De Bono Mortis Ambrosius Mediolanensis Karl Schenkl University of Notre Dame Kaitlin Stephan University of Notre Dame Post-corrected OCR and sectioned text. Stephen Bothwell University of Notre Dame OCR-ed and preprocessed text for Lace post-correction; checked text post-XML conversion. Hildegund Müller University of Notre Dame Provided supervision and initial financial support for digital edition creation initiative. University of Notre Dame stoa0022.stoa020.nd-dlc-lat1.xml Available under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 (CC-BY-NC-SA 4.0) International License. 2025 University of Notre Dame Notre Dame, Indiana, United States of America Ambrosius Mediolanensis Sancti Ambrosii opera, pars prima qua continentur libri Exameron, De Paradiso, De Cain et Abel, De Noe, De Abraham, De Isaac, De bono mortis Schenkl, Karl New York and London Johnson Reprint Corporation 1962 Austrian Academy of Sciences Press Lace v. 0.6.22 copyright 2013-2021, Bruce Robertson, Dept. of Classics, Mount Allison University. The following text is encoded in accordance with EpiDoc standards and with the CTS/CITE Architecture This pointer pattern extracts subsections. This pointer pattern extracts sections. This pointer pattern extracts books. Latin Initial markup of new file with various textual fixes (e.g., removed section and marginal numbers). Performed additional spellchecking and textual corrections throughout. Changes text identifier from temporary stoa0X7 to stoa020. Added or changed attributes and XML structure to be more CTS- and Epidoc-compliant, according to Hook tests. Removed full URN on textparts to comply with Hook; retained section numeration. Added publication information and removed invalid paragraph element. Filled in publicationStmt element. Finished adding licensing information. Altered project identifier in textparts to be ND-DLC. Fixes publisher element mislabeled as date element. Tentatively revises textual divisions. Amends descriptions for attributions and adds attribution for Hildegund Müller. Tweaks filename and URN to fit Perseus standards. Swaps ordering of CTS references to be from most to least granular. Automatically adds page numbers corresponding to text in attribute `n`. Includes minor XML formatting adjustments due to rewrite of XML file. Quoniam de anima superiore libro sermonem aliquem contexuimus, faciliorem uiam putamus de bono mortis conficere aliquid. quae si animae noceat, malum uideri potest, si autem nihil officiat animae, ne malum quidem. quod autem malum non est id etiam bonum, quoniam quod uitiosum id malum, quod autem uitio caret id bonum, ideoque bona malis contraria sunt et mala bonis. denique innocentia est, ubi non est nocendi uoluntas, et noxius dicitur qui non sit innoxius, misericors qui remittat, inmisericors qui ignoscere atque inflecti nesciat. sed forte aliqui adserat: 'quid tam contrarium quam uita morti? si ergo uita bonum putatur, quomodo mors non est mala?' et ideo quid sit uita, quid etiam mors consideremus. uita est frui spirandi munere, mors priuari. hoc autem spirandi munus apud plerosque in bonis ducitur. hoc est ergo uita, frui bonis, mors contra bonis exui. et scriptura dicit:ecce dedi ante faciem tuam uitam et mortem, bonum et malum, uitam bonum appellans, mortem malum uel illa sibi propria et haec sibi 〈contraria〉 conferens. denique ut lectionis diuinae exemplo utamur, in paradiso est positus homo, ut ederet de ligno uitae et ceteris paradisi lignis, de ligno autem in quo esset cognitio boni et mali non ederet, quo die autem ederet, morte moreretur. non seruauit praeceptum et caruit fructu atque eiectus de paradiso mortem gustauit. malum igitur mors, quae pretio damnationis infertur. Sed mortis tria sunt genera. una mors peccati est, de qua scriptum: anima quae peccat ipsa morietur. alia mors mystica, quando quis peccato moritur et deo uiuit, de qua ait item apostolus: consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem. tertia mors, qua cursum uitae huius et munus explemus, id est animae corporisque secessio. aduertimus igitur quod una mors sit mala, si propter peccata moriamur, alia mors bona sit, qua is qui fuerit mortuus iustificatus est a peccato, tertia mors media sit; nam et bona iustis uidetur et plerisque metuenda, quae cum absoluat omnes, paucos delectat. sed non hoc mortis est uitium, sed nostrae infirmitatis, qui uoluptate corporis et delectatione uitae istius capimur et cursum hunc consummare trepidamus, in quo plus amaritudinis quam uoluptatis est. at non sanctiet sapientes uiri, qui longaeuitatem peregrinationis huius ingemescebant, dissolui et cum Christo esse pulchrius aestimantes, denique diem generationis suae exsecrabantur, sicut quis ait: pereat dies illa, in qua natus sum. quid enim est quod haec uita delectet plena aerumnarum et sollicitudinum, in qua innumerae calumniae et multae molestiae et multae lacrimae eorum qui adflictantur molestiis, et non est inquit qui eos consoletur? et ideo laudat Ecclesiastes defunctos magis quam uiuentes et optimus inquit supra hos duos qui nondum natus est, qui non uidit hoc malum. et alibi idem Ecclesiastes meliorem longaeuo uiro eum adseruit quem abortu eiecit mater sua, quia non uidit haec mala, quae fiunt in hoc mundo, nec in has uenit tenebras nec in uanitate ambulauit saeculari, et ideo requiem hic magis habebit qui in hanc uitam non uenit quam ille qui uenit. quid enim boni est homini in hac uita, qui in umbra uiuit nec expleri postest cupiditatibus suis? et si expleatur diuitiis, fructum quietis amittit, quia cogitur custodire quod misera auiditate quaesierit, ut miserius eas possideat cui prodesse non poterunt. quid enim miserius quam ut custodia torqueat quarum abundantia nihil prosit? Itaque si plena oneris uita, utique finis eius adleuamentoest. adleuamentum autem bonum, mors autem finis: mors igitur est bonum. neque enim aliter gauisus est et Symeon, qui responsum acceperat non uisurum se mortem, nisi prius uideret Christum domini. et cum parentes in templum inducerent, suscepit manibus suis et dixit: nunc dimittis seruum tuum in pace, quasi necessitate quadam in hac uita teneretur, non uoluntate, ita dimitti petit quasi a uinculis quibusdam ad libertatem festinaret. sunt enim uelut uincula quaedam corporis huius et quod est grauius uincula temptationum, quae nos alligant et ad iniuriam captiuitatis adstringunt quadam lege peccati. denique in exitu ipso uidemus quemadmodum anima decedentis paulatim soluat se uinculis carnis et ore emissa euolet tamquam carcereo corporis huius exuta gurgustio. denique festinabat etiam sanctus Dauid de loco hoc peregrinationis exire dicens: aduena ego sum apud te in terra et peregrinus sicut omnes patres mei. et ideo tamquam peregrinus ad illam sanctorum communem omnium festinabat patriam petens pro huius commorationis inquinamento remitti sibi peccata, priusquam discederet e uita. qui enim hic non acceperit remissionem peccatorum illic non erit; non erit enim, qui ad uitam aeternam non potuerit peruenire, quia uita aeterna remissio peccatorum est. ideoquedicit: remitte mihi ut refrigerer prius quam eam, et amplius non ero. Quid igitur tantopere uitam istam desideramus, in qua quanto diutius quis fuerit tanto maiore oneratur sarcina? ipse dominus ait: sufficit diei malitia sua et Iacob dixit: dies annorum uitae meae quos habeo centum triginta minimi et mali, non quia dies mali, sed quia nobis accessu dierum malitiae incrementa cumulantur; nullus enim dies sine nostro peccato praeterit. unde egregie apostolus ait: mihi enim uiuere Christus et mori lucrum. aliud ad necessitatem uitae referens, aliud ad mortis utilitatem; Christus enim nobis uiuere, cui seruimus, cui oportet sanctis suis in euangelii praedicatione deferatur obsequium. denique et Symeon, qui ait: nunc dimittis seruum tuum, propter Christum expectabat. Christus enim rex noster est: ideo quod rex iubet deserere non possumus et contemnere. quantos imperator terrae huius in peregrinis locis aut honoris specie aut muneris alicuius causa iubet degere! numquid hi inconsulto imperatore discedunt? et quanto amplius est diuinis placere quam humanis! uiuere ergo sancto Christusest et mori lucrum. quasi seruus enim non refugit uitae obsequium et quasi sapiens lucrum mortis amplectitur; lucrum est enim euasisse incrementa peccati, lucrum fugisse deteriora, ad meliora transisse. et addidit: dissolui et cum Christo esse; multo enim melius; permanere autem in carne magis necessarium propter uos. aliud melius, aliud necessarium, necessarium propter fructus operis, melius propter gratiam et copulam Christi. Ergo quoniam docuit apostolus eum qui euaserit ex hoc corpore, si meruerit tamen, cum Christo futurum, quid sit mors, quid etiam uita consideremus. itaque scriptura docente cognouimus quia mors absolutio est animae et corporis et quaedam hominis separatio. soluimur enim hoc nexu animae et corporis, cum recedimus. unde et Dauid ait: disrupisti uincula mea; tibi sacrificabo hostiam laudis. uincula autem uitae huius, id est coniunctionis nostrae, quae ex anima constat et corpore, significari docet superior uersiculus psalmi eius: pretiosa in conspectu domini mors sanctorum eius. et ideo quasi propheta praeuidens se cum sanctis et qui pro deuotione animas suas in Christo deposuerunt futurum laetatur, quia et ipse obtulit se fideliter pro dei populo, 〈cum〉 aduersus Golian singulari certamine dimicaret et solus com-mune periculum et crimen refelleret uel cum se morti pro domini placanda offensione promptus obiceret uel cum se pro salute populi laborantis diuinae ultioni paratus offerret. sciebat enim gloriosius esse pro Christo mori quam regnare in hoc saeculo; quid enim praestantius quam fieri Christi hostiam? itaque cum frequenter ab eo legamus domino oblata esse sacrificia, hoc tamen loco addidit: tibi sacrificabo hostiam laudis. non 'sacrifico' inquit, sed 'sacrificabo' significans illud perfectum esse sacrificium, quando unusquisque domino corporis huius uinculis absolutus adsisteret et offerret se hostiam laudis, quia ante mortem nulla est perfecta laudatio neque quisquam in hac uita possit definito praeconio praedicari, cum posteriora eius incerta sint. mors igitur solutio est animae et corporis. denique et in apostolo docuimus lectum: dissolui et cum Christo esse multo melius. solutio autem ista quid agit aliud nisi ut corpus resoluatur et quiescat, anima autem conuertatur in requiem suam et sit libera, quae si pia est, cum Christo futura sit? Quid igitur in hac uita aliud iusti agunt nisi ut exuant se huius corporis contagionibus, quae uelut uincula nos ligant, et se ab his molestiis separare contendant, renuntient uoluptatibus atque luxuriae, fugiant flammas libidinum? nonne igitur unusquisque in hac uita positus speciem mortis imitatur, qui potest se ita gerere, ut ei moriantur omnes corporis delectationes et cupiditatibus omnibus mundique inlecebrisetiam ipse moriatur, sicut mortuus erat Paulus dicens: mihi enim mundus crucifixus est et ego mundo? denique ut sciamus quia est mors in hac uita et bona mors, hortatur nos, ut mortem Iesu in corpore nostro circumferamus; qui enim habuerit in se mortem Iesu, is et uitam domini Iesu in corpore suo habebit. operetur igitur mors in nobis, ut operetur et uita, bona uita post mortem, hoc est bona uita post uictoriam, bona uita absoluto certamine, ut iam lex carnis legi mentis repugnare non nouerit, ut iam nobis nulla sit cum corpore, mortis contentio, sed sit in corpore mortis uictoria. atque haut scio ipse an maioris uirtutis mors ista quam uita sit. certe apostoli moueor auctoritate dicentis: ergo mors in nobis operatur, uita autem in uobis. unius mors quantorum populorum uitam aedificabat! itaque docet et istam mortem in hac uita positis expetendam, ut mors Christi in corpore nostro eluceat, et illam beatam, qua conrumpitur exterior ut renouetur interior homo noster et terrestris domus nostra dissoluatur, ut habitaculum nobis caeleste reseretur. imitatur igitur mortem qui se a communione carnis huius abducit atque illis uinculis soluit, de quibus dicit tibi dominus per Esaiam: sed solue omnem conligationem iniustitiae, dissolue obligationes uiolentarum commutationum, dimitte confractos in remissionem et omnem circumscriptionem iniquam disrumpe. Imitatur ille qui se uoluptatibus exuit et a terrenis delectationibus adtollit atque adleuat et in illo caelesti habitaculo locat, in quo Paulus, cum adhuc uiueret, conuersabatur. aliter autem non diceret: nostra autem conuersatio in caelis est, quod pariter ad praesumptionem meriti potest meditationemque conferri. illic enim erat eius meditatio, illic animae eius conuersatio. illic eius prudentia, quae utique intra angustias carnis huius haerere non solebat. sapiens enim cum illud diuinum requirit, absoluit animam suam corpore et eius ablegat contubernium, cum illam ueri tractat scientiam, quam uelut nudam sibi et apertam desiderat demonstrari et ideo retibus quibusdam et nebulis huius corporis se quaerit exuere. neque enim manibus istis aut oculis atque auribus conprehendere supernam illam possumus ueritatem, quoniam quae uidentur temporalia sunt, quae autem non uidentur aeterna. denique saepe fallimur uisu et aliter pleraque quam sunt uidemus, fallimur etiam auditu, et ideo contemplemur non illa quae uidentur sed quae non uidentur, si nolumus falli. quando igitur anima nostra non fallitur, quando solium ueritatis adtingit, nisi quando se ab isto secernit corpore neque ab ipso deci-pitur et inluditur? inluditur enim uisu oculorum, inluditur auditu aurium, et ideo relinquat illud et deserat. unde et apostolus clamat: ne tetigeritis, ne attaminaueritis, ne gustaueritis, quae sunt omnia ad corruptelam; in corruptelam enim sunt quae sunt in corporis indulgentiam. et ideo ostendens non per corporis indulgentiam, sed per animae cleuationem et cordis humilitatem inuenisse quod uerum est addidit: nostra autem conuersatio in caelis est. ibi igitur quaerat quod uerum est, quod est et manet seque in sese colligat et congreget omnem aciem uirtutis suae neque aliis committat et credat, sed ipsum se cognoscat et intellegat et quod sibi uidetur uerum esse, hoc sequendum nouerit: quod delectatione carnali eligendum aestimauerit, hoc sciat falsum, ab eo fugiat et recedat, quia fraudis est plenum. merito ergo depretiauit et dehonestauit hoc corpus corpus mortis appellans. quis enim oculis potuit uidere uirtutum splendorem, quis iustitiam manibus conprehendere, quis sapientiam oculorum obtutibus intueri? denique quando aliquid cogitamus, neminem nobis occurrere, neminem uolumus obstrepere auribus nostris atque ita intendimus animo, ut plerumque non uideamus praesentia. quin etiam in noctibus sincerius cogitamus et tunc melius quae mouent corde meditamur. unde et propheta ait: quae dicitis in cordibus uestriset in cubilibus uestris conpungimini. saepe etiam aliqui claudunt oculos, si quid profundae uolunt nisu cogitationis eruere, oculorum inpedimenta uitantes. saepe etiam solitudines captamus, ne cuius sermo nostris auribus insusurret, et quasi semita quaedam inhaerentem cogitationi animam abducat a uero atque ab intentione deflectat. Multas igitur occupationes nobis corporis huius necessitas gignit atque usus inuehit, quibus inpeditur animae uigor et reuocatur intentio. unde pulchre dicit sanctus Iob: memento quia lutum me finxisti. si ergo lutum est corpus, oblinit nos utique. non diluit et coinquinat animam inquinamento intemperantiae. corium et carnem inquit me induisti, ossibus et neruis intexuisti. ligatur itaque et distenditur anima nostra istius corporis neruis et ideo interdum rigescit, saepe curuatur. et addidit: ab iniquitate innocentem me non fecisti. si enim inpius fuero, uae mihi! si autem sim iustus, non potero me reclinare; plenus enim confusionis sum. induxisti super me temptationes. quid enim est haec uita nisi plena laqueorum? inter laqueos ambulamus, inter plurimas uersamur temptationes. denique idem supra ait: numquid non temptatio est uita hominis in terra? bene addidit in terra, quia est uita hominis et in caelo. sicut mercennarii inquit merces uitaeius, in labore scilicet et tepore, leuior fabulis et fluitans et natans uerbis, cuius habitatio in luteis domibus et ipsa uita in luto. nulla firmitudo sententiae, nulla constantia. in die nox desideratur, in nocte dies quaeritur; ante escam gemitus, inter cibos fletus lacrimae dolores timores sollicitudines, nulla requies a perturbationibus, nulla a laboribus reclinatio. irae et indignationis motus horridior. plerique cupiunt mortem et non inpetrant; si autem inpetrauerint, gratulantur, quia sola est mors requies uiro. Sed dicet aliquis scriptum esse quia deus mortem non fecit. uita erat in paradiso, ubi lignum uitae, et uita erat lux hominum. mors igitur mala, quae accidit et subintrauit. sed quomodo mors mala, si aut secundum gentiles sensu caret aut secundum apostolum lucrum Christus est, cum quo esse multo melius? quomodo igitur nobis mors malum; si nullus post mortem sensus est? ubi enim nullus sensus, nullus utique iniuriae dolor, quia dolor sensus est. aut quia est post mortem sensus, est utique uita post mortem et superstesmortis est anima, quae sensu utitur et uita fungitur. cum autem manet post mortem uita atque anima, manet bonum nec morte amittitur, sed augetur, nec ullo inpedimento mortis retardatur anima, sed operatur ea magis, quia operatur quae sua sunt sine ulla corporis societate, quod animae maiori oneri quam usui est. quid igitur est mali animae, quae puritatem suam custodierit et uirtutum disciplinam seruauerit? aut si non seruauit, non mors malum, sed uita, quia uita non fuit: quae est enim uita uitiis peccatisque obsita? quid igitur accusamus mortem, quae aut uitae pretium luit aut abolet eius dolorem atque cruciatum? itaque mors aut suae quietis bono utitur aut malo alieno laborat. Nunc illud specta: si uita oneri, mors absolutioni, si uita supplicio, mors remedio, aut si iudicium post mortem, etiam uita post mortem. uita igitur haec non est bona, aut si hic bona uita, quomodo illic mors non est bona, cum illic nullus supersit terribilis iudicii metus? sed ipsa hic uita si bona est, quibus rebus bona est? uirtute utique et bonis moribus. non ergo secundum animae et corporis copulam bona est, sed quia per uirtutem quod malum est suum repellit, quodautem bonum est mortis adipiscitur. ut quod animae est magis quam id quod contubernii et coniunctionis operetur. quodsi uita bona. quae animae se a corpore separantis est speculum, et si anima bona, quae se eleuat atque abducit a corporis contubernio, et mors utique est bonum, quae animam a societate huius carnis absoluit et liberat. omnifariam igitur mors bonum est, et quia conpugnantia diuidit. ne se inuicem inpugnent, et quia portus quidam est eorum qui magno uitae istius iactati salo fidae quietis stationem requirunt et quia deteriorem statum non efficit, sed qualem inuenerit in singulis talem iudicio futuro reseruat et quiete ipsa fouet et praesentium inuidiae subducit et futurorum expectatione conponit. accedit eo quod frustra homines mortem timent quasi finem naturae. nam si recolamus quod deus mortem non fecerit, sed postquam homo lapsus in flagitium est praeuaricationia et fraudis, sententia conprehenderit, ut in terram suam terra remearet, inueniemus mortem finem esse peccati, ne quo esset uita diuturnior eo fieret culpa numerosior. passus est igitur dominus subintrare mortem, ut culpa cessaret: sed ne iterum naturae finis esset in morte, data est resurrectio mortuorum, ut per mortem culpa deficeret, per resurrectionem autem perpetuaretur natura. ideoque mors haec transitus uniuersorum est.opus est ut constanter transeas: transitus autem a corruptione ad incorruptionem, a mortalitate ad inmortalitatem, a perturbationibus ad tranquillitatem. non igitur te nomen mortis offendat, sed boni transitus beneficia delectent. quid est enim mors nisi sepultura uitiorum, uirtutum suscitatio? unde et ille ait: moriatur anima mea in animis iustorum, id est consepeliatur, ut sua uitia deponat, iustorum adsumat gratiam, qui mortificationem Christi in corpore suo atque anima circumferunt. mortificatio autem Christi remissio peccatorum, abolitio criminum, erroris obliuio, adsumptio gratiarum est. quid autem de bono mortis plenius possumus dicere quam quod mors est, quae mundum redemit? Sed de communi omnium morte dicamus. quid eam timeamus, quae animae nocere non soleat? scriptum est enim: nolite timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere. per mortem autem istam. anima liberatur, dum a corporis contubernio secernitur et inuolucris perturbationis exuitur. unde et nos, dum in corpore sumus, usum mortis imitantes adleuemus animam nostram ex istius carnis cubili et tamquam de isto exsurgamus sepulchro. abducamus nos a corporis nexu, relinquamus omnia quaecumque terrena sunt, ut cum uenerit aduersarios, nihil in nobis inueniat suum. contendamus ad illud aeternum, ad illud diuinum euolemus pinnis dilectionis et remigio caritatis. surgamus hinc, hoc est de saecularibus atque mundanis. dixit enim dominus: surgite eamus hinc praecipiens, ut unusquisque surgat de terris, erigat animam humi iacentem, ad supernaadtollat, excitet aquilam suam, illam aquilam, de qua dictum est: renouabitur sicut aquilae iuuentus tua. ad animam hoc dictum est. anima ergo nostra sicut aquila alta petat, supra nubes uolet; renouatis splendescat exuuiis, caelo uolatus suos inferat, ubi laqueos incidere non possit. auis enim, quae descendit ex alto uel quae in altum se extollere non potest, frequenter aut laqueis capitur aut uisco fallitur aut quibuscumque inretitur insidiis. sic quoque et anima nostra caueat ad haec mundana descendere. laqueus in auro, uiscum est in argento, nexus in praedio, clauus in amore. dum aurum petimus. strangulamur: dum argentum quaerimus, in uisco eius inhaeremus: dum praedium inuadimus, adligamur. quid inane quaerimus lucrum pretiosae animae detrimento? exiguus tibi lotus est mundus pro unius animae dispendio; quid enim prodest homini, si hunc mundum lucretur, animae uero suae detrimentum patiatur? aut quam commutationem dabis pro anima tua? non auro redimitur, non argento, immo auro amittitur. quin etiam mulieris decus, dum temptatur, adstringit. clauus est libido, clauus tristitia, clauus iracundia,claui sunt omnes passiones, quae uelut ueru quodam animam nostram penetrant et 〈se〉 infigunt corpori uisceribusque eius adnectunt. Fugiamus ergo haec mala et exaltemus animam nostram ad illam imaginem dei et similitudinem. fuga malorum similitudo dei est et uirtutibus imago. dei adquiritur. ideo qui nos pinxit quasi auctor pinxit uirtutum coloribus: ecce ego, inquit, Hierusalem, pinxi muros tuos. non detergeamus pinicillo neglegentiae depicta animae nostrae firmamenta muralia. ideo dixit muros pinxi, quibus hostem possimus auertere. habet anima muros suos, de quibus eminet et de quibus ait: ego ciuitas munita, ego ciuitas obsessa. his munitur muris, his obsessa defenditur. et uere murus anima, quae praetendit in castris. unde et ipsa ait in Canticis: ego murus et ubera mea ut turris. bonus murus, quem pinxit dominus, sicut ipse ait: in manibus meis pinxi muros tuos, et in conspectu meo es semper. bona anima, quae habet speculatorem deum et in manibus eius est, sicut anima prophetica, quae in manus domini commendatur ut spiritus et quae in conspectu dei est; oculi enim domini super iustos, sicut ipsa ait: ego eram in oculis eiustamquam inueniens pacem. bonas turres habet quae habet et de intellegibilibus uerbum et de moralibus disciplinam. ideoque haec anima habens gratiam suorum uberum ingreditur in hortos et inueniens illic sponsum sedentem et disputantem amicis ait: qui sedes in hortis uocem tuam insinua mihi. mihi inquit, non amicis. fuge, frater meus: hortatur ut fugiat sponsus, quia iam sequi potest etiam ipsa terrena fugientem. dicit ut similis sit dammulae, quae euadit de retibus; uult enim et ipsa fugere et euolare supra mundum. Hinc hortum illum sibi Plato conposuit. quem Iouis hortum alibi, alibi hortum mentis appellauit; Iouem enim et deum et mentem totius dixit. in hunc introisse animam, quam Uenerem nuncupat, ut se abundantia et diuitiis horti repleret, in quo repletus potu iaceret Porus, qui nectar effunderet. hoc igitur ex libro Canticorum conposuit, eo quod anima deo adhaerens in hortum mentis ingressa sit, in quo esset abundantia diuersarum uirtutum floresque sermonum. quis autem ignorat quod ex paradiso illo, quem legimus in Genesi habentem lignum uitae et lignum scientiae boni et mali et ligna cetera, abun-dantiam uirtutum putauerit transferendam et in horto mentis esse plantandam, quem in Canticis Solomon hortum animae significauit uel ipsam animam. sic enim scriptum est: hortus clausus soror mea sponsa, hortus clausus, fons signatus; transmissiones tuae paradisus. et infra ait anima: exsurge, aquilo, et ueni, auster, perfla hortum meum, defluant unguenta mea. descendat frater meus in hortum suum. quanto hoc pulchrius, quod anima ornata uirtutum floribus hortus sit uel in se paradisum habeat germinantem. in quem hortum inuitat dei uerbum descendere, ut anima ila uerbi imbre caelesti et eius copiis inrigata fructificet. uerbum autem dei pascitur animae uirtutibus, quotiens oboedientem sibi et opimam inuenerit, et carpit fructus eius atque his delectatur. cum autem descenderit in eam dei uerbum, defluunt ex ea salubrium unguenta uerborum et diuersarum fraglant longe lateque redolentia gratiarum spiramina. Unde ait sponsus — sponsus autem animae deus uerbum est, cui anima legitimo quodam conubii foedere copulatur —: ingressus sum in hortum meum, soror mea sponsa,uindemiaui murram meam cum unguentis meis, manducaui panem meum cum melle meo, bibi uinum meum cum lacte meo. edite, proximi mei, et bibite et inebri amini fratres mei. ego dormio, et cor meum uigilat. cognoscamus quos fructus et cibos epuletur deus quibusue delectetur. delectatur eo, si quis mortificet peccatum suum, obliteret culpam suam, sepeliat atque abolefaciat iniquitates suas. murra enim sepultura est mortuorum, mortua autem peccata sunt, quae uitae suauitatem habere non possunt. perfunduntur autem diuini sermonis unguentis et fortiore cibo uerbi uelut pane et suauiore sermone uelut melle curantur quaedam uulnera delictorum. sermonum autem cibos esse docet et alibi Solomon dicens: faui mellis sermones boni. in illo ergo horto sermones boni sunt, alius qui culpam coherceat, alius qui iniquitatem corripiat, alius qui mori faciat insolentiam et uelut sepeliat eam, quando correptus aliqui erroribus suis renuntiat. est etiam fortior sermo, qui confirmat cor hominis ualidioribus scripturae caelestis alimentis. est etiam sermo suasorius, dulcis ut mel et tamen peccatoris conscientiam in ipsa suauitate conpungens. est etiam feruen-tioris spiritus sermo, qui inebriat sicut uinum et cor hominis laetificat, est etiam lacteus sermo, purus et candidus. hos cibos dulcium utiliumque sermonum epulandos sponsus proximis suis dicit; proximi autem sunt qui eum sequuntur et nuptiis eius intersunt. quo cibo et potu repleta anima — bibit enim unusquisque aquam de suis uasis et de puteorum suorum. fontibus — atque inebriata saeculo dormiebat, uigilabat deo, et ideo, sicut posteriora docent, aperiri sibi deus uerbum eius ianuam postulabat, ut eam suo repleret ingressu. hinc ergo epulatores illi Platonici, hinc nectar illud ex uino et melle prophetico, hinc somnus ille translatus est, hinc uita illa perpetua, quam deos suos dixit epulari, quia Christus est uita. ideoque talium sermonum seminibus animae eius repletus est uenter atque ipsa exiuit in uerbo. quae autem exit anima seruitio isto et eleuat se a corpore uerbum sequitur. Sed sunt principatus aerii et potestates mundi, qui nos uel de muro deicere animae uel inpedire recta gradientesuel ad altiora tendentes quaerunt deponere atque ad terrena reuocare. sed nos multo magis ad sublimia mentem erigamus uerbum sequentes dei. illi principatus offundunt saecularia, quibus tuam mentem incuruent. tunc magis ad Christum, anima, dirige gressus tuos. iniciunt cupiditatem auri, argenti, uicinae possessionis, ut adquirendae eius gratia excuses a cena illius, qui ad nuptias uerbi te inuitauit: tu caue excuses, sed uestem te indue nuptialem et utere conuiuio diuitis, ne diues, qui te inuitauerat, cum tu excusaueris, dum es saecularibus occupatus, alios inuitet et tu excludaris. iniciunt etiam honoris adpetentiam potestates mundi, ut te extollas sicut Adam et, dum uis adaequare deum similitudine potestatis, diuina praecepta despicias et quae habebas incipias amittere. qui enim non habet et quod habet auferetur ab eo. quotiens in oratione nobis, qua maxime deo adpropinquamus, offunduntur ea quae plena sunt obprobii alicuius aut sceleris, quo nos a studio precationis auertant! quotiens inimicus cordi nostro conatur inserere quo nos reflectat a sanctitatis proposito et piis uotis! quotiens corporeos inflammat ardores, quotiens occursare facit oculos meretricios, quibus castum iusti temptet affectum, ut inprouiso amoris spiculo feriat inparatum! quotiens inserit animo tuo uerbum iniquum et cogitationes cordisabsconditas! de quo tibi dicit lex: attende tibi, ne fiat uerbum absconditum in corde tuo iniquum et dicat tibi Iesus: 'quid cogitas mala in corde tuo?' neue cum abundaueris auro et argento et opimis agrorum fructibus uel honoribus dieas: 'uirtus mea dedit mihi haec' et obliuiscaris dominum deum tuum. His ergo anima quae cupit euolare deponitur. sed tu obluctare quasi bonus miles Christi Iesu et inferiora despiciens, terrena obliuiscens ad caelestia et aeterna contende. attolle animam tuam, ne eam inliciat esca laqueorum. uoluptates saeculi escae quaedam sunt et quod peius escae malorum, escae temptationum. dum uoluptatem quaeris, laqueos incurris. 'oculus' enim 'meretricis laqueus amatoris est'. oculus ergo meretricis est laqueus: laqueus est etiam sermo meretricis, qui obdulcat ad tempus fauces tuas et postea exasperat eas amaritudine conscientiae peccatricis. laqueus est aliena amoenitatis plena possessio. omne iter istius uitae plenum laqueorum est. unde iustus dicit: in uia hac, quam ambulabam, absconderunt laqueos mihi, in uia inquit hac absconderunt: ideo tu illam uiam ambula, quae dicit: ego sum uia et ueritas et uita, ut dicas: animam meam conuertit; deduxit me super semitas iustitiae propter nomen suum. moriatur igitur nobis hoc saeculum, moriatur nobiscarnis istius sapientia, quae inimica est deo. subiciamus animam nostram soli Christo, ut dicat unusquisque: nonne deo subdita est anima mea? non saeculo subdita, non mundo, inquit, subdita. non potest hoc pecuniosus, non potest auarus dicere, sed dicit iustus et continens. auarus autem dicit: anima, habes multa bona in annos multos posita; requiesce, manduca, bibe et epulare, quia auari anima subdita est luxuriae corporali, iusti autem anima utitur corpore ut instrumento aut organo, quae uelut praeclara artifex quo uult obsequium corporis ducit et effingit de eo speciem quam elegit et eas quas uoluerit facit in eo resonare uirtutes, pangens nunc modulos castitatis, nunc modulos temperantiae, sobrietatis carmen, integritatis dulcedinem, uirginitatis suauitatem, grauitatem uiduitatis. interdum tamen modulator conpatitur organo suo: et ideo honesta modulare, ut sit honesta conpassio. nam et ille qui uidet uidendo plerumque et audiens audiendo afficitur. et ideo dicit scriptura: oculi tui recta uideant et infra: ne multus fueris ad alienam. noli intendere in oculos iuuenculae, noli intendere in uerba meretricis. Et quid de extraneis laqueis loquor? nostri nobis laquei sunt cauendi. in ipso hoc corpore nostro laquei circumfusi nobis sunt, quos debemus uitare. non credamus nos huic corpori, non misceamus cum eo animam nostram. cum amicoinquit misce animum tuum, non cum inimico. inimicum tibi corpus est tuum, quod repugnat menti tuae, cuius opera inimicitiae, dissensiones, lites perturbationesque sunt. noli cum eo miscere animam tuam, ne utrumque confundas. nam si miscetur, ergo melior fit caro, quae inferior est, quam anima, quae superior, quia anima uitam corpori tradit, caro autem mortem animae transfundit. confunditur ergo utriusque operatio, confunditur prope ipsa utriusque substantia. igitur suscipit in se anima insensibilitatem defuncti corporis et corpus omnibus animae uirtutibus fungitur. ac ne forte quia infunditur anima corpori etiam confundi putetur, exemplo nobis sit huius luminis gratia, siquidem et lumen terreno loco infunditur nec tamen confunditur. non sit ergo confusa operatio, quorum dispar substantia est, sed sit anima in corpore, ut uiuificet corpus, hoc gubernet, inluminet. negare tamen non possumus quod conpatiatur corpori suo. nam et contristatur, siquidem Iesus ait: tristis est anima mea usque ad mortem, affectum hominis in se exprimens et alibi: anima mea turbata est, siquidem ut modulator modulis suis aut tibiae aut citharae aut organi uoce, gestu affectuque conpatitur, in tristibus sonis tristior, in laetis laetior, in acutioribus excitatior, in ipsis mitioribus mitior atque mansuetior, ut sonos cantuum ipsecommendet et quodammodo moduletur affectus, anima quoque in hoc corpore tamquam in fidibus musicis, quae sobria est, tamen summis, ut ita dicam, digitis uelut neruorum sonos ita pulsat carnis istius passiones, ut consonum reddat morum atque uirtutum consentientemque concentum, ut in omnibus cogitationibus suis, in omnibus operibus id custodiat, ut omnia consilia et facta sibi concinant. anima est ergo quae utitur, corpus quod usui est, ac per hoc aliud quod in imperio, aliud quod in ministerio, aliud quod sumus, aliud quod nostrum est. si quis animae pulchritudinem diligit, nos diligit; si quis corporis decorem diligit, non ipsum hominem, sed carnis diligit pulchritudinem, quae tamen cito marcescit et defluit. Unde illi intende de quo dicit propheta: qui non accepit in uanum animam suam. in uanum accepit animam suam, ut iam de huius uitae dicamus molestiis, qui saecularia struit, aedificat corporalia. cotidie ad edendum et bibendum surgimus, et nullus expletur, ut non post momentum esuriat ac sitiat. cotidie lucrum quaerimus, et nullus cupiditati modus ponitur. non satiabitur inquit oculus uidendo nec auris auditu. qui diligit argentum non satiabitur argento. nullus finis laboris et nullus est fructus abundantiae. cupimus cotidie scire noua,et quid est ipsa scientia nisi cotidiani doloris abiectio? omnia quae sunt iam fuerunt et nihil sub sole est nouum, sed omnia uanitas. totam uitam odio habui dixit Ecclesiastes. qui uitam odio habuit utique mortem praedicauit. denique laudauit mortuos magis quam uiuentes et illum iudicauit beatum, qui in hanc uitam non uenit nec inanem hunc suscepit laborem. circumiuit inquit cor meum, ut scirem impis laetitiam et ut considerarem et quaererem sapientiam et numerum et ut scirem per impium laetitiam et molestiam et iactationem, et inuenio ego eam amariorem quam mortem, non quia amara sit mors, sed quia impio amara. et tamen amarior uita quam mors. grauius est. enim ad peccatum uiuere quam in peccato mori, quia impiui quamdiu uiuit peccatum auget, si moriatur, peccare desinit Plerique criminum suorum absolutione laetantur. si emendaturi, recte; si perseueraturi in eis, stulte, quia longe illis plus damnatio profuisset, ne incrementa facerent peccatorum de quo sublimis apostoli sententia dicentis quod non solum ii qui flagitiosa agunt, sed etiam qui ea probant digni morte sunt. sed et illos qui talia condemnant in aliis qualia ipsiagunt inexcusabiles haberi ut et sua damnatos sententia; cum enim alios condemnant, se ipsos condemnant. nec sibi eos blandiri oportere, quia poenarum ad tempus inmunes uidentur et exortes reatus, cum grauiores poenas intra se luant et sibi rei sint, qui aliis non uidentur, atque in se intorqueant grauiorem conscientiae sententiam, cum de aliorum peccatis iudicant. sed noli, inquit, o homo, diuinae bonitatis et patientiae thensauros contemnere; bonitas enim dei ad paenitentiam te prouocat, ad correctionem inuitat; duritia autem tua, qua in erroris pertinacia perseueras, futuri iudicii auget seueritatem, ut dignam retributionem tuorum accipias delictorum. non igitur mors malum. nam neque apud uiuentes mors est neque apud defunctos; apud alios enim non est, quia adhuc uiuunt, alii transierunt. itaque neque apud eos amara est qui eam adhuc nesciunt hoc ipso quia nesciunt neque apud eos qui iam et secundum corpus nihil sentiunt et secundum animam liberati sunt. Quodsi terribilis apud uiuentes aestimatur, non mors ipsa terribilis, sed opinio de morte, quam unusquisque pro suo interpretatur affectu aut pro sua conscientia perhorrescit. suae igitur unusquisque conscientiae uulnus accuset, non mortis acerbitatem. denique iustis mors quietis est, portus, nocentibus naufragium putatur. certe his quibus grauis est timor mortis non est graue mori, sed graue est uiuere sub metu mortis.non ergo mors grauis, sed metus mortis. metus autem opinionis est, opinio nostrae infirmitatis, contraria ueritati; nam per ueritatem uirtus, per opinionem infirmitas. opinio autem non mortis utique, sed uitae est. ergo illud graue uitae magis inuenitur esse. liquet igitur quia mortis metus non ad mortem referendus est, sed ad uitam. non enim habemus quod in morte metuamus, si nihil quod timendum sit uita nostra commisit. etenim prudentibus delictorum supplicia terrori sunt, delicta autem non mortuorum actus sunt, sed uiuentium. uita igitur ad nos refertur, cuius actus in nostra potestate est, mors autem nihil ad nos; est etenim [et] separatio animae et corporis; anima absoluitur, corpus resoluitur. quae absoluitur gaudet, quod resoluitur in terram suam nihil sentit. quod nihil sentit nihil ad nos. tamen si mors malum, quomodo iuuenes non timent fieri senes nec finitimam morti uerentur aetatem patientiusque deficit qui praesumpta morte deficit quam qui inopinata. his quoque qui mortem malum putant aptum responsum arbitror, quia per uitam ad mortem est transitus, per mortem autem ad uitam reditus; neque enim nisi qui mortui fuerint possunt resurgere. insipientes autem mortem quasi summum malorum reformidant, sapientes quasi requiem post labores et finem malorum expetunt. Duabus autem ex causis mortem insipientes uerentur. una,quod eam interitum appellent. interitus autem hominis esse non potest, cum anima superstes corpori sit, saluo eo quod ipsum corpus manet resurrectio. altera autem causa, quod poenas reformident, poetarum uidelicet fabulis territi, latratus Cerberi et Cocyti fluminis tristem uoraginem, Charonem tristiorem, Furiarum agmina aut praerupta Tartara, tunc .... quibus hydra saeuior sedem habeat, Tityi quoque uiscera reparandis fecunda suppliciis, quae uultur inmanis sine ullo fine depascitur, Ixionii quoque orbis perpetuam sub poenae atrocitate uertiginem, tum saxi desuper inminentis super capita adcubantium inter epulas inpendentem ruinam. haec plena sunt fabularum: nec tamen negauerim poenas esse post mortem. sed quid ad mortem id quod post mortem est? si autem quae post mortem sunt referantur ad mortem, eadem etiam quaepost uitam sunt referuntur ad uitam. nulla ergo erunt supplicia, quae referantur ad mortem. mors enim, ut supra diximus, absolutio est et separatio animae et corporis: non est autem mala solutio, quia dissolui et cum Christo esse multo melius. non igitur mala mors. denique et mors peccatorum pessima, non utique mors pessima generaliter, sed pessima specialiter peccatorum. denique pretiosa iustorum. unde liquet acerbitatem non mortis esse, sed culpae. Pulchre autem Graeci finem mortem appellauerunt; τελευτήν enim mortem appellant, eo quod finis istius uitae sit. sed etiam somnum mortem scriptura nuncupat, sicut est illud: Lazarus amicus noster dormit; sed uado ut suscitem eum. somnus autem bonus, quoniam quies est, sicut scriptum est: ego dormiui et quieui et resurrexi, quoniam dominus suscipiet me. dulcis igitur quies mortis. denique dominus suscitat quiescentes, quia dominus resurrectio. illud quoque egregium, quod ait scriptura: ante mortem non laudaueris quemquam. unusquisque enim in nouissimis suis cognoscitur et in filiis aestimatur, si bene filios suos instituit et disciplinis conpetentibus erudiuit, siquidemad neglegentiam patris refertur dissolutio filiorum, tum quia unusquisque, quamdiu uiuit, obnoxius est lapsui, nec senectus inmunis a crimine. ideo legis quia Abraham mortuus est in bona senectute, eo quod in propositi sui bonitate permansit. mors igitur uitae est testimonium. nam si laudari ante gubernator non potest quam in portum nauem deduxerit, quomodo laudabis hominem, priusquam in stationem mortis successerit? et ipse sui est gubernator et ipse uitae huius iactatur profundo quamdiu in salo isto tamdiu inter naufragia. dux ipse nisi confecto proelio non sumit lauream nec miles arma deponit nec stipendii mercedem adipiscitur nisi hoste superato. mors igitur stipendiorum plenitudo, summa mercedis, gratia missionis est. Quantum autem morti dedit sanctus Iob, qui dixit: benedictio morituri in me ueniat! nam etsi Isaac benedixerit filios suos moriens et Iacob benedixerit patriarchas, tamen benedictionis illius gratia poterat solis benedicentium meritis deputari uel pietati paternae. hic uero nulla praerogatiua meritorum est. nulla pietatis, sed solius mortis priuilegium, cum benedictio cuiusque morituri tantum uirtutis habet, ut eam sibi sanctus propheta optauerit. ac per hoc cogitemussemper hunc uersiculum et corde teneamus. si quem uiderimus pauperem moriturum, sumptu iuuemus: dicat unusquisque nostrum: benedictio morituri in me ueniat. si quem uiderimus debilem, non deseramus, si quem in extremis positum, non relinquamus: occurrat et nobis dicere: benedictio morituri in me ueniat. laudet et te unusquisque moriturus, unusquisque depositus aeuo, unusquisque confectus uulnere graui, unusquisque morbo absumptus et iam morti proximus. hic uersiculus quantos benedici fecit! quotiens mihi pudorem incussit, si moriturum praeterii, si non uisitaui grauiter aegrum, si fastidiui inopem, si captiuum non redemi, senem spreui! sit ergo in corde semper, ut stimulet duriores, ut admoneat promptiores. resonent te postrema uerba morituri et benedictionem tui egrediens e corpore anima secum uehat. eripe etiam eum qui ad mortem ducitur, qui periturus erat, nisi tu subuenisses, ut dicas: benedictio perituri ueniat in me. Quis igitur dubitet de bono mortis, cum id quod inquietum, id quod erubescendum, id quod inimicum nobis est, id quod uiolentum, id quod procellosum et ad omnia uitia inlecebrosum est conquiescat et iaceat et quasi fera in cauea claudatursepulchri, relinquatur rabies eius exanimis et emortua conpago uiscerum in terram resoluatur, id autem quod familiare uirtutibus, amicum disciplinis, studiosum gloriae, sequax boni, deo subditum est ad illud sublime euolet et cum illo puro et perpetuo bono atque inmortali maneat, ipsi adhaereat et cum ipso sit, de quo cognationem ducit, ut quidam ait: cuius et genus sumus? non enim mori animam cum corpore manifestum est, quia non est de corpore. non esse autem eam de corpore scriptura multis modis edocet. nam ei, Adam a domino deo nostro accepit spiritum uitae et factus est in animam uiuentem et Dauid ait: conuertere, anima mea, in requiem tuam, quia dominus benefecit mihi. et in quo benefecerit audi: quia liberauit inquit pedes meos a lapsu. uides gratulari eum mortis huius remedio, quia finis est, factus erroris, quia culpa, non natura defecit. denique quasi exutus et liber dicit: placebo domino in regione uiuorum. illa est enim regio .... denique illam animarum requiem dicit terram esse uiuentium, quo peccata non penetrent, ubi uirtutum uiuit gloria. ista autem regio plena est mortuorum, quia plena est delictorum, meritoque dictum est: relinque mortuos sepelire mortuos sepelire mortuos suos. sed et supra similiter ait: animaeius in bonis demorabitur, et semen eius hereditabit terram, hoc est: anima timentis deum habitabit in bonis, ut semper in eis sit et secundum ea. quod potest etiam de eo accipi qui sit in corpore, ut et ipse, si timeat deum, in bonis habitet et in caelestibus sit et possideat corpus suum et dominetur ei quasi in seruitutem redacto et possideat hereditatem gloriae et caelestium promissorum. Unde et nos si uolumus post mortem corporis huius in bonis esse, caueamus ne adglutinetur anima nostra huic corpori, ne commisceatur, ne inhaereat, ne trahatur a corpore et tamquam ebria perturbationibus eius uacillet et fluitet nec se ei credat atque eius delectationibus, ut committat se eius sensibus. nam et oculus eius error et fraus est, quia fallitur uisus, et auris eius deceptio est, quia et auditus inluditur, et sapor eius deceptio est. denique non otiose dictum est: oculi tui recta uideant et: lingua tua non loquatur peruersa. quod non esset dictum, nisi frequenter errarent. uidisti meretricem, captus es uultu eius et formam decoram putasti: errauerunt oculi tui, peruersa uiderunt, alia nuntiarunt. nam si uere uidissent, uidissent deformem meretricis affectum, inhorrentem procaciam, indecentem inpudicitiam, marcentes libidines, taetram conluuionem, animi uulnera, conscien-tiae cicatrices. qui uiderit inquit mulierem ad concupiscendum eam. uides quod iste falsum quaesiuit qui non ueritatem, sed adulterium requisiuit. uidere enim quaesiuit, ut concupisceret, non ut uerum cognosceret. errat igitur oculus, ubi errat affectus. affectus ergo deceptio est, deceptio uisus — et ideo tibi dicitur: neque capiaris oculis, id est non capiatur anima tua; mulier enim uirorum pretiosas animas capit —, deceptio auditus. denique multo blandimento sermonis mulier fornicaria saepe iuuenis cor seduxit, decepit, inlusit. Ergo non laqueis credamus et retibus his, quae decipiunt et inludunt, quia corda temptantur, inpediuntur cogitationes. quae inpediuntur uisu, inpediuntur auditu odore tactu sapore. non sequamur inlecebrosa et seductoria, sed sequamur illud quod bonum est, illi adhaereamus, illud imitemur, illius praesentia, illius communicatio nos meliores faciat, mores nostros coloret, illius quaedam nos societas informet. qui enim bono adhaeret adsumit inde quod bonum est, quia scriptum est: cum sancto sanctus eris et cum peruerso subuerteris et cum innocente innocens eris; adsiduitate enim atque imitatione quaedam similitudinis imagoformatur. ideoque addidit: quoniam tu inluminas lucernam meam, domine. etenim qui adpropinquat lumini citius inluminatur, et plus in eo splendor aeterni luminis refulget e proximo. ergo anima, quae adhaeret illi inuisibili bono deo atque inmortali, et ipsa corporea haec fugit et terrena et mortalia derelinquit fitque illius similis quod desiderat et in quo uiuit et pascitur. et quia inmortali intendit, non est ipsa mortalis. quae enim peccat moritur non utique aliqua sui dissolutione, sed merito moritur deo, quia uiuit peccato. ergo quae non peccat non moritur, quia manet in substantia sui, manet in uirtute et gloria. nam quomodo substantia eius interire potest, cum utique anima sit, quae uitam infundit? et cui anima infunditur uita infunditur, a quo anima discedit uita discedit. anima ergo uita est. quomodo potest mortem recipere, cum sit contraria? sicut enim nix calorem non recipit, nam statim soluitur, et lux non recipit tenebras, nam statim discutit — infuso enim lumine tenebrarum horror aufertur sicut admoto igni niuium rigor desinit — ita et anima, quae uitam creat mortem non recipit, non moritur: anima autem mortem non recipit: anima ergo non moritur. Habemus ergo rationem. sed haec humana, illud diuinum, quod ait dominus: potestatem habeo ponendi animam meam et potestatem habeo iterum sumendi eam. uides igitur quia non moritur cum corpore quae et ponituret resumitur et in manus dei patris commendatur. sed forte dicas: 'specialiter: scilicet quod Christi est.' et quamuis ille quae sunt hominis susceperit, tamen, quia alterius est causa et istud adstruere, ne tempus teramus, audi dicentem: qui scis an nocte a te tua anima reposcatur? numquid dixit: moriatur in te anima tua? sed: reposcatur a te. quae data est reposcitur uel repetunt a te. repetitur enim anima, non interimitur. quae repetitur manet, quod interimitur non manet. quomodo enim interimitur, de qua dixit sapientia dei non timendum quemquam, qui potest corpus occidere, animam autem non potest? de qua dicit propheta: anima mea in manibus tuis semper. semper inquit, non in tempore. et tu commenda animam tuam in manus domini. non solum cum recedit e corpore, sed etiam cum est in corpore, est in manibus domini, quia non uides eam, unde ueniat aut quo uadat. est et in te, est et cum deo. denique cor regis in manu domini et ab eo regitur et gubernatur. cor repletur mente, quia mens animae principale est et uirtus animae est. non eam uirtutem dico, quae in lacertis, sed quae in consiliis, temperantia, pietate atqueiustitia est. si cor hominis in manu domini, multo magis anima. si anima in manu dei est, non utique anima nostra sepulchro simul cum corpore includitur nec busto tenetur. sed quiete pia fungitur. et ideo frustra homines pretiosa struunt sepulchra, quasi ea animae, non solius corporis receptacula sint. Animarum autem superiora esse habitacula scripturae testimoniis ualde probatur, siquidem et in Hesdrae libris legimus quia, cum uenerit iudicii dies, reddet terra defunctorum corpora et puluis reddet ea quae in tumulis requiescunt, reliquias mortuorum. et habitacula inquit reddent animas, quae his commendatae sunt, et reuelabitur altissimus super sedem iudicii. hae sunt habitationes, de quibus dicit dominus multas mansiones esse apud patrem suum, quas suis pergens ad patrem discipulis praepararet. sed Hesdrae usus sum scriptis, ut cognoscant gentiles ea quae in philosophiae libris mirantur translata de nostris. atque utinam non superflua his et inutilia miscuissent, ut dicerent animas hominum pariter ac bestiarum esse communes earumque summum praemium, si magnorum philosophorum animae in apes aut luscinias demigrarent, ut qui ante hominum genus sermone pauissent postea mellis dulcedine aut cantus suauitate mulcerent. satis fuerat dixisse illis quodliberatae animae de corporibus Ἅιδην peterent, id est locum, qui non uideretur, quem locum latine infernum dicimus. denique et scriptura habitacula illa animarum promptaria nuncupauit, quae occurrens querellae humanae, eo quod iusti qui praecesserunt uideantur usque ad iudicii diem per plurimum scilicet temporis debita sibi remuneratione fraudari, mirabiliter ait coronae esse similem iudicii diem, in quo sicut 〈non〉 nouissimorum tarditas, sic non priorum uelocitas. coronae enim dies expectatur ab omnibus, ut intra eum. diem et uicti erubescant et uictores palmam adipiscantur uictoriae. illud quoque non reliquit occultum, eo quod superiores uideantur qui ante generati sunt, infirmiores qui postea. conparauit enim utero mulieris partus saeculi huius, quoniam fortiores sunt qui in iuuentute uirtutis nati sunt, infirmiores qui in tempore senectutis. defecit enim multitudine generationis hoc saeculum tamquam uulua generantis et tamquam senescens creatura robur iuuentutis suae uelut marcenti iam uirium suarum uigore deponit. ergo dum expectatur plenitudo temporis, expectant animae remu-nerationem debitam. alias manet poena, alias gloria: et tamen nec illae interim sine iniuria nec istae sine fructu sunt. nam et illae .... uidentes seruantibus legem dei repositam esse mercedem gloriae, conseruari earum ab angelis habitacula, sibi autem dissimulationis et contumaciae supplicia futura et pudorem et confusionem, ut intuentes gloriam altissimi erubescant in eius conspectum uenire, cuius mandata temerauerint. sicut enim praeuaricatio Adae ita et confusio, quoniam sicut ille per incuriam mandatorum caelestium lapsus est et pudore se prolapsionis abscondit, fulgorem diuinae praesentiae uerecundia peccatricis conscientiae subire non ausus, ita et animae peccatorum uibrantis luminis eius splendorem non sustinebunt, quo teste se reminiscentur errasse. Iustarum uero animarum per ordines quosdam digesta laetitia. primum quod uicerint carnem nec inlecebris eius inflexae sint. deinde quod pro pretio sedulitatis et innocentiae suae securitate potiantur nec quibusdam sicut impiorum animae erroribus et perturbationibus inplicentur atque uitiorum suorum memoria torqueantur et exagitentur quibusdam curarum aestibus. tertio quod seruatae a se legis diuino testimonio fulciantur, ut factorum suorum incertum supremo iudicio non uere-antur euentum. 〈quar〉tum quia incipiunt intellegere requiem suam et futuram sui gloriam praeuidere eaque se consolatione mulcentes in habitaculis suis cum magna tranquillitate requiescent stipatae praesidiis angelorum. quintus autem ordo exultationis habet uberrimae suauitatem, quod ex hoc corruptibilis corporis carcere in lucem libertatemque peruenerint et repromissam sibi possideant hereditatem. est enim ordo quietis, quia est et resurrectionis. sicut enim in Adam omnes moriuntur, ita et in Christo inquit omnes uiuificabuntur, unusquisque autem in ordine suo: primitiae Christus, deinde qui sunt Christi, qui in aduentum eius crediderunt, deinde finis. erit igitur ordo diuersus claritatis et gloriae, sicut erit ordo meritorum. processus quoque ordinum processum exprimit claritatis. denique sexto ordine demonstrabitur his quod uultus earum sicut sol incipiat refulgere et stellarum luminibus comparari qui tamen fulgor earum corruptelam iam sentire non possit. septimus uero ordo is erit, ut exultent cum fiducia et sine ulla cunctatione confidant et sine trepidatione laetentur festinantes uultum eius uidere, cui sedulae seruitutis obsequia detulerunt, de quo innoxiae conscientiae recordatione praesumant gloriosam mercedem laboris exigui, quam incipientes recipere cognoueruntindignas esse huius temporis passiones, quibus remunerationis aeternae gloria tanta refertur. 'hic ordo' inquit 'animarum, quae sunt iustorum', quos etiam inmortales non dubitauit dicere in quinto ordine 'eo quod spatium' inquit 'incipiunt recipere fruentes et inmortales'. 'haec est' inquit 'requies earum per septem ordines et futurae gloriae prima perfunctio, priusquam in suis habitationibus quietae congregationis munere perfruantur. unde ait propheta ad angelum: ergo dabitur tempus animabus, postquam separatae fuerint de corporibus, ut uideant ea quomodo dixisti. et dixit angelus: septem dies erit libertas earum, ut uideant in septem diebus qui praedicti sermones, et postea congregabuntur in habitaculis suis'. haec ideo plenius de iustorum ordinibus expressa sunt quam de passionibus inpiorum, quia melius est cognoscere quomodo innocentes saluentur quam quomodo crucientur flagitiosi. Ergo quia iusti hanc remunerationem habent, ut uideant faciem dei et lumen illud, quod inluminat omnem hominem. abhinc induamus huiusmodi studium, ut adpropinquet anima nostra deo, adpropinquet oratio, adhaereat illi nostrum desiderium, non separemur ab eo. et hic quidem positi meditandolegendo quaerendo copulemur deo, cognoscamus eum ut possumus; ex parte enim hic cognouimus, quia hic inperfecta illic perfecta omnia, hic paruuli illic robusti. uidemus inquit nunc per speculum in aenigmate, tunc autem faciem ad faciem. tunc reuelata facie gloriam dei speculari licebit, quam nunc animae corporis huius concretis uisceribus inuolutae et quibusdam carnis huius maculis et conluuionibus obumbratae sincere uidere non possunt. quis enim inquit uidebit uultum meum et uiuet? et recte. nam si solis radios oculi nostri ferre non possunt et si quis diutius e regione solis intenderit, caecari solere perhibetur, si creatura creaturam sine fraude atque offensione sui non potest intueri, quomodo potest sine periculo sui uibrantem cernere uultum creatoris aeterni corporis huius opertus exuuiis? quis enim iustificatur in conspectu dei, cum unius quoque diei infans mundus a peccato esse non possit et nemo possit de sui cordis integritate et castimonia gloriari? non timeamus igitur recipi ab hominibus, non uereamur illum debitum omnibus finem, in quo Hesdra remunerationem suae deuotionis inuenit dicente ei domino: tu enim recipieris ab hominibus et conuersaberis residuum cum filio meo et cum similibus tuis. quod si illi gloriosum etiocundum erat cum similibus conuersari, quanto nobis gloriosius erit et iocundius ad meliores pergere et conuersari cum his quorum facta miramur. quis utique prior Hesdra an Platon? nam Paulus Hesdrae, non Platonis secutus est dicta. Hesdra reuelauit secundum conlatam in se reuelationem iustos cum Christo futuros, futuros cum sanctis. hinc et Socrates ille festinare se dicit ad illos suos deos, ad illos optimos uiros. nostra sunt itaque quae in philosophorum litteris praestant. et ille posuit ea quorum proprium testimonium non habebat, nos diuini praecepti habemus auctoritatem. Moyses et Helias cum Christo apparuerunt, Abraham duos alios cum deo suscepit hospitio, Iacob dei castra conspexit, Danihel iustos sicut solem et stellas fulgere in caelo reuelante sibi sancto spiritu declarauit. His igitur freti intrepide pergamus ad redemptorem nostrum Iesum, intrepide ad patriarcharum concilium, intrepide ad Abraham patrem nostrum, cum dies aduenerit, proficiscamur, intrepide pergamus ad illum sanctorum coetum iustorumque conuentum. ibimus enim ad patres nostros, ibimus ad illos nostrae fidei praeceptores, ut, etiamsi opera desint, fides opituletur, defendatur hereditas. ibimus et ubi sinum suumAbraham sanctus expandit, ut suscipiat pauperes, sicut suscepit et Lazarum, in quo sinu requiescunt qui in hoc saeculo grauia atque aspera pertulerunt. sed nunc, pater, etiam atque etiam extende ad suscipiendum hinc pauperem manus tuas, aperi gremium tuum, expande sinus tuos, ut plures suscipias, quia plurimi in dominum crediderunt. sed tamen quamuis fides creuerit, abundat iniquitas, refrigescit caritas. ibimus ad eos qui recumbunt in regno dei cum Abraham et Isaac et Iacob, quoniam rogati ad cenam non excusauerunt. ibimus eo, ubi paradisus iocunditatis est, ubi Adam, qui incidit in latrones, nescit iam uulnera sua flere, ubi et latro ipse regni caelestis consortio gratulatur, ubi nullae nubes, nulla tonitrua, nullae coruscationes, nulla uentorum procella neque tenebrae neque uesper neque aestas neque hiems uices uariabunt temporum, non frigus, non grando, non pluuiae, non solis istius erit usus aut lunae neque stellarum globi, sed sola dei fulgebit claritas. dominus enim erit lux omnium et illud lumen uerum, quod inluminat omnem hominem, fulgebit omnibus. ibimus eo, ubi seruulis suis dominus Iesus mansiones parauit, ut ubi ille est et nos simus; sic enim uoluit. quae sint illae mansiones audi dicentem: in domo patris mei mansiones multae sunt, quae sit uoluntas: iterum inquit uenio etaccerso uos ad me ipsum, ut ubi ego sum et uos sitis. sed dicis quia solis discipulis loquebatur, quod ipsis solis spoponderit multas mansiones; igitur undecim tantum discipulis praeparabat. et ubi est illud, quod ex omnibus partibus uenient et recumbent in dei regno? unde uoluntatis diuinae dubitamus effectus? sed Christi uelle fecisse est. denique demonstrauit et uiam, demonstrauit et locum dicens: et quo uado uos scitis et uiam meam scitis. locus apud patrem est, uia Christus est, sicut ipse ait: ego sum uia et ueritas et uita. nemo uenit ad patrem nisi per me. ingrediamur hanc uiam, teneamus ueritatem, uitam sequamur. uia est quae perducit, ueritas quae confirmat, uita quae per se redditur. et ut sciamus ueram uoluntatem, addidit in posterioribus: pater, quos dedisti mihi, uolo ut ubi ego sum et illi sint mecum, ut uideant claritatem meam, 〈pater〉. repetitio ista confirmatio est sicut illud: Abraham, Abraham! et alibi: ego sum, ego sum qui deleo iniquitates tuas. pulchre autem quod supra promisit hic poposcit. et quia ante promisit et sic poposcit, non ante poposcit et sic promisit, promisit quasi arbiter muneris, conscius potestatis, poposcit a patre quasi pietatis interpres. et ante promisit, ut potestatem agnoscas, poposcit postea, utpietatem intellegas. non poposcit ante et sic promisit, ne uideretur promisisse potius quod inpetrauerat quam quod promiserat praestitisse. nec superfluum putes quod poposcit, cum tibi exprimat paternae uoluntatis consortium, in quo unitatis indicium, non incrementum est potestatis. Sequimur te, domine Iesu: sed ut sequamur accerse, quia sine te nullus ascendet. tu enim uia es, ueritas uita possibilitas fides praemium. suscipe tuos quasi uia, confirma quasi ueritas, uiuifica quasi uita. pande illud tuum bonum, quod uidere desiderabat Dauid inhabitans in domo domini, ideoque dicebat: quis ostendet nobis bona? et alibi: credo uidere bona domini in terra uiuentium. ibi enim sunt bona, ubi uita perpetua est, uita sine crimine. alibi quoque dicit: replebimur in bonis domus tuae, quod ideo frequentauit, ut scires hinc bonum illud philosophos transtulisse, quod summum adserunt. pande ergo illud uere bonum tuum, illud diuinum, in quo et uiuimus et sumus et mouemur. mouemur quasi in uia, sumus quasi in ueritate, uiuimus quasi in uita aeterna. demonstra nobis illud quod est bonum, simile sui, semper indissolubile atque inmutabile, in quo simus aeterni in agnitione omnis boni, sicut uas electionis tuae Paulus testificatus est dicens: forsitan enim ideo discessit adhoram ut aeternum illum reciperes. aeternum ergo ministrum dei dixit scribens ad Philemonem, cuius fidem in agnitione omnis boni, quod in sanctis est, in Christum Iesum euidentiorem fieri postulabat. in quo bono est requies pura, lux inmortalis, gratia perpetua, hereditas animarum pia et secura tranquillitas, non morti subiecta, sed erepta de morte, ubi nullae lacrimae, nullus est fletus, — unde enim illic fletus, ubi nullus est lapsus? —, ubi sancti tui erroribus et sollicitudinibus, insipientia atque ignorantia, timore ac metu, cupiditatibus atque omnibus corporeis conluuionibus et passionibus absoluti, ubi regio uiuentium, et ut adsertioni huic adiungamus auctoritatem, de quo bono propheta dicit: conuertere, anima mea, in requiem tuam, quia dominus benefecit mihi, quoniam eripuit animam meam de morte, oculos meos a lacrimis, pedes meos a lapsu. placebo domino in regione uiuorum. placebo dixit, non placeo, hoc est de tempore sibi blanditur futuro. contraria sunt autem praesentibus futura et temporalibus aeterna. 413 et ideo quoniam ibi uiuorum regio, hic utique mortuorum. an non mortuorum haec regio, ubi umbra mortis, ubi porta mortis, ubi corpus est mortis? denique donatur Petro, ne portae inferni praeualeant ei. portae inferni istae sunt terrenae, unde et ille ait: qui exaltas me de portis mortis. sicut enim portae iustitiae, in quibus sancti domino confitentur, ita sunt criminum portae, in quibus impii dominumnegauerunt. audi quoniam regio ista sit mortuorum: si quis igitur mortuum tetigerit, inmundus erit; inmundus autem in conspectu domini omnis iniquus. si quis igitur tetigerit iniquitatem, inmundus erit, si quis in deliciis, mortuus, quoniam quae in deliciis uiuens mortua est, et qui infideles sunt descendunt in infernum uiuentes: etsi nobiscum uidentur uiuere, sed in inferno sunt. si quis usuram accipit, rapinam facit, uita non uiuit, ut habes in Ezechiel. si quis autem iustus iustificationes domini custodit, ut faciat eas, 'uita' inquit 'uiuet et uiuet in eis'. ipse est ergo in regione uiuorum, in illa regione, ubi uita non abscondita, sed libera, ubi non umbra, sed gloria; hic enim nec ipse Paulus uiuebat in gloria. denique in corpore mortis ingemescebat. audi dicentem: nunc enim uita nostra abscondita est cum Christo in deo; cum autem Christus apparuerit, uita nostra, tunc et nos cum illo apparebimus in gloria. Festinemus ergo ad uitam. si quis uitam tangit, uiuit. denique tetigit illa mulier, quae tetigit fimbriam eius et a morte dimissa est, cui dicitur: fides tua te saluam fecit. uade in pace. si enim qui mortuum tangit inmundus est, sine dubio qui uiuentem tangit saluus est. quaeramus ergo uiuentem. sed iterum uideamus ne eum quaeramus intermortuos et dicatur nobis sicut mulieribus illis: quid quaeritis uiuentem cum mortuis? non est hic, sed resurrexit. ipse quoque dominus ubi quaeri uellet ostendit dicens: uade ad fratres meos et dic eis: ascendo ad patrem meum et patrem uestrum, deum meum et deum uestrum. ibi ergo quaeremus eum, ubi quaesiuit Iohannes et inuenit. ille eum in principio quaesiuit et inuenit uiuentem apud uiuentem, filium apud patrem. nos eum in temporum fine quaeramus et conplectamur pedes eius et adoremus eum, ut dicat et nobis: nolite timere, id est nolite timere a peccatis saeculi, nolite timere ab iniquitatibus mundi, nolite timere a fluctibus corporalium passionum: ego sum peccatorum remissio. nolite timere a tenebris: ego sum lux. nolite timere a morte: ego sum uita. quicumque ad me uenit mortem non uidebit in aeternum, quoniam ipse est plenitudo diuinitatis et ipsi est decus gloria perpetuitas a saeculis et nunc et semper et in omnia saecula saeculorum.