De Paenitentia Ambrosius Mediolanensis Otto Faller University of Notre Dame Kaitlin Stephan University of Notre Dame Post-corrected OCR and sectioned text. Stephen Bothwell University of Notre Dame OCR-ed and preprocessed text for Lace post-correction; checked text post-XML conversion. Hildegund Müller University of Notre Dame Provided supervision and initial financial support for digital edition creation initiative. University of Notre Dame stoa0022.stoa005.nd-dlc-lat1.xml Available under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 (CC-BY-NC-SA 4.0) International License. 2025 University of Notre Dame Notre Dame, Indiana, United States of America Ambrosius Mediolanensis Ambrosius: Explanatio symboli, De sacramentis, De mysteriis, De paenitentia, De excessu fratris, De obitu Valentiniani, De obitu Theodosii Otto Faller Vindobonae Hoelder-Pichler-Tempsky 1955 Austrian Academy of Sciences Press Lace v. 0.6.22 copyright 2013-2021, Bruce Robertson, Dept. of Classics, Mount Allison University. The following text is encoded in accordance with EpiDoc standards and with the CTS/CITE Architecture This pointer pattern extracts subsections. This pointer pattern extracts sections. This pointer pattern extracts books. Latin Initial markup of new file with various textual fixes (e.g., removed section and marginal numbers). Additional fixes performed based on results of Latin spellchecker application. Removed final, empty page break. Added or changed attributes and XML structure to be more CTS- and Epidoc-compliant, according to Hook tests. Removed full URN on textparts to comply with Hook; retained section numeration. Added publication information and removed invalid paragraph element. Filled in publicationStmt element. Finished adding licensing information. Altered project identifier in textparts to be ND-DLC. Fixes publisher element mislabeled as date element. Tentatively revises textual divisions. Amends descriptions for attributions and adds attribution for Hildegund Müller. Tweaks filename and URN to fit Perseus standards. Swaps ordering of CTS references to be from most to least granular. Automatically adds page numbers corresponding to text in attribute `n`. Includes minor XML formatting adjustments due to rewrite of XML file. Si virtutum finis ille est maximus, qui plurimorum spectat profectum, moderatio prope omnium pulcherrima est, quae ne ipsos quidem, quos damnat, offendit, et quos damnaverit, dignos solet facere absolutione. Denique sola est, quae domini quaesitam sanguine ecclesiam propagaverit, imitatrix beneficii caelestis et redemptionis universorum, salubri fine temperans, quem ferre possint aures hominum,mentes non refugere, non pavere animi. Etenim qui studet humanae infirmitatis emendare vitia, ipsam infirmitatem suis debet sustinere et quodammodo pensare umeris, non abicere. Nam pastor ille evangelicus lassam ovem vexisse legitur, non abiecisse, et Salomon ait: Noli iustus esse nimium. Debet enim iustitiam temperare moderatio; nam quemadmodum se tibi curandum praebeat, quem fastidio habeas, qui contemptui se, non conpassioni medico suo putet futurum? Ideo dominus Iesus conpassus nobis est, ut ad se vocaret, non ut deterreret. Mitis venit, venit humilis; denique ait: Venite ad me omnes, qui laboratis, et ego vos reficiam. Reficit ergo dominus Iesus, non excludit neque abicit, meritoque tales discipulos elegit, qui dominicae voluntatis interpretes plebem dei colligerent, non repudiarent. Unde liquet eos inter Christi discipulos non esse habendos, qui dura pro mitibus, superba pro humilibus sequenda opinantur, et cum ipsi quaerant domini misericordiam, aliis eam denegant, ut sunt doctores Novatianorum, qui mundos se appellant. Quid his superbius, cum scriptura dicat, quia 'nemo mundus a peccato nec unius diei infans'? Et David clamat: A delicto meo munda me. Sanctiores isti quam David,de cuius nasci familia Christus incarnationis elegit mysterio, cuius posteritas aula caelestis est, uterus virginalis suscipiens mundi redemptorem? Quid autem durius, quam ut indicant paenitentiam, quam non relaxent, cum utique veniam negando incentivum auferant paenitentiae? Nemo enim potest bene agere paenitentiam, nisi qui speraverit indulgentiam. Sed negant his oportere reddi communionem, qui praevaricatione lapsi sint. — Si unum tantum crimen exciperent sacrilegii, cui veniam negarent, dure quidem, sed tamen divinis tantum redargui viderentur sententiis, adsertionibus tamen suis conveniret. Dominus enim crimen nullum excepit, qui peccata donavit omnia. At cum omnia peccata, Stoicorum quodam more, paribus putent aestimanda mensuris et aeque eum, qui gallum, ut aiunt, gallinacium atque illum, qui patrem suffocaverit, perpetuo adserant caelestibus abdicandos mysteriis, quomodo unius criminis obiciunt reos, cum indignissimum esse non possint etiam ipsi negare, ut paucorum poena perveniat ad multos? Sed aiunt se domino deferre reverentiam, cui soli remittendorum criminum potestatem reservent. — Immonulli maiorem iniuriam faciunt quam qui eius volunt mandata rescindere, commissum munus refundere. Nam cum ipse in evangelio suo dixerit dominus Iesus: Accipite spiritum sanctum, et cui remiseritis peccata, remittuntur ei, et quorum detinueritis, detenta erunt, quis est, qui magis honorat, utrum qui mandatis obtemperat, an qui resistit? Ecclesia in utroque servat oboedientiam, ut peccatum et alliget et relaxet. Haeresis in altero inmitis, in altero inoboediens vult ligare, quod non resolvat, non vult solvere, quod ligavit. In quo se sua damnat sententia; dominus enim par ius et solvendi esse voluit et ligandi, qui utrumque pari condicione permisit. Ergo qui solvendi ius non habet, nec ligandi habet. Sicut enim secundum dominicam sententiam, qui ligandi ius habet, et solvendi habet, ita istorum adsertio se ipsa strangulat, ut, quia solvendi sibi ius negant, negare debeant et ligandi. Quomodo igitur potest alterum licere, non licere alterum? Quibus donatum utrumque est, aut utrumque licere manifestum est, aut utrumque non licere certum est. Ecclesiae autem utrumque licet, haeresi utrumque non licet; ius enim hoc solis permissum sacerdotibus est. Recte igitur ecclesia vindicat, quae veros sacerdotes habet, haeresis vindicare non potest, quae sacerdotes dei non habet. Non vindicando autem ipsa de se pronuntiat, quod, cum sacerdotes non habeat, ius sibi vindicarenon debeat sacerdotale. Ita in inpudenti contumacia pudentem cernimus confessionem. Specta etiam illud, quoniam, qui spiritum sanctum accipit, solvendi peccati potestatem et ligandi accipit. Sic enim scriptum est: Accipite spiritum sanctum, quorum remiseritis peccata, remittentur eis, et quorum detinueritis, detenta erunt. Ergo qui solvere non potest peccatum, non habet spiritum sanctum. Munus enim spiritus sancti est officium sacerdotis, ius autem sancti spiritus in solvendis ligandisque criminibus est. Quomodo igitur munus eius vindicant, de cuius diffidunt iure et potestate? Quid quod insolentiores sunt? Nam cum ad misericordiam promptior quam ad severitatem sit spiritus dei, quod ait se velle, id nolunt, quod nolle, hoc agunt, cum vindicare iudicis sit, remittere misericordis. Tolerabilius igitur, Novatiane, remitteres quam ligares; aliud enim quasi delinquendi partem usurpares, aliud quasi aerumnae conpassus ignosceres. Sed aiunt se exceptis gravioribus criminibus relaxare veniam levioribus. — Non hoc quidem auctor vestri erroris Novatianus, qui nemini paenitentiam dandam putavit, ea scilicet contemplatione, ut, quod ipse non posset solvere, non ligaret, ne ligando sperari a se faceret solutionem. In eo igitur patrem vestrum propria damnatis sententia, quidistinctionem peccatorum facitis, quae solvenda a vobis putetis et quae sine remedio esse arbitremini. Sed deus distinctionem non facit, qui misericordiam suam promisit omnibus et relaxandi licentiam sacerdotibus suis sine ulla exceptione concessit. Sed qui culpam exaggeraverit, exaggeret etiam paenitentiam; maiora enim crimina maioribus abluuntur fletibus. Ita nec Novatianus probatur, qui veniam interclusit omnibus, nec vos, eius discipuli, imitatores eiusdem et condemnatores, qui ibi minuitis studia paenitentiae, ubi augeri oportet, quia graviora peccata maioribus sustentanda fulcris docuit Christi misericordia. Quae autem ista perversitas est, ut vobis vindicetis possibilia concessu, deo — ut ipsi dicitis — inpossibilia reservetis? Hoc est sibi eligere causas ignoscendi, deo materiem feriendi relinquere. Et ubi est illud: Sit autem deus verax, omnis autem homo mendax, sicut scriptum est: ut iustificeris in sermonibus tuis et vincas, cum iudicaris? Ut agnoscamus igitur deum misericordiae magis indulgentem esse quam severitatis tenacem, ipse ait: Misericordiam malo quam sacrificium. Quo-modo igitur vestrum acceptum potest esse sacrificium deo, qui negatis misericordiam, cum ipse dicat nolle se mortem peccatoris, sed correctionem? Cuius interpres apostolus ait, quia deus filium suum mittens in similitudinem carnis peccati, et de peccato damnavit peccatum in carne, ut iustificatio legis inpleretur in nobis. Non 'in similitudinem carnis' ait, quia Christus veritatem suscepit carnis humanae, non similitudinem; neque 'in similitudinem peccati' ait, quia peccatum non fecit, sed peccatum pro nobis factus est. Sed venit 'in similitudinem carnis peccati', hoc est: suscepit similitudinem carnis peccatricis. Ideo 'similitudinem', quia scriptum est: Et homo est et quis agnoscit eum? 'Homo' erat in carne secundum hominem, qui agnosceretur, virtute supra hominem, qui non agnoscitur. Ita et hic carnem habebat nostram, sed carnis huius vitia non habebat. Non enim sicut omnes homines ex viri erat et feminae permixtione generatus, sed natus de spiritu sancto et virgine inmaculatum corpus susceperat, quodnon solum nulla vitia maculaverant, sed nec generationis aut conceptionis concretio iniuriosa fuscaverat. Nam omnes homines sub peccato nascimur, quorum ipse ortus in vitio est, sicut habes lectum dicente David: Ecce enim in iniquitatibus conceptus sum, et in delictis peperit me mater mea. Ideo Pauli caro corpus mortis erat, sicut ipse ait: Quis me liberabit de corpore mortis huius? Christi autem caro damnavit peccatum, quod nascendo non sensit, quod moriendo crucifixit, ut in carne nostra esset iustificatio per gratiam, ubi erat ante colluvio per culpam. Quid ergo dicemus ad haec, nisi quod dixit apostolus: Si deus pro nobis, quis contra nos? Qui filio proprio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit eum, quomodo non etiam cum illo omnia nobis donavit? Quis accusabit adversus electos dei? Deus, qui iustificat; quis est, qui damnet? Christus, qui mortuus est, immo qui et resurrexit, qui est in dextera dei, qui etiam interpellat pro nobis. Pro quibus ergo Christus interpellat, eos Novatianus accusat. Quos Christus ad salutem redemit, eos Novatianus damnat ad mortem. Quibus Christus dicit: Tollite iugum meum super vos et discite a me, quia mitis sum, Novatianus dicit: inmitis sum. Quibus Christus dicit: Invenietis requiem animis vestris,iugum enim meum suave est et onus meum leve est, his grave onus et durum inponit iugum Novatianus. Quam propensus igitur ad misericordiam sit dominus Iesus, licet ista satis instruant, tamen etiam ipse te doceat, qui, cum adversus inpressionem persecutionis instruere nos vellet, ait: Nolite timere eos, qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere, sed potius eum timete, qui potest animam et corpus mittere in gehennam; et infra: Omnis ergo, qui confessus me fuerit coram hominibus, confitebor et ego eum coram patre meo, qui est in caelis. Qui autem negaverit me coram hominibus, negabo et ego eum coram patre meo, qui est in caelis. Ubi confitetur, pro omnibus confitetur, omnes conplectitur, ubi negat, non omnes negat. Sicut enim supra habet 'omnis, qui me confessus fuerit, confitebor et ego eum', hoc est omnem, consequens erat, ut infra quoque sic redderet: 'Omnis autem, qui negaverit me.' Sed ne omnes negare videretur, ita subiecit: 'Qui autem negaverit me coram hominibus, negabo et ego eum.' Gratiam promittit omnibus, non omnibus minatur iniuriam. Quod est miserationis, exaggerat, quod ultionis, extenuat. Atque ita scriptum non solum in eo libro, qui secundum Matthaeum scribitur evangeli domini Iesu, sed etiam in eo lectum, qui secundum Lucan repperitur, ut scias non otiose id posuisse utrumque. Diximus, quid scriptum sit, colligamus sententiam. Omnis, inquit, qui confessus me fuerit, id est: ex quacumque vita, ex quocumque statu qui confessus me fuerit, habebit remuneratorem me confessionis suae. Cum dicitur 'omnis', nullus a remuneratione, qui fuerit confessus, excluditur. Non similiter omnis, qui negaverit, negabitur; potest enim fieri, ut aliquis victus suppliciis sermone neget et corde adoret. Numquid eadem causa est eius, qui sponte neget, et eius, quem tormenta inclinaverint ad sacrilegium, non voluntas? Quam indignum autem, ut, cum apud homines valeat certaminis gratia, apud deum non valere adseratur! Nam saepe in hoc athletarum saeculari certamine etiam victos, quorum fuerint certamina probata, vulgus hominum cum victoribus coronare consuevit, maxime quos viderit aut forte dolo aut fraude excussos victoria. Christus ergo athletas suos, quos viderit gravibus paulisper cessisse suppliciis, sine venia patietur manere? Numquid non habebit rationem laboris, qui etiam, quos proicit, non in aeternum proicit? Dicit enim David: Non in aeternum proiciet deus; et contra hunc audiemus haeresim dicentem: 'proicit in aeternum'? Nec in finem, inquit, misericordiam suam abscidet a generatione in generationem, aut obliviscetur misereri deus: clamat propheta, et sunt, qui divinae miserationis quaedam inducant oblivia? Sed aiunt ideo se ista adserere, ne mutabilem deum facere videantur, si his, quibus fuerit iratus, ignoscat. Quid ergo? Repudiabimus divina oracula et istorum opiniones sequemur? Sed non deus alienis adsertionibus, sed suis aestimandus vocibus est. Quod enim promptius edere possumus insigne eius misericordiae, quam quod ipse per prophetam Osee, quibus tamquam iratus minabatur, continuo tamquam reconciliatus indulget? Ait enim: Quid tibi faciam, Ephraem, aut quid tibi faciam, Iuda? et infra: Quomodo te constituam? velut Adama efficiam te et sicut Seboin. In ipsa indignatione velut patrio quodam adfectu haeret, quomodo ad poenam tradat errantem: Etsi Iudaeus meretur, deus tamen adhuc secum examinat. Sed continuo qui dixerat: 'sicut Adama faciam te et sicut Seboin', quae duae urbes ex vicinia Sodomorum parilis excidii traxere consortium, conversum est, inquit, cor meum in eo ipso, conturbata est paenitentia mea, non faciam secundum iracundiam furoris mei. Nonne apparet, quod ideo nobis peccantibus indignetur dominus Iesus, ut indignationis suae nos terrore convertat? Indignatio ergo eius non ultionis exsecutio, sed magis absolutionis operatio est. Sicenim dixit: Si conversus ingemueris, tunc salvaberis. Expectat ergo gemitus nostros, sed temporales, ut remittat perpetuos; expectat lacrimas nostras, ut profundat pietatem suam. Sic in evangelio viduae matris lacrimis conpassus filium eius resuscitavit. Expectat nostram conversionem, ut revertatur et ipse ad gratiam, quae, si nullus nobis lapsus inreperet, in nobis perseveraret. Sed quia peccatis nostris contrahimus offensam, indignatur, ut humiliemur. Humiliamur, ut digni simus magis miseratione quam poena. Doceat te certe Hieremias dicens: Quia non repellet in aeternum dominus, quoniam, cum humiliaverit, miserebitur secundum multitudinem misericordiae suae. Qui non humiliavit toto corde suo neque reppulit filios hominum. Hoc certe in threnis Hieremiae legimus et ex his vel ceteris, quae sequuntur, advertimus, quia ideo humiliat sub pedes suos omnes vinctos terrae, ut iudicium eius declinemus. Sed nec toto corde humiliat peccatorem usque ad terram, quia etiam de terra, suscitat inopem et de stercore erigit pauperem; non enim ex toto corde humiliat, qui se veniae reservat. Quod si non ex toto corde omnem peccatorem humiliat, quanto magis non ex toto corde humiliat eum, quinon ex toto corde peccavit! Nam sicut dixit de Iudaeis: Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me, fortasse de aliquibus lapsis dicat: Isti labiis me negarunt, sed corde mecum sunt. Vicit eos poena, non vertit perfidia. Sine causa autem his aliqui veniam negant, quorum fidem eousque confessus persecutor est, ut eam studeret expugnare tormentis. Negarunt semel, sed cottidie confitentur. Negarunt sermone, sed confitentur gemitibus, confitentur heiulatibus, confitentur fletibus, confitentur liberis, non coactis vocibus. Cesserunt quidem ad tempus diaboli temptationi, sed etiam diabolus postea recessit ab his, quos sibi vindicare non potuit. Cessit eorum fletibus, cessit paenitentiae. Quos invaserat alienos, perdidit suos. Nonne ita istud est, ac si quis captivum victae urbis populum abducat? Captivus ducitur, sed invitus, qui in alienas terras necessitate contendat, intimo tamen non migret adfectu, patriam secum animo vehat, quaerat copiam, quemadmodum revertatur. Quid ergo? Cum huiusmodi revertitur, numquid est aliqui, qui persuadeat non recipiendum, minore scilicet honore, studio propensiore, ne habeat, in quo insultet adversarius? Si armato ignoscis, quirepugnare potuit, non ignoscis ei, in quo sola pugnabat fides? Ipsius diaboli de huiusmodi lapsis si requiramus sententiam, nonne videtur dicere: 'Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me? Quomodo enim mecum est, qui non recedit a Christo? Sine causa autem me colere videntur, qui doctrinam Iesu custodiunt: ego autem putabam, quod meam docerent. Plus damnant, dum conperta deserunt. Certe Iesus in his amplius gloriatur, dum recipit revertentes. Exsultant omnes angeli, quia gaudium maius est in caelo super uno peccatore paenitentiam agente quam in nonaginta novem iustis, qui non indigent paenitentia. De me in caelo, de me in terris triumphus sumitur. Nihil Christo perit, quando hi, qui ad me cum fletu venerant, cum desiderio ad ecclesiam revertuntur. Et horum exemplo etiam de meis periclitor, qui didicerint nihil hic esse, ubi homines nec praesentibus provocantur praemiis, et plurimum illic, ubi gemitus, lacrimae, ieiunia meis epulis praeferuntur.' Hos ergo, Novatiani, excluditis? Quid est enim aliud excludere nisi spem veniae negare? Sed neque semivivum illum derelictum a latronibus Samaritanus praeteriit et vulnera eius oleo vinoque curavit, prius infundens oleum, quo foveret, super iumentum suum inposuit vulneratum, in quo eius peccata vexit omnia, nec ovem pastor de-spexit errantem. Vos autem dicitis: 'Noli me tangere.' Vos dicitis volentes iustificare vos ipsos: 'Non est proximus noster' superbiores quam legis peritus ille, qui Christum temptare cupiebat. Ille enim dixit: Qui est meus proximus? Ille interrogat, vos negatis, sicut sacerdos ille descendentes et sicut levita praetereuntes, quem curandum suscipere debuistis. Nec recipitis hospitio, pro quo Christus duo numeravit aera, cuius te proximum fieri Christus iubet, ut facilius in eum misericordiam habeas. Ipse enim est proximus, quem non conformis natura coniunxerit, sed misericordia copulaverit. Ab eo te alienum superbia facis extollens te frustra inflatus mente carnis tuae et non tenens caput. Si enim caput teneres, adverteres non tibi deserendum eum, pro quo Christus mortuus est. Si caput teneres, adverteres corpus omne conpaginando potius quam solvendo in incrementum dei per copulam caritatis et redemptionem crescere peccatoris. Cum igitur fructum omnem aufertis paenitentiae, quid aliud dicitis nisi hoc: 'Nemo de vulneratis nostrum ingrediatur hospitium, nemo sanetur in nostra ecclesia; apud nos non curantur aegroti; sani sumus, medicum non habemus necessarium, quia ipse ait: Non opus est sanis medicus, sed his, qui male habent'? Ergo, domine Iesu, ad ecclesiam tuam totus adveni, quoniam Novatianus excusat. Novatianus dicit 'iuga boum emi', qui iugum Christi suave non suscipit et onus grave collo inponit suo, quod portare non queat. Novatianus servos tuos, a quibus invitabatur, tenuit et contumelia adfectos occidit, quos iterati baptismatis labe inquinavit. Mitte ergo ad exitus viarum et collige bonos et malos et debiles et caecos et clodos introduc in ecclesiam tuam. Iube inpleatur domus tua, introduc omnes ad cenam tuam, quia, quem tu vocaveris, dignum facies, si sequatur. Ille sane reicitur, qui non habuerit vestem nuptialem, hoc est amictum caritatis, velamen gratiae. Mitte, inquam, ad universos. Non excusat ecclesia tua a cena tua, excuset Novatianus. Non dicit familia tua: 'Sana sum, medicum non quaero', sed dicit: 'Sana, me, domine, et sanabor, salva me et salvabor.' Denique ecclesiae tuae species est in illa, quae accessit retro et tetigit fimbriam vestimenti tui, dicens intra se, quia, si tetigero vestimentum eius, salva ero. Haec ergo ecclesia confitetur vulnera sua, haec curari cupit. Et tu quidem, domine, omnes cupis sanare, sed non omnes curari volunt. Non vult Novatianus, qui se putat esse sanum. Tu, domine, aegrum te esse dicis et in minimo nostram sentis infirmitatem, dicens: Etaeger eram et visitastis me. Novatianus illum minimum visitare nescit, in quo tu desideras visitari. Tu dicis Petro excusanti, ne ei pedes lavares: Nisi lavero tibi pedes, non habebis mecum partem. Quod ergo isti possunt consortium tecum habere, qui claves regni non suscipiunt, negantes, quod dimittere peccata debeant? Quod quidem recte de se fatentur; non habent enim Petri hereditatem, qui Petri sedem non habent, quam inpia divisione discerpunt. Sed hoc inprobe, quod etiam in ecclesia donari peccata negant posse, cum Petro dictum sit: Tibi dabo claves regni caelorum, et quaecumque ligaveris super terram, erunt ligata et in caelo, et quaecumque solveris super terram, erunt soluta et in caelis, cum ipse 'vas electionis' dominicae dicat: Si cui autem quid donatis, et ego; nam et ego quod donavi, propter vos in persona Christi. Cur igitur Paulum legunt, si eum tam inpie arbitrantur errasse, ut ius sibi vindicaret domini sui? Sed vindicavit acceptum, non usurpavit indebitum. Vult dominus plurimum posse discipulos suos, vult a servulis suis ea fieri in nomine suo, quae faciebat ipsepositus in terris. Denique ait: Et maiora his facietis. Dedit, ut mortuos resuscitarent, et cum ipse Saulo reddere posset usum videndi, eum tamen ad Ananiam discipulum suum misit, ut eius benedictione Saulo refunderentur oculi, quos amiserat. Petrum quoque secum in mari iussit ambulare, et quia titubavit, repraehendit ilico, eo quod doni gratiam fidei pauxillitate minuisset. Dedit etiam discipulis, ut lux mundi essent per gratiam, qui erat ipse lux mundi. Et quia descensurus esset e caelo et in caelum ascensurus, Heliam ad caelum levavit, inde eum terris conplacito redditurus tempore. Baptizaturus quoque in spiritu sancto et igni, per Iohannem baptismatis sacramenta praemisit. Omnia denique donavit discipulis suis, de quibus ait: In nomine meo daemonia eicient, linguis loquentur novis, serpentes tollent, et si mortiferum quid biberint, non illis nocebit; supra aegros manus inponent et bene habebunt. Omnia ergo dedit, sed nulla in his hominis potestas est, ubi divini muneris gratia viget. Cur ergo manus inponitis et benedictionis opus creditis, si quis forte revaluerit aegrotus? Cur praesumitis aliquos a colluvione diaboli per vos mundari posse? Cur baptizatis, si per hominem peccata dimitti nonlicet? In baptismo utique remissio peccatorum omnium est: Quid interest, utrum per paenitentiam an per lavacrum hoc ius sibi datum sacerdotes vindicent? Unum in utroque ministerium est. Sed dicis, quia in lavacro operatur mysteriorum gratia. — Quid in paenitentia? Nonne dei nomen operatur? Quid ergo? Ubi vultis, vindicatis vobis dei gratiam, ubi vultis, repudiatis? Sed hoc insolentis adrogantiae, non sancti timoris est, ut fastidio vobis sint, qui volunt agere paenitentiam. Perpeti videlicet flentum lacrimas non potestis, non ferunt oculi vestri vilia vestimentorum, inluviem sordidatorum, superbo oculo et tumido corde, delicati mei, indignanti voce dicentes singuli: 'Noli me tangere, quia mundus sum.' Dixit quidem dominus ad Magdalenam Mariam: Noli me tangere, sed non dixit: 'quia mundus sum', qui mundus erat. Tu audes, Novatiane, mundum te dicere, qui, etsi operibus mundus esses, hoc solo verbo fieres inmundus? Esaias dicit: O miser ego et conpunctus corde, quia, cum sim homo et inmunda labia habeam, in medio quoque populi inmunda labia habentis inhabitem. Et tu dicis: 'Mundus sum', cum mundus non sit, ut scriptum est, 'nec unius diei infans'? David dicit: Et a delicto meo munda me, quem utique misericordem saepe domini iustificavit gratia. Tu mundus, cum tam iniustus sis, ut nonmiserearis et 'festucam in oculo fratris tui' videas, 'trabem autem, quae in oculo tuo est', non consideres? Inmundus enim apud dominum omnis iniquus. Quid autem iniustius, quam ut velis tibi dimitti peccata tua, cum roganti ipse non putes remittenda? Quid iniustius, quam ut te iustifices, in quo damnas alterum, cum graviora committas? Denique remissionem celebraturus peccatorum nostrorum, dominus Iesus dicenti sibi Iohanni: 'Ego a te debeo baptizari et tu venis ad me' respondit: Sine modo, sic enim decet nos inplere omnem iustitiam. Et dominus quidem venit ad peccatorem, cum peccatum ipse non haberet, et baptizari voluit, cui mundari necesse non erat. Vos quis ferat, qui putatis non esse vobis opus mundari per paenitentiam, quia mundatos dicitis vos esse per gratiam, quasi iam peccare vobis inpossibile sit? Sed dicent: 'Scriptum est: Si peccaverit homo in hominem, orabunt pro eo ad deum; si autem in dominum peccaverit homo, quis orabit pro eo?' — Primum, ut supra iam dixi, tunc te ista paterer obicere, si solis praevaricantibus non relaxares paenitentiam. Tamen quid scrupuli ista adferret quaestio? Non enim scriptum est: 'nullus orabit pro eo', sed 'quis orabit'; hoc est, quis ille sit, qui in tali causaorare possit, quaeritur, non excluditur. Denique habes in psalmo XIIII: Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo, aut quis requiescet in loco sancto tuo? Non enim nullus, sed probatus habitabit, nec hoc dicit, quod nemo requiescat, sed requiescat electus. Ut scias hoc verum esse, non multo post in psalmo XXIII ait: Quis ascendet in montem domini, aut quis stabit in loco sancto eius? id est non quicumque de vulgo, nec plebeiae vilitatis aliquis, sed vitae egregiae singularisque meriti. Et ut scias, quia, cum 'quis' dicitur, non intellegitur 'nullus', sed 'aliquis' significatur, cum dixisset: 'Quis ascendet in montem domini?', subiecit: Innocens manibus et mundo corde, qui non accepit in vano animam suam. Et alibi: Quis sapiens et intelleget haec? Numquid dicit, quia nullus intellegit? Et in evangelio: Quis fidelis dispensator et prudens, quem constituit dominus super familiam suam, ut det illis in tempore tritici mensuram? Et ut conpraehendas, quia de eo dixit, qui utique est, non de eo, qui non est, subiunxit: Beatus ille servus, quem, cum venerit dominus, inveniet sic facientem. Et illud ita opinor dictum: Deus, quis similis tibi? Non utique nullus, quia imago patris filius est. Similiter igitur accipiendum: 'Quis orabit pro eo?' hoc est: Singularis vitae aliquis debet orare pro eo, qui peccavit in dominum. Quo maior culpa, eo maiora sunt quaerenda suffragia. Non enim qui-cumque de vulgo pro Iudaeorum populo, sed Moyses rogavit, quando vituli caput fidei inmemores adoraverunt. Numquid erravit Moyses? Atqui non erravit, qui, quod rogavit, et meruit et inpetravit. Quid enim talis adfectus non inpetraret, quando se obiecit pro populo dicens: Et nunc si dimittis illis peccatum, dimitte; sin autem, dele me de libro vitae? Vides, quia non tamquam deliciosus intercessor et fastidii plenus sibi consulat, ne offensionem contrahat, quod Novatianus metuere se dicit, sed magis omnium memor, sui inmemor, offendere non timebat ipse, ut plebem ab offensionis periculo exueret et liberaret. Merito ergo scriptum est: 'Quis orabit pro eo?' hoc est talis, qualis Moyses, qui se offerat pro peccantibus, talis, qualis Hieremias, cui prophetae cum esset dictum a domino deo nostro: 'Noli orare pro populo isto', tamen oravit et veniam meruit. Denique intercessione prophetica et obsecratione tanti vatis inflexus dominus dicit ad Hierusalem, quoniam ea quoque paenitentiam pro delictis egerat dicens: Domine omnipotens, deus Israhel, anima in angustiis et spiritus anxius clamat ad te; audi, domine, et miserere, et iubet luctus vestimenta deponi et abici gemitus paenitentiae. Sic enim scriptum est in fine libri: Exue te, Hierusalem, stola luctus et vexationis tuae et indue te decorem eius, quae a deo tibi data est, gloriae in aeternum. Tales igitur deprecatores in delictis maximis sunt requirendi; nam si quicumque de populo orent, non exaudiuntur. Unde nec illa quaestio vestra quicquam poterit adferre ponderis, quam sumitis de epistula Iohannis dicentis: Qui scit fratrem suum peccare peccatum non ad mortem, petet, et dabit illi vitam deus, qui non peccat ad mortem. Est peccatum ad mortem: non de illo dico, ut oret. Non enim ad Moysen et Hieremiam loquebatur, sed ad populum, qui suorum peccatorum alium precatorem deberet adhibere, cui satis est, si pro levioribus delictis deum precetur, graviorum veniam iustorum orationibus reservandam putet. Nam quomodo Iohannes diceret non orandum pro delicto graviore, qui legisset rogasse Moysen et inpetrasse, ubi erat praevaricatio voluntaria, qui sciret etiam Hieremiam rogasse? Quomodo Iohannes diceret non orandum pro peccato, quod esset ad mortem, qui ipse in Apocalypsi scripsit mandatum angelo ecclesiae Pergami: Habes illic tenentes doctrinam Balaam, qui docebat Balaac mittere scandalum coram, filiis Israhel, manducare inmolata et fornicari; ita et tuhabes tenentes doctrinam Nicolaitarum. Similiter age paenitentiam; ceterum venio tibi? Vides, quod deus paenitentiam exigit, ut veniam polliceatur? Denique et ibi dicit: Qui habet aurem, audiat, quid spiritus dicat ecclesiis: vincenti dabo illi manducare de manna. Nonne ipse Iohannes cognoverat Stephanum pro persecutoribus suis, qui Christi nomen audire non poterant, deprecatum, cum de ipsis, a quibus lapidabatur, diceret: Domine, ne statuas illis hoc peccatum? Cuius precationis effectum in apostolo Paulo videmus. Paulus enim, qui lapidantium Stephanum vestimenta servabat, non multo postea per gratiam Christi factus apostolus est, qui fuerat persecutor. Ergo quia de Iohannis generali epistula sermo est, ipsius Iohannis in evangelio scripta interrogemus, utrum cum vestra interpraetatione conveniant. Scribit enim dixisse dominum, quia sic dilexit deus hunc mundum, ut filium suum unicum daret, ut omnis, qui credit in eum, non pereat, sed habeat vitam aeternam. Si quem ergo lapsum revocare cupias, ut credat, an ut non credat, hortaris? Utique ut credat. Sed qui credit, iuxta domini sententiam habebit vitam aeternam. Quomodo ergo prohiberis orare pro eo, cui aeterna vita debetur, cum divinae sit gratiae fides, sicut apostolus in 'divi-sionibus gratiarum' docet, quia alii datur 'in eodem spiritu fides'? Et discipuli domino dicunt: Adauge nobis fidem. Qui ergo fidem habet, habet vitam; qui vitam habet, non est utique exclusus a venia: Omnis, inquit, qui credit in eum, non pereat. Cum 'omnis' dicitur, nullus excluditur, nullus excipitur. Non enim excipit eum, qui lapsus est, si tamen postea bene credat. Plurimos conperimus se armasse post lapsum et pro nomine dei passos. Non possumus his martyrum consortia negare, quibus Iesus dominus non negavit. Audemus igitur dicere non esse his vitam redditam, quibus Christus coronam reddidit? Sicut ergo post lapsum plerisque, si patiantur, corona redditur, ita, si credant, et fides redditur. Quae fides dei donum est, sicut habes scriptum: Quia a deo vobis donatum est, non solum ut credatis in eum, sed ut etiam pro illo patiamini. Numquid is, qui dei donum habet, potest non habere indulgentiam? Non una autem, sed duplex gratia est, ut omnis qui credit, et patiatur pro domino Iesu. Habet igitur, qui credit, suam gratiam, habet autem alteram, si fides eius passionibus coronetur. Neque enim priusquam pateretur Petrus, sine gratia fuit, sed ubi passus est, adquisivit alteram. Et plerique, qui non habuerunt gratiam, ut pro Iesu paterentur, habuerunt tamen gratiam, ut in Iesum crederent. Ideo dicitur: Utomnis, qui credit in eum, non pereat. 'Omnis', inquit, hoc est ex quocumque statu, ex quocumque lapsu, si credat, perire non timeat. Potest enim fieri, ut aliquem de Hierusalem descendentem in Hiericho, hoc est de martyrii certamine relapsum in istius vitae cupiditatem saecularemque gratiam, vulneratum a latronibus, hoc est persecutoribus, et semivivum relictum, evangelicus ille Samaritanus inveniat, qui nostrarum custos animarum est, — Samaritanus enim custos dicitur — et non praetereat eum, sed curet et sanet. Fortasse denique ideo non praeterit eum, quia aliquid in eo vitale agnoscit, unde is possit resumere. Nonne vobis videtur ille, qui lapsus est, semivivus esse, si vitale aliquid fides spiret? Nam qui penitus deum ex suo corde abicit, ille mortuus est. Qui ergo non penitus abicit, sed per inpressionem tormentorum ad tempus negavit, semivivus est. Aut si mortuus est, cur ei dicis agendam paenitentiam, qui iam curari non potest? Si semivivus est, infunde oleum, non vinum sine oleo, sed et quod foveat et remordeat. Tolle eum in iumentum tuum, trade stabulario, duo aera ad eius curam inpende, esto eiproximus. Proximus autem esse non potes, nisi facias misericordiam; nemo enim potest dici proximus, nisi qui curaverit, non occiderit. Si autem vis dici proximus, dicit tibi Christus: Vade et tu fac similiter. Aliud simile consideremus: Qui credit in filium, habet vitam aeternam; qui autem non credit filio, non videbit vitam, sed ira dei manet super eum. Quod manet, utique iam coepit, et ex delicto aliquo coepit, quia ante non credidit. Ubi ergo quis crediderit, ira dei discedit, vita autem accedit. Credere ergo in Christum lucrum vitae est; qui enim credit in eum, non iudicatur. Sed referunt hoc loco, quoniam is, qui credit in Christum, custodire debet sermonem eius. Sic enim aiunt scriptum dicente domino: Ego lux in hunc mundum veni, ut omnis, qui credit in me, in tenebris non maneat; et si quis audierit sermonem, meum et custodierit eum, ego non iudico eum. Ille non iudicat et tu iudicas? Ille dicit: 'ut, qui credit in me, in tenebris non maneat', hoc est 'etsi fuit in tenebris, non permaneat in eis, errorem emendet, culpam corrigat, custodiat mandata mea. Dixi enim: 'Nolo mortem peccatoris, sed conversionem.' Dixi supra, quoniam 'qui in me credit, non iudicatur'. Ethoc custodio; non enim veni, ut iudicem mundum, sed ut salvetur mundus per me. Libenter ignosco, prompte indulgeo, misericordiam malo quam sacrificium, quia per sacrificium justus commendatur, per misericordiam peccator redimitur. ANon veni vocare iustos, sed peccatores. In lege sacrificium, in evangelio misericordia est, lex per Moysen data est, per me gratia.' Quid hoc evidentius? Denique et subter ait: Qui spernit me et non accipit verba mea, habet, qui iudicet eum. Num tibi videtur accipere verba Christi, qui se non correxerit? Profecto non videtur. Qui ergo corrigit se, accipit verbum eius; hoc est enim verbum eius, ut se unusquisque revocet a culpa. Aut excludas igitur neccesse est hanc eius sententiam aut, si negare non potes, adquiescas. Oportet eum quoque mandata custodire dominica, qui peccare desinat, delictis renuntiet. Non ergo de eo debes interpraetari dictum, qui semper custodierit; si enim hoc sensisset, addidisset 'semper', non addendo autem de eo pronuntiavit, qui, quod audivit, custodierit. Audivit autem, ut corrigeret errorem. Custodivit igitur, quod audivit. Quam vero durum, ut ad poenam vocetur perpetuam, qui vel postea custodivit domini mandata, ipse te doceat, qui etiam non custodientibus mandata sua veniam non negavit, sicut habes in psalmi corpore: Si iustitias meas profanaverint et mandata mea non custodierint, visitabo in virga iniquitates eorum et in flagellis delicta eorum, misericordiam vero meam non dispergam ab eis. Omnibus igitur promittit misericordiam. Sed ne sine iudicio hanc esse misericordiam putes, est discretio inter eos, qui perpetuam detulerunt oboedientiam mandatis caelestibus, et inter eos, qui aliquando vel errore vel necessitate lapsi sint. Et ne nostro circumscribi argumento putes Christi iudicatum, accipe; etenim ait: Si sciens servus voluntatem domini non fecit, vapulabit multas, si autem nescivit, vapulabit paucas. Uterque igitur, si credat, recipitur, quia castigat omnem filium deus, quem recipit. Et quem castigat, morti utique non tradit, quia scriptum est: Castigans castigavit me dominus et morti non tradidit me. Denique Paulus docens non deserendos eos, qui peccatum ad mortem fecerint, sed potius lacrimarum panibus et potu cohercendos flebili, ita tamen, ut ipsa moderata esset tristitia — hoc est enim: 'et potum dabis eis in lacrimis in mensura', ut ipsa maestitia mensuram habeat, ne forte abundantiore tristitia absorbeatur, qui agit paenitentiam — scribit ad Corinthios: Quid vultis? In virga veniam ad vos an in caritate spirituque mansuetudinis? Sed nec virga gravisest, quoniam legerat: Tu quidem percuties eum virga, animam autem eius a morte liberabis. Quid esset in virga venire, docet invectio fornicationis, accusatio incesti, repraehensio tumoris, quod inflati essent, quos magis lugere oporteret, postremo condemnatio rei, ut tolleretur a consortio communionis et traderetur adversario, non ad interitum animae, sed carnis. Sicut enim dominus in animam sancti Iob potestatem non dedit, sed in carnem eius permisit licentiam, ita et hic traditur satanae in interitum carnis, ut serpens terram eius lingeret, animae non noceret. Moriatur ergo caro nostra cupiditatibus, sit captiva, sit subdita, nec legi mentis nostrae repugnet, sed bonae servituti subiecta moriatur, sicut in Paulo, qui castigabat corpus suum, ut servituti redigeret, quo probabilior fieret praedicatio, si lex carnis eius cum lege mentis congrueret et conveniret. Interit enim caro, cum sapientia eius transit in spiritum, ut iam non, quae carnis sunt, sapiat, sed quae sunt spiritus. Utinam videam infirmari carnem meam, ut iam non trahar captivus in lege peccati, ut iam non in carne vivam, sed in fide Christi! Et ideo maior in infirmitate corporis est gratia quam in salute. Denique et Paulum, quem multum dilexit, noluit liberare ab infirmitate carnis, cui petenti, ut discederet a se infirmitas, respondit: Sufficit tibi gratia, mea, nam virtus in infirmitate perficitur. EtPaulus plus sibi in infirmitatibus placet dicens: Cum infirmor, tunc potens sum. Consummatur enim carnis infirmitatibus animae fortitudo. Explanavimus Pauli sententiam. Nunc verba ipsa consideremus, qua ratione dixerit, quod tradiderit eum 'satanae in interitum carnis'. Quia temptator noster diabolus est; nam debilitates membris singulis inferre et aegritudines toto solet movere corpori. Denique percussit sanctum Iob ulcere malo a pedibus usque ad caput, quia in potestatem acceperat interitum carnis eius dicente deo: Ecce trado tibi eum, tantummodo animam eius custodi. Hoc isdem verbis apostolus transtulit dicens, quod tradiderit huiusmodi hominem satanae in interitum carnis, ut spiritus salvus sit in die domini nostri Iesu Christi. Magna potestas, magna gratia, quae imperat diabolo, ut se ipse destruat. Se enim destruit, cum hominem, quem temptando supplantare studet, ex infirmo fortiorem efficit, quia, dum carnem debilitat, mentem eius conroborat. Aegritudo enim carnis peccatum repellit, luxuria autem carnis culpam adolet. Inluditur ergo diabolus, ut se ipse morsu suo vulneret et contra se armet, quem debilitandum putavit. Sic et sanctum Iob magis armavit, posteaquam vulneravit. Qui totum corpus diris perfusus ulceribus diaboli quidem morsum pertulit, sed venena non sensit. Et ideo bene ei dictum est: Adduces draconem in hamo, ludes eum sicut avem, ligabis eum sicut passerem puer, inpones super eum manum. Vides, quemadmodum a Paulo inludatur, ut in cavernam eius sicut puer ille propheticus manum mittat et nihil serpens noceat ei, de latebris eruat eum, de veneno eius faciat spiritale antidotum, ut, quod venenum est, medicamentum fiat. Venenum est ad interitum carnis, medicamentum fit ad salutem spiritus; quod enim nocet corpori, iuvat spiritum. Manducet ergo terram meam serpens, dentem carni infigat, conterat corpus. Dicat dominus et de me: Trado tibi eum, tantummodo animam eius custodi. Quanta vis Christi, ut custodia hominis imperetur etiam ipsi diabolo, qui vult semper nocere. Dominum ergo Iesum nobis propitiemus. Imperante Christo et diabolus ipse fit praedae suae custos, vel invitus mandatis obsecundat caelestibus, et quamvis inmitis, tamen mansuetis obsequitur imperiis. Sed quid ego commendo obsequium eius? Sit ille semper malus, ut sit bonus deus semper, qui malitiam eius nobis in gratiam convertit. Vult nocere ille, sed non potest, si Christus obsistat. Carnem ulcerat, sed custodit animam. Terram devorat, sed reservat spiritum. Denique scriptum est: Tunc lupi et agni simul pascentur, leo et bospaleas manducabunt, serpens vero terram ut panem. Et non nocebunt neque vastabunt in monte sancto meo, dicit dominus. Damnati enim serpentis haec est sententia: 'Erit tibi terra cibus'. Quae terra? Ea utique, de qua dictum est: Terra es et in terram ibis. Hanc terram serpens manducat, si propitius nobis est, dominus Iesus, ut patiatur anima carnis debilitate, non accendatur vapore corporis et calore membrorum. Bonum est nubere magis quam uri. Est enim flamma, quae interna urit. Unde hunc ignem non alligemus in sinu mentis et recessu pectoris, ne interioris nostri uramus exuvias et forense hoc nostrae animae vestimentum velamenque carnale edax libidinis flamma consumat, sed transeamus per ignem. Et si quis incidit amoris incendium, transiliat et transeat, non alliget adulterinam cupiditatem vinculis cogitationum, nullos sibi nodos adsiduae nexu meditationis adstringat, non intendat saepius in formam mulieris meretricis. Nec adulescentula ad vultum iuvenis oculos levet. Et si fortuito aspexit et capta est, quanto magis capietur, si curiosa aspexerit. Vel consuetudo nos doceat: ideo velamine obnubit caput suum mulier, ut etiam in publico tuta verecundia sit, nonfacile vultus eius in adulescentis oculos occurrat, nuptiali tecta velamine sit, ne vel fortuitis occursibus pateat ad vulnus vel alienum vel suum — sed utrumque suum vulnus est. Quod si tegmine caput velat, ne temere aut videatur aut videat — dum enim caput velatur, vultus absconditur —, quanto magis velare se debet pudoris tegmine, ut etiam in publico habeat suum ipsa secretum. Verum esto, inciderit oculus, sed non intendat adfectus. Non enim vidisse crimen est, sed cavendum, ne origo criminis sit. Vidit carnalis oculus, sed premat cordis oculos mentis verecundia. Habemus moralem et indulgentem dominum. Dixit quidem propheta: Nolo intendas in formam mulieris fornicariae. Sed tamen dominus dixit: Si quis viderit mulierem ad concupiscendum eam, iam adulteravit eam in corde suo. Non dixit: 'Si quis viderit, adulteravit', sed: 'Si quis ad concupiscendum viderit.' Non aspectum obligavit, sed adfectum quaesivit. Bonus tamen pudor, qui ipsos corporis oculos sic premere consuevit, ut saepe non videamus etiam, quod videmus. Etenim specie aspicere consuevit, quidquid occurrerit, sed si non misceatur animi intentio, hic quoque secundum carnis officium noster aspectus vanescit. Ita plus videmus animo quam corpore.Etsi viderit caro ignem, non alligemus ignem in sinu, hoc est in secreto mentis animique arcano. Non inplicemus ignem hunc ossibus, non ipsi nobis nodos iniciamus, non misceamus sermonem aliquem cum huiusmodi, unde exaestuet ignis adulterinus. Sermo iuvenculae nodus adulescentium est, verba adulescentis vincula sunt amoris. Vidit hunc ignem Ioseph, quando eum adulterii cupida mulier adlocuta est, voluit eum capere sermone, emisit laqueos labiorum suorum, sed pudicum virum ligare non potuit. Solvit enim vincula mulieris vox pudoris, sermo gravitatis, habena cautelae, fidei custodia, castimoniae disciplina. Capere igitur eum retibus suis inpudica non potuit, misit manum et adpraehendit vestem eius, ut nodum stringeret. Verba petulantis mulieris cupiditatum retia sunt, manus eius amoris nodus est. Sed nec retibus capi potuit mens pudica nec nodo; excussa veste solutus est nodus, et ideo quia non alligavit ignem in sinu mentis suae, non combussit corpus suum. Vides ergo, quia animus noster culpae auctor est? Itaque innocens caro, sed plerumque peccati ministra. Ergo non te vincat formae concupiscentia. Multa retia tenduntur a diabolo, multi laquei. Oculus meretricis laqueus amatoris est, ipsi nobis oculi nostri retia sunt et ideo scriptum est: Neque capiaris oculis tuis. Ipsi nobis ergo tendimus retia, quibus involvimur et inplicamur. Ipsi nobis vincula nectimus,sicut legimus, quia vinculis peccatorum. suorum unusquisque constringitur. Et ideo transeamus ignem adulescentiae ardoremque iuvenalis aetatis. Transeamus aquam, non remaneamus in aqua, flumina ne nos profunda concludant. Transeamus, ut et nos dicamus: Torrentem pertransivit anima nostra; qui enim transit, salvus est. Denique dominus sic ait: Si transeas per aquam, tecum sum, flumina te non concludunt; et propheta dicit: Vidi inpium superexaltatum ultra cedros Libani, et transivi et ecce non erat. Transi saecularia, et omnem gloriam cecidisse aspicies inpiorum. Moyses quoque transiens saecularia flumina vidit visum magnum et ait: Transiens videbo hoc visum; si enim fuisset in corporis vitiis et saeculi istius lubricis voluptatibus, tanta non vidisset mysteria. Transeamus ergo et nos ignem hunc libidinis, quem metuens Paulus, sed nobis timens, qui castigando corpus suum fecerat, ut iam non timeret sibi, dicit nobis: Fugite fornicationem. Fugiamus ergo tamquam sequentem, quae non post nos, sed in nobis sequitur nosmet ipsos. Ergo videamus diligenter, ne, dum illam fugimus, nobiscum eam portemus. Volumus enim plerumque fugere, sed si non penitus eam de nostro excutiamus animo, tollimus eam magis quam relinqui-mus. Transiliamus ergo eam, ne nobis dicatur: 'Ambulate in igne flammae vestrae, quem accendistis vobis'. Quoniam sicut ille, qui alligat ignem in sinu, vestimenta conburit, sic, qui ambulat super ignem, pedes conburat necesse est, quoniam scriptum est: Ambulabit quis super carbones ignis, pedes autem non conburet? Gravis ignis est, et ideo non demus illi alimenta luxuriae. Pascitur libido conviviis, nutritur deliciis, vino accenditur, ebrietate flammatur. Graviora his sunt fomenta verborum, quae vino quodam Sodomitanae vitis mentem inebriant. Caveamus tamen et huius abundantiam vini, ubi caro inebriatur, mens titubat, animus vacillat, cor fluctuat. Et ideo ad utrumque utile praeceptum est, quo monetur Timotheus: Vino modico utere propter frequentes tuas infirmitates. Cum calet corpus, tradit vaporem, cum alget morbi frigore caro, refrigeratur anima tua. Cum dolet corpus tuum, tristis est mens tua, sed tristitia tua in gaudium veniet. Noli ergo timere, si manducetur caro tua: anima tua non devoratur. Ideo David non timere se dicit, quia carnem eius, non animam inimici edebant, sicut legimus: Dum adpropinquant super me nocentes, ut edant carnes meas, qui tribulant me inimici mei, ipsi infirmati sunt et ceciderunt. Ruinam igitur solam facit sibi serpens. Ideo serpenti traditur, qui a serpente elisus est, ut, quem deiecit, hunc erigat et fiatruina serpentis hominis resurrectio. Satanan autem corporalis huius contritionis et carnalis auctorem debilitatis scriptura ostendit Paulo dicente: Datus est mihi stimulus carnis meae angelus satanae, ut me colaphizet, ut non extollar. Sic ergo curare Paulus didicit, quemadmodum ipse sanatus est. Bonus itaque doctor, dum promittit alterum de duobus, utrumque donavit. Venit in virga, quia a communione sacra convictum removit — et bene dicitur tradi satanae, qui separatur a Christi corpore —, venit etiam in caritate spirituque mansuetudinis, vel quia sic tradidit, ut spiritum eius salvum faceret, vel quia eum, quem ante sequestraverat, postea sacramentis reddidit. Nam et sequestrari oportet graviter lapsum, ne modicum fermentum totam massam conrumpat, et expurgandum est vetus fermentum, vel in singulis vetus homo, hoc est exterior homo cum actibus suis, vel in populo inveteratus peccatis vitiisque concretus. Et bene dixit expurgandum, non proiciendum; quod enim expurgatur, non totum iudicatur inutile — ideo enim purgatur, ut utile ab inutili separetur —, quod autem proicitur, nihil in se utile habere creditur. Iam tunc igitur apostolus reddendum sacramentis iudicavit caelestibus, si purgari se ipse vellet. Et bene ait expurgate; velut operibus enim quibusdamtotius populi purgatur, et plebis lacrimis abluitur, qui orationibus et fletibus plebis redimitur a peccato et in homine mundatur interiore. Donavit enim Christus ecclesiae suae, ut unum per omnes redimeret, quae domini Iesu meruit adventu, ut per unum omnes redimerentur. Hic sensus Pauli est, quem verba obscuriorem faciunt. Consideremus ipsum apostoli sermonem: Expurgate, inquit, vetus fermentum, ut sitis nova, consparsio, sicut estis azymi, sive quod tota ecclesia suscipit onus peccatoris, cui conpatiendum et fletu et oratione et dolore est, et quasi fermento eius se totam conspergat, ut per universos ea, quae superflua sunt in aliquo paenitentiam agente, virilis misericordiae et conpassionis velut conlativa quadam admixtione purgentur, sive, ut illa mulier evangelica docet, quae typum praetendit ecclesiae, eo quod fermentum abscondat in farina sua, donec fermentetur totum, ut mundum omne sumatur. Docuit me dominus in evangelio, quod sit fermentum, dicens: Non intellegitis, quia non de pane dixi: 'Adtendite a fermento pharisaeorum et sadducaeorum'? Tunc, inquit, intellexerunt, quia non dixit a panibus, sed a doctrina pharisaeorum et sadducaeorum adtendere sibi. Hoc ergo fermentum, hoc est doctrinam pharisaeorum et disputationem sadducaeorum abscondit ecclesia in farina sua, cum litteram legis duriorem spiritali interpraetatione mollivit, et velut mola quadam suae disputationisinfregit, proferens velut de folliculis litterarum mysteriorum interna secreta et resurrectionis fidem adstruens, qua dei misericordia praedicatur, qua reparari vita creditur mortuorum. Non absurda autem videtur ad hunc locum adsumptio conparationis huius, siquidem regnum caelorum est peccatoris redemptio. Et ideo farina ecclesiae conspergamur omnes boni et mali, ut simus omnes nova conspersio. Ne quis autem vereretur, ne fermenti vitiosioris admixtio massam decoloraret, ideo dixit: 'ut sitis nova consparsio, sicut estis azymi'. Hoc est: tales conspersio vos reddet, qualis erat innocentiae vestrae pura sinceritas. Ita si misereamur, non fuscamur peccato alieno, sed redemptionem eius adquirimus nostrae gratiae, ut, qualis erat puritas, perseveret. Et ideo addidit: Etenim pascha, nostrum immolatus est Christus. Hoc est: passio domini omnibus profuit et peccatoribus donavit redemptionem, quos flagitii paenituit admissi. Itaque epulemur bonum cibum paenitentiam gerentes, laeti redemptione; nullus enim cibus est benivolentia et pietate dulcior. Epulis nostris atque laetitiae nulla de peccatore servato invidia admisceatur, ne se ipse a domo patris quem- admodum expositus in evangelio invidus ille frater excludat, qui fratrem receptum doluit, quem in perpetuum gaudebat exclusum. Cuius vos similes esse, Novatiani, non potestis negare, qui ideo, ut dicitis, in ecclesiam non convenitis, quia per paenitentiam tributa spes fuerat his, qui lapsi sunt, revertendi. Sed hoc praetentum est specie. Ceterum episcopatus amissi dolore succensus Novatianus schisma conposuit. Sed non intellegitis, quia de vobis quoque prophetavit apostolus et vobis dicit: Et vos inflati estis e non magis luctum habuistis, ut tollatur de medio vestrum, qui hoc opus fecit? Utique tunc penitus tollitur, cum aboletur peccatum eius; non enim excludendum ab ecclesia dicit apostolus, qui suadet esse purgandum. Cum igitur apostolus peccatum remiserit, qua vos auctoritate dimittendum negatis? Quis reverentior Christi, Novatianus an Paulus? Sed noverat Paulus dominum misericordem, noverat dominum Iesum severitate magis discipulorum offensum quam misericordia. DeniqueIacobum et Iohannem dicentes, quod ignem de caelo peterent, qui consumeret eos, qui dominum recipere nolebant, confutavit Iesus dicens: Nescitis, cuius spiritus estis; filius enim hominis non venit animas hominum perdere, sed salvas facere. Et illis quidem dixit: 'Nescitis, cuius spiritus estis', quia ipsius erant spiritus. Vobis autem dicit: 'Non estis spiritus mei, qui meam clementiam non tenetis, qui meam refutatis miseri- cordiam, qui excluditis paenitentiam, quam ego per apostolos meos praedicari volui in nomine meo.' Frustra enim dicitis vos praedicare paenitentiam, qui tollitis 'fructum paenitentiae'. Homines enim ad aliquod studium aut praemiis aut fructibus incitantur, omne autem studium torpescit dilatione. Et ideo dominus, ut praesentium fructu cumularetur devotio discipulorum, dixit, quoniam, qui dimisisset omnia sua et dominum secutus esset, septies tantum reciperet et hic et in futurum. Prius 'hic' promisit, ut fastidia dilationis auferret, addidit 'et in futurum', ut hic disceres credere in futurum quoque solvenda tibi praemia. Remuneratio igitur praesentium testimonium futurorum est. Si quis igitur occulta crimina habens propter Christum tamen studiose paenitentiam egerit, quomodo istic recipit, si ei communio non refunditur? Volo veniam reus speret, petat eam lacrimis, petat gemitibus, petat populi totius fletibus, ut ignoscatur ei, obsecret. Et cum secundo et tertio fuerit dilata eius communio, credat remissius se supplicasse, fletus augeat, miserabilior postea revertatur, teneat pedes brachiis, osculetur osculis, lavet fletibus nec dimittat, ut de ipso dicat Iesus: Remissa sunt peccata eius multa, quoniam dilexit multum. Cognovi quosdam in paenitentia sulcasse vultum lacrimis, exarasse continuis fletibus genas, stravisse corpus suum calcandumomnibus, ieiuno ore semper et pallido mortis speciem spiranti in corpore praetulisse. Quid expectamus, ut mortui mereantur veniam, qui mortem sibi intulerunt, cum viverent? Satis est, inquit, ei, qui talis est, obiurgatio haec, quae fit a pluribus, ita ut e contrario magis donetis et consolemini, ne forte abundantiore tristitia absorbeatur. Si satis est ad condemnationem 'obiurgatio, quae fit a pluribus', satis est quoque ad remissionem peccati obsecratio, 'quae fit a pluribus'. Moralis magister et nostrae fragilitatis conscius et pietatis divinae interpres vult donari peccatum, vult consolationem adhiberi, ne tristitia paenitentem taedio longae dilationis absorbeat. Ideo ergo donavit apostolus, nec solum donavit, sed etiam confirmari in eum caritatem voluit. Qui carus est, non habet duritiam, sed mansuetudinem. Nec solum donavit ipse, sed voluit etiam omnes donare et se propter alios donasse dixit, ne multi propter unum diutius contristarentur: Si cui, inquit, donastis, et ego; nam et ego propter vos in persona Christi, ut non circumveniamur a satana; nec enim versutias eius ignoramus. Recte potest serpentem cavere, qui eius potest versutias non ignorare, quae multae ad nocendum sunt. Vult semper nocere, semper circumvenire, ut mortem inferat. Sed debemus cavere, ne remedium nostrum fiat eius triumphus; circumvenimur enim ab eo, si per nimiam tristitiam pereat,qui potest liberari per indulgentiam. Et ut sciremus, quia de baptizato dicit, addidit: Scripsi vobis in epistula, ne commisceamini fornicariis, non utique fornicariis huius mundi. Et infra subiunxit: Nunc autem scripsi vobis non commisceri, si quis frater nominatur fornicator aut avarus aut idolis serviens. Quos simul subiunxit ad poenam, simul voluit etiam ad veniam pertinere. 'Si quis autem talis est, inquit, cum hoc nec cibum sumas'. Quam severus pertinacibus, quam indulgens rogantibus! Adversum illos Christi armatur iniuria, his Christi invocatio suffragatur. Ac ne quis forte eo moveatur, quia scriptum est: Tradidi huiusmodi hominem satanae in interitum carnis, et dicat: 'Quomodo potuit ad veniam pertinere, cuius omnis interierit caro, cum manifestum sit in utroque redemptum hominem in utroque salvari, neque animam sine carne neque carnem sine anima, cum sibi sint gestorum operumque consortes copulatae, sine consortio vel poenae esse vel praemii?' — is sibi responsum hoc habeat, quod interitus non consummatam absumptionem carnis significet, sed castigationem. Sicut enim mortuus peccato deo vivit, ita inlecebrae carnis intereunt et cupiditatibus suis moritur caro, ut' castitati ceterisquebonis operibus revivescat. Et quod aptius exemplum quam de matre sumamus? Namque ipsa de qua adsumpti sumus terra, intermisso excercitio cultuque videtur deserta, et aut vinetis, quibus consitus est ager, aut oleis moritur, sucum tamen proprium velut quandam sui animam non amittit. Denique repetita cultione et creditis seminibus, quibus habilis aestimatur, feracior adsurgit fructibus. Non ergo alienum, si etiam nostra caro interire sic dicitur, ut repressa magis quam absumpta credatur. Etsi non pauca, quae ad cohortationem paenitentiae proficiant, scripta sint libro superiore, tamen, cum adici possint conplura, ne velut semesas verborum nostrorum epulas reliquisse videamur, inceptum persequamur convivium. Agenda est enim paenitentia non solum sollicite, sed etiam mature, ne forte evangelicus ille pater familias, qui arborem ficum plantavit in vinea sua, veniat et quaerens fructum in ea, si non invenerit, dicat cultori vineae: Succide illam; ut quid etiam terram occupat? et nisi cultor vineae interveniat dicens: Domine, remitte illam et hoc anno, usque dum fodiam circa illam et mittam cophinum stercoris, si quo minus, excidatur ficulnea. Stercoremus ergo et nos agrum hunc, quem possidemus, et imitemur laboriosos agricolas, quos non pudet fimo pingui satiare terram et inmundo cinere agrum aspergere, ut fructus uberiores colligant. Et quemadmodum stercoremus, docet apostolus dicens: Et aestimo omnia stercora, ut Christum lucrifaciam. Qui per infamiam et bonam famam meruit Christo placere. Legerat enim, quod Abraham, dum se stercus et cinerem fatetur, summa humilitate invenit dei gratiam. Legerat, quod Iob in stercore sedens omnia, quae amiserat, recuperavit. Legerat prophetante David, quoniam deus de terra suscitat inopem et de stercore erigit pauperem. Et nos ergo non erubescamus fateri domino peccata nostra. Pudor est, ut unusquisque crimina sua prodat, sed ille pudoragrum suum arat, spinas tollit perpetuas, sentes amputat, fructus adolet, quos intermortuos esse credebas. Sequere illum, qui bene arando agrum suum fructus quaesivit aeternos: Maledicimur, inquit, et benedicimus, persecutionem patimur et sustinemus, blasphemamur et obsecramus, tamquam purgamenta huius mundi facti sumus. Si et tu sic araveris, seminabis spiritalia. Ara, ut peccatum auferas, fructum adquiras. Ille aravit, ut persecutoris in se eradicaret adfectum. Quid plus potuit nobis conferre Christus ad studium correctionis, quam ut converteret et daret nobis ex persecutore doctorem? Cum igitur tam evidenti et ipsius apostoli et scriptorum eius exemplo redarguantur, tamen adhuc obniti volunt et auctoritatem aiunt apostolicae sibi suffragari sententiae, allegantes scriptum ad Hebraeos: Inpossibile est enim hos, qui semel inluminati sunt, et gustaverunt donum caeleste, et participes facti sunt spiritus sancti, et bonum gustaverunt dei verbum virtutesque futuri saeculi, lapsos iterum renovari in paenitentiam, rursum crucifigentes filium dei et ostentatione triumphantes. Numquid Paulus adversus factum suumpraedicare potuit? Donavit Corinthio peccatum per paenitentiam: quomodo hic potuit sententiam suam ipse repraehendere? Ergo quia non potuit, quod aedificaverat, destruere, non contrarium dixisse eum, sed diversum advertimus. Quod enim contrarium est, se ipsum inpugnat, quod diversum est, distinctam solet habere rationem. Ita autem contrarium non est, ut alterum suffragetur alteri. Etenim quia de remittenda praedicavit paenitentia, debuit et de his, qui iterandum putant baptismum, non silere. Et prius sollicitudinem nobis auferri oportuit, ut sciremus, etiam post baptismum si qui peccarent, donari eis posse peccatum, ne spe veniae destitutos iterandi baptismatis opinio vana perverteret. Deinde iterandum non esse baptisma rationabili disputatione suadendum fuit. De baptismate autem dictum verba ipsa declarant, quibus significavit inpossibile esse 'lapsos renovari in paenitentiam'. Per lavacrum enim renovamur, per quod renascimur, sicut ipse Paulus dicit: Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem, ut, quemadmodum surrexit Christus ex mortuis per gloriam patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. Et alibi: Renovamini spiritu mentis vestrae, et induite novum hominem, qui secundum deum creatus est. Et alibi: Renovabitur sicut aquilae iuventus tua, quod etiamaquila, cum fuerit mortua, ex suis reliquiis renascitur, sicut per baptismatis sacramentum, cum fuerimus peccato mortui, renascimur deo ac reformamur. Unum ergo baptismum docet, sicut alibi: Una fides, unum, inquit, baptisma. Illud quoque evidens, quod in eo, qui baptizatur, crucifigitur filius dei, quia non potuit caro nostra abolere peccatum, nisi crucifixa esset in Christo Iesu. Denique habes scriptum, quia, quicumque baptizati sumus in Christo Iesu, in morte ipsius baptizati sumus. Et infra: Si enim conplantati sumus similitudini mortis eius, simul et resurrectionis erimus, scientes, quia vetus homo noster simul confixus est cruci. Et ad Colosenses ait: Consepulti ei in baptismo, in quo et consurrexistis. Quod ideo scriptum est, ut credamus, quia ipse crucifigitur in nobis, ut per illum peccata nostra mundentur, ut ipse chirographum nostrum adfigat cruci, qui solus potest donare delicta. Ipse in nobis principatus et potestates triumphat, quoniam de ipso scriptum est: Principatus et potestates ostentavit triumphans eos in semetipso. Ergo quod ait in hac epistula, quae scribitur ad Hebraeos: 'Inpossibile est lapsos renovari in paenitentiam rursus crucifigentes filium dei etostentatione triumphantes', eo spectat, ut de baptismo dictum credamus, in quo crucifigimus filium dei in nobis, ut per illum nobis mundus crucifigatur, qui quadam triumphamus specie, dum similitudinem mortis eius adsumimus, qui principatus et potestates in sua cruce ostentavit ac triumphavit, ut in mortis eius similitudinem nos quoque de principatibus, quorum iugum deponimus, triumphemus. Semel autem crucifixus est Christus, semel 'peccato mortuus', et ideo unum, non plura baptismata. Quid quod et supra doctrinam baptismorum praemisit? Et quia multa erant baptismata in lege, merito repraehendit illos, qui perfecta dimittant, principia verbi requirant. Docet nos scire oportere destructa esse universa legis baptismata, unum baptisma esse in ecclesiae sacramentis. Hortatur autem nos, ut relinquentes initium verbi ad perfectum tendamus: Et hoc faciemus, inquit, si quidem permiserit deus. Non potest enim sine favore dei aliquis esse perfectus. Possem quidem etiam illud dicere ei, qui hoc de paenitentia dictum putat, quia, quae inpossibilia sunt homini, possibilia sunt apud deum, et potens est deus, quando vult, donare nobis peccata, etiam quae putamus non posse concedi, et ideo quod nobis inpossibile inpetratu videtur, deodonare possibile est. Nam et inpossibile videbatur, ut peccatum ablueret aqua. Denique Neman Syrus lepram suam mundari per aquam posse non credidit. Sed quod inpossibile erat, fecit deus esse possibile, qui tantam nobis donavit gratiam. Similiter inpossibile videbatur per paenitentiam peccata dimitti: concessit hoc Christus apostolis suis, quod ab apostolis ad sacerdotum officia transmissum est. Factum est igitur possibile, quod inpossibile aestimabatur. — Sed tamen de baptismo dictum, ne quis iteraret, vera ratione persuadet. Neque enim apostolus contra evidentem Christi doctrinam veniret, qui de peccatore paenitentiam agente conparationem posuit, eo quod 'peregre profectus' acceptam a patre omnem substantiam devoraverit vivendo luxuriose, et postea panes patris desideraverit, cum vesceretur siliquis, et meruerit stolam, anulum, calciamentum, immolationem quoque vituli, quae speciem habet passionis dominicae, per quam caeleste sacramentum nobis donatum est. Bene dicitur, quia peregre profectus est, ut qui erat a sacris altaribus separatus; hoc est enim ab Hierusalem illa, quae in caelo est, civico quodam et domestico sanctorum separari domicilio.Unde et apostolus ait: Ergo iam non estis advenae atque peregrini, sed estis cives sanctorum et domestici dei. Et consumpsit, inquit, substantiam suam. Merito 'consumpsit' eam, cuius fides in operibus claudicabat. Fides est enim eorum, quae sperantur, substantia, rerum argumentum non parentium. Et bona 'substantia' fides, in qua spei est nostrae patrimonium. Nec mirum, si fame peribat, qui divino alimento egebat, cuius desiderio conpulsus surgam, inquit, et ibo ad patrem meum et dicam illi: 'Pater, peccavi in caelum et coram te.' Nonne advertitis id evidenter nobis expositum, quod emerendi gratia sacramenti ad precandum inpellimur, et hoc auferre vultis, propter quod agitur paenitentia? Tolle gubernatori perveniendi spem, et in mediis fluctibus incertus errabit. Tolle luctatori coronam, lentus iacebit in stadio. Tolle piscatori captionis efficaciam, desinit iactare retia. Quomodo ergo potest, qui famem patitur animae suae, studiosius deum precari, si sacram desperet alimoniam? 'Peccavi', inquit, 'in caelum et coram te.' Fatetur utique peccatum ad mortem, ne quem vos agentem cuiuslibet criminis paenitentiam iure excludi putaretis, quando is, qui 'in caelum' peccavit vel in regnum caeleste vel in animam suam, quod est peccatum ad mortem, et peccavit coram deo, cui solidicitur: Tibi soli peccavi et malum coram te feci, tam cito veniam meretur, ut venienti et 'adhuc longe' posito occurrat pater et 'osculum' tribuat, quod insigne est, sacrae pacis, 'stolam proferri' iubeat, quae vestis est nuptialis, quam si qui non habuerit, a convivio nuptiali excluditur, det 'anulum' in manum eius, quod est fidei pignus et sancti spiritus signaculum, 'calciamenta' deferri praecipiat, — celebraturus enim pascha domini, epulaturus agnum, tectum debet adversus omnes incursus bestiarum spiritalium morsusque serpentis habere vestigium —, 'vitulum' praecipiat occidi, quia pascha nostrum immolatus est Christus. Etenim quotienscumque sanguinem domini sumimus, mortem domini adnuntiamus. Sicut ergo semel pro omnibus immolatus est, ita, quotienscumque peccata donantur, corporis eius sacramentum sumimus, ut per sanguinem eius fiat peccatorum remissio. Ergo evidentissime domini praedicatione mandatum est etiam gravissimi criminis reis, si ex toto corde et manifesta confessione peccati paenitentiam gerant, sacramenti caelestis reformandam gratiam. Unde nihil vobis ad excusationem resedisse certum est. Perlatum est tamen ad nos etiam illud vos obicere solere, quod dicatis scriptum esse: Omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus, spiritus autem blasphemiae non remittetur hominibus. Et quicumque dixerit verbum contra filium hominis, remittetur ei; qui autem dixerit contra spiritum sanctum, non remittetur ei neque in hoc saeculo neque in futuro. Quo exemplo omnis adsertio vestra destruitur et resolvitur. Scriptum est enim: 'Omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus.' Cur igitur non remittitis? Cur ligatis vincula, quae non solvitis? Cur nodos nectitis, quos non relaxatis? Remittite ceteris, agite de his, quos peccantes in spiritum sanctum evangelica auctoritate in perpetuum adstringi putatis. Et tamen, quos adstringat, consideremus, repetentes superiora lectionis ipsius, ut evidentius conpraehendamus. Dicebant Iudaei: Hic non eicit daemonia nisi in Belzebul principe daemoniorum. Respondit Iesus: Omne regnum divisum contra se destruetur, et omnis civitas vel domus divisa contra se non stabit; si enim satanas satanan eicit, adversum se divisus est. Quomodo ergo stabit regnum eius? Quod si ego in Belzebul eicio daemonia, filii vestri in quo eiciunt? De his utique expressum videmus, qui dominum Iesum in Belzebul eicere daemonia loquebantur, quibus sic respondit dominus, quod satanae hereditas in his esset, qui satanaeconpararent salvatorem omnium et in regno diaboli constituerent Christi gratiam. Et ut cognosceremus, quia de hac dixit blasphemia, adiunxit: Progenies viperarum, quomodo potestis bona loqui, cum sitis mali? Hos ergo, qui haec loquuntur, negat ad veniam pertinere. Denique Petrus Simoni, qui magicae artis consuetudine depravatus putasset, quod gratiam Christi per inpositionem manus atque infusionem spiritus sancti conpararet pecunia, ait: Non est tibi pars neque sors in hac fide, quia cor tuum non est rectum apud deum. Paenitentiam itaque age ab hac nequitia tua et precare deum, si forte remittatur tibi recordatio cordis tui; in obligatione enim iniquitatis et amaritudine fellis video te esse. Vides, quod hunc magica vanitate blasphemantem spiritum sanctum apostolica auctoritate condemnet, et eo magis, quia puram conscientiam fidei non habebat. Et tamen non interclusit ei spem veniae, quem invitavit ad paenitentiam. Responsum est igitur a domino blasphemiae pharisaeorum, et ideo his potestatis suae gratiam negat — quae in remissione peccatorum est —, qui caelestem eius potestatem diabolico fultam suffragio iudicarent. Eos quoque adserit diabolico uti spiritu, qui separarent ecclesiam domini, ut omnium temporum haereticos et schismaticos conpraehenderet, quibus indulgentiamnegat, quod omne peccatum circa singulos est, hoc in universos. Soli sunt enim, qui volunt solvere Christi gratiam, qui ecclesiae membra discerpunt, propter quam passus est dominus Iesus spiritusque sanctus datus est nobis. Denique ut sciatis, quia de dispersoribus dicit, sic habemus scriptum: Qui non est mecum, contra me est, et qui non colligit mecum, dispergit. Et ut sciremus de his dictum, statim subiunxit: Ideo dico vobis: Omne peccatum et blasphemia remittetur hominibus, spiritus autem blasphemiae non remittetur hominibus. Cum dicit: 'Ideo dico vobis', nonne evidenter hoc prae ceteris a nobis intellegi voluit? Meritoque adiunxit: Arbor bona bonos fructus facit, mala autem arbor malos fructus facit; congregatio enim mala bonum facere fructum non potest. Arbor itaque congregatio est, fructus bonae arboris filii ecclesiae sunt. Et ideo revertimini ad ecclesiam, si qui vos separastis impie. Omnibus enim conversis pollicetur veniam, quia scriptum est: Omnis, quicumque invocaverit nomen domini, salvus erit. Denique etiam Iudaeorum populus, qui dicebat de domino Iesu: Daemonium habet, qui dicebat: In Belzebul eicit daemonia, qui crucifixit dominum suum, Petri praedicatione vocatur ad baptismum, ut sceleris tanti merita deponat. — Sed quid mirum, si salutem negatis aliis, quivestram recusatis, licet illi nihil differant, qui a vobis paenitentiam petunt. Arbitror enim, quod etiam ludas potuisset tanta domini miseratione non excludi a venia, si paenitentiam non apud Iudaeos, sed apud Christum egisset. Peccavi, inquit, quod tradiderim sanguinem iustum. — Responderunt: Quid ad nos? tu videris. Quae vox alia vestra est, cum etiam minoris peccati reus vobis factum proprium confitetur? Quid respondetis aliud nisi hoc: Quid ad nos? tu videris? Hunc sermonem laqueus sequitur, eo feraliore poena, quo culpa est minor. Sed si isti non convertuntur, vel vos revertimini, qui lapsu vario de innocentiae fideique praecelso fastigio decidistis. 'Bonum dominum' habemus, qui velit donare omnibus, qui te per prophetam vocavit dicens: Ego sum, ego sum, qui deleo iniquitates tuas, et memor non ero. Tu autem memor esto, et iudicemur. Referunt tamen quaestionem de verbis apostoli Petri, quia dixit 'ne forte', et putant non confirmasse Petrum, ut agenti paenitentiam peccatum remitteretur. — Sed con-siderent, de quo loquitur, hoc est de Simone, qui non ex fide crederet, sed dolum cogitaret. Denique et dominus dicenti ei, cuius non plenam sinceritatem videret: Sequar te, ait: Vulpes foveas habent. Quem ergo dominus ante baptismum prohibuit sequi, quoniam fraudulentum videbat, miraris, si post baptismum praevaricantem non absolvit apostolus, quem in obligatione iniquitatis manere pronuntiavit? Sed hoc illis responsum sit. Ego autem nec Petrum dubitasse dico, nec verbi unius praeiudicio tantam causam strangulandam arbitror. Nam si putant dubitasse Petrum, numquid et deus dubitavit, qui ait ad Hieremiam prophetam: Sta in atrio domus domini et responsum dabis omni Iudae, his, qui veniunt adorare in domo domini, omnia verba, quae constitui tibi respondere illis; noli auferre verbum: forsitan audient et revertentur? Dicant ergo et deum ignorasse, quid esset futurum. Sed non ignorantia in eo verbo exprimitur, sed in scripturis divinis frequens huiusmodi consuetudo advertitur, eo quod simplex sit elocutio, si quidem et ad Ezechiel dicit dominus: Fili hominis, mittam ego te ad domum Israhel, eos, qui me exacer-baverunt, ipsi et patres eorum usque in hodiernum, et dices ad eos: Haec dicit dominus, si forte audient et terrebuntur. Nesciebat ergo eos posse aut non posse converti? Non ergo semper dubitantis ista est elocutio. Denique ipsi sapientes saeculi, qui omnem gloriam suam statuunt in expressione verborum, quod Latine 'forte' dicimus, Graece τάχα, non ubique pro dubitatione posuerunt. Aiunt itaque dixisse primum suorum poetam: ἣ τάχα χήρη, quod est cito vidua ero, et alibi: τάχα γάρ σε κατακτανέουσιν ᾿Αχαιοὶ πάντες ἐφορμηθέντες. Non enim dubitaret omnibus simul insurgentibus unum facile ab universis posse prosterni. Sed nos nostris magis quam alienis utamur. Denique habes in evangelio, quia ipse filius de patre ait, cum misisset servos ad vineam suam et occidissent, dixisse patrem: Mittam filium meum dilectissimum, forsitan hunc verebuntur. Et alibi ex sua persona filius ait:Neque me scitis neque patrem meum; si enim me sciretis, et patrem meum forsitan sciretis. Si ergo his verbis usus est Petrus, quibus deus usus est sine praeiudicio scientiae suae, cur non accipimus et Petrum his usum sermonibus sine suae fidei praeiudicio? Neque enim poterat dubitare de Christi munere, qui sibi solvendorum peccatorum dederat potestatem, praesertim cum versutiis haereticorum locum non deberet relinquere, qui ideo volunt spem hominum destituere, ut iterandi baptismatis apud desperantes facilius inducant persuasionem. Sed apostoli hoc habentes secundum Christi magisterium paenitentiam docuerunt, spoponderunt veniam, culpam relaxaverunt, sicut et David docuit dicens: Beati, quorum remissae sunt iniquitates et quorum tecta sunt peccata; beatus, cui non inputavit dominus peccatum. Utrumque enim beatum dixit, et cuius iniquitas remittitur per lavacrum, et cuius peccatum tegitur operibus bonis. Qui enim agit paenitentiam, non solum diluere lacrimis debet peccatum suum, sed etiam emendatioribus factis operire et tegere delicta superiora, ut non ei inputetur peccatum. Ergo tegamus lapsus nostros posterioribus factis, mundemus fletibus, ut audiat nos dominus deus noster ingemiscentes, sicut audivit lacrimantem Ephraem, quemad-modum scriptum est dicente deo: Audiens audivi Ephraem lamentantem. Et ipsa verba Ephraem lamentantis expressit dicens: Castigasti me et castigatus sum, sicut vitulus non sum edoctus. Vitulus enim ludit et praesepe deserit, et ideo Ephraem 'sicut vitulus non est edoctus', longe positus a praesepio, quia 'praesepe domini' deseruit et Ieroboam secutus vitulos adoravit, quod prophetia futurum per Aaron indicaverat: sic lapsurum populum Iudaeorum. Ideoque agens paenitentiam dicit: Converte me et convertar, quia tu dominus meus, quia in novissimo captivitatis meae paenitentiam egi, et postquam cognovi, ingemui super dies confusionis et subiectus sum tibi, quia accepi opprobrium et demonstravi te. tibi, quia accepi opprobrium Advertimus, quomodo agenda sit paenitentia, quibus sermonibus, quibus fletibus, ut peccati dies 'dies confusionis' appellet; confusio est enim, quando Christus negatur. Et ideo subiciamus nos deo et non subditi simus peccato et delictorum nostrorum memoriam recensentes tamquam opprobrium erubescamus, non velut quandam gloriam praedicemus, sicut quidam expugnata pudicitia, oppressa iustitia gloriantur. Et tanta fiat conversio, ut, qui deum non agnoscebamus, ipsi eum iam aliis demonstremus, motus autem dominus taliconversione nostra respondeat: A iuventute mea es tu filius dilectus mihi Ephraem ut puer in deliciis, quoniam eo, quod sermones mei in ipso sunt, memoria memor ero eius; propterea festinavi super illum, misericordia miserebor eius, dixit dominus. Quam autem misericordiam nobis polliceatur, infra ostendit dicens: Inebriavi omnem animam sitientem et omnem animam esurientem satiavi; ideo exsurrexi et vidi et somnus meus mihi dulcis est. Advertimus, quod peccantibus dominus sacramenta promittit sua. Et ideo omnes convertamur ad dominum. Sed si isti non convertuntur, vel vos revertimini, qui lapsu vario de innocentiae fideique praecelso fastigio decidistis. Bonum dominum habemus, qui velit donare omnibus, qui te per prophetam vocavit dicens: Ego sum, ego sum, qui deleo iniquitates tuas, et memor non ero, tu autem memor esto, ut iudicemur. 'Ego', inquit, 'memor non ero, tu autem memor esto', hoc est: Non revoco illa, quaecumque delicta donavi tibi, velut quadam oblivione tecta sint; 'tu autem memor esto'. 'Ego', inquit, 'memor non ero' propter gratiam, 'tu memor esto' propter correctionem, memor esto, ut sciasdonatum esse peccatum, ne glorieris quasi innocens, ne te iustificando plus ingraves. Sed si vis iustificari, fatere delictum tuum; solvit enim criminum nexus verecunda confessio peccatorum. Vides, quid a te exigat deus, deus tuus, ut memor sis eius quam accepisti gratiae, non 'glorieris, quasi non acceperis'. Vides, qua remissionis pollicitatione te provocet ad confitendum. Vide, ne reluctando mandatis caelestibus indevotionem Iudaeorum incidas, quibus dicit dominus Iesus: Cantavimus vobis et non saltastis, lamentavimus et non plorastis. Vilis sermo, sed non vile mysterium. Et ideo cavendum, ne qui vulgari quadam sermonis huius deceptus interpretatione putet nobis saltationis lubricae histrionicos motus et scenae deliramenta mandari: haec etiam in adulescentula aetate vitiosa sunt. Sed saltationem eam mandavit, quam saltavit David ante arcam domini. Totum enim decet, quidquid defertur religioni, ut nullum obsequium, quod proficiat ad cultum et observantiam Christi, erubescamus. Non ergo illa deliciarum comes atque luxuriae saltatio praedicatur, sed qua unusquisque corpus adtollat inpigrum, nec humi pigra iacere membra vel tardis sinat torpere vestigiis. Saltabatspiritaliter Paulus, cum se pro nobis extenderet, et posteriora obliviscens priora adpetens contenderet ad bravium Christi. Tu quoque, cum ad baptismum venis, manus elevare, pedes, quibus ad aeterna conscendas, velociores habere admoneris. Haec est saltatio fidei socia, gratiae comes. Hoc est ergo mysterium: 'Cantavimus vobis' novi utique canticum testamenti, 'et non saltastis', hoc est: non elevastis animam ad spiritalem gratiam. 'Lamentavimus et non plorastis', hoc est: non egistis paenitentiam. Et ideo derelictus est Iudaeorum populus, quia neo egit paenitentiam et gratiam refutavit, per Iohannem paenitentiam, per Christum gratiam; istam quasi dominus donat, illum quasi servus adnuntiat. Utrumque igitur ecclesia custodit, ut et consequatur gratiam et non abiciat paenitentiam. Gratia enim munus largientis est, paenitentia delinquentis remedium. Scivit Hieremias magnum remedium esse paenitentiae, quam in Threnis suis suscepit pro Hierusalem et ipsam inducit agentem Hierusalem dicens: Plorans ploravit in nocte, et lacrimae eius in maxillis eius, nec est, qui eam consoletur abomnibus, qui diligunt eam. Viae Sion lugent. Et adiecit: In his ergo fleo, hinc oculi mei caligaverunt a fletu, quia elongavit a me, qui me consolabatur. Advertimus, quod hunc malorum suorum acerbissimum cumulum arbitrabatur, quia deerat, qui consolaretur maerentem. Quomodo ergo vos ipsam consolationem aufertis, qui spem relaxandae negatis paenitentiae? Sed audiant, qui agunt paenitentiam, quomodo agere debeant, quo studio, quo adfectu, qua mentis intentione, qua intimorum concussione viscerum, qua cordis conversione: Vide, inquit, domine, quia tribulor, venter meus turbatus est a fletu meo, conversum est cor meum in me. Cognovisti intentionem animi, fidem mentis, cognosce habitum corporis. Sederunt, inquit, in terra, tacuerunt seniores filiae Sion, et inposuerunt terram super caput suum, praecinxerunt se cilicia, deduxerunt in terram principes virgines Hierusalem. Defecerunt in lacrimis oculi mei, caligaverunt, turbatus est venter meus, effusa est in terra gloria mea. Sic flevit et Ninives populus et denuntiatum excidium civitatis evasit; tanta est enim paenitentiae medicina, ut mutare videatur suam deus sententiam. In te est igitur, ut evadas. Vult rogari dominus, vult de se sperari, vult sibi supplicari. Homo es, et vis rogari, ut ignoscas, et putas deum tibi non roganti ignoscere? Ipse dominus Hierusalem flevit, ut, quia ipsa flere nolebat, domini lacrimis ad veniam pertineret. Ipse nos flere vult, ut evadere possimus, sicut habes scriptum in evangelio: Filiae Hierusalem, nolite me flere, sed vos ipsas flete. Flevit David et meruit, ut mortem populi pereuntis divina removeret misericordia, quando tribus sibi propositis optionibus eam tamen, in qua maiorem domini miserationem experiretur, elegit. Quid erubescis tu peccata tua flere, cum deus etiam prophetas iusserit flere pro populis? Denique et Ezechiel iussus est flere Hierusalem et accepit librum, in cuius capite scripta erat lamentatio et melos et vae, duo tristitiae, unum delectabile, quoniam ille salvus erit in futurum, qui in hoc saeculo plus fleverit. Cor enim sapientium in domo luctus, et cor stultorum in domo epularum. Et ipse dominus ait: Beati, qui fletis, quia ridebitis. Fleamus igitur ad tempus, ut exultemus in aeternum. 'Timeamus dominum, praeveniamus eum confitendo peccata nostra, corrigamus lapsus nostros, emendemus er-rorem, ne et de nobis dicatur: Heu me, anima, quia perit timoratus a terra, et qui corrigat, in hominibus non est. Quid vereris apud bonum dominum tuas iniquitates fateri? Dic, inquit, iniquitates tuas, ut iustificeris. Adhuc reo culpae iustificationis praemia proponuntur; ille enim iustificatur, qui proprium crimen sponte agnoverit. Denique iustus in exordio sermonis accusator est sui. Novit omnia dominus, sed expectat vocem tuam, non ut puniat, sed ut ignoscat. Non vult, ut insultet tibi diabolus et celantem peccata tua arguat. Praeveni accusatorem tuum; si te ipse accusaveris, accusatorem nullum timebis; si te detuleris ipse, etsi mortuus fueris, revivesces. Veniet ad monumentum tuum Christus, et si viderit flere pro te Martham, boni feminam ministerii, flere Mariam, quae adtente audiebat verbum dei sicut sancta ecclesia, quae optimam partem sibi elegit, movebitur misericordia; cum viderit in tuo obitu lacrimas plurimorum, dicet: Ubi posuistis eum? hoc est 'in quo reorum statu est, in quo paenitentium ordine? Videam, quem fletis, ut lacrimis suis ipse me moveat. Videam, si iam peccato ei, cuius venia pos- citur, defunctus est'. Dicit ei plebs: Veni et vide. Quid est 'veni'? Hoc est: veniat peccatorum remissio, veniat defunctorum vita, mortuorum resurrectio, 'veniat' et in hunc peccatorem 'regnum tuum'. Veniet itaque et levari lapidem iubebit, quem cervicibus peccatoris lapsus inposuit. Potuit removere lapidem imperio sermonis; iubenti enim Christo etiam insensibilis solet natura oboedire. Poterat tacita vi operationis occultae transferre saxum sepulchri, in cuius passione motis subito lapidibus plurima defunctorum sepulchra patuerunt. Sed hominibus iussit, ut removerent lapidem, in veritate quidem, ut increduli crederent, quod videbant, et aspicerent resurgentem mortuum, in typo autem, quod nobis donaret, ut levaremus delictorum onera, moles quasdam reorum. Nostrum est onera removere, illius est resuscitare, illius educere de sepulchris exutos vinculis. Vidensitaque grave onus peccatoris inlacrimat dominus Iesus; solam enim flere non patitur ecclesiam, conpatitur dilectae suae et dicit defuncto: Veni foras, hoc est: 'qui iaces in tenebris conscientiae et delictorum tuorum sordibus, quodam reorum carcere, exi foras, delictum proprium prode, ut iusti-ficeris'. Ore enim confessio fit ad salutem. Si confessus fueris a Christo vocatus, claustra rumpentur et omnia solventur vincula, etsi corruptelae corporeae faetor gravis sit. Quatriduum enim habebat ille, cuius faetebat in tumulo caro. Cuius autem 'caro non vidit conruptionem', triduo fuit in sepulchro; carnis enim vitia nescivit, quae ex quattuor constat elementorum substantiis. Quantuslibet ergo mortui faetor sit, aboletur omnis, ubi sacrum redoluerit unguentum. Et surgit defunctus, et solvere iubentur eius vincula, qui adhuc in peccato sunt, tollere velamen de facie eius, quo veritatem gratiae, quam acceperat, obumbrabat. Sed quia venia donatus est, revelare faciem, aperire vultum iubetur; non habet enim, quod erubescat, cui peccatum remissum est. In tanta tamen domini gratia tantoque divini muneris miraculo, cum oporteret universos laetari, commovebantur impii et adversus Christum concilium congregabant, Lazarum quoque interficere volebant. Nonne meriti eorum successores vos fore cognoscitis, quorum duritiae heredes estis? Nam et vos indignamini et contra ecclesiam congregatis concilium, quia videtis mortuos in ecclesia revirescere et peccatorum indulta venia resuscitari. Itaque quod in vobis est, per invidiam rursus vultis interficere suscitatos. Sed Iesus non revocat beneficia, immo cumulo suae liberalitatis amplificat. Revisit sollicite resuscitatum, et celebratae resurrectionis gratia laetus ad cenam venit, quam ei sua praeparavit ecclesia, in qua ille, qui fuerat mortuus, unus inter discumbentes cum Christo invenitur. Tunc mirantur omnes, qui vident puro utique obtutu mentis, qui invidere non norunt — tales enim ecclesia filios habet —, mirantur, ut dixi, quomodo ille, qui iacebat in tumulo heri et nudiustertius, unus sit de discumbentibus cum domino Iesu. Ipsa Maria mittit unguentum in pedes domini Iesu, ideo forte in pedes, quia unus de infirmis ereptus est morti; omnes enim corpus Christi sumus, sed alii forte superiora membra sunt: Os erat Christi apostolus, qui dicebat: Experimentum quaeritis eius, qui in me loquitur Christus? os eius prophetae, per quos loquebatur futura. Utinam ego pes eius esse merear et mittat in me Maria unguentum suum pretiosum et unguat et a peccato extergeat! Quod igitur de Lazaro legimus, in unoquoque debemus converso peccatore credere, qui, licet factorem habeat, tamen fidei pretiosae emundatur unguento; tantum enim gratiae fides habet, ut, ubi ante diem faetebat mortuus, illic bono odore tota repleatur domus. Faetebat Corinthia domus, quando scriptum est de ea: Auditur inter vos fornicatio, qualis nec inter gentes. Faetor erat, quia modicum fermentum totam massam corruperat. Coepit bene olere, cum dicitur: Si cui quid donastis, et ego; nam et ego quod donavi, propter vos in persona Christi. Itaque liberato peccatore factum est in ea gaudium magnum et redoluit domus tota suavitate gratiae. Unde bene conscius, quod omnes apostolicae remissionis perfudisset unguento, ait: Christi bonus odor sumus deo in his, qui salvi fiunt. Huius igitur effusione unguenti laetantur omnes, solus Iudas contradicit. Ergo et nunc, qui praevaricator est, contradicat, repraehendat, qui proditor. Sed a Christo ipse repraehenditur, qui dominicae remedium mortis ignorat, et tantae mysterium sepulturae non intellegit. Ideo enim et passus et mortuus est dominus,ut nos redimeret a morte. Hoc excellentissimum iudicat pretium suae mortis, quo peccator absolvitur, et in novam adsumitur gratiam, ut veniant et mirentur omnes, quomodo cum Christo recumbat, et laudantes dominum dicant: Manducemus et epulemur, quia hic mortuus erat et revixit, perierat et inventus est. Si qui autem infidelis obiecerit: Quare cum publicanis et peccatoribus manducat? respondetur ei: Non opus est sanis medicus, sed his, qui male habent. Ostende igitur medico vulnus tuum, ut sanari possis. Etsi non monstraveris, novit, sed a te audire expetit vocem tuam. Absterge lacrimis cicatrices tuas. Sic peccatum mulier illa in evangelio factoremque sui erroris abstersit, sic culpam diluit, dum Iesu pedes lacrimis lavat. Utinam mihi quoque pedum tuorum lotum, Iesu, reserves, quos, dum in me deambulas, inquinasti! Utinam sordes vestigiorum tuorum detergendas mihi offeras, quas ego actu meo tuis adfixi gressibus! Sed unde mihi aquam vivam, qua pedes tuos possim lavare? Si aquam non habeo, habeo lacrimas, quibus dum pedes tuos lavo, utinam me ipsum diluam! Unde mihi, utde me dicas: Remissa sunt eius peccata multa, quia dilexit multum? Plus debuisse me fateor et plus dimissum mihi, qui de forensium strepitu iurgiorum et a publicae terrore administrationis ad sacerdotium vocatus sim. Et ideo vereor, ne ingratus inveniar, si minus diligam, cui plus dimissum est. Sed non omnibus mulierem istam aequare possum, quae etiam Simoni, qui prandium domino dabat, merito praelata est, quae omnibus, qui volunt veniam promereri, magisterium praestitit, osculando pedes Christi, lacrimis lavando, tergendo crinibus, ungendo unguento. In osculo insigne caritatis est, et ideo dicit ipse dominus Iesus: Osculetur me ab osculo oris sui. Capilli quid significant, nisi ut noveris inclinata omni infularum dignitate saecularium obsecrandam indulgentiam, ut ad terram flens te ipse prosternas, ut humi iacens moveas misericordiam? In unguento quoque bonae conversionis exprimitur odor. Rex nempe erat David et dicebat: Lavabo per singulas noctes lectum meum, lacrimis stratum meum rigabo, et ideo tantam gratiam meruit, ut ex eius familia virgo eligeretur, quae nobis partu proprio Christum ederet. Ideo et ista in evangelio praedicatur mulier. Tamen si hanc aequare non possumus, scit dominus Iesus et infirmis subvenire; ubi non est, quae possit parareconvivium, quae deferre unguentum, quae 'fontem aquae vivae' secum portare, venit ipse ad sepulchrum. Utinam ergo ad hoc monumentum meum digneris accedere, domine Iesu, tuis me lacrimis laves, quoniam durioribus oculis non habeo tantas lacrimas, ut possim mea lavare delicta! Si inlacrimaveris pro me, salvus ero. Si dignus fuero lacrimis tuis, faetorem abstergebo delictorum omnium. Si fuero dignus, ut paulisper inlacrimes, vocabis me de monumento huius corporis et dices 'exi foras', ut non intra corporis huius angustias inclusae teneantur cogitationes meae, sed egrediantur ad Christum, in lumine versentur, ut non cogitem opera tenebrarum, sed opera lucis. Qui enim peccatum cogitat, intra suam conscientiam studet se ipse includere. Voca ergo foras servum tuum. Quamvis ligatus vinculis peccatorum meorum vinctos habeam pedes, innexas manus, et cogitationibus et 'operibus mortuis' iam sepultus, te vocante liber egrediar et inveniar 'unus de discumbentibus' in convivio tuo. Et domus tua pretioso replebitur unguento, si, quem redimere dignatus es, custodieris. Dicetur enim: 'Ecce ille non in ecclesiae nutritus sinu, non edomatus a puero, sed raptus detribunalibus, abductus vanitatibus saeculi huius, a praeconis voce ad psalmistae adsuefactus canticum, in sacerdotio manet non virtute sua, sed Christi gratia, et inter convivas mensae caelestis recumbit.' Serva, domine, munus tuum, custodi donum, quod contulisti etiam refugienti. Ego enim sciebam, quod non eram dignus vocari episcopus, quoniam dederam me saeculo huic. Sed gratia tua sum, quod sum, et sum quidem minimus omnium episcoporum et infimus merito; tamen quia et ego laborem aliquem pro sancta ecclesia tua suscepi, hunc fructum tuere, ne, quem perditum vocasti ad sacerdotium, eum sacerdotem perire patiaris, ac primum, ut condolere norimus peccantibus adfectu intimo — haec enim summa virtus, quia scriptum est: Et non gaudebis super filios Iuda in die perditionis eorum, et ne magniloquaris in die tribulationis eorum —, sed quotienscumque peccatum alicuius lapsi exponitur, conpatiar nec superbe increpem, sed lugeam et defleam, ut, dum alium fleo, me ipsum defleam dicens: Iustificata est magis Thamar quam ego. Fortasse adulescentula lapsa sit, occasionibus, quia delictorum fomites sunt, decepta acpraecipitata. Peccamus seniores, repugnat in nobis lex huius carnis legi mentis nostrae et captivos nos in peccatum trahit, ut faciamus, quod nolumus. Illi de aetate suppetit excusatio, mihi iam nulla; illa enim debet discere, nos docere. Ergo iustificata est magis Thamar quam ego. Incusamus alicuius avaritiam? Recordemur, si nihil ipsi avare facimus, et si fecimus — quoniam radix est malorum avaritia et tamquam sub terra occulte in nostro serpit corpore—, dicamus singuli: Iustificata est magis Thamar quam ego. Si conmoti fuerimus in quemquam graviter, leviorem causam laicus habet quam episcopus, eo quod conmotus aliquid egerit: retractemus nobiscum et dicamus: Iustificatus est magis iste, qui commotionis arguitur quam ego. Haec enim si dicamus, ipsi nobis cavebimus, ne dicat nobis dominus Iesus aut quisquam de discipulis eius: Festucam in oculo fratris tui vides, trabem autem, quae in oculo tuo est, non vides. Hypocrita, eice primum trabem de oculo tuo, et tunc videbis eicere festucam de oculo fratris tui. Non ergo erubescamus dicere graviorem nostram culpam esse quam eius, quem arguendum putamus, quia dixit hoc Iuda, qui arguebat Thamar, et recordatus suam ipse culpam ait: Iustificata est magis Thamar quam ego. In quo et altitudo mysterii est et morale praeceptum, et ideo culpae eius depu-tatum non est, quia ipse se accusavit, priusquam ab aliis accusaretur. Non ergo gaudeam super alicuius peccatum, sed magis lugeam, quia scriptum est: Noli supergaudere mihi, inimica mea, quia, cecidi, sed resurgam, quoniam, si sedero in tenebris, dominus inluminabit me. Iram domini sustinebo, quia, peccavi ei, donec iustificet causam meam; et faciet iudicium meum et educet me ad lumen et videbo iustitiam eius. Et videbit inimica mea et cooperietur confusione, quae dicit mihi: Ubi est dominus deus tuus? Oculi mei videbunt eam et erit in conculcatione sicut lutum in via. Nec inmerito, quoniam qui lapsu alieno gaudet, diaboli gaudet victoria. Et ideo doleamus magis, cum audimus perisse hominem, pro quo Christus mortuus est, qui nec stipulam in messe neglegit. Atque utinam hanc 'stipulam in messe', hoc est inanem avenam fructus mei non abiciat, sed colligat, sicut ipse ait: Heu me, quia factus sum sicut qui colligit stipulam in messe et sicut racemum in vindemia, ut vel primitiva manducet in me gratiae suae, etsi posteriora non adprobet. Ergo et agendam paenitentiam et tribuendam veniam credere nos convenit, ut veniam tamen tamquam ex fide speremus, non tamquam ex debito. Aliud est enim mereri, aliud praesumere. Tamquam ex syngrapha fides inpetrat, praesumptio autem adroganti est propior quam roganti. Prius solve, quod debitum est, ut, quod speraveris, inpetrare merearis. Solve boni adfectum debitoris, ut versuram non facias, sed fidei tuae censu contracti nominis fenus evacues. Plura solvendi habet subsidia, qui deo, quam is, qui homini debet. Homo pecuniam pro pecunia reposcit, quae non semper debitori praesto est, deus adfectum exigit, qui in tua potestate est. Non pauper est, qui deo debet, nisi qui se ipsum pauperem fecerit. Etsi non habet, quae vendat, habet, quae solvat. Oratio, lacrimae, ieiunia debitoris boni census est multoque uberior, quam si quis ex pretiis fundorum pecuniam sine fide deferat. Denique pauper erat Ananias, cum vendito agro pecuniam deferret ad apostolos, unde nec solvere se potuit, sed inplicavit; dives illa vidua, quae duo aera minuta in gazophylacium misit, de qua dictum est: Haec vidua paupercula plus omnibus misit. Non enim pecuniam deus, sed fidem quaerit. Neque ego abnuo liberalitatibus in pauperes factis posse minui peccatum, sed si fides conmendet expensas. Quid enim prodest conlatio patrimonii sine gratia caritatis? Sunt, qui iactantiam solam, decorem largitatis adfectent, ut eo se probatos vulgo videri velint, quod sibi nihil reliquerint. Sed dum praesentis saeculi mercedem requirunt, non recondunt futuri, et quia hic perceperunt mercedem suam, illic sperare non possunt. Sunt, qui opes suastumultuario mentis inpulsu, non iudicio perpetuo ubi ecclesiae contulerant, postea revocandas putarunt, quibus nec prima merces rata est nec secunda, quia nec prima iudicium habuit et secunda habuit sacrilegium. Sunt, quos paenituerit opes suas divisisse pauperibus. Sed eos, qui paenitentiam agunt, hoc solum paenitere non debet, ne ipsius paenitentiae agant paenitentiam. Nam plerique futuri supplicii metu peccatorum suorum conscii paenitentiam petunt, et cum acceperint, publicae supplicationis revocantur pudore. Hi videntur malorum petisse paenitentiam, agere bonorum. Nonnulli ideo poscunt paenitentiam, ut statim sibi reddi communionem velint. Hi non tam se solvere cupiunt quam sacerdotem ligare. Suam enim conscientiam non exuunt, sacerdotis induunt, cuipraeceptum est: Nolite dare sanctum canibus neque miseritis margaritas vestras ante porcos, hoc est: inmundis inpuritatibus sacrae communionis non inpertienda consortia, Itaque videas eos mutata veste incedere, quos lugere et gemere oportebat, quia vestem illam ablutionis et gratiae sordidarunt, feminas autem margaritis onerare aures, curvare cervices, quas bene Christo, non auro inclinarent, quae se ipsas flere debebant, quod margaritam, quae de caelo est, perdiderunt. Sunt etiam, qui arbitrentur hoc esse paenitentiam, si abstineant a sacramentis caelestibus. Hi saeviores in se iudices sunt, qui poenam praescribunt sibi, declinant remedium, quos vel poenam suam conveniebat dolere, quia caelesti fraudarentur gratia. Alii proposita spe agendae paenitentiae licentiam sibi delinquendi prorogatam putant, cum paenitentia remedium peccati sit, non peccandi incentivum. Vulneri enim medicamentum necessarium est, non vulnus medicamento, quia propter vulnus medicamentum quaeritur, non propter medicamentum vulnus desideratur. Infirma deinde spes, quae committitur tempori, cum omne tempus incertum sit, non omnis spes tempori sit superstes. An quisquam ferat, ut erubescas deum rogare, qui non erubescis rogare hominem, et pudeat te deo supplicare, quem non lates, cum te non pudeat peccata tua homini, quem lateas, confiteri? An testes precationis et conscios refugis, cum, si homini satisfaciendum sit, multos necesse est ambias, obsecres, ut dignentur intervenire, ad genua te ipse prosternas, osculeris vestigia, filios offeras culpae adhuc ignaros, paternae etiam veniae precatores? Hoc ergo in ecclesia facere fastidis, ut deo supplices, ut patrocinium tibi ad obsecrandum sanctae plebis requiras, ubi nihil est, quod pudori esse debeat, nisi non fateri, cum omnes simus peccatores, ubi ille laudabilior, qui humilior, ille iustior, qui sibi abiectior. Fleat pro te mater ecclesia et culpam tuam lacrimis lavet, videat te Christus maerentem, ut dicat: 'Beati tristes, quia gaudebitis. Amat, ut pro uno multi rogent; denique in evangelio motus viduae lacrimis, quia plurimi pro ea flebant, filium eius resuscitavit. Ideo citius exaudivit Petrum, ut Dorcas resurgeret, quia pauperes mortem mulieris ingemiscebant. Ideo ipsi Petro statim remisit, quia amarissime flevit. Et tu si amarissime fleas, Christus ad te respiciet, culpa discedet. Usus enim doloris ablegat luxuriam criminis, errorisdelicias. Ita dum dolemus admissa, admittenda excludimus et fit quaedam de condemnatione culpae disciplina innocentiae. Nihil ergo te revocet a paenitentia; haec tibi communis cum sanctis est, utinamque imitanda talis, qualis sanctorum deploratio. David 'manducabat sicut panem cinerem et potum suum lacrimis temperabat'. Ideo nunc amplius gaudet, quia amplius flevit: Per exitus aquarum descenderunt, inquit, oculi mei. Iohannes multum ploravit et revelata sibi dicit Christi mysteria. At vero illa mulier, quae, cum esset in peccatis et deberet flere, gaudebat et veste purpurea atque coccinea operiebatur et auro se multo et pretiosis lapidibus ornabat, aeterni fletus luget aerumnam merito. Repperiuntur, qui saepius agendam paenitentiam putant. Qui 'luxuriantur in Christo'. Nam si vere agerent paenitentiam, iterandam postea non putarent, quia sicut 'unum baptisma', ita una paenitentia, quae tamen publiceagitur; nam cottidie nos debet paenitere peccati, sed haec delictorum leviorum, illa graviorum. Facilius autem inveni, qui innocentiam servaverint, quam qui congrue egerint paenitentiam. An quisquam illam paenitentiam putat, ubi adquirendae ambitio dignitatis, ubi vini effusio, ubi ipsius copulae coniugalis usus? Renuntiandum saeculo est, somno ipsi minus indulgendum quam natura postulat, interpellandus est gemitibus, interrumpendus suspiriis, sequestrandus orationibus, vivendum ita, ut vitali huic moriamur usui. Se ipsum sibi homo abneget et totus mutetur, sicut quendam adolescentem fabulae ferunt post amores meretricios peregre profectum et abolito amore regressum postea veteri occurrisse dilectae, quae, ubi se non interpellatam mirata, hinc putaverit non recognitam, rursus occurrens dixerit 'ego sum', responderit ille: 'Sed ego non sum ego'. Unde bene dominus ait: Qui vult post me venire, abneget se ipsum, sibi et tollat crucem suam et sequatur me. Etenim qui mortui et consepulti Christo sunt, non debent iterumvelut viventes de hoc mundo decernere. Ne tetigeritis, inquit, nec adtaminaveritis, quae sunt omnia, ad corruptelam ipso usu, eo quod ipse vitae huius usus corruptela sit integritatis. Bona ergo paenitentia, quae si non esset, omnes ad senectutem differrent ablutionis gratiam. Quibus satis responsi sit, quia melius est, ut habeam, quod sarciam, quam non habeam, quod vestiar. Sed sicut semel adsuta redintegrantur, ita frequenter suta solvuntur. Eos autem, qui paenitentiam differunt, satis ipse dominus admonuit dicens: Paenitentiam agite, adpropinquavit enim regnum caelorum. Nescimus, qua hora fur venit, nescimus, an proxima nocte a nobis nostra reposcatur anima. Adam post culpam statim de paradiso deus eiecit ; non distulit, sed statim separavit a deliciis, ut ageret paenitentiam, statim tunicam vestivit pelliciam, non sericam. Quid enim est, quod differas? An ut plura peccata committas? Ergo quia deus bonus est, ideo tu malus, et divitias bonitatis eius et patientiae contemnis! Sed bonitas domini magis ad paenitentiam te debet adducere. Ideo adomnes dicit sanctus David: Venite, adoremus et procidamus ante eum, et ploremus ante dominum nostrum, qui fecit nos. De peccatore autem sine paenitentia mortuo, quia nihil aliud superest nisi graviter maerere, nisi flere, habes plorantem ipsum et dicentem: Filius meus Abessalon, filius meus Abessalon; qui enim penitus est mortuus, sine ulla exceptione defletur. De his autem, qui exules atque peregrini limitum paternorum, quos lex Moysi sancta praescripsit, mundanis inplicabantur erroribus, audis canentem: Super flumina Babylonis illic sedimus et flevimus, cum recordaremur Sion. Inducit enim lapsorum genus in ipso temporum praesentium et rerum labentium adhuc positos statu debere resipiscere, eorum videlicet exemplo, qui propter peccati pretium deducti erant in captivitatis aerumnam. Nihil autem est, quod tam summo dolori sit, quam si unusquisque positus sub captivitate peccati recordetur, unde lapsus sit atque unde deciderit, eo quod ad corporea atque terrena ab illa speciosa ac pulchradivinae cognitionis intentione deflexerit. Sic habes Adam abscondentem se, ubi deum cognovit esse praesentem, et quaesitum latere voluisse et vocatum a deo ea voce, quae latentis morderet adfectum, hoc est: Adam, ubi es? Hoc est: 'Cur te abscondis, cur lates, cur fugis eum, quem videre desiderabas?' Ita gravis culpa est conscientiae, ut sine iudice ipsa se puniat et velare se cupiat, et tamen apud deum nuda sit. Et ideo nemo in peccato positus adrogare sibi debet auctoritatem aut usurpationem sacramentorum, quia scriptum est: Peccasti? quiesce! Quod in praesenti psalmo David dicit: In salicibus, inquit, in medio eius suspendimus organa nostra; et infra: Quomodo cantabimus canticum domini in terra aliena? Si enim caro menti repugnat nec subdita est animi gubernaculo et mentis imperio, aliena est terra, quae non domatur exercitio cultoris, et ideo fructus non potest caritatis, patientiae, pacis adferre. Melius est ergo tunc quiescere, cum exercere non queas opera paenitentiae, ne in ipsa paenitentia fiat, quod postea indigeat paenitentia. Quae si semel fuerit usurpata nec iure celebrata, nec prioris fructum obtinet et aufert usum posterioris. Sane et cum caro repugnat, mens ad deum debet esse intenta, et si opera non sequuntur, fides deserviat, et si inpugnant vel carnis inlecebrae vel potestates adversariae, maneat mens deo dedita. Tunc enim maxime urgemur, cum caro caedit. Et sunt, qui vehementer incumbant miserae animae quaerentes omne auferre praesidium; unde illud est: Exinanite, exinanite, usque dum fundamenta in ea. Quam miseratus David ait: Filia Babylonis misera! Misera utique, quae Babylonis filia est, quae dei filia esse desivit. Cui tamen medicum invitat dicens: Beatus, qui tenebit et adlidet parvulos tuos ad petram, hoc est, qui infirmas et lubricas cogitationes elidat ad Christum, qui omnes inrationabiles motus sui reverentia et disceptatione comminuat, ut, si adulterino quis amore raptatur, excludat ignem copulamque meretricis et se suo studio abdicet, ut Christum adquirat. Didicimus ergo et agendam paenitentiam et eo agendam tempore, quo culpae defervescat luxuria, et in captivitate peccati positos reverentiores nos, non usurpatioresesse debere. Nam si Moysi propius accedere gestienti, ut cognitionem mysterii caelestis hauriret, dicitur: Solve calciamentum pedum tuorum, quanto magis nos animae nostrae pedes exuere vinculis corporalibus et gressus omnes mundi istius nexu debemus absolvere.