Annales an electronic transcription. Quintus Ennius University of Notre Dame Stephen Bothwell University of Notre Dame OCR-ed and preprocessed text for Lace post-correction; post-corrected and sectioned text; checked text post-XML conversion. Hildegund Müller University of Notre Dame Provided supervision and initial financial support for digital edition creation initiative. University of Notre Dame Available under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 (CC-BY-NC-SA 4.0) International License. phi0043.phi001.nd-dlc-lat1.xml 2025 University of Notre Dame Notre Dame, Indiana, United States of America Quintus Ennius Ennianae poesis reliquiae / iteratis curis recensuit Iohannes Vahlen Vahlen, Johannes Leipzig B. G. Teubner 1903 Hathitrust Lace v. 0.6.22 copyright 2013-2021, Bruce Robertson, Dept. of Classics, Mount Allison University. The following text is encoded in accordance with EpiDoc standards and with the CTS/CITE Architecture This pointer pattern extracts fragments. This pointer pattern extracts books. Latin Creation of file. Initial editing of text to clean issues with line and page breaks as well as the inclusion of non-primary textual material. Finished through Section 1. Finished cleaning issues with line and page breaks through remainder of the sections. Altered identifiers to include 'nd' suffix. Initial pass to amend excessive line breaks and fix misplaced page breaks. Cleaned general XML structure in addition. Fixed a few further misplaced or missing page breaks. Added or changed attributes and XML structure to be more CTS- and Epidoc-compliant, according to Hook tests. Removed full URN on textparts to comply with Hook; retained section numeration. Added section and subsection headers. Added missing text in 1.61. Moved page beginnings to first item at top of page. Added publication information and removed invalid paragraph element. Filled in publicationStmt element. Finished adding licensing information. Altered project identifier in textparts to be ND-DLC. Tentatively revises textual divisions. Amends descriptions for attributions and adds attribution for Hildegund Müller. Tweaks filename and URN to fit Perseus standards. Swaps ordering of CTS references to be from most to least granular. Improves description for fragment reference pattern. Automatically adds page numbers corresponding to text in attribute `n`. Includes minor XML formatting adjustments due to rewrite of XML file. ANNALIUM LIB. I I Musae quae pedibus magnum pulsatis Olympum II Musas quas memorant, nosce nos esse Camenas III Nam latos populos res atque poemata nostracluebant IV somno leni placidoque revinctus V visus Homerus adesse poeta VI Ei mihi qualis erat VII «O pietas animi VIII Quae cava corpore caeruleo cortina receptat IX Ova parire solet genus pennis condecoratumNon animam: et post inde venit divinitus pullisIpsa anima X terraque corpusQuae dedit ipsa capit neque dispendi facit hilum XI memini me fiere pavum XII «Lunai portum, est operae, cognoscite, cives. XIII Cum veter occubuit Priamus sub Marte Pelasgo XIV Doctusque Anchisesque Venus quem pulchra dearumFari donavit, divinum pectus habere XV Tum face vero quod tecum precibus pater orat XVI Transnavit cita per teneras caliginis auras XVII Constitit inde loci propter sos dia dearum XVIII Est locus Hesperiam quam mortales perhibebant XIX Quam prisci casci populi tenuere Latini XX Saturnia terra XXI SaturnoQuem Caelus genuit XXII Cum saevo obsidio magnus Titanu premebat XXIII Qui caelum versat stellis fulgentibus aptum XXIV «Assaraco natus Capys optimus isque pium ex seAnchisen generat XXV «Accipe daque fidem foedusque feri bene firmum. XXVI Olli respondit rex Albai longai XXVII Quos homines quondam Laurentis terra recepit XXVIII Et cita cum tremulis anus attulit artubus lumen.Talia tum memorat lacrimans exterrita somno:«Eurydica prognata, pater quam noster amavit,Vires vitaque corpus meum nunc deserit omne.Nam me visus homo pulcher per amoena salictaEt ripas raptare locosque novos: ita solaPostilla, germana soror, errare videbarTardaque vestigare et quaerere te neque posseCorde capessere: semita nulla pedem stabilibat.Exim compellare pater me voce videturHis verbis: ‘o gnata, tibi sunt ante gerendaeAerumnae, post ex fluvio fortuna resistet.’Haec effatus pater, germana, repente recessitNec sese dedit in conspectum corde cupitus,Quamquam multa manus ad caeli caerula templaTendebam lacrumans et blanda voce vocabam.Vix aegro cum corde meo me somnus reliquit.» XXIX «Te sale nata precor, Venus, et genetrix patris nostri,Ut me de caelo visas cognata parumper. XXX «Teque pater Tiberine tuo cum flumine sancto XXXI «Ilia dia nepos quas aerumnas tetulisti. XXXII «cetera quos peperistiNe cures XXXIII ut Ilia reddita nuptum XXXIV Haec ecfatus, ibique latrones dicta facessunt. XXXV caenacula maxima caeli XXXVI bipatentibus XXXVII Iuno, Vesta, Minerva, Ceres, Diana, Venus, Mars,Mercurius, Iovis, Neptunus, Vulcanus, Apollo XXXVIII Respondit Iuno Saturnia sancta dearum XXXIX «Unus erit quem tu tolles in caerula caeliTempla XL Postquam consis....se fluvius, qui est omnibus princeps XLI lupus femina feta repente XLII desunt, rivos camposque remanant. XLIII Indotuetur ibi lupus femina, conspicit omnis:Hinc campum celeri passu permensa parumperConiicit in silvam sese XLIV pars ludicre saxaIactant, inter se licitantur XLV Occiduntur. ubi potitur ratus Romulus praedam XLVI «Ast hic quem nunc tu tam torviter increpuisti XLVII Curantes magna cum cura tum cupientesRegni dant operam simul auspicio augurioque.Remus auspicio se devovet atque secundamSolus avem servat. at Romulus pulcher in altoQuaerit Aventino, servat genus altivolantum.Certabant urbem Romam Remoramne vocarent.Omnibus cura viris uter esset induperator.Expectant, veluti consul cum mittere signumVolt omnes avidi spectant ad carceris oras,Quam mox emittat pictis e faucibus currus,Sic expectabat populus atque ore timebatRebus, utri magni victoria sit data regni.Interea sol albus recessit in infera noctis.Exin candida se radiis dedit icta foras luxEt simul ex alto longe pulcherruma praepesLaeva volavit avis. simul aureus exoritur sol,Cedunt de caelo ter quattuor corpora sanctaAvium, praepetibus sese pulchrisque locis dant.Conspicit inde sibi data Romulus esse priora,Auspicio regni stabilita scamna solumque. XLVIII «Iuppiter, ut muro fretus magis quamde manus vi XLIX «At tu non ut sum summam servare decet rem L «Nec pol homo quisquam faciet inpune animatusHoc nisi tu: nam mi calido das sanguine poenas. LII Virgines, nam sibi quisque domi Romanus habet sas LIII Cum superum lumen nox intempesta teneret LIV Maerentes flentes lacrimantes commiserantes LV «Nerienem Mavortis et Herem LVI «Nam vi depugnare sues stolidi soliti sunt. LVII «Aeternum seritote diem concorditer ambo LVIII «Ea mihi reliquae fidei regno vobisque, Quiritis,Se fortunatim feliciter ac bene vortat. LX O Tite tute Tati tibi tanta tyranne tulisti. LXI Pectora . . tenet desiderium, simul interSese sic memorant «o Romule, Romule die,Qualem te patriae custodem di genuerunt!O pater o genitor o sanguen dis oriundum!Tu produxisti nos intra luminis oras. LXII «Romulus in caelo cum dis genitalibus aevumDegit. LXIII «Quirine pater veneror Horamque Quirini. LXIV pede ruit ANNALIUM LIB. II I Olli respondit suavis sonus Egeriai II Mensas constituit idemque anciliaLibaque fictores Argeos et tutulatos III Volturnalem Palatualem FurinalemFloralemque Falacrem et Pomonalem fecitHic idem IV «Si quid me fuerit humanitus, ut teneatis V Metioeo Fufetioeo VI «quianam legiones caedimus ferro VII Et simul effugit, speres ita funditus nostras VIII Hic occasus datus est: at Oratius inclutus saltu IX «Qui ferro minitere atque in te ningulus X At sese, sum quae dederat in luminis oras XI «Ingens cura mis cum concordibus aequiperare XII «Adnuit sese mecum decernere ferro XIII «Ferro se caedei quam dictis his toleraret. XIV Haec inter se totum egere diem tuditantes. XV «Quande tuas omnes legiones ac popularis XVI tractatus per aequora campi XVII Vulturus in spinis miserum mandebat homonem.Heu quam crudeli condebat membra sepulcro. XVIII At tuba terribili sonitu taratantara dixit. XIX Isque dies post aut marcus quam regna recepit XX et Tiberis flumen vomit in mare salsum XXI i caerula prata XXII Ostia munita est; idem loca navibus pulchrisMunda facit; nautisque mari quaesentibus vitam ANNALIUM LIB. III I Olim de caelo laevum dedit inclytus signum II Et densis aquila pennis obnixa volabatVento quem perhibent Graium genus aera lingua. III Postquam lumina sis oculis bonus Ancus reliquit IV Tarquinio dedit imperium simul et sola regni V Circum sos quae sunt magnae gentes opulentae VI «Hac noctu filo pendebit Etruria tota. VII Postquam defessi sunt stare et spargere seseHastis, ansatis concurrunt undique telis VIII Exin Tarquinium bona femina lavit et unxit. IX Prodinunt famuli: tum candida lumina lucent. X Et qui sextus erat Romae regnare quadratae XI Inde sibi memorat unum super esse laborem. XII Caelum suspexit stellis fulgentibus aptum. ANNALIUM LIB. IV I «Nobis unde forent fructus vitaeque propagmen II Romani scalis: summa nituntur opum vi. III Vulsculus perdidit Anxur. IV nonis Iunis soli luna obstitit et nox V Qua Galli furtim noctu summa arcis adortiMoenia concubia vigilesque repente cruentant ANNALIUM LIB. V I Iniicit inritatus: tenet occasus, iuvat res. II Bellum aequis manibus nox intempesta diremit. III euax aquast aspersa Latinis IV Cives Romani tunc facti sunt Campani. V Cum nihil horridius umquam lex ulla iuberet VI Cogebant hostes lacrimantes ut misererent. VII ansatas mittunt de turribus VIII Quod per amoenam urbem leni fluit agmine flumen. ANNALIUM LIB. VI I Quis potis ingentis oras evolvere belli II Tum cum corde suo divum pater atque hominum rexEffatur III Navus repertus homo Graio patre Graius homo rex IV Nomine Burrus uti memorant a stirpe supremo V «Aiio te Aeacida Romanos vincere posse. VI stolidum genus Aeacidarum:Bellipotentes sunt magis quam sapientipotentes. VII Intus in occulto mussabant VIII Proletarius publicitus scutisque feroqueOrnatur ferro, muros urbemque forumqueExcubiis curant IX Balantum pecudes quatit, omnes arma requirunt X Incedunt arbusta per alta, securibus caedunt,Percellunt magnas quercus, exciditur ilex,Fraxinus frangitur atque abies consternitur alta,Pinus proceras pervortunt: omne sonabatArbustum fremitu silvai frondosai. XI «Qui antehac invicti fuere viri, pater optime Olympi,Hos ego in pugna vici victusque sum ab isdem. XII «Nec mi aurum posco nec mi pretium dederitis :Non cauponantes bellum sed belligerantes,Ferro, non auro, vitam cernamus utrique.Vosne velit an me regnare era quidve ferat ForsVirtute experiamur. et hoc simul accipe dictum:Quorum virtuti belli fortuna pepercit,Eorundem libertati me parcere certum est.Dono, ducite, doque volentibus cum magnis dis. XIII «Quo vobis mentes, rectae quae stare solebantAntehac, dementes sese flexere viai? XIV «sed ego hic animo lamentor XV Aut animos superant atque asp rima era belliSpernunt XVI Orator sine pace redit regique refert rem. XVII «divi hoc audite parumper,Ut pro Romano populo prognariter armisCertando prudens animam de corpore mitto. XVIII Vertitur interea caelum cum ingentibus signis. XIX Ut primum tenebris abiectis indalbabat ANNALIUM LIB. VII I scripsere alii remVersibus quos olim Faunei vatesque canebant,Cum neque Musarum scopulosnec dicti studiosus quisquam erat ante hunc.Nos ausi reserare II Nec quisquam sophiam sapientia quae perhibeturIn somnis vidit prius quam sam discere coepit. III Poenos Sarra oriundos IV Poeni suos soliti dis sacrificare puellos V Qualis consiliis quantumque potesset in armis VI Appius indixit Karthaginiensibus bellum. VII Explorant Numidae totum: quatit ungula terram VIII Mulserat huc navem conpulsam fluctibus pontus IX Et melior navis quam quae stlataria portat X tonsas ante tenentesParerent, observarent, portisculus signumCum dare coepisset XI «Poste recumbite vestraque pectora pellite tonsis. XII Pone petunt: exim referunt ad pectora tonsas. XIII Denique vi magna quadrupes eques atque elephantiProiciunt sese XIV Haece locutus vocat, quocum bene saepe libenterMensam sermonesque suos rerumque suarumComiter impertit magnam cum lassus dieiPartem fuisset de summis rebus regundisConsilio indu foro lato sanctoque senatu,Cui res audacter magnas parvasque iocumqueEloqueretur et cuncta malaque et bona dictuEvomeret si qui vellet tutoque locaret,Quocum multa volup [gaudia] clamque palamque,Ingenium cui nulla malum sententia suadetUt faceret facinus, levis, haud malus, doctus, fidelis,Suavis homo, facundus, suo contentus, beatus,Scitus, secunda loquens in tempore, commodus, verbumPaucum, multa tenens, antiqua sepulta vetustasQuae facit; et mores veteresque novosque tenentem,Multorum veterum leges divumque hominumque,Prudentem, qui dicta loquive tacereve posset,Hunc inter pugnas Servilius sic conpellat. XV Alter nare cupit: alter pugnare paratust. XVI Deducunt habiles gladios filo gracilento. XVII legio reddit murumque ruinas,Mox auferre domos populi rumore secundo XVIII Dum censent terrere minis, hortantur ibei sos. XIX «Fortibus est fortuna viris data XX «Non semper vestra evertit: nunc Iuppiter hac stat. XXI «quianam dictis nostris sententia flexa est? XXII Sulphureas posuit spiramina Naris ad undas. XXIII Russescunt frundes XXIV longique cupressiStant rectis foliis et amaro corpore buxum XXV Fici dulciferae lactantes ubere toto ANNALIUM LIB. VIII I Poeni stipendia pendunt II postquam Discordia taetraBelli ferratos postes portasque refregit, III Pellitur e medio sapientia, vi geritur res,Spernitur orator bonus, horridus miles amatur.Haut doctis dictis certantes nec maledictisMiscent inter sese inimicitiam agitantes,Non ex iure manum consertum, sed magis ferroRem repetunt regnumque petunt, vadunt solida vi. IV at non sic dubius fuit hostisAeacida Burrus V Marsa manus, Peligna cohors, Vestina virum vis VI Consequitur. summo sonitu quatit ungula terram. VII «praecox pugna est VIII «Certare abnueo: metuo legionibus labem. IX «Hostem qui feriet mihi erit CarthaginiensisQuisquis erit; cuiatis siet X Iamque fere pulvis ad caelum vasta videtur XI Amplius exaugere obstipo lumine solis XII Hastati spargunt hastas, fit ferreus imber. XIII Densantur campis horrentia tela virorum. XIV Is pernas succidit iniqua superbia Poeni XVI «multa dies in bello conficit unus:Et rursus multae fortunae forte recumbunt:Haudquaquam quemquam semper fortuna secuta est. XVII Poenos Didone oriundos XVIII Romanis Iuno coepit placata favere XIX «Nunc hostes vino domiti somnoque sepultiConsiluere XX «Aut occasus ubi tempusve audere repressit XXI Quintus pater quartum fit consul XXII de muris rem gerit Opscus. XXIII Ob Romam noctu legiones ducere coepit. XXIV Summus ibi capitur meddix: occiditur alter. XXV Tibia Musarum pangit melos ANNALIUM LIB. IX I Fortuna varia validis cum viribus luctant. II Livius inde redit magno mactatus triumpho III Europam Libyamque rapax ubi dividit unda IV Additur orator Cornelius suaviloquentiOre Cethegus Marcus Tuditano collegaMarci filiusis dictust ollis popularibus olimQui tum vivebant homines atque aevum agitabantFlos delibatus populi suadaeque medulla. V Navibus explebant sese terrasque replebant. VI Africa terribili tremit horrida terra tumultu VII perculsi pectora Poeni VIII «mortalem summum Fortuna repenteReddidit e summo regno ut famul infimus esset. IX «Sed quid ego haec memoro? dictum factumque facit frux X Pulvis fulva volat XI praeda exercitus undat XII libertatemque ut perpetuitaSint quae maxime XIII Rastros dentefabres capsit causa poliendiAgri XIV Cyclopis venter velut olim turserat alteCarnibus humanis distentus XV Florebant flammis lychnorum lumina bis sex XVI Debil homo XVII tunicata iuventus ANNALIUM LIB. X I Insece Musa manu Romanorum induperatorQuod quisque in bello gessit cum rege Philippo. II Leucatam campsant III Graecia Sulpicio sorti data, Gallia Cottae IV Acanthus V Egregie cordatus homo catus Aelius Sextus VI Insignita fere tum milia militum octoDuxit delectos bellum tolerare potentes VII «Sollicitari te Tite sic noctesque diesque«O Tite si quid ego adiuero curamve levassoQuae nunc te coquit et versat in pectore fixa,Ecquid erit praemi?Ille vir haud magna cum re sed plenus fidei VIII Hinc Nox processit stellis ardentibus apta. IX Veluti si quando vinclis venatica veloxApta solet, si forte feras ex nare sagaciSensit, voce sua nictit ululatque ibi acute X Aspectabat virtutem legionis suaiExpectans si mussaret [dubitaret], quae denique causaPugnandi fieret aut duri finis laboris. XI horitaturInduperator XII Regni versatum summam venere columnam XIII Aegro corde comis passispassis late palmis pater XIV pinsunt terram genibus XV Et simul erubuit ceu lacte et purpura mixta. XVI cursus quingentos saepe veruti XVII fiere ANNALIUM LIB. XI I Quippe solent reges omnes in rebus secundis II Contendunt Graecos, Graios memorare solent sos,lingua longos per III Quae neque Dardaniis campis potuere perireNec cum capta capi nec cum combusta cremari IV «malo cruce» fatur «uti des,Iuppiter, V Pendent peniculamenta unum ad quemque pedum VI Tum clipei resonunt et ferri stridit acumen. VII Missaque per pectus dum transit striderat hasta VIII Alte delata petrisque ingentibus tecta IX rimantur utrique ANNALIUM LIB. XII I Omnes mortales victores, cordibus vivisLaetantes, vino curatos, somnus repenteIn campo passim mollissimus perculit acris. II Unus homo nobis cunctando restituit rem.Non enim rumores ponebat ante salutem.Ergo postque magisque viri nunc gloria claret. III Quem nemo ferro potuit superare nec auro VI Sicut fortis equus, spatio qui saepe supremoVicit Olympia, nunc senio confectus quiescit VII Messapus VIII Nos sumus Romani, qui fuimus ante Rudini ANNALIUM LIB. XIII I «Isque Hellesponto pontem contendit in alto. II «Contempsit fontes quibus exerugit aquae vis III «satin vates verant aetate in agunda? IV «Hannibal audaci cum pectore de me hortatur,Ne bellum faciam, quem credidit esse meum corSuasorem summum et studiosum robore belli. ANNALIUM LIB. XIV I Verrunt extemplo placide mare: marmore flavoCaeruleum spumat sale conferta rate pulsum II Labitur uncta carina, volat super impetus undas III Cum procul aspiciunt hostes accedere ventisNavibus velivolis IV Litora lata sonunt V rumpia VI «Nunc est ille dies cum gloria maxima seseNobis ostendat si vivimus sive morimur. VII Horrescit telis exercitus asper utrimque. VIII Infit «o cives quae me fortuna ferocisContudit, indigno bello confecit acerbo IX Omnes occisi obcensique in nocte serena ANNALIUM LIB. XV II Malos defindunt, fiunt tabulata falaeque III Occumbunt multi letum ferroque lapiqueAut intra muros aut extra praecipe casu. V succincti corda machaeris VI Undique conveniunt velut imber tela tribuno:Configunt parmam, tinnit hastilibus umbo,Aerato sonitu galeae, sed nec pote quisquamUndique nitendo corpus discerpere ferro.Semper abundantes hastas frangitque quatitque.Totum sudor habet corpus, multumque laborat,Nec respirandi fit copia: praepete ferroHistri tela manu iacientes sollicitabant. VII Arcus subspiciunt, mortalibus quae perhibentur ANNALIUM LIB. XVI II Quippe vetusta virum non est satis bella moveri III Reges per regnum statuasque sepulcraque quaerunt,Aedificant nomen: summa nituntur opum vi. IV Postremo longinqua dies confecerit aetas V Ingenio forti dextra latus pertudit hasta VI Concidit, et sonitum simul insuper arma dederunt VII tamen induvolans secum abstulit hastaInsigne VIII Tunc timido manat ex omni corpore sudor IX Matronae moeros complent spectare faventes. X Montibus obstipis obstantibus unde oritur nox XI Quos ubi rex epulo spexit de cotibus celsis XII Qui clamos oppugnantis vagore volanti XIII Primus senex bradys in regimen bellique peritus XIV «Aestatem autumnus sequitur, post acer hiemps it XV «post aetate pigret sufferre laborem XVI «hebem XVII «Navorum imperium servare est induperantum XVIII «Non in sperando cupide rem prodere summam XIX «Spero si speres quicquam prodesse potis sunt XX «Quo res sapsa loco sese ostentatque iubetque XXI «Si luci, si nox, si mox, si iam data sit frux XXII prandere iubet horiturque XXIII «Nox quando mediis signis praecincta volabit XXIV interea faxOccidit oceanumque rubra tractim obruit aethra. XXV Hic insidiantes vigilant, partim requiescuntTecti, cum gladiis, sub scutis ore faventes. XXVI Lumen scitus agaso ANNALIUM LIB. XVII I It eques et plausu cava concutit ungula terram. II Tum cava sub monte late specus intus patebat III dux ipse vias IV Tollitur in caelum clamor exortus utrisque V Concurrunt veluti venti cum spiritus austriImbricitor aquiloque suo cum flamine contraIndu mari magno fluctus extollere certant VI «Noenu decet mussare bonos qui facta laboreNixi militiae peperere VII «viresque valentesContudit crudelis hiemps VIII «neque corpora firmaLongiscunt quicquam IX «Cum soles eadem facient longiscere longe ANNALIUM LIB. XVIII I Degrumare forum II aere fulva ANNALIUM LIB. INC. I Sed sola terrarum postquam permensa parumper II «O genitor noster Saturnie, maxime divum III Iuppiter hic risit tempestatesque serenaeRiserunt omnes risu Iovis omnipotentis. IV Iam cata signa fere sonitum dare voce parabant. V Exin per terras postquam celerissimus rumor VI rex deinde citatusConvellit sese VII «Quis pater aut cognatus volet vos contra tueri VIII «Aversabuntur semper vos vostraque vulta IX «Audire est operae pretium procedere recteQui rem Romanam Latiumque augescere vultis X «tibi vitaSeu mors in mundo est XI Cum sese exsiccat somno Romana iuventus XII Omnes corde patrem debent animoque benignoCircum sum XIII Oscitat in campis caput a cervice revulsumSemianimesque micant oculi lucemque requirunt. XIV It nigrum campis agmen XV redinuntIn patriam XVI Idem campus habet textrinum navibus longis XVII Labitur uncta carina per aequora cana celocis XVIII Ingenti vadit cursu qua redditus termo est XIX Hortatore bono prius quam qui finibus termo XX Impetus haut longe mediis regionibus restat XXI «Haud temere est quod tu tristi cum corde gubernas XXII «Dum clavum rectum teneam navemque gubernem XXIII cum a carcere fusiCurrus cum sonitu magno permittere certant XXIV Cumque gubernator magna contorsit equos vi XXV Cum magno strepitu Volcanum ventus vegebat XXVI Brundisium pulcro praecinctum praepete portu XXVII terrai frugiferai XXVIII Capitibus nutantis pinos rectosque cupressos XXIX «Optima caelicolum, Saturnia, magna dearum XXX Multa foro ponit et agea longa repletur XXXI «Qui vincit non est victor nisi victus fatetur XXXII «Dum quidem unus homo Romanus toga superescit XXXIII Et detondit agros laetos atque oppida cepit XXXIV Bruttace bilingui XXXV ratibusque fremebatImber Neptuni XXXVI Tonsillas rapiunt, configunt litus, aduncas XXXVII Moribus antiquis res stat Romana virisque. XXXVIII Septingenti sunt paulo plus aut minus anni,Augusto augurio postquam inclita condita Roma est. XXXIX Hispane, non Romane, memoretis loqui me. XL Illyrii restant sicis sybinisque fodantes XLI Succincti gladiis media regione cracentes XLII levesque secuntur in hastis XLIII Incedit veles vulgo sicilibus latis XLIV tergus igitur sagus pinguis opertat XLV sagus caerulus XLVI spiras legionibus nexit XLVII vertunt crateras aenos XLVIII dictis Romanis incutit iram XLIX irarum effunde quadrigas L Et tum sicut equus qui de praesepibus fartusVincla suis magnis animis abrupit et indeFert sese campi per caerula laetaque prata,Celso pectore saepe iubam quassat simul altam,Spiritus ex anima calida spumas agit albas LI Cumque caput caderet, carmen tuba sola peregitEt pereunte viro raucum sonus aere cucurrit LII Corpore tartarino prognata Palude virago,Cui par imber et ignis, spiritus et gravis terra LIII rigido LIV Inde Parum ulabant LV Surum unum unus ferre, tamen defendere possent LVI Eripuere patres pueris plorantibus offam LVII Tum tonuit laevum bene tempestate serena. LVIII Tantidem quasi feta canes sine dentibus latrat LIX Tunc coepit memorare simul cata dicta LX Inde loci lituus sonitus effudit acutos. LXI Clamor ad caelum volvendus per aethera vagit. LXII «Pandite sulti genas et corde relinquite somnum. LXIII Invictus canis nare sagax et viribus fretus LXIV Aut permarceret paries percussus trifaci LXV Cum illud quo iam semel est imbuta veneno LXVI Sicut siquis ferat vas vini dimidiatum LXVII Atque atque accedit muros Romana iuventus LXVIII fortunasque suas coepere latronesInter se memorare LXIX Effudit voces proprio cum pectore sancto LXX Contremuit templum magnum Iovis altitonantis LXXI qui fulmine claroOmnia per sonitus arcet, terram mare caelum LXXII Quae valide veniunt falarica missa LXXIII Vix solum complere cohum terroribus caeli LXXIV Fortis Romani sunt quamquam caelus profundus LXXV At Romanus homo, tamen etsi res bene gesta est,Corde suo trepidat LXXVI Ni metus ulla tenet virtutem, rite quiescunt LXXVII Optima cum pulchris animis Romana iuventus LXXVIII «nam me gravis impetus OrciPercutit in latus LXXIX Tanto sublatae sunt agmine tunc lapides LXXX «quo tam temere itis? LXXXI Olli cernebant magnis de rebus agentes. LXXXII Perque fabam repunt et mollia crura reponunt LXXXIII Interea fugit albus iubar Hyperionis cursum LXXXIV Inde patefecit radiis rota candida caelum LXXXV «Hos pestis necuit, pars occidit illa duellis. LXXXVI Omnes mortales sese laudarier optant. LXXXVII Non si, lingua loqui saperet quibus, ora decem sint,Innumerum, ferro cor sit pectusque revinctum LXXXVIII Contra carinantes verba atque obscena profatus LXXXIX neque me decet hanc carinantibus edere chartis XC Cum legionibus quom proficiscitur induperator XCI Flamma loci postquam concussa est turbine saevo XCII Huic statuam statui maiorum obatu athenis XCIII Silvarum saltus latebras lamasque lutosas XCIV Atque manu magna Romanos inpulit amnis XCV Pila retunduntur venientibus obvia pilis XCVI Decretum est stare et fossari corpora telis XCVII pes premitur pede et armis arma teruntur XCVIII Carbasus alta volat pandam ductura carinam XCIX laetificum gau C divum domus altisonum cael CI endo suam do CII populea fruns CIII «Ausus es hoc ex ore tuo CIV urbes magnas atque imperiosas CV «divumque hominumque pater rex CVI patrem divomque hominumque CVII oratoresDoctiloqui CVIII animus cum pectore latrat CIX clamore bovantes CX pausam facere ore fremendi CXI nostri cessere parumper CXII adgretus fari CXIII runata recedit CXIV quo sospite liber CXV equitatusUt celerissimus CXVI Iamque fere quattuor partum CXVII furentibus ventis CXVIII «vestro sine momine, venti CXIX fluctusque natantes CXX «heia machaeras CXXI ad armentas ipsius eosdem CXXII quem non virtutis egentem CXXIII funduntque elatis naribus lucem CXXIV teloque trabali CXXV aplustria CXXVI Anionem CXXVII Cretenses CXXVIII ambactus CXXIX salsas lamas CXXX tetros elephantos CXXXI stant pulvere campi CXXXII saxo cere comminuit brum CXXXIII Massili portabant iuvenes ad litora tanas CXXXIV nec retrahi potesturImperiis CXXXV ab laeva rite probatum CXXXVI quem super ingensPorta tonat caeli CXXXVII trabes remis rostrata per altum CXXXVIII «Qua murum fieri voluit, urgemur in unum CXXXIX Rex ambas ultra fossam protendere coepit CXL spoliantur eos et corpora nuda relinquunt. CXLI «Vosque lares tectum nostrum qui funditus curant CXLII Machina multa minax minitatur maxima muris CXLIII vita illa dignus locoque CXLIV Introducuntur legati Minturnenses. CXLV Olli crateris ex auratis hauserunt. CXLVI O multum ante alias infelix littera theta CXLVII Quod bonus et liber populus CXLVIII Saturno sancte create CXLIX Apud emporium in campo hostium pro moene