus Corpus, et immensa populos in caede natantes Sed mea fata moror, qui vos in tela ruentes Vocibus his teneo. Veniam date bella trahenti: Spe trepido: haud umquam vidi tam magna daturos, Tam prope me superos: camporum limite parvo Absumus a votis. Ego sum, cui Marte peracto, Quae populi regesque tenent, donare licebit. Quone poli motu, quo coeli sidere verso, Thessalicae tantum, superi, permittitis orae? Aut merces hodie bellorum, aut poena paratur. Caesareas spectate cruces, spectate catenas, Et caput hoc positum rostris, effusaque membra, Septorumque nefas, et clausi proelia Campi. Cum duce Sullano gerimus civilia bella. Vestri cura movet. Nam me secura manebit Sors quaesita manu: fodientem viscera cernet Me mea, qui nondum victo respexerit hoste. Di, quorum curas abduxit ab aethere tellus Romanusque labor, vincat, quicumque necesse Non putat in victos saevum destringere ferrum, Quique suos cives, quod signa adversa tulerunt, Non credit fecisse nefas. Pompeius in arcto Agmina vestra loco, vetita virtute moveri, Cum tenuit, quanto satiavit sanguine ferrum! Vos tamen hoc oro, iuvenes, ne caedere quisquam Hostis terga velit: civis, qui fugerit, esto. Sed dum tela micant, non vos pietatis imago Ulla, nec adversa conspecti fronte parentes Commoveant: vultus gladio turbate verendos. Sive quis infesto cognata in pectora ferro Ibit, seu nullum violabit vulnere pignus, Ignoti iugulum tamquam scelus impetat hostis. Sternit iam vallum, fossasque implete ruina, Exeat ut plenis acies non sparsa maniplis. Parcite ne castris: vallo tendetis in illo, Unde acies peritura venit. Vix cuncta locuto Caesare, quemque suum munus trahit, armaque raptim Sumpta viris. Celeres capiunt praesagia belli, Calcatisque ruunt castris: stant ordine nullo, Arte ducis nulla; permittunt omnia fatis. Si totidem Magni soceros, totidemque petentes Urbis regna suae funesto in Marte locasses, Non tam praecipiti ruerent in proelia cursu. Vidit ut hostiles in rectum exire catervas Pompeius, nullasque moras permittere bello, Sed superis placuisse diem: stat corde gelato Adtonitus: tantoque duci sic arma timere Omen erat. Premit inde metus, totumque per agmen Sublimi provectus equo: Quem flagitat, inquit, Vestra diem virtus, finis civilibus armis, Quem quaesistis, adest. Totas effundite vires; Extremum ferri superest opus, unaque gentes Hora trahit. Quisquis patriam carosque penates, Qui sobolem ac thalamos desertaque pignora quaerit, Ense petat: medio posuit deus omnia campo. Caussa iubet medior superos sperare secundos: Ipsi tela regent per viscera Caesaris, ipsi Romanas sancire volent hoc sanguine leges. Si socero dare regna meo mandumque pararent, Praecipitare meam fatis potuere senectam. Non iratorum populis urbique deorum est, Pompeium servare ducem. Quae vincere possent, Omnia contulimus. Subiere pericula clari Sponte viri, sacraque antiquus imagine miles. Si Curios his fata darent reducesque Camillos Temporibus, Deciosque caput fatale voventes, Hinc starent. Primo gentes Oriente coactae Innumeraeque urbes, quantas in proelia numquam Excivere manus. Toto simul utimur orbe. Quidquid signferi comprensum limite coeli Sub Noton et Borean hominum sumus, arma movemus. Nonne superfusis collectum cornibus hostem In medium dabimus? Paucas victoria dextras Exigit: at plures tantum clamore catervae Bella gerent. Caesar nostris non sufficit armis. Credite pendentes e summis moenibus urbis Crinibus effusis hortari in proelia matres. Credite, grandaevum, vetitumque aetate senatum Arma sequi, sacros pedibus prosternere canos: Atque ipsam domini metuentem occurrere Romam. Credite, qui nunc est populus, populumque futurum Permixtas adferre preces. Haec libera nasci, Haec vult turba mori. Si quis post pignora tanta Pompeio locus est, cum prole et coniuge supplex. Imperii salva si maiestate liceret, Volverer ante pedes. Magnus, nisi vincitis, exsul, Ludibrium soceri, vester pudor, ultima fata Deprecor, ac turpes extremi cardinis annos, Ne discam servire senex. Tam moesta locuti Voce ducis flagrant animi, Romanaque virtus Erigitur; placuitque mori, si vera timeret. Ergo utrimque pari concurrunt agmina motu Irarum: metus hos regni, spes excitat illos. Hae facient dextrae, quidquid non expleat aetas Ulla, nec humanum reparet genus omnibus annis, Ut vacet a ferro. Gentes Mars iste futuras Obruet, et populos aevi venientis in orbem Erepto natale feret. Tunc omne Latinum Fabula nomen erit: Gabios Veiosque Coramque Pulvere vix tectae poterunt monstrare ruinae, Albanosque lares Laurentinosque penates Rus vacuum, quod non habitet, nisi nocte coacta, Invitus, questusque Numam iussisse, senator. Non aetas haec carpsit edax, monimentaque rerum Putria destituit: crimen civile videmus, Tot vacuas urbes Generis quo turba redacta est Humani? Toto populi qui nascimur orbe, Nec muros implore viris, nec possumus agros. Urbs nos una capit: vincto fossore coluntur Hesperiae segetes: stat tectis putris avitis In nullos ruitura domus: nulloque frequentem Cive suo Romam, sed mundi faece repletam, Cladis eo dedimus, ne tanto in tempore bellum Iam posset civile geri. Pharsalia tanti Caussa mali. Cedant feralia nomina Cannae, Et damnata diu Romanis Allia fastis. Tempora signavit leviorum Roma malorum; Hunc voluit nescire diem. Pro tristia fata! Aera pestiferum tractu, morbosque fluentes, Insanamque famem, permissasque ignibus urbes, Moeniaque in praeceps laturos plena tremores Hi possent explere viri, quos undique traxit In miseram Fortuna necem, dum munera longi Explicat eripiens aevi, populosque ducesque Constituit campis: per quos tibi, Roma, ruenti Ostendat, quam magna cadas. Quo latius orbem Possedit, citius per prospera fata cucurrit. Omne tibi bellum gentes dedit omnibus annis: Te geminum Titan procedere vidit in axem. Haud multum terrae spatium restabat Eoae, Ut tibi nox, tibi tota dies, tibi curreret aether, Omniaque errantes stellae Romana viderent. Sed retro tua fata tulit, par omnibus annis, Emathiae funesta dies. Hac luce cruenta Effectum, ut Latios non horreat India fasces, Nec vetitos errare Dahas in moenia ducat, Sarmaticumque premat succinctus consul aratrum. Quod semper saevas debet tibi Parthia poenas, Quod, fugiens civile nefas redituraque numquam, Libertas ultra Tigrim Rhenumque recessit, Ac, toties nobis iugulo quaesita, vagatur, Germanum Scythicumque bonum, nec respicit ultra Ausoniam: vellem, populis incognita nostris, Vulturis ut primum laevo fundata volatu Romulus infami complevit moenia luco, Usque ad Thessalicas servisses, Roma, ruinas. De Brutis, Fortuna, queror. Quid tempora legum Egimus, aut annos a consule nomen habentes? Felices Arabes, Medique, Eoaque tellus, Quam sub perpetuis tenuerunt fata tyrannis. Ex populis, qui regna ferunt, sors ultima nostra est, Quos servire pudet. Sunt nobis nulla profecto Numina: cum caeco rapiantur secula casu, Mentimur regnare Iovem. Spectabit ab alto Aethere Thessalicas, teneat cum fulmina, caedes? Scilicet ipse petet Pholoen, petet ignibus Oeten, Immeritaeque nemus Rhodopes, pinusque Mimantis: Cassius hoc potius feriet caput? Astra Thyestae Impulit, et subitis damnavit noctibus Argos: Tot similes fratrum gladios patrumque gerenti Thessaliae dabit ille diem? Mortalia nulli Sunt curata deo. Cladis tamen huius habemus Vindictam, quantam terris dare numina fas est. Bella pares superis facient civilia divos: Fulminibus manes, radiisque ornabit, et astris, Inque deum templis iurabit Roma per umbras. Ut rapido cursu fati suprema morantem Consumsere locum: parva tellure diremti, Inde manus spectant, vultusque agnoscere quaerunt, Quo sua pila cadant, aut quae sibi fata minentur, Facturi quae monstra forent. Videre parentes Frontibus adversis, fraternaque cominus arma, Nec libuit mutare locum. Tamen omnia torpor Pectora constrinxit: gelidusque in viscera sanguis Perculsa pietate coit: totaeque cohortes Pila parata diu tensis tenuere lacertis. Di tibi non mortem, quae cunctis poena paratur, Sed sensum post fata tuae dent, Crastine, morti, Cuius torta manu commisit lancea bellum, Primaque Thessaliam Romano sanguine tinxit. O praeceps rabies, cum Caesar tela teneret, Inventa est prior ulla manus! Tunc stridulus aer Elisus lituis, conceptaque classica cornu: Tunc ausae dare signa tubae: tunc aethera tendit, Extremique fragor convexa irrupit Olympi, Unde procul nubes, quo nulla tonitrua durant. Excepit resonis clamorem vallibus Aemus, Peliacisque dedit rursus geminare cavernis: Pindus agit fremitus, Pangaeaque saxa resultant, Oetaeaeque gemunt rupes: vocesque furoris Expavere sui tota tellure relatas. Spargitur innumerum diversis missile votis. Vulnera pars optat, pars terrae figere tela, Ac puras servare manus. Rapit omnia casus, Atque incerta facit, quos vult, Fortuna nocentes. Sed quota pars cladis iaculis ferroque volanti Exacta est? Odiis solus civilibus ensis Sufficit, et dextras Romana in viscera ducit. Pompeii densis acies stipata catervis, Iunxerat in seriem nexis umbonibus arma: Vixque habitura locum dextras ac tela movendi, Constiterat, gladiosque suos compressa tenebat. Praecipiti cursu vesanum Caesaris agmen In densos agitur cuneos: perque arma, per hostem Quaerit iter. Qua torta graves lorica catenas Opponit, tutoque latet sub tegmine pectus, Hac quoque perventum est ad viscera: totque per arma Extremum est, quod quisque ferit. Civilia bella Una acies patitur, gerit altera: frigidus inde Stat gladius; calet omne nocens a Caesare ferrum. Nec Fortuna diu, rerum tot pondera vertens, Abstulit ingentes, fato torrente, ruinas. Ut primum toto diduxit cornua campo Pompeianus eques, bellique per ultima fudit: Sparsa per extremos levis armatura maniplos Insequitur, saevasque manus immittit in hostem. Illic, quaeque suo miscet gens proelia telo, Romanus cunctis petitur cruor. Inde sagittae, Inde faces et saxa volant, spatioque solutae Aeris et calido liquefactae pondere glandes. Tunc et Ituraei, Medique Arabesque, soluto Arcu turba minax, nusquam rexere sagittas, Sed petitur solus, qui campis imminet, aer: Inde cadunt mortes. Sceleris sed crimine nullo Externum maculant chalybem; stetit omne coactum Circa pila nefas. Ferro subtexitur aether, Noxque super campos telis conserta pependit. Tum Caesar, metuens, ne frons sibi prima labaret Incursu, tenet obliquas post signa cohortes: Inque latus belli, qua se vagus hostis agebat, Immittit subitum non motis cornibus agmen. Immemores pugnae, nulloque pudore timendi Praecipites fecere palam, civilia bella Non bene barbaricis umquam commissa catervis. Ut primum sonipes transfixus pectora ferro In caput effusi calcavit membra regentis; Omnis eques cessit campis, glomerataque pubes In sua conversis praeceps ruit agmina frenis. Perdidit inde modum caedes, ac nulla secuta est Pugna, sed hinc iugulis, hinc ferro bella geruntur: Nec valet haec acies tantum prosternere, quantum Inde perire potest. Utinam, Pharsalia, campis Sufficiat cruor iste tuis, quem barbara fundunt Pectora; non alio mutentur sanguine fontes; Hic numerus totos tibi vestiat ossibus agros: Aut si Romano compleri sanguine mavis, Istis parce precor: vivant Galataeque Syrique, Cappadoces, Gallique, extremique orbis Iberi, Armenii, Cilices: nam post civilia bella Hic populus Romanus erit. Semel ortus in omnes It timor, et fatis datus est pro Caesare cursus. Ventum erat ad robur Magni, mediasque catervas. Quod totos errore vago perfuderat agros, Constitit hic bellum, fortunaque Caesaris haesit. Illic non regum auxiliis collecta iuventus Bella gerit, ferrumque manus movere rogatae: Ille locus fratres habuit, locus ille parentes. Hic furor, hic rabies, hic sunt tua crimina, Caesar. Hanc fuge, mens, belli partem, tenebrisque relinque, Nullaque tantorum discat me vate malorum, Quam multum bellis liceat civilibus, aetas. Hae potius pereant lacrimae, pereantque querelae. Quidquid in hac acie gessisti, Roma, tacebo. Hic Caesar, rabies populis, stimulusque furorum, Ne qua parte sui pereat scelus, agmina circum It vagus, atque animis ignes flagrantibus addit: Inspicit et gladios, qui toti sanguine manent, Qui niteant primo tantum mucrone cruenti, Quae presso tremat ense manus, quis languida tela, Quis contenta ferat, quis praestet bella iubenti, Quem pugnare iuvet, quis vultum cive peremto Mutet: obit latis proiecta cadavera campis: Vulnera multorum, totum fusura cruorem, Opposita premit ipse manu. Quacumque vagatur, Sanguineum veluti quatiens Bellone flagellum, Bistonas aut Mavors agitans, si verbere saevo Palladia stimulet turbatos aegide currus, Nox ingens scelerum, et caedes oriuntur, et instar Immensae vocis gemitus, et pondere lapsi Pectoris arma sonant, confractique ensibus enses. Ipse manu subicit gladios, ac tela ministrat, Adversosque iubet ferro confundere vultus. Promovet ipse acies: impellit terga suorum: Verbere conversae cessantes excitat hastae. In plebem vetat ire manus, monstratque senatum. Scit, cruor imperii qui sit, quae viscera rerum: Unde petat Romam, libertas ultima mundi Quo steterit ferienda loco. Permixta secundo Ordine nobilitas, venerandaque corpora ferro Urgentur: caedunt Lepidos, caeduntque Metellos, Corvinosque simul, Torquataque nomina, regum Saepe duces, summosque hominum, te, Magne, remoto. Illic, plebeia contectus casside vultus, Ignotusque hosti, quod ferrum, Brute, tenebas! O decus imperii, spes o suprema senatus, Extremum tanti generis per saecula nomen. Ne rue per medios nimium temerarius hostes, Nec tibi fatales admoveris ante Philippos, Thessalia periture tua. Nil proficis istic Caesaris intentus iugulo: nondum attigit arcem Iuris, et, humanum culmen, quo cuncta premuntur, Egressus, meruit fatis tam nobile letum. Vivat, et, ut Bruti procumbat victima, regnet. Hic patriae perit omne decus: iacet aggere magno Patricium campis non mixta plebe cadaver. Mors tamen eminuit clarorum in strage virorum Pugnacis Domiti, quem clades fata per omnes Ducebant. Nusquam Magni Fortuna sine illo Succubuit: victus toties a Caesare, salva Libertate perit. Tunc mille in vulnera laetus Labitur, ac venia gaudet caruisse secunda. Viderat in crasso volventem sanguine membra Caesar, et increpitans; Iam Magni deseris arma, Successor Domiti; sine te iam bella geruntur. Dixerat: ast illi suffecit pectora pulsans Spiritus in vocem, morientiaque ora resolvit: Non te funesta scelerum mercede potitum, Sed dubium fati, Caesar, generoque minorem Adspicens, Stygias Magno duce liber ad umbras Et securus eo: te saevo Marte subactum, Pompeioque graves poenas nobisque daturum, Cum morior, sperare licet. Non plura locutum Vita fugit, densaeque oculos pressere tenebrae. Impendisse pudet lacrimas in funere mundi Mortibus innumeris, ac singula fata sequentem Quaerere, letiferum per cuius viscera vulnus Exierit; quis fusa solo vitalia calcet; Ore quis adverso demisso faucibus ense Expulerit moriens animam; quis corruat ictu, Quis steterit, dum membra cadunt: quis pectore tela Transmittat, vel quos campis adfixerit hasta: Quis cruor emissis perruperit aera venis, Inque hostis cadat arma sui: quis pectora fratris Caedat, et, ut notum possit spoliare cadaver, Abscisum longe mittat caput: ora parentis Quis laceret, nimiaque probet spectantibus ira, Quem iugulat, non esse patrem. Mors nulla querela Digna sua est, nullosque hominum lugere vacamus. Non istas habuit pugnae Pharsalia partes, Quas aliae clades: illic per fata virorum, Per populos hic Roma perit: quae militia illic, Mors hic gentis erat: sanguis ibi fluxit Achaeus, Ponticus, Assyrius: cunctos haerere cruores Romanus campisque vetat consistere torrens. Maius ab hac acie, quam quod sua saecula ferrent, Vulnus habent populi: plus est quam vita salusque, Quod perit: in totum mundi prosternimur aevum: Vincitur his gladiis omnis, quae serviet, aetas. Proxima quid suboles, aut quid meruere nepotes In regnum nasci? Pavidi num gessimus arma? Teximus aut iugulos? Alieni poena timoris In nostra cervice sedet. Post proelia natis Si dominum, Fortuna, dabas, et bella dedisses. Iam Magnus transisse deos Romanaque fata Senserat infelix; tota vix clade coactus Fortunam damnare suam. Stetit aggere campi Eminus, unde omnes sparsas per Thessala rura Adspiceret clades, quae bello obstante latebant. Tot telis sua fata peti, tot corpora fusa, Ac se tam multo pereuntem sanguine vidit. Nec, sicut mos est miseris, trahere omnia secum Mersa iuvat, gentesque suae miscere ruinae: Ut Latiae post se vivat pars maxima turbae, Sustinuit dignos etiam nunc credere votis Coelicolas, volvitque sui solatia casus: Parcite; ait, superi, cunctas prosternere gentes: Stante potest mundo, Romaque superstite, Magnus Esse miser. Si plura iuvant mea vulnera, coniux Est mihi, sunt nati; dedimus tot pignora fatis. Civiline parum est bello si meque meosque Obruis? exiguae clades sumus, orbe remoto? Omnia quid laceras, quid perdere cuncta laboras? Iam nihil est, Fortuna, meum. Sic fatur: et arma Signaque et adflictas omni iam parte catervas Circuit, et revocat matura in fata ruentes, Seque negat tanti. Nec deerat robur in enses Ire duci, iuguloque pati vel pectore letum: Sed timuit, strato miles ne corpore Magni Non fugeret, supraque ducem procumberet orbis: Caesaris aut oculis voluit subducere mortem. Nequidquam. Infelix, socero spectare volenti Praestandum est ubicumque capit. Sed tu quoque, coniux Caussa fugae, vultusque tui: fatisque probatum est Te praesente mori. Tunc Magnum concitus aufert A bello sonipes, non tergo tela paventem, Ingentesque animos extrema in fata ferentem. Non gemitus, non fletus erat, salvaque verendus Maiestate dolor, qualem te, Magne, decebat Romanis praestare malis. Non impare vultu Adspicis Emathiam: nec te videre superbum Prospera bellorum, nec fractum adversa videbunt: Quamque fuit laeto per tres infida triumphos, Tam misero Fortuna minor. Iam pondere fati Deposito securus abis: nunc tempora laeta Respexisse vacat: spes numquam implenda recessit: Quid fueris, nunc scire licet. Fuge proelia dire, Ac testare deos, nullum, qui perstet in armis, Iam tibi, Magne, mori: ceu flebilis Africa damni, Et ceu Munda nocens, Pharioque a gurgite cladess, Sic et Thessalicae post te pars maxima pugnae. Non iam Pompeii nomen populare per orbem, Nec studium belli: sed par, quod semper habemus, Libertas et Caesar erunt: teque inde fugato Ostendit moriens, sibi se pugnasse, senatus. Nonne iuvat pulsum bellis cessisse, nec istud Prospectasse nefas, spumantes caede catervas? Respice turbatos incursu sanguinis amnes, Et soceri miserere tui. Quo pectore Romam Intrabit factus campis felicior istis? Quidquid in ignotis solus regionibus exsul, Quidquid sub Phario positus patiere tyranno; Crede deis, longo fatorum crede favori, Vincere peius erat. Prohibe lamenta sonare, Flere veta populos: lacrimas luctusque remitte. Tam mala Pompeii, quam prospera, mundus adoret. Adspice securus vultu non supplice reges: Adspice possessas urbes, donataque regna, Aegyptum Libyamque: et terras elige morti. Vidit prima tuae testis Larissa ruinae Nobile, nec victum fatis caput. Omnibus illa Civibus effudit totas per moenia vires: Obvia, ceu laeto, praemittunt munera flentes: Pandunt templa, domos: socios se cladibus optant. Scilicet immenso superest ex nomine multum: Teque minor solo, cunctas impellere gentes Rursus in arma potes, rursusque in fata redire. Sed, quid opus victo populis aut urbibus? inquit: Victori praestate fidem. Tu, Caesar, in alto Caedis adhuc cumulo patriae per viscera vadis: At tibi iam populos donat gener. Avehit inde Pompeium sonipes: gemitus lacrimaeque sequuntur; Plurimaque in saevos populi convicia divos. Nunc tibi vera fides quaesiti, Magne, favoris Contigit, ac fructus. Felix se nescit amari. Caesar ut Hesperio vidit satis arva natare Sanguine, parcendum ferro manibusque suorum Iam ratus, ut viles animas perituraque frustra Agmina permisit vitae. Sed castra fugatos Ne revocent, pellatque quies nocturna pavorem, Protinus hostili statuit succedere vallo, Dum Fortuna calet, dum conficit omnia terror, Non veritus, grave ne fessis ac Marte subactis Hoc foret imperium. Non magno hortamine miles In praedam ducendus erat: Victoria nobis Plena, viri, dixit: superest pro sanguine merces, Quam monstrare meum est: neque enim donare vocabo, Quod sibi quisque dabit. Cunctis en plena metallis Castra patent: raptum Hesperiis e gentibus aurum Hic iacet, Eoasque premunt tentoria gazas. Tot regum fortuna simul Magnique coacta Exspectat dominos: propera praecedere, miles, Quos sequeris: quascumque tuas Pharsalia fecit, A victis rapiantur opes. Nec plura locutus, Impulit amentes aurique cupidine caecos, Ire super gladios supraque cadavera patrum, Et caesos calcare duces. Quae fossa, quis agger Sustineat pretium belli scelerumque petentes! Scire volant, quanta fuerint mercede nocentes. Invenere quidem spoliato plurima mundo Bellorum in sumtus congestae pondera massae: Sed non implevit cupientes omnia mentes. Quidquid fodit Iber, quidquid Tagus extulit auri, Quod legit dives summis Arimaspus arenis Ut rapiant, parvo scelus hoc venisse putabunt. Cum sibi Tarpeias victor desponderit arces, Cum spe Romanae promiserit omnia praedae: Decipitur, quod castra rapit. Capit impia plebes Cespite patricio somnos: vacuumque cubile Regibus infandus miles premit: inque parentum, Inque toris fratrum posuerunt membra nocentes: Quos agitat vesana quies, somnique furentes: Thessalicam miseri versant in pectore pugnam. Invigilat cunctis saevum scelus, armaque tota Mente agitant, caputoque manus absente moventur, Ingemuisse putes campos, terramque nocentem Inspirasse animas, iniectumque aera totum Manibus, et superam Stygia formidine noctem. Exigit a miseris tristes victoria poenas, Sibilaque et flammas infert sopor: umbra peremti Civis adest: sua quemque premit terroris imago. Ille senum vultus, iuvenum videt ille figuras: Hunc agitant totis fraterna cadavera somnis: Pectore in hoc pater est: omnes in Caesare manes. Haud alios, nondum Scythica purgatus in ara, Eumenidum vidit vultus Pelopeius Orestes: Nec magis adtonitos animi sensere tumultus, Cum fureret, Pentheus, aut cum desisset, Agave. Hunc omnes gladii, quos aut Pharsalia vidit, Aut ultrix visura dies, stringente senatu, Illa nocte premunt: hunc infera monstra flagellant. Heu quantum poenae misero mens conscia donat, Quod Styga, quod manes, ingestaque Tartara somnis Pompeio vivente videt! Tamen omnia passo Postquam clara dies Pharsalica damna retexit, Nulla loci facies revocat feralibus arvis Haerentes oculos. Cernit propulsa cruore Flumina, et excelsos cumulis aequantia colles Corpora, depressos in tabem spectat acervos, Et Magni numerat populos: epulisque paratur Ille locus, vultus ex quo faciesque iacentum Agnoscat. Iuvat Emathiam non cernere terram, Et lustrare oculis campos sub clade latentes: Fortunam superosque suos in sanguine cernit. Ac ne laeta furens scelerum spectacula perdat, Invidet igne rogi miseris, coeloque nocenti Ingerit Emathiam. Non illum Poenus humator Consulis, et Libyca succensae lampade Cannae Compellunt, hominum ritus ut servet in hostes: Sed meminit, nondum satiata caedibus ira, Cives esse suos. Petimus non singula busta, Discretosque rogos: unum da gentibus ignem: Non interpositis urantur corpora flammis. Aut, generi si poena iuvat, nemus exstrue Pindi: Erige congestas Oetaeo robore silvas, Thessalicam videat Pompeius ab aequore flammam. Nil agis hac ira: tabesne cadavera solvat, An rogus, haud refert: placido natura receptat Cuncta sinu, finemque sui sibi corpora debent. Hos, Caesar, populos si nunc non usserit ignis, Uret cum terris, uret cum gurgite ponti. Communis mundo superest rogus, ossibus astra Mixturus. Quocumque tuam Fortuna vocabit, Hae quoque eunt animae. Non altius ibis in auras, Non meliore loco Stygia sub nocte iacebis. Libera Fortunae mors est: capit omnia tellus Quae genuit: coelo tegitur, qui non habet urnam. Tu, cui dant poenas inhumato funere gentes, Quid fugis hanc cladem? quid olentes deseris agros? Has trahe, Caesar, aquas: hoc, si potes, utere coelo. Sed tibi tabentes populi Pharsalica rura Eripiunt, camposque tenent victore fugato. Non solum Haemonii, funesta ad pabula belli Bistonii venere lupi, tabemque cruentae Caedis odorati Pholoen liquere leones. Tunc ursi latebras, obscoeni tecta domosque Deseruere canes, et quidquid nare sagaci Aera non sanum motumque cadavere sensit. Iamque diu volucres civilia castra secutae Conveniunt. Vos, quae Nilo mutare soletis Threicias hiemes, ad mollem serius austrum Istis, aves. Numquam tanto se vulture coelum Induit, aut plures presserunt aera pennae. Omne nemus misit volucres, omnisque cruenta Alite sanguineis stillavit roribus arbor. Saepe super vultus victoris et impia signa Aut cruor aut alto defluxit ab aethere tabes, Membraque deiecit iam lassis unguibus ales. Sic quoque non omnis populus pervenit ad ossa, Inque feras discerptus abit: non intima curant Viscera, nec totas avidae sorbere medullas: Degustant artus. Latiae pars maxima turbae Fastidita iacet; quam sol nimbique diesque Longior Emathiis resolutam miscuit arvis. Thessalia, infelix, quo tanto crimine, tellus, Laesisti superos, ut te tot mortibus unam, Tot scelerum fatis premerent? Quod sufficit aevum, Immemor ut donet belli tibi damna vetustas? Quae seges infecta surget non decolor herba? Quo non Romanos violabis vomere manes? Ante novae venient acies, scelerique secundo Praestabis nondum siccos hoc sanguine campos. Omnia maiorum vertamus busta licebit, Et stantes tumulos, et qui radice vetusta Effudere suas, victis compagibus, urnas: Plus cinerum Haemoniae sulcis telluris aratur, Pluraque ruricolis feriuntur dentibus ossa. Nullus ab Emathio religasset litore funem Navita, nec terram quisquam movisset arator, Romani bustum populi: fugerentque coloni Umbrarum campos: gregibus dumeta carerent: Nullusque auderet pecori permittere pastor Vellere surgentem de nostris ossibus herbam; Ac, velut impatiens hominum vel solis iniqui Limite vel glacie, nuda atque ignota iaceres, Si non prima nefas belli, sed sola, tulisses. O superi, liceat terras odisse nocentes. Quid totum premitis, quid totum solvitis orbem? Hesperiae clades, et flebilis unda Pachyni, Et Mutina, et Leucas puros fecere Philippos.
Iam super Herculeas fauces nemorosaque Tempe, Haemoniae deserta petens dispendia silvae, Cornipedem exhaustum cursu stimulisque negantem Magnus agens, incerta fugae vestigia turbat, Implicitasque errore vias. Pavet ille fragorem Motorum ventis nemorum; comitumque suorum, Qui post terga ferit, trepidum laterique timentem Exanimat. Quamvis summo de culmine lapsus, Nondum vile sui pretium scit sanguinis esse, Seque memor fati tantae mercedis habere Credit adhuc iugulum, quantum pro Caesaris ipse Avulsa cervice daret. Deserta sequentem Non patitur tutis fatum celare latebris Clara viri facies. Multi, Pharsalica castra Cum peterent, nondum fama prodente ruinas, Occursu stupuere ducis, vertigine rerum Adtoniti: cladisque suae vix ipse fidelis Auctor erat. Gravis est Magno, quicumque malorum Testis adest. Cunctis ignotus gentibus esse Mallet, et obscuro tutus transire per orbem Nomine; sed longi poenas Fortuna favoris Exigit a misero, quae tanto pondere famae Res premit adversas, fatisque prioribus urget. Nunc festinatos nimium sibi sentit honores, Actaque lauriferae damnat Sullana iuventae. Nunc et Corycias classes, et Pontica signa Deiectum meminisse piget. Sic longius aevum Destruit ingentes animos, et vita superstes Imperio. Nisi summa dies cum fine bonorum Adfuit, et celeri praevertit tristia leto, Dedecori est fortuna prior. Quisquamne secundis Tradere se fatis audet, nisi morte parata? Litora contigerat, per quae Peneius amnis Emathia iam clade rubens exibat in aequor. Inde ratis trepidum, ventis et fluctibus impar, Flumineis vix tuta vadis, evexit in altum. Cuius adhuc remis quatitur Corcyra sinusque Leucadii, Cilicum dominus terraeque Liburnae, Exiguam vector pavidus correpsit in alnum. Conscia curarum, secreta in litora Lesbi Flectere vela iubes, qua tunc tellure latebas, Moestior, in mediis quam si, Cornelia, campis Emathiae stares. Tristes praesagia curas Exagitant: trepida quatitur formidine somnus: Thessaliam nox omnis habet: tenebrisque remotis Rupis in abruptae scopulos extremaque curris Litora, prospiciens fluctus: nutantia longe Semper prima vides venientis vela carinae, Quaerere nec quidquam de fato coniugis audes. En ratis, ad vestros quae tendit carbasa portus, Quid ferat ignoras: et nunc tibi summa pavoris, Nuntius armorum tristis, rumorque sinister. Victus adest coniux. Quid perdis tempora luctus? Cum possis iam flere, times. Tunc puppe propinqua Prosiluit, crimenque deum crudele notavit, Deformem pallore ducem, vultusque prementem Canitie, atque atro squalentes pulvere vestes. Obvia nox miserae coelum lucemque tenebris Abstulit, atque animam clausit dolor: omnia nervis Membra relicta labant: riguerunt corda, diuque Spe mortis decepta iacet. Iam fune ligato Litoribus, lustrat vacuas Pompeius arenas. Quem postquam propius famulae videre fideles, Non ultra gemitus tacitos incessere fata Permisere sibi, frustraque adtollere terra Semianimem conantur heram: quam pectore Magnus Ambit, et adstrictos refovet complexibus artus. Coeperat in summum revocato sanguine corpus Pompeii sentire manus, moestamque mariti Posse pati faciem: prohibet succumbere fatis Magnus, et immodicos castigat voce dolores: Nobile cur robur Fortunae vulnere primo, Femina, tantorum titulis insignis avorum, Frangis? Habes aditum mansurae in saecula famae. Laudis in hoc sexu, non legum iura, nec arma, Unica materia est coniux miser. Erige mentem, Et tua cum fatis pietas decertet, et ipsum, Quod sum vicus, ama. Nunc sum tibi gloria maior, A me quod fasces, et quod pia turba senatus, Tantaque discessit regum manus. Incipe Magnum Sola sequi. Deformis, adhuc vivente marito, Summus et augeri vetitus dolor. Ultima debet Esse fides, lugere virum. Tu nulla tulisti Bello damna meo. Vivit post proelia Magnus, Sed Fortuna perit: quod defles, illud amasti Vocibus his correpta viri, vix aegra levavit Membra solo, tales gemitu rumpente querelas: O utinam in thalamos invisi Caesaris issem Infelix coniux , et nulli laeta marito! Bis nocui mundo: me pronuba ducit Erinnys Crassorumque umbrae; devotaque manibus illis Assyrios in castra tuli civilia casus, Praecipitesque dedi populos, cunctosque fugavi A caussa meliore deos. O maxime coniux, O thalamis indigne meis, hoc iuris habebat In tantum Fortuna caput! Cur impia nupsi, Si miserum factura fui? Nunc accipe poenas, Sed quas sponte luam. Quo sit tibi mollius aequor, Certa fides regum, totusque paratior orbis, Sparge mari comitem. Mallem felicibus armis Dependisse caput: nunc clades denique lustra, Magne, tuas. Ubicumque iaces, civilibus armis Nostros ulta toros, ades huc atque exige poenas, Iulia crudelis, placataque pellice caesa, Magno parce tuo. Sic fata, iterumque refusa Coniugis in gremium, cunctorum lumina solvit In lacrimas. Duri flectuntur pectora Magni, Siccaque Thessalia confundit lumina Lesbos. Tunc Mitylenaeum pleno iam litore vulgus Adfatur Magnum: Si maxima gloria nobis Semper erit, tanti pignus servasse mariti, Tu quoque devotos sacro tibi foedere muros, Oramus, sociosque lares dignare vel una Nocte tua: fac, Magne, locum, quem cuncta revisant Saecula, quem veniens hospes Romanus adoret. Nulla tibi subeunda magis sunt moenia victo. Omnia victoris possunt sperare favorem: Haec iam crimen habet. Quid, quod iacet insula ponto, Caesar eget ratibus? Procerum pars magna coibit, Certa loci. Noto reparandum est litore bellum Accipe templorum cultus, aurumque deorum: Accipe, si terris, si puppibus ista iuventus Aptior est: tota, quantum valet, utere Lesbo. Accipe: ne Caesar rapiat, tu victus habeto. Hoc solum crimen meritae bene detrahe terrae, Ne nostram videare fidem felixque secutus, Et damnasse miser. Tali pietate virorum Laetus in adversis, et mundi nomine gaudens Esse fidem, Nullum toto mihi, dixit, in orbe Gratius esse solum, non parvo pignore vobis Ostendi. Tenuit nostros hac obside Lesbos Adfectus: hic sacra domus carique penates, Hic mihi Roma fuit. Non ulla in litora puppim Ante dedi fugiens, saevi cum Caesaris iram Iam scirem meritam, servata coniuge, Lesbon, Non veritus tantam veniae committere vobis Materiem. Sed iam satis est fecisse nocentes: Fata mihi totum mea sunt agitanda per orbem. Heu nimium felix aeterno nomine Lesbos, Sive doces populos regesque admittere Magnum, Seu praestas mihi sola fidem. Nam quaerere certum est. Fas quibus in terris, ubi sit scelus. Accipe, numen, Si quod adhuc mecum es, votorum extrema meorum: Da similes Lesbo populos, qui Marte subactum Non intrare suos, infesto Caesare, portus, Non exire vetent. Dixit, moestamque carinae Imposuit comitem. Cunctos mutare putares Tellurem patriumque solum: sic litore toto Plangitur: infestae tenduntur in aethera dextrae: Pompeiumque minus, cuius Fortuna dolorem Moverat, ast illam, quam toto tempore belli Ut civem videre suam, discedere cernens Ingemuit populus: quam vix, si castra mariti Victoris peteret, siccis dimittere matres Iam poterant oculis: tanto devinxit amore Hos pudor, hos probitas, castique modestia vultus, Quod, submissa nimis, nulli gravis hospita turbae, Stantis adhuc fati vixit, quasi coniuge victo. Iam pelago medios Titan demissus ad ignes, Nec quibus abscondit, nec si quibus exerit orbem, Totus erat: vigiles Pompeii in pectore curae Nunc socias adeunt Romani foederis urbes, Et varias regum mentes, nunc invia mundi Arva super nimios soles Austrumque iacentes. Saepe labor moestus curarum odiumque futuri Proiecit fessos incerti pectoris aestus, Rectoremque ratis de cunctis consulit astris: Unde notet terras; quae sit mensura secandi Aequoris in coelo; Syriam quo sidere servet: Aut quotus in plaustro Libyam bene dirigat ignis. Doctus ad haec fatur taciti servator Olympi: Signifero quaecumque fluunt labentia coelo, Numquam stante polo, miseros fallentia nautas Sidera non sequimur: sed qui non mergitur undis Axis inocciduus, gemina clarissimus Arcto, Ille regit puppes. Hic cum mihi semper in altum Surget et instabit summis minor Ursa ceruchis; Bosporon et Scythiae curvantem litora pontum Spectamus. Quidquid descendit ab arbore summa Arctophylax, propiorque mari Cynosura feretur, In Syriae portus tendit ratis. Inde Canopos Excipit, Australi coelo contenta vagari Stella, timens Borean: illa quoque perge sinistra, Trans Pharon, in medio tanget ratis aequore Syrtes. Sed quo vela dari, quo nunc pede carbasa tendi Nostra iubes? Dubio contra cui pectore Magnus, Hoc solum toto, respondit, in aequore serva, Ut sit ab Emathiis semper tua longius oris Puppis, et Hesperiam pelago coeloque relinquas: Cetera da ventis. Comitem pignusque recepi Depositum: tunc certus eram, quae litora vellem; Nunc portum Fortuna dabit. Sic fatur: at ille Iusto vela modo pendentia cornibus aequis Torsit, et in laevum puppim dedit, utque secaret, Quas Samiae cautes et quas Chios asperat, undas, Hos dedit in proram, tenet hos in puppe rudentes. Aequora senserunt motus, aliterque secante Iam pelagus rostro, nec idem spectante carina, Mutavere sonum. Non sic moderator equorum, Dexteriore rota laevum cum circuit axem, Cogit inoffensae currus accedere metae. Ostendit terras Titan, et sidera texit. Sparsus ab Emathia fugit quicumque procella, Adsequitur Magnum: primusque a litore Lesbi Occurrit natus, procerum mox turba fidelis. Nam neque deiecto fatis, acieque fugato Abstulerat Magno reges Fortuna ministros: Terrarum dominos et sceptra Eoa tenentes Exsul habet comites. Iubet ire in devia mundi Deiotarum, qui sparsa ducis vestigia legit. Quando, ait, Emathiis amissus cladibus orbis Qua Romanus erat, superest, fidissime regum, Eoam tentare fidem, populosque bibentes Euphraten, et adhuc securum a Caesare Tigrim. Ne pigeat Magno quaerentem fata remotas Medorum penetrare domos, Sythicosque recessus, Et totum mutare diem, vocesque superbo Arsacidae perferre meas: Si foedera nobis Prisca manent, mihi per Latium iurata Tonantem, Per vestros obstricta magos, implete pharetras, Armeniosque arcus Geticis intendite nervis: Si vos, o Parthi, peterem cum Caspia claustra, Et sequerer duros aeterni Martis Alanos, Passus Achaemeniis late discurrere campis, In tutam trepidos numquam Babylona coegi. Arva super Cyri, Chaldaeique ultima regni Qua rapidus Ganges et qua Nysaeus Hydaspes Accedunt pelago, Phoebi surgentis ab igne Iam propior, quam Persis, eram: tamen omnia vincens Sustinui nostris vos tantum deesse triumphis: Solus et e numero regum telluris Eoae Ex aequo me Parthus adit. Nec munere Magni Stant semel Arsacidae. Quis enim post vulnera cladis Assyriae iustas Latii compescuit iras? Tot meritis obstricta meis, nunc Parthia ruptis Excedat claustris vetitam per saecula ripam, Zeugmaque Pellaeum. Pompeio vincite, Parthi; Vinci Roma volet. Regem parere iubenti Ardua non piguit, positisque insignibus aulae Egreditur, famuli raptos indutus amictus. In dubiis tutum est inopem simulare tyranno. Quanto igitur mundi dominis securius aevum Verus pauper agit! Dimisso in litora rege, Ipse per Icariae scopulos, Ephesumque relinquens, Et placidi Colophona maris, spumantia parvae Radit saxa Sami: spirat de litore Coo Aura fluens: Gnidon inde fugit, claramque relinquit Sole Rhodon, magnosque sinus Telmessidos undae Compensat medio pelago. Pamphylia puppi Occurrit tellus: nec se committere muris Ausus adhuc ullis, te primum, parva Phaseli, Magnus adit. Nam te metui vetat incola rarus. Exhaustaeque domus populis; maiorque carinae, Quam tua, turba fuit. Tendens hinc carbasa rursus Iam Taurum, Tauroque videt Dipsunta cadentem. Crederet hoc Magnus, pacem cum praestitit undis Et sibi consultum. Cilicum per litora tutus Parva puppe fugit: sequitur pars magna senatus Ad profugum collecta ducem: parvisque Celendris, Qua portu mittitque rates recipitque Selinus, In Procerum coetu tandem moesta ora resolvit Vocibus his Magnus: Comites bellique fugaeque, Atque instar patriae, quamvis in litore nudo, In Cilicum terra, nullis circumdatus armis Consultem, rebusque novis exordia quaeram, Ingentes praestate animos: non omnis in arvis Emathiis cecidi, nec sic mea fata premuntur, Ut nequeam relevare caput, cladesque receptas Excutere. An Libyae Marium potuere ruinae Erigere in fasces, plenis et reddere fastis: Me pressum leviore manu Fortuna tenebit? Mille meae Graio volvuntur in aequore puppes, Mille duces: sparsit potius Pharsalia nostras, Quam subvertit, opes. Sed me vel sola tueri Fama potest rerum, toto quas gessimus orbe, Et nomen, quod mundus amat. Vos pendite regna Viribus atque fide, Libyen, Parthosque, Pharonque, Quaenam Romanis deceat succurrere rebus. Ast ego curarum, proceres, arcana mearum Expromam, mentisque meae quo pondera vergant. Aetas Niliaci nobis suspecta tyranni est: Ardua quippe fides robustos exigit annos. Hinc anceps dubii terret sollertia Mauri: Namque memor generis Carthaginis impia proles Imminet Hesperiae, multusque in pectore vano est Hannibal; obliquo maculat qui sanguine regnum, Et Numidas contingit avos, iam supplice Varo Intumuit, viditque loco Romana secundo. Quare agite, Eoum, comites, properemus in orbem. Dividit Euphrates ingentem gurgite mundum, Caspiaque immensos seducunt claustra recessus, Et polus Assyrias alter noctesque diesque Vertit, et abruptum est nostro mare discolor unda, Oceanusque suus. Regnandi sola voluntas. Celsior in campis sonipes, et fortior arcus; Nec puer aut senior letales tendere nervos Segnis, et a nulla mors est incerta sagitta. Primi Pellaeas arcu fregere sarissas, Bactraque Medorum sedem, murisque superbam Assyrias Babylona domos. Nec pila timentur Nostra nimis Parthis, audentque in bella venire, Experti Scythicas, Crasso pereunte, sagittas. Spicula nec solo spargunt fidentia ferro; Stridula sed multo saturantur tela veneno. Vulnera parva nocent, fatumque in sanguine summo est O utinam non tanta mihi fiducia saeviis Esset in Arsacidis! Fatis nimis aemula nostris Fata movent Medos, multumque in gente deorum est Effundam populos alia tellure revulsos, Excitosque suis immittam sedibus ortus. Quodsi nos Eoa fides et barbara fallunt Foedera, vulgati supra commercia mundi Naufragium Fortuna ferat. Non regna precabor, Quae feci; sed magna feram solatia mortis Orbe iacens alio, nihil haec in membra cruente, Nil socerum fecisse pie. Sed cuncta revolvens Vitae fata meae, semper venerabilis illa Orbis parte fui: quantus Maeotida supra! Quantus apud Tanaim toto conspectus in ortu! Quas magis in terras nostrum felicibus actis Nomen abit, aut unde redit maiore triumpho? Roma, fave coeptis: quid enim tibi laetius umquam Praestiterint superi, quam, si civilia Partho Milite bella geras, tantam consumere gentem, Et nostris miscere malis? Cum Caesaris arma Concurrent Medis, aut me Fortuna necesse est Vindicet, aut Crassos. Sic fatus, murmure sentit Consilium damnasse viros: quos Lentulus omnes Virtutis stimulis et nobilitate dolendi Praecessit, dignasque tulit modo consule voces: Siccine Thessaliae mentem fregere ruinae? Una dies mundi damnavit fata? secundum Emathiam lis tanta datur? iacet omne cruenti Vulneris auxilium? solos tibi, Magne, reliquit Parthorum Fortuna pedes? Quid transfuga mundi Terrarum totos tractus coelumque perosus, Adversosque polos alienaque sidera quaeris, Chaldaeos culture deos, et barbara sacra, Parthorum famulus? Quid caussa obtendtur armis Libertatis amor? Miserum quid decipis orbem, Si servire potes? Te, quem Romana regentem Horruit auditu, quem captos ducere reges Vidit ab Hyrcanis, Indoque a litore, silvis, Deiectum fatis, humilem, fractumque videbit, Extolletque animos Latium vesanus in orbem, Se simul, et Romam, Pompeio supplice, mensus? Nil animis fatisque tuis effabere dignum: Exiget ignorans Latiae commercia linguae, Ut lacrimis se, Magne roges. Patimurne pudoris Hoc vulnus, clades ut Parthia vindicet ante Hesperias, quam Roma suas? Civilibus armis Elegit te nempe ducem. Quid vulnera nostra In Scythicos spargis populos, cladesque latentes? Quid Parthos transire doces? Solatia tanti Perdit Roma mali, nullos admittere reges Sed civi servire suo. Iuvat ire per orbem Ducentem saevas Romana in moenia gentes, Signaque ab Euphrate cum Crassis capta sequentem? Qui solus regum, fato celante favorem. Defuit Emathiae, nunc tantas ille lacesset Auditi victoris opes, aut iungere fata Tecum , Magne, volet? Non haec fiducia genti est. Omnis in Arctois populus quicumque pruinis Nascitur, indomitus bellis, et mortis amator. Quidquid ad Boos tractus mundique teporem Labitur, emollit gentes dementia coeli. Illic et laxas vestes, et fluxa virorum Velamenta vides. Parthus per Medica rura, Sarmaticos inter campos, effusaque plano Tigridis arva solo, nulli superabilis hosti est Libertate fugae: sed non, ubi terra tumebit, Aspera conscendet montis iuga; nec per opacas Bella geret tenebras incerto debilis arcu, Nec franget nando violenti vorticis amnem, Nec tota in pugna perfusus sanguine membra Exiget aestivum calido sub pulvere solem. Non aries illis, non ulla est machina belli: Haud fossas implere valent: Parthoque sequente Murus erit, quodcumque potest obstare sagittae. Pugna levis, bellumque fugax, turmaeque vagante, Et melior cessisse loco, quam pellere, miles. Illita tela dolis, nec Martem cominus umquam Ausa pati virtus, sed longe tendere nervos, Et, quo ferre velint, permittere vulnera ventis. Ensis habet vires, et gens quaecumque virorum est, Bella gerit gladiis; nam Medos proelia prima Exarmant, vacuaeque iubent remeare pharetrae. Nulla manus illis fiducia, tota veneni est. Credis, Magne, viros, quos in discrimina belli Cum ferro venisse parum est? Tentare pudendum Auxilium tanti est, toto divisus ut orbe A terra moriare tua? tibi barbara tellus Incumbat? te parva tegant ac vilia busta, Invidiosa tamen, Crasso quaerente sepulchrum? Sed tua sors levior, quoniam mors ultima poena est, Nec metuenda viris. At non Cornelia letum Infando sub rege timet. Num barbara nobis Est ignota Venus, quas ritu caeca ferarum Polluit innumeris leges et foedera tedae Coniugibus? thalamique patent secreta nefandi. Inter mille nurus epulis vesana meroque Regia non ullos exceptos legibus horret Concubitus: tot femineis complexibus unum Non lassat nox una marem. Iacuere sorores In fratrum thalamis, sacrataque pignora matrum. Damnat apud gentes sceleris non sponte peracti Oedipodionias infelix fabula Thebas: Parthorum dominus quoties sic sanguine mixto Nascitur Arsacides! Cui fas implere parentem, Quid rear esse nefas? Proles tam clara Metelli Stabit barbarico coniux millesima lecto: Quamquam non ulli plus regia, Magne, vacabit Saevitia stimulante Venus, titulisque virorum. Nam quo plura iuvent Parthum portenta, fuisse Hanc sciet et Crassi: ceu pridem debila fatis Assyriia, trahitur cladis captiva vetustae. Haereat Eoae vulnus miserabile sortis; Non solum auxilium funesto a rege petisse, Sed gessisse prius bellum civile pudebit. Nam quod apud populos crimen socerique tuumque Maius erit, quam quod, vobis miscentibus arma, Crassorum vindicta perit? Incurrere cuncti Debuerant in Bactra duces, et ne qua vacarent Arma, vel Arctoum Dacis Rhenique catervis Imperii nudare latus, dum perfida Susa In tumulos prolapsa virum, Babylonque iacerent. Assyriae paci finem, Fortuna, precamur: Et, si Thessaliae bellum civile peractum est, Ad Partho, qui vicit, eat. Gens unica mundi est, De qua Caesareis possim gaudere triumphis. Non tibi, cum primum gelidum transibis Araxen, Umbra senis moesti Scythicis confixa sagittis Ingeret has voces? Tu, quem post funera nostra Ultorem cinerum nudae speravimus umbrae, Ad foedus pacemque venis? Tunc plurima cladis Occurrent monimenta tibi: quae moenia trunci Lustrarunt cervice duces, ubi nomina tanta Obruit Euphrates, et nostra cadavera Tigris Detulit in terras, ac reddidit. Ire per ista Si potes, in media socerum quoque, Magne, sedentem Thessalia placare potes. Quin respicis orbem Romanum? Si regna times proiecta sub Austro, Infidumque Iubam, petimus Pharon arvaque Lagi. Syrtibus hinc Libycis tuto est Aegyptus: at inde Gurgite septeno rapidus mare submovet amnis: Terra suis contenta bonis, non indiga mercis Aut Iovis: in solo tanta est fiducia Nilo. Sceptra puer Ptolemaeus habet, tibi debita, Magne, Tutelae commissa tuae. Quis nominis umbram Horreat? Innocua est aetas: nec iura fidemque Respectumque deum veteris speraveris aulae. Nil pudet adsuetos sceptris: mitissima sors est Regnorum sub rege novo. Non plura locutus Impulit huc animos. Quantum spes ultima rerum Libertatis habet! Victa est sententia Magni. Tunc Cilicum liquere solum, Cyproque citatas Immisere rates, nullas cui praetulit aras Undae diva memor Paphiae, si numina nasci Credimus, aut quemquam fas est coepisse deorum. Haec ubi deseruit Pompeius litora, totos Emensus Cypri scopulos, quibus exit in Austrum, Inde maris vasti transverso vertitur aestu: Nec tenuit gratum nocturno lumine montem, Infimaque Aegypti pugnaci litora velo Vix tetigit, qua dividui pars maxima Nili In vada decurrit Pelusia septimus amnis. Tempus erat, quo Libra pares examinat horas, Non uno plus aequa die, noctique rependit Lux minor hibernae verni solatia damni. Comperit ut regem Casio se monte tenere, Flectit iter: nec Phoebus adhuc, nec carbasa languent. Iam rapido speculator eques per litora cursu Hospitis adventu pavidam compleverat aulam. Consilii vix tempus erat: tamen omnia monstra Pellaeae colere domus: quos inter Achoreus, Iam placidus senio, fractisque modestior annis, (Hunc genuit, custos Nili crescentis in arva, Memphis vana sacrit; illo cultore deorum Lustra suae Phoebes non unus vixerat Apis) Consilii vox prima fuit; meritumque, fidemque, Sacraque defuncti iactavit pignora patris. Sed, melior suadere malis, et nosse tyrannos, Ausus Pompeium leto damnasse Pothinus: Ius et fas multos faciunt, Ptolemaee, nocentes. Dat poenas laudata fides, cum sustinet, inquit, Quos Fortuna premit. Fatis accede deisque, Et cole felices; miseros fuge. Sidera terra Ut distant, ut flamma mari, sic utile recto. Sceptrorum vis tota perit, si pendere iusta Incipit: evertitque arces respectus honesti. Libertas scelerum est, quae regna invisa tuetur, Sublatusque modus gladiis. Facere omnia saeve Non impune licet, nisi cum facis. Exeat aula, Qui vult esse pius. Virtus et summa potestas Non coeunt: semper metuet, quem saeva pudebunt. Non impune tuos Magnus contemserit annos; Qui te nec victos arcere a litore nostro Posse putat. Neu te sceptris privaverit hospes, Pignora sunt propiora tibi: Nilonque Pharonque, Si regnare piget, damnatae redde sorori. Aegyptum certe Latiis tueamur ab armis. Quidquid non fuerit Magni, dum bella geruntur, Nec victoris erit. Toto iam pulsus ab orbe, Postquam nulla manet rerum fiducia, quaerit, Cum qua gente cadat: rapitur civilibus umbris. Nec soceri tantum arma fugit: fugit ora senatus, Cuius Thessalicas saturat pars magna volucres: Et metuit gentes, quas uno in sanguine mixtas Deseruit: regesque timet, quorum omnia mersit: Thessaliaeque reus, nulla tellure receptus, Sollicitat nostrum, quem nondum prodidit, orbem. Iustior in Magnum nobis, Ptolemaee, querelae Caussa data est. Quid sepositam semperque quietam Crimine bellorum maculas Pharon, arvaque nostra Victori suspecta facis? cur sola cadenti Haec placuit tellus, in quam Pharsalica fata Conferres, poenasque tuas? Iam crimen habemus, Purgandum gladio, quod nobis sceptra senatus Te suadente dedit. Votis tua fovimus arma. Hoc ferrum, quod fata iubent proferre, paravi Non tibi, sed victo. Feriam tua viscera, Magne: Malueram soceri: rapimur, quo cuncta feruntur. Tene mihi dubitas an sit violare necesse, Cum liceat? Quae te nostri fiducia regni Huc agit, infelix? Populum non cernis inermem, Arvaque vix refluo fodientem mollia Nilo ? Metiri sua regna decet viresque fateri. Tu, Ptolemaee, potes Magni fulcire ruinam, Sub qua Roma iacet? bustum cineresque movere Thessalicos audes, bellumque in regna vocare? Ante aciem Emathiam nullis accessimus armis: Pompeii nunc castra placent, quae deserit orbis? Nunc, victoris opes et cognita fata lacessis? Adversis non deesse decet, sed laeta secutos. Nulla fides umquam miseros elegit amicos. Adsensere omnes sceleri. Laetatur honore Rex puer insueto, quod iam sibi tanta licere Permittant famuli. Sceleri delectus Achillas. Perfida qua tellus Casiis excurrit arenis, Et vada testantur iunctas Aegyptia Syrtes, Exiguam sociis monstri gladiisque carinam Instruit. O superi, Nilusne et barbara Memphis, Et Pelusiaci tam mollis turba Canopi Hos animos? Sic fata premunt civilia mundum? Sic Romana iacent? Ullusue in cladibus istis Est locus Aegypto, Phariusque admittitur ensis? Hanc certe servate fidem, civilia bella: Cognatas praestate manus, externaque monstra Pellite, si meruit tam claro nomine Magnus Caesaris esse nefas. Tanti; Ptolemaee, ruinam Nominis haud metuis coeloque tonante, profanas Inseruisse manus, impure ac semivir, audes? Non domitor mundi, nec ter Capitolia curru Invectus, regumque potens, vindexque senatus, Victorisque gener; Phario satis esse tyranno Quod poterat, Romanus erat. Quid viscera nostra Scrutaris gladio Nescis, puer improbe, nescis, Quo tua sit fortuna loco: iam iure sine ullo Nili sceptra tenes: cecidit civilibus armis, Qui tibi regna dedit. Iam vento vela negarat Magnus, et auxilio remorum infanda petebat Litora: quem contra non longa vecta biremi Adpulerat scelerata manus: Magnoque patere Fingens regna Phari, celsae de puppe carinae In parvam iubet ire ratem, litusque malignum Incusat, bimaremque vadis frangentibus aestum, Qui vetet externas terris advertere classes. Quodnisi fatorum leges intentaque iussu Ordinis aeterni miserae vicinia mortis Damnatum leto traherent ad litora Magnum, Non ulli comitum sceleris praesagia deerant: Quippe, fides si pura foret, si regia Magno Sceptrorum auctori vera pietate pateret, Venturum tota Pharium cum classe tyrannum. Sed cedit fatis, classemque relinquere iussus Obsequitur, letumque iuvat praeferre timori. Ibat in hostilem praeceps Cornelia puppim, Hoc magis impatiens egresso deesse marito, Quod metuit clades. Remane, temeraria coniunx, Et tu, nate, precor, longeque e litore casus Exspectate meos: et in hac cervice tyrannm Explorate fidem, dixit. Sed dura vetanti Tendebat geminas amens Cornelia palmas: Quo sine me, crudelis, abis? Iterumne relinquor, Thessalicis submota malis? Numquam omine laeto Distrahimur miseri. Poteras non flectere puppim, Cum fugeres, alio, latebrisque relinquere Lesbi, Omnibus a terris si nos arcere parabas. An tantum in fluctus placeo comes? Haec ubi frustra Effudit, prima pendet tamen anxia puppe: Attonitoque metu nec quoquam avertere visus, Nec Magnum spectare potest. Stetit anxia classis Ad ducis eventum, metuens non arma nefasque, Sed ne submissis precibus Pompeius adoret Sceptra sua donata manu. Transire parantem Romanus Pharia miles de puppe salutat Septimius: qui (pro superum pudor!) arma satelles Regia gestabat posito deformia pilo: Immanis, violentus, atrox, nullaque ferarum Mitior in caedes. Quis non, Fortuna, putasset Parcere te populis, quod bello haec dextra vacasset, Thessaliaque procul tam noxia tela fugasses? Disponis gladios, ne quo non fiat in orbe, Heu, facinus civile tibi. Victoribus ipsis Dedecus, et numquam superum caritura pudore Fabula; Romanus regi sic paruit ensis, Pellaeusque puer gladio tibi colla recidit, Magne, tuo. Qua posteritas in saecula mittet Septimium fama? scelus hoc quo nomine dicent, Qui Bruti dixere nefas? Iam venerat horae Terminus extremae, Phariamque ablatus in alnum Perdiderat iam iura sui. Tunc stringere ferrum Regia monstra parant. Ut vidit cominus enses, Involvit vultus, atque, indignatus apertum Fortunae praestare caput, tunc lumina pressit, Continuitque animam, ne quas effundere voces Posset, et aeternam fletu corrumpere tamam. At postquam mucrone latus funestus Achillas Perfodit, nullo gemitu consensit ad ictum, Despexitque nefas, servatque immobile corpus, Seque probat moriens, atque haec in pectore volvit: Saecula Romanos numquam tacitura labores Attendunt, aevumque sequens speculatur ab omni Orbe ratem, Phariamque fidem. Nunc consule famae. Fata tibi longae fluxerunt prospera vitae: Ignorant populi, si non in morte probaris, An scieris adversa pati. Ne cede pudori, Auctoremque dole fati. Quacumque feriris, Crede manum soceri. Spargant lacerentque licebit, Sum tamen, o superi, felix, nullique potestas Hoc auferre deo. Mutantur prospera vitae: Non fit morte miser. Videt hanc Cornelia caedem, Pompeiusque meus. Tanto patientius, oro, Claude, dolor, gemitus: natus coniuxque, peremptum Si mirantur, amant. Talis custodia Magno Mentis erat: ius hoc animi morientis habebat. At non tam patiens Cornelia cernere saevum Quam perferre nefas, miserandis aethera complet Vocibus: o coniunx, ego te scelerata peremi: Letiferae tibi caussa morae fuit avia Lesbos, Et prior in Nili pervenit litora Caesar. Nam cui ius alii sceleris? Sed, quisquis in istud A superis immisse caput, vel Caesaris irae Vel tibi prospiciens, nescis, crudelis, ubi ipsa Viscera sint Magni: properas, atque ingeris ictus, Qua votum est victo. Poenas non morte minores Pendat, et ante meum videat caput. Haud ego culpa Libera bellorum, quae matrum sola per undas Et per castra comes, nullis absterrita fatis, Victum, quod reges etiam timuere, recepi. Hoc merui, coniux, in tuta puppe relinqui? Perfide, parcebas? te fata extrema petente, Vita digna fui? Moriar, nec munere regis. Aut mihi praecipitem, nautae, permittite saltum, Aut laqueum collo tortosque aptare rudentes: Aut aliquis Magno dignus comes exigat ensem. Pompeio praestare potest, quod Caesaris armis Imputet. O saevi, properantem in fata tenetis Vivis adhuc, coniux, et iam Cornelia non est Iuris, Magne, sui. Prohibent accersere mortem: Servor victori. Sic fata, interque suorum Lapsa manus, rapitur, trepida fugiente carina. At Magni cum terga sonent et pectora ferro, Permansisse decus sacrae venerabile formae, Iratamque deis faciem, nil ultima mortis Ex habitu vultuque viri mutasse, fatentur Qui lacerum videre caput. Nam saevus in ipso Septimius sceleris maius scelus invenit actu: Ac retegit sacros, scisso velamine, vultus Semianimis Magni, spirantiaque occupat ora, Collaque in obliquo ponit languentia transtro. Tunc nervos venasque secat, nodosaque frangit Ossa diu: nondum artis erat, caput ense rotare. At postquam trunco cervix abscisa recessit, Vindicat hoc Pharius dextra gestare satelles. Degener atque operae, miles Romane, secundae, Pompeii diro sacrum caput ense recidis, Ut non ipse feras? Pro summi fata pudoris! Impius ut Magnum nosset puer, illa verenda Regibus hirta coma, et generosa fronte decora Caesaries comprensa manu est, Pharioque veruto, Dum vivunt vultus, atque os in murmura pulsant Singultus animae, dum lumina nuda rigescunt, Suffixum caput est, quo numquam bella iubente Pax fuit: hoc leges, Campumque, et rostra movebat: Hac facie Fortuna tibi Romana placebas. Nec satis infando fuit hoc vidisse tyranno: Vult sceleri superesse fidem. Tunc arte nefanda Submota est capiti tabes: raptoque cerebro Exsiccata cutis, putrisque effluxit ab alto Humor, et infuso facies solidata veneno est. Ultima Lageae stirpis, perituraque proles, Degener, incestae sceptris cessure sororis, Cum tibi sacrato Macedon servetur in antro, Et regum cineres exstructo monte quiescant, Cum Ptolemaeorum manes seriemque pudendam Pyramides claudant, indignaque Mausolea: Litora Pompeium feriunt, truncusque vadosis Huc illuc iactatur aquis? Adeone molesta Totum cura fuit socero servare cadaver? Hac Fortuna fide Magni tam prospera fata Pertulit: hac illum summo de culmine rerum Morte petit, cladesque omnes exegit in uno Saeva die, quibus immunes tot praestitit annos: Pompeiusque fuit, qui numquam mixta videret Laeta malis: felix nullo turbante deorum, Et nullo parcente miser. Semel impulit illum Dilata Fortuna manu. Pulsatur arenis, Carpitur in scopulis, hausto per vulnera fluctu Ludibrium pelagi: nullaque manente figura, Una nota est Magno capitis factura revulsi. Ante tamen Pharias victor quam tangat arenas, Pompeio raptim tumulum Fortuna paravit, Ne iaceat nullo, vel ne meliore sepulchro. E latebris pavidus decurrit ad aequora Cordus. Quaestor ab Idalio Cinyraeae litore Cypri Infaustus Magni fuerat comes. Ille per umbras Ausus ferre gradum, victum pietate timorem Compulit, ut mediis quaesitum corpus in undis Duceret ad terram, traheretque ad litora Magnum. Lucis moesta parum per densas Cynthia nubes Praebebat; cano sed discolor aequore truncus Conspicitur. Tenet ille ducem complexibus arctis, Eripiente mari: nunc victus pondere tanto Exspectat fluctus, pelagoque iuvante cadaver Impellit. Postquam sicco iam litore sedit, Incubuit Magno, lacrimasque effudit in omne Vulnus, et ad superos obscuraque sidera fatur: Non pretiosa petit cumulato ture sepulchra Pompeius, Fortuna, tuus; non pinguis ad astra Ut ferat e membris Eoos fumus odores, Ut Romana suum gestent pia colla parentem, Praeferat ut veteres feralis pompa triumphos, Ut resonent cantu tristi fora, totus ut ignem Proiectis moerens exercitus ambiat armis. Da vilem Magno plebeii funeris arcam, Quae lacerum corpus siccos effundat in ignes. Robora non desint misero, nec sordidus ustor. Sit satis, o superi, quod non Cornelia fuso Crine iacet, subicique facem complexa maritum Imperat, extremo sed abest a munere busti Infelix coniux, nec adhuc a litore longe est. Sic fatus, parvos iuvenis procul adspicit ignes, Corpus, vile suis, nullo custode cremantes. Inde rapit flammas, semiustaque robora membris Subducens, Quaecumque es, sit, neglecta, nec ulli Cara tuo, sed Pompeio felicior umbra, Quod iam compositum violat manus hospita bustum, Da veniam; si quid sensus post fata relictum est, Cedis et ipsa rogo, paterisque haec damna sepulchri, Teque pudet sparsis Pompeii manibus, uri. Sic fatur, plenusque sinus ardente favilla Pervolat ad truncum; qui fluctu paene relatus Litore pendebat. Summas dimovit arenas, Et collecta procul lacerae fragmenta carinae Exigua trepidus posuit scrobe. Nobile corpus Robora nulla premunt, nulla strue membra recumbunt: Admotus Magnum, non subditus, accipit ignis. Ile sedens iuxta flammas: O maxime, dixit, Ductor, et Hesperii maiestas nominis una, Si tibi iactatu pelagi, si funere nullo Tristior iste rogus; manes animamque potentem Officiis averte meis: iniuria fati Hoc fas esse iubet; ne ponti belua quidquam, Ne fera, ne volucres, ne saevi Caesaris ira Audeat: exiguam, quantum potes, accipe flammam, Romana succense manu. Fortuna recursus Si det in Hesperiam, non hac in sede quiescent Tam sacri cineres, sed te Cornelia, Magne, Accipiet, nostraque manu transfundet in urnam. Interea parvo signemus litora saxo, Ut nota sit busti; si quis placare peremptum Forte volet, plenos et reddere mortis honores; Inveniat trunci cineres, et norit arenas, Ad quas, Magne, tuum referat caput. Haec ubi fatus, Excitat invalidas admoto fomite flammas. Carpitur, et lentum Magnus destillat in ignem, Tabe fovens bustum. Sed iam percusserat astra Aurorae praemissa dies: ille, ordine rupto Funeris, adtonitus latebras in litore quaerit. Quam metuis, demens, isto pro crimine poenam, Quo te fama loquax omnes accepit in annos Condita laudabit Magni socer impius ossa: I modo securus veniae, fassusque sepulchrum Posce caput. Cogit pietas imponere finem Officio. Semiusta rapit resolutaque nondum Ossa satis, nervis et inustis plena medullis Aequorea restinguit aqua, congestaque in unum Parva clausit humo. Tunc, ne levis aura retectos Auferret cineres, saxo compressit arenam: Nautaque ne bustum religato fune moveret, Inscripsit sacrum semiusto stipite nomen: HIC SITUS EST MAGNUS. Placet hoc, Fortuna, sepulchrum Dicere Pompeii, quo condi maluit illum, Quam terra caruisse socer? Temeraria dextra, Cur obicis Magno tumulum, manesque vagantes Includis? Situs est, qua terra extrema refuso Pendet in Oceano. Romanum nomen et omne Imperium Magno est tumuli modus. Obrue saxa, Crimine plena deum. Si tota est Herculis Oete, Et iuga tota vacant Bromio Nyseia, quare Unus in Aegypto Magno lapis Omnia Lagi Arva tenere potest, si nullo cespite nomen Haeserit. Erremus populi, cinerumque tuorum, Magne, metu nullas Nili calcemus arenas. Quodsi tam sacro dignaris nomine saxum, Adde actus tantos, monimentaque maxima rerum: Adde truces Lepidi motus, Alpinaque bella, Armaque Sertori, revocato consule, victa, Et currus, quos egit eques: commercia tuta Gentibus, et pavidos Cilicas maris. Adde subactam Barbariem, gentesque vagas, et quidquid in Euro Regnorum Boreaque iacet. Dic semper ab armis Civilem repetisse togam: ter curribus actis Contentum patriae multos donasse triumphos. Quis capit haec tumulus? Surgit miserabile bustum Non ullis plenum titulis, non ordine tanto Fastorum: solitumque legi super alta deorum Culmina, et exstructos spoliis hostilibus arcus, Haud procul est ima Pompeii nomen arena, Depressum tumulo, quod non legat advena rectus, Quod, nisi monstratum, Romanus transeat hospes. Noxia civili tellus Aegyptia fato, Haud equidem immerito Cumanae carmine vatis Cautum, ne Nili Pelusia tangeret ora Hesperius miles, ripasque aestate tumentes. Quid tibi saeva precer pro tanto crimine tellus? Vertat aquas Nilus, quo nascitur orbe, retentus, Et steriles egeant hibernis imbribus agri, Totaque in Aethiopum putres solvaris arenas. Nos in templa tuam Romana accepimus Isin, Semicanesque deos, et sistra iubentia luctus, Et quem tu plangens hominem testaris Osirin: Tu nostros, Aegypte, tenes in pulvere Manes. Tu quoque, cum saevo dederis iam templa tyranno, Nondum Pompeii cineres, o Roma, petisti: Exsul adhuc iacet umbra ducis. Si saecula prima Victoris timuere minas: nunc excipe saltem Ossa tui Magni, si nondum subruta fluctu Invisa tellure sedent. Quis busta timebit? Quis sacris dignam movisse verebitur umbram? Imperet hoc nobis utinam scelus, et velit uti Nostro Roma sinu: satis o nimiumque beatus, Si mihi contingat manes transferre revulsos Ausoniam, si tale ducis violare sepulchrum. Forsitan, aut sulco sterili cum poscere finem A superis, aut Roma volet feralibus Austris, Ignibus aut nimiis, aut terrae tecta moventi, Consilio iussuque deum transibis in urbem, Magne, tuam, summusque feret tua busta sacerdos. Nunc quis ad exustam Cancro torrente Syenen Ibit, et imbrifera siccas sub Pleiade Thebas, Spectator Nili: quis rubri stagna profundi, Aut Arabum portus mercis mutator Eoae, Magne, petet, quem non tumuli venerabile saxum, Et cinis in summis forsan turbatus arenis Advertet, manesque tuos placare iuvabit, Et Casio praeferre Iovi? Nil ista nocebunt Famae busta tuae. Templis auroque sepultus Vilior umbra fores: nunc est pro numine summo, Hoc tumulo Fortuna iacens. Augustius aris Victoris Libyco pulsatur in aequore saxum. Tarpeiis qui saepe deis sua tura negarunt, Inclusum fusco venerentur cespite numen. Proderit hoc olim, quod non mansura sepulcri Ardua marmoreo surrexit pondere moles. Pulveris exigui sparget non longa vetustas Congeriem, bustumque cadet, mortisque peribunt Argumenta tuae. Veniet felicior aetas, Qua sit nulla fides saxum monstrantibus istud: Atque erit Aegyptus populis fortasse nepotum Tam mendax Magni tumulo, quam Creta Tonantis.
At non in Pharia manes iacuere favilla, Nec cinis exiguus tantam compescuit umbram: Prosiluit busto, semustaque membra relinquens Degeneremque rogum, sequitur convexa Tonantis, Qua niger astriferis connectitur axibus aer, Quaque patet terras inter lunaeque meatus, (Semidei manes habitant, quos ignea virtus Innocuos vita patientes aetheris imi Fecit) et aeternos animam collegit in orbes. Non illuc auro positi, nec ture sepulti Perveniunt. Illic postquam se lumine vero Implevit, stellasque vagas miratur, et astra Fixa polis, vidit quanta sub nocte iaceret Nostra dies, risitque sui ludibria trunci. Hinc super Emathiae campos, et signa cruenti Caesaris, ac sparsas volitavit in aequore classes; Et scelerum vindex in sancto pectore Bruti Sedit, et invicti posuit se mente Catonis. Ille, ubi pendebant casus, dubiumque manebat, Quem mundi dominum facerent civilia bella, Oderat et Magnum, quamvis comes isset in arma, Auspiciis raptus patriae ductuque senatus: At post Thessalicas clades iam pectore toto Pompeianus erat. Patriam tutore carentem Excepit, populi trepidantia membra refovit, Ignavis manibus proiectos reddidit enses, Nec regnum cupiens gessit civilia bella, Nec servire timens. Nil caussa fecit in armis Ipse sua: totae post Magni funera partes Libertatis erant: quas ne per litora fusas Colligeret rapido victoria Caesaris actu, Corcyrae secreta petit, ac mille carinis Abstulit Emathiae secum fragmenta ruinae. Quis ratibus tantis fugientia crederet ire Agmina? quis pelagus victas arctasse carinas? Dorida tunc Malean, et apertam Taenaron umbris, Inde Cythera petit: Boreaque urgente carinas Creta fugit: Dictaea legit, cedentibus undis, Litora. Tunc ausum classi praecludere portus Impulit ac saevas meritum Phycunta rapinas Sparsit: et hinc placidis alto delabitur auris In litus, Palinure, tuum: (neque enim aequore tantum Ausonio monumenta tenes, portusque quietos Testatur Libye Phrygio placuisse magistro;) Cum procul ex alto tendentes vela carinae Ancipites tenuere animos, sociosne malorum, An veherent hostes. Praeceps facit omne timendum Victor, et in nulla non creditur esse carina. Ast illae puppes luctus planctusque ferebant, Et mala vel duri lacrimas motura Catonis. Nam postquam frustra precibus Cornelia nautas Privignique fugam tenuit, ne forte repulsus Litoribus Phariis remearet in aequora truncus, Ostenditque rogum non iusti flamma sepulchri: Ergo indigna fui, dixit, Fortuna, marito Accendisse rogum, gelidosque effusa per artus Incubuisse viro? laceros exurere crines? Membraque dispersi pelago componere Magni? Vulneribus cunctis largos infundere fletus? Ossibus et tepida vestes implere favilla, Quidquid ab extincto licuisset tollere busto, In templis sparsura deum? Sine funeris ullo Ardet honore rogus: manis hoc Aegyptia forsan Obtulit officium grave manibus. O bene nudi Crassorum cineres ! Pompeio contigit igni Inidia maiore deum. Similisne malorum Sors mihi semper erit? numquam dare busta licebit Coniugibus? numquam plenas plangemus ad urnas? Quid porro tumulis opus est, aut ulla requiris Instrumenta, dolor ? Non toto pectore portas Impia Pompeium? non imis haeret imago Visceribus? Quaerat cineres victura superstes. Nunc tamen hinc longe qui fulget luce maligna Ignis, adhuc aliquid. Phario de litore surgens, Ostendit mihi, Magne, tui. Iam flamma resedit, Pompeiumque ferens vanescit solis ad ortus Fumus, et invisi tendunt mihi carbasa venti. Non mihi nunc tellus Pompeio si qua triumphos Victa dedit, non alta terens Capitolia currus Gratior: elapsus felix de pectore Magnus; Hunc volumus, quem Nilus habet, terraeque nocenti Non haerere queror: crimen commendat arenas. Linquere, si qua fides, Pelusia litora nolo. Tu pete bellorum casus, et signa per orbem, Sexte, paterna move: namque haec mandata reliquit Pompeius vobis in nostra condita cura: "Me cum fatalis leto damnaverit hora, Excipite, o nati, bellum civile, nec umquam, Dum tetris aliquis nostra de stirpe manebit, Caesaribus regnare vacet. Vel sceptra, vel urbes Libertate sua validas impellite fama Nominis: has vobis partes, haec arma relinquo. Inveniet classes, quisquis Pompeius in undas Venerit: et noster nullis non gentibus heres Bella dabit: tantum indomitos memoresque paterni Iuris habete animos. Uni parere decebit, Si faciet partes pro libertate, Catoni." Exsolvi tibi, Magne, fidem; mandata peregi. Insidiae valuere tuae, deceptaque vixi, Ne mihi commissas auferrem perfida voces. Iam nunc te per inane chaos, per Tartara, coniux, Si sunt ulla, sequar: quam longo tradita leto, Incertum est: poenas animae vivacis ab ipsa Ante feram. Potuit cernens tua vulnera, Magne, Non fugere in mortem: planctu concussa peribit, Effluet in lacrimas; numquam veniemus ad enses, Aut laqueos, aut praecipites per inania iactus. Turpe, mori post te solo non posse dolore. Sic ubi fata, caput ferali obduxit amictu, Decrevitque pati tenebras, puppisque cavernis Delituit: saevumque arcte complexa dolorem Perfruitur lacrimis, et amat pro coniuge luctum. Illam non fluctus stridensque rudentibus Eurus Movit, et exsurgens ad summa pericula clamor: Votaque sollicitis faciens contraria nautis, Composita in mortem iacuit, favitque procellis. Prima ratem Cypros spumantibus accipit undis: Inde tenens pelagus, sed iam moderatior, Eurus In Libycas egit sedes, et castra Catonis. Tristis, ut in multo mens est praesaga timore, Adspexit patrios comites e litore Magnus, Et fratrem: medias praeceps tunc fertur ad undas: Dic ubi sit, germane, parens: stat summa caputque Orbis, an occidimus? Romanaque Magnus ad umbras Abstulit? Haec fatur: quem contra talia frater: O felix, quem Sors alias dispersit in oras, Quique nefas audis: oculos, germane, nocentes Spectato genitore fero. Non Caesaris armis Occubuit, dignoque perit auctore ruinae: Rege sub impuro Nilotica rura tenente, Hospitii fretus superis et munere tanto In proavos, cecidit donati victima regni. Vidi ego magnanimi lacerantes pectora patris: Nec credens Pharium tantum potuisse tyrannum, Litore Niliaco socerum iam stare putavi. Sed me nec sanguis, nec tantum vulnera nostri Adfecere senis, quantum gestata per urbem Ora ducis, quae transfixo sublimia pilo Vidimus: haec, fama est, oculis victoria iniqui Servari; scelerisque fidem quaesisse tyrannum. Nam corpus Phariaene canes avidaeque volucres Distulerint, an furtivus, quem vidimus, ignis Solverit, ignoro. Quaecumque iniuria fati Abstulit hos artus, superis haec crimina dono: Servata de parte queror. Cum talia Magnus Audisset, non in gemitus lacrimasque dolorem Effudit; iustaque furens pietate profatur: Praecipitate rates e sicco litore, nautae; Classis in adversos erumpat remige ventos: Ite, duces, mecum: numquam civilibus armis Tanta fuit merces, inhumatos condere manes, Sanguine semiviri Magnum satiare tyranni. Non ego Pellaeas arces, adytisque retectum Corpus Alexandri pigra Mareotide mergam? Non mihi pyramidum tumulis evulsus Amasis Atque alii reges Nilo torrente natabunt? Omnia dent poenas nudo tibi, Magne, sepulchra: Evolvam busto iam numen gentibus Isin, Et sacer in Magni cineres mactabitur Apis, Et tectum lino spargam per vulgus Osirin, Suppositisque deis uram caput. Has mihi poenas Terra dabit: linquam vacuos cultoribus agros, Nec, Nilus cui crescat, erit: solusque tenebis Aegyptum populis, genitor, superisque fugatis. Dixerat, et classem saevas rapiebat in undas. Sed Cato laudatam iuvenis compescuit iram. Interea totis, audito funere Magni, Litoribus sonuit percussus planctibus aether: Exemploque carens et nulli cognitus aevo Luctus erat, mortem populos deflere potentis. Sed magis, ut visa est, lacrimis exhausta, solutas In vultus effusa comas, Cornelia puppi Egrediens, rursus geminato verbere plangunt. Ut primum in sociae pervenit litora terrae, Collegit vestes, miserique insignia Magni, Armaque, et impressas auro, quas gesserat olim, Exuvias, pictasque togas, velamina summo Ter conspecta Iovi, funestoque intulit igni. Ille fuit miserae Magni cinis. Accipit omnis Exemplum pietas, et toto litore busta Surgunt, Thessalicis reddentia manibus ignem. Sic, ubi, depastis submittere gramina campis Et renovare parans hibernas Apulus herbas, Igne fovet terras, simul et Garganus et arva Vulturis et calidi lucent buceta Matini. Non tamen ad Magni pervenit gratius umbras Omne quod in superos audet convicia vulgus, Pompeiumque deis obicit, quam pauca Catonis Verba, sed a pleno venientia pectore veri. Civis obit, inquit, multo maioribus impar Nosse modum iuris, sed in hoc tamen utilis aevo, Cui non ulla fuit isti reverentia, salva Libertate potens, et solus plebe parata Privatus servire sibi, rectorque senatus, Sed regnantis, erat. Nil belli iure poposcit: Quaeque dari voluit, voluit sibi posse negari. Immodicas possedit opes, sed plura retentis Intulit: invasit ferrum, sed ponere norat. Praetulit arma togae: sed pacem armatus amavit. Iuvit sumta ducem, iuvit dimissa potestas. Casta domus, luxuque carens, corruptaque numquam Fortuna domini. Clarum et venerabile nomen Gentibus, et multum nostrae quod proderat urbi. Olim vera fides, Sulla Marioque receptis, Libertatis obit: Pompeio rebus ademto Nunc et ficta perit. Non iam regnare pudebit: Nec color imperii, nec frons erit ulla senatus. O felix, cui summa dies fuit obvia victo, Et cui quaerendos Pharium scelus obtulit enses! Forsitan in soceri potuisset vivere regno. Scire mori, sors prima viris, sed proxima cogi. Et mihi, si fatis aliena in iura vemimus, Da talem, Fortuna, Iubam: non deprecor hosti Servari, dum me servet cervice recisa. Vocibus his maior, quam si Romana sonarent Rostra ducis laudes, generosam venit ad umbram Mortis honos. Fremit interea discordia vulgi Castrorum, bellique piget post funera Magni, Cum Tarchondimotus linquendi signa Catonis Sustulit. Hunc rapta fugientem classe secutus Litus in extremum, tali Cato voce notavit: O numquam pacate Cilix, iterumne rapinas Vadis in aequoreas? Magnum Fortuna removit: Iam pelago pirata redis. Tunc respicit omnes In coetu motuque viros: quorum unus, aperta Mente fugae, tali compellat voce regentem: Nos, Cato, da veniam, Pompeii duxit in arma Non belli civilis amor, partesque favore Fecimus. Ille iacet, quem paci praetulit orbis, Caussaque nostra perit: patrios permitte penates, Desertamque domum, dulcesque revisere natos. Nam quis erit finis, si nec Pharsalia, pugnas, Nec Pompeius erit? Perierunt tempora vitae, Mars eat in tutum: iustas sibi nostra senectus Prospiciat flammas. Bellum civile sepulchra Vix ducibus praestare potest. Non barbara victos Regna manent: non Armenium mihi saeva minatur, Aut Scythicum Fortuna iugum: sub iura togati Civis eo. Quisquis Magno vivente secundus, Hic mihi primus erit: sacris praestabitur umbris Summus honor; dominum, quem clades cogit, habebo; Nullum, Magne, ducem. Te solum in bella secutus, Post te fata sequar: neque enim sperare secunda Fas mihi, nec liceat. Fortuna cuncta tenentur Caesaris: Emathium sparsit victoria ferrum. Clausa fides miseris, et toto solus in orbe est, Qui velit ac possit victis praestare salutem. Pompeio scelus est bellum civile peremto, Quo fuerat vivente fides. Si publica iura, Si semper patriam sequeris, Cato, signa petamus, Romanus quae consul habet. Sic ille profatus Insiluit puppi, iuvenum comitante tumultu. Actum Romanis fuerat de rebus, et omnis Indiga servitii fervebat litore plebes. Erupere ducis sacro de pectore voces: Ergo pari voto gessisti bella, iuventus, Tu quoque pro dominis, et Pompeiana fuisti, Non Romana manus? Quod non in regna laboras, Quod tibi, non ducibus, vivis morerisque, quod orbem Adquiris nulli, quod iam tibi vincere tutum est, Bella fugis, quaerisque iugum cervice vacante, Et nescis sine rege pati? Nunc caussa pericli Digna viris. Vestro potuit Pompeius abuti Sanguine: nunc patriae iugulos ensesque negatis, Cum prope libertas? Unum Fortuna reliquit Iam tribus e dominis. Pudeat: plus regia Nili Contulit in leges, et Parthi militis arcus. Ite, o degeneres, Ptolemaei munus et arma Spernite. Quis vestras ulla putet esse nocentes Caede manus? Credet faciles sibi terga dedisse, Credet ab Emathiis primos fugisse Philippis. Vadite securi: meruistis indice vitam Caesare, non armis, non obsidione subacti. O famuli turpes, domini post fata prioris Itis ad heredem. Cur non maiora mereri, Quam vitam veniamque, libet? Rapiatur in undas Infelix Magni coniux, prolesque Metelli: Ducite Pompeios: Ptolemaei vincite munus. Nostra quoque inviso quisquis feret ora tyranno, Non parva mercede dabit. Sciet ista iuventus Cervicis pretio bene se mea signa secutam. Quin agite, et magna meritum cum caede parate: Ignavum scelus est tantum fuga. Dixit: et omnes Haud aliter medio revocavit ab aequore puppes, Quam, simul effetas linquunt examina ceras, Atque oblita favi non miscent nexibus alas, Sed sibi quaeque volat, nec iam degustat amarum Desidiosa thymum: Phrygii sonus increpat aeris, Adtonitae posuere fugam, studiumque laboris Floriferi repetunt, et sparsi mellis amorem: Gaudet in Hyblaeo securus gramine pastor Divitias servasse casae: sic voce Catonis Inculcata viris iusti patientia Martis. Iamque acta belli non doctas ferre quietem Constituit mentes serieque agitare laborum. Primum litoreis miles lassatur arenis: Proximus in muros et moenia Cyrenarum Est labor: exclusus nulla se vindicat ira: Poenaque de victis sola est, vicisse, Catoni. Inde peti placuit Libyci contermina Maris Regna Iubae; sed iter mediis natura vetabat Syrtibus: has audax sperat sibi cedere virtus. Syrtes vel, primam mundo natura figuram Cum daret, in dubio pelagi terraeque reliquit; (Nam neque subsedit penitus, quo stagna profundi Acciperet, nec se defendit ab aequore tellus; Ambigua sed lege loci iacet invia sedes: Aequora fracta vadis, abruptaque terra profundo, Et post multa sonant proiecti litora fluctus. Sic male deseruit, nullosque exegit in usus Hanc partem natura sui.) vel plenior alto Olim Syrtis erat pelago, penitusque natabat: Sed rapidus Titan, ponto sua lumina pascens, Aequora subduxit zonae vicina perustae: Et nunc pontus adhuc Phoebo siccante repugnat. Mox ubi damnosum radios admoverit aevum, Tellus Syrtis erit: nam iam brevis unda superne Innatat, et late periturum deficit aequor. Ut primum remis actum mare propulit omne Classis onus, densis fremuit niger imbribus Auster In sua regna furens: tentatum classibus aequor Turbine defendit, longeque a Syrtibus undas Egit, et illato confregit litore pontum. Tum quarum recto deprendit carbasa malo Eripuit nautis; frustraque rudentibus ausis Vela negare Noto, spatium vicere carinae, Atque ultra proram tumuit sinus. Omnia si quis Providus antennae suffixit lintea summae, Vincitur, et nudis avertitur armamentis. Sors melior classi, quae fluctibus incidit altis, Et certo iactata mari. Quaecumque levatae Arboribus caesis flatum effudere frementem, Abstulit has ventis liber contraria volvens Aestus, et obnixum victor detrudit in Austrum. Has vada destituunt, atque interrupta profundo Terra ferit puppes: dubioque obnoxia fato Pars sedet una ratis, pars altera pendet in undis. Tunc magis impactum brevibus mare, terraque saevit Obvia consurgens: quamvis elisus ab Austro, Saepe tamen cumulos fluctus non vincit arenae. Eminet in tergo pelagi procul omnibus arvis, Inviolatus aqua, sicci iam pulveris agger; Stant miseri nautae, terraeque haerente carina Litora nulla vident. Sic partem intercipit aequor: Pars ratium maior regimen clavumque secuta est, Tuta fuga, nautasque loci sortita peritos, Torpentem Tritonos adit illaesa paludem. Hanc, ut fama, deus, quem toto litore pontus Audit ventosa perflantem murmura concha, Hanc et Pallas amat, patrio quae vertice nata Terrarum primam Libyen (nam proxima coelo est, Ut probat ipse calor) tetigit, stagnique quieta Vultus vidit aqua, posuitque in margine plantas, Et se dilecta Tritonida dixit ab unda. Quam iuxta Lethon tacitus praelabitur amnis, Infernis, ut fama, trahens oblivia venis: Atque insopiti quondam tutela draconis, Hesperidum pauper spoliatus frondibus hortus. Invidus, annoso qui famam derogat aevo, Qui vates ad vera vocat. Fuit aurea silva, Divitiisque graves et fulvo germine rami: Virgineusque chorus nitidi custodia luci, Et numquam somno damnatus lumina serpens, Robora complexus rutilo curvata metallo. Abstulit arboribus pretium, nemorique laborem Alcides: passusque inopes sine pondere ramos, Retulit Argolico fulgentia poma tyranno. His igitur depulsa locis, effectaque classis Syrtibus, haud ultra Garamantidas attigit undas: Sed duce Pompeio Libyes melioris in oris Mansit. At impatiens virtus haerere Catonis Audet in ignotas agmen committere gentes, Armorum fidens, et terra cingere Syrtim. Haec eadem suadebat hiems, quae clauserat aequor; Et spes imber erat, nimios metuentibus ignes: Ut neque sole viam, nec duro frigore saevam, Inde polo Libyes, hinc bruma temperet annus. Atque ingressurus steriles sic fatur arenas: O quibus una salus placuit mea castra secutis Indomita cervice mori, componite mentes Ad magnum virtutis opus summosque labores. Vadimus in campos steriles, exustaque mundi, Qua nimius Titan, et rarae in fontibus undae, Siccaque letiferis squalent serpentibus arva, Durum iter. Ad leges patriaeque ruentis amorem Per mediam Libyen veniant, atque invia tentent, Si quibus in nullo positum est evadere voto, Si quibus ire sat est. Neque enim mihi fallere quemquam Est animus, tectoque metu perducere vulgus. Hi mihi sint comites, quos ipsa pericula ducent, Qui, me teste, pati vel quae tristissima, pulchrum Romanumque putant. At qui sponsore salutis Miles eget, capiturque animae dulcedine, vadat Ad dominum metiore via. Dum primus arenas Ingrediar, primusque gradus in pulvere ponam, Me calor aethereus feriat, mihi plena veneno Occurrat serpens; fatoque pericula vestra Praetentate meo: sitiat, quicumque bibentem Viderit: aut umbras nemorum quicumque petentem, Aestuet: aut equitem peditum praecedere turmas, Deficiat; si quo fuerit discrimine notum, Dux an miles eam. Serpens, sitis, ardor, arenae, Dulcia virtuti: Gaudet patientia duris. Laetius est, quoties magno sibi constat, honestum. Sola potest Libye turbam praestare malorum, Ut deceat fugisse viros. Sic ille paventes Incendit virtute animos, et amore laborum, Irreducemque viam deserto limite carpit: Et, sacrum parvo nomen clausura sepulchro Invasit Libye securi fata Catonis. Tertia pars rerum Libye, si credere famae Cuncta velis: at si ventos coelumque sequaris, Pars erit Europae. Neque enim plus litora Nili, Quam Scythicus Tanais primis a Gadibus absunt, Unde Europa fugit Libyen, et litora flexu Oceano fecere locum: sed maior in unam Orbis abit Asiam. Nam cum communiter istae Effundant Zephyrum, Boreae latus illa sinistrum Contingens, dextrumque Noti, descendit in ortus, Eurum sola tenens. Libycae quod fertile terrae est, Vergit in occasus: sed et haec non fontibus ullis Solvitur: Arctoos raris Aquilonibus imbres Accipit, et nostris reficit sua rura serenis. In nullas vitiatur opes; non aere neque auro Excoquitur, nullo glebarum crimine, pura, Et penitus terra est. Tantum Maurusia genti Robora divitiae, quarum non noverat usum, Sed citri contenta comis vivebat, et umbris. In nemus ignotum nostrae venere secures, Extremoque epulas mensasque petivimus orbe. At quaecumque vagam Syrtim complectitur ora Sub nimio porrecta die, vicina perusti Aetheris, exurit messes, et pulvere Bacchum Enecat, et nulls putris radice tenetur. Temperies vitalis abest, et nulla sub illa Cura Iovis terra est: Natura deside torpet Orbis, et immotis annum non sentit arenis. Hoc tam segne solum raras tamen exserit herbas, Quas Nasamon gens dura legit, qui proxima ponto Nudus rura tenet; quem mundi barbara damnis Syrtis alit. Nam litoreis populator arenis Imminet, et, nulla portus tangente carina, Novit epes. Sic cum toto commercia mundo Naufragiis Nasamones habent. Hac ire Catonem Dura iubet virtus. Illic secura iuventus Ventorum, nullasque timens tellure procellas, Aequoreos est passa metus. Nam litore sicco, Quam pelago, Syrtis violentius accipit Austrum. Et terrae magis ille nocens. Non montibus illum Adversis frangit Libye, scopulisque repulsum Dissipat, et liquidas e turbine solvit in auras: Nec ruit in silvas, annosaque robora torquens Lassatur: patet omne solum, liberque meatu Aeoliam rabiem totis exercet habenis: Et non imbriferam contorto pulvere nubem In flexum violentus agit: pars plurima terrae Tollitur, et numquam resoluto vertice pendet. Regna videt pauper Nasamon errantia vento, Discussasque domos: volitantque a culmine raptae Detecto Garamante casae. Non altius ignis Rapta vehit: quantumque licet consurgere fumo, Et violare diem, tantum tenet aera pulvis. Tum quoque Romanum solito violentius agmen Adgreditur, nullusque potest consistere miles, Instabilis, raptis etiam, quas calcat, arenis. Concuteret terras, orbemque a sede moveret, Si solida Libye compage et pondere duro Clauderet exesis Austrum scopulosa cavernis: Sed quia mobilibus facilis turbatur arenis, Nusquam luctando stabilis manet: imaque tellus Stat, quia summa fugit. Galeas et scuta virorum Pilaque contorsit violento spiritus actu, Intentusque tulit magni per inania coeli. Illud in externa forsan longeque remota Prodigium tellure fuit: delapsaque coelo Arma timent gentes, hominumque erepta lacertis A superis demissa putant. Sic illa profecto Sacrifico cecidere Numae, quae lecta iuventus Patricia cervice movet: spoliaverat Auster Aut Boreas populos ancilia nostra ferentes. Sic orbem torquente Noto Romana iuventus Procubuit, metuensque rapi, constrinxit amictus, Inseruitque manus terrae: nec pondere solo, Sed nisu iacuit, vix sic immobilis Austro: Qui super ingentes cumulos involvit arenae, Atque operit tellure viros. Vix tollere miles Membra valet, multo congestu pulveris haereus. Adligat et stantes adfusae magnus arenae Agger, et immoti terra surgente tenentur. Saxa tulit penitus discussis proruta muris. Effuditque procul, miranda sorte malorum: Qui nullas videre domos, videre ruinas. Iamque iter omne latet: nec sunt discrimina terrae Ulla, nisi aetheriae medio velut aequore flammae. Sideribus novere vias: nec sidera nota Ostendit Libycae finitor circulus orae, Multaque devexo terrarum margine celat. Utque calor solvit, quem torserat aera ventus Incensusque dies, manant sudoribus artus, Arent ora siti: conspecta est parva maligna Unda procul vena: quam vix e pulvere miles Corripiens, patulum galeae confudit in orbem, Porrexitque duci. Squalebant pulvere fauces Cunctorum: minimumque tenens dux ipse liquoris Invidiosus erat. Mene, inquit, degener unum Miles in hac turba vacuum virtute putasti? Usque adeo mollis primisque caloribus impar Sum visus? Quanto poena tu dignior ista es, Qui, populo sitiente, bibas! Sic concitus ira Excussit galeam, suffecitque omnibus unda. Ventum erat ad templum, Libycis quod gentibus unum Inculti Garamantes habent. Stat sortifer istic Iupiter, ut memorant, sed non aut fulmina vibrans, Aut similis nostro, sed tortis cornibus Ammon. Non illic Libycae posuerunt ditia gentes Templa, nec Eois splendent donaria gemmis. Quamvis Aethiopum populis Arabumque beatis Gentibus atque Indis unus sit Iupiter Ammon, Pauper adhuc deus est, nullis violata per aevum Divitiis delubra tenens: morumque priorum Numen, Romano templum defendit ab auro. Esse locis superos, testatur silva, per omnem Sola virens Libyen. Nam quidquid pulvere sicco Separat ardentem tepida Berenicida Lepti, Ignorat frondes: solus nemus extulit Ammon. Silvaram fons caussa loco, qui putria terrae Adligat, et domitas unda connectit arenas. Sic quoque nil obstat Phoebo, cum cardine summo Stat librata dies: truncum vix protegit arbor: Tam brevis in medium radiis compellitur umbra. Deprensum est, hunc esse locum, qua circulum alti Solstitii medium signorum percutit orbem. Non obliqua meant, nec Tauro Scorpius exit Rectior, aut Aries donat sua tempora Librae, Aut Astraea iubet lentos descendere Pisces. Par Geminis Chiron, et idem quod Carcinos ardens Humidus Aegoceros: nec plus Leo tollitur Urna. At tibi, quaecumque es Libyco gens igne diremta, In Noton umbra cadit, quae nobis exit in Arcton: Et segnis Cynosura subit: tu sicca profundo Mergi plaustra putas, nullumque in vertice summo Sidus habes immune mari; procul axis uterque est, Et fuga signorum medio rapit omnia caelo. Stabant ante fores populi, quos miserat Eos, Cornigerique Iovis monitu nova fata petebant: Sed Latio cessere duci: comitesque Catonem Orant, exploret Libycum memorata per orbem Numina, de fama tam longi iudicet aevi. Maximus hortator scrutandi voce deorum Eventus Labienus erat. Sors obtulit, inquit, Et Fortuna viae tam magni numinis ora Consiliumque dei: tanto duce possumus uti Per Syrtes, bellique datos cognoscere casus. Nam cui crediderim superos arcana daturos Dicturosque magis, quam sancto vera Catoni? Certe vita tibi semper directa supernas Ad leges, sequerisque deum. Datur, ecce, loquendi Cum Iove libertas: inquire in fata nefandi Caesaris, et patriae venturos excute mores: Iure suo populis uti legumque licebit, An bellum civile perit. Tua pectora sacra Voce reple: durae semper virtutis amator, Quaere quid est virtus, et posce exemplar honesti. Ille, deo plenus, tacita quem mente gerebat, Effudit dignas adytis e pectore voces: Quid quaeri, Labiene, iubes? an liber in armis Occubuisse velim potius, quam regna videre? An sit vita nihil, et longa? an differat aetas? An noceat vis ulla bono? Fortunaque perdat Opposita virtute minas? laudandaque velle Sit satis, et numquam successu crescat honestum? Scimus, et haec nobis non altius inseret Ammon. Haeremus cuncti superis, temploque tacente, Nil agimus nisi sponte dei: nec vocibus ullis Numen eget: dixitque semel nascentibus auctor Quidquid scire licet: steriles nec legit arenas, Ut caneret paucis, mersitque hoc pulvere verum: Estque dei sedes, ubi terra, et pontus, et aer, Et coelum, et virtus. Superos quid quaerimus ultra? Iuppiter est, quodcumque vides, quodcumque moveris. Sortilegis egeant dubii, semperque futuris Casibus ancipites: me non oracula certum, Sed mors certa facit. Pavido fortique cadendum est: Hoc satis est dixisse Iovem. Sic ille profatur: Servataque fide templi, discedit ab aris, Non exploratum populis Ammona relinquens. Ipse manu sua pila gerens, praecedit anheli Militis ora pedes: monstrat tolerare labores, Non iubet: et nulla vehitur cervice supinus, Carpentoque sedens. Somni parcissimus ipse est, Ultimus haustor aquae. Cum tandem fonte reperto Indiga conatur laticis potare iuventus, Stat, dum lixa bibat. Si veris magna paratur Fama bonis, et si successu nuda remoto Inspicitur virtus, quidquid laudamus in ullo Maiorum, Fortuna fuit. Quis Marte secundo, Quis tantum meruit populorum sanguine nomen? Hunc ego per Syrtes Libyaeque extrema triumphum Ducere maluerim, quam ter Capitolia curru Scandere Pompeii, quam frangere colla Iugurthae. Ecce parens verus patriae, dignissimus aris, Roma, tuis; per quem numquam iurare pudebit, Et quem, si steteris umquam cervice soluta, Tunc olim factura deum. Iam spissior ignis, Et plaga, quam nullam superi mortalibus ultra A medio fecere die, calcatur, et unda Rarior: inventus mediis fons unus arenis Largus aquae, sed quem serpentum turba tenebat Vix capiente loco. Stabant in margine siccae Aspides, in mediis sitiebant Dipsades undi. Ductor, ut adspexit perituros fonte relicto, Adloquitur: Vana specie conterrite leti, Ne dubita, miles, tutos haurire liquores: Noxia serpentum est admito sanguine pestis: Morsu virus habent, et fatum dente minantur: Pocula morte carent. Dixit, dubiumque venenum Hausit: et in tota Libyae fons unus arena Ille fuit, de quo primus sibi posceret undam. Cur Libycus tantis exundet pestibus aer Fertilis in mortes, aut quid secreta nocenti Miscuerit natura solo, non cura laborque Noster scire valet: nisi quod vulgata per orbem Fabula pro vera decepit saecula caussa. Finibus extremis Libyes, ubi fervida tellus Accipit Oceanum demisso sole calentem, Squalebant late Phorcynidos arva Medusae, Non nemorum protecta coma, non mollia sulco, Sed dominas vultu conspectis aspera saxis, Hoc primum natura nocens in corpore saevas Eduxit pestes: illis e faucibus angues Stridula fuderunt vibratis sibila linguis, Femineae qui more comae per terga soluti, Ipsa flagellabant gaudentis colla Medusae. Surgunt adverse subrectae fronte colubrae, Vipereumque fluit depexo crine venenum. Hoc habet infelix, cunctis impune, Medusa, Quod spectare licet Nam rictus oraque monstri Quis timuit? quem, qui recto se lumine vidit, Passa Medusa mori est. Rapuit dubitantia fata, Praevenitque metus: anima periere retenta Membra, nec emissae riguere sub ossibus umbrae. Eumenidum crines solos movere furores: Cerberus Orpheo lenivit sibila cantu: Amphitryoniades vidit, cum vinceret, Hydram; Hoc monstrum timuit genitor, numenque secundum Phorcus aquis, Cetoque parens, ipsaeque sorores Gorgones: hoc potuit coelo pelagoque minari Torporem insolitum, mundoque abducere terram. E coelo volucres subito cum pondere lapsae: In scopulis haesere ferae: vicina colentes Aethiopum totae riguerunt marmore gentes. Nullum animal visus patiens, ipsique retrorsum Effusi faciem vitabant Gorgonis angues. Illa sub Hesperiis stantem Titana columnis In cautes Atlanta dedit: coeloque timente Olim Phlegraeo stantes serpente gigantes, Erexit montes, bellumque immane deorum Pallados in medio confecit pectore Gorgon. Quo postquam partu Danaes et divite nimbo Ortum Parrhasiae vexerunt Persea pennae Arcados auctoris citharae liquidaeque palaestrae, Et subitus praepes Cyllenida sustulit harpen, Harpen alterius monstri iam caede rubentem, A Iove dilectae fuso custode iuvencae: Auxilium volucri Pallas tulit innuba fratri, Pacta caput monstri: terraeque in fine Libyssae Persea Phoebeos converti iussit ad ortus, Gorgonis averso sulcantem regna volatu: Et clypeum laevae fulvo dedit aere nitentem, In quo saxificam iussit spectare Medusam. Quam sopor, aeternam tracturus morte quietem, Obruit haud totam. Vigilat pars magna comarum, Defenduntque caput praetenti crinibus hydri: Pars iacet in medios vultus oculique tenebras. Ipsa regit trepidum Pallas, dextraque tremente Perseos aversi Cyllenida dirigit harpen, Lata colubriferi rumpens confinia colli. Quos habuit vultus hamati vulnere ferri Caesa caput Gorgon! quanto spirasse veneno Ora rear! quantumque oculos effundere mortis! Nec Pallas spectare potest: vultusque gelassent Perseos aversi, si non Tritonia densos Sparsisset crines, texissetque ora colubri. Aliger in coelum sic rapta Gorgone fugit. Ille quidem pensabat iter, propiusque secabat Aethera, si medias Europae scinderet urbes; Pallas frugiferas iussit non laedere terras, Et parci populis. Quis enim non praepete tanto Aethera respiceret? Zephyro convertitur ales, Itque super Libyen, quae, nullo consita cultu, Sideribus Phoeboque vacat: premit orbita solis, Exuritque solum; nec terra celsior ulla Nox cadit in coelum, lunaeque meatibus obstat, Si flexus oblita vagi per recta cucurrit Signa, nec in Borean aut in Noton effugit umbram. Illa tamen sterilis tellus, fecundaque nulli Arva bono, virus stillantis tabe Medusae Concipiunt, dirosque fero de sanguine rores, Quos calor adiuvit, putrique incoxit arenae. Hic, quae prima caput movit de pulvere tabes, Aspida somniferam tumida cervice levavit. Plenior huic sanguis et crassi gutta veneni Decidit: in nulla plus est serpente coactum. Ipsa caloris egens gelidum non transit in orbem Sponte sua, Niloque tenus metitur arenas. Sed quis erit nobis lucri pudor? inde petuntur Huc Libycae mortes, et fecimus Aspida mercem. At non stare suum miseris passura cruorem, Squamiferos ingens Haemorrhois explicat orbes: Natus et, ambiguae coleret qui Syrtidos arva, Chersydros, tractique via fumante Chelydri: Et semper recto lapsurus limite Cenchris: Pluribus ille notis variatam pingitur alvum, Quam parvis tinctus maculis Thebanus Ophites. Concolor exustis atque indiscretus arenis Ammodytes: spinaque vagi torquente Cerastae: Et Scytale, sparsis etiam nunc sola pruinis Exuvias positura suas: et torrida Dipsas: Et gravis in geminum vergens caput Amphisbaena: Et Natrix violator aquae, Iaculique volucres, Et contentus iter cauda sulcare Pareas: Oraque distendens avidus spumantia Prester: Ossaque dissolvens cum corpore tabificus Seps. Sibilaque effundens cunctas terrentia pestes, Ante venena nocens, late sibi submovet omne Vulgus, et in vacua regnat Basiliscus arena. Vos quoque, qui cunctis innoxia numina terris Serpitis, aurato nitidi fulgore dracones, Pestiferos ardens facit Africa. Ducitis altum Aera cum pennis, armentaque tota secuti Rumpitis ingentes amplexi verbere tauros: Nec tutus spatio est elephas: datis omnia leto: Nec vobis opus est ad noxia fata veneno. Has inter pestes duro Cato milite siccum Emetitur iter, tot tristia fata suorum Insolitasque videns parvo cum vulnere mortes. Signiferum iuvenem Tyrrheni sanguinis Aulum Torta caput retro Dipsas calcata momordit. Frons dolor aut sensus dentis fuit: ipsaque leti Frons caret invidia, nec quidquam plaga minatur. Ecce subit virus tacitum, carpitque medullas Ignis edax, calidaque incendit viscera tabe. Ebibit humorem circum vitalia fusum Pestis, et in sicco linguam torrere palato Coepit; defessos iret qui sudor in artus Non fuit, atque oculos lacrimarum vena refugit. Non decus imperii, non moesti iura Catonis Ardentem tenuere virum, quin spargere signa Auderet, totisque furens exquireret agris, Quas poscebat aquas sitiens in corde venenum. Ille vel in Tanain missus Rhodanumque Padumque Arderet, Nilumque bibens per rura vagantem. Accessit morti Libye, fatisque minorem Famam Dipsas habet, terris adiuta perustis. Scrutatur venas penitus squalentis arenae: Nunc redit ad Syrtes, et fluctus accipit ore Aequoreusque placet, sed non sibi sufficit, humor. Nec sentit fatique genus mortemque veneni, Sed putat esse sitim, ferroque aperite tumentes Sustinuit venas, atque os implere cruore. Iussit signa rapi propere Cato: discere nulli Permissum est, hoc posse sitim. Sed tristior illa Mors erat ante oculos: miserique in crure Sabelli Seps stetit exiguus, quem flexo dente tenacem Avulsitque manu, piloque adfixit arenis: Parva modo serpens; sed qua non ulla cruentae Tantum mortis habet. Nam plagae proxima circum Fugit rapta cutis, pallentiaque ossa retexit. Iamque sinu laxo nudum est sine corpore vulnus; Membra natant sanie: surae fluxere: sine ullo Tegmine poples erat: femorum quoque musculus omni Liquitur, et nigra distillant inguina tabe. Dissiluit stringens uterum membrana, fluuntque Viscera: nec, quantum toto de corpore debet, Effluit in terras: saevum sed membra venenum Decoquit; in minimum mox contrahit omnia virus Vincula nervorum, et laterum contexta, cavumque Pectus, et abstrusum fibris vitalibus, omne Quidquid homo est, aperit pestis. Natura profana Morte patet: manant humeri fortesque lacerti: Colla caputque fluunt. Calido non ocius Austro Nix resoluta cadit, nec solem cera sequetur. Parva loquor, corpus sanie stillasse perustum: Hoc et flamma potet. Sed quis rogus abstulit ossa Haec quoque discedunt, putresque secuta medullas Nulla manere sinunt rapidi vestigia fati. Cyniphias inter pestes tibi palma nocendi est; Eripiunt omnes animam, tu sola cadaver. Ecce subit fades leto diversa fluenti Nasidium Marsi cultorem torridus agri Percussit Prester. Illi rubor igneus ora Succendit, tenditque cutem, pereunte figura, Miscens cuncta tumor, toto iam corpore maior: Humanumque egressa modum, super omnia membra Efflatur sanies: late pollente veneno, Ipse latet penitus congesto corpore mersus: Nec lorica tenet distenti corporis auctum. Spumeus accenso non sic exundat aheno Undarum cumulis: nec tantos carbasa Coro Curvavere sinus. Tumidos iam non capit artus Informis globus, et confuso pondere truncus. Intactum, volucrum rostris epulasque daturum Haud impune feris, non ausi tradere busto, Nondum stante modo, crescens fugere cadaver. Sed maiora parant Libycae spectacula pestes. Impressit dentes Haemorrhois aspera Tullo Magnanimo iuveni, miratorique Catonis. Utque solet pariter totis se effundere signis Corycii pressura croci: sic omnia membra Emisere simul rutilum pro sanguine virus. Sanguis erant lacrimae: quaecumque foramina novit Humor, ab his largus manat cruor: ore redundant, Et patulae nares: sudor rubet: omnia plenis Membra fluunt venis: totum est pro vulnere corpus, At tibi, Leve miser, fixus praecordia pressit Nilaca serpente cruor: nulloque dolore Testatus morsus, subita caligine mortem Accipis, et Stygias somno descendis ad umbras. Non tam veloci corrumpunt pocula leto, Stipite quae diro virgas mentita Sabinas Toxica fatilegi carpunt matura Sabaei. Ecce procul saevus sterilis se robore trunci Torsit et immisit (iaculum vocat Africa) serpens: Perque caput Paulli transactaque tempora fugit. Nil ibi virus agit: rapuit cum vulnere fatum. Deprensum est, quae funda rotat, quam lenta volarent. Quam segnis Scythicae strideret arundinis aer. Quid prodest miseri Basiliscus cuspide Murri Transactuas? Velox currit per tela venenum, Invaditque manum: quam protinus ille retecto Ense ferit, totoque simul demittit ab armo; Exemplarque sui spectans miserabile leti Stat tutus, pereunte manu. Quis fata putaret Scorpion aut vires maturae mortis habere. Ille minax nodis, et recto verbere saevus, Teste tulit coelo victi decus Orionis. Quis calcare tuas metuat, Solpuga, latebras? Et tibi dant Stygiae ius in sua fila sorores. Sic nec clara dies nec nox dabat atra quietem Suspecta est miseris in qua tellure iacebant. Nam neque congestae struxere cubilia frondes Nec culmis crevere tori: sed corpora fatis Expositi volvuntur humo, calidoque vapore Adliciunt gelidas nocturno frigore pestes: Innocuosque diu rictus torpente veneno Inter membra fovent. Nec, quae mensura viarum, Quisve modus, norant, coelo duce. Saepe querentes, Reddite, di, clamant, miseris, quae fugimus, arma: Reddite Thessaliam. Patimur cur segnia fata In gladios iurata manus? Pro Caesare pugnant Dipsades, et peragunt civilia bella cerastae. Ire libet, qua zona rubens atque axis inustus Solis equis: iuvat aetheriis adscribere caussis, Quod peream, coeloque mori. Nil, Africa, de te, Nec de te, natura, queror: tot monstra ferentem, Gentibus ablatum, dederas serpentibus orbem: Impatienseque solum Cereris, cultore negato, Damnasti, atque homines voluisti deesse venenis. In loca serpentum nos venimus: accipe poenas, Tu, quisquis superum, commercia nostra perosus, Hinc torrente plaga, dubiis hinc Syrtibus orbem Abrumpens, medio posuisti limite mortes. Per secreta tui bellum civile recessus Vadit; et arcani miles tibi conscius orbis Claustra petit mundi. Forsan maiora supersunt Ingressis. Coeunt ignes stridentibus undis, Et premitur natura poli. Sed longius ista Nulla iacet tellus, quam fama cognita nobis Tristia regna Iubae. Quaeremus forsitan istas Serpentum terras; habet et solatia coelum: Vivit adhuc aliquid. Patriae non arva requiro, Europamque, alios soles, Asiamque, videntem: Qua te parte poli, qua te tellure reliqui, Africa? Cyrenis etiam nunc bruma rigebat. Exiguane via legem convertimus anni? Imus in adversos axes: evolvimur orbe: Terga damus ferienda Noto. Nunc forsitan ipsa est Sub pedibus iam Roma meis. Solatia fati Haec petimus: veniant hostes, Caesarque sequatur, Qua fugimus. Sic dura suos patienia questus Exonerat: cogit tantos tolerare labores Summa ducis virtus, qui nuda fusus arena Excubat, atque omni Fortunam provocat hora. Omnibus unus adest fatis; quocumque vocatur, Advolat, atque ingens meritum maiusque salute Contulit, in letum vires: puduitque gementem Illo teste mori. Quod ius habuisset in ipsum Ulla lues? Casus alieno pectore vincit Spectatorque docet, magnos nil posse dolores. Vix miseris serum tanto lassata periclo Auxilium Fortuna dedit. Gens unica terras Incolit a saevo serpentum innoxia morsu, Marmaridae Psyili: par lingua potentibus herbis: Ipse cruor tutus, nullumque admittere virus, Vel cantu cessante, potest. Natura locorum Iussit, ut immunes mixti serpentibus essent Profuit in mediis sedem posuisse venenis Pax illis cum morte data est. Fiducia tanta est Sanguinis: in terras parvus cum decidit infans, Ne qua sit externae Veneris mixtura timentes, Letifera dubios explorant aspide partus. Utque Iovis volucer, calido cum protulit ovo Implumes natos, solis convertit ad ortus: Qui potuere pati radios, et lumine recto Sustinuere diem coeli, servantur in usus; Qui Phoebo cessere, iacent: sic pignora gentis Psyllus habet, si quis tactos non horruit angues, Si quis donatis lusit serpentibus infans. Nec solum gens illa sua contenta salute: Excubat hospitibus, contraque nocentia monstra Psyllus adest populis. Qui, tunc Romana secutus Signa, simul iussit statui tentoria ductor, Primum, quas valli spatium comprendit, arenas Expurgat cantu, verbisque fugantibus angues. Ultima castrorum medicatus circuit ignis. Hic ebulum stridet, peregrinaque galbana sudant, Et tamarix non laeta comis, Eoaque costus, Et panacea potens, et Thessala centaurea: Peucedanumque sonat flammis, Erycinaque thapsos; Et larices fumoque gravem serpentibus urunt Abrotanum, et longe nascentis cornua cervi. Sic nox tuta viris. At si quis peste diurna Fata trahit, tunc sunt magicae miracula gentis, Psyllorumque ingens et rapti pugna veneni. Nam primum tacta designat membra saliva, Quae cohibet virus, retinetque in vulnere pestem. Plurima tum volvit spumanti carmina lingua Murmure continuo, nec dant suspiria cursus Vulneris, aut minimum patiuntur fata tacere. Saepe quidem pestis nigris inserta medullis Excantata fugit: sed si quod tardius audit Virus, et elicitum iussumque exire repugnat, tunc superincumbens pallentia vulnera lambit, Ore venena trahens, et siccat dentibus artus, Extractamque tenens gelido de corpore mortem Exspuit: et cuius morsus superaverit anguis, Iam promtum Psyllis vel gustu nosse veneni. Hoc igitur melior tandem Romana iuventus Auxilio, late squalentibus errat in arvis. Bis positis Phoebe flammis, bis luce recepta Vidit arenivagum surgens fugiensque Catonem. Iamque illis magis atque magis durescere pulvis Coepit, et in terram Libye spissata reverti. Iamque procul rarae nemorum se tollere frondes: Surgere congesto non culta mapalia culmo. Quanta dedit miseris melioris gaudia terrae, Cum primum saevos contra videre leones! Proxima Leptis erat, cuius statione quietam Exegere hiemem, nimbis flammisque carentem. Caesar ut Emathia satiatus clade recessit, Caetera curarum proiecit pondera, soli Intentus genero: cuius vestigia frustra Terris sparsa legens, fama duce tendit in undas, Threiciasque legit fauces, et amore notatum Aequor, et Heroas lacrimoso litore turres, Qua pelago nomen Nepheleias abstulit Helle. Non Asiam brevioris aquae disterminat usquam Fluctus ab Europa, quamvis Byzantion arcto Pontus et ostriferam dirimat Chalcedona cursu, Euxinumque ferens parvo ruat ore Propontis. Sigeasque petit famae mirator arenas, Et Simoentis aquas, et Graio nobile busto Rhoetion, et multum debentes vatibus umbras. Circuit exustae nomen memorabile Troiae, Magnaque Phoebei quaerit vestigia muri. Iam silvae steriles et putres robore trunci Assaraci pressere domos, et templa deorum Iam lassa radice tenent: ac tota teguntur Pergama dumetis: etiam periere ruinae. Adspicit Hesiones scopulos, silvasque latentes, Anchisae thalamos; quo iudex sederit antro: Unde puer raptus coelo: quo vertice Nais Luserit Oenone: nullum est sine nomine saxum. Inscius in sicco serpentem pulvere rivum Transierat, qui Xanthus erat. Securus in alto Gramine ponebat gressus; Phryx incola manes Hectoreos calcare vetat. Discussa iacebant Saxa, nec ullius faciem servantia sacri; Herceas, monstrator ait, non respicis aras? O sacer et magnus vatum labor, omnia fato Eripis, et populis donas mortalibus aevum. Invidia sacrae, Caesar, ne tangere famae: Nam, si quid Latiis fas est promittere Musis, Quantum Smyrnaei durabunt vatis honore, Venturi me teque legent: Pharsalia nostra Vivet, et a nullo tenebris damnabimur aevo. Ut ducis implevit visus veneranda vetustas, Erexit subitas congestu cespitis aras, Votaque thuricremos non irrita fudit in ignes. Di cinerum, Phrygias colitis quicumque ruinas, Aeneaeque mei, quos nunc Lavinia sedes Servat et Alba, lares, et quorum lucet in aris Ignis adhuc Phrygius, nullique adspecta virorum Pallas, in abstruso pignus memorabile templo, Gentis Iuleae vestris clarissimus aris Dat pia tura nepos, et vos in sede priori Rite vocat: date felices in cetera cursus. Restituam populos: grata vice moenia reddent Ausonidae Phrygibus, Romanaque Pergama surgent. Sic fatus, repetit classes, et tota secundis Vela dedit Coris; avidusque urgente procella Iliacas pensare moras, Asiamque potentem Praevehitur, pelagoque Rhodon spumante reliquit. Septima nox, Zephyro numquam laxante rudentes, Ostendit Phariis Aegyptia litora flammis. Sed prius orta dies nocturnam lampada texit, Quam tutas intraret aquas. Ibi plena tumultu Litora, et incerto turbatas murmure voces Accipit: ac, dubiis veritus se credere regnis, Abstinuit tellure rates. Sed dira satelles Regis dona ferens, medium provectus in aequor, Colla gerit Magni, Phario velamine tecta, Ac prius infanda commendat crimina voce: Terrarum domitor, Romanae maxime gentis, Et, quod adhuc nescis, genero secure perempto; Rex tibi Pellaeus terrae pelagique labores Donat et , Emathiis quod solum defuit armis, Exhibet: absenti bellum civile peractum est. Thessalicas Magnus quarens reparare ruinas, Ense iacet nostro: tanto te pignore, Caesar, Emimus: hoc tecum percussum est sanguine foedus. Accipe regna Phari, nullo quaesita cruore: Accipe Niliaci ius gurgitis: accipe, quidquid Pro Magni cervice dares; dignumque clientem Castris crede tuis, cui tantum fata licere In generum voluere tuum. Nec vile putaris Hoc meritum, nobis facili quod caede peractum est. Hospes avitus erat: depulso sceptra parenti Reddiderat. Quid plura feram? tu nomina tanto Invenies operi, vel famam consule mundi. Si scelus est, plus te nobis debere fateris, Quod scelus hoc non ipse facis. Sic fatus, opertum Detexit tenuitque caput. Iam languida morte Effigies habitum noti mutaverat oris. Non primo Caesar damnavit munera vis, Avertitque oculos: vultus, dum crederet, haesit. Utque fidem vidit sceleris, tutumque putavit Iam bonus esse socer; lacrimas non sponte cadentes Effudit, gemitusque expressit pectore laeto, Non aliter manifesta putans abscondere mentis Gaudia, quam lacrimis: meritumque immane tyranni Destruit, et generi mavult lugere revulsum, Quam debere, caput. Qui duro membra senatus Calcarat vultu, qui sicco lumine campos Viderat Emathios, uni tibi, Magne, negare Non audet gemitus. O sors durissima fati! Hunccine tu, Caesar, scelerato Marte petisti, Qui tibi flendus erat? Non mixti foedera tangunt Te generis, nec nata iubet moerere neposque? Credis apud populos Pompeii nomen amantes Hoc castris prodesse tuis? Fortasse tyranni Tangeris invidia, captique in viscera Magni Hoc aliis licuisse doles, quererisque perisse Vindictam belli, raptumque e iure superbi Victoris generum. Quisquis te flere coegit Impetus, a vera longe pietate recessit. Scilicet hoc animo terras atque aequora lustras, Necubi suppressus pereat gener? O bene rapta Arbitrio mors ista tuo! Quam magna remisit Crimina Romano tristis Fortuna pudori, Quod te non passa est misereri, perfide, Magni Viventis! Nec non his fallere vocibus audet, Adquiritque fidem simulati fronte doloris: Aufer ab adspectu nostro funesta, satelles, Regis dona tui: peius de Caesare vestrum, Quam de Pompeio, meruit scelus. Unica belli Praemia civilis, victis donare salutem, Perdidimus. Quodsi Phario germana tyranno Non invisa foret, potuissem reddere regi, Quod meruit, fratrique tuum pro munere tali Misissem, Cleopatra, caput. Secreta quid arma Movit, et inseruit nostro sua tela labori? Ergo in Thessalicis Pellaeo fecimus arvis Ius gladio? vestris quaesita licentia regnis? Non tuleram Magnum mecum Romana regentem: Te, Ptolemaee, feram? Frustra civilibus armis Miscuimus gentes, si qua est hoc orbe potestas Altera, quam Caesar: si tellus ulla duorum est. Vertissem Latias a vestro litore proras: Famae cura vetat, ne non damnasse ruentam, Sed videar timuisse, Pharon. Nec fallere vos me Credite victorem. Nobis quoque tale paratum Litoris hospitium. Ne sic mea colla gerantur, Thessaliae Fortuna facit. Maiore profecto, Quam metui poterat, discrimine gessimus arma; Exsilium generique minas Romamque timebam: Poena fugae Ptolemaeus erat. Sed parcimus annis, Donamusque nefas. Sciat hac pro caede tyrannus Nil venia plus posse dari. Vos condite busto Tanti colla ducis: sed non, ut crimina solum Vestra tegat tellus; iusto date thura sepulchro Et placate caput, cineresque in litore fusos Colligite, atque unam sparsis date manibus urnam. Sentiat adventum soceri, vocesque querentis Audiat umbra pias. Dum nobis omnia praefert, Dum vitam Phario mavult debere clienti, Laeta dies rapta est populis: concordia mundo Nostra perit. Caruere deis mea vota secundis, Ut te complexus, positis felicibus armis, Adfectus abs te veteres vitamque rogarem, Magne, tuam: dignaque satis mercede laborum Contentus, par esse tibi, tunc pace fideli Fecissem, ut victus posses ignoscere divis Fecisses, ut Roma mihi. Nec, talia fatus, Invenit fletus comitem, nec turba querenti Credidit: abscondunt gemitus, et pectora laeta Fronte tegunt, hilaresque nefas spectare cruentum (O bona libertas!) cum Caesar lugeat, audeat.
Ut primum terras, Pompeii colla secutus, Adtigit, et diras calcavit Caesar arenas: Pugnavit Fortuna ducis fatumque nocentis Aegypti, regnum Lagi Romana sub arma Iret, an eriperet mundo Memphiticus ensis Victoria victique caput. Tua profuit umbra, Magne, tui socerum rapuere a sanguine manes. Ne populus post te Nilum Romanus amaret. Inde Paraetoniam fertur securus in urbem Pignore tam saevi sceleris, sua signa secutus. Sed fremitu vulgi, fasces et iura querentis Inferri Romana suis, discordia sensit Pectora et ancipites animos, Magnumque perisse Non sibi. Tum vultu semper celante timorem, Intrepidus superum sedes et templa vetusti Numinis, antiquas Macetum testantia vires, Circuit: et, nulla captus dulcedine rerum, Non auro cultuque deum, non moenibus urbis, Effossum tumulis cupide descendit in antrum. Illic Pellaei proles vesana Philippi, Felix praedo, iacet, terrarum vindice fato Raptus. Sacratis totum spargenda per orbem Membra viri posuere adytis. Fortuna pepercit Manibus, et regni duravit ad ultima fatum. Nam sibi libertas umquam si redderet orbem, Ludibrio servatus erat, non utile mundo Editus exemplum, terras tot posse sub uno Esse viro. Macetum fines latebrasque suorum Deseruit, victasque patri despexit Athenas: Perque Asiae populos fatis urgentibus actus Humana cum strage ruit, gladiumque per omnes Exegit gentes: ignotos miscuit amnes, Persarum Euphraten, Indorum sanguine Gangen: Terrarum fatale malum, fulmenque, quod omnes Percuteret pariter populos, et sidus inicum Gentibus. Oceano classes inferre parabat Exteriore mari. Non illi flamma, nec undae, Nec sterilis Libye, nec Syrticus obstitit Ammon. Isset in occasus, mundi devexa secutus, Ambissetque polos, Nilumque a fonte bibisset: Occurrit suprema dies, naturaque solum Hunc potuit finem vesano ponere regi; Qui secum invidia, qua totum ceperat orbem, Abstulit imperium; nulloque herede relicto Totius fati, lacerandas praebuit urbes. Sed cecidit, Babylone sua Parthoque verendus. Pro pudor! Eoi propius timuere sarissas, Quam nunc pila timent, populi. Licet usque sub Arcton Regnemus, Zephyrique domos terrasque premamus Flagrantis post terga Noti: cedemus in ortus Arsacidum domino. Non felix Parthia Crassis Exiguae secura fuit provincia Pellae. Iam, Pelusiaco veniens a gurgite Nili, Rex puer imbellis populi sedaverat iras; Obside quo pacis Pellaea tutus in aula Caesar erat: cum se parva Cleopatra biremi, Corrupto custode Phari laxare catenas, Intulit Emathiis, ignaro Caesare, tectis; Dedecus Aegypti, Latii feralis Erinnys, Romano non casta malo. Quantum impulit Argos Iliacasque domos facie Spartana nocenti, Hesperios auxit tantum Cleopatra furores. Terruit illa suo, si fas, Capitolia sistro, Et Romana petit imbelli signa Canopo, Caesare captivo Pharios ductura triumphos: Leucadioque fuit dubius sub gurgite casus, An mundum ne nostra quidem matrona teneret. Hoc animi nox illa dedit, quae prima cubili Miscuit incestam ducibus Ptolemaida nostris. Quis tibi vesani veniam non donet amoris, Antoni, durum cum Caesaris hauserit ignes Pectus, et in media rabie, medioque furore, Et Pompeianis habitata manibus aula, Sanguine Thessalicae cladis perfusus adulter Admisit Venerem curis, et miscuit armis Illicitosque toros, et non ex coniuge partus? Pro pudor! oblitus Magni, tibi, Iulia, fratres Obscena de matre dedit: partesque fugatas Passus in extremis Libyae coalescere regnis, Tempora Niliaco turpis dependit amori, Dum donare Pharon, dum non sibi vincere mavult. Quem, formae confisa suae, Cleopatra sine ullis Tristis adit lacrimis, simulatum comta dolorem, Qua decuit, veluti laceros dispersa capillos, Et sic orsa loqui: Si qua est, o maxime Caesar, Nobilitas, Pharii proles clarissima Lagi, Exsul in aeternum, sceptris depulsa paternis, Si tua restituat veteri me dextera fato, Complector regina pedes. Tu gentibus aequum Sidus ades nostris. Non urbes prima tenebo Femina Niliacas: nullo discrimine sexus Reginam scit ferre Pharos. Lege summa perempti Verba patris, qui iura mihi communia regni Et thalamos cum fratre dedit. Puer ille sororem, Sit modo liber, amat: sed habet sub iure Pothini Adfectus ensesque suos. Nil ipsa paterni Iuris inire peto: culpa tantoque pudore Solve domum: remove funesta satellitis arma, Et regem regnare iube. Quantosne tumores Mente gerit famulus, Magni cervice revulsa! Iam tibi (sed procul hoc avertant fata) minatur. Sat fuit indignum, Caesar, mundoque tibique, Pompeiam facinus meritumque fuisse Pothini. Nequidquam duras tentasset Caesaris aures: Vultus adest precibus, faciesque incesta perorat. Exigit infandam, corrupto iudice, noctem. Pax ubi parta duci donisque ingentibus emta est, Excepere epulae tantarum gaudia rerum: Explicuitque suos magno Cleopatra tumultu Nondum translatos Romana in saecula luxus. Ipse locus templi, quod vix corruptior aetas Exstruat, instar erat: laqueataque tecta ferebant Divitias, crassumque trabes absconderat aurum. Nec summis crustata domus sectisque nitebat Marmoribus: stabatque sibi non segnis Achates Purpureusque lapis; totaque effusus in aula Calcabatur Onyx. Hebenus Meroetica vastos Non operit postes, sed stat pro robore vili, Auxilium, non forma, domus. Ebur atria vestit, Et subfixa manu foribus testudinis Indae Terga sedent, crebro maculas distincta smaragdo. Fulget gemma toris, et iaspide fulva supellex: Strata micant: Tyrio quorum pars maxima suco Cocta diu, virus non uno duxit aheno; Pars auro plumata nitet; pars ignea cocco, Ut mos est Phariis miscendi licia telis. Tum famulae numerus turbae, populusque minister; Discolor hos sanguis, alios distinxerat aetas: Haec Libycos, pars tam flavos gerit alter crines, Ut nullis Caesar Rheni se dicat in arvis Tam rutilas vidisse comas; pars sanguinis usti, Torta caput, refugosque gerens a fronte capillos. Nec non infelix ferro mollita iuventus Atque exsecta virum. Stat contra fortior aetas, Vix ulla fuscante tamen lanugine malas. Discubuere illic reges, maiorque potestas Caesar: et immodice formam fucata nocentem, Nec sceptris contenta suis, nec fratre marito, Plena maris rubri spoliis, colloque comisque Divitias Cleopatra gerit, cultuque laborat. Candida Sidonio perlucent pectora filo, Quod Nilotis acus compressum pectine Serum Solvit, et extenso laxavit stamina velo. Dentibus hic niveis sectos Atlantide silva Imposuere orbes; quales ad Caesaris ora Nec capto venere Iuba. Pro! caecus et amens Ambitione furor, civilia bella gerenti Divitias aperire suas, incendere mentem Hospitis armati. Non sit licet ille nefando Marte paratus opes mundi quaesisse ruina: Pone duces priscos et nomina pauperis aevi, Fabricios Curiosque graves: hic ille recumbat Sordidus Hetruscis abductus Consul aratris, Optabit patriae talem duxisse triumphum. Infudere epulas auro, quod terra, quod aer, Quod pelagus Nilusque dedit, quod luxus inani Ambitione furens toto quaesivit in orbe, Non mandante fame. Multas volucresque ferasque Aegypti posuere deos: manibusque ministrat Niliacas crystallus aquas: gemmaeque capaces Excepere merum, sed non Mareotidos uvae, Nobile sed paucis senium cui contulit annis Indomitum Meroe cogens spumare Falernum. Accipiunt sertas nardo florente coronas, Et numquam fugiente rosa: multumque madenti Infudere comae, quod nondum evanuit aura Cinnamon, externa nec perdidit aera terra: Advectumque recens vicinae messis amomum. Discit opes Caesar spoliati perdere mundi, Et gessisse pudet genero cum paupere bellum, Et caussas Martis Phariis cum gentibus optat. Postquam epulis Bacchoque modum lassata voluptas Imposuit, longis Caesar producere noctem Inchoat adloquiis: summaque in sede iacentem Linigerum placidis compellat Achorea dictis: O sacris devote senex, quodque arguit aetas, Non neglecte deis, Phariae primordia gentis, Terrarumque situm, vulgique edissere mores, Et ritus formasque deum: quodcumque vetustis Insculptum est adytis, profer, noscique volentes Prode deos. Si Cecropium sua sacra Platonem Maiores docuere tui: quis dignior umquam Hoc fuit auditu, mundique capacior hospes? Fama quidem generi Pharias me duxit ad urbes, Sed tamen et vestri. Media inter proelia semper Stellarum coelique plagis superisque vacavi, Nec meus Eudoxi vincetur Fastibus annus. Sed cum tanta meo vivat sub pectore virtus, Tantus amor veri, nihil est quod noscere malim, Quam fluvii caussas per saecula tanta latentes, Ignotumque caput. Spes sit mihi certa videndi Niliacos fontes, bellum civile relinquam. Finierat, contraque sacer sic orsus Achoreus: Fas mihi, magnorum, Caesar, secreta parentum Prodere, ad hoc aevi populis ignota profanis. Sit pietas aliis, miracula tanta silere: Ast ego coelicolis gratum reor, ire per omnes Hoc opus, et sacras populis notescere leges. Sideribus, quae sola fugam moderantur Olympi, Occurruntque polo, diversa potentia prima Mundi lege data est. Sol tempora dividit anni, Mutat nocte diem, radiisque potentibus astra Ire vetat, cursuque vagos statione moratur. Luna suis vicibus Tethyn terrenaque miscet. Frigida Saturno glacies et zona nivalis Cessit. Habet ventos incertaque fulmina Mavors. Sub Iove temperies et numquam turbidus aer. At fecunda Venus cunctarum semina rerum Possidet; immensae Cyllenius arbiter undae est. Hunc ubi pars coeli tenuit, qua mixta Leonis Sidera sunt Cancro, rapidos qua Sirius ignes Exerit, et varii mutator circulus anni Aegoceron Cancrumque tenet, cui subdita Nili Ora latent: quae cum dominus percussit aquarum Igne superiecto, tunc Nilus fonte soluto Exit, ut Oceanus lunaribus incrementis Iussus adest, auctusque suos non ante coarctat, Quam nos aestivas a sole receperit horas. Vana fides veterum, Nilo, quo crescat in arva, Aethiopum prodesse nivis. Non Arctos in illis Montibus, aut Boreas. Testis tibi sole perusti Ipse color populi, calidique vaporibus Austri. Adde, quod omne caput fluvii, quodcumque soluta Praecipitat glaces, ingresso vere tumescit Prima tabe nivis: Nilus neque suscitat undas Ante Canis radios, nec ripis adligat amnem Ante parem nocti, Libra sub iudice, Phoebum. Inde etiam leges aliarum nescit aquarum: Nec tumet hibernus, quum, longe sole remoto, Officiis caret unda suis: dare iussus iniquo Temperiem coelo, mediis aestatibus exit. Sub torrente plaga, ne terras dissipet ignis, Nilus adest mundo, contraque incensa Leonis Ora tumet: Cancroque suam torrente Syenen, Imploratus adest: nec campos liberat undis, Donec in autumnum declinet Phoebus, et umbras Extendat Meroe. Quis caussas reddere possit Sic iussit natura parens decurrere Nilum: Sic opus est mundo. - Zephyros quoque vana vetustas His adscribit aquis, quorum stata tempora flatus Continuique dies, et in aera longa potestas: Vel quod ab occiduo pellunt tot nubila coelo Trans Noton, et fluvio cogunt incumbere nimbos: Vel quod aquas toties rumpentis litora Nili Adsiduo feriunt, coguntque resistere fluctus Ille mora cursus adversique obiice ponti Aestuat in campos. - Sunt, qui spiramina terris Esse putant, magnosque cavae compagis hiatus. Commeat hac penitus tacitis discursibus unda, Frigore ab Arctoo medium revocata sub axem, Cum Phoebus pressit Meroen, tellusque perusta Illuc duxit aquas. Trahitur Gangesque Padusque Per tacitum mundi. Tunc omnia flumina Nilus Uno fonte vomens non uno gurgite perfert. Rumor, ab Oceano, qui terras adligat omnes, Exundante procul violentum erumpere Nilum, Aequoreosque sales longo mitescere tractu. Nec non Oceano pasci Phoebumque polumque Credimus: hunc, caldi tetigit cum brachia Cancri, Sol rapit, atque undae plus, quam quod digerat aer, Tolitur. Hoc noctes referunt, Niloque refundunt. Ast ego, si tantam ius est mihi solvere litem, Quasdam, Caesar, aquas post mundi sera peracti Saecula, concussis terrarum erumpere venis, Non id agente deo, quasdam compage sub ipsa Cum toto coepisse reor, quas ille creator Atque opifex rerum certo sub iure coercet. Quae tibi noscendi Nilum, Romane, cupido, Et Phariis Persisque fuit, Macetumque tyrannis: Nullaque non aetas voluit conferre futuris Notitiam: sed vincit adhuc natura latendi. Summus Alexander regum, quos Memphis adorat, Invidit Nilo, misitque per ultima terrae Aethiopum lectos: illos rubicunda perusti Zona poli tenuit; Nilum videre calentem. Venit ad occasus mundique extrema Sesostris, Et Pharios currus regum cervicibus egit: Ante tamen, vestros amnes, Rhodanumque Padumque, Quam Nilum, de fonte bibit. Vesanus in ortus Cambyses longi populos pervenit ad aevi, Defectusque epulis et pastus caede suorum, Ignoto te, Nile, redit. Non fabula mendax Ausa loqui de fonte tuo est. Ubicunque videris, Quaereris: et nulli contingit gloria genti, Ut Nilo sit laeta suo. Tua flumina prodam, Qua deus, undarum colator, Nile, tuarum, Te mihi isse dedit. Medio consurgis ab axe, Ausus in ardentem ripas adtollere Cancrum: In Borean is rectus aquis, mediumque Booten: ursus in occasum flexu torquetur et ortus, Nunc Arabum populis, Libycis nunc aequus arenis: Teque vident primi, quaerunt tamen hi quoque, Seres, Aethiopumque feris alieno gurgite campos: Et te terrarum nescit cui debeat orbis. Arcanum natura caput non prodidit ulli, Nec licuit populis parvum te, Nile, videre, Amovitque sinus, et gentes maluit ortus Mirari, quam nosse, tuos. Consurgere in ipsis Ius tibi solstitiis, aliena crescere bruma, Atque hiemes adferre tuas: solique vagari Concessum per utrosque polos. Hic quaeritur ortus, Illic finis aquae. Late tibi gurgite rupto Ambitur nigris Meroe fecunda colonis, Laeta comis ebeni: quae, quamvis arbore multa Frondeat, aestatem nulla sibi mitigat umbra: Linea tam rectum mundi ferit illa Leonem. Inde plagas Phoebi, damnum non passus aquarum, Praeveheris, sterilesque diu metiris arenas, Nunc omnes unum vires collectus in amnem, Nunc vagus, et spargens facilem tibi cedere ripam. Rursus multifidas revocat piger alveus undas, Qua dirimunt Arabum populis Aegyptia rura Regni claustra Philae. Mox te deserta secantem, Qua dirimunt nostrum rubro commercia pontum, Mollis lapsus agit. Quis te tam lene fluentem Moturum tantas violenti gurgitis iras, Nile, putet? Sed cum lapsus abrupta viarum Excepere tuos, et praecipites cataractae, Ac nusquam vetitis ullas obsistere cautes Indignaris aquis: spuma tunc astra lacessis: Cuncta fremunt undis: ac multo murmure montis Spumeus invictis canescit fluctibus amnis. Hinc, Abaton quam nostra vocat veneranda vetustas, Terra potens, primos sentit percussa tumultus, Et scopuli, placuit fluvii quos dicere venas, Quod manifesta novi primum dant signa tumoris. Hinc montes natura vagis circumdedit undis, Qui Libyae te, Nile, negant: quos inter in alta It convalle iacens iam molibus unda receptis. Prima tibi campos permittit apertaque Memphis Rura, modumque vetat crescendi ponere ripas. Sic velut in tuta securi pace trahebant Noctis iter mediae: sed non vesana Pothini Mens imbuta semel tam sacra caede, vacabat A scelerum motu. Magno nihil ille peremto Iam putat esse nefas: habitant sub pectore manes, Ultricesque deae dant in nova monstra furorem. Dignatur viles isto quoque sanguine dextras, Quo Fortuna parat victos perfundere Patres; Poenaque civilis belli, vindicta senatus Paene data est famulo. Procul hoc avertite, fata, Crimen, ut haec Bruto cervix absente secetur. In scelus it Pharium Romani poena tyranni, Exemplumque perit. Struit audax irrita fatis: Nec parat occultae caedem committere fraudi, Invictumque ducem detecto Marte lacessit. Tantum animi delicta dabant, ut colla ferire Caesaris, et socerum iungi tibi, Magne, iuberet: Atque haec dicta monet famulos perferre fideles Ad Pompeianae socium sibi caedis Achillam, Quem puer imbellis cunctis praefecerat armis, Et dederat ferrum, nullo sibi iure retento, In cunctos, in seque simul. Tu mollibus, inquit, Nunc incumbe toris, et pingues exige somnos: Invasit Cleopatra domum. Nec prodita tantum est, Sed donata Pharos. Cessas accurrere solus Ad dominae thalamos? Nubit soror impia fratri: Nam Latio iam nupta duci est: interque maritos Discurrens Aegypton habet, Romamque meretur. Expugnare senem potuit Cleopatra venenis: Crede, miser, puero: quem nox si iunxerit una, Et semel amplexus incesto pectore passus Hauserit obscoenum titulo pietatis amorem, Meque tuumque caput per singula forsitan illi Oscula donabit. Crucibus flammisque luemus, Si fuerit formosa soror. Nil undique restat Auxilii: rex hinc coniux, hinc Caesar adulter. Et sumus, ut fatear, tam saeva iudice sontes: Quem non ex nobis credet Cleopatra nocentem, A quo casta fuit? Per, te, quod fecimus una Perdidimusque nefas, perque ictum sanguine Magni Foedus, ades: subito bellum molire tumultu: Irrue nocturnus: rumpamus funere taedas, Crudelemque toris dominam mactemus in ipsis Cum quocumque viro. Nec nos deterreat ausis Hesperii Fortuna ducis. Quae sustulit illum Imposuitque orbi, communis gloria nobis: Nos quoque sublimes Magnus facit. Adspice litus, Spem nostri sceleris: pollutos consule fluctus, Quid liceat nobis: tumulumque e pulvere parvo Adspice Pompeii non omnia membra tegentem. Quem metuis, par huius erat. Non sanguine clari: Quid refert? nec opes populorum ac regna movemus: Ad scelus ingentis fati sumus. Adtrahit illos In nostras Fortuna manus. En, altera venit Victima nobilior. Placemus caede secunda Hesperias gentes. Iugulus mihi Caesaris haustus Hoc praestare potest, Pompeii caede nocentes Ut populus Romanus amet. Quid nomina tanta Horremus, viresque ducis, quibus ille relictis Miles erit? Nox haec peraget civilia bella, Inferiasque dabit populis, et mittet ad umbras. Quod debetur adhuc mundo caput. Ite feroces Caesaris in iugulum: praestet Lagea iuventus Hoc regi, Romana sibi. Tu parce morari: Plenum epulis, madidumque mero, Venerique paratum Invenies: aude: superi tot vota Catonum Brutorumque tibi tribuent. Noli segnis Achillas Suadenti parere nefas. Haud clara movendis, Ut mos, signa dedit castris, nec prodidit arma Ullius clangore tubae: temere omnia saevi Instrumenta rapit belli. Pars maxima turbae Plebis erat Latiae: sed tanta oblivio mentes Cepit, in externos corrupto milite mores, Ut duce sub famulo iussuque satellitis irent, Quos erat indignum Phario parere tyranno. Nulla fides pietasque viris, qui castra sequuntur; Venalesque manus, ubi fas, ubi maxima merces, Aere merent parvo: iugulumque in Caesaris ire Non sibi dant. Pro fas! ubi non civilia bella Invenit imperii fatum miserabile nostri? Thessaliae subducta acies in litore Nili More furit patrio. Quid te plus, Magne, recepto Ausa foret Lagea domus? Dat scilicet omnis Dextera, quod debet superis: nullique vacare Fas est Romano. Latium sic scindere corpus Dis placitum: non in soceri generique favorem Discedunt populi: civilia bella satelles Movit, et in partem Romani venit Achillas. Et nisi fata manus a sanguine Caesaris arcent, Hae vincent partes. Aderat maturus uterque, Et districta epulis ad cunctas aula patebat Insidias, poteratque cruor per regia fundi Pocula Caesareus, mensaeque incumbere cervix. Sed metuunt belli trepidos in nocte tumultus, Ne caedes confusa mauu permissaque fatis Te, Ptolemaee, trahat. Tanta est fiducia ferri. Non rapuere nefas: summi contemta facultas Est operis: visum famulis reparabile damnum, Illam mactandi dimittere Caesaris horam. Servatur poenas in aperta luce daturus. Donata est nox una duci, vixitque Pothini Munere Phoebeos Caesar dilatus in ortus. Lucifer a Casia prospexit rupe, diemque Misit in Aegyptum, primo quoque sole calentem, Cum procul a muris acies non sparsa maniplis Nec vaga conspicitur, sed iustos qualis ad hostes Recta fronte venit, Passuri cominus arma, Laturique ruunt. At Caesar, moenibus urbis Diffisus, foribus clausae se protegit aulae, Degeneres passus latebras. Nec tota vacabat Regia compresso; minima collegerat arma Parte domus: tangunt animos iraeque metusque: Et timet incursus, indignaturque timere. Sic fremit in parvis fera nobilis abdita claustris, Et frangit rabidos praemorso carcere dentes; Nec secus in Siculis fureret tua flamma cavernis, Obstrueret summam si quis tibi, Mulciber, Aetnam. Audax Thessalici nuper qui rupe sub Aemi Hesperiae cunctos proceres aciemque senatus Pompeiumque ducem, caussa spectare vetante, Non timuit, fatumque sibi promisit iniquum, Expavit servile nefas, intraque penates Obruitur telis: quem non violasset Alanus, Non Scytha, non fixo qui ludit in hospite Maurus; Hic, cui Romani spatium non sufficit orbis, Parvaque regna putat Tyriis cum Gadibus Indos, Ceu puer imbellis, ceu captis femina muris, Quaerit tuta domus: spem vitae in limine clauso Ponit, et incerto lustrat vagus atria cursu: Non sine rege tamen; quem ducit in omnia secum, Sumturus poenas et grata piacula morti, Missurusque tuum, si non sint tela nec ignes, In famulos, Ptolemaee, caput. Sic barbara Colchis Creditur, ultorem metuens regnique fugaeque, Ense suo fratrisque simul cervice parata Exspectasse patrem. Cogunt tamen ultima rerum Spem pacis tentare ducem: missusque satelles Regius, ut saevos absentia voce tyranni Corriperet famulos, quo bellum auctore moverent. Sed neque ius mundi valuit, neque foedera sancta Gentibus: orator regis pacisque sequester Aestimat in numero scelerum ponenda tuorum, Tot monstris Aegypte nocens. Non Thessala tellus, Vastaque regna Iubae, non Pontus et impia signa Pharnacis, et gelido circumfluus orbis Ibero Tantum ausus scelerum, non Syrtis barbara, quantum Deliciae fecere tuae. Premit undique bellum, Inque domum iam tela cadunt, quassantque penates. Non aries uno moturus limina pulsu, Fracturusque domum; non ulla est machina belli: Nec flammis mandatur opus: sed caeca iuventus Consilii, vastos ambit divulsa penates, Et nusquam totis incursat viribus agmen. Fata vetant, murique vicem Fortuna tuetur. Nec non et ratibus tentatur regia, qua se Protulit in medios audaci margine fluctus Luxuriosa domus. Sed abest defensor ubique Caesar, et hos aditu gladiis, hos ignibus arcet: Obsessusque gerit (tanta est constantia mentis) Expugnantis opus. Piceo iubet unguine tinctas Lampadas immitti iunctis in vela carinis. Nec piger ignis erat per stuppea vincula perque Manantes cera tabulas: et tempore eodem Transtraque nautarum summique arsere ceruchi. Iam prope semustae merguntur in aequore classes, Iamque hostes et tela natant. Nec puppibus ignis Incubuit solis: sed quae vicina fuere Tecta mari, longis rapuere vaporibus ignem: Et cladem fovere Noti, percussaque flama Turbine, non alio motu per tecta cucurrit, Quam solet aetherio lampas discurrere sulco, Materiaque carens atque ardens aere solo. Illa lues clausa paullum revocavit ab aula Urbis in auxilium populos. Nec tempora cladis Perdidit in somnos, sed caeca nocte carinis Insiluit Caesar, semper feliciter usus Praecipiti cursu bellorum, et tempore rapto. Tunc claustrum pelagi cepit Pharon. Insula quondam In medio stetit illa mari, sub tempore vatis Proteos: at nunc est Pellaeis proxima muris. Illa duci geminos bellorum praestitit usus: Abstulit excursus et fauces aequoris hosti; Caesaris auxiliis aditus et libera ponti Ostia permisit. Nec poenas inde Pothini Distulit ulterius sed non qua debuit ira, Non cruce, non flammis, rabido non dente ferarum; Heu facinus! cervix gladio male caesa pependit: Magni morte perit! Nec non, subrepta paratis A famulo Ganymede dolis, pervenit ad hostes Caesaris Arsinoe: quae castra carentia rege, Ut proles Lagea, tenet, famulumque tyranni Terribilem iusto transegit Achillea ferro. Altera, Magne, tuis iam victima mittitur umbris: Nec satis hoc Fortuna putat. Procul absit, ut ista Vindictae sit summa tuae. Non ipse tyrannus Sufficit in poenas, non omnis regia Lagi. Dum patrii veniant in viscera Caesaris enses, Magnus inultus erit. Sed non auctore furoris Sublato cecidit rabies: nam rursus in arma Auspiciis Ganymedis eunt: ac multa secundo Proelia Marte gerunt. Potuit, discrimine summo Caesaris, illa dies in famam et saecula mitti. Molis in exiguae spatio stipantibus armis, Dum parat in vacuus Martem transferre carinas Dux Latius, tota subiti formidine belli Cingitur: hinc densae praetexunt litora classes, Hinc tergo insultant pedites: via nulla salutis, Non fuga, non virtus: vix spes quoque mortis honestae. Non acie fusa, nec magnae stragis acervo Vincendus tunc Caesar erat, sed sanguine nullo, Captus sorte loci. Pendet, dubiusne timeret, Optaretne mori. Respexit in agmine denso Scaevam, perpetuae meritum iam nomina famae Ad campos, Epidamne, tuos, ubi solus apertis Obsedit muris calcantem moenia Magnum.