De Obitu Theodosii Ambrosius Mediolanensis Otto Faller University of Notre Dame Kaitlin Stephan University of Notre Dame Post-corrected OCR and sectioned text. Stephen Bothwell University of Notre Dame OCR-ed and preprocessed text for Lace post-correction; checked text post-XML conversion. Hildegund Müller University of Notre Dame Provided supervision and initial financial support for digital edition creation initiative. University of Notre Dame stoa0022.stoa040.nd-dlc-lat1.xml Available under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 (CC-BY-NC-SA 4.0) International License. 2025 University of Notre Dame Notre Dame, Indiana, United States of America Ambrosius Mediolanensis Ambrosius: Explanatio symboli, De sacramentis, De mysteriis, De paenitentia, De excessu fratris, De obitu Valentiniani, De obitu Theodosii Otto Faller Vindobonae Hoelder-Pichler-Tempsky 1955 Austrian Academy of Sciences Press Lace v. 0.6.22 copyright 2013-2021, Bruce Robertson, Dept. of Classics, Mount Allison University. The following text is encoded in accordance with EpiDoc standards and with the CTS/CITE Architecture This pointer pattern extracts sections. This pointer pattern extracts books. Latin Initial markup of new file with various textual fixes (e.g., removed section and marginal numbers). Additional fixes performed based on results of Latin spellchecker application. Changes text identifier from temporary stoa0X4 to stoa040. Removed final, empty page break. Added or changed attributes and XML structure to be more CTS- and Epidoc-compliant, according to Hook tests. Removed full URN on textparts to comply with Hook; retained section numeration. Added publication information and removed invalid paragraph element. Filled in publicationStmt element. Finished adding licensing information. Altered project identifier in textparts to be ND-DLC. Fixes publisher element mislabeled as date element. Tentatively revises textual divisions. Amends descriptions for attributions and adds attribution for Hildegund Müller. Tweaks filename and URN to fit Perseus standards. Swaps ordering of CTS references to be from most to least granular. Automatically adds page numbers corresponding to text in attribute `n`. Includes minor XML formatting adjustments due to rewrite of XML file. Hoc nobis motus terrarum graves, hoc iuges pluviae minabantur, et ultra solitum caligo tenebrosior denuntiabat, quod clementissimus imperator Theodosius recessurus esset e terris. Ipsa igitur excessum eius elementa maerebunt: caelum tenebris obductum, aer perpeti horrens caligine, terra, quae quatiebatur motibus, replebatur aquarum alluvionibus. Quidni mundus ipse defleret eum principem continuo esse rapiendum, per quem dura mundi istius temperari solerent, cum criminum poenas indulgentia praeveniret? Et ille quidem abiit sibi regnumque non deposuit, sed mutavit, in tabernacula Christi iure pietatis adscitus, in illam Hierusalem supernam, ubi nunc positus dicit: Sicutaudivimus, ita et videmus in civitate domini virtutum, in civitate dei nostri, quam deus fundavit in aeternum. Sed plurimos tamquam paterno destitutos praesidio dereliquit, ac potissimum filios. Sed non sunt destituti, quos pietatis suae reliquit heredes, non sunt destituti, quibus Christi adquisivit gratiam et exercitus fidem, cui documento fuit deum favere pietati ultoremque esse perfidiae. Eius ergo principis et proxime conclamavimus obitum et nunc quadragesimam celebramus, adsistente sacris altaribus Honorio principe, quia, sicut sanctus Ioseph patri suo Iacob quadraginta diebus humationis officia detulit, ita et hic Theodosio patri iusta persolvit. Et quia alii tertium diem et tricesimum, alii septimum et quadragesimum observare consuerunt, quid doceat lectio, consideremus. Defuncto, inquit, Iacob praecepit Ioseph pueris sepultoribus, ut sepelirent eum. Et sepelierunt sepultores Israhel. Et repleti sunt ei quadraginta dies; sic enim dinumerantur dies sepulturae. Et luxit eum Aegyptus septuaginta diebus. Haec ergo sequenda sollemnitas, quam praescribit lectio. Sed etiam in Deuteronomio scriptum est, quia planxerunt filii Israhel Moysen diebus triginta, et consummati sunt dies luctus. Utraque ergo observatio habet auctoritatem, qua necessarium pietatis inpletur officium. Bonus itaque Ioseph, qui formam piomuneri dedit, quem amabat pater, cui dixit: Adiuvet te deus meus et benedicat te benedictione terrae habentis omnia, propter benedictionem mamillarum et vulvae, benedictiones matris tuae, et propter benedictionem patris tui, pii patris suboles bona. Celebrat ergo et iste quadragesimam patris Iacob, subplantatoris illius, et nos celebramus Theodosii quadragesimam, qui sanctum imitatus Iacob subplantavit perfidiam tyrannorum, qui abscondit simulacra gentium; — omnes enim cultus idolorum fides eius abscondit, omnes eorum caerimonias oblitteravit —, qui etiam his, qui in se peccaverant, doluit, quam dederat, perisse indulgentiam et veniam denegatam. Sed non negabunt filii, quod donavit pater, non negabunt, etiamsi quidam interturbare conatus sit; neque enim poterunt negare, quod in commune donavit, qui solvunt, quod singulis dedit. Nihil gloriosius exitus tanti principis habuit, qui omnia iam filiis tradidisset, regnum, potestatem, nomen Augusti, nihil, inquam, speciosius ei in morte servatum estquam quod — inmane quantis! — promissa annonarum exigendarum relaxatio dum moratur, facta est successio eius indulgentiarum hereditas, ut ille, qui voluit inpedire, sibi odium fecerit, Theodosio tamen tantae cumulus gratiae non ademptus sit. Nec inmerito; si enim privatorum ultimae voluntates et deficientum testamenta habent perpetem firmitatem, quomodo potest tanti principis esse inritum testamentum? Gloriosius quoque in eo Theodosius, qui non communi iure testatus sit; de filiis enim nihil habebat novum, quod conderet, quibus totum dederat, nisi ut eos praesenti commendaret parenti: de subditis sibi et commissis testari debuit, ut legata dimitteret, fidei commissa signaret. Praecepit dari legem indulgentiae, quam scriptam reliquit. Quid dignius, quam ut testamentum imperatoris lex sit? Ergo tantus imperator recessit a nobis, sed non totus recessit; reliquit enim nobis liberos suos, in quibus eum debemus agnoscere et in quibus eum et cernimus et tenemus. Nec moveat aetas! Fides militum imperatoris perfecta aetas est; est enim perfecta aetas, ubi perfecta est virtus. Reciproca haec, quia et fides imperatoris militum virtus est. Recognoscitis nempe, quos vobis Theodosii fides triumphos adquisiverit. Cum locorum angustiis et inpedimentis calonum agmen exercitus paulo serius in aciem descenderet et inequitare hostis mora belli videretur, desiluit equo princeps et ante aciem solus progrediens ait: 'Ubi est Theodosii deus?' Iam hoc Christo proximus loquebatur. Quis enim posset hoc dicere, nisi qui Christo se adhaerere cognosceret? Quo dicto excitavit omnes, exemplo omnes armavit, et iam certe senior aetate, sed validus fide. Theodosii ergo fides fuit vestra victoria: vestra fides filiorum eius fortitudo sit. Fides ergo auget aetatem. Denique nec Abraham, ut in senectute generaret filium, consideravit aetatem, nec Sara, ut pareret. Neo mirum, si auget aetatem fides, cum repraesentet futura. Quid est enim fides nisi rerum earum, quae sperantur, substantia? Sic nos scripturae docent. Ergo si substantia eorum, quae sperantur, fides est, quanto magis eorum, quae videntur. Bona fides, de qua scriptum est: Iustus autem ex fide vivit; quodsi subtraxerit se, non placebit animae meae. Nos autem non subtrahamus nos ad dispendium animae, sed inhaereamus fidei ad animae nostrae adquisitionem, quoniam in hac fidei militia 'testi-monium consecuti sunt' seniores nostri Abraham, Isaac, Iacob et ideo hereditatem nobis fidei reliquerunt. Fidelis Abraham, qui non ex operibus, sed ex fide iustificatus est, quoniam deo credidit, Isaac, qui per fidem nec gladium ferituri parentis expavit, Iacob, qui paternae fidei vestigiis intentus, dum iter agit, angelorum vidit exercitum et vocavit concilium dei. Alibi quoque, id est in libris regnorum, Helisaeus erat intra Samariam et subito eum circumfusus Syrorum obsedit exercitus. Vidit eos Giezi et ait ad dominum suum: 'O domine, quid faciemus?' Et dixit Helisaeus propheta: 'Noli timere, quoniam nobiscum plures sunt quam cum illis.' Et rogavit, ut aperiret dominus oculos Giezi. Et aperti sunt oculi eius, et vidit plenum montem equis et curribus in circuitu Helisaei. Et rogavit Helisaeus, ut percuteret eos deus caecitate. Et percussi sunt et introierunt in civitatem, quo ingrederentur nequaquam videntes. Audistis certe, milites, qui circumfusi estis, quia ubi perfidia, ibi caecitas est. Merito ergo caecus erat exercitus infidelium. Ubi autem fides, ibi exercitus angelorum est. Bona itaque fides, quae frequenter operatur in mortuis. Denique adversarius et legiones suae cottidiana martyrum virtute torquentur. Unde arbitror, quod fila cordarum citharae ideo fides dicantur, quoniam et mortua sonumreddant. Quo magis ac magis enitendum est, ne in hoc vivendi munere siti simus ingrati, sed pii pignoribus principis sedulum ac patrium inpendamus adfectum. Solvite filiis eius, quod debetis patri. Plus debetis defuncto quam debuistis viventi. Etenim si in liberis privatorum non sine gravi scelere minorum iura temerantur, quanto magis in filiis imperatoris. Addatur eo, cuius imperatoris: imperatoris pii, imperatoris misericordis, imperatoris fidelis, de quo non mediocre locuta est scriptura dicens: Magnum et honorabile est homo misericors, invenire autem virum fidelem difficile est. Si magnum est misericordem aut fidelem quemcumque hominem invenire, quanto magis imperatorem, quem potestas ad ulciscendum inpellit, sed revocat tamen ab ultione miseratio? Quid praestantius fide imperatoris, quem non extollat potentia, superbia non erigat, sed pietas inclinet? De quo praeclare Salomon inquit: Regis minitatio similis rugitui leonis, sicut autem ros in herba, sic et hilaritas eius. Quantum igitur est deponere terrorem potentiae, praeferre suavitatem gratiae? Beneficium se putabat accepisse augustae memoriae Theodosius, cum rogaretur ignoscere, et tunc propior erat veniae, cum fuisset conmotio maior iracundiae. Praerogativa ignoscendi erat indignatum fuisse et optabatur in eo, quod in aliis timebatur, utirasceretur. Hoc erat remedium reorum, quoniam, cum haberet supra omnes potestatem, quasi parens expostulare malebat quam quasi iudex punire. Saepe trementes vidimus, quos obiurgabat, et convictos sceleris, cum desperassent, solutos crimine. Vincere enim volebat, non plectere, aequitatis iudex, non poenae arbiter, qui numquam veniam confitenti negaret; aut si quid esset, quod occulta conscientia involveret, deo servabat. Hanc vocem eius homines amplius quam poenam timebant, quod tanta imperator ageret verecundia, ut mallet sibi homines religione quam timore adstringere. Maximum philosophorum inpunitatem ferunt dedisse his facinoribus, quae per iram commissa forent, sed scriptura divina melius ait: Irascimini et nolite peccare. Maluit peccatum recidere quam excusare. Satis est in indignatione laudem clementiae repperire quam ira in ultionem excitari. Quis ergo dubitabit filiis eius apud dominum maximum praesidium fore? Domino favente Arcadius imperator iam validus iuventa est, Honorius continuo pulsat adulescentiae fores, provectior aetate quam Iosias. Ille enim destitutuspatre orsus imperium usque ad tricesimum et primum annum regni sui perduxit aetatem et placuit domino, quoniam prae ceteris regibus Israhel domini pascha celebravit et cerimoniarum abolevit errores. Asa quoque adhuc invalidus corporis robore, cum regnandi curricula recepisset, quadraginta annis regnavit in Hierusalem. Qui, cum Aethiopum infinita urgeretur atque innumerabili multitudine, speravit in domino et in paucis se posse salvari. Utinam tam fidelis processu quam exordio! Nam servatus in paucis et victor, postea a Syris auxilia relicto domino postulavit et medicos adhibuit ad pedum dolorem; accepto enim tanto indicio divini favoris auxiliatorem suum non debuit derelinquere, sed tenere. Ideo ei nec medici profuerunt et quasi incredulus mortem inplevit. Sed illorum patres Abias et Amos ambo infideles. Theodosius vero plenus timoris dei, plenus misericordiae, speramus, quod liberis suis apud Christum praesul adsistat, si dominus propitius sit rebus humanis. Bonum est misericors homo, qui, dum aliis subvenit, sibi consulit et in alieno remedio vulnera sua curat. Agnoscit enim se esse hominem, qui novit ignoscere, et vias Christi sequitur, qui carne suscepta maluit in hunc mundum redemptor venire quam iudex. Unde pulchre psalmista dixit: Dilexi, quoniam audiet dominus vocem orationis meae. In quo psalmo, dum legitur, velut ipsum Theodosium loquentem audivimus. 'Dilexi' inquit; agnosco vocem piam, cuius testimonia vocis agnosco. Et vere dilexit, qui officia diligentis inplevit, qui servavit hostes, qui dilexit inimicos, qui his, a quibus est appetitus, ignovit, qui regni adfectatores perire non passus est. Non mediocris, sed perfecti in lege vox ista est dicere: 'Dilexi'; plenitudo enim legis dilectio est. Sed quid dilexerit, audiamus. Cum tacetur genus dilectionis, utique divinae caritatis gratia significatur, qua diligimus illud, quod est super omnia desiderabilia desiderabile, de quo scriptum est: Diliges dominum deum tuum. Ergo discedens e terris pia anima et sancto repleta spiritu quasi interrogantibus his, qui sibi occurrerent, cum sese ad sublimia et superna subrigeret, dicebat: 'Dilexi.' Nihil hoc plenius, nihil expressius. Interrogabant angeli vel archangeli: 'Quid egisti in terris?' — occultorum enim solus cognitor deus —: Dicebat: 'Dilexi.' Hoc est dicere: legem inplevi, evangelium non praeterivi; hoc est dicere: morti me obtuli et tota die aestimatus sum sicut ovis occisionis et ideo confido, quianeque mors neque vita neque angeli neque virtutes neque altitudo neque profundum neque creatura alia poterit nos separare a caritate dei, quae est in Christo Iesu domino nostro. Hoc mandatum legis etiam in evangelio dominus Iesus docet esse servandum, cum dicit ad Petrum: Simon Iohannis, diligis me? Et ille respondit: Tu scis, domine, quia diligo te. Et iterum dixit: Simon Iohannis, diligis me? Et iterum respondit: Etiam, domine, tu scis, quia diligo te. Et tertio interrogatus ait: Domine, omnia tu scis, tu nosti, quia amo te. Confirmavit itaque caritatem trina responsio vel abolevit trinae negationis errorem. Et hic trinam responsionem si quaerimus, invenimus: Dilexi, quoniam audiet dominus vocem orationis meae; dilexi, quoniam inclinavit aurem suam mihi, ut in diebus meis invocarem eum; dilexi, quia tribulationem et dolorem inveni et pro nomine dei mei pericula inferni non refugi, sed expectavi, ut conpraehendere et invenire me possent. Et pulchre ait: 'Dilexi', quia iam cursum vitae huius inpleverat. Unde et apostolus in passione iam positus ait: Certamen bonum certavi, cursum consummavi, fidem servavi; quod reliquum est, reposita est mihi corona iustitiae. Magnus dominus, qui nobis dedit certamina, quibus mereatur, qui vicerit, coronari. Dilexi, inquit, confidens, quoniam audiet dominus vocem orationis meae. Dilexi, et ideo inclinavitaurem suam mihi, ut iacentem erigeret, mortuum resuscitaret. Non enim deus inclinat aurem suam, ut audiat corporaliter, sed ut condescendat nobis, quo nos audire dignetur et infirmitates nostrae relevare substantiae. Inclinat se nobis, ut nostra ad eum ascendat oratio. Voce non indiget, qui misericordiam defert; neque enim voce indiguit, qui Moysen tacentem audivit et non loquentem, sed interpellantem gemitibus ineffabilibus ad se clamare dicebat. Novit deus et sanguinem audire, cui nulla vox subest, lingua non suppetit, sed accepit vocem sacrae titulo passionis. Clamavit in martyrio, clamavit in parricidio, quod pertulit pro sacrificio. 'Dilexi', inquit, et ideo diligens feci voluntatem domini et 'invocavi' eum non in paucis, sed in 'omnibus diebus vitae meae'. Nam certis diebus invocare, non omnibus fastidientis est, non sperantis, et pro usu adfluentium commodorum mercedem gratiarum referre non pro devotionis adfectu. Et ideo Paulus: In omnibus, inquit, gratias agite. Quando enim non habes, quod deo debeas, aut quando sine dei munere es, cui cottidie vivendi usus a domino est? Quid enim habes, quod non accepisti? Ergo quia semper accipis, semper invoca, et quia, quod habes, a domino est, debitorem te semper esse cognosce. Malo tamen, ut quasi diligens quam coactus debitum tuum solvas. Audis dicentem: 'Circumdederunt me dolores mortis, ego tamen et in mortis dolore dominum 'dilexi'. Pericula inferniinvenerunt me, non timentem utique, sed amantem, sed sperantem, quod nullae me angustiae, nulla persecutio, nulla pericula, nullus gladius separat a Christo.' Denique volens invenit tribulationem et dolorem, sciens, quia tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio spem. Etenim quasi bonus athleta quaesivit certamina, ut coronam inveniret, quam tamen non suis viribus, sed domini auxilio novit sibi esse donatam. Non enim potuisset vincere, nisi eum, qui certantes adiuvat, invocasset. Miser homo congreditur, ut vincat, et ipse in periculum ruit, nisi domini nomen adfuerit, nisi, cum veretur, oraverit dicens: O domine, libera animam meam. Hinc illud apostolicum: Video legem carnis meae repugnantem legi mentis meae et captivantem me in legem peccati, quod est in membris meis. Infelix ego homo! Quis me liberabit de corpore mortis huius? Gratia dei per Iesum Christum. dominum nostrum. Ille vincit, qui gratiam dei sperat, non qui 'de sua virtute praesumit'. Cur enim non praesumas gratiam, cum habeas praesulem certaminis misericordem? Misericors enim et iustus dominus et deus noster miseretur. Bis misericordiam posuit, semel iustitiam; in medio iustitia est gemino septo inclusa misericordiae; superabundant enim peccata, superabundet ergo misericordia. Apud dominum omnium virtutum abun-dantia est, quia dominus virtutum est, neque tamen iustitia sine misericordia est neque sine miseratione iustitia, quia scriptum est: Noli esse nimium iustus. Quod supra mensuram est, nocet; etsi bonum est, tamen tu non sustines. Mensuram serva, ut secundum mensuram recipias. Non inpedit tamen iustitia misericordiam, quia misericordia ipsa iustitia est. Dispersit, dedit pauperibus, iustitia eius manet in aeternum. Novit enim iustus debere se infirmibus atque inopibus subvenire. Unde dominus veniens ad baptismum, ut nobis infirmantibus peccata donaret, ait ad Iohannem: Sine modo; sic enim decet nos inplere omnem iustitiam. Liquet igitur iustitiam esse misericordiam et misericordiam esse iustitiam. Etenim si dei nos misericordia non sustentaret, quomodo in ipso exordio parvuli viveremus, cum effusi utero de calidis in frigida, de umidis in arida piscium more iactemur, quos naufragos in hanc vitam quidam naturae fluctus expuerit? Ratio deest, sed gratia divina non deficit. Ipse ergo 'custodit parvulos', aut certe eos, qui se parvulos humili confitentur adfectu. Bona igitur humilitas, quae liberat periclitantes, iacentes erigit. Novit eam ille, qui dixit: Ecce sum ego; pec-cavi, et ego pastor male feci, et isti in hoc grege quid fecerunt? Fiat manus tua in me. Bene hoc dicit, qui regnum suum deo subiecit et paenitentiam gessit et peccatum suum confessus veniam postulavit. Ipse per humilitatem pervenit ad salutem. Humiliavit se Christus, ut omnes elevaret. Ipse ad Christi pervenit requiem, qui humilitatem fuerit Christi secutus. Et ideo, quia humilem se praebuit Theodosius imperator et, ubi peccatum obrepsit, veniam postulavit, conversa est anima eius in requiem suam, sicut habet scriptura, quae dicit: Convertere, anima mea, in requiem tuam, quia dominus benefecit mihi. Pulchre dicit animae 'convertere' quasi diuturno cursu usque exercitae, ut a labore convertatur ad requiem. Convertitur equus ad stabulum, ubi cursum inpleverit, navis ad portum, ubi ad stationem fidam a fluctuum mole subducitur. Sed quid est, quod ait 'ad requiem tuam', nisi secundum illud intellegas, quod ait dominus Iesus: Venite, benedicti patris mei, hereditate possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi? Tamquam enim possessionem hereditariam recipimus, quae promissa sunt nobis; fidelis enim deus, quisemel servis suis praeparata non subtrahit. Si fides nostra maneat, manet et sponsio. Vide, o homo, circa te gratiam Christi: adhuc in terris quateris et in caelo possides! Ibi ergo sit cor tuum, ubi possessio tua. Haec est requies, quae iustis debetur, negatur indignis. Unde ait dominus: Sicut iuravi in ira mea: si introibunt in requiem meam. Qui enim non cognoverunt vias domini, non ingrediuntur in requiem domini. Qui autem 'bonum certamen certavit' et 'cursum consummavit', ipsi dicitur: Convertere in requiem tuam. Bona requies praeterire, quae mundi sunt, et in illis, quae supra mundum sunt, caelestium consortiis requiescere secretorum. Haec est requies, ad quam propheta properavit dicens: Quis dabit mihi pennas sicut columbae, et volabo et requiescam? Hanc sanctus requiem suam novit, ad hanc requiem convertendum animae suae dicit. Erat ergo anima in requie sua, ad quam dicit esse redeundum. Haec est requies sabbati magni, ut unusquisque sanctorum supra mundi sensibilia sit in illo intellegibili secreto totus intentus atque adhaerens deo. Haec est illa requies sabbati, quo requievit deus ab omnibus operibus mundi istius. Feriatus his saeculi curis Theodosius 'ereptum' esse se gaudet et elevans animam suam ad illam perpetuam dirigit requiem pulchre sibi consultum adserens, quod 'eripuerit a morte animam eius' deus, quam mortem frequenter in hoc saeculi istius lubrico sustinebat, inquietus fluctibus peccatorum, eripuerit etiam 'oculos eius a lacrimis'. Fugit enim dolor et tristitia et gemitus. Et alibi habemus: Delebit omnem lacrimam ab oculis eorum et mors non erit amplius neque luctus neque clamor neque dolor. Si ergo mors non erit, lapsum sentire non poterit in illa requie constitutus, sed 'placebit deo in regione vivorum'. Non enim, ut hic homo involutus est 'mortis corpore' obnoxio lapsibus atque delictis, ita et illic. Ideoque regio illa vivorum est, ubi anima est, quae 'ad imaginem et similitudinem' dei facta est, non caro figurata 'de limo'. Ideo caro in terram revertitur, anima ad requiem festinat supernam, cui dicitur: Convertere, anima mea, in requiem tuam. In quam festinavit intrare Theodosius atque ingredi civitatem Hierusalem, de qua dictum est: Et reges terrae ferent gloriam suam in illam. Illa est veragloria, quae ibi sumitur, illud regnum beatissimum, quod ibi possidetur, ad quod festinabat apostolus dicens: Audemus ergo et consentimus magis peregrinari de corpore et adesse ad dominum. Et ideo conitimur sive absentes sive praesentes placere illi. Absolutus igitur dubio certaminum fruitur nunc augustae memoriae Theodosius luce perpetua, tranquillitate diuturna, et pro his, quae in hoc gessit corpore, remunerationis divinae fructibus gratulatur. Ergo quia dilexit augustae memoriae Theodosius dominum deum suum, meruit sanctorum consortia. Et ego — ut quadam sermonem meum peroratione concludam — 'dilexi' virum misericordem, humilem in imperio, corde puro et pectore mansueto praeditum, qualem dominus amare consuevit dicens: 'Supra quem requiescam, nisi supra humilem atque mansuetum?' 'Dilexi' virum, qui magis arguentem quam adulantem probaret. Stravit omne, quo utebatur, insigne regium, deflevit in ecclesia publice peccatum suum, quod ei aliorum fraude obrepserat, gemitu et lacrimis oravit veniam. Quod privati erubescunt, non erubuit imperator, publicam agere paenitentiam, neque ullus postea dies fuit, quo non illum doleret errorem. Quidquod praeclaram adeptus victoriam, tamen, quia hostes in acie strati sunt, abstinuit a consortio sacramentorum, donec domini circa se gratiam filiorum experiretur adventu? 'Dilexi' virum, qui me in supremis suis ultimo spiritu requirebat. 'Dilexi' virum, qui cum iam corpore solveretur, magis de statu ecclesiarum quam de suis periculis angebatur. 'Dilexi' ergo, fateor, et ideo dolorem meum intimo viscere dolui et prolixiore sermonis prosecutione solandum putavi. 'Dilexi' et praesumo de domino, quod suscipiat 'vocem orationis meae', qua prosequor animam piam. Circumdederunt me dolores mortis, pericula inferni invenerunt me; multorum enim pericula sunt, sed remedia paucorum. In omnibus sacerdos periclitatur, in omnibus reis angitur; quod enim alii patiuntur, ipse sustinet, et iterum liberatur ipse, cum alii, qui tenentur periculis, liberantur. Conteror corde, quia ereptus est vir, quem vix possumus invenire. Sed tamen tu solus, domine, invocandus es, tu rogandus, ut eum in filiis repraesentes. Tu, domine, custodiens etiam parvulos in hac humilitate, salvos facito sperantes in te. Da requiem perfectam servo tuo Theodosio, requiem illam, quam praeparasti sanctis tuis. Illo convertatur anima eius, unde descendit, ubi mortis aculeum sentire non possit, ubi cognoscat mortem hanc nonnaturae finem esse, sed culpae. Quod enim mortuus est, peccato mortuus est, ut iam peccato locus esse non possit. Resurget autem, ut perfectior renovato munere vita reparetur. 'Dilexi' et ideo prosequor eum usque ad 'regionem vivorum' nec deseram, donec fletu praecibusque inducam virum, quo sua merita vocant, in montem domini sanctum, ubi perennis vita, ubi corruptelae nulla contagio, nullus gemitus, nullus dolor, nulla consortia mortuorum. Vera regio viventium, ubi mortale hoc induet inmortalitatem et corruptibile hoc induet incorruptionem. Magna 'requies', quae votum inpleat diligentis, pulcherrima promissio. Ideo et 'centesimus quartus decimus' psalmus inscribitur; denique supra in quarto decimo psalmo perfectionem hominis accepimus, sed illic formatur, perfectus licet vir, sed adhuc peccato obnoxius, quia vivit in saeculo: hic vera perfectio est, ubi iam culpa cessavit, gratiaperpetuae quietis adfulsit. Ideo 'centesimus quartus decimus' psalmus, quia remuneratio caritatis est. Unde domini pascha quarta decima luna formam celebritatis accepit, quoniam, qui pascha celebrat, debet esse perfectus, debet amare dominum Iesum, qui diligens populum suum perfecta caritate sese obtulit passioni. Et nos sic diligamus, ut, si necesse fuerit, pro domini nomine mortem non fugiamus, nullum aestimemus dolorem, nihil metuamus; perfecta enim caritas timorem expellit foras. Grande numeri mysterium, quando pater unicum filium pro nobis omnibus tradidit, cum pleno luminis sui orbe luna fulgeret. Ita est enim ecclesia, quae pie pascha celebrat domini nostri lesu Christi: sicut luna perfecta in aeternum manet. Quisquis bene hic domini pascha celebraverit, in lumine perpetuo erit. Quis splendidius celebravit quam qui sacrilegos removit errores, clusit templa, simulacra destruxit? In hoc Iosias rex superioribus antelatus est. Manet ergo in lumine Theodosius et sanctorum coetibus gloriatur. Illic nunc conplectitur Gratianum iam sua vulnera non maerentem, quia invenit ultorem; qui licetindigna morte praereptus sit, requiem animae suae possidet. Illic bonus uterque et pietatis interpres largus misericordiae suae consortio delectantur. De quibus bene dicitur: Dies diei eructat verbum. Contra autem Maximus et Eugenius in inferno quasi nox nocti indicat scientiam, docentes exemplo miserabili, quam durum sit arma suis principibus inrogare. De quibus pulchre dicitur: Vidi inpium superexaltatum et elevatum super cedros Libani: et transivi et ecce non erat. Transivit enim pius de caligine saeculari ad lumen aeternum, et 'non erat inpius', qui esse desivit iniquus. Nunc se augustae memoriae Theodosius regnare cognoscit, quando in regno est domini Iesu et considerat templum eius. Nunc sibi rex est, quando recepit etiam filium Gratianum et Pulcheriam, dulcissima sibi pignora, quos hic amiserat, quando ei Flaccilla adhaeret, fidelis anima deo, quando patrem sibi redditum gratulatur, quando Constantino adhaeret. Cui licet baptismatis gratia in ultimis constituto omnia peccata dimiserit, tamen quod primus imperatorum credidit et post se heredidatem fidei principibus dereliquit, magni meriti locum repperit. Cuius temporibus conpletum est propheticum illud: In illo die erit, quod super frenum equi, sanctum dominoomnipotenti. Quod illa sanctae memoriae Helena, mater eius, infuso sibi dei spiritu revelavit. Beatus Constantinus tali parente, quae imperanti filio divini muneris quaesivit auxilium, quo inter proelia quoque tutus adsisteret et periculum non timeret. Magna femina, quae multo amplius invenit, quod imperatori conferret quam quod ab imperatore acciperet. Anxia mater pro filio, cui regnum orbis Romani cesserat, festinavit Hierosolymam et scrutata est locum dominicae passionis. Stabulariam hanc primo fuisse adserunt sic cognitam Constantio seniori, qui postea regnum adeptus est. Bona stabularia, quae tam diligenter praesepe domini requisivit. Bona stabularia, quae stabularium non ignoravit illum, qui vulnera curavit a latronibus vulnerati. Bona stabularia, quae maluit aestimari stercora, ut Christum lucrifaceret. Ideo illam Christus de stercore levavit ad regnum, secundum quod scriptum est, quia suscitat de terra inopem et de stercore erigit pauperem. Venit ergo Helena, coepit revisere loca sancta, infudit ei spiritus, ut lignum crucis requireret. Accessit ad Golgotham et ait: 'Ecce locus pugnae, ubi est victoria? Quaero vexillum salutis et non invenio. Ego, inquit, in regnis, et crux dominiin pulvere? Ego in aureis, et in ruinis Christi triumphus? Ille adhuc latet et latet palma vitae aeternae? Quomodo me redemptam arbitror, si redemptio ipsa non cernitur? Video quid egeris, diabole, ut gladius, quo peremptus es, obstrueretur. Sed Isaac obstructos ab alienigenis puteos eruderavit nec latere aquam passus est. Tollatur igitur ruina, ut vita appareat: promatur gladius, quo veri Goliae caput est amputatum: aperiatur humus, ut salus fulgeat. Quid egisti, diabole, ut absconderes lignum, nisi ut iterum vincereris? Vicit te Maria, quae genuit triumphatorem, quae sine inminutione virginitatis edidit eum, qui crucifixus vinceret te et mortuus subiugaret. Vinceris et hodie, ut mulier tuas insidias depraehendat. Illa quasi sancta dominum gestavit, ego crucem eius investigabo. Illa generatum docuit, ego resuscitatum. Illa fecit, ut deus inter homines videretur, ego ad nostrorum remedium peccatorum divinum de ruinis elevabo vexillum.' Aperit itaque humum, decutit pulverem, tria patibula confusa repperit, quae ruina contexerat, inimicus absconderat. Sed non potuit oblitterari Christi triumphus. Incerto haeret, haeret ut mulier, sed certam indaginem spiritus sanctus inspirat, eo quod duo latrones cum do-mino crucifixi fuerint. Quaerit ergo medium lignum. Sed poterat fieri, ut patibula inter se ruina confunderet, casus inverteret. Redit ad evangelii lectionem, invenit, quia in medio patibulo titulus erat: Iesus Nazarenus, rex Iudaeorum. Hinc collecta est series veritatis, titulo crux patuit salutaris. Hoc est, quod petentibus Iudaeis respondit Pilatus: Quod scripsi, scripsi, id est: non ea scripsi, quae vobis placerent, sed quae aetas futura cognosceret, non vobis scripsi, sed posteritati; propemodum dicens: Habeat Helena, quod legat, unde crucem domini recognoscat. Invenit ergo titulum, regem adoravit, non lignum utique, quia hic gentilis est error et vanitas impiorum, sed adoravit illum, qui pependit in ligno inscriptus in titulo, illum, qui sicut scarabeus clamavit, ut persecutoribus suis pater peccata donaret. Avida mulier festinabat tangere remedium inmortalitatis, metuebat calcare sacramentum salutis. Laeto corde et trepidante vestigio, quid faceret, nesciebat; pertendit tamen ad cubile veritatis. Lignum refulsit et gratia emicuit, ut, quia iam feminam visitaverat Christus in Maria, spiritus in Helena visitaret.Docuit eam, quod mulier ignorabat, et deduxit in viam, quam mortalis scire non poterat. Quaesivit clavos, quibus crucifixus est dominus, et invenit. De uno clavo frenum fieri praecepit, de altero diadema intexuit; unum ad decorem, alterum ad devotionem vertit. Visitata est Maria, ut Evam liberaret, visitata est Helena, ut redimerentur imperatores. Misit itaque filio suo Constantino diadema gemmis insignitum, quas pretiosior ferro innexa crucis redemptionis divinae gemma conecteret, misit et frenum. Utroque usus est Constantinus et fidem transmisit ad posteros reges. Principium itaque credentium imperatorum sanctum est, quod super frenum: ex illo fides, ut persecutio cessaret, devotio succederet. Sapienter Helena, quae crucem in capite regum locavit, ut Christi crux in regibus adoretur. Non insolentia ista, sed pietas est, cum defertur sacrae redemptioni. Bonus itaque Romani clavus imperii, qui totum regit orbem ac vestit principum frontem, ut sint praedicatores, qui persecutores esse consueverant. Recte in capite clavus, ut ubi sensus est, ibi praesidium. In vertice corona, in manibus habena: corona de cruce, ut fides luceat, habena quoque decruce, ut potestas regat sitque iusta moderatio, non iniusta praeceptio. Habeant hoc etiam principes Christi sibi liberalitate concessum, ut ad imitationem domini dicatur de imperatore Romano: Posuisti in capite eius coronam de lapide pretioso. Ex illo gratulatur ecclesia, erubescit Iudaeus, nec solum erubescit, sed etiam torquetur, quod ipse sibi auctor confusionis est. Dum insultat Christo, confessus est eum regem; dum regem Iudaeorum adpellavit, sacrilegium suum, qui non credidit, confitetur. 'Ecce, inquiunt, et crucifiximus Iesum, ut Christiani et post mortem resurgant et mortui regnent. Nos crucifiximus, quem reges adorant; quem non adoramus, ipsi adorant. Ecce et clavus in honore est, et quem ad mortem inpressimus, remedium salutis est atque invisibili quadam potestate daemones torquet. Putabamus nos vicisse, sed victos fatemur. Iterum Christus resurrexit et resurrexisse eum principes agnoverunt. Iterum vivit, qui non videtur. Nunc maior nobis contentio, nunc pugna vehementior adversus eum. Cui regna famulantur, cui servit potestas, illum contempsimus. Quomodo regibus resistemus? Ferro pedum eius reges inclinantur' — Reges adorant, et Photiniani divinitatem eius negant! Clavum crucis eius diademate suo praeferunt imperatores, et Arriani potestatem eius inminuunt! Sed quaero: Quare sanctum super frenum, nisi ut imperatorum insolentiam refrenaret, conprimeret licentiam tyrannorum, qui quasi equi in libidines adhinnirent, quod liceret illis adulteria inpune committere? Quae Neronum, quae Caligularum ceterorumque probra conperimus, quibus non fuit sanctum super frenum! Quid ergo aliud egit Helenae operatio, ut frena dirigeret, nisi ut omnibus imperatoribus sancto dicere spiritu videretur: 'Nolite fieri sicut equus et mulus', sed in freno et camo maxillas eorum constringeret, qui se non agnoscerent reges, ut regerent sibi subditos? Prona enim potestas in vitium ferebatur et more pecudum vaga sese libidine polluebant, ignorabant deum. Restrinxit eos crux domini et revocavit a lapsu impietatis, levavit oculos eorum, ut Christum in caelo quaererent. Exuerunt se camo perfidiae, susceperunt frena devotionis et fidei, secuti dicentem: Tollite iugum meum super vos; iugum enim meum suave est et onus meum leve est. Inde reliqui principes Christiani — praeter unum Iulianum, qui salutis suae reliquit auctorem, dum philosophiae se dedit errori — inde Gratianus et Theodosius. Non ergo mentita est prophetia dicens: Ambulabunt reges in lumine tuo. 'Ambulabunt' plane ac maxime Gratianus et Theodosius, prae ceteris 'principes', non iam armis militum,sed meritis suis tecti, non purpureum habitum, sed amictum induti gloriae. Qui cum hic delectarentur absolutione multorum, quanto magis illic pepercisse se pluribus recensendo pietatis suae recordatione mulcentur. Qui nunc luce fruuntur candida, longe meliora illic, quam hic possidebant, habitacula consecuti dicentes: O Israhel, quam magna est domus tua et quam ingens locus possessionis eius, magnus et non habens finem. Et perfuncti maximis laboribus inter se conferunt: Bonum est viro, cum portavit iugum grave a iuventute, sedebit singulariter et silebit, quia portavit iugum grave. Qui enim iugum grave portavit a iuventute, requiescit postea; remotus a turba praecipuum locum quietis suae possidet dicens: Quoniam tu singulariter in spe constituisti me. 'Portavit iugum grave a iuventute' sua Lazarus pauper, ideo singulariter in sinu Abrahae requiescit divinae testimonio lectionis. 'Portavit iugum grave' Theodosius 'a iuventute', quando insidiabantur eius saluti, qui patrem eius triumphatorem occiderant. 'Portavit iugum grave', quando subiit pietatis exilium, quando infusis Romano imperio barbaris suscepit imperium. 'Portavit iugum grave', ut tyrannos Romano imperio dimoveret. Sed quia hic in labore, ibi in requie. Sed iam veniamus ad augusti corporis transmissionem.Fles, Honori, germen augustum, et lacrimis pium testificaris adfectum, quod inhonorum adhuc honore tumuli patris corpus per spatia multa transmittis. Sed et patriarcha Iacob propter populum liberandum, quem tetra fames gravi urgebat periculo, relicta domo senex ad peregrina contendit atque ibi defunctus ad sepulchrum patrium per aliquot dies filio prosequente deductus est. Nec derogatum est aliquid meritis eius, sed magis accessit ad laudem, quod pro suis carens debitae domus sorte quodam supremi funeris peregrinabatur exilio. Fles etiam, imperator auguste, quod non usque Constantinopolim reverendas reliquias ipse prosequeris. Eadem tibi causa nobiscum est: omnes iusto dolore prosequimur, omnes, si fieri posset, deductores tecum esse cuperemus. Sed Ioseph ad finitimam accessit provinciam, hic multa interiacent regionum divortia, hic maria transfretanda sunt. Nec hoc quidem tibi laboriosum, nisi te teneret res publica, quam boni imperatores et parentibus et filiis praetulerunt. Denique ideo te imperatorem pater fecit, dominus confirmavit, ut non soli militares patri, sed omnibus imperares. Nec vereare, ne inhonorae videantur, quocumque accesserint reliquiae triumphales. Non hoc sentit Italia, quae claros spectavit triumphos, quae a tyrannis iterum liberataconcelebrat suae libertatis auctorem; non hoc Constantinopolis, quae secundo ad victoriam principem misit, quem, cum vellet tenere, non potuit. Expectabat quidem in reditu eius triumphales sollemnitates et titulos victoriarum, expectabat totius orbis imperatorem stipatum exercitu Gallicano et totius orbis subnixum viribus. Sed nunc illi Theodosius potentior, nunc gloriosior redit, quem angelorum caterva deducit, quem sanctorum turba prosequitur. Beata plane, quae paradisi incolam suscipis et habitatorem supernae illius civitatis augusto sepulti corporis tenebis hospitio.