Ἑρμοῦ τρισμεγίστου βίβλος ἱερὰ πρὸς Ἀσκληπιὸν προσφωνηθεῖσα

Trismegistus loquitur: Deus, deus te nobis, o Asclepi, ut divino sermoni interesses, adduxit, eoque tali, qui merito omnium antea a nobis factorum, vel nobis divino numine inspiratorum, videatur esse religiosa pietate divinior. Quem si intellegens ⟨deum⟩ videris, eris omnium bonorum tota mente plenissimus, si tamen multa sunt bona, et non unum, in quo sunt omnia. Alterum enim alterius consentaneum esse dinoscitur [omnia unius esse aut unum esse omnia]; ita enim sibi est utrumque conexum, ut separari alterum ab alt⟨e⟩ro non possit. Sed de futuro sermone hoc diligenti intentione cognosces.

Tu vero, o Asclepi, procede paululum, Tatque, nobis qui intersit, evoca. Quo ingresso, Asclepius et Hammona[m] interesse suggessit. Trismegistus ait: Nulla invidia Hammona prohibet a nobis; etenim ad eius nomen multa meminimus a nobis esse conscripta, sicuti etiam ad Tat amantissimum et carissimum filium multa physica ⟨di⟩exodicaque quam plurima. Tractatum hunc autem tuo ⟨in⟩scribam nomine. Praeter Hammona nullum vocassis alterum, ne tantae rei religiosissimus sermo multorum interventu praesentiaque violetur. Tractatum enim tota numinis maiestate plenissimum inreligiosae mentis est multorum conscientia publicare.

Hammone etiam adytum ingresso, sanctoque illo quattuor virorum religione et divina [dei] completo praesentia, conpetenti venerabiliter silentio [[ex ore Hermu]] animis singulorum mentibusque pendentibus, ⟨⟨ex ore Hermu⟩⟩ divinus Cupido sic est orsus dicere.

Trism. O Asclepi, omnis humana inmortalis est anima: sed non uniformiter cunctae, sed aliae alio more [vel tempore] ⟨creatae sunt animae⟩; non enim [o Trismegiste] omnis unius qualitatis est anima. Ascl. —⟨Non enim, o Trismegiste, . . . ?⟩ Trism. O Asclepi, ut celeriter de vera⟨e⟩ rationis continentia decidisti! Non enim hoc dixi, omnia unum esse et unum omnia, utpote quae in creatore fuerint omnia, antequam creasset omnia? Nec inmerito ipse dictus est omnia, cuius membra sunt omnia. Huius itaque, qui est unus omnia, vel ipse est creator omnium, in tota hac disputatione curato meminisse.

De caelo cuncta ⟨. . .⟩ in terram et in aquam, et in aera ignis. Solum quod sursum versus fertur vivificum; quod deorsum, ei deserviens. At vero quicquid de alto descendit generans est; quod sursum versus emanat, nutriens. Terra, sola in se ipsa consistens, omnium est ⟨⟨gener⟨anti⟩um⟩⟩ receptrix, omniumque [[generum]] quae accepit restitutrix. Hoc ergo totum, sicut meministi, quod est omnium vel omnia, ⟨constat ex anima et mundo⟩. Anima et mundus a natura conprehensa agitantur, ita omnium multiformi imaginum [ae]qualitate variata, ut infinitae qualitatum ex intervallo species [esse] nascantur, adunatae tamen ad hoc, ut totum unum et ex uno omnia esse videantur.

Caelum ergo, sensibilis deus, administrator est omnium corporum; quorum augmenta detrimentaque sol et luna sortiti sunt. Caeli vero et ipsius [[animae]] et omnium quae [mundo] insunt ipse gubernator est ⟨⟨deus⟩⟩; qui est ⟨⟨omnium generum et omnium specierum per naturam rerum⟩⟩ effector [[deus]]. A supradictis enim omnibus, quorum idem gubernator deus omnium, ⟨⟨animae⟩⟩ frequentatio fertur influens per mundum [et per animam] [[omnium generum et omnium specierum per rerum naturam]]. Mundus autem praeparatus est a deo receptaculum omniformium specierum; natura autem, per species imaginans mundum per quattuor elementa, ad caelum usque producit cuncta dei visibus placitura.

Omnia autem ⟨. . .⟩ desuper pendentia in species dividuntur hoc quo dicturus sum ⟨modo⟩ [genere]. Genera rerum omnium suae species sequuntur, ut sit [ita] ⟨specierum⟩ soliditas genus, species generis particula. Genus ergo deorum ex se deorum faci[e]t species; daemonum genus aeque; hominum similiter, volucrum, et omnium quae in se mundus habet, sui[s] similes species generat genus. Est et aliud animalis genus, sine anima quidem, et tamen non carens sensibus, unde et beneficiis gaudet, et adversis ⟨dolet quibus⟩ minuitur atque vitiatur: omnium dico quae in terra radicum incolumitate vivescunt: quorum species per totam sparsae sunt terram. Ipsud caelum plenum est [deo] ⟨diis: eorum inmortales sunt species⟩. Supradicta autem genera inhabitant usque ad loca [specierum] ⟨deorum⟩; quarum omnium rerum [in]mortales sunt species. Species enim pars est generis, ut homo humanitatis; quam necesse est sequi qualitatem generis sui. Unde efficitur ut, quamvis omnia genera inmortalia sint, species non omnes sint inmortales. Divinitatis enim genus et ipsum et species inmortales sunt. Reliquorum genera [[quorum aeternitas est generis]], quamvis per species occida⟨n⟩t, nascendi fecunditate servantur: ideoque species mortales sunt ⟨⟨quorum aeternitas est generis⟩⟩; ut homo mortalis sit, inmortalis humanitas.

⟨⟨Sunt omnes simillimae generibus suis species;⟩⟩ omnibus tamen generibus omnium generum species miscentur.

⟨Sunt res⟩ quaedam quae ante factae sunt, quaedam quae de his quae factae sunt fiunt. Haec itaque quae fiunt aut ab diis et daemonibus ⟨fiunt⟩, aut ab hominibus. [[Sunt omnes simillimae generibus suis species.]] Corpora enim inpossibile est ⟨ad genus⟩ conformari sine nutu divino, ⟨in⟩ species figurari sine adiutorio daemonum; inanimalia institui et coli sine hominibus non possunt.

Quicunque ergo daemonum, a genere suo defluentes [in speciem], alicuius speciei generis divini proximitate et consortio ⟨generi divino⟩ fortuito coniuncti sunt, diis similes habentur. Quorum vero daemonum species in qualitate sui generis persefacit verant, ⟨. . . . Qui vero . . .,⟩ ii amantes hominum [[ratio]] daemones nuncupantur. Similis est et hominum ⟨⟨ratio⟩⟩, et eo amplior. Multiformis enim variaque generis humani species, et ipsa ⎡a praedictae⎤ desuper veniens, consortio [omnium] aliarum specierum multas et prope omnium ⟨generum⟩ per necessitatem coniunctiones facit. Propter quod et prope deos accedit qui se mente, qua diis iunctus est, divina religione diis iunxerit, et daemonum, qui his iunctus est: humani vero, qui medietate generis sui contenti sunt: et reliquae hominum species his similes erunt, quorum se generis speciebus adiunxerint.

Propter haec, o Asclepi, magnum miraculum est homo, animal adorandum atque honorandum. Hoc enim in naturam dei transit, quasi ipse sit deus: hoc daemonum genus novit, utpote qui [cum] isdem se ortum esse cognoscat: hoc humanae naturae partem in se ipse despicit, alterius partis divinitate confisus. O hominum quanto est natura temperata felicius! Diis cognata divinitate coniunctus est: partem sui, qua terrenus est, intra se despicit: cetera omnia, quibus se necessarium esse caelesti dispositione cognoscit, nexu secum caritatis adstringit. Suspicit caelum: ⟨⟨colit terram⟩⟩. Sic ergo feliciore loco medietatis est positus, ut quae infra se sunt diligat, ipse a se superioribus diligatur. [[Colit terram.]] [[Elementis velocitate miscetur.]] ⟨⟨Omnia illi licent:⟩⟩ acumine mentis in maris profunda descendit; [[omnia illi licent;]] non caelum videtur altissimum, quasi e proximo enim animi sagacitate metitur. ⟨⟨Elementis velocitate miscetur:⟩⟩ intentionem animi eius nulla aeris caligo confundit, non densitas terrae operam eius inpedit, non aquae altitudo profunda despectum eius obtundit. Omnia idem est, et ubique idem est.

Horum omnium generum, quae sunt animalia desuper deorsum radices pervenientes habent: inanimalia autem de imo in superna ⎡viva⎤ radice silvescunt. Quaedam autem duplicibus aluntur alimentis, quaedam simplicibus. Alimenta autem sunt bina animae et corporis, e quibus animalia constant. Anima ⟨ignis et aeris, superiorum⟩ mundi ⟨elementorum,⟩ inquieta semper agitatione nutritur: corpora ex aqua et terra, inferiori⟨bu⟩s mundi elementis, augescunt. [Spiritus, quo plena sunt omnia, permixtus cunctis cuncta vivificat.] Sensu⟨s⟩ [addito ad hominis intellegentiam, quae quinta pars soli homini concessa est ex aethere, [sed] de animalibus cunctis humanos tantum sensus ad divinae rationis intellegentiam exornat, erigit, atque sustollit.

Sed nunc vobis expediam quae coeperam. Dicebam enim [in ipso initio rerum] de coniunctione deorum, qua homines soli eorum dignatione perfruuntur, quicumque etenim hominum tantum felicitatis adepti sunt, ut illum intellegentiae divinae perciperent sensum, qui sensus est divinior in solo deo et in humana intellegentia. Ascl. — Non enim omnium hominum, o Trismegiste, uniformis est sensus? Trism. —Non omnes, o Asclepi, intellegentiam veram adepti sunt, sed imaginem temerario inpetu nulla vera inspecta ratione sequentes decipiuntur, quae in mentibus malitiam parit, et transformat optimum animal in naturam ferae moresque beluarum. De sensu autem et de omnibus similibus, quando et de spiritu, tunc totam vobis praestabo rationem.

Solum enim animal homo duplex est; et eius una pars simplex, quae, ut Graeci aiunt, οὐσιώδης, quam vocamus divinae similitudinis formam; est autem ⟨altera pars⟩ quadruplex, quod ὑλικόν Graeci, nos mundanum dicimus, [e quo factum est corpus,] quo circumtegitur illud quod in homine divinum esse iam diximus, in quo mentis divinitas tecta sola cum cognatis suis, id est mentis purae sensibus, secum ipsa conquiescat tamquam muro corporis saepta.—

Audi ergo, Asclepi. Dominus et omnium conformator, quem recte dicimus deum, quo⟨niam⟩ a se secundum fec [er]it ⟨deum⟩ qui videri et sentiri possit:— eum de⟨u⟩m secundum sensibilem [ita] dixerim non ideo, quod ipse sentiat, ⟨de hoc enim, an ipse sentiat an non, alio dicemus tempore,⟩ sed eo, quoniam videntium sensus incurrit;—quoniam ergo hunc fecit ex se primum et a se secundum, visusque ei pulcher, utpote qui sit omnium bonitate plenissimus, amavit eum ut divinitatis partum suae. Ergo, ut ⎡tantus et⎤ bonus, esse[t] voluit alium, qui illum, quem ex se fecerat, intueri potuisset, simulque et rationis ⟨suae⟩ imitatorem et diligentiae fecit hominem. Voluntas etenim dei ipsa est summa perfectio, utpote cum voluisse et perfecisse uno eodemque temporis puncto conpleat. Cum itaque eum οὐσιώδη ⟨fecisset⟩, et animadverteret eum non posse omnium rerum esse diligentem nisi eum mundano integimento contegeret, texit eum corporea domo, talesque omnes esse praecepit [[ex utraque natura in unum confundens miscensque quantum satis esse debuisset]]. Itaque hominem conformat ex animi et corporis, id est, ex aeterna atque mortali natura, ⟨⟨ex utraque natura in unum confundens miscensque quantum satis esse⟨t⟩ [debuisset,⟩⟩ ut animal ita conformatum utraeque origini suae satisfacere possit, et mirari atque ⟨ad⟩orare caelestia, et [in]colere atque gubernare terrena. ⟨Terrena⟩ [[modo]] autem dico [mortalia] non ⟨⟨modo⟩⟩ aquam et terram, quae duo de quattuor elementis subiecit natura hominibus, sed ea quae ab hominibus aut in his aut de his fiunt, [a]ut ipsius terrae cultus, pascuae, aedificatio, portus, navigationes, communicationes, commodationes alternae, quae est humanitatis inter se firmissimus nexus. ⎡Et⎤ ⟨. . .⟩ mundi partis quae est aquae et terrae; quae pars terrena mundi artium disciplinarumque cognitione atque usu servatur, sine quibus mundum deus noluit esse perfectum. [Placitum enim dei necessitas sequitur, voluntatem comitatur effectus.] [Neque enim credibile est deo displiciturum esse quod placuit, cum et futurum id et placiturum multo ante sciverit.]

Sed, o Asclepi, animadverto ut celeri mentis cupiditate festines audire quomodo homo caeli vel quae in eo sunt dilectum possit habere vel cultum. Audi itaque, ο Asclepi. Dilectus [dei] caeli cum his quae insunt omnibus una est obsequiorum frequentatio. Hanc aliud animal non facit nec divinorum nec mortalium, nisi solus homo. Hominum enim admirationibus, adorationibus, laudibus, obsequiis caelum caelestesque delectantur. Nec inmerito in hominum coetum Musarum chorus est a summa divinitate demissus, scilicet ne terrenus mundus videretur incultior, si modorum dulcedine caruisset, sed potius ut musicatis hominum cantilenis concelebraretur laudibus qui solus omnia aut pater est omnium, atque ita caelestibus laudibus nec in terris harmoniae suavitas defuisset. Aliqui ergo, ipsique paucissimi, pura mente praediti, sortiti sunt caeli suspiciendi venerabilem curam. Quicunque autem ex duplici⟨s⟩ naturae suae confusione ⟨in⟩ inferiorem intellegentiam mole corporis resederunt, curandis elementis hisque inferioribus sunt praepositi. Animal ergo homo ⟨ex parte mortale⟩; non quod is eo minor, quod ex parte mortalis sit, sed ⟨⟨mortalitate auctus esse videatur⟩⟩, ea sorte aptius efficaciusque conpositus ad certam rationem [[mortalitate auctus esse videatur]]. Scilicet quoniam utrumque nisi ex utraque materia sustinere non potuisset, ex utraque formatus est, ut et terrenum cultum et divinitatis posset habere dilectum.

Rationem vero tractatus istius, o Asclepi, non solum sagaci intentione, verum etiam cupio te animi vivacitate percipere. Est enim ratio plurimis incredibilis, integra autem et vera percipienda sanctioribus mentibus. Itaque hinc exordiar. Aeternitatis dominus deus primus est, secundus est mundus, homo est tertius. Effector mundi deus et eorum quae insunt omnium simul cuncta gubernando [[cum]] homine⟨m⟩ ⟨⟨cum⟩⟩ ipso gubernatore⟨m⟩ conposuit. Quod totum suscipiens homo, id est curam propriam diligentiae suae, efficit ut sit ipse et mundus uterque ornamento sibi; ut ex hac ⟨h⟩om⟨i⟩nis divina conpositione mundus (Graece rectius κόσμος⟩ dictus esse videatur. Is novit se, novit et mundum, scilicet ut meminerit quid partibus conveniat suis, quae sibi utenda, quibus sibi inserviendum sit recognoscat, laudes gratesque maximas agens deo, eius imaginem venerans, non ignarus se etiam secundam esse imaginem dei: cuius sunt imagines duae mundus et homo, [[unde efficitur ut]] quoniam est ⟨et⟩ ipsius una conpago. ⟨⟨Nam ut homo ex utraque parte possit esse plenissimus, quaternis eum utriusque partis elementis animadverte esse formatum:⟩⟩ ⟨⟨unde efficitur ut⟩⟩ parte ⟨⟨divina⟩⟩, quae ex animo et sensu, spiritu atque ratione [divinus] est, velut ex elementis superioribus, inscendere posse videatur in caelum, parte vero mundana, quae constat ex igne et aqua ⟨et terra⟩ et aere, mortalis resistat in terra, ne curae omnia suae mandata vidua desertaque dimittat. Sic enim humanitas, ex parte divina, ex alia parte a effecta mortalis est, in corpore consistens.

Est autem mensura eius utriusque, id est hominis, ante omnia religio, quam sequitur bonitas. Ea demum tunc videtur esse perfecta, si contra cupiditatem ⟨⟨virtute munita⟩⟩ alienarum omnium rerum sit despectus [[virtute munita]]. Sunt ab omnibus cognationis divinae partibus aliena omnia, quaecunque terrena corporali cupiditate possidentur; quae merito [possessionum nomine nuncupantur], quoniam non nata nobiscum, sed postea a nobis possideri coeperunt, idcirco etiam possessionum nomine nuncupantur. Omnia ergo huiusmodi ab homine aliena sunt, etiam corpus, ut et ea quae adpetimus, et illud, ex quo adpetentiae nobis est vitium, despiciamus. Ut enim meum animum rationis ducit intentio, homo hactenus esse debuit, ut contemplatione divinitatis partem quae sibi [[iuncta mortalis est]] mundi inferioris necessitate servandi ⟨⟨iuncta mortalis est⟩⟩ despiciat atque contemnat. [[Nam ut homo ex utraque parte possit esse plenissimus, quaternis eum utriusque partis elementis animadverte esse formatum,]] [manibus et pedibus utrisque binis, [aliisque] corporis membris, quibus inferiori, id est terreno, mundo deserviat, illis vero partibus quattuor animi, ⟨⟨ratione⟩⟩, sensu[s], memoria[e], atque providentia[e], quarum [[ratione]] ⟨usu⟩ cuncta divina norit atque suspiciat.]

Trism. [Unde efficitur ut rerum diversitates, qualitates, effectus, quantitates suspiciosa indagatione sectetur, retardatus vero gravi⟨s⟩ [et] nimium corporis vitio has naturae rerum causas quae verae sunt proprie pervidere non possit.]

Hunc ergo sic effectum conformatumque et tali ministerio obsequioque praepositum a summo deo, eumque [conpetenter] munde mundum servando, deum pie colendo, digne et conpetenter in utroque dei voluntati parentem, talem quo munere credis esse munerandum,—siquidem, cum dei opera sit mundus, eius pulchritudinem qui diligentia servat atque auget, operam suam cum dei voluntate coniungit, cum speciem, quam ille divina intentione formavit, adminiculo sui corporis diurno opere curaque conponit,—nisi eo, quo parentes nostri munerati sunt, quo etiam nos quoque munerari, si fuerit divinae pietati conplacitum, optamus piissimis votis, id est, ut emeritos atque exutos mundana custodia, nexibus mortalitatis absolutos, naturae superioris partis, id est divinae, puros sanctosque restituat?— Ascl. Iuste et vere dicis, o Trismegiste.

— Trism. Haec est enim merces pie sub deo, diligenter cum mundo viventibus. Secus enim inpieque qui vixerint, et reditus denegatur in caelum, et constituitur in corpora alia, indigna animo sancto, [et] foeda migratio. Ascl. —Ut iste rationis sermo processit, o Trismegiste, futurae aeternitatis spe animae in mundana vita periclitantur.— Trism. Sed aliis incredibile, aliis fabulosum, aliis forsitan videatur esse deridendum. Res enim dulcis est in hac corporali vita qui capitur de possessionibus fructus: quae res animam obtorto, ut aiunt, detinet collo, ut in parte sui qua mortalis est inhaereat.

Nec sinit partem divinitatis agnoscere invidens inmortalitate malignitas. Ego enim tibi quasi praedivinans dixero nullum post nos habiturum dilectum simplicem [qui est] philosophiae, quae sola est in cognoscenda divinitate frequens obtutus et sancta religio. Multi etenim ⟨⟨inconprehensibilem philosophiam efficient,⟩⟩ et eam multifaria ratione confundent. Ascl. —Quomodo ergo [multi [[inconprehensibilem philosophiam efficiunt]], aut quemadmodum eam multifaria ratione confundunt]?

— Trism. O Asclepi, hoc modo: in varias disciplinas nec conprehensibiles eam callida commentatione miscentes, ἀριθμητικὴν et musicen et geometriam. Puram autem philosophiam, eamque ⟨e⟩ divina tantum religione pendentem, tantum intendere in reliquas oportebit, ut apocatastasis astrorum, stationes praefinitas cursu⟨u⟩mque commutationes numeris constare miretur; terrae vero dimensiones, [[qualitates, quantitates,]] maris profunda, ⟨aeris . . . ⟩, ignis vim, et horum omnium ⟨⟨qualitates, quantitates,⟩⟩ effectus naturasque cognoscens miretur, adoret atque conlaudet artem mentemque divinam. Musicen vero nosse nihil aliud est nisi cunctarum [omnium] rerum ordinem scire, quaeque sit ⟨omnes res⟩ divina ratio sortita: ordo enim rerum singularum in unum omnium artifici ratione conlata⟨rum⟩ concentum quendam melo divino a dulcissimum verissimumque confici[e]t.

[Et de his sit hucusque tractatus: de spiritu vero et de his similibus hinc sumatur exordium.]

Fuit deus et ὕλη ⎡quem Graece credimus mundum⎤. [Et mundo comitabatur spiritus, vel inerat mundo spiritus, sed non similiter ut deo: nec deo ⟨. . .⟩.] Haec, de quibus mundus, idcirco non erant, qu⟨i⟩a n⟨a⟩ta non erant; sed in eo iam tunc erant unde nasci habuerunt. [Non enim ea sola non nata dicuntur quae necdum nata sunt, sed ea ⟨etiam quae . . .⟩ . ⟨. . . ⟩ quae carent fecunditate generandi, ita ut ex his nihil nasci possit.]

Quaecunque ergo sunt quibus inest natura generandi, haec et generabilia sunt: de quibus nasci potest ⟨aliquid⟩, tametsi e ex se nata sunt. Neque enim dubitatur ex his quae ex se nata sunt facile nasci posse ⟨. . .⟩. ⟨. . .⟩ de quibus cuncta nascuntur.

Deus ergo sempiternus, deus aeternus: nec nasci potest nec potuit: hoc est, hoc fuit, hoc erit semper. Haec ergo est, quae ex se tota est, natura dei.

ὕλη autem ⟨vel mundi natura⟩ [et spiritus], quamvis nata non videa[n]tur, a principio tamen in se nascendi procreandique vim posside[n]t atque naturam. Fecunditatis etenim initium in qualitate [naturae] ⟨materiae⟩ est, quae et conceptus et partus in se possidet vim atque [materiam] ⟨naturam⟩. Haec itaque sine alieno conceptu est sola generabilis, ⟨⟨quae utique in se vim totius naturae habet.⟩⟩

At vero ea, quae vim solam concipiendi habent ex alterius commixtione naturae, ita discernenda sunt, ut ⟨. . .⟩. Sic locus mundi cum his quae in se sunt vide[a]tur esse non natus [[qui utique in se vim totius naturae habet]]: locum autem dico in quo sint omnia. Neque enim haec omnia esse potuissent, si locus deesset qui omnia sustinere potuisset. Omnibus enim rebus quae fuerint praecavendum est loco: nec qualitates etenim nec quantitates nec positiones nec effectus dinosci potuissent earum rerum quae nusquam sunt.

Sic ergo et mundus quamvis natus non sit, in se tamen omnium naturas habet, utpote qui his omnibus ad concipiendum fecundissimos sinus praestet.

Hoc est ergo totum qualitatis ⟨diversae, prout natura est⟩ materiae, quae creabilis est, tametsi creata non est. Sicuti enim [in] natura materiae [qualitas] ⟨bonitatis⟩ fecunda est, sic et malignitatis eadem est aeque fecunda.

Ne ergo dix⟨er⟩i⟨tis⟩, o Asclepi et ⟨Tat et⟩ Hammon, quod a multis dicitur: ⟨⟨dicunt enim [ipsi] deum debuisse omnifariam mundum a malitia liberare.⟩⟩ [[Non poterat deus incidere atque avertere a rerum natura malitiam.]] Quibus respondendum nihil omnino est: vestri tamen causa et haec prosequar quae coeperam, et rationem reddam. ⟨⟨Non poterat deus incidere atque avertere a rerum natura malitiam⟩⟩: [[dicunt enim ipsi deum debuisse omnifariam mundum a malitia liberare:]] ita enim in mundo est, ut quasi membrum ipsius esse videatur. Provisum cautumque est, quantum rationabiliter potuisset, a summo deo, tunc cum sensu, disciplina, intellegentia mentes hominum est munerare dignatus. Hisce enim rebus, quibus ceteris antestamus animalibus, solis possumus malitiae fraudes, dolos, vitiaque vitare. Ea enim qui, antequam his inplicitus est, ex aspectu vitarit, is homo est divina intellegentia prudentiaque munitus: fundamentum est enim disciplinae in summa bonitate consistens. [Spiritu autem ministrantur omnia et vegetantur in mundo] [[qui quasi organum vel machina summi dei voluntati subiectus est.]]

[Itaque ⟨haec⟩ hactenus a nobis intellegantur.]

Spiritu vero, ⟨⟨qui quasi organum vel machina summi dei voluntati subiectus est,⟩⟩ agitantur sive gubernantur omnes in mundo species, unaquaeque secundum naturam suam a deo distributam sibi. ὕλη autem (vel mundus) omnium est ⟨formarum⟩ receptaculum; omniumque agitatio atque frequentatio ⟨. . .⟩. Quorum deus gubernator, dispensans omnibus [[quantum]] rebus mundanis ⟨⟨quantum⟩⟩ unicuique necessarium est: spiritu vero inplet omnia, ut cuiusque naturae qualitas est inaltata.

[[Est enim cava mundi rotunditas in modum sphaerae, ipsa sibi qualitatis vel formae suae causa invisibilis tota; quippe cum quemcumque in ea summum subter despiciendi causa delegeris locum, ex eo, in imo quid sit, videre non possis: propter quod multis loci[s] instar qualitatemque habere creditur. Per formas enim solas specierum, quarum imaginibus videtur insculpta, quasi visibilis creditur, cum depicta monstratur: re autem vera est sibi ipsi invisibilis semper. Ex quo eius imum, vel pars ⟨ima⟩, si locus ⟨imus⟩ est in sphaera, Graece Ἅιδης dicitur, siquidem ἰδεῖν Graece videre dicatur, quo⟨d⟩ visu imum sphaerae careat. Unde et ideae dicuntur species, quod sint visibiles formae. Ab eo itaque quod visu priventur, Graece Ἅιδης, ab eo quod in imo sphaerae sint, Latine inferi nuncupantur.]]

⟨⟨De inani vero, quod etiam magnum videtur esse quam plurimis, sic sentio: inane nec esse aliquid nec esse potuisse nec futurum umquam. Omnia enim mundi sunt membra plenissima [[ut ipse mundus sit plenus atque perfectus]] corporibus qualitate formaque diversis et speciem suam habentibus et magnitudinem, ⟨⟨ut ipse mundus sit plenus atque perfectus⟩⟩. Quorum unum est alio maius, aut alio [aliud] minus, et validitate et tenuitate diversa. Nam et quaedam eorum validiora facilius videntur, sicuti et maiora: minora vero aut tenuiora aut vix videri aut omnino non possunt: quas [[solum]] res esse adtrectatione ⟨⟨solum⟩⟩ cognoscimus. Unde contigit multis credere haec non esse corpora, et esse inanes locos; quod est inpossibile. [Sicuti enim] ⟨⟨Nec istud enim⟩⟩ quod dicitur extra mundum, si tamen est aliquid, [[nec istud enim]] ⟨inane⟩ ⟨⟨esse⟩⟩ credo, sic adeo plenum [[esse]] intellegibilium rerum, id est divinitati suae similium: ut hic etiam sensibilis mundus qui dicitur sit plenissimus corporum et animalium naturae suae et qualitati convenientium. Quorum facies non omnes videmus ⟨pares⟩, sed quasdam ultra modum grandes, quasdam brevissimas, ⟨cum⟩ [aut] propter spatii interiecti longitudinem [aut quod acie sumus obtunsi] tales nobis esse videantur; ⟨quaedam⟩ aut⟨em⟩ omnino propter nimiam brevitatem ⟨aut tenuitatem non videmus, ut⟩ multis non esse credantur.

Similiter vero de loco dicendum est; quod vocabulum solum intellectu caret. Locus enim ex eo cuius est quid sit apparet: principali enim dempto, nominis significatio mutilatur. Quare aquae locus, ignis locus, aut his similium, recte dicemus. Sicuti enim inane esse aliquid inpossibile est, sic et locus solus quid sit dinosci non potest. Nam si posueris locum sine eo cuius est, inanis videbitur locus; quem in mundo esse non credo. Quod si inane nihil est, nec per se quid sit locus apparet. [[nisi ei aut longitudinis aut latitudinis aut altitudinis addideris ut corporibus hominum signa.]] ⟩⟩

⟨. . .⟩ Mundus itaque nutrit corpora, animas spiritus. Sensus autem ⟨his accedit⟩, quo dono caelesti sola felix sit humanitas; neque enim omnes, sed pauci, quorum ita mens est, ut tanti beneficii capax esse possit. Ut enim sole mundus, ita mens humana isto clarescit lumine, et eo amplius. Nam sol quicquid inluminat, aliquando terrae interiectu interveniente nocte eius privatur lumine: sensus autem cum semel fuerit animae commixtus humanae, fit una ex bene coalescente commixtione [materia] ⟨natura⟩, ita ut numquam huiusmodi mentes caliginum impediantur erroribus.

Unde iuste sensum deorum animam dixerunt. Ego vero nec eorum dico omnium, sed magnorum quorumdam et principalium.

— Ascl. Quos dicis [vel rerum capita vel initia primordiorum], o Trismegiste?— Trism. Magna tibi pando, et divina nudo mysteria, cuius rei initium facio exoptato favore caelesti. Deorum genera multa sunt, eorumque omnium pars intellegibilis, alia vero sensibilis. Intellegibiles dicuntur non ideo, quod putentur non subiacere sensibus nostris; magis enim ipsos sentimus quam eos quos visibiles nuncupamus, sicuti disputatio perdocebit, et tu, si intendas, poteris pervidere. Sublimis etenim ratio [[eoque]] divin[i]or⟨um⟩, ⟨⟨eoque⟩⟩ ultra hominum mentes intentionesque consistens, si non attentiore aurium obsequio verba loquentis acceperis, transvolabit et transfluet, aut magis refluet suique se fontis liquoribus miscebit.—

⟨⟨ Ascl. Haec ergo ipsa ⟨divinorum⟩, ut dicis, ⟨ratio⟩ quae est, o Trismegiste?—⟩⟩

⟨. . .⟩ Sunt ergo omnium ⎡specierum⎤ principes dii ⟨intellegibiles⟩ ⟨⟨quorum est [princeps] ⟨appellatio⟩ οὐσιά⟨ρχαι⟩.⟩⟩ Hos consecuntur dii [[quorum est princeps οὐσία]] hi sensibiles, utriusque originis consimiles suae, qui per sensibilem naturam conficiunt omnia, alter per alterum, unusquisque opus suum inluminans.

Caeli, vel quidquid est quod eo nomine conprehenditur, οὐσιάρχης est Iuppiter ⟨ὕπατος⟩; per caelum enim Iuppiter omnibus praebet vitam.

> [Solis οὐσιάρχης lumen est; bonum enim luminis per orbem nobis solis infunditur.]

⟨Decanorum⟩ [[XXXVI quorum vocabulum est Horoscopi]], id est, eodem loco semper defixorum siderum ⟨⟨XXXVI quorum vocabulum est Horoscopi⟩⟩, horum οὐσιάρχης (vel princeps) est quem Παντόμορφον (vel Omniformem) vocant, qui [diversis] speciebus ⟨singulis⟩ diversas formas facit.

Septem sphaerae quae vocantur habent οὐσιάρχΗΝ, id est sui principem, quam Fortunam dicunt aut Εἱμαρμένην, ⟨a⟩ qua immutantur omnia lege naturae, stabilitate firmissima sempiterna agitatione variata.

Aer vero organum est vel machina omnium, per quam omnia fiunt; est autem οὐσιάρχης huius secundus ⟨vitae⟩

⟨⟨dispensator, qui [est] inter caelum et terram obtinet locum, quem Iovem ⟨νέατον⟩ vocamus.

Terrae vero et mari dominatur Iuppiter Plutonius; et hic nutritor est animantium mortalium et fructiferarum ⟨ar⟩borum omnium, ⟨cuius⟩ viribus fructus [arbusta et] terra⟨e⟩ vegetantur.

Aliorum vero vires et effectus per omnia quae sunt distribuuntur.⟩⟩

⟨Hoc modo coniuncta sunt in⟩mortalibus mortalia [et his similia], ⟨⟨sensibiliaque insensibilibus adnexa sunt; summa vero gubernationis summo illi domino paret.⟩⟩ His ergo ita se habentibus, ab imo ad summum se admoventibus sic sibi conexa sunt omnia, pertinentia ad se, [at de mortalibus mortalia] [[sensibiliaque insensibilibus adnexa sunt; summa vero gubernationis summo illi domino paret]] [vel] ⟨ut videantur⟩ esse non multa, aut potius unum. Ex uno etenim cuncta pendentia ex eoque defluentia, cum distantia videntur, creduntur esse quam plurima, adunata vero, unum. [vel potius duo, unde fiunt omnia, et a quo fiunt, id est, de materia qua fiunt, et ex eius voluntate cuius nutu efficiuntur.]

⟨⟨Hic ergo sensibilis qui dicitur mundus receptaculum est omnium sensibilium specierum ⟨⟨vel⟩⟩ qualitatum [[vel]] cοporum; quae omnia sine deo vegetari non possunt. Omnia enim deus, et ab eo omnia, et eius omnia voluntatis ⟨⟨et prudentiae inimitabilis⟩⟩. Quod totum est bonum ⟨et⟩ decens, [[et prudens inimitabile]] et ipsi soli sensibile atque intellegibile: et sine hoc nec fuit aliquid nec est nec erit. Omnia enim ab eo et in ipso et per ipsum, et variae et multiformes qualitates, et magnae quantitates et omnes mensuras excedentes magnitudinis, et omniformes species. Quae si intellexeris, o Asclepi, gratias acturus es deo.

Sin totum animadvertes, vera ratione perdisces mundum ipsum sensibilem et quae in eo sunt omnia a superiore illo mundo quasi [ex] vestimentum esse contexta.⟩⟩

⟨⟨Est enim ⟨ὕλη⟩

cava mundi rotunditas in modum spherae

ipsa sibi qualitatis vel formae suae causa invisibilis tota:

quippe cum quemcumque in ea summum subter despiciendi causa delegeris locum, ex eo, in imo quid sit, videre non possis:

propter quod multis loci[s] instar qualitatemque habere creditur. Per formas enim solas specierum, quarum imaginibus videtur ⟨⟨quasi⟩⟩ insculpta, [[quasi]] visibilis creditur:

cum depicta monstratur:

re autem vera est sibi ipsi invisibilis semper,

ex quo eius imum, vel pars ⟨ima⟩, si locus est ⟨imus⟩ in sphaera, Graece Ἅιδης dicitur, siquidem ἰδεῖν Graece videre dicatur, quo⟨d⟩ visu imum sphaerae careat: unde et ideae dicuntur species,

quod sunt visibiles formae ⟨⟨[specierum omnium] quae ⟨omnibus⟩ insunt uniuscuiusque, sicuti est, tota substantia.⟩⟩

Ab eo itaque quod visu priventur, Graece Ἅιδης, ab eo quod in imo sphaerae sunt, Latine inferi nuncupantur.⟩⟩

⟨. . .⟩ ⟨⟨Species enim, quae divina est, incorporalis est, ut quicquid mente conprehenditur.

Cum itaque haec duo, ex quibus constant [forma et] corpora, incorporalia sint,⟩⟩ ⟨. . .⟩.

⟨⟨Unumquodque enim [genus] animal[ium], o Asclepi, ⟨generis⟩ cuiuscunque, vel mortalis vel inmortalis, vel rationalis ⟨vel inrationalis, sive sit animans sive sine anima sit, prout cuique est genus, sic singula generis sui imagines habent. Et quamvis unumquodque animal[is genus] omnem generis sui possideat formam, in eadem forma singula tamen sui dissimilia sunt: ut hominum genus quamvis sit uniforme, ut homo dinosci ex aspectu possit, singuli tamen in eadem forma sui dissimiles sunt. [[Species enim, quae divina est, incorporalis est, et quicquid mente conprehenditur. Cum itaque haec duo ex quibus constant forma et corpora incorporalia sint,]] ⟨Etenim⟩ inpossibile est formam unamquamque alteri simillimam nasci horarum et climatum distantibus punctis; sed inmutantur totiens, quot hora momenta habet circuli circumcurrentis, in quo est ille Omniformis quem diximus deus. Species ergo permanet, ex se totiens pariens imagines tantas tamque diversas, quanta habet conversio mundi momenta; qui⟨a⟩ mundus in conversione mutatur, species vero nec mutatur nec convertitur. Sic generum [[singulorum]] formae sunt permanentes, ⟨⟨singula⟩⟩ in eadem [[sua]] forma ⟨⟨sui⟩⟩ dissimilia.—

Ascl. Et mundus speciem mutat, o Trismegiste?— Trism. Vides ergo, o Asclepi, tibi omnia quasi dormienti esse narrata. Quid est enim mundus, aut ex quibus constat, nisi ex omnibus natis? Ergo hoc vis dicere de caelo, terra, et elementis. Nam quae alia magis frequenter mutantur in species? Caelum umescens vel arescens, vel frigescens vel ignescens, vel clarescens vel sordescens, in una caeli specie hae sunt quae saepe alternantur species. Terra vero speciei suae multas inmutationes habet semper, et cum parturit fruges, et cum eadem partus nutricat suos, fructuum omnium cum reddit varias diversasque qualitates et quantitates [[atque stationes aut cursus]], et ante omnia arborum ⟨⟨qualitates⟩⟩, florum, bacarum [[qualitates]] odores, sapores [[species]]. ⟨⟨A[t]qua stationes aut cursus⟩⟩ ⟨mutat.⟩ Ignis facit conversiones plurimas, atque divinas ⟨recipit⟩ ⟨⟨species⟩⟩. Solis etenim et lunae omniformes imagines sunt; sunt enim quasi speculorum nostrorum similes, imaginum similitudines aemulo splendore reddentium.—⟩⟩ ⟨ * * * * * *⟩

Ascl. Alia haec iterum ratio quae est, o Trismegiste? — Trism. Talis, o Asclepi. Deus etenim vel pater vel dominus omnium quocumque [alio] nomine [[ab hominibus sanctius religiosiusque]] nuncupatur [quod] inter nos intellectus nostri causa, ⟨⟨ab hominibus sanctius religiosiusque⟩⟩ debet esse sacratum tanti [[etenim]] numinis contemplatione: nullo ⟨⟨etenim⟩⟩ ex his nominibus eum definite nuncupabimus. Si enim vox hoc est, ex aere spiritu percusso sonus, declarans omnem hominis ⎡voluntatem vel sensum⎤ quem forte ex sensibus mente perceperit, cuius nominis tota substantia paucis conposita syllabis definita atque circumscripta est, ut esset in homine necessarium vocis auriumque commercium, simul etiam et sensus et spiritus et aeris ⟨nomina⟩ et omnia in his aut per haec aut de his nomen est totum dei. Non enim spero totius maiestatis effectorem omniumque rerum patrem vel dominum uno posse quamvis e multis conposito nuncupari nomine, hunc vero innomine⟨m⟩ vel potius omninomine⟨m⟩ ⟨⟨esse⟩⟩, siquidem is sit unus [et] omnia, ut sit necesse aut omnia [[esse]] eius nomine, aut ipsum omnium nominibus nuncupari.

Hic ergo, solus [ut] omni[a] utriusque sexus fecunditate plenissimus, semper bonitatis praegnans suae, parit semper quicquid voluerit procreare. Voluntas eius ⟨⟨eadem⟩⟩ est bonitas omnis. Haec [[eadem]] bonitas omnium rerum est ex divinitate eius nata [natura], uti sint omnia ⟨fecunda⟩ [[sicuti sunt et fuerunt]], et futuris omnibus dehinc ⟨⟨sicuti sunt et fuerunt⟩⟩ natura[m] ex se nascendi sufficiat. Haec ergo ratio, o Asclepi, tibi sit reddita, quare et quomodo fiant omnia ⟨utriusque sexus⟩.

— Ascl. Utriusque sexus ergo deum dicis, o Trismegiste? — Trism. Non deum solum, Asclepi, sed omnia animalia et inanimalia. Inpossibile est enim aliquid eorum quae sunt infecundum esse: fecunditate enim dempta ex omnibus quae sunt, inpossibile erit semper esse quae sunt. Ego enim et ⎡in naturam et sensum et naturam⎤, et mundum dico in se continere naturam et nata omnia conservare. Procreatione enim uterque plenus est sexus, et eius utriusque conexio aut, quod est verius, unitas inconprehensibilis est; quem sive Cupidinem sive Venerem sive utrumque recte poteris nuncupare. Hoc ergo omni vero verius manifestiusque mente perci⟨p⟩to, quod ex ⟨d⟩om⟨i⟩no illo totius naturae deo hoc sit cunctis in aeternum procreandi inventum tributumque mysterium, cui summa caritas, laetitia, hilaritas, cupiditas, amorque divinus innatus est. Et dicendum foret quanta sit eius mysterii vis atque necessitas, nisi ex sui contemplatione unicuique ex intimo sensu nota esse potuisset. Si enim illud extremum temporis ⟨⟨animadvertas⟩⟩, quo ex crebro adtritu ⟨eo⟩ pervenimus ut utraque in utramque ⟨se⟩ fundat natura, progeniem [[animadvertas]] ut altera ⟨emittat⟩, avide altera rapiat interiusque recondat, denique eo tempore ex commixtione communi et virtutem feminae marum adipiscuntur, et mares femineo torpore lassescunt. Effectus itaque huius tam blandi necessariique mysterii in occulto perpetratur, ne vulgo inridentibus inperitis utriusque naturae divinitas ex commixtione sexus cogatur erubescere, multo magis etiam si visibus inreligiosorum hominum subicia[n]tur.

Sunt autem non multi, aut admodum pauci, ita ut numerari etiam ⟨⟨possint⟩⟩, in mundo [[possint]] religiosi, [[unde contingit in multis remanere malitiam,]] defectu prudentiae scientiaeque rerum omnium quae sunt, ⟨⟨unde contingit in multis remanere malitiam⟩⟩. Ex intellectu enim rationis divinae, qua constituta sunt omnia, contemptus ⟨⟨mundi totius⟩⟩ medelaque nascitur vitiorum [[mundi totius]]: perseverante autem inperitia atque inscientia, vitia omnia convalescunt, vulnerantque animam insanabilibus ⎡vitiis⎤; quae infecta isdem atque vitiata quasi venenis tumescit, nisi eorum quorum animarum disciplina et intellectus summa curatio est.

Si solis ⟨his⟩ ergo et paucis hoc proderit, dignum est hunc persequi ⟨⟨tractatum⟩⟩, atque expedire [[tractatum]] quare solis hominibus intellegentiam et disciplinam divinitas suam sit inpertire dignata. Audi itaque. Deus pater et dominus cum post deos homines efficeret, ex parte corruptiore mundi et ex divina pari lance conponderans, vitia contigit mundi, corporibus commmixta, remanere, et alia propter cibos ⟨intrare⟩ victumque quem necessario habemus cum omnibus animalibus communem; quibus de rebus necesse est cupiditatum desideria et reliqua mentis vitia animis humanis insidere. Diis vero, utpote ex mundissima parte mater⟨i⟩ae effectis, et nullis indigentibus rationis disciplinaeque adminiculis, quamvis inmortalitas et unius semper aetatis vigor ipse sit eis ⟨omni efficacior⟩ prudentia et disciplina, tamen [[propter unitatem rationis]] pro disciplina et pro intellectu [[ne ab his essent alieni]] ordinem necessitatis lege conscriptum aeterna [lege] constituit: homines ex animalibus cunctis [de] solos ratione disciplinaque ⟨indigere⟩ cognoscens, per quae vitia corporum [homines] avertere atque abalienare potuissent, ⟨⟨propter ⟨ea his comm⟩unitatem rationis⟩⟩ ⟨dedit, simul⟩ ipsis, ⟨⟨ne a diis essent alieni,⟩⟩ [ad] inmortalitatis spem intentionemque protendens. Denique et ⎡bonum⎤ hominem et qui posset inmortalis esse ex utraque natura conposuit, divina atque mortali: et sic conpositum ⟨⟨hominem⟩⟩ per voluntatem dei [[hominem]] constitutum est esse meliorem et diis, qui sunt ex sola inmortali natura formati, et omnium mortalium, Propter quod homo, diis cognatione coniunctus, ipsos religione et sancta mente veneratur, diique etiam pio affectu humana omnia respiciunt atque custodiunt.

Et quoniam de cognatione et consortio hominum deorumque nobis inducitur sermo, potestatem hominis, o Asclepi, vimque cognosce. Dominus et pater vel, quod est summum, deus ut effector est deorum caelestium, ita homo fictor est deorum qui in templis sunt humana proximitate contenti; et non solum inlumina[n]tur, verum etiam inlumina[n]t, nec solum ad deum proficit, verum etiam conformat deos. Miraris, o Asclepi, an numquid et tu diffidis, ut multi? — Ascl. Confundor, o Trismegiste: sed tuis verbis libenter adsensus, felicissimum hominem iudico, qui sit tantam felicitatem consecutus. — Trism. Nec inmerito miraculo dignus est, qui est omnium maximus. Deorum genus ⟨caelestium⟩ omnium confes⟨s⟩ione manifestum est de mundissima parte mater⟨i⟩ae esse prognatum, signaque eorum sola quasi capita pro omnibus esse. Species vero deorum quas conformat humanitas ex utraque natura conformatae sunt, ex divina, quae est purior multoque ⎡divinior⎤, et ex ea quae infra homines est, id est ex materia qua fuerint fabricatae; et non solum capitibus solis, sed membris omnibus totoque corpore figurantur. Ita humanitas, semper memor naturae et originis suae, in illa divinitatis imitatione perseverat, ut, sicuti pater ac dominus, ut sui similes essent, deos fecit aeternos, ita humanitas deos suos ex sui vultus similitudine a figuraret.

An ignoras, o Asclepi, quod Aegyptus imago sit caeli, aut, quod est verius, ⟨. . .⟩ translatio aut descensio omnium quae gubernantur atque exercentur in caelo? Et si dicendum est verius, terra nostra mundi totius est templum. Et tamen, quoniam praescire cuncta prudentes decet, istud vos ignorare fas non est: futurum tempus est, cum adpareat Aegyptios incassum pia mente divinitatem sedula religione servasse; et omnis ⟨d⟩eorum sancta veneratio in inritum casura ⟨est, vel⟩ frustrabitur. E terris enim est ad caelum recursura divinitas, linqueturque Aegyptus, terraque, sedes religionum quae fuit, viduata numinum praesentia destituetur. Alienigenis enim regionem istam terramque complentibus, non solum neglectum religionum ⟨. . .⟩

sed, quod est durius, quasi de legibus a religione, pietate, cultuque divino statuetur praescripta poena prohibitio.

⟨⟨et inhabitabit Aegyptum Scythes aut Indus aut aliquis talis [i]de[st] vicina barbaria.⟩⟩ Tunc terra ista sanctissima, sedes delubrorum atque templorum, sepulcrorum erit mortuorumque plenissima. [[O Aegypte, Aegypte, religionum tuarum solae supererunt fabulae, eaeque incredibiles posteris tuis, solaque supererunt verba lapidibus incisa tua pia facta narrantibus]] [[et inhabitabit Aegyptum Scythes aut Indus aut aliquis talis, id est vicina barbaria.]] [Divinitas enim repetet caelum, deserti homines toti morientur, atque ita Aegyptus deo et homine viduata deseretur.] Te vero appello, sanctissimum flumen, tibique futura praedico: torrenti sanguine plenus adusque ripas erumpes, undaeque divinae non solum polluentur sanguine, sed totae ⟨cor⟩rumpentur. [[Et vivis multo maior numerus erit sepulchorum; superstes vero qui foret, lingua sola cognoscetur Aegyptius, actibus vero videbitur alienus.]

Quid fies, o Asclepi? Et his amplius multoque deterius ipsa Aegyptus suadebitur, inbueturque peioribus malis; quae sancta quondam, divinitatis amantissima, deorum in terra suae religionis merito sola deductio, sanctitatis et pietatis magistra, erit maximae crudelitatis exemplum: ⟨⟨et vivis multo maior numerus erit sepulchrorum; superstes vero qui fuerit, lingua sola cognoscetur Aegyptius, actibus vero videbitur alienus.⟩⟩ ⟨⟨O Aegypte, Aegypte, religionum tuarum solae supererunt fabulae, eaeque incredibiles posteris tuis, solaque supererunt verba lapidibus incisa tua pia facta narrantibus.⟩⟩ Et tunc taedio hominum non admirandus videbitur mundus nec adorandus. Hoc totum bonum, quo melius nec fuit nec est nec erit quod videri possit, periclitabitur, eritque grave hominibus, ac per hoc contemnetur; nec diligetur totus hic mundus, dei opus inimitabile, gloriosa constructio, bonum multiformi imaginum varietate conpositum, machina voluntatis dei in suo opere absque invidia ⟨homini⟩ suffragantis, in unum omnium, quae venerari, laudari, amari denique a videntibus possunt, multiformis adunata congestio. Nam et tenebrae praeponentur lumini, et mors vita utilior iudicabitur; nemo suspiciet caelum; religiosus pro insano, inreligiosus putabitur prudens, furiosus fortis, pro bono habebitur pessimus. Anima enim et omnia circum eam, quibus aut inmortalis nata est aut inmortalitatem se consecuturam esse praesumit, secundum quod vobis exposui, non solum risui, sed etiam putabitur vanitas.

Sed mihi credite, et capitale periculum constituetur in eum qui se mentis religioni dederit. Nova constituentur iura, lex nova.

Nihil sanctum, nihil religiosum nec caelo nec caelestibus dignum audietur aut mente credetur.

⟨. . .⟩ Fit deorum ab hominibus dolenda secessio: soli nocentes angeli remanent, qui humanitate commixti ad omnia audaciae mala miseros manu iniecta compellunt, in bella, in rapinas, in fraudes et in omnia quae sunt animarum naturae contraria. Tunc nec terra constabit, nec navigabitur mare, nec caelum astrorum cursibus ⟨. . .⟩, nec siderum cursus constabit in caelo; omnis vox divina necessaria taciturnitate mutescet; fructus terrae conrumpentur, nec fecunda tellus erit, et aer ipse maesto torpore languescet.

Haec et talis senectus veniet mundi; inreligio, inordinatio, inrationabilitas, bonorum omnium ⟨. . .⟩.

Cum haec cuncta contigerint, o Asclepi, tunc ille dominus et pater, deus primipotens et ⎡unius gubernator dei⎤, intuens in mores factaque [voluntaria], voluntate sua, quae est dei benignitas, vitiis resistens et corruptelae omnium, errorem revocans, malignitatem omnem vel inluvione diluens, vel igne consumens, vel morbis pestilentibus iisque per diversa loca dispersis finiens, ad antiquam faciem mundum revocabit, ut et mundus ipse adorandus videatur atque mirandus, et tanti operis effector et restitutor deus ab hominibus, qui tunc erunt, frequentibus laudum praeconiis benedictionibusque celebretur. Haec enim mundi ⟨re⟩genitura: cunctarum reformatio rerum bonarum, et naturae ipsius sanctissima et religiosissima restitutio, per[co]acta temporis cursu ⟨dei voluntate⟩, quae est [[et fuit sine initio]] sempiterna.

Voluntas enim dei caret initio, quae eadem est ⟨semper⟩, et, sicuti est, [sempiterna] ⟨⟨et fuit sine initio.⟩⟩ Dei enim natura consilium est [[voluntatis]] bonita⟨ti⟩s. — Ascl. ⟨⟨Voluntatis⟩⟩ summa consilium, o Trismegiste? — Trism. Voluntas, o Asclepi, consilio nascitur, et ipsum velle e voluntate. Neque enim ⎡inpense⎤ aliquid vult, qui est omnium plenissimus; [[et ea vult quae habet]] vult autem omnia bona. Et habet omnia quae vult, ⟨⟨et ea vult quae habet;⟩⟩ omnia autem bona et cogitat et vult.

Hoc est autem deus: eius imago mundus, boni ⟨bonus⟩. — Ascl. Bonus, o Trismegiste? — Trism. Bonus, o Asclepi, ut ego te docebo. Sicuti enim deus omnibus speciebus vel generibus, quae in mundo sunt, dispensator distributorque est bonorum, id est sensus, animae, et vitae, sic et mundus tributor est et prae stitor omnium quae mortalibus videntur bona, id est alternationis partuum temporalium, fructuum nativitatis, augmentorum, et maturitatis, et horum similium.

Secundum etenim deum hunc crede, o Asclepi, omnia gubernantem [omniaque mundana inlustrantem] animalia, sive animantia sive inanimantia. Si enim animal mundus vivensque semper et fuit et est et erit, nihil in mundo mortale est. Viventis etenim semper uniuscuiusque partis [quae] est sicuti est; [in] ipsoque mundo semper uno, eoque animali semperque vivente, in eo nullus est mortalitatis locus. Ergo vitae aeternitatisque debet esse plenissimus, si semper eum necesse est vivere. [Sol ergo, sicuti mundus sempiternus est, sic et ipse semper gubernator vitalium vel totius vivacitatis eorumque frequentator vel dispensator est.]

Deus ergo viventium vel vitalium, in mundo quae sunt, sempiternus gubernator est, ipsiusque vitae dispensator aeternus. Semel autem dispensa[vi]t⟨a⟩ vita vitalibus cunctis aeterna lege praestatur hoc more, quo dicam.

In ipsa enim aeternitatis vivacitate mundus agitatur, et in ipsa vitali aeternitate locus est mundi: propter quod nec stabi⟨t a⟩liquando nec conrumpetur, sempiternitate vivendi circumvallatus et quasi constrictus. Ipse mundus vitae dispensator est his omnibus quae in se sunt, et locus est omnium quae sub sole gubernantur. Et commotio mundi ipsius ex duplici constat effectu: ipse extrinsecus vivificatur ab aeternitate, vivificatque ea quae intra se sunt omnia, differens numeris et temporibus statutis atque infixis cuncta per solis effectum stellarumque discursum. Omni[a] ⟨⟨autem⟩⟩ temporaria ratione divina lege conscripta, terrenum [[autem]] tempus aeris qualitate, aestuum frigorisque varietate dinoscitur, caeleste vero reversionibus siderum ad eadem loca temporaria cornversione currentium. Et mundus est receptaculum temporis, cuius cursu et agitatione vegetatur. Tempus autem ordinatione servatur: ordo et tempus innovationem omnium rerum, quae in mundo sunt, per alternationem faciunt. Cunctis ergo ita se habentibus, nihil stabile, nihil fixum, nihil inmobile [nec] nascentium, nec caelestium nec terrenorum. Solus deus ⟨stabilis⟩, et merito [solus]; ipse enim in se est, et a se est, et circum se totus est, plenus atque perfectus, isque sua firmus stabilitate est, nec alicuius inpulsu [nec] loco moveri potest, cum in eo sunt omnia et in omnibus ipse est solus; nisi aliquis audeat dicere ipsius commotionem in aeternitate esse: sed magis et ipsa inmobilis ⟨est⟩ aeternitas, in quam omnium temporum agitatio remeat, et ex qua omnium temporum agitatio sumit exordium.

Deus ergo stabilis fuit, semperque similiter cum eo aeternitas constitit, mundum non natum, quem recte ⟨in⟩sensibilem dicimus, intra se habens. Huius [dei] imago hic effectus est mundus, aeternitatis imitator. Habet autem tempus, ⟨⟨quamvis semper agitetur,⟩⟩ stabilitatis suae vim atque naturam [[quamvis semper agitetur]], ea ipsa in se revertendi necessitate. Itaque quamvis sit aeternitas stabilis, inmobilis, atque fixa, tamen quoniam temporis, quod mobile est, in aeternitatem semper revocatur agitatio, [[eaque mobilitas ratione temporis vertitur,]] efficitur ut et ipsa aeternitas, inmobilis quidem sola, ⟨⟨videatur agitari⟩⟩ per tempus, in quo ipsa est, et est in eo omnis agitatio [[videatur agitari]]. Sic efficitur ut et aeternitatis stabilitas moveatur, et temporis mobilitas stabilis fiat fixa lege currendi. Sic et deum agitari credibile est in se ipsum eadem inmobilitate. Stabilita[s] etenim ipsius [in] magnitudine est inmobilis agitatio; ipsius enim magnitudinis inmobili⟨ta⟩s lex est. Hoc ergo, quod est tale quod non subicitur sensibus, ⟨⟨sive deus, sive aeternitas, sive uterque, sive alter in altero sive uterque in utroque sunt⟩⟩, indefinitum, inconprehensibile, inaestimabile est; nec sustineri etenim nec ferri nec indagari potest. Ubi enim et quo et unde, et quomodo aut quale sit, incertum est. Fertur enim in summa stabilitate, et in ipso ⟨fertur⟩ stabilitas sua [[sive deus, sive aeternitas, sive uterque, sive alter in altero sive uterque in utroque sunt]]. Propter quod aeternitas sine definitione est temporis: tempus autem, quod definiri potest [vel] numero, [vel] alternatione vel [alterius] per ambitionem reditus aeternum est. Utrumque ergo infinitum, utrumque videtur aeternum: ⟨aeternitatis autem⟩ stabilitas [enim], utpote defixa, quo sustinere quae agitabilia sunt possit ⟨⟨habendo inmobilem firmitatem⟩⟩, beneficio firmitatis merito obtinet principatum.

⟨⟨Haec ergo est aeternitas ⟨⟨in omnibus ⟨quibus⟩ mundus iste perfectus est⟩⟩; [[quae nec coepit esse nec desinet]] qui, fixa inmutabili⟨s⟩ lege currendi, sempiterna commotione versatur, ⟨⟨quae nec coepit esse nec desinet,⟩⟩ oriturque et occidit alternis [[saepe]] per membra, ita ut variatis temporibus ⟨⟨saepe⟩⟩ isdem quibus occiderat membris oriatur. Sic est enim rotunditatis volubilis ratio, ut ita sibi coartata sint cuncta, ut initium quod sit volubilitatis ignores, cum omnia se semper et praecedere videantur et sequi:⟩⟩ ⟨⟨eaque mobilita⟨ti⟩s ratione tempus vertitur.⟩⟩

Omnis ergo sensus divi⟨nus aeter⟩nitatis similis. Inmobilis ipse, in stabilitate se commovet sua: sanctus et incorruptus et sempiternus est, et si quid potest melius nuncupari dei summi in ipsa veritate consistens aeternitas, plenissimus omnium ⟨in⟩sensibilium et totius disciplinae, consistens, ut ita dixerim, cum deo. Sensus vero mundanus receptaculum est sensibilium omnium specierum et disciplinarum. Humanus vero ⟨sensus . . .⟩ ex memoriae tenacitate, quod memor sit omnium quas gesserit rerum. Usque ad humanum enim animal sensus divinitas descendendo pervenit: deus enim summus divinum sensum cunctis confundi noluit, ne erubesceret aliorum commixtione animantium. Intellegentia enim sensus humani, qualis aut quanta sit, tota in memoria est praeteritorum: per eam enim memoriae tenacitatem et gubernator effectus est terrae. Intellectus autem naturae et qualitatis sensus mundi ex omnibus quae in mundo sensibilia sunt poterit provideri. [[aeternitas quae secunda est]] [ex sensibili mundo sensus ⟨mundi⟩ natura qualitasque dinoscitur. At intellectus qualitatis sensus summi dei sola veritas est, cuius veritatis in mundo nequidem extrema linea umbra⟨ve⟩ dinoscitur. Ubi enim quid temporum dimensione dinoscitur, ibi sunt mendacia; ubi geniturae, ibi errores videntur. [[Vides ergo, o Asclepi, in quibus constituti quae tractemus, aut quae audeamus adtingere. Sed tibi, deus summe, gratias ago, qui me videndae divinitatis luminasti lumine. Et vos, o Tat et Asclepi et Hammon, intra secreta pectoris divina mysteria silentio tegite et taciturnitate celate.]]

Hoc autem differt intellectus a sensu, quod intellectus noster ad qualitatem sensus mundi intellegendam et dinoscendam mentis pevenit intentione, ⎡intellectus autem mundi⎤ pervenit ad aeternitatem et deos noscendos qui supra se sunt. Et sic contingit hominibus ut quasi per caliginem quae in caelo sunt videamus, quantum possibile est per condicionem sensus humani. Haec autem intentio prae videndis tantis angustissima est nobis; latissima vero, cum viderit, felicitas e⟨st⟩ conscientiae. ⟨⟨Vides ergo, o Asclepi, in quibus constituti quae tractemus, aut quae audeamus adtingere. Sed tibi, deus summe, gratias ago, qui me videndae divinitatis luminasti lumine. [Et vos, o Tat et Asclepi et Hammon, intra secreta pectoris divina mysteria silentio tegite et taciturnitate celate.]⟩⟩

Sed iam de talibus sint satis dicta talia. Iterum ad hominem rationemque redeamus, ex quo divino dono homo animal dictus est rationale. Minus enim miranda, etsi miranda sunt, quae de homine dicta sunt ⟨cetera⟩; omnium enim mirabilium vincit admirationem, quod homo divinam potuit invenire naturam, eamque efficere. Quoniam ergo proavi nostri multum errabant circa deorum naturam, increduli et non animadvertentes ad cultum religionemque divinam, invenerunt artem qua efficerent deos ⟨⟨de mundi natura conveniente[m]⟩⟩; cui inventae adiunxerunt virtutem [[de mundi natura convenientem]] ⟨⟨per quam idola et bene faciendi et male vires habere potuissent⟩⟩, eamque miscuerunt: quoniam ⟨enim⟩ animas facere non poterant, evocantes animas daemonum vel angelorum, eas indiderunt imaginibus sanctis divinisque mysteriis [ per quas idola et bene faciendi et male vires habere potuissent]]. Avus enim tuus, Asclepi, medicinae primus inventor, cui templum consecratum est in monte Libyae circa litus crocodillorum, in quo eius iacet mundanus homo, id est corpus,—reliquus enim, vel potius totus, si est homo totus in sensu vitae, [melior] remeavit in caelum,—omnia etiamnunc hominibus adiumenta praestat infirmis numine nunc suo, quae ante solebat medicinae arte praebere. Hermes, cuius avitum mihi nomen est, nonne in sibi cognomine patria consistens omnes mortales undique venientes adiuvat atque conservat? Isin vero Osiri⟨di⟩s quam multa bona praestare propitiam, quantis obesse scimus iratam! Terrenis etenim diis atque mundanis facile est irasci, utpote qui sint ab hominibus ex utraque natura facti atque conpositi. Unde contigit ab Aegyptiis haec sancta animalia nuncupari, colique per singulas civitates eorum animas, quorum sunt consecrata ⟨quasi imagines⟩ viventes, ita ut et eorum legibus incolantur et eorum nominibus nuncupentur. Per hanc causam, o Asclepi, quod ⟨⟨quae⟩⟩ aliis [[quae]] colenda videntur atque veneranda, apud alios dissimiliter habentur, [ac] propterea bellis se lacessere Aegyptiorum solent civitates.

Ascl. Et horum, o Trismegiste, deorum, qui terreni habentur, ⟨evocatio⟩ cuiusmodi est [qualitas]?— Trism. Constat, o Asclepi, de herbis, de lapidibus, et de aromatibus divinitatis naturam in se habentibus. Et propter hanc causam sacrificiis frequentibus oblectantur, hymnis et laudibus et dulcissimis sonis in modum caelestis harmoniae concinentibus, ut illud quod [caeleste] ⟨⟨inlectum in idola⟩⟩ est caeleste, us⟨u⟩ et frequentatione ⟨cultus⟩ ⟨⟨laetum⟩⟩, [[inlectum in idola]] possit [[laetum]] humanitatis patiens longa durare per tempora. Sic deorum fictor est homo.

Et ne putassis fort⟨e⟩ irritos effectus esse terrenorum deorum o Asclepi: dii caelestes inhabitant summa caelestia, unusquisque ordinem quem accepit conplens atque custodiens; hi nostri vero, singillatim quaedam curantes, quaedam sortibus et divinatione praedicentes, quaedam providentes hisque pro modo subvenientes, humanis amica quasi cognatione auxiliantur. ⟨Ita⟩ ⟨⟨caelestes dii catholicorum dominantur, terreni incolunt singula.⟩⟩—

Ascl. Quam ergo rationis partem εἱμαρμένη vel fata incolunt, o Trismegiste? [ ante] [[caelestes dii catholicorum dominantur, terreni incolunt singula.]]— Trism. Qua εἱμαρμένην nuncupamus, o Asclepi, ea est [[necessitas]] ⟨⟨effectrix rerum⟩⟩ omnium quae geruntur semper sibi catenatis ⟨⟨necessita⟨ti⟩a⟩⟩ nexibus vincta⟨e⟩. Haec itaque est [aut] [[effectrix rerum]] aut deus summus, aut ab ipso deo qui secundus effectus est [deus], et omnium caelestium terrenarumque rerum firmata divinis legibus disciplina. Haec itaque εἱμαρμένη et necessitas ambae sibi invicem individuo conexae sunt glutino; quarum prior εἱμαρμένη rerum omnium initia parit, necessitas vero cogit ad effectum quae ex illius primordiis pendent. Has ordo consequitur, id est textus et dipositio temporis rerum perficiendarum. Nihil est enim sine ordinis conpositione; [[in omnibus mundus iste perfectus est]] ipse enim mundus ⟨⟨vel maxime⟩⟩ ordine gestatur, vel totus constat ex ordine. ⟨⟨Prima ergo εἱμααρμένη est, quae iacto velut semine futurorum omnium sufficit prolem: sequitur necessitas, qua ad effectum vi coguntur omnia: tertius ordo, textum servans earum rerum quas εἱμαρμένη necessitasque disponit.⟩⟩

Haec ⎡ergo⎤ tria, εἱμαρμένη, necessitas, ordo, [[vel maxime]] dei nutu sunt effecta, qui mundum gubernat sua lege et ratione divina. Ab his ergo omne velle aut nolle divinitus aversum est totum; nec ira etenim commoventur nec flectuntur gratia, sed serviunt necessitati rationis aeternae, quae [aeternitas] inaversibilis, inmobilis, insolubilis est. [[Prima ergo εἱμαρμένη est, quae iacto velut semine futurorum omnium sufficit prolem: sequitur necessitas, qua ad effectum vi coguntur omnia: tertius ordo, textum servans earum rerum quas εἱμαρμένη necessitasque disponit.]]

[[Haec ergo est aeternitas ⟨⟨in omnibus ⟨quibus⟩ mundus iste perfectus est⟩⟩: [[ quae nec coepit esse nec desinet]] qui, fixa inmutabili⟨s⟩ lege currendi, sempiterna commotione versatur, ⟨⟨quae nec coepit esse nec desinet,⟩⟩ oriturque et occidit alternis [[saepe]] per membra, ita ut variatis temporibus ⟨⟨saepe⟩⟩ isdem quibus occiderat membris oriatur. Sic est enim rotundita⟨ti⟩s volubilis ratio, ut ita sibi coartata sint cuncta, ut initium quod sit volubilitatis ignores, cum omnia se semper et praecedere videantur et sequi.]]

⟨⟨Et haec usque eo narrata sint. De inmortali vero et de mortali modo disserendum est: multos enim spes timorque mortis excruciat, verae rationis ignaros. Mors enim efficitur dissolutione corporis labore defessi, et numeri conpleti ⎡quo⎤ corporis membra in unam machinam ad usus vitales aptantur; moritur enim corpus, quando hominis vitalia ferre posse destiterit. Haec est ergo mors, corporis dissolutio et corporalis sensus interitus: de qua sollicitudo supervacua est. Sed est alia necessaria, quam aut ignoratio aut incredibilitas contemnit humana.— Ascl. Quid est, o Trismegiste, quod aut ignorant aut esse posse diffidunt?—

Trism. Audi ergo, o Asclepi. Cum fuerit animae e corpore facta discessio, tunc ⟨fiet⟩ arbitrium examenque meriti eius. Transiet ⟨enim⟩ in summi daemonis potestatem: isque eam cum piam iustamque perviderit, in sibi conpetentibus locis manere permittit; sin autem delictorum inlitam maculis vitiisque oblitam viderit, desuper ad ima deturbans procellis turbinibusque aeris igni et aquae saepe discordanti[bu]s tradit, ut inter caelum et terram mundanis fluctibus in diversa semper aeternis poenis agitata rapiatur: ut in hoc animae obsit aeternitas, quod sit inmortali sensu aeterno supplicio subiugata. Ergo ne his inplicemur, verendum, timendum, cavendumque esse cognosce: incredibiles enim post delicta cogentur credere, non verbis, sed exemplis, nec minis, sed ipsa passione poenarum. ⟨⟨Praescia etenim omnium rerum divinitate, pro delictorum qualitatibus, perinde ut sunt, reddentur poenae.⟩⟩— Ascl. Non ergo, Trismegiste, hominum delicta sola humana lege puniuntur?— Trism. Primo, Asclepi, ⟨⟨sunt mortalia⟩⟩ terrena quae sunt omnia [[sunt mortalia]]; tunc ea etiam, quae sunt corporali ratione viventia et a vivendo eadem corporum ratione deficientia. Ea omnia ⟨⟨in vita⟩⟩ pro vitae meritis aut delictis poenis obnoxia ⟨. . .⟩ tanto post mortem severioribus subiciuntur, quanto [[in vita]] forsitan fuerint celata, dum viverent, ⟨delicta⟩. [[Praescia etenim omnium rerum divinitate reddentur perinde ut sunt pro delictorum qualitatibus poenae.]]

⟨⟨In dei religione et in [summa] pietate praesidium est ⟨unum⟩: deus enim tales ab omnibus tutatur malis. Pater enim omnium vel dominus, et is qui solus est omnia, omnibus se libenter ostendit, non ubi sit loco, nec qualis sit qualitate, nec quantus sit quantitate, sed hominem sola intellegentia mentis inluminans; qui, discussis ab animo errorum tenebris, et veritatis claritate percepta, toto se sensu intellegentiae divinae commiscet, cuius amore a parte naturae quae mortalis est liberatus, inmortalitatis futurae concipit fiduciam. Hoc ergo inter bonos malosque dista[bi]t. ⟨Ut⟩ [unus] enim quisque pietate, religione, prudentia, cultu, et veneratione dei clarescit, ⎡quasi oculi vera ratione perspecta et fiducia credulitatis suae⎤ tantum inter homines quantum sol lumine ceteris astris antistat. [Ipse enim sol non tam magnitudine luminis quam divinitate et sanctitate ceteras stellas inluminat].⟩⟩

De adyto vero egressi cum deum orare coepissent, in austrum respicientes,—sole etenim occidente cum quis deum rogare voluerit, illuc debet intendere, sicuti et sole oriente in eum qui subsolanus dicitur,—iam ergo dicentibus precationem Asclepius ait voce submissa: O Tat, vis suggeramus patri tuo, e rit⟨u⟩ ut ture addito et pigmentis precem dicamus deo? Quem Trisαmegistus audiens atque commotus ait: Melius, melius ominare, Asclepi: hoc enim sacrilegii simile est, cum deum roges, tus ceteraque incendere. Nihil enim deest ei, qui ipse est omnia, aut in eo sunt omnia. Sed nos agentes gratias adoremus; hae[c] sunt enim summi incensiones dei, gratiae cum aguntur a mortalibus

Gratias tibi ⟨agimus⟩, summe, exsuperantissime; tua enim gratia tantum sumus cognitionis tuae lumen consecuti.

Nomen sanctum,

et honorandum nommin⟨e di⟩v⟨i⟩no, quod solus do⟨min⟩us es, ⟨e⟩t benedicendum religione paterna, quoniam omnibus paternam pietatem et dilectionem et amorem, et quaecumque est dulcior efficacia, praebere dignaris,

condonans nos sensu, ratione, intellegentia:

sensu, ut te cognoverimus;

ratione, ut te suspicionibus indagemus;

cognitione, ut te cognoscentes [[gaudeamus]] ac lumine salvati tuo ⟨⟨gaudeamus⟩⟩.

Gaudemus quod te nobis ostenderis totum; gaudemus quod nos in corporibus sitos aeternitate ⟨tua⟩ fueris consecrare dignatus.

Haec est enim humana sola gratulatio, cognitio maiestatis tuae.

Cognovimus te, [et] ⟨o⟩ lumen maximum solo intellectu sensibil⟨ium⟩;

cognovimus te, o vitae ⟨humanae⟩ vera vita.

⟨⟨Cognovimus te⟩⟩, o ⟨matrix⟩ [naturarum] ⟨rerum⟩ omnium fecunda, ⟨. . .⟩ praegnatio;

cognovimus te, ⟨o⟩ totius naturae [tuo] conceptu plenissim⟨a⟩e [[cognovimus te]] aeterna perseveratio.

In omni enim ista oratione adorantes ⟨te solum⟩ bonum,

bonitatis tuae hoc tantum deprecamur, ut nos velis servari

perseverantes in amore cognitionis tuae, et numquam ab

hoc vitae genere separari.

Haec optantes convertamus nos ad puram et sine animalibus cenam.