Opus Agriculturae an electronic transcription. Rutilius Taurus Aemilianus Palladius University of Notre Dame Stephen Bothwell University of Notre Dame OCR-ed and preprocessed text for Lace post-correction; post-corrected and sectioned text; checked text post-XML conversion Hildegund Müller University of Notre Dame Provided supervision and initial financial support for digital edition creation initiative. Resolved ambiguous section breaks. University of Notre Dame stoa0110a.stoa002.nd-dlc-lat1.xml Available under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 (CC-BY-NC-SA 4.0) International License. 2025 University of Notre Dame Notre Dame, Indiana, United States of America Rutilius Taurus Aemilianus Palladius Palladii Rutilii Tauri Aemiliani viri inlustris Opus agriculturae Schmitt, J. C. Leipzig B. G. Teubner 1898 Hathitrust Lace v. 0.6.22 copyright 2013-2021, Bruce Robertson, Dept. of Classics, Mount Allison University. The following text is encoded in accordance with EpiDoc standards and with the CTS/CITE Architecture This pointer pattern extracts subsections. This pointer pattern extracts sections. This pointer pattern extracts books. Latin Initial markup of new file. Added headers. Corrected some page breaks. Added publication information and removed invalid paragraph element. Finished cleaning page numbers. Added internal headers. Cleaned marginalia noise. Performed spell-checking pass. Verified document with Hook. Filled in publicationStmt element. Finished adding licensing information. Altered project identifier in textparts to be ND-DLC. Fixes publisher element mislabeled as date element. Tentatively revises textual divisions. Amends descriptions for attributions and adds attribution for Hildegund Müller. Tweaks filename and URN to fit Perseus standards. Swaps ordering of CTS references to be from most to least granular. Fixes minor character encoding issue. Automatically adds page numbers corresponding to text in attribute `n`. Includes minor XML formatting adjustments due to rewrite of XML file. Splits 2.15.19 into two segments (2.15.19a and 2.15.19b) to fix issues involving the use of the head element in the middle of the section. Removes subdivision textpart. Bumps misplaced word from end of 1.7.3 to start of 1.7.4. PALLADII RVTILII TAVRI AEMILIANI VIRI INLVSTRIS OPVS AGRICVLTVRAE. LIBER PRIMVS. TITVLI. I De praeceptis rei rusticae.II De quattuor rebus, quibus agricultura consistit.III De aeris probatione.IIII De aqua probanda.V De qualitate terrarum.VI De industria et necessariis ad rura sententiis.VII De agri electione uel situ.VIII De aedificio.VIIII De hibernis et aestiuis mansionibus et pauimentis.X De calce et harena.XI De latericiis parietibus.XII De lumine et altitudine.XIII De cameris canniciis.XIIII De opere albario.XV De tectoriis.XVI De uitanda ualle, quae propter aquas diligi solet.XVII De cisternis et maltha frigidaria.XVIII De cella uinaria.XVIIII De horreo.XX De olei factorio.XXI De stabulis equorum et boum.XXII De corte.XXIII De auiariis.XXIIII De columbario.XXV De turturario.XXVI De turdis.XXVII De gallinis.XXVIII De pauonibus.XXVIIII De fasianis.XXX De anseribus.XXXI De piscinis.XXXII De fenili, paleario et lignario.XXXIII De sterculino.XXXIIII De locis horti et pomarii et sepibus et serendo.XXXV De remediis hortorum uel agri.XXXVI De area.XXXVII De apium castris.XXXVIII De apibus emendis.XXXVIIII De balneis.XXXX De malthis calidae et frigidae.XXXXI De pistrino.XXXXII De instrumentis agrestium. DE PRAECEPTIS REI RVSTICAE. Pars est prima prudentiae ipsam, cui praecepturus es, aestimare personam. neque enim formator agricolae debet artibus et eloquentia rhetores aemulari, quod a plerisque factum est: qui dum diserte loquuntur rusticis, adsecuti sunt, ut eorum doctrina nec a disertissimis possit intelligi. sed nos recidamus praefationis moram, ne, quos reprehendimus, imitemur. dicendum autem nobis est, si diuina fauerint, de omni agricultura et pascuis et aedificiis rusticis secundum fabricandi magistros et aquae inuentionibus et omni genere eorum, quae uel facere uel nutrire oportet agricolam ratione uoluptatis et fructus, suis tamen temporibus per uniuersa distinctis. sane in primis hoc servare constitui, ut eo mense, quo ponenda sunt singula, cum sua omni exequar disciplina. DE QVATTVOR REBVS, QVIBVS AGRICVLTVRA CONSISTIT. Primo igitur eligendi et bene colendi agri ratio quattuor rebus constat; aere, aqua, terra, industria. ex his tria naturalia, unum facultatis et uoluntatis est. naturae est, quod in primis spectare oportet, ut eis locis, quae colere destinabis, aer sit salutaris et clemens, aqua salubris et facilis, uel ibi nascens uel adducta uel imbre collecta, terra uero fecunda et situ commoda. DE AERIS PROBATIONE. Aeris igitur salubritatem declarant loca ab infimis uallibus libera et nebularum noctibus absoluta et habitatorum considerata corpuscula, si eis color sanus, capitis firma sinceritas, inoffensum lumen oculorum, purus auditus, fauces commeatum liquidae uocis exercent. hoc genere benignitas aeris adprobatur. his autem contraria noxium caeli illius spiritum confitentur. DE AQVA PROBANDA. Aquae uero salubritas sic agnoscitur. primum ne a lacunis aut palude ducatur, ne de metallis originem sumat, sed sit perspicui coloris neque ullo aut sapore aut odore uitietur, nullus illi limus insidat, frigus tepore suo mulceat, aestatis incendia frigore moderetur. sed quia solet his omnibus ad speciem custoditis occultiorem noxam tectior seruare natura, ipsam quoque ex incolarum salubritate noscamus. si fauces bibentium purae sunt, si saluo capite in pulmonibus ac thorace aut nulla est aut rara causatio. nam plerumque has noxas corporis ad inferiorem partem, quae supra sunt corrupta, demittunt, ut uitiato capite ad pulmones uel stomachum morbi causa decurrat: tunc culpandus aer potius inuenitur. deinde si uenter aut uiscera uel latera uel renes nullo dolore aut inflationeuexantur, si uitia nulla uesicae sunt. haec atque his similia si apud incolas pro maiori parte constare uideris, nec de aere aliquid nec de fontibus suspiceris. DE QVALITATE TERRARVM. In terris uero quaerenda fecunditas, ne alba et nuda sit gleba, ne macer sabulo sine admixtione terreni, ne creta sola, ne harenae squallentes, ne ieiuna glarea, ne aurosi pulueris lapidosa macies, ne salsa uel amara, ne uliginosa terra, ne tofus harenosus atque ieiunus, ne uallis nimis opaca et solida, sed gleba putris et fere nigra et ad tegendam se graminis sui crate sufficiens aut mixti coloris, quae etsi rara sit, tamen pinguis soli adiunctione glutinetur. quae protulerit, nec scabra sint nec retorrida nec suci naturalis egentia. ferat, quod frumentis dandis utile signum sit, ebulum, iuncum, calamum, gramen, trifolium non macrum, rubos pingues, pruna siluestria. color tamen non magno opere quaerendus est, sed pinguedo atque dulcedo. pinguem sic agnosces. glebam paruulam dulci aqua consparges et subiges: si glutinosa est et adhaeret, constat illi inesse pinguedinem. item scrobe effossa et repleta, si superauerit terra, pinguis est, si defuerit, exilis, si conuenerit aequata, mediocris. dulcedo autem cognoscitur, si ex ea parte agri, quaemagis displicet, glebam fictili uase dulci aqua madefactam iudicio saporis explores. uineis quoque utilem per haec signa cognosces. si coloris et corporis rari aliquatenus atque resoluti est, si uirgulta, quae protulit, leuia, nitida, procera, fecunda sunt, ut piros siluestres, prunos, rubos, ceteraque huiusmodi neque intorta neque sterilia neque macra exilitate languentia. situs uero terrarum neque planus, ut stagnet, neque praeruptus, ut defluat, neque obrutus, ut in imum deiecta ualle subsidat, neque arduus, ut tempestates inmodice sentiat et calores: sed ex his omnibus utilis semper est aequata mediocritas et uel campus apertior et umorem pluuium cliuo fallente subducens uel collis molliter per latera inclinata deductus uel uallis cum quadam moderatione et aeris laxitate summissa uel mons alterius culminis defensus obiectu et a molestioribus uentis liber auxilio aliquo uel sublimis, asper, sed nemorosus et herbidus. sed cum sint genera terrarum plurima, ut pinguis aut macra, spissa uel rara, sicca uel umida et ex his pleraque uitiosa, tamen propter seminum differentiam saepe necessaria maxime, sicut supra dixi, eligendus est pinguis ac resolutus ager, qui minimum laborem petit, fructum maximum reddit. secundi meriti est spissus, qui labore quidem maximo, tamen ad uota respondet. illud uero deterrimum genus est, quod erit siccum simul et spissum et macrum uel frigidum: qui ager pestiferi more fugiendus est. DE INDVSTRIA ET NECESSARIIS AD RVRA SENTENTIIS. Sed ubi haec, quae naturalia sunt neque humana ope curari possunt, diligentius aestimaris, exequi te conuenit partem, quae restat industriae: cuius haec erit cura uel maxima, ut has, quas subieci, ex omni opere rustico in primis debeas tenere sententias. praesentia domini prouectus est agri. color terrae non magno opere desideretur, qui bonitatis incertus est auctor. genera omnium surculorum uel frugum praeclara, sed terris tuis experta, committe. in nouo enim genere seminum ante experimentum non est spes tota ponenda. locis umidis semina citius quam siccis degenerant: quare subinde succurrat electio. ferrarii, lignarii, doliorum cuparumque factores necessario habendi sunt, ne a labore solenni rusticos causa desiderandae urbis auertat. locis frigidis a meridie uineta ponantur, calidis a septentrione, temperatis ab oriente uel, si necesse sit, occidente. operarum ratio unum modum tenere non potest in tanta diuersitate terrarum: et ideo soli et prouinciae consuetudo facile ostendet, qui numerus unamquamque rem faciat, siue in surculis siue in omni genere satorum. quae florent, constat non esse tangenda. bene eligi serenda non possunt, nisi hoc officium prius eligens adsumat. in rebus agrestibus maxime officia iuuenum congruunt,imperia seniorum. in uitibus putandis tria consideranda sunt, fructuum spes, successura materies, locus, qui seruet ac reuocet. uitem si maturius putes, plura sarmenta, si serius, fructus plurimos consequeris. de locis deterrimis sicut arbores, ita uites conuenit ad meliora transferre. post bonam uindemiam strictius, post exiguam largius puta. in omni opere inserendi, putandi ac recidendi, duris et acutis utere ferramentis. in uite uel arbore, quae facienda sunt, perage ante apertionem floris et gemmae. in uineis aratro praetermissa fossor emendet. locis calidis, siccis, apricis, pampinandum non est, cum magis uitis optet operiri. et ubi uineas uulturnus exurit aut flatus aliquis regionis inimicus, uitem tegamus straminibus uel aliunde quaesitis. ramus laetus, uiridis et sterilis in media olea abscidendus est, uelut totius arboris inimicus. sterilitas et pestilentia aequo modo fugiendae sunt, uel si secum utraeque non fuerint. in pastinato solo inter nouellas uites omnino nihil est conserendum. Graeci iubent exceptis caulibus, tertio anno, quae libebit, iniungere. omnia legumina Graecis auctoribus seri iubentur in sicca terra: faba tantummodo in umida debet aspargi. domino uel colono confinia possidenti, qui fundum uel agrum suum locat, damnis suis ac litibus studet. in agro periclitantur interiora, nisi colantur extrema. omne triticum solo uliginoso post tertiam sationem in genus siliginis commutatur. triamala aeque nocent, sterilitas, morbus, uicinus. qui terram sterilem uineis occupat, et laboribus suis et sumptibus est inimicus. campi largius uinum, colles nobilius ferunt. aquilo uites sibi obiectas fecundat, auster nobilitat. ita in arbitrio est, plus habeamus an melius. necessitas feriis caret. quamuis temperatis agris serendum sit, tamen si siccitas longa est, semina occata tutius in agris quam in horreis seruabuntur. uiae malitia aeque et voluptatis et utilitatis aduersa est. qui agrum colit, grauem tributis creditorem patitur, cui sine spe absolutionis obstrictus est. qui arando crudum solum inter sulcos relinquit, suis fructibus derogat, terrae ubertatem infamat. fecundior est culta exiguitas quam magnitudo neglecta. nigras uites omnino repudies nisi in prouinciis et eius generis, quo acinaticium fieri consueuit. longius adminiculum uitis incrementa producit. teneram et uiridem uitem ferri acie ne recidas. omnis incisura sarmenti auertatur a gemma, ne eam stilla, quae fluere consueuit, extinguat. pro macie uel soliditate uitium nutrienda sarmenta putator iniungat. terra profunda, quod Graeci adserunt, oleae grandes arbores efficit, fructus minores et aquatos ac seros magisque amurcae proximos. aer oleas tepidus iuuat et uentis mediocribus sine ui et horrore perflabilis. uitis, quae ad iugum colitur, peraetates ad hoc perducenda est, ut locis molestioribus quattuor pedibus a terra, placidioribus uero septem summitas eius insurgat. hortus, qui caelo clementi subiacet et fontano umore percurritur, prope est, ut liber sit et nullam serendi disciplinam requirat. subligatio acerbis uuis facienda est, quando excutiendi aut rumpendi acini nulla formido est. ligatura in, uitibus locum debet mutare, ne unum semper adsiduitas conterat uinculorum. fossorem si apertus uitis oculus uiderit, caecabitur spes magna uindemiae: et ideo, dum est clausa, fodietur. terrae altitudinem cum fecunditate, si ad frumenta, duobus pedibus explora, quattuor uero, si ad arbusta uel uites. uitis nouella, ut facile incrementum dilecta consequitur, ita interitum celerem, si neglegatur, incurrit. modum tene aestimatis facultatibus tuis in adsumptione culturae, ne superatis uiribus excedente mensura turpiter deseras, quod arroganter adsumis. semina plus quam annicula esse non debent, ne uetustate corrupta non prodeant. frumentum collis quidem grano robustius, sed mensurae minus refundet. omnia, quae seruntur, crescente luna et diebus tepidis sunt serenda. nam tepor euocat, frigus includit. si tibi ager est siluis inutilibus tectus, ita eum diuide, ut loca pinguia puras reddas nouales, loca sterilia siluis tecta esse patiaris, quia illa naturali ubertate respondent, haec beneficio laetantur incendii. sed sic urenda distingues, ut ad incensum agrum post quinquennium reuertaris. itaefficies, ut aequaliter uel sterilis gleba cum fecunditate contendat. Graeci iubent oliuam, cum plantatur et legitur, a mundis pueris atque uirginibus operandum, credo, recordati arbori huic esse praesulem castitatem. nomina frumentorum superfluum est praecipere, quae aut loco subinde aut aetate mutantur. hoc satis est, ut eligamus praecipua in ea regione, quam colimus, uel exploremus aduecta. lupinus et uicia pabularis, si uirides succidantur et statim supra sectas eorum radices aretur, stercoris similitudine agros fecundant: quae si ex se aruerint, antequam proscindas, in his terrae sucus aufertur. ager aquosus plus stercoris quaerit, siccus minus. calidis, maritimis, siccis, apricis, campestribus locis omne opus uinearum maturius inchoetur, frigidis, mediterraneis, umidis, opacis, montanis locis tardius: quod non solum de mensibus aut diebus dixerim, sed etiam horis operandi. omne opus rusticum, cum fieri praecipitur, neque cito est, si ante quindecim dies, neque tarde, si post quindecim fiat. frumenta omnia maxime laetantur patenti campo et soluto et ad solem reclini. spissa et cretosa et umida terra bene far et triticum nutrit. hordeum agro soluto delectatur et sicco: nam si in lutoso spargatur, inmorietur. trimenstris satio locis frigidis, niuosis conuenit, ubi qualitas aestatis umecta est, ceteris raro respondet euentu. semen trimenstrelocis tepidis melius respondebit, si seratur autumno: si necessitas coget de salsa terra sperare aliquid, post autumnum plantanda est uel conserenda, ut malitia eius hibernis imbribus eluatur. aliquid etiam terrae dulcis uel arenae fluuialis subiciendum est, si illi virgulta committimus. seminarium mediocri terra instituere debemus, ut ad meliorem, quae sata fuerint, transferantur. lapides, qui supersunt, hieme rigent, aestate feruescunt. idcirco satis arbustis et uitibus nocent. terra, quae circa arbores mouetur, ita est uicibus permutanda, ut ei, quae in summo fuerat, ima succedat. in laetandis arboribus crates faciemus terram prius trunco admouentes et mox laetamen, ut sic opus natura beneficii alternante cumuletur. agri praesulem non ex dilectis tenere seruulis ponas, quia fiducia praeteriti amoris ad inpunitatem culpae praesentis spectat. DE AGRI ELECTIONE VEL SITV. In eligendo agro uel emendo considerare debebis, ne bonum naturalis fecunditatis colentium deprauarit inertia et in degeneres surculos uber soli feracis expenderit: quod quamuis emendari possit insitione meliorum, tamen harum rerum sine culpa melior usus est quam cum spe corrigendi serus euentus. in seminibus ergo frumentorum praesens emendatio potestesse. in uinetis maxime considerandum atque uitandum est, quod plerique fecerunt studendo famae tantum et latitudini pastinorum semina uitium statuentes uel sterilia uel saporis indigni: quod grandi tibi labore constabit, ut corrigas si agrum conpares uitiis talibus occupatum. positio ipsius agri, qui eligendus est, ea sit. in frigidis prouinciis orienti aut meridiano lateri ager esse debet obpositus, ne alicuius magni montis obiectu his duabus partibus exclusis algore rigescat aut per partem septemtrionis remoto aut per occidentis in uesperam sole dilato. in calidis uero prouinciis pars potius septemtrionis optanda est, quae et utilitati et uoluptati et saluti aequa bonitate respondeat. si uicinus est fluuius, ubi statuimus fabricae sedem parare, eius debemus explorare naturam, quia plerumque, quod exhalat, inimicum est, a quo, si talis sit, conueniet refugere conditorem. palus tamen omni modo uitanda est, praecipue quae ab austro est uel occidente et siccari consueuit aestate, propter pestilentiam uel animalia inimica, quae generat. DE AEDIFICIO. Aedificium pro agri merito et pro fortuna domini oportet institui: quod plerumque inmodice sumptum difficilius est sustinere quam condere. ita igitur aestimanda eius est magnitudo, ut, si aliquis casus incurrerit, ex agro, in quo est, unius anni aut ut multum biennii pensione reparetur. ipsius autem praetorii situssit loco aliquatenus erectiore et sicciore quam cetera propter iniuriam fundamentorum et ut laeto fruatur aspectu. fundamenta autem hoc modo ponenda sunt, ut latiora sint ex utraque parte semipedis spatio, quam parietis corpus increscet. si lapis uel tofus occurrat, facilis causa est conlocandi, in quo sculpi tantum fundamenti forma debebit, unius pedis altitudine uel duorum. si solida et constricta inuenietur argilla, quinta uel sexta pars altitudinis eius, quae supra terram futura est, fundamentis deputetur. quod si terra laxior fuerit, modo maioris altitudinis obruantur, donec munda sine ruderum suspicione occurrat argilla: quae si omnino desit, quartam mersisse sufficiet. studendum praeterea, ut hortis et pomariis cingi possit aut pratis. sed totus fabricae tractus unius lateris longitudine, in quo frons erit, meridianam partem respiciat in primo angulo excipiens ortum solis hiberni et paululum ab occidente auertatur hiemali. ita proueniet, ut per hiemem sole inlustretur et calores eius aestate non sentiat. DE HIBERNIS ET AESTIVIS MANSIONIBVS ET PAVIMENTIS. Forma tamen esse debet eiusmodi, ut ad habitationem breuiter collectas et aestati et hiemi praebeat mansiones. quae hiemi parantur ita sint con-stitutae, ut possit eas hiberni solis totus propemodum cursus hilarare. in his pauimenta obportuna esse debebunt. primum in fabricis planis earum obseruandum est, ut aequalis et solida contignatio fiat, ne gradus ambulantium tremor fabricae titubantis excutiat. deinde ut axes quernae cum aesculeis non misceantur nam quercus umore concepto, cum se coeperit siccare, torquebitur et rimas in pauimento faciet: aesculus autem sine uitio durat. sed si quercu subpetente aesculus desit, subtiliter quercus secetur et transuersus atque directus duplex ponatur ordo tabularum clauis frequentibus fixus. de cerro aut fago aut farno diutissime tabulata durabunt, si stratis super paleis uel filice umor calcis nusquam ad tabulati corpus accedat. tunc superstatuminabis rudus, id est, saxa contusa, duabus partibus et una calcis temperante constitues. hoc cum ad sex digitorum crassitudinem feceris et regula exploraris aequale, si loca hiemalia sunt, tale pauimentum debebis inponere, in quo uel nudis pedibus stantes ministri hieme non rigescant. inducto itaque rudere uel testaceo pauimento congestos et calcatos spisse carbones cum sabulone et fauilla et calce permiscebis et huius inpensae crassitudinem sex unciis iubebis inponi: quod exaequatum nigra pauimenta formabit et, si qua fundentur ex poculis, uelociter rapta desuget. sed si aestiuae mansiones sunt, orientem solstitialem et par-tem septemtrionis aspiciant et uel testaceum, sicut supra diximus, accipiant pauimentum uel marmora uel tesseras aut scutulas, quibus aequale reddatur angulis lateribusque coniunctis. si haec deerunt, supra marmor tusum cernatur aut harena cum calce inducta leuigetur. DE CALCE ET HARENA. Praeterea scire est necessarium construenti, quae calcis et harenae natura sit utilis. harenae ergo fossiciae genera sunt tria, nigra, rufa, cana: omnes praecipuae, rufa melior, meriti sequentis est cana, tertium locum nigra possedit. ex his, quae conprehensa manu edit stridores, erit utilis fabricanti. item si panno uel linteo candidae uestis inspersa et excussa nihil maculae relinquet aut sordis, egregia est. sed si fossilis harena non fuerit, de fluminibus glarea aut litore colligetur. marina harena tardius siccatur et ideo non continue, sed intermissis temporibus construenda est, ne opus onerata corrumpat: camerarum quoque tectoria salso umore dissoluit. nam fossiles tectoriis et cameris celeri siccitate utiles sunt melioresque, si statim, cum effossae sunt, misceantur. nam diutino sole aut pruina aut imbre uanescunt. fluuiales tecto-riis magis poterunt conuenire. sed si uti necesse sit maris harena, erit commodum prius eam lacuna umoris dulcis inmergi, ut uitium salis aquis suauibus eluta deponat. calcem quoque albo saxo duro uel tiburtino aut columbino fluuiali coquemus aut rubro aut spongia aut postremo marmore. qui erit ex spisso et duro saxo, structuris conuenit: ex fistuloso uero aut molliori lapide tectoriis adhibetur utilius. in duabus harenae partibus calcis una miscenda est. in fluuiali uero harena si tertiam partem testae cretae addideris, operum soliditas mira praestabitur. DE LATERICIIS PARIETIBVS. Quod si latericios parietes in praetorio facere uolueris, illud seruare debebis, ut perfectis parietibus in summitate, quae trabibus subiacebit, structura testacea cum coronis prominentibus fiat sesquipedali altitudine, ut, si corruptae tegulae aut imbrices fuerint, parietem non possint penetrare perpluvia. Deinde prouidendum est, ut siccis et asperatis parietibus latericiis inducatur tectorium, quod umidis ac leuibus adhaerere non poterit et ideo tertio eos prius debebis obducere, ut tectorium sine corruptione suscipiant. DE LUMINE ET ALTITVDINE. In primis studendum est in agresti fabrica, ut multa luce clarescat: deinde ut partes temporibus diuisas, sicut supra dixi, congruis partibus offeramus, id est, aestiuas septemtrioni, hibernas meridiano, uernas et autumnales orienti. mensura uero haec seruanda est in tricliniis atque cubiculis, ut, quanta latitudo uel longitudo fuerit, in unum conputetur et eius medietas in altitudinem conferatur. DE CAMERIS CANNICIIS. Cameras in agrestibus aedificiis ex ea materia utilius erit formare, quae facile inuenietur in uilla. itaque aut tabulis faciemus aut cannis hoc genere. asseres ligni gallici uel cupressi directos et aequales constituemus in eo loco, ubi camera facienda est, ita ordinatos, ut inter se sesquipedalis mensura sit uacua. tunc eos catenis ligneis ex iunipero aut oliua aut buxo aut cupresso factis ad contignationem suspendemus et binas inter eos perticas dirigemus tomicibus alligatas. postea palustrem cannam uel hanc crassiorem, quae in usu est, contusam facta et strictim iuncta crate subnectemus et per omne spatium cum ipsis asseribus et perticis alligabimus. dehinc primo inpensa pumicea induemus et trulla aequabimus, ut inter se cannarum membra constringat. post harena et calce coaequabimus. tertio tusi marmoris pul-uerem mixtum cum calce ducemus et poliemus ad summum nitorem. DE OPERE ALBARIO. Opus quoque albarium saepe delectat, cui calcem debebimus adhibere, cum multo tempore fuerit macerata. ergo ut utilem probes, ascia calcem quasi lignum dolabis. si nusquam acies eius offenderit et, quod asciae adhaeret, fuerit molle atque uiscosum, constat albariis operibus conuenire. DE TECTORIIS. Parietum uero tectura sic fiet fortis et nitida. prima trullis frequentetur inductio. cum siccari coeperit, iterum inducatur ac tertio. post haec tria coria ex marmore grano cooperiatur ad trullam. quae inductio ante tam diu subigenda est, ut rutrum, quo calx subigitur, mundum leuemus. haec quoque marmoris grani inductio cum siccari incipiet, aliud corium subtilius oportet inponi. sic et soliditatem custodiet et nitorem. DE VITANDA VALLE, QVAE PROPTER AQVAS DILIGI SOLET. Vitandum est autem, quod plerique fecerunt aquae causa, uillas infimis uallibus mergere et paucorum dierum uoluptatem praeferre habitatorum saluti: quod magis metuemus, si prouincia quam colimus,de morbis aestate suspecta est. cui si fons desit aut puteus, cisternas construere conueniat, quibus omnium conduci possit aqua tectorum. fiunt autem hoc modo. DE CISTERNIS ET MALTHA FRIGIDARIA. Signinis parietibus magnitudo ea, qua delectaris et cui sufficis, construatur longior magis quam latior. huius solum alto rudere solidatum relicto fusoriis loco testacei pauimenti superfusione leuigetur. hoc pauimentum omni cura terendum est ad nitores et lardo pingui decocto adsidue perfricandum. quod ubi deducto umore siccatum est, ne rimis in aliqua parte findatur, etiam parietes simili corio uelentur obducti et ita post diuturnam et solidam siccitatem aquae praebeatur hospitium. anguillas sane piscesque fluuiales mitti in his pascique conueniet, ut horum natatu aqua stans agilitatem currentis imitetur. sed si aliquando in quocumque loco pauimenti uel parietis tectura succumbat, hoc genus malthae adhibebimus, ut umor in exitum nitens possit includi. rimas et lacunas cisternarum, piscinas uel puteos sarciemus hoc genere, etsi umor per saxa manabit. picis liquidae quantum uolueris, et tantundem sumes unguinis, quod uocamus axungiam uel aeuum. tunc in olla utrumque miscebis et coques, donec spumet: deinde ab igne remouebis. cum fuerit eadem refrigerata permixtio,calcem minutim superadicies et ad unum corpus omnia mixta reuocabis. cumque uelut strigmentum feceris, inseres locis corruptis ac manantibus et pressum summa densitate calcabis. salutare erit aquas illuc per tubos fictiles duci et opertis inmeare cisternis. nam caelestis aqua ad bibendum omnibus antefertur, ut, etsi fluens adhiberi possit, quae salubris non est, lauacris debeat et hortorum uacare culturae. DE CELLA VINARIA. Cellam uinariam septemtrioni habere debemus obpositam frigidam uel obscurae proximam, longe a balneis, stabulis, furno, sterculinis, cisternis, aquis et ceteris odoris horrendi: ita instructam necessariis, ut non vincatur a fructu, sic autem dispositam, ut basilicae ipsius forma calcatorium loco habeat altiore constructum, ad quod inter duos lacus, qui ad excipienda uina hincinde depressi sint, gradibus tribus fere ascendatur aut quattuor. ex his lacubus canales structi uel tubi fictiles circa extremos parietes currant et subiectis lateri suo doliis per uicinos meatus manantia uina defundant. si copia maior est, medium spatium cupis deputabitur, quas, ne ambulacra prohibeant, asellis altioribus inpositas uel supra dolia possumus conlocare spatio inter se longiore distantes, ut, si resexigat, curantis transitus possit admitti. quod si cupis locum suum deputabimus, is locus ad calcatorii similitudinem podiis breuibus et testaceo pauimento solidetur, ut, etiamsi ignorata se cupa diffuderit, lacu subdito excipiantur non peritura uina, quae fluxerint. DE HORREO. Situs horreorum quamuis ipsam septemtrionis desideret partem, et superior et longe ab omni umore et laetamine et stabulis ponendus est, frigidus, uentosus et siccus, cui prouidendum structurae diligentia, ne rimis possit abrumpi. solum igitur omne bipedis sternatur uel minoribus laterculis, quos suffuso testaceo pauimento debemus imprimere. tunc diuisas cellas, si magnus sperabitur seminum modus, grano cuique tribuemus. si terrae pauperes minora promittunt uel craticiis podiis erunt discernenda granaria uel uimineis uasculis redactus tenues congeremus. sed factis granariis amurca luto mixta parietes linuntur, cui aridi oleastri folia uel oliuae pro paleis adiciuntur: quo tectorio siccato rursus amurca respergitur: quae ubi siccata fuerit, frumenta condentur. haec res gurgulionibus et ceteris noxiis animalibus inimica est. aliqui coriandri folia frumentis miscent ad seruandumprofutura. nihil tamen commodius erit diu custodiendis frumentis, quam si ex areis in alterum uicinum locum transfusa refrigerentur aliquantis diebus atque ita horreis inferantur. negat Columella uentilanda esse frumenta, quia magis miscentur animalia totis aceruis. quae si non moueantur, in summitate intra mensuram palmi subsistent et hoc uelut corrupto corio cetera inlaesa durabunt. adserit idem noxia animalia ultra praedictam mensuram non posse generari. herba conyza sicca, ut Graeci adserunt, substrata frumentis addit aetati, ab horreis tamen auster esse debet auersus. DE OLEI FACTORIO. Olearis cella meridianis sit obiecta partibus et contra frigus munita, ut illi per specularia debeat lumen admitti. ita et operas, quae hieme futurae sunt, nullus algor inpediet: et oleum, cum premetur, iutum teporibus frigore non ualebit adstringi. trapetis et rotulis et prelo nata est forma, quam consuetudo dictauit. receptacula olei semper munda sint, ne nouos sapores infecta ueteri rancore corrumpant. at si quis maiori diligentiae studet, subiectis hinc inde cuniculis pauimenta suspendat et ignem suggerat fornace succensa. ita purus calor olei cellam sine fuminidore uaporabit, quo saepe infectum colore corrumpitur et sapore. DE STABVLIS EQVORVM ET BOVM. Stabula equorum uel boum, meridianas quidem respiciant partes, non tamen egeant a septemtrione luminibus, quae per hiemem clausa nihil noceant, per aestatem patefacta refrigerent. ipsa stabula propter ungulas animalium ab omni umore suspensa sint. boues nitidiores fient, si focum proxime habeant et lumen intendant. octo pedes ad spatium standi singulis boum paribus abundant et in porrectione quindecim. plancae roboreae subponantur stationibus equorum, ut iacentibus molle sit, stantibus durum. DE CORTE. Cors ad meridiem pateat et obiecta sit soli, quia facilius erit propter ea, quae insunt, animalia ad aestatis temperandum calorem porticus furcis, asseribus et fronde formari, quae uel scindulis uel, si copiasuppetit, tegulis uel, si facilius et sine inpensa placuerit, tegentur caricibus aut genestis. DE AVIARIIS. Circa parietes cortis extremos auiaria facienda sunt, quia stercus auium maxime necessarium est agriculturae excepto anserum laetamine, quod satis omnibus inimicum est. sed habitacula ceterarum auium maxime necessaria sunt. DE COLVMBARIO. Columbarium uero potest accipere sublimis una turricula in praetorio constituta leuigatis ac dealbatis parietibus, in quibus a quattuor partibus fenestellae, sicut mos est, breuissimae fiant, ut columbas solas ad introitum exitumque permittant. nidi figurentur interius. a mustelis tutae fiunt, si inter eas uetus spartea proiciatur, qua animalia calciantur, ut eam secreto non uidentibus aliis unus adtulerit. non pereunt et neque locum deserunt, si per omnes fenestras aliquid de strangulati hominis loro aut uinculo aut fune suspendas. inducunt alias, si cymino pascantur adsidue uel hirci alarum balsami liquore tangan-tur. fetus frequentant, si hordeum torrefactum uel fabam uel eruum saepe consumant. triginta autem columbis uolantibus diurni tres sextarii tritici sufficient aut creturae, ita ut eruum fetus gratia mensibus praebeamus hibernis. rutae ramulos plurimis locis oportet contra animalia inimica suspendere. DE TVRTVRIBVS. Sed columbarii cellae duo subiecta cubicula fiant, unum breue et prope obscurum, quo turtures claudi possint, quos nutrire facillimum est. nam nihil expetunt, nisi ut aestate, qua sola maxime pinguescunt, triticum uel milium mulsa maceratum semper accipiant. semodius unus diurnus centum viginti turturibus sufficit. aqua sane eis frequenter mundior debet offerri. DE TVRDIS. Aliud uero cubiculum turdos nutriat. qui si alieno tempore saginentur, et uoluptatem cibi et reditum maximum praestant parcitati beneficium ministrante luxuria. sit autem locus mundus et lucidus et undique leuigatus. transuersae in hoc perticae figuntur, quibus possint post inclusum uolatum sedere. rami etiam uirides saepe mutentur. caricae tunsae mixtis pollinibus largissime praebeantur. myrti etiam, si facultas est, lentisci, oleastri, ederae, arbuti seminainterdum ad excludenda fastidia et maxime aqua munda tribuatur. claudantur inlaesi et recens capti mixtis aliquibus ante nutritis, quorum societate ad capiendos cibos pauidam nouae captiuitatis maestitudinem consolentur. DE GALLINIS. Gallinas educare nulla mulier nescit, quae modo uidetur industria. hoc de his praecepisse sufficiat, ut fumo, puluere utantur et cinere. sint praecipue nigrae aut flaui coloris, albae uitentur. uinaciae cibo sterilescunt. hordeo semicocto et parere saepe coguntur et reddunt oua maiora. duobus cyathis hordei bene pascitur una gallina, quae circuit. subponenda sunt his semper oua numero inpari luna crescente a decima usque in quintam decimam. pituita his nasci solet, quae alba pellicula linguam uestit extremam. haec leuiter unguibus uellitur et locus cinere tangitur et allio trito plaga mundata conspergitur. item allii mica trita cum oleo faucibus inseritur. stafis etiam agria prodest, si cibis misceatur adsidue. si amarum lupinum comedant, sub oculis illis grana ipsa procedunt. quae nisi acu leuiter apertis pelliculis auferantur, extinguunt. oculos portulace suco forinsecus et mulieris lacte curemus uel ammoniacosale, cui mel et cyminum aequale miscentur. peduclos earum perimit stafis agria et torrefactum cyminum, paria et pariter tunsa cum uino et amari lupini aqua, si penetret secreta pennarum. DE PAVONIBVS. Pauones nutrire facillimum est, nisi eis fures aut animalia inimica formides: qui plerumque per agros uagati sponte se pascunt pullosque educunt. altissimas uespere arbores petunt. una his cura debetur, ut incubantes per agrum feminas, quae hoc passim faciunt, a uulpe custodias. ideo in insulis breuibus meliori sorte nutriuntur. uni masculo feminae quinque sufficiunt. masculi oua et pullos suos persequuntur uelut alienigenas, priusquam illis cristarum nascatur insigne. ab idibus februariis calere incipiunt. faba leuiter torrefacta in libidinem prouocantur, si eis quinto quoque die tepida praebeatur. sex cyathi uni sufficiunt. cupidinem coeundi masculus confitetur, quoties circa se amictum caudae gemmantis incuruat et singularum capita oculata pennarum locis suis exerit cum stridore procurrens. si oua pauonum gallinis subponantur, excusatae matres ab incubatione tribus uicibus per annum fetus edunt. primus partus quinque ouorum, secundus quattuor,tertius trium uel duorum esse consueuit. sed electae, si hoc placuerit, nutrices gallinae sint, quae a primo incremento lunae nouem diebus habeant nouem oua subposita, quinque pauonina et cetera sui generis. decima die omnia gallinacea subtrahantur et alia item gallinacea totidem recentia subponantur, quot ablata sunt, ut tricesima luna, hoc est, expletis triginta diebus, possint cum pauoninis ouis aperiri. oua autem pauonum, quae gallinae subiecta sunt, saepe manu conuertantur, quia hoc ipsa facere uix ualebit. unam partem oui notabis, ut te subinde conuertisse cognoscas. maiores tamen gallinas oportet eligere: nam minoribus pauciora subpones. natos si ad unam transferre a pluribus uelis, dicit Columella uni nutrici uiginti quinque sufficere: mihi uero, ut bene educi possint, uidentur quindecim satis esse. primis diebus far hordei conspersum uino pullis dabitur uel undecumque cocta pulticula et refrigerata. postea adicietur porrum concisum uel caseus recens sed expressus: nam serum pullis nocet. locustae etiam pedibus ablatis praebentur. ita pascendi sunt usque ad sextum mensem. deinde hordeum poteris praebere solemniter. tricesimo quinto tamen die, postquam nati sunt, et in agrum tuto eici possunt comitante nutrice pascendi, cuius singultu reuocantur ad uillam. pituitas uero et cruditates his remediis summouebis, quibus gallina curatur. maximum illis periculum est, cum incipitcrista produci: nam patiuntur languores infantum similitudine, cum illis tumentes gingiuas denticuli aperire nituntur. DE FASIANIS. In fasianis nutriendis hoc seruandum est, ut nouelli ad creandos fetus parentur, id est, qui anno superiore sunt editi: ueteres enim fecundi esse non possunt. ineunt feminas mense martio uel aprili. duabus unus masculus sufficit, quia ceteras aues salacitate non aequat. semel in anno fetus creabunt. uiginti fere ouis pariendi ordo concluditur. gallinae his melius incubabunt, ita ut quindecim fasianina oua nutrix una cooperiat: cetera sui generis subponantur. in subponendo de luna et diebus, quae sunt in aliis dicta, seruemus. tricesimus dies maturos pullos in lumen emittet. sed per quindecim dies discocto ac refrigerato leuiter hordei farre pascentur, cui uini imber aspergitur. post triticum fractum praebebis et locustas et oua formicae. sane ab aquae prohibeantur accessu, ne eos pituita concludat. quod si pituitam patientur fasiani, allio cum pice liquida trito rostra eorum debebis adsiduus perfricare uel uitium, sicut gallinis fieri consueuit, auferre. saginandi haec ratio est, ut unius modii triticea farina in breuissimas offulas redacta clauso fasiano per triginta dies ministrata sufficiat: uel si hordeaceam farinam praebere uolueris, unius et semissis modii farina per prae-dictos dies saginam replebit. obseruandum sane est, ut offulae ipsae oleo leuigentur asperso et ita inserantur faucibus, ne sub infima linguae parte mergantur: quod si euenerit, statim peribunt. illud quoque magnopere curemus, ut praebeantur noua alimenta digestis, quia eos facillime onus cibi haerentis extinguit. DE ANSERIBVS. Anser sane nec sine aqua nec sine herba facile sustinetur: locis consitis inimicus est, quia sata et morsu laedit et stercore. pullos praestat et plumas, quas et autumno uellamus et uere. uni masculo tres feminae sufficiunt. si desit fluuius, lacuna formetur. si herba non subpetat, trifolium, fenum graecum, agrestia intyba, lactuculas seremus alimento. albi fecundiores sunt, uarii uel fusci minus, quia de agresti genere ad domesticum transierunt. incubant a calendis martii usque ad aestiuum solstitium. plus parient, si gallinis oua subponas. extremum partum matribus iam uacaturis educare permittimus. pariturae ad haram perducantur. cum semel hoc feceris, consuetudinem sponte retinebunt. gallinis sicut pauonina et anseris oua subpones. sed anserina oua ne noceantur, subpositis subiciatur urtica. parui primis decem diebusintus pascendi sunt, postea sereno eos poterimus educere, ubi urtica non fuerit, cuius aculeos formidant. quattuor mensum bene saginantur: nam melius in tenera aetate pinguescunt. polenta dabitur in die ter. large uagandi licentia prohibetur. loco obscuro claudentur et calido. sic maiores etiam secundo mense pinguescunt: nam paruuli saepe die tricesimo. saginantur melius, si ad satietatem milium praebeamus infusum. inter anserum cibaria legumen omne porrigi potest excepto eruo. cauendum est etiam, ne pulli eorum setas glutiant. Graeci saginandis anseribus polentae duas partes et furfuris quattuor aqua calida temperant et ingerunt pro adpetentis uoluntate sumenda. tribus per diem uicibus potu adiuuant. media quoque nocte aquam ministrant. peractis uero triginta diebus, si, ut iecur his tenerescat, optabis, tunsas caricas et aqua maceratas in offas uolutabis exiguas et per dies uiginti continuos ministrabis anseribus. DE PISCINIS. His ordinatis cetera exequenda sunt. nam piscinae duae uel solo inpressae uel caeso lapide circa uillam esse debebunt, quas facile est aut fonte aut imbre subpleri, ut una ex his usui sit pecoribus uel auibus aquaticis: alia madefaciat uirgas et coria et lupinos et si qua rusticitas consueuit infundere. DE FENILI, PALEARIO, LIGNARIO. Feni, palearum, ligni, cannarum repositiones nil refert, in qua parte, dummodo siccae sint atque perflabiles et longe remoueantur a uilla propter casum subripientis incendii. DE STERCVLINO. Stercorum congestio locum suum tenere debebit, qui abundet umore et propter odoris horrenda a praetorii conuertatur aspectu. umor abundans hoc praestabit stercori, ut, si qua insunt spinarum semina, putrefiant. stercus asinorum primum est, maxime hortis: dein ouillum et caprinum et iumentorum: porcinum uero pessimum. cineres optimi. sed columbinum feruidissimum ceterarumque auium satis utile excepto palustrium. stercus, quod anno requieuerit, segetibus utile est nec herbas creat: si uetustius sit, minus proderit. pratis uero recentia stercora proficient ad uber herbarum. et maris purgamenta, si aquis dulcibus eluantur, mixta reliquis uicem stercoris exhibebunt et limus, quem scaturiens aqua uel fluuii incrementa respuerint. DE LOCIS HORTI ET POMARII ET SEPIBVS ET SERENDO. Horti et pomaria domui proxima esse debebunt. hortus sit sterculino maxime subiectus, cuius eum sucus sponte fecundet, ab area longe situs: nam puluerem palearum patitur inimicum. felix positio est, cui leniter inclinata planicies cursus aquae fluentis per spatia discreta deriuat. si fons desit, aut inprimendus est puteus aut, si hoc nequeas, piscina superius construenda, ut illi aquas pluuia conferente hortus per aestiuos rigetur ardores. si hac omni facultate carueris, semper altius tribus uel quattuor pedibus ad pastini similitudinem fodies hortulum, qui sic cultus neglegat siccitates. sed huic quamuis contra necessitatem iuta stercore quaelibet terra conueniat, tamen haec genera sunt in electione uitanda, creta, quam argillam dicimus, atque rubrica. illud quoque custodies in hortis, quos umoris natura non adiuuat, ut diuidas partes et hieme ad meridiem, aestate ad septemtrionem spatia colenda conuertas. Munitionis multa sunt genera. alii luto inter formas clauso parietes figuratos ex partibus imitantur. quibus subpetit, macerias luto et lapide excitant. pleriquesine luto congesta in ordinem saxa conponunt. nonnulli fossis spatia colenda praecingunt: quod uitandum est, quia horto subducit umores, nisi forte locus palustris colatur. alii spinarum plantas et semina in munitione disponunt. sed melius erit rubi semina et spinae, quae rubus caninus uocatur, matura colligere et cum farina erui ex aqua macerata miscere: funes dehinc sparteos ueteres hoc genere mixtionis sic inducere, ut intra funes semina recepta seruentur usque ad uerni temporis initia. tunc ubi sepis futura est, duos sulcos tribus a se pedibus separatos sesquipedis altitudine faciemus et per utrosque funes cum seminibus obruemus leui terra. ita tricesima die procedunt sentes, quos teneros adminiculis opus est adiuuare: qui inter se per spatia uacua relicta iungentur. Partes sane horti sic diuidendae sunt, ut hae, in quibus autumno seminabitur, uerno tempore pastinentur: quas seminibus uere conplebimus, autumni tempore debebimus effodere. ita utraque pastinatio decoquetur beneficio algoris aut solis. areae faciendae sunt angustiores et longae, id est, duodecim pedum longitudine et sex latitudine, sic propter spatia utrimque purganda diuisae. margines uero earum locis umidis uel inriguis duobus pedibus erigantur: siccis uno extulisse sufficiet. inter areas, si umor consueuit effluere, spatia altiora ipsis areis esse debebunt, ut facilius ingrediatur aream de superiori parte umoradmissus et, ubi sitientem saturauerit, in alias possit exclusus auerti. serendi tempora licet per menses certa signemus, tamen secundum loci et caeli naturam unusquisque custodiat. frigidis locis autumnalis satio celerior fiat, uerna uero tardior: calidis autem regionibus et autumnalis serior fieri potest et uerna maturior. quaecunque serenda sunt, cum crescit luna, seminentur, quae secanda sunt uel legenda, cum minuitur. DE REMEDIIS HORTI VEL AGRI. Contra nebulas et rubiginem paleas et purgamenta pluribus locis per hortum disposita simul omnia, cum nebulas uideris instare, conbures. Contra grandinem multa dicuntur. panno russeo mola cooperitur. item cruentae secures contra caelum minaciter leuantur. item omne horti spatium alba uite praecingitur uel noctua pennis patentibus extensa suffigitur uel ferramenta, quibus operandum est, seuo unguntur ursino. aliqui ursi adipem cum oleo tusum reseruant et falces hoc, cum putaturi sunt, ungunt. sed hoc in occulto debet esse remedium, ut nullus putator intelligat: cuius tanta uis esse perhibetur, ut neque gelu neque nebula neque aliquo animali possit noceri interest, ut res profanata non ualeat.Contra culices et limaces uel amurcam recentem uel ex cameris fuliginem spargimus. Contra formicas, si in horto habent foramen, cor noctuae admoueamus: si foris ueniunt, omne horti spatium cinere aut cretae candore signabimus. Contra erucas semina, quae spargenda sunt, semperuiui suco madefiant uel erucarum sanguine. cicer inter olera propter multa portenta serendum est. aliqui cinerem de fico super erucas spargunt. item squillam uel in horto serunt uel certe suspendunt. aliqui mulierem menstruantem nusquam cinctam solutis capillis nudis pedibus contra erucas et cetera hortum faciunt circumire. aliqui fluuiales cancros pluribus locis intra hortum crucifigunt. Contra animalia, quae uitibus nocent, cantharides, quas in rosis inuenire consueuimus, oleo mersas resolui patieris in tabem et, cum putandae sunt uites, hoc oleo falces perunges. extinguuntur cimices amurca et felle bubulo lectis aut locis perunctis uel foliis ederae tritis ex oleo uel incensis sanguisugis. Vt olera animalia infesta non generent, in corio testudinis omnia semina, quae sparsurus es, sicca uel mentam locis pluribus, maxime inter caules, sere. hoc praestare fertur eruum aliquantulum satum, praecipue ubi radices et rapa nascuntur. uel acre acetumsuco hyosciami mixtum fertur olerum pulices necare, si spargas. Campas fertur euincere, qui fusticulos allii sine capitibus per horti omne spatium comburens nidorem locis pluribus excitarit. si uitibus consulemus, allio trito falces putatoriae feruntur ungendae. nasci quoque prohibentur, si circa arborum uel uitium crura bitumen et sulfur incendas uel si ablatas de horto uicino campas aqua excoquas et per horti tui spatia uniuersa diffundas. Ne cantharides uitibus noceant, in cote, qua falces acuuntur, ipsae sunt conterendae. Democritus adserit neque arboribus neque satis quibuslibet noceri posse a quibuscunque bestiis, si fluuiales cancros plurimos uel marinos, quos Graeci paguros nominant, non minus quam decem fictili uasculo in aqua missos tegas et sub diuo statuas, ut decem diebus sole uaporentur. postea quaecunque inlaesa uolueris esse, perfundas et octonis diebus peractis hoc repetas, donec solide, quae optaueris, adolescant. Formicas abiges origano et sulfure tritis foramen aspergens. hoc et apibus nocet. item coclearum uacuas tentas si usseris et eo cinere foramen inculces.Culices galbano infuso fugantur aut sulfure, pulices amurca per pauimentum frequenter aspersa uel cymino agresti cum aqua trito uel cucumeris semen agrestis aqua resolutum saepe infundens uel aquam lupinorum psilotri austeritatibus iutam. Mures, si amurcam spissam patinae infuderis et in domo nocte posueris, adhaerebunt. item necabuntur, si helleboro nigro caseum uel panem uel adipes uel polentam permisceas et offeras: et agrestis cucumeris et colocynthidis suffusio sic nocebit. Aduersus mures agrestes Apuleius adserit semina bubulo felle maceranda, antequam spargas. nonnulli rododafnes foliis aditus eorum claudunt, qui rosis his, dum in exitum nituntur, intereunt. Talpas Graeci hoc genere persequuntur. nucem perforari iubent uel aliquod pomi genus soliditatis eiusdem. ibi paleas et cedrum cum sulfure sufficienter includi. tunc omnes paruulos aditus et reliqua spiramenta talparum diligenter adobrui, unum foramen, quod amplum est, reseruari, in cuius aditu nucem intus incensam sic poni, ut ab una parte flatus possit accipere, quos ab alia parte diffundat: sic inpletis fumo cuniculis talpas uel fugere protinus uel necari. Mures rusticos, si querno cinere aditus eorum satures, adtactu frequenti scabies occupabit ac perimet. Serpentes prope omni austeritate fugantur et nocentes spiritus innocentia fumi graueolentis exagitat. uramus galbanum uel cerui cornua, radices lilii, caprae ungulas. hoc genere monstra noxia prohibentur. Opinio Graecorum est, si nubes locustarum repente surrexerit, latentibus infra tecta cunctis hominibus eam posse transire: quod si inobseruantes homines sub aere deprehendant, nullum fructum noceri, si continuo omnes ad tecta confugiant. pelli etiam dicuntur amari lupini uel agrestis cucumeris aqua decocta, si muriae mixta fundatur. aestimant aliqui locustas uel scorpios fugari posse, si aliqui ex his urantur in medio. Campas nonnulli ficulneo cinere persequuntur: si permanserint, urina bubula et amurca aequaliter mixta conferueant et, ubi refrixerint, olera omnia hoc imbre consperge. prasocoridas Graeci uocant animalia, quae solent hortis nocere. ergo uentriculum ueruecis statim occisi plenum sordibus suis, spatio, quo abundant, leuiter debebis operire. post biduum reperies ibi animalia ipsa congesta. hoc cum bis uel tertio feceris, genus omne, quod nocebat, extingues. Grandini creditur obuiare, si quis crocodili pellemuel hyaenae uel marini uituli per spatia possessionis circumferat et in uillae aut cortis suspendat ingressu, cum malum uiderit imminere. item si palustrem testudinem dextra manu supinam ferens uineas perambulet et reuersus eodem modo sic illam ponat in terra, ut glebas dorsi eius obiciat curuaturae, ne possit inuerti sed supina permaneat. hoc facto fertur spatium permaneat. sic defensum nubes inimica transcurrere. nonnulli ubi instare malum uiderint, oblato speculo imaginem nubis accipiunt et hoc remedio nubem, seu ut sibi obiecta displiceat seu ut tamquam geminata alteri cedat, auertunt. item uituli marini pellis in medio uinearum loco uni superiecta uiticulae creditur contra imminens malum totius uineae membra uestisse. Omnia semina horti uel agri feruntur ab omnibus malis ac monstris tuta seruari, si agrestis cucumeris tritis radicibus ante macerentur. item equae caluaria sed non uirginis intra hortum ponenda est uel potius asinae. creduntur enim sua praesentia fecundare, quae spectant. DE AREA. Area longe a uilla esse non debet et propter exportandi facilitatem et ut fraus minor timeatur domini uel procuratoris uicinitate suspecta. sit autem uel strata silice uel saxo montis excisa uel sub ipso triturae tempore ungulis pecorum et aquae admixtione solidata, clausa deinde et robustis munita cancellispropter armenta, quae, cum teretur, inducimus. sit circa hanc locus alter planus et purus, in quem frumenta transfusa refrigerentur et horreis inferantur: quae res in eorum durabilitate proficiet. fiat deinde undecumque proximum tectum, maxime in umidis regionibus, sub quo propter imbres subitos frumenta, si necessitas coegerit, raptim uel munda uel semitrita ponantur. sit autem loco sublimi et undecumque perflabili, longe tamen ab hortis, uineis atque ponetis. nam sicut radicibus uirgultorum prosunt laetamen et paleae, ita insidentes frondibus has perforant atque arere conpellunt. DE APIVM CASTRIS. Apibus stationem non longe a domnicalibus uel in horti parte secreta et aprica et a uentis remota et calidiore locare debemus, quae in quadratam constituta mensuram fures et accessus hominum pecudumque submoueat. sit abundans floribus, quos uel in herbis uel in fruticibus uel in arboribus procuret industria. herbas nutriat origanum, thymum, serpillum, satureiam, melisfyllum, uiolas agrestes, asfodilum, citreaginem, amaracum, hyacinthum, qui irisuel gladiolus dicitur similitudine foliorum, narcissum, crocum ceterasque herbas suauissimi odoris et floris. in fruticibus uero sint rosae, lilia, uiolae flauae, rosmarinus, ederae: in arboribus zizyfus, amygdalus, persicus, pirus pomiferaeque arbores, quibus nulla amaritudo respondet flore desucto: siluestria uero glandifera robora, terebinthus, lentiscus, cedrus, tilia, ilex minor et linus. sed taxi remoueantur inimicae. primi saporis mella thymi sucus effundit, secundi meriti thymbra, serpillum uel origanum, tertii meriti rosmarinus et satureia. cetera ut arbutus et olera saporem rustici mellis efficiunt. sint autem arbores a septemtrionali parte dispositae. frutices atque uirgulta ordines suos sub maceriis exequantur. herbas deinde plano post frutices conseremus. fons uel riuus huc conueniat otiosus, qui humiles transeundo formet lacunas, quas operiant rara et transuersa uirgulta sedes tutas apibus praebitura, cum sitient. sed ab his apium castris longe sint omnia odoris horrendi, balneae, stabula, coquinae fusoria. fugemus praeterea animalia, quae sunt apibus inimica, lacertos et blattas et his similia. aues etiam pannis et crepitaculis terreamus. purus custos frequens et castus accedat habens noua alueariapraeparata, quibus excipiatur examinum rudis iuuentus. uitetur odor coeni et cancer exustus et locus, qui ad humanam uocem falsa imitatione respondet. absint et herbae tithymallus, elleborum, thapsia, absinthium, cucumis agrestis et omnis amaritudo conficiendae aduersa dulcedini. Aluearia meliora sunt, quae cortex formabit raptus ex subere, quia non transmittunt uim frigoris aut caloris. possunt tamen et ferulis fieri. si haec desint, salignis uiminibus fabricentur uel ligno cauatae arboris aut tabulis more cuparum. fictilia deterrima sunt, quae et hieme gelantur et aestate feruescunt. sed inter ea loca, quae muniri debere praecepi, podia ternis alta pedibus fabricentur inducta testaceo et albario opere leuigata propter lacertorum ceterorumque animalium noxam, quibus est moris inrepere: et supra haec podia aluearia conlocentur ita, ut non possint imbre penetrari, spatiolis inter se patentibus segregata. angustus tamen aditus admittat examina propter frigoris et caloris iniuriam. sane uentis frigidioribus altus paries resistat, qui locum possit defensis sedibus apricare. aditus omnes soli obponantur hiberno, qui in uno cortice duo uel tresesse debebunt ea magnitudine, quae apis formam non possit excedere. sic enim noxiis animalibus ingressu resistetur angusto: uel si apes obsidere uoluerint, exeuntes alio, cum non defuerit, utentur egressu. DE APIBVS EMENDIS. Apes si emendae sunt, prouideamus, ut plena aluearia conparentur: quam rem uel inspectio uel murmuris magnitudo uel frequentia monstrat commeantis ac remeantis examinis: ex uicina potius quam longinqua regione, ne aeris nouitate temptentur. si uero longius aduehendae sunt, collo nocte portentur: nec conlocare nec aperire aluearia nisi uespere instante debemus. speculemur deinde per triduum, ne omne ianuas suas egrediatur examen. hoc enim signo fugam meditantur adsumere. contra haec uel cetera suo unaquaeque mense reddemus. tamen creduntur non fugere, si stercus primogeniti uituli adlinamus oribus uasculorum. DE BALNEIS. Non alienum est, si aquae copia patiatur, patremfamilias de structura balnei cogitare: quae res et uoluptati plurimum conferat et saluti. itaque balneum constituemus in ea parte, qua calorfuturus est, loco ab umore suspenso, ne uligo eum fornacibus uicina refrigeret. lumina ei dabimus a parte meridiana et occidentis hiberni, ut tota die solis iuuetur et inlustretur aspectu. suspensuras uero cellarum sic facies. aream primo bipedis sternis: inclinata sit tamen stratura ad fornacem, ut, si pilam miseris, intro stare non possit, sed ad fornacem recurrat. sic eueniet, ut flamma altum petendo cellas faciat plus calere. supra hanc straturam pilae laterculis argilla subacta et capillo constructae fiant distantes a se spatio pedis unius et semissis, altae pedibus binis semis. super has pilas bipedae constituantur binae in altum atque his superfundantur testacea pauimenta et tunc, si copia est, marmora conlocentur. miliarium uero plumbeum, cui aerea patina subest, inter soliorum spatia forinsecus statuamus fornace subiecta, ad quod miliarium fistula frigidaria dirigatur et ab hoc ad solium similis magnitudinis fistula procedat, quae tantum calidae ducat interius, quantum fistula illi frigidi liquoris intulerit. cellae autem sic disponantur, ut quadrae non sint, sed verbi gratia si quindecim pedibus longae fuerint, decem latae sint: fortius enim uapor inter angusta luctabitur. soliorum forma pro uniuscuiusque uoluntate fundetur. piscinales cellae in aestiuis balneis a septemtrione lumen accipiant, in hiemalibus a meridie. si fieri potest, ita constituantur balneae, ut omnis earum per hortos decurrat eluuies. camerae in balneis signinae fortiores sunt: quae uerode tubulis fiunt, uirgis ferreis transuersis et ferreis arcubus sustinentur. sed si tubulos nolis inponere, super arcus ac uirgas bipedas constitues ferreis ancoris conligatas capillo inter se atque argilla subacta cohaerentes et ita inpensam testaceam subterinduces: deinde albarii operis nitore decorabis. possumus etiam, si conpendio studemus, hiberna aedificia balneis inponere: hinc et habitationi teporem submittimus et fundamenta lucramur. DE MALTHIS CALIDAE ET FRIGIDAE. Scire conuenit, quoniam de balneis loquimur, quae sint malthae calidariae uel frigidariae, ut, si quando in soliis scissa sint opera, possit repente succurri. calidariae conpositio talis est. picem duram, ceram albam ponderibus aequis, stupam, picis liqui dae totius ponderis dimidiam partem, testam minutam, florem calcis, omnia simul mixta confundes et iuncturis curabis inserere. aliter ammoniacum remissum, ficum, stupam, picem liquidam tundes in pilo et iuncturas oblines. aliter ammoniacum et sulfur utrumque resolutum line uel infunde iuncturis. item picem duram, ceram albam et ammoniacum super remissum simul iuncturis adline et cautere cunctapercurre. item florem calcis cum oleo mixtum iuncturis inline et caue, ne mox aqua mittatur. aliter sanguini taurino et oleo florem calcis admisce et rimas coniunctionis obducito. item ficum et picem duram et ostrei testas siccas simul tundes. his omnibus iuncturas diligenter adlines. item malthae frigidariae, sanguinem bubulum, florem calcis, scoriam ferri pilo uniuersa contundes et ceroti instar efficies et curabis adlinere. item seuum liquefactum cribellato cineri admixtum frigidae aquae inter rimas labenti, si adlinatur, obsistet. DE PISTRINO. Si aquae copia est, fusoria balnearum debent pistrina suscipere, ut ibi formatis aquariis molis sine animalium uel hominum labore frumenta frangantur. DE INSTRVMENTIS AGRESTIVM. Instrumenta uero haec, quae ruri necessaria sunt, paremus, aratra simplicia uel, si plana regio permittit, aurita, quibus possit contra stationes umoris hiberni sata celsior sulcus adtollere, bidentes, dolabras, falces putatorias, quibus in arbore utamur et uite: item messorias uel fenarias, ligones, lupos id est serrulas manubriatas minores maioresque admensuram cubiti, quibus facile est, quod per serram fieri non potest, resecando trunco arboris aut uitis interseri, acus, per quas in pastinis sarmenta merguntur, falces a tergo acutas atque lunatas, cultellos item curuos minores, per quos nouellis arboribus surculi aridi aut extantes facilius amputentur: item falciculas brevissimas tubulatas, quibus silicem solemus abscidere, serrulas minores, uangas, runcones, quibus uepreta persequimur, secures simplices uel dolabratas, sarculos uel simplices uel bicornes uel ascias in auersa parte referentes rastros: item cauteres, castratoria ferramenta atque tonsoria uel quae ad animalium solent pertinere medicinam. tunicas uero pellicias cum cucullis et ocreas manicasque de pellibus, quae uel in siluis uel in uepribus, rustico operi et uenatorio possint esse communes. Expletis his, quae pertinent ad generale praeceptum, nunc operas suas singulis mensibus explicabimus et a mense Ianuario faciemus initium. LIBER SECVNDVS SIVE MENSIS IANVARIVS. TITVLI. I De ablaqueandis uitibus.II De pratis abstinendis in locis macris.III De proscindendis agris et iungendis bubus uel arandi disciplina.IIII De hordeo galatico serendo.V De cicercula serenda cum disciplina sua.VI De uicia serenda non ad pabulum secandum sed ad semina redigenda cum disciplina sua.VII De feno graeco serendo legendi seminis causacum disciplina sua.VIII De eruo serendo.VIIII De sariendis frumentis et leguminibus.X De pastinandi generibus et scrobibus uitium.XI De tabulis uinearum.XII De mensura pastini italica.XIII De solo et caelo et loco pangendis uineis congruenti et ea, quae illuc pertinet, disciplina.XIIII De hortis: in eo de lactuca serenda cum disciplina sua, item de nasturtio, similiter de eruca, item de caulibus, allio et ulpico.XV De pomis: in eo de sorbo, de amygdalo, de nuce iuglandi cum disciplinis suis et de ceteris pomis, quorum disciplina suis mensibus continetur.XVI De signandis animalibus et lardi et pernarum confectione et echini et rapis.XVII De oleo myrtino.XVIII De uino myrtite.XVIIII De oleo laurino.XX De oleo lentiscino.XXI De gallinarum partu.XXII De caedenda materie.XXIII De horis. DE ABLAQVEANDIS VITIBVS. Ianuario mense locis temperatis ablaqueandae sunt uites, quod Itali excodicare appellant, id est, circa uitis codicem dolabra terram diligenter aperire etpurgatis omnibus uelut lacus efficere, ut solis teporibus et imbribus prouocetur. DE PRATIS ABSTINENDIS IN LOCIS MACRIS. Apricis aut macris aut aridis locis prata iam purganda sunt et a pecore uindicanda. DE PROSCINDENDIS AGRIS ET IVNGENDIS BVBVS VEL ARANDI DISCIPLINA. Pingues et sicci agri proscindi et apparari iam possunt. sed boues melius collo quam capite iunguntur: quos, ubi ad uersuram uenerint, arator retineat et iugum propellat, ut eorum colla refrigerentur. sulcus autem in arationibus longior quam centum uiginti pedum esse non debet. seruandum est, ne inter sulcos non mota terra relinquatur. glebae omnes dolabris dissipandae sunt. sed aequaliter terram motam esse cognoscis, si transuersam per sulcos perticam mittas: quae res saepius facta bubulcos ab hac neglegentia summouebit. obseruandum, ne lutosus ager aretur aut, quod saepe fit, post longas siccitates leui imbre perfusus. nam terra, quae lutosa tractatur in primordio, fertur toto anno non posse tractari: quae autem supra leuiter infusa est et subter sicca, si tunc aretur, adseritur per triennium sterilis fieri. et ideo mediocriter infusus ager, ut nec lutosus nec aridus sit, proscindi debet. si collis est, transuersusper latera sulcetur. quae forma tunc seruanda est, cum semen accipiet. DE HORDEO GALATICO SERENDO. Si clemens fuerit hiems, hordeum galaticum, quod graue et candidum est, circa idus ianuarias seramus locis temperatis. octo modiis iugerum complebitur. DE CICERCVLA SERENDA CVM DISCIPLINA SVA. Cicercula mense hoc seritur loco laeto, caelo umido. tres modii iugerum conplent. sed hoc genus seminis raro respondet, quia decipitur austro uel siccitate, dum floret, quod tunc prope necesse est euenire. DE VICIA SERENDA CVM DISCIPLINA SVA. Hoc mense ultimo colligendi seminis causa, non pabuli secandi uicia seritur. iugerum sex modii occupant. serenda est in terra proscissa post horam secundam uel tertiam, cum ros esse desierit, quem ferre non potest. sed statim cooperienda est ante noctem. nam si nuda manserit, noctis umore corrumpitur. obseruandum est, ne ante uicesimam quintam lunam seratur, quia sic satam limaces persequuntur. DE FENO GRAECO SERENDO Fenum graecum in Italia colligendi seminis causa mense ianuario ultimo circa februarias calendas serimus. sex modii iugero sufficient. arandum est spisse, sed non alte. nam si plus quam quattuor digitis obruatur, difficile nascitur. idcirco quidam minimis aratris proscissa prius terra seminant et sarculis statim sata cooperiunt. DE ERVO SERENDO. Eruum seri et hoc mense nouissimo potest loco sicco et macro. in iugero quinque modii seruntur. DE SARIENDIS FRVMENTIS ET LEGVMINIBVS. Hoc mense serenis et siccis diebus, dum gelicidium non est, sunt sarculanda frumenta. quod opus plerique negant fieri debere, quia radices eorum detegantur aut incidantur et necentur frigore subsecuto. mihi uidetur herbosis locis tantum esse faciendum. sed triticum et far saritur quattuor foliorum, hordeum quinque, faba et legumina, cum supra terram quattuor digitis fuerint. lupinus uero, qui unam radicem habet, si sarculetur, extinguitur: quod nec desiderat, quia herbas praeter auxilium cultoris adfligit. faba autem, si bis sarculetur, proficiet et multum fructum et maximum redditura, ut ad mensuram modii con-plendi fresa propemodum sicut integra respondeat. si siccas segetes sarculaueris, aliquid contra rubiginem praestitisti. maxime hordeum siccum sarietur. DE PASTINANDI GENERIBVS ET SCROBIBVS VITIVM. Pastinum fieri nunc tempus est: quod fit tribus generibus, aut terra in totum fossa aut sulcis aut scrobibus. terra tota debet effodi, ubi ager inmundus est, ut siluestribus truncis et radicibus filicis uel herbarum noxiarum spatia liberentur. ubi autem mundae sunt nouales, scrobibus pastinemus aut sulcis: sed sulcis melius erit, quia umorem uelut in totum spatia pastinata transmittunt. fiunt ergo sulci tanta longitudine, quantam destinaueris tabulae, latitudine pedum duorum semis uel trium, ita ut iuncti duo fossores designatum linea spatium bidentibus persequantur altitudine trium uel duorum semis pedum. Deinde si per homines uinea colenda est, tantum crudi soli relinquimus, et sic alter sulcus imprimitur. si uero arandae sunt uineae, quinque uel sex pedum spatia, quae non sunt fodienda, relinquemus in medio. quod si scrobes fieri placeat, faciemus tribus pedibus altas, duobus semis latas, tribus longas. siue fossoribus colantur uineta seu bubus, eadem spatia, quae inter sulcos sunt dicta, seruemus. ultra tres uero pedesaltius fodiendae scrobes non sunt, ne laborent frigore sarmenta, quae pangimus. latera scrobibus aequaliter incisa sint, ne obliqua uitis saucietur alte nitentibus ferramentis, cum fossor incumbet. pastino uero, quod omne uersabitur, trium uel duorum semis pedum altitudine terra uniuersa fodiatur: in quo erit diligentia, ne crudum solum fraude occulta fossor includat. quam rem subinde custos uirga, in qua praedictae altitudinis modus designatus est, per spatia, quae fodiuntur, exploret. radices omnes et purgamenta, maxime rubi et filicis, in summum regeri faciat. quae cura in omni positionis genere et ubique seruanda est. DE TABVLIS VINEARVM. Tabulas autem pro domini uoluptate uel loci ratione faciemus siue integrum iugerum continentes seu medium seu quartanariam tabulam, quae quartam iugeri partem quadrata conficiet. DE MENSVRA PASTINI ITALICA. Mensura uero pastini haec est in tabula quadrata iugerali, ut centeni octogeni pedes per singula latera dirigantur, qui multiplicati trecentas uiginti et quat-tuor decempedas quadratas per spatium omne conplebunt. secundum hunc numerum omnia, quae uolueris pastinare, discuties. decem et octo enim decempedae decies et octies subputatae trecentas uiginti quattuor explebunt. quo exemplo doceberis in maiore agro uel minore mensuram. DE SOLO ET CAELO ET LOCO PANGENDIS VINEIS CONGRVENTI ET EA, QVAE ILLVC PERTINET, DISCIPLINA. Sed solum uineis ponendis nec spissum nimis nec resolutum, propius tamen resoluto: nec exile nec laetissimum, tamen laeto proximum: nec campestre nec praeceps, sed potius edito campo: nec siccum nec uliginosum, modice tamen roscidum: nec salsum nec amarum, quod uitium sapore corrupto uina contristat. quod caelum mediocris qualitatis, tepidum tamen magis quam frigidum, siccum potius quam nimis imbridum. sed ante omnia uitis procellas uentosque formidat. ad pastinandum rudes agros potius eligamus uel maxime siluestres. ultima conditio est eius loci, in quo fuerunt uetusta uineta. quod si necessitas coegerit, prius multis arationibus exerceatur, ut abolitis radicibus prioris uineae et omni earum carie et squalore depulso nouella uitis tutius possit induci. tofus et alia duriora, ubi gelu relaxantur et solibus, pulcherrimas uineas ferunt refrigeratis aestateradicibus et umore detento. sed et soluta glarea et calculosus ager et mobiles lapides, si tamen haec omnia glebis se pinguibus miscuerunt, et silex, cui terra subposita est, quia frigidus est et umoris tenax, radices aestate sitire non patitur. item loca, ad quae de cacuminibus terra decurrit, uel ualles, quas fluminum saturabit adgestio: sed hoc in his locis, quae gelu et nebulis infesta esse non possunt. argillosa terra commoda est, argilla autem sola grauiter inimica et cetera, quae in generalibus dixi. nam locus, qui misera uirgulta produxerit, uel uliginosus uel salsus uel amarus uel siticulosus et aridus inprobatur. niger sabulo et rubeus utilis est, sed cui fortis terra permixta est. carbunculus, nisi stercoretur, macras uineas reddit. in rubrica difficile conprehendunt, quamuis postea nutriantur. sed hoc genus terrae operibus inimicum est, quia paruo uel umore uel sole nimis madescit aut dura est. at maxime utile solum est, quod inter omnes nimietates temperamentum tenebit et raro proximum quam denso fuerit. plagam caeli uinea spectare debet locis frigidis meridianam, calidis septemtrionalem, tepidis orientem, si tamen austros uel euros regio non habeat inimicos. quod si hoc est uitium, melius in aquilonem uel fauonium uineta dirigimus. sed locus, qui pastinandus est, prius inpedimentis et omnibus elisis liberetur arboribus, nepost calcatu adsiduo terra effossa solidetur. si campus est, duobus semis pedibus pastinetur, si clivus, tribus, collis praeruptus quattuor, ne citius terra decurrat, uallis duobus pedibus. sed ager uliginosus, qui umores altius fossus eructat sicut rauennatis soli, non amplius quam in pedem semis effoditur. illud experimentis adsiduis conprehendi, uites melius prouenire, si uel statim fossae terrae uel non longe ante pangantur, cum tumor pastini nondum repetita soliditate subsedit. hoc quoque in faciendis sulcis et scrobibus adprobaui, maxime ubi mediocris est terra. DE HORTIS. Mense ianuario lactuca serenda est uel decembri, ut planta eius februario transferatur. itemque februario seritur, ut possit aprili mense transferri. sed certum est eam toto anno bene seri, si locus sit laetus, stercoratus, inriguus. antequam pangatur, radices eius resecemus aequaliter et liquido fimo linamus: uel quae iam panctae sunt, nudatae laetamen accipiant. amant solum subactum, pingue, umidum, stercoratum. inter has herba manu est euellenda non sarculo. latior fit, si rara ponatur uel, cum producere incipiet caulem, eo leuiter inciso gleba prematur auttesta. candidae fieri putantur, si fluminis harena uel litoris frequenter spargatur in medias, et collectis ipsae foliis alligentur. si uitio loci uel temporis uel seminis cito lactuca durescit, planta eius auulsa et denuo posita teneritudinem consequetur. item multis seminibus condita nascetur, si caprini stercoris bacam subula subtiliter excauaris et in ea semen lactucae, nasturtii, ocimi, erucae, radicis inmiseris, tunc inuolutam fimo bacam terra optime culta breui scrobe demerseris. rafanus nititur in radicem. cetera semina in summo lactuca pariter mergente prosiliunt singulorum sapore seruato. alii hoc ita adsequuntur. auulsae lactucae folia carpunt, quae radicibus iuncta sunt, et in eisdem gradibus surculo punctis praeter rafanum semina supradicta deponunt ac fimo adlinunt. sic obruta iterum lactuca praedictorum seminum caulibus ambietur. lactuca dicta est, quod abundantia lactis exuberet. hoc mense nasturtium constat et omni tempore esse ponendum, loco, quali placebit, et caelo: fimum non desiderat: umorem quamuis diligat, tamen deesse non curat. si cum lactuca seratur, nasci fertur egregie. et nunc et mensibus, quibus uolueris, et locis erucam serere nil moreris. hoc etiam mense caules et toto anno seri possunt, sed melius aliis,quibus adscriptum est. hoc etiam mense allium et ulpicum bene seretur: sed allio alba terra proficiet. DE POMIS. SORBA. Mense ianuario, februario et martio locis frigidis, calidis uero octobri et nouembri sorba seruntur egregie, ita ut matura in seminario ipsa poma pangantur. ego expertus sum multas arbores ex pomis sponte progenitas et in crescendo et in ferendo extitisse felices. plantas etiam si quis ponere uoluerit, habebit arbitrium, dummodo calidis locis mense nouembri, temperatis ianuario uel februario, frigidis martio inclinante disponat. amat loca umida, montana et frigidis proxima, solum pinguissimum: cuius indicium certissimum facit, si frequens ubicumque nascatur. planta est transferenda robustior, scrobem desiderat altiorem et spatia largiora, ut, quod illi maxime prodest, a uentis frequentibus agitata grandescat. si uermes patietur infestos, qui in ea rufi ac pilosi solent medullae interna sectari, aliquos ex his sine arboris iniuria detractos uicino crememus incendio. creduntur hoc genere uel fugere uel perire. si minus ferre coeperit, tedae cuneus eius radicibus inseratur uel circa ultimam partem fossa facta cumulo ingesti cineris adaequetur. mense aprili sorba in-seruntur in se, in cydoneo, in spina alba uel trunco uel cortice. sorba seruantur hoc genere. lecta duriora et posita, ubi mitescere coeperint, fictilibus usque ad plenum clauduntur urceolis gypso desuper tectis et bipedanea scrobe loco sicco sub sole merguntur ore peruerso et desuper spissius terra calcatur. item secta per partes siccantur in sole et seruantur in uasculis in hibernum. cum uoluerimus uti, aqua feruenti macerata reuirescunt sapore iucundo. aliqui cum pediculis suis uiridia lecta suspendunt locis opacis ac siccis. item ex sorbis maturis sicut ex piris uinum fieri traditur et acetum. alii sorba in sapa adserunt diu posse seruari. AMYGDALA. Amygdalus seritur ianuario et februario, item locis calidis octobri et nouembri, semine et plantis, quae de maioris radice tolluntur. sed in hoc genere arboris nihil utilius est quam seminarium facere. fodiemus ergo altam pede uno semis aream, in qua obruemus amygdala non amplius quattuor digitis, ita ut cacumina figamus in terra spatio inter se binorum pedum separata. Amant agrum durum, siccum, calculosum, caelum calidissimum, quia mature florere consuerunt. ita statuendae sunt arbores, ut ad meridiem spectent. cum in seminario adoleuerint, relictis ibi, quae spatio sufficiant, plantis alias transferemusmense februario. sed ipsa amygdala ad ponendum et noua legamus et grandia, quae, antequam ponimus, pridie mulsa aquata nimis maceremus, ne germen extinguat ex multo melle mordacitas. alii prius fimo liquido per triduum nuces eas macerant: deinde die et nocte esse patiuntur in mulsa, sed quae suspicionem tantum possit habere dulcedinis. cum in seminario amygdala disponimus, si siccitas intercesserit, ter in mense rigemus et herbis nascentibus circumfodiendo saepe purgemus. terra seminarii laetamen habere debet admixtum. spatia inter arbores uiginti aut quindecim pedibus dedisse sufficiat. putanda est nouembri mense, ut superflua et arida et densa tollamus. seruandae sunt a pecore, quia, si rodantur, amarescunt. circumfodi non debent, quotiens florent, quia inde flos eius excutitur. in uetustate plus adfert. si ferax non est, tedae cuneum terebrata radice mergamus uel silicem sic inseramus, ut libro tegente claudatur. locis frigidis, ubi metus est de pruina, Martialis dicit hoc remedio subueniri. antequam floreant, radices nudantur et albi lapides minutissimi mixti arenis congeruntur et, ubi iam tutum uidebitur, ut debeant germinare, effossi iterum lapides summouentur. teneras nuces amygdalus creabit, ut dicit, si ante florem radicibus ablaqueatis per dies aliquot calida aqua ingeratur. ex amaris dulces fiunt, si circumfosso stipite tribus digitis a radice fiatcauerna, per quam noxium desudet umorem, uel medius truncus terebretur et cuneus ligni melle oblitus inprimatur uel si circa radices suillum stercus adfundas. amygdala ad legendum maturitatem fatentur, cum fuerint spoliata corticibus. haec sine cura hominis seruantur in longum. si difficulter corium dimittent, paleis obruta continuo relaxabunt. item decoriata, si aqua marina lauemus aut salsa, et candida fiunt et plurimum durant. mense decembri uel ianuario circa idus amygdalus inseritur, locis uero frigidis et februario. si tamen surculos condias, antequam germinent, utiles sunt, qui de summitate sumuntur. inseritur et sub cortice et in trunco. inseruntur in se et in persico. Graeci adserunt nasci amygdala scripta, si aperta testa nuculeum sanum tollas et in eo quodlibet scribas et iterum luto et porcino stercore inuolutum reponas. NVX IVGLANS. Nucem seremus extremo ianuario uel februario. amat loca montana, umida et frigida, plerumque lapidosa. potest tamen et locis temperatis iuuante umore nutriri. serenda est nucibus suis eo more, quo et amygdala seruntur, et iisdem mensibus. si quas nouembri mense dispones, aliquatenus in sole siccabis, ut exucetur noxium uirus umoris. quas uero mensi ianuario uel februario positurus es, aquasimplici pridie macerabis. ponemus autem transuersas, ut latus id est carina ipsa figatur in terra. cacumen ipsum, cum ponimus nucem, in aquilonis partem diri gemus. lapis subter uel testa ponenda est, ut radicem non simplicet sed repercussa respergat. laetior fiet, si saepius transferatur: in frigidis locis bima, in calidis debet trima transferri. radices plantarum, sicut in aliis arboribus solemus, in hoc genere resecare non debes. fimo bubulo ima planta tingenda est. sed melius cinis spargetur in scrobibus, ne calore stercoris aduratur: et cinis creditur uel corticis teneritudinem procurare uel fructuum densitatem. altis scrobibus delectatur pro arboris magnitudine et desiderat interualla maiora, quia stillicidiis foliorum suorum proximis uel sui generis nocebit arboribus. debet aliquando circumfodi, ne caua fiat uitio senectutis. canalis longus a summo trunco ad imum debet excudi: sic beneficio solis et uenti durescunt, quae in putredinem transierunt. si dura nux est uel nodosa, cortex circumcidendus erit, ut uitium mali deducat umoris. alii radicum summa praecidunt, alii terebratae radici palum de buxo inprimunt uel cuprinum clauum uel ferreum. si terentinam facere uolueris, solam nucis carnem lana propter formicas obuolutam in seminario debebis obruere. si ferentem iam in hoc genus uelismutare, lexiuo per annum continuum ter rigabis in mense. cortex in nuce dimissus maturitatis indicium est, qualis debet et poni. nuces seruantur uel paleis obrutae uel harena uel foliis suis aridis uel arca ex ligno suo facta inclusae uel cepis mixtae, quibus hanc uicissitudinem reddunt, ut eis acredinem tollant. Martialis expertum se ait uirides nuces tantum liberatas putaminibus suis melle demergi et post annum uirides esse et ipsum mel ita medicabile fieri, ut ex eo facta potio arterias curet et fauces. inseritur, ut plerique, mense februario in arbuto, sed melius in trunco, ut aliqui, et in pruno uel in se. DE ALIIS POMIS, QVAE MAXIME PER ALIOS MENSES SERVNTVR. Hoc mense tuberes inseruntur cydoneo. nunc locis temperatis persicorum ossa ponuntur. et inseritur eadem persicus in se, in amygdalo, in pruno: sed pruno armenia inseremus et praecoqua. nunc etiam prunus inserenda est, antequam gumminet, in se et persico. et cerasus obportune inseretur agrestis. DE SIGNANDIS ANIMALIBVS ET LARDI ET PERNARVM CONFECTIONE ET ECHINI ET RAPIS. Hoc mense, sicut Columella dicit, maturi agni et animalia omnia minora atque maiora charactere signentur. hoc tempore lardi, echini salsi, raporum condiendorum et pernarum iusta confectio est. DE OLEO MYRTINO. Hoc mense bacis myrtae oleum conficies hoc modo. unciam foliorum per olei unam libram mittes et per uncias decem uini ueteris styptici heminam et cum oleo bullire facies. idcirco autem uino resperguntur folia, ne frigantur, antequam decoquantur. DE VINO MYRTITE. Item eisdem bacis uinum myrtite sic facies. in uini ueteris sextariis urbicis decem mittes grana myrtae confracta sextarios urbicos tres, quae sint decem et nouem diebus infusa. postea expressis myrtae granis colabis et in eo uino medium croci scripulum et folii unum scripulum mittes et ex mellis optimi decem libris omnia temperabis. DE OLEO LAVRINO. Item lauri bacis oleum conficietur hoc modo. lauri bacas quam plurimas et maturitate turgentes in aqua calida bullire facies et, ubi diu ferbuerint, olei, quod ex se dimiserint, supernatantis undam pennis leuiter cogentibus in uasa transfundes. DE OLEO LENTISCINO. Lentiscini etiam olei matura confectio est, quae fit taliter. grana matura lentisci quam plurima colliges et una die ac nocte supra se aceruata esse patieris. deinde sportam granis eisdem plenam cuicumque uasculo superpones et calida adiecta calcabis et exprimes. tunc ex eo umore, qui defluxerit, supernatans oleum lentiscinum sicut laurinum colligetur. memento autem, ne rigore possit adstringi, aquam calidam saepe subfundere. DE GALLINARVM PARTV. Gallinarum partus fecunditatem repetit hoc mense post brumalem quietem. et incipiunt ad educandos pullos oua subponi. DE CAEDENDA MATERIE. Hoc etiam mense caedenda materies est ad fabricam, cum luna decrescit, et redicae uel pali faciendi. DE HORIS. Hic mensis in horarum spatio cum decembri mense conuenit, quarum sic mensura colligitur.Hora I pedes XXVIIII,hora II pedes XVIIII,hora III pedes XV,hora IIII pedes XII,hora V pedes X,hora VI pedes VIIII,hora VII pedes X,hora VIII pedes XII,hora VIIII pedes XV,hora X pedes XVIIII,hora XI pedes XXVIIII. LIBER TERTIVS SIVE MENSIS FEBRVARIVS. TITVLI. I De pratis seruandis et laetamine saturandis.II De proscindendis collibus.III De satione trimenstri.IIII De serenda lenticula cum disciplina sua, item de cicercula.V De serendo cannabo.VI De agris medicae parandis.VII De eruo serendo.VIII De curandis uitibus et arboribus et hordeo galatico serendo.VIIII De ponendis uineis pastino uel scrobibus aut sulcis et omni, quae illuc pertinet, disciplina.X De arbustiuis uitibus et plantis arborum uitiferarum.XI De uineis prouincialibus.XII De putandis uineis communibus altis uel humilibus.XIII De putatione arbusti.XIIII De prouincialibus uineis putandis.XV De nouellae putatione.XVI De propaginibus.XVII De insitionibus.XVIII De instituendis oliuetis.XVIIII De pomiferis et spatiis earum generale praeceptum.XX De fodiendis, palandis et ligandis uineis uel laetandis arboribus et plantis circumfodiendis.XXI De rosis, liliis, croco, uiolis conserendis.XXII De lini semine serendo.XXIII De cannetis et asparagis et plantis salicum uel genestae et seminariis myrti et lauri.XXIIII De hortis: in eo de sepibus, de lactuca, carduo, nasturtio, coriandro, papauere, allio, ulpico, de satureia cum disciplina, item de cepullis, similiter de anetho, senapi, de caulibus cum disciplina sua et de asparagis, de malua, menta, feniculo, pastinaca, cunela, cerefolio, beta, porro cum disciplina, de inula et colocaseis similiter.XXV De pomis: in eo de piro, de melo, cydoneo, siliqua, moro, auellana, mixa cum disciplinis suis.XXVI De educatione porcorum.XXVII De uino myrtite aliter.XXVIII De uite theriaca.XXVIIII De uua sine granis.XXX De uite nimis lacrimosa.XXXI Myrtitis alia confectio secundum Graecos.XXXII Vt propomata sponte nascantur.XXXIII Vt uitis botryones uarios ferat.XXXIIII De horis. DE PRATIS SERVANDIS ET LAETAMINE SATVRANDIS. Hoc mense locis temperatis prata incipient custodiri, quae prius, si macra sunt, sparso laetamine saturentur, quod eiciendum est luna crescente. quanto recentius fuerit, tanto plus nutriendis herbis ualebit, quod a superiori parte fundatur, ut sucus eius per totum possit elabi. DE PROSCINDENDIS COLLIBVS. Locis tepidis aut si tempus clemens et siccum fuerit, colles pingues uel hoc mense proscinde. DE SATIONE TRIMENSTRI. Hoc mense serendum omne trimenstrium genus. DE SERENDA LENTICVLA, ITEM CICERCVLA. Hoc etiam mense lenticulam seres solo tenui et resoluto uel etiam pingui, sed sicco maxime, quia luxuria et umore corrumpitur. usque ad duodecimam lunam bene seminatur, quae ut cito exeat atque grandescat, prius cum fimi ariditate miscenda est: atque ubi ita requieuerit quattuor diebus aut quinque, tunc spargitur. iugerum modii unius semen inplebit. hoc etiam mense cicercula seritur loco et modo, quo ante descripsi. DE SERENDO CANNABO. Hoc mense ultimo cannabum seris terra pingui, stercorata, rigua uel plana atque umida et altius subacta. in uno pede quadrato sex eiusdem seminis grana ponuntur. DE AGRIS MEDICAE PARANDIS. Nunc ager, qui accepturus est medicam, de cuius natura, cum erit serenda, dicemus, iterandus est et purgatis lapidibus diligenter occandus. et circa martias calendas subacto sicut in hortis solo formandae sunt areae latae pedibus decem, longae pedibus quinquaginta, ita ut eis aqua ministretur et facile possint ex utraque parte runcari. tunc iniecto antiquo stercore in aprilem mensem reseruentur paratae. DE ERVO SERENDO. Hoc mense toto eruum adhuc seri potest, quia martio serendum non est, ne pastu suo pecoribus noceat et boues reddat insanos. DE CVRANDIS VITIBVS ET ARBORIBVS ET HORDEO GALATICO SERENDO. Nunc pomis et uitibus uetus urina si adfundatur, et numero fructuum praestat et formae: cui proderit, ut amurcam misceamus insulsam, maxime in oleis, sed hoc frigidioribus diebus, antequam feruor incipiat. etiam nunc hordeum galaticum, quod graue et candidum est, seretur locis frigidis circa martias calendas. DE PONENDIS VINEIS PASTINO VEL SCROBIBVS AVT SVLCIS ET OMNI, QVAE ILLVC PERTINET, DISCIPLINA. Hoc mense omnia genera pastinati soli seu sulci seu scrobes uitibus compleantur. natura autem uitis caelum omne solumque sustentat, si genera conuenienter aptentur. plano igitur loco statues uitem, cuius genus nebulas sustinet et pruinas, collibus, quod siccitatem durat et uentos, pingui agro graciles atque infecundas, macro feraces et solidas, denso ualidas atque frondosas, frigido et nebuloso, quae hiemem celeri maturitate praeueniunt aut quae duris acinis inter caligines securius florent: uentoso statue tenaces,calido grani tenerioris et umidi, sicco eas, quae pluuias ferre non possunt: et ne multa dicamus, eligenda sunt genera, quae professione uitiorum suorum contraria loca diligunt his, in quibus durare non poterant. placida sane regio et serena tuto genus omne suscipiet. uitium genera numerare non adtinet. sed notum est maiores uuas pulchrae speciei, grani callosi et siccioris ad mensam, feracissimas uero et cutis tenerioris et sapore nobiles et maxime, quae citius deflorescunt, uindemiis esse seruandas. loca naturam plerisque uitibus mutant. solae amincae, ubicumque sint, uinum pulcherrimum reddunt. calidum statum potius quam frigidum sustinebunt. de pingui ad macrum transire non possunt, nisi stercus adiuuerit. harum duo genera sunt, maior et minor. sed minor melius deflorescit et citius internodiis minoribus et grano breuiore. si arbori adplicetur, pinguem terram, si colatur in ordines, mediocrem desiderat. imbres contempnit et uentos: nam maior saepe uitiatur in flore. sunt et apianae praecipuae. satis est genera ista dixisse. industrius uir probata deligat et terris talibus mandet, quae imitari eas possint, unde sumuntur: sic merita sua quaeque seruabit. sed uitem uel arborem melius erit de exili ad pinguem transferre. nam si a pingui terra ad solum exile transierint, utiles esse non possunt. eligenda sunt sarmenta, quae pangimus, de uite media neque de summa neque de infima quinque uel sex gemmarum spatio a ueteri procedentia, quia non facile degenerant, quae de locistalibus transferuntur. sumantur autem de uite fecunda. neque putemus brachia esse fertilia, quae uuas singulas aut binas producunt, sed quae multa ubertate curuantur. nam potest ferax uitis feraciores in se habere materias. erit et hoc signum fertilitatis, si de duro aliquo loco fructum citabit, si fetu inpleuerit ramulos ex ima parte surgentes. sed hoc signis positis per uindemias est notandum. ad pangendum nouellus palmes debet eligi duri in se nihil habens et ueteris sarmenti, quia hoc putrescente saepe corrumpitur. summa flagella repudiemus ac surculos: qui licet bono loco nati sunt, tamen feracitate caruerunt. pampinarius, qui de duro nascitur, etiamsi adtulit, pro frugifero non est ponendus: in suo enim loco fecundatur a matre, translatus uero tenet sterilitatis uitium, quod nascendi conditione suscepit. caput sarmenti cum deponitur, torquendum non est nec aliquo more uexandum, ne demersa penitus fecundiore parte, quod sterili proximum est, supra terram relinquatur: deinde quod ipsa tortura vexatio est, et pars ea, de qua radix praesumitur, iniuriae nulli subicienda est, cum qua contendere cogatur, antequam teneat. ponendae sunt uites placidis diebus ac tepidis curandumque, ne sarmenta sole urantur aut uento, sed uel statim ponantur uel obruta reseruentur. hoc mense ac deinceps toto uere uinea ponenda estregionibus frigidis, pluuiosis, pinguibus campis et umidis prouinciis. sit autem mensura sarmenti cubitus unus. ubi pinguis est natura terrarum, maiora inter uites spatia relinquemus, ubi exilis, angusta. nonnulli itaque in his uitibus, quas toto solo pastinato disponunt, ternos pedes inter singulas uites quoquouersus dimittunt. sed hoc genere diuisionis in iugerali tabula pangentur tria milia sescenta sarmenta. quod si duos semis pedes inter uites relinqui placuerit, in eadem tabula ponentur uites quinque milia quadringentae septuaginta et sex. sed ad ponendum utemur hoc ordine. lineam seruatis his spatiis, quae placuerit custodire, candidis signis uel quibuscumque notabimus: tunc tensa per tabulam linea in eis locis surculos uel calamos figemus, ubi uitis unaquaeque uentura est. ita spatium totius tabulae surculis conplebitur ad numerum uitium futurarum: atque is, qui pacturus est proiecta circa surculos sarmenta, sine ullo errore deponet. praeterea non est uno genere uitium omne pastinum conserendum, ne annus iniquus generi spem uindemiae totius extinguat. et ideo quattuor uel quinque eximii generis sarmenta pangemus. sed maxime expediet genera tabulatim disponi et decimanis diuidi, nisi deterreat operis difficultas. quodsi est uetus uinea, singulorum generum surculis tabulatim poterimus inserere et facile hoc genus colendi, quod est pulchrum atque utile, consequemur. ita et maturitatis ac floris tempora, quae in uite diuersa sunt, suis poterimus opportunitatibus obtinere. nec paruo constabit, si legatur maturitas cum acerbitate, dispendio, cum unius tempestiuam uindemiam sequi sit permixta cruditate uitiosum, alterius seras maturitates expectare damnificum. huic commodo adicitur, quod pro generum diuersitate per gradus accedente uindemia minor operarum numerus eam poterit expedire et generatim condere ac melius puros sapores sine luctamine alterius generis unaquaeque uina seruare. hoc si difficile uidebitur, non alias simul conseras, quam quae et sapore et flore et maturitate conueniunt. sed haec in pastinis uel sulcis ratio erit: in scrobibus uero per angulos quattuor sarmenta depones. sed, ut adserit Columella, uinaceam stercori mixtam simul sparges et, si exile solum fuerit, pinguem terram scrobi inferes uel aliunde portatam. cum uero plantam uel malleolum disponemus, modice umido solo sed potius arido quam lutoso duabus gemmis supra terram relictis sarmenta ponemus obliqua: sic facilius conprehendent. DE ARBVSTIVIS VITIBVS ET PLANTIS ARBORVM VITIFERARVM. Quod si arbustum te habere delectat, plantam generosae uitis prius in seminario nutrire debebis, ut inde radicata transferatur ad scrobem, cui arbor iniuncta est. seminarium uero dicimus aeque fossam tabulam pedum duorum semis altitudine. in hac, quam pro numero ponendarum uitium uel qualiumcumque plantarum protendis aut contrahis, breuissimo spatio distantia inter se sarmenta depones: si uallis aut umectus est campus, trium gemmarum exceptis minutis, quas habebit inferius. et ubi conualuerint, hinc post biennium radicatas uites uel arbusculas transferes: quas cum depones in scrobe, ad singulas materias rediges putatis omnibus, quae scabra sunt, curtatis etiam radicibus, si quas potueris inuenire uexatas. in scrobe autem ad arbustum faciendum duas radicatas uites depones hoc seruans, ne se in radice contingant: sed lapides quinum prope librarum medios inter utramque constitues et ipsas uites ad scrobis latera discreta coniunges. Mago adserit scrobem non primo anno esse conplendam, sed subinde coaequandam: quae res uitem faciet altius fundare radices. sed hoc aridis prouinciis forte conueniat: umidis autem sata putrefient recepto umore, nisi statimterra cumuletur. sed arbusta qui faciet, plantas arborum de his generibus ponat.* uel si agro subpetit abundantia, his utatur, populo, ulmo, fraxino in montanis et asperis, in quibus ulmus minus laeta est. has etiam Columella dicit seminario debere nutriri. mihi uidetur, quia nulla prouincia est, quae non ex his quamcumque sponte producat, plantas iam maiores de locis quibuscumque translatas uel eorum generum truncos radicatos hoc tempore circa scrobem uitis oportere constitui. sed si ager frumentarius fuerit, ubi arbusta dispones, quadragenos pedes inter arbores relinque, ut seri possit, in exili autem uicenos. in scrobe uero uitis ab arbore sua sesquipedis spatio distare debebit. nam uitis multum subiecta arbori incremento arboris obprimetur. caueis etiam munienda est aduersum pecoris adpetentis iniurias et arbori suae protinus alliganda. est et aliud de transferenda ex arbusto uite conpendium. fit ex uimine parua corbicula, quae mensuram pedis uel aliquanto minus circini spatio possit amplecti. haec ad arborem, cui uitis adhaeret, fertur et in fundi media parte pertunditur, quod sarmenti uirgam possit admittere. inducto itaque sarmento uitis eius, de qua transferre disponis, corbicula ipsa ex aliqua arboris parte suspenditur et uiua terra repletur, ut sarmentum terra possit includi, quod sarmentum prius intorquetur. ita exacto annui tem-poris spatio sarmentum, quod clausum est, radices creabit intra praedictam corbiculam. tunc sub fundo corbis incisum radicatum sarmentum cum ipsa corbe portabitur ad locum, quem uitibus arbustiuis destinabis inplere, ibique obruetur circa arboris maritandae radices. hoc genere, quantum uolueris, numerum uitium transferes sine ambiguitate prendendi. DE VINEIS PROVINCIALIBVS. Vineae in prouinciis multis generibus fiunt. sed optimum genus est, ubi uitis uelut arbuscula stat breui crure fundata. haec primo calamo iuuatur, donec solidetur. sed altior sesquipede esse non debet. ubi robusta fuerit, sola consistet. aliud genus est, in quo cannis pluribus circa dispositis ipsa uitis per cannas sarmentis ligatis in orbiculos flectitur se sequentes. ultimae positionis uitis est, quae per terram proiecta discumbit. hae omnes et scrobibus ponuntur et sulcis. DE PVTANDIS VINEIS COMMVNIBVS ALTIS VEL HVMILIBVS. Hoc mense locis frigidis aliquatenus et temperatis uitium iusta putatio. sed ubi multae sunt uineae, diuidantur et pars earum, quae septemtrionem respiciet, uerno putetur: alia pars aduersa clementioribus plagis recidatur autumno. sed in putatione semper nitamur, ut uitis fiat in crure robustior, ne debiliuiticulae duo duramenta seruemus. auferenda sunt laeta, intorta, debilia, malis locis nata sarmenta. focaneus etiam, qui inter duo brachia medius nascitur, debet abradi: qui si pinguedine sua brachium quodcumque proximum debilitarit, illo deciso ipse succedat. erit tamen optimi putatoris inferius sarmentum, quod bono loco natum fuerit, reparandae uitis causa semper tueri et ad unam uel duas gemmas relinquere. in locis clementioribus altius uitem licebit expandere: in exilibus aut aestuosis aut decliuis aut procellosis humilior est habenda. locis pinguibus singulis brachiis uitium bina flagella dimitte. sed erit sapientis aestimare uim uitis. nam quae altius colitur et fecunda est, plus quam octo palmites habere non debet, ita ut consideremus semper in inferiori parte custodem. circa crus quicquid nascitur, amputandum est, si non desideret uinea reuocari. quod si truncus uitis sole aut pluuiis aut noxiis animalibus est cauatus, purgamus, quicquid est mortuum, plagasque eas amurca linimus et terra: quod proderit aduersum praedicta. cortex etiam rescissus et pendens a uite tollatur: quae res minorem fecem reddit in uino. muscus radatur ubicumque repertus. sed plagae, quas in duro uitis accipiet, obliquae et rotundae esse debebunt.decisis, sicut supra dixi, male natis omnibus et ueteribus nouellos et fructuarios serua. ungues etiam custodum siccos et annotinos recide et omnia, quae uetera uel scabra reperies. hae, quae altius coluntur, ut in iugo uel pergula, ubi quattuor pedibus supra terram leuatae steterint, quaterna brachia habeant. si macra uitis erit, in singulis brachiis singula flagella dimittemus, si pinguis, bina. sed prouidendum, ne in una parte sint sarmenta, quae seruas: quod cum fit, uitis, tamquam si fulgure tangatur, arescit. relinquenda sunt sarmenta neque circa durum neque in summo, quia haec uelut pampinaria minus adferunt, illa uitem nimietate fetus onerant et longius ducunt. quare in medio loco seruanda sunt, quae tuemur. plaga non iuxta gemmam sed aliquanto superius fiat et auertatur a gemma propter lacrimam defluentem. DE PVTATIONE ARBVSTI. Vitis, quae in arbore conlocatur. prima eius materia ad secundam uel tertiam gemmam praecidatur. deinde omnibus annis aliquid per ramos crescere subinde patiamur unam materiam semper ad cacumen arboris dirigentes. sed qui fructum uolunt maximum, materias plures per ramos summittunt, qui uinum melius, sarmenta in cacumen extendunt. fortioribus ramis arborum plures materiae, debilioribus inponendae sunt pauciores. putandi autem ratio talis est, ut uetera sarmenta, quibus primi anni fructus pependit,omnia recidantur et noua circumcisis capreolis et ramulis inutilibus dimittantur. sed prouidendum est omnibus annis uitem resolui ac religari, quia refrigeratur. ita formandi sunt rami arborum uitiferarum, ne alter sub alterius linea dirigatur: sed loco pingui ulmus a terra octo, pedibus, gracili uero septem sine ramo relinquenda est. in solo roscido et nebuloso rami arboris uitiferae in orientem et occidentem putatione dirigantur, ut latera uacua solis radiis membra totius uitis ostendant. agendum est autem, ut uitis spissa non sit in arbore, et deficientibus primis arboribus substituendae sunt aliae. in loco cliuoso humilius rami arborum seruandi sunt, in plano et uliginoso altius. palmites ad arborem non duro uimine ligentur, ne eos uinculum recidat aut adterat. hoc autem noueris, quia palmes, quod extra ligaturam pendens habuerit, fructu induet, quod infra ligaturam, materiae sequentis anni deputabit. DE PROVINCIALIBVS VINEIS PVTANDIS. Vites, quas prouinciali more uelut arbusculas stare dixi, si instituere uelis, ramos a quattuor partibus his relinques et in eis brachiis sarmenta pro uitis possibilitate seruabis. uites autem, quae cannis in orbem coguntur, sic putentur, quemadmodum eae, quae nituntur ridicis aut palis. illae uero, quae sine adminiculis iacent, quod pro sola indigentia faciendum est uel necessitate prouinciae, primo anno duas gem-mas, deinde plures habebunt. sed huius generis uinea strictius est putanda. DE NOVELLAE PVTATIONE. Nouellam uitem Columella dicit a primo anno ad unam materiam esse formandam nec recidendam totam, sicut Italiae consuetudo est, anno secundo expleto, quia uel intereant uites in totum recisae uel infecunda sarmenta producant, quae amputato capite uelut pampinaria de duro coguntur exire: quare iuxta ipsam commissuram ueteris sarmenti unam uel duas gemmas relinquendas, quod est merito in uiticula fortiore seruandum, et sane excipiendam calamis nouellam uel exiguis palis, ut tertio anno robustiores possit accipere. nam quadrima nouella, ubi laetum solum est, tres materias merito nutrire cogetur. statim post putationem sarmenta decisa uineis et rubi et inpedimentum fossoris omne tollatur. DE PROPAGINIBVS. Hoc etiam mense propagandae sunt uites. sed uetus et exesa uinea, cuius duramenta longe processerunt, ut Columella dicit, mergis melius reparabitur, quam si infossione totius corporis obruatur: quod agricolis certum est displicere. mergum dicimus, quotiens uelut arcus supra terram relinquitur alia parte uitis infossa. nam, ut ait Columella, cum totae stra-tae sunt, plurimis radicibus totius corporis fatigantur. mergi uero post biennium reciduntur in ea parte, quae supra est, et in loco iustas uites relinquunt. sed, ut agricolae adserunt, post biennium si recidas, plerumque infirmas habent radices et simul repente perierunt. DE INSITIONIBVS. Hoc mense calidis et apricis locis optime celebratur insitio, quae fit tribus generibus. sed ex his duo nunc fieri possunt, tertium reseruatur aestati. sunt autem genera inserendi haec, aut sub cortice aut in trunco aut inplastro. inseremus ergo sic. arborem uel ramum in loco, qui nitidus et sine cicatrice est, serra recidemus non laeso cortice. post serraturam plagam ferramentis acutis incidamus. inde quasi cuneum tenuem ferreum uel osseum, maxime leoninum, inter corticem et lignum tribus prope digitis consideranter deponimus, ne corticis fascia dissipetur, et in eum modum subducto cuneo statim surculum mergimus una parte decisum salua medulla et cortice partis alterius, qui supra arborem sex uel octo digitis emineat. duos uel tres uel plures surculos pro trunci qualitate constituemus, quaternis digitis uel amplius inter eos spatium relinquemus. tunc iunco aut ulmo aut uimine stringemus et super lutum musco tectum ponemus ac ligabimus, ut quattuor di-gitis supra lutum possit surculus eminere. plerosque delectat strictum primo sectae arboris truncum uinculis artioribus in medio findere et ibi surculos ex utraque parte rasos in modum cunei, ut integra sit medulla, demergere praemisso ante cuneolo, quo subducto depositus surculus redeunte in plagam materia possit astringi. sed hoc utrumque genus uernum est et fit crescente luna, ubi incipit arborum gemma turgescere. surculi autem, qui inserendi sunt, sint nouelli, fertiles, nodosi, de nouo nati, ab orientali arboris parte decisi, crassitudine digiti minoris, bifurci uel trifurci, gemmis pluribus uberati. si arborem minorem desiderabis inserere, in qua sine dubio meliora incrementa proueniunt, circa terram secato: et quod melius est, surculos inter lignum corticemque depone, tunc stringe. quidam rasum ex utraque parte surculum conuenientem soliditati arboris inferendae sic in medio deponunt, ut cortex surculi undique cortici arboris reddatur aequalis. sed in nouella arbore terra mota usque ad ipsum insitum colligatur: quae eam res a uento et calore defendet. mihi adseruit diligens agricola omne insitum sine dubio conprehendere, si depositis surculis uiscum non temperatum in ipsa plaga pariter mergamus quasi glutino quodam sucos materiae utriusque mixturum. de inplastratione suo mense dicemus. quartum genus Columella sic rettulit. gallica terebra usque ad medullam arborem perforandam plaga interius leuiter inclinata. ibi eductoomni scobe uitem uel ramum ad modum foraminis inpressi delibratum, sucidum tamen et umentem stricte inprimi una aut duabus gemmis foris relictis. tunc argilla et musco locum diligenter operiri. ita et uites in ulmo inseri posse commissas. Hispanus quidam mihi hoc genus nouae insitionis ostendit. ex persico se adserebat expertum. salicis ramum brachii crassitudine, solidum, longum cubitis duobus aut amplius terebrari iussit in medio et plantam persici in eodem loco, in quo consistit, spoliatam ramis omnibus solo capite relicto per ipsum saligni manubrii foramen induci: tunc eundem salicis ramum terrae capite utroque demerso in arcus similitudinem debere curuari, foramen luto, musco, uinculis stringi: anno deinde exempto, ubi infra medullam salicis caput plantulae sic cohaeserit, ut unitas sit ex duobus mixta corporibus, plantam subter incidi atque transferri et aggeri terram, quae arcum salicis cum persici cacumine possit operire: hinc persici poma sine ossibus nasci: sed hoc locis umidis conuenire uel riguis et salices aquationibus adiuuandas, ut et natura ligni uigeat, quae delectatur umore, et superfluentem copiam suci germinibus ministret alienis. DE INSTITVENDIS OLIVETIS. Hoc mense locis temperatis instituemus oliueta, quae uel pastinis conserenda sunt, ut extremas circadecimanum tabulas cingant, uel suum locum tenebunt. si ponuntur in pastino, radicatae plantae decisis capitibus et brachiis et in truncum redactae usque ad mensuram cubiti unius et palmi in fermento terrae fossae defigantur locum palo antea deprimente: hordei grana subteriaciantur et amputetur his, quicquid putridi inuentum fuerit aut arentis: et tunc capita earum luto uelentur et musco ulmeis uinculis uel tenacibus quibuscumque constricta. sed maximum beneficium est et proficit incremento, si rubrica partes notentur, quibus obuersae steterant, et contra eas simili ratione ponantur. sint a se discretae pedibus quindecim uel uiginti. omnis subinde circa eas herba uellatur: et quotiens se imber infuderit, breuissimis ac frequentissimis fossionibus sollicitentur. et subinde ducta a trunco terra atque permixta in aliquanto altiores cumulos congeratur. quod si oliuetum suo loco facere uolueris, haec genera terrarum sequeris, terram, cui mixta sit glarea, aut cretam sabulonis coniunctione resolutam aut pinguem sabulonem aut terram naturae densioris et umidae. creta figuli omnino repudianda est et uliginosa et in qua semper umor adsistit et sabulo macer et nuda glarea: quamvis enim conprehendat, non conualescit. potest seri, et ubi arbutus aut ilex steterat. nam cerrus et excisa radices noxiasrelinquit, quarum uirus oleam necat. locis aestuosis septemtrionali colle, frigidis meridiano gaudet, mediis cliuis delectatur. neque imum locum neque arduum patitur, magis modicos cliuos, sicut est regio sabina uel baetica. bacarum genus numerosum est et plurium uocabulorum, sicut pausia, orchis, radius, sergia, licinia, cominia et ceterae, quas nominare non adtinet. pausia tamen oleum quod reddit, dum uiride est, optimum, sed cito uetustate corrumpitur. optimum licinia dat, plurimum sergia. sed de his hoc generaliter praecepisse sufficiet, maiores bacas cibo, minores oleo profuturas. si frumentarius ager est, quem conserimus oliueto, quadragenis inter se pedibus distent, si macer, uicenis quinis. melius faciemus, si ordines in fauonium dirigamus. cum deponentur, in scrobes siccas constituantur quaternis pedibus fossas. glarea etiam, ubi lapides defuerint, misceatur et stercus. si clausus locus est, modice supra terram, quae ponuntur, emineant. si pecora formidantur, altiores trunci esse debebunt. in siccis uero prouinciis, cum pluuiae desunt, et rigare conueniet. si prouincia indiget oliuetis et non est, unde planta sumatur, seminarium faciendum est, id est, tabula effossa, sicut superius dixi, ut ibi, sicut Columella dicit, rami serra incisi in modum sesquipedalem deponantur. inde postquinquennium poterit ualida planta transferri et locis frigidis hoc mense plantari. scio plerosque, quod facilius atque utilius est, radices olearum, quae in siluis plerumque sunt, aut in locis desertis in cubitalem mensuram recisas aut in seminario, si placuerit, aut in oliueto solere disponere et admixtione stercoris adiuuare. qua re proueniet, ut ex unius arboris radicibus numerosa planta nascatur. DE POMIFERIS ET SPATIIS EARVM GENERALE PRAECEPTVM. Etiam pomiferas arbores possumus in pastinis a septemtrionali regione disponere, de quibus singillatim dicemus, quae specialiter sunt tenenda. nam pomis eadem conuenit terra, quae uitibus. scrobes autem maiores facies, ut materiae prosis et fructui. si pomarium facies, inter ordines tricenos pedes relinques. plantas statues radicatas, quod est melius. seruabis, ne cacumina aut manu fracta aut erosa non crescant. unumquemque ordinem suo generi deputabis, ne infirmae a ualentioribus obprimantur. plantas similiter notabimus, ut ipsis, quibus steterant, cardinibus obponamus. de cliuo sicco et exili in planum, pinguem, umidum transferemus. si truncos ponere uolueris, supra terram prope tribus pedibus erigantur. ubi duas in una scrobe plantas deponis, cauendum est, ne se contingant. nam uermibus interibunt. sed,ut Columella dicit, feraciores sunt, quae seminibus, hoc est, nucibus suis, quam quae plantis ponuntur aut ramis. ubi regio siccior est, aquationibus adiuuentur. DE FODIENDIS, PALANDIS ET LIGANDIS VITIBVS VEL LAETANDIS ARBORIBVS. Nunc locis maritimis et calidis fodiendae sunt uites uel, si haec prouinciae consuetudo est, exarandae et in eisdem locis palandae aut ligandae sunt uineae, priusquam gemma procedat, cuius concussione uel adtritu incurritur grande dispendium. nunc oleae ceteraeque arbores laetamen accipiunt decrescente luna. sufficiet autem maiori arbori uehes una, minori media ita, ut subducta a radicibus terra et fimo permixta reuocetur. tempore hoc, si quae sunt in seminariis plantae, circumfodiendae sunt et amputandi eis rami superflui uel radiculae, quas circa in superiori parte miserunt. DE ROSIS, LILIIS, CROCO, VIOLIS CONSERENDIS. Hoc mense rosaria conseremus, quae sulco breuissimo aut scrobibus ponenda sunt uel uirgultis uel etiam semine. semina autem rosarum non putemus medios flosculos esse aurei coloris, quos rosae ferunt, sed bacas nutriunt, quas in breuissimi piri similitudinem plenas seminibus suis post uindemiam redduntmaturas, quarum tamen maturitas ex colore fusco et mollitie poterit aestimari. si qua etiam sunt antiqua rosaria, hoc tempore circumfodiuntur sarculis uel dolabris et ariditas uniuersa reciditur, nunc et quae rara sunt, possunt ducta uirgarum propagine reparari. si rosam temperius habere uolueris, duobus palmis ab ea gyrum fodies et aqua calida bis rigabis in die. nunc et liliorum bulbos ponemus uel lilia ante habita sariemus summa diligentia, ne oculos circa radicem nascentes et minores bulbulos sauciemus, qui a matre subtracti atque in alios digesti ordines noua lilieta formabunt. item uiolarum plantae et croci bulbi serendi sunt uel subtiliter, si fuerant ante, fodiendi. DE LINI SEMINE SERENDO. Hoc mense aliqui lini semen laeto solo in iugerum decem modios spargunt et lina consequuntur exilia. DE CANNETIS ET ASPARAGIS ET PLANTIS SALICVM VEL GENESTAE. Tempore hoc canneta ponenda sunt factis breuissimis scrobibus et oculis cannarum per singulas scrobes obrutis, qui semipedis spatio inter se distare debebunt. si calidae et siccae prouinciae studemus, ualles umidas uel inriguas opus est deputare cannetis: si frigida regio est, locis mediis instituantur, sed suco uillarum subditis. inter haec asparagorumetiam semina spargere possumus, ut mixta nascantur, quia et asparagi coluntur et incenduntur hoc more, quo cannae. sed si sunt antiqua canneta, hoc tempore sarientur recisis, quae in radice purganda sunt, id est, putribus male porrectis et si qua gignendi oculos non habebunt. nunc salicis plantas et omnium generum, quae arbusto adplicandae sunt, uel genestae, ubi deerit, obruemus. ex bacis etiam myrti et lauri seminaria faciemus uel, si fuerant, excolemus. DE HORTIS. Circa idus februarias sepes hortorum ex congesto in funibus spinarum semine faciendae, sicut dictum est, cum de munimine loqueremur hortorum. item Graeci dicunt de grossa rubi virga fieri debere particulas et palmaribus scrobibus obrui et cotidie, donec frondeat, fossione et rigatione nutriri. hoc mense lactuca seritur, ut possit aprili mense transferri. item carduus seritur et nasturtium et coriandrum et papauer, sicut mense nouembri, et allium uel ulpicum. nunc satureia seritur pingui agro, non stercorato, sed aprico uel melius mari proximo: et cum cepullis mixta seminatur. hoc etiam mense cepullas seris: sed constat et uere et autumno esseseminandas. si semen eius seueris, in caput crescit et minus reddit in semine: si capitulum ponas, ipsum macescit et multum semen educit. terram cepae desiderant pinguem, uehementer subactam, inriguam, stercoratam. ibi areas faciemus omnibus herbis et radice purgatas. seremus placido et sereno die, maxime austro uel euro flantibus. si minuente luna serantur, tenues et acriores proueniunt, si crescente, robustae et saporis umecti. rarius sunt ponendae, runcandae ac sarculandae saepius. si capita uoluerimus his esse maiora, folia omnia debemus auferre: sic sucus ad inferiora cogetur. de quibus uero semina colligenda sunt, iuuentur adminiculis, ubi caulem coeperint excitare. cum niger color seminis fuerit, praeferunt maturitatis indicia. uellendi sunt thalli adhuc semisicci cum semine et sic in sole siccandi. hoc mense anethum seres locis frigidis. omnem caeli statum patitur, sed tepidiore laetatur. rigetur, si se imber abstineat. seratur rarius. aliqui semen eius non obruunt opinantes, quod a nulla aue tangatur. nunc et senapi serere possumus. hoc etiam mense caules seremus, qui et toto anno seri possunt. solum pingue et satis subactum diligunt: argillam et glaream timent: sabulone et harenis non delectantur, nisi perennis unda succurrat. omnem statum caeli caulis patitur, frigidum magis. contra austrum positi citius ferunt, contra septemtrionem serius. sed hic et sapore caulisuincit et robore. cliuis delectatur et ideo ponendae sunt plantae per puluinos arearum. gaudet stercore et sarculatione. rarius positus conualescit. celerius coquetur uirore seruato, si, dum est trium uel quattuor foliorum, nitrum tritum cribello desuper spargas, ut speciem pruinae canentis imitetur. Columella dicit plantarum radices alga marina inuoluendas seruandae uiriditatis causa fimo simul adhaerente. ponendae sunt plantae maioris incrementi, quia, licet serius conprehendant, fortiores fient. si hiems est, tepido iam die, si aestas, cum sol in uesperam declinatur, planta pangenda est. uastior fiet, si terra operiatur adsidue. semen brassicae uetustum mutatur in rapa. hoc mense post idus sfongeas asparagorum uel nouas formare incipiemus ex semine uel antiquas ponemus. mihi etiam illud utile uidetur ac diligens, ut asparagi agrestis radices plurimas in unum locum congeramus cultum uel certe saxosum, quae statim fructum dent ex loco, qui aliud nil alebat, et has annis omnibus incendamus in scopis, ut fructus frequentior surgat et fortior. hoc autem genus est sapore iucundius. nunc etiam malua seri potest. mentam quoque sere plantis uel radicibus loco umido uel circa aquas. apricum solum nec pingue nec stercoratum desiderat. hoc mense feniculum seres loco aprico et modicesaxoso. seritur primo uere pastinaca et semine ponetur et plantis loco pingui, soluto, altius pastinato: raram statues, ut robur accipiat. cunela etiam nunc seritur et colitur eo more, quo allium uel cepulla. nunc caerefolium locis frigidis post idus seratur: desiderat agrum laetum, umidum, stercoratum. hoc mense betam seremus, quamuis possit et tota aestate seminari. amat agrum putrem, umidum locum. transferenda est quattuor aut quinque foliorum radicibus fimo recenti oblitis. amat frequenter effodi et multo stercore saturari. hoc mense porrus serendus: quem si sectilem uelis, post duos menses, quam satus est, poteris desecare manentem in areis suis, quamuis adserat Columella etiam sectiuum diutius duraturum melioremque, si transferatur. et quotiens secabitur, aqua iuuetur et stercore. si capitatum facere uelis, quod uere seueris, octobri mense transferre debebis. serendus est loco laeto et maxime campestri, area plana, pastinata alte et diu subacta et stercorata. si sectiuum uelis, spissius, si capitatum, rarius seris. sarculo frequentandus est et herbis liberandus. cum digiti crassitudinem habuerit, a media parte praecisis foliis et truncatis radicibus transferatur: oblitus fimo liquido quaternis uel quinis digitis separetur. cum radices agit, modice conprehendendus et adleuandus est sarculo, ut suspensus a terra, quod spatii uacuum subter inuenerit, capitis uastitate cogatur inplere. itemplura semina in unum ligata si deposueris, grandis porrus nascetur ex omnibus. item si capiti eius rapae semen inmittas sine ferro et pangas, multum fertur increscere: melius, si frequenter hoc facias. hoc mense inula seritur, quo canneta ponuntur. seritur oculis sicut calami, quos abscidere et terra leuiter debemus obruere terra fossa et subacta excitatis ad lineam puluinis, quibus eius oculos oportet infodere. trium pedum inter se spatio separantur. hoc mense colocasei bulbos ponemus. amant umidum locum, pinguem, maxime inriguum. circa fontes laetantur et riuos nec de soli qualitate curant, si perpetuo foueantur umore. frondere prope semper possunt, si tamquam citreta tegumentis defendantur a frigore. hoc mense cyminum et anesum seritur loco bene subacto et cui laetamen admisceas. quod satum est, herbis purgetur adsidue. DE POMIS. PIRVS. Plantas pirorum mense februario locis frigidis ponemus, calidis uero nouembri: sed mense nouembri pira locis tepidis conserenda sunt, ut solo iuuentur inriguo. ita et florem plurimum proferent et magnitudinem pomi turgentis adquirent. nasci tamen tali solo maxime diligunt, quali uineas diximus conuenire: sed laeto solo et ualidas arbores et fructus plurimos consequemur. lapidosi generis pira uitium mutare creduntur, si terris mollibus conserantur. sedpirum plantis serere prope tardus euentus est: tamen quibus hoc placet, ut semina generosa nihil sibi de agresti asperitate permisceant, plantas bimas aut trimas eo more, quo oleae ponuntur, radicatas magnis scrobibus ponant, supra terram tribus altas uel quattuor pedibus, quarum decisa cacumina argilla mixta muscus debet operire. nam si quis pirorum semen aspargat, nasci quidem necesse est originem suam refouente natura, cuius aeternitati nulla tarditas potest creare fastidium. sed homini hoc spectare longinquum est, cum et sero ueniant et de generis nobilitate decedant. melius ergo hoc mense nouembri fiet, ut pirorum plantas radicatas seramus agrestium subactis bene scrobibus, ut, cum prehenderint, inserantur. hoc autem interest, quod, quae plantis suis seruntur, dulcedinem ac teneritudinem seruant, diu tamen seruata non durant: insita uero moram temporis sustinebunt. spatia inter piros triginta pedum mensura discernat. genus hoc arboris, ut proficiat, frequenti umore et adsiduis fossionibus est colendum usque adeo, ut tempore, quo florere consueuit, nihil perditura credatur de flore prolato, si eam tunc fossor adiuuerit. multum proficis, si interiecto anno, quale libet, laetamen adiungas: sed bubulum creditur spissa et grauia poma generare. aliqui cinerem miscent credentes hinc contrahi pomisargutos sapores. generum uarietates exequi superuacuum puto, cum in ponendis uel excolendis sit nulla distantia. si languida arbor est piri, uel oblaqueatae radicem terebras et ibi ligneum palum deprimis uel in trunco similiter terebrato ex teda cuneum figis uel, si hoc desit, ex quercu. uermes eius arboris et nati necantur et nasci prohibentur radicibus felle taurino frequenter infusis. item feces uini ueteris recentes, si radicibus adfundantur per triduum, diutius arbores in floribus laborare non faciunt. si lapidosa pirus est, ab extremis radicibus terram priorem leuabis et secernes omnes lapillos: quibus diligenter remotis alteram terram cribro cretam in loco eius infundes. sed hoc proderit, si rigare non cesses. mense februario et martio pirus inseritur more, quo dictum est, cum de insitione loqueremur, sub cortice et in trunco. inseritur autem piro agresti, melo, ut nonnulli, amygdalo et spino, ut Vergilius, orno et fraxino et cydoneo, ut aliqui, et punico sed fisso ligno. surculus piri, qui inseritur ante solstitium, anniculus esse debet et priusquam figatur, foliis et omni tenera parte priuari: post solstitium uero eum figis, qui summum germen inclusit. pirus omni genere inseritur. condienda sunt pira die placido decrescente luna a uigesima secunda usque in octauam. eadem pomasicca et manu lecta hora a secunda in quintam uel a septima in decimam a caducis diligenter electa integra et prope dura et aliquanto uiridia in picato uase clauduntur, quod operculo tegitur et deorsum os eius inclinatur atque obruitur in eo loco, circa quem perennis aqua decurrit. item quae dura sunt in carne et cute, prius in aceruo posita, ubi se mollire coeperunt, in uas fictile bene coctum picatumque ponuntur et operculo superueniente gypsantur. uas breui scrobe demergitur in eo loco, qui cotidie sole tangatur. plurimi pira obruta inter paleas aut frumenta seruarunt. alii statim lecta cum tenacibus suis picatis urceis condiderunt et oribus uasculorum gypso uel pice clausis ipsa sub diuo obruta sabulone texerunt. alii pira, quae se non contingerent, in melle seruarunt. item pira diuisa et purgata granis in sole siccantur. aliqui aquam salsam, cum coeperit undare calefacta, despumant et ei post iam frigidae pira seruanda demergunt. tunc exempta post tempus exiguum condunt urceo et eius lito ore conseruant uel nocte et die in frigida salsa manere patiuntur, post in aqua pura biduo macerant, deinde in sapa uel passo uel dulci uino mersa custodiunt. VINVM PIRI ET ACETVM. Vinum de piris fit, si contusa et sacco rarissimo condita ponderibus con-primantur aut prelo. hieme durat, sed prima acescit aestate. acetum sic fit de piris. pira siluestria uel asperi generis matura in cumulo reseruantur per triduum. deinde mittuntur in uasculo, cui fontana aut pluuialis aqua miscetur, et opertum uas per triginta dies relinquitur ac subinde, quantum sublatum fuerit aceti ad usum, tantum redditur aquae ad reparationem. LIQVAMEN EX PIRIS. Liquamen de piris castimoniale sic fiet. pira maturissima cum sale calcantur integra. ubi carnes eorum fuerint resolutae, uel in cupellis uel in uasculis fictilibus picatis condiuntur. post mensem tertium suspensae hae carnes liquorem dimittunt saporis iucundi sed coloris albiduli. contra hoc illud proderit, ut tempore, quo saliuntur, pro aliqua parte uina nigella permisceas. DE MELO. Mense februario et martio mela seramus, si calida et sicca regio est, octobri et nouembri. eorum plura sunt genera, quae numerare superfluum est. amant pingue ac laetum solum et cui umorem non tam rigatio quam natura subpetit. et si in harena uel argilla sit, rigationibus adiuuetur. montanis locis debent ad meridiem uersa constitui. et frigido solo proueniunt, si caeli tepor adiuuerit, nec in asperis et umectis sedem recusant. macrum et aridum solum poma uermiculosa efficit et caduca. seruntur omni genere sicut piri: neque exarari neque effodi desiderant. idcirco eis magis prata conueniunt. stercus tantum non exigunt quidem, sed libenter adsumunt, uel si cineris pulueres misceantur. amant modestas rigationes. putatio illis apta est, sed maxime, ut arida aut male nata tollantur. citius senescit haec arbor et in senectute degenerat. si caduca sunt poma, fissae radici lapis iniectus poma retinebit. lacertae uiridis felle si tangantur cacumina, non putrescit. uermes eius suillo stercore mixto humanae urinae aut felle bubulo extinguuntur: qui si plures circa arborem sunt, aereo scalpro semel rasi non ultra nascentur. quae rasa sunt, bubulum stercus obducat. si spissa poma ramos onerabunt, interlegenda sunt quaeque uitiosa, ut alimentum ceteris sucus aequiperet et generosis abundantiam ministret, quam numerosa uilitate perdebat. melus omni genere inseri potest, quo pirus. mense februario, martio et aliis, quibus pirus, inseritur in melo, in piro, in spino, pruno, sorbo, persico, platano, populo, salice. diligenter legenda sunt mela, quae uolumus custodire. ea in locis obscuris, ubi uentus non sit, stramentis prius in crate subiectis in cumulos secreta disponimus: qui cumuli frequenti diuisione separentur. aliqui diuersa dixerunt, uel singula in uasculis fictilibus picatis atque oblitis claudi uel argilla inuolui uel solos pediculos creta adlini uel in tabulis substrata palea disponi etstramentis de superiori parte cooperiri. mela rotunda, quae orbiculata dicuntur, sine cura toto anno seruare se possunt. alii in puteo uel cisterna mergunt uasa fictilia, quibus diligenter picatis et clausis mela committunt. alii ex arbore mela inlaesa sumpserunt et pediculis eorum pice feruenti mersis supra tabulatum per ordinem disposuerunt nucum foliis subter expositis. plerique scobem populi uel abietis inter mela diffundunt. constat mela sic ponenda, ut pediculorum partes deorsum facias neque, antequam usui necessaria uideantur esse, contingas. uinum et acetum fit ex melis, sicut ex piris ante praecepi. cydoneis serendis plerique tempora diuersa dixerunt: tamen mihi usu conpertum est in Italia circa Vrbem mense februario uel inchoante martio plantas cydoneorum radicatas in pastinato solo tenuisse adeo feliciter, ut saepe sequentis anni fruge gauderent, si posita maioris status fuissent. locis siccis et calidis extremo octobri uel nouembri inchoante ponantur. amant cydonea locum frigidum, umectum. si in tepido statuantur, opus est illis rigatione succurri. ferunt tamen statum mediocris situs inter naturam frigoris et caloris et in planis et in decliuibus proueniunt, magis tamen inclinata et deuexa desiderant. serunt aliqui cacuminibus et talea, sed tardus est in utroque prouentus. ita ponendae sunt largae arbores cydonei, ne alteram quatiente uento largae cydonei, stillicidium tangat alterius. dum minor est uel poni-tur, iuuetur stercore, maior uero cinere uel cretae puluere semel toto anno radicibus misso. poma in his et cito matura et maioris incrementi adsiduus umor efficiet. riganda est, quotiens caelestis negatur infusio, et circumfodienda locis calidis octobri mense et nouembri, frigidis februario uel martio. nisi circumfodiatur adsidue, aut sterilis efficitur aut eius poma degenerant. putanda est, sicut probaui, et a uitiosis omnibus liberanda. si arbor aegra est, amurca aquae aequaliter mixta radicibus debet adfundi aut calx uiuus temperatus cum creta uel resina locularis pici liquidae mixta trunco arboris adlini uel ablaqueatae arbori circa radices inparis numeri poma cydonea pro magnitudine eius ponenda et obruenda firmantur: quod annis singulis factum custodiet a uitiis, sed arboris longae derogabit aetati. mense februario cydonea inseruntur melius in trunco quam in cortice. recipiunt in se surculos prope omnis generis punici, sorbi, omnium melorum, quae meliora producunt. inserantur autem nouellae arbores, quibus sucus in cortice est: si maior est, circa radicem melius inseretur, ubi cortex et lignum beneficio soli adhaerentis umescit. legenda sunt matura cydonea, quae hoc more seruantur, uel inter binas tegulas posita,si luto ex omni parte claudantur uel si defruto incoquantur aut passo. alii, quae maiora sunt, fici foliis inuoluta custodiunt. alii tantum locis siccis reponunt, a quibus uentus excluditur. alii canna uel ebore in quattuor partes diuisa sublatis omnibus, quae in medio sunt, in uase fictili melle obruunt. alii in melle sic integra demittunt, in quo genere condiendi satis matura deliguntur. alii milio obruunt uel paleis separata demergunt. alii plenis uino optimo uasculis mittunt uel uini et defruti ad seruanda cydonea aequum corpus efficiunt. alii doliis musti mergunt atque ita claudunt, quod odoratum reddit et uinum. alii in patina noua sicco gypso obruunt separata cydonea. SILIQVA. Siliqua februario mense seritur et nouembri et semine et plantis. amat loca maritima, calida, sicca, campestria: tamen, ut ego expertus sum, in locis calidis fecundior fiet, si adiuuetur umore. potest et taleis poni. scrobem desiderat largiorem. inseri eam posse mense februario credunt aliqui in pruno uel amygdalo. siliquae seruantur diutissime, si expandantur in cratibus. MORVS. Amica est morus et uitis. mora nascuntur ex semine, sed et poma et uirgulta degenerant. serenda est taleis uel cacuminibus, melius autem taleis sesquipedalibus ex utraque parte leuigatis ac fimo oblitis. cum locum palo ante fecerimus, inmergemusac tegemus cinere terris admixto. non amplius quam quattuor digitis operimus. seremus a medio februario et toto martio, locis uero calidioribus octobri postremo uel nouembris initio, sed uerno maxime die nono calendarum aprilium. amant loca calida, sabulosa et plerumque maritima. in tufo uel argilla uix conprehendunt. umor adsiduus moris prodesse non creditur. fossionibus laetatur et stercore. putria in his et arida post triennium sunt putanda. plantam, si robustam, transferes mense octobri et nouembri, si teneram, februario et martio. scrobes desiderat altiores, interualla maiora, ne umbris prematur alterius. feracem laetioremque mori arborem fieri aliqui tradiderunt, si perforato hincinde trunco singulos cuneos inseramus terebinthi, hincinde lentisci. circa octobres calendas morus ablaqueanda est et radicibus eius uini ueteris recentissimae feces infundendae. inseritur in fico et in se tantum sub cortice. ulmo insita conprehendit, sed parturit magnae infelicitatis augmenta. AVELLANA. Auellanae ponendae sunt nucibus suis. non amplius supra terram ducenda est quam crassitudine digitum duorum. plantis tamen et suboleexpertus sum melius prouenire. mense februario seu planta seu semen exponitur. gaudent loco macro, umido, frigido, etiam sabuloso. mense iulio circa nonas auellana matura est. MYXA. Nunc seruntur myxa ex nucleis in aliquo uase positis, donec plantae induant firmitatem, caelo tepido, terra soluta, umore moderato. inseruntur mense martio sorbis uel spinis. Etiam nunc tuberes seruntur et inseruntur et ossa duracinorum uel plantae eiusdem generis ponuntur et transferuntur et inseri possunt. et mespilus inseritur et ossa ponuntur prunorum. DE POMIS ALIIS ALIORVM MENSIVM. ficus etiam locis temperatis nunc poni potest et sorbus hoc etiam mense seri et amygdali semina in areis obrui et locis temperatis nunc inseri mense inchoante, frigidis uero exeunte, conditis tamen surculis, antequam germinent. et pistaciae planta uel nunc statui aut inseri potest et castanearum semen aspargi. nuces quoque iuglandes etiam nunc seminariis recondi et ipsum genus inseri et frigidis et umectis locis nunc poterunt pineta seminari. DE EDVCATIONE PORCORVM. Nunc uerres maxime feminas inire debebunt. legendi sunt uasti et ampli corporis sed rotundi potiusquam longi, uentre et clunibus magnis, rostro breui, ceruice glandulis spissa, libidinosi, anniculi, qui usque ad quadrimos inire feminas possunt. scrofas uero longi lateris debemus eligere et quibus ad sustinendum feturae onus magnus se uenter effundat, cetera uerribus similes, sed in regionibus frigidis densi et nigri pili, in tepidis, qualescumque prouenerint. femina ad creandum usque in annos septem partus onera gestare sufficiet: ad concipiendum annicula debet incipere. quarto exempto mense pariunt, ubi quintus incipit. incipiunt autem, sicut dixi, mense februario, ut solidioribus herbis nati et stipula succedente pascantur. ubi facultas est transigendi, uenditis, qui subinde nati sunt, celerior matribus fetura reparatur. genus hoc omnibus locis haberi potest, melius tamen agris palustribus quam siccis, praecipue ubi arborum fructuosarum silua subpetit, quae subinde maturis fructibus alterna per annum mutatione succurrat. maxime locis graminosis et cannarum uel iunci radice nutriuntur. sed deficientibus alimentis per hiemem nonnumquam praebenda sunt pabula glandis, castaneae uel frugum uilia excrementa ceterarum: uerno magis, cum lactent nouella uirentia, quae porcis solent nocere. neque gregatim claudendae sunt porcae more aliarum pecudum, sed haras sub porticibus faciemus, quibus mater unaquaeque claudatur et alumnum gregem tutior ipsa defendat a frigore: quae harae a superiori parte detectae sint, ut libere numerum pastor exploret et oppressis a matre fetibus saepe subueniatsubtrahendo. curabit autem, ut fetus proprios cum unaquaque procludat. plus uero quam octo, sicut Columella dicit, nutrire non debet. mihi uero utilius probatur experto porcam, cui pabula subpetunt, ut plurimum sex nutrire debere, quia, licet plures possit educare, tamen frequentiore numero sucta deficiet. in porcis etiam illud est commodum, quod inmissi uineis necdum turgentibus uel exacta uindemia gramine persecuto diligentiam fossoris imitantur. DE VINO MYRTITE ALITER. In huius mensis initio aliter myrtite sic facies. mittes uini ueteris decem sextarios in lagena et bacarum myrtae libras quinque miscebis. cum uiginti et duorum dierum spatium confusa transegerint, per quos uas cotidie conuenit agitari, tunc palmea sporta colabis et praedictis decem sextariis mellis optimi fortiter triti pondo quinque miscebis. DE VITE THERIACA. Theriacam uitem sic faciemus, cuius iste profectus est, ut uinum eius uel acetum uel uua uel sarmentorum cinis proficiat contra morsus omnium bestiarum. fit autem sic. sarmentum, quod pangendum est, trium digitorum spatio in ima parte findatur etsublata medulla ad eius uicem theriacae medicamen addatur. tunc terrae mandetur uinculo diligenter astrictum. aliqui eadem sarmenta iam medicamine satiata intra squillae bulbum recondunt et terris hac ratione conmittunt. aliqui antidoti eius adfusione radices uitis infundunt. sane sarmentum, si de hac uite sumatur ad transferendum, potentiam materni medicaminis non tenebit. oportebit autem theriacae infusione adsidua uim suci senescentis iterare. DE VVA SINE SEMINIBVS. Est pulchra species uuae, quae granis interioribus caret. hinc efficitur, ut summa iucunditate sine inpedimento sorberi possit uelut unum omnium corpus unarum. fit autem Graecis auctoribus hac ratione per artem succedente natura. sarmentum, quod obruendum est, quantum latebit in terra, tantum findere debebimus et medulla omni sublata ac diligenter exculpta membra iterum diuisae partis adunare et uinculo constricta deponere. uinculum tamen papyro adserunt esse faciendum et sic in umida terra esse ponendum. diligentius quidam sarmentum reuinctum, quantum excisum est, intra squillae bulbum demergunt, cuius beneficio adserunt sata omnia conprehendere posse facilius. alii tempore, quo uites putant, sarmentum frugiferum putatae uitis in ipsa uite, quampossunt de alto sublata medulla excauant non diuisum et calamo adfixo alligant, ne possit inuerti. tunc opon cyrenaicon, quod Graeci sic appellant, in excauata parte suffundunt ex aqua prius ad sapae pinguedinem resolutum et hoc transactis octonis diebus semper renouant, donec uitis germina nouella procedant. et in granatis malis fieri hoc posse firmatur a Graecis et in cerasis. opus est experiri. DE VITE NIMIS LACRIMOSA. Vites quae lacrimarum nimietate tabescunt et deplorando uim roboris sui auertuntur a fructu, trunco earum lacerato Graeci sinum fieri iubent: si hoc minus proderit, radicum robur pingue rescindi, ut adferat medicinam uulnus inpressum. tunc insulsa amurca ad medietatem decocta et refrigerata plagae excisio perlinatur et sub hac acetum acre fundatur. MYRTITIS ALIA CONFECTIO APVD GRAECOS. Graeci item myrtite sic praecipiunt temperari. myrti bacas maturas in umbra siccatas et postea tusas, uncias octo mittes in linteo et suspendes in uino et uas cooperies ac oblines: et cum plurimis diebus sic fuerit, auferes et uteris. aliqui myrtae bacas sinepluuia collectas maturas ex locis siccioribus calcant uel exprimunt et uino miscent octo cotularum mensuram per amforam uini. quod uinum medicinae quoque proderit, ubi stypticis est utendum. stomachum solidare titubantem solet, reiectiones sanguinis inhibere, fluorem uentris astringere, limum dysintericae passionis medicabiliter asperare. VT PROPOMATA SPONTE NASCANTVR. Conditum uel absinthiatum uel rosatum uel uiolacium procedere sponte fertur ex uitibus, ut natura suscipiat, quod procurare sueuit industria, si sarmenta in uas aliquod semiplenum supradictis potionibus mersa seruentur et uiuam terram simul resoluas ad lexiui modum, donec oculi sarmentorum nitantur exire: tunc eadem sarmenta gemmantia, in quo uolueris loco, uitium ceterarum more deponas. VT VITIS BOTRYONES VARII NASCANTVR. Vt uitis botryones et albos adferre possit et nigros, Graeci sic fieri debere iusserunt. si uicinae sint uites nigra et alba, cum putantur, sarmenta utriusque inter se diuisa sic iunge, ut medios utriusque generis oculos aequando reddere possis unitati: tunc papyro ligabis stricto et molli atque umida terracurabis adlinere et interiectis ternis diebus adaquare, donec germen nouae frondis erumpat. hinc exempto tempore, si libuerit, genus efficies per plura sarmenta. DE HORIS. Hic mensis in horarum mensura cum nouembri mense concordat, quas hac numeri ratione colligimus.Hora I pedes XXVII,hora II pedes XVII,hora III pedes XIII,hora IIII pedes X,hora V pedes VIII,hora VI pedes VII,hora VII pedes VIII,hora VIII pedes X,hora VIIII pedes XIII,hora X pedes XVII,hora XI pedes XXVII. LIBER QVARTVS SIVE MENSIS MARTIVS. TITVLI. I De putandis uineis et inserendis et pangendis uitibus.II De pratis purgandis in locis frigidis et proscindendis agris.III De panico et milio serendo cum disciplina.IIII De cicere serendo cum ordine suo.V De cannabo.VI De cicera.VII De nouellis puluerandis et fodiendis, uitibus palandis ac ligandis et ueteranis uineis restituendis et aegris et laesis.VIII De oleis amurca saginandis et cetera earum cura, item de seminariis et rosariis faciendis uel colendis et sariendis frumentis.VIIII De hortis: in eo de carduis cum disciplina, de ulpico, allio et cepulla, cunela, anetho, senapi,caulibus, maluis, armoracea, origano, lactuca, beta, porro, cappari, colocaseis, satureia, nasturtio, intybis, rafanis, de melonibus et cucumere cum disciplina sua, item de asparagis et sfongeis eorum, similiter de ruta et coriandro et cucurbita cum disciplina sua, similiter de blito, item de aneso et cymino.X De pomis: in eo de melo punico cum disciplina et de uini sui confectione, de citreo, similiter de mespilo et de fico cum disciplinis suis et de aliis pomis, quorum disciplina suis mensibus continetur.XI De conparandis bubus, tauris, uaccis.XII De domandis bubus.XIII De equis, equabus et pullis et aetate eorum.XIIII De mulino genere et asinis.XV De apibus.XVI De horis. DE PVTANDIS VINEIS ET INSERENDIS ET PANGENDIS VITIBVS. Hoc mense locis frigidis putatio uinearum celebrabitur, de qua abunde februario mense locuti sumus, usque quo incipit gemma esse suspecta. nunc uineas oportet inserere, cum uites non aquato sed spisso umore lacrimabunt. seruabimus ergo, ut truncus, qui inseritur, solidus sit et alimento umoris exuberet neque ulla uetustate aut iniuria laceratus arescat. tunc decisae uiti surculi qui inserendi sunt, sint solidi, rotundi, gemmis spissis et pluribus oculati. tres tamen oculi in insitione sufficient. radendum est ergo sarmentum ad mensuram digitorum duorum, ut ab una parte sit cortex. aliqui non patiuntur nudam medullam, sed leuiter radunt, ut incisura sensim possit in acumen exire et corticata pars cortici nouae matris aptetur. infimus oculus ita infigendus est, ut trunco iunctus adhaereat: qui oculus exteriorem partem debet aspicere, uinculo salicis infuso et paleato luto desuper alligari, tegumento quoque aliquo a uentis et a sole defendi, ne illi quatiant, hic adurat. ubi calor temporis coeperit, ligaturae ipsi penicillo circa uesperam tenuis debet frequenter umor adfundi, ut hoc alimento contra uim caeli torrentis animetur. cum uero germen ruperit et aliquod ceperit incrementum, calami adiu-torio debet adnecti, ne motus aliqui fragilem procedentis sarmenti quasset aetatem. ubi solidius quantumcumque processerit, uincula oportet abscidi, ne adolescentia mollissimi germinis nodo durae constrictionis angatur. aliqui infra terram semipedis spatio effossae uiti surculos inserunt et beneficio congestionis adcumulant, ut hoc quoque nouis sarmentis praeter nutricis alimenta subueniat. nonnulli circa terras melius adserunt inserendum, quia in altiori difficilius conprehendunt. usque ad idus uel aequinoctium uites locis frigidis pangendae sunt seu pastino seu sulco seu scrobibus more, quo dictum est. DE PRATIS PVRGANDIS IN LOCIS FRIGIDIS ET PROSCINDENDIS AGRIS. Nunc locis frigidis prata purganda atque seruanda sunt. locis gelidis colles pingues et agros uliginosos proscindere atque exarare conueniet. ueruacta etiam, quae ianuario mense sunt facta, repetere. DE PANICO ET MILIO SERENDO CVM DISCIPLINA. Calidis et siccis regionibus panicum seremus et milium. leuem et solutam terram desiderant nec insabulone solum sed in harena quoque proueniunt, dummodo caelo umido et solo serantur inriguo, quia siccum et argillosum agrum reformidant. herbis liberentur adsidue. quinque sextariis spatium iugeri conplebitur. DE CICERE SERENDO CVM ORDINE SVO. Nunc cicer utrumque serere debemus loco laetissimo, caelo umido. macerandum est pridie, ut possit citius nasci. iugerum tribus modiis conseretur. cicer grande nasci Graeci dicunt, si infundatur aqua tepida pridie: amare etiam loca maritima: temperius prouenire, si seratur autumno. DE CANNABO. Hoc etiam mense cannabum serimus usque in aequinoctium uernum hac ratione, qua in februario disputatum est. DE CICERA. Nunc cicera seritur, quae distat a cicercula solo colore, quo sordet, et nigrior est, primo sulco uel secundo solo laeto. iugerum quattuor uel tribus uel etiam duobus modiis inplebimus. DE NOVELLIS PVLVERANDIS ET FODIENDIS, VITIBVS PALANDIS AC LIGANDIS. Hoc mense nouella uinea incipiat puluerari, quod nunc ac deinceps per omnes calendas usque ad octo-bres faciendum est non solum propter herbas, sed ne tenera adhuc semina solidata terra constringat. graminum radices, quae plurimum uitibus nocent, extirpandae sunt. nunc locis frigidis uinearum fossio celebranda est: et palandae ac ligandae sunt uites. sed nouellam mollibus uinculis alligemus, quia eam teneram uincula duriora praecidunt. palus maioribus uitibus solidus, minoribus ponatur exilis. propter umbrae molestiam statuatur ab aquilone et plaga frigida spatio quattuor digitorum uel semipedis remotus a uite, ut possit ex omni parte circumfodi. VT VETUS VINEA REPARETVR. Vineas ueteres nunc aliqui a terra altius truncant studentes reparationi, sed uitiosum est. nam plerumque uastior plaga sole putrescit et roribus. quare hoc genere reparetur. prius ablaqueabitur altius, donec eius nodus adpareat. deinde infra terram supra nodum reciditur, ut operta de frigore et sole nihil timeat. hoc faciendum est, si optimi generis uitis est et alte posita: alioquin generosis melius erit inserenda sarmentis. omnia supra dicta locis calidis primo mense, frigidis uero post idus ipsius exequemur. AEGRAS VITES REFOVERE. Aegras uites uel quibus fructus arescit, circumfodies et urinam ueterem suffundes. item cinerem sarmenti uel querci aceto mixtum subice, aut incisas circa terram laetamine refoueto: et quae germinant fortiora, dimitte. LAESAS BIDENTE CVRARE. Cum uitis bidente laeditur aut ferro, plagam, si terrae iuncta est, adline stercore ouillo uel caprino: tunc terra mixta et circumfossa ligare curato. si in radice laesa est, operiens liquidum laetamen admisce. DE OLEIS AMVRCA SAGINANDIS ET CETERA EARUM CVRA. Nunc oleis laborantibus circum radices insulsa amurca fundetur. maximis arboribus, quod Columella dicit, sex congii, mediocribus quattuor, ceteris pro aestimatione sufficiunt. alii paleas fabae binos per maiorem arborem qualos, alii ueteris urinae humanae trunco, quantum satis uidetur, adfundunt et arbori mortarium statim faciunt maxime locis siccis trunco ante cooperto. oleam sterilem terebra gallica perforabis. tunc duos frugiferae arboris ab australi parte ramos eiusdem magnitudinis tolles et stricte in foramen utrumque conicies uel lapidem uel pini uel querci palos et absciso eo, quod superabit, luto paleato curabis occulere. sed si sine fruge luxuriant, oleastri palum radicibus eius infige. nunc etiam, quibus moris est, frumenta iterum sarire conueniet. nunc locis frigidis seminaria, quae februario dicta sunt, bacarum et seminum fiant et rosaria in mensis initio percolantur. DE HORTIS. Nunc horti optime sumunt initia cultionis. mense martio carduus seritur. terram stercoratam et solutam diligit, quamuis in pingui possit melius prouenire. et hoc illi contra talpas prodest, si pangatur in solido, ne terra ab inimicis animalibus facilius perforetur. serendi sunt cardui luna crescente in area iam parata. semina spatio semipedis sint discreta. cauendum est, ne semina inuersa ponantur. nam debiles, incuruos et duros creabunt. non alte inprimenda sunt, sed tribus digitis conprehensa mergantur, donec ad primos articulos terra perueniat. tunc leuiter operiantur et herbis liberentur adsidue, donec plantaria solidentur et rigentur, si aestus interuenit. si acumina seminum confringas, spinis carebunt. item si semina eorum madefeceris per triduum laurino oleo uel nardo uel opobalsamo uel suco rosae uel masticino et postea siccata depresseris, eiusdem saporis orientur, cuius unguentum semina conbiberunt. singulis sane annis a codice auferendae sunt plantae, ut nec matres fatigentur et suboles per alia spatia digeratur: cum aliqua tamen radicis parte uellendae sunt. quos reseruabis ad semina colligenda, liberatos omnibus pullis testa supertegere debebis aut cortice. nam solent semina sole uel imbribus interire. contra talpas prodest cattos frequenter habere in mediis carduetis. mustelas habentplerique mansuetas. aliqui foramina earum rubrica et suco agrestis cucumeris inpleuerunt. nonnulli iuxta cubilia talparum plures cauernas aperiunt, ut illae territae fugiant solis admissu. plerique laqueos in aditu earum setis pendentibus ponunt. hoc etiam mense ulpicum bene et allium seremus et cepullas et cunelam locis frigidis et anethum. nunc et senapi et caules optime seruntur uel plantantur: et malua seritur et armoracea et origani planta transfertur. lactuca et beta et porrus et cappar seri possunt et colocasea et satureia et nasturtium. intyba etiam et rafanos nunc aliqui serunt, quibus utantur aestate. nunc melones serendi rarius. distent inter se semina pedibus duobus locis subactis uel pastinatis, maxime harenis. semina eius mulso et lacte per triduum maceranda sunt et tunc iam siccata ponenda. hinc suaues efficientur, odorati autem, si eorum semina multis diebus inter rosae folia sicca mergantur. nunc et cucumeres seminantur rare sulcis factis altitudine sesquipedali, latitudine pedum trium. inter sulcos octo pedum spatium crudum relinquis, ubi possint uagari. herbis iuuantur, ideo sarculo et runcatione non indigent. semina si ouillo lacte et mulsa maceres, dulces nascentur et candidi. longi et teneri fiunt, siaquam in patenti uasculo sub eis ponas duobus palmis inferiorem, ad quam festinando tales efficientur. sine semine nascentur, si prius eorum semina oleo sabino perungantur et herba ea, quae culex dicitur, trita confricentur. aliqui florem cucumeris cum uiticulae suae capite cannae inserunt, cui prius omnes nodos perforauerint: ibi cucumis nascitur in nimiam longitudinem tensus. oleum sic metuit, ut, si iuxta posueris, uelut hamus plicetur. quotiens tonat, uelut timore conuertitur. si eius florem, sicut in uite sua est, in forma fictili clauseris ac ligaris, qualem uultum forma uel hominis uel animalis habuerit, talem cucumeris figura praestabit. haec omnia Gargilius Martialis adseruit. Columella dicit, loco aprico et stercoroso si rubos habeamus aut ferulas, post autumni aequinoctium his iuxta terram recisis et excauatis ligneo stilo inter medullas laetamen inmittamus et cucumeris semen addamus: hinc nasci fructus, qui possint et inter frigora non necari. hoc mense asparagos seremus circa apriles calendas pingui loco, umido, subacto ita, ut minoribus fossulis ad lineam directis bina aut terna grana semipedis spatio discreta ponantur. dehinc stercore solum tegatur et herbae subinde uellantur uel per hiemem supra stramina iaciantur primo uere tollenda. hinc post triennium nascentur asparagi. sed expeditior ratio est, si asparagorum sfongeas ponas,quae cito fructum ministrent. hae sic fiunt. semina asparagi quanta tribus digitis conprehendere possis, post idus februarias pingui et stercorato loco in singulis fossis pones et leuiter obrues. his coeuntibus radix connexa nascetur, quae adpellatur sfongea. sed et haec moras habet. nam per biennium in seminario suo est stercore et adsidua runcatione nutrienda. deinde post aequinoctium autumni transferetur et nere asparagum dabit. has erit utilius conparare quam longa expectatione nutrire. eas tamen in sulcis disponemus, si loca sicca sunt, inter medios sulcos, si umida, in summitate sulcorum. umor sfongeas asparagorum transitu suo debet tantum rigare, non sistere. asparagum, quem primo protulerint, confringere debemus, non auellere, ne adhuc inualidam moueamus sfongeam: ceteris annis auellendus est, ut oculos ipsius germinationis aperiat, quia, si deinceps refringas, loca, quae fecunda esse consuerunt, remanente asparagi radice claudentur. ministrabunt autem uere: et autumno reseruabis eum, de quo sumpturus es semina. postea scopas eius incendes, tunc circa hiemem sfongeis adicies stercus et cinerem. hoc mense ruta seritur locis apricis solius cineris inspersione contenta. loca desiderat altiora, unde umorelabitur. si ponas semina eius adhuc clausa folliculis, singulatim manu debebis adfigere. si iam minuta sunt, sparsa iactabis et rastro obducta cooperies. caules eius, qui inclusis seminibus nati fuerint, fortiores erunt, sed sero nascentur. ramuli eius cum aliqua corticis parte conuulsi uerno tempore pro plantis tenebunt: tota uero translata morietur. nonnulli ramulos eius pertusae fabae inserunt uel bulbo atque ita obruunt alieno uigore seruandos. prosequuntur etiam maledictis et maxime in terra soluti lateris ponunt, quod prodesse certissimum est. sed, ut adserunt, melius furtiua proueniet. sub fici arboris umbra libentius adquiescit. non effodi herba sed optat auelli. inmundae mulieris formidat adtactum. ab hoc mense usque in octobrem totum coriandrum seritur. amat terram pinguem, sed et macro solo nascitur. semen melius putatur, quod uetustius fuerit. delectatur umore. satum bene cum olere quocumque nascetur. hoc mense cucurbita serenda est. amat solum pingue, umidum, stercoratum, solutum. hoc in cucurbitis insigne est, quod longas pariunt et exiles semina, quae in earum ceruice nascuntur: quae in uentre fuerant, cucurbitas faciunt crassiores, quae in fundo, latas, si inuersis cacuminibus obruantur. ubi adolescere coeperint, adminiculis adiuuentur. quae seruantur ad semina, usque ad hiemem in sua uite dependeant, deinde sublatae in sole ponantur aut fumo.aliter semina putrefacta depereunt. hoc mense blitus seritur solo qualicumque sed culto. olus hoc neque runcandum est neque sarculandum. cum semel natum fuerit, ipsum se per multa secula seminis sui deiectione reparabit, ut, etiamsi uelis, uix possit aboleri. nunc etiam serpillum seritur plantis et semine sed uetustate meliori. laetius frondebit, si iuxta piscinam uel lacum uel putei margines conseratur. anesum quoque et cyminum nunc bene seritur. locis laetioribus melius prouenit itemque ceteris, si umore iuuetur et stercore. DE POMIS. MALVM PVNICVM. Locis temperatis mense martio uel aprili mala punica seremus, calidis uero et siccis nouembri. amat haec arbor solum cretosum, macilentum, sed in pingui etiam prouenit. regio illi est apta, quae calida est. seritur plantis de matrum radice deuulsis. sed quamuis multis generibus seratur, melius tamen ramus eius cubitalis incisus manubrii crassitudine et capite utroque acuta falce leuigatus scrobi uelut obliquus inmergitur. prius tamen porcino stercore et in capite et in parte, quae ima est, oblinatur uel in crudo solo malleo cogatur ad inferiora defigi. melius proueniet, si ponendus ramus gemmante iam matre sumatur. sed qui in scrobe deponit, si tres lapillos in ipsa radice constituat,prouiderit, ne poma findantur. curandum, ne uirgulta inuersa deponas. creduntur acida fieri, si rigentur adsidue: nam siccitas in his et suauitatem praestat et copiam. cuius tamen nimietati aliquid debet umoris obponi. circumfodi autumno debet et uerno. si acida nascuntur, modicum laseris cum uino tritum per summa arboris cacumina oportet infundi uel ablaqueatis radicibus tedae clauus infigi. alii algam marinam obruunt ad radices, cui nonnulli stercus miscent asininum atqne porcinum. si florem non continet, urinam ueterem cum pari mensura aquae temperabis et per annum in radicibus fundes. uni arbori amfora ingesta sufficiet. uel amurcam mittes insulsam uel algam radicibus iunges et bis rigabis in mense uel arboris florentis truncum plumbeo circulo debebis includere uel corio anguis inuoluere. si crepant poma, lapidem in media arboris radice subponis uel squillam circa arborem seris. et si, dum pendent poma, tenacibus, sicut in arbore habentur, intorseris, in totum annum sine corruptione seruantur. si uermibus laborant, tangis radices felle bubulo et continuo moriuntur: aut clauo aeneo si uermes eosdem purges, difficile nascentur: uel asini urina stercori admixta porcino uermibus obuiabit. cinis cum lexiuo circa punici truncum frequenter infusus laeta et fructuosa reddet arbusta. adserit Martialis candida in his grana fieri, si argillae et cretae quartam partem gypsi misceas et toto triennio hoc genus terrae radicibus eius adiungas. idem dicit mirae magnitudinis fieri, si ollafictilis obruatur circa arborem punici et in ea ramus cum flore claudatur, ne resiliat ligatus ad palum: tunc cooperta olla contra aquae muniatur incursus. autumno patefacta suae magnitudinis poma redhibebit. multa in punico ipse adserit poma procedere, si tithymalli et portulacae sucus aequaliter mixtus, antequam germinet, trunco arboris adlinatur. inseri posse firmatur de ramorum connexione, ut medulla utrimque diuisa se iungat. in se tantum inseri potest circa apriles calendas mense martio ultimo. sed secto trunco surculus recentissimus statim debet inseri, ne mora exiguum, qui est, siccet umorem. punica mala seruantur, si picatis pediculis ordinata suspendas. aliter lecta integra in aqua marina uel muria feruente mergantur, ut conbibant. post triduum sole siccentur, ut sub diuo nocte non maneant: post in loco frigido suspendantur. cum uolueris uti, aqua dulci pridie macerabis. feruntur haec pomis recentibus aemulari: item, si a tactu inuicem separata paleis obruantur. item fossa fit longa et cortex eiusdem latitudinis paratur, cui mala acutis surculis suis adfiguntur. tunc inuersus cortex supra fossam ponitur, ut mala sine terrae tactu subterpendentia ab umore defendat. item si induantur argilla et ea siccata loco frigido pendeant. item si seriola sub diuo obruatur, quae habeat harenas usque ad medium et mala cum tenacibuslecta inprimantur cannis singulis uel sambuci uirgulis et ita separata in harenis figantur, ut ipsa quattuor digitis emineant ab harena. hoc et sub tecto in scrobe fieri potest et utilius est ad seruandum, si cum ramo longiore tollantur. aliter in seriola, cui ad medium aqua mittatur, suspenduntur mala, ne umorem tangant, et seria clauditur, ne uentus inrumpat. item in dolio intra hordeum sic ordinantur, ne se inuicem tangant: dolium desuper operitur. uinum de malis granatis conficies hoc modo. grana matura purgata diligenter in palmea fiscella mittes, in coclea exprimes et leniter coques usque ad medietatem. cum refrixerit, picatis et gypsatis uasculis claudes. alii sucum non excoquunt, sed singulis sextariis libras mellis singulas miscent et in praedicta uasa custodiunt. DE CITREO. Mense martio citri arbor multis modis seritur, semine, ramo, talea, claua. amat terram rarioris naturae, caelum calidum umoremque continuum. si granis uelis serere, ita facies. terram in duos pedes fodies, cinerem miscebis, breues areas facies, ut utrimque per canales aqua discurrat. in his areis palmarem scrobem manibus aperies et tria grana deorsum uerso acumine iuncta constitues et obruta cotidie rigabis. citius procedent, si beneficioaquae tepentis utaris. natis germinibus semper proxima herba runcetur. potest hinc trima planta transferri. si ramum uelis ponere, non amplius sesquipedem debebis inmergere, ne putrescat. claua seri commodius est, quae sit manubrii crassitudine, longitudine cubitali, ex utraque parte leuigata, nodis et aculeis recisis, sed integra summitate gemmarum, per quas spes futuri germinis intumescat. diligentiores et fimo bubulo adlinunt utrimque, quod summum est, uel marina alga uestiunt uel argilla subacta partis utriusque extrema cooperiunt atque ita in pastinato solo deponunt. talea et gracilior et breuior esse potest: quae similiter ut claua mergetur. sed talea palmis duobus supersit: claua omnis obruitur. in spatio non desiderat interualla maiora. aliis arboribus non debet adnecti. calidis locis, sed inriguis et maritimis maxime gaudet, quibus umor exundat. sed si quis hoc genus, ut in regione frigida nutriatur, extorquet, loco uel parietibus munito uel in meridianam partem uerso disponat hanc arborem. sed hibernis mensibus tectum stramine uelet agresti: ubi aestas refulserit, aeri arbor nuda et secura reddatur. talea siue claua eius calidissimis regionibus et per autumnum ponitur: frigidissimis iulio et augusto positas et cotidianis rigationibus animatas ipse usque ad poma et magna incrementa perduxi. citreum iuuari creditur, si cucurbitae uicinis locis serantur: quarum uites etiam conbustae utilem citri arboribus cinerem praebent. gaudent praebent. gaudent adsidua fossione. hinc proueniunt poma maiora. nisi quae arida sunt, rarissime debemus abscidere. inseri-tur mense aprili locis calidis, maio frigidis, non sub cortice, sed fisso trunco circa ipsas radices. inseritur et piro, ut quidam, et moro, sed insiti surculi qualo desuper omnino muniendi sunt uel fictili uasculo. adserit Martialis apud Assyrios pomis hanc arborem non carere: quod ego in Sardinia territorio Neapolitano in fundis meis conperi, quibus solum et caelum tepidum est, umor exundans, per gradus quosdam sibi semper poma succedere, cum maturis se acerba substituant, acerborum uero aetatem florentia consequantur, orbem quemdam continuae fecunditatis sibi ministrante natura. feruntur acres medullas mutare dulcibus, si per triduum mulsa aqua semina ponenda macerentur uel ouillo lacte, quod praestat. aliqui mense februario truncum obliquo foramine ab imo terebrant, ita ut altera parte non exeat: ex hoc umorem fluere permittunt, donec poma formentur: tunc foramen luto replent: sic, quod est medium, fieri dulce confirmant. citreum et in arbore potest per totum annum propemodum custodiri: melius, si uasculis quibuscumque claudatur. si uelis legere atque seruare, nocte luna latente debebis cum ramis foliatis carpere et secreta disponere. alii singula uasis singulis claudunt uel gypso adlinunt et opaco loco ordinata custodiunt. plerique in cedri scobe uel straminibus minutis uel in paleis tecta seruant. MESPILVM. Mespila locis calidis maxime gaudent, sed inriguis: tamen frigidis quoque proueniunt: magis sabulone pingui aut glareosa terra, cui arena permixta est, uel argilla cum saxis. serenda est taleis mense martio uel nouembri, sed solo stercorato et subacto, ita ut utrumque caput taleae stercus obducat. sunt eius incrementa tardissima. amat putari atque circumfodi et parco umore inter siccitates saepe refoueri. seritur et semine, sed in longiorem speratur aetatem. si uermibus occupatur, stilo aereo purgandi sunt ei amurca uel humana uetere urina uel uiua calce perfundendi, sed parcius propter arboris noxam, uel aqua decocti lupini: sed putatur hinc arbor sterilis fieri. fimus et cinis uitium simul, si radicibus infundantur, fertilem reddunt. si formicae molestae sunt, rubrica cum aceto et cinere temperata necabuntur. si poma labuntur, frustum de eius radice praecisum in media trunci parte figatur. inseritur mense februario in se et in piro et in melo. surculus tamen eius ex arbore media debet adsumi: nam de summitatibus uitiosus est. in trunco fisso inserenda est: nam corticis macies ieiuna nil nutriet. mespila ad seruandum leguntur necdum mitia, quae et in arbore diu durabunt uel in urceolis picatis uel in ordinem suspensa uel, ut quidam, posca condita. die serena legantur ac media et paleis obruantur discreta, ne ea uicissim tactus adficiat. uel cum pediculis lecta semimatura et salsa aqua per dies quinque macerata postea sapaeinfundantur, ut enatent. seruantur et melle, sed si nimis matura collegeris. DE FICV. Calidis locis fici planta radicata nouembri mense, temperatis februario, frigidis melius martio uel aprili ponenda est: si taleam uel cacumen ponas, ultimo aprili, cum ei se uiridior sucus infuderit. plantae in scrobe depositae lapides substituendi sunt, ad radicem fimo terra miscenda est. si loca frigida sunt, plantarum cacumina diuisis cannae internodiis defendantur a frigore. si cacumen uelis ponere, trisulcum ramum bimum uel trimum ab australi parte decides et sic obrues, ut diuisa cacumina terra interiacente uelut tres surculos reddant. taleam sic ponemus, ut cetera, cui leuiter ab infima parte diuisae lapidem mergemus in fisso. ego mense februario ultimo uel martio in Italia plantas grandes ficorum per pastinatum solum disposui et eo anno poma pepererunt supra conprehendendi felicitatem uelut tributa reddentes. legendae sunt plantae, in quibus frequens nodus extuberat. steriles creduntur, quae nitidae sunt et oculos suos per longa internodia distulerunt. si plantam fici prius nutrias in seminario et maturam transferas in scrobem, poma generosiora producet. aliqui multum prodesse confirmant, si plantam fici diuiso squillae bulbo intersitam strictamque uinculis conlocemus. scrobes amat altas, interualla maiora, terrae genus durum et gracile et siccum pro utili sapore pomorum. prouenit et petrosis atque asperis: tamen potest locis prope omnibus seri. quae in mon-tanis et frigidis locis nascuntur, quia minus lactis habent, ad siccitatem durare non possunt. usus illis in uiridi est, melioris magnitudinis et saporis arguti. quae nascuntur in campis et locis calidis, et pinguiores sunt et in siccitate durabiles. si genera numerare uelimus, inmensum est: sufficit, quod omnibus aequa cultura est. illa distantia est, quod in caricis melius alba seruatur. in locis nimie frigidis praecoquas ficos seramus, quae cito ueniant, ut ante imbres genus hoc possit occurrere, calidis uero et aestuosis eam, quae sera maturat. gaudet adsidua fossione. per autumnum proderit, si stercus admoueas, praecipue de auiariis. recidenda sunt in ea, quae aut putria aut male nata repereris: et ea ratione putanda est, ut inclinata per latera possit expandi. in locis umectis ficus saporis obtusi est, cui circumcisis contra hoc radicibus aliquantus cinis debet adfundi. aliqui inter ficarias caprifici arborem serunt, ut non sit necesse per singulas arbores pro remedio eadem poma suspendi. mense iunio circa solstitium caprificandae sunt arbores fici, id est, suspendendi grossi ex caprifico, lino uelut serta pertusi. si hoc desit, abrotoni uirga suspenditur: aut callum, quod in ulmeis foliis inuenitur, aut arietina cornua circa radices arboris obruuntur: uel truncus arboris, quo loco turget, scarificandus est, ut possit umor effluere. ne uermes patiatur, ramum tere-binthi uel lentisci taleam cum plantis fici cacumine ponemus inuerso. uncinis aereis tollendi sunt uermes ex fico. alii amurcam, alii ueterem urinam ablaqueatis radicibus miscent. alii bitumen et oleum aut solam calcem uiuam latebris uermium linunt. si formicae molestae sunt, rubrica butyro et pice liquida mixta circa truncum debet induci. alii coracinum piscem contra formicas in arbore suspendendum esse confirmant. si fructus suos uelut aegra proiciat, alii rubrica aut amurca insulsa mixta aqua arborem linunt uel cancrum fluuialem cum ramo rutae suspendunt uel algam marinam uel fascem lupinorum uel radici terebratae cuneum figunt uel securi arboris corium saepe proscindunt. cum folia producere incipiunt fici, ut multum fructum et pinguem ferant, in principio germinis cacumina summa decutimus uel hoc tantum cacumen, quod ex arboris medietate procedit. si maturam ficum uis serotinam facere, incipientes grossos decute, cum illis fabae fuerit magnitudo. ut ficus cito maturet, suco cepae longioris cum oleo et pipere mixto unge poma, quando grossi incipiunt subrubere. aprili mense ficum debemus inserere inter corticem uel, si nouellae arbores sunt, fisso ligno, quod statim operiendum est et ligandum, ne uentus introeat. melius conprehendunt, si circa terram recisa inserantur arbusta. aliqui et iunio mense inserunt. surculus legendus est anniculus: inutilis enim creditur maioris uel minoris aetatis. inoculari ficus locis siccis aprili, meliusiulio mediante poterit, octobri mense locis tepidis. propagari ficus ramis potest. inseritur autem in caprifico, in moro, in platano et oculis et surculis. ficus uirides seruari possunt uel in melle ordinatae, ne se inuicem tangant, uel singulae intra uiridem cucurbitam clausae locis unicuique cauatis et item tessera, quae secatur, inclusis suspensa ea cucurbita, ubi non sit ignis aut fumus. alii missas ficus recentes minus maturas in nouo uase fictili lectas cum pediculis et a se separatas recludunt et in dolio uini pleno uas natare permittunt. Martialis dicit caricas per genera multa seruari, cum ratio una sufficiat. ergo hoc genere, quo Campania tota custodit, seruare debemus. in cratibus ficus expanditur usque ad meridiem et adhuc mollis in qualum refunditur. tunc calefacto furno ad panis coquendi modum subpositis tribus lapidibus, ne ardeat qualus, includitur et, clauso furno ubi discocta ficus fuerit, sicut est calida, interpositis foliis suis in uas fictile conditur bene picatum densius pressa et operculo diligenter obducitur. si pluuiis abundantibus crates non possis expandere, sub tecto eas ita ponis, ut semipede erigantur a terra et eas ad uicem solis cinis subiectus uaporet et subinde ficus, sicut est diuisa, uertatur, ut ficorum coria siccentur et pulpae: tunc duplicata in cistellis seruetur aut loculis. alii maturas mediocriter ficus et diuisas in cratibusexpandunt toto sole siccandas et recipiunt nocte sub tecta. nunc ficulnea cacumina obruuntur utiliter, cum tumescunt, ut plantas faciant, si earum copia non abundat. ut etiam uarios fructus una ficus exhibeat, ramos duos nigrae et albae arborum ita inter se uinculo stringis ac torques, ut germina miscere cogantur. sic obruti et stercorati et umoribus iuti, ubi prodire coeperint, germinantes oculos aliqua sibi adnexione conglutina. tunc germen adunatum parturiet duos colores, quos unitate diuidat, diuisione coniungat. DE POMIS ALIORVM MENSIVM. Nunc et pirus uel malus inseri ac seri potest et cydonea et prunus inseritur et sorba ponuntur et morus nono calendarum aprilium die et inseruntur pistacia et locis frigidis pini semen aspargitur. DE CONPARANDIS BVBVS, TAVRIS, VACCIS. Hoc mense conparandi sunt boues, qui tamen, siue de nostris capiantur armentis siue emantur, idcirco nunc parabuntur utilius, quia necdum sagina temporis pleni aut celare possunt fallaciam uenditoris et uitia sua aut ad repugnandum domiturae contumacem pleni roboris exercere fiduciam. haec tamen signa spectanda sunt in bubus, seu de nostro seu de alieno grege fuerint conparandi, ut sint boues nouelli, quadratiset grandibus membris et solidi corporis, musculis ac toris ubique surgentibus, magnis auribus, latae frontis et crispae, labris oculisque nigrantibus, cornibus robustis ac sine curuaturae prauitate lunatis, patulis naribus et resimis, ceruice torosa atque conpacta, palearibus largis et circa genua fluentibus, pectore grandi, armis uastis, uentre non paruo, porrectis lateribus, latis lumbis, dorso recto et plano, cruribus solidis, neruosis et breuibus, ungulis magnis, caudis longis ac setosis, pilo totius corporis denso ac breui, rubei maxime coloris aut fusci. melius autem boues de uicinis locis parabimus, qui nulla soli aut aeris uarietate temptentur. aut si hoc deest, de locis similibus ad similia transferamus. illud ante uniuersa curandum est, ut uiribus ad trahendum conparentur aequales, ne ualentioris robur alteri procuret exitium. in moribus haec consideranda sunt. sint arguti, mansueti, timentes hortamen clamoris ac uerberis, cibi adpetentes. sed si regionis ratio patitur, nullus melior cibus est quam uiride pabulum. ubi uero deest, eo ordine ministretur, quo pabuli copia et laborum coget accessio. nunc tauros quoque, quibus cordi est armenta construere, conparabit aut his signis a tenera aetate summittet, ut sint alti atque ingentibus membris, aetatis mediae et magis, quae iuuentute minor est, quam quae declinat in senium, torua facie, paruis cornibus, torosa uastaque ceruice, uentri substricto. uaccas etiam nunc maxime parabimus: sed eligemusforma altissima, corporis longi, uteri capacis et magni, alta fronte, oculis nigris et grandibus, pulchris cornibus et praecipue nigris, aure setosa, palearibus et caudis maximis, ungulis breuibus et cruribus nigris et paruis, aetatis maxime trimae, quia usque ad decennium fetura ex his procedet utilior. nec ante aetatem trimam tauros his oportet admitti. sed erit studium diligentis amotis senioribus nouellas subinde conducere et steriles aratro ac laboribus deputare. Graeci adserunt, si mares creare uelis, sinistrum tauri in coitu ligandum esse testiculum, si feminas, dextrum: tamen tauros diu ante abstinendos, ut, cum tempus est, acrius in causas dilati feruoris incumbant. sed his armentis hieme maritima et aprica loca, aestate opaca paremus ac frigida, montana maxime, quia melius frutectis et his herba internascente saturentur. quamuis circa fluuios recte propter loca amoena pascantur, fetura tamen aquis tepidioribus adiuuatur, unde magis utilius habentur, ubi pluuialis aqua tepentes format lacunas. tolerat tamen frigus hoc armenti genus et potest facile hibernare sub diuo: quibus tamen septa fieri propter iniuriam grauidarum conuenit laxiora. stabula uero utilia sunt strata saxo aut glareis aut harenis, deuexa aliquatenus, ut umor possit elabi, parti meridianae obuersa propter flatus glaciales, quibus aliquis resistere debet obiectus. DE DOMANDIS BVBVS. Hoc mense ultimo domandi sunt trimi boues, quia post quinquennium bene domari non possunt aetatis repugnante duritia. capti ergo statim domentur, qui quidem prius, cum teneri fuerint, frequenti manus adtrectatione mansuescant. sed stabulum noui boues largioribus spatiis habere debebunt, ut et ante stabulum loca nullis concludantur angustiis et producti non aliqua uitientur offensa. in ipso uero stabulo adseres transuersi a terra septem pedibus alti configantur. ad quos boues ligentur indomiti. tunc eligis absolutam tempestatibus et inpedimentis omnibus diem, qua capti perducantur ad stabulum. quorum si nimia fuerit asperitas, uno die ac nocte inter uincula mitigentur atque ieiunia. tunc appellationibus blandis et inlecebris oblatorum ciborum, non a latere neque a tergo, sed a fronte accedens bubulcus admulceat naresque et terga pertractet mero subinde conspergens, hac tamen cautione, ne aliquem calce contingat aut cornu. quod uitium, si in primordiis effectui sibi cessisse senserit, obtinebit. tunc mitigatis os et palatum salibus frica et in gulam demitte praesulsae adipis librales offas et uini sextarios singulos cornu infundente per fauces: quae res intra triduum totius saeuitiae iram resoluet. aliqui eos inter se iungunt ac docent onera temptare leuiora:et, quod utile est, si arationi parantur, subacto prius solo exercendi sunt, ut nouus labor tenera adhuc colla non quasset. expeditior autem domandi ratio est, ut asperum bouem mansueto et ualido boui coniungas, quo ostendente facile ad omnia cogetur officia. si post domituram decumbit in sulco, non adficiatur igne nec uerbere, sed potius, cum decumbit, pedes eius ita ligentur uinculis, ut non possit progredi aut stare uel pasci. quo facto siti ac fame lassatus carebit hoc uitio. DE EQVIS, EQVABVS ET PVLLIS. Hoc mense saginati ac pasti ante admissarii generosis equabus admittendi sunt et repletis feminis item ad stabula colligendi. neque tamen aequalem numerum omnium debemus adhibere, sed aestimatis uiribus uniuscuiusque admissarii summittenda sunt pauca uel numerosa coniugia, quae res efficiet admissarios non parua aetate durare. iuueni tamen equo et uiribus formaque constanti non amplius quam duodecim uel quindecim debemus admittere, ceteris pro qualitate uirium suarum. sed in admissario quattuor spectanda sunt, forma, color, meritum, pulchritudo. in forma haec sequemur: uastum corpus et solidum, robori conueniens altitudo, latus longissimum, maximi ac rotundi clunes, pectus late patens et corpus omne musculorum densitate nodosum, pes siccus et solidus et cornu concauo altius calciatus. pulchritudinis parteshae sunt, ut sit exiguum caput et siccum pelle propemodum solis ossibus adhaerente, aures breues et argutae, oculi magni, nares patulae, coma et cauda profusior, ungularum solida et fixa rotunditas. colores hi praecipui, badius, aureus, albineus, russeus, murteus, ceruinus, gilbus, scutulatus, albus, guttatus, candidissimus, niger, pressus: sequentis meriti uarius cum pulchritudine, nigro uel albineo uel badio mixtus, canus cum quouis colore, spumeus, maculosus, murinus, obscurior. sed in admissariis praecipue legamus clari et unius coloris: ceteri uero despiciendi, nisi magnitudo meritorum culpam coloris excuset. eadem in equabus consideranda sunt, maxime ut sint longi et magni uentris et corporis: sed hoc in generosis seruetur armentis. ceterae passim toto anno inter pascua dimissis secum maribus inpleantur. equarum natura est partum spatio duodecimi mensis absoluere. illud in admissariis seruandum est, ut mediis aliquibus spatiis separentur propter noxam furoris alterni: sed his armentis pascua legamus pinguissima, hieme aprica, frigida et opaca prouideamus aestate nec adeomollibus locis nata, ut ungularum firmitas de asperitate nil sentiat. si equa marem pati noluerit, trita squilla naturalia eius infecta libidinem concitabunt. deinde grauidae non urgeantur nec famem frigusque tolerent nec inter se locis conprimantur angustis. generosas equas et quae masculos nutriunt, alternis annis summittere debebimus, ut pullis puri et copiosi lactis robur infundant: ceterae passim replendae. aetas incipientis admissarii quinti anni initio esse debebit. femina recte et bima concipiet, quia post decennium iners ex ea suboles et tarda nascetur. pulli equarum nati manu tangendi non sunt, quia eos tactus laedit adsiduus. quantum ratio patitur, defendantur a frigore. in pullis pro aetatis merito ea sunt consideranda, quae signum bonae indolis monstrant, quae in patribus uel matribus spectanda praecepi. dabit et hilaritas, alacritas agilitasque documentum. nunc domandi sunt pulli, ubi tempus bimae aetatis excesserint. consideranda sunt magna, longa, musculosa et arguta corpora, testiculi pares, exigui et cetera, quae in patribus dicta sunt. mores, ut uel ex summa quiete facile concitentur uel in excitata festinatione non difficile teneantur. aetatis consideratio talis est. bimo et sex mensium dentes medii superiores cadunt. quadrimo canini mutantur. infra sextum annum molares superiores cadunt. sextoanno, quos primo mutauit, exaequat. septimo anno omnes dentes eius explentur. latent abhinc aetatis notae: sed prouectioribus tempora cauari incipiunt, supercilia canescere, dentes plerumque prominere. hoc mense omnia quadrupedia, maxime equos, castrare debemus. DE MVLIS ET ASINIS. Si quem mulorum genus creare delectat, equam magni corporis, solidis ossibus et forma egregia debet eligere: in qua non uelocitatem, sed robur exquirat. aetas a quadrima usque in decennem huic admissurae iusta conueniet. si asinus equam fastidit admissus, ostensam prius asinam, donec coeundi uoluptas sollicitetur, adhibemus: qua subducta equam libido incitata non spernet et raptus inlecebris generis sui in permixtionem consentiet alieni. si morsu furens laedit obiectas, aliquatenus, labore mitescat. creantur et ex equo et asina uel onagro et equa. sed generosius nullum est huiusmodi animal, quam quod asino creante nascetur. utiles tamen admissarii nascentur ex onagro et asina: qui post in subole secutura agilitatem fortitudinemque restituant. admissarius tamen asinus sit huiusmodi, corpore amplo, solido, musculoso, strictis et fortibus membris, nigri uel murini maxime coloris aut rubei: qui tamen, si discolores pilos in palpebris aut auribus geret, colorem subolis plerumque uaria-bit. minor trimo, maior decenni non debet admitti. annicula mula debet a matre depelli et per montes asperos pasci, ut itineris laborem in tenera aetate solidata contempnat. minor uero asellus maxime agro necessarius est, qui et laborem tolerat et neglegentiam propemodum non recusat. DE APIBVS. Hoc mense maxime apibus solet morbus incumbere. nam post hiberna ieiunia tithymalli et ulmi amaris floribus, qui prius nascuntur, auidius adpetitis solutionem uentris incurrunt et pereunt, nisi adfueris uelocitate remedii. praebebis ergo mali grauati cum uino amineo grana contrita uel uuae passae cum rore syriaco et austero uino uel simul omnia leuigata et incocta uino aspero: quae deinde in ligneis canalibus refrigerata ponantur. item rosmarinus aqua mulsa decoctus congelatur et in imbrice ponitur sucus huiusmodi. quod si horridae uidentur atque contractae torpere silentio et mortuarum corpora frequenter efferre, canalibus ex canna factis mel cum gallae puluere uel siccae rosae coctum debebis infundere. illud ante omnia expediet, ut putres partes fauorum uel uacuas ceras, quas aliquo casu examen ad paucitatem redactum non ualebit inplere, semper recidas acutissimis ferramentis subtiliter, ne mota alia pars fauorum cogat apes domicilia concussa deserere. nocet apibus plerumque felicitas sua. nam si nimiis floribusannus exuberat, dum solam curam gerendi mellis exercent, de prole nil cogitant: cuius omissa reparatione populus idem labore confectus extinguitur totius gentis exitio. itaque cum mellis nimietatem uideris ex florum grandi et continua messe defluere, interiectis ternis diebus clauso foramine non eas patiaris exire. ita ad generandam subolem conferentur. nunc circa calendas apriles curandi sunt aluei, ut omnia purgamenta tollantur et sordes, quas tempus contraxit hibernum et uermiculi et tineae et araneae, quibus corrumpitur usus fauorum, et papiliones, qui uermiculos stercore suo faciunt nasci. tunc fumus incensi sicci bubuli stercoris adhibeatur, qui aptus est apium saluti: quae purgatio frequenter usque in autumni tempora celebretur. haec omnia ceteraque efficies castus et sobrius et alienus a balneis uel a cibis acribus et odoris inmundi atque omnibus salsamentis. DE HORIS. Hic mensis ad deprehendendas horas consentit octobri.Hora I pedes XXV,hora II pedes XV,hora III pedes XI,hora IIII pedes VIII,hora V pedes VI,hora VI pedes V,hora VII pedes VI,hora VIII pedes VIII,hora VIIII pedes XI,hora X pedes XV,hora XI pedes XXV. LIBER QVINTVS SIVE MENSIS APRILIS. TITVLI. I De medica serenda et disciplina eius.II De inserenda olea uel oleastro, de uineis et seminariis fodiendis et inserendis uitibus et agris umidis et pinguibus proscindendis.III De hortis: in eo de caulibus, item de apio, de atriplice, de ocimo cum disciplinis suis, item de melone, cucumere, porro, cappari, serpillo, colocaseo, lactucis, beta, cepullis, coriandro, intybis, cucurbitis ac menta.IIII De pomis: in eo de zizfya cum disciplina sua et de aliis pomis, quorum suis mensibus disciplina descripta est.V De oleo uiolaceo et uino.VI De armentis: in eo de uitulis nutriendis, de tonsuris et signaturis.VII De apibus: in eo de uestigandis apibus et purgandis alueariis.VIII De horis. DE MEDICA SERENDA ET DISCIPLINA EIVS. Hoc mense in areis, quas ante, sicut diximus, praeparasti, medica serenda est: quae semel seritur et decem annis permanet, ita ut quater uel sexies possit per annum recidi. agrum stercorat, macra animalia reficit, curat aegrota. iugerum eius toto anno tribus equis abunde sufficit. singuli cyathi seminis occupant locum latum pedibus quinque, longum pedibus decem. sed mox ligneis rastellis obruantur iacta semina, quia sole citius conburuntur. post sationem ferro locum tangi non licet, sed rastris ligneis frequenter herba mundetur, ne teneram medicam premat. prima messis eius tardius fiat, ut aliquantum semen excutiat. ceterae uero messes, quam uolueris cito, peragantur et iumentis praebeantur. sed primo parcius praebenda est nouitas pabuli: inflat enim et multum sanguinem creat. ubi secueris, saepius riga. post paucos dies, cum fruticare coeperit, omnes alias herbas runcato. ita et sexies per annum metes et annis decem poterit manere continuis. DE INSERENDA OLEA ET CETERA. Nunc locis temperatis oliua inseratur: quae inseritur inter corticem more pomorum, sicut supra dictum est. sed ut oleastro inseras, contra illud, quodex oliueto insito et casu incenso renascitur oleaster infelix, sic prouidendum est. positis prius oleastri bracchiis in scrobe, in qua disponemus inserere, scrobes ita replebimus, ut mediae uacuae sint. cum conprehenderit oleaster, inseremus in infimo uel insitum ponemus: et insitionem prope infra terram nutriemus. deinde sicut adolescit, terram subinde colligimus. ita conmissura in profundo latente, quisquis uret aut caedet, oliuae locum non auferet pullulandi: quae et apertam redeundi felicitatem de olea et occultam ualendi feracitatem de oleastri connexione retinebit. aliqui oleas in radicibus inserunt et, ubi conprehenderint, cum aliqua parte radicis auellunt et transferunt more plantarum. Graeci oleas ab octauo calendarum aprilium die usque in tertio nonas iulias inseri debere praecipiunt, ita ut locis frigidis serius, calidis maturius inserantur. locis frigidissimis nunc uinearum fossio ante idus peragenda est et si qua de martio mense restant. uites quoque inserimus. seminaria, quae sunt ante facta, herbis liberentur et leuiter circumfodiantur. nunc locis mediocriter siccis milium serimus et panicum. hoc mense pingues campi et agri, qui diu aquam tenent, proscindantur post idus, cum et omnes herbas protulerunt et earum semina nondum maturitate firmata sunt. DE HORTIS. Hoc etiam mense ultimo et prope uere transacto brassicam serere possumus, quae cauli seruiet, quia cymae tempus amisit. nunc apium bene seritur locis calidis et frigidis terra, quali uolueris, dummodo ubi umor adsiduus est, quamuis nasci, si necesse fuerit, et in siccitate non deneget: et prope omnibus mensibus a primo uere ad autumnum seratur extremum. ex ipsius genere est hipposelinon, durius tamen et austerius, et heleoselinon molli folio et caule tenero, quod nascitur in lacunis, et petroselinon maxime locis asperis. haec omnia genera possunt habere diligentes. apios maiores facies, si semen, quantum tribus digitis conprehendi potest, linteolo clauseris rariore et breui fossa obrueris. ita omnium seminum germen capitis unius soliditate nectetur. crispi fiunt, si semina ante tundantur uel si super areas nascentes aliqua pondera uolutentur aut pedibus proculcentur enata. apii semina uetustiora citius nascuntur, quae nouella sunt, serius. hoc mense atriplicem seremus, si rigare poterimus, et iulio uel ceteris usque ad autumnum mensibus. amat adsiduo umore satiari. semen statim, cum spargitur, obruendum est, herbae ei subinde uellantur. transferri etsi necessarium non est, cumbene seritur, tamen potest melius adolescere, si spatio rariore pangatur et iuuetur suco laetaminis et umoris. ferro tamen semper est recidendum, quia ita pullulare non cessat. nunc ocimum seritur. cito nasci dicitur, si statim, cum seueris, aqua calida perfundas. rem miram de ocimo Martialis adfirmat, quod modo purpureos modo albos flores modo russeos pariat et, si ex eo semine frequenter seratur, modo in serpillum modo in sisymbrium mutetur. hoc etiam mense melones et cucumeres seruntur et porrus et in primordio capparis et serpillum et colocasei plantaria ponemus et lactucas et betas et cepullas et coriandrum seremus et intyba secunda satione, quibus utamur aestate, et cucurbitas et mentam radice uel planta. DE POMIS. ZIZYFA. Locis calidis aprili mense zizyfum conseremus, frigidis uero maio uel iunio. amat loca calida, aprica. seritur ossibus et stipite et planta. crescit tardissime. sed si plantam ponas, martio magis terra molli, si ossibus seras, in scrobe palmari, ita ut terna grana per scrobem cacuminibus ponantur inuersis. quibus in imo et in summo adfundatur laetamen et cinis et herbis adnascentibus manu plantaliberetur erumpens. cum pollicis soliditati similis fuerit, transferatur in locum pastinatum uel in scrobem. terram diligit non nimis laetam, sed proximam tenui atque ieiunae. per hiemem prodest illi, ut circa codicem lapidum cumulus adgeratur, qui aestate debet auferri. si arbor haec tristis est, ferrea strigili subrasa hilarior fiet uel si fimum bubulum radicibus modice et frequenter adfundas. zizyfa collecta matura in longo uase fictili seruantur oblito et loco sicciore conposito: uel recens lecta poma, si guttis uini ueteris perfundas, efficitur, ne ea rugarum deformet adtractio. seruantur etiam decisa cum ramis suis aut sua fronde inuoluta atque suspensa. DE POMIS ALIORVM MENSVM. Hoc etiam mense locis temperatis mala granata ponuntur ea ratione, qua dictum est, et inseruntur. nunc circa calendas maias persicus inoculari potest, quo more inplastratur ficus, sicut diximus, cum de insitione loqueremur. hoc mense calidis locis citri arbor inseritur, sicut supra memoraui. nunc locis frigidis fici plantaria disponemus seruantes eam, quae supra dicta est, disciplinam. nunc etiam ficum debemus inserere in ligno uel sub cortice, sicut ante praecepi, et eam locis siccis inoculare. nunc palmarum planta, quam cefalonem uocamus, locis apricis et calidis est ponenda. hoc mense sorbum poterimus inserere in se, in cydoneo, in spina alba. DE OLEO ET VINO VIOLACEO. Tot uiolae uncias infundes, quot olei libras miseris, et diebus quadraginta sub diuo habere debebis. uiolae purgatae, ut de rore nihil habeat, libras quinque uini ueteris decem sextariis debebis infundere et post triginta dies decem mellis ponderibus tem perare. DE ARMENTIS. Hoc mense uituli nasci solent, quorum matres abundantia pabuli iuuentur, ut sufficere possint tributo laboris et lactis. ipsis autem uitulis tostum molitumque milium cum lacte misceatur saliuati more praebendum. nunc locis calidis tondeantur oues et serotini fetus hoc mense signentur. nunc prima est admissura, quae excellit, arietum, ut agnos iam maturos hibernum tempus inueniat. DE APIBVS. Hoc mense locis aptis apes quaeremus. sed loca mellifica indicant apes, si circa fontes frequentissimae pascantur: nam si rariores uidebuntur, in his locis mellificari utiliter non potest. quod si frequentes aquantur, ubi sint examina earum, hoc genere possumus inuenire. ac primo, quam longe sint,exploremus, aut proxime. rubricam liquidam breui uasculo infusam geramus et obseruemus fontes aut aquas uicinas. tunc dorsa apum bibentium tangamus illo liquore tincta festucula atque ibidem moremur. si cito reuersae fuerint, quas tinximus, hospitia earum proxima esse noscemus, si tarde, spatio longiore summota, quod pro mora temporis aestimamus. ad proxima facile uenies, ad longinqua hoc genere perduceris. cannae unum internodium cum suis recides articulis et in latere aperies. ibi mel exiguum uel defrutum mittes et iuxta fontem pones. cum ad eum conuenerint apes atque ingressae fuerint post odorem, foramen pollice claudes adposito et unam tantum patieris exire, cuius fugam persequere. ea tibi partem demonstrat hospitii. cum ipsam coeperis non uidere, alteram continuo dimittes et sequeris. ita singulae subinde dimissae te faciunt usque ad locum examinis peruenire. aliqui mellis breuissimum circa aquas uasculum ponunt, de quo cum apis aquando gustauerit, ad commune pabulum pergens alias exhibebit: quarum frequentiam subinde crescentem notata reuolantium parte. usque ad examina persequeris. quod si est examen in spelunca reconditum, fumo eicietur et, cum exierit, aeris sonitu territum in frutice uel in aliqua siluae se partesuspendet et ita admoto uasculo recipietur. si uero in cauae arboris ramo fuerit, acutissima serra idem ramus supra infraque decisus et munda ueste coopertus poterit adferri et inter aluearia conlocari. uestigantur autem mane, ut tota dies sufficiat ad sequendum. nam uespere peracto opere ad aquas plerumque non redeunt. uasa autem, quibus recipiuntur, perfricanda sunt citreagine uel herbis suauibus et conspargenda imbre mellis exigui: quod si uerno fiat et circa fontes aluearia sic tincta ponantur, locis, quibus apum frequentia est, multitudinem sibi sponte conducent, si tamen seruari a furibus possint. hoc etiam mense, sicut supra, purganda sunt aluearia sordibus et necandi papiliones, qui maxime abundant florentibus maluis, quos hoc genere intercipiemus. uas aeneum miliario simile id est altum et angustum uespere inter aluearia conlocemus et in fundo eius ponamus lumen accensum. illuc papiliones conuenient et circa lumen uolitabunt et angustia uasculi ab igne proximo interire cogentur. DE HORIS. Huius mensis horae horis mensis septembris aequantur hoc genere.Hora I pedes XXIIII,hora II pedes XIIII,hora III pedes X,hora IIII pedes VII,hora V pedes V,hora VI pedes IIII,hora VII pedes V,hora VIII pedes VII,hora VIIII pedes X,hora X pedes XIIII,hora XI pedes XXIIII. LIBER SEXTVS SIVE MENSIS MAIVS. TITVLI. I De panico et milio, de florentibus satis, de recidendo feno.II De nouellae sarmentis relinquendis et pampinandis uitibus.III De proscindendis et aperiendis nouis agris.IIII De occandis uitibus arboribusque et rude caedenda, fodiendis seminariis, putandis oleis ac lupino uertendo.V De hortis: in eo de spatiis, de apio, coriandro, melone, cucurbita, carduo, radice, ruta.VI De pomis: de flore mali punici, persico inplastrando, citro inserendo et ficu plantanda uel inserenda, de zizyfa et palma plantanda.VII De armentis: in eo de castrandis bubus.VIII De tonsuris ouium.VIIII De caseo faciendo.X De apibus.XI De pauimentis et solariis.XII De lateribus faciendis.XIII De rosato.XIIII De oleo liliaceo.XV De oleo roseo.XVI De rodomeli.XVII De rosis uiridibus seruandis.XVIII De horis. DE PANICO ET MILIO, DE FLORENTIBVS SATIS, DE RECIDENDO FENO. Locis frigidis et umectis panicum seremus et milium more, quo dixi. nunc omnia prope, quae sata sunt, florent: neque tangi a cultore debebunt. florent autem sic. frumenta et hordeum et quae sunt seminis singularis, octo diebus florebunt et deinde per dies quadraginta grandescent flore deposito usque ad maturitatis euentum. quae uero duplicis seminis sunt, sicut faba, pisum, ceteraque legumina, quadraginta diebus florent simulque grandescunt. hoc mense in locis siccis, calidis siue maritimis fena recidantur, prius tamen, quam exarescant. quod si pluuiis infusa fuerint, conuerti ante non debent, quam pars eorum summa siccata est. DE NOVELLAE SARMENTIS RELINQVENDIS ET PAMPINANDIS VITIBVS. Nunc consideremus nouella uitis sarmenta, quae protulit, et ei pauca et solida relinquamus et adminiculis firmemus, donec brachia prolata durescant. non autem amplius resectae et pullulanti uiticulae quam duae uel tres materiae relinquantur et alligentur propter iniuriam uenti. ideo autem tres materias dixi debere dimitti, ne dissipantibus uentis nulla remaneat, si in primordio reliqueris pauciores. hoc mense pampinari conueniet. sed tunc est obportuna pampinatio, cum teneri rami digitis stringentibus crepabunt sine difficultate carpentis. haec res uuas efficit pinguiores et maturitati consulit solis admissu. DE PROSCINDENDIS ET APERIENDIS NOVIS AGRIS. Nunc quoque pingues agri et herbosi proscindantur. sed si agros incultos uolueris aperire, considerabis, siccus an umidus sit ager, siluis aut gramine, frutectis uestitus aut filice. si umidus erit, fossarum ductibus ex omni parte siccetur. sed apertae fossae notae sunt, caecae uero hoc genere fiunt. inprimuntur sulci per agrum transuersi altitudine pedum ternum: postea usque ad medietatem lapidibus minutis replentur aut glarea et super terra, quam egesseramus, aequatur. sed fossarum capita unam patentem fossam petant, ad quam decliues recurrant. ita etumor deducetur et agri spatia non peribunt. si defuerint lapides, sarmentis uel stramine subiecto cooperiantur uel quibuscumque uirgultis. sed si nemorosus est, extirpatis aut raro relictis arboribus excolatur, si lapidosus, per macerias saxorum turba collecta et purgari poterit et inde muniri. iuncus et gramen et filices frequenti aratione uincentur. sed filicem, si saepe fabam conseras uel lupinos et si subinde nascentem mucrone falcis incidas, intra exiguum tempus absumes. DE OCCANDIS VITIBVS ARBORIBVSQVE ET RVDE CAEDENDA, FODIENDIS SEMINARIIS, PVTANDIS OLEIS AC LVPINO VERTENDO. Hoc mense arbores et uites, quae ablaqueatae fuerant, occare, hoc est, operire iam conuenit. nunc ad rudem faciendam silua caedatur, quando omni fronde uestita est. caedendi autem hic modus est, ut optimus operarius in alta silua modii spatium, mediocris uero tertia minus possit abscidere. nunc et seminaria fodiuntur adsidue et locis praegelidis et pluuiosis oleae putantur et eis muscus abraditur. at si quis lupinum stercorandi agri causa seminabit, aratro illum nunc debebit euertere. DE HORTIS. Hortorum spatia, quae per autumnum seminibus inplenda destinantur aut plantis, nunc conueniet pastinare. hoc mense apium bene seritur, sicut ante iam dictum est, uel coriandrum et melones et cucurbitae, carduus et radices et ruta pangetur. porri quoque planta transfertur, ut rigationibus animetur. DE POMIS. Locis calidis nunc mala punica florere incipiunt. ramus ergo cum flore, sicut Martialis dicit, si obruto circa arborem fictili uase claudatur et, ne resiliat, ligetur ad palum, pro uasculi magnitudine pomum reddet autumno. hoc etiam mense locis calidis inplastrari persicus potest. locis frigidis nunc citri arbor inseritur, ut ea, quae dicta est, disciplina seruetur. nunc frigidis locis zizyfum conserimus et ficum uel inserimus. hoc etiam mense palmae planta disponitur. DE ARMENTIS. Nunc castrandi sunt uituli, sicut Mago dicit, tenera aetate, ut fissa ferula testiculi conprimantur et paulatim confracti resoluantur. sed hoc luna de-crescente uerno uel autumno fieri debere praecepit. alii ligato ad machinam uitulo duabus angustis regulis stagneis sicut forcipibus ipsos neruos adprehendunt, qui Graece cremasteres dicuntur. his conprehensis tentos testiculos ferro resecant et ita recidunt, ut aliquid de his capitibus neruorum suorum dimittatur haerere. quae res et sanguinis nimietatem prohibet et non omnino iuuencos subducto robore uirilitatis effeminat. nec admittendum est, quod plerique faciunt, ut statim castratos coire conpellant. nam certum est ab eis generari, sed ipsos fluxu sanguinis interire. uulnera uero castraturae cinere sarmentorum et spuma linentur argenti. castratus abstineatur a potu et cibis pascatur exiguis ac sequenti triduo praebeantur ei tenerae arborum summitates et frutecta mollia et herbae uiridis coma dulciore sagina roris aut fluminis. pice etiam liquida mixto cinere et modico oleo post triduum uulnera diligenter ungenda sunt. sed melius genus castrationis sequens usus inuenit. alligato enim iuuenco atque deiecto testiculi stricta pelle clauduntur atque ibi lignea regula premente deciduntur ignitis securibus uel dolabris uel, quod est melius, formato ad hoc ferramento, ut gladii similitudinem teneat. ita enim circa ipsam regulam ferri acies ardentis inprimitur unoque ictu et moram doloris beneficio celeritatis absumit et ustis uenis ac pellibus a fluxu sanguinis strictis plagam cicatrix quodammodo cum ipso uulnere nata defendit. DE TONSVRIS OVIVM. Locis temperatis nunc ouium celebranda tonsura est. sed tonsas oues hoc unguine medicemur. sucum decocti lupini, feces uini ueteris et amurcam pari mensura miscebis et in unum corpus omnia redacta curabis adlinere. post triduum deinde, si mare uicinum est, litori mergantur extremo: si in mediis terris pascimus, aqua caelestis cum sale paululum decocta sub diuo debebit pecorum tonsa et uncta membra diluere. hoc enim modo curatum pecus toto anno nec scabrum fieri dicitur et prolixas lanas creare fertur ac molles. DE CASEO FACIENDO. Hoc mense caseum coagulabimus sincero lacte coagulis uel agni uel haedi uel pellicula, quae solet pullorum uentribus adhaerere, uel agrestis cardui floribus uel lacte ficulno, cui serum debet omne deduci, ut et ponderibus urgeatur. ubi solidari coeperit, loco opaco ponatur aut frigido et pressus subinde adiectis pro adquisita soliditate ponderibus trito ac torrefacto sale debet aspergi et iam durior uehementius premi. post aliquot dies solidatae iam formulae per crates ita statuantur, ne inuicem se unaquaeque contingat. sit autem loco clauso et a uentis remoto, ut teneri-tudinem seruet atque pinguedinem. uitia casei sunt, si aut siccus sit aut fistulosus: quod eueniet, si aut parum prematur aut sales nimios accipiat aut calore solis uratur. in recenti caseo conficiendo aliqui nucleos uirides pineos terunt atque ita lacte mixto gelant. aliqui thymum tritum et frequenter colatum congelant. qualemcumque etiam saporem uelis, efficere poteris adiecto, quod elegeris, condimento seu piperis seu cuiuscumque pigmenti. DE APIBVS. Hoc mense incipiunt augeri examina et in extremis fauorum partibus maiores creantur apiculae, quas aliqui reges putant: sed Graeci eos oestros appellant et necari iubent, quia requiem concutiunt quiescentis examinis. nunc papiliones abundant, quos necemus more, quo dixi. DE PAVIMENTIS ET SOLARIIS. Nunc circa extremum mensem pauimenta in solariis fiunt: quae in frigidis regionibus et, ubi pruinae sunt, glacie suspenduntur et pereunt. sed si hoc placuerit, sternemus duplices ordines tabularum transuersos atque directos et paleam uel filicem supra constituemus aequaliter. aequabimus saxo, quod manum possit inplere. pedaneum super rudus inducimus et adsiduo uecte densamus: tunc, antequam rudus sicce-tur, bipedas, quae per omnia latera canaliculos habeant digitales, iungemus, ita ut calce uiua ex oleo temperata bipedarum canales, qui inter se connectendi sunt, inpleantur et earum coniunctione rudus omne cooperiatur. nam siccata omnis materia unum corpus efficiet et nullum transmittet umorem. postea sex digitorum testacium superfundemus et frequenter uirgis uerberabimus, ne rimis possit aperiri. tunc tessellas latiores uel tabellas qualescumque marmoreas aut paginas inprimemus et hanc constructionem res nulla uitiabit. DE LATERIBVS FACIENDIS. Hoc mense lateres faciendi sunt ex terra alba uel creta uel rubrica. nam qui aestate fiunt, celeritate feruoris in summa cute siccantur interius umore seruato: quae res scissuris eos faciet aperiri. fiunt autem sic. terra creta diligenter et omni asperitate purgata mixta cum paleis diu macerabitur et intra formam lateri similem reprimetur. tunc ad siccandum relicta subinde uersabitur ad solis aspectum. sint uero lateres longitudine pedum duorum, latitudine unius, altitudine quattuor unciarum. DE ROSATO. Quinque libras rosae pridie purgatae in uini ueteris decem sextariis merges et post triginta dies decem despumati mellis libras adicies et uteris. DE OLEO LILIACIO. Per olei libras singulas dena lilia curabis infundere et uas uitreum quadraginta diebus locare sub diuo. DE OLEO ROSEO. In olei libras singulas rosae purgatae singulas uncias mellis mittis et septem diebus in sole suspendis et luna. DE RODOMELI. In suci rosae sextariis singulis libras singulas mellis admisces et diebus quadraginta sub sole suspendis. DE ROSIS VIRIDIBVS SERVANDIS. Rosas nondum patefactas seruabis, si in canna uiridi stante fissa recludas ita, ut scissuram coire patiaris, et eo tempore cannam recidas, quo rosas uirides habere uolueris. aliqui olla rudi conditas ac bene munitas sub diuo obruunt ac reseruant. DE HORIS. In horarum mensuris maius respondet augusto.Hora I pedes XXIII,hora II pedes XIII,hora III pedes VIIII,hora IIII pedes VI,hora V pedes IIII,hora VI pedes III,hora VII pedes IIII,hora VIII pedes VI,hora VIIII pedes VIIII,hora X pedes XIII,hora XI pedes XXIII. LIBER SEPTIMVS SIVE MENSIS IVNIVS. TITVLI. I De area paranda.II De messibus.III De agris proscindendis, de uineis occandis, fodiendis, uicia, feno graeco, lenticula, faba, lupino colligendis.IIII De hortis: in eo de brassica, apio, betis, radicibus, lactucis, coriandro.V De pomis: in eo de flore punici, de piro, de melo, zizyfo, fico, de inplastratione.VI De armentis: in eo de castratura, de caseo, de tonsuris.VII De apibus: in eo de legendo et conficiendo melle uel cera, de seruandis examinibus et signis eorum et regibus, de inopia examinum, de subplendis alueariis.VIII De pauimentis et latere.VIIII Qualiter fructuum uenturorum experimenta sumantur.X De oleo chamaemelino.XI De oenanthe.XII De alfita.XIII De horis. DE AREA PARANDA. Hoc mense area paranda est ad trituram, cuius primo terra radatur. deinde effossa leuiter mixtis paleis et amurca aequatur insulsa: quae res a muribus et formicis frumenta defendit. tunc premenda est rotundo lapide uel columnae quocumque fragmento, cuius uolutatio possit eius spatia solidare. dehinc sole siccetur. aliqui mundatis areis aquam spargunt et minuta ibi pecora diu spatiari ac proculcare conpellunt. et cum terra ungulis stricta fuerit, spectant solidam siccitatem. DE MESSIBVS. Nunc primo hordei messis incipitur, quae consummanda est, antequam grana arefactis spicis lapsa decurrant, quia nullis sicut triticum folliculis uestiuntur. quinque modios recidere potest pleni agri opera una messoris experti, mediocris uero tres, ultimi etiam minus. sed hordei culmos iacere in agris aliquantumsinamus, quia fertur hoc more grandescere. nunc etiam mense postremo locis maritimis et calidioribus ac siccis tritici messis absciditur. quam paratam esse cognoscis, si aequaliter spicarum populus maturato rubore flauescat. pars Galliarum planior hoc conpendio utitur ad metendum et praeter hominum labores unius bouis opera spatium totius messis absumit. fit itaque uehiculum, quod duabus rotis breuibus fertur. huius quadrata superficies tabulis munitur, quae forinsecus reclines in summo reddant spatia largiora. ab eius fronte carpenti breuior est altitudo tabularum. ibi denticuli plurimi ac rari ad spicarum mensuram constituuntur in ordine, ad superiorem partem recurui. a tergo uero eiusdem uehiculi duo breuissimi temones figurantur uelut amites basternarum. ibi bos capite in uehiculum uerso iugo aptatur et uinculis, mansuetus sane, qui non modum compulsoris excedat. hic ubi uehiculum per messes coepit inpellere, omnis spica in carpentum denticulis conprehensa cumulatur abruptis ac relictis paleis altitudinem uel humilitatem plerumque bubulco moderante, qui sequitur. et ita per paucos itus ac reditus breui horarum spatio tota messis inpletur. hoc campestribus locis uel aequalibus utile est et his, quibus necessaria palea non habetur. DE AGRIS PROSCINDENDIS, DE VINEIS OCCANDIS, FODIENDIS, VICIA, FENO GRAECO ET CETERIS COLLIGENDIS. Nunc frigidissimis locis, quae maio sunt praetermissa, faciemus. agros aeque proscindemus herbosis et gelidis partibus. uineta occabimus. colligemus uiciam. fenum graecum resecamus ad pabulum. hoc mense locis frigidis peragenda est leguminum messis: itaque lenticulam collectam cineri mixtam bene seruabimus uel uasis oleariis aut salsamentariis repletis statimque gypsatis. nunc et faba luna minuente uelletur, ante lucem sane, et, antequam luna procedat, excussa et refrigerata ponetur. ita gurguliones non patietur infestos. hoc mense lupinus colligetur et, si placuerit, statim seretur ex area: sed longe ab umore est ponendus in horreis. sic enim diutissime custoditur, maxime si granaria eius adflauerit fumus adsiduus. DE HORTIS. Hoc mense circa solstitium brassicam seremus, quam inchoante transferamus augusto uel inriguo loco uel pluuia initiante madefacto. apium quoque bene serere poterimus, betas et radices et lactucas et coriandrum, si rigemus. DE POMIS. Hoc etiam mense ramus punici, sicut supra diximus, poterit intra fictile uasculum claudi, ut ad eius magnitudinem poma restituat. nunc pira uel mela, ubi ramos multa poma densabunt, interlegenda sunt quaecumque uitiosa, ut sucus, qui ingrate his possit inpendi, ad meliora uertatur. hoc etiam mense locis frigidis zizyfum serere poterimus. nunc caprificandae sunt arbores fici, sicut in eius narrauimus disciplina. aliqui eas et hoc mense inserunt. locis frigidis persicus inoculatur, palmae planta circumfoditur. hoc mense uel iulio celebratur insitio in pomis, quae inplastratio dicitur. solis arboribus conuenit, quibus pinguis sucus in cortice est, ut ficis et oleis ac similibus, ut Martialis dicit, et persico. fit autem sic. ex nouellis ramis et nitidis ac feracibus gemmam, quae bene adparebit sine dubio processura, duobus digitis quadratis circumsignabis, ut ipsa statuatur in medio, et ita subtiliter corticem leuabis acutissimo scalpro, ne gemma laedatur. item ex ea arbore, cui uelimus inserere, similiter cum gemma tolletur inplastrum, nitido tamen atque uberi loco. tunc ibi conuenienter astringitur et pressum circa gemmam uinculis cogitur sine germinis laesione cohaerere, ut ea, quae adpositae redditur, locum gemmae prioris includat. tunc luto superlines et liberam gemmam relinques. ramos superiores eius arboris secabis ac stirpes ac uiginti unodiebus exactis resoluto uimine uinculorum reperies externi seminis gemmam mire in arboris alienae membra transisse. DE ARMENTIS: IN EO DE CASTRATVRA, DE CASEO, DE TONSVRIS. Hoc etiam mense uituli recte, ut dictum est ante, castrantur. nunc etiam caseum iure conficimus et oues in frigida regione tondemus. DE APIBVS. Hoc mense aluearia castrabuntur, quae matura esse ad mellis redactum signis pluribus instruemur. primum, si plena sunt, apum subtile murmur audimus. nam uacuae sedes fauorum uelut concaua aedificia uoces, quas acceperint, in maius extollunt. quare cum murmuris sonus magnus et raucus est, agnoscimus non esse idoneas ad metendum crates fauorum. item cum fucos, qui sunt apes maiores, a sedibus suis grandi intentione deturbant, matura mella testantur. castrabuntur autem aluearia matutinis horis, cum torpent apes nec caloribus asperantur. fumus admonetur ex galbano et arido fimo bubulo, quem in pultario factis carbonibus conuenit excitare: quod uas ita figuratum sit, ut uelut inuersi infidubli angusto ore fumum possit emittere. atque ita cedentibus api-bus mella recidentur. ad examinis pabulum hoc tempore pars fauorum debet quinta dimitti. sane putres ac uitiosi faui de aluearibus auferantur. nunc mella conficimus congestis in mundissimum sabanum fauis ac diligenter expressis. sed antequam premamus, partes fauorum corruptas uel pullos habentes recidemus: nam malo sapore mella corrumpunt. mel recens paucis diebus apertis uasculis habendum est atque in summitate purgandum, donec refrigerato musti calore deferueat. nobilius mel erit, quod ante expressionem secundam uelut sponte profluxerit. hoc etiam mense ceram conficimus, quae in uase aeneo feruenti aqua pleno minute concisis fauorum reliquiis mollietur et deinde in aliis uasculis sine aqua resoluta digeretur in formas. nunc, sed mense ultimo, noua egrediuntur examina: custos esse debebit adtentus, quia nouellae apes uagantibus animis iuuentute, nisi seruentur, effugiunt. exeuntia in aditu suo morantur uno aut duobus diebus, quae statim nouis alueariis excipienda sunt. obseruabit autem custos adsiduus usque in octauam uel nonam horam, quia post haec tempora non facile fugere aut emigrare consuerunt, quamuis aliquae statim et procedere et abire non dubitent. signa futurae fugae haec sunt. ante biduum uel triduum acrius tumultuantur et murmurant. quod ubi adposita frequenter aure explorator agnouerit, sollicitior aduersum haec esse debebit. solent haec signa,et cum pugnaturae sunt, facere: quarum pugnam conpescit puluis aut mulsae aquae imber aspersus. inest illi ad originis suae reparandam concordiam dulcis auctoritas. sed cum se agmina sic pacata in ramo aut loco quocumque suspenderint, si unius uberis eductione pendebunt, noris aut unum regem esse uniuersis aut reconciliatis omnibus manere concordiam. si uero duo uel plura ubera suspendens se populus imitatur, et discordes sunt et tot reges esse, quot uelut ubera uideris, confitentur. ubi globos apium frequentiores uideris, uncta manu suco melissofilli uel apii reges requiras. sunt autem paulo maiores et oblongae magis quam ceterae apes, rectioribus cruribus neque grandibus pennis, pulchri coloris et nitidi, leues sine pilo, nisi forte pleniores quasi capillum gerunt in uentre, quo tamen non utuntur ad uulnus. sunt alii fusci atque hirsuti, quos oportet extingui et pulchriorem relinqui. qui si frequenter uagatur cum examinibus, ereptis alis reseruetur: hoc enim manente nulla discedet. sed si nulla nascantur examina, duorum uel trium multitudinem uasculorum in unum conferre possumus: dulci tamen liquore conspersas apes atque inclusas per triduum tenebimus adposito cibo mellis et exigua tantum spiracula relinquemus in cella. quod si uelis aluearium, cui per aliquampestem multitudo subducta est, populi adiectione reparare, considerabis in aliis abundantibus ceras fauorum et extremitates, quae pullos habent, et, ubi signum nascituri regis inueneris, cum subole sua recides et in id aluearium pones. est autem hoc regis futuri signum. inter cetera foramina, quae pullos continent, unum maius ac longius uelut uber adparet. sed tunc transferendi sunt, quando erosis cooperculis ad nascendum maturi capita nituntur exerere: nam si inmaturos transtuleris, interibunt. si autem se subitum leuabit examen, strepitu aeris terreatur aut testulae. tunc ad aluearium rediet aut in proxima fronde pendebit: et inde in nouum uas herbis consuetis et melle conspersum manu adtrahatur aut trulla et, cum in eo loco requieuerit, uespere inter alia conlocetur. DE PAVIMENTIS ET LATERE. Hoc etiam mense pauimenta faciemus sub diuo et lateres more, quo dixi. QVALITER FRVCTVVM VENTVRORVM EXPERIMENTA SVMANTVR. Graeci adserunt Aegyptios hoc more prouentum futuri cuiusque seminis experiri. aream breuem loco subacto et umido nunc excolunt et in ea diuisis spatiis omnia frumenti uel leguminum semina spargunt. deinde in ortu caniculae, qui apud Romanos quarto-decimo calendarum augustarum die tenetur, explorant, quae semina ortum sidus exurat, quae inlaesa custodiat. his abstinent, illa procurant, quia indicium noxae aut beneficii per annum futurum generi unicuique sidus aridum praesenti exitio uel salute praemisit. DE OLEO CHAMAEMELINO. Per olei libras singulas chamaemeli herbae florentis auream medietatem, proiectis albis foliis, quibus flos ambitur, unciarum singularum pondus infundes et quadraginta diebus in sole constitues. DE OENANTHE. Siluestres uuas, cum florent, sine rore colligimus et expandimus in sole, ne quid restet umoris et flos ad excutiendum siccior adparetur. tunc cribello spisso cernemus, ut grana non transeant, sed flos solus decidat. hunc in melle seruamus infuso et, cum diebus triginta fuerit conditum, temperamus eo genere et more, quo rosatum moris est temperare. DE ALFITA. Hordeum seminaturum, cui adhuc superest aliquid de uirore, per manipulos ligabis et torrebis in furno,ut facile mola possit infringi, et in modio uno salis aliquantum, dum molitur, miscere curabis ac seruabis. DE HORIS. Iunius ac iulius horarum sibi aequa spatia contulerunt.Hora I pedes XXII,hora II pedes XII,hora III pedes VIII,hora IIII pedes V,hora V pedes III,hora VI pedes II,hora VII pedes III,hora VIII pedes V,hora VIIII pedes VIII,hora X pedes XII,hora XI pedes XXII. LIBER OCTAVVS SIVE MENSIS IVLIVS. TITVLI. I De iterandis agris, de messe triticea, de extirpandis uepribus et filectis, de arboribus operiendis, puluerandis nouellis.II De hortis: in eo de cepullis, radicibus, atriplice, ocimo, malua, beta, lactuca, porro, item napis et rapis cum disciplina sua.III De pomis: in eo de inplastratione, de piro, melo, citreo, ficu, palma.IIII De armentis et gregibus: in eo de admittendis tauris et arietibus.V De extirpando gramine.VI De uino scillite.VII De hydromelli.VIII De aceto scilletico.VIIII De senapi.X De horis. DE ITERANDIS AGRIS, DE MESSE TRITICEA, DE EXTIRPANDIS VEPRIBVS ET FILECTIS, DE ARBORIBVS OPERIENDIS, DE PVLVERANDIS NOVELLIS. Hoc mense agri, qui aprili proscissi fuerant, circa calendas iterentur. nunc locis temperatis tritici messis expletur more, quo dictum est. siluestres agri utillime extirpabuntur arboribus atque uirgultis, cum luna decrescit, desectis radicibus atque conbustis. hoc mense arbores, quae in messe steterant, sectis messibus obruantur adgestione terrarum propter nimios solis ardores. opera una uiginti maximas obruet. nunc et nouellae uites mane et uespere iam calore deposito effodi debent et auerso gramine puluerari. hoc mense utiliter uel ante caniculares dies filices extirpabis et caricem. DE HORTIS. Hoc etiam mense cepullas serimus inriguis aut frigidis locis et radices et atriplicem, si rigare possimus, et ocimum, maluas, betas, lactucas et porros rigandos. hoc mense loco inriguo napos seremus et rapa solo putri et soluto nec spisso. locis umidis laetantur et campis. sed napus in sicco et prope tenuiatque deuexo et sabuloso melior nascitur. loci proprietas utrumque semen in alterum mutat. nam rapa in alio solo per biennium sata mutantur in napos: alio uero napus transit in rapa. subactum solum stercoratum uersatumque conquirunt, quod et ipsis et segetibus proderit, quae ibi anno eodem seruntur. iugero raporum quattuor sextarii, napi autem quinque suffciunt. si spissa sunt, interuelles aliqua, ut cetera roborentur. ut uero semina maiora redigantur, eruta rapa foliis omnibus purgabis et ad dimidii digiti crassitudinem in caule succides. tunc in sulcis diligenter subactis octonis digitis separata obrues et inicies terram et calcabis. ita magna nascentur. DE POMIS. Hoc etiam mense inplastratio celebrari potest, sicut ante demonstraui, et pirus uel malus locis umidis nunc insita me explorante processit. hoc etiam mense in pomis serotinis, quae ubertate nimia ramos onerauerunt, sicut praedixi, interlegenda sunt, si qua uitiosa reppereris, ut arboris sucum uertamus ad meliorum nutrimenta pomorum. nunc citri taleam loco inriguo, frigidis regionibus plantasse me memini et cotidianis animasse liquoribus, quae et nascendo et adserendo uotum felicitatis aequauit. hoc tempore locis umidis inoculari ficus et inseri citreum potest, mense iammedio palmae planto circumfodi. nunc locis temperatis amygdala matura sunt ad legendum. DE ARMENTIS. Hoc tempore maxime tauris summittendae sunt uaccae, quia decem mensum partus sic poterit maturo uere concludi: et certum est eas post uernam pinguedinem gestientes ueneris amare lasciuiam. uni tauro quindecim uaccas Columella adserit posse sufficere curandumque, ne concipere nequeant nimietate pinguedinis. si abundantia pabuli est in regione, qua pascimus, potest annis omnibus in feturam uacca summitti: si uero indigetur hoc genere, alteruis temporibus onerandae sunt maximeque, si eaedem uaccae alicui operi seruire consuerunt. hoc mense arietes candidissimi eligendi et admittendi sunt mollibus lanis, in quibus non solum corporis candor considerandus est sed etiam lingua: quae si maculis fuscabitur, uarietatem reddet in subole. de albo plerumque nascitur coloris alterius: de fuscis numquam, sicut Columella dicit, potest albus creari eligemus arietem altum, procerum, uentre promisso et lanis candidis tecto, cauda longissima, uelleris densi, fronte lata, magnis testibus, aetatis trimae, qui tamen usque in octo annos potest utiliter inire. femina debet bima summitti, quae usque in quinquennium feturae necessaria est,anno septimo deficit. eligenda est uasti corporis et prolixi uelleris ac mollissimi, lanosi et magni uteri. sed prouidendum est in hoc genere, ut pabuli ubertate saturetur et longe pascatur a sentibus, qui et lanam minuunt et corpus incidunt. admittendi sunt mense iulio, ut nati ante hiemem conualescant. Aristoteles adserit, si masculos plures creari uelis, admissurae tempore siccos dies et halitum septemtrionis eligendum et contra eum uentum greges esse pascendos: si feminas generari uelis, austri captandos flatus et in eum pascua dirigenda ac sic ineundas matres. mortuarum uel uitiosarum numerus nouella subole reparetur. autumno debiles quaeque pretio mutentur, ne eas inbecillas hibernum frigus absumat. aliqui duobus ante mensibus arietes a coitu reuocant, ut facem libidinis augeat dilatio uoluptatis. quidam coire sine discretione permittunt, ut hoc eis genere per annum totum fetura non desit. DE EXTIRPANDO GRAMINE. Hoc mense, cum sol cancri tenebit hospitium, luna sexta in capricorni signo posita gramen ablatum Graeci adserunt nihil de radicibus redditurum. item si bidentes cyprei fiant et sanguine tingantur hircino et post fornacis ardores non aqua sed eodem sanguine temperentur, per eos erutum gramen extingui. DE VINO SCILLITE. Hoc mense uinum scillite sic facimus. scillam de montanis aut maritimis locis sub ortu canicularium lectam procul a sole siccamus. ex hac in uini amfora unius librae mensuram mittimus, incisis tamen ante superfluis et abiectis foliis, quibus pars extrema uallatur. quidam uelamina ipsa filo inserta suspendunt, ut uino infusa mergantur et non admixta fecibus post quadraginta dierum spatium serta, quae adpensa sunt, auferantur. hoc uini genus tussi resistet, uentrem purgabit, flegma dissoluet, splenicis proderit, acumen praestabit oculorum, concitabit digestionis auxilia. DE HYDROMELLI. Inchoantibus canicularibus diebus aquam puram pridie sumis ex fonte. in tribus aquae sextariis unum sextarium non despumati mellis admiscebis ac diligenter per carenarias diuisum quinque horarum spatio continuo per inuestes pueros curabis agitare uasa ipsa concutiens. tunc quadraginta diebus ac noctibus patieris esse sub caelo. DE ACETO SCILLETICO. Scillae albae crudae proiectis duris atque extrinsecus positis omnibus teneram medietatem ad libram et sex uncias per minutas partes recides et in aceti acerrimi duodecim sextariis merges. uas signatum quadraginta diebus patieris esse sub sole. post abiecta squilla acetum diligentius excolabis et in bene picata uasa transfundes. aliud acetum digestioni et saluti accommodum. squillae dragmas octo, aceti sextarios triginta mittes in uasculo et piperis unciam unam, mentae et casiae aliquantum et post tempus uteris. DE SENAPI. Senapis semen ad modum sextarii unius et semis redigere curabis in puluerem, cui mellis pondo quinque, olei hispani unam libram, aceti acris unum sextarium miscebis et tritis omnibus diligenter uteris. DE HORIS. Iulii et iunii horas par mensurarum libra conposuit.Hora I pedes XXII,hora II pedes XII,hora III pedes VIII,hora IIII pedes V,hora V pedes III,hora VI pedes II,hora VII pedes III,hora VIII pedes V,hora VIIII pedes VIII,hora X pedes XII,hora XI pedes XXII. LIBER NONVS SIVE MENSIS AVGVSTVS. TITVLI. I De agris exilibus arandis, de adparanda uindemia, de occatione uinearum locis frigidis.II De exili et misera uinea reficienda.III De pampinandis et obumbrandis uitibus et extirpandis carectis atque filectis.IIII De urendis pascuis.V De hortis: in eo de rapa et napo, de radice cum disciplina sua, de pastinaca.VI De pomis.VII De apibus.VIII De aqua inuenienda.VIIII De puteis.X De aqua probanda.XI De aquae ductibus.XII De mensuris et ponderibus fistularum.XIII De omfacomelli.XIIII De horis. DE AGRIS EXILIBVS ARANDIS, DE ADPARANDA VINDEMIA, DE OCCATIONE VINEARVM LOCIS FRIGIDIS. Hoc mense ultimo circa calendas septembres ager planus, umidus, exilis incipiat exarari. nunc maritimis locis uindemiae adparatus urgetur. hoc etiam mense locis frigidissimis occatio uinearum est. DE EXILI ET MISERA VINEA REFICIENDA. Hoc tempore, si terra exilis in uinea est et uinea ipsa miserior, tres uel quattuor lupini modios in iugero sparges atque ita occabis. quod ubi fruticarit, euertitur et optimum stercus praebet in uineis, quia laetamen propter uini uitium non conuenit inferre uinetis. DE PAMPINANDIS ET OBVMBRANDIS VITIBVS ET EXTIRPANDIS CARECTIS ATQVE FILECTIS. Nunc locis frigidis pampinatur, locis uero ardentibus ac siccis obumbratur potius uua, ne ui solis arescat, si aut uineae breuitas aut facultas permittit operarum. hoc etiam mense extirpare possumus carecta atque filecta. DE VRENDIS PASCVIS. Nunc urenda sunt pascua, ut et altorum fruticum festinatio reprimatur ad stirpes et incensis aridis noua laetius herba succedat. DE HORTIS. Hoc etiam mense ultimo siccis locis rapa et napus serenda sunt hac ratione, qua dictum est. hoc mense ultimo locis siccioribus radices seruntur, quae hieme sui usum ministrent. amant terram pinguem, solutam et diu subactam, qualem rapa. tofum et glaream reformidant. gaudent caeli statu nebuloso. serendae sunt spatiis grandibus et alte fossis. meliores proueniunt in harenis. serantur post nouam pluuiam, nisi forte possint rigari. quod satum est, statim debet operiri leui sarculo. iugerum duo sextarii uel, ut quidam, quattuor, cum seruntur, inplent. laetamen non est ingerendum, sed potius paleae, quia inde fungosae sunt. suauiores fiunt, si eas aqua salsa frequenter aspergas. radices feminini generis putantur, quae minus acres sunt et habent folia latiora, leuia et cum iucunditate uirentia. ex his ergo semina colligemus. maiores fieri creduntur, si sublatis omnibus foliis et solo tenui caule dimisso saepe terris operian-tur. si ex nimis acri dulcem fieri uelis, femina die et nocte melle macerabis aut passo. rafanum tamen sicut brassicam constat esse uitibus inimicam. nam si circa se serantur, natura discordante refugiunt. hoc etiam mense pastinacas seremus. DE POMIS. Etiam nunc inplastrantur arbusta. pirum nunc plerique inserunt et locis inriguis arborem citri. DE APIBVS. Hoc mense crabrones molesti sunt alueariis apium, quos persequi ac necare debemus. nunc etiam, quae iulio non occurrimus, exequamur. DE AQVA INVENIENDA. Nunc si deerit aqua, eam quaerere ac uestigare debebis, quam taliter poteris inuenire. ante ortum solis his locis, quibus aqua quaerenda est, aequaliter pronus mento ad solum depresso iacens in terra spectabis orientem et, in quo loco crispum subtili nebula aerem surgere uideris et uelut rorem spargere, signo aliquo uicinae stirpis aut arboris praenotabis. nam constat siccis locis, ubi hoc fiet, aquam latere. sed terrarum genus considerabis, ut possis uel detenuitate uel de abundantia iudicare. creta tenues nec optimi saporis uenas creabit, sabulo solutus exiles, insuaues, limosas et spatio altiore summersas: nigra terra umores et stillicidia non magna ex hibernis imbribus et liquore collecta sed saporis egregii, glarea mediocres et incertas uenas sed suauitate praecipuas, sabulo masculus et harena et carbunculus certas et ubertate copiosas. in saxo rubro bonae et abundantes sunt. sed prouidendum est, ne inuentae inter rimas refugiant et per interuenia dilabantur. sub radicibus montium et in saxis silicibus uberes, frigidae, salubres, locis campestribus salsae, graues, tepidae, insuaues. quarum sapor si optimus fuerit, noueris eas sub terris exordium de monte sumpsisse: sed in mediis campis montanorum fontium suauitatem sequentur, si umbrantibus tegantur arbustis. sunt et haec signa uestigandae aquae, quibus tunc credimus, si neque lacuna est neque aliquis ibi ex consuetudine umor insidet aut praeterit. iuncus tenuis, salix siluatica, alnus, uitex, arundo, edera ceteraque, si qua umore gignuntur. locus ergo, ubi praedicta signa reppereris, fodiatur latitudine pedibus tribus, altitudine pedibus quinque et proxime solis occasum mundum uas ibi aereum uel plumbeum interius unctum inuersum ponatur in solo ipsius fossionis. tunc supra fossae labra crates facta de uirgis ac frondibus additaque terra spatium omne cooperiat. sequenti die aperto loco, si in eodem uase sudores intrinsecus inuenientur aut stillae, aquas ibi esse nondubites. item si uas figuli siccum neque coctum eadem ratione ponatur ac similiter operiatur: altero die, si aquarum uena est, in praesenti uas concepto umore soluetur. item uellus lanae aeque positum uel coopertum, si tantum colligit umoris, ut alia die fundat expressum, copias inesse testabitur. item lucerna oleo plena et incensa, si ibi similiter tecta ponatur et secuto die inueniatur extincta superantibus alimentis, aquas idem locus habebit. item si in eo loco focum feceris et terra uaporata umidum fumum nebulosumque ructauerit, aquas inesse cognosces. his itaque repertis certa signorum firmante notitia puteum fodies et aquae caput requires uel, si plura sunt, in unum colliges. tamen maxime sub radicibus montium in septemtrionali parte quaerendae sunt aquae, quia in his locis magis abundant utilioresque nascuntur. DE PVTEIS. Sed in fodiendis puteis cauendum est fossorum periculum, quoniam plerumque terra sulfur, alumen, bitumen educit, quorum spiritus mixti anhelitum pestis exhalant et occupatis statim naribus extorquent animas, nisi quis fugae sibi uelocitate succurrat. prius ergo quam descendatur ad intima, in eis locis lucernam pones accensam. quae si extincta non fuerit, periculum non timebis: si uero extinguetur, cauendus est locus, quem spiritus mortifer occupauit. quod si alio loco aqua non potest inueniri, dextera laeuaqueputeos fodiemus usque ad aquae ipsius libramentum et ab his foramina hincinde patefacta uelut nares intro agemus, qua nocens spiritus euaporet: quo facto latera puteorum structura suscipiat. fodiendus est autem puteus latitudine octo pedum quoquouersum, ut binos pedes structura concludat: quae structura uectibus ligneis subinde denseatur et structa sit lapide toficio uel silice. corrigetur. sed dum si aqua limosa fuerit, salis admixtione corrigetur. sed dum fodiatur puteus, si terra non stabit uitio generis dissoluti aut umore laxabitur, tabulas obicies directas undique et eas transuersis uectibus sustinebis, ne fodientes ruina concludat. DE AQVA PROBANDA. Aquam uero nouam sic probabis. in uase aeneo nitido spargis, et si maculam non fecerit, probabilis iudicetur. item decocta aeneo uasculo, si harenam uel limum non relinquet in fundo, utilis erit. item si legumina cito ualebit excoquere uel si colore perlucido carens musco et omni labe pollutionis aliena. sed qui in alto sunt putei, perforatis usque ad infimam partem terris ad loca inferiora possunt uice fontis exire, si uallis subiectae natura permittat. DE AQVAE DVCTIBVS. Cum uero ducenda est aqua, ducitur aut forma structili aut plumbeis fistulis aut canalibus ligneisaut fictilibus tubis. si per formam ducetur, solidandus est canalis, ne per rimas aqua possit elabi: cuius magnitudo pro aquae mensura facienda est. si per planum ueniet, inter centenos uel sexagenos pedes sensim reclinetur structura sesquipedem, ut uim possit habere currendi. si qui mons interiectus occurrerit, aut per latera eius aquam ducemus obliquam aut ad aquae caput speluncas librabimus, per quas structura perueniat. sed si se uallis interserat, erectas pilas uel arcus usque ad aquae iusta uestigia construemus aut plumbeis fistulis clausam deici patiemur et explicata ualle consurgere. sed, quod est salubrius et utilius, fictilibus tubis cum ducitur, duobus digitis crassi et ex una parte reddantur angusti, ut palmi spatio unus in alterum possit intrare: quas iuncturas uiua calce oleo subacta debemus inlinere. sed antequam his aquae cursus admittitur, fauilla per eos mixta exiguo liquore decurrat, ut glutinare possit, si qua sunt uitia tubulorum. ultima ratio est plumbeis fistulis ducere: quae aquas noxias reddunt. nam cerussa plumbo creatur adtrito, quae corporibus nocebit humanis. diligentis erit aquarum receptacula fabricari, ut copiam uel inops uena procuret. DE MENSVRIS ET PONDERIBVS FISTVLARVM. Mensura uero fistularum plumbo seruetur huiusmodi. centenaria decem pedum mille ducentas libras habeat, octogenaria octingentas quadraginta, quinquagenaria similiter decem pedum pondo sescenta octoginta, quadragenaria pondo sescenta octoginta, tricenaria pondo quadringenta quinquaginta, uicenaria pondo ducenta quadraginta, octonaria pondo centum. DE OMFACOMELLI. In uuae semiacerbae suci sextariis sex, mellis triti fortiter duos sextarios debebis infundere et sub solis radiis diebus quadraginta decoquere. DE HORIS. Augustum maio par solis cursus aequauit.Hora I pedes XXIII,hora II pedes XIII,hora III pedes VIIII,hora IIII pedes VI,hora V pedes IIII,hora VI pedes III,hora VII pedes IIII,hora VIII pedes VI,hora VIIII pedes VIIII,hora X pedes XIII,hora XI pedes XXIII. LIBER DECIMVS SIVE MENSIS SEPTEMBER. TITVLI. I De agris pinguibus tertiandis uel inplendis exilibus, de stercorando.II De serendo tritico et adoreo in locis frigidis et opacis.III De remedio salsi umoris, de seminum mensuris et diuersis remediis ad sationem pertinentibus.IIII De serendo hordeo cantherino.V De lupino serendo.VI De piso serendo.VII De sisamo serendo et proscindendis agris ad medicam.VIII De uicia et feno graeco et farragine serendis.VIIII De lupino serendo, qui natus euertatur et loca fecundet exilia.X De pratis nouellis formandis uel ueteribus excolendis.XI De uindemia celebranda.XII De panico et milio metendis et faselo ad escam serendo et adparandis aucupiis.XIII De hortis: in eo de papauere, brassica, thymo, origano, cappari cum disciplinis, item nasturtio, anetho, radicibus, pastinacis, cerefolio, lactuca, betis, coriandro, rapis et napis.XIIII De pomis: in eo de tubere.XV De pauimentis solariorum et lateribus.XVI De diamoro.XVII De seruandis uuis.XVIII De uite, cuius fructus umore putrescit.XVIIII De horis. DE AGRIS PINGVIBVS TERTIANDIS VEL INPLENDIS EXILIBVS, DE STERCORANDO. Hoc mense, ager pinguis et qui diu tenere consueuit umorem, tertia uice arabitur, quamuis umido anno possit et antea tertiari. nunc ager umidus, planus, exilis, quem primo augusto arari diximus. iteratur ac seritur. graciles cliui nunc primum arandi sunt et serendi statim circa aequinoctium. agri nunc rarius stercorandi sunt, sed in colle spissius, in campo rarius laetamina disponentur, cum luna minuitur: quae res si seruetur, herbis officiet. uni iugero adserit Columella uiginti quattuor stercoris carpenta sufficere, in plano uero decem et octo. sed iidem cumuli tot dissipandi sunt, quot ea die poterunt exarari, ne ster-cora exsucata nihil prosint. eiciuntur quidem laetamina et qualibet hiemis parte. sed si tempore suo eici aliqua ratione non poterunt, antequam seras, more seminis per agros puluerem stercoris sparge uel caprinum manu proice et terram sarculis misce. nec prodest nimium stercorare uno tempore sed frequenter et modice. ager aquosus plus stercoris, siccus uero minus requirit. sed si laetaminis copia non abundat, hoc pro stercore optime cedit, ut sabulosis locis cretam id est argillam spargas, cretosis ac nimium spissis sabulonem. hoc et segetibus proficit et uineas pulcherrimas reddit. nam laetamen in uineis saporem uini uitiare consueuit. DE SERENDO TRITICO ET ADOREO IN LOCIS FRIGIDIS ET OPACIS. Hoc mense uliginosis locis aut exilibus aut frigidis aut opacis circa aequinoctium triticum et adoreum seritur, dum serenitas constat, ut radices frumenti ante hiemem conualescant. DE REMEDIO SALSI VMORIS, DE SEMINVM MENSVRIS ET DIVERSIS REMEDIIS AD SATIONEM PERTINENTIBVS. Solet terra umorem salsum uomere, qui segetes necat. ubi hoc fit, columbinum stercus aut cupressi folia oportet inspargere et ita, ut eadem misceantur,inarare. melius tamen omnibus remediis erit, si aquarius sulcus noxium deducat umorem. in mediocris agri iugero quinque tritici modios et adorei totidem conseremus. nam quattuor ager pinguis accipiat. si modium, quo seretur, hyaenae pelle uestieris et ibi aliquamdiu, quod serendum est, esse patiaris, sata bene prouenire firmantur. item, quoniam quaedam animalia subterranea sectis radicibus necant plerumque frumenta, contra hoc proderit, si herbae, quae sedum dicitur, sucus aquae mixtus una nocte madefaciat, quae spargenda sunt, semina: uel agrestis cucumeris umor expressus et eius radix trita, si aqua diluatur et eodem, quae serenda sunt, macerentur umore. aliqui ubi hoc segetes suas perferre senserunt, inter initia uitiorum insulsa amurca uel praedicta aqua sulcos et arata perfundunt. DE SERENDO HORDEO CANTHERINO. Nunc gracili solo hordeum seritur cantherinum modiis quinque per iugerum. post hoc genus agros cessare patieris, nisi forte laetamen aspergas. DE LVPINO SERENDO. Nunc uel maturius aliquanto lupinus seritur in qualicumque terra uel crudo solo: cui hoc proderit, ut seratur, antequam frigus incipiat. limoso agro non nascitur: cretam reformidat, amat exilem terram atque rubricam. decem modiis iugeri mensura conpletur. DE PISO SERENDO. Hoc mense postremo pisum seremus terra facili et soluta loco tepido: caelo delectatur umecto. iugero quattuor modios uel tres sparsisse sufficiet. DE SISAMO SERENDO ET PROSCINDENDIS AGRIS AD MEDICAM. Nunc sisamum seretur putri solo uel pinguibus harenis uel terra congesticia. iugero quattuor uel sex sextarios seuisse conueniet. hoc mense postremo prima uice agros proscindemus, qui habituri sunt medicam. DE VICIA ET FENO GRAECO ET FARRAGINE SERENDO. Nunc uiciae prima satio est. et feni graeci, cum pabuli causa seruntur. uiciae septem modii iugerum, aeque et feni graeci semen inplebit. farrago etiam loco restibili stercorato seritur: hordei cantherini, in iugero decem modios spargimus circa aequinoctium, ut ante hiemem conualescat. si depasci saepius uelis, usque in maium mensem eius pastura sufficiet. quod si ex ea etiam semen redigere, usque ad martias calendas et dehinc pecora prohibebis. DE LVPINO SERENDO. Hoc mense, ut loca fecundentur exilia, lupinus circa idus seratur et, ubi creuerit, uertente uomere putrefiat excisus. DE PRATIS NOVELLIS FORMANDIS VEL VETERIBVS EXCOLENDIS. Nunc prata, si libuerit, possumus nouella formare. si eligendi facultas est, locum pinguem, roscidum, planum, leuiter inclinatum uel huiusmodi uallem deputabimus, ubi umor nec statim praecipitari cogitur nec diu debet haerere. potest quidem et soluto et gracili solo prati forma, si rigetur, inponi. extirpandus est itaque locus hoc tempore et liberandus inpedimentis omnibus uel herbis latioribus et solidis atque uirgultis. deinde cum frequenter exercitus fuerit ac multa aratione resolutus, summotis lapidibus et glebis ubique confractis stercoretur luna crescente recenti laetamine. ab ungulis iumentorum summa intentione seruetur intactus, praecipue quotiens umescit, ne inaequale solum reddant mollibus locis inpressa uestigia. sed si prata uetera muscus obduxerit, abradendus est et scalptis eisdem locis feni spargenda sunt semina et, quod ad necandum muscum prodest, cinis saepius ingerendus. quod si sterilis factus est locus carie, incuria, uetustate, exaretur ac de nouorursus aequetur. nam prata sterilia plerumque arare conueniet. sed in nouo prato rapa conserere possumus, quorum messe finita cetera, quae dicta sunt, exequemur. uiciam tamen feni seminibus mixtam post haec spargemus. rigari uero, antequam durum solum fecerit, non debebit, ne eius cratem minus solidam uis interflui corrumpat umoris. DE VINDEMIA CELEBRANDA. Hoc mense locis tepidis maritimisque celebranda uindemia est, frigidis adparanda. in doliis picandis hic modus erit, ut dolium ducentorum congiorum duodecim libris picetur et deinde pro minoris aestimatione subducas. sed maturitatem uindemiae cognoscimus hoc genere: si expressa uua uinacia, quae in acinis celantur, hoc est grana, sint fusca et nonnulla propemodum nigra: quam rem naturalis maturitas facit. diligentiores optimae cerae in uiginti picis libras unam libram miscent, quae et odori proficit et, sapori et picem lenitate permulcens frigoribus eam non patitur dissilire. picis tamen gustu exploranda dulcedo est, quia saepe uina eius amaritudine uitiantur. DE PANICO ET MILIO METENDIS ET FASELO AD ESCAM SERENDO ET ADPARANDIS AVCVPIIS. Nunc quibusdam locis panicum metetur et milium. tempore hoc faselus ad escam seratur. nunc in ami-tibus adparetur aucupium noctuae ceteraque instrumenta capturae, ut circa calendas exerceatur octobres. DE HORTIS. Nunc papauer seritur locis siccis et calidis: potest et cum aliis oleribus seminari. fertur utilius prouenire, ubi uirgae et sarmenta conbusta sunt. tempore hoc brassicam seres utilius, ut plantas eius nouembri inchoante transponas: de quibus et hieme olus et uere possit cyma produci. hoc mense spatia hortorum, quae per uernum seminibus inpleturus es, alte tribus pedibus pastinare debebis et luna decrescente his stercus inferre. hoc mense ultimo thymum seremus, sed melius plantis nascitur, quamuis possit et semine. agrum diligit apricum, macrum, maritimum. nunc circa aequinoctium seres origanum: stercorari ac rigari, donec conualescat, amplectitur. amat loca aspera atque saxosa. iisdem diebus seritur cappari. late serpit, suco suo terris nocet. serendum est ergo, ne procedat ulterius, circumueniente fossato uel luto structis parietibus solo sicco et gracili. herbas sponte persequitur, floret aestate. sub occasu uergiliarum cappari arescit. giddi hoc mense ultimo bene seritur. hoc mense nasturtium seremus et anethum locis temperatis et calidis et radices locis siccis et pastinacaset caerefolium circa octobres calendas et lactucas et betas et coriandrum et primis diebus rapa et napos. DE POMIS. Mense septembri circa calendas octobres uel februario tubures seremus subole uel nucleis, cuius tenera diligenter nutriri debet infantia. sumatur cum radicibus planta diuulsa. bubulo fimo linetur ac luto. statuatur pingui terra et subacta subditis conchis et marina alga: terris magna sui parte condatur. alii pomis statim grana decussa et sole siccata pingui et prope cribrata terra autumno tria simul ponunt, quae feruntur in unicum coire uirgultum: quod adsidua rigatione iuuandum est atque fossura, quae solum leuiter scalpens teneritudini robur inducat. post annum deinde uel aliquanto tardius, quae fuerit de semine planta, transfertur: et hoc genere fructus efficit dulciores. mense ianuario ultimo uel februario tuburum surculus mirabiliter proficit cydoneo insitus. inseritur autem melis omnibus et piris et prunis et calabrici melius trunco fisso quam cortice. desuper qualo uel fictili uase munitur repletis usque prope summitatem surculis terra subacta cum stercore. prosunt tuburibus, quae melis prodesse memoraui. tubures seruabuntur, si obruantur in milio uel urceolis picatis et oblitis. DE PAVIMENTIS SOLARIORVM ET LATERE. Hoc etiam mense pauimenta in solariis et lateres faciemus eo more, quo maio mense descripsi. DE DIAMORO. Sucum mori agrestis paululum facies deferuere. tunc suci duas partes et unam mellis admiscebis et mixta curabis ad pinguedinem mellis excoquere. DE SERVANDIS VVIS. Vuas, quas seruare uolumus, legamus inlaesas neque acerbitate rigidas neque maturitate refluentes, sed quibus est et granum luce penetrabili splendidum et tactus cum molli iucunditate callosus. si qua sunt corrupta uel uitiosa, resecemus: nec patiamur interesse, quibus inexpugnabilis acerbitas contra blandimenta aestiui caloris induruit. tunc incisos botryonum tenaces calida pice oportet amburi atque ita in loco sicco, frigido et obscuro sine luminis inruptione suspendi. DE VITE, CVIVS FRVCTVS VMORE PVTRESCIT. Vitis, cuius fructus umore putrescit, per latera pampinanda est ante tricesimum uindemiae diem et sola frons illa seruanda est, quae in summitate posita solem nimium defendit a uertice. DE HORIS. Septembris et aprilis dies horis similibus conferuntur.Hora I pedes XXIIII,hora II pedes XIIII,hora III pedes X,hora IIII pedes VII,hora V pedes V,hora VI pedes IIII,hora VII pedes V,hora VIII pedes VII,hora VIIII pedes X,hora X pedes XIIII,hora XI pedes XXIIII. LIBER VNDECIMVS SIVE MENSIS OCTOBER. TITVLI. I De adoreo et tritico, de hordeo cantherino et eruo et lupino et piso et sisamo et faselo serendis.II De lini semine serendo.III De notanda uitium fertilitate, quam prouidebimus panctioni.IIII De ponendis uineis uel propagandis, reparandis, putandis et arbustis.V De ablaqueanda nouella.VI De utilitate propagandae nunc uineae.VII De inserendis arboribus uel uitibus.VIII De oliuetis instituendis et colendis, laetandis uel remediis eorum uel oliuis condiendis uel fossis riuisque purgandis.VIIII Remedium, si uua conpluta est.X De oleo uiridi faciendo et laurino.XI De hortis: in eo de intybis, de carduis, de senapi, malua cum disciplinis, item de anetho, cepulla, menta, pastinaca, thymo, origano, cappari, beta, armoracea, porro transferendo et ocimo.XII De pomis: in eo de palma, pistaceis, cerasis et aliis pomis, quorum per menses suos disciplina digesta est, item de condiendis pomis.XIII De apibus.XIIII Quae Graeci uel alii super uina condienda curandaque dixerunt.XV Rosatum sine rosa fieri.XVI De uinis pomorum.XVII De oenomelli.XVIII De defruto, caroeno, sapa.XVIIII De passo.XX De cydonite.XXI De fermento musteorum seruando.XXII De uua passa.XXIII De horis. DE ADOREO ET TRITICO ET HORDEO CANTHERINO ET ERVO ET LVPINO ET PISO ET SISAMO ET FASELO SERENDO. Hoc tempore adoreum seremus ac triticum. iusta satio est a decimo calendas nouembres usque ad sexto idus decembres regionibus temperatis. nunc etiam laetamen effertur ac spargitur. hoc etiam mense seremus hordeum, quod dicitur cantherinum. seritur macra et sicca terra uel satis pingui. hac uincitur: alteri, non habet amplius, quod noceat, quae semen aliud ferre non possit. laeto agro non est serendum. etiam nunc eruum, lupinum et pisum et sisamum seremus, ut dixi: sisamum usque ad idus octobres et faselum, tamen terra pingui aut restibili agro. quattuor modiis iugerum conplebimus. DE LINI SEMINE SERENDO. Hoc mense lini semen seremus, si placet, quod pro malitia sui serendum non est: nam terrae uber exhaurit. sed si uelis loco pinguissimo et modice umido, seretur in iugero octo modiis. aliqui macro solo spissum serunt: ita adsequuntur, ut linum subtile nascatur. DE NOTANDA VITIVM FERTILITATE, QVAM PROVIDEBIMVS PANCTIONI. Nunc obportuna uindemia est, cuius tempore notanda est fecunditas uitium et notis quibuscumque signanda, ut ex his ad ponendum sarmenta possimus eligere. adserit autem Columella uno anno explorari fertilitatem non posse sed quattuor: quo numero cognoscitur uera generositas surculorum. DE PONENDIS, VINEIS VEL PROPAGANDIS, REPARANDIS, PVTANDIS ET ARBVSTIS. Hoc mense postremo, ubi calidi ac sicci aeris qualitas est, ubi exilis et aridus campus, ubi collis praeruptus aut macer, uites utillime ponuntur, de quibus satis mense februario disputaui. nunc locis siccis, calidis, exilibus, macris, harenosis, apricis, quaecumque de pastinis, de uitibus ponendis, putandis, propagandis, reparandis uel arbusto faciendo ante dictasunt, rectius fiunt, ut contra exilitatem glebae hibernis imbribus adiuuentur. sic et umorem sitientibus conferunt et recisa uel mersa glacie non adurunt, quia talibus locis pruinarum uis et natura nescitur. DE ABLAQVEANDA NOVELLA. Post idus octobres ablaqueanda est omnis nouella seu in pastino seu in scrobibus aut sulcis, ut amputentur radices superuacuae, quas produxit aestate: quae si conualuerint, inferiores radices faciunt interire et ita remanebit uitis in summitate suspensa: quae res eam frigori obnoxiam faciet et calori. sed hae radiculae non ad siccum debent recidi, ne aut plures inde nascantur aut noua plaga corpori uitis inpressa ui secuti algoris uratur. recidemus autem relicto digiti spatio et, si placida ibi hiems est, apertas relinquemus uites, si uiolenta, ante decembres idus operiemus, si praefrigida, aliquantum columbini stercoris sub ipsa hieme circa uiticularum uestigia largiemur, quod contra frigus nimium Columella dicit toto faciendum esse quinquennio. DE VTILITATE PROPAGANDAE NVNC VINEAE. Hoc tempore idcirco locis, quibus dixi, propagatio melior est, quia firmandis radicibus uitis incumbit, cum proferendi palmitis eam cura non permouet. DE INSERENDIS ARBORIBVS VEL VITIBVS. Hoc mense aliqui uites et arbores locis calidissimis inserere consuerunt. DE OLIVETIS INSTITVENDIS ET COLENDIS, LAETANDIS VEL REMEDIIS EORVM VEL OLIVIS CONDIENDIS VEL FOSSIS RIVISQVE PVRGANDIS. Nunc etiam locis calidis et apricis oliueta instituemus more uel ordine, quem februarius mensis ostendit. seminaria quoque olearum locis talibus faciemus hoc tempore et omnia, quae ad oleam pertinebunt. oliuas quoque albas condiemus, sicut postea referetur. hoc tempore ablaqueandae sunt arbores oleae prouinciis siccioribus ac tepidis, ita ut eis a superiori parte umor possit induci. omnem subolem conuelli Columella praecepit: mihi uidetur paucas dimitti semper ac solidas, ex quibus uel in uetustate matris loco delecta succedat uel melius nutrita et adgestae terrae beneficio et iam suas habens radicesad oliuetum faciendum sine cura seminarii transferatur arbuscula. nunc, si subpetit, intermisso triennio stercoranda sunt oliueta locis maxime frigidis. caprini stercoris sex librae uni arbori uel cineris modii singuli sufficient. muscus tamen semper radatur arboribus: et putentur, sicut Columella dicit, octo annorum aetate transacta. uidetur mihi unoquoque anno sicca, infructuosa, cum aliqua debilitate nascentia debere resecari. quod si fructus arbor laeta non adferet, terebretur gallica terebra usque ad medullam foramine inpresso, cui oleastri informis talea uehementer artetur et ablaqueatae arbori amurca insulsa uel uetus urina fundatur. hoc enim uelut coitu steriles arbores uberantur, quas tamen durante malitia oportebit inserere. hoc mense fossas riuosque purgabimus. REMEDIVM, SI VVA CONPLVTA EST. Graeci iubent, si uuam nimius imber infuderit, posteaquam mustum eius primo ardore feruebit, ut ad alia uascula transferatur. ita propter naturae grauitatem remanens aqua subsidet et translatum uinum pure seruabitur relicto, quicquid se illi ex imbre miscuerat. DE OLEO VIRIDI FACIENDO ET LAVRINO. Nunc oleum uiride faciemus hoc genere. oliuam quam recentissimam, cum uaria est, colligis et, si diebus aliquot collegeris, expandis, ne calefiat. si quaibi putris aut sicca est, remoues. ubi uero conpleueris modum factorii, sales tritos uel non tritos, quod est melius, in oliuam eandem mittes per decem modios tres salis et moles primo et sic salitam in nouis canistris esse patieris, ut pernoctet cum salibus et ducat in se eosdem sapores: ac mane premi incipiat olei meliorem fluxum redditura salis sapore concepto. canales sane et omnia receptacula olei calida aqua prius lauabis, ut nihil de anni praeteriti rancore custodiant. focos etiam non propius admouebis, ne olei saporem fumus inficiat. nunc mense postremo locis siccis et calidis ad oleum faciendum lauri bacas legemus. DE HORTIS. Mense octobri serenda sunt intyba, quae hiemi XI seruiant. amant umores et terram solutam. harenis et salsis locis atque maritimis summa proueniunt. area his planior adparetur, ne radices eorum terra fugiente nudentur. quattuor foliorum transferantur ad locum stercoratum. tunc plantae cardui ponuntur: quas cum ponemus, radices earum summas ferro resecamus ac fimo tinguimus: ternum pedum spatio separamus incrementi causa pedali scrobe depositas binas aut ternas. cinerem saepe sub hieme diebus siccis fimumque miscebimus. hoc mense sinapi seremus. terram diligit aratam et, si fieri potest, congesticiam, quamuis ubicumque nascatur. sarculari debet adsidue, ut respergatur puluere, quo fouetur.non minus gaudet umore. de quo semen legere dispones, suo loco esse patieris: quod ad escam parabis, robustius facies transferendo. in sinapi uetus semen inutile est, uel sationi uel usui: quod dentibus fractum si intus uiride uidebitur, nouum est: si album fuerit, uetustatem fatetur. hoc mense malua serenda est, quae occursu hiemis ab incrementi longitudine reprimetur. loco pingui delectatur et umido, gaudet laetamine. transferuntur plantae eius, cum coeperint folia quattuor habere uel quinque. melius conprehendit eius planta, quae tenera est: maior enim translata languebit. sapor illis melior est, si non transferantur. sed ne cito erigantur in caulem, in medio earum glebulas constitues aut lapillos. rara ponenda est, sarculo delectatur adsiduo. sic liberandae sunt herbis, ne motum sentiant in radice. si transferendis plantis nodum facias in radice, sessiles fient. nunc etiam locis temperatis et calidis anethum seremus. cepullae seruntur et hoc mense uel menta et pastinaca, thymum et origanum et cappar mensis initio. item betam locis siccioribus nec non armoraceam seremus uel transferemus ad culta, ut melior fiat: nam haec agrestis est rafanus. nunc porrum uerno satum transferre debemus, ut crescat in capite. sane sarculis circumfodiatur adsidue et conprehensa porri planta uelut tenacibus adleuetur, ut inanitas spatii, quae radicibus suberit, incremento capitis subpleatur.ocimum quoque etiam nunc seremus, quod citius nasci fertur hoc tempore, si aceti imbre leuiter spargatur infusum. DE POMIS. Cui placet curas agere seculorum, de palmis cogitet conserendis. hoc igitur mense dactylorum non ueterum sed nouorum ac pinguium recentia ossa debebit obruere, terrae cinerem miscere. si plantam uelit, ponenda est aprili mense uel maio. locis delectatur apricis et calidis. fouenda est, ut crescat, umore. terram solutam uel sabulonem requirit, ita tamen, ut, quando planta disponitur, circa eam uel sub ea pinguis terra fundatur. annicula transferatur aut bima iunio mense uel iulio incipiente. circumfodiatur adsidue et rigatione continuos aestatis uincat ardores. aquis palmae aliquatenus salsis iuuantur, quae infici debent salibus, etiam si tales eas natura non praebuit. si aegra est arbor, feces uini ueteris ablaqueatae oportet infundi uel radicum superuacua capillamenta decidi uel cuneum salicis interfossis radicibus premi. constat autem locum prope nullis utilem fructibus, in quo palmae sponte nascuntur. pistacia seruntur autumno mense octobri et subole et nucibus suis: sed melius ipsa pistacia iuncta ponuntur, mas ac femina. marem dicunt, cui sub corio uelut ossei longi uidentur latere testiculi. qui diligentius facere uoluerit, pertusos caliculos et stercorata terra reple-tos parabit et in his pistacia terna constituet, ut ex omnibus germen quodcumque procedat: quod, ubi conualuerit planta, hinc facilius transferatur mense februario. amat locum calidum, sed umectum et rigatione gaudet et sole. inseritur terebintho mense februario uel martio: at alii et amygdalo inseri posse firmarunt. cerasus amat caeli statum frigidum, solum uero positionis umectae. in tepidis regionibus parua prouenit. calidum non potest sustinere. montana uel in collibus constituta regione laetatur. cerasi plantam siluestrem transferre debemus mense octobri uel nouembri et eam primo ianuario, cum conprehendit, inserere. plantaria uero creari possunt, si praedictis mensibus spargantur poma, quae summa facilitate nascentur. ego sic huius arboris facilitatem probaui, ut uirgulta ex ceraso pro adminiculis per uineam posita in arborem prosiluisse confirmem. et ianuario mense seri potest. inseritur mense nouembri melius uel, si necesse sit, extremo ianuario. alii et octobri inserendam esse dixerunt. Martialis in trunco inseri iubet: mihi inter corticem et lignum feliciter semper euenit. qui in trunco inserunt, sicut Martialis dicit, omnem lanuginem, quae circa est, auferre debebunt: quam, si remanserit, insitis nocere manifestat. in cerasis hoc seruandum et in omnibus gumminatis, ut tunc inserantur, quando his uel non est uel desinit gummen effluere. cerasus inseritur in se, in pruno,in platano, ut alii, in populo. amat scrobes altas, spatia largiora, adsiduas fossiones. putari in ea putria et sicca debebunt uel, quae densius artata protulerit, ut rarescat. fimum non amat atque inde degenerat. 5 cerasa ut sine osse nascantur, fieri Martialis hoc dicit. arborem teneram ad duos pedes recides et eam usque ad radicem findes, medullam partis utriusque ferro curabis abradere et statim utrasque partes in se uinculo stringes et oblines fimo et summam partem et laterum diuisuras. post annum cicatrix ducta solidatur. hanc arborem surculis, qui adhuc fructum non adtulerunt, inseres et, ut adserit, ex his sine ossibus poma nascentur. si cerasus concepto umore putrescit, in trunco foramen accipiat, quo possit educi. si formicas patitur, sucum portulacae debebis infundere cum aceti media parte permixtum uel uini fecibus truncum arboris florentis adlinere. si aestu canicularium fatigatur, trium fontium singulos sextarios sumptos post solis occasum radicibus arboris iubeamus influere sic, ne remedium luna deprehendat. uel herbam symfoniacam circa arboris truncum torquebimus in coronam uel ex ea iuxta imum codicem cubile faciemus. cerasa non aliter quam in sole usque ad rugas siccata seruantur. mense octobri aliqui mali arborem calidis et siccis regionibus ponunt et cydonea circa nouembres calendas et sorbum uel amygdala in seminariis ob-ruunt et pini semen aspergunt. hoc mense poma condienda sunt atque seruanda eo more, quo in singulorum titulis continetur, uelut quaeque matura processerint. DE APIBVS. Hoc etiam mense aluearia castrabuntur more, quo dictum est. quae tamen oportet inspicere et, si abundantia est, demere, si mediocritas, partem mediam relinquere pro hiemis inopia: si uero sterilitas adparet in cellis, nil prorsus auferre. mellis uero et cerae superius est demonstrata confectio. QVAE GRAECI VEL ALII SVPER VINA CONDIENDA CVRANDAQVE DIXERVNT. Ne lecta praeteream, quae Graeci sua fide media de condiendi uini genere disputarunt, demonstrare curaui: qui uini naturam tali ratione discernunt et hanc in eo uolunt esse distantiam, ut, quod dulce est, grauius dicant, quod album et aliquatenus salsum, conuenire uesicae, quod croceo colore blanditur, digestioni accommodum, quod album et stypticum, prodesse stomacho laxiori: transmarinum pallorem facere et tantum sanguinem non creare: uuis nigris fieri forte, rubeis suaue, albis uero plerumque mediocre. in condiendo ergo uino aliqui Graecorum mustum decoctum ad medietatem uel tertiam partem uino adiciunt. alii Graeci ita iubent, aquam marinam mundam de puro et quieto mari, quam anno ante conpleuerint, reser-uari: cuius talem esse naturam, ut et salsedine uel amaritudine per hoc tempus careat et odore: et dulcis fiat aetate. ergo eius octogesimam partem musto admiscent et gypsi quinquagesimam. post tertiam deinde diem fortiter commouent ac pollicentur non aetatem solum uino, sed splendorem quoque coloris adferre. oportet autem nona quaque die uinum moueri atque curari uel, si tardius, undecima. frequens enim respectus faciet iudicare, utrum uendenda sit species an tenenda. quidam resinae siccae tritae uncias tres dolio inmergunt et permouent et uina diuretica sic fieri posse persuadent. mustum uero, quod per pluuias frequentes leue est, sic curari debere iusserunt, quod probari gustu ipsius poterit. omne mustum decoqui iubent, donec pars eius uigesima possit absumi: melius quoque fieri, si centesimam partem gypsi adicias: Lacedaemonios uero eo usque decoquere, donec uini quinta pars pereat, et quarto anno usibus ministrare. suaue uinum de duro fieri docent, si hordeacei pollinis cyathos duos simul cum uino subactos mittas in uini uasculo et hora una ibi esse patiaris. aliqui feces uini dulcis admiscent. aliqui addunt glycyridiae siccae aliquantum et utuntur, cum diu uasorum commotione miscuerint. uinum quoque intra paucos dies optimi odoris effici, si bacas myrti agrestis montanas, siccas et tunsas mittas in cado et decem diebus requiescerepatiaris: tunc coles et utaris. uitis etiam flores arbustiuae collectos in umbra siccare curabis. tunc diligenter tunsos et cretos habebis in uasculo nouo et, cum uolueris, tribus cadis unam floris mensuram, quam Syri choenicam uocant, adicies et superlines dolium et sexta uel septima die aperies et uteris. uinum fieri ad potandum suaue ita docent. feniculi uel satureiae singulorum congruum modum uino inmergi atque turbari uel fructum, quem duae nuces pineae produxerint, torrefactum et linteo ligatum mitti in uasculo ac superlini et usui esse quinque diebus exactis. uinum autem uelut uetus effici de nouello, si amygdala amara, absinthium, pini frugiferi gummen, fenum graecum simul frigas, quantum sufficere aestimaris, et pariter tundas et ex his unum cyathum per amforam mittas: et magna uina conficies. si uero senseris peccatura, huic confectioni aloën, myrrham, crocomagma singula modis aequalibus tunsa et in puluerem redacta cum melle miscebis et uno cyatho unam amforam condire curabis. anniculum quoque uinum ut longam simulare uideatur aetatem, meliloti unciamunam, glycyridiae uncias tres, nardi celtici tantumdem, aloes hepatices uncias duas tundes et cernes et in sextariis quinquaginta cochlearia sex recondes et uas pones in fumo. in album colorem uina fusca mutari, si ex faba lomentum factum uino quis adiciat uel ouorum trium lagenae infundat alborem diuque commoueat: sequenti die candidum reperiri. quod si ex afra pisa lomentum adiciatur, eadem die posse mutari. uitibus quoque hanc esse naturam, ut alba uel nigra, si redigantur in cinerem uinoque adiciantur, ei unamquamque formam sui coloris possint inponere, ut ex nigra fuscum, candidum uero reddatur ex alba, ea ratione scilicet, ut conbusti sarmenti cineris modii unius mensura mittatur in dolio, quod habebit amforas decem, et triduo sic relictum post operiatur ac lutetur: album uel, si ita uisum fuerit, nigrum reperiri quadraginta diebus exactis. uinum quoque adserunt ex molli forte sic fieri: althaeae, hoc est ibisci, folia uel radices aut eius caulem tenerum decoctum mitti aut gypsum aut ciceris cotulas duas aut cupressi pilulas tres aut buxi folia, quantum manus ceperit, aut apii semen aut cinerem sarmentorum, cui uis flammae corpus reli-quit exile omni soliditate detracta. uinum uero eadem die ex austero limpidum atque optimum fieri, si grana piperis decem, pistacia uiginti adiecto modico uino simul conteras et in sex uini sextarios mittas diu omnibus ante commotis, tunc requiescere patiaris et coles usui mox futurum. item feculentum statim limpidum reddi, si septem pini nucleos in unum uini sextarium mittas diuque commoueas et paululum cessare patiaris: mox sumere puritatem colarique debere et in usum referri. item quod Cretensibus oraculum Pythii Apollinis monstrasse memoratur. fieri enim sic candidum et sumere uetustatis saporem. schoenuanthus uncias quattuor, aloës hepatices uncias quattuor, mastiches optimae unciam unam, casiae fistulae unciam unam, spicae indicae semunciam, myrrhae optimae unciam unam, piperis unciam unam, thuris masculi non rancidi unciam unam tundis uniuersa et in tenuissimum puluerem cribro excutiente deducis. cum uero mustum ferbuerit, despumabis et omnia uuarum grana, quae feruor in summum regessit, expelles. tunc gypsi triti atque cribrati tres italicos sextarios mittes inuini amforas decem, prius tamen partem quartam uini condiendi in alia uasa transfundes et ita gypsum adicies et dolium uiridi ac radicata canna per biduum fortiter agitabis. tertia uero die ex supra scriptis pulueribus quaterna cochlearia conpleta modestius in denas uini amforas mittes et uini, sicut, supra dictum est, quartam partem, quam alibi defuderas, superadicies et dolium replebis et item diu agitare curabis, ut specierum uis omne musti corpus inficiat. tunc operies atque adlines relicto breui foramine, quo aestuantia uina suspirent. sed exemptis quadraginta diebus et hoc spiraculum claudis et deinde, cum libuerit, gustas. illud memento seruare prae ceteris, ut, quotiens uinum mouetur, inuestis puer hoc aut aliquis satis purus efficiat. linimentum quoque dolii non gypso sed sarmentorum cinere debebis inducere. item uinum, quod salutare contra pestilentiam sit et stomacho prosit, fieri fertur hoc genere. in optimi musti metreta una, antequam ferueat, tunsi absinthii octo uncias linteo inuolutas demittes et exactis quadraginta diebus curabis auferre. id uinum refundes lagenis minoribus et uteris. nunc condiunt primo amne musti spumantis egesto, quibus moris est gypso uina medicari. sed si natura lenius uinum est et saporis umecti, in centum congiis duos gypsi sextarios misissesufficiet. quod si uinum nascetur uirtute solidius, medietas abunde praedictis poterit satis esse mensuris. ROSATVM SINE ROSA FIERI. Nunc rosatum sine rosa facies sic. folia citri uiridia sporta palmea missa in musti nondum feruentis uase depones et claudes et exemptis quadraginta diebus melle addito ad modum rosati, cum placebit, uteris. DE VINIS POMORVM. Hoc mense omnia, quae locis suis leguntur, ex pomis uina conficies. DE OENOMELLI. Mustum de maioribus et egregiis uitibus post uiginti dies, quam leuatum fuerit ex lacu, quantum uolueris, sumes et ei mellis non despumati optimi quintam partem prius tritam fortiter, donec albescat, admiscebis et agitabis ex canna radicata uehementer. mouebis autem sic per dies quadraginta continuos uel, quod est melius, quinquaginta, ita ut, cum moueris, mundo linteo tegas, per quod facile confectio aestuabunda suspiret. post dies ergo quinquaginta munda manu purgabis, quodcumque supernatabit. in uasculogypso diligenter includis et ad uetustatem reseruas. melius tamen, si in minora et picata uascula proximo uere transfundas et gypsata diligenter operias et in terrena et frigida cella recondas uel arenis fluuialibus uel eodem solo uascula ex aliqua parte summergas. hoc nulla uitiatur aetate, si tam diligenter effeceris. DE DEFRVTO, CAROENO, SAPA. Nunc defrutum, caroenum, sapam conficies. cum omnia uno genere conficiantur ex musto, modus his et uirtutem mutabit et nomina. nam defrutum a deferuendo dictum, ubi ad spissitudinem fortiter despumarit, effectum est, caroenum, cum tertia perdita duae partes remanserint, sapa, ubi ad tertias redacta descenderit: quam tamen meliorem facient cydonea simul cocta et igni subposita ligna ficulna. DE PASSO. Passum nunc fiet ante uindemiam, quod africa. sueuit uniuersa conficere pingue atque iucundum: et quo ad conditum si utaris mellis uice, ab inflatione te uindices. leguntur ergo uuae passae quam plurimae et in fiscellis clausae iunco factis aliquatenus rariore contextu uirgis primo fortiter uerberantur. deinde ubi uuarum corpus uis contusionis exoluerit,cochleae subposita sporta conprimitur. hinc passum est, quicquid efluxerit, et conditum uasculo mellis more seruatur. DE CYDONITE. Abiecto corio mala cydonea matura in breuissimas ac tenuissimas particulas recides et proicies durum, quod habetur interius. dehinc in melle decoques, donec ad mensuram mediam reuertatur, et coquendo piper subtile consperges. aliter suci cydoneorum sextarios duos, aceti sextarium unum semis et mellis duos sextarios miscebis ac decoques, donec tota permixtio pinguedinem puri mellis imitetur. tunc triti piperis atque zingiberis binas uncias miscere curabis. DE FERMENTO MVSTEORVM SERVANDO. Ex nouo tritico purgato farriculum facies et musto sub pedibus rapto curabis infundere, ita ut modio farris lagenam musti adicias: deinde sole siccabis et item similiter infundes ac siccabis. hoc cum tertio feceris, panes ex eo breuissimos admodum facies musteorum et in sole siccatos uasculis nouis fictilibus recondes et gypsabis: pro fermento, quo tempore anni musteos facere uolueris, hoc uteris. DE VVA PASSA. Vuam passam graecam sic facies. melioris acini et dulcis et lucidi botryones in ipsa uite torquebis et patieris sponte marcescere, deinde sublatos in umbra suspendes et uuam destrictam cum pones in uasculis, substernes pampinos sicco algore frigentes et manu conprimes et, ubi uas inpleueris, item pampinos addes nihilo minus non calentes et operculabis ac statues in loco frigido sicco, quem nullus fumus infestet. DE HORIS. October martium similibus umbris sibi fecit aequari.Hora I pedes XXV,hora II pedes XV,hora III pedes XI,hora IIII pedes VIII,hora V pedes VI,hora VI pedes V,hora VII pedes VI,hora VIII pedes VIII,hora VIIII pedes XI,hora X pedes XV,hora XI pedes XXV. LIBER DVODECIMVS SIVE MENSIS NOVEMBER. TITVLI. I De satione tritici, farris, hordei, fabae cum disciplina, de lenticula mature serenda, de lini semine.II De pratis nouis instituendis, ponendis uitibus et propagandis et circumfodiendis nouellis ac recidendis mergis.III De uinea ueteri in iugo uel pergula reparanda.IIII De putandis uitibus et arboribus locis tepidis et oliuetis et faciendo oleo.V De oliuetis ponendis et curandis aegris arboribus, corbibus, palis, ridicis faciendis, oleo laurino faciendo.VI De hortis: in eo de allio, ulpico cum disciplinis, de cepullis et plantis carduorum, de armoracea et cunela.VII De pomis: in eo de persice, de pinu, de prunis, de castaneis cum omni disciplina et de pomis aliorum mensum.VIII De apibus: in eo de mundandis ac muniendis castris earum.VIIII Remedium uitibus, quae sine fruge luxuriant.X Remedium sterili uiti.XI De rosario ex paucis uirgulis instituendo.XII Ut uua usque ad uer reseruetur in uite.XIII De gregibus ouilli generis et caprini et pascendi ordine.XIIII De glandibus legendis.XV De materie caedenda.XVI De transferendis arboribus maioris aetatis.XVII De oleo faciendo secundum Graecos et emendando.XVIII De oleo, ut liburnico simile fieri possit.XVIII Ut oleum sordidum purges.XX De oleo odoris horrendi.XXI De oleo rancido curando.XXII De condiendis oliuis.XXIII De horis. DE SATIONE TRITICI, FARRIS, HORDEI, FABAE CUM DISCIPLINA, DE LENTICULA MATURE SERENDA, DE LINI SEMINE. Hoc mense triticum seremus et far satione legitima ac semente sollemni. iugerum utriusque seminis modiis quinque tenebitur. nunc et hordeum maturum adhuc seremus. in huius principio fabam spargimus, quae pinguissimum uel stercoratum desiderat locum uel uallem, quam sucus ueniens a summitatefecundat. primo seritur, deinde proscinditur et tunc sulcatur. occanda est large, ut tegi plurimum possit. aliqui locis frigidis dicunt in fabae satione glebas non esse frangendas, ut per eas gelicidiorum tempore possint germina obumbrata defendi. satione eius generis, sicut opinio habet, non fecundatur terra, sed minus laeditur. nam Columella dicit agrum frumentis utiliorem probari, qui anno superiori uacuus fuerit, quam qui calamos fabaceae messis eduxit. pingue iugerum sex modii occupant, mediocre amplius. spisso bene prouenit: macrum locum nebulosumque non patitur. curandum praecipue, ut luna quinta decima seratur, si adhuc ictum solis repercussa non sensit. aliqui dicunt quartam decimam potius eligendam. sanguine caponis Graeci adserunt fabae semina macerata herbis aduersantibus non noceri. aqua pridie infusa citius nasci, nitrata aqua respersa cocturam non habere difficilem. nunc seritur prima lenticula, sicut februario mense narratum est. hoc etiam toto mense poterit lini semen aspergi. DE PRATIS NOVIS INSTITVENDIS, PONENDIS VITIBVS ET PROPAGANDIS ET CIRCVMFODIENDIS NOVELLIS AC RECIDENDIS MERGIS. In huius maxime principio possumus instituere noua prata more, quo dictum est. hoc etiam toto mense locis calidis et siccis uel apricis erit uitium celebranda positio. nunc et propago iure ducetur etlocis frigidis nouellas uites et arborum plantas circumfodere atque operire conueniet et ante idus. nunc mergus, hoc est propaginis curuatura, post triennium, quam pressa fuerat, recidetur a uite. DE VINEA VETERI IN IVGO VEL PERGVLA REPARANDA. Nunc ac deinceps uinea uetus, quae in iugo est uel pergula, si robusto et integro trunco sit, ablaqueata fimo satietur et angustius putata inter quartum et tertium pedem a terra uiridissima parte corticis acuto ferramenti mucrone feriatur ac fossa frequentius incitetur. nam, sicut adserit Columella, ex eo loco germen plerumque producit et ueniente uere fundit materiam, qua uitis reparetur antiqua. DE PVTANDIS VITIBVS ET ARBORIBVS. Nunc putatio autumnalis celebratur in uitibus et arboribus, maxime ubi inuitamur tepore prouinciae. et putantur oliueta. et oliua, cum uaria coeperit esse, colligitur, ex qua primum fiet oleum. nam cum tota nigrescit, quod speciei merito posterauit, fundendi ubertate conpensat. est utilis olearum putatio ceterarumque arborum, si loci patitur disciplina, ut decisis cacuminibus rami fluentes per latera prona fundantur. quod si regio insolens et incustoditacontigerit, agendum prius toto arboris corpore ab inferiore parte purgato, ut altidudine animalium supergressa modus transcendatur iniuriae et arbos iam spatio suo tuta curuetur. DE OLIVETIS PONENDIS ET CVRANDIS AEGRIS ARBORIBVS. Nunc etiam locis calidis ac siccis regionibus oliueta ponuntur, sicut februario disputatum est, amat haec arbos arduo locorum situ mediocriter ab umore suspendi, scalpi adsidue, laetaminis ubertate pinguescere, feracibus uentis frequenter agitari. hoc etiam mense oleis sterilibus, quae supradicta sunt, remedia faciemus. nunc et corbes et pali et ridicae bene fieri possunt. etiam nunc locis temperatis est laurini olei iusta confectio. DE HORTIS. Hoc mense allium bene seritur et ulpicum terra maxime alba fossa et subacta sine stercore. sulcos in areis facies et semina in locis altioribus pones quattuor digitis separata neque altius pressa. sarculabis frequenter, inde plus crescent. si capitatum facere uolueris, ubi coeperit caulis prodire, proculca: ita sucus reuertetur ad spicas. fertur, si luna sub terris posita seratur et item sub terris luna latente uellatur, odoris foeditate cariturum. uel paleis condita allia uel fumo suspensa durabunt. nunc et ce-pulla seri potest et carduorum planta disponi et armoracea seritur et cunela. DE POMIS. Hoc mense locis calidis, ceteris uero ianuario persici ossa in pastinatis areis sunt ponenda binis a se pedibus separata, ut, cum ibi plantae excreuerint, transferantur. sed ossa ponantur acumine deorsum uerso et non amplius quam duobus aut tribus palmis obruantur. ossa uero, quae ponenda sunt, aliqui siccata prius paucis diebus cineris mixtione terra soluta in qualis reseruant. ego uero usque ad serendi tempus sine ulla cura saepe seruaui. locis quidem qualibuscumque proueniunt. sed et pomis et frondibus et durabilitate praecipua sunt, si caelum calidum, solum harenosum et umidum sortiantur: frigidis uero et maxime uentosis, nisi obiectu aliquo defendantur, intereunt. dum tenera sunt germina, saepe herbis circumfossa liberentur. bimam plantam recte transferemus scrobe breui. nec a se longius statuendae sunt, ut inuicem se a calore solis excusent. ablaqueandae sunt per autumnum et suis stercorandae foliis. putanda persicus in eo est, ut arida et putria tantum uirgulta tollantur: nam si quid uiride resecemus, arescit. languenti arbori ueteris uini feces aquae mixtas oportet infundi. adfirmantibus Graecis persicus scripta nascetur, si ossa eius obruas et post septem dies, ubi patefieri coeperint, apertis his nucleos tollas et his cinnabari, quod libebit, inscribas. moxligatos simul cum suis ossibus obruas diligentius adhaerentes. genera eorum sunt haec, duracina persica, praecoqua armenia. si haec arbor ardore solis inarescit, frequenti adgestione cumuletur, uespertino iuuetur umore, obiectis defendatur umbraculis. iuuat in ea et spolium serpentis adpendi. nunc iam contra pruinas stercus ingeratur persico uel feces uini cum aqua permixtae uel, quod magis prodest, aqua, in qua faba decocta est. si uermes persicus patitur, cinis eos amurcae mixtus extinguet uel bouis urina cum aceti tertia parte confusa. si poma caduca sunt, nudatae radici eius uel trunco lentisci aut terebinthi cuneus adfigetur uel terebratae in medio palus salicis inprimetur. si poma rugosa creabit aut putrida, circa imum truncum cortex recidatur et, cum inde modicus umor effluxerit, argilla uel paleato luto plaga retegatur. magna poma persicus adfert, si florenti per triduum ternos sextarios caprini lactis ingresseris. contra uitia persici proficit spartum ligatum uel spartea suspensa de ramis. mense ianuario uel februario locis frigidis, nouembri calidis persicus inseratur, maxime circa terram surculis plenioribus et prope arborem natis. nam cacumina uel non tenebunt uel diu durare non poterunt. inseritur in se, in amygdalo, in pruno: sed armenia uel praecoqua prunis, duracina amygdalis melius adhaerescunt et tempusaetatis adquirunt. mense aprili uel maio locis calidis, in Italia uero utroque exeunte uel iunio persicus inoculari potest, quod inplastrari dicitur praeciso super trunco et inplastratis pluribus gemmis more, quo dictum est. persicus rubescit, si platano inserta figatur. duracina seruantur condita muria et oxymelle uel detractis ossibus ficorum more in sole siccantur ac pendent. item saepe uidi detractis ossibus duracina melle condiri et saporis esse iucundi. item bene seruantur, si umbilicum pomi gutta picis calentis obpleueris, ut sic sapae innatare cogantur uase concluso. Pinus creditur prodesse omnibus, quae sub ea seruntur. pinum seremus nucleis suis calidis et siccis regionibus mense octobri uel nouembri, frigidis et umectis februario uel martio. amat locum gracilem, saepe maritimum. inter montes et saxa uastior et procerior inuenitur, uentosis et umidis arborum fiunt incrementa laetiora. sed siue montes uelis conserere seu spatia quaecumque, haec huic generi deputabis, quae alteri utilia esse non possunt. exarabis ergo ea loca diligenter atque purgabis et frumenti more semen asparges ac leui sarculo curabis operire: nec enim plus quam palmo debet abscondi. defendenda est tenera arbor a pecore solum, ne calcetur inualida. proficies, si nuncleos aqua ante triduum macerabis. aliqui dicunt fructum pineum translatione mitescere:sed plantas hoc modo procurant, ut prius multa semina in caliculis terra et fimo repletis obruant, quae ubi processerint, relicto eo, quod solidius est, auferunt alia: ubi iustum ceperit incrementum, trimam plantam cum ipsis caliculis transferunt, quibus fractis ima scrobe indulgent radicibus largitatem. terrae tamen aeque stercus admiscent facientes straturam alterno ordine subinde crescentem. seruandum est tamen, ut radix eius, quae una et directa est, usque ad summitatem suam possit integra et inlaesa transferri. putatio nouellas pini arbores tantum promouet, quod expertus sum, ut, quae speraueras incrementa, duplicentur. nuces pineae usque in hoc tempus in arbore esse possunt et maturiores legentur. prius tamen legendae sunt, quam patescant. nuclei nisi purgati durare non possunt. tamen aliqui in uasis fictilibus nouis et terra repletis cum testis suis missos adserunt custodiri. Pruna si ossibus serantur autumno, mense nouembri solo putri et subacto duobus palmis obruantur. ossa eadem ponuntur et mense februario. sed tunc prius lexiuo sunt maceranda per triduum, ut cito germinare cogantur. ponuntur et plantis, quas sumimus ex codice mense ianuario exeunte uel februario circa idus radicibus fimo oblitis. gaudent loco laeto et umido: caelo tepido melius proferuntur, tamen queunt et frigidum sustinere. locis lapidosis et glareosis, si iuuantur laetamine, excusant, ne pomacaduca et uermiculosa nascantur. extirpandae sunt suboles a radice exceptis rectioribus, quae seruabuntur ad plantas. si languida pruni arbor est, amurca cum aqua aequaliter temperata radicibus debet infundi uel bubulum lotium solum uel humanum uetus cum duabus aquae partibus mixtum uel cineres ex forno aut maxime sarmentorum. si poma decurrant, oleastri epiurum terebratae infige radici. uermes eius atque formicas, rubrica cum pice liquida si adlinatur, extinguet, sed modestius propter arboris noxam, ne idem faciat remedium, quod uenenum. iuuatur frequenti umore et adsidua fossione. mense martio extremo prunus inseritur melius trunco fisso quam cortice uel mense ianuario, antequam incipiat gummine lacrimare. inseritur in se et persicum recipit uel amygdalum uel malum, sed eam degenerem reddit et paruam. pruna siccantur in sole per crates loco sicciore disposita. haec sunt, quae damascena dicuntur. alii in aqua marina uel in muria feruente recens lecta pruna demergunt et inde sublata aut in forno tepido faciunt aut in sole siccari. Castanea seritur et plantis, quae sponte nascuntur, et semine. sed quae plantis seritur, ita aegra est, ut biennio de eius uita saepe dubitetur. serenda est ergo ipsis castaneis, hoc est seminibus suis mense nouembri et decembri, item februario. eligendae suntcastaneae ad ponendum recentes, grandes, maturae: quas si nouembri mense ponamus, facilem se praesentia fructus ipsius praestat. si uero februario ponemus, ut usque tunc duret, ita faciendum est. in umbra castaneae siccentur expansae. tunc in angustum et siccum locum translatae cumulum faciant et eas omnes fluuialis harena diligenter operiat. post dies triginta eas remota harena in aquam frigidam mittis. quae sanae sunt, merguntur: supernatat, quaecumque uexata est. item quas probasti, similiter obruis et post triginta dies aeque probas. hoc cum tertio feceris, usque ad ueris initium serere debebis, quae manserint inlibatae. aliqui in uasculis seruant harena pariter missa. amant solum molle et solutum, non tamen harenosum. in sabulone proueniunt, sed humecto. nigra terra illis apta est et carbunculus et tofus diligenter infractus. in spisso agro et rubrica uix prouenit: in argilla et glarea non potest nasci. diligit caeli statum frigidum, sed et tepidum non recusat, si humor adsenserit. delectatur cliuis et opacis regionibus ac maxime in septemtrionem uersis. pastinari ergo locus debebit, qui huic destinatur arbusto, altitudine pedis unius semis uel duorum uel totus aut sulcis in ordinem destinatis aut certe aratris resolui hinc inde findentibus: qui fimo satiatus ac redactus in puluerem castanearum semen accipiat non amplius pedis dodrante demersum. unicuique semini propter notam surculus debet adfigi. ipsasemina singulis locis simul terna uel quina ponantur et inter se quattuor pedum spatio separentur. quibus transferre placuerit, bimas plantas transferre debebunt. locus tamen deductoria liquoris accipiat, ne humor insidens limo germen extinguat. cui placet, potest castaneae in propaginem ducere ima uirgulta, quae in radice nascuntur. nouum castanetum circumfodi debet adsidue. mense martio et septembri incrementum maius adquirit, si putationibus adiuuetur. castanea inseritur, sicut probaui ipse, sub cortice mense martio uel aprili, tamen genere utroque respondet. potest et inoculari. inseritur in se et in salice, sed ex salice tardius maturat et sit asperior in sapore. castaneae seruantur uel in cratibus dispositae uel intra sabulonem, ne inuicem tangantur inmersae uel in uasculis fictilibus nouis conditae et loco sicciore defossae uel inclusae uirgeis ex fago receptaculis et lutatae, ut spiracula non relinquas, uel hordei paleis minutissimis obrutae uel palustri ulua figuratis densioribus sportis reclusae. DE POMIS ALIORVM MENSVM. Hoc mense locis calidis ac siccis regionibus agrestium pirorum plantas ponimus, quas postea possimus inserere, et malorum uel mali punici et cydonei et citri et mespili, fici, sorbi, siliquae et plantas agrestis cerasi post inserendas et mori taleas et amygdali seminaet nuces iuglandes, si in seminariis, quo dictum est more, pangantur. DE APIBVS. Huius mensis initio apes ex tamarici floribus reliquisque siluestribus mella conficiunt: quae auferenda non sunt, quia seruantur hiberno. eodem mense sordibus liberandi sunt aluei, quia tota hieme eos mouere aut aperire non possumus. sed haec die aprico tepidoque facienda sunt, ut pennis maxime auium maiorum, quae habent rigorem, uel aliquo simili omnia interiora mundentur, quo manus non ualebit adtingere. tum rimas omnes, quae sunt extrinsecus, luto et fimo bubulo mixtis linamus: et insuper genestis uel aliis tegumentis similitudinem porticus imitemur, ut possint a frigore et tempestate defendi. REMEDIVM VITIBVS, QVAE SINE FRVGE LVXVRIANT. Locis calidis et apricis uites, quae fructu carent, fronde luxuriant et pauperiem fetuum conpensant ubertate foliorum, nunc pressius putare conueniet, frigidis uero mense februario. si permanebit hoc uitium, circumfossas harena fluuiali uel cinere debebimus adgerare. quidam lapides inserunt inter flexuosa radicum. REMEDIVM STERILI VITI. Hisdem temporibus et locis uitem, quae sterilis fuerit, Graeci ita praecipiunt esse curandam. trunco eius fisso lapidem adserunt includendum et ibi urinae ueteris humanae quattuor cotulas circa truncum debere suffundi, ut ad radices instillatio ipsa descendat. tunc adiciendum laetamen terra admixta et circa radices solum omne uertendum. DE ROSARIO EX PAVCIS VIRGVLIS INSTITVENDO. Quamuis mense februario sint conserenda rosaria, tamen locis calidis, apricis atque maritimis hoc etiam mense poterimus instituere roseta. quae si indigus plantarum uolueris ex paucis uirgulis habere copiosa, quaternorum digitorum surculos gemmantes cum geniculis suis debebis excidere, in modum propaginis sternere, stercore ac rigationibus adiuuare: ubi anni aetatem conpleuerint, pedis spatio inter se transferre disiunctos atque ita solum, quod huic generi deputabis, inplere. VT VVA VSQVE AD VER RESERVETVR IN VITE. Graecis adserentibus, ut uuam serues in uite usque ad ueris initia, circa ipsam uitem, quae fructuplena est, loco umbroso scrobem fodies altitudine trium pedum, latitudine duorum et mittes sabulonem, et ibi calamos figes, in quibus retorquebis adsidue sarmenta fructibus plena et inlaesis botryonibus adligabis, ut solum non contingant, et cooperies, ut imber eo penetrare non possit. item Graecis docentibus uuas uel poma in uite aut arbore si diu seruare uolueris, uasculis clausa fictilibus ab ima parte pertusis diligenter a summo tecta suspende, quamuis poma et gypso cooperta in longam seruentur aetatem. DE GREGIBVS OVILLI GENERIS ET CAPRINI. Hoc mense agnorum prima generatio est. sed agnus statim natus uberibus maternis admouendus est manu. prius tamen exiguum lactis, in quo spissior est natura, mulgendum, quod pastores colostram uocant: namque hoc agnis, nisi auferatur, nocebit. ac primo per biduum natus cum matre claudatur. tunc septis obscuris seruetur et calidis: ita secluso paruulorum grege matrices mittantur in pascua. sufficiet autem, priusquam procedant matres mane et cum saturae reuertuntur ad uesperam, agnis ubera haurienda permittere. qui donec firmentur, intra stabulum furfuribus uel medica herba uel, si est copia, farina hordei pascantur ingesta, donec conceptumpaulisper robur aetatis pascuum matribus possit habere commune. DE PASCENDI ORDINE. Pascua ouillo generi utilia sunt, quae uel in noualibus uel in pratis siccioribus excitantur: palustria uero noxia sunt, siluestria damnosa lanatis. salis tamen crebra conspersio uel pascuis mixta uel canalibus frequenter oblata debet pecoris leuare fastidium. nam per hiemem, si penuria est feni uel paleae, uicia uel facilior uictus ulmi seruatis frondibus praebeatur aut fraxini. aestiuis mensibus pascantur sub lucis initio, cum graminis teneri suauitatem roris mixtura commendat. quarta hora calescente potus puri fluminis aut putei praebeatur aut fontis. medios solis calores uallis aut arbor umbrosa declinet. deinde ubi flexo iam die ardor infringitur et solum primo imbre uespertini roris humescit, gregem reuocemus ad pascua. sed canicularibus et aestiuis diebus ita pascendae sunt oues, ut capita gregis semper auertantur a solis obiectu. hieme autem uel uere nisi resolutis gelicidiis ad pascua prodire non debent: nam pruinosa herba huic generi morbos creabit. ac tunc semel aquare sufficiet. graecas oues sicut asianas uel tarentinas moris est stabulo potius nutrire quam campo et pertusis tabulis solum, in quo claudentur, insternere, ut sic tuta cubilia propter iniuriam pretiosi uelleris umor reddat elabens. sed tribus per annum totum diebus aprico die lotasoues ungere oleo oportebit et uino. propter serpentes, qui plerumque sub praesepibus latent, cedrum uel galbanum uel mulieris capillos aut ceruina cornua frequenter uramus. DE CASTRIS. Nunc hirci admittendi sunt, ut fetum primi ueris fouere possit exortus. sed caper eligendus, cui sub maxillis duae uidentur pendere uerruculae, magni corporis, crassis cruribus, breui plenaque ceruice, auribus flexis et grauibus, paruo capite, nitido, spisso et longo capillo. ad ineundas feminas et ante anniculum congruus, non autem durat ultra sexennium. capella similis corporis sed magnis uberibus est legenda. non tamen ita multae caprae ut oues una statione claudantur, quam luto et stercore carere conueniet. haedis supra lactis abundantiam, edera et arbuti et lentisci cacumina sunt saepe praebenda. trimae educare optime possunt: quod teneriores matres generant, transigendum est. sed ultra octo annos seruandae non sunt matrices, quia genus hoc longiore sterilescit aetate. DE GLANDIBVS COLLIGENDIS. Hoc tempore glandis legendae ac seruandae cura nos excitet: quod opus femineis ac puerilibus operis celebrabitur facile more bacarum. DE MATERIE CAEDENDA. Nunc materies ad fabricam caedenda est, cum luna decrescit. sed arbores, quae caedentur, usque ad medullam securibus recisas aliquamdiu stare patieris, ut per eas partes umor, si quis in uenis continetur, excurrat. utiles autem sunt maxime hae. abies, quam gallicam uocant, nisi perpluatur, leuis, rigida et in operibus siccis perenne durabilis. larex utillima, ex qua si tabulas suffigas tegulis in fronte atque extremitate tectorum, praesidium contra incendia contulisti: neque enim flammam recipiunt, aut carbones possunt creare. quercus durabilis, si terrenis operibus obruatur et aliquatenus palis. aesculus aedificiis et redicis apta materies. castanea mira soliditate perdurat in agris et tectis, et operibus ceteris intestinis, cuius solum pondus in uitio est. fagus in sicco utilis, umore corrumpitur. populus utraque, salix et tilia in sculpturis necessariae. alnus fabricae inutilis sed necessaria, si umidus locus ad accipienda fundamenta palandus est. ulmus et fraxinus, si siccentur, rigescunt, ante curuabiles catenis utiles habentur. carpinus utillima, cupressus egregia, pinus nisi in siccitate non durans: cui contra celerem putredinem conperi in Sardinia hoc genere prouideri, utexcisae trabes eius aut in piscina qualibet anno toto mersae laterent post operi futurae aut harenis obruerentur in litore, ut adgestionem, qua tectae essent, alternis aestibus reciprocans fluctus ablueret. cedrus durabilis, nisi umore tangatur. quaecumque autem ex parte meridiana caeduntur, utiliores sunt: quae uero ex septemtrionali, proceriores, sed facile uitiantur. DE TRANSFERENDIS ARBORIBVS MAIORIS AETATIS. Hoc mense locis siccis, calidis et apricis maiores arbores transferemus truncatis ramis, inlaesis radicibus, multo stercore et rigationibus adiuuandas. DE OLEO FACIENDO SECVNDVM GRAECOS ET EMENDANDO. Graeci in conficiendi olei praeceptis ista iusserunt. tantum legendum esse oliuae, quantum nocte ueniente possimus exprimere. molam primo oleo debere leuiter esse suspensam. ossa enim confracta sordescunt: quare de solis carnibus sit prima confectio. salignis canistros fieri debere uirgultis, quia genus hoc oleum dicitur adiuuare. nobilius erit, quod sponte defluxerit. sales deinde ac nitrum iubent nouo oleo misceri, ut haec res spissitudinem eius absoluat: dein, cum amurca subsederit, oleum purum triginta diebus exactis in uitrea uasa transferri. secundum simili disciplina fieri, sed mola fortiore quassari. OLEVM LIBVRNICO SIMILE. Oleum primum liburnico simile fieri adserunt Graeci, si in optimo uiridi inulam siccam et lauri folia et cyperum omnia simul tusa et subtiliter creta permisceas cum salibus torrefactis ac tritis et diu oleo iniecta perturbes, dehinc tribus aut aliquanto amplius diebus, cum quiescet, utaris. VT OLEVM SORDIDVM PVRGES. Si sordet oleum, frictos et adhuc calentes sales inici iubent et diligenter operiri: ita mundum reddi post tempus exiguum. DE OLEO ODORIS HORRENDI. Si fuerit odoris horrendi, uirides oliuas sine ossibus tundi et in olei metreta choenicas duas mitti. si bacae defuerint, caules tenerrimos oleae similiter esse tundendos. nonnulli utraque permiscent adiecto etiam sale. sed omnia intra linteum inclusa suspendunt atque ita in uas olei demittunt. postea tribus diebus exemptis auferunt et oleum in alia uasa transfundunt. quidam mittunt uetustum laterem torrefactum. plerique hordeaceos panes breuiter figuratos etraro linteo inuolutos mergunt et nouos subinde permutant. ubi hoc bis aut tertio fecerint, sales iniciunt et in alia uasa translatum per paucos dies sidere patiuntur. quod si aliquod animal forte deciderit et oleum putredine ac nidore uitiarit, iubent Graeci coriandri manipulum in olei metreta suspendi atque ita paucis diebus manere. si nihil de horrore decusserit, mutandum coriandrum, donec superetur hoc uitium. sed maxime proderit post senos dies in uasa munda transferre: melius, si acetum ante uexerunt. quidam feni graeci semen siccum tritumque permiscent uel incensos oleaginos carbones in ipso oleo frequenter extinguunt. si acerbus odor fuerit, uuae excrementa, quae Graeci gigarta uocant, praecipiunt tusa et in massam redacta mersari. DE OLEO RANCIDO CURANDO. Oleum rancidum Graeci adserunt sic posse curari. albam ceram mundo et optimo oleo resolutam et adhuc liquentem mitti in eo iubent, tunc sales frictos calentes addi, operiri atque gypsari: sic fieri, ut oleum purgetur sapore et odore mutato. oleum tamen omne in terrenis locis esse seruandum et eam eius esse naturam, ut sole uel igne purgetur uel aqua feruenti, si simul misceantur in uasculo. DE CONDIENDIS OLIVIS. Hoc etiam mense oliuas condiemus. harum genera sunt diuersa. columbades oliuae fiunt sic. alternis cratibus oliuarum puleium sparges et mel et acetum et sales modice stratura intercedente suffundes. item sternes oliuas supra surculos feniculi uel anethi siue lentisci et ramulis oliuae subditis aceti heminam et muriam superfundes et has constructiones usque ad uasculi plenitudinem patieris insurgere. aliter electas oliuas muria maturabis, post quadraginta dies muriam fundes uniuersam: tunc duas defruti partes, aceti unam, mentam minute incisam uasculo adicies et oliuas replebis, ut ius iusta infusione supernatet. aliter oliuas manu lectas una nocte integra in balnei uapore esse patieris tabulae uel crati superpositas: mane balneis exemptas salibus tritis consperges et uteris: quae non amplius quam octo diebus poterunt custodiri. aliter oliuas inlaesas primo mittis in muria: post dies quadraginta leuabis atque intercides acuto calamo: et, si dulciores habere uolueris, duas sapae partes et aceti unam, si acriores, aceti duas et sapae unam debebis infundere: aliter passi sextarium unum, cineris bene creti, quantummanus utraque gestabit, uini ueteris unum semisicilicum et aliquantum cupressi foliorum. mixtis omnibus oliuas infundis, inculcas: et subinde crustam faciendo saturabis, donec ad uasculorum summa ora peruenias. aliter oliuas, quas iacentes reppereris, rugis contrahentibus crispas colliges et salibus tritis respersas expandes, donec sole inarcescant. tunc substrato lauro alternas crates bacarum saepius ordinabis: tunc defrutum cum satureiae fasciculo duabus aut tribus undis feruere patieris et, postquam tepuerit, supra conpositas bacas refundes admixto sale paululo et origani fasce coniecto supra ius omne perfundes. aliter lectas bacas ex arbore statim condies, rutam et petroselinum sternes inter spatia structionis et subinde cyminati salis aspersione cumulabis. postremum mel et acetum superfundes. nouissime optimi olei quantumcumque miscebis. aliter leges oliuas ex arbore nigras et conpositas muria dilues: tunc ollae adicies mellis partes duas, uini unam, defruti dimidiam: ubi simul deferuuerint, depones ac permouebis et acetum miscebis: cum refrixerit, super oliuas origani surculos sternes et supra ius omne diffundes. aliter oliuas manu lectas cum pediculis aquaspargis tribus diebus: deinde mittis in muria et post septem dies exemptas in uase adicis cum musti et aceti aequis ponderibus: et inpletum uas ita operies, ut aliqua spiramenta dimittas. DE HORIS. Nouembrem et februarium ratio temporis per XXIII horas dierum fecit aequales.Hora I pedes XXVII,hora II pedes XVII,hora III pedes XIII,hora IIII pedes X,hora V pedes VIII,hora VI pedes VII,hora VII pedes VIII,hora VIII pedes X,hora VIIII pedes XIII,hora X pedes XVII,hora IX pedes XXVII. LIBER TERTIVS DECIMVS SIVE MENSIS DECEMBER. TITVLI. I De serendis frumentis et faba et lini semine.II De fodiendis pastinis et caedenda materie, palis et redicis et oleo laurino, myrtino, lentiscino et uino myrtite.III De hortis: in eo de lactuca, allio, ulpico, cepulla, senapi et cunela.IIII De pomis: in eo de hypomelidibus et aliorum mensum pomis.V De rapis condiendis.VI De echinis et pernis et lardo saliendis et auium laqueis disponendis.VII De horis. DE SERENDIS FRVMENTIS ET FABA ET LINI SEMINE. Nunc seruntur frumenta, triticum, far, hordeum, quamuis hordei satio iam sera sit. et faba circa septimontium seri potest. nam post exactam brumam male seminatur. hoc etiam mense adhuc lini semen spargi poterit usque septimo idus decembres. DE FODIENDIS PASTINIS ET CAEDENDA MATERIE. Nunc ad instituendas uites sed post idus pastina inchoemus effodere, sicut ante tractatum est. et materiem bene hoc mense caedemus: palos quoque et corbes faciemus et redicas. et locis frigidis oleum faciemus ex lauro et myrti bacas atque lentisci in olei sui confectione quassabimus et uinum myrtite, sicut dictum est ante, tingemus. DE HORTIS. Hoc tempore serenda est lactuca, ut planta eius februario transferatur. et iam nunc allium et ulpicum et cepullae et senapi et cunela seri poterunt disciplina et more, quo ante narratum est. DE POMIS. Hypomelides poma sunt, ut Martialis adserit, sorbo similia. mediocri arbore nascuntur et flore candidulo. dulcedo huic fructui cum acuto sapore conmixta est. seritur mense decembri nucleis in uasculis positis. mense autem februario hypomelidis planta sed pollicis magnitudine robusta transfertur breuissimo scrobe soluta terra plurimo stercore. sed munienda est, quia cito arescit, si radices illius uentus adflauerit. terram qualemcumque non respuit. amat loca tepida, aprica, maritima et saepe saxosa. statum frigidum reformidat. inseri non potest, exigua durat aetate. poma eius aut in picatis et munitis urceolis aut scobe populi aut in ollis inter uuas uinaceis obruta seruabuntur. DE RAPIS CONDIENDIS. Nunc rapa in partes minutas recisa et leuiter cocta et tota die diligentius exsiccata, ne quid reseruet umoris, senapi ex aceto, sicut moris est, temperato mergere et condire curabimus et repleta uasa claudemus ac post aliquantos dies gustibus explorata proferemus usuri. quam rem ianuario quoque et nouembri mense poterimus efficere. DE ECHINIS ET PERNIS ET LARDO SALIENDIS ET AVIVM LAQVEIS DISPONENDIS. Nunc etiam, quibus litus in fructu est, ubi lunae iuuarit augmentum, quae omnium clausorum maris animalium atque concharum iubet incremento suo membra turgere, echini carnes salibus condire curabunt. quod solito more conficitur. hanc quoque rem per omnes menses bene faciemus hibernos. pernas etiam et lardum conficimus non solum mense hoc, sed omnibus, quos hiemalis algor astringit. tempore hoc per humiles siluas et bacis fecunda uirgulta ad turdos ceterasque aues capiendas laqueos expedire conueniet. hoc usque in martium mensem tendetur aucupium. DE HORIS. Decembrem ianuario in horis causa dispar adiunxit, cum linea simili ille augeatur, iste decrescat.Hora I pedes XXVIIII,hora II pedes XVIIII,hora III pedes XV,hora IIII pedes XII,hora V pedes X,hora VI pedes VIIII,hora VII pedes X,hora VIII pedes XII,hora VIIII pedes XV,hora X pedes XVIIII,hora XI pedes XXVIIII.