De Abraham Ambrosius Mediolanensis Karl Schenkl University of Notre Dame Kaitlin Stephan University of Notre Dame Post-corrected OCR and sectioned text. Stephen Bothwell University of Notre Dame OCR-ed and preprocessed text for Lace post-correction; checked text post-XML conversion. Hildegund Müller University of Notre Dame Provided supervision and initial financial support for digital edition creation initiative. University of Notre Dame stoa0022.stoa018.nd-dlc-lat1.xml Available under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 (CC-BY-NC-SA 4.0) International License. 2025 University of Notre Dame Notre Dame, Indiana, United States of America Ambrosius Mediolanensis Sancti Ambrosii opera, pars prima qua continentur libri Exameron, De Paradiso, De Cain et Abel, De Noe, De Abraham, De Isaac, De bono mortis Schenkl, Karl New York and London Johnson Reprint Corporation 1962 Austrian Academy of Sciences Press Lace v. 0.6.22 copyright 2013-2021, Bruce Robertson, Dept. of Classics, Mount Allison University. The following text is encoded in accordance with EpiDoc standards and with the CTS/CITE Architecture This pointer pattern extracts subsections. This pointer pattern extracts sections. This pointer pattern extracts books. Latin Initial markup of new file with various textual fixes (e.g., removed section and marginal numbers). Performed additional spellchecking and textual corrections throughout. Changes text identifier from temporary stoa0X5 to stoa018. Removed final, empty page break. Fixed misplaced duplicated page breaks and added pages and sections that were missing (see 1.3.20 and 1.3.21 as well as 2.7.42 and 2.7.43). Added or changed attributes and XML structure to be more CTS- and Epidoc-compliant, according to Hook tests. Removed full URN on textparts to comply with Hook; retained section numeration. Added publication information and removed invalid paragraph element. Filled in publicationStmt element. Added missing quote in Section 2.5.22. Finished adding licensing information. Altered project identifier in textparts to be ND-DLC. Fixes publisher element mislabeled as date element. Tentatively revises textual divisions. Amends descriptions for attributions and adds attribution for Hildegund Müller. Tweaks filename and URN to fit Perseus standards. Swaps ordering of CTS references to be from most to least granular. Fixes element ID repetition in Sections 1.6 and 1.7. Automatically adds page numbers corresponding to text in attribute `n`. Includes minor XML formatting adjustments due to rewrite of XML file. Abraham libri huius titulus est, quoniam per ordinem huius quoque patriarchae gesta considerare animum subiit. de quo nobis moralis primo erit tractatus et simplex. nam si altiore disputatione processus quidam et forma uirtutis et quaedam species exprimatur, tamen forensia quoque actuum eius uestigia spectare uirtutis profectus est. etenim si ea quae natura ad uictum generauit hominum non unius, sed geminae aut etiam uberioris gratiae sunt, quanto magis ea quibus epulantur animi non angusti, sed abundantioris usus et multiplicis cibi esse aestimari conuenit. non mediocre autem aut otiosum negotium. etenim cum dominus deus noster hunc locupleti benedictionis suae dote donauerit, ut eius gratia prouocaret ceteros, institutio corrigeret, Moyses quoque imitandum nobis descripserit, ut corda hominum in uitium labentia huius uiri contuitu uelut quodam terreno busto resuscitaret, non perfunc-torium debet uideri, si nos quoque scrupulosius eius uiri uersemus uestigia. nam si sapientes mundi huius, id est et Plato ipse princeps philosophorum non ueram aliquam, sed fictam et adumbratam sibi eam quam legimus πολιτείαν proposuit persequendam, ut doceret qualem rem publicam esse oporteret, atque ita quam nec audierat nec uiderat in aliqua urbe describendam putauit, ut ii quibus hoc munus est quemadmodum rem publicam regerent institui possent, et si condiscipulus Platonis Xenophon ille Socraticus fictis et ipse rebus personam uoluit informare sapientis in eo libro quem Κύρου παιδείαν scribit, ut ex intimo philosophiae sinu regis iusti et sapientis disciplina procederet, quanto magis nos non conpositam figuram sapientis uiri, sed expressam uirtutem et diuino institutam magisterio recensere intentius et uias eius debemus persequi, quem Moyses ita descripsit, ut retro quodammodo se ipse respiceret. Magnus plane uir et multarum uirtutum clarus insignibus, quem uotis suis philosophia non potuerit aequare. denique minus est quod ille fincsit quam quod iste gessit maiorqueambitioso eloquentiae mendacio simplex ueritatis fides. itaque cuiusmodi fuerit in eo uiro deuotio consideremus. ea enim uirtus ordine prima est, quae est fundamentum ceterarum, meritoque hanc ab eo primam exegit deus dicens: exi de terra tua et de cognatione tua et de domo patris tui. satis fuerat dixisse de terra tua. ibi erat exire de cognatione, exire de paterna domo, sed ideo singula addidit, ut eius adfectum probaret, ne forte aut inprudentem cepisse uideretur aut fraus aliqua mandatis pararetur caelestibus. sed sicut coaceruanda fuerunt praecepta, ne quid lateret, ita etiam proponenda praemia, ne forte desperaret. temptatur ut fortis, incitatur ut fidelis, prouocatur ut iustus meritoque exiuit quemadmodum locutus est illi dominus. Et exiuit cum eo Loth. hoc est quod inter septem sapientum dicta celebratur ἕπου θεῷ, id est 'sequere deum'. facto praeuenit Abraham dicta sapientum et secutus dominum exiuit de terra sua. sed quia antea terra ei fuerat alia, hoc est regio Chaldaeorum, de qua exiuit Thara pater Abrahae et in Charram demigrauit, et quia secum eduxit nepotemsuum, cui dictum fuerat: exi de cognatione tua, consideremus ne forte hoc sit exire de terra sua, de huius terrae, hoc est de corporis nostri quadam commoratione egredi, de qua exiuit Paulus, qui dixit: nostra autem conuersatio in caelis est, et de inlecebris et delectationibus corporalibus, quas uelut cognatas animae nostrae dixit, quam conpati necesse est corpori, donec eius conligata uinculo adhaeret. ergo exire de conuersatione terrena et saecularibus oblectamentis et superioris uitae moribus atque actibus debemus, ut non solum loca, sed etiam nos ipsos mutemus. si cupimus adhaerere Christo, deseramus corruptibilia. sunt autem corruptibilia in nobis caro delectatio uox, obnoxia passionibus corporalibus. per uocem autem passiones intellegimus. unde quoniam anima nostra διμερής est, hoc est bipertita. et rationabile habens et inrationabile, quod diuiditur per carnem et delectationis corporalis inlecebras ceterasque passiones corporis, qui iustus est uir rationabile animae suae ab inrationabili disiungere debet ac segregare. hoc est enim exire de Charra tamquam de cauernis quibusdam et cuniculis latibulisque egredi; latere enim criminosae conscientiae est. et nos igitur sequentes Abraham exeamus de latibulis. si enim filii Abrahae sumus, opera Abrahae faciamus, ut luceant opera nostra coram deo et coram hominibus. iustus dicit opera sua regi,peccator se ipsum occultat, sicut Adam occultare se cupiebat, sed latere non poterat. paruit itaque mandato Abraham nec ulla legitur mora interuenisse. Egressus perambulauit usque ad Sychem, quod interpretatione Latina dicitur umerus uel ceruix, per quae executionem praescripti operis intellegimus, siquidem et infra habemus scriptum: subposuit umerum suum ad lab orandum. unde per figuram locorum id expressum aduertimus, quod deuotionem suam sanctus Abraham non solum studio, sed etiam efficacia probauerit fructuosa, qua ad quercum usque peruenerit. quo loci apparuit illi dominus et dixit: semini tuo dabo terram hanc. uide quomodo promisso tamquam frequenti inualidum adhuc informet atque instituat et ipse memor sui totum deo deputet, nihil sibi uindicet. ideo et aram aedificauit deo, qui apparuit ei, et recessit inde in montem contra orientem Bethel, surgentem adhuc sibi solem cupiens iustitiae uidere. ideoque non in uallibus, sed in monte tabernaculum sibi locauit, quia deus montium est et non uallium. Et inuocauit nomen domini. ubi Bethel id est domus dei ibi et ara, ubi ara ibi inuocatio dei. non inmeritoque processus tantos habuit, quia deum sperabat sibi auxilio fore. exercetur athleta domini et duratur aduersis. in desertumabiit: fames incidit, in Aegyptum descendit. conpererat in Aegypto lasciuiam iuuenum esse, luxuriam, petulantem cupiditatem, uoluptatum intemperantiam. aduertebat inter huiusmodi uiros intutam uxoris pudicitiam fore sibique coniugis pulcritudinem periculo futuram: monuit uxorem, ut sororem se diceret. quo docetur non magnopere decorem quaerendum coniugis, qui uiro plerumque necem gignere solet. non enim tam pulchritudo mulieris quam uirtus eius et grauitas delectat uirum. qui suauitatem quaerit coniugii non superiorem censu ambiat, quam necessitates non teneant maritales, non monilibus ornatam, sed moribus. offendit plerumque uirum, si se uxor nobiliorem nouerit. haec proxima superbiae sunt. Sara non facultatibus ditior, non genere splendidior erat. ideo uirum inparem non putabat, ideo quasi parem gratia diligebat, ideo non censu est retenta, non parentibus, non propinquis, sed uirum proprium quacumque pergeret sequebatur. externa adiit, sororem se eius adseruit, contenta si ita necesse esset se periclitari pudore quam uirum salute et ut tueretur maritum mentita est germanitatem, ne insidiatores pudoris eius tamquam aemulum et uindicem uxoris necarent. denique simulut uiderunt illam Aegyptii, admirati quod speciosa esset ualde induxerunt illam ad regem suum et cum Abraham bene egerunt tamquam fratrem eius quae placuisset regi honorantes. Adflixit autem dominus Pharao adflictationibus magnis et saeuis et domum eius propter Saram uxorem Abrahae. magnum est testimonium documentumque castitatis tuendae locus ita hortatorius, ut unusquisque se castum praebeat, alienum non adfectet torum nec latendi spe aut faciendi inpunitate alienam uxorem incessat, non incuria aut stultitia prouocetur mariti aut longiore absentia. adest praesul coniugii deus, quem nihil lateat, nullus euadat, nemo inrideat, uicem absentis mariti tuetur, seruat excubias, immo sine excubiis deprehendit reum, antequam faciat quod parauerit: in animis singulorum, in mentibus uniuersorum crimen agnoscit. etsi maritum adulter fefelleris, non fallis deum: etsi maritum euaseris, etsi iudicem fori luseris, non euadis iudicem totius mundi. ille grauius ulciscitur iniuriam inopis, contumelias inprudentis mariti; maior est enim iniuria auctorem quam custodem thalami spretum et non consideratum. Pharao ipse quoque Pharao licet rex Aegyptiorum, quem et insolentia regalissupinaret potentiae et Aegypti lasciuia atque luxuries a studio castitatis abduceret, uocauit Abraham et arguit eum dicens: quid hoc fecisti mihi? quare non dixisti quia uxor tua est, sed dixisti mihi quia soror mea est? et sumpseram eam mihi uxorem. et nunc ecce mulier tua ante te. etsi natura ferus ac barbarus, tamen significat etiam externis ac barbaris erroribus esse curam pudoris et adulterii etiam sibi crimen cauendum. qui praetendit ignorantiam condemnat intemperantiam. nec mirum si barbarus ius nouit naturae: muta animantia, quae nullis tenentur legibus, sunt tamen aliqua, quae non solum paribus suis copulae seruent fidem, uerum etiam coitus unius castitatem custodiant. ita maior lex naturae quam legum praescriptio est. non mirum ergo si et iste Aegyptius rex deum timuit, qui hominem non timebat, et poenam soluit adulterii, qui nullis tenebatur reus legibus, statimque, ubi alienam esse agnonit uxorem, non solum marito reddidit, uerum etiam prosecutores dedit, qui deducerent eum, ne quis de populo barbaro inrogaret uiolentiam uel peculio uiri uel uxoris pudori. Pulcherrimus et hic locus ad incitandum studium deuotionis,quod is qui deum sequitur tutus semper est. et ideo deum praeferre debemus omnibus, nec patriae contuitus nec parentum filiorumque gratia nec uxoris contemplatio nos reuocare debet ab executione praeceptorum caelestium, quia deus omnia nobis illa largitur et potens est seruare quae donat, itaque magnum exemplum deuotionis Abrahae quod cum uxore speciosa descendit in Aegyptum. erat quidem iusto uiro cura coniugalis pudicitiae, sed maius erat studium maturandae deuotionis, ne praetulisse custodiam tori mandatis uideretur caelestibus. itaque quoniam propter deum contempsit omnia, recepit a deo multiplicata omnia. sed primum deus pudicitiae tribuit remunerationem, quam gratam sciebat coniugi; nam quia studio obeundi caelestis oraculi uxorem quoque in periculum deduxerat pudoris, etiam castimonium coniugii defendit. Primas igitur sibi partes iusto ordine uindicauit deuotio. uideamus et ceterarum uirtutum gratiam. mulcebatur sanctus Abraham nepotis praesentia, cui patrium adfectum exhibebat. incidit rixa inter seruulos nepotis et patrui. aduertit prudentior seruulorum dissensionibus dominorum concordiam solui solere, amputauit fimbriam discordiae, ne contagium serperet. tolerabilius etenim putauit, ut copula sequestraretur quam gratiadirimeretur. quod te facere oportet, si forte huiusmodi aliquid incideris, ut seminarium dissensionis auferas. neque enim tu fortior quam Abraham. ille declinanda censuit, non despicienda seruulorum iurgia. et si tu fortior, caue ne alter infirmior, qui aurem praebeat seruulorum susurris. frequenter indiuisa seruitia inter parentes discordiam serunt. diuide potius, ut maneat amicitia; indiuisa domus duos non sustinet. nonne melius est emigrare cum gratia quam cohabitare cum discordia? ipsa quoque cuiusmodi esse debeat diuisio patriarcha edocet. firmior diuidat, infirmior legat, ne habeat quod queratur. electioni suae non poterit calumniari. non residebit occasio resiliendi cui datur eligendi optio nec diuisor grauatur; nam quo prudentior eo cautior, ut nec in diuisione circumscribatur nec in electione fraudetur. Diuisit Abraham, quia non capiebat illos inquit terra simul, quia nimium diuites erant. saeculare uitium, ut diuites terra non capiat; nil enim satis est diuitum cupiditati. quanto ditior quis fuerit tanto auidior ad possidendum est. extendere agri terminos cupit, uicinum excludere. num quid eiusmodi Abraham? minime, quamuis in principio et ipse inperfectior. unde enim perfectio ante aduentum Christi? nondum uenerat qui diceret: si uis perfectus esse, uadeuende omnia tua et da pauperibus et ueni sequere me. tamen ut minime auarus electionem offert, ut iustus dissensionem amputat. non sit inquit rixa inter me et te et inter pastores meos et pastores tuos, quia homines fratres nos sumus. nonne ecce tota terra ante te? discede a me: si tu in sinistram, ego in dextram uel si tu in dextram, ego in sinistram. Et leuauit oculos Loth et elegit inriguam regionem inquit Iordanis, quia tota inrigabatur et erat sicut paradisus dei. plerumque possessiones obueniunt hereditariae aliae utiliores, aliae amoeniores. non utique in portiones secandae sunt; nam incipit minui singularum meritum. sed si non queant partes de utilioribus conuenire, conferantur amoenae utilioribus. diuersa hominum ingenia sunt; alios utilia, alios amoena delectant. infirmior amoeniora eligit, utiliora fastidit. uilicus nonnumquam utilis est uel actor agri: confertur urbano. si insipiens sit elector, aut cocum eligit aut uocalem, quem uenustioris gratiae putat, refutat utiliorem. plerumque etiam ubi fructus non inpares sunt, prudentior amoeniora declinat. cito inuidiam mouent, cito in se excitant mentem auari. hic tamen nihil dixit scriptura deeo quod alia pars utilior, alia amoenior fuerit, ne studio Abraham cepisse oculos adulescentis uideretur. amoenam partem descripsit, non addidit utiliorem. necesse erat ut de tota regione duas partes faceret. deinde praesentia, non absentia diuidebat. una regio capere utrumque non poterat. quod potuit summae esse iustitiae, electionem obtulit. Loth amoenam elegit, quae cito praedonum oculos incurrit. hinc bellum inter reges, aduersariorum uictoria, incolarum captiuitas. itaque etiam Loth infirmioris consilii pretium luit, non terrarum infecunditate, sed amoenitatis inuidia deceptus, ut etiam ipse captiuus abduceretur, quoniam uitio seruilis nequitiae a potiore deflexerat et partem flagitiosissimorum elegerat; Sodoma enim luxuria atque lasciuia est. ideoque declinatio Latina interpretatione dicitur Loth, quod is uitia eligit qui a uirtute declinat et ab aequitate deflectit, quo conperto Abraham numerauit seruolos suos uernaculos et cum trecentis decem et octo uiris adeptus uictoriam liberauit nepotem. probatur diuisionisadfectus, quando sic amabat nepotem, ut pro eo nec belli declinaret periculum. quid est numerauit? hoc est elegit. unde et illud non solum ad scientiam dei refertur, sed etiam ad gratiam iustorum, quod in euangelio dixit dominus Iesus: et capilli uestri omnes numerati sunt. cognouit enim dominus qui sunt ipsius, eos autem qui non sunt ipsius non dignatur cognoscere. numerauit autem trecentos decem et octo, ut scias non quantitatem numeri, sed meritum electionis expressum. eos enim asciuit quos dignos in numero iudicauit fidelium, qui in domini nostri lesu Christi passionem crederent. trecentos enim T Graeca littera significat, decem et octo autem summa IH Iesu exprimit nomen. fidei ergo merito Abraham uicit, non populoso exercitu. denique eos quibus quinque regum arma cesserunt cum paucis egressus uernaculis triumphauit. Sed qui uincit non debet adrogare sibi uictoriam, sed deferre deo. hoc Abraham docet, qui triumpho humilior factus est, non superbior. sacrificium denique obtulit, decimas dedit;ideoque eum et Melchisedech, qui interpretatione Latina dicitur rex iustitiae, rex pacis, benedixit; erat enim sacerdos summi dei. qui est rex iustitiae, sacerdos dei nisi cui dicitur: tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech, hoc est dei filius, sacerdos patris, qui sui corporis sacrificio patrem nostris repropitiauit delictis? quantum autem illud quod de praeda uictoriae nihil uoluit contingere nec oblatum sumere! minuit enim fructum triumphi mercedis susceptio et beneficii adimit gratiam. plurimum enim refert utrum pecuniae an gloriae dimicaueris: alter mercennarii loco ducitur, alter dignus habetur conseruatoris gloriae. iure sanctus de praeda usurpare aliquid uel oblatum recusat, ne dicat qui dedit quia 'ego diuitem feci eum'; hoc solum satis sibi esse testificatur quod pastui proeliantium iuuenum profecisset. dicet aliquis: 'cum ipse uicerit, quomodo dicit ad regem Sodomorum: 'nihil sumam abs te', 〈et〉 hoc cum praeda utique in potestate uictoris fuerit?' docet militarem disciplinam, ut regi seruentur omnia. sane iis qui secum fuissent in adiumentum fortasse sociati partem emolumenti tribuendam adserit tamquam mercedem laboris. Ideoque quoniam sibi mercedem ab homine non quaesiuit, a deo accepit, sicut legimus scriptum quia post haec uerba factum est domini uerbum ad Abraham in uisu dicens: noli timere Abraham, ego protegam te. merces tua multa erit ualde. non est serus ad remunerandum dominus et cito promittit et multa largitur, ne infirmos animos per dilationem aliquam subeat paenitentia contempsisse praesentia, et uelut quadam usuraria largitate conpensat, ut uberiora restituat ei qui captus non fuerit oblatione praesentium. ab ipso quoque domino mercedem quam postulet consideremus. non diuitias ut auarus exposcit, non longaeuitatem istius uitae ut meticulosus mortis, non potentiam, sed dignum quaerit sui heredem laboris. quid mihi inquit dabis? ego autem dimittor sine filiis et infra: quia mihi non dedisti semen, uernaculus meus heres mihi erit. discant ergo homines coniugia non spernere nec sibi sociare inpares, ne huiusmodi suscipiant liberos, quos heredes habere non possint, ut uel transfundendae hereditatis contemplatione, si nullo contuitu pudoris mouentur, digno studeant matrimonio. Sed si Abrahae sententia ad corrigendum minus proficit, accipe oraculum dei huiusmodi condemnantis hereditatem. non erit inquit heres tuus hic, sed alter qui exierit dete, ille erit heres tuus. quem dicit alterum? peperit enim et Agar filium Ismahel, sed non ipsum dicit, sed dicit sanctum Isaac. et ideo addidit: qui exierit ex te; ille enim uere exiuit ex Abraham, qui legitimo coniugio procreatus est. sed per Isaac legitimum filium illum uerum legitimum possumus intellegere dominum Iesum, quem in principio euangelii secundum Matthaeum Abrahae filium legimus, qui uerum se Abrahae gessit heredem, auctoris inluminans successionem, per quem Abraham respexit in caelum et splendorem suae posteritatis agnouit non minus inlustrem quam stellarum caelestium fulget claritas. sicut stella enim a stella differt in claritate, ita et resurrectio mortuorum apostolus dixit, eo quod resurrectionis suae donans consortia homines, quos mors solebat terris abscondere, regni caelestis fecit esse participes. quomodo autem Abrahae propago diffusa est nisi per fide hereditatem, per quam caelo conparamur, conferimur angelis, aequamur stellis? ideo ait: sic erit semen tuum. et credidit inquit Abraham deo. quid credidit? Christum sibi per susceptionem corporis heredem futurum. ut scias quia hoc credidit, dominus ait: Abraham diem meum uidit et gauisus est. ideo reputatum est illi ad iustitiam, quia rationem non quaesiuit, sedpromptissima fide credidit. bonum est ut rationem praeueniat fides, ne tamquam ab homine ita a domino deo nostro rationem uideamur exigere. etenim quam indignum ut humanis testimoniis de alio credamus, dei oraculis de se non credamus! imitemur ergo Abraham, ut heredes simus terrae per iustitiam fidei, per quam ille mundi heres factus est, Sed fortasse dicat aliquis: 'quomodo Abraham nobis imitandum proponis, cum de ancilla susceperit filium? aut quid sibi hoc uult esse, ut tantus uir huic errori fuerit obnoxius, cuius tanta opera miramur? et ideo ne quodam more nauigantium locum hunc, quem plerique uadosum putant, declinasse uideamur, rationem eius explanare cordi est. non abnuo quod Abraham de ancilla susceperit filium, ut cognoscas quoniam non superioris cuiusdam naturae ac substantiae fuit Abraham, sed unus e numero et fragilitate uniuersorum hominum. denique et de regione Chaldaeorum uocatus est, quos superstitioni uanae intentos magis quam ceteros esse accepimus, et ideo maiorem inuenit gratiam apud deum, quia superioribus renuntiauit, ad priora se extendit, ut sequeretur deum. propositus est enim ad imitandum tibi, ut et tu aduertas quod, si peccatis renunties, possis mereri domini misericordiam. Mouere tamen aliquos potest quod iam cum deo loquebatur et ad ancillam introiuit, sicut scriptum est quia dixit Sara ad Abraham: ecce conclusit me dominus ut non pariam. intra ergo ad ancillam meam, ut filiosfacias ex illa. et ita factum est. sed consideremus primum quia Abraham ante legem Moysi et ante euangelium fuit: nondum interdictum adulterium uidebatur. poena criminis ex tempore legis est, quae crimen inhibuit, nec ante legem ulla est rei damnatio, sed ex lege. ergo non in legem commisit Abraham, sed legem praeuenit. deus in paradiso, licet coniugium laudauerat, non adulterium damnauerat. non uult enim mortem peccatoris et ideo quod praemii est pollicetur, quod poenae non exigit. mauult enim mitibus prouocare quam terrere saeuioribus. et tu peccasti, cum gentilis esses: habes excusationem. uenisti ad ecclesiam, audisti legem: non adulterabis: iam excusationem delicti non habes. tamen quoniam cum his mihi sermo est qui ad gratiam baptismatis nomen dederunt, si qui tantum crimen fecit, sciat sibi ueniam tribuendam, sed quasi ei qui crimen commiserit, in reliquum tamen abstinendum nouerit. denique illi adulterae, quam in euangelio obtulerunt scribae Pharisaeorum, ignouit quidem dominus superiora, sed ait: uade et amodo uide ne pecces. quod cum illi dicit, tibi dicit. fecisti gentilis adulterium, fecisti catechumenus: ignoscitur tibi, remittitur per baptismum, uade et post haec uide ne pecces. habes unam Abrahae defensionem. Secunda illa est, quod non ardore aliquo uagae succensus libi-dinis, non petulantis formae captus decore ancillae contubernio coniugalem posthabuit torum, sed studio quaerendae posteritatis et propagandae subolis. adhuc post diluuium raritas erat generis humani; erat etiam religioni, ne quis non reddidisse debitum uideretur naturae. denique et Loth sancti filiae hanc causam quaerendae posteritatis habuerunt, ne genus deficeret humanum. et ideo publici muneris gratia priuatam culpam praetexuit. nec otiosum est quod uxor auctor facti inducitur, ut excusetur maritus, ne uago raptus errore credatur, simul ut discant mulieres diligere uiros nec agitari uana suspicione pelicatus aut inuidere priuignis, si ipsae liberos non susceperint. uxori bonae cordi erat excusare apud uirum sterilitatem suam et, ne causa esset uiro quod is liberos non haberet, suadet ut intraret ad ancillam. hoc fecit Lia, hoc Rachel postea. disce, mulier, zelum deponere, qui saepe mulieres in furorem incitat. Sed et uos moneo, uiri, maxime qui ad gratiam domini tenditis, non commisceri adulterino corpori — qui enim se meretrici iungit unum corpus est — nec dare hanc occasionem diuortii mulieribus. nemo sibi blandiatur de legibus hominum. omne stuprum adulterium est, nec uiro licet quod mulieri non licet. eadem a uiro quae ab uxore debetur castimonia. quicquid in eam quae non sit legitima uxor commissum fuerit adulterii damnatur crimine. ergo aduertistis quid debeatis cauere, ne quissacramenti se indignum praebeat. accipite etiam illud, quia huiusmodi intemperantia soluit caritatem coniugii, superbas ancillas facit, iracundas matronas, discordes coniuges. concubinas procaces, inuerecundos maritos, simul ut de domino conceperit ancilla, spernit dominam suam tamquam ditior partu, domina se despici dolet, maritum auctorem iniuriarum suarum arguit. denique Sara ipsa marito ancillae suae potestatem dederat et postea dicit ad eum: iniuriam accipio ego ex te. dedi iam ancillam meam in sinum tuum. ubi autem uidit esse conceptum, spreta sum inquit coram ab ea. iudicet deus inter me et te. quantus dolor, quam grauis querela sit feminarum lectione exponitur. da inprouidum et leuem maritum, qui morigerari nesciat, et diuortii causas exhibet. sed Abraham, uir moderatus et prudens, ecce inquit ancilla tua in manibus tuis: utere ea quomodo tibi placuerit; maluit enim uxorem tenere quam famulam. nec hoc tamen plene remedium. accipit potestatem irata uxor et inmoderatius ultione permissa utitur. quodsi Sara moderationem non tenuit, quae tenebit? ideoque scriptum est: et adflixit eam Sara, et fugit a facie eius. duo sunt quae comprehendit scriptura, ut et dominae grauem indignationem exprimeret et ancillae tumoremac superbiam. quod adflixit eam Sara, ad iracundiam adfligentis refertur: quod Agar iugit, contumeliam seruili patientia non ferebat, quae sibi erilis contubernii uindicabat fastigium. indignata est iniuriam, quae induerat insolentiam. denique interroganti angelo quo iret respondit: a facie Sarae dominae meae ego fugio. et hoc tumoris inmodici, ut prius nomen Sarae diceret, postea dominam significaret. illud ad iniuriam praemissum, hoc ad expressionem personae additum. non placuit angelo ancillae insolentia, et ideo dixit illi angelus: reuertere ad dominam tuam. utique non latuisset angelum, si ui suppliciorum uicta fugisset, et magis reprehendisset uerberantis saeuitiam quam fugientis discessionem; sed ut ostenderet quia tamquam superba fugiebat, ne subiecta esset dominae, addidit: et humilia te sub manibus eius. opto igitur ut hoc uitium nullus incidat; sed si quis inciderit, discat ancillam suam humiliare uxori suae, ne dum uult ancillam suam uindicare excludat uxorem. Ergo Abraham et unus de populo gentili erat et causa posteritatis introierat ad ancillam, quod uxor eius sterilitatem suam obumbrare cupiens auctor eius facti fuerat uiro. et tamen non otiosum est quod post hoc deus statim, quia alia eius merita probaret uel huius facti paenitentiam, dixit illi:ego sum deus tuus. emerere in conspectu meo et esto sine querela, quasi adhuc non plene emeruisset, qui desperaret sterilis partum uxoris et de ancilla posteritatem quaereret, esto inquit sine querela, hoc est inreprehensibilis, ut de te uxor non queratur nec quisquam tua facta reprehendat. mutat ei nomen littera addita, ut de Abram uocetur Abraham, hoc est de patre uano, sicut habet Latina interpretatio, uocaretur pater sublimis, pater electus uel de patre fieret pater fili. uanus erat, cum deum nesciret: electus factus est, posteaquam agnouit deum. pater erat, cum de ancilla prolem haberet, sed pater fili non erat, quia non erat ei filius [qui non erat] legitimo susceptus coniugio. peperit Sara, et factus est pater fili. circumcidi iubetur accepturus ueri seminis hereditatem. nonne euidenter circumcisio carnis praeceptum est castimoniae, ut aliquis resecet libidinem carnis et indomitas luxu ac lasciuia refrenet cupiditates? etenim circumcisionis uocabulo id praescribitur, ut omnis inpuritatis fetor abstergeatur et auferatur incentiuum libidinis. duabus usi sumus defensionibus. Tertia quoque est, quam nobis apostoli Pauli tribuit auctoritas, qui ait: 'illa quae gessit Abraham, ut de ancilla susciperetsubolem, in figuram facta et secundum allegoriam dicta'. allegoria est, cum aliud geritur et aliud figuratur, sicut etiam ipse apostolus docet dicens: sub lege uolentes esse legem non legistis? scriptum est enim quod Abraham duos filios habuerit, unum de ancilla et unum de libera. sed is quidem qui de ancilla secundum carnem natus est, qui autem de libera per promissionem. quae sunt per allegoriam dicta; nam haec sunt duo testamenta, unum quidem a monte Sina in seruitutem generans, quod est Agar, duos populos ostendens de Abrahae generatione manare, unum Iudaeorum, qui legis syllabis seruiat, eo quod de ancilla in seruitutem uideatur esse generatus, alterum Christianum, qui ad remissionem peccatorum caelestis gratiae libertatem acceperit. quod ergo putas esse peccatum aduertis esses mysterium, quo ea quae posterioribus erant futura temporibus reuelabantur. denique addidit: uos autem, fratres, secundum Isaac promissionis filii estis. et 'ideo' inquit 'nolite quaerere opera legi', quoniam non iustificatur homo ex operibus legis nisi per fidem Iesu Christi et ut scias quia Christianis dicit: et nos in Christum Iesum credidimus, ut iustificemur ex fide Christi et non ex operibus legis. agnoscimus ergo quoniam haec quae in figura contingebant illis crimini non erant, nobis autem erunt, si ad correptionem nostram scripta cauere nolimus, sed magis id agamus, ut cum simus liberae filii, quae est Sara.ne legis laqueis seruiamus, cum Abraham liberam tenuerit, ancillam eiecerit. Quo loci plerosque moueri scio. si enim bona est circumcisio, hodieque teneri debuit: si inutilis, mandari non debuit, praesertim diuino oraculo. sed cum apostolus dixerit Paulus qua Abraham signum accepit circumcisionis, utique signum non ipsa res, sed alterius est rei, hoc est non ueritas, sed indicium ueritatis. denique ipse exposuit et expressit dicens: signum accepit circumcisionis signaculum iustitiae et fidei. unde non incongrue intellegimus quia circumcisio corporalis signum circumcisionis est spiritalis. ergo signum mansit, donec ueniret ueritas. aduenit dominus Iesus, qui ait: ego sum uia et ueritas et uita, quia non partem exiguam corporis in signo, sed totum circumcidit hominem in ueritate, signum detraxit, ueritatem induxit, quia posteaquam uenit quod perfectum est, quod ex parte erat euacuatum est, et ideo cessauit circumcisio partis, ubi refulsit circumcisio uniuersitatis. iam enim non ex parte, sed totus homo saluatur in corpore, saluatur in anima. scriptum est enim: qui uult post me uenire abneget se ipsum et tollat crucem suam et sequatur me. haec est perfectio circumcisionis, quia per corporis oblationem redimituranima, de qua ipse dominus ait: qui perdiderit animam suam propter me inueniet eam. Superest illa nunc quaestionis portio, utrum debuerit pars praemitti, cum esset uentura perfectio. qui locus facilis ad diluendum est, si consideremus quibus pars mandata sit. quibus seruata perfectio. pars enim mandata est secundum legem populo Iudaeorum, illi dura ceruice, illi infirmo, illi qui deum suum non cognouit. cum ergo partem non potuerit sustinere, quomodo perfectionem seruare potuisset? uti si puerulum litteris inbuas, a singulis litterarum elementis incohandum est tibi, ut a singulis apicibus ad syllabas, a syllabis eum per ordinem ad nomina orationemque deducas, nec potest mare quisquam nauigare intrepidus nisi qui ante in fluminibus nauigauerit. denique si quid aut conficiendi itineris aut leuandi oneris puero uelis prouectiorique mandare, numquid aequanda onera sunt aut aequandus labor? ita igitur noueris his perfectionem circumcisionis esse seruatam qui a Christo instituti ualidioribus idonei uiderentur, ut et fideles probarentur, quorum multitudo innumera crucem tolleret 〈et〉 suam pro Christo animam deuoueret. et increduli non possent resistere, qui in totius corporis inmolatione quaeri salutem putarent, qui exiguum circumcisionis suae sanguinem salu-larem arbitrarentur. considerandum autem quod in praeputio positum uocauit deus, in praeputio adhuc manenti legitimi fili promissa est hereditas, ut non Iudaeorum tantummodo patrem, ut ipsi adserunt, sed omnium credentium auctorem per fidem credas. Sara quoque ante circumcisionem uiri in unius litterae adiectione non mediocri remuneratione benedicitur, ut principatum uirtutis et gratiae haberet. de qua nationes et reges gentium spondet futuros, ut in ipsa typus non synagogae, sed ecclesiae constitueretur. quod autem promisso ex ea filio risit Abraham non incredulitatis, sed exultationis indicium fuit. denique procidit in faciem — qui adorauit credidit — et adiecit: si mihi centum annorum nascetur et si Sarra annorum nonaginta pariet. et dixit: Ismahel hic uiuat in conspectu tuo. non est incredulus in promissis nec auarus in uotis. hoc est: 'non dubito quod facias, ut et centum annorum seni dones filium et naturae auctor naturae metas relaxes. beatus cui ista donantur, sed tamen etiam hic Ismahel, quem habeo de uernacula, si uiuat in conspectu tuo, abundat mihi gratia.' denique dominus et probauit eius adfectum et petitionem non abnuit et sua promissa firmauit. Diximus de Abrahae deuotione ac de fide, de prudentiaiustitia caritate parsimonia: nunc etiam de hospitalitate dicamus. est enim non mediocris ea uirtus. unde et apostolus principaliter eam in episcopo esse oportere geminae scriptionis docuit auctoritate, ut praesto sit aduenientibus et occurrat obuiam et itinera exploret et adsit non quaerentibus et rapiat praetergredientes. ante ostium sedebat Abraham, sedebat meridie. quando alii requiescebant, iste hospitum explorabat aduentus. merito illi deus ad quercum apparuit Mambrae, quia fructum hospitalitatis studiosissime requirebat. et respiciens inquit oculis uidit, et ecce tres uiri stabant super illum. etcum uidisset illos, cucurrit obuiam illis. uide primo fidei mysterium. deus illi adparuit, et tres aspexit. cui deus refulget trinitatem uidet. non sine filio patrem suscipit nec sine sancto spiritu filium confitetur. haec alibi plenius, nunc moralis persequendi propositum est loci. non otiosus sedet, qui longe aspicit. nec aspexisse contentus cucurrit obuiam. festinauit occurrere, quia non satis est rectefacere, nisi etiam maturaris quod facias. festinanter manducare pascha lex iubet; uberiores enim fructus habet celerata deuotio. disce ergo quam inpiger esse debeas, ut possis praeuenire hospitem, ne quis praeueniat et te boni muneris defraudet copia. Bona est hospitalitas, habet mercedem suam, primum humanae gratiae, deinde quod maius est remunerationis diuinae. omnes in hoc incolatu hospites sumus; ad tempus enim habitandi habemus hospitium: emigramus propere. caueamus, ne si nos duri aut neclegentes in recipiendis fuerimus hospitibus, etiam nobis post uitae istius cursum sanctorum hospitia denegentur. unde in euangelio saluator dicit: facite uobis amicos de iniquo mamona, qui uos recipiant in aeterna tabernacula sua. deinde etiam in hoc corpore sitis plerumque oboritur peregrinandi necessitas. quod ergo aliis negaueris, id in te ipse decernes et quod aliis detuleris, eo te facies dignum uideri. si omnes eam sententiam non suscipiendi hospites sequantur, ubi erit requies peregrinantibus? relictis igitur humanis habitaculis captabimus secessus ferarum, besti-arum cubilia. sed pauperiem praetendis? non opes a te hospes requirit sed gratiam, non ornatum conuiuium sed cibum obuium. melior est inquit hospitalitas cum holeribus ad amicitiam et gratiam quam si uitulos occidas ad praesaepia cum inimicitiis. haec grata hominibus, accepta deo. unde dominus Iesus in euangelio eum quicumque dederit hospiti potum aquae frigidae caelestium adserit praemiorum non exortem futurum. denique Iacob oues adaquauit Rachel et gratiam repperit, uxorem adquisiuit. deinde qui scis an deum suscipias, cum hospitem putas? Abraham dum peregrinantibus defert hospitium, deum atque angelos eius hospitio suscepit. quamuis et, cum hospitem suscipis, suscipias deum, sieut scriptum est in euangelio legis dicente domino Iesu: hospes eram, et collegistis me. quod enim uni horum minimorum fecistis mihi fecistis. unius horae hospitio uidua illa, quae suscepit Heliam et exiguo cibo pauit, perpetuum toto tempore famis inuenit alimentum et mercedem accepit mirabilem, ut non de hydria farina deficeret. Helisaeus quoque defuncti pigneris resuscitatione donata soluit hospitii pensionem. Non sola tamen facilitas susceptionis, sed etiam sedulitas suscipientis et adfectus quaeritur. utrumque te Abraham doceat. cucurrit obuiam, rogauit prior dicens: domine, si inueni gratiam ante te, ne praeterieris seruum tuum. sumatur aqua et lauentur pedes uestri et refrigerate sub arbore. et sumam panem, et manducate et postea transietis propter quod declinastis ad seruum uestrum. tres uidit et unum dominum adpellauit, ipsius solius se seruum fatetur. deinde conuersus ad duos quos ministros arbitrabatur etiam ipsis deferre gestit obsequium iam non iure debito seruitutis obstrictus, sed blando sedulitatis nomine usuque famulatus. et festinauit Abraham in tabernaculum ad Sarram et dixit ei: festina et consperge tres mensuras similaginis et fac subcinericia. bonus maritus exortem religiosi muneris esse non patitur uxorem nec auare sibi totum munus usurpat. recte igitur et pietatis et uerecundiae causa seruatur. quod pietatis est uult esse commune, quod pudoris est integrum manet Sarrae. ante tabernaculum uir hospitum explorat aduentus, intra tabernaculum Sarra tuetur feminae uerecundiam et opera muliebria tuto exercet pudore. foris maritus inuitat, intus Sarra adornat conuiuium. nec solum ipse festinat Abraham, sed etiam festinandum dicit uxori, sociam deuotionis ostendens nec fide disparem. Consperge inquit tres mensuras similaginis et fac subcinericia. graece ἐνχρύρια dicuntur. hoc est abscondita, eo quod latere debeat omne mysterium et quasi operiri fido silentio, ne profanis temere diuulgetur auribus. hoc pascitur maiestas diuina, hunc epulatur adfectum qui parcus loquendi sit nec sacra in medium ferat. breuiter autem fidei mysterium docet Sarra unius similaginis tres mensuras faciens, quae typum ecclesiae habet, cui dicitur: laetare, sterilis quae non paris, erumpe et exclama quae non parturis. haec est enim quae intimo fidem spiritu fouet, eiusdem diuinitatis adserens trinitatem, pari quadam mensura atque reuerentia patrem filiumque et sanctum spiritum adorans et maiestatis unitate concelebrans, personarum proprietate distinguens hac deuotionem tuam fidei adsertione consperge. mulier similaginem offerat, hoc est interiora spiritalis frumenti uel grani illius, de quo dictum est, quod nisi in terram ceciderit, nullum fructum adferat. unde et primauidit Maria dominicae resurrectionis mysterium et festinauit non passim omnibus, sed soli Petro et Iohanni intimare sacrae salutis nuntium. uir currat ad boues, sumat uitulum et sacramentum dominicae passionis festinato inpiger studio, non lento otio remissus accipiat, tradat illud puero, qui innocentiam tenerae seruet aetatis, dolum nesciat, ferire non nouerit, incorrupti corporis custodiat castimonium. de quo ait dominus Iesus: nisi conuersi fueritis et efficiamini sicut puer iste, non intrabitis in regnum caelorum. huic puero et similibus eius etiam sanctus Dauid diuinae laudationis dispensat officium dicens: laudate, pueri, dominum. nec illud otiosum quod cucurrit ad boues, tenerum uitulum et bonum sumpsit ei cum lacte adposuit. denique in Exodo cum pascha domini declararet, ait Moyses: agnus sine macula, mundus, consummatus, anniculus, masculus erit uobis; ab ouibus et haedis sumetis. et occidetis inquit illum tota multitudo synagogae ad uesperum. unde et hic meridies esse describitur, quando ab Abraham domino offertur hospitium. sed ad cenam uitulus inmolatur et cum lacte manducatur, hoc est non cum sanguine, sed cum fidei puritate. bonus uitulus, utpote qui peccata dilueret: tener, quia non dura ceruice, sed molli iugum legis agnouit, crucis patibulum non recusauit. et merito tener, de cuius capite et pedibus et internisnihil relictum est et os non contritum est ab eo, sed totus epulantium cibo cessit. talem nobis legis figurauit umbra, talem ueritas euangelii demonstrauit, Manducauerunt inquit illi, Abraham autem stabat sub arbore. aduertimus humilitatis officium commendari humanitate. Abraham stabat, et tu primam accubitationis partem occupas. denique ea humilitas inuenit gratiam, ut promitteretur ei filius. dixit autem ad illum: ubi est Sarra uxor tua? qui respondit et dixit: ecce in tabernaculo. numquid ignorabat dominus, qui in posterioribus Sodomorum futura excidia denuntiat, ubi Sarra esset? non ignorabat, sed docere nos uoluit, quantus pudor esse debeat feminarum, ne procaci occursu hospitum in se oculos inflectant, salua uerecundia ministerium suum exerceant. Abraham quoque auribus tuis ingerit in tabernaculo Sarram degere, ut discas quid ab uxore exigas. prouectiore aetate iam Sarra iuuenalem custodit uerecundiam: ideo dominus spopondit ei filium. defecerant inquit Sarrae fieri muliebria. non otiose additum, ne putares femineae adhuc fuisse possibilitatis, ut pareret. risit autem Sarra. quod indicium futuri magis quam incredulitatis arbitrato. risit enim, licet adhucquid rideret 〈ignoraret〉, quod publicam esset in Isaac paritura laetitiam. ideo negauit se risisse, quia ignorauit: ideo risit, quia prophetauit. Exurgentes autem uiri conspexerunt in faciem Sodomae et Gomorrae. sicut uisitatio domini timentibus exhibetur, ita etiam inpiis poena peccati reponitur. Abraham deducebat hospites, ad humanitatis gratiam addebat obsequia. nam Sodomitae pro pietatis officiis augebant impietatis flagitia. non celabo inquit Abraham puerum meum quae ego faciam. senilis aetatis utique Abraham in superioribus scriptura significauit, quia nonaginta et nouem processisset annos: quomodo hunc puerum dicit? sed cum inmemorem senectutis, exploratorem indefessum, cursu inpigrum, standi patientissimum, deducendi studiosissimum expresserit, nonne conuenire nomen pueri uidetur officiis? merito puer dicitur qui senile nesciebat fastidium, pueritiae innocentiam et obsequium deferebat. datur itaque iusto benedictionis gratia et posteritatis hereditas, offensa autem peccatorum exponitur. clamor inquit Sodomorum et Gomorrae inpletus est. magna domini patientia, ut non statim peccatorem puniat, sed diu differat expectans correctionem, nec commoueatur ad ulciscendum, nisi peccator mensuram excedat. unde et dominus Iesus in euangelio ad Iudaeos ait: inplete mensuram patruum uestrorum. Descendam itaque, ut uideam secundum clamorem illorum uenientem ad me, si consummabuntur: sin autem, ut sciam. non ignorabat dominus peccata Sodomorum, sed propter te instruendum uerba huiusmodi loquebatur, ut tu propius scruteris eorum commissa, in quos uindicandum arbitraris. descendam inquit ut uideam, hoc est: etiam tu descendere cura, descende indaginis studio, ne quid sit quod fallat aut lateat absentem, ut oculis facinus deprehendas. eminus positi multa nescire possunt. quem clamorem autem ait nisi forte quia ei quem nihil latet clamant omnia, clamare uidentur singulorum crimina? denique ad Cain dicitur: sanguis fratris tui ad me clamat, hoc est non latet, sed clamat parricidium tuum. itaque uelut excitatur deus flagitiorum nostrorum clamoribus, ut aliquando uindicet qui libenter ignoscit. Denique petenti Abrahae, ne simul perderet iustos tamquam iniquos, et interroganti: si fuerint quinquaginta iusti in ciuitate, perdes illos? respondit: non perdam inquit ciuitatem, si fuerint in illa quinquaginta iusti, et totum locum seruabo. et sic per ordinem interrogationum et responsionum uicem, etiamsi decem iustos inuenerit in ciuitate, tamen propter paucorum iustitiam inpunitatem toti populo promittit. unde discimus quantus murus sit patriae uir iustus, quemadmodum non debeamus inuidere uiris sanctis nec temere derogare; illorum etenim nos fides seruat, illorum iustitia ab excidio defendit. Sodoma quoquesi habuisset uiros decem iustos, potuit non perire. quid sibi autem uult quod ipsi qui ad Abraham simul cum domino uenerant Sodomam petierunt uiri, nisi ut aceruaretur crimen eorum, si quos iustus honorauerat his maiori sacrilegio impii uim conarentur inferre? nam quod uiros dixit, euidens ratio, quia speciem praeferebant uirorum. Sodomam uespere uenerunt, meridie ad Abraham, quia iusto refulget angelorum praesentia, inpiis tenebras adfert. tamen potest referri etiam ad tempus dominicae passionis quod uespere uenerunt ad eum, qui a Sodomitanis contagionibus erat et totius urbis excidio liberandus. uespere erat, antequam Christus ueniret, quia totus erat mundus in tenebris. uespere erat omnibus, quos inmanium delictorum squalor tenebrosus urgebat. uenit dominus Iesus, redemit sanguine suo mundum, lucem adtulit, uenerunt autem angeli duo in Sodomam ad uesperam. ubi gratia largienda est, Christus adest: ubi exercenda seueritas, soli adsunt ministri, deest Iesus. Sedebat Loth ad portam. emendauerant Loth sanctum aduersa captiuitatis et sollicitiorem fecerant. itaque processu aetatis didicerat imitari parentem. ad portam itaque sedebat, ut exciperet aduenientes. denique exsurrexit obuiam illis. perfectior cucurrit obuiam, iste exsurrexit et adorauit in faciem in terra et dixit: ecce, domini, declinatein domum pueri uestri. et coegit illos diuertere, qui dicebant: in platea manebimus. commendatur hic iusti sanctitas et angelorum gratia. illi nolebant aduentum suum hospiti grauiorem uideri: ille qui inter quos habitaret sciebat tamen domum suam offerebat periculis, quibus auferret hospites. certe quo tardius adquiescebant, diutius temptando plenius probabant. uiri autem ciuitatis Sodomorum circumdederunt domum ab infante usque ad senem, totus populus pariter. praestruitur iudicii diuini aequitas, ne forte quis diceret: quid peccauerunt pueri, ut omnes excidio inuoluerentur? ita nullus illic iustus, nullus innocens fuit. audi scripturam testificantem quia circumdederunt domum ab infante usque ad senem totus populus pariter. nulla aetas erat culpae inmunis — ideo nullus inmunis exitio fuit — et qui possibilitatem perpetrandi criminis non habuit habuit adfectum. effetae uires senum, sed mens plena libidinis. offerebat sanctus Loth filiarum pudorem. nam etsi illa quoque flagitiosa inpuritas erat, tamen minus erat secundum naturam coire quam aduersus naturam delinquere. praeferebat domus suae uerecundiae hospitalem gratiam etiam apud barbaras gentes inuiolabilem. denique illic quoque inoffensa hospitalitas est, ubi nec germanitas satis tuta est. Percusserunt autem illos caecitate angeli, ut ostium domus, quod aperire cupiebant, non repperirent. hic quidem mirabilis angelorum declaratur potestas, ut offusa inpuris caecitate non repperirentur domus ostia. sed etiam illud ostenditur quiacaeca est omnis libido et ante se non uidet. simul quod hospitum reuocatus est manibus Loth sanctus in domum, demonstratur immemor periculi, fidei memor non eripuisse se periculo, sed obtulisse. ponitur pietatis locus, quod manifestata sibi per angelos totius regionis euersione et generos habere Loth sanctus inducitur et monere eos ut fugerent, simul ne deserendo eos nec admonendo minus pius uideretur circa filiarum maritos uel erroris earum causa ipsi adsignaretur, quae destitutae uirili consortio concubitum inebriati expetissent patris. non ergo indefensum scriptura uirum sanctum relinquit et tradidisse maritis filias et monuisse generos inducitur. sed uisum illis quod derideret eos: et tamen adhuc morabatur Loth, ut persuaderet generis suis, et paene non esset profectus, ut euaderet, nisi urgentibus angelis et tenentibus manus eius egredi coactus esset. non ergo profectus, sed eductus est et mandatum accepit ne respiceret retro nec resisteret in tota regione illa, sed in montem ascenderet. hoc cum illi dicitur, omnibus dicitur. si uis ergo et tu euadere, ne respicias retro, sed ante te. aspice ubi Christus est, qui dicat tibi: uade retro me, sicut Petro dixit: uade retro me, ut Christum sequeretur, Christum uideret. retro Sodoma est plena flagitii, retro Gomorra uitiis scatens, criminum regio. ne tetigeritis inquit apostolus, ne adtaminaueritis, ne gustaueritis quae sunt omnia ad corruptelam. fuge ergo Sodomam,relinque ocius, desere elementa huius mundi, ne te inminentia inuoluant pericula: non resistas fugiens nec in tota uitiorum regione remoreris. qui non respexit euasit: quae respexit non potuit euadere. Excusantur autem filiae sancti Loth, quia putauerunt non uicinae regionis, sed totius orbis fuisse illud excidium, se solas cum patre superstites populis omnibus remansisse. et ideo ne genus deficeret hominum, paternum petisse concubitum, ut semen generationis humanae de patre suo resuscitarent. non ergo libidinis uitium fuit, sed generationis remedium, quod non puto criminis duci loco. nam et Eua de uiro adsumpta, supra cuius costam aedificata est mulier os de ossibus eius et caro de carne eius, tamen propter seriem successionis humanae uiro mixta est. subducitur tamen huic admisso conscientia uiri iusti; inebriatus uino quid gereret nesciebat. unde non mirum si puellas decepit opinio, quae putarent totius populos orbis perisse. non eadem esset Loth sancti excusatio, qui audierat ab angelis locum illum, non totum mundum esse periturum. sane discimus uitandam ebrietatem, per quam crimina cauere non possumus. nam quae sobrii cauemus per ebrietatem ignorantes committimus. parum est quod ea inflammat libidinem, accendit cupiditates corporis; ipsam quoque mentem subruit et animum capit, sensum extorquet. nesciunt quid loquantur qui nimio uino indulgent,iacent sepulti. ideoque si qua per uinum deliquerint, apud sapientes iudices uenia quidem facta donantur, sed leuitatis notantur auctores. quanta ipsa deformitas, ut soluantur uires, incessus uacillet! uires, multi se fortes putant: num fortiores quam Loth, num continentiores quam Noe? non utique uitia patriarcharum scriptura exposuit, quos uictos uino legimus, sed ut tu disceres quid caueres. ille nudus iacuit, iste filiarum patuit errori. et Noe iustus deceptus est, quia uini uis adhuc ignorabatur: sed in illo instructus es, ne tu ignorares. Loth filiabus se credidit et per senectutem madidam uino solutus commisit incestum ignorans: tu sic bibe, ne capiaris. instruant te patriarchae non solum docentes, sed etiam errantes. ideo iteratum exemplum est ebrietatis, ut confirmetur magisterium cautionis. Denique iterum Sarrae temptatur pudicitia, ut exigatur omnium. nam et Abimelech in uxorem sibi eam sumpserat et dixit ei in nocte deus: ecce tu morieris propter mulierem. aduertimus adulterium diuino iudicio morte puniri, ideoque addidit: haec autem commoratur cum uiro. habet quidem omnis uiri mulierisque concubitus nulla legitimi matrimonii sorte celebratus suam culpam. discite enim qui ad gratiam baptismatis tenditis uelut quidam fidei candidati continentiae disciplinam sobriam. nulli licet scire mulierem praeter uxorem. ideoque coniugii tibi ius datum est, ne in laqueum incidas et cum aliena muliere delinquas.uinctus es uxori, noli quaerere solutionem, quia non licet tibi uxore uiuente uxorem ducere. nam et aliam quaerere, cum habeas tuam, crimen est adulterii hoc grauius, quod putas peccato tuo auctoritatem lege quaerendam. tolerabilior est, si lateat, culpa quam si culpae usurpetur auctoritas, nec hoc solum est adulterium cum aliena peccare coniuge, sed omne quod non habet potestatem coniugii, tamen locus iste docet grauius crimen esse, ubi celebrati coniugii iura temerantur et uxorius pudor soluitur. ideoque cum praetenderet Abimelech quod uxorem alienam esse ignorauerit, quam sororem esse uir ipse suam dixerit, respondit ei deus: et ego cognoui quia puro corde fecisti hoc et peperci tibi, ut non peccares in me. propter hoc non sum passus te tangere eam. cognoscimus uelut praesulem custodemque esse coniugii deum, qui non patiatur alienum torum pollui, et si qui fecerit, peccare eum in deum, cuius legem uiolet, gratiam soluat. et ideo quia in deum peccat, sacramenti caelestis amittit consortium. Fortasse te moueat qua ratione Pharao quaestionibus ab omnipotenti deo grauiter adflictus sit, ut supra legimus, cum et ipse ignorauerit uxorem esse Abrahae Sarram, quam sororem audierat, Abimelech autem nullam poenam exceperit. uerum Aegypti regem noris ducem fuisse uitiorum, qui quoplus habuerit licentiae eo plus flagitii commiserit, Abimelech autem eo fidelis aestimatus est deo, ut meruerit audire: et ego cognoui quia puro corde fecisti hoc, rex non adflictionis, ut Aegyptius, sed munitionis, quod Gerarum, quibus praeerat, docet interpretatio. non est ergo dubium ceteris operibus eius indignationem domini esse reuocatam, qui uere interioris est arbiter conscientiae et animi ac mentis interpres. denique non ut Pharao ille conuentus a Moyse recusauit et spreuit mandatum dei nec obsequium distulit, sed statim uocauit Abraham, uxorem suam ei reddidit, pretio se ipse multauit, quod uidisset alienam, dotem pudoris exsoluit. hinc quoque colligi potest Abimelech regem clementiora meruisse, quod Abraham pro eo rogauit et inpetrauit. peperit enim uxor eius et ancilla illius, quas ante concluserat dominus propter Sarram uxorem Abrahae. quod aeque ad oeconomiam pertinet, ut Sarrae partus dei donatus promissione etiam hoc fulciretur testimonio, cum aduertas dei offensione et fecundas steriliscere et rursus domini uoluntate steriles fecundari iuxta quod scriptum est: nonne sterilem et parientem ego feci?dicit dominus. quamuis ad synagogae illud et ecclesiae mysterium dictum accipiatur, quia et synagoga partus habere desiit, quae successionis fraudata est posteritate, et congregatio nationum, quae sterilis erat, cum deum ignoraret, partus coeperit aeternos habere. unde et lectum est: laetare, sterilis quae non paris, erumpe et exclama quae non parturis, quoniam plures filii desertae magis quam eius quae habet uirum. Genitus est autem Abrahae filius Isaac, cum esset annorum centum. et tu si perfectus fueris, habebis posteritatem laetitiae et exultationis hereditatem. dixit et Sarra: risum mihi fecit dominus; quicumque autem audierit congratulabitur mihi. non utique hoc de hac generatione intellegitur, quae casibus plerisque obnoxia est, ut interdum melius fuerit non generasse, sed de generatione, qua unusquisque peccator agens paenitentiam, cum redimitur a morte, angelis solet exhibere laetitiam. et dixit Sarra: quis adnuntiabit Abrahae quoniam lactat infantem Sarra? moralis locus. prouocantur feminae meminisse dignitatis suae et lactare filios suos. haec enim matris gratia, hic honos, quo se propriis commendent uiris. denique eos plus amare filios solent, quos ipsae matreslactauerint uberibus suis. fecit autem Abraham cenam magnam, quando ablactatus est Isaac filius eius. non mediocre istud nec usitatum. non enim quia a nutricis lacte subductus est puer, magnum conuiuium exhibuit Abraham, sed quia idoneus habitus est Isaac fortioris gratiae cibo et uirtutis alimento, non adhuc ut Corinthius lacte potandus, sed epulis solidioribus mandatorum caelestium mentis suae firmans lacertos. Prosperitatem cito sequitur inuidia. pepererat Sarra, ablactauerat filium: uidit ancillae filium ludentem cum filio suo Isaac et dixit ad Abraham: eice ancillam et filium eius; non enim heres erit filius ancillae cum filio meo Isaac. durum erat hoc uisum Abrahae, ut eiceret filium suum, licet eum quem susceperat ex uernacula. et tu noli miscere te ancillae, ne suscipias ex illa filium et uxor tua non patiatur coheredem illum filio suo fieri; uides enim solui hinc gratiam matrimonii. certe si incidisti et habes filium, eice ancillam et filium eius; melius est enim ut ancilla quam uxor recedat et filius ancillae quam legitimus eiciatur. quodsi dubitaueris, si contempseris uxoris tuae sententiam et durum tibi uisum fuerit, dicit tibi deus quod dixit Abrahae. quod enim illi dixit tibi dicit et omnibus dicit: non sit durum ante te de puero et de ancilla. omnia quaecumque tibi dixit Sarra, audi uocem eius, quoniamin Isaac uocabitur tibi semen. nusquam alibi dixit: 'audi uocem uxoris tuae' nisi hic, id est: 'fecisti uxori tuae iniuriam et non mitigasti adfectum eius, suscepisti ex ancilla filium et non honorasti uxoris filium. numquid potest in ancillae filio semen tuum uocari? non utique; in legitimo filio uera successio est. sed uereris, quia filius tuus est, ne forte eiectus intereat atque occidat. non ei deerit mea gratia'. omnes alit deus noster, suffulcit uniuersos et iustos et iniustos. denique et pluit super iustos et iniustos. sicut fecit Abraham, et tu facito. eice ancillam, ut secura uxor et inoffensa maneat domi. eice ancillae filium, ut non habeat hereditatis consortium qui non habet originis priuilegium. Et factum est post haec uerba, deus temptauit Abraham. aliter deus temptat, aliter diabolus. diabolus temptat ut subruat, deus temptat ut coronet. denique probatos sibi temptat. unde et Dauid dicit: proba me, deus, et tempta me. sanctum Abraham probauit ante et sic temptauit, ne si ante temptaret quam probasset grauaret. probauit eum, cum exire de Charra iussit, et oboedientem repperit. probauit, cum fidei titulo fretus liberauit nepotem, cum de praeda nihil adtigit, cum promisit seni filium — et cum ipse esset, centum annorum, quamuis Sarrae genitalia consideraret emortua, tamen credidit nec haesitauit fide, qui posset haesitare ratione aut sterilitatis aut senectutis —, probauit eumhospitii sedulitate. probatum igitur quasi fortiorem temptandum putauit maioribus et quibusdam imperiis durioribus. et hic quidem exemplo docemur quia ueris probatur quis, temptatur autem conpositis et fictis. non enim uolebat deus inmolari a patre filium, nec inpleri hoc munus uolebat, qui ouem pro filio immolandam optulit, sed temptabat adfectum patris, si dei praecepta praeferret filio nec paternae pietatis contemplatione uim deuotionis inflecteret. Et dixit ad eum: Abraham, Abraham! repetitione nominis mentem excitat, ut esset paratior. denique respondit ille: ecce ego. et dixit: accipe filium tuum amantissimum quem dilexisti Issac et uade in terram excelsam et offeres mihi illum holocaustum in uno montium, quem tibi dixero. non sinit otiosum esse adfectum patris. a principio eum stimulat et pungit pietatis aculeis et fili nomen addit ad nomen necessitudinis et uim amoris. non satis putauit dixisse filium, adiuncxit amantissimum quem dilexisti Isaac. quid est quod ait: quem dilexisti et non dixit: quem diligis? possumus quidem uti ad defensionem scripturae diuinae quia praeterita plerumque ponit pro uenturis uel praesentibus, ut in euangelio habes: hic est filius meus dilectissimus, in quo conplacui, cum utique semper in filio placeat pater. et in psalmo habes: dixit dominus domino meo: sede a dextris meis, cum semper sedeat. possumus tamen et amantissimum adpraesens accipere et quem dilexisti ad id, ut non recenti quodam inpulsu amoris, sed inolito diu et probato amore significaret dilectum. quod enim ad tempus augetur ad tempus resoluitur, quod autem diu aut semper placuit cito aboleri non potest. potest et illud non absurdum uideri, quia morituros plus diligimus; hoc est: quem ante dilexisti, quasi iam diligat immolandum. nec otiose addit nomen sancti Isaac, id est eum quem suscepisti in senectute, suscepisti de uxore unicum, suscepisti tamquam fidei tuae praemium, remunerationem operum tuorum, suscepisti ex promissione dei, non coniugis fecunditate, ex qua alium sperare non possis, offeres mihi holocaustum, sed prius uade in terram excelsam. interponitur spatium, ne praecipitari subito uideatur adfectus, ut illa dilatione oprepat pietatis gratia, desiderium patris. adiecit: in uno montium, quem tibi dixero. et hic similiter ut, dum ascendit senex, infringeretur inpetus, lassaret dextera, deficeret intentio, dum quaereret montem discere, dedisceret adparatum. Exurgens autem non solum sequenti die, sed etiam diluculo, ut adtulisse nox moras studio festinantis patris uideretur, strauit asinam suam et sumpsit secum duos pueros et Isaac filium suum et concidit ligna in holocaustum. docemur parata omnia ad sacrificium deferre; discimus etiam apparatum sacrificii, ministerii munus ipsinobis uindicare, non delegare aliis. senex Abraham et diues pecoris atque abundans seruitiorum non quaesiuit comitatus sui agmina: ipse quoque ligna concidit et obsequia maiora uiribus suis non intermisit. uenit autem ad locum quem dixit illi deus die tertio. et cum duobus ipse tertius proficiscitur hostiam suam ducens et die tertio ad locum. sacrificii uenit. salutaris hic numerus et conueniens sacrificaturis. denique et in posterioribus Moyses dicit ad Pharao regem Aegypti: uiam trium dierum ibimus et immolabimus domino deo nostro, sicut dixit nobis. et recte tertio celebratur die trinitatis sacrificium. Et respiciens Abraham oculis uidit locum a longe. sollicite explorat qui properat inplere. quamuis senilem celeraret studio gradum, tamen serum hoc putans praecedebat oculis. uigebant singulorum officia membrorum, licet senilia membra non possent uigere. solet hebetari uisus senum, ut etiam propinqua non facile conspiciant. hic non solum uidit locum, sed etiam longe positus aspexit. nec dubitauit uidisse, sed ait pueris suis: sedete hic cum asina, ego autem et puer pertransibimus usque illuc et, cum adorauerimus, ad uos reuertemur, merito typus in asina,quia et ueritas in pullo asinae. hoc etenim animante figuratur populus gentilium ante oneri subiectus, nunc Christo subditus. Isaac ergo Christi passuri est typus. uenit in asina, ut crediturus nationum populus significaretur. ideoque dominus, cum ad subeundam pro nobis passionem ueniret, pullum asinae soluit, quem ipse consedit etiam mitem atque mansuetum iam Christo sua terga credentem. quod autem ait: ego et puer pertransibimus uiam demonstrat quod non deficeret in tanto apparatu pater, non cederet filius, aut quia pertransirent pietatis remedio tanti facinoris austeritatem. addidit: ad uos reuertemur. prophetauit quod ignorabat. ipse solus disponebat redire immolato filio, sed dominus per os eius locutus est quod praeparabat. captiose autem loquebatur cum seruulis, ne cognito negotio aut inpediret aliquis aut gemitu obstreperet aut fletu. Accepit autem ligna holocausti et inposuit Isaac filio suo, accepit et ignem ipse in manu et machaeram. consecratur sacris hostia ministeriis et commendatur futura. quae pietatis hostia pii ante ministerii uectura est. ligna Isaac sibi uexit, Christus sibi patibulum portauit crucis.Abraham comitabatur filium, pater Christum. nec Isaac solus nec Iesus solus. denique solus 〈ait〉: et non sum solus, quia pater mecum est. dixit autem Isaac ad Abraham patrem suum dicens: pater. qui dixit: quid uis, fili? pulsatur pietatis uocabulis patrius adfectus et fluctibus quibusdam hinc atque inde tunditur. filius uocat patrem, pater dicit: fili, ut ipso uerborum sono recognoscat pater quam inpossibile est ut ferire possit cuius se uulneri subicere optaret. haec nomina uitae solent operari gratiam, non ministerium necis: haec uocabula incitare ad pietatem, non ad mortem solent. addidit Isaac dicens: ecce ligna, ubi est ouis in holocaustum? et hic prophetat sermone, non scientia; ouis enim a deo ad sacrificium parabatur. respondit denique similiter Abraham: deus prouidebit sibi ouem in holocaustum, fili. inflexibilis a studio deuotionis minister uocare filium frequenter non timet. ita erat intentionis soliditate fundatus et hoc se meliorem patrem putabat, hoc sibi in perenne mansurum iudicabat filium, si eum immolaret deo. non solum autem hoc prophetauit quod statim accidit, quia deus prouidit sibi hostiam pro Isaac et reddidit patri filium, uerum illud magis, quod non haec hostia diuinae esset dispositionis: alia esset hostia, quam deus sibi pararet, ut mundaret orbem terrarum; illa omnibus esset acceptior, propter quam multi patres offerent filios suos et separari inhoc saeculo a filiis non timerent. cotidie offerunt patres filios suos, ut moriantur in Christo et consepeliantur in domino. quanti patres occisis martyrio filiis laetiores ab eorum tumulo reuerterunt! Uenit Abraham ad locum sacrificio praedestinatum et aedificauit ibi aram et inposuit ligna. quanta molimina immolaturi, ne raptus subito ad immolandum aestimaretur! et conligatis manibus et pedibus Isaac filii sui inposuit eum in aram supra ligna. nectit filio manibus suis uincula pater, ne in refugiendo filius et ui ignis excitus peccatum incurreret. et dixit angelus: Abraham, Abraham. tenuit quodammodo manum eius diuina uox et ictum uibrantis occupauit dexterae. non semel uocauit, ne aut non plene audiret aut fortuitam uocem putaret. sic reuocauit, quemadmodum imperauit. repetiuit uocem tamquam ueritus ne praeueniretur studio deuotionis et una uox inpetum ferientis reuocare non posset. non inicias manum in puerum neque feceris ei quicquam; nunc enim cognoui quia times deum tuum et non pepercisti filio tuo dilectissimo propter me, hoc est dicere: 'adfectum tuum ego inquisiui, non factum exegi. temptaui mentem tuam, si etiam filio tuo dilectissimo non parceres propter me. non aufero quod ipse donaui nec heredem inuideo,quem largitus sum non habenti.' nec otiose hic quoque ei dilectissimum filium dixit, ut illud quod supra dixit quem dilexisti ita dictum ostenderet, ne aestimares quod iam diligere desisset. Et respiciens Abraham uidit, et ecce aries unus haerens in uirgulto. qua ratione arietem? quasi praestantem utique gregi. qua ratione suspensum? ut aduerteres hostiam illam non esse terrenam. qua causa cornibus suspensum, nisi quod carnem suam uirtute superiore a terris leuaret? iuxta quod scriptum est: cuius principium super umeros eius. quis utique significatur nisi ille de quo dictum est: exaltabit cornu populi sui? cornu nostrum Christus est, qui praestitit omnibus, sicut legimus: speciosus forma prae filiis hominum, solus eleuatus et exaltatus a terris, quemadmodum ipse nos docet, cum loquitur: ego non sum de hoc mundo, ego de supernis sum. hunc uidit Abraham in isto sacrificio, huius passionem aspexit. et ideo ipse ait dominus de eo: Abraham diem meum uidit et gauisus est. unde ait scriptura: uocauit Abraham nomen loci illius 'dominus uidit, ut hodie dicant: 'in monte dominus adparuit,' hoc est quod adparuerit Abrahae reuelans futuram sui passionem corporis, qua mundum redemit, demonstrans etiam genus passionis, cum suspensum ostendit. uirgultum illud patibulum crucis, et in hoc lignopraestantissimus ductor gregis exaltatus omnia traxit ad se, ut ab omnibus cognosceretur. unde et ipse ait: cum exaltaueritis filium hominis, tunc cognoscetis quia ego sum. hinc quoque promeruit deum Abraham. denique haec est tertia benedictio. tres enim plenarias accepit benedictiones, unam post uictoriam qua liberauit nepotem, quando occurrit illi Melchisedech, quando dixit ei deus: respice in caelum et enumera stellas, si poteris. sic erit semen tuum. et credidit Abraham deo, et reputatum est ei ad iustitiam: aliam, quando Abraham iussus est nominari et signaculum accepit circumcisionis: tertiam, quando dilectissimum filium suum holocaustum deo non dubitauit offerre. haec iterum benedictio praestitit superioribus. in illis enim propagationem seminis Abrahae promisit futuram, in hac autem ait: et benedicentur in semine tuo omnes gentes terrae, quoniam audisti uocem meam. et nos ergo audiamus uocem dei nostri et oboediamus praeceptis eius, si uolumus apud eum inuenire gratiam. Locus qui sequitur habet mortem uxoris, fletum mariti, sepulturae officium, quibus maritalis adfectus probatur. et surrexit inquit Abraham a mortuo, ut non diutius inhaereamus mortuis, sed quantum satis est officii deferamus. festinauit autem pro loco sepulchri Abraham pretium sol-uere, cum gratis daretur, ut non alienis locis, sed nostris potius exaedificemus tumulos parentum uel proximorum; saepe enim cum alienationibus possessionum uenales fiunt quae in isdem locis sepulturae sunt. hoc autem ideo Abraham fecit, quia nondum erant huiusmodi dei templa, in quibus fidelium domino reliquiae condantur. Senuerat Abraham. itaque quod boni est patris, debuit uxorem prouidere filio, sed propter oraculum dei non poterat redire eo, unde erat iussus exire. habitabat autem in terra Chananaeorum, ex quo genere legitimam successionem sibi quaerere fugiebat. et uocauit puerum seniorem domus suae et dixit ei ut iret in Charram et de proximis suis uxorem peteret iuniori domino suo. disce hinc quod etiam senioris aetatis seruuli pueri dicantur a dominis uel a quibusque potioribus. unde et quidam poeta hoc sequendum putauit, siue in eorum usu qui sibi docti et sapientes uidentur ipse hoc repperit siue de nostris ipse transtulit siue translatum inuenit: pascite ut ante boues, pueri, summittite tauros, inde et pueros dicimus, quando et seruulos significamus, non aetatem exprimentes, sed condicionem. aduerte nunc uirtutes boni patris familias et considera primum quod munus et cui mandet, ut et tu ita instituas seruulos ut liberis tuis pater-num adfectum deferant, officia exsequantur. inuentus est de seruulis, senior tamen qui ad uxorem prouidendam domino iuniori eligeretur et constrictus ut iuraret mitteret manum sub femur domini sui. per femur generationem intellegimus. generatio autem Abrahae Christus est. unde et apostolus Abrahae dictae sunt inquit promissiones et semini eius. non dicit: et seminibus tamquam in multis, sed sicut in uno: semini tuo, quod est Christus, ostendens per ipsum sanctum nobis sacramentum, per ipsum tutum auxilium fore. constrinxit autem eum, ne de semine Chananaeorum uxorem arcessiret domino suo, quorum generis auctor patrem non honorauerat et ideo maledictionis hereditatem transmisit in suos, ut cognoscamus fidem et quandam hereditatem de auctoris prosapia in iis requirendam quos nobis uolumus adiungere: cum sancto enim sanctus eris et cum peruerso peruerteris. si hoc in aliis, quanto magis in coniugio, ubi una caro, unus spiritus est! quomodo autem potest congruere caritas si discrepat fides? et ideo caue, Christiane, gentili aut Iudaeo filiam tuam tradere. caue, inquam, gentilem aut Iudaeam atque alienigenam, hoc est haereticam et omnem alienam a fide tua uxorem arcessas tibi.prima coniugii fides castitatis gratia est, si idola colat, quorum praedicantur adulteria, si Christum neget, qui praeceptor et remunerator est pudicitiae, quomodo potest diligere pudicitiam? etiam si Christiana sit, non est satis nisi ambo initiati sitis sacramento baptismatis. simul ad orationem uobis surgendum est et coniunctis precibus obsecrandus deus. accedit aliud insigne castimoniae, si credas a tuo deo tibi quod sortitus es coniugium datum. unde et Solomon ait: a deo inquit praeparatur uxor. non possunt hoc dispares fide credere, ut ab eo quem non colit putet; sibi conubii inpertitam gratiam. ratio docet, sed amplius exempla conmonent. saepe inlecebra muliebris decepit etiam fortiores maritos et a religione fecit discedere. uel amori consule uel errorem caue. primum in coniugio religio quaeritur. ideo Abraham proximam quaesiuit dare filio suo. et tu proximam quaere. qui est proximus? qui fecit inquit misericordiam. in euangelio hoc dicit dominus Iesus. et tu proximam seminis Abrahae require et propinquam proximi tui. semen Abrahae Christus est, ipse est proximus omnium, qui super omnes fecit misericordiam tollens peccatum mundi. disce quid inuxore quaeratur. non aurum, non argentum quaesiuit Abraham, non possessiones, sed gratiam bonae indolis. Deinde interrogatus, si nollet uenire filia, utrumnam eo filium domini sui duceret, adtende tibi inquit ne reuoces filium meum illo. dominus deus caeli et deus terrae accepit me de domo patris mei et de terra, in qua natus sum, qui locutus est mihi et iurauit dicens: tibi dabo terram hanc et semini tuo; ipse mittet angelum suum ante te, et accipies uxorem filio meo inde. si noluerit tecum uenire mulier in terram hanc, purus eris a iuramento hoc. quo proficiat hoc considera diligentius. non licet tibi alienigenam accipere. sane si Christianam se faciat, et laudem habebis ex ea. quodsi recusauerit Christiana fieri, studium nuptiarum 〈ne te〉 deflectat a fide, instruit lectio. Abraham sequentem deduci admonuit, residentem non expetit nec eo filium suum pergere. sane domini sui, qui se ab incolatu terrae, in qua habitabat, abduxerat, non defuturam misericordiam, ut praeiret studio petitoris et puellae inclinaret animum. quasi propheta hoc dixit in causafili et quasi moralis doctor docuit sperare in domino, qui iuuare dignetur incrementa fidei quaerentem. Et surgens puer profectus est in Mesopotamiam, et iuxta uoti seriem, quod proficiscens uouerat seruulus, occurrit ei Rebecca habens hydriam super umerum, uirgo speciosa ualde, quam uir non cognouerat. descendit autem ad fontem et inpleuit hydriam, dedit puero bibere, adaquauit omnes camelos eius. unde et puer Abrahae accepit inaures aureas singularum dracmarum et duas uirias dedit in manus eius — decem aureorum pondus earum — et quaesiuit ab ea si locus esset hospitio et cuius esset filia. simplicitas quidem moralis exprimitur, quod nullus fuerit uel in coniugii petitione ambitioni locus, sed dominus praesul coniugii petitionem inpleuerit. tamen spectare licet ecclesiae mysteria. ubi inuenitur ecclesia nisi in Mesopotamia? ibi quaeritur, inde arcessitur, ubi duobus stipatur fluminibus, lauacro gratiae et fletu paenitentiae. etenim nisi peccata propria defleueris, nisi gratium baptismatis acceperis, non tibi adquiritur ecclesiae fides et quaedam coniugalis copula. muniunt eam Tigris, hoc est prudentia, etEuphrates, hoc est iustitia et inluminatio fructuosa, a barbaris separantes gentibus. Uirgo autem speciosa ualde, cuius decorem nulla conrumpit aetas. speciosa ualde, quia speciosus ualde et ille prae filiis hominum qui eam adquisiuit sibi; quam uir non cognouerat; nulli enim erat uiro copula eius, sed soli Christo debita. hydriam habens super umerum, quia lauat actus omnium: et quia ex congregatione gentium constat quae suos lauit, ideo legis quia descendit ad fontem et impleuit hydriam et ascendit. Samaritana illa uenit ad fontem, sicut in euangelio scriptum est, sed non descendit — puteus ei uidebatur — nec inpleuit hydriam. denique ait: hydriam non habeo. non habebat unde actus suos lauaret. haec sola descendit, sola cognouit fontem uerum, hoc est non aquae fontem, sed uitae aeternae, cui dixit Dauid: quoniam apud te fons uitae, in lumine tuo uidebimus lumen. ideoque habuit quod daret sitientibus, quia credidit; nam quae non credebat ait fonti huic uolenti sibi potum dare: unde mihi habes dare aquam uiuam?haec autem habuit unde non solum puerum sed etiam camelos satiaret, quae non solum iustos rigare consueuit, sed etiam iniustos replere. ideo accepit inaures aureas et uirias, quas misit Abraham, quasi meritorum suorum praemia. fortasse audientes haec, filiae, quae ad gratiam domini tenditis, et uos prouocemini, ut habeatis inaures et uirias, et dicatis: 'quomodo prohibes hoc, episcope, ut habeamus quod Rebecca accepit pro munere et hortaris ut similes simus Rebeccae?' sed non has inaures Rebecca habebat et uirias, quae lites in ecclesia serere solent, quae labuntur frequenter: alias inaures habebat, quas utinam uos habeatis, alias uirias. inaures Rebeccae pii auditus insignia et uiriae Rebeccae ornamenta factorum sunt. has inaures habebat, quae non grauarent aurem, sed demulcerent, has uirias, quae manum non materiali auro onerarent, sed spiritali actu leuarent. ideo et fratri et parentibus in hoc placuit ornatu. et tu sume inaures, quas tibi Abraham dereliquit, sume quas transmisit uirias. audi uerba domini dei tui, sicut ipse audiebat: exsequere iussa, sicut ille properauit inplere. Pulcherrimus autem locus ad instruendos quibus aliquid iniungitur, quod non prius manducauit puer Abrahae adpositum sibi panem quam mandatum domini sui exsequeretur. quo inpetrato uasa aurea et argentea et uestem dedit Rebeccae. ubi sponsata est ecclesia, accepit uasa aurea et argentea, in quibus esset thensaurus fidei; sunt etenim uasa in honorem, sunt et in contumeliam. quae sint uasa audi: habe-mus thensaurum in uasis fictilibus. corpora nostra uasa fictilia sunt, fides nostra thensaurus est. et fortasse iam etiam ipsa corpora quae thensaurum habent aurea sunt, quia plena sunt prudentiae, et argentea sunt, quia uidentur mandati caelestis adloquiis refulgere. honorantur autem et parentes muneribus. consulitur puella non de sponsalibus — illa enim iudicium expectat parentum; non est enim uirginalis pudoris eligere maritum —, sed iam desponsata uiro de profectionis consulitur die. nec inmerito dilationem non adtulit; iure etenim properare debuit ad maritum. unde illud Euripideon, quod mirantur plerique, unde translatum sit manifestum est. ait enim in persona mulieris, quae tamen maritum uolebat relinquere et ad alias petebatur nuptias: νυμφευμάτων 〈μὲν τῶν〉 ἐμῶν πατὴρ ἐμὸς μέριμναν ἕξει· τοῦτο γὰρ οὐκ ἔστ' ἐμόν,hoc est: sponsalium quidem meorum pater meus curam subibit; hoc enim non est meum. ergo quod et ipsi philosophi mirati sunt seruate, uirgines. sed etiam, mulieres, si qua amisso cito marito adulescentula laqueum infirmitatis suae timet incidere et si uult nubere, nubat tantum in domino, ut electionem mariti parentibus deferat, ne adpetentiae aestimetur procacioris, si ipsa de nuptiis suis electionem sibi uindicet. expetita magis debet uideri a uiro quam ipsa uirum expetisse. uerecundiam praemittat, antequam nubat, quod ipsum coniugium plus commendet uerecundia, sed illi uerba imitantur, opera imitari non queunt. Inesse quoque in eo praeclarum ecclesiae mysterium liquet, eo quod nemo ausus sit eam ante Christum uocare; soli enim Christo haec erat uocandarum nationum reposita praerogatiua. uocata autem non fecit moram et ideo acceptior domino, quia populus Iudaeorum, qui erat ad cenam uocatus, non fuit dignus uenire, congregatio autem gentium, simul ut arcessiri se uidit, occurrit. denique scias non sine mysterioesse 〈quod〉, cum ueheretur camelo, ueniebat ad sponsum, eo quod populus nationum beluina quadam horridus meritorum deformitate, qui formae suae nullum haberet decorem, fidem esset atque consensum ecclesiae recepturus. nec illud otiosum quod, cum ueniret Rebecca, uidit Isaac deambulantem et, cum interrogasset quis esset, cognito quod ipse esset, cui duceretur uxor, descendit et caput obnubere suum coepit docens uerecundiam nuptiis praeire debere. inde enim et nuptiae dictae, quod pudoris gratia puellae obnuberent. discite ergo, uirgines, quemadmodum seruetis uerecundiam nec intecto capite prodeatis ante extraneos, cum Rebecca iam desponsata designatum maritum operto capite putauerit uidendum. quis ille est seruulus, qui prouidit has nuptias? unus utique de apostolis et ille maxime qui ait: uiri fratres, uos scitis quia a diebus antiquis in nobis deus elegit ex ore meo audire nationes uerbum euangelii uel ille qui doctor appellatus est gentium; ipsi enim cum leguntur, [aut Iohannes euangelista] adquirunt Christo animam, quae credat quae ante non credidit, et cupienti Christum uidere sermonibus demonstrant suis. itaqueAbraham celebratis fili nuptiis longaeua aetate et bona senectute conpleuit dies. Moralem quidem locum persecuti sumus qua potuimus intellectus simplicitate, ut qui legunt morum sibi possint haurire magisteria: sed 〈sicut〉 quia ex utraque parte acies acuta est gladii, ex utraque parte proeliaris, similiter uerbum dei, quod est acutius omni gladio acutissimo penetrans usque ad diuisionem animae, quocumque conuerteris, paratum inuenis et oportunum, ut animam legentis pertranseat ad reuelanda propheticarum scripturarum aenigmata. unde non absurdum reor referre ad altiora sensum et per historiam diuersarum personarum uirtutis formae quendam processum explicare, maxime cum iam in Adam intellectus profundioris exordia degustarimus. Adam etenim mentem diximus, Euam sensum esse significauimus, serpentis specie delectationem expressimus. sed ibi de summa beatitudine et quadam naturali uirtutum amoenitate per circumscriptionem sensus et delectationis in-lecebram deflexus ad culpam est, hic autem .profectum mentis speculari datur. hoc enim legislator prouide egit, ut quemadmodum lapsum mentis demonstrauit, ut illas erroris caueremus semitas, ita etiam processum mentis et quendam superiorem reditum significaret, ut quemadmodum infracta mens reformare se possit cognosceremus. purgauerat enim terram dominus diluuii infusione, lauerat humanae conluuionem fragilitatis, sed non satis erat ad uirtutis profectum, nisi et instrueretur homo quemadmodum se regeret et gubernaret .... Abraham mentis loco inducitur. denique et Abraham transitus dicitur. ergo ut mens, quae in Adam totam se delectationi et inlecebris corporalibus dederat, in formam uirtutis speciemque transiret, uir sapiens nobis ad imitandum propositus est. denique Abraham secundum Hebraeos, secundum Latinos pater dictus est, eo quod mens paterna quadam auctoritate censione sollicitudine totum gubernet hominem. Haec ergo mens erat in Charra, hoc est in cauernis obnoxia uariis passionibus. ideoque dicitur ei: exi de terra tua, hoc est de corpore tuo. exiuit de hac terra ille cuius conuersatio in caelis est. et de cognatione inquit tua. cognati sunt animae nostrae corporis sensus. diuiditur enim in duo animanostra, in id quod rationabile et in id quod est inrationabile. in eo autem quod est inrationabile sensus sunt; ergo cognati sunt partis rationabilis, hoc est mentis. et de domo tua inquit exi. domus mentis prolatiuum uerbum est. sicut enim pater familias habitat in domo sua et in potestate habet quemadmodum regat domum suam ita etiam mens in sermo nibus nostris habitat et gubernat uerba nostra et uis eius ac disciplina in sermone elucet. ut bonus pater familias a primo uestibulo domus aestimatur ita etiam de sermonibus nostris mens nostra perpenditur. denique etiam modulis uocis pulsat et reuocat. ergo qui uult perfectam purgationem consequi diiungat se ab his tribus, a corpore a sensibus corporalibus a uoce, in quibus sunt omnes corporis passiones et circumscriptiones sensuum, quibus decipimur et inludimur. in nullo enim horum trium bonum; nec in carne, quamuis Epicuri schola, plerique etiam uoluptarii disrumpantur laudantes corporis delectationem, neque enim in sensibus, qui saepe luduntur, neque in sono uocis, quae falsis animam plerumque demulcet cantibus, est perfectum bonum; haec enim corruptibilia, quod autem uere bonum hoc incorruptibile. manifesta autem fides. mortuo etenim homine caro corrumpitur, sensus pereunt, uox amittitur: remanet mens inmortalis incorpoream uitam recipiens. unde in alteram terram uocatur plenam beatitudine, ubi non falsa pro ueris sicut in hac uita, sed uiuam rerum cernatsubstantiam, eo quod excussa corporis et sensuum et uocis nebulosa quadam imagine corruptibilem caliginem deponat et reuelata facie uitae beatae gratiam lustret obtutu. benedicam inquit te et faciam te in gentem magnam. inmortalitatem. spondet, cum genus promittit — genus enim inmortale uidetur esse, personae mortales sunt singulorum, ut hominum, ut equorum, ut apum, de quibus ait quidam: at genus inmortale manet —, tamen multo illud melius, quod gentem magnam dixit ecclesiae perpetuam posteritatem et generationem illam supernam, quae uere magna est, ut ..... peccato moriamur, deo renascimur. Et exiit Abraham. quemadmodum locutus est illi dominus. hinc ferunt gentiles septem sapientum sententiam: sequere deum quasi inuentum suum, cum longe anterior, non dico Abraham. sed etiam Moyses fuerit, per quem lex data est dicens: post dominum deum tuum ambulabis. exiuit ergo Abraham, in quo non tam perfectio eius quam animae eius deuotio et mentis libertas exiuit de corporis uinculis, de inlecebris delectationis. denique sic habes: exiuit Abraham, quemadmodum locutus est illi deus. supra habes exi dixisse dominum, in quo apertum imperiumiubentis expressum, hic habes: quemadmodum locutus est illi deus. quasi confabulationis quidam affectus conprehenditur; omnia enim fecit quae statuta sunt. ante factum igitur deus dicit quasi obnoxio, post factum loquitur quasi amico; amicus est enim deo qui facit quae imperata sunt. unde et in euangelio suo dicit dominus Iesus: uos amici mei estis, si feceritis quae ego praecipio uobis. iam non dico uos seruos. sed, ut dixi, processus uiri sapientis propositus nobis ad imitandum scriptus est ad experimentum, non perfectio. adhuc enim reformat se mens in Abraham, quae in homine primo lapsa est, et ideo per gradus et incrementa se colligit. unde et addidit: et abiit cum eo Loth, hoc est declinatio. id enim nominis significat interpretatio, eo quod ut uiantes incognitam carpentes uiam semitis aliquibus saepe falluntur, ut a directo deflectant tramite, et tamen, si prudentes sunt, non deuiant, sed cunctabundi licet regionis ipsius contuitu uiam colligunt, ita et Abraham nutabundus quidem tamen tramitem ueri sequebatur. ducebatur plerumque falsa specie bonorum, sed non penitus inclinabatur; perfecti est enim non deflectere, prudentis non penitus declinare. solus autem ille numquam deflexit, de quo scriptum est: ecce uirgo in utero accipiet et pariet filium et uocabitis nomen eius Emmanuhel: butyrum et mel manducabit, priusquam sciat aut proferat mala, eliget bonum, quo-niam priusquam sciat puer bonum aut malum, non credit malitiae, ut eligat quod bonum est. hoc Abraham facere non poterat, ut prius bona eligeret quam mala sciret, sed praeceptis inhaerebat caelestibus, ne declinaret a uero. ideo etiam et LXX et V annorum describitur exisse de Charran. quod septuagensimo perfecto remissionis numero sensum 〈inlecebr〉is qui possit inflecti? delectationes enim horum sensuum faciunt, ut non semper erecta sit nostra mens, sed aliquando se inflectat, ut non intra cauernas corporeas se, sed intra latibula uoluptatis abscondat. tamen etiam in his cuniculis positus ita euasit, ut sumeret uxorem suam et nepotem et omnem animam quamcumque possederat in Charran. prudentes enim et continentes uirtutis atque animae possessores sunt decorem morum mansuetorum eligentis. qui autem amatores corporis sunt delectationibus eius inretiuntur, quia inrationabilium in corporis habitudine omnis uirtus est, rationabilium autem in uirtutibus animae ac disciplinis. propterea scriptum est quia possidebat animam suam tamquam liberam regens et nulli seruituti obnoxiam. hoc ergo habet intentio doctoris, eo quod etiam in illis diuerticulis et anfractibus constitutus uel adhuc aeui recentioris uel nondum perfectioris disciplinae uel loci patentis ad uitia habitauit nonita inflexus ad culpam, ut demigrare non posset. denique mentem suam ab illa lubrica possessione defendit et transtulit. Et perambulauit inquit Abraham usque ad locum Sychem ad quercum altam. nonne uidentur haec superflua, nisi rationem requiras, cum et altitudinem quercus non praetermiserit? sed ubi ratio est, nihil superfluum. Sychem enim uel umerus uel ceruix significatur, quod est laboris et exercitationis indicium. unde et Iacob uir exercitatus filio suo Ioseph eam praecipuam dedit. ergo quia neque sine dote naturae exercitatio ipsa per se perfectionem conferre potest et naturae gratia destituitur, si desit exercitatio — est enim ingeniosi adminiculum diligentia —, inducitur is uir, ad cuius imitationem formaris, ad naturae gratiam adiuncta exercitatione ita fundatior et excelsior factus, ut usque ad quercum altam pertransiret. quae arbor ut alta ita etiam robusta indicio est non facile animam sancti Abrahae saeculi huius procellis esse curuatam, sed mansisse sublimem, ut se a terrenis inquisitionibus ad altitudinem diuinae cognitionis eleuaret. denique continuo apparuit illi deus. nusquam superius habes quod uisus esset illi deus. unde liquet eo referendum quia, quamdiu Chaldaeus fuit, hoc est non solum in regione, sed etiam in opinione Chaldaeorum, non poterat deum uidere, quem intra mundum quaerebat. Chaldaei enim mundumsuperiorem deum dicunt ut etiam s . . . . . ticarum domus et stellarum cursu ferri adserunt ea quae terrena sunt et quodam coerceri uinculo. unde et deos stellas appellauerunt, eo quod eas dominatum quendam habere supernum credant, quia quaedam stellis ad terrena conpassio est. oportuit autem eos aestimare quia qui conpatitur non etiam imperatorium ius nec dominatum quasi deus possit habere in ea quorum aegrescit conpassione, cum sit et ipse mortalis et corruptibilis. mundus quoque cum sit factus, utique ipse deus non est, sed operator conditorque eius. ergo quamdiu mens Chaldaeicis erroribus inflectitur, non uidet deum, quem in his quaerit quae uidentur, non in his quae non uidentur. quae autem uidentur temporalia sunt; nam quae non uidentur aeterna. sed non temporalis deus; non igitur uidetur. non ergo mens ea uidet deum, quae disciplinam Chaldaeorum sequitur. unde nec Abraham primum uidebat. quomodo autem poterat uidere eum supra quem alterum esse arbitrabatur? ubi uero ad aliam demigrauit non regionem, sed ueram religionem paratam humilitati — hoc enim significat Chanaan —, tunc deum uidere coepit et eum cognoscere esse deum, cuius inuisibili uirtute aduertit omnia regi et gubernari. hoc ergo scriptura docet, quia Abraham stellarum obseruatione demigrans deum uidit. confirmatio testimoniiadiungitur, quia in loco aram domino aedificauit ei, qui sibi apparuit. inpressus est enim typus iste ualidus in anima eius et manifesta fides ueritatis; suppetit enim grato uiro memoria, ingrato inrepit obliuio. illi haerent a quibus adiuuatur, isti labuntur omnia quae conferuntur. statuit autem aram, sed non sacrificauit. posset mouere, nisi meminisses processus menti huic scripturae serie seruari. et ideo spectabat a deo genus discere sacrificandi. aduertebat enim inrationabilis animantis et mutae pecudis sacrificium dignam diuino cultu hostiam non uideri. nondum in Isaac typum cognouerat passionis futurae, nondum Melchisedech dederat ei benedictionis gratiam, ut ista cognosceret. recessit inquit inde in montem contra orientem Bethel. incrementum deuotionis montis significat eminentia, cuius ascensio indicium est uberioris processus. contra orientem ideo, quia prophetabat uenturum iustitiae solem, quod illic sapientia pararet sibi domum et inde per uirginem suum praedestinaret exortum. uolebat ergo cognoscendorum mysteriorum iam lumen accipere. sicut enim sole mundus ita sapientiae splendore tota mens inluminabitur. meritoque posuit contra orientem Bethleem. domus enim dei dicitur Bethleem, in qua natus est Christus. unde ait per prophetam deus: et tu, Bethleem, non es minima inter principes Iuda; ex te enim exiet princeps, qui regat populum meum. non dixit contra Bethleem, sedtabernaculum ipsum Bethleem appellauit; ecclesia enim iustorum est tabernaculum. iam illa quis non miretur mysteria, quod Bethleem iuxta mare † aggeę ab oriente. etenim uel anima, quae meretur templum dei appellari, uel ecclesia tunditur saecularium curarum fluctibus, sed non subruitur, caeditur, sed non labefactatur, commotiones fluctuum et insurrectiones passionum corporalium facilis premere ac mitigare. spectat aliorum naufragia ipsa inmunis et exsors periculi, parata semper ut inlucescat sibi Christus atque eius inluminatione iocunditatem adquirat sibi. sicut enim oculi pascuntur primo diei lumine, ita etiam mens nostra inuentis alitur sapientiae et quibusdam eius radiis uidetur splendescere. uisibilis enim solis radiis terrae uaporantur, inuisibiles autem radii cordis nostri penetrant interiores recessus. iterum aedificauit aram et inuocauit in nomine domini. processus fidei in domini inuocatione significauit. hoc adiecit superioribus, Et abiit Abraham et demoratus est in deserto. tunc probatur mens, quando in quodam deserto est, ubi nulla cupiditatum lasciuia, nulla abundantia pecuniae, nullus sumptus luxuriae. utinam in hoc deserto esse possim destitutus ab omni incentiuo cupiditatum, derelictus ab omni delinquendi studio, expoliatus iactantiae tumore! sed quia nos uel deus temptari patitur uel temptator incursat, cum sibi uidetur in deserto mens esse quieta ab omni terrenarum uoluptatum adpetentia, in Aegyptum inpellitur, ubi conpungi pos-sit. stimulus enim mentis caro nostra est et passiones eius conpunctiones sunt nostrae. ipsa est Aegyptus nostra, hoc est caro nostra, ipsa est adflictio. in hanc descendit mens nostra, quando cogitat quae carnalia sunt, tunc autem ascendit, quando inuisibilia desiderat. ideo et Abraham dicitur descendisse in Aegyptum, ut adfligeretur. patitur hoc mens nostra: interdum separat se a corpore, secernit ut singulariter agat, incorporalibus intendere atque adhaerere cupiens, interdum propter conligationem animae et corporis inquinatur ad carnales uoluptates, quibus infirma subicitur, fortior non tenetur. adflictiones igitur forti uiro coronae sunt, inualido infirmitates. unde et ille non timebat adflictationes, quibus probaretur merito, qui dicit: nam et cum uenissemus in Macedoniam, nullam requiem habuit caro nostra, sed in omnibus sumus adflictati: foris pugnae, intus timores. Sed ut descenderet in Aegyptum famis coegit. exoritur enim saeua mentis famis, quando adpetentia carnis huius exundat, ut expetat ea quae saluti aduersa sunt. redigunt enim nos in angustias corporis, cum alieni cupiditas inrepit, luxuria suauitati est, cordi iactantia. temptamur omnes. inflectitur etiam sobrius animus, descendit in Aegyptum, hoc est in adflictionem corporis. sic tamen descendit, ut quasi aduena ad tempus incolere, non quasi ciuis possidere uideatur. iustus enim dixit: aduena sum in terra hac et alibi: heu me 25quod incolatus meus prolongatus est. descensus autem Abraham in Aegyptum, hoc est ad feros et barbaros mores, qui uirtuti deferre nescirent, ne nocerent per inuidiam, dixit Sarae, ne se uxorem eius diceret, sed sororem appellaret. et hinc grande sobriae mentis mysterium, cui cito inuidetur. et ideo ut inuidiam reprimat, humiliorem se praestare debet. non sibi principatum super omnes uindicet, non sibi soli sapientiam quasi praecipuam adroget. haec est quam sibi Solomon uxorem adquisiuit; uxor enim praecipue est uni debita. itaque omnes cupiunt tali se copula dignos uideri et dolent sibi aliquem praeferri, qui tanta solus potiatur pulchritudine. soror autem quodam uel iure germanitatis uel nomine plerisque sociatur. et ideo uerum amatorem suum integrum ab iniuria reseruat. unde uidentes eam Aegyptii, qui non possent discernere nec uirtutis formam cognoscere, uulgari aestimantes iudicio induxerunt ad tyrannum, hoc est ad mentem superbam, quae pondus sapientiae non sustinuit et ideo adflictata est. etenim cum animam inprobam uirtutis intrauerit sermo, redarguit eam culpae errorisque pudore adficit et prolapsionis torquet dolore. namque dum in quadam sumus delinquendi libidine, nebulis quibusdam insipientiae mens obducitur et fumo quodam iniquitatis oculi eius caligant, ne uideat eorum quae concupiscit deformitatem, sed cum omnis nebula transierit et sapientiae splendor refulserit, grauia tormenta exercentur in quodam male conscii secretario. itaque grauior nostra mens iudex est conscientiae reatu et iudicio paenitentiae. quodsi uel aegra per culpam uel inualida per infirmi-tatem non potuerit ferre ac perpeti uirtutis praesentiam, dimittit eam atque a se relegat nec patitur eam uolui in se et adhaerere cogitationibus suis. et ut infirmiores oculi lucem refugiunt, ita mens inualida sapientiae fulgorem non sustinet. tales erant Gerasenorum, qui rogabant ut transiret de finibus eorum dominus Iesus. Denique et iste rex Aegypti ait ad Abraham: quid hoc fecisti mihi? quare non dixisti mihi quia uxor tua est, sed dixisti quia soror tua est? et sumpseram eam mihi uxorem. et nunc ecce mulier tua ante te, accipe et recurre hinc. inducamus animo intemperantem aliquem, qui intuitus castitatis gratiam et quodam eius captus decore sequendam putet, deinde pedisequas eius nesciens, quibus comitata incedit et stipata aduenit, sobrietatem scilicet et modestiam ac uerecundiam, parsimoniam cibi, fugam lasciuiae procacitatis petulantiae, cautionem seriam, sollicitam custodiam, subito aut ebrietatis succensus calore aut ipsius carnis aestu aut occursu formae decentioris nequaquam se teneat nec legi carnis repugnet. nonne dicit: 'putaui rem faciliorem castimoniam sequi: supra umeros meos, supra uires meas est. rarus cui ista iungantur. uale castitas, recede, recedede finibus sensuum meorum. recurre cito eo unde uenisti, non sustineo praesentiam tuam, adfligor grauibus quaestionibus, dum tenendam te arbitror, quam tenere non possum.' conuersus deinde ad aliquem monitorem sui, qui studuerit in eius mentem inducere adsuetudinem castimoniae allegans non arduam fore nec inpossibilem, sed pluribus sociam, finitimam studiosis, conuenientem uoluntariis 'quid hoc' inquit 'fecisti mihi? quare non dixisti mihi quia uxor tua est?' — hoc est, quae non perfunctorie, sed legitimo teneatur coniugio, maximam secum uehat dotem, quae inuehat grauia onera matrimonii et durae faenus coniunctionis —, 'sed dixisti sororem, nullis adstrictam legibus et naturae sociam, non iure aliquo dotalis census superbam ac potentem. itaque inprudens onerum eius copulandam mihi eam et retinendam putaueram. sed intellexi quod pondus sit in ea et sarcina. ecce mulierem tuam, id est ecce persuasio tua ante te, accipe et recurre. nolo ante me sit, nolo in meis cogitationibus. tolle te hinc cum tuis consiliis, cum tua admonitione, cito tolle, cito recurre: moras tuas non fero, adflictiones sunt mihi: satis est quod ante deceptus sum.' et misit alumnos suos, quibus uagatur plerumque mens intemperantior, uoluens animo cogitationes luxuriae ambitionis auaritiae et diuersas inlecebras offendens, ut eliminarent ac longe propellerent castimoniam, ne recursum faceret in eos fines, quibus fuerat expulsa, quo secura iam et arbitrii serioris libera in peccatis suis redargui non reformidaret. Discessit itaque Abraham inde habens secum uxorem suam Saram, hoc est principalem, non seruientem. ideo et dicitur illi: audi Sarram uxorem tuam. quae enim seruitio delictorum se exsuit principatum habet, non seruitutem. mens ergo ualidior principalem uirtutem secum habet, hoc est inperitantem corporis sensibus, non oboedientem, quae de Aegypto secum omnia retulit, nihil ibi disciplinarum suarum amisit, non colorata est intemperantia, insolentia, flagitiorum inmodestia, non expoliata est amictu sedulae sobrietatis, non exuta uestimento pudoris. erat diues ualde, utpote cui nihil bonorum deerat, qui non alieni erat adpetens, quia nullius indigebat, quod suum dici uellet. hoc est enim esse diuitem, habere quod satis uoluntati sit; mensuram enim frugalitas habet, census non habet, cuius modus in arbitrio quaerentis est. erat autem diues pecoribus, argento et auro. quid sibi hoc uult? non mihi uidentur in homine iusto saeculares diuitiae laudari. unde in pecoribus corporales sensus intellego, quia et ipsi inrationabiles sunt, in argento sermonem, in auro mentem. merito diues erat Abraham, quia regebat sensus inrationabiles. denique et domuit et mansuetos fecit, ut fierent rationabiles. habebat sermonem fidei colore splendidum, purgatum spiritalis gratia disciplinae, habebat mentem plenam prudentiae. et ideo auro conparatur mens bona quia sicut aurum ceteris praestat metallis ita mens bona in homine ceteris potior est humanae substantiae portionibus.in tribus igitur census sapientis, in sensu sermone mente. gradus quidam per ordinem factus est, sicut etiam in apostolo legimus: manet autem fides spes caritas, tria haec: maior autem his est caritas. et mens igitur maior est, quia ipsa est quae molit spiritale frumentum, ut purgationem sensum sermonumque proferat. seruatur ubique persona sapientis uiri. Denique eo inducitur redisse Abraham, hoc est in Bethel, unde in Aegyptum descenderat, ut agnoscamus quod etiam iusti in domo dei positi et uerbo dei intenti temptantur quidem saecularibus adflictationibus, sed non alienantur a domo dei et a custodia praeceptorum caelestium. suis contentos esse finibus, non extolli diuitiarum copiis, rebus secundum gratiam uoluptatum fluentibus, hoc esse mentis optimae, meditari semper principium et finem, eo procedere et inde egredi, hoc esse bonum. bonum autem sapientia est; nemo enim bonus nisi unus deus. ab eo procedimus creati per ipsum, ad eum reuertimur, quia cum Christo esse multo melius. et ut scias quia bonum est congruere principium et finem, ipse ait bonus dominus Iesus: ego sum A et Ω, principium et finis. Mens igitur nostra cum ipso semper sit, ab eius templo, ab eius uerbo numquam recedat. semper in lectione scriptu-rarum sit, meditationibus, orationibus. ut sermo eius qui est semper operetur in nobis et ut cotidie procedentes in ecclesiam uel domesticis incubantes orationibus ab ipso incipimus et in ipso desinimus, ita totius hic dies uitae nostrae et cursus diei abs e〈o〉 sumat principium et ipsi desinat; sicut enim a principio uitae credere et initiari deo salus est, ita et perseuerantia usque necessaria est. est autem mentis optimae diligentia, ut uerbo dei intenta nihil faciat inrationabile, unde tristitia subeat, ut iugiter actuum suorum bene conscia laetitiam bonae seruet conscientiae. quod enim bonum, hoc sine timore et sine tristitia est, id est securitatis plenum et gratiae; possessio enim iusti gratum esse deo, insipientum autem nullus gratus. ideo Esaias 'adpropinquante bono' ait 'fugiet dolor et tristitia et gemitus.' Iohannes quoque in Apocalypsi et ipse inquit deus cum illis erit et delebit omnem lacrimam de oculis eorum, et mors non erit amplius neque luctus neque clamor neque dolor ulterius. in resurrectione enim iustorum laetitia iugis erit et gratia, cum illud bonum coeperit esse cum sanctis suis, quando requiescent in sinu Abrahae in eius positi tabernaculo, quod intra domum uel sermonem dei et gratiam fixum est, significans innocentiam fidelium gratias agere auctori suo, qui non habent unde eos paeniteat in hoc mundo fuisse. factisitaque simplicibus Abrahae magnarum institutionum documenta explicantur. merito diues, qui etiam disputationes philosophorum diuites facit, qui de eius actu praecepta formarent sua. eius ergo diuitias scriptura expresserat. supererat cognoscere utrumnam Loth quoque nepos eius et ipse utpote eiusdem successionis diues fuerit, sed scriptura eum pecoris tantum abundantem adserit. denique sic habet: et Loth, qui ambulabat cum Abraham, erant oues et boues et tabernacula. non habebat argentum, quia nondum iustus; etenim argentum ignitum lingua iusti. non habebat aurum, quod habebat ille qui uidit Christi posteriora, de quo scriptum est: et posteriora eius in specie auri. uidit illum Abraham, sicut testatus est dominus dicens: Abraham diem meum uidit et gauisus est. et ideo auri speciem habere meruit et possidere. Nunc illud nequaquam praetereundum arbitror, quod uidetur etiam doctiores mouisse, qua ratione sic scriptum sit: et Loth, qui ambulabat cum Abraham, quasi esset alter Loth, qui non ambulabat cum eo, secundum quod accepimus. et putant plerique non solui quaestionem. ergo ut illis satisfaciamus et a regula scripturae non recedamus, unam personam dicimus, duo negotia, quod in uno eodemque uiro duae res significentur. numero unus est, nomine duplex. declinatio enim dicitur Loth, sicut habet Latina interpretatio, declinatautem quis et bonum et malum. cum ergo Loth declinaret malum, hoc est errorem flagitium crimen, iungebatur patruo: cum declinaret bonum, hoc est iustum innocentem sanctum religiosum, sociabatur flagitio. bene ergo dixit: et Loth, qui ambulabat cum Abraham, quia adhuc non elegerat Sodomam, non habitabat cum flagitiorum auctoribus; postea enim habitare coepit in Sodomis. ideoque quasi a se ipso mutatus uelut alter accipitur, non solum a iusto uiro, sed a se ipso desciscens. denique quia studio iam deflecti coeperat a patruo, non capiebat eos terra; nulla enim spatia possunt satis esse discordibus. quietis et pacificis etiam angusta abundant, dissonis moribus etiam spatiosa artantur. et quia a principio dixi mentem hic formari hominis, quae a principio 〈non〉 perfecta fuerat, sed per incrementa et gradus quosdam proficit, ideo ait: non capiebat eos terra, hoc est una anima motus diuersos non recipiebat naturaliter sibi repugnantes, potest tamen fieri ut interdum non omnia in uno eodemque perfecta sint, possit tamen aliqui uitia sua operire uel motus suos temperare, si aut plura bona sint, quibus pauciora uitia operiat, aut repentinam commotionem consilio maturiore inflectat. uerum si ex utraque parte plura concurrant dissona ac repugnantia, habitatio discrepantium uirtutum ac passionum in una anima soluatur necesse est. figurate ergo animam secundum physiologos terram appellauit. nam etSolomon ait: tamquam agricultura homo inprudens, quae si fecunda sit opimis segetum fructibus, abscondere potest spinas: sin uero spinae concurrant aristis, secandi nulla est copia. Qui igitur pastores sint et quorum animantium et quae rixa inter pastores Abrahae et inter pastores Loth consideremus. pastores sunt magistri gregum uel diligentes et sobrii, [uel] non sinentes agrorum culta obteri pedis uestigio atque aduri dentibus, uel neglegentes et remissi, qui non reuocent pecus suum, quo herbosa et non fructuosa pascantur, sed libere uagari per uarios agri fructus sinant. istorum ergo pastorum sollers custodia necessaria est, ne forte adscribatur diligentibus quod euenit neglegentium incuria. sed quia non sermo de uisibilibus, ideo cuius pecoris pastores sint prius consideremus. pastores hos definire possumus. pastores inquit iumentorum, iumenta autem sensus corporis inrationabiles significare accepimus. qui sunt ergo pastores sensuum nisi praeceptores et quasi quidam rectores et duces eorum uel monitores alicuius sermonis uel mentis nostrae cogitationes? qui si pastoralis disciplinae gnari ac tenaces sunt, non permittunt longius sensuum gregem uagari et inutilibus aut noxiis inhaerere pabulis, sed prouido ductu reuocant et frenos rationis admouent atque obsistunt renitentibus. mali autem praeceptores uel inutiles disceptationes permittunt eos impetusuo ferri et in praeruptum ac periculum ruere et culta obterere, fructuosa depasci, ut si qui sunt in eadem anima uirtutis huc usque fructus. eos quoque dissipent. hinc ergo cogitationum nostrarum discordia. cum caro repugnat aduersus spiritum, spiritus aduersus carnem, non mediocris pugna est, quando ipse apostolus, uas electionis dominicae, dicit: uideo legem carnis meae repugnantem legi mentis meae et captiuantem me in lege peccati, quod est in membris meis. sedare hanc pugnam ipse nequierat et ideo ad Christum confugit dicens: infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? hoc est, ne delectationibus carnis adhaeream. quis igitur est qui me bis soluat uinculis et liberum societ deo sensusque ad sobrietatem magis animae detorqueat quam ad corporis temulentiam? sed quia inter homines tantum non potuit rectorem inuenire, conuersus ad deum gratia inquit dei per Iesum Christum dominum. si fortior suis se non commisit uiribus, quo corpus mortis euaderet, sed auxilium quaesiuit a Christo, quid nos facere oportet infirmiores? hanc pugnam grauem esse cognouit Abraham et ideo in principio cauendam putauit; sapienti enim pacis est studium, inprudenti amica iurgia. Non sit inquit rixa inter me et inter te et interpastores meos et inter pastores tuos, quia homines fratres nos sumus. patruum legimus Abraham et Loth eius nepotem: quomodo eum fratrem appellat? sed aduerte quia causas concordiae sapiens adhibet. unde praemisit: homines sumus. omnes autem homines unius naturae partus sunt intra eius concepti uiscera et uno foti atque effusi utero. unde nobis iure quodam germanitatis uelut fratres conectimur ab uno patre conditi et una matre tamquam uterini fratres editi. et ideo cum simus rationabilis naturae suboles, tamquam uterini nos diligere debemus amore mutuo, non inpugnare ac persequi. multo autem uerius ad unam animam refertur, cuius rationabile cognatos habet, ut supra diximus, sensus inrationabilis, quod autem rationabile uirtutum habet copulam. unde fraterna quadam sibi copulantur necessitudine uitia uirtutesque hominis, quia illa carnalia, istae rationabilis animae sunt, caro autem atque anima uelut quadam lege sociantur coniugii, ex quibus homo constat. homo igitur uelut portiones suas foederare debet atque ad pacem cogere. sed quia nemo erat tantus qui carnem uinceret, ideo uenit pax nostra, qui fecit utraque unum et medium parietem maceriae soluens, inimicitias, in carne sua legem mandatorum edictis euacuans, ut duos conderet in semet ipso, in uno nouo homine faciens pacem, ut reconciliaret utrosque in uno corpore deo per crucem, interficiens inimicitias in semet ipso.recte igitur se ut hominem infelicem dixit apostolus, qui tantum bellum intra se pateretur, quod non possit restinguere. denique cum de una portiuncula passionum, hoc est iracundia diceret, Solomon melior est inquit sapiens forti, qui autem iracundiam continet melior est quam qui urbem capit. beatus igitur qui hoc bellum euaserit etiam non aduena atque peregrinus, sed ciuis sanctorum et domesticus dei, quem in terris positum terrena non quatiant. 29 Hunc affectum seruare cupiebat sanctus Abraham. itaque ut uir pacificus primo ait: non sit rixa inter me et te. deinde ait: et inter pastores meos et inter pastores tuos. tertium posuit: ecce inquit tota terra ante te, hoc est: si non potest conuenire, cedo omnibus; totum cape, si de loco aut possessione dissensio est. quod si moribus non conuenit, discede a me. quanta ante praemisit, ne cogeretur discedere! sed etiam hoc uirtutis ac disciplinae est. dixit enim ante nos uir ex philosophiae profectus disciplina quattuor haec uiro bono inesse: ut elaboret primum ut omnes sibi amicos faciat: secundum esse ut, si non potest amicos facere, certe nec inimicos: tertium ut, si nec istud subpetit, hac sententia discedat: si quis autem cedentem persequatur, uindicetse ut potest. sed illa tria superiora in Abrahae non sermonibus nudis, sed ueris operibus agnoscimus. quartum autem non ita est, quando etiam circa cedentem seruauit adfectum parentis, ut eum non solum non persequeretur, sed etiam captum erueret ac liberaret. denique apostolus cum tria illa doceat, quartum praeceptis suis soluit, quod addiderat philosophia. ait enim, cum pacificum dei populum informare uellet: si fieri potest, quod ex uobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes, deinde si hoc non potest. certe nec discordias nec inimicitias. ideoque addidit: non uos uindicantes, carissimi, in quo et quartum illud excluditur. uindicare nos nequaquam uelimus, sed date inquit locum irae. habes et tertium, ut discedas magis et uindictam deo committas quam tibi exigas, quamquam et hoc secundum legem magis dictum uideri uoluit; nam secundum euangelium supra habes: benedicite eos qui uos persequuntur. habes haec praecepta ad Timotheum in secunda epistula. propter quam causam inquit admoneo te, ut resuscites gratiam dei, quae est in te per inpositionem manum mearum. non enim dedit nobis deus spiritum timoris, sed uirtutis et dilectionis et sobrietatis. et iterum: tu autem, fili carissime, fortitudinem cape in gratia. habes ergo primae praeceptum sententiae,ut erga omnes gratiam locet, deinde si non potest praeceptis suis omnes adquirere, caueat ne uerbis aliquos exasperet, hoc est ne inimicos faciat. unde ait infra: haec commoneo testificans coram deo, noli uerbis contendere; in nihil utile est nisi ad subuersionem audientium. seruum autem domini non oportet litigare, sed mansuetum esse ad omnes. pulchre post pauca subiecit et causam praestitit, quam philosophia non uidit. cum modestia inquit docentem qui resistunt, ne quando deus det illis paenitentiam ad cognoscendam ueritatem. tertium quoque illud, ut discedamus ab eis cum quibus nobis conuenire non potest, habes additum, cum praecepit ut loquatur quae decent sanam doctrinam, deinde pugnas legis declinet, hoc est primum gratiam seminet, deinde nullum litigando auertat, tertium ut haereticum hominem post unam correptionem deuitet. quia subuersus est qui eiusmodi est et delinquit, cum sit a semet ipso damnatus. quam argute suo iudicio damnatum nostrae ultioni subtrahit quasi indignum in quem uindicetur! Dauid autem euidenter studium uindictae amouet dicens: si reddidi retribuentibus mihi mala. Ergo mens uiri sapientis eiusdem animae uel lapsus uel inrationabiles motus studet corrigere sibique adiungere. potest enim fieri ut quae interdum displicent emendentur cum gratia.effusio patrimonii si recidatur, habet liberalitatem sine dispendio. uerecundia interdum remissior est; si confirmetur, habet et pudoris gratiam et propositi constantiam. commotio si temperetur, indignationis horrorem deponit, adsumit laudem uigoris. quod si emendare non potest, non exasperet intemperantiam. deprehendit ardorem qui libidinis: coniugio coerceat, ne, dum quaeritur continentia, obrepat inpudicitia. ideoque bonus magister dico inquit non nuptis et uiduis: bonum est illis, si sic maneant sicut et ego. quod si se non continent, nubant; melius est enim nubere quam uri. sunt aliquae mulieres inmaturo destitutae maritorum obitu et se continere non queunt: uolo inquit iuniores nubere, filios procreare, matres familias esse, nullam occasionem dare aduersario. quod si aliquas deliciae delectant et luxuriari in Christo uolunt, uiduitatis affectantes gloriam, grauitatem autem non custodientes, eas deuitandas iudicat, ut habes scriptum: adolescentiores autem uiduas deuita. recte igitur Abraham cum bona uenia uoluit nepotem dimittere, quem deflectentem a se tenere non poterat. sic et mens bona a praecipiti et demerso inrationabilium lapsu secernat se ac separet. si tu inquit in sinistram, ego in dextram uel si tu in dextram, ego in sinistram, hoc est quae tibi in dextera sunt mihi in sinistrasunt et quae tibi in sinistra mihi in dextera sunt. uiro enim inprudenti in dextera sunt quae sunt corporis. ea praefert, ea constituit in meliorem partem, diuitias quoque et honores praeponit, at uero immortalitatis adipiscendae gratiam in sinistra habet, quae sapienti ad dexteram est; longitudo enim uitae in dextera eius. omnesque animae uirtutes insipiens uir in sinistram eicit, prudens autem uir has sibi ad dexteram locat, quae autem corporis ad sinistram. Et leuauit inquit Loth oculos et aspexit omnem regionem Iordanis. deflectentibus a uero amica iactantia est. denique ut Abraham humilius, qui electionem optulit, ita Loth insolentius, qui electionem usurpauit — uirtus se humiliat, extollit autem se iniquitas —, qui se debuit committere maturiori, ut esset tutior, denique eligere nesciuit. nam primo leuauit oculos et regionem conspexit, hoc est illam rem, quae non esset prima ordine, sed tertia, hoc est nouissima. prima sunt enim quae sunt animae bona, secunda quae corporis, id est salus uirtus pulchritudo formae gratia, tertia sunt quae accidunt, hoc est diuitiae potestates patria amici gloria. regio igitur tertio loco ponitur; est enim res habitationis. uidit ergo regionem, quae inrigabatur, priusquam euerteret deus Sodomam et Gomorram, sicut paradisus dei et terra Aegypti, usque dum uenias in Zothopa. in quo nisi diligenter intendas, numquid in eo errasse eum dicere potes, quod elegit uicina Iordanis et ea quae inrigabantur sicut paradisus dei? non utique secundum litteram,sed cum et Iordanis descensio dicatur. descendit enim qui deseruit uirtutis consortium et speciem elegit, non ueritatem. paradisus enim perfectae beatitudinis amoenitas est uel animae fructuosae fundamenta, in qua sapientiae sint, iustitiae ceterarumque uirtutum plantaria, terra autem Aegypti corporalem substantiam significat, cuius plantaria sunt sensus et passiones corporis. sicut ergo uirecta uirtutum fontem habent Christum et spiritalis ubertatem gratiae, quo exuberent, ita intemperantia fons quidam est passionum corporalium, quo alantur superflua. Pulchre autem ait scriptura: elegit sibi Loth, hoc est declinatio, quia posuit deus ante nos bonum et malum, ut unusquisque eligat quod uelit. non eligamus ergo quod specie uidetur iucundius, sed quod ueritate praestat, ne cum sit nobis tributa optio ut sequamur potiora, leuemus oculos inlecti falso amoenitatis decore, ueritatem autem naturae uelut deflexis obtutibus obumbremus. quod autem homines in Sodomis saeui erant et peccatores in conspectu domini ualde, non mediocris hic est oeconomia, ut aduertas mitem deum graui peccatorum moueri acerbitate ad ulciscendum nec 〈in〉merito non potuisse exorare Abraham Sodomi-tanis ueniam, quia supra modum flagitiosi erant. plerique sunt quo nequiores eo tectiores, qui hominum subterfugiunt indaginem, ubi res sine arbitro geruntur aut falso testimonio iustus circumuenitur, manet tamen ante deum iustus, etiamsi condemnetur ab hominibus, quia deus non iudiciorum exitus nec cum intextis nequitiae commentis negotia, sed nudam spectat negotiorum naturam. in examine autem hominum falsae opinionis error plerumque obducit uim ueritatis. manebat apud deum Susanna pudica ualde, etiam cum damnaretur adulterio, quia deus non adsertionibus falsorum testium facti examinabat fidem, sed intimae conscientiam mentis interrogabat. Sequitur locus, quo euidenter docemur quantum mens superfluis portionis inrationabilis exhaustis proficiat et quantum uitia uitiis adiuncta mali adferant. non enim otiose scriptura posuit: et dixit deus ad Abraham, postquam recessit Loth ab illo: respice oculis tuis et uide a loco, in quo nunc tu es, ad africum et aquilonem et orientem et mare, quia omnem terram quantum uides, tibi dabo eam et semini tuo in aeternum. hinc tamquam a fonte hauserunt Stoici philosophi dogmatis sui sententiam omnia sapientis esse. oriens enim et occidens et septentrio et meridies portiones sunt uniuersitatis; his enim totus orbis includitur. haeccum promittit deus daturum se Abrahae, quid aliud declarat nisi sapienti et fideli praesto omnia, deesse nihil? unde et Solomon in Prouerbiis ait: eius qui fidelis sit totus mundus diuitiarum est. quanto prior Solomon quam Zenon Stoicorum magister atque auctor sectae ipsius! quanto prior quam ipse pater philosophiae Plato uel eius inuentor nominis Pythagoras! quis autem fidelis nisi sapiens? stultus enim sicut luna immutatur, sapiens autem immobilis fide permanet. Sed forte dicas: quomodo sapientis totus mundus est? quoniam ipsa natura dat illi sortem omnium, etiamsi nihil ipse possideat. domina est enim et possessor omnium sapientia, quae sua putet naturae munera, quoniam in usum hominum data sunt, nec ullis indiget, etiamsi desint ei ad uictum necessaria. namque ut musicus organa aut medicus medicamenta aut naupegus quae ad nauis instrumentum necessaria sunt, etiamsi quando non habeat, habet tamen eo ipso quo possit his uti, etiamsi ad tempus usus eorum non suppetat: quanto magis sapiens suum iudicat quidquid naturae est, qui uiuit secundum naturam! non enim amittit ius suum qui meminit se ad imaginem dei factum et ad homines a domino deo dictum: crescite et multiplicamini, et replete terram et dominamini in eam, et imperate piscibus maris et uo-latilibus caeli et omnibus pecoribus et omni terrae et omnibus serpentibus, qui repunt super terram et nouit quia sapientia omnium mater est et ipsa orbem terrarum possidet. denique Solomon, qui sapientiam poposcit et accepit a domino deo nostro, ipse inquit mihi dedit horum quae sunt scientiam ueram, ut sciam dispositionem orbis terrarum et uirtutem elementorum, initium et consummationem et medietatem omnium rerum et diuisiones temporum et anni cursus et stellarum dispositiones, naturas animalium et iras bestiarum, uim uentorum et cogitationes hominum, differentias herbarum et uirtutes radicum et quaecumque sunt abscondita et inprouisa. sed haec nulli nisi perfecto suppetunt. denique Abraham quamdiu adhaerebat ei Loth, hoc est deflexio morum sortem horum non acceperat. ubi uero deflexionis quodam ambiguo atque anfractu absolutus rectas uirtutum semitas continuis animae suae gressibus coepit carpere, in omnem terram possessor mittitur atque dicitur ei: surge et perambula terram in longitudinem et latitudinem, quia tibi dabo illam et semini tuo in aeternum. ergo qui sapientiam meruerit et non fuerit ancillae filius, non peccati seruus nec successioni carnis obnoxius, sed liberae, hoc est Sarrae illius non seruientis, sed principantis, bonae stirpis, bonae indolis, perfectae titulo uirtutis hereditatem adquiretuniuersitatis., dicitur ergo Abrahae: surge. non corporalem adsurrectionem significat, sed spiritalem, hoc est: surge qui dormis, surge a terrenis, surge a corporalibus, relinque terrena, caelum aspice et exsurge a mortuis, hoc est ab opinionibus uanis et disputationibus Chaldaeorum. intuere mundum, intuere etiam illum qui potest totum donare mundum. in possessionem, inquit, tibi dabo mundum, quem deum ante credebas. perambula terram in longitudinem eius et latitudinem. utique intra momentum terram istam Persarum interclusam imperiis, ab Indiae quoque litoribus usque ad Herculis ut aiunt columnas uel Brittanniae extrema confinia non potuit perambulare. et potuit quasi indeuotus uideri, qui caelesti oraculo non oboedisset, si obeundae huius terrae mandatum accepisset, sed cum sit eius deuotio probata, quia ad quercum tantummodo Mambrae transtulerat tabernaculum, utique terram, hoc est uirtutem possumus perfectam intellegere, quae bonos fructus daret et fecundas inuentiones cogitationumque primitias, meritorum uindemiam, frumento, uino et oleo repleret interiorem domum, terram resurrectionis, quam promisit patribus nostris fluentem lac et mel, suauitatem uitae, iucunditatis gratiam, splendorem gloriae, cuius primus heres factus est primogenitus a mortuis dei filius dominus Iesus. et ideo non 'seminibus' dixit, sed 'semini, ut illum declararet qui hanc hereditatem humano generi primus adquireret. cognouimus bonae mentis profectum, quae in uitio lubricae deflexionisexsurgens quaesiuit statim praemium sapientiae, hereditatem iustitiae. quantum autem noceant leuitati uitia adiuncta docet sequentium series lectionum. nam illi quattuor reges, qui de quinque regibus triumphauerunt et abduxerunt equitatum totum Sodomorum, ceperunt etiam Loth filium fratris Abrahae et discesserunt. quinque reges quinque sensus corporis nostri sunt, uisus odoratus gustatus tactus auditus: quattuor reges inlecebrae corporales atque mundanae sunt, quoniam et caro hominis et mundus e quattuor constat elementis. merito reges dicuntur, quia habet suum culpa dominatum, habet regnum grande. unde apostolus ait: non regnet peccatum in uestro mortali corpore. sensus igitur nostri facile corporalibus delectationibus et saecularibus cedunt et quadam eorum potestate capiuntur. corporales enim delectationes et inlecebras saeculi huius non uincit nisi mens, quae fuerit spiritalis, adhaerens deo et se totam a terrenis separans: deflexio omnis his capitur. unde Iohannes ait: uae habitantibus in terra! non utique omnes homines conprehendit, qui tunc cursum uitae huius confecerint — sunt enim et in terris positi quorum conuersatio in caelis est —, sed eos quos terrenae conuersationis affectus ac huius saeculi uicerit gratia. ergo non habitatores, sed accolae sumus terrae huius. accola enim temporalis diuersorii spem gerit, habitator autem spem omnematque usum illic suae locare uidetur substantiae, ubi habitandum putauerit. itaque qui est terrae accola habitator caeli est, qui autem habitator terrae possessor est mortis. Numerauit Abraham trecentos decem et octo uernaculos suos .... usque Choba, quae est ad dextram Damasci. et numerus uitalis est. in ipso enim uita, si credamus in passionem in nomine domini Iesu. nam haec est nominis interpretatio huius quod diximus Choba, id est uita. ipsa et ad dexteram Damasci esse pulchre dicitur; agni enim ad dexteram, haedi autem ad sinistram. scit exercitata mens quos ad proelium consummandum adhibeat sibi quibus armis instruat, quibus ducat uexillis. non aquilarum praefert imagines nec dracones, sed in cruce Christi et Iesu nomine progreditur ad proelium, hoc signo fortis, hoc uexillo fidelis. merito ergo mens exercitata, quae recepit ueram sapientiam iusti uiri. iustitia autem sollers correptionis est et arguendo reuocat peccatores, stringit passionum impetus. ideo dicit scriptum quia reuocauit omnem equitatum Sodomorum, hoc est habenas tenuit, frena rationis inposuit, reuocauit culpam, statuit errorem. equus enim stare nescit, uelox ad impetum, ceruicem exaltans suam, hinniens ad libidinem. quid tamsimile peccati? feruet enim primo culpa impetu et omnem recti cogitationem praeuenit motuque inmaturo exilit, ut eam difficile ratio reuocare possit. fertur in praeceps et ascensorem suum proicit in mare istud huius saeculi ceruice tumida recusans iugum correptionis. est specialis quaedam forma libidinis, quae uocem mutet hominis, uerba amantis corrumpat suisque se prodat sermonibus. denique ad Iudam dicit per Hieremiam dominus deus: nunc uidebitur ignominia tua et adulterium et hinnitus et alienatio fornicationis tuae supra colles. hunc iustus reduxit equitatum, mores quoque declinantis conuertit et ad se uocauit, ut imitatores sui fierent qui deflexerant, quia sensus nostri ad disciplinam mentis recurrunt, substantiam quoque recepit. non patrimonium utique significat, sed uitalem animae substantiam, in qua sit pretiosus census, non stipula, non faenum, in qua sit fidelis alloquii splendor, in qua nostrae census subsistat spei. haec est enim uera nostra substantia, quae est sapientiae diues copiis, haec inmortalis substantia; corporis autem uel accidentium diurnus magis quam diuturnus usus. unde quidam recte non putant patrimonii dici substantiam; non enim subsistimus in eo, cum et illis quibus desit pecunia uitae tamen non desit substantia. De Melchisedech in tractatu morali plene diximus, in quo et mysterium nequaquam praeteritum ac praetermissum est,hoc loco autem satis est illud solum admonere, quod mens plena prudentiae iustitiaeque deuotior sit erga dei cultum et decimas iuxta terrae gignentia in fructibus iuxta altiorem prudentiam in eo soluat, ut perfectionem omnem sensuum atque operum suorum deo deferat, nihil sibi adroget. quae se regere non potest, 〈nisi〉 diuino fauore fulta sit. denique ubi se uicisse putat, temptatur atque incessitur. hoc exprimit et docet lectio, quia semper aduersum passiones corporis mens nostra tamquam in excubiis debet praetendere. quid enim est quod ait: rex inquit Sodomorum exiuit Abrahae obuiam et dixit: da mihi homines, equos autem sume tibi, nisi quod post has luxuriae uictorias uis quaedam libidinis potest rationabili menti subripere, ut infundat ei inrationabiles passiones? sed perfectae mentis est nihil de terrenis, nihil de corporalibus inlecebris adsumere, abstinere a terrenis. ideo Abraham dicit: nihil sumam ab omnibus tuis. quasi contagium declinat intemperantiae, quasi labem refugit corporalium sensum, delectationes mundanas reicit quaerens quae supra mundum sunt. hoc est extendere manus ad dominum; manus operaria uirtus animae est. hanc non ad terrenae arboris pomum, sed ad dominum extendit, qui fecit inquitcaelum et terram, hoc est intellegibilem et uisibilem substantiam; intellegibilis enim usia caelum est, uisibilis uel sensibilis substantia terra est. ergo significat quod uirtutem animae suae ad superiora extendat, ut ex illa intellegibili substantia theoreticae uitae induat altitudinem, spectans non illa quae uidentur, sed quae non uidentur, hoc est non terrena, non corporalia, non praesentia, sed incorporalia aeterna caelestia, de ista autem uisibili substantia operatoriae atque ciuilis disciplinae capessat gratiam. Subtexuit his oraculum domini dicentis: noli timere, Abraham; ego protegam te. merces tua 〈multa〉 erit ualde. quaero cur post belli euentum? spondendae mercedis locus nunc erat. minus enim mirabile faceret, si secutus promissum dei esset hostem adorsus. uictoriae securus processerat ad triumphum magis inuitatus quam promptus ad gloriam uel ad ulciscendum pietatis dolorem paratus. propositum piae mentis mercedem non expetit, sed pro mercede habet boni facti conscientiam et iusti operis effectum. angustae mentes inuitentur promissis, erigantur speratis mercedibus: bona mens, quae sine responsi caelestis syngrapha certamen arripuit, geminae laudis fructum adquirit sibi, ut et confidentissimae fortitudinis et plenissimae deuotionis gratiam locet. quod de sancto Abraham aestimari conuenit, quia et diuinum fauorem non despicere iustis duxit doloribus et hostem perculit despectu periculi, quod gloriose sibi pro ultione pietatis subeundum putauit. dei quoque in eo praedicatur iustitia,qui remunerationem piis mentibus non ex necessitate promissi. sed ex aequitatis suae contemplatione largitur iudicans dignum fore quod hi qui militant sine aliqua mercedis humanae remuneratione repositum habeant praemium in eius bonitate, cui deuouendas suas animas aestimauerint, simul quia adoreis bellicis ex usu ipsius uictoriae aut hominum gratia paratum est praemium, pietatis autem et parsimoniae, puritatis ceterarumque uelut priuatarum uirtutum a deo soluitur. quae manifesta sunt hominibus ipsi remunerantur, non omnia autem manifesta, sed alia manifesta, alia incerta et maxime occulta cordis. unde et ille ait: incerta et occulta cordis manifestasti mihi, quorum spectator et scrutator deus est. non ergo magnam mercedem promisisset Abrahae, nisi puram animam ab omni delictorum contagione iudicauisset. Sanctae tamen et propheticae menti maior cura posteritatis perpetuae est; partus enim sapientiae et fidei hereditatem desiderat. ideo ait: quid mihi dabis? ego autem dimittor sine filiis. ecclesiae subolem desiderabat, eam successionem petebat quae non esset seruilis, sed libera, non secundum carnem, sed secundum gratiam. ideoque huiusmodi responsum diuinum resultauit, quo edoctus audiuit: respice in caelum et numera stellas, si potes numerare. et dixit: sic erit semen tuum. et credidit Abraham deo et reputatum est ei ad iustitiam. quid credidit? hoc est non solum multitudinem populorum in Christum credentium, sed etiam caelestis gratiae splendorem et resurrectionem uitaeinmortalis suboli ecclesiae deferendam. quid est autem quod ait: eduxit autem eum foras? tamquam foras educitur propheta, ut exeat foris corporis et angustias carnis operientis ac spiritus sancti infusionem et uelut quandam descensionem uideat. oportet nos quoque exire ex his diuorsorii nostri angustiis, mundare animae nostrae locum ab omni inquinamento, proicere sordes maliuolentiae, si uolumus spiritum recipere sapientiae, quia in maliuolam animam non intrabit sapientia. credidit autem Abraham non auri, non argenti inlectus testimonio, sed quia corde credidit ad iustitiam. in quo probatum est eius meritum, in eo persolutum est praemium. Denique statim fidei eius testimonium dominus dedit dicens: ego sum deus tuus, qui eduxi te de regione Chaldaeorum, ut darem tibi terram hane, ut heres esses eius. et quia deposuerat studium Chaldaeorum, quaerit Abraham: quomodo inquit intellegam quia heres eius ero? hoc est: iam diuinationes magorum repudiaui; doce me quomodo sciam me futurum terrae eius heredem. qui quaerit quomodo sciat non dubitat manifestante deo cognoscere se posse, sed formam uult adquirendae cognitionis aduertere. nam et in euangelio Maria cum audisset ab angelo quod uirgo paritura esset filium, respondit: quomodo fiet istud, quoniam uirum non cognoui? et iure respondit, hoc est: cum idquod natura est non suppetat, quia non solet parere quae uiro non fuerat copulata, quaero quomodo praeter instituta naturae possim uirgo generare? Dixit autem illi dominus deus: sume mihi uitulum trimum et capram trimam et arietem trimum et turturem et columbam. praeterirem huiusmodi interpretationem sacrificii, nisi quibusdam scrupulum hinc nasci aduerterem eo quod aruspicinae quaedam scribi uideatur sollemnitas, quod post inmolationem diuisa sunt animantia et contra faciem alterutrum posita et consedit illis Abraham. sed si uim interrogationis praemissae et futurae responsionis consideremus, aduertere poterimus spei nostrae et fidei conuenire huius sacrificii disciplinam. uitulus enim aratorium animal est deditum terreno labori. capra ad aquarum similitudinem per aenigmata figuratur, eo quod αἴξ graece παρὰ τὸ ἀίσσειν nomen acceperit ab eo quod est impetu ferri. sic enim currit sicut et aqua: possumus uel de fluuiorum sono, cursu uel maris uiolentis aestimare fluctibus. aeri autem conparatur aries, quia omnibus animantibus utilius hoc animal generi esse humano repperitur, quandoquidem et uestis usum nobis exhibet, sicut aer huius spiritus uitalem nobis ministrat substantiam. unde et hunc ordinem factum puto, ut prius diceret: sume mihi uitulum et capram et tertio loco diceret arietem, eo quod prima illa, hoc est uitula, et capra terris et mari materialibuscomparentur elementis et quia feminea dicantur, at uero aries masculum quoddam animal sit, uehemens natura et uiolentum cornibus. similiter autem aeris huius spiritus uitalis est, ut masculus auctor et causa gignentium mouens terrarum genitalia et uelut quadam se miscens copula. aliud ergo ad terram, aliud ad mare, aliud ad uitalem aerem mystice figuratur horum trium animantium genus. Haec traditio naturalis est, sed etiam moralis concurrit et suppetit. in omnibus enim hominibus caro, sensus et uerbum est. caro nostra uitula est: laborat ut serat, laborat ut colligat laborat ut pariat; innumeris fatigatur laboribus. unde et graeci δάμαλιν dixerunt uitulam ἀπὸ τοῦ δαμασθῆναι αὐτήν eo quod dometur iniuriis. masculorum boum labores aratro et iugo fungitur, femineos partu repraesentat ac multo ubere. caro quoque nostra uitae istius subiugatur necessitatibus, crebris quatitur doloribus et multarum aerumnarum quodam curuata partu senescit. iam illud quis ignorat, quod uehementior sit uirtus animae, cui uelut nupta adhaeret in istius uitae cursu corporalis substantia? sensus autem nostri caprarum modo uelut saltu quodam exiliunt et pascuntur praeruptioribus, impetus ui commotiones ipsi excitantes animae et concutientes eam. ad omnem occasionem praesto sunt uel occursu femineae pulchritudinis uel odore suauitatis alicuius,auditu pariter ei tactu monentur uelociter, quibus etiam animae inflectunt constantiam et uelut a natura sui alienant eam. unde et plerique ἀφορμήν dictam putant, quia ὁρμή impetus dieitur, eo quod ex quodam impetu sensuum inflexionis atque alienationis nostrae causa nascatur. feminei autem sexus speciem habet ut etiam sensus nostri; nam et αἰσθήσεις graece dicuntur femineo uocabulo. effetarum modo animantum cito uacuantur, ubi partus suae generationis delectationisque effuderint, et iterum excitatis cupiditatibus nouos referunt impetus. in ariete uero uerbi ac sermonis nostri habetur similitudo, quod sit uehemens, sicut et sermo noster efficax operationis et quaedam ornatus nostri et tegminis causa sit. aries per usum uestium ordine quodam gregem ducens, sicut ordo quidam uitae ususque nostri uerbo explicatur. arbitror autem quod illud uerbum magis intellegere debeamus, quod est uerbum dei, cum quo aries iste habere uideatur non mediocrem cognationem, quod uerbum nos uero tegmine sui uestiuit uelleris et in domo introducit aeternae salutis qui se pro nobis immolandum obtulit, qui tamquam ouis ad uictimam ductus est et sicut aries coram tondente sine uoce sic non aperuit os suum. ex quo ordinem quendam substantiae habemus et sacrae redemptionis, quodper ipsum conditi ac redempti sumus. duplex igitur causa per uerbum, naturalis et moralis: naturalis quia condidit, moralis quia redemit. philosophia quoque geminam speciem sui constituit in uerbo, naturalem et moralem — rationabilis enim utriusque portio est —, naturalem secundum mundi creationem, quam uerbo adsignat, moralem secundum iustitiam et aequalitatem uiuendi, cuius uita et ratio de uerbo. qua causa cum dies octo conplerentur ex Mariae uirginis partu, tulerunt dominum nostrum Iesum in Hierusalem, ut offerrent domino secundum legem et ut darent hostiam par turturum aut duos pullos columbarum, eo quod in columba spiritalis gratia sit, in turture incorruptae generationis natura uel inmaculati corporis castimonia. merito ergo ad sacrificium sumi iubentur post arietem turtur et columba, ut uerbo adhaerere intellegas incorruptam castimoniam et spiritalem gratiam. et hoc ipso quidem quod aues posuit intellegere possumus caelestium meritorum uolatus. sunt enim uolucres caeli, quae ueniant et habitent in ramis eius arboris, quae de grano sinapis surrexerit, cui regnum conparatur caelorum. et Ezechihel apertos sibi caelos dicit et uidisse inter alia etiam rotam unam super terram coniunctam animalibus quattuor. et infra audiebam inquit uocem alarum eorum, sicut uocem aquarum multarum et sicut uocem idonei et cum irent, ut uox uerbi, sicut uocem castrorum. Unde quidam ad libros philosophiae diriuarunt eo quod ipsum caelum uolucris simile sit. denique Plato currum uolucrem dixit esse caelum ex eo quod propheta dixerat: cum irent animalia, ibant et rotae coniunctae illis, et cum eleuarent se animalia a terra, eleuabantur rotae. sed propheta non caelum ipsum auem dixit, sed aues esse in caelo. denique et Dauid ait: caeli enarrant gloriam dei, hoc est potestates caelestes uel, cum spectatur pulchrum elementum, praedicatur operator. animam autem describit propheta, cuius sunt motus quattuor uelut equi, λογιστικὸν θυμικὸν ἐπιθυμητικὸν διορατικόν. haec animalia quattuor, id est homo λογικόν, leo θυμικόν, uitulus ἐπιθυμητικόν, aquila διορατικόν. ideo ratio praemissa est, ut reliqua rationem sequantur. ideo cum homine a dextris est leo, id est: cum ratione commotio a dextris est. ista animalia quando eleuantur, eleuantur etiam rotae. rotae autem uita est super terram, qua uiuimus. si animae nostrae motus quattuor eleuantur, eleuatur et uita nostra. ideoque addidit: quoniam spiritus inquituitae erat in rotis. anima ergo magis currus est, quae ait in Canticis canticorum: posuisti me currus Aminadab, hoc est dei nostri. non ergo philosophiae traditioni descriptio concurrit prophetica. denique uocem alarum audisse se dicit propheta. istae alae uirtutes sunt, quae maximo et duplici plausu prudentiae fortitudinis temperantiae iustitiae suauem decorem, uitae cantilenam resultant. Plato autem dulces quosdam sonitus siderum mutuauit sphaerae caelestis generari conuersioae, famam magis et pompam quam ueritatem secutus. nam licet Origenes quoque noster, hoc est ecclesiastico uir officio deditus, planetarum stellarum quandam inenarrabilem motu armoniam esse suauissimi illius soni caelestis adserat, tamen etiam ipsum plurimum indulgere philosophorum traditioni pleraque eius scripta testantur. quod eo scripsi, ut et ab aruspicinae et a philosophiae traditione sacrificii istius interpretationem secernerem. uelint alii doctrinam probare suam, ego iuxta apostolum timidus malo quam doctus uideri, qui ait: uidete ne quis uos depraedetur per philosophiam et inanem seductionem secundum traditionem hominum, secundum elementum huius mundi et non secundum Christum. Quod autem ait: diuisit Abraham corpora et consedit illis, ne quis extispicium putet, aruspicina uerba esse non nego — sic enim audio —, sed diuisionem corporum quadrupedumcum lectio factam adstruat, non factam auium, utique si inspectio fuisset istorum, etiam auium facta esset diuisio, ut fieret inspectio. quid si fidei nostrae hoc conuenit? et ideo quod supra aruspicinam uerbi nobis dat traditio requiramus. diximus supra quia in uitula terram accipimus, in capra aquam, in ariete aerem. quod ipso nomine colligitur, quod trima ad sacrificium sumi iubentur, quia terra ipsa inter tres diuiditur species sui — aut enim continens aut insula aut paeninsula est —, aqua ipsa in tria, quia aut mare est aut fluuii aut lacus; nam fontes aut putei priuata negotia nequaquam digna diuisione generali et publica; putei latent, fontes aliis originem praestant. aer quoque habet diuisiones temporum ueris aestatis hiberni. et haec mundana diuisio est. quo hoc proficiat? ut cognoscamus deum esse horum auctorem moderatoremque omnium, qui omnibus ordinem rebus dederit et ea diuisione distinxerit, ut his colligas posse tibi deum conferre quae pie postulas et quae spondet inplere. itaque Abraham quia promittenti domino terrae hereditatem responderat: unde cognoscam quia heres ero terrae huius? per illas species hostiarum informatur, ut credat deum esse supra mundum, qui uniuersa quae mundi sunt prouida distinctione diuiserit, sed ea quae sunt diuisa resolui postea, ea autem quae non sunt diuisa — aues enim, hoc est turturem et columbam non diuisit — numquam resolui. fides enim manet integra. quae columbae more in sublime subrigitur, lustrans supernaet spiritalibus alarum remigiis caelum circumuolans. turturi quoque mens illa confertur, quae auis usu istius secretis alitur, intellegibilem illam et indiuisam quaerens trinitatis substantiam, refugiens plebem quandam creaturarum et corporeae se non conmiscens congregationi atque ab omni passionum labe secernens. hoc sacrificium de te poscitur. qui tales offert hostias, fidem et castimoniam mentis, simplicitatis gratiam, caritatis et pacis affectum, ipse se beatae illius terrae agnoscit heredem, sicut etiam dominus apertius in euangelio declarauit dicens: beati pacifici, quia ipsi possidebunt terram. Accipe aliam diuisionem. caro quoque nostra ipsa dei ordinatione diuisa habet membra omnia. duo oculi sunt, binae aures, duae genae, nares diuisae, dentium geminatus ordo. ubera scapulae manus latera femora genua pedes crura nonne bina omnia, ut subnixa geminatis subsidiis omnia nostra uideantur officia? anima etiam diuisionem suarum patitur portionum. nam διορατικόν, hoc est superiora quasi oculi quidam contrarii rationabile est et inrationabile. rationabile ipsum diuiditur circa mentem et sermonem, sensibile eius in auditum et uisum, quibus uitae huius cumulatur gratia. nam odor et gustus uitalis usus uidentur necessarium praebere ministerium. nares iugi flatu aspirationem recipiendo uitalem continuato quodam substantiam hominis cibo pascunt,gustus autem potu epulisque generatur, quintus uero sensus, hoc est taetus uelut admixtus est illis quattuor. odor et gustus quaedam magis alimenta sunt corporis, quibus carnis huius militia subsistit, uisus uero et auditus mentem adiuuant. haec sunt diuisiones, quae secundum carnem nostram animamque a summo operatore diuisae sunt. unde oportet nos colligere quia etiam mundus iste uelut per membra quaedam gemina et tamquam ἀντιπρόσωπα distributus est, terra in montes et in campos, ut sunt partes nostri corporis elatiores aliae, aliae planiores. eminent scapulae et pedum superiora uel manuum, latera autem et inferiora ceruicis uelut ualles trita et concaua. quod et de uola manus intellegere licet; nam in ipso calcaneo pedis eminere alia, media autem sinuata esse quis dubitat? aqua in mari salsa, dulcis in flumine uel in fontibus. est aer hiberno frigidus, ueris mensibus temperatus, calidus aestate. ergo ista diuisit operator, mentem autem nostram, quae modo auium uirtutum diuersarum et uigoris sui uecta remigiis supra caelum euolat, non diuisit, quia trinitati adhaeret diuidenti omnia, soli indiuisae. unde philosophi superiorem mundi huius substantiam, quam aethera uocant, non ex ceterorum elementorum uolunt admixtione constare, sed splendidam et multo refulgentem lumine, quae non terrae sordidum nec aquarum umidum nec aeris nebulosum nec ignis ipsius rutilum quicquam recipiat, ex quinta quadam usia esse adserunt et uelut uolucrem mundi istius mentem uelociorem purioremque esse ceteris partibus. nam aliae mixtae sibi et concretae sunt, nos autem nihil materialis conpositionis inmune atque alienum putamus praeter illamsolam uenerandae trinitatis substantiam, quae uere pura ac simplex sincerae inpermixtaeque naturae est, quamuis aliqui putant de illa quinta usia lucem esse clariorem, de qua dixerit Dauid quod deus sit circumdatus lucem sicut uestimentum et apostolus scripserit de ipso omnipotente deo quod solus habeat inmortalitatem et lucem habitet inaccessibilem. Qua ratione autem dixerit quod aues descenderint supra diuisa corpora uitulae, caprae atque arietis non facile repperio nisi quod omnia terrena, maritima atque ipsa aeria plena sunt insidiarum ae perturbationum. uidentur enim aues istae cibi causa descendisse supra corpora. naturaliter autem uiolentiores potioresque uiribus super infirmiores inruunt et quasi mortuis corporibus incumbunt ex inprouiso frequentius inruentes, uel quod uerius puto, quia princeps mundi huius et uolucres caeli, spiritalium nequitiae, quae sunt in caelestibus, eos qui mundana sollicitudine curaque diuisi sunt graui motu incessant et uelut cadauera mortuorum dilacerent dente aspero. de his enim dictum est: relinque mortuos sepelire mortuos suos, quia sunt de regno diaboli, qui in se ipsum diuisus est. qui autem sunt de regno dei, quibus dicit Iesus: regnum dei intra uos est, hi non sunt diuisi, quia adhaerent deo, quoniam qui adhaeret meretrici unum corpus est; erunt enim, inquit, duo in carne una. qui autem adhaeret domino unus spiritus est. isti ergo non sunt mortua corpora, ut uolucres caeli comedant eos, sed suntspiritus; facit enim deus angelos suos spiritus: denique supra columbam et turturem non descenderunt, quia diuisae istae aues non erant; non sunt enim diuisi iusti, quibus dicitur ut sint simplices sicut columbae. ideoque Dauid dicit quia et passer inuenit sibi domum et turtur nidum sibi ubi reponat pullos suos. haec spectabat Abraham, haec profundo et spiritali considerabat intuitu. ideoque scriptum est: consedit illis Abraham, non quasi aruspicinae, sed quasi caelestis reuelationis interpres signa diuinae operationis explorans. mens enim directa ad Christi gratiam uidebat hunc mundum plenum esse iniquitatis, quae uelut e summo caeli uolaret et opprimeret infimos terrae, pudicitiam autem fidem sinceritatem nullis esse obnoxias passionibus, auaritiam uero et sollicitudines saeculi, quibus suffocantur qui habent uoluptates diuitiarum, dilacerari ac diuidi. unde et diuitiae dictae sunt curae et cogitationes mundi huius, quod mentem diuidant atque in diuersum scindant et in partes trahant nec sinant eam incorruptam esse et integram. uir ergo pacificae mentis considebat et considerabat quatenus prohibere comminus posset ea mala, quae hominibus inuehuntur; mens enim sapientis ac iusti uiri mederi studet humanis casibus et prohibere ac resecare animarum nostrarum labores. Denique quam hoc Abraham spiritali et prophetico affectu fecerit sequentia docent. nam solis occasu excessuscecidit supra 〈Abraham〉: et ecce timor magnus tenebrosus incubuit super illum. excessus prophetis fieri solet, sicut habes prophetam dixisse: ego dixi in excessu meo: omnis homo mendax. excedit enim mens prophetae uelut fines quosdam humanae prudentiae, quando repletur deo, et ante euacuat se cogitationibus et disceptationibus saeculi huius, ut aduenienti gratiae spiritali puram se et exinanitam praebeat, superueniat in eam spiritus sanctus magna se ui infundens, ita ut mens hominis subito turbetur. denique angelus uenit ad Mariam — et cum sedulitate et gratia uenerat: et tamen Maria mota est in introitu eius. unde ait angelus ad eam: ne timeas, Maria; inuenisti enim gratiam apud deum. et ecce concipies in utero et paries filium. cognoscimus ergo quia quando uenit gratia dei super propheticam mentem, subito inruit et inde incubuisse et decidisse super prophetam spiritum sanctum legimus, quia excessum patitur et turbatur et timet et quibusdam ignorantiae et inprudentiae tenebris offunditur, sicut et in Actibus apostolorum legimus quia circumfulsit super Saulum 〈lux〉 de caelo, et cecidit et horrore animi turbatus est et audiuit uocem de caelo dicentem: Saule, Saule, quid me persequeris? desinit enim uidere saecularia qui incipit audire diuina. unde et timorem Abrahae et tenebras mirari non debes, quasi praeter uirtutem aut meritum eius acciderint, cum prophetarum consuetudini congruere aduertas quando adiuncta, ut cognoscant futura. Continuo autem dictum habes ad eum: sciendo scies quoniam peregrinum erit semen tuum in terra non sua, et seruitio opprimentur et nocebunt eis et humiliabunt eos ecce annos quadringentos. merito tenebrosus horror magnus factus est, quia magna oracula deferebantur, cum de populo saeculorum dabatur praeceptum. quomodo tam facile capere istud mens humana poterat, maxime quae admonebatur, ut in haec peregrinaretur terra? non enim tam quae futura erant declarabantur quam praescribebantur quae facienda nobis forent. nam peregrinum inquit erit semen tuum, siue quia omnes homines peregrini esse debeamus in hac terra — omnium etenim pater est Abraham — siue quia uerum semen Abrahae peregrinetur in hoc mundo; illud enim uerum semen est, de quo dictum est: in Isaac erit semen tuum. denique qui se Abrahae heredem agnosceret ait: aduena ego sum in terra hac et peregrinus sicut omnes patres mei, qui enim peregrinus hic fuerit ciuis in caelo est, qui autem in hac terra omnem animae suae substantiam constituendam putauerit hereditatemque huius terrae adquirendam sibi exultauerit a dei regno excludetur. unde apostolus ad fideles uiros et ciues Hierusalem illius, quae in caelo est, et ecclesiae filios dicit: ergo iamnon estis aduenae atque peregrini, sed estis ciues sanctorum et domestici dei. non ergo haec terra nostra est, de qua potest princeps mundi istius dicere ostendens regna omnia orbis terrae: tibi dabo potestatem hanc, si procidens adoraueris me: erunt tua omnia quae sibi alieni uindicant et seruitio opprimunt populum dei, ut seruis eius nocere et humiliare conentur sanctos dei. denique ipse filius dei nihil sibi ex hoc mundo uindicandum putauit, unde ait: uenit huius mundi princeps et in me inueniet nihil. diuersi ergo domini in seruitute nos uolunt tenere: incessit diabolus, infestant angeli eius, passiones motusque corporis uelut domestici atque intestini hostes inquietant. foris pugnae, intus timores, foris pugnae, intus cupiditates. aliena est enim interni corporis substantia puritati cordis et ideo inpugnat uel certe repugnat. bellum ergo cotidianum est et intra castra eadem graue proelium, donec deus misericors diabolum atque eius ministros iudicet, passiones restinguat ac subiciat menti sedulae, exquirat animas nostras de omnibus offensionis et periculi nostri auctoribus, qui ait: sanguinem animarum uestrarum exquiram de manibus omnium bestiarum. et Iohannes uidit et dixit quia mors et infernus missi sunt in stagnum ignis. Itaque exibunt iusti, ut nihil de suo dimittant in terra hac, ne spolia eorum residant apud incolas et possessores istius terrae. qui etiam sic abibunt de terra Aegypti ista, ut uasa,quae sumpserunt ab Aegyptiis mutua uel aurea, inquit, uel argentea, quibus ad tempus uterentur, secum auferant et depraedentur Aegyptios. haec uasa acceperunt uoluntate domini et secum ea auferent, quia resurrectionis filii sunt, quibus dicitur: non peribit capillus de capite uestro. uasa haec Aegyptii dederunt, quae de terra adflictionis adsumpta sunt, et sunt alia aurea, alia argentea, quia omnis creatura dei bona et maxime hominis in terris praestantissima, quam honorauit deus, ut inspiraret in faciem eius spiritum uitae et omnibus praeficeret animantibus. haec illa sunt uasa, de quibus dicit apostolus: habemus thensaurum in uasis fictilibus. haec est uestis Aegyptiorum, qua uestitur anima nostra, ut locupletior hinc recedat et quo hic uehementer laborabat liberetur. non solum enim omnis creatura ingemescit et parturit, sed etiam nos, donec ueniat redemptio corporis nostri. habet dominus curam operis sui, habet naturae promptae in plerisque ad rationem ac beniuolentiam. neque enim excidi et perire patimur arbores, quarum circa primos fructus nobis fetura prorumpit, si posteriore aetate eas aut uentus decutiat aut sol adurat, ut 〈in〉 sufficienda et subministranda uirtute siccitatibus deficiat ueteris animae [deficiat] substantia, sedmelioribus auris differimus examinandas. et ideo deus noster bonae uoluntatis remunerator etiam primae feturae atque indolis contemplationem habens omne colligi patitur animae nostrae patrimonium ac reseruari futuri aduentus probaturus temperie. Memor itaque sui muneris, quod inmortale esse uoluit aequis, [sed] si culpa non obrepisset et grauis, quae fecit ut non expediret diu uiuere, ait ad Abraham: tu autem ibis ad parentes tuos cum pace, nutritus in senectute bona. patitur nos discedere ex hoc saeculo, ut secessione animae hoc corpus resoluatur in terram suam et fiat finis peccati, deinde per resurrectionem reformetur diuinae liberalitatis gratia. ideoque dicit ad Abraham: tu ibis ad patres tuos. nonnulli putauerunt patres esse elementa, ex quibus constat caro nostra, dum uiuimus, et in quae resoluimur. sed nos qui meminimus matrem nobis esse Hierusalem, quae sursum est, quae est libera, quae est mater omnium nostrorum, sicut apostolus dicit, illos adserimus patres qui uitae et merito et ordine praecesserunt. erat illic Abel pia uictima, erat pius et sanctus Enoch, erat Noe: ad eos promittitur Abrahae transitus. transit enim qui de hac uita recedens ad uitam demigrat alteram, quam uiuit mens sapientis et iusti uiri, qui nutritur in pace; nam insipiens in bellonutritur et in discordiis, iustus in senectute bona uiuit. non dixit 'longa', sed bona, quia iustus bene senescit, iniustorum autem nemo, quamuis ceruis uiuacibus diuturniorem uitam uixerit. nam diu uiuere commune sapientibus atque insipientibus est, bene autem uiuere speciale sapientis est, cuius senectus uenerabilis, et aetas senectutis uita inmaculata, non diuturna inquit neque numero annorum computata nec capillis canis in capite, sed sensibus. ille ergo bene senescit qui bene senserit. Quarta autem generatione reuertentur. historia quidem uidetur de Iudaeis conuenire, qui in Aegyptum transierunt et de Aegypto exierunt. quadringenti enim anni et triginta exacti illic anni eorum sunt, sed non omnes centenos et quot excurrunt annos uixerunt, sicut Moyses aut Iesus Naue, ut quartae generationis tempus conueniat. unde mysticum aliquid magis requiramus, eo quod tetras omnibus numeris apta sit et radix quaedam decimae ac fundamentum, hebdomadis quoque media. denique nonagesimus tertius psalmus scribitur quarta sabbati, eo quod hic numerus medius sit priorum sequentiumque: tres enim praecedunt eum: primus secundus tertius et tres sequuntur: quintus sextus septimus. qui hunc psalmum canit uelut aptis numeris uitam istius mundi transigit quasi tetragonus et stabilis atque perfectus. in quattuor libris plenum euangelium atque perfectum est. quattuor animalia mystica sunt, mundi quoque istius quattuor parles, exquibus congregati filii ecclesiae regnum Christi sacratissimum propagarunt uenientes ab oriente atque occidente, septentrione ac meridie. quadrupertito igitur latere sancta surrexit ecclesia. decas quoque ex isto numero adsurgit. si enim conectas ab uno usque quattuor, hoc modo decimam facies. conputa unum. adde illi duo: fiunt tres. adde tribus tres: fiunt sex. et ad sex adde quattuor: fiunt decem. tetras igitur decimam inplet, decas numerum omnem conplectitur. quattuor quoque aetates sunt hominis: pueritia adulescentia iuuentus maturitas. paulatim adsurgit et fundatur sapientia. itaque summa prudentiae quarto aetatum ordine uenit. meritoque etsi quis ante sub rege Aegypti fuit, maturioris tamen aetate consilii exit de potestate eius et legem sibi agnoscit sequendam. tunc fit ei uitae istius mare peruium. similis ratio est his quae gignuntur solo. ubi semen sparsum fuerit, humo soluitur et primo prorumpit in radicem, deinde germinat, formatur fructus et postea maturescit. arbores quoque ipsae primum fructum ferunt, deinde ipse adolescit fructus, accessu temporis mutat colorem, quarto ordine consummatur, hoc est nouissimo. ita ergo et nos in hac terra adflictionis fugiamus lateres formare, sed gemitu et lacrimis prouocemus domini misericordiam, ut mittat nobis Moysen et Aaron, hoc est legem et sacerdotem, sed illum uerum sacerdotem et sacerdotum principem, qui licet inter homines uersaretur, dicebatur ecce spiritusante faciem nostram Christus dominus, et liberet nos de terra Aegypti, ut domini pascha celebremus. feramus etiam fructum fidei ab ipsa pueritia, augeamus in adulescentia, coloremus in iuuentute, conpleamus in senectute. iam enim securis ad radices arborum posita est, ut qui facit fructum ferat. adultam etiam maturamque segetem nostram messor inueniat, ut maturos fructus in apothecis recondat, ne inmaturos hiemps deprehendat, uentus decutiat, pluuia corrumpat. Ego tamen arbitror significari magis inter aduentum domini priorem et secundum, qui futurus est iudicii dies, tempus medium. ideo enim et ad solis occasum uiro huiusmodi factus est pauor magnus, quia occidente iam mundo futurum sacrificium declarabatur, quo mundus redimeretur, fides esset hostia, quae non diuideretur a filiis Abrahae — nam qui eam diuidunt non sunt Abrahae filii. fides conparatur regno caelorum; simile est enim regnum caelorum grano sinapis et simile regnum caelorum negotianti, qui emit agrum et inuenit in eo margaritam pretiosam. regnum caelorum indiuisum est, quia regnum trinitatis unum est. ideo perpetuum atque aeternum, quia indiuisum; omne enim regnum diuisum facile destruetur — hostia foret etiam pudicitia trinitati dicata post illud sacrificium uitulae [quia] laboribus, quia sacerdotalis uictima, caprae autem, quia pro peccatis hostia, arietis, quia pro omni mundo et pro ipsis aeriis uel caelestibus,non solum pro hominibus nec solum pro agnis, sed etiam pro haedis, quos peccatricis generationis faetore exuit, testificatur oraculum futuros adhuc in terra adflictionis Abrahae filios, ut in hoc agone multorum et grauium certaminum se probent et ita cum multa superlectili aureorum et argenteorum uasorum spoliis opimis exeant et reuertantur animae atque exeant pretiosa possidentes corpora uirtutum diuersarum et praecipue castimoniae passionum thensauro repleta, sumpturae etiam Christi iudicio de diabolo et eius ministris ceterisque qui sibi uoluerunt nocere uindictam. tunc erit pauor magnus etiam iustorum; nemo enim sine peccato. omnes habebunt quod timeant, quia inpleta peccata erunt, ut cum superabundauerit peccatum, superabundet gratia. Iterum cum iam sol esset ad occasum, flamma facta est. et ecce fornax fumigabunda et lampades ignis, quae pertransierunt per media diuisa illa. etiamsi qui dubitaret de superioribus, confirmarent sequentia, quando flammam factam ad occasum legimus, quae inluminaret uespertina mundi tempora et fulgeret in tenebris, reuelaret latentia. denique continuo uisa est fornax fumigabunda, cuius similitudine uidetur exprimi uita humana inplicata iniquitatibus saeculi istius atque inuoluta, non habens ueri fulgoris claritudinem et splendorem sinceri ignis. intus quasi fornax aestuat diuersis cupiditatibus et quibusdam desideriorum anhelat ignibus, foris uelut quodam fumo adtexitur, ne uideat ueritatisfaciem. obumbrantur itaque et obducuntur quadam caligine oculi animae, ut confundatur globo quodam fumigantis nubiculae mentis aspectus, ne pura possit spectare negotia, donec caelestes lampadas dirigat Iesus dominus, hoc est fulgorem suae gloriae, quando non indigebunt inquit luce lucernae et lumine solis, quoniam ipse dominus erit lux omnibus et ipse inluminabit omnia mundi istius, quorum supra cognita est diuisio, nunc manifestata in lumine, 〈ut〉 non per speculum in aenigmate nec in parte, sed faciem ad faciem ueritatis soliditas atque illud quod perfectum est possit uideri. Post haec secutum est oraculum dei dicentis: semini tuo dabo terram hanc a flumine Aegypti usque ad flumen magnum Euphraten. qui futuram gloriam demonstrauerat debuit etiam conferenda uirtutum merita polliceri; ipse enim et adiutor laborantum et remunerator est innocentium. Aegyptus hic non regionis nomen, sed fluminis est. sic enim ueteres Nilum uocabant, siue quod ipse regioni nomen dedisset siue de regionis accepisset uocabulo. denique et poeta Graecus testificatur ita esse dicens: στῆσα δ' ἐν Αἰγύπτῳ ποταμῷ νέας ἀμφιελίσσας. angustum autem et uile est ut putemus quod caelestibussignis terrena spoponderit. itaque consideremus ne forte perfectam beatitudinem et consummationem bonorum meritorum promiserit. perfecta enim beatitudo ex tribus istis uidetur subsistere, corporis atque animae et accidentibus bonis, quae Graeci ἐκτός dixerunt, ut sit corporis castimonia patientia uel temperantia, sit animae prudentia atque iustitia. Aegyptus igitur flumen corporalia uidetur significare, unde et Geon dictus est ipse fluuius, quia de terra figuratus est homo, Euphrates autem quae sunt animae, eo quod fons sit iustitia ceterarum uirtutum, quae uirtutes alias inluminet, prudentia enim sine iustitia nocet, fortitudo quoque, nisi eam iustitia temperet, intolerabilis insolentia est furori quam rationi propior, dominationi quam libertati, sobrietas et temperantia priuata bona sunt nec ulli usui, nisi iusta erga deum reuerentia et fideli mente pietatem colas: iustitia sola est, quae uirtutes omnes conplectitur et conmendat omnes. accidentia quoque sunt negotiationes et mercaturae uel agriculturae, conpetentia quaestus laborum operumque ruralium. sunt etiam corporis accidentia salubritas et conmoditas ualitudinis, decus, fortitudo, quae ex tempore accidunt et cum aetate mutantur. non mediocrem hanc triplicem gratiam putes. habes enim perfectionem perfectam in euangelio. nam cum dicit dominus Iesus legis perito ill: diliges dominum tuum, animae iustitiam mandat tenendam. etenim si honorari parentes iustumest, quanto magis parenti omnium deferri debet honorificentia? rursus cum dicit: non occides, non adulterium, non furtum facies, non falsum testimonium dices. uirtutes corporis seruandas admonet. in posterioribus uero dicens: nemo est qui relinquat domum aut parentes aut uxorem aut filios propter regnum dei et non recipiat septies tantum in hoc tempore, in saeculo uenturo uitam aeternam possidebit nonne incrementum bonorum accidentium cum animae corporisque remuneratione promittit? haec quae simplicibus uerbis scriptura sacra exprimit magno quodam coturno Aristoteles et Peripatetici personant atque extollunt, Pythagoricum quoque dogma esse testificantur sui. sed quis illorum aequauit Abraham tempore, quis auctoritate et sapientia deum, cuius oraculo Abraham triplicis huius gratiae munus agnoscit? dantur autem ei tamquam in disciplinam alienigenae nationes. ut mens aequi obseruantissima recidat uitia, emendet errata. magis tamen euidens ecclesiae declaratur mysterium, quia per apostolos eius, qui sunt Istrahelitae, quorum patres .... et ex quibus patribus Christus secundum carnem sub lege factus est, congreganda ecclesia foret credituris populis nationum. quos non otiose decem numero significauit, sed ut ostenderet quia illi ante perfidi, ubi mensuram impietatis inplessent, profecto essent fidei adepturi coronam. Denique sequitur quia Sara uxor Abrahae sterilis fuerat. erat autem ei ancilla Aegyptia, cui nomen Agar, quod ad ecclesiam pertinere in ea expositione, quam de moralibus scripsimus, apostolicis docuimus exemplis. ecclesia enim sterilis uidetur in hoc saeculo, quia non saecularia parturit nec praesentia, sed futura, hoc est non ea quae uidentur, sed quae non uidentur. huius ancilla est synagoga uel omnis haeresis, quae seruos, non liberos creat. ideoque Agar dicitur, habitatio. etenim temporalis spem fouet, non perpetuae possessionis gratiam tenet. itaque ne insolens partu corporeo fiat ancilla eius et ius sibi ecclesiae uindicet, dicitur ibi: eice ancillam et filium eius; non enim heres erit filius ancillae cum filio meo Isaac. sed etiam in singulis Sarra est et in singulis Agar. Sarra uirtus uera est, uera sapientia, Agar autem est uersutia tamquam ancilla perfectioris uirtutis; alia enim sapientia spiritalis, alia sapientia huius mundi. ideo etiam Aegyptia scribitur, quia philosophica eruditio abundauit in Aegypto. denique et Moyses eruditus erat in omni sapientia Aegyptiorum, sed abiecit eam praeferens Aegypti thensauris obprobrium pro Christi nomine. nam si illam iudicasset alicuius momenti esse sapientiam, non utique dixisset: precor, domine, non sum dignusante hesternam et nudiustertianam diem neque ex quo coepisti loqui seruo tuo; gracili enim collo et tardiori lingua ego sum. denique quasi inerudito respondetur ei quod erudiretur a domino: ego aperiam os tuum et instruam te quod debeas loqui. Mysterium autem praeclarum quod lex non satis plena, ut persuaderet populis et gentes uocaret, uel quia clausa foret usque ad Christi aduentum, qui exponens nobis prophetica oracula et proferens lectionis ueteris testimonia ueluti quoddam os legis aperuit, ut fidei clamor in totum perueniret orbem. unde et mystice ait Sara: conclusit me dominus ut non pariam. intra ergo ad ancillam meam et filium facies ex illa, ut agnoscas in praedestinatione fuisse semper ecclesiam dei et paratam fidei fecunditatem, quando iuberet dominus, prorumpere, sed uoluntate domini certo reseruatam tempori. denique scriptum est: tempore accepto exaudiui te et in die salutis adiuui te. aduertimus itaque quod festinabat ecclesiae fides, sed conclusa erat eius fecunditas. quo uerbo demonstratur quoniam expectabat partus sui tempora, quia quod conclusum est aperiri solet. qua ratione conclusa fuerit docet te apostolus dicens: conclusit enim deus omnia in incredulitate, ut omnibus misereatur, ut non uolentisneque currentis, sed miserantis dei esset gratia, ne te ipsum iustificares, sed omnia tribueres deo, qui te uocauit. nemo ergo pigrescat et excusationem praetendat desidiae suae, quo serius credat quia scriptum est non uolentis esse neque currentis; consideret enim quid additum sit: sed miserantis inquit dei. talem te ergo praebe bonis studiis et prompta fide, ut deus tui misereatur et uocet te, sicut uocauit ecclesiam dicens: palam factus sum non quaerentibus me, apparui iis qui de me non interrogabant. et recte praemissa sunt inferiora, ut meliora sequerentur. peperit ancilla seruos, ut eos ecclesia liberos faceret et de seruitute populos ad libertatem uocaret, de culpa ad innocentiam, de offensa ad gratiam. singulorum quoque hominum si spectes ordinem, non omnes a perfectis inchoauerunt, nec apud omnes tempore prima est, sed merito antiquior perfecta uirtus. prudentis igitur mentis est considerare, quamdiu imperfecta est anima, quae sunt secum deliberet, ut uel in posterioribus se exerceat uirtutum disciplinis, donec exercitii usu ualescat; dum uero se erroris inuolucris exuerit et ab omni enodauerit offensione consummatam sui purgationem exhibens, tunc suo nitatur ordine magnos partus edere. Praeterea dicitur Abrahae: esto sine reprehensione, cui dabatur spiritus sapientiae sanctus, bene mobilis, inmaculatus. oportet igitur uiri sapientis animam die noctuque in exercitio iugi specula praetendere, numquam somno indulgentem, perpetuis uigiliis intentam deo ad conprehensionem rerum earum quae sunt et singularum causarum cognitionem. sed etiam futurorum interpres sapientia est; scit praeterita et defuturis aestimat, scit uersutias sermonum et solutiones argumentorum, signa et monstra scit antequam fiant et euentus temporum et saeculorum. non potest igitur bonus atque perfectus non esse qui hanc adquisierit, quia et omnem habet uirtutem et imago bonitatis est. unde et saeculi istius sophistae traxerunt definitionem sapientis huiusmodi, quod sapiens uir bonus, dicendi peritus sit. redeamus nunc ad donum dei, quo nihil plenius. quid enim melius sapientia, quid peius uanitate, quid deterius superstitione? ideo tamquam ei cui promiserat plenitudinem perfectionis ait: augebo te ualde et ponam te in gentes, et reges de te erunt, quia eius qui fidelis est totus mundus diuitiarum est, et augetur, non minuitur ut stultus. ponitur in gentes Abraham, hoc est fides eius ad gentes transfertur et reges saeculi, qui crediderunt et se subiciunt domino Iesu, cui dicitur: tibi offerent reges munera. nec illud absurdum, quia ex genere Abrahae non solum reges erunt dignitate, uerum etiam illi reges, qui peccato non seruiant, nec uincat eos malitia supra quos regnum mors non habeat. mentis quoque bonae cognouimus regias esse et principes inuentiones, quae sicut Abraham mediocris quidem generationis prouentus non habet, sed abundat regalibus. cui data est terra in possessionem omnem, ut dominetur corpori nec sit captiua uoluptatum carnalium, sed quasi famulatu debito obnoxia caro menti seruiat. secundum personam autem Abrahae euidens mysterium ecclesiae, quae totum orbem fideihereditate possedit, bene pater electus soni dicitur, pater fidei, pater piae confessionis. Et quia ad perfectum uocatur. oraculum perfectionis accipit. circumcidatis inquit omne masculinum uestrum et circumcidatis carnem uestram; perfecta autem circumcisio spiritalis est. denique et lectio hoc docet, cum dicit: circumcidite duritiam cordis uestri. et hic plerique sic accipiunt, ut sit: circumcidite omne masculinum uestrum, hoc est mentem uestram; nihil est enim mente ualidius. deinde quia masculinum etiam sanctum dicitur: omnis masculus adaperiens uuluam sanctus domino uocabitur. quid autem mente sanctius, quae dat bonarum semina cogitationum, quibus aperit uuluam animae conclusam pariendi sterilitate. ut possit illas inuisibiles generationes edere, utero illo uidelicet spiritali, de quo dicit Esaias: in utero accepimus et parturiuimus spiritum salutis? circumcisio ergo cordis intellegibilis, circumcisio etiam carnis mandatur sensibilis: illa in ueritate, ista in signaculo. gemina itaque circumcisio, quia et animi et corporis quaeritur abstinentia. denique Aegyptii quarto decimo anno circumcidunt mares et feminae apud eos eodem anno circumcidi feruntur, quod ab eo uidelicet anno incipiat flagrare passio motus uirilis et feminarum menstrua sumant exordia. legis autem lator aeternae signaculum circumcisionis carnalis insolis maribus exigit, eo quod ad admixtionis usum uir muliere uehementior sit, et ideo ipsius impetum infringere uoluit circumcisionis signaculo, uel quia uiri licito se errare credunt, si solo se abstineant adulterio, meretricios autem usus tamquam naturae legi suppetere putant, cum praeter coniugium nec uiro liceat nec feminae misceri alteri. altiore autem interpretatione illud panditur, quod si mens purgata et circumcisa sit, exsuta superfluis uoluptatibus et cogitationibus restringit animam ad sui castimoniam purisque sensibus infusam bonorum facit partuum generatricem. Octauo autem die circumcidi puerum lex iubet, mystico utique praecepto, quia ipse est resurrectionis dies; dominica enim die resurrexit dominus Iesus. ergo si dies resurrectionis circumcisos nos et exutos inueniat delictorum superfluis, ab omni ablutos sorde, mundos a uitiis corporalibus, si hinc mundus exieris, mundus resurges. circumcide igitur te non carne, sed uitio carnali et circumcide tuum non solum uernaculum, sed etiam pretio emptum. si ad singula referas, uernaculi sunt naturales motus, pretio empti, ratione et doctrina adquisiti. egent autem illi et hi tamquam uirgulta purgatione et incisione luxuriae, ne euagentur ut sterilia sarmenta et obumbrent inutilia fructuosis, uel ut quaedam omni uitio distenta uitis incassum laborat, ita cauendum ne etiam nostra mens pluribus occupata non solum bonos non generet partus, sed etiam inutilibus plerisque degeneret, simul ut 〈uelut〉 uitis putata non facile siluescat, dissoluaturcito, sed posteritati reseruetur. nam et ingeniosi multa pariunt quae utile est circumcidere et qui doctrinam diligentia adsecuti sunt uidere in se debent inscientiam. mysteri autem ratio dilucida, uernaculi enim Iudaei, pretio empti gentes sunt, qui crediderunt, quia pretio sanguinis Christi redempta ecclesia. ergo et Iudaeus et Graecus quicumque crediderit debet, scire se circumcidere a peccatis, ut possit saluus fieri. et domesticus et alienigena et iustus et peccator circumcidatur remissione peccatorum, ut peccatum non operetur amplius, quia nemo ascendit in regnum caelorum nisi per sacramentum baptismatis. nec proderit superioris iustitia temporis, si in fine uitae iustitiam dereliquerit. ideo Paulus ait: pretio empti estis; nolite fieri serui hominum. sunt enim contraria, quia seruitus peccato contrahitur et pretio peccatum remittitur. Haec igitur simplici expositione abundare ad intellectum opinamur. ideoque non cybos geometricae nec tetragonum numerum philosophiae nec confessionem ut aiunt Pythagoricam nec semper uirgines ut appellant ebdomadis numeros cura discutimus inani nec mundum radio formamus nec caelum in puluere quaerimus nec intra angustos abacos orbem concludimus, sed uera aperimus mysteria, unam salutem esse Christi resurrectionem. conplantemur ergo similitudini mortis eius, ut mereamur resurrectionis consortium. et uetus homo noster simul sit confixus cruci, ut corpus peccati destruatur. egregieautem infantiae in primis uagitibus circumcidi mares lex iubet, etiam uernaculos, quia sicut ab infantia peccatum ita ab infantia circumcisio. nullum tempus uacuum debet esse tutelae, quia nullum est culpae uacuum. et infans reuocandus a peccato est, ne idolatriae polluatur contagio et ne adorare adsuescat idolum et exosculari simulacrum, parentis uiolare nidum, pietatem laedere. simul ne quisquam infletur, quod sibi iustus uideatur, aetatis maturioris processu Abraham circumcidi iubetur. nec senex ergo proselytus nec infans uernaculus excipitur, quia omnis aetas peccato obnoxia et ideo omnis aetas sacramento idonea. Et erit inquit testamentum meum in carne uestra. forsitan referatur hoc loco: 'quomodo spiritalem dicis circumcisionem, cum oraculum dicat: erit testamentum circumcisionis in carne uestra?' quasi uero animae solius et non passionum corporis exigatur temperantia. nam et uisus et auditus et odoris et gustus et tactus et uocis ipsius quaeritur quaedam castimonia, quia et uisus procacior habet crimen, et ideo scriptum est: noli intendere fallaci mulieri neque capiaris oculis neque abripiaris palpebris, et in ipso auditu crimen est, si seducat te meretrix et multo blandimento sermonis et laqueis labiorum suorum te alliget, et in ipso tactu crimen est, ideoque tibi dicitur: ne multus fueris ad alienam neque continueris amplexibus non tuam, et in uoce culpa est; laqueus enim fortissimus est homini sua labia et abducitur a labiis sui oris. et mel ipsum noli multum edere, ne uomas. oportet ergo ut omnium sensuum acuta sit moderatio, ne aut impetus in uitium trahataut nimietas laedat aut mora offensioni sit. non otiose autem nec superflue plerique hoc qui sequitur loco moueri uidentur, eo quod ita dixerit dominus: quoniam qui non fuerit circumcisus masculus et non circumciderit carnem praeputii sui octauo die, interibit anima illa de genere suo, quia testamentum meum interrupit. graue enim putatur quod infanti octo dierum neglegentia parentum fraudi esset futura, ita ut interiret anima eius, cum ipsa lex etiam homicidae, qui tamen non uoluntarium facinus necandi hominis inpleuerit, ciuitates praescripserit, ad quas confugiendo mereatur sanguinis inpunitatem. quomodo ergo aut illic ratio habetur fortuitae necis aut hic ratio infantiae non habetur, in qua crimen non potuit esse aut dissimulationis aut uoluntatis, nisi forte putent aliqui quia in morte fili grauius puniuntur parentes? sed iniustum putatur ut culpa nocentum inferatur poena innocenti uel propter poenam nocentis innocens puniatur aut fiat consors supplicii qui dispar est merito. unde aliqui putant quod de parente dicat exterminando, quod eius intereat anima, non paruuli sed ualde ambiguum est, licet suffragetur huic adsertioni quod ait: quia testamentum meum interrupit. itaque hoc ad intellegentem magis quam ad infantem referendum uidetur. alii grauiora parentibus uel silentio minitantem putant dominum deum, quo plus timeant maiores, quando nec infanti parcitur. mihi autem satis liquido patet dictum de uniuscuiusque mente. diximus enim masculi nomine mentem significari, quod sit ualidus mentis uigor et animam in sui copulam trahat sitque uehementior tamquam sexu potior et uirili ualiditate. ergo haec ratio est, quod omnis mens, quae non fuerit circumcisa a superfluis corporalibus et purgata sollemni munere, ut exsuat se passionum uitiis,interibit. non caro, inquit, interibit, non homo, sed anima illa interibit, quia potuit salua fieri, si habuisset purgationem, nuda autem praesidii et incircumcisi cordis conluuione infirmior salutem generis sui seruare non potuit. omne autem genus uidetur inmortale. ut homo genus est, ut ullus species est, homo semper dicitur, ullus non semper, immo non deficit ullus. deficit qui fidem non habet. persona deficit unius, condicio uel nomen hominum non deficit. ex diuturno igitur et innoxio in id quod temporale est et noxium peccator deducitur, qui mentis suae adscribere debet infantiae quod incautus fuit et intemperans uel remissionem peccatorum non adquisiuit. nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu sancto, non potest introire in regnum dei. utique nullum excepit, non infantem, non aliqua praeuentum necessitate: habeant tamen illam opertam poenarum inmunitatem, nescio an habeant regni honorem. Sarae quoque una additur littera, hoc est R, ut uocaretur Sarra. quod utique par est ut in superioribus non unius adiectione pensari litterae. non enim munus deo est una littera, sed uirtus litterae, quae exprimit muneris diuini gratiam. Sara enim dicitur ἀρχὴ ἐμή, hoc est potestus mea uel principatus meus .... initium uel regis ...., Sarra autem dicitur graece ἄρχουσα, latine 'quae regat.' illa mortalis, ista inmortalis: illa specialis, ista generalis. est namque in me prudentia,in me castimonia, in me uirtus, in me iustitia, me solum regunt et mihi dominantur et sunt mortales; moriente enim me soluuntur et moriuntur etiam illa. quae autem prudentia generaliter dicitur, quae castimonia, quae fortitudo ceteraeque uirtutes principales, sed generaliter principales et reginae quaedam inmortales, in his potestas est, inmortale illud principale, sicut est regina ecclesia, quae non me unum, sed uniuersos regit. ergo speciem in genus, partem in uniuersitatem, corruptibilitatem in incorruptibilitatem conuersam uidemus, quae omnia ecclesiae conuenire certum est; non enim specialis haec, sed generalis ratio est nec partis, sed uniuersitatis salus. ideoque his praecedentibus cum unumquemque prudentia sua ad hanc principalem et diffusam per omnes salutem deduxerit, in qua fons sapientiae iustitiaeque est, requiritur generatio et ille perfectae partus iucunditatis, cuius nomen Isaac; nulla enim melior uoluptas quam emendatae gratia conscientiae. hinc Epicurei traxerunt summum bonum uoluptatem esse, sed eam corporis magis inquinamento quam sobrietate mentis aestimauerunt. Quid est autem quod ait: cecidit in faciem Abraham et risit? et hic reuerentia significatur, quod timuit deum uelut libero risu laedere, quamuis risus laetitiam declararet uiri iusti, qui tantis gratulabatur promissis. non enim dubitantis hic risus, sed credentis fuit. simul quia cadunt ante deum omnia et mutantur et transeunt, sola illa inmutabilis stat semper substantia. aut fortasse et in hoc mysterio prophetauit Abraham dominum Iesum, quod per susceptionem dominici corporis et resurrectionem tanti conplenda oraculi gratia foret. adorat igitur non elementum terrae, de quo dictum est: et adorate scabellum eius, quoniam sanctum.ubi enim corpus, ibi et aquilae, quae adorauerunt uersantem in corpore. et dixit inquit in corde suo: si centum annorum nascetur et si Sarra nonaginta annorum pariet. Graecus medie posuit τῇ διανοίᾳ, ut possimus aestimare quia cordi suo dixerit quasi alternanti secum: 'si centenario nascetur et nonagenaria pariet, hoc est: aetas generandi praeteriit; 〈at〉 deo omnia possibilia et ideo facile etiam istud, ut senibus reuocet iuuentutis annos, uires refundat, sterilibus det fecunditatem. nec illud praetereundum, quod promissa sibi generatione legitima respondit Abraham deo: Ismahel uiuat hic in conspectu tuo. iusti est etiam pro peccatoribus interuenire, et ideo uel hoc credant Iudaei, quia et pro ipsis interuenit, si tamen credant. hoc est enim uiuere in conspectu dei, digna dei uerbo negotia gerere; oculi enim domini super iustos. unde et dominus ait: etiam. ecce Sarra uxor tua pariet tibi filium. de Ismahel autem exaudiui te. etiam cum dicit, confirmat promissa; confirmatiuum etenim uerbum est. et ideo prius generationem ecclesiae confirmat futuram, ut uerum cognosceret propheta quod de Ismahel audisse se dixit deus, prouidens quia caecitas Istrahel ex parte haberet contingere, donec plenitudo gentium intraret et sic omnis Istrahel saluus fieret. itaque sicut testamenta hominum prius heredem ferunt, postea legatum exprimunt, melioribus hereditatem, inferioribus legata, ita in domini testamento, unde et nos hunc morem accepimus, heres scribitur naturabonus, nobilis, legitimo creatus coniugio, legato donatur inferior. promittitur autem generatio sequenti anno, ut aduertas quam generationem polliceatur dominus, hoc est non illam uteri corporalis Sarrae, sed istum partum ecclesiae, qui esset futurus. denique et infra ait: reuertar ad te in futurum et erit Sarrae filius. in quo utrumque possumus accipere, et hunc conuentum ecclesiae et fidelium resurrectionem. tertio decimo quoque anno quod circumciditur Ismahel, ratio euidens, quia is qui incipere habet uti cognitione feminae, ante debet recidere in se ardorem libidinis, ut a superfluis abstineat commixtionibus, coniunctioni tantum se legitimae reseruet. mentem quoque sapientis hospitalem esse decet, ut etiam aliis inpertiat sui gratiam et prudentiae suae fructum aliis quoque diuidat atque ita bonis epuletur doctrinae cibis epulumque eius exhibeat desiderantibus, tum praeterea nesciat nisi secundum naturam uiuere, in cuius instituto et ordine dei lex est, nulli se transuersariae cupiditati miscere nouerit, solius sapientiae praeoptet copulam, mandatis dei saeculi istius gloriam et quandam praesentis laudis hereditatem praeferre nesciat atque ut altaribus domini suas immolet utilitates, ita iudicii ignem non excipiat neque reformidet, sed magis etiam ut alios eripiat elaboret.