De Fide (Ad Gratianum Augustum) Ambrosius Mediolanensis Otto Faller University of Notre Dame Kaitlin Stephan University of Notre Dame Post-corrected OCR and sectioned text. Stephen Bothwell University of Notre Dame OCR-ed and preprocessed text for Lace post-correction; checked text post-XML conversion. Hildegund Müller University of Notre Dame Provided supervision and initial financial support for digital edition creation initiative. University of Notre Dame stoa0022.stoa002.nd-dlc-lat1.xml Available under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 (CC-BY-NC-SA 4.0) International License. 2025 University of Notre Dame Notre Dame, Indiana, United States of America Ambrosius Mediolanensis Sancti Ambrosii opera, pars octava: De fide (Ad Gratianum Augustum) Otto Faller Vindobonae Hoelder-Pichler-Tempsky 1962 Austrian Academy of Sciences Press Lace v. 0.6.22 copyright 2013-2021, Bruce Robertson, Dept. of Classics, Mount Allison University. The following text is encoded in accordance with EpiDoc standards and with the CTS/CITE Architecture This pointer pattern extracts subsections. This pointer pattern extracts sections. This pointer pattern extracts books. Latin Initial markup of new file with various textual fixes (e.g., removed section and marginal numbers). Additional fixes performed based on results of Latin spellchecker application. Fixed misplaced adjacent page breaks (pages 147, 250). Fixed misplaced duplicated page breaks and removed accompanying minor text duplications. Added or changed attributes and XML structure to be more CTS- and Epidoc-compliant, according to Hook tests. Removed full URN on textparts to comply with Hook; retained section numeration. Added publication information and removed invalid paragraph element. Filled in publicationStmt element. Finished adding licensing information. Altered project identifier in textparts to be ND-DLC. Fixes publisher element mislabeled as date element. Tentatively revises textual divisions. Amends descriptions for attributions and adds attribution for Hildegund Müller. Fixes misplaced page break in 5.10 and incorrect sectioning for 5.11 and 5.12. Tweaks filename and URN to fit Perseus standards. Swaps ordering of CTS references to be from most to least granular. Fixes placement of page breaks for Pages 214, 220, and 315. Fixes element ID repetition in 3.12, 3.13, 5.1, 5.2, 5.6, and 5.8. Automatically adds page numbers corresponding to text in attribute `n`. Includes minor XML formatting adjustments due to rewrite of XML file. Regina Austri venit audire sapientiam Solomonis, ut in libro Regnorum legimus. Hiram quoque rex ad Solomonem misit, ut cognosceret eum. Tu quoque, sancte imperator Gratiane, veteris imitator historiae, fidem meam audire volu-isti. Sed non ego Solomon, cuius mirere sapientiam; neque tu unius gentis, sed totius orbis Augustus fidem libello exprimi censuisti, non ut disceres, sed probares. Quid enim discas, imperator auguste, quam ab ipsis incunabulis piofovisti semper adfectu? Priusquam te, inquit, formarem in utero matris tuae, novi te, et priusquam exires de vulva, sanctificavi te. Ergo sanctificatio non traditur, sed infunditur. Et ideo divina dona custodi! Quod enim nemo te docuit, utique deus auctor infudit. Petis a me fidei libellum, sancte imperator, profecturus ad proelium. Nosti enim fide magis imperatoris quam virtute militum quaeri solere victoriam. Nam et Abraham trecentos decem et octo duxit ad bellum et ex innumeris tropaea hostibus reportavit signoque dominicae crucis et nominis quinque regum victriciumque turmarum subacto robore et ultus est proximum et filium meruit et triumfum. Iesus quoque, filius Nave, hostes, quos totius exercitus manu valida superare non poterat, septem tubarum sacerdotalium sonovicit, ubi 'ducem militiae caelestis' agnovit. Ergo et tu vincere paras, qui Christum adoras, vincere paras, qui fidem vindicas, cuius a me libellum petisti. Mallem quidem cohortandi ad fidem subire officium quam de fide disceptandi; in altero enim religiosa confessio est, in altero incauta praesumptio. Sed quoniam neque tu cohortatione indiges neque ego excusandi liber, ubi pietatis officium est, audax negotium verecunda occasione suscipiam, ut de fide pauca disceptem, de testimoniis plura contexam. De conciliis id potissimum sequar, quod trecenti decem et octo sacerdotes tamquam Abrahae electi iudicio consona fidei virtute victores velut tropeum, toto orbe subactis perfidis, extulerunt, ut mihi videatur hoc esse divinum, quod eodem numero in conciliis fidei habemus oraculum, quo in historia pietatis exemplum. Adsertio autem nostrae fidei haec est, ut unum deum esse dicamus neque ut gentes filium separemus nequeut Iudaei natum ex patre ante tempora et ex virgine postea editum denegemus neque ut Sabellius patrem confundamus et verbum, ut eundem patrem adseramus et filium, neque ut Fotinus initium fili ex virgine disputemus neque ut Arrius plures credendo et dissimiles potestates plures deos gentili errore faciamus, quia scriptum est: Audi istrahel, dominus deus tuus dominus unus est. Deus enim et dominus nomen magnificentiae, nomen est potestatis, sicut ipse dicit: Dominus nomen est mihi, et sicut alibi propheta adserit: Dominus omnipotens nomen est ei. Dominus ergo et deus, vel quod dominetur omnibus vel quod spectet omnia et timeatur a cunctis. Si ergo unus deus, unum nomen, potestas una est trinitatis. Denique ipse dicit: Ite, baptizate gentes in nomine patris et fili et spiritus sancti, 'in nomine' utique, non 'in nominibus'. Ipse etiam dicit: Ego et pater unum sumus. Unum dixit, ne fiat discretio potestatis, sumus addidit, ut patrem filiumque cognoscas, ut perfectus pater perfectum filium genuisse credatur et pater ac filius unum sint non confusione, sed unitate naturae. Unum ergo deum, non duos aut tres deos dicimus, ut impia Arrianorum heresis, dum criminatur, incurrit. Tres enim deos dicit, qui divinitatem separat trinitatis, cum dominus dicendo: Ite, baptizate gentes in nomine patris et fili et spiritus sancti unius esse trinitatem potestatis ostenderit. Nos patrem et filium et spiritum sanctum confitemur, ita ut in trinitate perfecta et plenitudo sit divinitatis et unitas potestatis. Omne regnum in se divisum facile destruetur: dominus hoc dicit; non ergo divisum est regnum trinitatis. Si ergo divisum non est, unum est; quod autem unum non est, divisum est. Tale ergo regnum esse cupiunt trinitatis, quod divisione sui facile destruatur. Immo quia non potest destrui, constat non esse divisum. Non enim dividitur unitas nec inciditur et ideo nec corruptelae subditur nec aetati. Non quicumque, inquit, mihi dicit domine, domine, intrabit in regnum caelorum. Non ergo perfunctoria fides debet esse, imperator auguste; scriptum est enim: zelus domus tuae comedit me. Itaque fideli spiritu et mente devota Iesum dominum invocemus, deum esse credamus, ut 'innomine eius quidquid a patre petimus, inpetremus'; pater enim se per filium vult rogari, filius vult rogari patrem. Concordat pietatis gratia nec virtutis facta discordant; quaecumque enim pater fecerit, eadem et filius facit similiter. Et similiter facit et eadem facit filius, sed vult rogari patrem in eo, quod ipse facturus est, ut non impossibilitatis indicium, sed unitatem pietatis agnoscas. Iure igitur adorandus adque venerandus est dei filius, qui mundum divinitate sua condidit et nostrum pietate sua informavit adfectum. Et ideo bonum deum, sempiternum, perfectum, omnipotentem, verum debemus credere, ut in lege accepimus et prophetis scripturisque divinis ceteris, quia sine his deus non est. Non potest enim bonus non esse, qui deus est, cum in natura dei plenitudo bonitatis sit. Neque ex tempore deus potest esse, qui fecit tempora. Neque inperfectus deus potest esse; qui enim minor est, inperfectus utique est, cui desit aliquid, quo maiorem possit aequare. Haec igitur fidei praedicatio: Deus malus non est, deo inpossibile nihil est, deus temporalis non est, deus minor non est. Si fallor, redarguant. Quia igitur deus Christus, et bonus utique et omnipotens et sempiternus et perfectus et verus est. Haec enim in natura divinitatis sunt. Aut igitur negent naturam divinitatis in Christo aut, quae divinae naturae sunt, deo negare non possunt. Certe ne quis possit errare, sequatur ea,quibus scriptura sancta, ut intellegere possumus, filium significavit. Verbum dicitur, filius dicitur, dei virtus dicitur, dei filius dicitur, dei sapientia. Verbum, quia immaculatus, virtus, quia perfectus, filius, quia genitus ex patre, sapientia, quia 'unum cum patre', unum aeternitate, unum divinitate. Non enim pater ipse qui filius, sed inter patrem et filium generationis expressa distinctio, ut ex deo deus, ex manente manens, plenus e pleno sit. Non sunt igitur haec nuda nomina, sed operatricis virtutis indicia. Est enim plenitudo divinitatis in patre, est plenitudo divinitatis in filio, sed non discrepans, sed una divinitas, nec confusum, quod unum, nec multiplex, quod indifferens. Etenim si omnium credentium, sicut scriptum est, erat anima, una, et cor unum, si omnis qui adhaeret domino, unus spiritus est, ut apostolus dixit, si vir et uxor in carne una sunt, si omnes homines, quantum ad naturam pertinet, unius substantiae sumus, si hoc de humanis scriptura dicit, quia multi unum sunt, quorum nulla potest esse cum divinis comparatio, quanto magis pater et filius divinitate unum sunt, ubi nec substantiae nec voluntatis ulla est differentia? Namque aliter quomodo unum deum dicimus? Diversitas plures facit, unitas potestatis excludit numeri quantitatem, quia unitas numerus non est, sed haec omnium ipsa principium est. Quantum vero scriptura divina patris et fili secundum divinitatem expresserit unitatem, prophetica testantur oracula. Sic enim dicit dominus sabaoth: Laboravit Aegyptus et mercatus Aethiopum et Sabain, viri excelsi ad te transibunt et tui erunt servi et post te sequentur alligati vinculis et adorabunt te et in te depraecabuntur, quoniam in te est deus et non est deus praeter te. Tu enim es deus et nesciebamus, deus Istrahel. Audis profeticam vocem: In te, inquit, est deus et non est deus praeter te. Quomodo hoc secundum Arrianos convenit? Necesse est negent aut patris aut fili divinitatem,nisi eiusdem divinitatis crediderint unitatem. In te, inquit, est deus, quoniam in filio pater. Scriptum est enim: Pater qui in me manet, ipse loquitur, et opera, quae ego facio, ipse facit. Sed et alibi dicit: Quia ego in patre et pater in meest. Dissolvant, si possunt, hanc naturae proprietatem et operis unitatem. Deus igitur in deo, sed non duo dii; scriptum est enim, quia unus deus. Et dominus in domino, sed non duo domini, quia aeque scriptum est: Nolite duobus dominis servire et lex dicit: Audi, Istrahel, dominus deus tuus dominus unus est. Et utique in eodem est testamento: Pluvit dominus a domino. Dominus, inquit, a domino pluvit. Sic et in Genesi habes: Et dixit deus, et fecit deus et infra: Et fecit deus hominem ad imaginem dei. Sed tamen non duo dii, sed unus deus fecit. Utrobique igitur unitas operationis servatur et nominis. Nam utique cum legimus deus ex deo, non duos deos dicimus. Denique habes in psalmo quadragesimo quarto, quod et deum patrem dixit propheta nec deum filium denegavit dicens: Sedis tua, deus, in saeculum saeculi et infra: Unxit te deus, deus tuus oleum laetitiae prae consortibus tuis. Deus est, qui unguit, et deus, qui secundum carnem unguitur dei filius.Denique quos habet unctionis suae Christus nisi in carne consortes? Vides igitur quia deus a deo unctus. Sed in adsumptione naturae unctus humanae dei filius designatur, nec legis forma violatur. Et hic ergo cum dicitur pluvit dominus a domino, unitatem divinitatis agnosce. Operationis enim unitas non facit pluralem divinitatem, sicut ipse dominus ostendit dicens: Credite mihi, quia, ego in, patre et pater in me, alioquin vel propter opera ipsa credite. Et hic advertimus quod unitatem divinitatis per aequalitatem operum designaverit. Ut autem una deitas et patris et fili et una dominatio probaretur, ne gentilis aut iudaicae impietatis incurreremus errorem, providens apostolus, quid sequi deberemus, ostendit dicens: Unus deus pater, ex quo omnia, et nos in ipso, et unus dominus Iesus Christus, per quem omnia, et nos per ipsum. Sicut enim unum dicendo dominum Iesum Christum patrem dominum non negavit, ita unum dicendo deum patrem aeque a deitatis veritate nec filium separavit. Unde nec pluralitatem divinitatis et unitatem potestatis ostendit, quia et in dominatione divinitas et in divinitate dominatus est, sicut scribtum est: Scitote quoniam dominus ipse est deus, ipse fecit nos, et non ipsi nos. In te igitur est deus per unitatem naturae, et non est deus praeter te per proprietatem substantiae, repulsam differentiae. In Hieremiae quoque libro unum deum scriptura dicit et tamen et patrem et filium confitetur. Itaque sic habes: Hic deus est noster et non aestimabitur alius ad eum. Adinvenit omnem viam disciplinae et dedit eam Iacob puero suo et Istrahel dilecto suo. Post haec in terris visus est et cum hominibus conversatus est. De filio dicit; ipse enim est cum hominibus conversatus. Et dicit: Hic est deus noster et non aestimabitur alius ad eum. Quid discutimus eum, de quo sanctus dicit propheta quod ad eum alius non possit aestimari? Quae enim potest esse alia aestimatio, ubi deitatis unitas est? Confitebatur hoc populus in periculis constitutus, nesciebat serere quaestionem, qui religionem timebat. Adesto, sancte spiritus, prophetis tuis, quibus inesse consuesti, quibus credimus. Si prophetis non credimus, sapientibus credo istius mundi? Sed ubi sapiens, ubi scriba? Rusticus noster cum ficos insereret, invenit quod philosophusignoravit. Quae stulta sunt enim huius mundi, elegit deus, ut confundat, quae sunt fortia. Credimus Iudaeis, quia notus aliquando in Iudea deus. Sed hoc ipsum negant, propter quod credimus, quia non norunt patrem, qui filium negaverunt. Unum deum communis natura testatur, quia unus est mundus. Unum dominum fides significat, quia una fides novi et veteris testamenti. Unum spiritum sanctum testificatur gratia, quia unum baptisma in nomine trinitatis est. Unum deum profetae dicunt, apostoli audiunt. Unum deum magi crediderunt et aurum, tus, murram supplices ad Christi cunabula detulerunt, auro regem fatentes, ut deum ture venerantes; thensaurus enim regni, sacrificium dei, murra est sepulturae. Quid igitur voluerunt sibi mystica munera inter abiecta praesepia, nisi ut intellegamus in Christo differentiam divinitatis et carnis? Ut homo cernitur, ut dominus adoratur; iacet in pannis, sed fulget in stellis; cunae nascentem indicant, stellae dominantem; caro est, quae involvitur, divinitas, cui ab angelis ministratur. Ita nec dignitas naturalis maiestatis amittitur et adsumptae carnis veritas conprobatur. Haec est fides nostra. Sic se deus cognosci voluit ab hominibus, sic tres pueri Iudaei crediderunt nec incendia circumiecta senserunt, cum infidos noxius ignis exureret, fidelibus innoxia flamma roraret, quibus aliorum incendia refrigerabant, quia merito fidei perdiderat suam poena naturam. Aderat enim in specie angeli, qui monebat, ut in numero trinitatis unius esset laudatio potestatis. Benedicebatur deus, videbatur in angelo dei filius, sancta et spiritalis in pueris gratia loquebatur. Nunc consideremus, quas Arriani dei filio inferant quaestiones. Dissimilem patri dicunt esse dei filium. Hoc si homini obiciatur, iniuria est. Ex tempore coepissedicunt dei filium, cum conditor ipse sit temporum! Homines sumus et esse nolumus temporales; ex tempore coepimus et sine tempore futuros esse nos credimus. Fieri nos optamus aeternos et negare possumus dei filium sempiternum, quem sempiternum docet adque demonstrat natura, non gratia? Creatum dicunt. Quis auctorem inter opera sua deputet, ut videatur id esse quod fecit? Bonum negant. Sacrilega vox ipsa se damnat, ut indulgentiam sperare non possit. Negant verum dei filium, negant omnipotentem, cum fateantur 'omnia facta per filium', omnia creata per 'dei esse virtutem'. Quid est enim virtus nisi perfecta natura? Negantetiam divinitate unum esse cum patre. Deleant ergo evangelium, deleant Christi vocem; ipse enim dixit: Ego et pater unum sumus. Non ego hoc dico, Christus dixit. Numquid fallax, ut mentiretur? Numquid impius, ut quod non erat usurparet? Sed singula suis locis plenius digerentur. Nunc quoniam hereticus dicit esse dissimilem idque versutis disputationibus adstruere nititur, dicendum est nobis, quod scriptum est: Cavete, ne quis vos depraedetur per philosophiam et inanem seductionem secundum traditionem hominum et secundum elementa, huius mundi et non secundum Christum. Omnem enim vim venenorum suorum in dialectica dis-putatione constituunt, quae philosophorum sententia definitur non adstruendi vim habere, sed studium destruendi. Sed non in dialectica conplacuit deo 'salvum facere populum suum'; regnum enim dei in simplicitate fidei est, non in contentione sermonis. Dissimilem igitur dicunt esse, nos negamus, immo potius horremus hanc vocem. Sed nolo argumento credas, sancte imperator, et nostrae disputationi. Scripturas interrogemus, interrogemus apostolos, interrogemus prophetas, interrogemus Christum. Quid multa? Patrem interrogemus, cuius honori studere se dicunt, si filius degener iudicetur. Sed non est honorificentia boni patris fili iniuria. Non potest bono patri placere, si filius degenerasse potius a patre quam patrem patrem aequasse credatur. Da veniam, sancte imperator, si ad ipsos paulisper verba converto. Sed quem potissimum legam, Eunomiumne an Arrium vel Aetium, eius magistros?Plura enim nomina, sed una perfidia, impietate non dissonans, communione discordans, non dissimilis fraude, sed coitione discreta. Cur enim secum nolint convenire, non intellego. Eunomi personam defugiunt Arriani, sed eius perfidiam adserunt, impietatem exsecuntur. Aiunt eum prodidisse effusius, quae Arrius scripserit. Magna caecitatis effusio! Auctorem probant, exsecutorem refutant. Itaque nunc in plures sese divisere formas: alii Eunomium vel Aetium, alii Palladium vel Demophilum adque Auxentium vel perfidiae eius heredes secuntur, alii diversos. Numquid divisus est Christus? — Sed qui eum a patre dividunt, ipsi se scindunt. Et ideo quoniam communiter adversus ecclesiamdei, quibus inter se ipsos non convenit, conspirarunt, communi nomine hereticos, quibus respondendum est, nominabo. Heresis enim velut quaedam hydra fabularum vulneribus suis crevit, et dum saepe reciditur, pullulavit, igni debita incendioque peritura. Aut velut quaedam monstruosis Scylla portentis in varias formas distincta perfidiae velut superne vacuum christianae sectae nomen obtendit, sed quos in illo impietatis suae freto miseros inter naufragia fidei reppererit fluctuantes, beluinis succincta prodigiis tetri dogmatis saevo dente dilacerat. Cuius speluncam, sancte imperator, ut ferunt nautae, caecis latebris inhorrentem omnemque eius viciniam caeruleis canibus inter perfidiae saxa resonantemclausa quodammodo praeterire aure debemus. Scriptum est enim: Sepi aures tuas et alibi: Videte canes, videte malos operarios et iterum: Hereticum post primam correptionem devita, sciens quia subversus est, qui eiusmodi est, et delinquit, cum sit proprio iudicio damnatus. Itaque tamquam boni gubernatores, quo tutius praetermeare possimus, fidei vela tendamus scripturarumque relegamus ordinem. Apostolus dicit imaginem patris Christum esse; ait enim quod ipse sit imago dei invisibilis, primogenitus universae creaturae. Primogenitus, inquit, non primo creatus, ut et genitus pro natura et primus pro perpetuitate credatur. Alibi quoque apostolus adseruit, quod ipsum posuit heredem omnium, per quem et fecit saecula, qui est splendor gloriae et character substantiae eius. Imaginem apostolus dicit, et Arrius dicit esse dissimilem? Cur imago, si similitudinem non habet? In picturis homines nolunt esse dissimiles, et Arrius dissimilem patrem contendit in filio et vult, ut pater dissimilem genuerit sui, quasi inpotens, qui generare similem non potuerit. Prophetae dicunt: In lumine tuo videbimus lumen, prophetae dicunt: Splendor est enim lucis aeternae et speculumsine macula dei maiestatis et imago bonitatis illius. Vide quanta dicantur: Splendor, quod claritas paternae lucis in filio sit, speculum sine macula, quod pater videatur in filio, imago bonitatis, quod non corpus in corpore, sed virtus in filio tota cernatur. Imago docet non esse dissimilem, character expressum esse significat, splendor signat aeternum. Imago itaque non vultus est corporalis, non fucis conposita, non ceris, sed simplex de deo, 'egressa de patre', expressa de fonte. Per hanc imaginem Filippo patrem dominus demonstravit dicens: Filippe, qui me vidit, vidit et patrem. Et quomodo tu dicis 'ostende nobis patrem'? Non credis quia, ego in patre et pater in me est? Vidit enim in imagine patrem, qui vidit in filio. Vides quam imaginem dicat? Imago ista veritas est, imago ista iustitia est, imago ista 'dei virtus' est, non muta, quia verbum est, non insensibilis, quia sapientia est, non inanis, quia virtus est, non vacua, quia vita est, non mortua, quia resurrectio est. Vides ergo quia, dum imago dicitur, patrem significat esse, cuius imago sit filius, quia nemo potest ipse sibi imago sua esse. Plura possem de fili testimoniis dicere, sed, ne forte ipse sibi nimium favisse dicatur, patrem interrogemus. Nempeipse dixit: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. Pater filio dicit ad similitudinem nostram, et tu dissimilem filium dei dicis? Iohannes dicit: Dilecti, fili dei sumus, et nondum apparet, quid erimus; scimus quia, si revelatum fuerit, similes ei erimus. O inprovida amentia, o inpudens pervicacia: homines sumus et, in quo possumus, ad similitudinem dei erimus, et similem audemus dei filium denegare? Ergo pater dixit: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. In principio ipsius mundi patrem et filium esse audio et unum opus cerno, audio loquentem, agnosco facientem. Sed et patris et fili unam imaginem, unam similitudinem lego: similitudo haec non diversitatis, sed unitatis est. Quod igitur tibi usurpas, filio dei derogas, cum utique nisi per imaginem dei ad imaginem dei esse non possis. Claret igitur non esse dissimilem et ideo proclivior via est, ut etiam sempiternum esse fateamur, cum similis sempiterni utique sempiternus sit. Si autem patrem sempiternum dicimus et hoc idem filium denegamus, dicimus esse dissimilem ; sempiterno enim temporale dissimile est.Clamat propheta sempiternum, clamat et apostolus sempiternum, plenum est vetus testamentum testimoniis fili sempiterni, plenum est novum. Ordinem ergo teneamus. Scriptum est in veteri testamento, ut vel unum de pluribus dicam: Ante me non fuit alius deus et post me non erit. Nihil ego argumentabor, te ipsum interrogo: Quis hoc dicit, pater an filius? — Utrum dixeris, eo te convinci intelleges vel, si credas, doceri. Quis ergo hoc dicit, pater an filius? Si filius, ante me, inquit, non fuit alius deus, si pater, post me, inquit, non erit. Hic priorem, ille posteriorem non habet. Invicem in se et pater in filio et filius in patre cognoscitur. Cum enim patrem dixeris, eius etiam filium designasti, quia nemo ipse sibi pater est. Cum filium nominas, etiam patrem eius fateris, quia nemo ipse sibi filius est. Ita nec filius sine patre nec pater potest esse sine filio. Semper igitur pater, semper et filius. In principio enim erat verbum et verbum erat apud deum et deus erat verbum, hoc erat in principio apud deum. Erat, inquit, apud deum: Erat, erat, erat, erat, ecce quater erat. Ubi impius invenit quod 'non erat'? Alibi quoque Iohannes in epistula sua dicit: Quod erat in principio. Indefinite tenditur erat. Quidquid excogitaveris, erat filius. Omnes autem hereses hoc capitulo brevi piscator noster exclusit. Quod enim erat in principio, non includitur tempore, non principio praevenitur. Ergo Arrius conticescat. Quod autem erat apud deum, non permixtione confunditur, sed manentis verbi aput patrem solida perfectione distingitur, ut Sabellius obmutescat. Et deus erat verbum; non ergo in prolatione sermonis hoc verbum est, sed in illa caelestis designatione virtutis, ut confutetur Fotinus. Quod vero erat in principio apud deum, sempiternae divinitatis in patre et filio inseparabilis unitas edocetur, ut erubescat Eunomius. Postremo cum omnia per eum facta dicantur, ipse conditor novi utique testamenti et veteris designatur, ut Maniceus locum temptationis habere non possit. Ita piscator bonus intra unum omnes rete conclusit, ut faceret inhabiles fraudi, quamvis essent inutiles captioni. Dic mihi, heretice, — dat enim veniam clementissimus imperator, ut te non conloquendi studio nec audiendi cupiditate, sed exponendi gratia paulisper adloquar — dic mihi, inquam, fuitne aliquando tempus, quo omnipotens deus pater non erat et deus erat? — 'Tempus', inquit, 'non ad-struo'. — Bene et argute; si enim tempus dixeris, te ipse convinces, quia necesse est adseras fuisse tempus ante filium, cum filius temporis auctor sit et creator; non potest enim post opus suum ipse coepisse. Necesse est igitur auctorem operis sui esse fatearis ante tempora. — 'Ante tempora', inquit, 'non nego filium, sed cum filium dico, ostendo priorem patrem, quia pater, inquit, filio prior' — Quid est hoc? Negas esse tempus ante filium et tamen nescio quid ante filium vis praecessisse, quod temporis sit, et ostendis media nescio qua molimina fuisse generandi, in quo generationem patris significas temporalem. Nam si pater esse coepit, deus ergo primo erat, postea pater factus est. Quomodo ergo inmutabilis deus? Si enim ante deus, postea pater, utique generationis accessione mutatus est. Sed avertat deus hanc amentiam. Nos enim ad impietatem eorum redarguendam hanc retulimus quaestionem. Pia mens generationem sine tempore adserit, ut et sempiternum patrem cum filio dicat nec aliquando adserat esse mutatum. Iungat igitur honorificentia patri filium, quem divinitas iuncxit, non separet impietas, quem generationis proprietas copulavit. 'Honorificemus filium, ut honorificemus et patrem', sicut in evangelio scriptum est. Sempiternitas fili paternae maiestatis insigne est. Si iste non semper fuit, ergo ille mutatus est. Sed semper fuit filius, ergo necpater aliquando mutatus est, qui inmutabilis semper est. Itaque videmus quod illi, qui volunt negare filium sempiternum, volunt patrem docere mutatum. Accipe aliud, quo clareat filium sempiternum. Apostolus dicit quod dei sempiterna virtus sit adque divinitas. Virtus autem dei Christus; scriptum est enim Christum esse dei virtutem et dei sapientiam. Ergo si Christus dei virtus, quia virtus dei sempiterna, sempiternus igitur et Christus. Non ergo ex usu generationis humanae calumniam, heretice, struas neque ex nostro sermone conponas. Neque enim angustis sermonibus nostris inmensae magnitudinem possumus divinitatis includere, cuius magnitudinis non est finis. Namque hominis generationem si definire contendas, tempus ostendis; generatio autem divina supra omnia est, late patet, supra omnes cogitationes ascendit et sensus. Scriptum est enim: Nemo venit ad patrem nisi per me. Quidquid igitur de patre cogitaveris, quamlibet eius aeternitatem, non potes de eo aliquid nisi per filium cogitare, nec potest ullus ad patrem nisi per filium transire sensus. Hic est, inquit, filius meus dilectissimus. Est, inquit. Quod est, semper est. Unde et David: In aeternum, inquit, domine, permanetverbum tuum in caelo. Quod enim manet, nec substantia nec aeternitate deficitur. Quaeris a me, quomodo, si filius sit, non priorem habeat patrem? Quaero item abs te, quando aut quomodo filium putes esse generatum. Mihi enim inpossibile est generationis scire secretum ; mens deficit, vox silet, non mea tantum, sed et angelorum. Supra potestates, supra angelos, supra cerubin, supra seraphin, supra omnem sensum est, quia scriptum est: Pax autem Christi quae est super omnem sensum. Si pax Christi 'supra omnem sensum', quemadmodum non est super omnem sensum tanta generatio? Tu quoque manum ori admove; scrutari non licet superna mysteria. Licet scire quod natus sit, non licet discutere, quemadmodum natus sit. Illud negare mihi non licet, hoc quaerere metus est. Nam si Paulus ea, quae audivit raptus in tertium caelum, ineffabilia dicit, quomodo nos exprimere possumus paternae generationis arcanum, quod nec sentire potuimus nec audire? Verum si me ad consuetudinem trahis generationis humanae, ut patrem dicas priorem, vide, utrum ad generatio-nem dei terrenae generationis exempla conveniant. Si secundum hominem loquamur, negare non poteris priores esse in homine patris quam filii passiones. Prior crevit, prior senuit, prior doluit, prior flevit. Si igitur hic tempore minor, ille antiquior passione, si hic generationis incurrit aetatem, nec ille generandi evasit pudorem. Quid? Te ista quaestionum tormenta delectant? Audis 'dei filium': aut dele nomen aut agnosce naturam; audis 'uterum': agnosce generationis perspicuae veritatem; audis 'cor': verbum intellege; audis 'dexteram': agnosce virtutem; audis 'os': agnosce sapientiam. Non haec sunt in deo corporalibus aestimanda: inconpraehensibiliter generatur filius, impassibiliter generat pater, et tamen ex se generat et ante omnem intellectum generat ut deus verus deum, verum. Pater diligit et tu discutis, pater 'conplacet' et tu cum Iudaeis invides, pater 'honorat?' et tu cum gentibus conviciaris? Quaeris a me, utrum prior non possit esse, qui pater est. — Quaero a te, ut doceas, quando pater fuerit prior. Aut testimoniis aut argumentis collige veritatem. Si testimoniis, accepisti utique 'sempiternam dei esse virtutem',legisti etiam dicentem: Istrahel, si me audieris, non erit in te deus recens neque adorabis deo alieno. Aliud eorum aeternitatem, aliud proprietatem substantiae indifferentis significat, ut neque posteriorem neque alterius divinitatis filium esse credamus. Nam si posterior est, recens est, et si unius non est divinitatis, 'alienus' est. Sed nec posterior, quia recens non est, nec alienus, quia ex patre natus, quia super omnia est deus benedictus in saecula, sicut scriptum est. Sed si alienum putant, cur adorant, cum scriptum sit: Neque adorabis deo alieno? Aut si non adorant, fateantur et finis est, ne quem sub religiosi nominis professione decipiant. Haec nempe sunt testimonia scripturarum, aut, si habes aliut, proferre debebis. Superest, ut et argumentis veritas colligatur, quamquam etiam humanis testimoniis argumenta cedere soleant. Argumentare tamen, heretice, ut voles. — 'Usu', inquit, 'accepimus eo, qui nascitur, priorem esse, qui generat'. — Persequere igitur omnia vestigia consuetudinis, et si cetera conveniunt, non obsisto, quin et istut requiras; si autem nulla concordant, quemadmodum, cum desint cetera, hoc solum exigis? Ergo, quia usum requiris, quando generatus est ex patre, parvolus fuit? Vidisti in cunis infantulum vagientem ?Processus aliquos accepit aetatis? Si enim infirmitatem generationis habuit, necesse est, ut non solum nascendi, sed etiam vivendi inciderit infirmitatem. Sed fortasse eo prolabaris amentiae, ut de filio ista non abnuas, qui eum ex infirmitate metiris humana. Quid, si deum negare non potes nomine, infirmitate tamen hominem vis probare? Quid, si, dum filium discutis, patrem arguis, et dum Christo praeiudicas, patrem adiudicas? Nam si divina generatio subiecta tempori fuit et id ex usu generationis usurpatur humanae, ergo et pater corporali utero portavit filium, 'decem mensuum curriculis' onus vexit. Sed quomodo sine sexu altero generationis usus? Vides sollemnem generationis seriem non coepisse, et tu partus cuiusdam corporei necessitates putas fuisse sollemnes? Tu usum quaeris, ego sexum, tu tempus exigis, ego ordinem, tu finem discutis, ego quaero principium; nempe finis ex principio, non principium pendet ex fine. 'Omne', inquit, quod natum est, principium habet, et ideo, quia filius est, principium habet et ex tempore esse coepit'. — Quod ipsorum ore sit dictum. Ego autem filium natum esse profiteor, quod relicum est, inpietatis horresco.Deum confiteris, homo, et tali circumscribis calumnia? Deus hanc averruncassit amentiam! Rursus obiciunt: 'Ergo non est filius, si non habet, quae habent filii.' — Ignoscat mihi pater, ignoscat filius, ignoscat et spiritus sanctus quaestionem pro pietate referre cupienti. Est certe pater et manet semper, sunt etiam creaturae pro dispositione divina. Est ergo aliquid earum, quod non subiectum sit aut locis aut temporibus aut creationi aut causae alicui vel auctori? Profecto nihil. Quid ergo dicitis? Est horum aliquid, quo egeat pater? Impium est dicere. Ergo aut desinite, quae creaturarum sunt, aptare divinitati, aut si comparare contenditis, considerate, quo vestra procedat impietas, quod absit, ut vel in sensus nostros aliquando veniat. Nos enim piam responsionem tenemus. Namque omnipotens deus est et ideo nullo eorum pater indiget, qui non habet mutationem sui aliquam vel profectum, quo nos egemus, quorum infirmitas ex huiusmodi rebus profectum accipit. Qui autem omnipotens est, utique non creatus et sineloco et supra tempora est. Nihil enim ante deum, immo hoc ipsum verbum, ante deum dicere esse aliquid, grave. Ergo si ita est, quia nihil horum est in deo patre, quae profectum significent, quia deus est, nihil horum aptari potest etiam dei filio, ut vel initium accipiat vel profectum, quia 'deus verus ex deo vero' est. Ergo quia usitatum non repperimus ordinem, adquiesce, Arriane, praecipuam fili generationem fuisse. Adquiesce, inquam, et si mihi non credis, erubesce vel dei vocem dicentis: Cui me similem existimastis? et iterum: Quia non sicut homo, ita et deus. Etenim si operatio dei praecipua est, quia non manibus aliquid operatur, non labore conficit, non diebus absolvit — ipse enim dixit et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt —, cur non credamus praecipuam generationem esse eius in filio, cuius praecipuam creationem in operibus agnoscimus? Dignum certe est, ut specialiter et praecipue videatur generasse filium. Habeat generationis inusitatae gloriam, qui habet potestatis inusitatae gratiam. Non sola admirabilis ex patre generatio Christi, admirabilis etiam ipsa generatio eius ex virgine. Tu illam dicis nostrae similem conceptionis, ego probo istam nostrae esse dissimilem, immo te ipsum cogam fateri. Dic, quemadmodum sit natus ex Maria, quo usu uterus eum habuerit virginalis,quomodo sine semine viri partus, unde virgo praegnans, quemadmodum puella mater ante feta quam copulam uxoris experta. Causa deerat, et generabatur filius. Unde leges novatae partus? Si igitur in virgine usus defuit generationis humanae, quemadmodum in deo patre propriae generationis usum requiris? Certe usus in sexu est, quia sexus in carne. Ubi ergo caro non est, quemadmodum carnis infirmitatem exigis? Nemo meliorem discutit. Credere tibi iussum est, non discutere permissum. Scriptum est enim: Credidit Abraham deo. Nec solum in filii generatione sermo deficit, sed etiam in operibus dei. Scriptum est enim: Omnia opera eius in fide. Opera ergo in fide, generatio sine fide? Et discutimus quae non videmus, qui iubemur credere magis quam discutere quae videmus? Dicet aliqui: 'Quomodo generatus sit filius?' — Quasi sempiternus, quasi verbum, quasi splendor lucis aeternae, quia simul splendor operatur, ut nascitur. Apostoli istutexemplum est, non meum. Noli ergo credere quod fuerit vel momentum aliquod, quo fuerit sine sapientia deus aut sine splendore lux. Noli, Arriane, ex nostris aestimare divina, sed divina crede, ubi humana non invenis. Rex gentilis in igne cum tribus pueris Hebraeis quarti quasi angeli vidit figuram, et quia praestare putabat angelis, 'dei filium', quem non legit, sed credidit, iudicavit. Abraham quoque tres vidit et unum adoravit. Petrus in monte Moysen et Helian cum filio dei vidit nec erravit in natura nec erravit in gloria. Denique quod facere deberet, non illos, sed Christum interrogavit; nam etsi tribus parabat obsequium, unius tamen expectabat imperium. Sed quoniam vel tabernaculorum numerum deferendum tribus simpliciter aestimavit, emendatur dei patris auctoritate dicentis: Hic est filius meus dilectissimus, ipsum, audite, id est: 'Quid conservos tuos cum domino socias tuo? Hic est filius meus; non Moyses filius, non Helias filius, sed hic filius.' Sensit emendationem apostolus, procidit in faciem consternatus patris voce et filii claritate, sed levatur a filio, qui 'iacentes erigere' consuevit. Unum videt, solum videt dei filium ; recesserunt enim servuli, ut solus dominus,qui solus designabatur filius, videretur. Quid igitur sibi voluit illa visio, non aequalitatem Christi servorumque significans, sed mysterium signans, nisi ut appareret nobis quod lex et profetae cum evangelio congruentes sempiternum dei filium, quem adnuntiaverant, revelarent? Ergo et nos, cum audimus 'ex utero filium', 'ex corde verbum', credamus quia non plasmatus manibus, sed ex patre natus, non artificis opus, sed progenies est parentis. Et ideo dicit hic est filius meus. Non dixit 'hic est temporalis', non dixit 'haec est creatura mea, haec factura mea, hic servus meus', sed hic est filius meus, quem videtis in gloria. Hic est deus Abraham et deus Isac et deus Iacob, qui apparuit in rubo Moysi, de quo Moyses ait: Qui est, misit me. Non pater in rubo, non pater in eremo, sed filius est Moysi locutus. Denique de ipso Stephanus dixit: Hic est qui fuit in ecclesia in eremo. Hic est ergo qui legem dedit, ipse qui locutus est Moysi dicens: Ego sum, deus Abraham et deus Isac et deus Iacob. Hic est ergo deus patriarcharum, hic est deus profetarum. Filium ergo legimus. Mens tua percipit lectionem, edat lingua confessionem. Aufer hinc argumenta, ubi fidesquaeritur. In ipsis gymnasiis suis iam dialectica tacet. Non quaero, quid loquantur philosophi, requiro, quid faciant. Soli in suis gymnasiis remanserunt. Vide, quam fides argumentis praeponderet: illi cottidie a suis consortibus deseruntur, qui copiose disputant, isti cottidie crescunt, qui simpliciter credunt. Non creditur philosophis, creditur piscatoribus, non creditur dialecticis, creditur publicanis. Illi voluptatibus et deliciis orbem ligarunt, isti ieiuniis et doloribus exuerunt. Plures itaque iam coepit inlicere iniuria quam voluptas. Quo distant a gentilibus Arriani? Illi deos adpellant dispares sexu, dissimiles potestate, isti trinitatem adserunt differentis divinitatis et dissimilis potestatis. Illi deorum suorum principium adserunt temporale et isti Christum coepisse ex tempore mentiuntur. Nonne ex philosophia omnem impietatis suae traxerunt colorem? Illi tamen, quod venerantur, amplificant, isti dei filium creaturam adserunt esse, qui deus est. Patuit, ut arbitror, sancte imperator, neque dissimilem patri, neque ex tempore esse dominum Iesum:Restat, ut illud quoque sacrilegium redarguatur et probemus creaturam non esse dei filium. In quo nobis praesentis oraculum lectionis adspirat; audivimus enim legi dicente domino: Ite in orbem universum et praedicate evangelium universae creaturae. Qui universam creaturam dicit, nullam excipit. Et ideo ubi sunt, qui creaturam Christum adpellant? Nam Si creatura esset, numquid ipse sibi mandaret evangelium praedicari? Non igitur creatura est, sed creator, qui docendae creaturae discipulis suis mandat officium. Non creatura Christus; vanitati enim creatura. subiecta est, sicut apostolus dixit. Numquid ergo Christus subiectus est vanitati? Rursus iuxta eundem apostolum creatura congemescit et comparturit usque nunc. Num ergo Christus congemescit et comparturit, qui nostros a morte gemitus liberavit? Creatura, inquit, liberabitur a, servitute corruptionis. Videmus igitur magnam inter creaturam et dominum esse distantiam, quia servitus creatura est, dominus autem spiritus est; ubi autem spiritus domini, ibi libertas. Quis hunc induxit errorem, ut eum, qui creavit omnia, qui fecit omnia, diceret creaturam? Num ipse domi-nus se creavit? Si enim lectum est quod per ipsum omnia facta sunt et sine ipso factum est nihil, numquid ipse se fecit? Si lectum est, quod negari non potest, quia deus in sapientia fecit omnia, numquid verisimile videri potest quia in se ipsa est facta sapientia? Legimus genitum, quia pater dixit: Ex utero ante luciferum genui te, legimus primogenitum filium, legimus unigenitum ; primogenitum, quia nemo ante ipsum, unigenitum, quia nemo post ipsum. Legimus etiam: Generationem eius quis enarrabit? 'Generationem' inquit, non creationem. Quid his tantis ac talibus conferri potest? Ostendit etiam dei filius distantiam generationis et gratiae dicens: Ascendo ad patrem meum. et patrem vestrum, deum meum et deum vestrum. Non dixit 'ascendo ad patrem nostrum', sed 'ascendo ad patrem meum et patrem vestrum'. Separatio ista diversitatem ostendit, quod illius generator, noster creator sit. Et addidit 'deum meum et deum vestrum', quia licet ipse et pater unum sint et illi pater sit proprietate naturae, nobis deus pater coeperit esse per filium, non naturae iure, sed gratiae, tamen utramque naturam hic significare videtur in Christo, et divinitatis et carnis, divini-tatis ex patre, carnis ex matre, illam, quae ante omnia, istam, quae ex virgine. Denique ante 'patrem' ut filius nominavit, 'deum' postea ut homo nuncupavit. Ubique autem 'deum suum' quod ex persona dicat hominis testimonia docent: Deus, deus meus, respice me, quare me dereliquisti? et alibi: De ventre matris meae deus meus es tu. Et supra quasi homo patitur et infra homo est, qui 'ex matris ventre iactatur'. Itaque cum dicit 'de ventre matris meae deus meus es tu', significat eum, qui pater semper erat, ex illo deum sibi esse, ex quo 'de matris ventre iactatus' est. Cum igitur in evangelio, in apostolo, in prophetis generationem Christi legerimus, unde audent dicere creatum esse vel factum? Et quidem in quo creatum legerint, in quo factum, considerare deberent. Edoctum est enim dei filium de deo esse genitum, de deo natum; factum autem in quo legerint, diligenter advertant. Non enim deus factus, sed deus dei filius natus est, postea autem secundum carnem homo factus est ex Maria. Si mihi non credunt, credant apostolodicenti: Postquam vero venit plenitudo temporis, misit deus filium suum factum ex muliere, factum sub lege. Filium, inquit, suum, non unum de multis, non communem, sed suum. Suum cum dicit, generationis aeternae proprietatem signavit. Hunc postea factum ex muliere adseruit, ut factura non divinitati, sed adsumpto corpori adscriberetur, factum ex muliere per carnis susceptionem, factum sub lege per observantiam legis. Generatio autem illa caelestis ante legem, ista post legem. Unde et illud vane iactare consuerunt quia scriptum est: Et dominum eum et Christum fecit deus. Imperiti legant totum et intellegant. Sic enim scriptum est: Et dominum, eum et Christum fecit deus hunc Iesum, quem vos crucifixistis. Non divinitas crucifixa, sed caro est. Hoc utique fieri potuit, quod potuit crucifigi. Non ergo factura dei filius. Facessat igitur et illud, de quo calumniari solent, et discant, quemadmodum dictum sit: Dominus creavit me. Non dixit 'pater creavit me', sed dominus creavit me. Caro dominum agnoscit, gloria patrem signat, creatura nostra dominum confitetur, caritas patrem novit. Itaque quis ignoret, quia ob causam incorporationis hoc dicitur? In eo igitur se creatum dicit, in quo et hominem testificatur dicens: Quid me quaeritis occidere hominem, in quo et crucifixus et mortuus et sepultus est. Nec dubitandum quia quasi praeteritum posuit, quod erat futurum. Haec enim consuetudo est prophetiae, ut quae futura sunt, vel quasi praesentia vel quasi facta dicantur. Denique in psalmo XXI legisti : Tauri pingues obsederunt me, legisti etiam: Diviserunt sibi vestimenta mea, quod evangelista de tempore passionis profetatum esse significat. Deo enim, quae sunt futura, praesentia sunt, et ei, cui praecognita sunt omnia, ventura profactis sunt, sicut scriptum est: Qui fecit quae ventura sunt. Nec mirum, si 'ante saecula fundatum' se esse dicit, cum legeris praedestinatum ante tempora saecularia. Quam vero de incarnatione id videatur expressum, declarant sequentia: Sapientia, inquit, aedificavit sibi domum, et subdidit columnas septem, et interfecit suas hostias, miscuit in cratere vinum suum et paravit suam mensam; et misit suos servos convocans cum altissima praedicatione dicens: qui est insipiens, declinet ad me. Nonne in evangelio post incarnationem haec omnia videmus esse conpleta: quod sacri convivii celebravit mysteria, quod apostolos misit, voce clamavit dicens: Si quis sitit, veniat ad me et bibat? Ergo sequentia respondent prioribus, et totius cursum incarnationis videmus prophetiae expositione digestum. Multa alia documenta praesto esse possent huiusmodi de incarnatione dictum videre, sed non me involvo libris, ne tractatus videatur esse diffusior. Nunc ipsos Arrianos interrogo, utrum idem putent esse genitum quod creatum. Si enim idem dicunt, nihil utique distat inter generare et creare. Ergo quoniam et nos creati sumus, inter nos et Christum, inter Christum et elementa nulla distantia est. Sed quamvis amentes sint, id tamen non audebunt dicere. Postremo, ut insipientiae eorum, quod verum non est, indulgeam, si nihil, ut putant, distat in verbo, cur non eum, quem colunt, meliore adpellant nomine? Cur verbo non utuntur patris? Cur abiciunt, quod honorificentiae est, adsumunt, quod iniuriae? Si autem distat inter creatum et genitum, ut ego arbitror, cum legerimus genitum, non utique idem et genitum intellegimus et creatum. Dicant igitur generatum ex patre, ex virgine procreatum, aut dicant, quomodo dei filius et genitus et creatus. Una natura, et maxime dei, diversitatem non recipit. Certe facessat nostra sententia, Paulum interrogemus, qui spiritu dei plenus has praevidens quaestiones generaliter contra gentes, specialiter contra Arrianos locutus ait divino iudicio eos esse damnatos, qui servirent creaturae potius quam creatori. Denique sic habes: Tradidit illos deus in. desideria cordis ipsorum, ut contumeliis adficiant corpora sua inter semetipsos; qui commutaverunt veritatem dei in mendacio etcoluerunt et servierunt creaturae potius quam creatori, qui est deus benedictus in saecula. Prohibet itaque me Paulus creaturae servire et Christo admonet serviendum; non ergo creatura Christus. Paulus, inquit, servus Iesu Christi: et bonus servus, qui dominum recognoscit, ipse creaturae servire nos prohibet. Quemadmodum ergo Christo ipse serviret, si creaturam Christum putaret? Aut igitur desinant colere, quem creaturam adpellant, aut desinant, quem colere se simulant, dicere creaturam, ne sub adpellatione cultorum sacrilegia graviora committant. Detestabilior enim domesticus hostis quam extraneus, et gravius scelus, ut adversus Christum abutantur Christi nomine. Quem igitur meliorem interpretem quaerimus scripturarum quam illum 'doctorem gentium', vas electionis, electum de persecutoribus, qui Iesum, quem persecutus fuerat, fateretur? Legerat utique Solomonem plus quam Arrius et erat peritus in lege. Et ideo quia legerat, non creatum Christum dixit esse, sed genitum. Legerat enim: Ipse dixit et facta sunt, ipse mandavit et creata sunt. Numquid dicto factus est Christus? Numquid mandato creatus est Christus? Quomodo autem creatura in deo esse potest? Etenim deus naturae simplicis est, non coniunctae adquecompositae, cui nihil accedat, sed solum, quod divinum est, in natura habeat sua, 'complens omnia', nusquam ipse confusus, penetrans omnia, nusquam ipse penetrandus, ubique totus eodemque tempore vel in caelo vel in terris vel in novissimo maris praesens, visu inconpraehensibilis, fatu ininterpraetabilis, sensu inaestimabilis, fide sequendus, religione venerandus, ut quidquid religiosius sentiri potest, quidquid praestantius ad decorem, quidquid sublimius ad potestatem, hoc deo intellegas convenire. Ergo quia 'in filio conplacet pater', crede quia dignus patre filius, crede quia 'a deo exivit' filius, ut ipse testatur dicens: Ex deo processi et veni, et alibi: A deo exivi. Qui ex deo processit et a deo exivit, nihil aliud potest habere, nisi quod dei est. Unde non solum deus, sed etiam verus deus, 'verus e vero', et adeo verus, ut ipse sit veritas. Itaque si nomen quaerimus, 'veritas' est, si maiestatem quaerimus naturalem, eo usque dei filius verus est, ut 'proprius'; scriptum est enim: Qui filio proprio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum. 'Tradidit utique secundum car-nem: proprietas divinitatis est, veritas proprietatis, misericordia pietatis, oblatio securitatis. Sed ne calumniarentur quia scriptum est 'tradidit eum pater' ipse apostolus alibi dixit: Pax a deo patre et domino nostro Iesu Christo, qui se dedit pro peccatis nostris, et alibi: Sicut Christus dilexit nos et tradidit semetipsum pro nobis. Si ergo et traditus est a patre et ipse se tradidit, apparet unam esse operationem, unam esse patris et fili voluntatem. Si naturalem ergo maiestatem quaerimus, genitus est. Qui genitum infitiatur, proprium negat, qui proprium abnuit, communem ceteris arbitratur. Sin vero generationis ipsius proprietatem requirimus, 'ex deo exivit'. Nam cum in usu nostro id sit 'exire', quod iam sit, et ex interioribus secretis prodire videatur, quod exire perhibetur, angustis licet sermonibus proprietatem divinae generationis advertimus, ut non ex loco aliquo videatur exisse, sed ut 'deus ex deo', filius ex patre, nec videatur coepisse ex tempore, qui ex patre nascendo prodivit, ut dixit ipse, qui natus est: Ex ore altissimi prodivi. Sed si naturam non agnoscunt, si non credunt Scripturis, vel 'operibus credant'. Cui dicit pater faciamus, nisi ei, quem verum filium sciret? In quo nisi in vero suam ima-ginem recognosceret? Non est unum 'adoptivus' et 'verus', nec filius diceret unum sumus, si se cum vero, qui verus non erat ipse, conferret. Faciamus ergo dicit pater: qui dixit, verus est; potestne ergo verus non esse ille, qui fecit, et quod dicenti defertur, facienti negatur? Quomodo autem, nisi verum filium sciret, committeret ei voluntatis suae unitatem et operis veritatem? Cum enim 'eadem faciat filius opera, quae pater facit', et quos vult, vivificet filius, sicut scriptum est, neque differens potestate et liber est voluntate. Ita unitas servatur, quia et virtus dei in divinitatis proprietate est et libertas non in aliqua differentia, sed in unitate est voluntatis. Turbati in freto apostolorum licet, sed adhuc non credentium chori ubi primum sub pedibus domini ludere aquas et inquieto maris aestu deambulantis domini super aquas intrepida videre vestigia, subitoque navi, quae fluctibus turbaretur, ubi eam tamen Christus ascendit, placidata aequora et elementa conspexere famulantia, verum dei filiumcrediderunt dicentes: Vere filius dei est. Hoc idem centurio 'cum aliis qui secum erant? tremefactis mundi cardinibus in passione domini confitetur, et tu, heretice, negas? Centurio dicit: Vere, filius dei erat iste. 'Erat, inquit centurio, et Arrianus dicit: Non erat! Ille ergo generationis et veritatem et aeternitatem adseruit, manu cruentus, sed mente devotus, tu, heretice, veritatem generationis negas, tempus adscribis! Utinam manus potius quam animum cruentasses! Sed nec manu innocens et mente feralis, quantum in te est, mortem infers, qui infirmum opinaris. Immo, quod gravius est, etsi divinitas vulnus sentire non possit, quod in te tamen est, maiestatem suam in Christo, non corpus interficere conaris. Verum igitur deum dubitare non possumus, quem verum dei filium et carnifices crediderunt et daemones fatebantur, quorum nunc non testimonia requiruntur, sed tuis tamen sacrilegiis praeferuntur. Illos nominavimus, ut erubesceres, divina quoque responsa adhibuimus, ut crederes. Clamat dominus per Eseiam: Servientibus mihi vocabitur nomen novum, quod benedicetur super terram, et benedicent deum verum, et qui iurant super terram, iurabunt per deum verum. Haec, inquit, dixit Eseias, quando vidit maiestatem eius. Hoc in evangelio designatur, quod 'maiestatem viderit Christi et locutus sit de eo'. Accipe tamen, quid etiam scripserit evangelista Iohannes in epistula sua dicens: Scimus quia filius dei apparuit et dedit nobis sensum, ut cognoscamus potestatem et n vero simus filio eius Iesu Christo. Hic est verus deus et vita aeterna. Verum Iohannes filium dei et verum deum dicit. Ergo si verus deus, utique non creatus, nihil fallax habens adque fucatum, nihil confusum adque dissimile. Deus igitur ex deo, lumen de lumine, verus deus de deo vero, ex patre natus, non factus, unius substantiae cum patre. Sic nempe nostri secundum scripturas dixeruntpatres, qui etiam sacrilega docmata ideo suis inserenda putavere decretis, ut Arri perfidia ipsa se proderet, ne quasi fucis quibusdam et coloribus inlita velaretur. Fucum enim faciunt, qui non audent explicare, quod sentiunt. Censorie igitur inpietas Arriana non expositione reseratur, sed damnatione detegitur, ut qui curiose gestit audire, prius damnatam cognosceret, ne laberetur, quam expositam audiret, ut crederet. Eos, inquit, qui dicunt 'erat, quando non erat et 'antequam nasceretur, non erat', et qui ex nihilo factum aut ex alia substantia, vel usia dicunt esse aut mutabilem et convertibilem. dei filium, anathematizat catholica et apostolica ecclesia. Accepisti, sancte imperator, eos qui talia adserunt, iure damnatos. Non humana industria, non composito aliquo trecenti decem et octo, ut supra pressius dixi, episcopi ad concilium convenerunt, sed ut in numero eorum per signum suae passionis et nominis dominus Iesus suo probaret se adesse concilio: Crux in trecentis, Iesu nomen in decem et octo est sacerdotibus. Hoc et in Ariminensi concilio habuit prima confessio et post Ariminense concilium secunda correctio. Con-fessionem epistula ad imperatorem Constantium missa testatur, correctionem secuta concilia confitentur. Arrius ergo dicit: Erat, quando non erat. Sed scriptura dicit erat, non dicit 'non erat'; denique Iohannes scripsit: In principio erat verbum et verbum erat apud deum et deus erat verbum. Hoc erat in principio apud deum. Ecce quotiens 'erat' et nusquam dixit quod 'non erat'. Cui ergo credimus? Iohanni 'in Christi pectore recumbenti', an Arrio inter effusa se sua viscera volutanti, ut agnosceremus similem Iudae proditoris Arri quoque fuisse perfidiam, quem similis poena damnavit? Effusa sunt enim et Arri viscera — pudet dicere, ubi — adque ita 'crepuit medius prostratus in faciem', ea, quibus Christum negaverat, foede ora pollutus. Crepuit enim, sicut etiam de Iuda Petrus apostolusdixit, quia possedit agrum de mercede iniustitiae et in faciem prostratus crepuit medius, et effusa sunt omnia viscera eius. Non est fortuita mors, ubi in sacrilegio pari poenae parilis processit exemplum, ut idem subirent supplicium, qui eundem dominum negaverunt et qui eundem dominum prodiderunt. Veniamus ad alia. Arrius dicit: Antequam nasceretur, non erat. Sed scriptura dicit omnia esse per filium. Quomodo ergo aliis dedit esse, qui non erat? Cum autem dicit impius 'quando' et 'ante', haec utique duo verba tempus ostendunt. Quomodo ergo negant tempus ante filium et volunt prius fuisse quae temporis sunt, cum id ipsum 'quando' et 'ante' et 'aliquando non fuisse' sit temporis? Arrius dicit ex nihilo dei filium. Quomodo ergo 'filius,' quomodo paterno generatus ex utero, quomodo 'eructuatum ex corde verbum' legitur, nisi ut ex intimo et inaestimabili patris intellegatur, ut scriptum est, 'prodisse' secreto? Filius enim aut per adoptionem aut per naturam est. Per adoptionem nos filii dicimur, ille per veritatem naturae est. Quomodo ergo ex nihilo ille, qui ex nihilo fecit omnia? Non habet filium, qui nescit, unde sit. Denique nec Iudaei habebant filium, quia, unde esset, nesciebant, etideo dixit his dominus: Nescitis unde veni, et infra: Neque me nostis neque patrem meum scitis. Qui enim negat ex patre filium, nec patrem, ex quo est filius, novit, neque filium novit, quia patrem nescit. Arrius dicit ex alia substantia. — Quae igitur alia substantia aequatur dei filio, ut ex ipsa dei filius sit? Aut quomodo repraehendunt, quia nos in deo aut usian graece aut latine substantiam dicimus, cum ex alia dicendo substantia deum filium etiam ipsi substantiam dei esse confirment? Sed si de nomine substantiae aut naturae divinae voluerint dicere, facile revincentur, quia et usian graece et substantiam latine frequenter scriptura memoravit. Et Petrus vult nos, ut legimus, divinae consortes fieri naturae. Quod si ex alia substantia filium dicent, ipsi se revincent et verbum substantiae, quod metuunt, confitendo et filium creaturis, quibus praeferre se simulant, conferendo. Arrius dicit creaturam dei filium non sicut ceteras creaturas. — Quae enim creatura sicut alia creatura est? Homo non ut angelus, terra non ut caelum, sol non ut aqua, lumen non ut tenebrae. Nihil ergo praeferendo donavit, sed ad simplices decipiendos misero colore fraudem suae impietatis obduxit. Arrius dicit mutabilem et convertibilem dei filium. Quomodo ergo deus, si mutabilis, cum ipse dixerit: Ego sum, ego sum et non sum mutatus? Vere nunc mihi propheticum illud est confitendum, quod prophetaturus de domino praemittit Eseias dicens: O miser ego et conpuncto corde, qui cum immunda labia habeam, in medio quoque populi inhabitem inmunda labia habentis, vidi dominum sabaoth. Ergo si Eseias miserum se dicit, qui vidit dominum sabaoth, quid ego de me dicam, qui, cum inmunda labia habeam, cogor de dei generatione tractare? Quo igitur de his quae metuo locuturus erumpo, cum David de his quae sciat, ori suo custodiam petat? O si mihi quoque unum de serafin candentem illum carbonem, quem de altari divino sumpsit utriusque forcipe deferens testamenti, inmunda adurat labia! Aut — quia tunc serafin descendit in figura ad prophetam, tu autem, domine, revelato mysterio ad nos in carne venisti, 'non per legatum neque per nuntium sed ipse' per te —, ab occultis meis conscientiam meam mundes, ut ego quoque, dudum inmundus, sed iam per tuam misericordiam fide mundus, illud Davidicum canam dicens: Psallam tibi in cithara, deus Istrahel; gaudebunt labia mea, cum cantavero tibi, et anima mea, quam redemisti. Itaque, domine, calumniatores tuos et hostes relinquens confer te ad nos et sanctifica aures principis Gratiani omniumque praeterea, quorum in manibus hic libellus venerit, vacuas mihi praesta, necubi auditae perfidiae sordes resideant. Emunda ergo, emunda autem non fontanis poculis nec fluviali haustu nec susurro praetermeantis rivuli, sed sermonibus ad vicem aquarum operantibus, Supra nitorem aquarum perspicuis et omni purioribus nive, illis utique sermonibus, quibus dixisti: Si fuerint peccata vestra sicut phoenicium, ut nivem dealbabo. Est etiam poculum, quo secreta mentis mundare consuesti, poculum non naturae veteris nec ex vite sollemni, sed poculum novum de caelo delatum, in terra expressum ex illo botryone peregrino, qui sicut uva de vite, ita ille in carne crucis pependit e ligno. Ex hoc ergo botryone est vinum. quod laetificat cor hominis, sobrietatem inebriat, crapulam fidei et verae religionis exhalat, crapulam castitatis infundit. Hoc igitur vino, domine meus, domine, aures augustae mentis emunda, ut sicut vino naturali ho-mines inebriati quietem diligunt, timorem mortis expellunt, iniurias non sentiunt, aliena non quaerunt, suorum obliviscuntur, ita etiam vino tuo crapulatus pacem diligat et fidei exsultatione securus mortem infidelitatis ignoret, patientiam caritatis exhibeat, sacrilegia aliena non teneat, fidem etiam pignoribus suis praeferat, secundum quod scriptum est: 'Relinque omnia tua et veni, sequere me. Hoc vino, domine Iesu, sensus etiam nostros dilue, ut te adoremus, te canamus, visibilium et invisibilium creatorem. Non potes ergo invisibilis aut bonus non esse, qui id etiam tuis operibus contulisti. Satis, ut arbitror, libro superiore, sancte imperator, edoctum est sempiternum esse dei filium, non dissimilem patris, genitum, non creatum. Deum quoque verum dei filium scripturarum lectionibus adprobavimus et apertis maiestatis suae indiciis designatum. Itaque quamvis ista ad fidem copiose redundantia sint, quod a fontis meatu magnitudo plerumque decurrentis fluminis aestimatur, tamen quo purius niteat fides, tripertito videtur derivanda distinctio. Sunt enim evidentia indicia, quae proprietatem deitatis ostendant, sunt quae similitudinem patris et fili, sunt etiam quae perspicuam divinae maiestatis exprimant unitatem. Proprietatis itaque sunt generatio, deus, filius, verbum; similitudinis splendor, character, speculum, imago; unitatis aeternae sapientia, virtus, veritas, vita. Haec indicia ita dei filium signant, ut ex his et sempiternum patrem esse cognoscas nec ab eo filium discrepantem. Ex eo enim, qui est, generatio, ex sempiterno deus, ex patre filius, ex deo verbum; splendor gloriae, character substantiae, speculum dei maiestatis, imago bonitatis ; de sapiente sapientia, de forti virtus, de vero veritas, de vivente vita. Concordant igitur patris et fili indicia, quibus non discrepare inter se, sed unius maiestatis esse nemo dubitaverit. Quorum singulorum proferremus exempla nominum, nisi coartandi sermonis studio teneremur. His duodecim tamquam lapidibus praetiosis fidei columna consurgit. Hi sunt enim praetiosi illi lapides: sardius, iaspis, smaragdus, crysolitus et ceteri, quibus sancti Aaron, illius utique, qui figuram gerit Christi, veri scilicet vestimentum sacerdotis intexitur, circumdati auro lapides et sculpti de nominibus filiorum Istrahel, duodecim lapides sibi invicem coherentes. Nam si eos aliquis separet adque secernat, omnis fidei structura dissolvitur. Itaque principium fidei nostrae est scire quod 'genitus' est dei filius. Si genitus non est, nec filius est. Nec satis est dixisse filium, nisi et unigenitum filium designaveris. Si creatura est, deus non est, si deus non est, nec vita est, si non est vita, nec veritas est. Ergo tria illa, id est generatio, filius, unigenitus, principaliter et proprie indicant exdeo filium. Tria sequentia, id est deus, vita, veritas, virtutem eius manifestant, qua condidit et fecit subsistere creaturam. In ipso enim vivimus et sumus et movemur, sicutait Paulus. Et ideo in illis tribus proprietas fili, in istis aliis paternae ac fili operationis unitas declaratur. Imago quoque et splendor et character dicitur dei filius. Quia haec inconpraehensibilem et investigabilem paternae divinitatem maiestatis, in filio expressam similitudinem revelarunt, haec quoque tria videmus ad similitudinem pertinere. Reliquum est virtus, sapientia, iustitia, ut his singulis operationis aeternitas probaretur. Hoc igitur est illut vestimentum praetiosis lapidibus adornatum, hic veri amictus est sacerdotis, haec vestis nuptialis, hic textor propheticus, qui bene noverit ista contexere. Neque vilis ista textura est, de qua dicit dominus per prophetam: Quis dedit mulieribus texturae sapientiam? Nec communes isti lapides, ut legimus, supplementi. Omnis enim in eo perfectio est, si nihil desit. Lapides 'compositi' et 'circumdati auro', intellegibili scilicet natura, si eos bene mens nostra componat naturalisque sensus probabili ratione compaginet. Denique quam non mediocres lapides sint, lectio docet, quod, cum alia alii viliora deferrent, istos tamen lapides super umeros suos religiosi principes adtulerunt, ex quibus fecerunt rationabile opus textile. Textile enim opus est, quando fidei facta concordant. Nec me aliquis errare putet, quia supra tripertitam de quaternis, supter vero quadripertitam de ternis feci distinctionem. Boni operis gratia per diversas plus placet formas. Bona enim et illa, quae textrinum indumenti sacerdotalis ostendit, vel lex scilicet vel ecclesia, quae binas vestes fecit viro suo, sicut scriptum est: unam operis, alteram mentis, fidei intexens factorumque velamina. Itaque alibi, sicut legimus, 'aurum praetexit et postea hyacinthum ac purpuram cum cocco subiungit et bysso'. Rursus alibi ex hyacintho et ceteris prius flosculos format aurumque subnectit et unus est habitus sacerdotis, ut isdem coloribus micans gratiae decorisque diversitas ordinis diversitate resplendeat. Itaque ut etiam rationis typicae series digeratur, auro et argento probabili non est dubium eloquia domini designari, quibus fides constat; scriptum est enim: Eloquia domini eloquia casta, argentum igni examinatum, probatum terrae, purgatum septuplo. Hyacinthus autem aeris habet similitidinem, quem spiramus et cuius carpimus flatum; purpura quoque speciem aquarum exprimit, per coccum ignis intellegitur, terra per byssum ; hoc enim ex terra gignitur. Ex his autem quattuorelementis corpus subsistit humanum. Sive ergo mentis fidei praecedenti concinentia corporis facta subnectas, sive facta praecedant et fides adstipuletur comes religiosa factorum, hic religiosi ornatus antistitis, hoc velamen est sacerdotis. Bona ergo fides, cum pulchro operum renidet ornatu. De qua, ut ad summam loquar, definitiones istae sunt, quae non queunt solvi: si ex nihilo est, non est filius; si creatura est, non est creator; si factura est, non est omnium factor; si discens, non praecognitor; si accipiens, non perfectus; si proficiens, non est deus; si dissimilis, non imago; si per gratiam, non per naturam; si bonitatis expers, auctor malitiae! Stupeo itaque ad reliqua, sancte imperator, et toto corpore animoque deficio: esse aliquos homines, vel potius non homines, sed humana adopertos specie, intus dementiae bestialis, qui post tanta domini et tam divina beneficia bonum negent ipsum auctorem bonorum. 'Scriptum est, inquiunt, nemo bonus nisi unus deus.' Scriptum agnosco, sed littera errorem non habet. Utinam Arriana interpraetatio non haberet! Apices sine crimine sunt, sensus in crimine! Dictum domini salvatoris agnosco, sed consideremus, quando dicat, cui dicat, qua circumspectione dicat! Dicit utique in 'hominis forma' dei filius et dicit scribae, ei scilicet, qui 'magistrum bonum' dei filium nominaret, deum negaret. Quod ille non credit, Christus adiungit, ut dei filium non ut bonum magistrum, sed ut bonum deum credat. Nam si, ubi unus deus dicitur, nequaquam tamen dei filius a divinitatis plenitudine separatur, quomodo, ubi unus deus bonus nuncupatur, a plenitudine divinae bonitatis unigenitus excluditur? Necesse est igitur, aut deum negent dei filium, aut deum bonum esse fateantur. Et ideo circumspectione caelesti non dixit 'nemo bonus nisi unus pater', sed nemo bonus nisi unus deus. Pater enim proprium generantis est nomen, deus autem unus nequaquam deitatem trinitatis excludit et ideo natura laudatur. Bonitas ergo in natura est dei et in natura dei etiam dei filius, et ideo non quod singularitatis, sed quod unitatis est praedicatur. Non igitur a domino bonitas negatur, sed talis discipulus refutatur. Nam cum scriba dixisset: Magister bone, respondit dominus: Quid me dicis bonum? id est: 'Quem deum non credis, non est satis, ut bonum dicas. Non tales ego quaero discipulos, qui me magis secundum hominem magistrum bonum quam secundum divinitatem deum bonum credant.' Sed nolo praerogativa naturae suae et privilegio potestatis utatur. Non dicatur bonus, si non meretur, a nobis. Si hoc non meretur operibus, si beneficiis non meretur, abdicetur suae iure naturae, subdatur nostro iudicio. Qui iudicaturus de nobis est, non dedignatur iudicari, ut 'iustificetur in sermonibus suis et vincat, cum iudicatur. Hicine ergo non bonus, qui bona tribuit mihi? Hicine non bonus, qui cum sescenta milia populi Iudaeorum persecutoribus suis cederent, dehiscentem subito rubri maris aestum individua aquarum mole divisit, ut fideles circumfusa unda muniret, infidos refusa demergeret? Hicine non bonus, cuius imperio maria solidata fugientibus, saxa umefacta sitientibus, ut opus veri agnosceretur auctoris, cum umor rigesceret, petra inundaret? Quod ut agnosceres opus Christi, apostolus dixit: Petra autem erat Christus. Hicine non bonus, qui tam innumera populi milia, ne qua incesseret famis, in deserto pavit pane caelesti sine usu laboris, cum fructu quietis, ita ut eorum 'per quadraginta annos nec vestimenta veterescerent nec calciamenta tererentur', instar fidelibus futurae resurrectionis ostendens, quod nec factorum decora splendidorum nec circumfusae virtutis nitor nec vitae cursus periret humanae. Hicine non bonus, qui nobis caelum fecit esse quod terra est, ut sicut in caelo quasi speculo quodam stellarum lucentium refulgent globi, ita etiam apostolorum et martyrum et sacerdotum vice stellarum splendentium toto inlucescerent chori mundo? Ergo non solum bonus, sed etiam pastor bonus, hoc est non sibi tantum, sed etiam ovibus suis bonus. Bonus enim pastor animam suam, ponit pro ovibus suis. Posuit sane animam suam, ut nostram levaret; sed pro divinitatis potestate posuit et sumpsit, sicut scriptum est: Potestatem habeo ponendi animam, meam, et potestatem habeo sumendi eam.Nullus eam tollit a me, sed ego a memetipso pono eam. Vides bonitatem, quia sponte posuit, vides potestatem, quia sump- sit, et tu bonum negas, cum ipse de se in evangelio dixerit: Si ego bonus, oculus tuus quare nequam? Ingrate, quid agis? Bonum negas, per quem bona speras, si tamen credas; bonum negas, qui dedit nobis, quae oculus non vidit nec auris audivit. Mihi expedit, ut bonum credam: Bonum. est enim confidere in domino ; mihi expedit, ut domino confitear; scriptum : ; est enim : Confitemini domino, quoniam bonus; mihi expedit, ut iudicem meum bonum arbitrer; dominus enim bonus iudex domui Istrahel. Ergo si iudex dei filius, utique, quoniam iudex deus bonus est, iudex autem dei filius est, deus bonus iudex dei filius est. Sed fortasse non credas aliis, non credas filio: audi patrem dicentem: Eructuavit cor meum verbum bonum. Bonum ergo verbum est; verbum hoc est, de quo scriptum est: Et verbum, erat apud deum et deus erat verbum. Ergo si verbum bonum est, filius autem dei verbum est, bonus utique deus est dei filius, etiamsi non placeat Arrianis. Erubescant aliquando! Iudaei dicebant 'bonus est' ; etsi alii dicebant nonest, alii tamen dicebant 'bonus est, et vos omnes bonum ne-gatis? Bonus est, qui peccatum unius donat, bonus non est, qui peccatum mundi apstulit? De ipso enim dictum est: Ecce agnus dei, ecce qui tollit peccatum mundi. Sed quid dubitamus? Credidit iam ecclesia bonum et confessa dicendo est: Osculetur me ab osculis oris sui, quoniam bona ubera tua super vinum, et alibi: Et fauces tuae tamquam vinum est optimum. Bonis ergo ille nos legis et gratiae nutrit uberibus, caelesti curas hominum praedicatione demulcens, et nos bonum negamus, cum sit imago bonitatis exprimens aeternae in sese bonitatis effigiem, sicut et supra ostendimus scriptum, quia ipse est speculum sine macula, et imago bonitatis illius. Sed quid vobis videtur, qui bonum et verum deum dei filium denegatis, cum scriptum sit quod nullus deus nisi unus? Nam etsi sunt qui dicantur dii, an inter eos Christum adnumeratis, 'qui dicuntur' et non sunt, cum specialesit eius, ut semper sit, et praeter ipsum bonus et verus alius deus non sit, quoniam in ipso est deus, speciale autem etiam patris sit, ut post ipsum verus alius deus non sit, quia unus deus, nec iuxta Sabellianos patrem filiumque confundens nec iuxta Arrianos patrem filiumque secernens? Pater enim et filius distinctionem habent ut pater et filius, separationem divinitatis non habent. Itaque cum verus et bonus dei filius, utique omnipotens deus dei filius. Num hinc quoque dubitari potest? Supra diximus lectum, quia dominus omnipotens nomen est ei. Ergo quia filius dominus, dominus autem omnipotens, omnipotens est dei filius. Sed accipe etiam eam, de qua dubitare nequeas, lectionem: Ecce venit, inquit, cum nubibus, et videbit eum omnis oculus et qui eum compunxerunt, et plangent se super eum omnes tribus terrae. Etiam, amen, ego sum alfa et o, dicit dominus deus, qui est et qui erat et qui venturus est omnipotens. Quem igitur conpunxerunt et quem speramus esse venturum nisi dei filium? Ergo omnipotens dominus et deus Christus est. Accipe aliud, sancte imperator, et accipe Christum loquentem: Haec dicit dominus omnipotens: Post honorem misit me super gentes, quae praedaverunt vos, quoniam qui tangit vos, sicut qui tangit pupillam oculi eius. Quia ecce ego inicio manum meam super eos, qui depraedaverunt vos, et eruam vos, et erunt in praedam, qui praedaverunt vos, et scient quia dominus omnipotens misit me. Utique qui dicit, dominus est omnipotens, et qui misit, dominus est omnipotens. Ergo et patris et fili omnipotentia, sed tamen deus unus omnipotens, quia unitas potestatis est. Adque ut scias, imperator auguste, Christum esse, qui locutus est in profeta et in evangelio, ipse tamquam in praedestinatione evangelii per Eseiam dicit: Ipse qui loquebar, adsum, hoc est: Adsum in evangelio, qui loquebar in lege. Deinde alibi:Omnia, quae pater habet, mea sunt. Quae sunt omnia? Non utique locutus est de creatis; haec enim facta per filium. Sed ea quae pater habet, id est aeternitatem, maiestatem divinitatemque nascendo possedit. Ergo eum, qui omnia habet,quae pater habet — scriptum est enim: Omnia, quae pater habet mea sunt — omnipotentem esse dubitare non possumus. Nec vereor, ne, quia scriptum est de deo beatus et solus potens, ab eo dei filius separetur, cum scriptura deum solum potentem dixerit, non patrem solum et ipse de Christo deus pater adserat per prophetam: Posui adiutorium super potentem. Non ergo pater solus potens, sed potens etiam dei filius; in patre enim laudatur et filius. Certe ostendat aliquis, quid sit, quod non possit dei filius. Quis ei adiutor, cum caelum faceret, fuit, quis adiutor, 'cum conderet mundum'? An qui in constitutione angelorum et dominationum adiutore non eguit, eguit, ut hominem liberaret? 'Scriptum est, inquiunt: Pater, si possibile est, transfer a me calicem hunc. Et ideo si omnipotens est, quomodo de possibilitate ambigit?' — Ergo quia omnipotentem probavi, probavi utique ambigere eum de possibilitate non posse. posse. — 'Verba, inquit, Christi sunt.' — Verum dicis. Sed quando et in qua forma loquatur, adverte. Hominis naturamgerit, hominis adsumpsit adfectum. Denique supra habes quia progressus pusillum procidit in faciem suam orans et dicens: Pater, si possibile est. Non ergo quasi deus, sed quasi homo loquitur. Deus enim possibile aliquid aut inpossibile nesciebat? Aut aliquid inpossibile deo, cum scriptum sit: Inpossibile enim tibi nihil est? De quo autem dubitat, de se an de patre? De eo utique, cui dicit 'transfer', et dubitat hominis adfectu. — Ergo profeta non putat aliquid inpossibile deo, profeta non dubitat, et filium dubitare tu credis? Num intra homines constituis deum, et dubitat de patre deus et de morte formidat? Timet ergo Christus, et cum Petrus non timeat, Christus timet. Petrus dicit: Animam meam pro te ponam, Christus dicit: Anima mea turbatur. — Utrumque verum est et plenum utrumque rationis, quod et ille, qui est inferior, non timet, et ille, qui superior est, gerit timentis adfectum. Ille enim quasi homo vim mortis ignorat, iste quasi deus in corpore constitutus fragilitatem carnis exponit, ut eorum, qui sacramentum incarnationis abiurant, excluderetur impietas. Denique et haec dixit, et Manichaeus non credidit, Valentinus negavit, Marcion fantasma iudicavit. Eo usque autem hominem, quem veritate corporis demonstrabat, aequabat adfectu, ut diceret: Sed tamen non sicut ego volo, sed sicut tu vis, cum utique similiter sit Christivelle quod pater vult, cuius similiter est; facere quod pater facit. Quo loco etiam illa vestra quaestio conticescit quam soletis obicere, quia dixit dominus: Non sicut ego volo, sed sicut tu vis, et alibi: Ad hoc descendi de caelo, non ut faciam voluntatem meam, sed voluntatem eius qui me misit. Ergo ut — quasi interpositis plenioris expositionis paulisper indutiis, cur dixerit: Si possibile est — voluntatis interim liberae dominum fuisse doceamus: in tantum processistis impietatis, ut negetis quod filius dei liberae voluntatis sit. At certe soletis etiam sancto spiritui derogare et negare non potestis scriptum esse: Spiritus, ubi vult, spirat. Ubi vult, inquit, non 'ubi iubetur'. Ergo si spiritus, ubi vult, spirat, filius, quod vult, non agit? Et certe idem dei filius in evangelio suo dicit, ubi velit, spirandi subpetere spiritui facultatem. Numquid ergo superiorem fatetur, quia illi licet, quod sibi non licet? Apostolus quoque dicit quia omnia operatur unus adque idem spiritus dividens singulis, prout vult. 'Prout vult' inquit, hoc est pro liberae voluntatis arbitrio, non pro necessitatis obsequio. Et dividit spiritus non mediocria, sed quae deus consuevit operari, gratiam curationum et operationem virtutum. Ergo dividit spiritus, prout vult, filius dei nonliberat, quem vult? Sed audi etiam ipsum agere, quod vult. Dixit enim: Ut faciam voluntatem tuam, deus, volui, et alibi: Voluntarie sacrificabo tibi. Scivit sanctus apostolus Petrus Iesum in potestate habere, quae vellet, et ideo cum videret ambulare eum supra mare, ait: Domine, si tu es, iube me venire ad te super aquam. Petrus credidit quia, si Christus iubeat, naturae possit condicio mutari, ut humanis se subiciat unda vestigiis et discrepantium naturarum possit convenire concordia. Petrus poscit, ut iubeat, non ut roget Christus, Christus non rogavit, sed 'iussit et factum est'. Et Arrius contradicit ? Quid est tamen, quod pater velit et filius nollit aut filius velit et pater nollit? Pater, quos vult, vivificat, et filius, quos vult, vivificat, sicut scriptum est. Dic nunc, quos vivificaverit filius et pater vivificare noluerit. Cum autem filius, quos velit, vivificet et operatio una sit, vides quia non solum filius voluntatem patris, sed etiam pater fili faciat voluntatem. Quid est autem 'vivificare' nisi per filii passionem? Passio autem Christi voluntas est patris. Quos ergo filius vivificat, per patris vivificat voluntatem. Una igitur est voluntas. Quae autem voluntas patris, nisi ut 'veniret Iesus in hunc mundum et nos mundaret a vitiis'? Audi leprosum dicentem: Si vis, potes me mundare. Respondit Christus: Volo, et statim sanus effectus est. Vides quia filiussuae arbiter voluntatis est et Christi voluntas eadem quae paterna est? Quamquam cum dixerit: Omnia, quae pater habet, mea sunt, sine dubio, quia nihil excipitur, quam pater habet, eandem habet et filius voluntatem. Una ergo voluntas, ubi una operatio; in deo enim voluntatis series operationis effectus est. Sed alia voluntas hominis, alia dei. Denique ut scias vitam in voluntate esse hominis, quia mortem timemus, passionem autem Christi in voluntate divina, ut pateretur pro nobis: cum Petrus dominum vellet a passione revocare, dominus ait: Non sapis quae dei sunt, sed quae sunt hominum. Suscepit ergo voluntatem meam, suscepit tristitiam meam. Confidenter tristitiam nomino, quia crucem praedico. Mea est voluntas, quam suam dixit, quia ut homo suscepit tristitiam meam, ut homo locutus est et ideo ait: Non sicut ego volo, sed sicut tu vis. Mea est tristitia, quam meo suscepit adfectu ; nemo enim moriturus exultat. Mihi conpatitur, mihi tristis est, mihi dolet. Ergo pro me et in me doluit, qui pro se nihil habuit, quod doleret. Do-les igitur, domine Iesu, non tua, sed mea vulnera, non tuam mortem, sed nostram infirmitatem, sicut ait profeta quia pro nobis dolet. Et nos, domine, aestimavimus te esse in doloribus, cum tu non pro te, sed pro me doleres. Et quid mirum, si pro omnibus doluit, qui pro uno flevit? Quid mirum, si moriturus pro omnibus taediat, qui Lazarum resuscitaturus inlacrimat? Verum et ibi piae sororis lacrimis commovetur, quia mentem humanam tangebant, et hic alto operatur adfectu, ut, sicut mors eius mortem abstulit, 'livor eius ulcera nostra sanavit', ita etiam maerorem nostrum maeror eius aboleret. Ut homo ergo dubitat, ut homo turbatur. Non turbatur ut virtus, non turbatur eius divinitas, sed 'turbatur anima', turbatur secundum humanae fragilitatis adsumptionem. Et ideo quia suscepit animam, suscepit et animae passiones. Non enim eo, quod deus erat, aut turbari aut mori posset. Denique deus, deus, inquit, meus, quare me dereliquisti? Ut homo ergo loquitur meos circumferens metus, quod in periculis positi a deo deseri nos putamus. Uthomo turbatur, ut homo flet, ut homo crucifigitur. Sic enim et apostolus Paulus dixit quia Christi carnem crucifixerunt, et alibi apostolus Petrus ait: Christo passo secundum carnem. Caro igitur est passa, divinitas autem mortis libera. Passioni corpus naturae humanae lege concessit. An vero mori divinitas potest, cum anima non possit? Nolite, inquit, timere eos, qui corpus possunt occidere, animam autem non possunt. Si ergo anima occidi non potest, quomodo divinitas potest? Unde illud quod lectum est, 'dominum maiestatis crucifixum esse' non quasi in maiestate sua crucifixum putemus, sed quia idem deus, idem homo, per divinitatem deus, per susceptionem carnis homo, Iesus Christus, 'dominus maiestatis dicitur crucifixus', quia consors utriusque naturae, id est humanae adque divinae, in natura hominis subiit passionem, ut indiscrete et 'dominus maiestatis' dicatur esse, qui passus est, et filius hominis, sicut scriptum est, qui descendit de caelo. Per naturam igitur hominis et dubitavit et taediavit et resurrexit; quod enim ceciderit, hoc resurget. Per naturam hominis dicit etiam illud, de quo calumniari solent, quia dictum est: Vado ad patrem, quia pater maior me est. Quomodo 'vadit' nisi per mortem, et 'venit' nisi per resurrectionem? Denique addidit, ut de adsumptione se dixisse signaret: Propterea dixi vobis, priusquam fiat, ut, cum factum fuerit, credatis. Loquebatur enim passionem sui corporis et resurrectionem, per quam credere coeperunt, qui ante dubitarant. Neque enim deus de loco ad locum transit, qui ubique semper est. Ut homo est, qui vadit, ipse, qui venit. Denique et alibi dicit: Surgite, eamus hinc. In eo ergo vadit et venit, quod est commune nobiscum. Nam quomodo potest minor esse deus, cum deus perfectus et plenus sit? — Sed minor in natura hominis! Et miraris, si ex persona hominis patrem dixit maiorem, qui in persona hominis se vermem dixit esse, non hominem? Dixit enim: Ego autem sum vermis et non homo, et alibi: Sicut ovis ad occisionem ductus est. Si in hoc minorem dicis, negare non possum. Sed, ut verbo utar scripturae, non minor natus, sed 'minoratus', hoc est minor factus est. Quomodo autem minor factus est, nisi quia cum in forma dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem deo, sed semetipsum exinanivit, non amittens utique quod erat, sed adsumens quod non erat, quia 'formam servi accepit'. Denique ut sciremus per susceptionem corporis 'minoratum', de homine se Davit profetare signavit dicens: Quid est homo, quod, memor es eius, aut filius hominis, nisi quia visitas eum? Minorasti eum paulo minus ab angelis. Et hoc ipsum interpraetatus apostolus ait: Nam paulo quam angelos minoratum videmus Iesum propter passionem mortis gloria et honore coronatum, ut sine deo pro omnibus gustaret mortem. Non solum ergo a patre, sed etiam ab angelis minor filius dei factus est. Et si hoc ad praeiudicium trahis, num ergo filius in natura deiminor est quam sui angeli, qui ei 'serviunt et ministrant'? Ita dum minorem vultis adserere, impietatem incurritis, ut angelorum naturam dei filio praeferatis. Sed non est servus supra dominum suum. Denique et in carne constituto angeli ministrabant, ut nihil ei agnoscas per naturam corporis inminutum. Neque enim deus sui pati potuit detrimentum, cum id, quod adsumpsit ex virgine, nec accessio divinae nec deminutio potestatis sit. Non ergo secundum divinitatem minor, qui 'plenitudinem habet divinitatis' et gloriae. Maior enim et minor in his quae corporalia sunt distingui solent, aut statu maior aut plenitudine aut certe aetate. Vacant ista, ubi de divinis tractatus inducitur. Maior etiam vulgo dici solet, qui aliquem instituit et informat. In dei autem sapientiam non cadit, ut instituta sit alterius disciplinis, cum ipsa disciplinarum omnium tradiderit institutum. Quam bene autem posuit apostolus: ut sine deo pro omnibus gustaret mortem, ne divinitatis illam passionem putaremus fuisse, non carnis. Ergo si non invenerunt, quemadmodum possint probare maiorem, non verbis calumnientur, sed verborum rationem requirant. Ego illos interrogo, quo putent esse maiorem; si, quia pater est, eo maiorem putant: sed non hic aetas et tempus neque canities patris et filii pueritia est; haec enim maiorem solent facere patrem. Ceterum pater et filius generantis et nati nomina sunt, quae non videntur separare, sed iungere. Non enim pietas naturae detrimentum est; namque homines sibi invicem conciliat necessitudo, non separat. Itaque si nec de natura adferre possunt aliquam quaestionem, vel testimoniis credant. Denique filium non esse eo minorem, quia filius est, evangelista testatur, et aequalem esse, quia filius est, ipse significat dicens: Propterea enim volebant occidere eum Iudaei, quia non solum solvebat sabbatum, sed et patrem proprium dicebat deum, aequalem se faciens deo. Non Iudaei hoc dicunt, sed evangelista testatur, 'quod aequalem se faciebat deo', proprium se filium dei dicens. Non enim scriptum est ex persona Iudaeorum dicentium' propterea volebamus eum occidere', sed evangelista ex sua persona dicit: Propterea enim volebant illum Iudaei occidere. Et interpraetatus est causam: ideo Iudaeos ad necem eius esse commotos, quod, cum et sabbatum quasi deus solveret et deum patrem sibi proprium vindicaret, non solum in solutione sabbati maiestatem divinae potestatis, sed etiam in patris proprii nomine ius sibi aeternae aequalitatis adscisceret. Quibus aptissime respondit dei filius, ut et dei se filium et aequalem probaret: Quaecumque, inquit, pater fecerit, eadem et filius facit similiter. Filius igitur patri et dicitur et probatur aequalis. Bona aequalitas, quae et dif-ferentiam divinitatis excludit et cum filio patrem signat, cui filius sit aequalis. Non est enim diversa nec singularis aequalitas, quia nemo aequalis ipse sibi solus est. Ergo evangelista interpraetatus est, quid sit proprium filium dei se dicere, hoc est aequalem se facere deo. Unde id secutus apostolus dixit: Non rapinam arbitratus est esse se aequalem deo. Quod enim quis non habet, rapere conatur. Ergo non quasi rapinam habebat aequalitatem cum patre, quam in substantia sui tamquam deus et dominus possidebat. Unde addidit: formam servi accepit. Contrarium utique servus aequali. Aequalis ergo in dei forma, minor in susceptione carnis et hominis passione. Nam quomodo eadem posset minor esse aequalisque natura? Quomodo autem, si minor est, 'eadem similiter facit quae pater facit'? Nam quemadmodum eadem operatio diversae est potestatis? Numquid sic potest minor quemadmodum maior operari? Aut una operatio potest esse, ubi diversa substantia est? Itaque accipe Christum secundum divinitatem minorem non posse dici: ipse loquitur ad Abra- ham: Per me ipsum iuravi. Ostendit autem apostolus eum qui per se iurat, minorem esse non posse. Itaque sic ait:Abrahae cum repromisisset deus, quoniam per nullum alium maiorem habebat, iuravit per se ipsum dicens: Nisi benedicendo benedixero te et multiplicando multiplicavero. Ergo maiorem non habuit Christus et ideo per se iuravit. Et bene addidit: Homines enim per maiorem iurant, quia homines maiorem habent, deus non habet. Aut, si volunt de patre dictum videri, reliqua non cohaerent. Neque enim pater visus est Abrahae et deo patri pedes lavit, sed in eo futuri hominis est figura. Denique dei filius dicit: Abraham diem meum vidit et gavisus est. Ipse est ergo, qui per se iuravit, quem Abraham vidit. Et re vera quomodo maiorem habet, qui divinitate 'cum patre unum' est? Quod enim unum est, dissimile non est, inter maiorem autem minoremque discretio est. Ergo de filio et patre praesentis docet lectionis exemplum, quia nec pater minorem habet nec maiorem dei filius, cum in patre et filio nulla distantia divinitatis sit, sed una maiestas. Nec illud sane metuo, quod solent obtendere minorem esse, quia missus est. Si enim et minor non docetur et honorificentiae docetur aequalitas, cum ita omnes honorificent filium sicut honorificant patrem, constat eo minoremnon esse, quod missus est. Non ergo humani sermonis angustias, sed verborum caritatem intuere, operibus crede! Considera quia dominus noster Iesus Christus in Eseia locutus est 'a spiritu sancto esse se missum'. Numquid ergo spiritu minor filius, quia missus a spiritu est? Habes igitur scriptum quod filius a patre et spiritu eius dicat esse se missum: Ego sum, inquit, primus, ego in aeternum; et manus mea fundavit terram, dextera mea solidavit caelum, et infra: Ego locutus sum, ego vocavi, ego adduxi eum et prosperum iter eius feci. Accedite ad me et audite haec. Non in occulto ab initio locutus sum. Cum fierent, illic eram, et nunc dominus misit me et spiritus eius. Utique qui caelum fecit et terram, ipse dicit a domino et a spiritu eius esse se missum. Videtis ergo quod simplicitas sermonis, non iniuria missionis sit. Ipse igitur missus a patre, ipse est missus ab spiritu. Et ut agnoscas nullam maiestatis esse distantiam, etiam filius spiritum mittit, sicut ipse dixit: Cum venerit autem paraclitus, quem ego mittam vobis a patre meo, spiritum veritatis, qui a patre meo procedit. Hunc eundem paraclitum et a patre esse mittendum supra docuit dicens: Paracletus autem ille spiritus sanctus, quemmittet pater in nomine meo. Vide unitatem, quia quem deus pater mittit, mittit et filius, et quem mittit pater, mittit et spiritus. Aut si nolunt filium missum, quia 'dexteram' patris filium legimus, ipsi de patre, quod de filio abnuunt, fatebuntur, nisi forte aut alterum sibi patrem aut alterum sibi filium inveniant Arriani. Sileant igitur inanes de sermonibus quaestiones, quia regnum dei, sicut scriptum est, non in persuasione verbi est, sed in ostensione virtutis. Servemus distinctionem divinitatis et carnis. Unus in utraque loquitur dei filius, quia in eodem utraque natura est; etsi idem loqui-tur, non uno semper loquitur modo. Intende in eo nunc gloriam dei, nunc hominis passiones. Quasi deus loquitur quae sunt divina, quia verbum est, quasi homo dicit quae sunt humana, quia in mea substantia loquebatur. Hic est panis vivus qui descendit de caelo. Panis hic caro est, sicut ipse dixit: Hic panis, quem ego dabo, caro mea est. Hic est qui descendit, hic est quem pater sanctificavit et misit in hunc mundum. Nec ipsa littera nos docet sanctificatione non divinitatem eguisse, sed carnem? Denique ipse dominus dixit: Et ego memet ipsum sanctifico pro ipsis, ut agnoscas quod et sanctificatur in carne pro nobis et divinitate sanctificat. Hic idem est quem pater misit, sed factum ex muliere, factum sub lege, ut apostolus dixit. Hic est qui ait: Spiritus domini super me, propter quod uncxit me, evangelizare pauperibus misit me. Hic est qui dicit: Mea doctrina non est mea, sed eius qui me misit. Si quis voluerit voluntatem eius facere, cognoscet de doctrina, utrum ex deo est an ego a me ipso loquar.Alia ergo ex deo doctrina, alia ex homine. Itaque Iudaei cum doctrinam eius secundum hominem quaererent, ut dicerent: Quomodo hic litteras novit, cum non didicerit? respondit Iesus et dixit: Mea doctrina non est mea. Nam cum sine eruditione litterarum doceat, non quasi homo, sedpote ut deus videtur docere, qui doctrinam non didicerit, sed invenerit. Adinvenit enim omnem viam disciplinae, ut supra lectum est. Nam utique de filio dei dictum est: Hic est deus noster et non aestimabitur alius ad eum; adinvenit enim omnem viam disciplinae. Post haec in terris visus est et cum hominibus conversatus est. Quomodo ergo secundum divinitatem doctrinam suam non habet, qui adinvenit omnem viam disciplinae, antequam videretur in terris? Aut quomodo minor, de quo dictum est: Non aestimabitur alius ad eum? Utique incomparabilis dicitur, ad quem nemo alius aestimari potest, sed ita incomparabilis, ut patri nequeat anteferri. Quod si de patre dictum putant, impietatem Sabelli non evadunt, ut patri susceptionem humanae carnis adtribuant. Persequamur sequentia: Qui a semet ipso, inquit, loquitur, gloriam suam quaerit. Vide unitatem, quae et patrem signat et filium.Non potest non esse, qui loquitur, sed non potest a semet ipso esse, quod loquitur, in quo naturaliter ex patre sunt omnia. Quid est autem: gloriam suam quaerit? Hoc est non divisam a patre gloriam; nam utique et verbum deus habet gloriam. Denique dicit: ut videant gloriam meam. Sed illa verbi gloria eadem patris gloria est, sicut scriptum est: Dominus Iesus in gloria dei patris. Ita igitur secundum divinitatem dei filius suam gloriam habet, ut patris et fili una sit gloria. Non ergo minor in claritate, quia una gloria, non minor divinitate, quia plenitudo divinitatis in Christo est. 'Et quomodo, inquit, scriptum est: Pater, venit hora, clarifica, ilium tuum? Qui hoc dicit, clarificatione, inquit, indiget.' — Huc usque oculos habes, quod reliquum est non legisti? Sequitur enim: ut filius clarificet te. Numquid et pater indiget, qui clarificandus a filio est? Pari modo oboedientiam fili obicere solent, quia scriptum est: Et specie inventus ut homo, humiliavit semet ipsum factus oboediens usque ad mortem. — Et 'hominem' praemisit et 'usque ad mortem' dixit, ut intellegeremus oboedientiam mortis non divinitatis fuisse, sed incarnationis, in qua et officia nostra suscepit et nomina. Didicimus itaque unam esse potentiam trinitatis, quam nos in ipsa quoque docuit passione. Filius enim patitur per corporis sacramentum, apostolis spiritus sanctus infunditur, in manus patris commendatur spiritus, deus quoque pater maxima voce signatur. Didicimus unam patris et fili esse imaginem, unam similitudinem, unam sanctificationem. Didicimus unam esse operationem, unam gloriam, unam quoque divinitatem. Unus ergo et solus deus, quia scriptum est: Dominum deum tuum adorabis et ipsi soli servies. Unus deus, non ut ipse sit pater et filius, sicut impius Sabellius adserit, sed quia patris et fili spiritusque sancti una divinitas sit. Ubi una divinitas, una voluntas et una praeceptio. Denique ut scias et patrem esse et filium esse et unum opus patris ac fili esse, apostolum sequere, qui dixit: Ipse autem deus et pater noster et dominus noster Iesus dirigat viam nostram ad vos. Et patrem loquitur et filium loquitur, sed unitas directionis est, quia unitas potestatis est. Sic et alibi: Ipse autem dominusnoster Iesus Christus et deus et pater noster, qui dilexit nos et dedit consolationem aeternam et spem bonam in gratia, consoletur corda vestra et confirmet. Quantam unitatem ostendit, ut consolationis unitas, non pluralitas sit! Conticiscat ergo perfidia, aut si ratione non vincitur, morali humanitate flectatur. Consideremus, quam moraliter egerit dominus, ut nos non solum fidem, sed etiam mores doceret. Namque in forma hominis constitutus 'subditus erat' Ioseph et Mariae. Numquid ergo minor et hominibus, quia subditus? Aliud pietatis, aliud potestatis est, sed non praeiudicat pietas potestati. In eo ergo legis subditum patri, in corpore scilicet, in quo erat subditus matri. Agamus et nos moraliter, persuadeamus illis quod sibi prosit, obsecremus et ploremus ante dominum, qui fecit nos. Non vincere volumus, sed sanare, non insidiose agimus, sed religiose monemus. Saepe flectit humanitas, quos nec virtus potuerit superare nec ratio. Denique dominus illum hominem, qui ex Hierusalem descendens incidit in latrones, quem non asperioribus legis medicamentis, non profetico rigore curaverat, oleo curavit et vino. Veniant ergo ad hunc omnes, qui sanari volunt, accipiant medicamentum, quod a patre detulit et praeparavit in caelo ex illis confectum immortalibus sucis. Hoc ex terra non pullulat; expers enim omnis natura huius confectionis. Divino enim consilio suscepit hanc carnem, ut ostenderet legem carnis legi esse subditam mentis. Suscepit carnem, ut quasi homo vinceret, qui homines erudiret. Quid mihi prode esset, si quasi deus exserta potestate divinitatem suam tantummodo inviolabilem demonstrasset? Aut cur susciperet carnem, nisi ut temptari se naturae adque infirmitatis meae condicione pateretur? 'Temptari' debuit, 'conpati' mihi debuit, ut scirem, quemadmodum temptatus vincerem, conpassus evaderem. Vicit per continentiam, vicit per contemptum divitiarum, vicit per fidem, calcavit ambitionem, fugavit intemperantiam, lasciviam relegavit. Hoc medicamentum Petrus vidit etretia sua, strumenta videlicet quaestus et subsidia, dereliquit, renuntians carnis concupiscentiae tamquam corruptae navi, in quam sentina quaedam multarum ingreditur passionum. Magnum ergo medicamentum, quod non solum cicatricem vetusti vulneris amputavit, sed etiam causam pas-sionis incidit. O fides, thensauris omnibus opulentior, o vulnerum nostrorum peccatorumque medicina praestantior! Consideremus quia nobis prode est bene credere. Mihi enim prode est scire quia propter me Christus 'suscepit meas infirmitates', mei corporis subiit passiones, 'pro me peccatum', hoc est pro omni homine, 'pro me maledictum factus' est, pro me adque in me subditus adque subiectus, pro me agnus, pro me vitis, pro me lapis, pro me servus, pro me filius ancillae, pro me diem iudicii ignorans, pro me 'nesciens diem aut horam'. Nam quomodo posset nescire diem, qui dies fecit et tempora? Quomodo posset diem ignorare iudicii, qui et horam iudicii futuri expressit et causam? Factus ergo maledictum non secundum divinitatem, sed secundum carnem. Scriptum est enim: Maledictus omnis, qui pendit in ligno. Secundum carnem utique pependit, et ideo maledictum, quia nostra maledicta suscepit. Ille flevit, netu, homo, diu fleres, ille iniurias passus est, ne tu iniuriam tuam doleres. Grande remedium solacium habere de Christo. Ille haec pro nobis patientius tulit, et sumus, qui patienter haec pro illius nomine ferre nequeamus? Quis adpetitus non discat ignoscere, quando pro persecutoribus suis Christus et cruci fixus orabat? Videsne illas, quas tu putas Christi infirmitates, tuas esse virtutes? Cur de remediis nostris ei quaestionem movemus? Lacrimae illae nos lavant, fletus illi nos abluunt, addubitatio illa nos firmat, ne tu, si coeperis dubitare, desperes. Quanto maior est iniuria, tanto uberior debetur gratia. Sed in ipsis iniuriis cognosce divinitatem. In cruce pendebat, et elementa ei omnia serviebant, sol refugit, dies occidit, offusae et circumfusae tenebrae, terra tremuit, et non tremuit qui pependit. Quid aliud haec quam auctoris reverentiam signant? Quia in cruce est vides; quia regnum dei donat non vides? Quia 'mortem gustavit' legis, quia latronem quoque ad paradisum invitavit non legis? Mulieres flentes in- tueris ad tumulum, non intueris angelos excubantes? Quid dixerit legis, quid gesserit non legis? Dicis Chananeae mulieri dixisse dominum: Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Istrahel; non dicis quoniam id, quod ab ea rogatus est, fecit! — Unde intellegere te convenit quia missus non id significat, quod alieno sit coactus imperio, sed quod voluntario functus sit arbitratu, alioquin contemptum ostendis patris. Si enim, ut tu interpraetaris, paternorum famulus praeceptorum venerat in Iudaeam, ut solis eius incolis mederetur, et Chananeae prius filiam, ut legimus, liberavit, non utique alieni fuit exsecutor imperii, sed voluntarii liber arbitrii. Ubi autem libertas, ibi nulla praevaricatio missionis. Nec vereare, ne displiceat patri, quod fecit filius, cum ipse dicat: Quaecumque placita sunt ei, facio semper et alibi: Opera quae ego facio, ipse facit. Quomodo ergo patri potuit displicere, quod ipse fecit per filium? Unus enim deus, sicut scriptum est, iustificabit circumcisionem, ex fide et praeputium per fidem. Omnia lege, omnia diligenter adverte, invenies sic demonstrasse se Christum, ut deus in homine cerneretur. Nec malitiose accipias de patre filium gloriantem, cum audias patrem in filio complacentem. Sed si moralibus flecti non queunt, provocemus ad iudicem. Ad quem tandem ibimus? Nempe ad eum, qui iudicium habet. Numquid ad patrem? Sed pater non iudicat quemquam; omne enim iudicium dedit filio. Dedit utique generando, non largiendo. Vide quam te noluerit suo filio derogare, ut tibi ipsum iudicem daret! Videamus ergo ante iudicium, quis causam meliorem habeat, ego an tu. Nempe prudentis actoris est prius conciliare sibi iudicem. Hominem honoras, deum non honoras? Quid ergo conciliat cognitorem, honorificentia an iniuria? Pone me peccasse, quod nostrum est: num offenditur honore suo Christus? Peccamus omnes; quis ergo veniam promerebitur, qui defert honorificentiam an qui inrogat contumeliam? Aut si te ratio non movet, species saltim iudicii ipsa commoveat. Adtolle oculos ad iudicem tuos, intuere qui sedeat, cum quo sedeat, ubi sedeat. Sedet Christus ad dexteram patris. Aut si oculis hoc non potes conpraehendere, audi dicentem prophetam: Dixit dominus domino meo: Sede ad dexteram meam. Sedet ergo ad dexteram patris filius. Dic nunc, qui de saecularibus arbitraris aestimanda divina, num tibi videatur inferior, qui ad dexteram sedet, num iniuria patris, quia ad sinistram sedet.Pater honorat, et tu iniuriam putas? pater mavult id esse pietatis exemplum, et tu putas praeceptionis imperium? 'De morte surrexit et ad dexteram dei sedet.' — 'Sed dixit, inquit, pater!' — Accipe etiam, ubi non dicit pater et praedicit filius: Amodo videbitis filium hominis sedentem ad. dexteram virtutis. Et hoc de adsumptione corporis dicit. Huic dicit: Sede ad dexteram meam. Nam si de aeterna sede divinitatis inquiris, interrogatus a Pilato, si ipse esset rex Iudaeorum, ait: In hoc sum natus. Unde et Paulus monet hoc esse nobis utile, si Christum non ex praecepto neque ex gratia, sed quasi 'dilectissimum filium' ad dexteram dei sedere credamus. Sic enim habes: Quae susum sunt, quaerite, ubi Christus est ad dexteram dei sedens, quae susum sunt, sapite. Hoc est enim superiora sapere: credere quia Christus, ut sedeat, non quasi iussus obsequitur, sed quasi filius dilectissimus honoratur. Propter rationem ergo corporis dicit: Sede ad dexteram meam, donec ponam inimicos tuos scamellum pedum tuorum. Quod si et hoc ad calumniam trahis, quia pater dicit ponam inimicos tuos, etiam pater trahit ad filium, quos filius suscitet adque vivificet. Nemo enim, inquit, potest venire ad me, nisi pater, qui misit me, adtraxerit eum, et ego resuscitabo eum in novissimo die. Et tu filium dei pro infirmitate dicisesse subiectum, cui pater trahit, quos ille in novissimo die suscitet? Haecine tibi videtur esse subiectio, in qua regnum patri paratur, cum pater ad filium trahat, et calumniae locus non sit, cum patri regnum filius tradat nec aliqui praeferatur? Haec enim documenta pietatis sunt, quod et pater filio et filius patri tradit. Ita enim sibi tradunt, ut neque ille qui accipit, quasi alienum adquirat, nec qui tradit, amittat. Ad dexteram quoque sedere nulla praelatio, nec ad sinistram iniuria; divinitas enim gradum nescit nec loco aliquo circumscribitur nec temporibus definitur. Angustis animis homines ista pensamus. Nulla differentia caritatis, nullum discrimen est unitatis. Sed cur longius evagamur? Circumspectasti omnia, vidisti iudicem, advertisti 'angelos' praedicantes. Illi 'laudant', et tu vituperas? Dominationes et 'potestates' 'venerantur' et tu calumniaris? Adorant omnes sancti eius, non adorat dei filius, non adorat spiritus sanctus. Serafin dicunt: Sanctus, sanctus, sanctus. Quid sibi vult sub uno nomine sanctitatis trina repetitio? Si trina repetitio, cur una laudatio? Si una lau- datio, cur trina repetitio, nisi quia pater et filius et spiritus sanctus sanctitate unum sunt? Non dixit semel, ne filium sequestraret, non bis, ne spiritum praeteriret, non quater, ne creaturas coniungeret. Et ut ostenderet trinitatis unam esse deitatem, cum tertio dixisset sanctus, sanctus, sanctus, addidit singulariter dominus sabaoth. Sanctus igitur pater, sanctus filius, sanctus et dei spiritus. Adoratur igitur trinitas, non adorat, laudatur trinitas, non laudat. Ego mallo sicut serafin credere et sicut omnes potestates virtutesque caelestes adorare. Igitur prosecutionem tuam videamus, quemadmodum concilies tibi iudicem. Dic sane, dic, inquam: 'Ego te, Christe, puto esse dissimilem patris.' — Respondebit et ille: 'Discerne si potes, discerne, inquam, quo putes esse dissimilem!' Dic aliut: 'Creaturam, inquies, te arbitror.' — Respondebit et Christus: 'Si duorum hominum testimonium verum est, tu nec mihi nec patri saltim credere debuisti, qui genitum nominavit?' — 'Bonum nego.' — Dicet et ille: 'Fiat tibi secundum fidem tuam, ut tibi bonus non sim.' — 'Omnipotentem non arbitror. — Respondebit et ipse: 'Non possum ergo tibi tua peccata donare. — 'Subiec- tum dico. Referet ad hoc: 'Cur igitur libertatem ac veniam ab eo petis, quem putas pro servitio esse subiectum?' Video haerere prosecutionem tuam. Non urgueo, quia peccatorum meorum ipse sum conscius. Non invideo veniam, quia ipse opto indulgentiam. Votum tuum scire desidero: Allegato apud iudicem desideria tua! Non prodo crimina, seriem tuorum expecto votorum. Dic utique ea, quae in communi voto sunt! Dic, inquam: 'Domine, fac me ad imaginem dei' — Respondebit et ille: 'Ad quam imaginem? Quam negasti?' — Dic: 'Fac me incorruptibilem.' — Referet utique: 'Quomodo te incorruptibilem facere possum, quem tu creaturam dicendo capacem corruptibilitatis esse voluisti? Mortui resurgent incorrupti, etcorruptibilem dicis, quem deum cernis?' — Dic: 'Bonus esto mihi.' — Dicet: 'Quid postulas, quod negasti? Ego te bonum volui, ego dixi: Estote sancti, quoniam ipse sanctus sum. Et tu mihi id negare contendis? Et tu expectas veniam peccatorum? Sed nemo potest donare peccatum nisi solus deus. Itaque cum verus et solus tibi deus non sim, non possum utique tua peccata donare.' Haec Arrianus dicat; et Fotinianus: 'Nego te, inquit, deum.' — Respondebit et dominus: 'Dixit insipiens in corde suo: Non est deus de quo dictum putas, de Iudaeo, de gentili an de diabulo? De quovis dictum sit, Fotiniane, tolerabilior est ille qui tacuit. Tu vero et voce ausus es dicere, ut insipiente insipientior probareris. Negas ergo, inquit, deum, cum ego dixerim: Dii estis et fili excelsi omnes? Et tu deum negas, cuius opera divina circumspicis?' Dicat et Sabellianus: 'Ego te ipsum patrem et filium et spiritum sanctum arbitror.' — Respondebit et dominus: 'Non audis patrem, non audis filium? Numquid hic ulla confusio est? Scriptura ipsa te non docet patrem esse, qui detulit iudicium, filium esse, qui iudicat? Non audisti me dicentem: quia solus non sum, sed ego et qui me misit pater ?' Dicat et Manichaeus: 'Ego auctorem carnis nostrae diabolum credo.' — Respondebit ei: 'Ergo quid facis in caelestibus? Vade ad auctorem tuum! Ego eos volo esse mecum quos dedit mihi pater. Tu te a diabolo, Manichaee, creatum arbitraris; ad illius ergo festina sedem, ubi ignis et sulpur, ubi non restinguitur eius incendium, ne umquam poena moriatur.' Mitto alia haereticorum portenta, non nomina. Qui dies erit iudicii, quae erit forma sententiae? Respondebit his omnibus et ille moraliter: Populus meus, quid feci tibi, aut quid contristavi te? Nonne ex Aegypto eduxi te et ex domo servitutis liberavi te? Sed parum est ex Aegypto liberasse et ex domo servitutis eripuisse, plus est te ipsum dedisse pro nobis. Dices ergo: 'Nonne vestras omnes suscepi iniurias? Nonne corpus meum pro vobis optuli? Nonne mortem adpetivi, quod non erat divinitatis meae, sed vestrae redemptionis? Haecine referuntur gratiae? Hoc profecit sanguis meus, sicut in profeta ipse iam dixi: Quae utilitas in sanguine meo, quia descendi in corruptionem? Hoc ergo profecit, ut me impie negaretis, pro quibus ista sustinui?' Ego vero tunc, domine Iesu, etsi gravium peccatorum mihi ipse sim conscius, dicam tamen: 'Non te negavi. Habes quod ignoscas fragilitati carnis. Delictum fateor, peccata non abnuo. Si vis, potes me salvare, quia hoc qui dixit, et meruit. Ne, quaeso, in iudicium intres cum servo tuo. Non quaero ut iudices, sed ut ignoscas'. Quid putamus Christum iudicaturum? Ego scio. Iudicaturum dico? Immo iam iudicavit. Tenemus eius sententiam: Ut omnes, inquit, honorificent filium, sicut honorificant. patrem. Qui non honorificat filium, non honorificat patrem, qui misit illum. Si displicet sententia, adpella ad patrem, rescinde 'iudicium, quod pater detulit'! Dic quia dissimilem habet filium! — Respondebit tibi: 'Ego ergo mentitus sum, qui dixi filio: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram?' — Dic quia creavit! — Respondebit tibi: 'Cur ergo adorasti, quem creaturam putasti?' — Dic quia minorem generavit filium! — Respondebit:'Metire, videamus!' — Dic quia ei non debuisti credere! — Referet ad hoc: 'Non tibi dixeram: Hic est filius meus dilectissimus, in quo complacui, ipsum audite? — Quid est ipsum audite? Dicentem utique: Omnia, quae pater habet, mea sunt. Hoc audierunt apostoli, sicut scriptum est: Et ceciderunt in faciem suam et timuerunt valde. Si ceciderunt, qui confessi sunt, quid facient, qui negarunt? Sed illos Iesus tetigit et levavit, vos iacere patietur, ne videatis gloriam, quam negastis. Videmus ergo quoniam, quem filius damnat, et pater damnat. Et ideo honorificemus filium, sicut honorificamus et patrem, ut per filium ad patrem pervenire possimus. Haec ego, imperator auguste, carptim et breviter inpolita magis proposui quam enodata digessi. Quod si qua Arriani inconsummata arbitrantur, ego vix fateor incohata. Si qua adhuc superesse opinantur, ego prope omnia; infidelibus enim totum deest, sed abundat fidelibus. Denique una confessio Petri abundavit ad fidem Christo: Tu es Christus, filius dei vivi. Sat est enim generationem scire divinam, non divisam, non demutatam, non derivatoriam, non creatam. Hoc etiam totis scripturarum exponitur libris nec adhuc ab impiis creditur. Incrassatum est enim, ut scriptum est, cor populi huius, et auribus suis graviter audierunt et oculos suos gravaverunt, ne quando oculis videant et auribus audiant et corde intellegant. Namque more Iudaeico aures suas Arriani claudere solent aut serere tumultus, quotienscumque verbum salutis auditur. Et quid mirum, si humanis vocibus credere non soleant infideles qui non credunt divinis? Filius dei dicebat, sicut habes in evangelio: Pater, clarifica nomen tuum. Vox patris de caelo audita dicentis est: Et clarificavi et iterum clarificabo. Infideles haec audiebant, sed non credebant. Dicebat filius, respondebat pater, et dicebant Iudaei:Tonitruum factum est illi; alii dicebant: Angelus ei locutus est. Paulus quoque, sicut scriptum est in Actibus apostolorum, cum voce Christi vocaretur ad gratiam pluresque comites pariter incederent, solus vocem Christi audisse se dixit. Adeo, sancte imperator, qui credit, audit, et audit, ut credat; qui non credit, non audit, sed nec vult nec potest audire, ne credat. Adque utinam, quod in me est, audire vellent, ut crederent, audire cum bona caritate et mansuetudine, ut verum quaerentes, non veritatem inpugnantes. Scribtum est enim, ut non intendamus fabulis et genealogiis interminabilibus, quae quaestiones magis praestant quam aedificationem dei, quae in fide est. Finis autem praecepti est caritas de corde puro et conscientia bona, et fide non ficta. A quibus quidam aberrantes conversi sunt in vaniloquium, volentes esse legis doctores, non intellegentes, neque quae locuntur neque de quibus adfirmant. Alibi quoque idem apostolus dicit: Stultas autem et sine disciplina quaestiones devita. Tales deserendos apostolus dicit, qui quaestiones serant: hos esse hereticos, de quibus et alibi dicit quod discedent quidam a fide intendentes spiritibus seductoribus doctrinis daemoniorum. Et Iohannes dicit haereticos esse antechristos, Arrianos utique designans. Haec enim haeresis post omnes haereses coepit et ex omni haeresi venena collegit. Sicut enim de antechristo scriptum est quia aperuit os suum in blasphemia ad deum blasphemare nomen eius et bellum facere cum sanctis eius, ita et isti et filio dei derogant nec martyribus pepercerunt et, quod fortasse ille non faciet, scripturas falsavere divinas. Itaque qui dicit quia Iesus non est Christus, hic est antechristus. Qui negat 'salvatorem mundi', negat Iesum; qui negat filium, negat et patrem, quia scriptum est : Omnis qui negat filium, nec patrem habet. Neque vero te, imperator, pluribus tenere debeo bello intentum et victricia de barbaris tropaea meditantem. Progredere plane 'scuto fidei' saeptus et gladium spiritus habens, progredere ad victoriam superioribus promissam temporibus et divinis oraculis profetatam. Namque et futuram nostri depopulationem et bella Gothorum Ezechiel illo iam tempore profetavit. Sic enim habes: Propter hoc profetiza, fili hominis, et dic Gog: Haec dicitdominus: Non in die illa, cum constituetur habitare populus meus Istrahel in pace, surges? Et venies de loco tuo ab extremo aquilone, et gentes tecum multae, sessores equorum omnes, congregatio multa et magna et virtus copiosa. Et ascendes ad populum meum Istrahel ut nubes operire terram in novissimis diebus, et cetera. Gog iste Gothus est, quem iam videmus exisse, de quo promittitur nobis futura victoria dicente domino: Et praedabunt eos, qui depraedati eos fuerant, et despoliabunt eos, qui sibi spolia detraxerant, dicit dominus. Eritque in die illa, dabo Gog — hoc est Gotis — locum nominatum, monumentum in Istrahel, multorum virorum congestum, qui supervenerunt ad mare; et per circuitum saepit os vallis et obruit illic Gog et totam multitudinem eius, et vocabitur Ge poliandrium Gog, et obruit eos domus Istrahel, ut purgetur terrain septem mensibus. Nec ambiguum, sancte imperator, quod, qui perfidiae alienae poenam excipimus, fidei catholicae in te vigentis habituri sumus auxilium. Evidens enim antehac divinae indignationis causa praecessit, ut ibi primum fides Romano imperio frangeretur, ubi fracta est deo. Non libet confessorum neces, tormenta, exilia recordari, impiorum sacerdotia, munera proditorum. Nonne de Thraciae partibus per ripensem Daciam et Mysiam omnemque Valeriam Pannoniorum totum illum limitem sacrilegis pariter vocibus et barbaricis motibus audivimus inhorrentem? Quid poterat nobis vicinia tam feralis invehere, aut quemadmodum res Romana tali tuta poterat esse custodia? Sed iam satis superque, omnipotens deus, nostro exitio nostroque sanguine confessorum neces, exilia sacerdotum et nefas tantae impietatis eluimus. Satis claruit eos, qui violaverint fidem, tutos esse non posse. Convertere, domine, fideique tuae adtolle vexilla. Non hic aquilae militares neque volatus avium exercitum ducunt, sed tuum,domine Iesu, nomen et cultus, non hic infidelis aliqua regio, sed ea quae confessores mittere solet Italia, Italia aliquando temptata, mutata numquam, quam dudum ab hoste barbaro defendisti, nunc etiam vindicasti, non hic in imperatore mens lubrica, sed fides fixa. Ostende nunc evidens tuae maiestatis indicium, ut is, qui te verum 'virtutum dominum' et 'caelestis militiae ducem', is, qui te veram dei virtutem credit esse adque sapientiam, non temporalem utique nec creatam, sed 'sempiternam', sicut scriptum est, 'Dei virtutem et divinitatem', tuae maiestatis fultus auxilio fidei suae tropaea mereatur. Quoniam, clementissime imperator, instruendi tui gratia aliqua de fide mihi scribenda mandaveras et verecundantem coram etiam ipse fueras adhortatus, ideo quasi in procinctu positus duos tantum conscripsi libellos, quibus vias quasdam fidei et semitas demonstrarem. Sed quoniam mens prava quorundam serendis intenta quaestionibus stilo lacessit uberiore confici, tuae quoque pia me cura clementiae ad cetera vocat volens in pluribus experiri, quem in paucis probasti, ea quae perstricta paucis superius sunt, placuit paulo latius exsequi, ne ea quasi diffidentia adsertionis deseruisse potius quam securitate fiduciae proposuisse videamur. Et quia hydraei nominis et scyllaei litoris comparationem induximus, ut ostenderemus vel rediviva plantaria cavenda perfidiae vel famosa naufragia, si quis contra licitum putatcolorem disputationis eiusmodi a poeticis fabulis derivatum et, cum in fide nihil, quod vituperare possit, invenerit, aliquid in sermone repraehendit, agnoscat non solum sententias, sed etiam versiculos poetarum scripturis insertos esse divinis. Unde enim illud huius et genus sumus, quod Paulus usu prophetico doctus usurpat? Nam et Gigantas et vallem Titanum prophetici sermonis series non refugit. Et Eseias 'Sirenas et filias passerum' dixit, et Hieremias de Babylone memoravit quia habitabunt in ea filiae Sirenum, ut ostenderet Babylonis, hoc est 'saecularis confusionis' inlecebras vetustis lasciviae fabulis comparandas, quae velut scopuloso in istius vitae litore dulcem resonare quandam, sed mortiferam cantilenam ad capiendos animos adolescentium viderentur, quam sapiens etiam ab ipso poeta Graeco inducitur quasi quibusdam prudentiae suae circumdatus vinculis praeterisse. Ita difficile iudicatum est ante adventum Christi etiam fortiores non posse capi speciosae deliciis voluptatis. Quod si poeta ille perniciosam mentibus hominum et subeundis obnoxiam naufragiis lasciviae saecularis inlecebram iudicavit, quid nosaestimare oportet, quibus scriptum est: Carnis curam ne feceritis in concupiscentiam, et alibi: Castigo corpus meum et servituti redigo, ne aliis praedicans ipse reprobus efficiar? Non enim per luxuriam nobis Christus, sed per ieiunium salutem adtulit neque ille emerendae gratiae suae causa, sed nostrae eruditionis gratia ieiunavit neque infirmitate corporis victus est, ut esuriret, sed esuriendo suscepti corporis fidem praestitit, ut non solum corpus, sed etiam infirmitates nostri corporis doceret a se esse susceptas, sicut scriptum est quoniam infirmitates nostras suscepit et aegritudines nostras portavit. Corporis est igitur, hoc est nostrum est, quod esurivit, nostrum est, quod flevit, quod tristis fuit usque ad mortem. Cur ad divinitatem, quae sunt nostra, referuntur? Corporis est, quod etiam factus adseritur; denique sic habes: Mater Sion, dicet homo, et homo factus est in ea, et ipse fundavit eam altissimus. Homo, inquit, factus est, non 'deus factus est'. Qui autem idem altissimus, idem homo, nisi mediator dei et hominum, homo Christus Iesus, qui dedit semet ipsum redemp- tionem pro nobis? Et hoc utique ad incarnationem pertinet; redemptio enim nostra per sanguinem, remissio per potestatem, vita per gratiam. Quasi altissimus donat, quasi homo precatur: aliud creatoris, aliud redemptoris est. Distincta licet, unius tamen auctoris beneficia sunt; 'decuit enim, ut ille nos redimeret, qui creavit'. Quis autem neget Christum esse altissimum significatum? Nam qui aliter sentit, deo patri sacramentum incarnationis adscribit. Sed hinc dubitari non potest, quod altissimus Christus sit, cum etiam alibi dixerit de mysterio passionis: Dedit vocem suam altissimus et mota est terra. Et in evangelio habes: Et tu, puer, propheta altissimi vocaberis; praeibis enim ante faciem domini parare vias eius. Qui altissimus? Dei filius. Ergo quia altissimus, deus Christus. Et solus utique cum dicitur deus, non separatur etiam dei filius. Qui enim altissimus, solus, sicut scriptum est: Cognoscant quoniam dominus nomen est tibi, tu solus altissimus super omnem terram. Unde etiam illud explosum est, quod solent ad calumniam derivare, quia de deo scriptum est: Qui solus habet inmortalitatem et lucem habitat inaccessibilem. De deo enimscriptum est, quod est commune nomen patri et filio. Namsi, ubicumque deum legunt, negant etiam filium designari, et impii sunt divinitatis potentiam filio denegando et incarnatum patrem Sabelliana impietate adstruere videbuntur. Dicant enim, quomodo illud non impie de patre intellegere possint, quod apostolus ait: In quo et consurrexistis per fidem operationis dei, qui suscitavit illum a mortuis. Et advertant de sequentibus, quid incurrant; sequitur enim: Et cum mortui essetis delictis et praeputio carnis vestrae, vivificavit nos cum illo donans nobis omnia delicta, delens quod adversum nos erat chirographum, decreti, quod erat contrarium nobis, et ipsum tulit de medio adfigens illud cruci, exuens se carnem. Ergo si deus pater solus intellegendus est qui suscitavit carnem et non etiam filius, cuius templum resuscitatum est? Qui suscitavit, utique et vivificavit, qui vivificavit, et 'delicta donavit', qui delicta donavit, et 'chirographum tulit' , qui chirographum tulit, 'adfixit illud cruci', qui adfixit cruci, 'carnem se exuit'. Sed pater non se exuit carnem; non enim pater caro factus est, sed verbum, sicut legimus, caro factumest. Videtis ergo quod Arriani, dum separant a patre filium, in id periculum incidant, ut patrem passum esse commemorent. Nos autem facile docemus de fili dictum operatione; nam et ipse corpus suum resuscitavit, sicut dixit: Solvite hoc templum, et in triduo resuscitabo illud. Et ipse vivificavit nos cum suo corpore. Sicut enim pater suscitat mortuos et vivificat, sic et filius, quos vult, vivificat. Et ipse 'delicta donavit' dicens: Dimissa sunt tibi peccata tua. Et ipse 'chirographum adfixit cruci', qui crucifixus est per corporis passionem. Nec alius 'carne se exuit' nisi dei filius, qui carne se induit. Ipse ergo significatur deus, qui opus nostrae resurrectionis operatus est. Ergo cum legis deum, non separes patrem, non separes filium, quia deitas et patris et fili una eademque est. Et ideo nec ibi separes, ubi legis quia beatus et solus potens. De deo enim dictum est, sicut habes: Praecipio coram deo, qui vivificat omnia. Sed etiam Christus vivificat. Convenit ergo et patri et filio dei nomen, quando convenit et operationis effectus. Persequamur cetera. Praecipio, inquit, coram deo, qui vivificat omnia, et Christo Iesu. In 'deo' hic etiam verbum est, sicut scriptum est: In deo laudabo verbum. Indeo sempiterna sua virtus est. In 'deo' igitur unitatem divinitatis, in Christi autem nomine incarnationis testificatus est sacramentum. Denique ut de incarnatione Christi se dixisse ostenderet, subdidit: Qui testimonium reddidit sub Pontio Pilato bonam confessionem, ut serves mandatum sine macula usque in adventum domini nostri Iesu Christi, quem suis temporibus ostendet beatus et solus potens, rex regum et dominus dominantium, qui solus habet inmortalitatem et lucem habitat inaccessibilem, quem vidit hominum nemo, sed nec videre potest. Ergo haec de deo scripta sunt, cuius nominis et dignitas et veritas communis est filio. Cur igitur hoc loco filius separatur, cum etiam filio haec cuncta conveniant? Aut si non conveniunt, nega deum, ut neges, quae deo sunt consequentia! Beatus negari non potest, qui beatitudines donat; beati enim, quibus remissae sunt iniquitates. Beatus negari non potest, qui sanam doctrinam tribuit, sicut scriptum est: Quae est secundum evangelium claritatis beati dei. Potens abnui non potest, de quo pater dicit: Posui adiutorium super potentem. Inmortalitatem autem eius quis audeat diffiteri, cum etiam aliis inmortalitatem ipse largitus sit, sicut scriptum est de sapientiadei: Per hanc habebo inmortalitatem. Sed alia inmortalitas suae naturae, alia nostrae. Non sunt fragilia comparanda divinis. Una sola substantia divinitatis est, quae mori nescit. Unde et apostolus, cum sciret et animam et angelos inmortales, quod 'solus deus inmortalitatem habeat' praedicavit. Nam et anima moritur; anima enim quae peccat, ipsa morietur. Nec angelus inmortalis est naturaliter, cuius inmortalitas in voluntate est creatoris. Neque ad praeiudicium trahas, quia non moritur Gabrihel, non moritur Raphahel, non moritur Urihel. Et in ipsis enim naturae capacitas vitio obnoxia, sed non obnoxia disciplina. Omnis enim rationabilis creatura accidentia recipit et subiecta iudicio est, in accidentibus autem et poena iudicii et corruptela est et profectus. Unde et Ecclesiastes ait quoniam omne opus suum deus adducet in iudicium. Ergo corruptelae et mortis, etiamsi non aut moriatur aut peccet, capax tamen omnis est creatura nec ex inmortali natura habet, sed ex disciplina vel gratia, si se in aliquibusad vitia non mutat. Alia ergo inmortalitas, quae donatur, alia, quae sine capacitate mutabilitatis est semper. An negatur inmortalis divinitas Christi, quia in carne 'pro omnibus mortem gustavit'? Iam ergo melior Gabrihel quam Christus, quia ille non est defunctus, hic mortuus est? Sed non est servus supra dominum ; alia enim carnis infirmitas, alia divinitatis aeternitas: mors carnis est, inmortalitas potestatis. Quod si divinitas fecit, 'ne caro videret corruptionem' , quae utique corruptelae erat obnoxia per naturam, quomodo mori possit ipsa divinitas? Quomodo autem lucem inaccessibilem non habitat filius, cum in sinu patris filius sit, lux autem pater, lux etiam ipse sit filius, quia deus lux est? Aut si aliam lucem inaccessibilem nisi deitatis putamus, numquid melior patre lux est, ut non sit in luce, qui, sicut scriptum est, et 'apud patrem' est et in patre? Non ergo separent filium, cum legunt solum deum, nec patrem separent, cum legunt filium solum. In terris filius sine patre non est, et putas quia pater sine filio sit in caelo? In carne est filius — cum dico 'in carne est' vel 'in terris', secundum evangelii tempora loquor; nunc enim secundum carnem iam non novimus Christum — ergo in carne est filius et solus non est, secundum quod scriptum est: Et non sum solus, quia pater mecum est, et putas quod sit pater solus in luce? At ne hoc argumentum putes, accipeetiam testimonium: Deum, inquit, nemo vidit umquam nisi unigenitus filius, qui est in sinu patris, ipse enarravit. Quomodo solus pater, si in sinu patris filius est? Quomodo enarrat, quem non videt? Non ergo solus pater. Accipe nunc et solum patrem et solum filium. Solus pater, quia alius pater non est, solus filius, quia alius filius non est, solus deus, quia una divinitas trinitatis est. Satis ergo claret et solum deum non esse patrem sine filio, et solum deum non intellegi filium sine patre. In quo autem 'factus' sit, per os sancti patriarchae locutus adseruit dicens: Quia repleta est malis anima mea et vita mea in inferno adpropiavit. Aestimatus sum cum descendentibus in lacum. Factus sum sicut homo sine adiutorio inter mortuos liber. Et hic sicut homo, inquit, non sicut deus factus sum et repleta est malis anima mea, anima utique, non divinitas. 'Factus' est in eo, in quo erat infernis debitus, factus est in eo, in quo cum aliis aestimatus est. Divinitas enim similitudinem conlationis abiurat. Et tamen in ipsa carne morti obnoxia maiestatem adverte divinitatis in Christo: etsi factus est sicut homo et sicut caro factus est, factus est tamen inter mortuos liber et liber sine adiutorio. Sed quomodo hic sine adiutorio fuisse se filius dicit, cum Supra dictum sit: Posui adiutorium, super potentem? Ergo et hic distingue naturas. Adiutorium caro habet, divinitas non habet. Liber est igitur, quia mortis vincla nescivit, non captus ab inferis, sed qui operatus sit in infernis. Sine adiutorio est, quia 'non per nuntium neque legatum, sed ipse per se dominus salvum fecit populum suum'. Quomodo enim potuit adiutorium sui corporis quaerere suscitandi, qui alios suscitavit? suscitavit? Ac licet homines quoque resuscitaverint mortuum, non in sua tamen virtute fecerunt, sed in Christi nomine. Aliud est rogare, aliud imperare, aliud mereri, aliud donare. Helias ergo suscitavit, sed oravit, non imperavit. Helisaeus suscitavit configuratus mortuo, suscitavit ipsius etiam mortui corporis tactu, ut esset typus venturum eum,qui 'missus in similitudine carnis humanae' etiam sepultus mortuos suscitaret. Petrus quoque, cum Aenean curaret, ait: In nomine Iesu Nazareni surge et ambula. Non in suo ait, sed in Christi nomine. Surge autem verbum est imperantis, sed fiducia de merito est, non praesumptio de potestate, et de nominis operatione, non de sua virtute praeceptionis auctoritas. Quid igitur Arriani dicunt? In nomine Christi et Petrus imperat, et illi nolunt imperasse dei filium, sed rogasse? 'Sed lectum est quia rogavit. — Disce distantiam: rogat quasi filius hominis, imperat quasi dei filius. An non defertis hoc dei filio, quod etiam diabolus detulit et vos maiore sacrilegio derogatis? Ille dicit: Si filius dei es, dic lapidi huic, ut fiat panis. Ille dicit 'impera', vos dicitis 'obsecra'! Ille credit quod iubente dei filio elementorum rerumque in adversum natura vertatur, vos creditis quod, nisi roget dei filius, nec voluntas ipsius impleatur; et diabolus de potestate aestimandum putat dei filium, vos de infirmitate. Tolerabiliora temptamenta sunt diaboli quam argumenta sunt Arrii. Nec moveat quia potentem filium dixit hominis, cum dominum maiestatis legeris crucifixum. Quae autem maiorpotentia quam supra caelestes potestates habere dominatum? Habebat autem qui thronis, dominationibus, angelis imperabat. Nam etsi erat inter bestias, sicut scriptum est, tamen angeli ministrabant ei, ut agnoscas aliud incarnationis esse, aliud potestatis. Secundum carnem itaque temptatur a bestiis, secundum divinitatem ab angelis adoratur. Didicimus igitur 'factum' esse hominem et ad hominem hoc esse referendum. Denique et alibi habes: Qui factus est ex semine David. Secundum carnem utique ex semine David factus est, deus autem ante saecula ex deo natus est. Nec semper tamen 'factum esse' ad creationem refertur. Scriptum est enim: Domine, refugium factus es nobis et: factus es mihi in salutem. Non utique creationis definitio vel editio declaratur, sed refugium 'mihi' factus et conversus 'mihi' dicitur ad salutem, sicut et apostolus dixit: Qui factus est nobis sapientia a deo et iustitia et sanctificatio et redemptio. Nobis 'factum', non creatum ex patre dixit. Denique quomodo dicat factum nobis esse sapientiam, in posterioribus exposuit dicens: Sed loquimur dei sapientiam in mysterio, quae abscondita est, quam praedestinavit deus antetempora saecularia in gloriam nostram, quam nemo principum huius saeculi cognovit. Si enim cognovissent, numquam dominum maiestatis crucifixissent. Ubi 'mysterium' passionis exprimitur, non utique generationis aeternae series declaratur. 'Sapientia' igitur mea crux domini est, redemptio mea mors domini est. Sanguine enim praetioso redempti sumus, ut apostolus Petrus dixit. Sanguine ergo suo quasi homo dominus nos redemit idemque quasi deus peccata donavit. Non ergo in verbis quasdam constituamus insidias et verborum tendiculas aucupemur, ut, quia et aliud secundum impios significare putatur sermo, qui legitur, non id quod sensus exprimat, sed quod littera ostendat, interpraetemur. Sic perierunt Iudaei, dum sensuum profunda despiciunt et sequuntur nuda verborum. Littera enim occidit, spiritus autem vivificat. Et tamen inter duo gravia sacrilegia fortasse detestabilius sit ad divinitatem referre, quae carnis sunt, quam ad litteram referre, quae spiritus sunt. Illi timuerunt in deo carnem credere et ideo redemptionis gratiam perdiderunt, quia causam salutis abiurant, isti divinitatis maiesta, tem usque ad carnis infirma deducunt. Detestandi Iudaei, qui carnem domini crucifixerunt, detestabiliores tamen eos arbitror, qui divinitatem Christi cruci subditam crediderunt. Denique, qui Iudaeis saepe tractabat, hereticum, inquit, post unam correptionem devita! Nec tamen sine iniuria patris 'factum nobis esse sapientiam' ad illam inenarrabilem nec ullis temporibus momentisque obnoxiam Christi generationem sacrilega interpraetatione derivant. Nam praeter id quod fili iniuria patris est contumelia, etiam in patrem sacrilegia ista procedunt, de quo scriptum est: Fiat autem deus verax, omnis autem homo mendax. Aut si de filio putant dictum, generationi quidem non praeiudicant, deum autem et deum verum huius lectionis auctoritate quod abnuunt, confitentur. Prolixum est, si velim singula recensere, quotiens 'factum' legerimus, non utique per naturam, sed per gratiam. Nam et Moyses dicit: Adiutor et protector factus est mihi in salutem. Et David dicit: Esto mihi in deum protectorem et in domum refugii, ut salvum facias me. Et Eseias dicit: Factus est omni civitati humili adiutor. Non utique sancti deo dicunt 'creatus es', sed 'protector et adiutor per gratiam tuam factus es nobis'. Unde nec illud verendum est, quod solent Arriani scaeva interpraetatione conponere dicentes factum esse dei verbum, quia 'scriptum est, inquiunt: Quod factum est in ipso, vita est. — Primum intellegant, si ad substantiam divi-nam referunt quod factum est, Manichaeorum se quaestionibus inplicari. Obiciunt enim Manichaei: Si quod in ipso factum est, vita est, est ergo aliquid, quod in ipso factum non sit et mors sit, ut duo impie inducant principia. Sed hoc damnat ecclesia. Deinde unde possunt docere sic pronuntiasse evangelistam? Plerique enim docti et fideles sic pronuntiant: Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quod factum est, alii sic: Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil; deinde pronuntiant quod factum est et subiungunt in ipso, hoc est: Quidquid autem 'factum' est in ipso.' Quid est 'in ipso', apostolus docet dicens: In ipso enim et sumus et vivimus et movemur et alibi: Omnia in ipso creata sunt. Tamen etiamsi, quemadmodum velint, pronuntient, non possunt hinc calumniari deo verbo, si ad substantiam eius velint referre quod factum est, quin calumnientur et patri deo, de quo scriptum est: Qui autem facit veritatem, venit ad lucem, ut manifestentur opera eius, quia in deo sunt facta. Ecce hic opera hominis in deo facta legimus et ad substantiam tamen divinam referre non possumus, sed aut per ipsum facta cognoscimus, ut est etiam illud apostolicum, quia omnia per ipsum et in ipso creata sunt etipse est ante omnes et omnia in ipso constant, aut, ut docet praesentis lectio testimonii, virtutes, quibus vitae aeternae fructus adquiritur, in deo factas aestimare debemus, castitatem, pietatem, religionem, fidem et alia huiusmodi, quae in voluntate dei facta sunt. Ergo sicut in dei patris, ita etiam in Christi voluntate et virtute facta sunt, sicut legimus: Creati in Christo in operibus bonis, et in psalmo: Fiat pax in virtute tua, et alibi: omnia in sapientia fecisti. In sapientia, inquit, fecisti, non 'sapientiam fecisti'. Nam cum omnia in sapientia facta sint, Christus autem 'sapientia dei' sit, non accidens utique, sed subsistens et permanens in aeternum, si facta est sapientia, iam deteriore condicione facta est quam omnia, quia sapientia fieri per se ipsa non potuit. Ergo si factum esse frequenter ad aliquid, non ad naturam refertur, etiam creatum esse ad causam refertur. Unde intellegimus illud, quod de incarnatione domini scriptum est: Dominus creavit me principium viarum suarum in opera sua id significare quod ad redimenda operapatris dominus Iesus ex virgine sit creatus. Neque enim dubitari potest de incarnationis dictum esse mysterio, cum 'propter opera sua' a corruptelae servitio liberanda dominus susceperit carnem, ut illum, qui imperium habebat mortis, per sui corporis destrueret passionem. Caro enim Christi propter opera, divinitas ante opera, quia ipse ante omnia, et omnia in ipso constant. Non ergo divinitas propter opera, sed propter divinitatem opera, sicut apostolus declaravit dicens quia propter filium dei omnia. Sic enim habes: Decebat autem eum, per quem omnia et propter quem omnia, multis filiis in gloriam adductis ducem salutis eorum per passionem consummari. Nonne evidenter exposuit quia dei filius, qui propter divinitatem suam omnia creavit, is postea propter populi salutem et carnis susceptionem et mortis adsumpserit passionem? Propter quae autem opera sit creatus ex virgine, ipse dominus, cum illum caecum curaret, ostendit dicens: In illo me oportet operari opera eius, qui me misit. Et addidit, ut de incarnatione dictum crederemus: Cum in hoc mundo sum, lux sum huius mundi. Etenim quasi homo in hoc mundo pro tempore est; nam quasi deus semper est. Denique et alibi ait: Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem mundi. Nec de 'principio' residet aliquid quaestionis, cum interrogatus in carne tu qui es?, responderit: Principium quod et loquor vobis. Quod non solum ad divinitatis aeternitatemrefertur, sed etiam ad documenta virtutum. Ex hoc enim et deum se probavit aeternum, quia omnium ipse principium est, et uniuscuiusque virtutis auctorem, quia 'ecclesiae caput' est, sicut scriptum est, quia ipse est caput corporis ecclesiae, qui est principium, primogenitus ex mortuis. Liquet igitur et de incarnatione dictum esse principium viarum suarum, quod ad sacramentum suscepti corporis videtur esse referendum. Ideo enim carnem suscepit, ut ad caelum nobis sterneret iter. Denique ait: Ascendo ad patrem meum, et ad patrem vestrum, ad deum meum et ad deum vestrum. Denique ut scias quod 'vias suas' omnipotens pater secundum incarnationem praescripserit filio, habes in Zacharia ad 'Iesum indutum vestimenta sordida' ab angelo dictum: Haec dicit dominus omnipotens: Si in viis meis ambulaveris et praecepta mea custodieris. Quid est vestimentum illud sordidum nisi carnis adsumptio? 'Viae' igitur domini velut quidam tramites bonae vitae sunt, qui diriguntur a Christo, qui ait: Ego sum via et veritas et vita. Via ergo superna est 'dei virtus'; Christus enim via nobis est, et bona via, quae 'credentibus caeli regna patefecit'. Viae autem domini viae rectae sunt, sicut scriptum est: Vias tuas, domine, notas fac mihi. Via castitas, via fides, via est abstinentia. Est namque via virtutis, est et via iniqui-tatis; scriptum est enim: Et vide, si est via iniquitatis in me. Principium itaque nostrae virtutis est Christus, principium integritatis, qui docuit virgines non viriles expectare concubitus, sed integritatem mentis et corporis sancto magis dicare spiritui quam marito; principium parsimoniae Christus, qui pauper factus est, cum dives esset, principium patientiae Christus, qui, cum malediceretur, non remaledixit, cum percuteretur, non repercussit, principium humilitatis Christus, qui 'formam servi accepit', cum patrem deum maiestate virtutis aequaret. Ex illo enim accepit virtus unaquaeque principium. Et ideo ut haec virtutum genera disceremus, filius datus est nobis, cuius principium super umeros eius. Principium illud crux domini est, principium fortitudinis, quo via sanctis est reserata martyribus ad sacri certaminis passionem. Vidit hoc principium Eseias et ideo ait: Puer natus est, filius datus est nobis. Viderunt et magi et ideo, cum parvulum in praesepio cernerent, adorarunt dicentes: Puer natus est, cum stellam conspicerent praedicantes: Filius datus est nobis. Aliud munus e terris, aliud munus e caelo, et utrumque unus in utroque perfectus et sine mutabilitate divinitatis et sine humanae inminutione naturae. Unumadoraverunt eidemque munera obtulerunt, ut ostenderent ipsum esse caeli dominum, qui in praesepibus videretur. Distingue singulorum momenta verborum: Puer natus est, filius datus est nobis. Etsi ex patre 'natus', non tamen nobis natus sed 'datus' est, quia non filius propter nos, sed nos propter filium. Neque enim nobis natus est, qui et ante nos natus est et totius est conditor creaturae. Neque nunc primum nascitur, qui erat semper et erat in principio. Sed illud, quod non erat, nobis nascitur, quod etiam angelus pastoribus cum loqueretur, nobis dixit esse generatum, sicut habes scriptum: Quia natus est vobis hodie salvator, qui est Christus dominus, in civitate David. Nobis ergo quod non erat natum est, hoc est puer ex virgine, corpus ex Maria; hoc enim post nos, illud ante nos. Alii sic habent: Puer natus est nobis, filius et datus est nobis, hoc est: Qui erat filius dei, hic e Maria puer natus est nobis et datus est nobis. Qui datus sit, audi dicentem profetam: Et salutare tuum da nobis. Quod enim supra nos est, datur, quod de caelo est, datur, sicut etiam de spiritu legimus quia caritas dei effusa est in cordibus nostris per spiritum sanctum, qui datus est nobis. Sed videte, quemadmodum hic locus multas heresesextinguat. Puer natus est nobis, nobis, non Iudaeis, nobis, non Manichaeis, nobis, non Marcionitis. Propheta dicit nobis, hoc est 'credentibus, non incredulis'. Et ille quidem misericordia sua omnibus natus est, sed perfidia hereticorum fecit, ut non omnibus nasceretur, qui omnibus natus est. Nam et lumen diei oriri iubetur super bonos et malos, sed oriri non videntibus non videtur. Sicut ergo puer non omnibus natus est, sed fidelibus, sic filius non infidelibus datus est, sed fidelibus. Nobis datus est, non Fotinianis; illi enim non datum nobis dei filium dicunt esse, sed ab initio inter nos natum. Non Sabellianis; illi enim nolunt filium datum, eundem adserentes patrem esse quem filium. Nobis, non Arrianis; et ipsi enim non habent filium pro salute datum, sed pro infirmitate transmissum. Non habent 'consiliarium', quem putant futura nescisse, non habent filium, quem sempiternum non putant, cum scriptum sit de verbo dei quod erat in principio et alibi in principio erat verbum. Denique, ut ad propositum revertamur exemplum: In principio, inquit, antequam terram faceret, antequam abyssos faceret, antequam. procederent fontes aquarum, ante omnes colles genuit me. Fortasse dices, quomodo de incarnatione Christidictum esse memoraverim dominus creavit me, cum ante incarnationem Christi creatura sit mundi. Sed considera quia moris est scripturis divinis et futura pro praeteritis dicere et geminam in Christo significare substantiam, divinitatis et carnis, ne quis aut divinitatem neget eius aut carnem. Nam sicut in Eseia habes: Puer natus est nobis, filius datus est nobis, ita hic quoque ante praemisit creaturam carnis et subtexuit adsertionem divinitatis, ut scires non duos Christos, sed unum esse, qui et ante saecula generatus ex patre sit et ultimis temporibus creatus ex virgine, hoc est: 'Ego sum ille creatus ex homine, creatus ad causam, qui sum generatus ante saecula.' Denique dicturus dominus creavit me praemisit: Commemorabo, quae a saeculo sunt, dicturus genuit praemisit: In principio antequam terram faceret, ante omnes colles genuit me. Ante cum dicitur, in infinitum retro sine aliqua definitione porrigitur. Denique ante Abraham, inquit, ego sum, non utique post Adam, et ante luciferum, non utique post angelos. Sed ante cum dicit, non se intra aliquem, sed omnia intra se dixit. Sic enim moris est aeternitatem dei scripturis significare divinis; denique alibi habes:Priusquam fierent montes et formaretur orbis terrae, a saeculo usque in saeculum tu es. Ante omnia ergo generatio, inter omnia et propter omnia creatura, natus ex patre supra legem, 'factus ex Maria sub lege'. Sed scriptum est: Post me venit vir, qui ante me factus est, quia prior me erat. Unde dicunt: 'Ecce qui erat, factus est!' Ipsa verba pendamus. Post me, inquit, venit vir. Vir ergo est, qui venit, ipse, qui factus est. Vir autem nomen est sexus. Sexus autem non utique divinitati, sed naturae deputatur humanae. Possem ergo dicere: Erat in praecognitione quidem corporis, sed aeternitate virtutis. Nam et ecclesia erat, 'et sancti erant praedestinati' ante saecula. Sed non id hoc loco dico, sed illud adsero: 'factum esse' non ad divinitatem, sed ad incarnationis pertinere naturam, sicutipse Iohannes dixit: Hic est, de quo dixi: Post me venit vir, qui ante me factus est. Itaque cum geminam, sicut supra dixi, in Christo substantiam proposuisset, ut utramque intellegas, et divinitatis et carnis, hoc loco coepit a carne. Est enim scripturis promiscua consuetudo divinis, ut interdum a divinitate Christi incipiant et ad incarnationis sacramenta descendant, interdum ab humilitate incarnationis exordium sumant et ad gloriam divinitatis adsurgant, ut in prophetis et evangelistis frequenter et Paulo. Ergo et hic iuxta memoratam consuetudinem ab incarnatione domini coepit de eius divinitate dicturus, non ut confunderet humana atque divina, sed ut distingueret. Verum Arriani velut iudaici caupones miscent aquam cum vino, quia divinam generationem humanamque confundunt, ad deitatem referentes, quod de carne sit dictum. Nec metuo, quod obiecturi videntur, quia in superioribus non habet 'virum'. Sic enim habet: Qui post me venit. Sed videant et ibi, quid praemiserit. Verbum, inquit, caro factum est, et ideo non addidit 'virum', quia 'carnem' dixerat, per carnem autem istic virum intellegimus et per virum carnem. Ergo quia dixerat verbum caro factum est, virum hoc loco nominare superfluum fuit, quem iam carnisexpressione signaverat. Quo exemplo in posterioribus quoque et 'agnum' praemisit, 'qui tolleret peccatum mundi', et ut incarnatum intellegeres, quem ante memoraverat, ait: Hic est, de quo ante dixi: Post me venit vir, qui ante me factus est, hoc est: 'Virum' dixi, non deum 'factum'. Sed ut ipsum incarnatum declararet esse, qui ante saecula erat, ne duos filios crederemus, ait: Quia prior me erat. Nam si factus est ad divinam generationem rettulisset, quid opus fuerat, ut adhuc adderet tertium atque iteraret, quod supra dixerat? Sed quia ante de incarnatione tantum dixerat post me venit vir, qui ante me factus est, ideo addidit: Quia prior me erat, quoniam divinitatis aeternitas fuerat exprimenda. Et haec est causa praelationis, ut merito antelatus videatur, qui proprii patris sempiterna virtus est. Dat tamen intellectus spiritalis ubertas ut excurrere et evagari ad concludendos libeat Arrianos, qui volunt 'factum' hoc loco non ad 'virum', sed ad divinitatem referre. Quid est enim, tenere quod possint, cum dixerit baptista: Post me venit, qui ante me factus est, hoc est supra meritum meum factus, supra meam gratiam, tempore carnis posterior, divinitatis honore venerabilis? Post me enim venit temporis est, prior me erat aeternitatis, ante me factus est honoris, quia etiam incarnationis mysterium supra humanam est gratiam. Denique in inferioribus, quid supra contexuisset,expressit dicens: Post me venit vir, cuius non sum dignus calciamenta portare, praestantiam utique dignitatis, non aeternitatem divinae generationis exponens. Quod eo usque ad incarnationem pertinet, ut typum in hominibus mystici calciamenti ante praemiserit. Lege enim proximo defuncti vel fratri copula deferebatur eius uxoris, ut semen fratris vel proximi resuscitaret. Unde quia Ruth, licet ipsa alienigena, tamen quia maritum habuerat ex Iudaeis, qui reliquerat superstitem proximum, eamque colligentem manipulos suae messis, quibus alebat et socrum, Booz vidit et amavit, non aliter eam accepit uxorem, nisi calciamentum eius ante solvisset, cui uxor debebatur ex lege. Historia simplex, sed alta mysteria; aliud enim gerebatur, aliud figurabatur. Nam si secundum litteram sensum torqueamus, prope quidam pudor et horror in verbo est, si ad commixtionis corporeae consuetudinem sententiam intellectumque referamus. Designabatur autem futurus ex Iudaeis, ex quibus Christus secundum carnem, qui proximi sui, hoc est populi mortui semen doctrinae caelestis semine resuscitaret, cui calciamentum nuptiale ecclesiae copulandae praescripta legis spiritalia deferebant. Non Moyses sponsus; illi enim dicitur: Solve calciamentum pedum tuorum, ut domino suo cedat, non Iesus, Nave filius, sponsus; nam et ipsi dicitur: Solve calciamentum pedum tuorum, ne ex similitudine nominis sponsus ecclesiae crederetur, non alius sponsus, sed solus Christus est sponsus, de quo dixit Iohannes: Qui habet sponsam, sponsus est. Illis igitur calciamentum solvitur, huic solvi non potest, sicut dixit Iohannes: Non sum dignus solvere corrigiam calciamenti eius. Solus ergo Christus est sponsus, cui illa veniens ex gentibus sponsa ante inops atque ieiuna, sed iam Christi messe dives innubat, quae manipulos fecundae segetis verbique reliquias gremio legat mentis interno, ut exhaustam illam viduam morte fili atque inopem defuncti populi matrem novis pascat alimentis, non relinquens destitutam viduam et novos quaerens. Solus ergo sponsus est Christus, qui nec synagogae ipsi manipulos suae messis invideat. Utinam se non ipsa excluderet! Habuit quos per se colligeret, sed quia populus eius est mortuus, quasi filio egena defuncto per ecclesiam manipulos, quibus viveret, colligebat. Quos ve- nientes in exultatione portabunt, sicut scriptum est: Venientes autem venient in exultatione tollentes manipulos suos. Quis enim sibi alius sponsam audeat ecclesiam vindicare, quam a Libano unus et solus vocavit dicens: Ades huc a Libano, sponsa, ades huc a Libano. Aut de quo alio potuit ecclesia dicere: Fauces eius dulcedines et totus desiderium? Et quia de calciamento pedum tractatum sumpsimus, cui alii nisi verbo dei incarnato convenit dici: Crura eius columnae marmoreae fundatae super bases aureas? Solus enim Christus inambulat animis et graditur in mente sanctorum, in quibus velut aureis basibus fundamentisque praetiosis solidata vesti- gia verbi caelestis haeserunt. Claret igitur et virum et typum ad incarnationis spectare mysterium. Non ergo ad substantiam divinitatis, sed ad incarnationem saepe, nonnumquam etiam ad causam pertinet, cum dicitur 'factus'. Nam si ad divinitatem refers, ergo et in obprobrium deus factus est; sic enim habes: Tu autem reppulisti et ad nihilum redegisti, dispulisti Christum tuum, et infra: Factus est in obprobrium vicinis suis. Vicinis, inquit, non 'civibus', non 'domesticis', non 'adhaerentibus', quoniam qui adhaeret domino, unus spiritus est, qui vicinus est, non adhaeret. Et factus est in obprobrium, quia crux domini Iudaeis scandalum, Graecis stultitia. Nam sapientibus per eandem crucem excellentior factus est caelis, excellentior angelis, et melioris testamenti factus est sponsor ipse, qui erat 'prioris'. Vide, quam non refugiam ista, ut etiam congeram. Sed quomodo factus sit, considera! Primum quia purificatione facta consedit in dextera magnitudinis in excelsis, tanto melior factus angelis. Ubi purificatio, hostia, ubi hostia, corpus, ubi corpus, oblatio, ubi munus oblationis, ibi sacrificium passionis. Deinde sponsor melioris testamenti: Ubi testamentum, mors necesse est praecedat testatoris, sicut subter est scriptum. Mors autem non ad divinitatis aeternitatem, sed ad fragilitatem refertur humanam. Excelsior quoque caelis factus quomodo sit, ostenditur. Immaculatus, inquit, segregatus a peccatoribus et excelsior caelis factus, qui non habet cottidie necessitatem sicut summi sacerdotes prius pro suis delictis hostiam offerre, deinde pro populi. Hoc enim fecit semel se offerendo, sicut scriptum est. Nemo excelsior factus dicitur, nisi qui in aliquo fuerit humilior. In eo igitur excelsior factus est 'sedendo ad dexteram patris', in quo se 'minor angelis factus obtulit passioni'. Postremo ipse apostolus ad Philippenses ait quia in similitudine hominis factus et specie inventus ut homo humiliavit semet ipsum factus oboediens usque ad mortem. Vide ubi factus sit! In similitudine, inquit, hominis, non in potestate dei, et factus oboediens usque ad mortem, ut oboedientiam quidem hominis habuerit, regnum divinitatis. Quantis igitur adhuc utemur exemplis ad incarna-tionem vel ad aliquid referendum esse, quod 'factus est'? Quod autem factum est, idem est et creatum. Dixit enim et facta sunt, mandavit et creata sunt. 'Creatum' quoque supra ostendimus in libro primo de incarnatione dictum videri. Ipse etiam apostolus adserendo 'serviendum non esse creaturae' significavit ex deo filium non creatum esse, sed genitum. Tamen etiam alibi, ut manifestaret, quomodo in Solomone sit lectum: Dominus creavit me, quid in Christo creatum esset ostendit. Itaque totius seriem capitis recenseamus. Sic enim habes: Ergo quia filii participes sunt sanguinis et carnis, et ipse similiter particeps factus est eorundem, ut per mortem destrueret hunc, qui imperium habebat mortis. Quis ergo est, qui nos participes suae voluit esse carnis et sanguinis? Utique dei filius. Quomodo nisi per carnem particeps factus est noster aut per quam nisi per corporis mortem vincla dissolvit? Morti enim mors facta est susceptio mortis in Christo. Ergo de incarnatione proposuit. Videamus sequentia!Nec enim statim angelos, inquit, adsumpsit, sed semen Abrahae. Unde habuit per omnia fratribus similari, ut misericors fieret et fidelis princeps sacerdos a deo, ut expiaret peccata populi. In quo enim passus est, ipse temptatus, potest et temptatos iuvare. Propter quod, fratres sanctissimi, vocationis caelestis participes intuemini apostolum et principem sacerdotum confessionis nostrae Iesum fidelem esse creatori suo, sicut et Moyses in domo eius; haec nempe verba sunt apostoli. Videtis, in quo 'creatum' dicat? In quo adsumpsit, inquit, semen Abrahae, corporalem utique generationem adserit. In quo autem nisi in corpore 'expiavit populi peccata'? in quo 'passus est' nisi in corpore, sicut et supra diximus: Christo passo secundum carnem? in quo sacerdos nisi in eo, quod sacerdotali adsumpsit ex genere? Et sacerdos enim aliquid debet offerre et secundum legem in sancta intrare per sanguinem. Ergo quia 'sanguinem taurorum hircorumque' repudiaverat deus, hunc utique sacerdotem per suum sanguinem, sicut legisti, in sancta sanctorum 'caeli summa penetrantem' oportebat intrare, ut 'aeterna nostrorum esset oblatio peccatorum'. Idem igitur sacerdos, idem hostia. Et sacerdotium tamen et sacrificium humanae condicionis offi-cium est. Nam et agnus ad immolandum ductus est et sacerdos erat secundum ordinem Melchisedech. Nemo igitur, ubi ordinem cernit humanae condicionis, ibi ius divinitatis adscribat. Nam et illum Melchisedech, per quem Abraham hostias suas obtulit, non angelum utique secundum iudaica ludibria intellegit ecclesia, sed virum sanctum et sacerdotem dei, qui typum domini gerens et sine patre et sine matre et sine generationis enarratione et 'sine initio et sine fine' describitur, ut ostenderet sempiternum filium dei in hunc mundum esse venturum, qui et sine patre secundum incarnationem natus est et sine matre secundum divinam generationem et sine enarratione generationis, quia scriptum est: Generationem autem eius quis enarrabit? Ergo illum Melchisedech in Christi typo sacerdotem dei accepimus, sed illum in typo, hunc in veritate — typus autem umbra est veritatis —, illum in nomine unius civitatis, hunc regem in reconciliatione totius mundi, quia scriptum est: Deus erat in Christo mundum reconcilians sibi, hoc est sempiterna divinitas. Aut si pater in filio sicut filius in patre, et substantiae utique et operationis unitas non negatur. Quomodo autem negare merito possunt, etiamsi velint, cum scriptum sit: Pater autem, qui in me manet, ipse loquitur, et opera quae ego facio, ipse facit? Non dixit 'et ipse facit', ne similitudinem magis quam unitatem operis aestimares. Sed dicendo quae ego facio, ipse facit manifestum reliquit quod unum opus patris et fili credere debeamus. Denique ubi similitudinem operum, non unitatem voluit intellegi, qui credit, inquit, in me, opera quae ego facio, et ipse faciet. Bene hic et interponendo et similitudinem nobis donavit, tamen unitatem naturalem negavit. Unum est igitur opus patris et fili, etiamsi non placeat Arrianis. Quaero autem, quomodo regnum velint patris et fili esse divisum, cum dominus dixerit, ut supra ostendimus: Omne regnum inter se divisum facile destruetur. Et ideo ad excludendum Arrianae sacrilegium scaevitatis, unum imperium patris et fili etiam Petrus sanctus adseruit dicens: Quapropter, fratres, satis agite certam vocationem et collectionem facere. Haec enim facientes non errabitis. Sic enim abundantius ministrabitur introitus in aeternum imperium dei et domini nostri conservatoris Iesu Christi. Aut si quis de Christitantum imperio dictum putat et hoc ideo sic accipit, ut patremfiliumque potestate secernat, is tamen et regnum fili fatebitur et aeternum. Itaque non solum duo inducent regna divisa, ut obnoxia sint defectui, sed etiam, cum regna comparabilia nulla sint dei regno, quod fili esse etiamsi velint negare non possunt, aut contra suam sententiam redibunt, ut idem patris et fili regnum esse fateantur, aut, quod sacrilegum est dicere, ius patri regni minoris adscribent, aut, quod contrarium est, quem minorem divinitate impie memorant, eius regnum fatebuntur aequale. Sed hoc non quadrat, non congruit, non cohaeret. Dicant igitur unum esse regnum, sicut nos dicimus et probamus. Probamus autem non nostris, sed caelestibus testimoniis. Primum enim etiam aliis exemplis disce regnum caelorum regnum etiam fili esse. Ipse enim dixit: Amen, amen dico vobis, quoniam sunt aliqui de istis adstantibus, qui non gustabunt mortem, donec videant filium hominis venientem in regnum suum. Dubitari ergo non potest quod sit regnum fili dei. Sed accipe ipsum esse regnum fili, quod patris est: Amen dico vobis, quod sunt quidam circumstantium, qui nongustabunt mortem, donec videant regnum dei veniens in virtute. Eo usque enim unum regnum est, ut unum sit praemium, idem homines, eadem merita, idem sponsor. Quomodo non idem regnum, cum praesertim ipse de se filius dixerit: Tunc iusti fulgebunt sicut sol in regno patris sui? Quod enim patris est per maiestatis proprietatem, id etiam fili est per eiusdem claritudinis unitatem. Ergo et patris regnum scriptura dixit et fili. Accipe nunc, quia ubi regnum dei dicit, nec patris nec fili separat potestatem, quia et paternum et fili regnum uno dei nomine conpraehendit, sicut habes: Cum videritis Abraham et Isaac et Iacob et omnes prophetas in regno dei. An negamus in regno fili prophetas esse, cum et latroni dicenti memento mei, cum veneris in regnum tuum responderit dominus: Amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso? Aut quid est esse in dei regno nisi aeternam nescire mortem? Qui autem nesciunt mortem aeternam, 'vident filium hominis venientem in regnum suum'. Quomodo ergo potest non in potestate habere, quod donat dicens: Tibi dabo claves regni caelorum? Et videto distantiam: servus aperit, dominus largitur, iste per se, ille per Christum. Famulus claves accipit, dominus ordinat potestates: aliud ius donantis, aliud dispensantis obsequium est. Accipe adhuc unum regnum, unum imperium esse patris et fili. Habes ad Timotheum: Paulus, apostolus Iesu Christi secundum imperium dei salvatoris nostri et Iesu Christi, spei nostrae. Unum igitur patris et fili regnum evidenter est declaratum, sicut et apostolus Paulus adseruit dicens: Hoc enim scitote quod omnis inpudicus aut avarus aut inmundus, quod est idolatria, non habet hereditatem in regno Christi et dei. Ergo unum regnum et una divinitas. Unam divinitatem lex probavit, quae dicit unum deum, probavit et apostolus dicendo de Christo: In quo habitat omnis plenitudo divinitatis corporaliter. Si enim iuxta apostolum omnis corporaliter plenitudo divinitatis in Christo est, aut unius divinitatis patrem et filium fatebuntur aut, si patris et fili divinitatem cupiunt separare, cum omnem plenitudinem divinitatis corporaliter filius habeat, quid est, quod patri existimant amplius reservandum, cum amplius nihil sit plenitudine et plenitudo perfectio sit? Ergo una divinitas. Imaginem autem unam et similitudinem unam supra diximus. Superest, ut unius quoque maiestatis patrem filiumque doceamus. Nec longe aberit. Cum enim ipse dixerit de se filius: Cum autem venerit filius hominis in maiestate sua et omnes angeli cum eo, tunc sedebit super sedem maiestatis suae, ecce fili expressa maiestas est. Quid ei deest, cuius increatam maiestatem negare non possunt? Est ergo fili maiestas. Accipiant nunc, unde dubitare non possint, quod patris et fili una maiestas sit. Ipse enim dominus dixit: Nam qui me erubuerit et meos sermones, hunc filius hominis erubescet, cum venerit in maiestate sua et patris et sanctorum angelorum. Quid est et sanctorum angelorum, nisi quia honorantur et servi domini dignitate? Dignitatem suam ergo ad filium et patrem rettulit, non ut angeli habeant cum patre et filio aequale consortium, sed ut praeminentem gloriam dei cernant. Neque enim suam maiestatem angeli habent, sicut lectum est de filio: Cum sederit in sede maiestatis suae, sed adsistunt, ut patris et fili gratiam videant, quibus aut possunt aut merentur aspectibus. Denique ipsa se explanantverba divina, ut intellegas illam gloriam patris et fili cum angelis non esse communem. Sic enim habes: Cum autem venerit filius hominis in maiestate sua et omnesangeli cum eo; et ut doceret unam maiestatem et unam gloriam esse patris et suam, ipse in alio libro ait: Et filius hominis confundetur eum, cum venerit in gloria patris sui cum angelis sanctis. Illi in obsequio, hic in gloria, illi in comitatu, iste in suggestu, illi stant, hic sedet. Ut verbo tamen usus utamur humani, hic iudicat, hi ministrant. Divine autem non praemisit maiestatem patris et subdidit suam et angelorum, ne de superioribus ad inferiora fecisse gradum quendam et ordinem videretur. Sed quia pater inferior videri non poterat, praemisit 'maiestatem suam' et addidit patris et angelorum, ne se medium inter patrem et angelos nominando aut ab angelis ad patrem per sui quoque incrementa fecisse quendam videretur ascensum, aut a patre rursus ad angelos per ordinem cum sui etiam deminutione crederetur fecisse descensum. Namque nos, qui unam divinitatem patris et fili confitemur, diversum ut Arriani ordinem non putamus. De substantia autem, imperator auguste, quid loquar unius filium cum patre esse substantiae, cum 'imaginem paternae substantiae' filium legerimus, ut in nullo secundum divinitatem a patre intellegas discrepare? Iuxta hanc imaginem dixit: Omnia quae pater habet, mea sunt. Ergo nec substantiam in deo possumus denegare. Neque enim insubstantivus est, qui aliis dedit habere substantiam, licet alia sit substantia dei, alia creaturae, nec possit insubstantivus filius dei esse, 'per quem cuncta subsistunt'. Et ideo ait: Non est absconditum os meum, quae fecisti in abscondito, et substantia mea in inferioribus terrae. 'Virtuti' enim et 'divinitati' ea, quae ante constitutionem mundi vel imperspicabili maiestate sunt gesta, abscondita esse non poterant. Legimus ergo substantiam. Sed dices de incarnatione dictam esse substantiam. — Interim nomen substantiae lectum probavi et lectum non pro patrimoniis, ut dicitis. Iam, si placet, accipiamus secundum mysterium in inferioribus Christi fuisse substantiam. Etenim ut defunctorum animas in sui corporis anima liberaret, vincla mortis solveret, peccata donaret, operatusest in inferno. Et tamen quid obstat, quominus illamdivinam intellegas esse substantiam, cum deus ita ubique sit, ut ei dictum sit: Si ascendero in caelum, tu ibi es, si descendero in infernum, ades? Denique ad substantiam divinam derivandum esse intellectum sequentibus declaravit dicens: Inoperatum meum viderunt oculi tui, eo quod non operis factura sit filius, sed verbum genitum potestatis aeternae. ᾿Ακατέργαστον enim dixit, hoc est inoperatum atque increatum, verbum sine alicuius creaturae testimonio ex patre natum. Et tamen abundamus aliis substantiae testimoniis. Sit ista hoc loco substantia corporalis, dummodo non opus dei filium, sed inoperatam eius divinitatem et ipse fatearis. Scio autem aliquos dicere inoperatum etiam incarnationis esse mysterium, quod non sit virilis copulae usus operatus, quia partus est virginis. Si ergo plerique hoc loco nec Mariae partum opus esse dixerunt, tu, Arriane, opus putas esse dei verbum? At hic tantum substantiam legimus? Nonne et alibi dixit: Portae civitatum fractae sunt, montes ceciderunt et revelata est substantia? Numquid hic quoque creatura signatur? Solent enim aliqui dicere pecuniariam esse substantiam. Ergo si ad sensum refers, ideo ceciderunt montes, ut pecuniarium patrimonium cerneretur? Sed meminerimus, qui montesceciderunt! Illi utique, de quibus dictum est: Si habueritis fidem sicut granum sinapis, dicetis huic monti 'tollere et iactare in mare'. Montes ergo sunt altitudines se extollentes. Denique in Graeco regna ceciderunt habetur. Quae regna nisi satanae, de quo dixit dominus: Quomodo stabit regnum eius? Ipsos ergo legimus montes, quae regna sunt diaboli. Ideoque istis cadentibus regnis de corde fidelium revelatum est paternae dei filium Christum esse substantiae. Qui sunt etiam illi montes aerei, de quorum medio quattuor currus procedunt? Advertimus altitudinem illam extollentem se adversus scientiam dei verbo domini conruisse, cum diceret dei filius: Obmutesce et exi, inmunde spiritus. De quo et in propheta dixit: Ecce ego ad te, mons corrupte. Isti ergo ceciderunt montes, et 'revelatum est' quia esset in Christo divina substantia, dicentibus his qui viderant: Vere filius dei est. Non enim humana, sed divina potestate daemoniis imperabat. Hieremias quoque dicit: Super montes accipite luctum et super semitas desertas planctum, quia defecerunt, eo quod non sint homines, non acceperunt vocem substantiae, a volatilibus usque ad iumenta expaverunt et perierunt. Nec praeterit etiam alibi, cum fragilitates exponeret condicionis humanae, ut susceptam a se infirmitatem carnis et adfectum nostrae mentis ostenderet, dixisse dominum per prophetam: Memento, domine, quae est substantia mea, quia in natura fragilitatis humanae dei filius loquebatur. De quo supra, ut incarnationis mysteria revelaret, ait: Tu vero reppulisti, domine, et pro nihilo dispulisti Christum tuum, avertisti testamentum servi tui, profanasti in terra sanctitatem eius. In quo utique 'servum' dixit nisi in carne? Quia non rapinam arbitratus est esse se aequalem deo, sed semet ipsum exinanivit formam servi accipiens, in similitudine hominum factus et specie inventus ut homo. Mea ergo susceptione 'servus', sua 'dominus' potestate est. Quid illud quod habes: Quoniam quis stetit in substantia domini? et alibi: Et si stetissent in substantia mea et audissent verba mea et si docuissent plebem meam, avertissem eos a nequitiis et conventionibus suis? Quomodo negant dei esse substantiam? Quomodo verbum substantiae, quod creberrimum in scripturis est, putant esse vitandum, cum ipsi 'ex alia substantia' — hoc est eterousion — dicendo filium substantiam tamen in deoesse non abnuant? Non igitur verbum, sed vim verbi fugiunt, quia nolunt verum esse dei filium. Nam licet humano verbo non possit divinae generationis series compraehendi, tamen indicarunt patres fidem suam tali proprie contra eterousion sermone signandam, auctoritatem secuti prophetae qui ait: Quis stetit in substantia domini et vidit verbum eius? Secundum impietatem igitur suam positum substantiae verbum recipiunt Arriani, secundum pietatem autem fidelium conprobatum repudiant et refutant. Nam quid est aliud, cur homousion patri nolint filium dici, nisi quia nolunt verum dei filium confiteri? Sicut auctor ipsorum Eusebius Nicomedensis epistula sua prodidit scribens: Si verum, inquit, dei filium et increatum dicimus, homousion cum patre incipimus confiteri. Haec cum lecta esset epistula in concilio Nicaeno, hoc verbum in tractatu fidei posuerunt patres, quod viderunt adversariis esse formidini, ut tamquam evaginato ab ipsis gladio ipsorum caput nefandae heresis amputarent. Frustra autem verbum istud propter Sabellianos decli-nare se dicunt et in eo suam imperitiam produnt. Homousion enim aliud alii, non ipsum est sibi. Recte ergo homousion patri filium dicimus, quia verbo eo et personarum distinctio et naturae unitas significatur. An negare possunt usian lectam, cum et panem epiusion dominus dixerit et Moyses scripserit: Ὑμεῖς ἔσεσϑέ μοι λαὸς περιούσιος? Aut quid est οὐσία vel unde dicta, nisi ἀεὶ οὖσα, quod semper maneat? Qui enim est et est semper, deus est, et ideo manens semper οὐσία dicitur divina substantia. Et propterea epiusios panis, quod ex verbi substantia substantiam virtutis manentis cordi et animae subministret; scriptum est enim: Et panis confirmat cor hominis. Servemus igitur praecepta maiorum nec hereditaria signacula ausi rudis temeritate violemus. Librum signatum illum propheticum non seniores, non potestates, non angeli, non archangeli aperire ausi sunt, soli Christo explanandi eiuspraerogativa servata est. Librum sacerdotalem quis nostrum designare audeat, signatum a confessoribus et multorum iam martyrio consecratum? Quem qui designare coacti sunt, postea tamen damnata fraude signarunt, qui violare non ausi sunt, confessores et martyres extiterunt. Quomodo fidem eorum possumus denegare, quorum victoriam praedicamus? Nemo metuat, nemo formidet. Plus confert fidelibus qui minatur. Venenatae sunt blanditiae perfidorum, tunc cavendae, cum id quod negant, praedicare se simulant. Sic decepti sunt et ante, qui facile crediderunt, ut ibi perfidiae laqueos inciderent, ubi fidem esse credebant. Qui dicit, inquiunt, Christum creaturam secundumceteras creaturas, anathema sit. Audierunt simplices et crediderunt. Innocens enim, sicut scriptum est, credit omni verbo. Audierunt ergo et crediderunt primo decepti sono ac velut aves intenti ad escam fidei extentum sibi laqueum non caverunt. Ita dum fidem sequuntur, hamum nefandae fraudis adtrectaverunt. Et ideo estote, inquit, astuti sicut serpentes et simplices sicut, columbae: praemittitur astutia, ut sit tuta simplicitas. Sunt enim serpentes evangelici, qui exuunt veterem usum, ut induant novos mores, sicut Scriptum est: Expoliantes veterem hominem cum actibus eius et induentes novum secundum imaginem eius, qui creavit eum. Discamus ergo depositis vetusti hominis exuviis evangelicorum serpentium vias, ut more serpentium servare caput, fraudem cavere norimus. Satis fuerat dicere: 'Qui dicit creaturam Christum, anathema sit.' Cur bonae confessioni, Arriane, venena permisces, ut totum corpus contamines? Addendo enim secundum ceteras creaturas non creaturam Christum negas, sed creaturam dicis esse dissimilem. Creaturam enim dicis, etsi praestantiorem ceteris adseras creaturis. Denique Arrius,huius impietatis magister, dei filium creaturam dixit esse perfectam, sed non sicut ceteras creaturas. Vides igitur hereditario patris vestri vos usos esse sermone. Sat est creaturam negare; quid opus fuit addere sed non sicut ceteras creaturas? Recide quod putruit, ne serpat contagio: venenum habet, mortem adfert. Deinde dicis interdum deum Christum. Sed ita dic deum, ut deum verum, ut 'plenitudinem ei paternae divinitatis' adsignes. Sunt enim qui dicantur dii sive in, caelo sive in terra. Non ergo perfunctorie nuncupandus deus, sed ita ut eandem divinitatem praedices in filio, quam pater habet, sicut scriptum est: Sicut enim pater vitam habet in semet ipso, sic dedit et filio vitam habere in semet ipso. Dedit utique quasi filio per generationem, non quasi inopi per gratiam. Et potestatem dedit ei iudicium facere, quoniam filius hominis est. Vide quid addidit, ne tu calumnieris ex verbo: filium hominis legis et accipientem arguis? Negas ergo deum, si non omnia filio, quae dei sunt, deferuntur. Cum enim dixerit: Omnia,quae pater habet, mea sunt, cur tu non omnia, quae divinae naturae sunt, etiam in filio confiteris? Nam qui dicit: Omnia quae pater habet, mea sunt, quid excipit, quod non habet? Quid est, quod enfatico quam fideli magis sermone conmemoras quia mortuos suscitaverit, maria pede transmiserit, infirmitates hominum curaverit? Haec etiam servulis suis praestitit. Plus ista miror in hominibus, quod tantam dederit potestatem hominibus. Aliquid de Christo audire desidero, quod speciale sit Christi, quod cum his quae creata sunt, non possit esse commune: quia 'genitus', quia 'unicus' est dei filius, quia 'deus verus ex deo vero', quia ad dexteram patris sedet. Ubique lego consessum patris et fili, semper ad dexteram filius sedet. 'Numquid melior filius patre?' Non hoc dicimus. Sed caritas dei honorat, humana iniquitas derogat. Scivit pater serendas esse de filio quaestiones, praebuit nobis, quod sequeremur, pietatis exemplum, ne filio derogemus. Uno tantum loco 'stantem ad dexteram dei Iesum' Stephanus vidisse se dixit. Et hoc disce, ne quam hinc moveas quaestionem. Cur enim ubique ad dexteram sedere ostenditur, uno legitur in loco stare? Sedet quasi iudex vivorum et mortuorum, stat quasi advocatus suorum. Stabat ergo quasi sacerdos, quando patri hostiam boni martyris offerebat, stabat quasi bono luctatori bravium tanti praesul certaminis redditurus. Accipe et tu spiritum dei, ut ista distinguas, sicut accepit et Stephanus, et dicas sicut dixit et martyr: Ecce video caelos apertos et filium hominis stantem ad dexteram dei. Qui caelos apertos habet, Iesum ad dexteram dei cernit, qui clausos oculos habet mentis, Iesum ad dexteram dei non videt. Confiteamur ergo Iesum ad dexteram, ut caelum et nobis aperiatur; claudunt sibi caelum, qui aliter confitentur. Quod si qui obiciunt quia filius stabat, ostendant hoc loco quia pater sedebat. Nam licet filium hominis stare dixerit, tamen hoc loco nec patrem sedere memoravit. Ut autem evidentius cognosceretur nulla esse stantis iniuria, sed potestas, filium Stephanus obsecrabat, ut se amplius commendaret patri, dicens: Domine Iesu, recipe spiritum meum. Et ut eandem patris et fili potestatem esse ostenderet, repetivit dicens: Domine, ne statuas illis hoc peccatum. Hoc dominus in passione propria quasi filius hominis patri dicit, hoc et Stephanus filium dei in suo martyrio deprecatur. Cum eadem gratia a patre filioque deposcitur, eadem potentia declaratur. Aut si volunt Stephanum patri dixisse, videant,quid propria testificatione significent. Licet nos ista non moveant, advertant tamen, qui totum in littera constituunt et in ordine, quod prius filius sit rogatus. Nos autem etsecundum eorum interpraetationem ostendimus unitatem paternae maiestatis et fili; nam cum et pater rogatur et filius, aequalitas precationis operationis indicat unitatem. Si autem non illis placet filio dictum domine, videmus quod etiam dominum eum negare conantur. Sed iam, quia martyris tanti corona processit, studia certaminis relaxemus, ferias hodierni sermonis habeamus. Prosequamur sanctum martyrem laudibus, sicut post magna decebat certamina, vulneribus quidem adversarii cruentatum, sed Christi praemiis coronatum. Consideranti mihi, imperator auguste, qua ratione sic erraverit hominum genus, ut de dei filio plerique, vae mihi, diversa sequerentur, nequaquam satis mirum videtur quia erravit humana scientia de supernis, sed quia scripturis non detulit oboedientiam. Quid enim mirum, si 'mysterium dei patris domini Iesu Christi, in quo sunt omnes thensauri sapientiae et scientiae absconditi', per sapientiam mundi non potuerunt homines conpraehendere, quod nec angeli cognoscere nisi ex revelatione potuerunt? Quis enim potuit opinione magis quam fide sequi dominum Iesum, nunc de caeli altissimis 'inferna penetrantem', nunc ab inferis ad caelestia resurgentem, subito 'exinanitum', ut 'habitaret in nobis', nec umquam inminutum, cum semper filius in patre et in filio pater esset? Dubitavit in eo ipse praenuntius, licet per synagogae typum, dubitavit ipse ante domini faciem destinatus. Denique missis discipulis interrogat: Tu es qui venturus es, analium, expectamus? Obstipuerunt et angeli caeleste mysterium. Unde cum resurgeret dominus atque illum, quem dudum secundum carnem angustus sepulcri locus texerat, resurgentem ab inferis caeli alta sustinere non possent, haeserunt etiam caelestia opinionis incerto. Veniebat enim novis victor redimitus exuviis dominus in templo sancto suo, praeibant angeli et archangeli mirantes spolium ex morte quaesitum. Et quamvis scirent nihil deo accedere ex carne potuisse, quia infra deum omnia sunt, tamen tropea crucis, cuius principium super umeros eius, et triumphatoris aeterni manubias intuentes, quasi eum, quem emiserant, caeli portae capere non possent, licet numquam eius capiant maiestatem, maiorem viam quaerebant aliquam revertenti: adeo nihil 'exinanitus' amiserat. Debuit tamen novo victori novum iter parari; semper enim victor tamquam maior et praecelsior aestimatur. Sed quia aeternae sunt 'iustitiae portae' eaedemque novi et veteris testamenti, quibus caelum aperitur, non mutantur utique, sed elevantur, quia non unus homo, sed totus in omnium redemptore mundus intrabat. Translatus erat Enoch, raptus Helias, sed non est servus supra dominum. Nullus enim ascendit in caelum nisi qui descendit e caelo. Nam et Moysen, licet corpus eius non apparuerit in terris, nusquam tamen in gloria caelesti legimus, nisi posteaquam dominus resurrectionis suae pignore vincula solvit inferni et piorum animas elevavit. Translatus ergo Enoch, raptus Helias, ambo 'famuli', ambo cum corpore, sed non post resurrectionem, non cum manubiis mortis et triumpho crucis viderant illos angeli. Et ideo dominum omnium primum ac solum de morte triumphantem venire cernentes tolli portas principibus imperabant cum admiratione dicentes: Tollite portas, principes vestri, et elevamini, portae aeternales, et introibit rex gloriae. Erant tamen adhuc et in caelestibus, qui stuperent, qui admirarentur novam pompam, novam gloriam, et ideo requirebant: Quis est iste rex gloriae? Sed quia et angeli processus habent scientiae et capacitatem profectus, habent utique discretionem virtutis atque prudentiae. Solus enim sine processu deus, quia in omni perfectione semper aeternus est. Dicebant alii, illi utique qui adfuerant resurgenti, illi qui viderant vel iam cognoverant: Dominus fortis et potens, dominus fortis in proelio. Iterum multitudo angelorum triumphali agmine praecinebant: Tollite portas, principes vestri, et elevamini, portae aeternales, et introibit rex gloriae. Rursus alii stupentes dicebant: Quis est iste rex gloriae? Vidimus eum: non habebat speciem neque decorem. Si ergo ipse non est, quis est iste rex gloriae? Respondetur a scientibus: Dominus virtutum ipse est rex gloriae. Ergo dominus virtutum est filius. Et quomodo infirmum Arriani dicunt, quem dominum virtutum sicut et patrem credimus?Quomodo Arriani discretionem faciunt potestatis, cum dominum sabaoth patrem, dominum sabaoth filium legerimus? Nam et hic sic positum plerique codices habent quod dominus sabaoth ipse sit rex gloriae, sabaoth autem interpraetes alicubi dominum virtutum, alicubi regem, alicubi omnipotentem interpraetati sunt. Ergo quoniam, qui ascendit, filius est, qui ascendit autem, dominus est sabaoth, omnipotens utique dei filius est. Quid igitur agemus? Quomodo ascendemus ad caelum? Sunt illic dispositae potestates, ordinati principes, qui caeli ianuas servant, qui ascendentem interrogant. Quis me admittet, nisi omnipotentem adnuntiem Christum? Clausae sunt portae, non cuicumque aperiuntur, non quicumque vult, nisi qui fideliter credat, ingreditur. Custoditur aula imperialis. Sed esto, indignus obrepserit, latuerit principes portarum caelestium, discubuerit in cena domini! Ingressus est dominus convivii: 'Videns non indutum nuptiale fidei vestimentum proiciet eum in tenebras exteriores, ubi sit fletus. et stridor dentium', si fidem pacemque non servet. Servemus igitur nuptiale quod accepimus vestimentum nec Christo propria denegemus, quem omnipotentem adnuntiant angeli, profetae significant, apostoli testificantur, sicut iam supra ostendimus. Et fortasse non de istius tantummodo caeli portis propheta dixerit quod praeteribit. Et alios enim 'caelos' dei verbum 'penetrat' de quibus dictum est: Habemus enim sacerdotem magnum principem, sacerdotum, qui pertransivit caelos, Iesum, filium dei. Qui sunt isti caeli nisi et hi, de quibus dicit propheta: Caeli enarrant gloriam dei? Stat enim Christus ad ianuam mentis tuae. Audi eum dicentem: Ecce, steti ad ianuam et pulso. Si quis mihi aperuerit, ingrediar ad eum et cenabo cum eo et ipse mecum. Et ecclesia de eo dicit: Vox fraterni mei pulsat ad ianuam. Ergo secundum superius exemplum stat, et non solus stat, sed praecedunt eum angeli, qui dicunt : Tollite portas, principes vestri. Quas portas? Illas utique, de quibus et alibi dicit: Aperite mihi portas iustitiae. Aperi ergo Christo portas tuas, ut ingrediatur in te, aperi portas iustitiae, aperi portas pudicitiae, aperi portas fortitudinis atque sapientiae. Crede angelis dicentibus: Et elevamini, portae aeternales, ut introeat in te rex gloriae, dominus sabaoth. Porta tua vocis fidelis canora confessio est, porta tua ostium verbi est, quam sibi apostolus optat aperiri dicens: Ut aperiatur mihi ostium verbi ad eloquendum mysterium Christi. 'Aperiatur' igitur Christo porta tua, nec solum aperiatur, sed etiam 'elevetur', si tamen 'aeternalis' est, non caduca; scriptum est enim: Et elevamini, portae aeternales. Elevatum est superlimen Eseiae, quando serafin labia eius tetigit et vidit regem dominum sabaoth. Tuae ergo portae elevabuntur, si sempiternum, si omnipotentem, si inaestimabilem, si inconpraehensibilem, si eum qui et praeterita omnia et futura noverit, filium dei credas. Quod si praefinitae potestatis et scientiae subiectumque opinere, non 'elevas portas aeternales'. Eleventur ergo portae tuae, ut non Arriano sensu parvulus, non pusillus, non subditus ad te Christus introeat, sed intret in dei forma, intret cum patre, intret talis qualis est, et 'caelum et omnia supergressus' 'emittat tibi spiritum' sanctum. Expedit tibi, ut credas quia 'ascendit et sedet ad dexteram patris'. Nam si eum inter creaturas et terrena impia cogitatione detineas, si non tibi abeat, non tibi ascendat, nec paraclitus ad te veniet, sicut ipse dixit: Nam si ego non abiero, paraclitus non veniet ad vos; si autem abiero, mittam illum ad vos. Quod si inter terrena eum requiras, sicut Magdalena Maria requirebat, cave ne et tibi dicat: 'Noli me tangere, nondum enim ascendi adpatrem. Portae enim tuae angustae sunt, capere me non queunt, elevari non queunt, intrare non possum.' Vade ergo ad fratres meos, hoc est ad illas 'portas aeternales', quae cum Iesum viderint, 'elevantur'. 'Aeternalis porta' est Petrus, cui portae inferni non praevalebunt, 'aeternales portae' Iohannes et Iacobus utpote filii tonitrui, 'aeternales portae' sunt ecclesiae, ubi laudes Christi adnuntiare propheta desiderans dicit: Ut adnuntiem omnes laudes tuas in portis filiae Sion. Grande ergo mysterium Christi, quod stupuerunt et angeli; et ideo venerari debes et domino famulus derogare non debes. Ignorare non licet; propterea enim descendit, ut credas. Si non credis, non descendit tibi, non tibi passus est. Si non venissem, inquit, et locutus fuissem his, peccatum non haberent, nunc autem excusationem non habent de peccato. Qui me odit, et patrem meum odit. Quis igitur odit Christum, nisi qui derogat? Sicut enim amoris est deferre, ita est odii derogare. Qui odit, quaestiones movet, qui amat, reverentiam defert. 3,Itaque discutiamus eorum alias quaestiones. 'Scriptum est, inquiunt: Omnis viri caput Christus est, caput autem mulieris vir, caput autem Christi deus. — Qua in quaestione dicant velim, utrum coniungere an dividere haec quattuor velint. Si enim coniungere, atque ita dicunt deum caput esse Christi, sicut est vir mulieris caput, videte quid incidant. Nam si haec tamquam ex paribus sumpta est conparatio et haec quattuor, id est mulier, vir, Christus et deus, quasi ex unius atque eiusdem naturae similitudine conparantur, ergo mulier et deus unius incipient esse naturae. Quod si hoc displicet, quia sacrilegum est dicere, ut volunt, dividant. Itaque si Christum apud deum patrem ita volunt esse, sicut est mulier apud virum, unius utique Christum et deum dicunt esse substantiae, quoniam mulier et vir unius sunt in carne naturae; nam quod distat, in sexu est; cum vero inter Christum et deum patrem sexus non interveniat, quod unum inter filium et patrem in natura est, fatebuntur, quod diversum in sexu est, denegabunt. Placetne haec divisio? An mulierem virum et Chri-stum unius volunt esse substantiae et patrem separant? Haecine igitur divisio placet? Si ita est, videte, quid incidant. Aut enim non solum Arrianos, sed etiam Fotinianos se necesse est, confiteantur, quia Christum hominem tantum fatentur, quem humanae tantummodo naturae aestimant copulandum, aut vel invitos adquiescere par est nostrae sententiae, per quam id quod impie cogitarunt, pie religioseque defendimus, ut sit Christus quidem secundum generationem divinam 'dei virtus', secundum adsumptionem autem carnis unius cum omnibus hominibus in carne substantiae, salva tamen incarnationis suae gloria, quia veritatem suscepit, non imaginem carnis. Sit ergo iuxta humanam condicionem caput Christi deus. Non enim dixit 'caput Christi pater', sed caput Christi deus, quia divinitas, utpote creatrix, caput est creaturae. Et bene dixit caput Christi deus, ut et divinitatem Christi significaret et carnem, hoc est incarnationem, in Christi nomine, in deo autem unitatem divinitatis et magnitudinem potestatis. Eo usque autem caput Christi deus secundum incarnationem dictum est, ut et caput viri Christus secundum incarnationem verbi dictum sit, quod alibi apostolus evidenter exposuit dicens: Quoniam vir caput est mulieris, sicut et Christus caput est ecclesiae. Et in consequentibus addidit: qui se tradidit pro ea. Secundum incarnationem igitur caput viri Christus, quia secundum incarnationem facta traditio est. Est ergo caput Christi deus, ubi servi, hoc est hominis, non dei forma tractatur. Sed nihil praeiudicat dei filio, si secundum carnis veritatem 'similis sit hominibus', qui divinitate 'cum patre unum est'. Non enim potestas hac interpraetatione minuitur, sed misericordia praedicatur. Quis autem unam divinitatem patris et fili pie abneget, cum ipse dominus consummaturus praecepta discipulis suis dixerit: Ut sint unum, sicut et nos unum sumus? Pro testimonio enim fidei positum est, licet ab Arrianis ad argumentum perfidiae derivetur. Etenim quoniam totiens lectam negare non queunt unitatem, extenuare conantur, ut talis videatur divinitatis unitas inter patrem et filium, qualis est inter homines unitas devotionis et fidei, licet etiam inter ipsos homines in suo unitas naturae sit ex communitate naturae. Unde et illud apertissime solvitur, quod ad extenuationem dominicae unitatis obicere consuerunt, quia scriptum est: Qui autem plantat et qui rigat, unum sunt. Hoc Arriani, si saperent, non obicerent. Quomodo enim negare conantur quia 'pater et filius unum sunt', cum Paulus et Apollo et natura unum sint et fide? Sed tamen per omnia unum esse non possunt, quia nequeunt conparari humana divinis. Inseparabilis ergo deus pater verbo, inseparabilis virtutis, inseparabilis sapientiae per divinae unitatem substantiae, et est in filio, sicut frequenter est scriptum, est vero non ut egentem sanctificans nec ut vacuum inplens, quia 'non vacua' dei virtus. Nec enim virtus virtute augetur, quia non duae virtutes, sed una virtus, nec divinitas divinitatem accipit, quia non duae divinitates, sed una divinitas. Nos autem per acceptam et inhabitantem in nobis virtutem unum erimus in Christo. Communis ergo littera, sed discrepans divina humanaque substantia. Nos unum erimus, pater et filius unum sunt, nos secundum gratiam, filius secundum substantiam. Alia autem per coniunctionem, alia per naturam unitas.Denique vide, quid ante praemiserit: Ut omnes unum sint, sicut tu, pater, in me et ego in te. Considera ergo quia non dixit 'tu in nobis et nos in te', sed tu in me et ego in te, ut se a creaturis separaret. Et addidit: Et isti in nobis, ut etiam hic suam potentiam et patris a nobis secerneret, ut quod nos in patre et filio sumus, non naturae videatur esse, sed gratiae, quod autem filius et pater unum sunt, non hoc filius accepisse per gratiam, sed naturaliter ut filius possidere credatur. Aliud rursus obiciunt adserentes unam atque eandem potestatem fili et patris esse non posse, quia ipse dixit: Amen, amen dico vobis, non potest filius facere a se quicquam, nisi quod viderit patrem facientem. Itaque nihil ex se fecisse filium dicunt nec facere posse, nisi quod viderit facientem patrem. O praescia dei sapientia infidelium argumentorum, quae subiecit, quo solveret quaestionem, addendo quod sequitur: Quia quaecumque ille fecerit, eadem et filius facit similiter; hoc nempe sequitur. Cur ergo scriptum est eadem facit filius et non 'talia', nisi ut in filio unitatem, non imitationem paterni operis aestimares? Sed tamen, ut illorum quoque argumenta discutiamus, quaero ut respondeant, utrum videat filius opera patris. Videt itaque an non? — Si videt, ergo et facit. Si facit, desinant omnipotentem negare, quem omnia posse facere, quae patrem facientem viderit, confitentur. Quid est autem viderit? Corporaliumne aliqui usus oculorum est? Sed si hoc de filio velint dicere, corporalis etiam in patre usum operationis ostendent, ut facientem videat, quod ipse facturus est. Quid est autem non potest filius facere a se quicquam? Hoc interrogemus, hoc consideremus. Est ergo aliquid inpossibile 'dei virtuti' atque 'sapientiae'? Hoc est enim dei filius, qui utique non alienam accepit fortitudinem, sed quemadmodum vita est, non aliena vivificatione subnixus, sed alios vivificans, quia ipse vita est, ita etiam 'sapientia' est, non quasi insipiens accipiens sapientiam, sed qui de suo alios faciat esse sapientes, ita etiam 'virtus' est, non quasi per infirmitatem consecutus incrementa virtutis, sed ipse virtus,qui virtutem fortibus largiatur. Quomodo ergo virtus quasi cum iuris iurandi adtestatione dicit: Amen, amendico vobis, quod est: Fideliter, fideliter dico? Fideliter ergo dicis, domine Iesu, et cum sacramenti quadam repetitione confirmas quod nihil facere potes, nisi quod, facientem patrem videris. Fecisti mundum: numquid alterum mundum pater tuus fecit, quem quasi ad exemplar acceperis? Ergo necesse est fateantur impii aut duos aut certe multos esse mundos, quod philosophi adserunt, ut se etiam in hoc errore gentilitatis involvant. Aut si volunt verum sequi, dicant sine exemplari te fecisse, quod feceris. Dic mihi, domine, quando in mari patrem incarnatum videris ambulantem — ego enim nescio, ego hoc de patre credere sacrilegum puto, qui te solum carnem adsumpsisse cognovi —, quando videris in nuptiis patrem aquam in vina vertentem. Sed solum te 'unigenitum filium' legi ex patre natum, solum te 'ex spiritu sancto' accepi 'et virgine' secundum incarnationis sacramenta generatum. Ergo ista, quae memoravimus a te gesta, non fecit pater, sed sine exemplari paterni operis ad redimendam tuo sanguine mundi salutem inmaculatus ex alvo virginis processisti. Ac ne forte incarnationis tantummodo putent sequestrandum esse mysterium — licet, cum dicunt: Nonpotest filius a se facere quicquam, nihil excipiant, ita ut et quidam impius dixerit: 'Nec culicem facere potest' tam temerario ausu petulantique sermone maiestatem supernae virtutis inridens — dic, domine Iesu, quam terram sine te pater fecerit. Caelum enim sine te non fecit, quia scriptum est: Verbo domini caeli firmati sunt. Sed nec terram sine te fecit, quia scriptum est: Omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil. Nam si aliquid sine te, deo verbo, pater fecit, non ergo omnia facta per verbum, et evangelista mentitur. Quod si omnia facta per verbum et omnia per te coeperunt esse, quae non erant, utique quae non vidisti a patre facta, a te ipse fecisti. Nisi forte philosophicas tibi ideas Platonica illa disputatione praestituunt, quas ab ipsis tamen philosophis scimus inrisas. Si autem ex te ipse fecisti, vana est adsertio perfidorum, quae auctori omnium, cui suppetit ex se faciendi magisterium, tribuit discendi profectum. Quod si per te negant caelum factum esse vel terram, considerent impii, quo se suo furore praecipitent, cum scriptum sit: Dii, qui non fecerunt caelum et terram, pereant. Peribit ergo, o Arriani, qui, quod perierat, et repperit et redemit? Sed ad proposita revertamur. Quomodo non potest filius facere a se quicquam? Quaeramus quid sit, quod facerenon possit. Multae sunt inpossibilitatum differentiae. Est aliquid natura inpossibile et est aliquid, quod est possibile per naturam, inpossibile per infirmitatem, est etiam tertium, quod sit possibile per corporis et animi firmitatem, inpossibile per inperitiam aut inpotentiam, est etiam, quod per definitionem inmutabilis propositi et constantis perseverantiam voluntatis adque amicitiae fidem sit inpossibile mutari. Sed ut haec evidentius possimus advertere, per exempla nobis disputatio dirigatur. Inpossibile est, ut avis sapientiae disciplinam aliquam adsequatur aut artem; inpossibile est et lapidem prodire quoquam ; inpossibile est enim lapidem moveri, nisi motu moveatur alterius: non potest ergo lapis per se ipsum moveri et transire de loco; non potest etiam aquila humanis imbui disciplinis. Habes unam speciem, cui inpossibilitatis causa natura est. Inpossibile est et debili facere opera robusti. Sed huic alia inpossibilitatis est causa; quod enim per naturam facere potest, per infirmitatem non potest. Causa igitur huic quoque inpossibilitatis infirmitas. Alia ergo inpossibilitatis haec species, quoniam a faciendi possibilitate corporis infirmitate revocatur. Tertia quoque inpossibilitatis est causa, quia etiamsi per naturam quis et firmitatem corporis facere aliquid possit, non potest tamen facere per inperitiam vel inpotentiam, ut aut indoctus aut servus. Quas igitur harum, quas enumeravimus, inpossibilitatum causas — ut quartam interim sequestremus — filio dei existimas convenire? Numquid insensibilis per naturam et inmobilis sicut lapis? Lapis quidem est, impiis in ruinam, fidelibus 'angularis'. Sed non insensibilis, supra quem sensibilium populorum fideles aedificantur adfectus, non inmobilis petra: Bibebant enim ex consequenti petra, petra autem erat Christus. Non ergo paternum opus per naturae distantiam inpossibile Christo. Numquid forte per debilitatem inpossibile ei aliquid aestimamus? Sed non ille debilis, qui aliorum debilitates imperiali sermone sanabat. An debilis videbatur, cum paralytico praecipiens tolle grabattum tuum et ambula sanitatis iam mandabat officium, cum adhuc ille remedium debilitatis oraret? Num debilis dominus virtutum, cum inluminaret caecos, inclinatos erigeret, mortuos suscitaret, votis nostris medicina praecurreret effectus, orantes curaret et fimbria, mundaret et tactus? Nisi forte debilitatem illam impii putabatis, quando vulnera videbatis. Erant qui-dem illa corporis vulnera, sed non erat vulneris illius ulla debilitas, ex quo vita omnium profluebat. Unde et propheta dixit: Livore eius nos sanati sumus. An qui in vulnere debilis non erat, erat in maiestate? Quomodo, quaero. Cum daemoniis imperaret et reis peccata dimitteret? An cum rogaret patrem? Quo loco fortasse dicant: Quomodo pater et filius unum sunt, si filius nunc imperat, nunc precatur? — Et unum sunt et imperat et precatur, sed neque cum imperat, solus, nec cum precatur, infirmus. 'Solus non est', quia 'quaecumque filius facit, pater facit', infirmus non est, quia etsi in carne infirmatus est propter peccata nostra, tamen illa nostrae erat in eo pacis eruditio, sicut scriptum est, non suae maiestatis infirmitas. Denique ut scias quia secundum hominem rogat, divinitate imperat, habes in evangelio quia Petro dixit: Rogavi pro te, ut non deficiat fides tua. Eidem autem supra dicenti tu es Christus, filius dei vivi, respondit: Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam, et tibi dabo claves regni caelorum. Ergo cui propria auctoritate regnum dabat, huius fidem firmare non poterat? Quem cum petram dicit, 'firmamentum ecclesiae'iudicavit. Quando igitur roget, quando imperet, considera: rogat, quando passurus ostenditur, imperat, quando filius dei creditur. Duas igitur species inpossibilitatis vacare iam cernimus, quod neque insensibilis neque infirma potest esse 'dei virtus. Numquid tertium profertis in medium, quod quasi inperitus sine magistro facere nihil possit aut servus sine domino? Ergo mentitus es, domine Iesu, qui te et magistrum et dominum ipse dixisti, et fefellisti discipulos tuos dicens: Vos vocatis me magistrum et dominum, et bene facitis, sum enim? — Sed non falleres, veritas, eos praesertim, quos amicos vocasti. Tamen si ut inperitum te ab artifice secernunt, videro, utrum tibi, hoc est 'dei sapientiae', dicant peritiam defuisse. Unitatem tamen substantiae inter te et patrem separare non possunt; artificem namque ab inperito inprudentia, non natura secernit. Sed non in patre artificium neque in te insipientia; non est enim insipiens sapientia. . Ergo si neque insensibilis in filio natura neque debilitas neque inperitia neque servitus potest esse, considerent quod et per naturam et maiestatem unum sit cum patre filius et per operationem non discrepet a patre virtus, cum omnia, quae pater fecerit, eadem et filius faciat similiter. Neque enim similiter potest quisquam facere idem opus, quod alius fecerit,nisi qui et inaequalitatem non habeat operationis et naturae eiusdem habeat unitatem. Adhuc tamen requiro, quid sit, quod non possit facere a se filius, nisi viderit facientem patrem. E insipienter aliqua de vilioribus exempla propono; factus sum enim insipiens, vos me coegistis. Nam quid insipientius quam de maiestate dei argumenta discutere, quae quaestiones magis praestant quam aedificationem dei, quae est in fide? Sed argumentis argumenta respondeant, illis verba, nobis caritas, quae est de corde puro et conscientia bona, et fide non ficta. Ergo ad infirmationem tam ineptae propositionis non piget etiam ridicula derivare. Quomodo ergo 'videt' filius patrem? Videt equus picturam, quam per naturam imitari non potest. Non utique sic videt filius. Videt parvolus viri opera maioris, sed imitari non potest. Nec sic utique videt filius. Ergo si filius et per eiusdem cum patre arcanum commune naturae invisibiliter et videre et facere potest, et per 'plenitudinem divinitatis', quod voluerit, exsequi, quid superest, nisi ut per unitatem inseparabilem potestatis nihil credamus filium facere, nisi quod viderit facientem patrem, quia per inconparabilem caritatem nihil a se facit filius, quoniam nihil vult, quod pater nolit? Quod utique non infirmitatis, sed unitatis est. Ergo nec contumax filius, ut etiam de quarta propositione dicamus; nihil enim consiliarius filius facit, quod cum patris non conveniat voluntate. Denique vidit pater, quae fecit filius, et probavit, quia bona valde. Sic enim habes in Genesi: Et dixit deus: fiat lux; et facta est lux, et vidit deus lucem quia bona est. Numquid hic dixit pater: Fiat talis lux, qualem ipse feci? — Sed fiat lux, quae ante non fuerat! — Aut filius, qualem faceret, interrogavit? — Sed fecit, ut voluit, qualem pater eo usque voluit, ut probaret. Ergo novum opus fili est. Deinde si repraehenditur in filio secundum interpraetationes Arrianorum, quia quod viderit facit, — qui utique secundum scripturas, quod non vidit, et fecit, et dedit esse, quae non erant —, quid dicunt de patre, qui quod viderat, praedicavit, quasi ea, quae facienda forent, non potuerit praevidere? Similiter ergo videt filius patris opus, sicut pater opus fili, nec quasi alienum laudat, sed quasi proprium recognoscit. Quaecumque enim. pater fecerit, eadem et filius facit similiter, ut idem opus patris filiique sentires. Nihil ergo facit filius, nisi quod pater probet, pater laudet, pater velit, quia ex patre totus est, non ut creatura, quae multa committit, dum studio lapsuque peccati voluntatem frequenter offendit auctoris. Nihil ergo filius facit, nisi quodplaceat patri, quia una voluntas, una sententia est, una est vera caritas, unus operationis effectus. Denique ut scias caritatis esse, quod non potest filius a se facere quicquam, nisi quod viderit facientem patrem, cum praemisisset: Quaecumque, inquit, ille fecerit, eadem et filius facit similiter, subiecit: Pater enim diligit filium. Ergo quod dixit scriptura quia non potest, ad inseparabilis et individuae caritatis rettulit unitatem. Quod si naturaliter est, ut vere est, inseparabilis caritas, inseparabilis utique est etiam operatio naturaliter, et inpossibile, ut opus fili cum patria non conveniat voluntate, quando id, quod filius operatur, operatur et pater, et quod pater operatur, operatur et filius, et quod loquitur filius, loquitur et pater, sicut scriptum est: Pater meus, qui in me manet, ipse loquitur ei opera, quae ego facio, ipse facit. Nihil enim pater sine virtute adque sapientia sua condidit, quia omnia in sapientia fecit, sicut scriptum est: Omnia in sapientia fecisti. Nihil etiam deus verbum sine patre fecit. Non operatur sine patre, non sine patria voluntate sacrosanctae illi se obtulit salutaris mundi totius hostia passioni, non sine patria voluntate mortuos suscitavit. Denique Lazarum suscitaturus levavit oculos sursum et dixit: Pater, gratias tibi ago, quia audisti me. Et ego sciebam quia semper meaudis, sed propter turbam, quae circumstat, dixi, ut credant quia tu me misisti, ut quamvis ex persona hominis, in carnis susceptione loqueretur, unitatem tamen paternae voluntatis et operationis exprimeret, quia pater omnia audit, omnia videt, quae vult filius. Videt ergo et pater facientem filium, audit volentem; denique non rogavit et exauditum esse se dixit. Nec aestimari potest quia non audit pater, quod velit filius. Et ut scias quia semper auditur a patre, non quasi servus nec quasi propheta, sed quasi filius: Et ego, inquit, sciebam quia semper me audis, sed propter turbam, quae circumstat, dixi, ut credant quia tu me misisti. Propter nos igitur gratias agit, ne eundem patrem eundemque filium esse credamus, cum idem opus patris audimus et fili. Nam ut cognosceres non quasi infirmum gratias egisse, sed quasi dei filium semper sibi divinam potentiam vindicare, clamavit : Lazare, veni foras. Imperantis utique vox ista est, non precantis. Sed ut ad superiora redeamus et proposita concludamus, facit quasi verbum filius voluntatem patris. Verbum hoc nostrum utique prolativum est, syllabae sunt, sonus est, et tamen a sensu nostro et mente non discrepat, et quae interiore tenemus adfectu, ea tamquam operantis verbi testi- ficatione signamus. Sed non sermo noster operatur. Solum est verbum dei, quod nec prolativum est nec quod ἐνδιάθετον dicunt, sed quod operatur et vivit et sanat. Vis scire, quale verbum? Audi dicentem: Vivum enim verbum dei et validum adque operatorium et acutum et omni gladio acutissimo penetrans usque ad divisionem animae et spiritus artuumque et medullarum. Verbum igitur audis dei filium, et a patria voluntate et potestate secernis? Audis quia vivit, audis quia sanat, noli ergo nostro comparare verbo. Si enim verbum nostrum, quae non obtutu viderit, non auditu audierit, loquitur, et loquitur tamen cognita per quaedam naturae humanae interna mysteria, quomodo non impius, qui secundum divinitatem in dei verbo et obtutum quendam corporeum exigit et auditum, et putat quod 'non possit a se quicquam facere filius, nisi quod patrem facientem viderit?, cum per unitatem, ut diximus, eiusdem substantiae idem velle adque idem nolle et idem posse et in patre sit et in filio et in spiritu sancto? Quod si homines plerumque sensuum qualitate discreti tamen unius propositi intentione concordant, quid de patre nos et dei filio congruit aestimare, cum id, quod humana imitatur caritas, substantia divina possideat? Ponamus tamen, sicut ipsi volunt, quia quasi in exemplari quod viderit patrem facientem, filius faciat. Et hoc utique eiusdem substantiae est. Nullus enim potest alterius imitationem operationis inplere, nisi qui eiusdem naturae habeat unitatem. Illud ridiculum est, imperator auguste, quod quidam etiam hoc ad inaequalitatem dei patris et fili obiciendam usurpare consuerunt, quod dicant omnipotentem patrem esse, quia generavit filium, negent autem omnipotentem filium, dicentes, quia generare non potuit. Sed vide, quemadmodum scaeva impietas ut dialectica philosophorum se ipsa convincat. Hac enim quaestione aut coaeternum patri filium necesse est sua voce fateantur, aut si principium temporis filio aliquod adscribunt, principium potentiae necesse est tribuant etiam patri. Ita cum omnipotentem filium negant, incipiunt — quod nefas dictu est — adserere per filium patrem omnipotentem esse coepisse. Nam si per generationemomnipotens pater, utique aut coaeternus patri filiusest, quia, si semper omnipotens pater, sempiternus et filius, aut, si 'fuit quando non erat' filius sempiternus, fuit ergo, quando non erat omnipotens pater. Nam cum volunt dicere filium aliquando coepisse, in illud recidunt, ut et patris potentiam dicant non semper fuisse, sed ex fili generatione coepisse. Ita dum filio dei cupiunt derogare, plus tribuunt, ut contra fas omne auctorem paternae potentiae declarare videantur, cum filius dicat: Omnia, quae pater habet, mea sunt, hoc est non quae patri ipse tradiderit, sed quae a patre iure generationis acceperit. Et ideo filium 'sempiternam' dicimus esse 'virtutem'. Si ergo sempiterna eius virtus adque divinitas, utique et potentia eius est sempiterna. Filio igitur qui derogat, patri derogat, pietatem offendit, violat caritatem. Nos honorificemus filium, 'in quo pater conplacet'; placet enim patri, ut laudetur filius, 'in quo ipse conplacuit'. Respondeamus tamen intentioni eorum, ne epilogo quodam invidiam quaestionis declinasse videamur. 'Generavit', inquid, 'pater, non generavit filius'. — Quod hic argumentum inaequalitatis? Generatio enim paternae pro-prietatis est, non potentiae, et pietas aequat, non separat. Denique in ipso usu nostrae infirmitatis frequenter evenire cognoscimus, ut et infirmi filios habeant et non habeant fortiores, habeant servi et non habeant domini, habeant inopes et non habeant qui potentes sunt. Sed si dicunt et hoc infirmitatis esse, quia homines volunt filios habere nec possunt, quamvis humana non sint conferenda divinis, intellegant tamen inter ipsos quoque homines non potentiae esse, sed paternae proprietatis habere filios vel non habere, nec in potestate nostrae voluntatis esse generare, sed in corporis qualitate. Nam si esset potentiae, utique potentior multos haberet. Ergo non est potentiae habere filios vel non habere. Numquid naturae est? Si naturae infirmitatem putatis et ad humana vos confertis exempla, eadem patris est natura, quae fili est. Itaque aut verum filium dicitis et patri in filio derogatis per unitatem eiusdem naturae — sicut enim pater natura deus est, ita et filius, 'deos' autem ait apostolus 'non natura' deos esse, sed 'dici' —, aut si negatis esse verum filium, hoc est eiusdem naturae, non est ergo generatus; si non est generatus filius, non generavit pater. Colligitur itaque iuxta sententiam vestram, ut non sit omnipotens deus pater, quia generare non potuit, si non generavit filium, sed creavit. Sed quia omnipotens pater, cum iuxta sententiam vestram solus generator omnipotens sit, generavit utique filium, non creavit. Verum ipsi magis quam vobis credendum est; ille ait genui et frequenter ait, generationis suae testis. Non est ergo naturae, non est potentiae in Christo aliqua, quia non generavit, infirmitas, quia generatio, sicut saepe iam diximus, non ad sublimitatem potentiae, sed ad proprietatem refertur naturae. Nam si ideo omnipotens pater, quia filium habet, omnipotentior ergo esse potuit, si plures haberet. An vero potentia eius in una generatione defecit? At ego ostendam et Christum habere filios, quos cottidie generat, sed ea generatione vel potius 'regeneratione', quae potestatis est, non naturae. 'Adoptio' enim potestatis est, generatio proprietatis. Quod ipsa scriptura nos docuit; dicit enim Iohannes quia in hoc mundo erat, et mundus per ipsum, factus est, et mundus eum non cognovit, in sua propria venit, et sui eum non receperunt. Quotquot autem receperunt eum, dedit illis potestatem filios dei fieri, his qui credunt in nomine eius. Didicimus itaque potestatis esse, quod nos filios dei fecit. Proprietatem autem generationis esse oracula divina declarant. Dicit enim sapientia dei: Ex ore altissimi prodivi, hoc est non coacta, sed libera, non potestati obnoxia, sed nata generationis arcano, privilegio dominationis et iure pietatis. Denique de eadem sapientia,hoc est de domino Iesu, alibi pater dicit: Ex utero ante luciferum genui te. Quod utique ideo dixit, non ut corporalem alvum declararet, sed ut proprietatem verae generationis ostenderet. Nam si ad corporalia referas, ergo et pater cum dolore et conceptione generavit. Sed absit ut deum ex infirmitate corporis metiamur! Est quidam 'uterus' paternae arcanum substantiae interiusque secretum, quod non angeli, non archangeli, non potestates et dominationes, non aliqua creaturarum potuit penetrare natura. Cum patre enim semper et in patre semper est filius, cum patre per distinctionem indissociabilem trinitatis aeternae, in patre per divinae unitatem naturae. Quis igitur hic arbiter divinitatis, qui discutiat patrem ac filium, ille quare generaverit, iste cur non generaverit? Servulum suum aut ancillulam, cur non generaverit, nemo condemnat; isti condemnant, cur non generaverit Christus? Condemnant enim sua opinione, cum derogant. Nec coniugibus inter se, cur non generaverint, aut caritas minuitur aut meritum derogatur; isti, quia non generavit, Christi minuunt potestatem. 'Cur, inquiunt, filius pater nonest?' — Quia et pater filius non est. — 'Cur non iste generavit?' — Quia nec ille generatus est. Nec ideo minus habet filius, quia pater non est, nec pater minus habet, quia filius non est. Dixit enim filius: Omnia, quae pater habet, mea sunt. Adeo generatio in paterna proprietate, non in iure est potestatis. Est quaedam indistincta distinctae inconpraehensibilis et inenarrabilis substantia trinitatis. Distinctionem etenim accepimus patris et fili et spiritus sancti, non confusionem, distinctionem, non separationem, distinctionem, non pluralitatem. Divino itaque admirandoque mysterio manentem semper accepimus patrem, semper filium, semper spiritum sanctum, non duos patres, non duos filios, non duos spiritus. Unus enim deus pater, ex quo omnia et nos in ipsum, et unus dominus Iesus, per quem omnia et nos per ipsum, unus natus ex patre dominus Iesus et ideo unigenitus, unus et spiritus sanctus, ut idem apostolus dixit. Sic accepimus, sic legimus, sic tenemus. Distinctionem scimus, secreta nescimus, causas non discutimus, sacramenta servamus. Facinus indignum, ut qui generationis suae facultatem nonhabent, divinae generationis examen sibi adrogent, vindicent potestatem. Negent ergo aequalem patri filium, quia non generavit filius! Negent ergo aequalem patri filium, quia patrem habet! Hoc si de hominibus dicerent, quorum aliqui filios volunt habere nec possunt, iniuriam putaremus, si inter duos honore pares habenti filios qui non habet negaretur aequalis. Et ideo hoc, inquam, grave et de ipsis hominibus videtur, ut quis ideo minor putetur, quia patrem habet, nisi forte tamquam constitutum in familia putant Christum dolere, quod emancipatus a patre non sit et administrandi patrimonii non habeat facultatem. Sed non est Christus in sacris, qui sacra universa distruxit. Quomodo volunt tamen, respondeant, verane generatio sit et verus filius ex deo patre natus, hoc est ex substantia patris, an ex alia natus substantia! Si enim dicunt 'ex patre', hoc est ex dei substantia, convenit, quia ex substantia patris filium dicunt, ergo quia unius substantiae, unius utique potentiae. Si vero ex alia substantia filius est, quomodo omnipotens pater est et omnipotens filius non est? Quid enim praestantius, si ex alia substantia filium deus fecit, cum utique et filius ex alia nos substantia filios deifecerit? Ergo aut unius substantiae filius cum patre aut unius potentiae. Friget igitur eorum quaestio, quia de Christo iudicare non possunt, immo quia 'vincit' ille, 'cum iudicatur'. Digni tamen sunt isti iudicio suo, qui hanc obiciunt quaestionem. Si enim ideo aequalis patri filius non est, quia non generavit filium, et isti utique fateantur, si non habent filios, qui serunt huiusmodi quaestiones, suos sibi etiam servulos praeferendos, eo quod habentibus filios aequales esse non possunt. Si autem habent filios, non putent sibi merito, sed filiorum iure deferri. Non consistit igitur haec quaestio, quia aequalis filius patri ideo esse non possit, quia pater generaverit filium, filius nullum ex se ipse generaverit. Nam et fons fluvium generat et fluvius fontem ex se ipse non generat, et lux splendorem generat, non splendor lucem, et una natura est splendoris et lucis. Unde cum inaequalitatem ex generationis obiectu probare non potuerint, intellegant etiam illam divulgatamsuae calumniam quaestionis explosam. Solent enim proponere: Quomodo aequalis potest esse filius patri? Nam si filius est, antequam generaretur, non erat, aut si erat, cur natus est?' Et Arrianos se negare consuerunt, qui proponunt Arri quaestiones! Itaque exigunt a nobis responsionem, ut, si dixerimus 'antequam generaretur erat', astute referant: 'Ergo antequam generaretur, creatus est et non differt a ceteris creaturis, quia prius coeperit creatura esse quam filius', et adiciunt: 'Cur, qui erat, natus est? An quia inperfectus erat, ut postea perfectior fieret?' Si autem responderimus, quia non erat, obiciunt statim: 'Ergo generatio ei contulit, ut esset, qui non erat, antequam nasceretur', ut hinc colligant: 'Erat ergo, quando non erat filius.' Sed quia hoc proponunt et obscuritate volunt involvere veritatem, dicant ipsi utrum temporaliter generet pater an intemporaliter. Si enim temporaliter dixerint, quod filio obiciunt, patri adscribent, ut videatur pater coepisse esse, quod non erat; si intemporaliter, quid superest, nisi ut ipsi solvant quam proposuerint quaestionem, ut cum genera-tionem patris abnuant temporalem, generationem quoque fili temporalem non esse fateantur? Si ergo non est generatio eius ex tempore, aestimari datur quod nihil praecesserit ante filium, qui non sit ex tempore. Si enim aliquid ante filium, iam non sunt in ipso creata omnia, quae vel in caelo sunt vel in terris, et apostolus redarguitur, qui hoc in epistula sua scripsit. Quod si nihil ante generationem, non adverto, cur posterior adseratur, quem nemo praecessit. Conectenda est alia eorum plena impietatis obiectio, quae latentem habeat dolum, quo sensus facilium mentesque perstringat. Interrogant enim, utrum omne quod finem habet aliquando coeperit. Et si acceperint huiusmodi responsionem quia quod finem habet coepit aliquando, referunt, utrum pater desierit generare filium. Quod cum tenuerint nostro adspirante consensu, contexant: 'Coepit ergo generatio? Id si non abnuas, consequi videtur, ut si coeperit generatio, videatur in eo coepta, qui natus est, ut natus esse dicatur, qui ante non fuerit, unde definiant: 'Aliquando ergo filius non fuit.' Adiciunt alias ineptias loquacitatis suae dicentes:'Si verbum patris filius est, et ideo genitus dicitur, quia verbum est. Quod autem verbum est, opus non est. 'Multifariam locutus est pater', multos ergo generavit filios, si non operatus est, sed locutus est verbum.' Amentes homines! Quasi non intellegant, quid intersit inter prolativum sermonem et in aeternum permanens dei verbum ex patre natum, natum utique, non prolatum, in quo non conposita syllaba, sed plenitudo divinitatis aeternae est et vita sine fine. Subtexunt aliam impietatem proponentes, utrum volens an invitus generaverit pater, ut, si dixerimus volentem, antiquiorem generatione voluntatem videamur fateri, et referant quia non sit filius coaeternus patri, quem aliquid antecessit, aut quia et ipse sit creatura, quia scriptum est: Omnia, quae voluit fecit, cum hoc ipsum non de patre et filio, sed de his, quas filius fecit, dictum sit creaturis; si autem invitum patrem generasse responderimus, invalidum patrem dixisse videamur. Sed nihil in sempiterna generatione praecedit, necvelle nec nolle. Ergo nec invitum dixerimus nec volentem, quia generatio non in voluntatis possibilitate est, sed in iure quodam et proprietate paterni videtur esse secreti. Nam sicut bonus pater non aut ex voluntate est aut ex necessitate, sed super utrumque, ita non aut ex voluntate aut ex necessitate est pater. Esto tamen, sit generatio in voluntate generantis, quando hanc voluntatem fuisse dicunt? Si in principio, utique, si sempiterna voluntas, sempiternus et filius. Si coepit voluntas, displicuit igitur sibi quod erat pater, ut mutaret statum, displicuit ergo sine filio, placere coepit in filio. Iam illa consequentia, ut dicamus: Si studium generandi nostro more adsumpsit, ergo et cetera, quae generationem praecedere solent, nostro more adsumpsit. Nostro autem usu generationis votum est, non voluntas. Produnt igitur impietatem suam, qui volunt generationem coepisse Christi, ut videatur non generatio illa 'verbi manentis', sed prolatio fluentis esse sermonis, deinde multos inducendo filios negentin Christo divinae proprietatem naturae, ut nec unigenitus nec primogenitus aestimetur, postremo ut, si principium accepisse credatur, etiam finem videatur habiturus. Sed neque principium aliquando adsumpsit dei filius, qui erat in principio, neque finem, qui est principium universitatis et finis. Nam cum sit principium, quomodo, quod habebat, accepit? Aut quomodo sui finem habebit, cum omnium ipse sit finis, ut in illo fine sine fine maneamus? Dei enim generatio cum temporalis non sit, nec ante se nec in se tempus invenit. Frigida igitur eorum et vana quaestio in creaturis ipsis non habet locum. Ipsa etenim, quae temporalia sunt, discretionem in quibusdam habere temporis non videntur. Lux nempe splendorem generat, nec compraehendi potest quod splendor luce posterior sit aut lux splendore antiquior, quia ubi lumen, et splendor est, et ubi splendor, et lumen est. Itaque nec sine splendore lumen nec splendor potest esse sine lumine, quia et in splendore lumen et splendor in lumine est. Unde et apostolus 'splendorem paternae gloriae' filiumdixit, quia splendor paternae lucis est filius, coaeternus propter virtutis aeternitatem, inseparabilis propter claritudinis unitatem. Ergo si temporalia et aeria haec conpraehendere et separare non possumus, quae videmus, deum, quem non videmus, qui super omnem est creaturam, in ipso suae generationis arcano possumus conpraehendere? Possum eum a filio tempore separare, cum omne tempus opus fili sit? Desinant ergo dicere 'et antequam generaretur, non erat'. 'Ante' enim temporis est, generatio ante tempora, et ideo quod posterius est, prius non est. Nec opus ante auctorem potest esse, cum opera ipsa principium de operatore suo sumant. Nam quomodo ante operatorem suum usus operis aestimatur, cum omne tempus opus sit et omne opus de operatore suo, ut esset, acceperit? Experiri igitur adhuc istos volo, qui sibi videntur astuti, ut de nostris respondeant, qui calumniantur divinis, longeque refugi ab inscrutabili supernae generationis arcano quaestionem suam humanae adstruant generationis exemplo. De filio dei dicunt quia antequam generaretur, non erat, hoc est de 'dei sapientia', de 'virtute dei', de 'dei verbo', cuiusgeneratio nihil ante se novit. Quod si aliquando, ut volunt, non fuit — quod nefas dictu est —, non fuit ergo in deo perfectionis aliquando plenitudo divinae, si postea processum generationis accepit. Tamen ut sciant, quam vana sit et solubilis eorum quaestio, licet nihil in eo humanis divinisve commune, tamen docebo homines, antequam nascerentur, fuisse. Aut negent Iacob sanctum fuisse, priusquam nasceretur, qui fratrem subplantavit in materni adhuc uteri positus arcano; negent Hieremiam, antequam nasceretur, fuisse, cui dicitur: Priusquam te formarem in utero matris tuae, novi te, et priusquam exires de vulva, sanctificavi te et prophetam in gentibus posui te. Quid hoc evidentius tanti exemplo prophetae, qui sanctificatus est, antequam natus, et antequam formaretur, est cognitus? Quid etiam de Iohanne loquar, de quo mater religiosa testatur quia intra materna situs adhuc viscera praesentiam domini spiritu cognovit, exultatione signavit, sicut scriptum meminimus matre dicente: Ecce enim ut facta est in auribus meis vox salutationis tuae, exultavit in gaudio infans in utero meo? Erat igitur qui profetabat an non erat? At certe erat; erat enim qui venerabatur auctorem, erat qui loquebatur in matre. Denique Elisabeth fili spiritureplebatur, Mariae fili spiritu sanctificabatur. Sic enim habes quia exultavit infans in utero eius et repleta, est spiritu sancto. Vide singulorum verborum proprietates. Vocem quidem Mariae prior Elisabeth audivit, sed Iohannes prior domini gratiam sensit. Pulchre sibi conveniunt oracula oraculis, femina mulieri et pignus pignori. Istae gratiam loquuntur, illi intus operantur pietatisque mysterium maternis adoriuntur profectibus duplicique miraculo, licet honore diverso, prophetant matres spiritu parvulorum. Quis igitur auctor huius miraculi? Nonne dei filius, qui fecit esse non natos? De rebus humanis quaestio vestra non potest convenire, potestne de divinis convenire secretis? Quid est antequam. generaretur, non erat? Numquid pater aliqua tempora conceptionis accepit, ut filium tempora praevenirent? Aut femineae more naturae generationis suae molitus est partum, ut molitio ipsa filio esset antiquior? Quid hoc est? Cur divina secreta discutimus? Proprietatem legi divinae generationis, non qualitatem. Facinus indignum, ut ex se quidam caelestia metiantur, qui tamquam unum de spadonibus putant Christum non nasci potuisse, sed fieri, aut tamquam unum de spadonibus patrem, qui filium, quem generare non potuerit, adoptaverit! Plerique etiam hinc faciunt quaestionem, quia scriptum est: Sicut misit me vivus pater, et ego vivo propter patrem, et qui manducat me, et ipse vivit propter me, dicentes: Quomodo aequalis est patri filius, qui dixit quia 'propter patrem' vivit? Qui hoc proponunt, primum respondeant, cuiusmodi vita sit fili, utrum ea, quam pater largitus sit non habenti. Sed quomodo vitam aliquando potuit non habere, cum ipse sit vita, sicut ait: Ego sum via, veritas et vita? Vita utique sempiterna, sicut virtus est sempiterna. Aliquando ergo, ut sic loquar, se vita non habuit? Considerate, quid lectum sit hodie de domino Iesu, quia mortuus est pro nobis, ut sive vigilemus sive dormiamus, simul cum illo vivamus. Cuius mors vita est, huiusne divinitas vita non est, cum divi- nitas vita sit sempiterna? An vero vita eius in patris est potestate? Sed ne corporis quidem sui vitam in alterius fuisse potestate memoravit, sicut scriptum est: Ego pono animam meam, ut iterum sumam illam. Nemo tollit eam a me, sed ego pono eam a me ipso. Potestatem habeo ponendi eam et iterum potestatem habeo sumendi eam; hoc mandatum accepi a patre meo. Eius ergo vita secundum divinitatem in alterius potestate posita iudicatur, cuius vita secundum corpus alienae non erat subdita potestati? Aliena enim potestas erat, si non erat unitas potestatis. Sed sicut potestatis suae esse significat 'ponere animam' et liberae voluntatis, ita etiam quod secundum mandatum deposuit patris, suae ac paternae voluntatis significat unitatem. Ergo si vitam filius nequealiquo accepit ex tempore neque alienae habet potestati subditam, videamus, qua ratione dixerit: Sicut misit me vivus pater, et ego vivo propter patrem. Exponamus, ut possumus, immo ipse potius exponat. Considera enim, quid ante praemiserit. Ait enim: Amen, amen dico vobis. Ante instruit, quemadmodum audiredebeas. Vere, inquit, vere dico vobis, nisi manducaveritis carnem fili hominis et biberitis sanguinem eius, non habebitis vitam in vobis. Secundum filium hominis se dicere ante praemisit, et tu, quod secundum filium hominis de carne est locutus et sanguine, ad divinitatem putas esse referendum? Denique addidit: Caro enim mea vere est esca et sanguis meus vere est potus. Carnem audis, sanguinem audis, mortis dominicae sacramenta cognoscis et divinitati calumniaris? Audi dicentem ipsum: Quia spiritus carnem et ossa non habet. Nos autem quotienscumque sacramenta sumimus, quae per sacrae orationis mysterium in carnem transfigurantur et sanguinem, 'mortem domini adnuntiamus'. Ergo posteaquam se loqui secundum hominis filium declaravit et carnem saepe repetivit et sanguinem, subdidit postea: Sicut misit me vivus pater, et ego vivo propter patrem, et qui manducat me, et ipse vivit propter me. Quomodo igitur hoc accipiendum putant? Potest enim duplex videri comparatio, prima ita: sicut misit me vivus pater, et ego vivo propter patrem; secunda ita: sicut misit me vivus pater et ego vivo propter patrem, ita et qui manducat me, et ipse vivit propter me. Si primam eligunt, hoc significat quia 'sicut missus sum a patre et descendi a patre, ita vivo propter patrem'. Quasi quis autem missus est adque descendit nisi quasi filius hominis, sicut ipsesupra dixit: Nemo ascendit in caelum, nisi qui de caelo descendit filius hominis? Ergo si quasi filius hominis missus est adque descendit, ita quasi filius hominis vivit propter patrem. Denique et qui manducat quasi filium hominis, et ipse vivit propter filium hominis. Actum ergo incarnationis suae adventum conparavit. Quod si secunda conplacuit, nonne et aequalitatem fili cum patre et similitudinem eius cum homine manifesta distinctione colligimus? Nam quid est 'sicut ipse vivit propter patrem, et nos vivimus propter ipsum', nisi quia sic vivificat filius hominem, sicut pater in filio carnem vivificavit humanam? Sicut enim pater suscitat mortuos et vivificat, sic et filius quos vult vivificat, ut ipse dominus supra dixit. Aequalitas ergo fili ad patrem per unitatem quoque vivificationis adstruitur, quando sic vivificat filius ut pater. Agnosce ergo eius vitam et potentiam sempiternam. Similitudo etiam nostra ad filium et quaedam secundum carnem unitas declaratur, quoniam quemadmodum dei filius a patre sicut homo est vivificatus in carne — sic enim scriptum est, quia 'deus Iesum Christum a mortuis suscitavit' —, ita etiam nos quasi homines vivificamur a dei filio. Secundum hanc ergo expositionem non solum ad condicionem humanam derivatur gratia largitatis, sed etiam divinitatis aeternitas praedicatur, divinitatis, quia ipsa vivificat, humanae autem condicionis, quia vivificata est et in Christo. Quod si qui utrumque ad Christi refert divinitatem, ergo filius dei hominibus conparatur, ut ita filius propter patrem vivat, sicut nos propter filium dei vivimus. Sed filius dei vitam largitur aeternam, nos autem largiri nequimus. Ergo nostri conparatione nec ille largitur; habeant igitur Arriani fidei suae praemium, ne vitam aeternam adipiscantur a filio. Libet etiam ulterius progredi. Nam si illis placet hunc locum ad divinae perpetuitatem referre substantiae, accipiant etiam tertiam expositionem. Nonne evidenter videtur dicere quia sicut vivus pater est, ita vivit et filius? Quod utique quis non advertat ad unitatem vitae, quod eadem patris et fili vita sit, esse referendum? Sicut enim pater vitam habet in semet ipso, sic dedit et filio vitam habere in semet ipso. Dedit per unitatem, dedit, non ut auferat, sed ut 'clari- ficetur in filio', dedit, ut 'conplaceat', dedit, non ut pater custodiret, sed ut filius possideret. Sed obiciendum putant quia dixit ego vivo propterpatrem. — Utique si ad divinitatem referunt, propter patrem vivit filius, quia ex patre filius est, propter patrem, quia unius substantiae cum patre, propter patrem, quia 'eructatum est verbum ex patris corde', quia 'a patre processit' filius, quia ex paterno generatus est 'utero', quia fons pater fili est, quia radix pater fili est. Sed dicunt fortasse: 'Si unitatem putas patris ac fili vitae esse, cum filius dixerit et ego vivo propter patrem, numquid unitas est fili vitae adque hominum, cum dixerit filius quia qui manducat me, et ipse vivit propter me?' — Immo plane, sicut unitatem fateor esse vitae caelestis in patre et filio per divinae unitatem substantiae, ita, vel divinae naturae vel dominicae incarnationis excepto privilegio, societatem nobiscum vitae spiritalis in filio esse profiteor per humanae unitatem naturae. Qualis enim caelestis, tales et caelestes. Denique sicut in illo sedemus ad dexteram patris, non quia cum ipso sedemus, sed quia sedemus in Christi corpore — de quo postea dicemus plenius —, sicut, inquam, sedemus in Christo per corporis unitatem, ita et in Christo vivimus per corporis unitatem. Non solum autem non vereor, quia scriptum est et ego vivo propter patrem, sed etiam si 'per patrem' dixisset, non vererer. Solent enim etiam istud obicere quia dixit: Haec infirmitas non est ad mortem, sed pro claritate dei, ut clarificetur filius eius per ipsum. Non solum enim per patrem et a patre filius clarificatur, quia scriptum est: Clarifica me, pater, et alibi: Nunc clarificatus est filius hominis et deus clarificatus est in eo et deus clarificavit eum, sed etiam per filium et a filio clarificatur pater, quia veritas dixit: Ego te clarificavi super terram. Sicut ergo clarificatur per patrem, ita etiampropter patrem vivit. Unde et quidam δόξαν opinionem magis putaverunt esse quam gloriam et ideo sic interpraetati sunt: Ego te clarificavi super terram, opus consummavi, quod dedisti mihi; et nunc clarifica me, pater, hoc est δόξασον, ut sit hic sensus: 'Ego de te opinionem hominibus huiusmodi infudi, ut cognoscant te deum verum, et tu hanc de me confirma illis opinionem, ut credant me tuum filium et deum verum.' Iam illud ridiculum est, quod quidam ex illo apostolico discretionem inter patrem et filium faciunt potestatis, quia scriptum est: Nobis tamen unus deus pater, ex quo omnia et nos in ipsum, et unus dominus Iesus, per quem omnia et nos per ipsum. Aiunt enim non mediocrem divinae maiestatis esse distantiam, quia dictum est 'ex illo omnia' et 'per hunc omnia'. Nihil autem expressius, quam quod hoc loco omnipotens filius evidenti ratione signatur; nam ut ex illo omnia, ita et per hunc omnia. Inter omnia pater non est, cui dictum est quoniam universa serviunt tibi; inter omnia filius non est, quia omnia per ipsum facta sunt et omnia in ipso constant et ipse est super omnes caelos. Non ergo inter omnia filius, sed super omnia, qui secundum carnem quidem est ex familia Iudaeorum, idem tamen super omnia deus benedictus in saecula, cuius est nomen super omne nomen, de quo dicitur: Omnia subiecit sub pedibus eius. Subiciendo autem omnia nihil reliquit ei non subiectum, sicut apostolus dixit. Quod si hoc etiam secundum incarnationis locutus est sacramentum, quemadmodum possumus de supernae generationis incomparabili maiestate dubitare? Nihil igitur potestatis inter patrem et filium certum est interesse. Denique eo usque nihil interest potestatis, ut idem apostolus ex ipso dixerit esse omnia, per quem omnia, sicut habes: Quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. Si igitur pater, sicut putant, tantummodo significatur, non potest idem et omnipotens esse, quia ex ipso omnia, et omnipotens non esse, quia per ipsum omnia. Aut igitur invalidum nec omnipotentem patrem sua adsertione memorabunt aut certe omnipotentem etiam filium vel inviti voce propria fatebuntur. Eligant tamen, utrum hic patrem declaratum putent. Si patrem, ergo et per ipsum omnia, si filium, ergo ex ipso omnia. Si autem et per patrem omnia, nihil utique filio derogandum, et si ex filio omnia, similiter et filio deferendum. Ac ne insidiari nos unius arbitrentur obreptione versiculi, totum caput recenseamus. O altitudo, inquit, divi-tiarum sapientiae et scientiae dei! Quam inscrutabilia sunt iudicia, eius et investigabiles viae eius! Quis enim cognovit sensum domini aut quis consiliarius ei fuit aut quis prior dedit illi et retribuetur ei? Quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia, ipsi gloria in saecula. De quo igitur dictum putant, de patre an de filio? Si de patre: sed non est 'sapientia dei' pater, quia sapientia dei filius est. Quid est autem, quod non possit sapientia, de qua scriptum est: Cum sit una, omnia, potest et permanens in se omnia innovat? Non ergo accedentem legimus, sed permanentem ; habes ergo iuxta Solomonem omnipotentem et permanentem sapientiam, habes etiam bonam, quia scriptum est: Sapientiam autem non vincit malitia. Sed ad propositum revertamur. Quam inscrutabilia sunt, inquit, iudicia eius! Si igitur omne iudicium pater dedit filio, filium videtur declarare, qui iudicat. Denique ut scias quia non de patre sed de filio dicit, addidit: Quis prior, inquit, dedit illi? Dedit enim pater filio, sed dedit iure generationis, non munere largitatis. Et ideo quia negari non potest accepisse filium, secundum quod scriptum est: Omnia mihi tradita sunt a patre meo, dicendo tamen: Quis prior dedit illi? non accepisse per naturam a patre filium denegavit, sed priorem non posse dici inter patrem et filiumdeclaravit, quia etsi pater dedit filio, non quasi posteriori dedit, quia increata et inaestimabilis trinitas, quae unius est aeternitatis et gloriae, nec tempus nec gradum vel posterioris recipit vel prioris. Quod si graecos magis codices sequendos putamus, qui habent ἢ τίς προσέδωκεν αὐτῷ, vides quoniam, cui nihil 'addi' potest, non dispar a pleno est. Ergo si filio magis convenit hoc totum apostolicum, videmus et de filio esse credendum quia ex ipso omnia, sicut scriptum est: Quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. Esto tamen, de patre dictum putent. Itaque meminerimus quia, sicut ex ipso legimus omnia, ita etiam per ipsum omnia; in universitatem quippe totius creaturae patris et fili profertur auctoritas. Ac licet superius omnipotentem filium paterno probaverimus exemplo, tamen, quia illis derogare studium est, considerent quia et patri derogant. Si enim infirmus filius, quia per ipsum omnia, numquid infirmus et pater, quia et per patrem omnia? Sed ut agnoscant nullam discretionem interesse, iterum demonstrabo eiusdem esse, ex quo aliquid et per quem, aliquid, et ostendam utrumque de patre lectum. Sicenim habemus: Fidelis deus, per quem vocati estis in commu- nionem fili eius. Quid apostolus dixerit, considerent. Per patrem vocamur et nihil est quaestionis; per filium creamur et hoc vilius aestimabunt? Pater in communionem fili vocat, et religiose hoc, sicut debemus, accipimus. Filius omnia creavit, et putant liberae non fuisse voluntatis arbitrium, sed coactae atque servilis operationis obsequium? Ut autem agnoscas plenius nihil distare inter patris et fili potestatem, cum per patrem in communionem fili eius vocemur, 'ex filio' est ipsa communio, sicut scriptum est quoniam de plenitudine eius nos omnes accepimus, licet secundum graecum evangelium 'ex' -plenitudine eius intellegere debeamus. Ecce et per patrem communio et ex filio communio, sed non discrepans, sed una communio, sicut idem Iohannes in epistula sua dixit: Et communicatio nostra sit cum patre et filio eius Iesu Christo. Accipe etiam quia non solum ex patre et filio, sed etiam ex spiritu sancto unam nobis communionem scriptura memoravit: Gratia, inquit, domini nostri Iesu Christi et caritas dei et communicatio spiritus sancti cum omnibus vobis. Quaero autem, in quo minor videatur is, per quem omnia, quam is, ex quo omnia. An quia operator adseritur? Sed operatur et pater, quia verus est, qui dixit: Pater meus usque modo operatur et ego operor. Sicut igitur pater operatur, operatur et filius. Non ergo, qui operatur, infirmus aut vilis est, quoniam operatur et pater; et ideo quod commune est filio cum patre, vel propter patrem inferiore loco accipi non oportet, ne patri potius in filio ab haereticis derogetur. Nec mediocre illud, quod alibi etiam idem sanctus Iohannes ad refellendas Arrianae perfidiae quaestiones ait: Si scitis quoniam iustus est, scitote quoniam qui facit iustitiam, ex ipso natus est. Iustus autem quis nisi dominus, qui 'iustitiam dilexit'? Aut quem, sicut superiora indicant, 'repromissorem vitae habemus aeternae', si filium non habemus? Si igitur filius dei 'vitam nobis promisit aeternam', et ipse iustus est et ex ipso utique nati sumus. Aut si ex filio nos per gratiam natos negant, nec iustum filium confitentur. Credas igitur necesse est etiam ex dei filio omnia, quia omnium sicut deus pater, ita et filius et auctor est et creator. Videmus ergo inanem esse hanc quaestionem, cum et de filio credi conveniat quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. Diximus, quomodo ex ipso, quomodo etiam per ipsum. In ipso autem omnia esse quis dubitet, cum alibi scriptum sit: Quoniam in ipso condita sunt omnia in caelis, et in ipso creata sunt, et ipse est ante omnes, et omnia in ipso constant. Habes ergo ex ipso gratiam, 'ipsum' operatorem, in ipso omnium firmamentum. Aliud quoque ad separandam patris et fili divinitatem obicere consuerunt, quia dominus dixit in evangelio: Ego sum vitis vera et pater meus agricola est, agricolam et vitem diversae dicentes esse naturae et vitem esse in agricolae potestate. Sic ergo vultis esse filium secundum divinitatem, Sicut vitis est, ut sine cultore nihil valeat et possit deseri vel recidi, et ex littera calumniam conparatis, quia dominus vitem esse se dixit incarnationis suae significans sacramentum? Tamen si placet, ut ex littera argumentemur, fateor et ego, immo profiteor quia vitem se filius nominavit. Vae enim mihi, si sacramentum salutis publicae denegavero! Quomodo ergo vultis accipere, quod se vitem dei filius nominavit? Si secundum divinam substantiam dictum accipitis et sicut inter agricolam et vitem, ita etiam inter patrem et filium divinitatis creditis esse distantiam, geminam filio, geminam patri facitis iniuriam, filio, quia si secundum divinitatem inferior est quam agricola, inferior etiam Paulo apostolo vestra adsertione necesse est aestimetur, quia et Paulus agricolam esse se dixit, sicut habes: Ego plantavi, Apollo rigavit, sed deus incrementum dedit. Num ergo vultis, ut Paulus melior sit dei filio? Habetis unam iniuriam. Alteram, quia si secundum substantiam generationis aeternae vitis est filius, cum dixerit ego sum vitis, vos palmites estis, unius nobiscum etiam illa divina generatio videbitur esse substantiae. Sed quis similis tibi in dis, domine? sicut scriptum est, et rursus in psalmo: Quoniam quis in nubibus aequabitur domino aut quis similis erit domino inter filios dei? Nec tamen soli filio derogatis, sed etiam patri. Nam si in agricolae nomine omnis paternae praerogativa est potestatis, cum etiam Paulus agricola sit, patri utique, cui filium negatis aequalem, aposto-lum conparatis. Deinde cum scriptum sit: Sed neque qui plantat est quicquam neque qui rigat, sed qui dat incrementum deus, in eo nomine vos summam paternae maiestatis locabitis, quod videtis infirmum. Si enim qui plantat et qui rigat, nihil est, sed qui dat incrementum, deus, videte, quid vestra adserere moliatur impietas, ut et pater nomine sit contemnendus agricolae et deus aliqui, incrementum paterno operi qui tribuat, requirendus. Impie igitur ex nomine agricolae praeferendam dei patris existimant potestatem, in quo sit patri deo cum homine adpellationis commune consortium. Quid autem egregium, si ei, ut vultis, haeretici, filio praeferatur, cuius divina substantia ab humana condicione non discrepet? Nam si vitem filium secundum divinam substantiam adpellatum putatis, non solum corruptelae incertisque elementorum obnoxium iudicatis, sed etiam humanae tantummodo consortem naturae, quia unius naturae sunt vites et palmites, ut non per incarnationis sacramentum carnem dei filius adsumpsisse videatur, sed principium sumpsisse de carne. Ego autem dicam plane carnem eius, licet novo generationis mysterio, unius tamen naturae fuisse nobiscum et hoc salutis nostrae sacramentum esse, non divinae generationis exordium. Vitis enim est, quia meas sustinet passiones, quandoquidem in illo nixa fragilis prius humana condicio faecundis redivivae fructibus pietatis adolevit. Verumtamen si te pompa delectat agricolae, dicas velim, quis ille sit, qui locutus est in propheta: Domine, notum mihi fac, ut sciam. Tunc vidi cogitationes eorum. Ego ut agnus ductus sum innocens ad immolandum et nesciebam. Adversum me cogitaverunt consilium dicentes: Venite iniciamus lignum in panem eius. Si enim filius incarnationis futurae loquitur sacramentum — quia impium est ut de patre credas — , filius est utique, qui supra dicit: Ego te plantavi vitem fructiferam; quomodo conversa es in amaritudinem vitis alienae? Itaque et filium vides esse agricolam, unius nominis cum patre, unius operis, unius dignitatis atque substantiae. Ergo si et agricola et vitis est filius, vitem utique secundum incarnationis accipimus sacramentum. Sed non solum vitem esse se dixit, sed etiam botryonem voce prophetica nuncupavit tunc, quando ad vallem botryonis exploratores Moyses iussu domini direxit. Quae est illa vallis nisi humilitas incarnationis et faecunditas passionis? Et puto botryonem ideo dictum, quod ex vinea illa 'translata ex Aegypto', hoc est 'ex familia Iudaeorum', utilis mundo fructus emicuit. Nemo certe botryonem potest ad generationem referre divinam, aut qui refert, aliud nihil re-linquit, nisi ut botryonem illum natum ex vite credamus. Itaque adscribit insipiens patri, quod repraehendit in filio. Verum si iam dubitari non potest quod vitis secundum incarnationem dei filius nominatus sit, videtis, secundum quod sacramentum dominus sit locutus quoniam pater maior me est. Nam cum hoc in superioribus dixerit, continuo subiecit: Ego sum vitis vera, et pater meus agricola est, ut agnosceres secundum id patrem esse maiorem, quia sicut agricola vitium, ita pater dominicae carnis est cultor. Quae et augeri potuit per aetatem et per passionem recidi, ut omne humanum genus ab aestu saecularium noxio voluptatum diffusae salutaribus brachiis crucis umbra velaret. Quisnam est fidelis servus et prudens, quem constituit dominus super familiam suam, ut det illis in tempore cibum? Beatus ille servus, quem veniens dominus eius inveniet sicfacientem. Non vilis hic servus est, magnus aliqui debet esse. Quis est iste, consideremus. Est Petrus ipsius domini ad pascendum gregem electus iudicio, qui tertio meretur audire: Pasce agniculos meos, pasce agnos meos, pasce oviculas meas. Itaque pascendo bono cibo fidei gregem Christi culpam lapsus prioris abolevit. Et ideo tertio admonetur, ut pascat, tertio, utrum dominum diligat, interrogatur, ut quem tertio ante crucem negaverat, tertio fateretur. Beatus et ille servus, qui potest dicere: Lac vos potavi, non escam; nondum enim poteratis. Novit enim, quos quemadmodum pascat. Quis nostrum hoc facere potest? Quis potest nostrum vere dicere: Factus sum infirmis infirmus, ut infirmos lucrifaciam? Et tamen ille tantus ad curam gregis 'electus' a Christo, qui sanaret infirmos, curaret invalidos, 'hereticum a conmisso sibi ovili post unam correptionem reppulit', ne unius erraticae ovis scabies serpenti ulcere totum gregem contaminet. Iubet praeterea stultas quaestiones et contentiones esse vitandas. Quid igitur nos agimus, inter messis antiquae nova zizania, inprudentes 'accolae' constituti? Si taceamus, cederevidebimur, si contendamus, verendum est, ne nos quoque iudicemur esse carnales. Scriptum est enim de huiusmodi 'quaestionibus' quia generant lites. Servum autem domini non oportet litigare, sed mansuetum esse ad omnes, docibilem, patientem, cum modestia docentem eos, qui resistunt. Et alibi: Si quis autem videtur contentiosus esse, nos talem consuetudinem non habemus neque ecclesia dei. Ideoque scribere aliquid sententiae fuit, ut sine strepitu aliquo impietati hereticorum nostra pro nobis scripta respondeant. Quintum itaque, imperator auguste, hunc librum paramus ordiri. Nam et quartum librum oportuit in illa vitis disputatione finiri, ne coacervasse magis librum eundem quodam videremur quaestionum tumultu, quam fructu spiritalis vineae replevisse, nec inconsummatam fidei vindemiam tantis adhuc superfluentibus disputationibus decuit derelinqui. derelinqui. Quinque igitur libros de patris et fili ac spiritus sancti inseparabili divinitate digerimus, sequestrata interim pleniore disputatione de spiritu, provocati magisterio evangelicae lectionis, ut credita nobis quinque fidei talenta quasi quadam horum quinque sorte librorum humanis faeneremus adfectibus, ne forte, cum venerit dominus et invenerit absconditam in terra pecuniam suam, dicat mihi: Serve male et piger,sciebas quia meto, ubi non semino, et congrego, ubi non sparsi. Oportuit ergo te committere pecuniam meam nummulariis, et veniens ego recepissem quod meum est, aut quemadmodum in alio libro est: Et ego, inquit, veniens cum usuris utique exegissem. Date ergo veniam, si quos prolixioris huiusce sermonis offendit audacia. Officii contemplatio cogit credere, quod accepimus. Dispensatores sumus mysteriorum caelestium. Ministri sumus, non ex aequo omnes, sed unicuique, inquit, sicut dominus dedit. Ego plantavi, Apollo rigavit, sed deus incrementum dedit. Unusquisque igitur enitatur, ut mercedem possit accipere secundum suum laborem. Dei enim sumus, ut apostolus dixit, cooperarii, dei cultura, dei aedificatio. Beatus itaque ille, qui tales faenoris sui cernit usuras, beatus et ille, qui fructus sui operis intuetur, beatus quoque, qui superaedificat super fundamentum fidei aurum, argentum, lapides praetiosos. Vos nobis estis omnia, qui haec auditis aut legitis, vos faeneratoris usurae, verbi non pecuniae, vos agricolae reditus, vos aedificatoris aurum, argentum lapidesque praetiosi. In vestris meritis sacerdotalis summa laboris est, in vestris animis fructus episcopalis operis enitescit, in vestris profectibus aurum domini refulget, multiplicatur argentum, si eloquia divina teneatis. Eloquia enim domini eloquia casta,argentum igne examinatum, probatum, terrae, purgatum septuplum. Vos ergo facietis faeneratorem divitem, agricolam fructuosum, vos peritum probatis architectum. Non adroganter dico, quia non tam mea sunt quam vestra, quae voveo. O si mihi liceat securo de vobis tunc temporis dicere: Domine, quinque talenta, mihi dedisti, ecce alia quinque lucratus sum, et ostendere vestrarum talenta praetiosa virtutum! Habemus enim thensaurum istum in vasis fictilibus. Haec sunt talenta quinque, quae iubet dominus spiritaliter faenerari, aut duo aera novi et veteris testamenti, quae spoliato illi a latronibus Samaritanus ille evangelicus ad curanda vulnera derelinquit. Neque ego, fratres, voti avarus ideo haec opto, ut 'super multa constituar'. Satis est mihi praemium de vestro profectu. Utinam non indignus eo inveniar, quod accepi! Ea, quae sunt 'me maiora', melioribus tribuenda non exigo, licet soleas, domine, dicere: Volo autem et huic novissimo dare sicut tibi. Accipiat igitur potestatem supra decem civitates, qui meretur. Sit ille talis qualis Moyses, qui legis decem verba conscripsit, sit ille Iesus Nave, qui subegit quinquereges et civitates in deditionem accepit, ut esset typus venturum eius nominis virum, cuius imperio corporales omnes deliciae vincerentur, converterentur gentes, ut fidem Iesu Christi magis quam pristina studia sua et vota sequerentur, sit ille David, cui obcurrerunt psallentes iuvenculae dicentes: Saul triumphavit in milibus, David in decem milibus. Mihi sat est, si non 'in exteriores tenebras' extrudar, quemadmodum ille, qui commissum sibi talentum 'in terra' quadam suae carnis 'abscondit', sicut princeps synagogae ceterique principes Iudaeorum, qui credita sibi eloquia dei humo quadam sui corporis occuparunt deliciisque carnis intenti quasi in quandam exaltati cordis foveam faenus caeleste merserunt. Nos igitur non intra latibula carnis absconditam domini teneamus pecuniam vel 'mnam illam in sudario reponamus', sed tamquam boni nummularii cum sudore quodam mentis et corporis aequo et parato semper libremus adfectu, ut prope sit verbum in ore tuo et in corde tuo. Hoc verbum dei est praetiosum talentum, quo redimeris. Haec est pecunia perquam 'mensa' animarum saepe cernenda aut frequenteragitanda, ut in omnem terram bonorum sonus possit exire nummorum, per quam vita paratur aeterna. Haec est autem vita aeterna quam largitur omnipotens pater, ut cognoscamus te solum verum deum et quem misisti Iesum Christum. Unde advertant Arriani, quam impii sint, qui de spe nostra et voto nobis faciunt quaestiones. Et quoniam hinc prae ceteris vociferari solent dicentes separatum a solo et vero deo Christum, intellectus impios pro nostris viribus confutemus. Hoc enim loco magis intellegere debentde 'solo et vero deo' quod male obiciunt Arriani, quia haec utilitas, haec merces est perfectae virtutis, hoc divinum et inconparabile munus, ut cognoscamus cum patre Iesum Christum nec separemus a patre filium, sicut scriptura non separat. Namque hoc magis ad unitatem quam ad distantiam divinae proficit potestatis, quod idem praemium, unum honorem nobis dat patris filiique cognitio, quoniam mercedem habere non poterit, nisi qui et patrem cognoverit et filium. Sicut enim patris, ita fili cognitio 'vitam' adquirit 'aeternam'. Itaque sicut in principio statim verbum cum deo patre pia confessione iuncxit evangelista dicens et verbum erat apud deum, ita et hic scribendo verbum domini ut cognoscant te solum verum deum et quem misisti Iesum Christum, coniunctione illa patrem utique copulavit et filium, ut Christum verum deum a maiestate patris nemo secernat. Numquam enim coniunctio separat. Et ideo dicendo ut cognoscant te solum verum deum et quem misisti Iesum Christum et Sabellianos interficit et Iudaeos exclusit eos utique, qui audirent loquentem, ne aut illi eundem patrem putarent esse quem filium, si non addidisset et Christum, aut isti a patre filium separarent. Quaero autem cur non putent subaudiendum et ex superioribus colligendum, ut, quia praemisit solumverum deum patrem, subaudiamus etiam Iesum Christum solum verum deum. Exprimendum enim aliter non fuit, ne duos deos dicere videretur. Nam neque duos dicimus deos et eiusdem cum patre divinitatis filium confitemur. Itaque quaeramus, qua ratione divinitatis hic putent factam esse distantiam, utrum deum negent Christum — sed negare non possunt —, an verum deum negent. Sed dicant, si verum negant, utrum falsum an nuncupativum deum iudicent. Nam secundum scripturas aut verus deus est aut tantummodo nuncupativus aut falsus, verus ut pater, nuncupativus ut sancti, falsus ut daemones adque simulacra. Dicant igitur, qua filium dei confessione designent, utrum falso praerepto dei nomine an vero quasi nuncupativo inspirationem tantum divinitatis inesse arbitrentur. Falso praereptum nomen non puto quod dicant, ut apertiore se crimine impietatis involvant, ne ut daemoniis et simulacris, ita etiam Christo falsum dei inditum nomen insinuando se prodant. Sin autem ideo deum putant dictum, quia inspirationem divinitatis habuit, sicut et multi sancti viri — eos enim scriptura deos dixit, ad quos sermo fiebat dei —, ergo non ultra homines eum praeferunt, sed conparandum hominibus arbitrantur, ut hoc putent eum esse, quod hominibus ipse donavit dicens ad Moysen: Posui te in deum Pharaoni, unde et in psalmo dictum est: Ego dixi, dii estis. Et hanc tamen sacrilegorum opinionem Paulus exclusit, qui ait: Nam et si sunt, qui dicantur dii, sive in caelo sive in terra; non dixit 'sunt dii', sed si sunt qui dicantur. Christus autem, sicut scriptum est, heri et hodie ipse est. Est inquit, non solum nomine, sed etiam veritate. Et bene scriptum est heri et hodie ipse est, ut Arriani impietas adstruendi sacrilegii locum invenire non possit. Qui cum legeret in psalmo secundo dicentem filio patrem: Filius meus es tu, ego hodie genui te, adnotavit hodie, non heri, ad aeternitatem divinae generationis referens, quod de carnis resurrectione memoratum est, sicut Paulus in Actibus apostolorum ait: Et nos vobis adnuntiamus, quae ad. patres nostros facta, est repromissio, quoniam hanc deus replevit filiis nostris resuscitans dominum Iesum Christum, sicut scriptum est in psalmo secundo: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Sancto igitur spiritu repletus sanctus apostolus, ut illam elideret scaevitatem, ait: Heri et hodie ipse est et in saecula, heri propter aeternitatem, hodie propter corporis susceptionem. Est ergo Christus et est semper; qui enim est, semper est. Christus autem semper est, de quo dicit Moyses: Qui est, misit me. Erat utiqueGabrihel, erat Raphahel, erant angeli, sed semper esse, qui aliquando non fuerint, nequaquam pari ratione dicuntur. Christus autem, sicut legimus, non fuit 'est' et 'non', sed 'est' in illo fuit. Unde vere dei solius est esse, qui semper est. Ergo si et nuncupativum deum non audent dicere et falsum eum dicere maioris est impietatis, superest, ut 'deus verus' sit, veri patris non dissimilis, sed aequalis. Qui cum et iustificet et sanctificet, quos velit, non foris adsumens sed in se habens sanctificandi potestatem, quomodo non est 'deus verus'? Nam apostolus eum utique verum dixit, qui naturaliter deus esset, sicut habes: Quia tunc, inquit, nescientes deum servistis his, qui natura non erant dii, hoc est qui veri dii esse non poterant, quibus hoc naturaliter minime subpetebat. Verum copiose iam deum verum Christum in superioribus libris scripturarum lectionibus adprobavimus. Ergo si Christus, ut edoctum est, 'deus verus' est, quaeramus, qua ratione, cum solum verum deum patrem legunt, a patre filium cupiunt separare. Si dicunt quia 'verus solus deus' pater est, negare non possunt quia et filius 'solus deus veritas' est, quia et Christus veritas est. Numquid veritas vero minor est, cum secundum adpellationem nominum verus plerumque a veritate dicatur, sapiens a sapientia, iustus a iustitia?Hoc nos non sentimus inter patrem et filium, quia et patri nihil deest, quia pater est veritatis, et filius, quia veritas est, aequalis est vero. Ut sciant autem, cum solum legunt, nequaquam esse a patre filium separandum, meminerint in prophetis a deo dictum: Ego extendi caelum solus. Et utique non extendit sine filio pater; ipse enim filius, quia 'sapientia dei' est, dicit: Quando parabat caelum, cum ipso aderam, et Paulus de 'filio' dictum esse confirmat: Initio terram tu fundasti, domine, et opera manuum tuarum sunt caeli. Sive ergo filius caelum fecit, sicut et apostolus voluit intellegi, et ipse utique non sine patre 'caelum solus extendit', sive, ut in Proverbiis habes, deus in sapientia fundavit terram, paravit autem caelos in intellectu, ostenditur quia nec pater solus sine filio caelos fecit nec sine patre filius. Et tamen qui 'caelos extendit', solus dicitur. Quam vero id de filio aperte intellegendum sit, quod 'solus' adpelletur, etsi numquam inscio patre aliquid fecisse credatur, etiam alibi habes, ubi scriptum est: Extendens caelumsolus et ambulans quasi in pavimento super mare. Namque evangelium domini docuit nos quod in mari non pater, sed filius ambulavit, quando Petrus eum rogavit dicens: Domine, iube me venire ad te. Sed etiam prophetia ipsa documento est; sanctus enim Iob adventum domini prophetabat, de quo vere dixit quia magnum cetum erat debellaturus. Et factum est; nam feralem illum cetum, diabolum scilicet, ultimis temporibus venerabili corporis sui passione prostratum perculit et adflixit. Est ergo 'solus et verus deus' filius; haec enim et filio praerogativa defertur. De nullo enim, qui creatus est, proprie dici potest quia 'solus' est. Nam cui inest communitas creaturae, quemadmodum quasi solus potest a ceteris separari? Itaque homo rationabilis videtur inter omnia terrena animantia, sed tamen non est solus rationabilis; scimus enim rationabilia esse et caelestia opera dei, angelos et archangelos rationabiles confitemur. Si ergo angeli rationabiles, non utique solus rationabilis homo dicitur. Sed dicunt solum dici posse solem, quia sol alter non est. — Sed ipse sol habet communia multa cum stellis,quod percurrit caelum, quod aetheriae illius caelestisque substantiae est, quod creatura est, quod inter omnia dei opera conputatur, quod cum omnibus deo 'servit', cum omnibus 'benedicit' deum, cum omnibus 'laudat'. Non ergo solus proprie dicitur, quia nec a ceteris separatur. Itaque cum patris et filii et spiritus sancti divinitati, quae sola non inter omnia, sed super omnia est, nulla possit creatura conferri — ut de spiritu interim adsertio reservetur —, sicut pater dicitur 'solus deus verus', cui nihil sit commune cum ceteris, ita etiam solus est filius imago dei veri, solus ad dexteram patris, solus 'virtus dei atque sapientia'. Solus ergo filius fecit sicut et pater, quia scriptum est: Quaecumque facio, ipse facit. Cum enim unum opus sit patris et fili, bene de patre et filio dicitur, quia deus solus operatus est, unde etiam cum 'creatorem' dicimus, et patrem et filium confitemur. Nam utique cum Paulus diceret: Qui servierunt creaturae potius quam creatori, nec patrem creatorem negavit ex quo omnia nec filium per quem omnia. A quo alienum utique non videtur, quia scriptumest: Qui solus habet inmmortalitatem. Quomodo enim non habet inmortalitatem qui vitam habet in semet ipso? Habet utique in natura, habet in substantia et habet non per gratiam temporalem, sed per 'sempiternam divinitatem'; habet non ex dono quasi servus, sed ex generationis proprietate quasi filius coaeternus et habet sicut pater. Sicut enim pater habet vitam in semet ipso, ita et filio dedit vitam habere in semet ipso. Sicut habet inquit, sic dedit. Didicisti supra, quemadmodum dederit, ne putares esse gratiae largitatem, ubi generationis arcanum est. Cum ergo inter patrem et filium vitae nulla distantia sit, quemadmodum quod 'inmortalitatem solus' habeat pater, filius non habeat aestimari potest? Unde intellegant nec hoc loco a 'solo deo vero' patre filium separandum, quia probare non possunt quod 'solus et verus deus' filius non sit, cum praesertim et hic aut subaudiatur, ut diximus, et Christum verum solum deum esse aut certe aliud ad divinitatem patris et fili, aliud ad incarnationem Christi relatum intellegendum sit, quia non est perfecta cognitio, nisi quae et secundum aeternitatem unigenitum deum verum dei filium Iesum Christum et secundum carnem generatum ex virgine confitetur. Quod alibi hic ipse evangelista nos docuit dicens: Omnis spiritus, qui confitetur IesumChristum in carne venisse, de deo est. Denique quam non alienum sit etiam incarnationis hoc loco intellegere sacramentum, docet nos ipsius series lectionis. Sic enim habes: Pater, venit hora, clarifica filium tuum. Utique cum et horam venisse commemoraret et clarificari petat, quomodo nisi secundum carnis adsumptionem locutum eum convenit aestimari? Nam nec ulla sibi temporum praescripta momenta divinitas habet nec clarificatione indiget lumen aeternum. Ergo in 'solo vero deo' patre et filium dei solum, verum secundum divinitatis intellegimus unitatem et in Iesu Christi nomine, quod ex virgine natus accepit, incarnationis agnoscimus sacramentum. Quod si, cum solum verum deum patrem legunt, filium cupiunt separare, ergo cum de dei fili incarnatione legunt: hic est lapis, qui reprobatus est a vobis aedificantibus, qui factus est in caput anguli, et infra: non est aliud nomen sub caelo datum hominibus, in quo oportet salvos fieri, patrem existimant ab inpertiendae nobis salutis beneficio separandum? Sed neque sine patre salus neque vita aeterna sine filio. Sed adserunt Arriani: 'Si solum verum deum sicut patrem ita et filium dicitis et unius substantiae patrem et filium confitemini, non unum deum, sed duos deos inducitis, quod qui unius substantiae sunt, non unus deus sed duo diividentur esse, sicut duo homines aut duae oves pluresve dicuntur. Homo autem et ovis nec duo homines dicuntur nec duae oves, sed unus homo et una ovis.' Haec Arriani dicunt et hac disputatione versuta simpliciores capere nituntur. Tamen si legamus scripturas divinas, inveniemus pluralitatem magis in ea cadere, quae diversae discretaeque substantiae sunt, hoc est eterousia, idque in Solomonis libris habemus expressum, eo loci scilicet in quo dicit: Tria sunt autem inpossibilia intellegere et quartum quod non agnosco: vestigia aquilae volantis et vias serpentis super petram et semitas navis navigantis et vias viri in iuventute. Utique aquila et navis et serpens unius non sunt generis adque naturae, sed differentis discretaeque substantiae, et tamen tria sunt. Contra se igitur sua esse intellegunt argumenta testimoniis scripturarum. Itaque dicendo patris et fili discretam esse substantiam differentemque deitatem duos utique ipsi deos adserunt. Nos autem, cum et patrem confitemur et filium, adserendo tamen unius esse deitatis, non duos deos, sed unum deum dicimus. Et hoc dominicis eloquiis adprobamus, quia ibi plures sunt, ubi aut naturae aut voluntatum et operationum est differentia. Denique — ut suis sibi testimoniis revincantur —, duo homines dicuntur, quia, licet unius naturae sint iure nascendi, tamen et tempore et cogitatione et opere et loco distant. Et ideo nonpotest unus homo dici in significatione et numero duorum, quia non est unitas, ubi est diversitas. Unus autem deus cum dicitur, et patris ac fili et spiritus sancti gloria et plenitudo signatur. Denique tanta veritas unitatis est, ut etiam, quando natura sola generationis aut carnis significatur humanae, et unus homo de multis dicatur, sicut habes: Dominus mihi adiutor, non timebo, quid faciat mihi homo, id est non una persona hominis, sed una caro et una fragilitas generationis humanae. Et addidit: Bonum est sperare in domino quam sperare in homine. Nec hic utique specialem hominem, sed generalem condicionem designavit. Denique statim subiecit de pluribus: Bonum est confidere in domino quam sperare in principibus. Sed ubi 'homo' dicitur, naturae interdum, ut supra diximus, communis inter omnes unitas significatur, ubi 'principes', variarum quaedam differentia potestatum est. Sed inter homines aut in hominibus unius alicuius rei unitas est, aut caritatis aut cupiditatis aut carnis aut devotionis et fidei. Generalis autem unitas, et quae in se secundum divinitatis gloriam conplectatur omnia, solius est patris et fili et spiritus sancti. Unde et dominus, cum diversitatem inter se hominum designaret, qui nihil habent inter se, quo possint ad unitatem individuae substantiae pervenire: In lege vestra, inquit, scriptum est quia duorum ho-minum testimonium verum est. Et cum praemisisset duorum hominum testimonium verum est, ubi venit ad suum et patris testimonium, non dixit 'verum est testimonium nostrum, quia duorum deorum testimonium est', sed: Ego, inquit, sum qui testimonium perhibeo de me ipso, et testimonium perhibet de me, qui misit me, pater. Supra quoque similiter ait: Et si iudico ego, iudicium meum verum est, quia solus non sum, sed ego et qui me misit pater. Itaque et infra et supra et patrem signavit et filium nec pluralitatem admiscuit nec divinae unitatem substantiae separavit. Evidens est igitur quia, quod unius est substantiae, separari non potest, etiamsi non sit singularitatis, sed unitatis. Singularitatem dico, quae graece monotes dicitur. Singularitas ad personam pertinet, unitas ad naturam. Ea vero quae diversae substantiae sunt, non solum unum, sed etiam plura dici solere, licet iam et prophetico claruerit testimonio, expressius tamen ipse apostolus declaravit dicens: Nam et si sunt, qui dicantur dii, sive in caelo sive in terra. Vides igitur, quia hii, qui ex diversis substantiis sunt et non ex unius veritate naturae, adpellantur dii. Pater autem et filius, quia unius substantiae sunt, non duo dii, sed unus deus pater, ex quo omnia, et unus dominus Iesus, per quem omnia. Unus inquit deus pater et unus dominus Iesus, et supra unus deus, non duo, et infraunus dominus, non duo. Pluralitas ergo excluditur, non unitas sequestratur. Sed quemadmodum, cum legimus 'dominum Iesum', nec patrem — ut supra diximus — a dominationis iure secernimus quod ei commune cum filio est, ita cum legimus solum verum deum patrem, nec filium a solius veri dei iure possumus separare, quod ei commune cum patre est. Aut dicant, quid aliud sentiant, quid arbitrentur, cum legimus: Dominum deum tuum adorabis et illi soli servies, utrum Christum non adorandum et Christo non existiment serviendum. Quod si illa, quae adoravit eum, Chananea impetrare meruit, quod poposcit, et Paulus apostolus, qui 'servum' se Christi prima scriptorum suorum praefatione profitetur, apostolus esse meruit non ab hominibus neque per hominem, sed per Iesum Christum, dicant, quid arbitrentur sequendum, utrum cum Arrio mallint sibi societatem esse perfidiae, ut solum et verum deum Christum negando ostendant quia nec adorandum eum nec serviendum ei iudicent, an vero consortium mallint habere cum Paulo, qui serviendo atque adorando etiam Christum utique solum verum deum voce adfectuque non diffitebatur, quem pio servitio fatebatur. Quod si qui dicet quoniam deum patrem adorat et filius, quia scriptum est: Vos adoratis, quod nescitis, nos adoramus, quod scimus, consideret, quando et apud quem et cuius suscepto loquatur adfectu. Denique et in superioribus non inmerito praemissum est quia Iesus ex itinere fatigatus sedebat et a Samaritana bibere postulabat, quia secundum carnem hominis loquebatur; nam secundum divinitatem nec fatigari poterat nec sitire. Deinde cum Samaritana quasi 'Iudaeum' adpellaret et 'prophetam' putaret, quasi Iudaeus, qui spiritaliter mysteria legis doceret, respondit ei: Vos adoratis, quod nescitis, nos adoramus, quod scimus. Nos inquit, hoc est: se hominibus copulavit. Quo autem nisi secundum carnem hominibus copulatur? Et ut ostenderet quia secundum incarnationem responderat, addidit: Quia salus exIudaeis est. Sed statim post hoc sequestravit hominis adfectum dicens: Veniet, inquit, hora, et nunc est, quando veriadoratores adorabunt patrem. Non dixit 'adorabimus', quod utique dixisset, si consortium nostri subiret obsequii. Verum cum legerimus quia magi adoraverunt eum, intellegere debemus quia non potest per eandem naturam et adorare quasi servus et adorari quasi dominus, sed potius quia ut homo inter homines adorare dicitur et quasi dominus a famulis adoratur. Multa ergo secundum incarnationis legimus et credimus sacramentum, sed in ipsa naturae humanae adfectione maiestatem licet spectare divinam. 'Fatigatur ex itinere Iesus', ut 'reficiat' fatigatos, 'petit bibere' daturus, 'esurit' cibum salutis esurientibus traditurus, moritur vivificaturus, sepelitur resurrecturus, tremulo pendet in ligno confirmaturus trementes, caelum caligine obducit, ut inluminet, terras tremefacit, ut solidet, maria conturbat, ut mitiget, reserat tumulos mortuorum, ut ostendat domicilia esse vivorum, creatur ex virgine, ut ex deo natus esse credatur, nescire se simulat, ut scire faciat nescientes, adorare quasi Iudaeus dicitur, ut quasi verus dei filius adoretur. 'Quomodo' inquiunt 'filius dei solus verus deus potest esse similis patri, cum ipse dixerit filiis Zebedei: Calicem quidem meum bibetis, sedere autem ad dexteram meam vel ad sinistram non est meum dare vobis, sed quibus paratum est a patre meo?' Hoc igitur vestrum divinae, ut vultis, inaequalitatis est argumentum, cum in eo magis venerari domini clementiam, adorare gratiam deberetis, si tamen 'virtutis atque sapientiae dei' profunda secreta possitis advertere. atque sapientiae Considerate enim quae cum filiis et pro filiis petat. Mater est utique, cui pro filiorum honore sollicitae inmoderatior quidem, sed tamen ignoscenda mensura votorum est, atque mater aetate longaeva, studio religiosa, solacio destituta, quae tunc temporis, quando vel iuvanda vel alenda foret validae prolis auxilio, abesse sibi liberos patiebatur et voluptati suae mercedem sequentium Christum praetulerat filiorum. Qui prima vocevocati a domino, ut legimus, relictis retibus et patre secuti sunt eum. Haec igitur studio maternae sedulitatis indulgentior obsecrabat salvatorem dicens: Dic ut sedeant hi duo filii mei unus ad dexteram tuam et alter ad sinistram in regno tuo. Etsi error, pietatis tamen error est; nesciunt enim viscera materna patientiam. Etsi voti avara, tamen veniabilis cupiditas, quae non pecuniae est avida, sed gratiae. Nec inverecunda petitio, quae non sibi, sed liberis consulebat. Matrem considerate, matrem cogitate! Sed nihil mirum, si vilis vobis videtur circa filios adfectus parentum, qui etiam omnipotentis patris vilem putatis esse circa unigenitum filium caritatem. Dominus caeli atque terrarum verecundabatur — ut secundum adsumptionem carnis et virtutes animae loquar —, verecundabatur, inquam, et ut ipsius verbo utar, confundebatur matri pro filiis postulanti etiam suae sedis consortium denegare. Vos aeterni dei filium proprium interdum pro ministerio stare contenditis, interdum famulatorium, hoc est non ex maiestatis unitate, sed ex patris praeceptione vultis eius esse consessum, et negatis hoc deo vero dei filio, quod ille hominibus aperte noluit denegare. Considerabat enim matris dilectionem, quae filiorum mercede grandaevam solabatur senectam etdesideriis licet fessa maternis carissimorum pignorum tolerabat absentiam. Considerate etiam feminam, hoc est sexum fragiliorem, quem dominus propria nondum confirmaverat passione. Considerate, inquam, Evae illius primae mulieris heredem, transfusa in omnes inmoderatae cupiditatis successione labentem, quam dominus adhuc proprio sanguine non redemerat, nondum inolitam adfectibus omnium divini contra fas honoris adpetentiam suo Iesus cruore diluerat. Hereditario mulier delinquebat errore. Et quid mirum, si mater pro filiorum suorum, quod est tolerabilius quam pro se, quando etiam apostoli ipsi inter se, sicut legimus, de sui praelatione certabant? Non debuit igitur medicus omnium destitutam matrem et aegram adhuc mente pudoris convicio sauciare, ne postulato sibi superbius denegato quasi inmoderatae petitionis damnata maereret. Denique dominus, qui honorandam sciret esse pietatem, non mulieri, sed filiis eius respondit dicens: Potestis bibere calicem, quem ego bibiturus sum? Dicentibus autem illis possumus at illis Iesus: Calicem quidem meum bibetis,sedere autem ad dexteram meam vel ad sinistram non est meum dare vobis, sed quibus paratum est a patre meo. Quam patiens et clemens dominus, quam alta sapientia et bona caritas! Volens enim ostendere quia non perfunctoriam rem aliquam discipuli postularent, sed eam, quam impetrare non possent, praerogativam eius paternae honorificentiae reservavit, non metuens, ne quid iuri proprio derogaret, qui non rapinam arbitratus est esse se aequalem deo. Simul diligens discipulos, qui — sicut habes — usque in finem dilexit eos, noluit his, quos diligeret, videri quod peterent denegasse sanctus et bonus, qui mallet aliquid dissimulare de iure quam de caritate deponere. Caritas enim patiens est, benigna est, non aemulatur, non inflatur, non quaerit quae sua sunt. Denique ut agnoscatis non infirmitatis, sed indulgentiae esse, quia dixit non est meum dare vobis, ubi sine matre filii Zebedei rogant, nihil de patre dixit. Sic enim habes: Non est meum dare vobis, sed quibus paratum est; ita Marcus evangelista posuit. Ubi vero mater pro filiis rogat, hoc est secundum Matthaeum, non est, inquit, meum dare vobis, sed quibus paratum est a patre meo. Hic addidit a patre meo, quia maiorem indulgentiam maternus poscebat adfectus. Quod si putant dicendo quibus paratum est a patre meo quia aut patri plus tribuit aut sibi aliquid derogavit, dicant, utrum et illic putent patri aliquid derogatum, quia dixit in evangelio filius de patre: Pater non iudicat quem-quam. Quod si sacrilegum putamus credere, quia pater ita iudicium detulit filio, ut ipse non habeat — habet enim nec potest amittere, quod naturaliter habet divina maiestas —, sacrilegum utique aestimare debemus quia non potest filius dare, quidquid aut homines mereri possunt aut quaevis accipere creatura, praesertim cum ipse dixerit: Ego ad patrem vado, et quodcumque ab eo petieritis in nomine meo, hoc faciam. Si enim, quod pater dare potest, filius non potest, mentita est ergo veritas, et non potest facere, quidquid in nomine eius pater fuerit obsecratus. Nec enim ideo dixit quibus paratum est a patre meo, ut tantummodo a patre poscant; nam omnia, quaecumque a patre fuerint postulata, se donare memoravit. Denique non dixit 'quodcumque a me petieritis, hoc faciam', sed: Quodcumque ab eo petieritis in nomine meo, hoc faciam. Quaero nunc, utrum possibile aliquid humanae condicioni aut alicui creaturae an inpossibile putent a Zebedei coniuge et filiis postulatum. Si possibile, quomodo ad sinistram suam vel ad dexteram inpertiendae apostolis sedis non habuit potestatem, qui omnia fecit esse, quae non erant? Aut quomodo non poterat iudicare de meritis hominum, cui pater dedit omne iudicium? Notum est, quemadmodum dederit; nam quomodo quasi indigens accepit filius, qui omnia creavit ex nihilo? Quorum igitur naturas fecerat,eorum iudicium non habebat? 'Dedit autem pater omne iudicium', ut omnes, inquit, honorificent filium, sicut honorificant patrem. Non igitur potentia fili, sed cognitio nostra profecit; neque enim aliquid ad substantiam eius accedit, sed ad nostram utilitatem, quod a nobis cognoscitur, ut 'cognoscendo dei filium vitam habeamus aeternam'. Cum autem in cognitione fili dei honor illius, noster autem, non illius, sit profectus, si quis putat quia 'dei virtus' illo honore cumulatur, necesse est etiam deum patrem credat posse cumulari, quia et ipse per cognitionem nostram clarificatur sicut filius, iuxta quod scriptum est dicente filio: Ego te clarificavi super terram. Ergo si possibile aliquid erat, quod petebatur, in potestate utique fili fuit. Sed tamen ostendant, qui possibile putant, quis de hominibus aut ceteris creaturis ad dexteram aut ad sinistram dei sedeat. Pater enim dicit filio: Sede ad dexteram meam. Itaque si quis ad dexteram filio sedet, inter ipsum utique et patrem, ut humano usu loquamur, filius medius repperitur. Non ergo possibile homini aliquid petebatur. Sed noluit dicere quod homines secum sedere non possent, siquidem divinam suam gloriam celare, priusquam resurgeret, non divulgare cupiebat. Nam et supra cum inter famulos suos Moysen et Helian apparuisset in gloria, monuerat discipulos, ne cui dicerent quod vidissent. Itaque si possibile non erat hominibus vel creaturis ceteris hoc mereri, non debet videri filius minus posse, quia non dedit apostolis, quod nec pater hominibus vel creaturis dedit. Aut dicant, cui horum dederit pater. Non utique angelis, de quibus scriptura dicit quia omnes angeli stabant in circuitu sedis; denique et Gabrihel stare se dixit, sicut habes: Ego sum Gabrihel, qui adsto ante dominum. Non ergo angelis, non senioribus, qui 'adorant sedentem'. Illi enim non supra sedem maiestatis sedent, sed ut dixit scriptura, in circuitu sedis. Sedes enim aliae viginti et quattuor sunt, ut habes in Apocalypsi Iohannis: Et supra sedes viginti quattuor seniores sedentes. In evangelio quoque ipse dominus dicit: Cum sederit filius hominis in sede maiestatis suae, sedebitis et ipsi super sedes duodecim iudicantes duodecim tribus Istrahel. Non ergo sedis suae dixit apostolis dari posse consortium, sed alias illas sedes esse duodecim, quas tamen non pro corporali consessu, sed pro successu spiritalis gratiae aestimare debemus. Denique in libro Regnorum dixit Michaeas propheta: Vidi dominum deum Istrahel sedentem super thronum suum, et omnis militia caeli stabat circa eum ad dexteram eius et ad sinistram. Quomodo igitur stan- tibus angelis ad dexteram vel ad sinistram domini dei, stante omni militia caelesti, sedebunt homines ad dexteram dei vel ad sinistram, quibus pro virtutis praemio angelorum similitudo promittitur, sicut dicit dominus: Eritis sicut angeli in caelo? Sicut angeli, inquit, non 'plus quam angeli'. Si ergo nihil plus dedit pater quam filius, nihil utique minus dedit filius quam pater. Nihil igitur minus potest filius quam pater. Ponite tamen possibile impetratu hominibus quod posceretur; quid est quod ait: Sedere autem ad dexteram meam vel ad sinistram non est meum dare vobis? Quid est meum? Supra dixit: Calicem quidem meum bibetis, et infra posuit: Non est meum dare vobis. Et supra meum et infra meum dixit nec inmutavit. Ergo superiora docent, propter quid dixerit meum. Rogatus enim a muliere quasi homo, ut ad dexteram vel ad sinistram suam filios eius sedere pateretur, quia illa quasi hominem rogaverat, et dominus quasi tantummodo homo de sua passione respondit: Potestis bibere calicem,quem ego bibiturus sum? Itaque quia secundum carnem de passione sui corporis loquebatur, demonstrare voluit quod secundum carnem quidem subeundae passionis nobis exemplum ac similitudinem derelinqueret, secundum humanam autem condicionem sedis supernae consortia non donaret. Hoc est enim quod dixit non est meum, sicut alibi: Mea doctrina non est mea; non est enim, inquit, secundum carnem mea, quia quae divina sunt, non sunt carnis eloquia. Indulgentiam autem suam circa discipulos, quos diligeret, quam expresse revelavit praemittens: Calicem quidem meum bibetis! Etenim quia non debebat id dare, quod petierant, aliud proposuit, ut prius commemoraret, quid his tribueret, quam quid negaret, quo magis aequitatem sibi petitionis quam studium dominicae liberalitatis intellegerent defuisse. Calicem quidem, inquit, meum bibetis, hoc est: 'passionem quidem, quae carnis meae est, non negabo; quod enim humanae adsumptionis habeo, potestis imitari. Donavi vobis victoriam passionis, hereditatem crucis. Sedere autem ad dexteram meam vel ad sinistram non est meum dare vobis'. Non dixit 'non est meum dare' sed non est meum dare vobis, hoc est non sibi potestatem deesse adserens, sed meritum creaturis. Accipe aliter: Non est meum dare vobis, quod est: 'Non est meum, qui veni humilitatem docere, non est meum, qui veni non ministrari sed ministrare, non est meum, qui iustitiam servo, non gratiam.' Denique et ad patremreferens addidit: quibus paratum est, ut ostenderet patremquoque non petitionibus deferre solere, sed meritis, quia deus personarum acceptor non est. Unde et apostolus ait: Quos praescivit et praedestinavit. Non enim ante praedestinavit quam praesciret, sed quorum merita praescivit, eorum praemia praedestinavit. Iure igitur repraehenditur mulier, quae et inpossibilia et speciali quodam privilegio ab eo domino postulavit, qui ea, quae sanctis iudicavit esse donanda, non duobus apostolis, sed omnibus discipulis etiam sine cuiusquam precatione voluntaria sui largitate contulerit, sicut scriptum est: Duodecim vos sedebitis super sedes iudicantes duodecim tribus Istrahel. Ergo etiamsi possibile putemus postulatum fuisse, calumniae locus non est. Tamen cum legerim seraphin stare, quomodo possum quod homines ad dexteram vel ad sinistram filio dei sedeant arbitrari? 'Supra cherubin' dominus sedet, sicut habes: Qui sedes super cherubin, appare. Quomodo apostoli super cherubin sedebunt? Et hoc tamen colligo non ex meo ingenio, sed ex dominicae vocis oraculo. Ipse enim dominus in posterioribus apostolos commendans patri ait: Pater, quos dedisti mihi, volo, ut ubi ego sum, et illi sint mecum. Utique si iudicasset quia divinam sedem pater hominibus daret, dixisset: 'Volo, ut ubi ego sedeo, et illi sedeant mecum.' Sed volo inquit, ut sint mecum, non 'utsedeant mecum', et ubi ego, non 'quomodo ego'. Deinde sequitur: Ut videant claritatem meam. Nec hic dixit: 'Ut habeant claritatem meam' sed ut videant. Servus enim videt, dominus possidet, sicut et David docuit dicens: Ut videam voluntatem domini, et ipse dominus in evangelio revelavit adserens: Beati mundo corde, ipsi enim deum videbunt. Videbunt, inquit, non 'super cherubin cum deo sedebunt'. Desinant ergo viliora secundum divinitatem aestimare de dei filio, ne viliora quoque de patre aestiment. Qui enim male crediderit de filio, non potest bene sentire de patre, qui male crediderit de spiritu, non potest bene sentire de filio. Ubi enim una dignitas, una gloria, una caritas, una maiestas est, in commune derogatur, quidquid in aliquo putaveris derogandum; iam enim non erit 'plenitudo', quam discernas et dividas in aliquas portiones. Existunt tamen, imperator auguste, qui hanc divinae unitatem substantiae negare cupientes extenuarestudeant patris et fili caritatem, quia scriptum est: Et dilexisti eos, sicut et me dilexisti. Quod cum dicunt, quid aliud agunt, nisi inter dei filium et homines aequalitatem quandam conparationis inducant? Numquid sic diligi possunt a deo homines quemadmodum filius 'in quo conplacuit pater'? Ille per se conplacet, nos per ipsum. In quibus enim deus filium suum 'ad imaginem suam' cernit, eos 'per filium adsciscit in gratiam filiorum', ut quemadmodum per imaginem ad imaginem sumus, sic per generationem fili in 'adoptionem' vocemur. Alius igitur naturae amor sempiternus, alius gratiae. Aut si ex verbis faciunt quaestionem, quia scriptum est et dilexisti eos, sicut et me dilexisti, et conparationem factam putant, ergo et illud conparative dictum putant: Estote misericordes, sicut et pater vester, qui est in caelis, et alibi: Estote perfecti, sicut et pater meus, qui in caelis est, perfectus est? Quod si ille secundum plenitudinem maiestatis suae perfectus est, nos autem perfecti secundum virtutis accedentis profectum, etiam filius diligitur a patre secundum semper manentis plenitudinem caritatis, in nobis autem caritatem dei virtutis emeretur profectus. Vides igitur, quam gratiam deus dederit hominibus, et tu patris et fili vis dis-solvere naturalem et individuam caritatem, et tu verba adhuc discutis, ubi unitatem maiestatis advertis? Vide, totum hunc locum ex cuius adfectu loquatur. Habes enim dicentem ipsum: Clarifica me, pater, claritate ea, quam habui, priusquam mundus esset, apud te. Vide quia ex primi hominis loquatur adfectu, quia ea nobis petitione deposcat quae ante peccatum in paradiso homini meminerit esse collata, ut et latroni reformationem pollicens veteris claritatis in ipsa situs passione memoravit: Amen amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso. Haec est 'ante mundum' claritas. Mundum autem pro hominibus dixit, sicut habes: Ecce totus mundus post eum abit, et alibi: Et cognoscat hic mundus quia tu me misisti. Et tamen ut scires 'magnum deum' et 'salvatorem' et omnipotentem dei filium, indicium suae maiestatis admiscuit dicendo: Et mea omnia tua sunt et tua mea. Omnia habet, et tu 'missum esse' ad iniuriam derivas? Qui si 'secundum carnem' non accipis 'missum', ut apostolus dixit, et ex verbo simplici praeiudicium struis, quo dicas inferiores a superioribus mitti solere, quid ad illa respondes, quod filius ad homines missus est? Nam si minorem putas eum qui mittitur, eo videlicet a quo mittitur, disce quia et minor maiorem misit et maiores ad minores missi sunt. Nam et Tobias Raphahel archangelum misit et angelus ad Balaam missus est et dei filius ad Iudaeos. Numquid ergo minor etiam Iudaeis dei filius, ad quos mittebatur? De ipso enim scriptum est: Novissime autem misit illis filium suum unicum. Et vide quia ante servos, postea filium nominavit, ut scias quia dei filius unigenitus secundum divinitatis potentiam nec nomen habet nec consortium commune cum servis. 'Reverendus' mittitur, non cum famulis conferendus. Et bene addidit 'meum', ut non unus de multis nec degeneris naturae aut minoris aliqui potestatis, sed 'verus a vero' et paternae imago venisse substantiae crederetur. Esto tamen, minor sit qui mittitur eo a quo mittitur: ergo et Pilato minor Christus, quoniam Pilatus eum misit ad Herodem? Sed sermo non praeiudicat potestati; scriptura quem missum dicit a patre, missum dicit a praeside. Unde si sobrie de dei filio, quae digna sunt, opinemur, ideo missum intellegere debemus, quia ex illo inconpraehensibili inenarrabilique secreto maiestatis profundae dedit se conpraehendendum pro captunostro mentibus nostris dei verbum, non solum cum 'se exinaniret', sed etiam cum habitaret in nobis, sicut scriptum est: Quoniam inhabitabo in illis. Denique et alibi habes quia deus dixit: Venite, descendamus et confundamus linguas eorum. Non enim deus de loco aliquando decedit, qui ait: Ego caelum et terram conpleo, sed in eo descendere videtur, si nostros dei verbum penetret adfectus, sicut dixit propheta: Parate viam domino, rectas facite semitas eius, ut quemadmodum ipse promisit, 'veniens cum patre apud nos faciat mansionem.' Evidens est igitur, quomodo veniat. Unde et evidens est, quomodo dominum dicat, quem patrem novit. Ait enim: Confiteor tibi, pater, domine caeli et terrae. Ante patrem dixit sapientia suum, postea creaturae dominum nuncupavit. Itaque dominatum non esse, ubi vera progenies est, ipse dominus ostendit in evangelio suo dicens: Quid vobis videtur de Christo? Cuius filius est? Dicunt ei: David. Ait illis Iesus: Quomodo ergo David in spiritu vocat eum dominum, dicens: Dixit dominus domino meo: Sede a dextris meis? Et addidit: Si ergo David in spiritu vocat eum dominum, quomodo filius eius est? Et nemo poterat ei respondere verbum. O quam caute propter Hemiarrios etiam in hoc testimonio dominus fidei prospexit! Non enim dixit 'vocat eum spiritus dominum', sed quia David dixit in spiritu, ut cuius secundum carnem filius est, David scilicet, eius etiam secundum divinitatem et deus et dominus crederetur. Vides igitur quia nomen pietatis et domini discretum est? Et bene dominus suum quidem patrem, caeli autem et terrae dominum praedicavit, ut tu, cum legis et 'patrem' et 'dominum', intellegas patrem fili et dominum creaturae. In alio praerogativa naturae est, in alio auctoritas potestatis. Formam enim servi accipiens eo utique dominum vocat, quo servitutem suscepit, aequalis in dei forma, servus in corporis; servitus enim carnis, dominatus autem divinitatis est. Unde et apostolus ait: Deus domini nostri Iesu Christi, pater gloriae, hoc est 'deum' adsumptionis humanae adserens, 'patrem' autem gloriae. Non enim duos filios habuit deus, Christum et gloriam, minime. Ergo si unus dei filius Christus, utique Christus est gloria. Quid autem ei derogas, qui patris gloria est? Si ergo et filius gloriaest et pater gloria, quia pater gloriae non potest aliud esse quam gloria, non divisio gloriarum, sed una est gloria. Itaque ad proprietatem naturae gloria refertur, dominatus adsuscepti corporis servitutem. Si enim caro etiam animae iusti subdita est, sicut scriptum est: Castigo corpus meum et servituti redigo, quanto magis subiecta est divinitati, de qua dicitur: Quoniam universa serviunt tibi! Una autem quaestione et Sabellianos et Fotinianos et Arrianos dominus exclusit. Nam cum 'dominum' cum 'domino' dicit, Sabellianus excluditur, qui eundem patrem vult esse quem filium. Excluditur Fotinus, qui 'secundum carnem iudicat', quia 'dominus' David regis non poterat esse, nisi qui deus est. Scriptum est enim: Dominum deum tuum adorabis et ipsi soli servies. Numquid contra legem propheta sentiret, qui sub lege regnaret? Excluditur Arrius, quia filium sedere audit ad dexteram patris, ut, si ex usu argumentetur humano, ipse se perimat et venenum sacrilegae disputationis suae in se refundat, ut dum inaequalitatem patris et fili ex consuetudine hominum interpraetatur, in utroque a vero devius, eum praeferat, cui derogat, confessurus priorem, quem audit ad dexteram. Excluditur etiam Manichaeus. Non enim negat esse se 'David filium secundum carnem', utpote qui clamantibus caecis Iesu, fili David, miserere nobis et delectatus est fideet stetit et curavit eos. Sed negat hoc suae esse aeternitatis, si David solius filius a perfidis nominetur. Nam filius dei est contra Hebionem, filius David est contra Manichaeos, filius dei est contra Fotinum, filius David est contra Marcionem, filius dei est contra Paulum Samosatenum, filius David est contra Valentinum, filius dei est contra Arrium atque Sabellium, gentilis erroris heredes, dominus David est contra Iudaeos, qui dei filium in carne cernentes hominem tantummodo impio furore credebant. Sed ecclesiastica fide et dei patris et David idem atque unus est filius, quia incarnationis dei mysterium universae salus est creaturae, secundum quod scriptum est: Ut sine deo pro omnibus gustaret mortem, id est quod creatura omnis sine passione aliqua divinitatis dominici sanguinis redimenda sit praetio, ut et alibi habet: Omnis creatura liberabitur a servitute corruptionis. Aliud igitur est secundum divinam substantiam, aliud secundum susceptionem carnis filium nominari. Nam et secundum generationem divinam deo patri 'aequalis est' filius et secundum susceptionem corporis deo patri servus est, quia formam servi, inquit, 'accepit'; unus tamen atque idem est filius.Contra autem sancto patriarchae David secundum gloriam suam 'dominus' est, secundum corporalis successionis seriem filius est, non deficiens a se, sed nostrae ius sibi adoptionis adquirens. Nec solum ex genere David servitutem suscepit in persona hominis, sed etiam ex nomine, sicut habes: Inveni David servum meum, et alibi: Ecce ego mittam ad vos servum meum, Oriens nomen est ei. Et ipse filius ait: Sic dicit dominus, qui finxit me servum ex utero sibi, et dixit mihi: Magnum tibi est vocari puerum meum. Ecce posui te in testamentum generis mei in lucem gentium, ut sis in salutem usque ad extremum terrae. Cui hoc dicitur nisi Christo, qui cum in forma dei esset, exinanivit se et formam servi accepit? Quid est in dei forma nisi in 'divinitatis plenitudine'? Disce ergo, quid sit 'formam servi accepit', id est plenitudinem perfectionis humanae, plenitudinem oboedientiae. Ideoque dicit in psalmo tricesimo: Statuisti in loco spatioso pedes meos; super omnes inimicos meos factus sum obprobrium; inlustra faciem tuam super servum tuum. Servus dictus est homo, in quo 'unctus' est, servus homo, in quo 'sanctificatus'est, servus homo, in quo 'creatus' est, in quo 'factus est sub lege', 'factus ex virgine' est. Et ut de conpendio dicam, servus dictus est, in quo matrem habet, sicut scriptum est: O domine, ego servus tuus, ego servus tuus et filius ancillae tuae. Quis nimis humiliatus est nisi Christus, qui venit, ut omnes liberaret per oboedientiam? Sicut enim per inoboedientiam unius hominis peccatores constituti sunt plurimi, ita et per unius oboedientiam iusti constituentur multi. Quis 'calicem salutaris accepit', Christus princeps sacerdotum an David, qui neque sacerdotium habuit nec passionem subiit? Qui 'sacrificavit hostiam laudis'? Sed si hoc parum est, accipe aliud: Custodi animam meam, quoniam sanctus sum. Numquid de se hoc David diceret? Sed ille dicit, qui ait: Non derelinques animam meam in infernum nec dabis sanctum tuum videre corruptionem. Idem ergo utrumque dicit et addidit: Salvum fac servum tuum, et infra: Da potestatem puero tuo et filio ancillae tuae, et alibi id est in Ezechiel: Et suscitabo pastorem super eos unum, et reget eos servus meus David, et erit eorum pastor, et ego dominus ero illis in deum etDavid in medio eorum princeps. Utique David iam defunctus erat, filius Iesse. De Christo itaque dicit, qui propter nos filius ancillae factus est secundum formam hominis. Nam secundum divinam generationem non matrem habet, sed patrem, nec corporalis 'ventris est fructus', sed sempiterna dei virtus. Ergo etiam illud cum legimus quia dixit dominus: Tempus meum nondum inpletum est, et: Adhuc modicum tempus vobiscum sum et vado ad eum qui me misit, et: Clarificatus est filius hominis, ad incarnationis sacramentum referre debemus. Cum autem legimus: Et deus clarificatus est in eo et deus clarificavit eum, quid ibi est quaestionis, ubi et filius clarificatur a patre et pater clarificatur a filio? Denique ut fidem unitatis et copulam trinitatis aperiret, etiam ab spiritu clarificandum esse se dixit, sicut habes: Ille de meo accipiet et clarificabit me. Clarificat ergo dei filium etiam spiritus sanctus. Quomodo igitur ipse dixit: Si ego clarificavero me ipsum, claritas mea nihil est? Ergo nihil est claritas fili? Sacrilegum est dicere,nisi referas ad carnem, quia ex persona hominis filius loquebatur, eo quod conparatione divinitatis nulla carnis est claritas. Desinant igitur impie obicere quod in suam perfidiam retorquetur. Scriptum est enim — non nego —: Nunc clarificatus est filius hominis. Sed videant, quid adiectum sit: Clarificatus est filius hominis, videant etiam quid sequatur: Et deus clarificatus est in eo. Ego excusationem habeo de filio 'hominis', ille de patre non habet, quia pater non suscepit carnem. Excusationem habeo et non utor, ille non habet et calumniatur. Aut simpliciter me patiatur intellegere aut ad carnem referre, quae carnis sunt. Pia mens, quae leguntur, secundum carnem divinitatemque distinguit, sacrilega confundit et ad divinitatis detorquet iniuriam, quidquid secundum humilitatem carnis est dictum. Quin etiam more iudaico etiam falsi et inpudentes interpraetes Arriani verborum sunt divinorum dicentes usque adeo aliam patris aliam fili aliam sancti esse spiritus potestatem, ut scriptum sit: Ite, docete omnes gentes baptizantes eos in nomine patris et fili et spiritus sancti, et ex ver-borum ordine differentiam divinae faciunt potestatis. Ego autem, licet hoc ipsum testimonium in superioribus libris pro unitate adseruerim maiestatis ac nominis, tamen si hinc faciunt quaestionem, possum testimoniis adserere scripturarum in plerisque locis prius filium nominatum, postea patrem dictum. Numquid igitur, quia fili significatio ante praemissa est, verborum — ut Arriani volunt — praeiudicio pater secundus a filio est? Absit, inquam, absit! Nescit hunc ordinem fides, nescit discretum patris et fili honorem. Non legi, non audivi, nec aliquem in deo invenio gradum. Nusquam secundum, nusquam tertium deum legi. 'Primum' legi, 'primum' ac 'solum' audivi. Si ordinis exigimus superstitionem, nec ad dexteram patris sedere filius debet, nec 'primum' se et principium debuit dicere. Male ergo evangelista, quia prius a verbo quam a deo coepit dicens: In principio erat verbum et verbum erat apud deum. Etenim iuxta humani ritus ordinem prius patrem debuit nominare. Nescivit etiam apostolus ordinem, qui ait: Paulus, servus Christi Iesu, vocatus apostolus, segregatus in evangelium dei, et alibi: Gratia domini nostri Iesu Christi et caritas dei et communicatio spiritus sancti. Si verborum sequamur ordinem, inprimo filium posuit, in secundo patrem. Sed verborum ordo saepe mutatur, et ideo non debes vel de ordine vel de gradu patri deo et filio eius facere quaestionem, cum secundum divinitatem divisio nulla sit unitatis. Ad extremum, ut Christianos se non esse manifestent, negant in Christum esse credendum dicentes scriptum esse: Qui in me credit, non credit in me, sed in eum, qui me misit. Hanc ego expectabam confessionem. Quid me quibusdam ambagibus ludebatis? Sciebam mihi adversus gentiles esse contentionem. Sed illi convertuntur, vos non convertimini. Illi si credant, salvum est sacramentum, vos perdidistis acceptum aut nec coeptum fortasse, sed fictum. 'Scriptum est, inquiunt: Qui in me credit, non credit in me, sed in eum, qui me misit.' — Sed videte quid sequatur, et videte sic, quemadmodum se dei filius vult videri! Sequitur enim: Et qui videt me, videt eum, qui me misit, hoc est quia pater videtur in filio. Exposuit igitur, quidquid ante praemisit, quia ille credit in filium, qui confitetur patrem. Nam qui filium nescit, nec patrem novit; omnis enim, qui negat filium, nec patrem habet; qui confitetur filium, et filium et patrem habet. Quid est ergo non credit in me? — 'Non in id', inquit, 'quod corporaliter cernitis, non in hominem tantummodo, quem videtis'. Non enim in hominem tantummodo credendum adseruit, sed ut credas quia Iesus Christus ipse est et dei filius et homo. Propter quod et utrumque ait: A me ipso non veni, et alibi: Ego sum principium, quod loquor vobis. Quasi homo a se non venit, quasi dei filius non ex homine principium habet, sed 'sum, inquit, ipse principium quod loquor vobis, neque humana, sed divina sunt, quae locutus sum'. Neque enim fas est credere quod negaverit in se esse credendum, cum ipse dixerit: Ut omnis qui credit in me, in tenebris non maneat, et alibi: Haec est enim voluntas patris mei, qui me misit, ut omnis, qui videt filium et credit in eum, habeat vitam aeternam, et alibi: Credite in deum, et in me credite. Nemo ergo filium sine patre accipiat, quiafilium legimus. Habet patrem filius, sed non temporalem, non ex passione, non ex conceptione, non ex gratia. Generationem legi, non legi conceptionem. Et pater dicit genui, non dicit 'creavi', et filius non creatorem suum deum secundum aeternitatem divinae generationis, sed patrem nominat. Se quoque nunc ex persona hominis, nunc in dei maiestate significat, nunc unitatem sibi divinitatis cum deo patre vindicans, nunc fragilitatem humanae carnis adsumens, nunc 'doctrinam suam se non habere', nunc 'voluntatem suam se non quaerere' nunc 'testimonium suum verum non esse', nunc 'verum esse' significans. Nam ipse dixit: Si ego testimonium, perhibeo de me ipso, testimonium meum non est verum, et ipse in posterioribus ait: Et si ego testimonium perhibeo de me, verum est testimonium meum. Quomodo igitur non est verum testimonium tuum, domine Iesu, cui qui credidit, in cruce licet positus et inter confessi sceleris supplicia constitutus, merita latronis exuit, praemia innocentis emeruit? Deceptus est ergo Paulus, qui ideo recepit oculos, quia credidit, quos amiserat, antequam crederet? Erravitne etiam Iesus Nave, qui 'ducem militiae caelestis' agnovit? Sed posteaquam credidit, statim vicit, dignus qui fidei proelio triumpharet. Denique non aeratas acies in bello produxit nec ariete ceterisque tormentorum machinis, sed tubarum septem sacerdotalium sono murorum hostilium saepta deposuit. Ita bellum inmane confecittubae clangor et infula sacerdotis. Vidit hoc meretrix, et quae in excidio civitatis remedia desperaret salutis, quia fides vicerat, signa fidei atque vexilla dominicae passionis adtollens coccum in fenestra ligavit, ut species cruoris mystici, quae foret mundum redemptura, vernaret. Ita forisIesu nomen fuit proeliantibus ad victoriam, intus species dominicae passionis periclitantibus ad salutem. Unde quia intellexit Raab caeleste mysterium, dicit dominus in psalmo: Memor ero Raab et Babylonis scientibus me. Quomodo ergo non est verum testimonium tuum, domine, nisi secundum fragilitatem hominum? Omnis enim homo mendax. Denique ut secundum hominem se dixisse demonstraret, ait: Qui misit me pater, ipse testimonium perhibet de me. Verum autem est testimonium secundum divinitatem, sicut ipse ait: Et verum est testimonium meum, quia scio, unde veni et quo vado, vos autem nescitis, unde veni et quo vado. Vos secundum carnem iudicatis. Non ergo secundum divinitatem, sed secundum hominem iudicant, qui putant Christo testificandi scientiam defuisse. Ergo cum audis: Qui credit in me, non credit in me et: Qui misit me pater, ipse mihi mandatum dedit, didicisti, quo id putes esse referendum. Denique mandatum quod esset, ostendit dicens: Pono animam meam et iterum sumam illam. Nemo tollit eam a me, sed ego pono eam a memet ipso. Vides ideo dictum, ut ostenderet liberam sibi ponendae ac resumendae animae potestatem, sicut ipse dixit: Potestatem habeo ponendi eam et potestatem habeo iterum sumendi eam. Hocmandatum accepi a patre meo. Sive igitur mandatum, sive, ut aliqui latini habent, praeceptum, non utique secundum divinitatem, sed secundum incarnationem datur ad subeundae victoriam passionis. An vero in hanc humilitatem dei filium deducemus, ut nisi quae audierit, facere aut loqui nesciat, et praescriptam tacendi loquendique ei putemus esse mensuram, quia scriptum est: Ex me ipso non sum locutus, et infra: Sicut dixit mihi pater, ita loquor? — Sed ad oboedientiam carnis aut ad fidem unitatis ista referantur. Plerique enim doctiores et 'audire filium' et 'dicere aliquid filio patrem' accipiunt per unitatem naturae. Quod enim per unitatem voluntatis novit filius patrem velle, videtur audisse. Unde non officium corporale, sed arbitrium indissociabile declaratur. Neque enim verborum hic aliquem significat auditum, sed unitatem voluntatis atque virtutis, quae et in patre est et in filio. Quam etiam in spiritu sancto esse memoravit alio loco dicens: Non enim loquitur a se, sed quae audit loquitur, ut adverteremus quia quidquid spiritus loquitur, loquitur et filius, et quidquid loquitur filius, loquitur et pater, quia una sententia et operatio trinitatis est. Sicut enim pater 'videtur'in filio, non utique specie corporali, sed unitate divinitatis, ita etiam pater 'loquitur' in filio, non temporali voce nec corporali sono, sed operis unitate. Denique cum dixisset: Pater, qui in me manet, ipse loquitur, et opera, quae ego facio, ipse facit, addidit: Credite mihi, quia ego in patre et pater in me. Alioquin propter opera ipsa credite. Hic intellectus est noster secundum divinarum seriem scripturarum. Arriani autem, qui nolunt de deo aestimari, quae digna sunt, vel apto suis meritis confutentur exemplo, ne totum carnaliter credant, cum ipsi patris sui diaboli opera incorporaliter videant, sicut de eorum consortibus Iudaeis dominus declaravit dicens: Vos, quod vidistis patrem vestrum facientem, facitis, cum utique, non quia diabolum operantem viderint, sed quia arbitria eius fecerint, arguantur, invisibiliter in his secundum iniquitatem suam diabolo operante peccatum. Hoc secundum apostolum 'propter insipientiam posuimus perfidorum'. Ceterum satis probatum est scripturarum exemplis ad unitatem maiestatis pertinere divinae, quod et 'pater maneat in filio' et ea quae 'loquitur filius, a patre videatur audisse'. Unitatem autem maiestatis quibus aliis possumus intellegere, quam quod eadem patri et filio deferuntur? Nam quid praecellentius potest dici, quam quod apostolus dixit dominum maiestatis crucifixum? Filius ergo et deus maiestatis et dominus maiestatis. Sed non creaturis subiecta maiestas. Non ergo creatura filius. Filius paternae est imago substantiae. Omnis autem creatura dissimilis supernae substantiae, sed non dissimilis dei patris filius. Non ergo creatura filius. Filius non rapinam arbitratus est esse se aequalem deo. Sed nulla creatura aequalis deo, aequalis autem filius. Non ergo creatura filius. Omnis creatura mutabilis, sed non mutabilis dei filius. Non ergo creatura dei filius. Omnis creatura accidentia et boni et mali recipit suae capacitate naturae eademque decessionem sentit. Dei autem filio nihil potest ex eius divinitate vel decedere vel accedere. Non ergo creatura dei filius. Omne opus suum adducet deus in iudicium. Sed dei filius non adducitur in iudicium, quia 'ipse iudicat'. Non ergo creatura dei filius. Postremo ut unitatem intellegas, de ovibus dicens salvator: Nullus, inquit, rapit eas de manu mea. Pater quod dedit mihi, maius omnibus est et nemo potest rapere de manu patris mei. Ego et pater unum sumus. Sic vivificat filius ut pater. Sicut enim pater suscitat mortuos et vivificat, sic etfilius, quos vult, vivificat. Sic suscitat filius ut pater, sic conservat filius ut pater. Qui non inpar est gratia, quomodo inpar est potestate? Sic etiam non perdit filius ut pater. Et ideo ne quis vel duos deos crederet vel discretionem potestatis induceret, 'unum se esse cum patre' dixit. Id quemadmodum potest dicere creatura? Non ergo creatura dei filius. Non idem est regnare et servire. Christus autem et 'rex est' et 'filius regis'. Non ergo servus est dei filius. Omnis autem creatura servit, sed non servit dei filius, qui ex servis filios dei facit. Non ergo creatura dei filius. Divine itaque illam parabolam induxit divitis, qui in regionem longinquam profectus est accipere regnum et rever- ti, se ipsum secundum substantiam divinitatis incorporationisque describens. Ipse enim dives secundum plenitudinem divinitatis, qui 'pro nobis pauper factus est, cum dives esset', et rex aeternus et ex aeterno rege progenitus, peregre profectus secundum corporis susceptionem, qui vias hominis tamquam iter ingressus alienum venit in hunc mundum, ut regnum sibi pararet ex nobis. Venit ergo Christus in hanc terram regnum accipere de nobis, quibus ait: Regnum dei intra vos est. Hoc est regnumquod Christus 'accepit', hoc est, quod 'patri tradidit'. Nam quomodo regnum accepit, qui rex erat sempiternus? Venit ergo filius hominis accipere regnum et reverti. Noluerunt eum suscipere Iudaei, de quibus ait: Illi qui noluerunt me regnare super se, adducite et interficite eos. Sequamur scripturarum ordinem. Ille qui venit, regnum deo patri tradit. Et cum tradiderit regnum, tunc et ipse subiectus erit ei, qui sibi subiecit omnia, ut sit deus omnia in omnibus. Si ut filius hominis regnum accipit dei filius, ut filius utique hominis etiam traditurus est, quod accepit. Si ut filius hominis tradit, ergo ut filius hominis subiectionem utique per condicionem carnis, non per maiestatem divinitatis agnoscet. Et tu ad contumeliam obicis, quod 'eisubiecerit omnia' deus, cum audias 'quod regnum filius hominis deo tradat' et, ut in superioribus libris diximus, legeris: Nemo venit ad me nisi pater eum adtraxerit, et ego resuscitabo eum in novissimo die? Si litteram sequamur, vide magis adque adverte unitatem honorificentiae: et pater subicit filio et filius patri tradit. Dic, quid sit amplius, trahere an resuscitare! Nonne secundum morem hominum ministerium trahentis, potestas est suscitantis? Sed et filius ad patrem trahit et pater ad filium trahit, et filius suscitat et pater suscitat. Facessant igitur sacrilegae conmenta discretionis, ubi unitas potestatis est. 'Tradat igitur patri regnum suum filius!' Non deperit Christo regnum, quod tradit, sed proficit. Nos sumus regnum, quia nobis dictum est: Regnum dei intra vos est. Et sumus regnum Christi ante, postea patris, quia scriptum est: Nemo venit ad patrem nisi per me. Cum in via sum, Christi sum, cum pervenero, patris sum, sed ubique per Christum et ubique sub Christo. Bonum est in regno Christi esse, ut Christus nobiscum sit, sicut ipse ait: Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem mundi. Sed 'melius est esse cum Christo': Dissolvi enim et cum Christo esse multo melius. Cum in hoc mundosub peccato sumus, Christus nobiscum est, ut per unius oboedientiam iusti constituantur multi. Si peccatum mundi huius evasero, incipiam 'esse cum Christo'; denique ait: Veniam iterum et adsumam vos ad me, et infra: Volo, ut, ubi ego sum, et isti sint mecum. Ergo nunc sub regno Christi sumus, dum in opere versamur et facto, dum formam sequimur servi, quam ille, cum 'se exinanisset, accepit'. Cum vero 'gloriam' eius viderimus, quam habuit prius, quam mundus esset, erimus in dei regno, in quo patriarchae sunt et prophetae, de quibus scriptum est: Cum videritis Abraham et Isac et Iacob et omnes prophetas in regno dei, ut iam pleniore dei cognitione potiamur. Sed in fili regno et pater regnat et in regno patris filius regnat, quia 'pater in filio et in patre filius', et in quo habitat filius, habitat et pater, et in quo habitat pater, habitat et filius, sicut ipse ait: Ego et pater veniemus et mansionem apud eum faciemus. Ergo sicut una domus, ita et unum regnum. Eo usque autem unum patris et fili regnum est, ut quod filius tradit, pater accipiat, et quod pater accipit, filius non amittat. Ergo in uno regno unitas potestatis est. Nemo igitur divinitatem inter patrem et filium secernat. Quod si patri et filio unum dei nomen et ius est, cum deus verus et 'rex sempiternus' sit etiam dei filius, non utique secundum divinitatem subiectus est dei filius. 'Subiectum' itaque, imperator auguste, quemadmodum debeamus accipere consideremus. Quomodo enim subiectus dei filius? Ut 'creatura vanitati'? — Sed impium est de divinitatis substantia tale aliquid aestimare. An quemadmodum creatura omnis dei filio, quia aeque scriptum est: Omnia subiecisti sub pedibus eius? — Sed non Christus sibi ipse subiectus est. Anquemadmodum mulier viro, sicut legimus: Mulieres viris suis subditae sint, et alibi: Mulier in silentio discat cum omni subiectione? — Sed sacrilegum est vel patri virum vel dei filio mulierem conparare. An quemadmodum Petrus dixit: Subiecti estote omni humanae ordinationi? — Nec sic itaque Christus. Vel quemadmodum Paulus scripsit: quemadmodum scripsit: Patri et deo subiecti invicem in timore Christi? — Sed neque in suo neque in alterius Christi timore subiectus est filius,quia unus est Christus. Quorum verborum vim considerate, quia patri subiecti sumus, dum etiam Christum veremur. Quomodo ergo 'subiectum' intellegimus? Totum apostolicum caput recenseamus, ut nihil videatur fraude subtractum aut obreptione praestrictum. Si in hac, inquit, vita tantum in Christo sperantes sumus, miserabiliores sumus omnibus hominibus. Nunc autem Christus surrexit a mortuis primitiae dormientium. Videtis quoniam de resurrectione Christi tractata est disputatio. Quoniam sicut per hominem, inquit, mors, et per hominem resurrectio mortuorum. Sicut enim in Adam omnes moriuntur, ita in Christo omnes vivificantur, unusquisque autem in suo ordine: primitiae Christus, deinde hi qui sunt Christi, qui in adventum eius crediderunt, deinde finis, cum tradiderit regnum deo et patri, cum evacuaverit omnem principatum ei potestatem et virtutem. Oportet enim illum regnare, donec ponat omnes inimicos sub pedibus eius. Novissime autem inimica destruetur mors. Omnia enim subiecit sub pedibus eius. Cum autem dicat omnia, subiecta sunt ei sine dubio praeter eum, qui subiecit ei, omnia. Cum autem subiecta illi fuerint omnia, tunc et ipse filius subiectus erit illi, qui sibi subiecit omnia, ut sit deus omnia in omnibus. Quodetiam ad Hebraeos idem apostolus dixit: Nunc autem nondum videmus omnia illi esse subiecta. Accepimus apostolicae seriem lectionis. Quomodo igitur 'subiectum' dicimus? Sabelliani et Marcionitae dicunt quod haec futura sit Christi ad deum patrem subiectio, ut in patrem filius refundatur. Si ergo ea erit verbi subiectio, ut resolvatur in patrem deus verbum, ergo et quaecumque patri filioque subiecta sunt, in patrem et in filium resolventur, ut sit deus omnia et in omnibus creaturis. Sed absurdum est dicere. Non igitur per refusionem subiectio; alia sunt enim quae subiciuntur, ea utique, quae creata sunt, et alius, cui fit illa subiectio. Conticescant itaque scaevae refusionis interpraetes. Adque utinam et illi tacerent, qui, quoniam resolubile dei verbum deique sapientiam probare non possunt, infirmitatem divinitati subiectionis adscribunt, dicentes quia scriptum est: Cum autem subiecta illi fuerint omnia, tunc et ipse subiectus erit. Videmus igitur quia nondum subiectum, sed subiciendum esse scriptura conmemorat. Ergo nunc non est subiectus deo patri filius. In quo igitur filium subiectum fore dicitis? Si in divinitate, nec inoboediens est,quia non est a patre discors, nec subiectus, quia non est servus, sed unicus proprio patri filius. Denique cum caelum crearet, terram conderet, et potestatem exercebat et caritatem. Nulla igitur servilis in Christi divinitate subiectio. Si autem nulla subiectio, voluntas libera. Quod si eam subiectionem putant fili, quod cum eius voluntate omnia faciat, discant hoc ipsum esse individuae potestatis argumentum, quia unitas voluntatis est, quae non coepit ex tempore, sed erat semper. Ubi autem unitas perpetua voluntatis, non utique temporalis subiectionis infirmitas. Si enim per naturam subiceretur, semper subiectus maneret. Cum vero subiciendus dicatur in tempore, dispensationis ergo susceptae, non perpetuae infirmitatis erit illa subiectio, maxime cum sempiterna dei virtus non possit statum mutare pro tempore nec deo patri ex tempore ius potestatis accedere. Nam si filius aliquando mutabitur, ut secundum divinitatem subiciatur, ergo et deus pater, si aliquando plus poterit, ut subiectum secundum divinitatem habeat filium, nunc interim minus posse secundum interpraetationem vestram necesse est aestimetur. Quid autem culpae conmeruit filius, ut postea secundum divinitatem subici posse credatur? Numquid secundum carnem ad dexteram patris sedere praeripuitet invito patre sibi praerogativam paterni solii vindicavit? Sed ipse ait: Omnia, quae placita sunt ei, facio semper. Ergo si in omnibus patri conplacet filius, cur subicietur, qui ante subiectus non erat? Videamus itaque, ne non divinitatis illa, sed nostra fiat in Christi timore subiectio, plena gratiae et plena mysterii. Itaque rursus apostolica verba pendamus. Cum autem subiecta, inquit, illi fuerint omnia, tunc et ipse subiectus erit ei, qui sibi subiecit omnia, ut sit deus omnia in omnibus. Ergo quid dicitis? Nunc subiecta non sunt ei omnia? Non subiecti sanctorum chori, non angeli, qui in terris posito ministrabant, non archangeli, qui etiam ad Mariam adventus dominici praenuntii mittebantur, non omnis 'militia caelestis', non cherubin et seraphin, non throni et dominationes et potestates, quae venerantur et laudant? Quomodo ergo subiecta 'erunt'? Sic utique, quemadmodum ipse dominus dixit: Tollite iugum meum super vos. Non enim indomiti iugum portant, sed humiles adque mansueti. Haec est plane nec ipsis vilis hominibus, sed gloriosa subiectio, ut in nomine Iesuomne genu curvet caelestium et terrestrium et infernorum et omnis lingua confiteatur quia dominus Iesus in gloria est dei patris. Ideo autem ante subiecta non erant omnia, quia nondum receperant sapientiam dei, nondum habili iugum verbi mentis quadam cervice portabant. Quotquot autem, sicut scriptum est, receperunt eum, dedit eis potestatem filios dei fieri. Dicit aliquis: 'Ergo iam subiectus est Christus, quia plurimi crediderunt? — Minime, quia non in paucis est Christi subiectio, sed in omnibus. Sicut enim, si in me concupiscat adhuc caro adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem, non videor esse subditus, etsi ex parte sim subditus, ita, quia 'omnis ecclesia unum corpus est Christi', quamdiu genus dissentit humanum, 'Christum dividimus'. Nondum ergo subiectus est Christus, cuius non sunt adhuc membra subiecta. Cum autem fuerimus non 'multa membra sed unus spiritus', tunc et ipse subiectus erit, ut per ipsius subiectionem sit deus omnia in omnibus. ipsius Sicut autem 'nondum subiectus est Christus', ita nondum perfectum opus est patris, quia dixit filius dei: Meus cibus est, ut faciam voluntatem patrismei, qui me misit, et perficiam opus eius. Quid igitur quaestionis est, quia in me erit fili subiectio, in quo inperfectum opus est patris, quia non sum ipse perfectus? Ergo qui inperfectum opus facio patris, ipse filium facio esse subiectum? — Sed non est iniuria ista, sed gratia, quia in eo, quod subicimur, noster utique, non divinitatis profectus est, ut subiciamur legi, subiciamur gratiae. Quoniam ante, sicut ipse dixit apostolus, sapientia erat carnis inimica in deum — legi enim non est subdita —, nunc autem iam per Christi est subdita passionem. Et tamen, ne quis calumnietur, videte quid divinitus spirans scriptura praecaverit; ostendit enim nobis, in quo subiectus erit deo Christus, cum docet, in quo sibi universa subiecerit. Ideoque dicit: Nunc autem non videmus omnia ei esse subiecta. Nam paulo minus quam angelos minoratum videmus Iesum propter passionem mortis. Ostendit itaque minorem factum in carnis susceptione. Quid igitur inpedit, quin etiam subiectionem in carnis susceptione significet, per quam 'subiciet sibi omnia', dum in ipsa patri deo est ipse subiectus? Consideremus itaque eius subiectionem: Pater, inquit, meus, si vis, transfer calicem hunc a me, verum non mea voluntas, sed tua fiat. Ergo secundum humanae naturae adsumptionem erit illa subiectio, quia, sicut legimus, specie inventus ut homo humiliavit semet ipsum factus oboediens usque ad mortem. Subiectio itaque oboedientiae est, oboedientia mortis, mors adsumptionis humanae. Adsumptionis ergo humanae erit illa subiectio. Nequaquam igitur divinitatis infirmitas, sed dispensatio ista pietatis est. Vide, quam non timeam eorum propositiones. Illi obiciunt subiciendum patri deo. Ego lego Mariae subditum matri, quia scriptum est de Ioseph et Maria: Erat subditus illis. Aut si hoc putant, dicant quia hominibus erat subiecta divinitas! Non igitur praeiudicet, quia subiectus dicitur, cui non praeiudicat, quia 'servus' legitur, quia crucifixus adseritur, mortuus praedicatur. Qui cum moreretur, vivebat, cum subiceretur, regnabat, cum sepeliretur, resuscitabat. Hinc 'subiectum se potestati praebebat humanae', alias dominum se maiestatis declarabat aeternae. Erat sub iudice, et ad dexteram dei solium sibi iudex perpetuus vindicabat;scriptum est denique: Amodo videbitis filium hominis sedentem ad dexteram virtutis. Vapulabat a Iudaeis, imperabat angelis. Natus ex Maria sub lege erat, 'ante Abraham' supra legem; erat in cruce venerandus naturae; denique sol refugit, terra contremuit, conticuerunt angeli. Cuius igitur passionem elementa videre timuerunt, huius generationem videre potuerunt? Et in quo subiectionem corporis non tulerunt, in eo subiectionem naturae venerabilis sustinebunt? Sed cum unius naturae sint pater et filius et spiritus sanctus, utique non erit pater sibi ipse subiectus. Et ideo non erit in eo subiectus filius, in quo 'cum patre unum est', ne per unitatem divinitatis videatur et pater filio esse subiectus. Ergo sicut in illa cruce non divinitatis plenitudo, sed nostra fragilitas erat subdita, ita etiam postea subiectus erit filius patri in nostrae utique participatione naturae, ut subiectis carnis inlecebris non divitiae cordi, non ambitio, non voluptas, sed omnia nobis deus sit, si per omnia, quantum capere possumus, 'ad eius imaginem similitudinemque' vivamus. Ad communitatem igitur beneficium transivit a specie, quia in sua carne naturam totius humanae carnis edomuit. Et ideo iuxta apostolum sicut portavimus imaginemhuius terreni, portemus et imaginem huius caelestis. Quod utique nisi per interiorem hominem non potest evenire. Deponentes igitur universa, hoc est illa quae legimus, iram, animositatem, blasphemiam, turpiloquium, et sicut infra dictum est, expoliantes nos veterem hominem cum actibus eius induamus novum, qui renovatur in agnitione secundum imaginem eius, qui creavit eum. Et ut scires, quia cum dicit ut sit deus omnia in omnibus, a deo patre non separet Christum, ipse ad Colossenses dixit: Ubi non masculus, inquit, et femina, Iudaeus et Graecus, barbarus et Scytha, servus et liber, sed omnia et in omnibus Christus. Ergo etiam cum ad Corinthios dicit ut sit deus omnia in omnibus, et unitatem et aequalitatem cum deo patre conplexus est Christi, quia nec a patre filius separatur et similiter sicut pater omnia in omnibus etiam Christus operatur. Si ergo Christus quoque in omnibus omnia operatur, non utique in divinitatis maiestate subiectus est, sed in nobis. Quomodo autem subiectus in nobis nisi eo modo quo 'minor angelis factus est', in corporis scilicet sacramento?In eo enim nondum subiecta ei omnia videbantur, quae creatori suo a principio sui utique serviebant. Quod si quaeris, quemadmodum sit subiectus in nobis, ipse ostendit dicens: In carcere eram et venistis ad me, infirmus eram et visitastis me. Quod enim uni horum minimorum fecistis, mihi fecistis. 'Infirmum' audis et non moveris, 'subiectum' audis et moveris, cum in eo infirmus, in quo subiectus, in quo peccatum adque maledictum pro nobis factus est. Sicut igitur non propter se, sed pro nobis peccatum adque maledictum factus est, ita non pro se sed per nos erit subiectus in nobis, non in natura subiectus aeterna, neque enim in natura maledictus aeterna. Maledictus enim omnis qui pendet in ligno, maledictus, quia nostra maledicta suscepit, subiectus quoque, quia subiectionem nostram ipse suscepit, sed in servitutis formae adsumptione, non in dei maiestate, ut dum ille nostrae fragilitatis se praebet in carne consortem, nos in virtute sua divinae faceret consortes naturae. Non quo aut hoc nobis cum superna Christi generatione naturale consortium aut divinitatis in Christo sit illa subiectio, sed sicut in illo per carnem illam, quae est pignus nostrae salutis, sedere nos in caelestibus apostolus dixit, utique non sedentes, sic et ille per nostrae adsumptionem naturae dicitur subiectus in nobis. Quis enim tam demens, qui putet, ut supra diximus, quod ad dexteram dei patris sedes sibi venerabilis debeatur, cum, licet etiam secundum carnem Christo ea a patre, generationis tamen supernae et aequalitatis potentia deferatur? Angeli adorant, et tu tibi praesumptione sacrilega 'solium dei sternis'? Scriptum est, inquies, quia cum mortui essemus peccatis, convivificavit nos in Christo, cuius gratia estis salvi facti, et simul suscitavit simulque fecit sedere in caelestibus in Christo Iesu. Agnosco scriptum, sed non ut homines sedere ad dexteram sibi patiatur deus, sed ut in Christo sedere, quia ipse est omnium fundamentum et ipse est caput ecclesiae, in quo communis secundum carnem natura praerogativam sedis caelestis emeruit. In Christo enim deo caro, in carne autem humani natura generis omnium hominum particeps honoratur. Sicut nos ergo in illo sedemus per corporeae commune naturae, ita et ille, qui per susceptionem nostrae carnis maledictum pro nobis factus est, cum maledictum utique in 'benedictum filium dei' non cadat, ita, in-quam, et ille per oboedientiam omnium erit subiectus in nobis, cum gentilis crediderit, cum Iudaeus agnoverit, quem crucifixit, cum Manicheus adoraverit, quem in carnem venisse non credidit, cum Arrianus omnipotentem confessus fuerit, quem negavit, cum postremo in omnibus fuerit sapientia dei, iustitia, pax, caritas, resurrectio. Per sua igitur opera Christus et genera diversa virtutum erit in nobis patri subditus, cum vitiis abdicatis et feriante delicto unus in omnibus deo coeperit in uno sensu populorum omnium spiritus adhaerere; tunc erit deus omnia et in omnibus. Conclusionem igitur totius absolutionis breviter colligamus. Unitas potestatis opinionem iniuriosae subiectionis excludit. 'Evacuatio potestatum' et 'victoria de morte quaesita' triumphatoris utique non minuit potestatem. Subiectionem operatur oboedientia, oboedientiam Christus adsumpsit. Oboedientia usque ad crucem, crux ad salutem. Ergo ubi opus, ibi et auctor est operis. Cum igitur omnia Christo subiecta fuerint per oboedientiam Christi, ut 'in nomine eius genu flectant' — 'nunc' enim, quia non omnescredunt, 'non videntur omnes esse subiecti' —, cum omnes ergo crediderint et dei fecerint voluntatem, erit omnia et in omnibus Christus. Cum Christus fuerit omnia et in omnibus, erit omnia et in omnibus deus, quia 'pater manet semper in filio'. Quomodo ergo infirmitatis arguitur, qui redimit 'infirmos'? Ac ne forte et illud ad infirmitatem fili referas, quod scriptum est quia subiecit ei deus omnia, disce quod omnia sibi etiam ipse subiecerit. Scriptum est enim: Nostra autem conversatio in caelis est, unde et salvatorem expectamus dominum Iesum, qui transfiguravit corpus humilitatis nostrae, conforme ut fiat corpori gloriae suae secundum operationem, quo possit etiam subicere sibi omnia. Didicisti ergo quod omnia possit sibi ipse subicere, secundum operationem utique divinitatis. Disce nunc quoniam secundum carnem omnia subiecta accipiat, sicut scriptum est: Qui operatus est in Christo suscitans eum a mortuis et constituens eum ad dexteram suam in caelestibus supra omnem principatum et potestatem et virtutem et dominationem et omne nomen, quod nominatur, non solum in hoc saeculo, sed etiam in futuro, et omnia subiecit sub pedibus eius. Secundum carnem igitur ei omnia subiecta tradentur, secundum quam et a mortuis suscitatus est. Et secundum animam humanam ac rationabilem subiectionem domini iure interpraetantur, quia scriptum est: Nonne deo subiecta erit anima mea? 'Animam' dixit, non divinitatem, animam, non maiestatem. Et ut sciremus quia dominus per prophetam de susceptione naturae est locutus humanae, addidit: Usquequo adicietis super hominem? secundum illud quod ait in evangelio: Quid me quaeritis occidere hominem? Et addidit: Verumtamen praetium meum voluerunt repellere, cucurrerunt in sitim, ore suo benedicebant et corde suo maledicebant. Iudaei enim reportante Iuda praetium recipere noluerunt currentes in sitim amentiae, quia spiritalis potus gratiam recusarunt. Haec est piae subiectionis interpraetatio. Etenim cum dominicae passionis hoc munus sit, utique in quo passus est, in hoc erit subiectus in nobis. Quaerimus, qua causa. Ut neque angeli neque virtutes neque altitudo neque profundum neque praesentia neque futura neque creatura alia separare nos possit a caritate dei, quae est in Christo Iesu. Videmus itaque ex his quae diximus, nullam exceptam esse creaturam, sed istis, quas supra diximus, omnem, si qua est, adnumeratam esse. Simul etiam illud est considerandum quia, cumin superioribus dixerit quis nos separabit a caritate Christi?, subter posuit: Neque mors neque vita nec alia creatura poterit nos separare a caritate dei, quae est in Christo Iesu. Videmus ergo eandem caritatem dei esse, quae Christi est; denique non otiose posuit 'caritatem dei, quae est in Christo Iesu', ne separatam dei et Christi intellegeres caritatem. Nihil autem est, quod caritas dividat, nihil, quod divinitas sempiterna non possit, nihil, quod lateat 'veritatem', fallat 'iustitiam', praetereat 'sapientiam'. Unde execrabiles eos, qui ista commemorant, et a spiritu sancto esse damnatos scire debemus. Quos enim alios nisi specialiter Arrianos profeta condemnat, qui dicunt quod dei filius nesciat tempora et annos? Non enim est aliquid, quod ignoret deus. Si autem deus Christus, et altissimus Christus; ipse est enim super omnia deus. Videte, quemadmodum sanctus David huiuscemodi homines, qui dei filio scientiam derogent, perhorrescat. Sic enim habes: In laboribus hominum non sunt et cum hominibus non flagellabuntur. Ideo tenuit eos superbia eorum, operti sunt iniquitate et inpietatesua, prodivit quasi ex adipe iniquitas eorum, transierunt in dispositionem cordis. Eos utique condemnat, qui ex 'dispositione cordis' aestimanda, quae divina sunt, arbitrantur. Nam deus nec dispositioni est subiectus nec ordini, quando etiam ipsa, quae sunt in usu hominum et in successione generis humani, non semper aliqua sollemnis dispositione rationis, sed plerumque secretis latentibusque decursa mysteriis evenire cernamus. Cogitaverunt, inquit, et locuti sunt nequitiam, iniquitatem in excelsum locuti sunt, posuerunt in caelo os suum. Videmus itaque, quod impii sacrilegii reos damnet, qui ex similitudine humanae naturae dispositionem sibi arrogent caelestis arcani. Et dixerunt: Quomodo scivit deus et si est scientia omnis in altissimo? Nonne haec cottidie perstrepunt Arriani, 'scientiam omnem' in Christo esse non posse, 'quia ipse, inquiunt, diei et horae est se professus ignarum'? Nonne dicunt: Quomodo scivit, qui eum non potuisse scire commemorant, 'nisi quae audierit aut viderit', et ea quae spectant ad divinae unitatem naturae, ad infirmitatem sacrilega interpraetatione derivant? 'Scriptum est, inquiunt: De die autem illa et hora nemo scit, neque angeli caelorum nec filius, nisi pater solus.' Primum veteres non habent codices graeci quia nec filius scit. Sed non mirum, si et hoc falsarunt, qui scripturas interpolavere divinas. Qua ratione autem videatur adiectum, proditur cum ad interpraetationem tanti sacrilegi dirivatur. Pone tamen ab evangelistis scriptum. Medium utique nomen est fili; nam et 'filius hominis' dicitur, ut secundum inprudentiam adsumptionis nostrae diem futuri iudicii nescisse videatur. Quomodo enim nesciret diem dei filius, cumin ipso sint thensauri sapientiae et scientiae dei absconditi? Quaero autem, utrum ex substantia an ex accidenti habuerit scientiam. Omnis enim scientia aut ex natura aut ex disciplina est. Ex natura suppetit, ut equo currere, pisci natare; hoc enim faciunt, antequam discant. Ex disciplina rursus suppetit natare homini; nam nisi didicerit, scire non poterit. Cum ergo multis animantibus suppetat ex natura facere et scire, quae non didicerint, quid censes de dei filio, utrum ex institutione an ex natura habeat scientiam? Si ex institutione, ergo non est natus 'sapientia' et ex processu coepit esse perfectus nec erat semper. Quod si naturalem scientiam habet, utique perfectus in principio erat, perfectus 'ex patre processit' et ideo praescientia non eguit futurorum. Non ergo nescivit diem; neque enim 'sapientiae dei' est ex parte scire et ex parte nescire. Nam quomodo potest nescire partem, qui fecit omnia, cum minus sit scire quam facere? Multa enim scimus, quae facere non possumus, nec eodem modo omnes scimus, sed ex parte cognoscimus. Novit enim ventorum vim stellarumque cursus aliterrusticus, aliter civitatis incola, aliter gubernator. Etsi non omnes norunt omnia, tamen nosse dicuntur. Solus autem plene novit ille, qui fecit omnia. Novit gubernator, quota vigilia procedat Arcturus, quales ortus exploret Orionis, non tamen conligationes Vergiliarum ceterarumque stellarum aut numerum novit aut nomina sicut ille, qui numerat multitudinem stellarum et omnibus his nomina vocans, quem utique non fallit operis sui virtus. Quomodo enim vultis haec fecisse dei filium? Numquid quasi anulum, qui non sentit, quod exprimit? Sed omnia in sapientia pater fecit, id est omnia per filium fecit, qui est 'virtus dei adque sapientia'. Sapientiae autem id convenit, ut suorum operum et virtutes norit et causas. Et ideo non potuit creator omnium ignorare, quod fecit, nescire, quod ipse donavit. Novit ergo diem, quem fecit. Sed dicis quia 'praesentem novit, nescit futurum'! — Licet inepta sit propositio, tamen ut de scripturis satisfaciam tibi, disce quia non solum praeterita fecit, sed etiam quae futura sunt, sicut scriptum est: Qui fecit, quae adventura sunt. Et alibi ait scriptura: Per quem et facta sunt saecula, splendor est gloriae et character substantiae eius. Saecula enimpraeterita et futura sunt. Quomodo ergo 'facta sunt, quae futura sunt', nisi quia operatoria virtus et scientia conpraehendit numerum omnium saeculorum? Sicut enim vocat, quae non sunt, tamquam quae sint, sic et 'fecit, quae futura sunt', tamquam quae sint, quia non contingit, ut non sint, sed necessario sunt futura, quae esse praecepit. Ergo 'qui fecit, quae futura sunt', eo genere, quo sunt futura, cognovit. Si hoc de saeculis, multo magis de iudicii credendum est die, eo quod cognitionem eius habeat dei filius tamquam a se iam factae, quia scriptum est: Dispositione tua permanebit dies. Non solum 'permanet' dixit, sed etiam permanebit, ut eius dispositione, 'quae ventura sunt', gubernentur. Quae disposuit ergo, non novit? Qui plantat aurem, non audit? Qui fincxit. oculum, non considerat? Videamus tamen, ne quid forte magnum sit, quod creatorem suum potuerit praeterire. Et tamen eligant, utrum quasi magnum aliquid et praestantius putent esse quam cetera an quasi minimum adque abiectum. Si minimum adque abiectum, non est iniuria, ut nostro usu loquar, vilia et exigua nescire. Nam cum potentiae sit scire, quae maxima sunt, despexisse magis videtur degeneris operis vilitatem. Fastidio igitur absolutus est, non potestate fraudatus. Quod si magnum et summum arbitrantur scire iudicii diem, dicant, quid deo patre maius aut melius sit. Patrem igitur deum novit, ut ipse ait, quia nemo novit patrem nisi filius, et cui voluerit filius revelare. Patrem, inquam, novit et diem nescit? Sic ergo creditis quia patrem revelat et diem non potest revelare? Deinde, quia gradus quosdam facitis, ut patrem filio, filium spiritui praeferatis, dicite mihi, utrum sanctus spiritus noverit iudicii diem; nihil enim de eo scriptum est hoc loco. Negatis profecto. Quid si doceo quod noverit? Lectum est enim: Nobis enim revelavit deus per spiritum suum; spiritus enim omnia scrutatur, etiam alta dei. Utique qui alta dei scrutatur, cum deus noverit iudicii diem, etiam spiritus novit. Novit enim omnia, quae deus novit, sicut apostolus declarat dicens: Quis enim scit hominum, quae hominis sunt, nisi spiritus, qui in ipso est? Sic et quae dei sunt, nemo cognovit nisi spiritus dei. Videte igitur, ne aut negando sanctum spiritum scire negetis et patrem scire, quia, quae dei sunt cognovit et dei spiritus, quae autem non cognovit spiritus dei, utique dei non sunt, aut confitendo quia spiritus novit dei, quod negatis filium dei scire, contra vestram adsertionem spiritum filio praeferatis. Verum non solum sacrilega ista, sed etiam inepta dubitatio. Nunc consideremus, quibus modis scientia colligatur, et ostendamus ipsum filium demonstrasse quia et diem sciret. Quod enim scimus, aut tempore aut loco aut signis aut personis declaramus aut ordine. Quomodo igitur nescivit iudicii diem, qui et horam iudicii et locum et signa expressit et causas? Denique sic habes: In illa hora qui fuerit in tecto, non descendat tollere vasa, et qui in agro, similiter non redeat retro. Eo usque igitur futurorum norat periculorum eventus, ut etiam praesidia periclitantibus demonstraret. An poterat diem dominus ignorare, qui ipse de se dixit quia filius hominis dominus est sabbati? Locum quoqueetiam alibi designavit, cum sibi 'structuras templi ostendentibus discipulis' diceret: Videtis haec omnia? Amen dico vobis, non relinquetur hic lapis super lapidem, qui non destruatur. De signo quoque interrogatus ab apostolis respondit:Videte me seducamini. Multi enim venient in nomine meo dicentes quod 'ego sum Christus', et infra: Terrae motus, inquit, magni erunt per singula loca et famis et pestilentia terroresque de caelo et signa magna erunt. Itaque et personas expressit et signa. Quo autem modo vel circumdaturos exercitus Hierusalem dicat vel implenda tempora gentium et quo ordine, evangelicae utique lectionis adtestatione reseratur. Scivit ergo omnia. Sed quaerimus, qua ratione designare momenta noluerit. 'Si quaeramus, inveniemus' non ignorantiae esse, sed sapientiae. Nobis enim scire non proderat, ut, dum certa futuri iudicii momenta nescimus, semper tamquam in excubiis constituti et in quadam virtutis specula conlocati peccandi consuetudinem declinemus, ne nos inter vitia dies domini depraehendat. Non enim prodest scire, sed metuere, quod futurum est; scriptum est enim: Noli alta sapere, sed time. Nam si diem designasset expresse, uni aetatihominum, quae proxima erat iudicio, videretur disciplinam praescripsisse vivendi; superioris temporis aut iustus esset remissior aut peccator securior. Namque adulter nisi cottidianam poenam metuat, non potest ab adulterandi cupiditate desinere nec latro obsessorum saltuum secreta deserere, nisi sciat sibi momentis omnibus inminere supplicium. Plerumque enim quibus incentivum est inpunitas, timor taedio est. Ideo ergo dixi quia scire non proderat, immo proderat ignorare, ut ignorantes timeremus, ut observantes emendaremur, sicut ipse dixit: Estote parati, quia nescitis, qua hora filius hominis venturus est. Namque miles, nisi bellum in manibus esse cognoscat, praetendere non novit in castris. Unde alibi quoque ipse dominus interrogatus, ab apostolis inquam, qui utique non sicut Arrius intellegebant, sed filium dei futura scire credebant — nam nisi hoc credidissent, numquam interrogassent —, interrogatus ergo, quando restitueret regnum Istrahel, non se nescire dixit, sed ait: Non est vestrum scire tempora et annos, quae pater posuit in sua potestate. Adtende, quid dixerit: Non est vestrum scire! Lege iterum: Non est vestrum dixit, non 'meum'; iam enim non secundum perfectionem, sed secundum profectum humani corporis ac nostrae animae loquebatur.Vestrum ergo dixit, non 'meum'. Quod et apostolus secutus: De temporibus autem et momentis, fratres, non habetis, inquit, opus, ut vobis scribamus. Itaque ne apostolus quidem, ipse 'Christi servus', dixit se nescire momenta, sed non opus esse doceri populum, qui semper spiritalibus munimentis esse debet armatus, ut virtus Christi in unoquoque praetendat. Cum autem dicit dominus de temporibus, quae pater posuit in sua potestate, utique non potest exsors esse scientiae paternae, cuius nequaquam exsors est potestatis, cum potestas ex sapientia et virtute gignatur, quod utrumque Christus est. Sed quaeritis, qua causa non ita discipulis negaverit, quasi sciret et nollet dicere, sed 'neque angelos neque filium' scire memoraverit. — Interrogabo vos et ego, qua causa in Genesi deus dicat: Descendam itaque, ut videam secundum clamorem illorum venientem ad me, si consummabuntur, sin autem, ut sciam; qua causa etiam scriptura de domino dicat: Et descendit dominus videre civitatem et turrem, quamaedificarent filii hominum, qua causa etiam in psalterio propheta dicat: Dominus respexit super filios hominum, si est intellegens aut requirens deum, quasi et illic, si non descenderet deus, et hic, si non prospiceret dominus, aut opera hominum ignoraret aut merita. Sed etiam in evangelio habes secundum Lucan quia pater dicit: Quid faciam? Mittam filium meum dilectissimum, forsitan hunc verebuntur. Secundum Matthaeum autem et secundum Marcum habes quoniam misit filium suum unicum dicens: Verebuntur filium meum. In uno libro dicit fortasse verebuntur et quasi nesciens dubitat, nam hic sermo dubitantis est; in duobus autem aliis libris: verebuntur, inquit, filium meum, hoc est confirmat reverentiam deferendam. Sed neque dubitare dei est neque falli. Dubitat enim, qui ignorat, quod futurum est, fallitur autem, qui aliud praedixit et aliud est secutum. Quid autem evidentius, quam quod scriptura habet aliud patrem dixisse de filio et aliud accidisse eadem scriptura testatur? Ille dixit verebuntur filium meum, filius autem vapulavit, inlusus est, crucifixus est, mortuus est multoque illis servis, qui prius fuerant destinati, graviora secundum carnem passus est. Fefellit igitur pater an ignoravit vel subvenire non potuit? — Sed verus nescit fallere; scriptum est enim: Fidelisdeus, qui non mentitur. Quomodo autem ignoravit, qui 'novit omnia'? Aut quid non potuit, qui omnia potest? Tamen, si aut ignoravit aut non potuit — facilius enim adquiescitis, ut dicatis patrem ignorasse, quam confiteamini filium scisse —, videtis quia ex hoc ipso unius substantiae est filius cum patre, si quemadmodum pater, ita et filius — 'secundum vestram insipientiam loquar' — aut non omnia novit aut non omnia potest. Non sum enim avarus aut praeceps circa fili laudes, ut plus audeam dicere filium posse quam patrem, qui nullam inter patrem et filium discretionem facio potestatis. Sed fortasse dicatis non ita dixisse patrem, sed de patre filium fefellisse. Iam ergo non solum infirmitatis filium, sed etiam sacrilegii et mendacii coarguitis? Verumtamen si non creditis de patre filio, nec de se credatis. Si enim fallere nos voluit, quia dixit dubitasse patrem, quasi nesciret, quod esset futurum, fallere ergo etiam de se nos voluit, quia futura nescire se dixit, multoque tolerabilius ad pudorem, si ignorantiam ante praetendit, quod de se fecit, quam si contrario promissis lusus videatur effectu, quod de patre praedicavit. Sed neque fallitur pater neque fallit filius. Verum ea est in scripturis consuetudo divinis, sicut et superiora et multa alia exempla testantur, ut deus dissimulet se nescire,quod novit. Et in hoc ergo unitas divinitatis et unitas dispositionis in patre probatur et filio, si, quemadmodum deus pater cognita dissimulat, ita filius — etiam in hoc imago dei — quae sibi sunt nota, dissimulet. Edoctum est igitur non ignorasse dei filium, quae futura sunt. Quod si fatentur, et ego iam respondeam, qua ratione neque angelos neque filium, sed patrem scire memoraverit: sollemnem eius circa discipulos caritatem etiam in hoc loco et gratiam recognosco, quod ex frequentia ipsa debet omnibus esse iam cognitum. Mavult enim dominus nimio in discipulos amore propensus petentibus his, quae cognitu inutilia iudicaret, videri ignorare quod noverat quam negare, plusque amat nostram utilitatem instruere, quam suam potentiam demonstrare. Sunt tamen plerique non ita timidiores ut ego — mallo enim 'alta timere quam sapere' — sunt tamen plerique eo freti, quia scriptum est: Et Iesus proficiebat aetate et sapientia et gratia apud deum et homines, qui dicant confidenter quod secundum divinitatem quidem ea, quae futura sunt, ignorare non potuit, sed secundum nostrae condicionisadsumptionem ignorare se quasi filium hominis ante crucem dixit. Etenim cum 'filium' dicit, non quasi de alio dicit; nam ipse est et dominus noster, dei filius et filius virginis. Sed medio verbo nostrum informat adfectum, ut quasi hominis filius secundum susceptionem nostrae inprudentiae vel profectus non plene adhuc scisse omnia crederetur; non est enim nostrum scire quae futura sunt. Eadem igitur videtur ignorare condicione, qua proficit; nam quomodo secundum divinitatem proficit, in quo habitat plenitudo divinitatis? Aut quid est, quod nesciat dei filius, qui dicebat: Quid cogitatis mala in cordibus vestris? Quomodo nesciebat, de quo dicit scriptura: Iesus tamen noverat cogitationes eorum? Haec tamen alii dicant. Ego autem, ut ad superiora redeam, qui proposuerim scriptum quia pater dixit: Fortasse verebuntur filium meum — quod utique adeo arbitror positum, ut, quia de hominibus loquebatur, pater humano locutus videatur adfectu —, multo magis arbitror quia filius, qui cum hominibus conversatus est, et hominem egit et carnem suscepit et nostrum adsumpsit adfectum, ut nostra ignoratione nescire se diceret, non quia aliquid ipse nesciret. Nam etsi homo in veritate corporis 'videbatur', erat tamen vita, erat lux, et virtus exiebat de eo, quae vulnera sauciorum maiestatis suae auctoritate sanabat. Advertitis igitur quaestionem vobis esse sublatam, cum et fili dictum ad susceptionem integrae condicionis referatur humanae et de patre ideo scriptum sit, ut vel sic calumniari filio desinatis. Nihil ergo fuit, quod ignoraverit dei filius; nihil enim fuit, quod ignoraverit pater. Quod si nihil et filius ignoravit — ut iam concludamus —, dicant, in quo eum minorem velint videri. Si minorem generavit deus filium, minus contulit, si minus contulit, aut minus voluit aut minus potuit; sed nec infirmus nec invidus pater, quia nec voluntas ante filium nec potestas. In quo enim minor, qui omnia habet, quae pater habet? Nam et omnia a patre iure generationis accepit et totum patrem gloria suae maiestatis expressit. 'Scriptum est, inquiunt, quoniam pater maior me est.' — Sed scriptum est: Non rapinam arbitratus est esse se aequalem deo; scriptum est quia propterea volebant illum occidere Iudaei, quia filium se dicebat dei, aequalem se faciens deo; scriptum est: Ego et pater unum sumus. Unum legunt, "multa' non legunt. Numquid ergo et minor et aequalis per naturam eandem potest esse? Sed aliud ad divinitatem refertur, aliud ad carnem. Minorem dicunt? — Quaero,qui mensus sit, quis tam exaltati cordis, qui velut ante tri-bunal suum patrem deum filiumque constituat, ut de praelatione diiudicet. Non est exaltatum cor meum, neque in vanum elati sunt oculi mei, David dicit. Rex David exaltare cor metuit in rebus humanis, nos exaltamus adversus divina secreta? Quis igitur iudicat de dei filio? Throni, dominationes, angeli, potestates? — Sed famulantur et serviunt archangeli, sed ministrant cherubin et seraphin, sed laudant. Quis igitur iudicat de dei filio, cum legeris quia ipse pater noverit filium, non iudicet? Nemo enim novit filium nisi pater: novit, inquit, non 'iudicat'. Aliud est nosse, aliud iudicare. Habet pater in se scientiam, filius supra se non habet potestatem. Et rursus: 'Nemo movit patrem nisi filius': et ipse novit patrem, sicut eum pater novit. Sed dicis quia 'minorem' se dixit. — Dixit et lapidem. Plus dicis et impie calumniaris, minus dico et pie adstruo. Minorem dicis et supra angelos confiteris, ego 'minorem angelis dico et non derogo, quia non divinitatem arguo, sed misericordiam praedico. Ad te nunc, omnipotens pater, cum lacrimis verba converto. Ego te quidem 'inaccessibilem', 'inconpraehensibilem', 'inaestimabilem' promte dixerim, sed filium tuum minorem non ausim dicere. Nam cum illum 'splendorem gloriae et imaginem substantiae' tuae legerim, vereor,ne minorem imaginem tuae dicendo substantiae minorem substantiam tuam dicere videar, cuius imago sit filius, cum plenitudo tuae divinitatis omnis in filio sit. 'Inmensum' te filiumque tuum et spiritum sanctum, incircumscriptum, inaestimabilem, inenarrabilem legi frequenter, credo libenter. Et ideo aestimare non possum, ut examinare possim. Esto tamen, spiritu ausuque temerario metiri te velim: unde, quaeso, te metiar? Funiculum agrimensorium vidit propheta, quo metiebatur angelus Hierusalem. Metiebatur tamen angelus, non Arrius, metiebatur Hierusalem, non deum. Fortasse nec Hierusalem metiri poterat angelus, vir enim erat; denique sic habes: Et adlevavi oculos meos et vidi, et ecce vir et in manu eius funiculus agrimensorius. Vir erat, quia typus suscipiendi corporis declarabatur. Vir erat, ille, de quo est dictum: Post me veniet. vir, cuius non sum dignus solvere corrigiam calciamenti eius. Ergo Christus in typo Hierusalem metitur, Arrius deum! Et satanas transfigurat se in angelum lucis: quid mirum, si Arrius suum imitatur auctorem, ut usurpet inlicita? Licet, quod pater suus diabolus per semet ipsum non fecit, intolerabiliore iste sacrilegio divinorum sibi scientiam secretorum et supernae generationis arcana prae-sumat. Diabolus enim verum 'filium dei' fatebatur, Arrius negat! Si ergo metiri te, omnipotens pater, non queo, possumne sine sacrilegio de tuae generationis disputare secreto? Possumne dicere quod aliquid inter te et filium tuum plus minusve sit, cum ipse, qui ex te natus sit, dixerit: Omnia, quae pater habet, mea sunt? — Quis me constituit iudicem aut divisorem? — De rebus humanis hoc filius dei dicit, et nos inter patrem et filium divisionem nobis et iudicium vindicamus? Bona pietas arbitros refugit etiam in divisione patrimonii, et nos ergo erimus arbitri, ut inter te et filium tuum increatae maiestatem substantiae dividamus? Generatio, inquit, haec generatio nequam est; signum quaerit, et signum non dabitur ei, nisi signum Ionae prophetae. Signum utique datur non divinitatis, sed incarnationis; denique de incarnatione dicturus ait: Pete tibi signum. Et cum ille dixisset: Non petam neque temptabo dominum, responsum est: Ecce virgo in utero accipiet. Ergo signum divinitatis videre non possumus. Mensuram quaerimus? — Vae misero mihi: impie discutere audemus, quem digne rogare non possumus! Videro tamen, quid faciant Arriani; ego te, pater, si maiorem omnibus dixero, iniuriose te tuis operibus con-paravi, si maiorem filio, ut Arrius adserit, impie iudicavi. De te prius erit illa sententia; nam neque ulla fieri potest nisi ex conparatione praelatio neque praeferri quisquam, nisi de quo prius fuerit iudicatum. Iurare nobis per caelum non licet, iudicare de deo licet? Sed filio tuo soli iudicium de omnibus detulisti. Iohannes carnem domini baptizare metuebat, Iohannes prohibebat dicens: Ego a te debeo baptizari et tu venis ad me? Et ego Christum iudicio meo subdam? Moyses excusat sacerdotium, Petrus imperatum in mysterio declinat obsequium. — Arrius scrutatur etiam alta dei? — Sed non Arrius spiritus sanctus! Sed Arrio et hominibus dictum est: Altiora te ne quaesieris! Moyses vultum dei videre prohibetur. — Arrius meruit videre secretum? Moyses et Aaron in sacerdotibus eius, Moyses, qui cum domino adparet in gloria, Moyses ergo ille posteriora tantummodo dei in typo vidit. — Arrius totum deum facie ad faciem conpraehendit? — Sed 'nemo, inquit, videre potest faciem meam et vivit'. Paulus etiam de inferioribus dicit: Ex parte cognoscimus et ex parte etiam prophetamus. — Arrius dicit: 'Ex toto deum, non ex parte cognovi! — Inferior ergo Paulus quam Arrius, et vas electionis ex parte scit, vas 'perditionis' totum scit? Scio, inquit, hominem, sive in corpore sive extra corpus nescio, deus scit, quoniam raptus est in paradisum et audivit verba ineffabilia. Paulus, raptus usque ad tertium caelum, se ipsum nescivit. — Arrius, in stercore volutatus, deum scivit? Paulus dicit de se ipso: Deus scit. — Arrius de deo dicit: 'Ego novi'? Sed non Arrius raptus in caelum, quamvis eum secutus sit, qui iactatione damnabili divina praesumeret dicens: Ponam thronum meum, ascendam super nubes et ero similis altissimo. Sicut enim ille dixit ero similis altissimo, sic Arrius altissimum dei filium sui similem vult videri, quem non divinitatis aeternae maiestate veneratur, sed carnis infirmitate metitur.