Commentaria Senecae "De Clementia" an electronic transcription. Ioannis Calvinus University of Notre Dame Kaitlin Stephan University of Notre Dame Post-corrected OCR and sectioned text. Stephen Bothwell University of Notre Dame OCR-ed and preprocessed text for Lace post-correction; finished text sectioning; checked text post-XML conversion. Hildegund Müller University of Notre Dame Provided supervision and initial financial support for digital edition creation initiative. University of Notre Dame stoa0380.stoa001.nd-dlc-lat1.xml Available under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 (CC-BY-NC-SA 4.0) International License. 2025 University of Notre Dame Notre Dame, Indiana, United States of America Ioannis Calvinus Baum, Johann Wilhe Cunitz, Ed Reuss, Eduard Corpus Reformatum (vol. 33): Ioannis Calvini Opera Quae Supersunt Omnia Braunschweig C. A. Schwetschke and Son 1866 Hathitrust Lace v. 0.6.22 copyright 2013-2021, Bruce Robertson, Dept. of Classics, Mount Allison University. The following text is encoded in accordance with EpiDoc standards and with the CTS/CITE Architecture This pointer pattern extracts chapters. This pointer pattern extracts books. Latin Ancient Greek Initial markup of new file. Began text post-cleaning, including closing unclosed hyphenated text, altering some page numbers, and inserting Ancient Greek and non-ASCII characters as appropriate. Also fixes some shuffled lines. Performed spelling correction pass. Added textual headers and trailers. Fixed further text ordering issues. Changed in-text page numbers to distinctive page-beginning elements. Added publication information and removed invalid paragraph element. Replaced trailers (not permitted in div elements) with paragraph elements in final book subsections. Filled in publicationStmt element. Fixed misspelling ('propitiogue' to 'propitioque'). Fixed misspelling ('iacentemn' to 'iacentem'). Finished adding licensing information. Altered project identifier in textparts to be ND-DLC. Fixes publisher element mislabeled as date element. Tentatively revises textual divisions. Amends descriptions for attributions and adds attribution for Hildegund Müller. Tweaks filename and URN to fit Perseus standards. Swaps ordering of CTS references to be from most to least granular. Italicizes all paragraph-leading quotes from Seneca, following the edition. Begins adding block quotations. Adds most of the remaining block quotations, including some that were not previously represented by line breaks. Fixes minor typo in Book 1, Chapter 7; additionally amends a couple pieces of text which were presented out of reading order. Finishes adding block quotations. Changes original Calvin page numbers to milestone elements. Adds page numbers with 'n' field. Adds column breaks up through Page 59. Finishes adding column breaks. L. ANNEI SENECAE, ROMANI SENATORIS AC PHILOSOPHI CLARISSIMI, LIBRI DUO DE CLEMENTIA, AD NERONEM CAESAREM: IO. CALVINI NOVIODUNAEI COMMENTARIIS ILLUSTRATI. PARISIIS APUD LUDOVICUM CYANEUM. 1532. IOANNIS CALVINI PRAEFATIO AD SANCTISSIMUM AC SAPIENTISSIMUM PRAESULEM CLAUDIUM HANGESTIUM, ABBATEM DIVI ELIGII NOVIODUNENSIS. Si qui sunt hodie paulo faciliori nati ingenio, ornatissime praesul, eo fere omnes certatim se proripiunt, illustrandi nominis ambitione, ut praecipitanter editis ingenii sui monimentis, celebrem nominis memoriam ad posteros tradant: hoc sibi demum egregiae laudi futurum ducentes, si posteros cogitant, magno suo dedecore. Adeo pauci sunt qui ingeniis suis temperare sciant. Hinc scripturiendi insana licentia, quam statim poenitentia sequitur comes. In hac tamen improbitate rationem ineunt, qua sibi gratiam apud lectores, ut aiunt, benevolos concilient: quorum profecto benevolentia prolixe abutuntur. Quidam praetendunt aetatis tirocinium: alii causificantur improbis amicorum precibus libros inchoatos sibi de manibus excuti: alii nescio quid nugarum garriunt, quo errorem deprecentur, si se populo spectandos importune dederint. Atqui malim nullos omnino foetus edere, quam praematuros, vel etiam, ut fit, abortivos non tam edere, quam proiicere. Mihi vero etiam aliquid meditandum est, quo rationem meam institutumque approbem, non tantum benevolis, sed circumspectis lectoribus: eoque magis, quod unus de plebe homuncio, mediocri, seu potius modica eruditione praeditus, nihil in me habeam, quod spem aliquam possit, celebritatis excitare. Haec quidem ignobilitatis meae conscientia fecerat, ut hactenus abstinerem publico. Neque haec nostra scholia, qualiacunque sunt, primum meditabar in eam spem, ut aliquando publicum acciperent: sed tamen quasi iam tum de editione cogitans, studii contentione provehebar, ne velut in re ludicra otiose et oscitanter ludens, operam quoque luderem. Itaque nondum ad umbilicum deducta, amicis aliquot probis ac fidelibus quum recitarem, illique simpliciter, ut solent omnia, candideque aestimarent, spem aliquam iniecerunt eius generis esse, quae non plane a gratia abhorrerent, si ederentur. Valuit praesertim Connani mei autoritas, viri prudentissimi ac disertissimi cui uni stant et cadunt mea consilia. Adde quod optimum auto-rem plerisque sordescere, ac nullo paene esse numero, iniquissime ferebam: ut iamdiu optaverim egregium quempiam vindicem emergere, qui illum in suam dignitatem assereret. Hoc ipsum si sum aliqua ex parte assequutus, tantum laboris non frustra exhausisse videar: nempe quum in hac arena bis desudarit Erasmus literarum alterum decus, ac primae deliciae: quaedam etiam ipsius oculos subterfugerint, quod citra invidiam dictum sit, a nobis primum animadversa. Equidem de autore ipso dum loquor parcius, vereor ne summas eius laudes ingenii culpa deteram. Neque eius merita laudibus assequi operae pretium est, ne ipse per se parum afferre commendationis videatur. Penitus tacuissem, nisi multorum animos occupasset prava quaedam opinio, ac iam praeiudicii locum obtineret, Senecae nullas esse in eloquentia virtutes, in philosophia numero ac pondere exiguas, quae tamen ipsae inter vitia demersae lateant. Sic illum, aiunt, Quintilianus in omni eloquendi genere ex industria distulit, ut oblique expungeret de proborum scriptorum numero. Sic Gellius alienis verbis, sed suo magis iudicio, scriptorem minime utilem pronunciat. Ego vero ut non plane ausim refellere Quintilianum, acerrimi hominem ac perspicacissimi iudicii, velim tamen et isti intelligant Quintilianum hominem fuisse, et non satis bona fide egisse cum Seneca, aut certe suas contumelias persequutum. Nam Seneca parum honorifice tractavit senem Quintilianum in declamationibus, et huius Quintiliani luminibus obstruebat. Quod Gellii splendida bilis in Senecam effuderit, si isti pro re comperta ducunt, vehementer errant. Nemo sane est qui non videat, quam impotenti rabie in eum feratur, hac in parte contumeliosus magis, quam gravis. Certe, utcunque Fabius ac Gellius senserint, posteri tamen, qui citra livorem ac studium, quae duo cum veritate ferepugnant, iudicare potuerunt, inter primarios latinitatis proceres numerant. Facile fuit Fabio cum larvis citra pulveris iactum luctari Homo enim mortuus non mordebat; vivo videntique obstrepere, non item licuisset. Nec tamen eum ita omni laude spoliavit, ut non reliquerit illi summam laudem. Siquidem ab ultima memoria latinos oratores repetens, copiam unius Senecae inter omnes celebrat. Et cur hic verba perdantur? Res in promptu est. Quod ad me attinet, non pigebit in medium afferre quod sentio, non ut religione aliqua obstringam lectores: stabunt qui volent nostro iudicio, alii se ipsi consulent, aut de cohorte peritiorum iudicem ferent. Si quid ego intelligo, vir tuit eximiae eruditionis, et insignis facundiae. Quam enim rerum peritiam assequi non potuerit felix illud ingenium? Naturae mysteria quae ad eam philosophiae partem pertinent, quam Graeci τὴν φυσικὴν vocant, ad unguem callebat. Quum vero ἐν τοῖς ἡθικοῖς versatur, ibi potissimum regnat, et quasi in campo suo currit: dialecticis instructus, quantum satis erat ad orationis cultum. Historias veteres, quoties ex usu foret, memoria complectebatur: qua tamen nonnunquam lapsus est, dum sibi nimium indulget. Iam vero sermo purus ac nitidus suum scilicet saeculum redolens. Genus dicendi elegans ac floridum: stilus illaboratus, ae sine anxietate fluens: character mediocris, qualis philosophum decet: assurgit tamen interdum, ut appareat sublimiorem illi venam non defuisse, si affectasset. Verborum luxuriam ac dicacitatem plerique omnes illi exprobrant: cuius certe nimium esse fateor. Haecque dulcia esse vitia interpretor, quibus abundare Senecam ait Quintilianus. Dispositionem etiam desidero, non postremam orationis lucem. Quod si vitia cum virtutibus pensemus, quantula erunt? Illud modo succurrat, nullum unquam sine venia placuisse ingenium. Nolo hic haerere diutius, unum hoc semel dictum sit, Senecam nostrum esse alterum secundum Ciceronem, et philosophiae et eloquentiae romanae colu-men. Nam Brutus et eius aequales nobis exciderunt. ld ipsum experientur, qui bonas horas in eius lectione collocabunt, ex qua fructum referent simul ac voluptatem. Futurum in meam fidem recipio, ut nullum impensae operae poeniteat, duntaxat qui natus non sit Musis adversantibus et Gratiis. Tibi vero, illustrissime Claudi, has hominis dotes splendide praedicare nihil opus fuerit: per te ipse magis sapis, quam ut monitorem desideres. Habes intus ac domi (ut dicitur) vividum illud ac liberale ingenium, iudicium aere et repositum, memoriam uberem, et minime fluxam: quibus accedit copiosa in studiis nostris exercitatio. His, ut ita loquar, consultoribus fretus, facile poteris discernere quid distent aera lupinis, et quam bona pars latinae linguae constet in Seneca. Commentarios nostros, qui in fidem se tuam conferunt, non aliter accipies, ac frugum nostrarum primitias, quae tibi iure meritoque consecrantur atque nuncupantur: non ideo solum, quia me tibi totum meaque omnia debeo, verum etiam magis quod domi vestrae puer educatus, iisdem tecum studiis initiatus, primam vitae et literarum disciplinam familiae vestrae nobilissimae acceptam refero. Neque vero hic magnopere contendam quo meam tibi industriam approbare possim, quam, ut ferebat benevolentia erga me tua singularis, iamdiu benigne amplexus es. Ab aliis lectoribus utcunque animadversa fuerit, etsi non omnium puncta ferre contigerit, ab aequissimo tamen quoque arbitratore non pessimam habitum iri mihi gratiam plane confido. Nam quum in tanta ingeniorum varietate omnibus velle obsequi, difficile, fortasse etiam improbum esset, quod reliquum erat mihi proposui, ut optimis me accommodarem. Id quam prospere cesserit, alii viderint, quando de me ipse sine arrogantiae specie magnificentius spondere non ausim. Vale. Parisiis, pridie Nonas Apriles, anno salutis nostrae 1532. VITA SENECAE FIDELITER TRANSSCRIPTA EX BONUS AUTORIBUS, PER IO. CALVINUM. L. Annaeus Seneca equestri et provinciali loco natus, familiae suae nomen magis vitae integritate et severiore doctrina, quam gestis militaribus aut rerum civilium peritia illustravit. Capta enim Corduba patria, iam patre orbus, Romam cum duobus fratribus Gallione et Mela migravit: ubi aliquantum temporis transegit non magna dignitate. Tandem sub imperium Caligulae coepit haberi inter praecipua eloquentiae decora. Ex eo magis ac magis inclarescere: ut nonnulli fuisse hanc causam Claudio existiment cur eum in insulam relegaret. Exsilium infracta animi aequitate tulit: matrem etiam Albinam casus sui moerore deiectam constanter consolatus est. Post ope Agrippinae restitutus, adscitus in ordinem senatorium et praetura functus, Domitium adhuc puerum, necdum adoptatum a Claudio, in disciplinam accepit: cuius studia et mores bona fide excoluit, donec iure adoptionis mortuo Claudio ad imperium assumeretur. Tum non dare speciem praecipientis, sed iuvenis consilia civiliter moderari: ut nihil fere pro imperio gereret Nero sine eius autoritate. Accedebat Burrus praefectus praetorio, vir militari virtute illustris et vitae morumque integer, in idem cum eo consentiens Hi duo facile adolescentis ingenium sustinebant, ne statim in peius rueret. At vero mors illius, seu morbo, seu fraude Neronis interiit, valde infregit Senecae potentiam. Hic occasionem nacti, qui non desinebant malis artibus imperatoris indolem corrumpere, eius opes criminari supra civilem modum evectas, studia civium in eum conversa, hortorum amoenitatem, villarum magnificentiam. Quarum rerum invidiam apud Neronem deprecatus Seneca, commeatum etiam petiit, et ut fortunae suae splendorem, quem iam ferre non posset, opesque suas, quae sibi tantum odiumconflarent, in alium transferret. Ad haec causari fessam aetatem et valetudinem minus prosperam: quibus tamen non potuit evincere, ut quietem studiis impetraret. Mutavit tamen pristinam vitae rationem. Nam coetus salutantium prohibuit, vitavit comitantes. Rarus per urbem, publico abstinuit. Rursum oravit ruris secretum, quum Nero diris suppliciis impotenter saeviret in Christianos, quo invidiam sacrilegii a se averteret, vel quia sibi paratum iussu Neronis venenum proditione liberti resciverat. Quo non impetrato, cubiculo se continuit quasi aeger nervis. Successit non multo post coniuratio Pisoniana, inter cuius conscios nominatus ab indice Natali, quamvis non manifestus criminis, tamen quasi laesae maiestatis reus damnatus est. Missus est primum Gravius Silvanus tribunus cohortis praetoriae, qui percontaretur an sua verba agnosceret, quibus accusatio nitebatur. Qui ubi et intrepido vultu agnovisse et excusasse retulit, interrogante Poppeia, an voluntariam mortem pararet, respondit nullum se mortis signum comperisse, quum nihil triste nec in verbis, nec in vultu deprehendisset Ergo regredi et mortem indicere iussus est. Voci tamen et aspectui pepercit, intromisitque unum ex centurionibus, qui necessitatem ultimam denunciaret. Hoc accepto nuncio tabulas testamenti poposcit, et denegante centurione ad amicos conversus, qui secum duo discumbebant, quoniam aliam referre gratiam non posset, dixit se illis relinquere quod haberet pulcherrimum, vitae suae imaginem. Tum Pompeiam Paulinam uxorem complexus, rogavit ut dolori temperaret et lacrymis. Illa omne solatium abnuere, adseverare mortem sibi destinatam, manum percussoris poscere. Ergo eodem ictu brachia ferro exsolvunt. Sed Paulinae, quum iam multum sanguinis ege-stum esset, servi vulnus obligarunt, incertum an nescienti, an vitae cupidine evictae, quum mitior spes a Nerone offerretur. Seneca autem mortis lentitudinem pertaesus, quia senile corpus sanguini effugium non dabat, crurum quoque et poplitum venas sibi abrupit. Qua via quum non magis proficeret, venenum pridem in eum casum provisum hausit, frustra, iam clauso pectore adversus vimveneni. Demum balneo illatus, et vapore exanimatus, sine ullo funeris solenni crematus est. Ita codicillis perscripserat, quum etiam tum praedives et praepotens supremis suis consuleret. Mortuus est anno aetatis centesimo decimo quinto aut circiter, anno imperii Neronis undecimo, ex quo vero eius pueritiae erudiendae admotus fuerat, decimo septimo. L. ANNAEI SENECAE AD NERONEM CASESAREM DE CLEMENTIA LIBER PRIMUS. CAPUT I. Scribere de clementia, Nero Caesar, institui, ut quodammodo speculi vice fungerer, et te tibi ostenderem, perventurum ad voluptatem maximam omnium. Quamvis enim recte factorum verus fructus sit, fecisse, nec ullum virtutum pretium dignum illis extra, ipsas sit, iuvat. tamen inspicere et circumire bonam conscientiam: tum immittere oculos in hanc immensam multitudinem, discordem, seditiosam, impotentem, in perniciem alienam suamque pariter. exsultaturam, si hoc iugum fregerit: itaque loqui secum: EGO ex omnibus mortalibus placui, electusque sum, qui in terris deorum vice fungerer. Ego vitae necisque gentibus arbiter. Qualem quisque sortem. statumque habeat, in manu mea positum est.— Quid cuique mortalium for tuna datum velit, meo ore pronunciat. Ex nostro responso laetitiae causas populi urbesque concipiunt. Nulla pars usquam nisi volente propitioque me floret. Haec tot millia gladiorum, quae pax mea comprimit ad nutum meum stringentur. Quas nationes funditus exscindi, quas transportari, quibus libertatem dari, quibus eripi, quos reges mancipia fieri, quorumque capiti regium. circumdari decus oporteat, quae ruant urbes, quae oriantur, mea iurisdictio est. In hac tanta facultate rerum, non ira me ad iniqua supplicia compulit, non iuvenilis impetus, non temeritus hominum et contumelia, quae saepe tranquillissimis quoque pectoribus patientiam extorsit: non ipsa ostentandae per terrores potentiae, dira, sed frequens magnis imperiis gloria. Conditum, imo constrictumapud me ferrum est. Summa parsimonia, etiam vilissimi sanguinis. Nemo non, cui alia desint, hominis nomine apud me gratiosus est. Severitatem abditam, clementiam in promptu habeo. Sic me custodio, tanquam le-gibus, quas ex abdito ac tenebris in lucem evocavi, rationem redditurus sim. Alterius aetate prima, motus sum, alterius ultima. Alium dignitati donavi, alium humilitati. Quoties nullam inveneram misericordiae causam, mihi peperci. Hodie diis mortalibus, si a me rationem repetant, annumerare genus humanum paratus sum. Potes hoc Caesar praedicare audacter, omnia in fida. tutela haberi: nihil per te neque vi neque clam reipublicae ereptum. Rarissimam laudem, et nulli adhuc principum concessam concupisti innocentiam. Non perdis operam, nec bonitas ista tua singularis ingratos aut malignos aestimatores nacta est. Refertur tibi gratia. Nemo unus homo uni homini tam carus unquam fuit, quam tu populo romano, magnum longumque eius bonum. Sed ingens tibi onus imposuisti. Nemo iam divum Augustum, nec Tiberii Caesaris prima tempora loquitur, nec, quod te imitari velit, exemplar extra te quaerit. Principatus tuus ad. gustum exigitur. Difficile hoc fuisset, si non naturalis tibi ista bonitas esset, sed ad tempus sumpta. Nemo enim potest personam diu ferre: ficta cito in naturam suam recidunt. Quibus veritas subest quaeque, ut ita dicam, ex solido enascuntur, tempore ipso in maius meliusque procedunt. Magnam adibat aleam populus romanus, quum incertum esset, quo se statim nobilis indoles daret. Iam vota publica in tuto sunt. Nec enim periculum est ne te subita tui capiat oblivio. Facit quidem avidos nimia felicitas: nec tam temperatae cupiditates sunt unquam, ut in eo quod contigit desinant. Gradus a magnis ad maiora fit, et spes improbissimas complectuntur. insperata assequuti. Omnibus tamen nunc civibus tuis et haec confessio exprimitur, essese felices: et illa, nihil iam his accedere bonis posse, nisi ut perpetua sint. Multa illos cogunt ad hanc confessionem,qua nulla in homine tardior est: securitas alta, affluens, ius supra omnem iniuriam positum. Obversatur oculis laetissma, forma reipublicae cui ad summam libertatem nihil deest, nisi pereundi licentia. Praecipue tamen aequalis ad maximos imosque pervenit clementiae tuae admiratio. Caetera enim bona proportione fortunae suae quisque sentit aut exspectat maiora minoraque: ex clementia omnes idem sperant. Nec est quisquam cui tam valde innocentia, sua placeat, ut non stare in conspectu clementiam paratam humanis erroribus gaudeat. Non temere a Plutarcho scriptum est, difficile esse consilium dare iis qui in imperio sunt. Minime enim regium putant, ad praescriptum rationis vivere, qui veram regis maiestatem constituunt effraenatam licentiam. Servile existimant, alieno se arbitrio permittere. Itaque suis legibus ac suo more vivunt, seu potius sua libidine. Quod si qui sunt paulo moderatiores, ne ii quidem interpellatorem aequo animo ferre possunt: adeo regibus ac principibus insita est quasi perpetuum ac vernaculum malum arrogantia. Quod bene atque ex officio rempublicam administrant, id totum sibi acceptum referri volunt: extraneos consultores in societatem laudis admittere dedignantur. Unde etiam illud exiit, Magno constare regum anicia bona consilia. Artificiose igitur Seneca sic se scripturum de clementia proponit, ut Nero imaginem suae clementiae in descriptione eius virtutis agnoscat. Sic enim sub specio laudis favorem conciliat orationi paraeneticae. Dicit igitur, non tam sibi propositum esse, praeceptis instruere ac instituere Neronem, quam illi exhibere speculum in imagine virtutis, in quo se possit agnoscere ac sua bona contemplari. Ut enim homini suam faciem speculum repraesentat, ita in descriptione fortitudinis fortis, prudentiae prudens, iustitiae iustus, agnoscit aliquid suum. Haec est obliqua via, qua se insinuat in benevolentiam Neronis. Superest ut qui sibi bene conscius est, fruatur bono conscientiae. Atque id est quod sequitur, quum affirmat illum perventurum ad voluptatem omnium maximam. Quamvis enim recte factorum] Disputatum est diu et anxie inter philosophos de felicitate ultima, ad cuius finem omnia referenda sunt. Sedecim sectae variis opinionibusinter se pugnant, quum in voluptate sua semper acquiescit Epicurus, Croesus divitias suas respicit, alii denique suis affectibus pro se quisque serviunt. Duae sunt magis veritati consentaneae. Prior Zenonis, Cleanthis, Posidonii, Hecatonis, Diogenis Babylonici, et Stoicae scholae: quamvis eius dogmatis autorem laudet Antisthenem Augustinus lib. VIII. de Civit. Dei: virtutem scilicet esse ultimum finem, quem omnes actus, omnia vitae humanae opera et consilia re-spiciunt. In quam sententiam accipiendus est hic locus. Aristotelici ultra progrediuntur. Non enim finem in virtute, sed in virtutis usu constituunt. Vide Aristotelem lib: I. Ethicorum. Sensus est: Quamvis in Stoicorum decreto nihil considerandum sit in virtute praeter ipsum virtutem, neque aliunde pendeat virtutis aestimatio, sed in se ipsa sita sit, iuvat tamen inspicere bonam conscientiam etc. Hanc sententiam elegantor Cicero complexus est in Somnio Scipionis: Nec in praemiis humanis spem posueris rerum tuarum: suis te illecebris virtus trahat oportet ad verum decus. Et in Miloniana addit haec, quae certe vera sunt, fortes et sapientes viros non tam praemia recte factorum, quam ipsa recte facta sequi solere. Nec ullum virtutum pretium] Quasi diceret, non quod ultra virtutem alius sit scopus, quemadmodum Periander censuit virtutem ad honoris finem tendere, et Aristotelici ad virtutis usum: sed est summum bonum, et appetendum propter se. Hanc sententiam paene iisdem verbis expressit Claudianus:Ipsa quidem virtus pretium sibi, solaque lateFortunae secura nitet, nec fascibus ullisErigitur.Et Seneca lib IV. de Beneficiis: Rerum honestarum pretium in ipsis est. Iurat tamen inspicere] Bene Plinius lib. I. epist. ad Saturninum: Meminimus quanto maiore animo honestatis fructus in conscientia quam in fama reponatur. Et Macrobius lib. II in Somnium Scipionis: Virtutis fructum sapiens in conscientia ponit, minus perfectus in gloria. Multitudinem seditiosam, discordem etc.] Sunt haec epitheta perpetua multitudinis, seditiosa, discors, impotens; nec sine ratione imposita. Seditiosam] Vergilius Aeneidos. I.:Ac veluti magno in populo quum saepe coorta estSeditio, saevitque animis ignobile vulgus,Iamque faces et saxa volant, furor arma ministrat.Etsi ubique vulgus semper ad res novas levissimum, tamen romana plebs in primis, quae ex magna variaque peregrinorum multitudine constat, longe caeteris mobilior est. Proponamus nobis historias, quantostumultus excitarunt apud Romanos plebis seditiones: quoties reipublicae summam in discrimen adduxerunt: ut iam illud in proverbium venerit, Turba turbulenta. Discordem] Hoc pertinet ad sententiarum varietatem. Tot sensus, quot capita; praesertim ubi non certam rationem habent prae oculis, sed inconsulta temeritate arripiunt quidquid animo male sobrio se obtulerit. Non enim est consilium in vulgo, inquit Cicero pro Plancio, non ratio, non discrimen. Unde belua multorum capitum Platoni et Horatio. Id etiam ostendit verbi etymon: quamvisOvidius lib. II. nove et licentiose gloriam discordem pro discreta et separata posuerit:At mea seposita est et ab omni milite discorsGloria. Impotentem] Nonius Marcellus interpretatur valde potentem. Verum hoc nomen habet maiorem energiam. Non enim tantum significat valde potentem Ciceroni quum dicit: Nil agant, nil timeant, nil concupiscant, nulla impotentia efferantur; sed praefidentem quandam audaciam. Cicero Tuscul. IV.: Inflammant appetitione nimia, quam tum cupiditatem, tum libidinem dicimus, impotentiam quandam animi a temperantia et moderatione plurimum dissidentem. Graeci ἀχράτειαν vocant. Horatius Carminum I:Quidlibet impotensSperare fortunaque dulciEbria. In suam perniciem exsultaturam] Vel saevire significat, quemadmodum illud Ciceronis lib. II. de Republica: Quae sanguine alitur, quaeque in omni crudelitate sic exsultat, ut vix hominum acerbis funeribus satietur. Vel supra modum exsilire et efferri. Cicero de Rep.: Est igitur quoddam turbulentum in hominibus singulis, quod vel exsultat voluptate, vel molestia frangitur. Utriusque significationis autor Nonius Marcellus: sed posterior magis convenit: quia scilicet plebs imperita, quae nullum habet modum libertatis, statim vertit in licentiam: idque in suam perniciem: ut vulgus romanum saepius intestinis discordiis imperium suum paene labefactavit: atque etiam in exitium alienum, quia vix est ut cohiberi possit insana multitudo, ubi semel ad arma ventum est. Livius lib. IV.: Haec natura multitudinis est, aut servit humiliter, aut superbe dominatur: libertatem, quae media est, nec spernere modice, nec habere sciunt. Curtius lib. X.: Nullum profundum mare, nullum vastum fretum et procellosum tantos ciet fluctus, quantos multitudo motus habet, utique si nova et brevi duratura libertate luxuriat. Livius lib. XX XIV.: Quintius Achaeis suadet, libertate modice utantur: temperatam eam, salubrem eis et singulis civitatibus esse; nimiam, et aliis gravem, et iis qui habeant, praecipitem et effrenatam esse. Ego ex omnibus] Prosopopoeia, qua secum loqui imperator fingitur, et quasi in cogitationem ire. Hic est conscientiae fructus, quem illiSeneca promittebat si in se descenderet, et mentem bene compositam respiceret. Et haec plus habent gratiae per fictionem personae, quam si ex persona autoris conciperentur: ut docet Quintilianus lib. IX.Valent enim ad lectorem excitandum, ad movendos affectus, ad orationem variandam. Quidam hoc schema non prosopopoeiam vocant, sed ἠθοποιΐαν. quod illa personas fingat quae nusquam sunt, haec certis personis verba accommodat. Vide romanum Aquilam. Haec autem oratio ex opinione Stoicorum pendet, qui diis rerum humanarum procurationem tribuunt, providentiam asserunt, nihil fortunae temeritati relinquunt. Epicurei tametsi deos non negant, at, quod proximum est, voluptarios nescio quos somniant, otiosos, mortalia non curantes, ne quid voluptatibus suis decedat, pronoean Stoicorum rident, quasi anum fatidicum. Omnia fortuito casu contingere putant. Qui vero se deorum vicarium profitetur, is nimirum fatetur deos humanis necessitatibus providere. Quamobrem recte Homerus βασιλῆας διοτρεφεῖς appellat, hoc est reges a Iove nutritos, et Iliados IX. Agamemnonem a Iove regem constitutum scribit. Nec minus eleganter Plinius in Panegyrico: Talia esse crediderim quae ipse mundi parens temperat nutu, si quando oculos demisit in terras, et facta mortalium inter divina opera numerare dignatus est: quibus nunc per te liber solutusque, coelo tantum vacat, postquam te dedit, qui erga omne hominum genus vice sua fungereris etc. Itaque vere quis dixerit, ut ait Plutarchus de doctrina principum, principes ministros esse dei, ad salutem et curam hominum: uti bona quae deus illis largitur, partim distribuant, partim servent. Cui consentit responsum illud Numae Pompilii, regnum esse deorum ministerium. Et aliud item Artabani apud eundem Plutarchum, reges, simulacra dei omnia servantis. Non abs re igitur Plato in Gorgia facit deum quendam imperatorem generis humani, assignantem suum unicuique in statione hac et militia locum. Quam sententiam Persius ex Platone transtulit:Quem te deus esseIussit, et humana qua parte locatus es in re.Est etiam illa confessio religionis nostrae, non esse potestatem nisi a Deo, et quae sunt, a Deo ordinatas esse, ad Rom. XIII. Vitae necisque arbiter] Pro eodem. Curtius lib. IV.: Quum in regali solio residebis vitae necisque omnium civium dominus, cave obliviscaris huius status, in quo accipis regnum. Et Seneca in Thyeste,Vos quibus rector maris atque terraeIus dedit magnum necis atque vitae.Quod enim alter dominium, alter ius magnum, Seneca hic arbitrium vocat, id est plenam et liberam potestatem sine provocatione: ut etiam tradit Pompeius Festus. In manu mea positum est] Sic Coelius ad Ciceronem libro VIII. Epist.: Quam velis eum obligare, in manu tua est. Quid significet haec loquutio, pulchre declarat Cicero Offic. I. quasi perepexegesin. Quod ad praesens, inquit, tanquam in manu datur, iucundius est. Rem ergo certam eleganter dicimus in manu positam, quasi manu comprehensam. Dicitur et in manibus, et ad manum, et prae manibus, et sub manu, et inter manus. Duo postrema rariora sunt, ideo exempla subiiciam. Seneca ad Lucilium: Consilium nasci sub die debet: hoc quoque tardum est: sub manu, ut aiunt, consilium nascatur. Et Tranquillus in Augusto: Quo celerius, et sub manu annunciari cognoscique posset quod in provincia quaque gereretur, iuvenes primo modicis intervallis per militares vias, dehinc vehicula disposuit. Vergilius Aeneidos XI.:Caetera qua rerum iaceant perculsa ruina,Ante oculos, interque manus sunt omnia vestras.Dicit ergo Nero, in facili sibi esse locupletare quoslibet, et quoslibet etiam fortunis spoliare. Possumus etiam interpretari manum pro imperio aut arbitrio, qualiter illud a Tranquillo dictum in Nerone: Omnia se facienda fecisse, sed eventum in manu esse fortunae Idem tamen erit sensus. Quid cuique mortalium fortuna] Hic manifestum fit principem nihil aliud. esse quam fortunae organum: cuius manu et ministerio sursum deorsum omnia versat. Fortunae nomen pro deo posuit, usitatum magis quam proprium. Nihil enim fortuitum iis qui necessitati omnia subiiciunt. At verbo pronunciandi apposite usus est, quod statuere et decernere significat eum qui habet iurisdictionem. Et nostro responso laetitiae causas populi] Hoc referendum ad gentium legatos, internuncios et interpretes societatis coeundae eum populo romano. Fuit enim magnum illud imperium romanum, vere magnum latrocinium: cui stipendium pendebant populi bello subiugati: et qui foedus malebant percutere, magno redimebant ambitiosam illam societatem, non longe a servitute positam. Haec tot millia] Quod cst apud Plautum in aliam sententiam, verissime de imperatore romano praedicari poterit: Esse scilicet Iovem quendam terrenum, qui nutu suo orientem et occidentem tremefaceret. Nam ut ait Ovidius Fastorum II.:Hoc duce romanum est solis utrumque latus,et alibi:Romanae spatium est urbis et orbis idem.Observanda est dispositio. Primum sibi arrogavit ius in privatas omnium facultates,deinde in civitates et populos; nunc descendit ad enumerationem specierum, quomodo suo responso laetitiae causas populi urbesque concipiant. Ad nutum meum stringentur] Ἐμφατικῶς posuit nutum, quum sutis essct iussum dicere. Sed hocexpressius fuit, perinde ac si omnia secum trahat princeps, ac nutu suo concutiat. Vergilius:Annuit, et magnum nutu tremefecit Olympum.Curtius lib. III.: Agmen Macedonum intentum ad ducis non signum modo, sed etiam nutum. Cicero lib I. Epist. ad Quintum fratrem: Tot civitates unius hominis nutum intuentur. Quas transportari] Fuit enim moris antiqui, gentes bello devictas, quae loci opportunitate novos spiritus tollere possent, alio transferre. In Panegyrico Maximiani et Constantini: Tu ferocissimos Mauritaniae populos inaccessis montium iugis, et naturali munitione fidentes expugnasti, recepisti, transtulisti. Livius lib. VIII: In Veliternos veteres cives romanos, quod toties rebellassent, graviter saevitum, et muri deiecti, et senatus inde abductus, iussique trans Tiberim habitare: ut eius qui cis Tiberim deprehensus esset, usque ad mille passuum, pondo clarigatio esset. Item: De senatu Privernate ita decretum, ut qui senator Priverni post defectionem ab Romanis mansisset trans Tiberim, eaque lege qua Veliterni, habitaret. Traducere dixit alibi. Quod bonum, felix, faustumque sit populo romano ac mihi, vobisque Albani, populum omnem, Albanum Romam traducere in animo est. Post: Inter haec iam praemissi equites erant, qui multitudinem Romam traducerent. Reperitur et hoc verbum pro deportare, sed raro, semel duntaxat memini me legere apud Suetonium in Augusto: Agrippam nihilo tractabiliorem, imo in dies amentiorem, in insulam transportavit. Quos reges mancipia fieri] Mancipium ad epitasin; plus enim exprimit quan. si dixisset, e summo fastigio deturbare ad humillimam conditionem. Sunt enim quasi ex diametro opposita, rex et mancipium: alter omnibus imperat, alter in infima servitute positus est. Quorum cupiti regium circumdari decus] Periphrasis est diadematis, qua usus est etiam Seneca in Hercule furente:Vidi regium capiti decusCum capite raptum.Idem in Thyeste:Regium capiti decusBis terque lapsum est.Diadema enim regum insigne fuisse notum est. Fascia erat variegata, a verbo graeco διαδέω nomen deductum, quod significat circumligo. Diversum fuisse a corona ostendit Cicero Philipp. II., quum scribit Antonium consulem diadema et regnum obtulisse Caesari coronato. Et Valerius lib. VI. de Pompeio: Cui candida fascia crus alligatum habenti,Favonius, non refert,inquit, qua in parte corporis sit diadema. Persae Cydarim vocant. Verba sunt Curtii lib. II: Cydarim Persae regium capitis vocabant insigne. Hoc caerulea fascia albo distincta circumibat. Quod vero attinet ad hanc tam licentiosam in reges iurisdictionem, non ignorant rerum humanarum periti, prius quam imperium devenisset ad Caesarum monarchiam, regna senatusconsultis deferri. Cicero Epist. lib IX. ad Papirium Paetum: Nam mihi scito iam a regibus ultimis allatas esse literas, quibus mihi gratias agant, quod se mea sententia reges appellaverim: quos ego non modo reges appellatos, sed omnino natos nesciebam. Populus vero lege regia omne ius in Caesares transtulit. Iurisdictio est] Hic iurisconsulti intelligant iurisdictionem in genere sumptam, quae omnes species cognitionis complectitur. In hac tanta, facultate] Virtus non exercita parvam laudem, ut vulgo ferunt, meretur. Non admodum magnificum fuerat mediocrem fortunam probe administrare: sed tanta rerum omnium licentia non abuti, hoc vero admirabile est. Atque id etiam exaggerat a circumstantiis, quod is ipse qui adeo egregium imperatorem praestitit, non sit maturae vir aetatis, cui accedat aetas magistra, sed in lubrica aetate constitutus: quia contumelia lacessitus, quae alioqui homines placidissimos solet de gradu deiicere. Ergo magnam illam, nec ullis legibus coarctatum rerum facultatem ideo commemorat, quia, ut ait Herodianus, difficile est in maxima licentia moderari sibi, quasique fraenos imponere cupiditatibus. Ira] Quasi diceret, affectus ille animi praerabidus, qui nihil suadet moderabile, praesertim in constituendis poenis nunquam mediocritatem servans, unde Ennio insaniae initium, Horatio furor brevis, et Catoni, quod idem est, furor temporarius, non me tamen rapuit transversum in alicuius perniciem. Sententia est catholica apud Graecos, χαλέπη μὲν ὀργὴ βαφλῆος, quam latine Seneca protulit in Medea:Gravis ira regum est semper.Debet ergo princeps concitare admirationem sui, qui communi malo exemptus est. Quare non abs re illud ab Ovidio inter laudes Liviae positum,Nec nocuisse ulli, et fortunam habuisse nocendi,Nec quenquam nervos extimuisse suos.Et si verum est quod ait Hebraeus paroemiastes, Ira regis, nuncius mortis: non ultima laus est, in constituendis poenis ne tantulum quidem irae permisisse. Nolo hic indulgere longius ambitiosae ostentationi; declamationes rhetoribus relinquo. Iuvenilis impetus] Haec aetas veniam interdum pro homine deprecatur. Erravit, inquiunt, lapsus est aetatis tirocinio: anni moderationem addent, etprudentiam. Naturale est ut haec aetas sitin iracundiam propensior, cui multus sanguis et calidus, ut scribunt philosophi, praebet causam iracundiae. At vero miraculo esse debet, qui aetatem sapientia antevertit. Nam et qui venturi sunt in virtutis adoptionem, ait Latinus Pacatus, ut non cadant, titubant. Temeritas hominum, et contumelia] Quam sit gravis regibus contumelia, alibi videbitur. Ideo magnifice sentire de principe debemus, cuius patientiam nulla temeritas, nulla contumelia fregerit. Legitur etiam contumacia in quibusdam exemplaribus, nescio an emendatius. Regum enim sunt haec imperia (ut ait Cicero in oratione pro Rabirio) post animadverte, et dicto pure. Item illae minae; si te secundo limine hic offendero, moriere. Si secunda iussa non impune exspectantur, nimirum contumacia plus quam capitalis est. Tranquillissimis quoque pectoribus] Haec etiam verba addunt emphasim non negligendam, quod iuvenem deturbare de placido animi statu non potuerint temeritas hominum et contumacia, quae patientiam excutiunt viris patientissimis, et omni perturbatione liberis. Hoc enim significat nobis tranquillitas, ut facile intelligitur ex verbis Ciceronis Tuscul. IV. In his, inquit, explicandis veterem illam equidem Pythagorae primum, deinde Platonis descriptionem sequar: qui animum in duas partes dividunt: alteram rationis participem faciunt, alteram expertem. In participe rationis ponunt tranquillitatem, id est placidam quietamque constantiam: in illa altera motus turbidos, tum irae, tum cupiditatis, contrarios inimicosque rationi. Est igitur tranquillum pectus, bene compositum, nec ullis affectibus obnoxium, quos Graeci πάθη, id est passiones, appellant. Tranquillitas ipsa, animi moderatio, et quasi aequanimitas: quam alibi securitatem, alibi pacem vocat Seneca noster. Theologi semper fere pacem. Haec etiam ipsa est insignis illa εὐθυμία Democriti, dicta quasi animi alacritas: de qua Cicero in V. de Finibus et Diogenes Laertius. Ostentandae per terrores potentiae] Tyrannorum est hoc solenne, putare abiectam esse potentiam, quam non alienis miseriis exerceant. Sic saepe tales personae a Tragicis inducuntur. Nero apud Senecam in Octavia:Calcat iacentem vulgus.Ita saeviendo experiuntur quantum sibi liceat. Conditum, imo constrictum] Hanc figuram μετάνοιαν vocant rhetores, quam interpretari possis poenitentiam, quae tollit quod dictum est, et pro eo magis idoneum reponit. Vide Rutilium Lupum. Quintilianus et Cicero correctionem vocant. Nonnunquam correctiones sunt ironicae, ut illa Cicero-nis in oratione pro Coelio: Nisi mihi intercederent inimicitiae cum istius mulieris viro, fratrem dicere volui. Quanquam haec peculiari nomineσαρκασμὸς dicitur a Iulio Rufiniano. Nemo non cui alia desint] Quum alter plectitur, alter poenae eximitur, dicas non tam clementiam esse, quam iudicis sordes. Sic nostris temporibus iudicium nihil est nisi publica merces: Atque Eques in causa qui sedet, empta probat. Verum ubi iudex agit ex aequo cum omnibus indulgenter, verum specimen praebet suae mansuetudinis. Hoc ergo quasi per modum occupationis accipiendum est, quod dicit tam senectuti quam adolescentiae, tam humilitati quam nobilitati fuisse apud se veniae locum. Occupationem autem intellige, ut apud Fabium lib. IV. quoniam Ciceroni aliud significat in Rhetoricis. Sensus erit: Alii quidem afferunt commendationem familiae et nobilitatis: alii virtute bellica rapinas, peculatus, adulteria deprecantur. Quibusdam pro commendatione est adulescentia seu flos aetatis. Ego vero causas mihi sum commentus, quibus possem omnibus succurrere. Nobilitas ipsa per se erat venerabilis, sed plebis humilitas misericordiam concitabat. Diversis rationibus favorem merebantur. Iuventuti favorem debitum, senectuti reverentiam praestiti. Postremo omni praesidio destitutos, homines saltem esse memini, nominis cognatione ad me pertinentes: quemadmodum ait Augustinus: Persequamur in eis propriam iniquitatem, misereamur communem naturam. Nihil ergo privatis studiis concessum, nihil sordibus. Sic me custodio, tanquam legibus] Bene adiecit, tanquam: quia princeps quidem legibus solutus est: sed digna vox est maiestate regnantis, legibus alligatum se, principem fateri. Et re vera maius imperio est submittere legibus principatum: ut est in rescripto Valer. et Theodos. C. de legib. et in rescripto Severi et Antonini legitur: Licet legibus subditi non simus, legibus tamen vivimus. Plinius in Panegyrico: Adsuescat imperator cum imperio calculum ponere; sic exeat, sic redeat, tanquam rationem redditurus, edicat quid absumpserit; ita fiet, ut non absumat quod pudeat dicere. Item: Tu nihil amplius vis tibi licere, quam nobis. Non est princeps supra leges, sed leges supra principem. Sic etiam Augustus ratiocinarium imperii in senatu proposuit. Autor Tranquillus. Rationem accipe pro computo, ut vulgus loquitur. Quas ex abdito in lucem revocamus] Tiberii et Caligulae tempora tangit, sub quibus iura et leges exsulabant. Nam Tiberius post simulatam aliquamdiu probitatem, in omne crudelitatis genus erupit: Caligula semper sui similis, nunquam improbitatem dissimulavit. Nec imperium Claudii corruptos mores ad meliorem disciplinam revocavit. Primus igitur Nero rebus lapsis opem tulit. Alterius aetate prima motus sum, alterius ultima] Adulescentiae non solumnon invidetur, inquit Cicero Offic. II., verum etiam favetur. Et senectuti antiquitus plurimi honores habiti sunt, tam publicis moribus, quam privatis officiis. Iam illud observatur in autoribus, ut per primam aetatem, pueritiam intelligant: per ultimam, senectutem. Sed singulae aetates trifariam dividuntur, ut docet Servius in quinto commentario Aeneidos: ut sit prima, viridis, adulta, et praeceps. Ideo primam senectutem et extremam pueritiam saepe legimus. Salustius: Mithridates extrema pueritia regnum ingressus, matre sua veneno interfecta. Iuvenalis Satyra III.:Dum nova canities, dum prima et recta senectus. Alium dignitati donavi, alium. humilitati] Sic alibi: Filium matris lacrymis donabit. Hac loquutione utimur, quum indulgetur venia confitenti delictum. Livius libr. II.: Unum sibi civem, unum senatorem si innocentem absolvere nollent, pro nocente darent. Idem lib. III.: Inter hos L. Quintius, cui Cincinnato cognomen erat, non iterando laudes, ne cumularet invidiam, sed veniam errori atque adulescentiae petendo sibi, qui non dicto, non facto quenquam offendisset, ut condonarent filium, orabat. Idem lib VIII.: Bene habet, vicit disciplina militaris, vicit imperii maiestas, quae in discrimine fuerunt an ulla post hanc diem essent. Non noxae eximitur Q. Fabius, qui contra edictum imperatoris pugnavit: sed noxae damnatus, donatur populo romano, donatur tribunitiae potestati precarium, non iustum imperium ferenti. Hodie diis immortalibus] Ut populus se ad principis voluntatem attemperare debet, ita principi providendum, ut Iovem deosque propitios habeat. Nam hoc eleganter ab Horatio dictum est:Regum timendorum in proprios greges,Reges in ipsos imperium est Iovis,Clari giganteo triumpho,Cuncta supercilio moventis.Consideret ergo princeps, a diis populi susceptam administrationem, et iis ipsis rationem aliquando reddendam: atque ut ait Theseus apud Senecam in Hercule furente:Iudex futurus, sanguine humano abstine.Quicunque regnas, scelera taxantur modoMaiore nostra. Si rationem a me repetant] Allusit ad morem antiquum, quo censores ab iis qui magistratum gesserant, rationem sui magistratus reposcebant. Cicero lib. III. de Legibus: Apud eosdem censores, ii qui magistratu abierint, edant et exponant quid in magistratu gesserint. Et Proconsules rationes ad aerarium referebant. In fida tutela haberi] Cicero Offic. I. comparat administratores reipublicae tutoribus. Ad quod videtur respexisse Cornelius Tacitus libr. I. quum de Tiberio loquitur imperium recusante: Inter quae, inquit, senatu ad infimas obtestationes procumbente, dixit forte Tiberius se ut non toti reipublicae parem, ita quaecunque pars sibi mandaretur, eius tutelam suscepturum.Quoniam igitur tutoribus non sua fraus solum, sed etiam sua negligentia periculosa est, dicit Seneca Neronem eius generis rationes diis approbare posse, quae exiguntur a tutoribus. Non perdis operam] Plerumque ingratitudine vulgi de recto instituto deducuntur qui rempublicam praeclare antea gesserant. Unde illud Homeri carmen Odysseae V., quod Erasmus inter paroemias retulit Chiliade III.:Μή τις ἔτι πρόφρων ἀγανὸς καὶ ἤπιος ἔστωΣκηπτοῦχος βασιλεὺς, μηδὲ φρεσὶν αἴσιμα εἰδὼςἈλλ’ αἰεὶ χαλεπός τ’ εἴη καὶ αἴσυλα ῥέζοι.Sic transtulit Erasmus:Posthac ne placidus sit quisquam, neve benignus,Nec mitis, iustique tenax rex sceptriger unquam,Sed semper ferus esto, et semper iniqua patrato.Hoc idem testatur Valerius lib VIII. Ipsa natura nobis alacritatem subministrante, quum honorem industriae appeti, et exsolvi grate videmus. Ergo admonet Neronem Seneca de gratitudine populi, primum, ne videatur beneficia iam impensa perdidisse, aut male collocasse: deinde ut in futurum melius animatum reddat. Malignos aestimatores] aut ieiunos et parcos. Sic colles malignos dixit Vergilius quasi steriles et infoecundos. Quintilianus lib. II.: In laudandis discipulorum actionibus nec malignus, nec effusus. Contra Donatus in Terentii Adelphos: Benigne, inquit, large, et abunde. Sic accepit Horatius:Atque benigniusDeprome quadrimum SabinaO Thaliarche merum diota.Item:Manabit ad plenum benignoRuris honorum opulenta cornu.Vel malignos, id est malevolos. Quintilianus lib. XI: In carminibus utinam pepercisset, quae non desierunt carpere maligni. Contra idem Seneca lib. V. de beneficiis: Non aliorum annos computare, sed suos benigne aestimare. Refertur tibi gratia] Atqui videtur potius haberi gratia, quam referri, quum beneficium beneficio non pensetur. Verum hic accipiendum est quemadmodum in oratione pro Plancio illud Ciceronis: Gratiam et qui refert, habet: et qui habet, in eo ipso quod habet, refert. Et Epistol. lib. V.: Illud in amicitia mutuum, quum par voluntas accipitur etredditur. Alioqui referre gratiam, est beneficii vicem rependere. Nemo unus homo] Est ἀρχαῖσμὸς, quia nemo, hominem comprehendit. Terentius in Eunucho:Num quis hic me sequitur? Nemo homo est.Cicero pro Sylla: Nisi forte regium tibi videtur, ita vivere, ut non modo homini nemini, sed ne cupiditati quidem servias. Cato: Caduceatori nemo homo nocet. Idem pro Rhodiensibus: Si nemo esset homo quem vereremur, quidquid liberet faceremus. Et est exaggeratio ex comparatione, quia in unius gratiam se ponere, non adeo difficile est, quam tothominum voluntates sibi conciliare. Sed ingens tibi onus] Quasi diceret: Gravis tibi adversaria constituta est: vide ut hominum opinioni satisfacias, quam de te conceperunt. Nemo divum Augustum, nec Tiberii prima tempora] Qui bene de subditis meriti sunt principes, quum moriuntur, et desiderium sui praesentibue relinquunt, et posteris aeternam memoriam. Praesertim illud fere usu venit, ut in praesentibus miseriis pristinae felicitatis occurrat memoria. Quum vero non reflectunt oculos ad praeterita, nimirum acquiescunt in praesentibus. Quod ipsum ad magnam Neronis laudem pertinet. Divum Augustum dicit secundum verbi proprietatem, quam Servius annotavit in V. commentario Aeneidos. De imperatorum consecratione alibi dicetur. Postremo non oscitanter praetereundum, quod Augustum dicit, et Tiberii prima tempora. Nam Augustum post adeptam monarchiam nihil crudeliter egisse legitur, verum sic omnia ad civilitatem composuisse, ut ultima cum primis contexeret. Quo merito assequutus est ut non defuerint post mortem, qui saeculum augustum appellandum censerent, quemadmodum saeculum aureum, ut refert Tranquillus. Tiberius hominum opinionem de se conceptam fefellit quum paene novum induit hominem: nec solum erupit in omnem crudelitatem, sed omni genere nefariae libidinis flagravit, alterum prorsus romani imperii dedecus. Vide Tranquillum. Nec, quod te imitari velit] Quos volumus ad virtutem tanquam subditis calcaribus incitare, solemus iis proponere magnos viros ad imitationem. Unde historia vitae magistra Ciceroni, in qua tanquam in speculo vitae nostrae rationem intuemur. Quid fugiamus, quid sequamur, cernimus oculis. Sed extraneis exemplis minime indigent, quibus est a natura ingenita probitas. Quod hic voluit Seneca. Cicero Dolabellae Epist. IX.: Quid est quod ego te horter ut dignitati et gloriae servias: proponam tibi claros viros? quod facere solent qui hortantur. Neminem habeo clariorem, quam te ipsum. Te imitere oportet, tecum ipse certes. Idem lib. II. Curioni: Tecum loquere, te adhibe in consilium, te audi, tibi obtempera. Et lib. XIII. adVarronem: Et iam non cum aliis, sed tecum ipse certa. Plinius in Panegyrico: Quam magnum est ex omnibus patrio more, patria virtute laetari, et sine aemulo, sine exemplo secum contendere. Exemplar hic proprie usurpavit. Nam, ut ait Festus Pompeius, exemplum est quod sequamur aut fugiamus: exemplar ex quo simile faciamus, improprie dictum a Tranquillo in vita Tiberii. Quam velut exemplaria saevitiae enumerare sat erat. Item a Cornelio Tacito lib. XII.: At si incolumem servaveris, aeternum exemplar clementiae ero. Debuerant exemplumdicere. Ad gustum exigitur] Id est conformatur et regulatur ad omnium voluntatem et desiderium. Livius lib. IV. belli Macedon.: Nolite ad vestras leges exigere ea quae Lacedaemone fiunt. Nemo potest personam diu ferre] Quod prius bonitatem ad tempus sumptam, nunc personam dicit, sumpta a comoedis et tragoedis metaphora, qui personati solebant agere in theatro. Unde ferre personam, quasi a nativa forma desciscere. Et personatum hominem dicimus fucatum et hypocritam. Apuleius lib VIII. Metam.: Astuque miro personata, garrienti summisseque deprecanti, adhuc, inquit, tui fratris meique mariti facies pulchra illa in meis diversatur oculis. Ficta cito in naturam suam recidunt] Imitatio est Ciceronis ex II. Offic.: Socrates hanc viam proximam et quasi compendiariam ad gloriam dicebat esse, si quis id ageret, ut qualis haberi vellet, talis esset. Quod si qui simulatione et inani ostentatione et ficto non modo sermone, sed etiam vultu, stabilem se gloriam consequi posse rentur, valde decipiuntur. Vera enim gloria radicem agit, atque etiam propagatur: ficta omnia celeriter, tanquam flosculi, decidunt: nec simulatum quidquam potest esse diuturnum. Quid? nonne et nostra aetate videre est monstra quaedam hominum intercutibus vitiis madentium, praeferentium tamen externum speciem et larvam probitatis? Qui tamen instar cerae colliquescent, quum sese exseret veritas, quae filia est temporis. Vendant ut volent, populo tristes sanctimonias, erit aliquando ut fumo percat, qui fumum vendiderit. Cicero ad Attic. lib VII.: Quam non est facilis virtus, quam vero difficilis eius diuturna simulatio. Ex solido enascuntur] Corpus solidum apud Geometras, quod triplici dimensione constat, longitudine, latitudine et altitudine, ut est apud Gellium lib. I. cap. 20 et apud Euclidem lib. I., opponitur inani seu vacuo. Horatius Satyr. II.:Et inane abscindere soldo.Hic ergo translatitie ex solido enasci dicitur, quod non tantum superficiem habet aut cutem supremam,sed plenum est et integrum: qualiter Donatus enarrat in Andria Terentii Sic Curtius lib. IX.: Nostra quoque gloria quum sit ex solido, plus tamen habet nominis, quam operis. Magnam adibat alcam] Significat rem romanam in magno discrimine fuisse prius quam Nero certam vitae rationem habuisset constitutam: quum nondum scilicet aliquod ingenii specimen exhibuisset, unde caperetur coniectura probae indolis. Est enim aetas illa flexibilis et lubrica, quae facile et rerum inperitia labitur, et alienis consiliis abstrahitur, postremo a recta honestaque disciplina ad luxum voluptatesque delabitur, ait Herodianus. At vero in moribus principis agitur publicum aut commodum, aut periculum. Nil igitur mirum si magnam adibataleam populus romanus. Nunc vero evolavit periculum, sic iacta sunt fundamenta, ut non possit a laeto principio dissentire oxitus. Notum est aleam esse ludum fortunae subiectum varietati: a qua significatione primitiva haec per similitudinem derivatur, quae significat omne cuiuscunque generis periculum. Horatius libro Carm. II.:Periculosae plenum opus aleae.Lucanus lib. VI.:Placet alea fatiAlterutrum mersura caput.Livius idem verbum apposuit, quo nunc utitur Seneca: cuius verba sunt lib I.: Qui non contenti libertate certa, in dubiam imperii servitiique aleam imus; ineamus aliquam viam, qua utri utris imperent sine magna clade, sine multo sanguine utriusque populi decerni possit. Dictum Caesaris Iulii a Suetonio recitatur: Iacta est alea. Quo significatur, summam rei fortunae manibus et imperio permissam. Graece apud Plutarchum ἐῤῥίφθη κῦβος. Quo se nobilis indoles daret] Id est, quibus studiis animum applicaret, quam vitae methodum sequeretur. Honesta est loquutio. Cicero libro XIII. ad Atticum: Quare da te in sermonem, et perseca, et confice, excita, compella, loquere. Et lib. XIII. Epist. famil.: Si qua offensiuncula facta est animi tui peryersitate aliquorum, des te ad lenitatem, vel propter summam humanitatem, vel honoris mei causa. Sic etiam hic, quo se daret, id est ad quos affectus animum appelleret et inclinaret. Haec enim duo verba applicare et dare, apud Ciceronem pro eodem posita reperiuntur. Verrina IV.: Bene penitus, inquit, in istius familiaritatem sese dedit. In oratione autem pro Cluentio: Se ad hominis egentis, audacis, in iudiciis corrumpendis exercitati, tum autem iudicis Scaleni familiaritatem applicavit. Idem Cicero alia syntaxi usus est libro XIII. Epist. quum dixit: M. Varro petitioni se dedit. Vota publica in tuto sunt] Aut vota publica appellat quae solenni ritu concipiebantur, primum ob salutem principis, deinde ob reipublicae prosperitatem, ut supplicationes: quemadmodum dicit Iuvenalis Satyr. X.:Sed multae urbes et publica votaVicerunt.Aut certe vota publica simpliciter, quae unusquisque caritate patriae concipit. Prior interpretatio magis convenit. Non enim est periculum ne te tui subita capiat oblivio] Iam res extra aleam posita est, quia certum ex indole est, quale futurum sit ingenium. Neronis: sicut de periculo cogitabatur quum nondum se indoles deprompsisset. Ergo contrariam rationem sequitur contrarius effectus. In hanc sententiam Cicero Dolabellae: Nec licet quidem tibi iam tot rebis gestis, non tui similem esse. Subita, non solum repentina, sed etiam inconsiderata. Siquidem quae ex tempore fiunt, fere non habent consilium. Ideo subitum pro inconsultoaccipitur. Q. Cassius Ciceroni lib. XII. Epist.: Ut haec novissima nostra facta, non subita, nec inconvenientia, sed similia illis cogitationibus quarum tu testis es. Et Gellius vocat subitariam dictionem orationem extemporalem. Eleganter autem designamus inconstantiam, quum alicui irrepere sui ipsius oblivionem dicimus. Transfertur ad res inanimatas. Cicero Epist. IX.: Nisi te amant, tibi assentantur, et tam diu dum ades, sunt oblitae sui. Hoc est, a nativo ingenio degenerant. Caeterum Plinius lib. VII. naturalis historiae alia syntaxi usus est, quam hic Seneca: Ex praealto, inquit, tecto lapsus, matris et affinium propinquorumque cepit oblivionem. Facit quidem avidos nimia felicitas] Sententia est catholica, quam praemittit ad amplificationem, ut miraculi loco subiungat, felicitatem suam populo romano sufficere. Hanc sententiam eleganter exprimit Livius in praefatione: Adeo quanto rerum minus, tanto minus cupiditatis erat. Nuper divitiae avaritiam, et abundantes voluptates desiderium pereundi, perdendique omnia, invexere. Et Curtius lib. VII. in oratione Scytharum ad Alexandrum: Quid tibi divitiis opus est, quae te esurire cogunt? Primus omnium satietate parasti famem: ut quo plura haberes, amplius quae non haberes cuperes. Notum est illud Ovidii in I. Fastorum:Creverunt et opes, et opum furiosa cupido:Et quum possideant plurima, plura petunt.Sic quibus intumuit suffusa venter ab unda,Quo plus sunt potae, plus sitiuntur aquae.Iuvenalis Satyr. XIV.:Crescit amor nummi, quantum ipsa pecunia crescit. Nec tam temperatae cupiditates] Nomen cupiditatis variam habet acceptionem, hic vero refertur ad sensum superiorem. Sic philosophi vocant se-dem concupiscentiae, quae continet omnes animi passiones, et illos interiores affectus imperio rationis non subiacentes. Quod ut clarius fiat, accipiamus partitionem illam Epicuri quam refert Cicero lib. I. de Finibus: Cupiditas Naturalis et necessariaParvo parabilis.Naturalis non necessariaMediocri sumptu contenta.Nec naturalis nec necessariaInexplebilis.Tres igitur quum sint cupiditatum species, hunc locum de tertia specie, seu de tertio membro intelligamus, cupiditate scilicet insatiabili: cuius, ut ait Cicero, nec modus nec finis inveniri potest Et Seneca in multis, tum Epist. V.: Necesse est in immensum exeat cupiditas, quae naturalem modum transsilit. Gradus a magnis etc.] Sic idem de consolatione ad Albinam:. Eadem natura in omni desiderioquod non ex inopia, sed ex vitio nascitur. Quidquid enim illi congesseris, non finis cupiditatis erit, sed gradus. Omnibus tamen civibus] Sensus est: Quamvis nemo boni aequique consulat fortunam suam, tamen romanus populus iam non potest dissimulare suam felicitatem: nec est tanta impudentia praeditus, ut cupiditatibus suis modum non imponat. Atque id quidem omnes ad unum confitentur, omnes uno ore, uno consensu praedicant, se ad summum fortunae perveniesse. Confessio exprimitur] Verbis usus est significantissimis. Nam, ut ait Donatus in Adelphos, confitetur, qui invitus: et exprimere est premendo educere. Terentius in Eunucho: Una mehercle falsa lacrymula, quam oculos terendo vix vi expresserit. Ubi Donatus interpretatur verbum positum ad αὔξησιν. Libet alia exempla subiicere, quae melius verbi elegantiam ostendant. Livius libro III.: Sed ut exprimatur confessio, domitam subactamque gentem sub iugum abituros. Et libro XXI.: Nunc et a nobis confessio culpae exprimitur, et a confessis res repetuntur. Plinius in Panegyrico: Abeant voces illae quas metus exprimebat. Tranquillus in Tiberio: Quum inter proximos versanti et trepidatione detecto tormentis expressa confessio est cogitati facinoris. Latinus Pacatus in Panegyrico dixit excutere confessionem. Graecis hoc est ἐκβιάζεσθαι. Nec quidquam accedere posse, nisi ut perpetua sint] Nullum est non modo perpetuum, sed ne diuturnum quidem bonum. Et, ut ait ille, sorti appendix est illaetabilis omni. Itaque non minus de retinenda quam de comparanda cogitandum est. Hanc nimirum accessionem iure optare potest romanus populus, ne ante tempus pereat. Multa illos cogunt ad hanc confessionem] Nunc ad rationes descendit quibus populus romanus convincitur, ne possit salva fronte suam felicitatem in-fitiari. Quum autem hanc confessionem tardissimam vocat, alludit ad illam Horatii sententiam Satyr. I.:Qui fit Maecenas, ut nemo quam sibi sortemSeu ratio dederit, seu fors obiecerit, illaContentus vivat, laudet diversa sequentes? Ius supra iniuriam positum] Iniuriae nomen varie accipi potest. Si contumeliam intelligas, sensus erit: Legum praesidio sic esse munitos qui iniuriae sunt obnoxii, ne potentia aut factione adversariorum opprimantur. Nam, ut ait Ovidius,Inde datae leges, ne fortior omnia posset.Malim tamen hic interpretari iniquitatem, quasi non iuriam, iuxta verbi etymon, ut docet Ulpianus in libro I. ff. de iniuriis; ut simpliciter significet non esse locum iniuriae, ubi iure et legibus omnia administrantur.Quum leges silent inter arma, quum iudicum sententiae redimuntur, socii impune spoliantur, omnes reipublicae partes constuprantur, tunc iniuria iure superior. At vero ubi non armorum licentia disiectae leges, ubi iudicia incorrupta, nullae sociorum oppressiones, omnia reipublicae membra bene composita, ius iniuriam superat. Cui ad summam libertatem nihil deest] Prolepsis ad tacitam obiectionem. Posset enim aliquis, ad summam populi felicitatem libertatem desiderare, qua nihil pretiosius aestimabant Romani: nempe qui ingenuum esse ducerent, potius bis mori, quam servire. Quamobrem addit libertatem ad ea bona quibus principis liberalitate populus fruebatur. Quam tamen eatenus temperat, ne vertatur in licentiam pereundi. Neque hoc agitur, ut monarchia democratiae praeferatur, aut aristocratiae: sed rem romanam eo iam devenisse innuit, ut stare non possit sine libertatis temperamento. In quam sententiam Lucanus:Invida fatorum series, summisque negatumStare diu, nimioque graves sub pondere lapsus,Nec se Roma ferens.Horatius in Epodis:Suis et ipsa Roma viribus ruit.Imposuerunt enim ipsi sibi monarchiae necessitatem, quum illud corpus bene compactum mutuis factionibus dissiparunt. Nunc ad verba autoris redeamus. Omnes fere panegyristae inter principis laudes temporis sui libertatem enumerant: ut Martialis lib. V.:Sub quo libertas principe tanta fuit.Imperatori non tam regnum, quam procurationem quandam civilem asserunt. Observandum est verbum licentiae hic positum in malam partem, quemadmodum fere accipitur apud autores: ut Vallaannotavit. Quintilianus libro III.: Quae in aliis libertas est, in aliis licentia vocatur. Livius libro IV. belli Macedon.: Omnium rerum libertatem, imo licentiam, si vera dicere volumus, desiderant. Errat tamen Erasmus, pace eius dixerim, qui negat in bonam partem usurpari posse sine barbarismo. Nam ut omittam iurisconsultos probos latinitatis autores, quibus hoc verbum est identidem in ore, non abstinent alii classici. Cicero Offic. I.: Ut enim pueris non omnem licentiam ludendi damus, sed eam quae ab honestis actionibus non fit aliena. Et Cornelius Tacitus: Ad ea Drusus quum arbitrium senatus et patris obtenderet, clamore turbatur, cur venisset neque augendis militum stipendiis, neque adlevandis laboribus, denique nulla benefaciendi licentia. Idem lib XIV.: Caeterum se, qui severitatem decernentium impediturus fuerit, moderationem non prohibere; statuerent ut vellent, datam et absolvendi licentiam. Nam Iulium Capitolinum allegare nolo, qui veterem romani sermonispuritatem interdum negligit. Caetera bona pro portione fortunae] Potest et divisim legi, pro portione, et ut sit unum verbum, uno eodemque stante sensu. Proportio est quam Graeci ἀναλογίαν vocant. Unde apud Aristotelem lib. V. Ethicorum ius analogum, quasi proportionale (ut ita dicum) quod in distribuendis honoribus versatur, comparatione utrinque habita. Probat ergo Seneca virtutis huius excellentiam ab utilitate, quia maxime sit popularis: cuius fructus ad omnes reipublicae ordines pertineat. Liberalitas quidem virtus est vere regia, sed non perinde in omnes diffunditur. In magistratibus eligendis, in conferendis dignitatibus debet habere princeps prae oculis ius illud analogum, ne sit iniqua distributio. Quare non potest liberalitatem promiscue exercere. Clementiae vitam acceptam indifferenter ferunt, quibus parcitum est, sive senatorii sint ordinis, sive infima de plebis faece. Nec est quisquam] Est occupatio, quae transitum facit ad proximum caput, ne cui videatur minus consulte dictum, omnes idem a clementia exspectare, quoniam innocentes, qui conscientiae fiducia nituntur, nolunt sibi ignosci si quid deliquerint. Hinc illa Catonis vox plena securitatis, se gratia quam ex benefactis exspectabat, privari malle, quam non luere poenam quae ex maleficio sibi deberetur. Verum Seneca dicit, nullum obstinate adeo fidere conscientiae, ut non malit veniam sibi paratam esse si quando de via deflexerit, quam severitatem inexorabilem. Huc etiam facit, quod errores dixit, nomen levioris delicti. Ovidius I. Tristium:Et me meus abstulit error,Stultaque mens nobis, non scelerata fuit.Et alibi pluries. CAPUT II. Esse autem aliquos scio, qui clementia pessimum quemque putent sustineri: quoniam nisi post crimen, supervacua est: et sola haec virtus inter innocentes cessat. Sed primum omnium sicut medicinae apud aegros usus, etiam apud sanos honor est, ita clementiam quamvis poena digni invocent, etiam innocentes colunt. Deinde habet clementia in persona quoque innocentium locum: quia interim fortuna pro culpa est: nec innocentiae tantum clementia succurrit, sed saepe virtuti: quoniam quidem conditione temporum incidunt quaedam quae possint laudata puniri. Adiice, quod magna pars hominum est quae reverti adinnocentiam possit: sed non tamen vulgo ignoscere decet. Nam ubi discrimen inter malos bonosque sublatum est, confusio sequitur et vitiorum eruptio. Itaque adhibenda est moderatio, quae sanabilia ingenia distinguere a deploratis sciat. Nec promiscuam habere ac vulgarem clementiam oportet, nec abscissam. Nam tam omnibus ignoscere crudelitas est, quam nulli. Modum tenere debemus: sed quia difficile est temperamentum, quidquid aequo plus futurum est, in partem humaniorem praeponderet. Sed haec suo loco melius dicentur. Movet obiectionem a persona adversarii. Sunt enim qui falso putant clementiam esse poenae remissionem. Culpam vero poena premit comes. Unde fit ut clementia nihil aliud esse videatur quam species impunitatis. Hanc falsam et stolidam opinionem diluit Seneca, simul et invidiam clementiae quae ex ea nascitur. Nullus enim solidi iudicii clementiae locum assignaret inter virtutes, qui ius quoddam asyliae sceleratis et noxiis hominibus esse existimaret, et improbos sustinendo, nutrire audaciam. Sed primum omnium sicut medicinae apud aegros usus est] Haec prima ratio diluendae obiectionis, quod licet clementiae fructum soli nocentes sentiant, non ideo tamen perdit nomen virtutis inter bonos: idque aptissima similitudine confirmat. Medicina enim, etiamsi nulli sint morbi, semper aestimatur ars humano generi necessaria: nec tamen exercet vim suam nisi temporis ratio exigat. Ita clementiam quamvis poena digni invocent] In iudiciis prima quaestio facti agitatur. Quum homicidii accusatus negat se hominem occidisse, atque id, ut ait Quintilianus certissimum est causae praesidium, proximum est defendere iure occisum: ubi iam non factum in dubium trahitur, sed facti qualitas, haec erit quaestio legitima: ultima deprecatio, quae nulla est nisi post confessionem criminis, quum nec infitiari facinus perpetratum possumus, nec recte perpetratum defendere. Tum descendimusad implorandum veniam, iudicis misericordiam lacrymis elicimus sine ulla specie defensionis. Ideo deprecatio rara admodum, ut ait Quintilianus lib. V. et apud eos solos iudices, qui nulla certa forma pronunciandi tenentur. Et idem autor lib. VII.: In senatu et apud populum et apud principem, et ubicunque iuris clementia est, habet locum deprecatio. Vide Ciceronem lib. II. Rhetoricorum et de Inventione.Non tamen praetermiserim locum insignem Ciceronis in oratione pro Ligario, quo solo exemplo quid sit deprecatio, facile intelligas. Causas, inquit, Caesar, egi multas, et quidem tecum, dum te in foro tenuit ratio honorum tuorum. Certe nunquam hoc modo, ignoscite iudices, erravit, lapsus est, non putavit, si unquam posthac. Ad parentem sic agi solet; ad iudices: non fecit, non cogitavit, falsi testes, fictum crimen. Hinc satis constat cur dixerit Seneca poena dignos invocare clementiam. Et Publius Mimographus:Mala causa est quae requirit misericordiam. Deinde habet clementia in persona innocentium locum] Sic prius clementiam defendebat Seneca, ut concederet virtutem inter innocentes otiosam. Nunc tempus incidere demonstrat, quo iis ipsis serviat clementia. Sunt enim quaedam magis imputanda fortunae, quam destinatae malitiae: nec tamen poenae eximuntur, si ad summum iuris rigorem exigas. Sunt alia quae ex circumstantiis temporum qualitatem accipiunt: et quae nuper virtutis laudem merebantur, nunc vitio vertuntur. Haec si ad exactam severitatem referantur, legitime puniri: si ad aequitatem, legitime condonari possunt. Bene ergo Ovidius Tristium I.:Iudicis officium est, ut res, ita tempora rerumQuaerere.Itaque et apud Quintilianum status est ad actum pertinens, seu ad praxin, utrum sciens quis deliquerit, an insciens; necessitate, an casu. Multa enim fiunt eadem, sed aliter. Adde quod bona pars] Iam tertium hoc argumentum ad tollendam calumniam, quae causabatur clementiam non nisi ad fovendam malorum audaciam valere. At vero, inquit Seneca, multi sunt qui nondum pravitatem penitus imbiberunt, qui, si moderatam correctionem adhibeas, resipiscere possunt. Nonne ineunda fuerit ratio, qua possis huiusmodi homines in viam reducere? Et hoc praestat clementia. Multum valet ad impetrandam veniam, inquit Fabius lib. VII., si spes in futurum innocenter victuri, et in aliquo usu futuri. Vel, ut Cicero, optimus post naufragium portus, est poenitentia. Haec tamen non nisi clementiae beneficio contingere possunt. Seneca lib. I. de Ira: Dimittit saepe eum cuius peccatum deprehendit, si poenitentia facti spem bonam pollicetur, si intelligit non ex alto venire nequitiam, sed summo, quod aiuntanimo inhaerere: dabit impunitatem, nec accipientibus nocituram, nec dantibus. Caeterum quod hic Seneca reverti ad innocentiam, Terentius in Andria redire in viam dixit, Cicero ad meliorem frugem se recipere. Non tamen vulgo ignoscere decet] Hactenus Seneca non semper esse summo iure agendum disseruit: sed quoniam sapientes definiunt virtutemesse mediocritatem, quae est, ut Cicero loquitur, inter nimium et parum: prospiciendum est ne clementia in excessum prolapsa, vitio magis quam virtuti adscribatur. Est quidem ignoscendum, sed non omnibus. Quidam enim venia emendantur, alii depravantur. Hac ratione si iudex poenas temperet, sciet quibus finibus virtutis medium limitetur. Vulgo, adverbium est, quod significat passim et sine discrimine, ut ostendit Cicero in oratione pro Muraena: Num locum ad spectandum dare, aut ad prandium invitare? Minime, sed vulgo passim. Quid est vulgo? universos. Vergilius Georg. III.:Nec funera vulgoTam mula informes ursi stragemque dedere.Terentius in Heautontimorumeno:Quod ego tantum sceleris admisi miser?Vulgo id faciunt.Non igitur infimum plebis ordinem venia dignum negat, sed clementiam, ne sit dissoluta ac nimia, certa ratione terminat. Ubi discrimen sublatum est, confusio sequitur] Nunc rationem assignat, cur non sit vulgo ignoscendum: quia sunt plerique adeo perditi ac profligati, ut nisi poena coerceantur, statim abrupturi sint pudoris ac modestiae repagula. Hic meminerit iudex, veterem ferendo iniuriam, novam se irritare. Proponat sibi quod ait Cicero in Miloniana, maximam illecebram peccandi esse impunitatis spem. Et actione V. in Verrem: O consuetudo peccandi quantam habes iucunditatem in improbis quum poena abfuit, et licentia consequuta est. Ita serpit illud insitum in natura malum consuetudine peccandi libera, finem ut audaciae statuere non possit. Offic. II.: Nisi multorum impunita scelera tulissemus, nunquam ad unum tanta pervenisset licentia. Hae sunt iudicis partes, ad levicula connivere, et quae ad exemplum trahi non possunt: alia vero aeriter observare, quae exemplo etiam nocent. Bene ergo Cicero ad Brutum: Salutaris severitas vincit inanem speciem clementiae. Itaque adhibenda est moderatio] Iam ostendit neque iustam esse severitatem, quae praecise adeo et inexorabiliter poenas exigit, neque videri clementiam inter virtutes numerandam, quae passim ac promiscue se exhibet. Consectarium est, laudabilem esse moderationem quae aliquid ex utroque temperet. Hanc sententiam pulchre exsequitur Cicero ad Brutum. Ut Solonis, inquit, dictum usur-pem, qui et sapiens fuit unus ex septem, et legum scriptor solus e septem. Is rempublicam duabus rebus contineri dixit, praemio et poena. Est scilicet utriusque rei modus, sicut reliquarum, et quaedam in utroque genere mediocritas. Publius Mimographus: Bonus iudex est qui novit dispensare quod dandum est, et quatenus. Cicero Offic. I.: Et tamen ita probanda est mansuetudo, ut adhibeatur reipublicae causa severitas, sine qua administrari civitas non potest. Hoc voluit Plinius inPanegyrico his verbis: quam mitis severitas, quam non dissoluta clementia. Sanabilia ingenia a deploratis] In hoc discrimine temperamentum est, quod in poenis constituendis requiritur. Sic habet Platonis lex lib. IX. de legg.: Quos vero insanabiles esse legislator cognoverit, ultimo supplicio hos afficiet, non ignorans satius fore iis qui insanabiles sunt, mori, quam vivere: ac si vita privantur, dupliciter prodesse caeteris. Nam et ipsorum exemplo caeteri deterrentur, et improbis hominibus civitas mundatur. Sic praefatur Tullus Hostilius apud Livium, quum animadvertit in Metium foedifragum ac proditorem: Meti Suffeti, si ipse discere posses fidem ac foedera servare, vivo tibi ea disiplina a me adhibita esset: nunc quoniam tuum insanabile ingenium est, tu tuo supplicio doce humanum genus ea sancta credere, quae a te violata sunt. Sanabilia ingenia metaphorice deploratis opposuit, translatione a medicis sumpta. Nam deploratum ea ratione dixit, qua Terentius conclamatum, pro desperato. Sic Livius lib. V.: suam quisque spem, sua consilia communibus deploratis exsequentes. Lib. IX.: quum haec audirentur et dicerentur, et deploratum paene romanum nomen in consilio sociorum fidelium esset. Non adeo frequens est verbum deplorare in hac significatione; Livius tamen utitur lib. III.: id vero regnum haud dubie videri, deploratur in perpetuum libertas. Hinc ducta loquutio, quod mortuorum cadavera rogo imposita deplorantur, et per intervalla conclamantur. Huiusmodi hominem profligatissimum Graeci καχέκιην vocant, quasi vitiorum habitu depravatum: quo verbo usus est Cicero lib. I. ad Atticum. In id genus hominum id etiam conferri potest: σώματος μὲν ἀῤῥωστίαν ἰάεται τέχνη· ψυχὴς δὲ νόσημα ἰατρὸς ἰάεται θάνατος. Corporis valetudini ars medetur: animae morbo sola mors. Frangas enim, ut ait Fabius, citius quam corrigas. Nec vulgarem, nec abscissam] Stili ubertate interdum luxuriat Seneca. Iam dixerat non omnibus nec vulgo ignoscendum: nunc eandem sententiam aliis verbis repetit. Abscissam dixit pro abrupta etpraefracta. Valerius lib. II.: Aspero enim et abscisso castigationis genere militaris disciplina indiget. Et lib. VI.: Aliquanto Charondae Tyrii praefractior et abscissior iustitia, ad vim et cruorem usque. Vide Budaeum in annott. poster. Eodem libro: Quam efficax est animi sermonisque abscissi gravitas. Tam omnibus ignoscere crudelitas est] In Mimo Publiano legitur:Bonis nocet, quisquis pepercerit malis.Non quod boni sanguinis sint appetentes, sed quia non aliunde petunt praesidium quam a legibus quae si malis omnia permitterent, actum esset de omnium bonorum salute. Quintilianus lib XII.: Si poenas scelerum expeterefas non est, prope est ut scelera ipsa permissa sint: et licentiam malis dari, certe contra bonos est. In partem humaniorem praeponderet] Hanc metaphoricam loquutionem a ponderibus sumptam malim ex verbis Gregorii intelligas, qui sic loquitur in Moralibus: Omnis qui iuste iudicat, stateram in manu gestat; in utroque penso iustitiam et misericordiam portat. Sed per iustitiam reddit peccati sententiam, per misericordiam peccati temperat poenam: ut iusto libramine quaedam per aequitatem corrigat, quaedam vero per misericordiam indulgeat. Iam quia difficile est appendi semper aequa lance sententiam, vult Seneca iudicem in clementiam potius quam in crudelitatem esse propensum. Id etiam iure constitutum est, ut si sententiae pari numero adversae ferantur, reus, quasi numero vicerit, absolvatur. Cuius rei rationem reddit Aristoteles Problematum sectione XXIX. CAPUT III. Nunc in tres parles omnem hanc materiam dividam. Prima erit manumissionis. Secunda quae naturam clementiae habitumque demonstret: nam quum sint vitia quaedam virtutes imitantia, non possunt secerni, nisi signa quibus dignoscantur, impresseris. Tertio loco quaeremus quomodo ad hanc virtutem perducatur animus, quomodo confirmet eam, et usu suam faciat. Nullam vero ex omnibus virtutibus magis homini convenire, quum sit nulla humanior constet necesse est, non solum inter nos, qui hominem sociale animal communi bono gemitum videri volumus, sed etiam inter illos qui hominem voluptati donant, quorum omnia dicta factaque ad utilitatem suam spectant. Nam si quietem petit et otium, hanc virtutem naturae suae nactus est, quae pacem amat et manus retinet. Nullum tamen clementia, ex omnibus magis quam regem aut principem decet. Ita enim virtutes magnis viris decori gloriaeque sunt, si illis salutaris potentia est. Nam pestifera vis est, valere ad nocendum. Illius demum magnitudo stabilis fundataque est, quem omnestam supra se esse, quam pro se sciunt: cuius curam excubare pro salute singulorumatque universorum, quotidie experiuntur: quo procedente, non tanquam malum aliquod aut noxium animal e cubili prosiliret. diffugiunt, sed tanquam ad clarum ac beneficum sidus certatim advolant, obiicere se pro illo mucronibus insidiantium paratissimi, et substernere corpora sua, si per stragem illi humanam iter ad salutem struendum sit. Somnum eius nocturnis excubiis muniunt: latera obiecti circumfusique defendunt: incurrentibus periculis se opponunt. Non hic est sine ratione populis urbibusque consensus, sic protegendi amandique reges, et se suaque iactandi quocunque desideraverit imperantis salus. Nec haec vilitas est aut dementia pro uno capite tot millia excipere ferrum, ac multis mortibus unam animam redimere nonnunquam senis et invalidi. Quemadmodum totum corpus animo deservit, et quum hoc tanto maius, tantoque speciosius sit, ille in occulto maneat tenuis, et in qua sede latitet incertus: tamen manus, pedes, oculi negotium illi gerunt. Illum haec cutis munit. Illius iussu iacemus, aut inquieti discurrimus. Quum ille imperavit, sive avarus domimus est, mare lucri caussa scrutamur; sive ambitiosus, iamdudum dexteram flammis obiecimus, aut voluntarie subsiluimus. Sic haec immensa multitudo unius animae circumdata, illius spiritu regitur, illius ratione flectitur, pressura se ac fractura viribus suis, nisi consilio sustineretur. Divisio est operis, nondum mihi satis intellecta. Malo enim hominem ingenuae veritatis profiteri, quam frivolis argutiis lectorem eludere. Nam nec eo quo proponit ordine, argumentum prosequitur. Neque in aperto est, quid sibi velit nomen manumissionis in prima parte. Cuius rei culpa non tam nobis forte, quam autori ipsi fuerit adscribenda. Fuit enim peculiare Senecae vitium, confusaneas rerum sylvas congerere magis, quam digerere. In hoc etiam opere deterius, quod dispositionem quam promittit, minime praestat. Hoc tamen, qualecunque est, maioribus virtutibus pensatur. Vitia virtutesimitantia] Imitatio est Ciceronis, cuius verba sunt in partitionibus: Cavendum est autem diligenter ne fallant ea nos vitia, quae virtutem videntur imitari. Nam et prudentiam malitia, et temperantiam immanitas in voluptatibus aspernandis, et magnitudinem animi superbia in animis tollendis, et despicientia in contemnendis honoribus, et liberalitatem effusio, et fortitudinem audacia imitatur, et patientiam duritia immanis, et iustitiam acerbitas, et religionem superstitio, et lenitatem mollitia animi, et verecundiam timiditas etc. Hisdem fere verbis Gregorius: Saepe se vitia ingerunt, et se virtutes esse mentiuntur: ut tenacia parsimonia, effusio largitas, crudelitas zelus iustitiae, remissio pietas videri velit. Iuvenalis Satyra XIV.:Fallit enim vitium specie virtutis et umbra,Quum sit triste habitu, vultuque et veste severum.Nec dubie tanquam frugi laudatur avarus,Tanquam parcus homo et rerum tutela suarum.Seneca epist. VI.: Vitia nobis sub virtutum nomine obrepunt, temeritas sub titulo fortitudinis latet. Hanc sententiam eleganter constrinxit verborum compendio Publius Mimographus:: Timidus se cautum vocat, sordidus parcum. Quod si verum aliquando fuit, magno nostro malo hodie verissimum experimur. Signa impresseris] Significanter posuit hoc verbum quasi diceret neque descriptionem, neque picturam sufficere: adeo facilis est lapsus in virtutibus discernendis, propter illam, ut Quintilianus vocavit, vitiorum viciniam. Sic Seneca epist. VI.: In his magno periculo erratur, his certas notas imprime. Contrarium est signa conturbare Ciceroni libro septimo epist. ad Atticum. Quomodo confirmet eam, et usu suam faciat] Alludit ad usucapiones, et praescriptiones iurisconsultorum. Quomodo etiam epist. VI.: Semel traditi boni perpetua possessio est, virtus non dediscitur. Hoc est quod dicunt philosophi, animum hominis, prout virtutibus aut vitiis assuescit, eorum habitum contrahere. Habitus autem sunt acquisitae qualitates, quibus ad nostros affectus bene vel male nos habemus. Sic accipio locum Aristotelis secundo Ethicorum, moralem virtutem ex consuetudine comparari. Abeunt enim studia in mores, ait Ovidius, et apud Curtium lib. V.: Consuetudo natura dicitur potentior. Marius apud Salustium: Mihi, qui omnem aetatem in artibus optimis egi, bene facere iam ex consuetudine in naturam vertit. Et Aristoteles Problem. sectione VIII. dicit consuetudinem in naturae habitum transformari. Nullam vero ex omnibus] Iam Seneca ab ipsius virtutis commendatione artificiose incipit, quae ex aequo apud omneshomines valeat. Vix enim ullum operae pretium faceret, si sola honesti contemplatione, Neroni et aliis principibus commendaret clementiam. Scimus ita esse natura comparatum, ut specie utilitatis aut voluptatis magis afficiamur, quam illis Stoicorum paradoxis, a sensu populari abhorrentibus. Sive igitur cum Stoicis in nuda honestatis conspiratione versamur, satis eo nomine placere potest clementia, quae societatem humanam complectitur. Seu ad voluptatem tendimus, seu spe commodi ducimur, et hic clementia locum suum retinet, et dignitatem. Quum nulla humanior sit] Argumentum a coniugatis. Sunt enim derivata homo et humanus. Locus est in Topicis a coniugatione verborum, quamGraeci συζυγίαν vocant, et coniugata ipsa σύζυγα, ut si compascuus sit, ager, licet compascere. Mirum est hanc argumentationem Quintiliano tam nullius ponderis visam esse, ut ridiculum adiicere putaverit, nisi Cicero usus esset: quum haec ipsa sit finitima ei quae ab etymologia ducitur. Ergo quemadmodum Terentianus Chremes, quia homo est, nihil humani alienum a se putat, ita hic Seneca arguit esse hanc homini convenientissimam virtutem, quae omnium humanissima est. Humanitatis nomen varie usurpatur. In hoc loco ea est, quae a Gellio describitur lib. XIII. dexteritas quaedam, benevolentiaque erga omnes homines promiscua, Graecis φιλανθρωπία. Inter nos, qui hominem sociale animal] Eadem verba ex disciplina Stoicorum a Seneca repetuntur libro septimo de Beneficiis, ac si diceret hanc unam rationem satis efficacem fore, si cum Stoicis esset disputatio, clementiam esse quoddam quasi vinculum humanae societatis et cognationis. Est enim statum intet eos axioma, homines hominum causa esse genitos, ut mutuas vicissim operas praestent, ut in commune consulant, ut se suaque quatenus publici commodi refert, in commune conferant Verum statim Epicurei Cyrenaicique reclamabunt, qui ut nihil suis voluptatibus decedere volunt, minime ad se pertinere contendent, ut suo dispendio alienum procurent impendium. Cum iis ne sit illi conflictandum, facit ut hanc virtutem suae utilitati consentaneam esse intelligant. De hac autem humani generis societate loquitur satis copiose Cicero lib. Offic. II. et II. de Finibus. Atque, ut ad Archytam scripsit Plato, non sibi se soli esse natum meminerit, sed patriae, sed suis, ut perexigua pars ipsi relinquatur. Paulo post: Eadem ratio facit hominem hominum appetentem, cumque iis natura et usu et sermone congruentem, ut profectus a caritate domesticorum ac suorum, currat longius, et se implicet, primo civium, deinde omnium mortalium societati. Platonis verba, quae a Cicerone allegantur, hodiequoque exstant in epist. ad Archytam. Cicero tamen haec eadem Stoicis tribuit in primo Officiorum. Aristoteles quoque Polit. III.: Dictum est natura esse hominem civile animal ac sociale, ex quo fit, ut etiam si nihil indigeant mutuo auxilio, nihilominus affectent vitae societatem. Ne hic sim impendio prolixior, vide Senecam epist. VI. epist. XLVIII. Communi bono genitum] Talem Stoicum Catonem descripsit nobis Lucanus lib. II.:Nec sibi, sed soli genitum se credere mundo.Item:In commune bonus.Seneca lib. I. de Ira: Homo in adiutorium mutuum generatus est. Iuvenalis Satyra IX.:Principio indulsit communis conditor illisTantum animam, nobis animum quoque. mutuus ut nosAdfectus petere auxilium, et praestare iuberet.Cui simile est illud Quintiliani in Aegro redempto: Voluit nos ille mortalitatis artifex deus in commune succurrere, et per mutuae auxiliorum vices in alterum, quod pro se quisque timeret, asserere. Ideo Quintilianus in Apibus pauperis, humano vitio factum queritur, ut in proprios quisque usus lucrum duceret. Quae pacem amat, et manus retinet] Hoc pro Cyrenaicis, qui in omnibus prospectum volunt suae utilitati, ut prius explicatum est. Serviunt autem maxime voluptati et utilitati, pax, quies, otium: quae tamen vix inter homines stare possunt, nisi clementiae beneficio. Manum hic accipe pro violentia, in qua significatione est apud Ciceronem lib. I. Offic.: Tamen res vi manuque gesta est. Et Verrina sexta: Nihil aegrius factum est, quam ut manus ab illo appellatore abstinerentur. Contrarium est ad manus venire. Nullum tamen clementia] Bene cohaeret orationis filum. In praecedentibus sic clementiam hominum naturae convenire disserebat, ut hominem non esse contenderet, qui non simul clementi esset ingenio, atque ad mansuetudinem propenso. Est enim clementia vere humanitas: cuius participem esse, nihil aliud est, quam esse hominem. Nunc quod propius est scopo, addit esse virtutem heroicam, sine qua imperare principes non possint: sicut Vopiscus ait, primam esse rerum dotem. Id convincit multis rationibus, quae suis locis seorsum observabuntur. Primam tamen continuo subiicit. Quia princeps nullis virtutibus gratiam populi sibi comparare potest, nisi salutari utatur potentia. Polleat licet rex, aut imperator, aliis fortunae, corporis, animi dotibus: perdunt omnia gratiam, nisi se mansuetudine fecerit amabilem suis subditis, ac gratiosum. Rursum omnia eius facta dictaque benigne excipientur, si favorem populi sibi hac virtute semel conciliarit. Huc convenit apophtegma Gymnosophistae qui interrogatus ab Alexandro, quomodo imperans magnamsibi gloriam compararet, respondit id fore si non esset terribilis. Nam pestifera vis est] Quod alibi dixit, non diu potest quae multorum malo exercetur potentia stare. Est enim contrariorum contentio, quia continuo sequitur: Illius demum magnitudo stabilis etc. Illius demum magnitudo] Non tantum cogitandum est principi, quid sibi liceat, sed qua ratione tueatur suam potentiam. Potest instar rabiosae beluae grassari per strages hominum. Verum hoc erit non regnum, sed latrocinium. Latroni vero tot sunt hostes, quot homines. Male ergo sibi prospicit, quisquis magnitudine in multorum perniciem abutitur,ut omnes contra se armet. At vero illius regnum est stabile, qui non tantum sua, sed et subditorum causa imperat, nimirum pastor populorum, ut Homerus vocavit Agamemnona. Pro salute singulorum atque universorum] Respicit illud praeceptum Platonis, ut qui praesunt reipublicae, totum eius corpus curent: ne dum partem aliquam tuentur, reliquas deserant. Qui enim parti consulunt, partem negligunt, inquit Cicero, rem perniciosissimam in civitatem inducunt, seditionem ac discordiam. Cuius curam excubare] Alia constructione usus est Plancus libro Epist. Ciceronis X. ex quo intelligi potest curam reipublicae summae defendendae apud nos excubare. Tracta est metaphora ab excubiis quae solent in urbibus disponi, quum ab hostibus est periculum, quasi diceret principem esse publicum quendam excubitorem, qui omnibus horis in salutem populi invigilet. Sic enim sapienter praecipit Homerus Iliados β:Οὐ χρὴ παννύχιον εὕδειν βουληφόρον ἄνδραὯι λαοί τ’ ἐπιτετράφαται καὶ τόσσα μέμηλε.et Iulius vocabat imperium curam alienae salutis. Tanquam malum aliquod aut noxium animal] Nam si princeps tyrannice saeviat in suos, ex populosa urbe faciet vastam solitudinem. Plinius loquens de temporibus Domitiani in Panegyrico: Nec salutationes tuas fuga ac vastitas sequitur; remoramur, resistimus, ut in communi domo quam nuper immanissima belua plurimo terrore munierat, quum velut quodam specu inclusa, nunc propinquorum sanguinem lamberet, nunc se ad clarissimorum virorum strages cladesque proferret; obversabantur foribus horror et minae: ad haec ipso occursu visuque terribilis; superbia in fronte, ira in oculis etc. Sed tanquam ad clarum] Haec est eximia laus boni principis, cuius aspectu dum sui fruuntur, solem se intueri putant, aut aliud sidus vitale. Sic Horatius ad Augustum carminum lib. IV.:Lucem redde tuae dux bone patriae:Instar veris enim vultus ubi tuusAffulsit populo, gratior it diesEt soles melius nitent.Neque supervacuum est epithetum clari ac benefici, quum et philosophi sic distinguant, ut quaedam benignasint et prospera, alia vero adversa ac noxia. Quin et Porphyrius deos coelestes qui sunt ipsa sidera, quosdam esse tradit beneficos, quosdam vero maleficos. Obiicere se pro illo] Nunc fusius explicat id quod prius dixerat, stabilem scilicet esse potentiam quae non magis unius commodis quam communi bono serviat. Magna enim fortuna ut fere invidiam parit, magnis praesidiis protegenda est. Hic vero iure salutem suam commendat omnibus, qui omnium salutem in curam suam ac fidem recipit Principis vitae aut externihostes imminent, aut intestini ac domestici. Hi insidiis adoriuntur, illi magis congrediuntur aperto marte. Utrique periculo est suum remedium, ubi subditi parati sunt et mucronibus insidiantium obiicere se et substernere corpora sua etc. Substernere corpora sua] Metaphora est elegans, et cui etiam gratiam addit rhetorica ὑπερβολή. Neque enim proprie sternitur via ad salutem imperantis ex corporibus humanis: neque id caret excessu, ut corpora sua substernant, et iter illi instruant ex strage cadaverum. Verba autem bene inter se conveniunt, et metaphorae sunt appositissima. Sternere enim et instruere pro eo usitata sunt apud autores, quod alias pavire alias munire dicitur. Ad hanc sententiam videtur Lucanus allusisse libro primo, ubi tamen ironice deridet Neronem:Quod si non aliam venturo fata NeroniInvenere viam, magnoque aeterna paranturRegna coelumque suo servire tonantiNon nisi magnorum potuit post bella gigantum:Iam nihilo superi querimur, scelera ipsa nefasqueHac mercede placent: diros Pharsalia camposImpleat, et Poeni saturentur sanguine manes etc. Non hic est sine ratione] Prolepsis seu occupatio, ne quis cavilletur temeritatem esse atque insaniam, tot hominum millia se morti destinare, ut unius vitam morti eximant: se in certum mortis periculum proiicere, ut ab uno capite repellant. Hic respondet Seneca, principem esse in republica tanquam animum in corpore. Quemadmodum animus omnia membrorum ministeria regit ac moderatur, ita subditi principis nutum ad omnia officia intuentur et observant. Multis mortibus unam animam redimere] Quasi diceret male pensari tot mortes unius vita, coque peius, si senex iuvenum, valetudinarius robustorum interitu redimitur. Quorsum igitur attinet tantum iacturae facere non ita magna mercede? nonne publice delinquitur, et privatim? Sunt haec etiam dicta κατὰ τὴν πρόληψιν. Quemadmodum totum corpus] Nihil ad similitudinem poterat aptius aut propius excogitari. Siquidem ut princeps et unus est, et interdum senex et valetudinarius, ita animus hominis pusillum est quiddam et minutulum, nullis oculis conspicuum. Rursum corporisvasta moles, et honesta membrorum proportione speciosa, et varia officiorum distinctione. Respublica constat ex infinito pacne hominum numero, nec minori officiorum varietate. Tertio membra corporis habent quidem a se vigorem et naturalem impetum, sed penes animum est temperatura. In vulgo plus satis roboris, consilii parum, nisi aliunde sustineretur. Ita per partes excutienda est eorum similitudo quae inter se comparantur. In hanc sententiam refert Tacitus lib. I., quum Tiberius negaret se sufficere toti reipublicae administrandae, interrogatum ab Asinio Gallo quamsibi partem committi vellet; sed quum Asinius deprehendisset in vultu offensionem, dixisse non ideo interrogatum, ut divideret quae separari nequirent, sed ut sua confessione argueretur unum esse reipublicae corpus, atque unius animo regendum. In qua sede latitet, incertus] Obiter perstringit pugnantes inter se philosophorum sententias, qui nondum in certam ac statam sedem animum receperunt. Herophilus in ventriculo cerebri locum illi constituit, Platoni et Democrito magis placet esse in toto capite; Erasistratus circa membranam cerebri, Strato in superciliorum interstitio, Parmenides et Epicurus in toto pectore, Diogenes in arteriaco cordis ventriculo, Stoici integrum cor seu spiritum illi assignant, alii cervicem cordis, alii praecordia, Empedocles sanguinis concretionem. Vide Plutarchum, et nonnulla apud Ciceronem Tuscul. I. Manus, pedes, oculi negotium illi gerunt] Id est, pro illius arbitrio moventur, ac illi deserviunt. Idem Seneca epist. XIV.: Omnes istae artes, quibus aut excitatur civitas, aut strepit, corpori negotium gerunt. In multis exemplaribus perperam legitur corporum, suffragante etiam Erasmo in utraque editione. In hanc sententiam vocavit Cicero sensuum fontem, animum, qui obiecta discernit: sensus, perinde atque illi visum est, sequuntur, aut fugiunt: utque uti vere est apud Salustium, animi imperio, corporis servitio magis utimur. Huc pertinet et illud Quintiliani in Divite accusato proditionis: Sic corpora nostra motum nisi de mente non sumunt, et otiosa sunt membra donec illis animus utatur. Mare lucri causa, scrutamur] Ponunt philosophi triplicem appetitum, naturalem, sensitivum et rationalem. Primum omnibus naturis attribuunt, alterum animalibus, tertium animae rationali. Rursum appetitum sensitivum sic partiuntur, ut alius sit appetitus superior, ad affectus interiores pertinens, odium, amorem, tristitiam, spem, motum, et huiusmodi: de quo accipiendus est hic locus; alter in passionibus corporis resideat, fame, siti, frigore, et similibus. De quo igitur fit mentio a Seneca, radix est omnium cupiditatum, quas velutnervos in homine scribit Plato in Legibus, et seu funiculos quosdam quibus trahamur: et quemadmodum inter se contrariae sunt ipsae, sic et nos raptari in partes varias, nisi domina ratio praefecta fuerit. At vero quia alii in aliis eminent affectus, et, ut ait Propertius,Naturae sequitur semina quisque suae,ideo Seneca nunc avarum facit dominum, nunc ambitiosum. Si avarus est, pro eius imperioImpiger extremos currit mercator ad Indos,Per mare pauperiem fugiens, per saxa, per ignes.Nam verum est quod ait Horatius:Desiderantem quod satis est, nequeTumultuosum sollicitat mare.Iuvenalis Satyr. XIV.:Tu propter mille talentaEt centum villas temerarius aspice portus,Et plenum magicis trabibus mare, plus hominum est iamIn pelago, veniet classis quocunque vocaritSpes lucri, nec Carpathium Getulaque tantumAequora transiliet etc.Propertius libro tertio:Ergo sollicitae tu causa pecunia vitae es:Per te immaturum mortis adimus iter.Item:Ite rates curvae, et leti contexite causas:Ista per humanas mors venit acta manus.Item:Natura insidias pontum substravit avaris. Sive ambitiosus dominus est] Ingenue fatetur Seneca quales fuerint egregiae illae ethnicorum virtutes, quae pleno ore decantantur. Tolle ambitionem, et fastuosos spiritus nullos habebis, nec Platones, nec Catones, nec Scaevolas, nec Scipiones, nec Fabricios. Haec eadem sententia apud Salustium legitur: Dux atque imperator vitae mortalium animus: qui ubi ad gloriam virtutis via grassatur, abunde potens pollensque et clarus est. Quod et innuit Vergilius Aeneidos VI.:Vincet amor patriae, laudumque immensa cupido. Dexteram flammis obiecimus] Hoc referendum ad Scaevolam, de quo Livius libro secundo: Qui quum castra Porsenae ingressus scribam pro rege per errorem obtruncasset, accenso ad sacrificium foculo dextram iniecit: a qua clade nomen ei Scaevolae inditum; scaevam enim antiqui dixerunt qui sinistra esset agiliore quam dextra. Augustinus libro quarto De civitate Dei: Cur fortitudo dea non est, quae affuit Mutio quum dextram porrexit in flammas? Meminit et Martialis. Voluntarie subsiluimus] Aut tangitur historia Horatii Coclitis, cuius fit mentio apud Livium eodem libro. Quum enim impetum Hetruscorum tantisper sustinuisset, dum pontem Sublicium Romani diruerent, in Tybrim se coniecit, et multis superincidentibustelis incolumis ad suos tranavit, ob quod facinus statua illi decreta, et victus annuus. Refert historiam et Plutarchus in Publicola. Aut, quod videtur mihi vero esse propius, intelligendum de Curtio, qui, ut Livius refert libro septimo, et Valerius libro quinto, in profundam terrae voraginem sese praecipitem dedit, quam expleri debere canebant oracula ea re qua maxime Romani excellerent. Vide Augustinum libro quinto et libro octavo De civitate Dei. Propertius:Curtius expletis statuit monumenta lacunis. Pressura se ac fractura] Alii codices habent stratura, eodem constante sensu, pro eo quod dixit Horatius:Vis consili expers mole ruit sua:Vim temperatam di quoque provehuntIn maius, idem odere viresOmne nefas animi moventes. CAPUT IV. Suam itaque incolumitatem amant, quum pro uno homine denas legiones im aciem deducunt, quum in prima fronte procurrunt, et adversa vulneribus pectora ferunt, ne imperatoris sui signa vertantur. Ille est enim vinculum per quod respublica cohaeret, ille spiritus vitalis, quem haec tot millia trahunt, nihil ipsa per se futura, nisi onus et praeda, si mens illa imperii subtrahatur. Rege incolumi mens omnibus una: Amisso rupere fidem. Hic casus romanae pacis exitium erit, hic tanti fortunam populi in ruinas aget. Tamdiu ab isto periculo aberit hic populus, quamdiu sciet ferre frenos; quos si quando abruperit, vel aliquo casu discussos reponi sibi passus non erit, haec unitas et hic maximi imperii contextus in partes multas dissiliet: idemque huic urbi dominandi finis erit, qui parendi fuerit. Ideo principes regesque, et quocunque alio nomine sunt tutores status publici, non est mirum amari ultra privatas etiam necessitudines. Nam si sanis hominibus publica privatis potiora sunt, sequitur ut is quoque carior sit, in quem se respublica convertit. Olim enim ita se induit reipublicae Caesar, ut diduci alterum non posset sine utriusque pernicie. Nam ut illi viribus opus est, ita et huic capite.Si stare non potest sine imperio respublica, si corpus ex multis hominibus collectum, truncum est et imperfectum sine capite, suae salutis sunt propugnatores, quum periculum a capite suo propulsant, quod secum traheret maiorem ruinam. Unum quidem hominem ut defendant, arma induunt, sed cuius incolumitas omnium incolumitatem complectitur: quem si deserunt, praedam se faciunt hostibus. In hoc pacem publicam et privatam, imperii maiestatem, fortunas domesticas possident. Cum hoc omnia pereunt. Quis iam dubitet hac mercede proposita mille mortibus se obiicere? pareant enim necesse est si se ac sua servare velint. Denas legiones in aciem deducunt] Atqui multo plures Caesaris Augusti legiones fuerunt. Is enim quatuor et quadraginta legiones non semel tantum armavit, sed ordinarias habuit ad tutelam rei romanae. Quid autem sit legio, non satis inter classicos autores convenit. Plutarchus enim autor est Romulum divisisse iuventutem romanam in militares ordines, quorum quilibet peditum tria millia,equites trecentos habuit: isque numerus vocabatur legio. Livius lib VIII. legionem scribi testatur quinque millibus peditum, et trecentis equitibus. Gellius lib. XVI. ex autoritate Cincii constituit legionem ex sexaginta centuriis, quae faciunt sex millia. Si verum est quod legitur in libello qui sub nomine Ciceronis circumfertur de re militari, et exemplaria mendo vacant, legio conficitur ex duobus peditum millibus, quingentis quindecim, equitibus octingentis nonagintaquinque. Verum ego magis crediderim, utcunque pro ratione temporum disciplina militaris immutata fuerit, eo demum processisse, ut decem cohortibus firmaretur: quarum prima esset millenaria, reliquae quingentariae: ut est etiam apud Vegetium, non quod eo numero praecise finirentur, sed valuit appellandi compendium, eadem forma qua centumviri pro centum et quinque, et septuaginta interpretes pro septuaginta duobus. Quum in prima fronte procurrunt] Frons verbum est militare. Nam ut ait Vegetius lib. III.: Acies dicitur exercitus instructus. Frons, quae adversum hostem spectat. Quintilianus lib. II.: Quid enim si praecipias imperatori, quoties aciem instruit, dirigat frontem, cornua utrinque promoveat, equites pro cornibus locet? Curtius appellat faciem. Haec, inquit, dexteri cornu facies erat. Deinde sequitur: Frons laevi cornu haec erat. Apparet pro eodem posuisse frontem et faciem. Ibidem appellat prima: Itaque non prima quam latera, non latera munitiora fuere quam terga. Ne imperatoris sui signa vertantur] Ex more Romanorum, qui primae cohorti aquilam et imperatoris imagines adtribuebant, utpote quae et numero militum et dignitate praestantiaqueantecelleret. Adversa vulneribus pectora] Quasi hoc dedecus non bene vita pensetur, si quis se vivo ac vidente passus fuerit aut verti signa, aut deiici, si signis desertis terga dederit, et pudenda, ut Vergilius ait, vulnera tergo acceperit. Contra quae adverso pectore illata sunt, laudantur tanquam militiae decora. Vide Plutarchum in problem.: Dicitur et simpliciter adversum vulnus. Salustius in Catilina: Sed omnes tamen adversis vulneribus conciderent. Ille enim est vinculum] Honestae sunt translationes. Si enim concordia civium alitur imperii dignitas, necesse est ut aliqua inter se veluti catena cohaereant. Imperator igitur est vinculum, quo inter se colligantur, ne dissiliant. Desit rector et moderator, quibus catenis multitudo discors et seditiosa constringetur? quo ferrumine committetur? Spiritus vitalis] Altera est metaphora, qua significatur in suis ducibus vivere ac spirare populos: ab unius vita quasi de filo pendere: sicut illa Lucani apostrophe ad Caesarem libro quinto:Quum tot in hac anima populorum vita salusquePendeat, et tantus caput hoc sibi fecerit orbis.Curtius lib. IX. de Alexandro loquens: Toto eo die, et nocte quae sequuta est, armatus exercitus regiam obsedit, confessus omnes unius spiritu vivere. Verum Senecae metaphoram magis ad verbum expressit Curtius in persona Philippi medici ad Alexandrum: Rex, semper quidem spiritus meus ex te pependit: sed nunc vero, arbitror, sacro et venerabili ore tuo trahitur. Et imitatus est Erasmus in panegyrico Philippi. Porro hoc a philosophis sumptum est, qui vitam hominis in eo praecipue consistere affirmant, quod aerem hauriat et recipiat per asperam arteriam, quam Celsus asperam fistulam vocat, et Lactantius gurgulionem: et quae animae aestuantis, ut ait Gellius, iter est: de qua satis multa Cicero lib. II. de Natura deorum. Causam autem cur spirare necesse habeamus, vide apud Aristotelem, problematum sectione XX XIV. problemat. XII.: Quamobrem sunt qui opinantur vitam nihil aliud esse, quam spiritum, seu animam. Servius in illud Vergilii, Vitam exhalantem, secundum eos, inquit, loquutus est, qui vitam ventum volunt. Et idem in IV. commentar. Aeneidos quum Vergilius dixisset:Atque in ventos vita recessit,Eos, inquit, sequitur, qui vitam acrem esse dicunt. Verius tamen est ex quatuor elementis et divino spiritu constare omnia animalia. Cuius sententiae fuisse Aristotelem constat. Trahunt enim a terra carnem, ab aqua humorem, ab aere anhelitum, ab igne fervorem, a divino spiritu ingenium. Quamquam aliter astrologi: putant enim nos, quum nascimur, sortiri a Sole spiritum, a Luna corpus, a Marte sanguinem,a Mercurio ingenium, a Iove desiderium, a Venere cupiditates, a Saturno humorem. Non abs re igitur spiritus dictus est a Seneca epitheto vitalis. Nam, ut ait Quintilianus lib. V., illud retrorsus valet, et spirare hominem qui vivit, et vivere qui spirat: ut spiritus pro vita, et spirans pro vivente interdum sine adiecto reperiantur. Rege incolumi] Haec duo hemistichia transtulit ex IV. Georgicon Vergilii, ubi de apibus loquitur:Praeterea regem non sic Aegyptus, et ingensLydia, nec populi Parthorum, aut Medus HydaspesObservant: rege incolumi mens omnibus una;Amisso rupere fidem, constructaque mellaDiripuere ipsae, et crates solvere favorum etc. Tamdiu ab isto periculo aberit quamdiu sciet] Ferre frenos proverbio dicitur obedienter imperata facere, et domini aut principis imperium moderate ferre. Cui contrarium est frenum mordere. Servavit etiam verbi proprietatem, quum subiicit: Discussos reponi sibi passus non erit. Excuti enim proprie dicitur de equis, ut adnotavit Servius in sexto commentar. Aeneidos Vergilii:Ea frena furentiConcutit, et stimulos.Curtius lib. IV.: Hic territi equi subsistere non poterant, qui crebra iactatione cervicum non iugum modo excusserant, sed currum etiam everterant. Eadem translatione usus est Plinius in Panegyrico: Ergo sustulerant animos, et iugum excusserant, nec iam de sua libertate, sed de nostra servitute certabant. Ideo principes regesque] Amicitia, inquit Cicero, ex variis rationibus contrahitur: sed omnes omnium necessitudines vincit una societas reipublicae administrandae. Lentulus ad Ciceronem epistol. XII.: Atque haec omnia is feci, qui et sodalis et familiarissimus Dolabellae eram, coniunctissimus sanguine Antoniis, provinciam quoque illorum beneficio habebam, sed πατρίδα ἐμὴν μᾶλλον φιλῶ. Omnibus meis bellum primus indixi. Namque in gradibus caritatis prima patriae ab optimo quoque deferuntur, et, ut subiicit Seneca, publica privatis potiora sunt sanis hominibus. Merito igitur ultra privatas necessitudines amantur administratoros reipublicae, et quasi patres patriae. Supra declaravimus esse quasi publicos tutores. Quocunque sunt nomine] Utpote reges, imperatores, dynastae, tetrarchae, marchiones, satrapae, veluti nostro saeculo imperatores, reges, duces, barones, comites, vicecomites, liberis populis consules, praetores, dictatores, censores, et huiusmodi. In quem se respublica convertit] Eandem sententiam aliis verbis extulit Cicero ad Appium Pulchrum: Omnes vires civitatis se ad Pompeii ductum applicaverunt. Ideo enim nos in aliquemconvertimus, ut in eum tanquam in parietem incumbamus. Vergilius libro duodecimo:Spes tu nunc una senectae,Tu requies miserae, decus imperiumque LatiniTe penes, in te omnis domus inclinata recumbit. Olim ita se induit reipublicae Caesar] Nunc quandam capitis ad corpus commissuram facit, hoc est principia ad rempublicam, ut sit mutua rerum omnium sympathia, diduci enim alterum non potest sine alterutrius pernicie. Caesar sine republica non est Caesar, respublica non est respublica sine Caesare. Capiti necessaria sunt membrorum ministeria, corpus sine capite est inutile terrae pondus. Ut deduci] Lego diduci contra fidem exemplarium, ut stet integer sensus pro separari, seu divelli. CAPUT V. Longius videtur recessisse a proposito oratio mea: at me hercules rem ipsam premit. Nam si, quod ad-huc colligitur, animus reipublicae tu es, illa corpus tuum, vides, ut puto, quam necessaria clementia sit. Tibi enim parcis, quum videris alteri parcere. Parcendum itaque est etiam improbandis civibus, non aliter quam membris languentibus: et si quando misso sanguine opus est, sustinendum est ne ultra quam necesse sit, incidat. Est ergo, ut dicebam, clementia omnibus quidem hominibus secundum naturam, maxime tamen decora imperatoribus, quanto plus habet apud illos quod servet, quantoque in maiore materia apparet. Quantulum enim nocet privata crudelitas? Principum saevitia, bellum est. Quum autem virtutibus inter se sit concordia, nec ulla altera melior aut honestior sit, quaedam tamen quibusdam personis aptior est. Decet magnanimitas quemlibet mortalem, etiam illum infra quem nihil est. Quid enim maius aut fortius, quam malam fortunam retundere? Haec tamen magnanimitas in bona fortuna latiorem locum habet, meliusque in tribunali quam in plano conspicitur. Clementia in quancunque domum pervenerit, eamfelicem tranquillamque praestabit. Sed in regia, quo rarior, eo mirabilior. Quid enim est memorabilis, quam eum, cuius irae nihil obstat, cuius graviori sententiae ipsi qui pereunt assentiuntur, quem nemo interrogaturus est, imo si vehementius excanduit, nec deprecaturus est quidem, ipsum sibi manum iniicere, et potestate sua in melius placidiusque uti? hoc ipsum cogitantem: Occidere contra legem nemo non potest, servare nemo praeter me. Magnam fortunam magnus animus decet, qui nisi se ad illam extulit, et altior stetit, illam quoque infra terram deducit. Magni autem animi est proprium, placidum esse tranquillumque, et iniurias atque offensiones semper despicere. Muliebre est furere in ira: ferarum vero, nec generosarum quidem, praemordere et urgere proiectos. Elephantos leonesque transeunt quem impulerunt. Ignobilis bestiae pertinacia est. Non decet regem saeva nec inexorabilis ira. Non multum enim supra eum eminet, cui se irascendo exaequat. At si dat vitam, si dat dignitatem periclitantibus, et meritis amittere, facit quod nulli nisi rerum potienti licet. Vita enim etiam superiori eripitur, nunquam nisi inferiori datur. Servare, proprium est excellentis fortunae, quae nunquam magis suspici debet, quam quum illi contingit idem posse quod diis, quorum beneficio in lucem edimur tam boni quam mali. Deorum itaque sibi animum asserens princeps, alios ex civibus suis quia utiles bonique sunt, libens videat, alios in numerum relinquat, quosdam esse gaudeat, quosdam patiatur. Videbatur exspatiari in digressionem oratio Senecae, et totum caput praecedens esse parergon, nihil ad rem propositam faciens, nisi quod principum caritatem subditis insinuabat. Nunc ostendit se alio spectasse, et collimasse ad alterum scopum, ut scilicet probaret clementiam nullum magis decere quam regem aut principem. Si enim populi, dumsalutem sui principis obiectu corporum defendunt,vitam eius suis mortibus redimunt, adversa vulneribus pectora ferunt, eum esse mentem reipublicae profitentur: agnoscat ille vicissim oportet rempublicam suum corpus esse, et vicem officii, quam suis membris debet, rependat. Proponat sibi apud animum, publicam esse caritatem, quae a suis sibi defertur, alio transferendam si desierit esse quod est. Tibi enim parcis] Quisquis enim ille sit cui ignoscitur, pars tui est. Sic Alexander apud Curtium lib. VI.: Videbar mihi partem meorum viscerum abrumpere, si in quos tam magna contuleram, viliores mihi fecissem. Parcendum improbandis civibus] Sensus est: Si qui sunt ex civium numero vitiosi, cogita esse membra tui corporis: quae quum etiam ulcerosa sunt, mollioribus remediis curantur, et quasi suspenso digito attrectantur; tantum abest ut abscindantur et urantur ad primum languorem. Vitia igitur tolle, non hominem. Quae tamen si ab homine revelli non possunt, consulendum potius universo corpori, quam particulae. Tunc valet illud Ovidii:Immedicabile vulnusEnse recidendum est, ne pars sincera trahatur.Illud memoria ne excidat, quod est apud Senecam libro VII. de Beneficiis: Ut corporum, ita animorum vitia molliter tractanda sunt. Et illud Ciceronis II. ad Atticum: Non minus probandam medicinam quae sanet, quam quae urat et secet. Et si quando misso sanguine] Alludit ad medicorum phlebotomias, quae semper ad mensuram exiguntur. Sic Lucanus Syllam post victoriam saevientem, nec modum poenis exigendis imponentem reprehendit eadem fere translatione:Sylla quoque immensis accessit cladibus autor.Ille, quod exiguum restabat sanguinis urbi,Hausit, dumque nimis iam putrida membra resolvit,Excessit medicina modum, nimiumque sequuta est,Qua morbi duxere, manus. Est ergo ut dicebam] Innuit Seneca in eum sensum accipiendam esse totam illam dissertationem, quae videbatur praeter Bacchum, ut est in proverbio, interposita: Nunc more suo per ἀνακεφαλαίωσιν summam dissertationis in compendium redigit. Quod dicit clementiam omnibus hominibus secundum naturam, ad illud referendum: nullam homini virtutem magis convenire, quam clementiam, quum nulla sit humanior, etc. Quod subiicit maxime decoram imperatoribus, alterum membrum respicit. Secundum naturam] Philosophi vocant ea quae sunt de propriis naturae, κατὰ τὴν φύσιν. Proprium quarto modo accipiatur, quemadmodum est apud Porphyriumcap. IV. libri de quinque vocibus. Quantulum nocet privata crudelitas?] Cur potis-simum decet clementia principem? Idem est ac si quaeras, cur liberalitas divitem in primis deceat. Ille enim materiam habet ignoscendi, huic suppetunt ad largiendum facultates. Maluit tamen ducere argumentum a contrariis, in hanc formam: Si parum nocet privata crudelitas, parum etiam prodest in homine privato clementia. Si principis saevitia bellum est et publica pernicies, eiusdem clementia publicam salutem complectitur. Seneca lib. III. de Ira: Illa plebeia ira et privata, inerme et sine viribus telum est. Quum autem virtutibus] Ex dogmatibus Stoicorum. De hac virtutum connexione Cicero meminit Offic. I., in Paradoxis et in V. de Finibus et Seneca noster epist. lib. IX. ad Lucilium. Forte et haec verba in Peripateticos torqueri possunt, qui externa fortunae bona virtutibus opitulari tradunt, atque ideo inter bona numerant, quod sunt virtutum praesidia. His adversantur Stoici, virtutem se sola contentam esse, nec fortunae opibus indigere. Decet magnanimitas] Argumentum a simili, virtutem parem et eandem in duobus, magis in altero elucere et eminere. Quod priusquam explicemus, videndum quid sit magnanimitas. Est autem virtus, qua utramque fortunam moderate ferre discimus, ut nec prosperitate efferamur, tollamusque animos, nec adversitate deliciamur ac deprimamur, animumque despondeamus. Itaque extrema magnanimitatis sunt, inflatio animi et elatio ad excessum, abiectio et pusillanimitas ad defectum. Vide Aristotelem libro Ethic. IV. Cicero quoque Tusculan. IV.: Constantem volumus quendam sedatum, gravem, humana omnia prementem, illum esse quem magnanimum et fortem virum: dicimus etc. Haec igitur magnanimitas decet hominem sortis humillimae et abiectissimae, seu, ut magis verbum verbo reddamus, postremae ignobilitatis. Quid enim fortius quam non coarctare animum ad fortunae angustias? quam animi magnitudinem et constantiam supra omnes casus exserere? quam divitiarum et paupertatis ex aequo esse contemptorem? At vero quia difficilius est prosperam, quam adversam ferre fortunam, quanto melius conspicuus erit, qui in bonis rebus, ut ait Horatius, mentem continebit ab insolenti temperatam laetitia: qui nec confidet praesentibus bonis, nec adversitatem fortunae perhorrescet? Ita clementia etc. Malam fortunam retundere] Retundimus enim aciem telorum, quae fortuna in nos acuit, si nihili pendimus quidquid in nos machinatur. Lib. II. epist. dixit fortunae contumaciter resistere. Clementia in quamcumque domum] Habitat quidem privatos parietes; habitat, si vis, pauperes casas et rustica tuguriola: quum pater familias erga uxorem, liberos, servos, modestese gerit,dat, praetermittit, indulget, ad opus illectat magis quam cogit. Quamobrem Petrus in sua canonica, non vult dominos esse dyscolos, hoc est morosos, et servis difficiles. Quid enim memorabilius] Alia ratio amplificationis. Imperant leges privatis hominibus. Statuunt leges quid marito liceat in uxorem, quid patri in liberos, quid domino in servos. Si transgreditur, praesentanea est ultio. Prohibent leges, ne civis civi damnum det. Quod si civis contra civem velit exsequi rabiem et saevitiam, non poterit, ne cum discrimine quidem capitis et fortunarum. Alia principis est licentia. Verba regis sunt imperia. Atque, ut ait Homerus in quodam hymno, ἀμφ’ ἔπος τε καὶ ἔργον. Deinde opus suum omnibus approbat, nempe laudantibus quod corrigere non possunt. Non sunt tribuni, qui intercedant; non est superior, qui appelletur. Is igitur cui omnium consensu summa rerum sic est delata, quibus laudibus pro merito extolletur, si sibi ipse temperantiam imperaverit, si intercesserit sibi, si ad se ipsam, sed clementiorem, provocaverit? Nemo interrogaturus est] Verbi huius elegantia non est vulgaris. Ponitur enim pro accusare et postulare apud iudicem. Quare saepius dicitur cum adiecto legibus interrogare. Cicero pro Domo sua: Quis me unquam ulla lege interrogavit? quis postulavit? quis diem dixit? Salustius in Catilina: P. Antronius et P. Sylla designati consules legibus ambitus interrogati, poenas dederant. Item: Et ipse Plautia lege interrogatus erat ab L. Paulo. Livius libro tricesimo octavo: Alii neminem unum tantum eminere civem debere, ut legibus interrogari non possit. Tacitus lib. XIII.: Sane pepigerat Pallas, ne cuiusquam facti in praeteritum interrogaretur. Et lib XIV.: Damnatus iisdem consulibus Tarquinius Priscus repetundarum, Bithynis interrogantibus. Cicero Offic. I. dixit appellare, et Philippica II. appellatum de pecunia. Ipsum sibi manum iniicere] Id est suos affectus in potestatem redigere, et intra modum continere. Vergilius Aeneidos X.:Iniecere manum Parcae.Traxerunt debitum sibi, inquit Servius, et sermone usus est iuris. Nam manus iniectio dicitur, quoties nulla iudicis autoritate exspectata, rem nobis debitam vindicamus. Hanc Servii interpretationem comprobat carmen Ovidii Elegiarum I.:Et dicam, mea sunt: iniiciamque manus.et libro secundo:Iniiciam dominas in mea iura manus.Gulielmus Budaeus, primum rei literariae decus et columen, cuius beneficio palmam eruditionis hodie sibi vendicat nostra Gallia, diligenter et copiose explicat huius loquutionis proprietatem. Sed quando addit recentiores nullo antiquo exemplo iniicere manum usurparepro eo quod latine dicitur afferre vel inferre manus, id vero an perpetuum sit, alii viderint. Ego apud Horatium iniicere manus interpretor inferre. Carmen est:Ne male dispariIncontinentes iniiciat manus,Et scindat haerentem coronamCrinibus immeritamque vestem.Item apud Curtium lib. X.: Non contentus supplicio insontis spado, ipse morituro manum iniecit. Occidere contra legem] Salva res est, ubi semel haec cogitatio subiit memoriam principis. Hoc est enim quod perdit tyrannos, quum licentiosa dominatione eximere se turbae volunt. Sic loquitur Atreus apud Senecam:Pietas, sanctitas, fidesPrivata bona sunt: qua iuvat, reges eant.Quanto illud melius? Occidere immerentem, latronum et grassatorum laus est. Eripere vitam nemo non homini potest, vitam tribuere, regium est. Magnam fortunam] Aliud est argumentum eiusdem rationis, quod sic in formam syllogismi colligi potest. Magna fortuna magnum animum desiderat. Magnus animus est placidus et moderatus, et qui ad quamlibet offensionem de gradu non deiicitur. Ergo princeps, ut personam principis sustineat, debet inoffensa animi aequitate offensiones contemnere et iniurias. Hic non admodum laboro ut per omnia serviam legibus dialecticorum, modo sensum fideliter assequar. Magnam fortunam] Non tantum quia secundae res, ut ait Cato, a recte consulendo atque intelligendo transvorsum trudere solent hominem laetitia exsultantem et ferocientem: sed quod plerique, animi abiectioris, ad sordes nati, illustrem gerere personam non possunt. Succumbunt enim oneri, et suo splendore praestringuntur. Sic Curtius de Alexandro: Nondum fortuna se eius animo superfuderat. Hinc et illa emanarunt: Nec fortunam capit ipse suam. Item:Ut tu fortunam, sic nos te, Celse, feremus.Ovidius in consolatione ad Liviam:Imposuit te alto fortuna, locumque tenereIussit honoratum, Livia, perfer onus. Magni autem animi] Definitio magnanimitatis, quam superius retulimus, a qua trahitur perpetuum argumentum: sicut e converso a definito ad definitionem. Muliebre est furere] Nihil foeminae iracundia efferatius. Ait enim Iuvenalis:Sic collige quod vindictaNemo magis gaudet, quam foemina.Ubi vires ad nocendum deficiunt, tunc caeca rabies, et sui impotens, furit ac fremit. Ferarum nec generosarum] Si ferarum est immanitas, monstrum in homine: si ferarum ignobilium, in rege monstro peius. Hoc enim valet amplificatio in sensu, tametsi verba non exprimunt. Ac si diceret, si oblivisceris te esse principem, memineris hominem. Sin minus, quod estpostremum, imiteris feras nobiliores. Quintilianus in Gladiatore: Ferae mehercule generosiores iacentes transeunt. Ovidius Tristium II.:Quo quisque est maior, magis est placabilis irae:Et faciles motus mens generosa capit.Corpora magnanimo satis est prostrasse leoni,Pugna suum finem, quum iacet hostis, habet.At lupus, et turpes instant morientibus ursi,Et quaecunque minor nobilitate fera est. Elephantes] Hoc de elephantis testimonio Plinii comprobatur, qui libro VIII. scribit in hunc modum: Idem vestigio hominis animadverso prius quam homine, intremiscere insidiarum metu, subsistere, ac olfactu circumspectare, iras proflare, nec calcare, sed erutum proximo tradere, illum sequenti nuncio, usque ad extremum. Leones] Verba Plinii de leonibus eodem libro cap. XVI.: Leoni tantum ex feris clementia in supplices, prostratis parcit; et ubi saevit, in viros prius quam in foeminas fremit: in infantes non nisi magna fame. Credit Libya intellectum pervenire ad eos precum. Nec inexorabilis ira] Haec vero est immanis feritas, ira saeva, et inexorabilis. Nam si, secundum Horatium, ira furor brevis est: quid est aliud ira obstinata, quam plane furor? Cicero ad Atticum dicit irritabiles esse optimorum saepe hominum animos, et eosdem placabiles, et hanc esse agilitatem mollitiemque naturae bonitati. Idem ad Quintum fratrem: Si implacabiles sunt iracundiae, inquit, summa est acerbitas: si autem exorabiles, summa levitas: quae tamen, ut in malis, acerbitati anteponenda est. Non multum enim supra] Ne quis sibi laudi futurum ducat, si hostem sua potentia contriverit, intelligat eum sibi exaequari, cui tantum tribuit, ut cum eo inimicitias exerceat. Id est quod dicit Seneca lib. de Ira II.: Cum pari contendere, anceps; cum superiore, furiosum; cum inferiore, sordidum. Id sibi volunt verba Caesaris apud Lucanum libro tertio:Vanam spem mortis honestaeConcipis: haud, inquit, iugulo se polluet istoNostra, Metelle, manus: dignum te Caesaris iraNullus honor faciet.Huc spectat problema Aristotelis quod legitur sectione XXIX.: Cur mulierem interfecisse iniquius sit, quam virum, quanquam naturae ratione mas foemina praestantior est? An quia mulier imbecillior est, minusque proinde facere iniuriam potest? Item, eniti adversus id quod longe infirmius est, nihil virile, imo stolidum atque iniquissimum est. Vita superiori cripitur] Si magnum est occidere hominem, etsi hac una re metimur alicuius potentiam, cogitemus et latronem et hostem admovere posse iugulo nostro gladium, ut potestas maior absit. Neminem non servum habere in nos vitae necisque arbitrium. Recognoscamus eorum exempla, qui domesticis insidiis perierunt, aut aperta vi, aut dolo; et intelligemus non pauciores servorum ira cecidisse, quam regum. Neque vero si quis non est interfectus a latrone, vitam illi acceptam referre debet. Maius est vitae beneficium et nobilius, quam ut a latrone accipiatur. Ei vita datur, qui quum salvis legibus interfici possit, eximitur mortis periculo. Seneca in Medea:Hoc reges habentMagnificum et ingens, nulla quod rapiet dies,Prodesse miseris, supplices fido lareProtegere.Non itaque frustra celebre est dictum Scipionis, quod postea Antonino Pio frequenter fuisse in ore legimus, se malle unum civem servare, quam mille hostes occidere. Tyrannica illa vox Neronis apud Senecam in Octavia:Occidere hostem, maxima est virtus ducis.Cui respondet Seneca:respondet Servare cives, maior est patriae patri. Idem contingit quod diis] Crudelitas facit regem omnibus exsecrabilem, quin etiam ex principe tyrannum. Clementia amabilem omnibus reddit, omnibus superiorem, postremo et diis similem. Deorum est quod et boni et mali nascimur, quod communi coelo atque aere fruimur, quod iisdem alimentis sustinemur. Hanc deorum mansuetudinem cur non imitetur princeps? Cicero pro Ligario: Nulla re propius homines ad deos accedunt, quam salutem hominibus dando. Nihil habet nec fortuna tua maius, quam ut possis, nec natura tua melius, quam ut velis conservare quam plurimos. Claudianus ad Honorium:Sola deos aequat clementia nobis. In numerum relinquat] Id est, qui faciant numerum, ut sint scilicet, quibus imperet. Sic Lucanus libro II.:In numerum pars magna perit,id est, in hoc tantum ut magnus esset occisorum numerus. CAPUT VI. Cogitate, in hac civitate, in qua turba per latissima itinera sine intermissione defluens eliditur, quoties aliquid obstitit, quod cursum eius, velut torrentis rapidi, moraretur, in qua tribus eodem tempore theatris viae postulantur, in qua consumitur quidquid terris omnibus aratur: quanta solitudo et vastitas futura sit, si nihil relinquitur,nisi quod iudex severus absolverit. Quotusquisque ex quaestoribus est, qui non ea ipsa lege teneatur, qua quaeritur? Quotusquisque accusator vacat culpa? Et nescio an nemo ad dandam veniam difficilior est, quam qui illam petere saepius meruit. Peccavimus omnes, alii gravia, alii leviora, alii ex destinato, alii forte impulsi, aut aliena nequitia ablati: alii in bonis consiliis parum fortiter stetimus, et innocentiam inviti ac renitentes perdidimus. Nec delinquimus tantum, sed usque ad extremum aevi delinquimus. Etiam si quis tam bene purgavit animum, ut nihil obturbare eum amplius possit ac fallere, ad innocentiam tamen peccando pervenit. Nunc per descriptionem ostendit Seneca, quam sit principi necessarium quosdam in numerum relinquere, et ad tempus tolerare. Si quis enim ad vivum resecare velit strumas et vomicas civitatis, bonam partem exhauriat oportet. Quod ut facilius percipiat lector, proponat sibi argumentum in hanc formam: Hanc legem debent in primis servare magistratus, ut neminem laedant. Quod si laesus quispiam fuerit, secundum est ne plures laedantur: atque ideo tollitur e medio is qui laesit, quia pluris est universam multitudinem servare, quam unum aut alterum. Hunc finem et hunc scopum habent poenae publicae. Qui autem magistratus summo iure animadvertunt in noxios, tollunt maiorem numerum quam relinquunt. Non ergo statuunt poenis legitimum finem. Quod autem in hoc contextu dixi esse descriptionem, sic Cicero eam appellat libro Rhetoricorum quarto, quae graece dicitur ἐνάργεια, id est perspicuitas et evidentia, quae rerum imagines concipit, ut hic Seneca populosam civitatem quasi oculis repraesentat. Exempla sunt apud Quintilianum lib. VIII. In qua turba] Si liberam adhuc et stantem rempublicam cum ea componamus, quae sub imperio Caesarum fuit, in immensum et paene extra fidem crevit numerus. Nam census quem stante libertate maximum fuisse lego, fuit C. Lentulo et L. Gellio Censoribus, in quo censa sunt civium capita CCCCL millia. Verum post Actiacum triumphum autor est Eusebius censu acto inventa esse quadragies semel centena et septuaginta millia civium, in altero vero censu quem Augustus egit cum Tiberio filio adoptivo, inventa esse ter et nonagies centena et septuaginta millia. Ultimo vero censuacto, qui Neronis imperioproximus fuit, censa sunt civium LXIX. centena. c. quadraginta quatuor millia. Quanta solitudo] Sensus est: vides urbem tanta multitudine affluentem, et suorum civium vix capacem? Si quis tamen iudex apud quem nec sordes valeant, nec gratia, nec aequi bonique ratio, denique qualis ille, qui scopulus reorum appellatus est, omnes in reos recipiat, vix millesimus quisque ultimi supplicii sententiam effugiet in tot hominum millibus. Aut igitur ignoscendum, aut non imperandum. Quotusquisque ex quaestoribus] Unum est hominum genus quod omni vitio purgatum esse debeat, qui scilicet praesunt moribus, et aliorum vitia corrigunt. Hoc genus tamen homines iniquissimi sunt nobis iudices, aequi sibi: et hoc nescio quomodo accidit, ut quae aliis aegre aut nullo modo permittunt, sibi facile indulgeant. Seneca de Ira II.: Aliena vitia in oculis habemus: a tergo nostra sunt. Nihil alienae luxuriae ignoscit, qui suae nihil negavit. Et homicidae tyrannus irascitur, et punit furta sacrilegus. Magna pars hominum est, quae non peccatis irascitur, sed peccantibus. Ubi etiam alludit ad manticam Aesopi. Seneca Tragicus in Agamemnone:Ignota sunt tibi iura regnorum haud nova:Nobis maligni iudices, aequi sibi.Id esse regni maximum pignus putant,Si quidquid aliis non licet, solis licet.Iuvenalis Satyra VIII.:Mitte ostia, Caesar,Mitte, sed in magna legatum quaere popina:Invenies aliquo cum percussore iacentemPermixtum nautis et furibus aut fugitivisInter carnifices.Et paulo post:At vos Troiugenae vobis ignoscitis, et quaeTurpia Cerdoni, Volusos Brutosque decebunt.Porro quum multa quaestorum genera fuerint apud Romanos, quaestores hic accipe rerum capitalium, qui et quaestores parricidii, praesunt exercendis quaestionibus criminalibus: ut Asconius testatur secundo commentario Verrinarum, et Servius in VI. Aeneidos. Sic confundunt scriptores quidam non contemnendae eruditionis: ego tamen existimo latum esse discrimen. Prius de quaestoribus parricidii videamus, quem magistratum fuisse antiquae originis tradunt Fenestella et Iurisconsultus Pomponius in L. II. ff. de origine iuris. Varro libro IV. De lingua latina de hisdem loquitur, in quorum lotum successisse triumviros capitales affirmat. Addunt Fenestella et Pomponius solitos constitui a populo: quod iniussu populi non liceret in civem romanum animadvertere. Habemus ergo huiusmodimagistratus fuisse ordinarios, et creatos a populo, quorum vices postea cesserunt triumviris.At vero quaestor cuius Asconius meminit, qui et quaesitor, et iudex quaestionis appellatur a Cicerone, intelligitur Praetor urbanus, cui demandabatur eadem sorte cura publicorum iudiciorum, qua sortiebatur urbanam provinciam. Cicero in Praetura urbana: Ecce autem illis ipsis diebus quum praetores designati sortirentur, et Marcello obtigisset ut is de pecuniis repetundis quaereret, nunciatur mihi tantam gratulationem isti esse factam, ut is quoque domum pueros mitteret qui uxori suae renunciarent. Deinde subiicit: Duo igitur consules et quaesitor erunt ex illius voluntate. Autor est etiam Plutarchus Licinium Macrum reum peculatus actum esse apud Ciceronem praetorem, et omnibus iudicum sententiis damnatum. Hinc apud autores praetoris nomen pro quaesitore saepe ponitur. Cicero Verrina secunda: Quamobrem vero se confidat aliquid proficere posse hoc Glabrione praetore, et hoc consilio, intelligere non possum. Iuvenalis:Prima est haec ultio, quod seIudice nemo nocens absolvitur, improba quamvisGratia fallacis praetoris vicerit urnam.Paedianus in Orationem pro Scauro: Postulatus apud Marcum Catonem praetorem repetundarum, ut in actis scriptum est. Idem in orationem pro Cornelio: Iudicium id exercuit Q. Gallus praetor. Illud etiam addendum, quum extra ordinem decernebatur quaestio, fuisse creatos ad id quaestores suffragio populi, quemadmodum Cn. Domitius Aenobarbus in causa Milonis comitiis creatus est, ubi extra ordinem de homicidio quaerebatur. Eadem lege teneatur, qua quaeritur] Dicimus enim quaeri lege Iulia maiestatis, lege Iulia de adulteriis, lege Cornelia de sicariis, lege Pompeia de parricidiis, et similibus, eumque teneri legibus, qui sit convictus laesae maiestatis, adulter, aut parricida, aut uno ex capite legis Corneliae. Quotusquisque accusator vacat culpa] Cicero actione quinta in Verrem: Omnes qui alterum, iudices, nullis impulsi inimicitiis, nulla privatim laesi iniuria, nullo praemio adducti in iudicium reipublicae causa vocant, providere debent non solum quid oneris in praesenti tollant, sed etiam quantum in omnem vitam negotium suscipere conentur. Legem enim sibi ipsi indicunt innocentiae, continentiae, virtutumque omnium, qui ab altero rationem vitae reposcunt. Ibidem: Omnia postremo quae vindicaris in alterum, tibi ipsi vehementer fugienda sunt. Etenim non modo accusator, sed ne obiurgator quidem ferendus est is qui quod in altero vitium reprehendit, in eo ipse reprehenditur. Si igitur accusator et iudex in eadem scelera prolabuntur, quae alterad poenam defert, alter poena afficit, quid de aliis sperandum? Peccavimus omnes] Iam non de iudicibus tantum aut accusatoribus pronunciat: sed ostendit irrogandas poenas esse omnibus si vindicanda sunt omnium peccata, nec finem poenis faciendum, donec se quoque iudex ultimo supplicio addixerit. Idem Seneca libro secundo de Ira: Hoc scito, tantundem esse vitiorum, quantum hominum. Et Horatius in epistolis:Nam vitiis nemo sine nascitur: optimus ille,Qui minimis urgetur.Licet non omnium delicta paria sint aut similia, omnes tamen peccavimus. Alii destinata malitia, alii inconstantia, alii gravius, alii levius. Seneca libro quarto de Beneficiis: Omnia in omnibus vitia sunt, sed non omnia exstant in singulis. Idem in III. de Ira: Omnes inconsulti et improvidi sumus. Omnes incerti, queruli, ambitiosi. Quid levioribus verbis ulcus publicum abscondo? Omnes mali sumus. Quidquid itaque in alio reprehenditur, id unusquisque in suo sinu inveniet. Placidiores itaque invicem simus: mali inter malos vivimus. Una res potest facere quietos, mutuae facilitatis conventio. Ex destinato] Id est de industria, de composito, data opera, dedita opera, sive, ut Plautus loquitur, ob industriam, quod vulgo dicitur de proposito deliberato. Suetonius in Caligula: Militiam neque semel attigit, neque ex destinato. Seneca lib. VI. de Beneficiis: Non enim profuisse te mihi oportet ut obliger: sed ex destinato profuisse. Tranquillus in Iulio praepositionem omisit: Praemia non tantum destinato, sed ex occasione sumebat. Adverbium est. Sic antiqui composito, quod dicimus: de composito. Vergilius Aeneidos II.:Composito rupit vocem, et me destinat arae.Sic ex insperato, et insperato, sine praepositione, utrumque apud Livium, eiusdem rationis est, ut diximus dedita opera. Observavi tamen apud Ciceronem lib. II. ad Atticum, dedita opera positum pro expresse, ut vulgus loquitur. Quare ad illud, inquit, redeo. Cura ut eius rei causa, dedita opere mittas aliquem etc. Coelius libro sexto Epistolarum: Data opera paravi qui sic persequeretur omnia etc. CAPUT VII. Quoniam deorum feci mentionem, optime hoc exemplum principi constituam, ad quod formetur, ut se talem esse civibus, quales sibi deos, velit. Expedit ergo habere inexorabilia peccatis atque erroribus numina? expeditusque ad ultimam infesta perniciem? Et quis regum erit tutus, cuius non membra aruspices colligant? Quod si dit placabiles sunt, et aeque delicta potentium non statim fulminibus persequuntur, quanto aequius est hominem hominibus praepositum, miti animo exercere imperium? et cogi-tare, utrum mundi status gratior oculis pulchriorque sit sereno et puro die, an quum fragoribus crebris omnia quatiuntur, et ignes hinc atque illinc micant? Atqui non alia facies est quieti moderatique imperii quam sereni coeli et nitentis. Crudele regnum, turbidum, tenebrisque obscurum est, inter trementes, et ad repentinum sonitum expavescentes, nec eo quidem qui omnia conturbat inconcusso. Facilius privatis ignoscitur pertinaciter se vindicantibus. Possunt enim laedi, dolorque eorum ab iniuria venit. Timent praeterea contemptum: et non retulisse laedentibus gratiam, infirmitas videtur, non clementia. At cui ultio in facili est, is omissa ea, certam laudem mansuetudinis consequitur: humili loco positis exserere manum, litigare, in rixam procurrere, liberius est. Leves inter paria ictus sunt. Regi vociferatio quoque, verborumque intemperantia, non ex maiestate est. Ne videatur ex abrupto transire ad hanc similitudinem, connectit cum prioribus. Quum enim dixisset nihil esse principi tam magnificum, quam quum deorum exemplo improbos tolerat, ac in numerum relinquit, ubi alterum est exsequutus de iis ad tempus tolerandis, qui civitatis supplent numerum, nunc ad deorum mentionem revertitur. Admonet igitur principem legis naturalis, ut sit subditis suis talis, quales sibi esse deos velit: qui sibi rursum dominantur, ut ipse hominibus imperat. Quod si deorum indulgentia vivit ac spirat, cur non homo potius hominibus propitius erit et exorabilis? Sic Ovidius ad Augustum lib. Tristium II.:Si quoties peccant, homines, sua fulmina mittatIuppiter, exiguo tempore inermis erit.Nunc ubi detonuit strepituque exterruit orbem,Purum discussis aera reddit aquis.Iure igitur genitorque deum, rectorque vocatur;Iure capax mundus nil Iove maius habet.Tu quoque quum patriae rector dicare paterque,Utere more dei numen habentis idem.Hoc tamen interest, quod ille Augusto adulatur, hic philosophice praecipit. Plutarchus quoque de sera numinis vindicta: Quum deum optimum maximum, qui neminem timet, nullius rei indiget, qui nulla poenitentia duci potest, vindictam tamen suspendere cernamus, debitumque sceleribus exspectare tempus, nos quoque illum imitari, ac placidos reddi oportet, mansuetudinemque ac tolerantiam, divinam virtutis censere particulam. Vide ut idem exemplum varie accommodant. Quis regum erit tutus, cuius non membra aruspices] Si regum delicta dii severe persequantur, quis regum est qui non in horas identidem peccet? Quid igitur spei reliquum est, quam ut aruspices ad deos consulendos mittant in certissimum ac praesentissimum mortis nuncium? Eant nunc reges, et impe-ratores, suorum delicta crudeliter ulciscantur: sed agnoscant esse deos, qui sua scelera ad eandem amussim possint exigere. Loquitur autem Seneca iuxta ethnicorum principum superstitionem: qui in extis pecudum salutem suam repositam putabant, et aruspices cum diis in consilium mittebant de vita fortunisque suis: quum tamen nihil fuerit unquam vanius eo hominum genere: in quorum vanitatem lusit Cato salsissimo scommate. Mirari enim se aiebat, quod non rideret aruspex, aruspicem quum vidisset. Quanto aequius est] Argumentum a minori. Dii in dandam hominibus venium faciles, cur non magis homines hominibus? seu quia id debent communi naturae, seu quod eandem quoque facilitatem ulciscendis suis peccatis desiderant. Et cogitare, utrum mundi status] Aliud ex alio derivatur. Poetae enim suo Iovi fulmina attribuunt, quasi tela iracundiae: quae aerem ex liquido puroque turbidum ac nubilum reddunt, motu ac terrore mundum concutiunt. Sic rex instar terreni Iovis, quum irascitur, fulgurat ac fulminat: nulla quies, nulla serenitas. Fragoribus crebris] Id est strepitu tonitrui: qui unde oriatur, reperies apud Aristotelem libro Meteororum III. cap. 6., apud Ciceronem libro II. de Divinat., Senecam libro II. Quaest. natur., Plinium libro II. cap. 20., Plutarchum in Placitis philosoph. Et ignes] Id est fulgurationes. Atqui non alia facies] Cur enim frontem non exporrigat totum imperium, ubi sol ille oculus mundi pure renidet? Non enim privata est principis laetitia; secum omnia exhilarat. Bene ergo aequiparatur aeris serenitati ad quam hominum animi serenantur et explicantur. Facies] Quod Graecis nunc schema,nunc πρόσωπον dicitur. Synesius ἑαλωκυίας πόλεως σχῆμα. Cicero Epist. V.: Quanquam πρόσωπον πόλεως amisimus. Facies enim non solum in hominum corporibus, sed in re qualibet accipitur pro specie. Ovidius primo Tristium:Haec facies Troiae, quum caperetur, erat.Vergilius I. Georgicon:Tam multae scelerum facies.Vide Gellium, et Nonium Marcellum. Crudele regnum, turbidum] Sunt enim densis tenebris obvoluti, quibus semper obversantur prae oculis flagella, cruces, secures, et mille tormentorum atque suppliciorum genera: ad omnes minas quasi stupidi et obstupefacti horrent, non aliter quam tonitru perculsi. Facilius privatis ignoscitur] Si quis obiecerit, at vero regis quisque intra se animum habet, nec est aliquis qui se impune laedi velit, omnes se pertinaciter vindicant, non modo secundae sortis homines, sed humillimi quoque, ac despicatissimi: respondetquatuor esse causas, cur talibus ignoscatur acrius se vindicantibus, quae singulae suis locis observabuntur. Possunt enim laedi] Prima causa est: non nisi morsi remordent; reddunt idem quod passi sunt. Patiuntur autem gravissimas offensas et contumelias, quas ob fortunae mediocritatem propulsare nequeunt. Timent praeterea contemptum] Bene Terentius:Omnes quibus res sunt minus secundae, sunt nescio quo modo magisSuspiciosi: ad contumeliam omnia accipiunt magis:Propter suam impotentiam se semper credunt negligi.Est igitur secunda ratio, cur adeo sint animosi ad vindictam, quia se laedi putant quum tanguntur: et hoc quoque in contumeliam suam trahunt, non suppetere ad nocendum vires.Qui nolunt occidere quenquam,Posse volunt,inquit Iuvenalis. Quintilianus lib. II.: Statura breves in digitos eriguntur, et plura infirmi minantur. Non retulisse laedentibus gratiam] Non mirum est si iniurias suas non adeo facile condonant plebeii et contempti homines, quoniam id illis vitio datur, quod potentioribus laus est. Si enim quis corum vindictam remiserit, in vulgus nihilominus rumor erit, voluit ulcisci, sed non potuit. Referre vero gratiam, ironice pro eo quod est iniuriam rependere, seu, ut dicit Curtius, vicem reddere. Terentius in Eunucho:Inveniam pol hodie parem ubi ei referam gratiam.Ibidem:Quid? quid venire in mentem nunc mihi possit?Quidnam? qui referam huic sacrilego gratiam,Qui hunc supposuit nobis?Eadem ratione dixit Coelius deferre munusculum. Nemini hoc deferre munusculum maluit, quam suo accusatori. Item: Aperte cum quibusdam loquutum cum L. Domitio homine, ut nunc est, mihi inimicissimo deliberare, velle hoc munusculum deferre. Etsi Servius grates τῶν μέσων esse tradit in II. commentar. Aeneidos Vergilii:Di, si qua est coelo pietas quae talia curet,Persolvant grates dignas, et praemia reddantDebita, qui nati coram me cernere lethumFecisti, et patrios foedasti sanguine vultus. At cui ultio in facili] Ii sunt qui vindicta debent abstinere, qui ex eo quod abstinent, certam laudem consequuntur, nec facilius ideo in posterum laedentur, quia semel impune laesi sunt. Ultio in facili, id est facilis, prompta, parata. Honesta est loquutio. Ovidius in I. de Arte:Quod petis, ex facili, si volet illa, feres.Seneca lib. III. de Beneficiis: Beneficium ex facili largitus est. Valerius lib. IV.: Proni studii certiusindicium est supra vires niti, quam viribus ex facili uti. Livius lib. III.: Quum exitus haud in facili esset, compulsos in cavas valles circumveniunt. Quintilianus lib IX.: Interim augemus crimina quae ex facili possumus aut diluere, aut negare. Humili loco positis] Si obscuri et ignobiles inter se rixantur, ac se mutuo conviciis maledictisque proscindunt, nihil novum. Est enim eis solenne, rixari ac iurgari: post ubi se clamoribus satis ad ravim exercuerunt, tandem ad manus venire, et litem decidere pugnis et calcibus: estque vulgare proverbium, post verba verbera. Rex vero si in morem popularium vociferetur, ac depugnet unguibus et pugnis, nonne multum detrahet ex sua maiestate? Nota hanc esse tertium rationem. CAPUT VIII. Grave putas, eripi loquendi arbitrium regibus, quod humillimi habent. Ista quidem servitus est, non imperium. Quid? tu non experiris istud nobis esse, non tibi, servitutem? Alia conditio est eorum qui in turba, quam non excidunt, latent: quorum et virtutes ut appareant, diu luctantur, et vitia tenebras habent. Vestra facta dictaque rumor excipit. Et ideo nullis magis curandum est qualem famam habeant, quam qui, qualemcunque meruerint, magnam habituri sunt. Quam multa tibi non licent, quae nobis beneficio tuo licent? Possum in qualibet parte urbis solus incedere sine timore, quamvis nullus sequatur comes, nullus sit domi, nullus ad latus gladius. Tibi in tua pace armato vivendum est. Aberrare a fortuna tua non potes.Obsidet te, et quocunque descendis, magno adparatu sequitur. Et haec summae magnitudini servitus est, non posse fieri minorem. Sed cum diis tibi ipsa necessitas est. Nam illos quoque coelum alligatos tenet: nec magis illis descendere datum est, quam tibi tutum. Fastigio tuo adfixus es. Nostros motus pauci sentiunt. Prodire nobis ac recedere, et mutare habitum, sine sensu publico licet. Tibi non magis quam soli latere contingit. Multa contra te lux est. Omnium in islam conversi oculi sunt. Prodire te putes, oriris. Loqui non potes, nisi ut vocem tuam quae ubique sunt gentes, excipiant. Irasci non potes, nisi ut omnia premantur. Sic neminem potes affligere, nisi ut quidquid circa fuerit, quatiatur. Ut fulmina paucorum periculo cadunt, omnium metu, sic animadversiones magnarum potestatum terrent latius quam nocent, non sine caussa. Non enim quantum fecerit, sed quantum facturus sit, cogitatur in eo qui omnia potest. Adiice nunc, quod privatos homines ad accipiendas iniurias opportuniores, acceptarum patientia facit. Regibus certior est ex mansuetudine securitas; quia frequens vindicta, paucorum odium reprimit, omnium irritat. Voluntas oportet ante sae-viendi, quam causa deficiat. Alioqui quemadmodum praecisae arbores plurimis ramis repullulant, et multa satorum genera, ut densiora surgant, reciduntur, ita regia crudelitas auget inimicorum numerum tollendo. Parentes enim liberique eorum qui interfecti sunt, et propinqui, et amici, in locum singulorum succedunt. Hoc quam verum sit, admonere te exemplo domestico volo. Visus est Seneca duram imponere regibus conditionem, quum vociferationem verborumque intemperantiam in illis vituperaret. Si quid est enim liberum in homine, lingua est. Detruditur ergo in postremam servitutem, cui ademptum est loquendi arbitrium. Oportet, inquit Tiberius, in libera civitate liberas esse linguas. Solus is qui supra libertatem est, silentio serviet. Hic rem per se asperam mollitSeneca, nunc verborum deflexione, nunc aptis comparationibus. Ostendit enim hoc maiestatis plenum esse, non contaminare scurrilibus verbis maiestatem: tantum abest ut aliquid dignitati detrahatur. Virtutes et vitia principum esse in aperto. A vitiis cavendum ut solae et purae virtutes emineant: vulgus autem suis tenebris immersum, inglorium latere. Sic principis magno comitum adparatu procedere, privatos nullum habere comitatum. Denique hanc esse deorum necessitatem, qui suo coelo avelli non possunt, quemadmodum nec princeps suo fastigio. Ista quidem servitus est] Ex persona principis, qui nolit sibi eripi loquendi arbitrium. Quasi diceret, non esse id rationi consentaneum, ut qui imperare debet, serviat. In hanc sententiam est illud Publii Mimographi:Regibus est peius multo quam servientibus.Et Salustius in Catilina: Qui magno imperio praediti in excelso aetatem agunt, eorum facta cuncti mortales novere. Ita in maxima fortuna, minima licentia est. Quae apud alios iracundia dicitur, ea in imperio superbia atque crudelitas appellatur. Agamemnon etiam, ut refert Plutarchus in vita Niciae, hoc saepe usurpabat. Vitae nostrae praesidem turbam sortiti sumus, multitudinique procul dubio servire cogimur. Alia conditio est eorum] Qui enim sibi vivunt obscuro loco positi, ignobilitatis suae beneficio loquuntur libere, et faciunt libere quidquid libet. Putas quot pauperum praeclare dicta ac facta, non longa vetustate, sed unius aut alterius diei spatio obliterantur? Principum verba atque opera simul sunt edita, perpetuae consecrantur memoriae. Rursum, quae turpiter aut facta aut dicta fuerint a viris ignobilibus, eodem temporis articulo effluunt. Nam qua ratione celebrentur, ubi autor sibi tantumac suis parietibus cognitus est? Sic aetas, ut ait ille, per tacitum fluit, et dies sine strepitu praetereunt. Vestra facta dictaque] Nihil quod fit aut dicitur a viris principibus, excidit, quin in vulgus perferatur, et suos habeat interpretes. Quare, ut Herodianus ait, principum res nullo pacto latere possunt. Plinius in Panegyrico: Habet hoc primum magna fortuna, quod nihil tectum, nihil occultum esse patitur: Principum vero non modo domos, sed cubicula ipsa intimosque secessus recludit, omniaque arcana noscenda famae proponit atque explicat. Claudianus in Panegyrico Honorii:Hoc te praeterea crebro sermone monebo,Ut te totius medio telluris in orbeVivere cognoscas, cunctis tua gentibus esseFacta palam, nec posse dari regalibus usquamSecretum vitiis. Nam lux altissima fatiOccultum nil esse sinit, latebrasque per omnesIntrat, et angustos explorat fama recessus.Iuvenalis:Omne animi vitium tanto conspectius in seCrimen habet, quanto qui peccat, maior habetur.Salustius in Iugurtha: Maiorum gloria posteris quasi lumen est, neque bona eorum, neque mala in occulto patitur. Eadem est sententia Plutarchi in Politicis. Et ideo nullis magis curandum est] Istis qui personam magnae dignitatis sustinent, non licet esse mediocribus. A privatis enim virtutes populares exiguntur: ab illis excellentes et heroicae: atque, ut ait ille, maiora semper populus a summo exigit. Cicero ad Quintum fratrem: Quod si in mediocri statu sermonis et praedicationis res nostrae essent, nihil abs te eximium, nihil praeter aliorum consuetudinem postularetur: nunc vero propter earum rerum in quibus versati sumus splendorem et magnitudinem, nisi summam laudem ex ista provincia assequimur, vix videmur summam vituperationem posse vitare. Hoc igitur illis necessitatis incumbit, quoniam velint nolint magnos esse oportet, ut boni sint iuxta ac magni nominis. Quam multa tibi non licent] Argumentum a simili, ne putet aliquid ex sua magnitudine decedere princeps, si illi in iurgia et rixas non liceat prorumpere, quum multa non liceant, salva tamen maiestate. Malim autem interrogative legere, quanquam sine interrogatione legitur in plerisque exemplaribus: et loquutio est ab autoribus recepta, licet Valla improbet. Coelius libro VIII. Epistol. Ciceronis: At ille quam clementer Item: Omnia intima conferre discupio, habeo autem quam multa. Cicero Tuscul. quarta: Atqui stirpes sunt aegritudinis quam multae, quam amarae, quae ipso trunco everso omnes elidendae sunt. Seneca ipse lib. X. Declamationum: Et quia ipsos pudet viros esse, id agunt ut quam pauci viri sint. Suetonius inClaudio: Opera magna potius quam necessaria quam multa perfecit. Aberrare a fortuna tua non potes] Est artificii rhetorici, quae contra nos faciunt, in rem nostram et causae commodum vertere. Est enim aliquid tyrannicum, inter cives suos corpus munire armorum praesidio. Cicero Philipp. II.: Nonne igitur millies perire est melius, quam in sua civitate sine armatorum praesidio non posse vivere? Seneca vero magis esse ornamenta et insignia imperii dicit, quam vitae praesidia. Mamertinus in Panegyrico Iuliani Caesaris: Arma igitur, et iuvenes cum gladiis atque pilis, non custodiae corporis sunt, sed imperatoriae maiestatis solennis ornatus. Quid enim istis opus est, quum firmissimo sis muro civici amoris obseptus? Omnium in istam oculi conversi sunt] Ovidius in consolatione ad Liviam:Ad te oculos auresque trahis, tua facta notamus,Nec vox missa potest principis ore tegi.Et ille turpem esse in rege ebrietatem dicebat, quem aures oculique omnium sequerentur. praeclarum, ita etiam difficile et arduum est: ut non immerito Cicero exclamaverit: O dii immortales, quam magnum est personam in republica tueri principis, qui non animis solum debet, sed oculis servire civium. Irasci non potes] Verissima sententia. Omnes enim verentur quo efferatur animi impotentia, cui nihil clausum est. Et quum tandem, velut calamitas, in aliquem cecidit, alii idem in caput suum timent. Quantam enim putas futuram terris pestem, si principes legibus liberi, soluti omnibus, ut aiunt, frenis ac repagulis, velint exercere nocendo potentiam? Quis finis esset caedibus, latroniciis, direptionibus, ubi nihil non potest efferata rabies? Bene ergo quod principes legibus soluti, legibus tamen vivunt. Imo vero lex ipsa sunt. Adiice nunc quod privatos] Redit nunc ex digressione ad orationis contextum, et filum argumenti, et tandem quartam rationem reddit, cur sit ignoscendum privatis hominibus ubi asperius suas offensas ulciscuntur: quia quum sint obnoxii iniuriae, veterem ferendo, novam invitant. Id est quod saepe eos cogit retaliare iniurias: non ut praeterita corrigant, sed ut in futurum provideant. Alia est regum ratio et conditio, qui quum iniurias remittunt, certam sibi securitatem comparant. Idque comprobat argumento a contrariis. Si enim frequens vindicta paucorum odium reprimit, multorum irritat: sequitur aptiorem esse coercendis iniuriis veniam. Quemadmodum praecisae arbores] Comparatio sumpta ex disciplina rei rusticae. Solent enim agricolae, quo sint firmiores arbores et feraciores, teneros adhuc ramos praecidere. Ita et frondosi Verum id, utmagis et densiores renascuntur. Et sunt satorum quaedam genera, quae nisi ferro amputantur, emoriuntur, et languescunt. Multa in hanc rem praecipiuntur ab autoribus rei rusticae. Parentes liberique eorum] Unde illud celebre antiquitus proverbium: Stultus, qui patre interfecto filium relinquit superstitem. Admonere te exemplo domestico] Haec enim plus habent energiae, quia melius in aures influunt, promptiores ad laudes familiae suae audiendas, et aculeum relinquunt, quum is qui admonetur, probrosum reputat maioribus suis cedere, et partum ab illis splendorem obscurare. Vergilius Aeneidos III. in persona Andromaches:Ecquid in antiquam virtutem animosque virilesEt pater Aeneas, et avunculus excitat Hector?Quod sic lib. XII. repetitum est:Tu facito mox quum matura adoleverit aetas,Sis memor, et te animo repetentem exempla tuorumEt pater Aeneas, et avunculus excitat Hector. CAPUT IX. Divus Augustus fuit mitis princeps, si quis. illum a principatu suo aestimare incipiat. In communem quidem rempublicam gladium movit, quum hoc aetatis esset, quod tu nunc es: duodevicesimum egressus annum iam pugiones in sinu amicorum absconderat. Iam insidiis Marci Antonii consulis latus petierat. Iam fuerat collega proscriptoris. Sed quum annum quadragesimum transisset, et in Gallia moraretur, delatum est ad eum indicium, Cinnam stolidi ingenii virum insidias ei struere. Dictum est et ubi, et quando, et quemadmodum aggredi vellet. Unus ex consciis deferebat. Constituit se ab eo vindicare. Consilium amicorum advocari iussit. Nox illi inquieta erat, quum cogitaret adolescentem nobilem hoc detracto integrum, Cn. Pompeii nepotem damnandum. Iam unum hominem occidere non poterat. Quum proscriptionis edictum inter coenam dictaret gemens, subinde voces emittebat varias, et inter se contrarias. Quid ergo? Ego percussorem meum securum ambulare patiar, me solicito? Ergo non dabit poenas, qui tot civilibus bellis frustra petitum caput, tot navalibus, tot pedestriis praeliis incolume, postquam terra marique pax parta est, non occidere constituat, sed immolare? Nam sacrificantem placuerat adoriri. Rursus silentio interposito, maiore multo voce sibi quam Cinnae irascebatur. Quid vivis, si perire te, tam multorum interest? Quis finis erit suppliciorum? Quis sanguinis? Ego sum nobilibus adolescentibus expositum caput, in quod mucrones acuant. Non est tanti vita, si ut ego non peream, tam multa perdenda sunt. Interpellavit tandem illum Livia uxor. Et admittis, inquit, muliebre consilium? Fac quod medici solent,qui ubi usitata remedia non procedunt, tentant contraria. Severitate nihil adhuc profecisti. Salvidenum Lepidus sequutus est, Lepidum Murena, Murenam Coepio, Coepionem Egnatius, ut alios. taceam: quos tantum ausos pudet. Nunc tenta quomodo tibi cedat clementia. Ignosce L. Cinnae: deprehensus est. Iam nocere tibi non potest, prodesse famae tuae potest. Gavisus sibi, quod advocatum invenerat, uxori quidem gratias egit: renunciari autem. extemplo amicis, quos in consilium rogaverat, imperavit, et Cinnam unum ad se accersit, dimissisque omnibus egressus e cubiculo, quum alteram Cinnae cathedram poni iussisset, Hoc, inquit, primum a te peto, ne me loquentem interpelles, ne meo sermone medio proclames: dabitur tibi loquendi liberum tempus. Ego te Cinna, quum in hostium castris invenissem, non factum tantum mihi inimicum, sed natum, servavi: patrimonium tibi omne concessi. Hodie tam felix es, et tam dives, ut victo victores invideant. Sacerdotium tibi petenti, praeteritis compluribus, quorum parentes mecum militaverant, dedi. Quum sic de le meruerim, occidere me constituisti. Quum ad hanc vocem exclamasset, procul hanc a se abesse dementiam, Non praestas, inquit, fidem, Cinna: convenerat, me interloquereris. Occidere inquam me paras. Adiecit locum, socios, diem, ordinem insidiarum, cui commissum esset ferrum. Et quum defixum videret, nec ex conventione iam, sed ex conscientia iacentem, Quo, inquit, hoc animo facis? Ut ipse sis princeps? Male mehercule cum republica agiyur, si tibi ad imperandum nihil praeter me obstat. Domum tueri tuam non potes, Nuper libertini hominis gratia in privato iudicio superatus es. Adeo nihil facilius potes, quam contra Caesarem advocare. Cedo, si spes tuas solus impedio, Paulusne te et Fabius Maximus et Cossi et Servilii ferent, tantumque agmen nobilium non inania nomina praeferentium, sed eorum qui imaginibus suis decori sint Ne totam eiusorationem repentendo, magnam partem voluminis occupem (diutius enim quam duabus horis loquutum esse constat) quum hanc poenam, qua sola erat contentus futurus, extenderet: Vitam tibi, inquit, Cinna, iterum do, prius hosti, nunc insidiatori ac parricidae. Ex hodierno die inter nos amicitia incipiat. Contendamus utrum ego meliore fide vitam tibi dederim, an tu debeas. Post haec detulit ultro consulatum, questus, quod non auderet petere. Amicissimum fidelissimumque habuit, haeres solus fuit illi. Nullis amplius insidiis ab ullo petitus est. Sic sunt distinguendae orationis partes ut uno spiritu hoc efferatur; Divus Augustus fuit mitis princeps, si quis illum a principatu suo aestimare incipiat. Deinde quod sequitur, seorsum pronuncietur: In communem quidem rempublicam gladium movitquum id aetatis esset quod tu nunc es. Qui enim cius temporis historiam prodiderunt, omnes uno ore Augusti clementiam celebrant, postquam solus sublatis Lepido et Antonio reipublicae administrationem suscepit. In triumviratu acri ferocique ingenio proscribendi saevitiam exercuit, et alia quaedam edidit crudelitatis plena opera, quae recensere longum est. Tranquillus in eius vita: Clementiae civilitatisque eius multa et magna documenta sunt. Vide Cornelium Tacitum lib. I., Ovidium in pluribus locis. Nolui enim hic haerere, quia quaedam ut se offerent, sparsim attingentur. In communem rempublicam gladium movit] Erasmus in posteriori editione legit, in communi republica. Utraque lectio sustineri potest. Nam Caesar octodecim plus minus natus annos, in expeditionem missus adversus Antonium, qui tunc Brutum Mutinae obsidebat, negotium intra tres menses confecit. Paulo post fugato Antonio, consulum altero in acie interempto, altero ex vulnere mortuo, animum ad petitionem consulatus adiecit: quia et suspicio insederat hominum animis, occisum ab eo Hirtium in pugnae tumultu, et Pansae vulneri, eiusdem instinctu, venenum a Glicone medico illitum: quo fractis opibus Antonii, et republica ducibus orbata, dominatum ad se reciperet. Et senatui visum erat, eius potentiam revocato exercitu scindere. His inquam nunciis territus, operam intendit at petendum consulatum. Et quum de successu ambigeret, legiones urbi admovit, arma quae sibi pro republica data erant, in rempublicam convertens. Quo tempore sic ad eum Cicero scribit: Quote misimus? a quibus reverteris? contra quos armavimus? quibus arma cogitas inferre? a quibus exercitum abducis? et adversus quos aciem struis? cur hostis relinquitur, civis hostis loco ponitur? cur castra medio itinere longius adversariorum castris, et propius urbem moventur? Paulo post cum Antonio et Lepido sceleratam triumviratus societatem coepit coire. Ita circiter undevicesimum aetatis annum in rempublicam gladium movit, et in republica. Id aetatis quod tu nunc es] Sic ineunda est supputatio ex Tranquillo: Quadrimus patrem amisit. Duodecimum annum agens, aviam Iuliam defunctam pro concione laudavit; quadriennio post, virili sumpta toga, militaribus donis triumpho Caesaris Africano donatus est. Quid temporis intercesserit inter id, et mortem Iulii dictatoris, alia supputatione colligendum. Siquidem primum cum M. Antonio atque Lepido, deinde tantum cum Antonio per duodecim fere annos, novissime per quatuor et quadraginta solus rempublicam tenuit. Mortuus est anno aetatis septuagesimo sexto, diebus quinque et triginta minus. Demantur anni sexdecim ad id tempus quo aviam laudavit in funere, deinde anni fere duodecim societatis cum Lepido et Antonio, post XLIV. qui assignantur monarchiae, supersunt anni quatuor.Quibus partim stetit a republica partim ad partes Antonii et Lepidi deflexit. Ex qua etiam observatione deprehenditur, conscriptum esse hunc librum a Seneca anno imperii Neronis II. qui septemdecim natus annos Claudio successit: ex quo fluxerat annus integer, et alter agebatur. Erat enim undevicesimum ingressus annum. Syntaxis qua hic usus est Seneca, licet non adeo trivialis, usurpatur a bonis autoribus. Cicero Epist. VII.: Et id aetatis iam sumus, ut omnia quae non nostra culpa accident, ferre fortiter debeamus. Libro I. de Oratore: Peto igitur, inquit Crassus, a te, quoniam id nobis, Antoni, hominibus id aetatis oneris imponitur. Idem in Verrem: Hominem id aetatis minime litigiosum quam tumultuosissime aggrediuntur. Philippica II.: Dixit P. Africanus et in fratre suo summam esse virtutem, summumque consilium, neque se ei legatum id aetatis, iisque rebus gestis defuturum. Plautus: Quid aetatis tibi videor? Apuleius in V. Metamorphoseon: Ut primum quidem tuae parentis, imo dominae praecepta calcares, nec sordidis amoribus inimicam me veram cruciares, verum etiam hoc aetatis puer, tuis licentiosis et immaturis iungeres amplexibus. Iam M. Antonii consulis latus] Satis constat Antonium eo anno fuisse consulem, quo Caesar Iulius a coniuratis caesus est. Quamobrem et Caesaris commentaria penes se habuit (quia decretum erat a senatu, ne eius acta rescinderentur), et pecuniam, quam apud eumCalphurnia deposuerat, quatuor millia talentorum. Eam quum Octavianus haeres ex dodrante scriptus, repeteret, contumeliose habitus est. Haec prima fuit causa dissidii: quod tamen temporarium fuit. Redierunt per communes amicos in gratiam, congressu in capitolio habito: ea nocte dormientem Antonium terribilis visio excitavit. Visum est ei dexteram de coelo feriri, nec multo post nunciatum est illi Caesarem insidias tendere. Quam ob causam rursus inter eos ardentissimae inimicitiae exortae sunt. Autor Plutarchus in Antonio. Meminit etiam Tranquillus his verbis: Hortantibus nonnullis percussores ei subornavit. Idem tradit Appianus. Iam fuerat collega proscriptoris] Hostis consulis, proscriptoris collega. Non enim inter eos convenit, nisi initis de triumviratu et ultra ducentorum civium proscriptione, pactionibus. Quum annum quadragesimum transisset, et in Gallia] Nempe anno imperii nono, quum Mediolani staret, ut ad primam quamque occasionem Druso adesset bellum gerenti adversus Germanos. Delatum est ad eum indicium] Saepe huiusmodi delationes, merae sunt calumniae, quibus patent aures principum: huic vero indicio ita omnes circumstantiae loci, temporis, modi, apponuntur, ut pro re comperta esse possit. Cinnam] Quis iste fuerit Lucius Cinna, apud alios autores non reperio. Primum in ea opinione fui, eundem esse Cinnam, qui graviter et aspere in Caesarem mortuum apud populum concionatus erat, quia videbatur verisimile, cum qui unus semel fuisset ex vindicibus libertatis, stetisse in proposito: eaque causa fuisse infensum Augusto. Sed postea animadverti Cornelium esse, non Lucium, et vocari a Seneca adolescentem, qui foret iustae senectutis. Forte is ipse est, cuius tacito nomine meminit Valerius libro nono cap. de dictis improbis aut factis sceleratis. Unus ex consciis deferebat] Index proprie dicitur, ut autor est Paedianus in divinationem, qui facinoris cuius est conscius, latebras indicit, impunitate proposita. Cuius nominis proprietatem expressit Seneca per periphrasim. Videas tamen alicubi non observatam a probis autoribus. Curtius libro nono: Bessus, quanquam erat graeci sermonis ignarus, tamen stimulante conscientia, indicium Patronem detulisse credebat. Nam ut certum est, Patron nunquam consilium inierat cum coniuratis, nec erat proposita impunitas. Idem libro sexto: Ille Ceballino in armamentario abscondito, protinus regi corpus forte curanti, quid index detulisset, ostendit. Quum tamen Ceballinus non esset e numero coniuratorum, et detulisset non proposita impunitate. Nox illi inquieta erat] Ex eorum more qui res magnas animo volvunt, et in magnis cogitationibussuspensi haerent. Nam ut ait Ovidius:Conscia curarum nox intempesta.Unde illud apud poetam:Et sub noctera cura recursat.Item:Nec placidam membris dat cura quietem.In quem sensum Aristophanes eleganter vocavit δυσκολόκοιτον μερίμνην. Quum cogitaret] Haec illi tum obversabantur, nobilitas viri, ob quam multo favore, multisque opibus polleret. Integritas vitae et morum, hac una proditionis exceptione. Probitas, quae iniuria damnatum argueret. Pompeii cognatio, quae omnium illi populorum gratiam conciliaret, ob hominis viventis celebritatem, et mortui gratam memoriam. Ita suspensus animi, Cinnam occideret necne, ambigebat. Iam unum hominem] Epiphonema, seu rei narratae acclamatio. Cuius generis est illud Ciceronis: Facere enim fortis adolescens periculose, quam perpeti aliquid turpiter maluit. Et Vergilii:Tantae molis erat romanam condere gentem.Quum enarrasset Octavianum intendisse insidias vitae consulis, rempublicam armis pulsusse, fuisse civium proscriptorem, et nunc diu de morte homi-nis deliberare, tandem exclamat: Iam unum hominem occidere non poterat. Quum M. Antonius, proscriptionis edictum] Videri posset lapsus memoria Seneca, ut aliquando solet. Si enim supra quadraginta annos natus Augustus, ergo novem annis aut circiter post debellatum Antonium: quo tamen expugnato, ut testatur Plutarchus, publico edicto vetitum est, ne quis ex Antoniorum familia Marcus appellaretur. Ita nullus potuit esse id temporis M. Antonius, qui proscriptionis edictum dictaret. At vix credibile est adeo pueriliter hallucinatum esse Senecam in praesertim suis temporibus gesta: quo fit ut malim omittere nomen M. Antonii. Quid ergo] Dialogismos, schema rhetoricum, quum quis secum disputat et deliberat. Observat formam et decorum orationis patheticae, quae odio et indignatione proficiscitur, abruptum habens initium: ut ait Macrobius. Iuno apud Vergilium:Mene incepto desistere victam?Nec posse Italia Teucrorum avertere gentem?Aiax XIII. Metamorphoseon:Agimus prob Iuppiter, inquit,Ante rates causam? et mecum confertur Ulysses?Movet etiam indignationem, quum percussorem vocat, quasi iam perpetraverit, quod statuerat. Securum eum, se sollicitum. Tot civilibus bellis] Bella civilia quinque gessit Augustus, quemadmodum Tranquillus, exsequitur. Primum Mutinense, contra M. Antonium, quo Decimum Brutum consulem designatum obsidione liberavit. Secundum Philippense, adversus Brutum et Cassium, quo vindicavit mortem patris adoptivi, ubi prius inter Pompeium et Caesarem depugnatumfuerat. Unde invidiose exclamat Vergilius:Ergo inter sese paribus concurrere telisRomanas acies iterum videre Philippi.Nec fuit indignum superis, bis sanguine nostroAemathiam et latos Haemi pinguescere campos.Perusinum, adversus L. Antonium, triumviri fratrem. Quartum Siculum, contra Sextum Pompeium piraticam exercentem. Quintum Actiacum, contra Antonium et Cleopatram. Haec Ovidius recensuit lib XV. Metamorphoseon:Illius auspiciis obsessae moenia pacemVicta petent Mutinae, Pharsalia sentiet illum,Aemathiique iterum remadescent caede Philippi,Et magnum Sicuiis nomen superabitur undis,Romanique ducis coniunx Aegyptis taedaeNon bene fixa cadet, frustraque erit illa minata,Servitura suo Capitolia nostra Canopo.Ex his quaedam pedestria fuerunt: ut Mutinense, Perusinum, Philippense: reliqua duo navalia, Siculum et Actiacum. Nec defuerunt externa bella, Dalmaticum et Cantabricum. Quod sua pericula commemorat Augustus, hunc habet sensum: qui tot bellorum pericula evasit, quem fortuna tot discri-minibus servatum voluit, hic vult perdere. Ab hisdem locis movet adfectus Alexander apud Curtium lib. VI.: Quam feliciter in acie cecidissem, potius hostis praeda, quam civis victima? nunc servatus ex periculis, quae sola timui, in haec incidi, quae timere non debui. Pedestriis praeliis] Frequentius et usitatius pedestre praelium dicitur, quam pedestrium. Hic tamen ea forma ponitur pedestrium, qua vulgarium Gellio, pro vulgari, et singularius pro singulari. Vide Nonium Marcellum de mutata declinatione. Postquam terra marique pax parta est] Facit invidiam L. Cinnae, ex eo quod autor publicae pacis, parta omnibus populis quiete, unus ipse insidiis petitur. Significat autem id tempus, quo devictis Antonio et Cleopatra ad Actium promontonum est pacis. Livius, Tranquillus, Plutarchus in vita Numae. Vergilius:Claudentur belli portae, furor impius intusSaeva sedens super arma, et centum vinctus ahenisPost tergum nodis, fremet horridus ore cruento.Ovidius I. Fastorum:Frondibus Actiacis comptos redimita capillos,Pax ades, et toto mitis in orbe mane.Dum desunt hostes, desit quoque causa triumphi,Tu ducibus, bello gloria maior eris. Non occidere, sed immolare] Occidere quidem et immolare, sed illud tanquam levius, quod tamen per se grave est, elevat: ut atrocitatem criminis exaggeret, quia et diis praesentibus testibus facinus perpetratur, et hostiae purae et sanctae humano sanguine resperguntur. Adoriri] Iuxta verbi proprietatem. Est enim adoriri, ut admonet Donatus in Andriam, ex insidiis repente invadere, ex eo quod corpora ingrediuntium exsurgant subito, atque increscant. Idem in Adelphos: Aggredimur de longinquo, adorimur ex insidiis. Cicero in Milone: Qui erant cum Clodio, partim recurrere ad rhedam, ut a tergo Milonem adorirentur. Livius lib. VII.: Via patentiore ad hostem ducuntur, quem incautum improviso adortae etc. Idem lib. XXI.: Ut quum facto opus sit, adoriatur a tergo hostem. Curtius libro VIII.: Quem praetergressum sylvam, qui in ea consederant, ex improviso adorti, cum omnibus interemerunt. Nec tamen haec differentia ubique servatur. Rursus silentio] Prius consilium capiebat in mortem hominis. Non aequum esse percussorem suum impunitum dimitti se sollicito. Esse irrogandam poenam insidiatori, qui in eius mortem conspiraverit, cui fortuna toties pepercerat. Nunc in se ipsum vertit accusationem, et vitam suam detestatur, quae tot hominum mortes secum trahat. Moriendum itaque sibi concludit, quia vivere non potest sine multorum malo. Admittis muliebre consilium] Verba sunt Liviae Drusillae Augustum compellantis, et verecunde excusantis hac praefatiuncula, quod mulier seriis consiliis se immisceat. Ad hunc modum Porcia apud Plutarchum Brutum alloquitur: Scio muliebrem naturam fragilem esse ad arcana ferenda. Sed est, o Brute, vis quaedam et bonae educationis, et optimae consuetudinis, ad ingenium mihi, et Catonis esse filiam, et Bruto coniugem datam esse. Livius belli Macedonici lib. IV. in oratione Catonis: Maiores quidem nostri nullam, ne privatam quidem rem, agere foeminas sine autore voluerunt; in manu esse parentum, fratrum, virorum. Quamobrem vehementer obiurgatur Iuno a Iove quod se audacius in seria deorum consilia ingereret. Iliados lib. I. Salvidenum Lepidus sequutus est] Is est Q. Salvidenus, cui classem Augustus commisit oppugnaturus terra marique Sextum Pompeium, in magnis honoribus habitus, et ad consulatum usque provectus liberalitate Augusi: quem nefaria contra Caesarem molitum, suo indicio detexit Antonius. Damnatus tandem mortem sibi conscivit. Autor Livius lib. CXXVII. ut indicat L. Flori Epitome et Eusebius in chronico. Hallucinantur Suetonii interpretes, qui Cornelium Gallum senatui damnandum traditum putant, Salvideno tantum provinciis interdictum.Verba Tranquilli sunt: Quorum alterum res novas molientem damnandum senatui tradidit: alteri ob malevolum animum domo et provinciis suis interdixit. Sed Gallo quoque et accusatorum denunciationibus, et senatusconsultis ad necem compulso, laudavit quidem pietatem tantopere pro se indignantium. Caeterum et illacrymavit, et vicem suam conquestus est, quod sibi soli non liceret amicis, quatenus vellet, irasci. Lepidus, non ille Pontifex Maximus, et collega Augusti in triumviratu, sed eius filius, quem Lepidum iuvenem vocat Tranquillus. L. Florus in librum III. Decadis XIII.: Imposito fine civilibus bellis, altero et trigesimo anno, M. Lepidus, qui Lepidi Triumviri fuerat filius, coniuratione contra Caesarem facta, bellum moliens oppressus et occisus est. Muraena et Coepio Proculeii fratres, si Porphyrioni credimus. Muraenae proditio Castritio indice detecta est. Vide Tranquillum in eius vita. Idem etiam in vita Tiberii. Fannium Coepionem, qui cum Varrone Muraena in Augustum conspiraverat, reum maiestatis apud Iuvenes fecit, et condemnavit. Seneca in libro de brevitate vitae: Dum ultra Archenum, Euphratem, et Danubium terminos movet, in ipsa urbe, Muraenae, Coepionis, Lepidi, Egnatiorum, in eum mucrones acuebantur. Vult ergo dicere Livia, neque poena Salvideni Lepidum territum, neque Lepidi supplicio Muraenam, nec Muraenae Coepionem. Nota schema rhetoricum, quod climax dicitur, quale illud,Mars videt hanc, visamque cupit, potiturque cupita. Ut alios taceam] Nempe Plautum Rufum, L. Audactium, L. Paulum, Varronem, Telephum, Aridasium, Epicadum. Ignosce L. Cinnae: deprehensus est] Sensus est, si ignoscis L. Cinnae ad exemplum trahetur venia, et famae tuae proderit. Nempe magnum clementiae tuae documentum. Nec iam tibi timendum est ab eius insidiis. Semel deprehensus nocere amplius non potest. Deprehensus proprie est verbum nauticum, ut docet Servius. Statius primo Thebaidos:Ac velut hyberno deprensus navita ponto.Ovid. in Epist. Didonis:Finge age te rapido, nullum sit in homine pondus,Turbine deprendi, quid tibi mentis erit?Caeterum ad alia transfertur, quum volumus significare aliquem ita angustiis constrictum, ut nulla pateat ad effugium via. Curtius lib. VII.: Tot montium latebris, inter quas deprehensus hostis ne fugae quidem, nedum resistendi occasionem fuerit habiturus. Quintilianus lib. XII.: Ut parva quaedam in angustiis mobilia, in campo deprehenduntur. Vere igitur deprehensus erat Cinna, quia index detulerat et ubi, et quando, et quomodo aggredi vellet. Ego te Cinna] OratioAugusti ad Cinnam, plena artificii rhetorici, sic tamen ut ars lateat, et quasi fluat non adfectata. Proponit primum sua merita, quibus Cinnam sibi obligaverat, si ille parem referre gratiam, ut iustum erat, voluisset. Repertum hostem in hostium castris, quum iure belli occidere liceret, servasse. Nihil ex patrimonio ademisse, quum eodem iure in praedam cederet. Sacerdotium detulisse, quum plurimi peterent bene meriti. Nihil igitur habet suum: vita, fortunae, honores, Augusti beneficia sunt. Haec tamen quum ita habeant, ostendit ut sibi compertum sit, consilium iniisse de sua morte. Atque ita hominem illigat omnibus circumstantiis, ut tergiversari non possit. Iam probata est coniuratio. Addit spem inanem concipere, si regnandi cupiditate imperatorem tollere statuerit. Qui enim orbis imperium sustineret, qui praeesse familiae non potest? Quod si alio sit opus Augusto, non esse Cinnam tantum assequutum dignitatis, ut sit imperio destinatus. Esse plurimos Romae et gentis nobilitate non inferiores, et superiores omnibus ornamentis, qui non patiantur hunc sibi honoris gradum praeripi. Ergo quum facinus perpetraverit, fore illi inutile. Praeteritis compluribus] Nomen in hac significatione elegans. Dicitur enim populus eos ex competitoribus in comitiis praeterire, quos suis suffragiis non adiuvat; et censores eum senatu mo-vent, quem in senatoribus recensendis praetereunt; et pater in iure dicitur filium praeterire haeredem, quem in loco haeredum non habet. Cicero in oratione pro Plancio subinde repetit, sed unum tantum exemplum subiiciemus. Nunc tantum disputo de iure populi, qui potest et solet nonnunquam dignos praeterire: nec si a populo praeteritus est quem non oportuit, a iudicibus condemnandus est, qui praeteritus non est. Livius libro IV.: Principes plebis ea comitia malebant, quibus non haberetur ratio sui, quam ut indigni praeterirentur. Non praestas fidem] Quod vulgo dicitur, acquitare se de suo promisso. Cicero Epist. lib. I.: Ut si rex amicis tuis qui per provinciam imperii tui pecunias ei credidissent, fidem suam praestitisset, auxiliis quum adiuvares. Idem libro V.: Quancunque fidem dederis, praestabo. Graeci dicunt ἐγγυᾶσθαι, ut docet Budaeus in annotationibus. Et quum defixum videret] Vultu demisso terram spectantem, sive id verecundia faceret, sive timore poenae stupidus et attonitus. Eo enim compulsus erat, ut iam non posset dissimulare facinus. Nam, ut ait Iuvenalis satyra nona:Deprendas animi tormenta latentis in aegroPectore, deprendas et gaudia, sumit utrumqueInde habitum facies. Ex conscientia tacentem] Non purgare se, non diluere obiecta, et accusationem silentio excipere, confitentis est. Unde illud inter iurisconsultos vulgare: Qui tacet, consentire videtur. Reo enim causam deserente, accusator obtinet. Male cum republica agitur] Qui domi suae praeesse nequit, is ne ad publica munera adspiret. Oeconomica enim, umbra quaedam est et imago politicae, ut ait Aristoteles. In familia enim uxor, liberi, servi, liberti, faciunt parvam reipublicae speciem. Paterfamilias regis loco est: qui si est imperitus et minime idoneus, quorsum affectat maiora? Hoc volunt verba Aeschinis contra Ctesiphontem: Qui filios odit, et malus est pater, nunquam bonus gubernator populi esse potest: nec qui privatim est malus, unquam bonus publice esse potest. Cedo, si spes tuas] Hoc dictum per rhetoricam permissionem accipio. Haec etiam sententia aliud rhetoricum schema complectitur, quod dicitur communicatio, habetque usum maxime in coniecturis quum adversarium consulimus. Paulusne te, et Fabius Maximus] Antiquae et insignis apud Romanos nobilitatis familiae fuerunt. Nam Paulos satis superque illustravit L. Paulus, qui consul apud Cannas occidit, et Fabios non solum ille Maximus, sed trecenti quoque illi qui omnes ad unum animas reipublicae dependerunt; Cossos, Cossus ipse qui Larte Tolumnio occiso opima spolia Iovi Feretrio retulit; Servilios vero Servilius Hala, qui Sp. Melium regnum affec-tantem obtruncavit magister equitum. Qui ex unaquaque familia celebres fuerint tempore Augusti, nescio. Quintilianus lib. VI. Fabii meminit, qui incusans congiariorum Augusti quae amicis dabat, exiguitatem, heminaria esse dicebat. Et forte is ipse est ad quem sunt elegiae Ovidii in libris de Ponto. Agmen nobilium non inania nomina praeferentium] Nomen inter alia significata hoc habet elegantissimum, quum accipitur pro nobilitate. Cicero Verrina II.: Proponit inania mihi nobilitatis, hoc est hominum arrogantium nomina. Pro Cn. Plancio: Est tuum nomen utraque familia consulare. Non dubitas igitur quin omnes qui favent nobilitati, qui id pu tant esse pulcherrimum, qui imaginibus, qui nominibus vestris ducuntur, te aedilem fecerint. Idem lib. III. Epistolarum: Quum ea nondum consequutus eram quae sunt hominum opinionibus amplissima, tamen ista vestra nomina nunquam sum admiratus. Viros eos qui ea vobis reliquerant, magnos arbitrabar. Saepius in oratione pro Ligario. Iuvenalis Satyr. VIII.:Et tamen ut longe repetas, longeque revolvasNomen, ab infami gentem deducis asylo.Ita Servius in secundo Georgicon interpretatur illud VergiliiAliquod nomenque decusqueGessimus.Marcello quoque nomen decus ac dignitatem significat, qualiter etiam Vergilius usurpavit libro secundo Aeneidos:Non tamen indecorem tua te regina relinquetExtrema iam in morte, neque hoc sine nomine lethum.Hinc forte manavit nomen pro gentilitia nobilitate accipi, quod commendatio a maiorum nobilitate ad posteros transmittitur. Unusquisque autem nomen a rebus gestis assumebat. Ovidius Fastorum I.:Respice dispositas generosa per atria ceras,contigerant nulli nomina tanta viro.Africa victorem de se vocat, alter IsaurumAut Cretum domitas testificatur opes.Qua ratione etiam pro familia et cognatione legitur. Vergilius libro VI.:Nostrumque in nomen ituras.Et iurisconsultus dicit fundum legari sub conditione, ut in nomine permaneat. Sed qui imaginibus suis decori sunt] Exegesis. Qui enim imaginibus suis decori sunt, non inania nomina praeferunt, qui maiorum gloria, non suis rebus gestis turgescunt atque inflantur, dicuntur inania nomina praeferre, quasi maiorum suorum meritis tantum honoris debitum sit, ut redundaret quod posteris solveretur. De imaginibus dicerem quae nunc memoriae succurrunt, nisi omnia sufficeret Budaeus. Unum quod ille praetermisit, hic inseram, quum maxime ad rem faciat: Ius imagi-nis dari solitum apud Romanos, quemadmodum senatoriam dignitatem, et alia publica ornamenta. Cicero Verrina VII.: Sententiae dicendae locum, togam praetextam, sollam curulem, ius imaginis ad memoriam posteritatemque prodendam. Hanc poenam] Scilicet exprobrationem suorum beneficiorum et ingratitudinis Cinnae. Vitam tibi iterum do] Peroratio, in qua Augustus Cinnam admonet, et pro quanto beneficio sibi tam male prius gratiam reposuerit, et quantum in posterum debiturus sit. Vitam semel Augusto debebat, quam hostis hosti concessisset: nunc bis debet, et ei quidem, cui mortem est machinatus. Insidiatori ac parricidae] Quoniam ut apud Tranquillum legimus, parricidae vocati sunt qui Caesari manus attulerant in curia, quasi patris publici occisores, et idus martiae parricidium nominatae. Cicero lib. XII. Epistolarum Cassio: Auget tuus amicus furorem in dies: primum in statua quam posuit in rostris. inscripsit: Parenti optimo merito. Ut non modo sicarii, sed etiam parricidae iudicemini. Ad id etiam allusit Valerius lib. I. M. etiam Bruti dignus admisso parricidio eventus est omine designatus. Et in aliis aliquot locis. Ex hodierno die] Sensus est: Sic mutuam ineamus benevolentiam, quasi nulla antehac fuerit: omnes iniurias oblivione conteramus; fingamus nunquam fuisse diremptum amorem, ne qua labecula incidat,quae obscuret praesentem benevolentiam. Certemus ex hoc die officiis, modo intelligas te velut debitum persolvere, me ultro provocasse quum nihil deberem. Utrum ego meliore fide] Sic a Curtio inducitur Alexander verba faciens milites: Eadem fide redite mecum in gratiam, qua vobiscum revertor. Bona fides hic, quae Graecis ἐπιείκεια καὶ χρηστότης, id est probitas et sinceritas in servandis promissis. Tranquillus in Augusto: Populo promissum congiarium reposcenti, respondit, se bonae fidei esse. Seneca Epist. 12: Nunquam bona fide vitia mansuescunt. Nullis amplius insidiis] Clausula quae exemplum rei praesenti accommodat. Erat enim probandum, augeri a regibus inimicorum numerum tollendo, quia parentes et propinqui in demortuorum locum succedunt. CAPUT X. Ignovit abavus tuus victis. Nam si mon ignovisset, quibus imperasset? Salustium, Cocceios, et Deillios, et totam cohortem primam interioris admissionis ex adversariorum castris conscripsit. Nam Domitios, Messalas, Asinios, Cicerones, et quidquid floris in civitate erat, clementiae suae debebat. IpsumLepidum quamdiu mori passus non est? Per multos annos tulit ornamenta principis retinentem. Eius pontificatum maximum non nisi mortuo illo transferri in se passus est. Maluit enim illum honorem vocari, quam spolium. Haec eum clementia ad salutem securitatemque perduxit. Haec gratum favorabilemque reddidit, quamvis nondum subactis reipublicae cervicibus manum imposuisset. Haec hodie praestat illi famam, quae vir vivis principibus servi. Deum esse, non tanquam iussi, credimus bonum principem Augustum, et bene illi convenisse parentis nomen fatemur, ob nullam aliam causam, quam quod contumelias quoque suas, quae acerbiores principibus solent esse quam iniuriae, nulla crudelitate exsequebatur: quod probrosis in se dictis arrisit: quod dare illum poenas apparebat, quum exigeret: quod quoscunque ob adulterium familiae suae damnaverat, adeo non occidit, ut dimissis, quo tutiores essent, diplomata daret. Hoc estignoscere, quum scias multos futuros qui pro te irascantur: et tibi alieno sanguine gratificantem, non dare tantum salutem, sed praestare. Quod ad exempli similitudinem pertinebat, expeditum est, tantum profecisse Augustum sua erga Cinnam clementia, ut et illum sibi amicum redderet, et nullis amplius insidiis ab ullo peteretur. Est igitur alterum exemplum, victis ignovisse Augustum, idque illi feliciter cessisse, quo ad eandem facilitatem Neronem alliciat. Ovidius libro II. Tristium id ipsum testatur ad Augustum scribens:Divitiis etiam multos et honoribus auctosVidi, qui tulerant in caput arma tuum.Quaeque dies bellum, belli tibi sustulit iram:Parsque simul templis utraque dona tulit.Idem lib. I. de Ponto:Sed piger ad poenas princeps, ad praemia velox:Quique dolet quoties cogitur esse ferox.Qui vincit semper, victis ut parcere possit:Clausit et aeterna civica bella sera.Multa metu poenae, poena qui pauca coercet,Et iacit invita fulmina rara manu. Abavus tuus] Non temere reperias qui assequatur, quomodo hoc gradu cognationis ad Augustum pertineret Nero. Nam abavus eius stirpis paternae fuit Domitius is, qui praetor Caesarem abeuntem consulatu, quem contra leges auspiciaque gessisse existimabat, ad disquisitionem senatus vocavit. Mox consul imperatorem ab exercitibus gallicis retrahere tentavit: successorque ei per factionem nominatus, principio civilis belli ad Corphinium captus est, acieque demum Pharsalica occubuit, inquit Tranquillus. Qua ratione Augustus non abavus, sed proavunculus dicendus esset. Siquidem Octavius pater Augusti filiam habuit Octaviam, quae Antonio in matrimonium collocata, ex eo duas filias sustulit, quarum maior Antonia nomine, ex Domitio avo peperit Domitium patrem. Abavus mater-nus Tiberius Nero Liviae Drusillae, quae postea Augusto nupsit, coniux. Nam ex ea Drusum genuit patrem Germanici: ex quo rursum Agrippina genita Neronis mater. Nec fuisse proprie abavum adoptivum facile percipitur. Est enim adoptatus a Claudio patruo suo magno, Drusi autem filio, qui privignus erat Augusti. Qua etiam ratione, ne per abusionem quidem, abnepos fuerit, sed pronepos. Uno tamen modo iure adoptionis sic vocari potest, quod Drusum privignum suum Neronis proavumnaturalem adoptavit. Tacitus lib. XIII.: Cum Nerone simul tertium iniit consulatum Valerius Messala, cuius proavum oratorem Corvinum divo Augusto abavo Neronis collegam in eo magistratu fuisse pauci iam senum meminerant. Hoc vero animadversione dignum, ab eodem Tacito lib. XIV. semel Augustum Neronis atavum dici in oratione Senecae ad Neronem, in oratione Noronis ad Senecam avum appellari, Alciato connivente, et minutias quasdam interdum consectante. Cocceios] L. Cocceium intelligo, qui prius communis Octavio et Antonio amicus, autor fuerat conciliandi inter eos foederis. Duellios] Lego Deillios, nullo exemplari suffragante, sed non levi coniectura. Eumque Deillium esse interpretor, quem Messala Corvinus desertorem bellorum civilium vocabat: quia (ut ipse Seneca lib. I. Suasor. scribit) a Dolabella ad Cassium transierat, inita pactione ut Dolabellam occideret. Deinde a Cassio ad Antonium, novissime ab Antonio ad Augustum transfugerat. In quo loco Deillius sine controversia legitur. Eius quoque meminit Plutarchus in Vita Antonii: ubi tamen corrupte legitur Delius in vulgaribus codicibus. Totam cohortem primam interioris admissionis] Quod officium inter aulica munia non postremae fuit dignitatis, quantum ego intelligo. Sunt enim isti admissionales, qui aditu in cubiculum principis prohibent quos volunt, et quos volunt admittunt. Lampridius in Alexandro: Salutaretur vero quasi unus de senatoribus, patente velo, admissionalibus remotis, aut solis iis qui ministri ad fores fuerant. Suetonius in Vespasiano: Trepidum eum interdicta causa sub Nerone, quaerentemque quidnam ageret, aut quo abiret, quidam ex officio admissionis simul expellens, Morboniam abire iusserat. Iis praeest magister admissionum, cuius meminit Ammianus Marcellinus libro XV. Eiusmodi fere erant et regibus Macedonum. Curtius libro VI: Ceballinus ante vestibulum regiae (neque enim propius aditus ei patebat) constitit opperiens aliquem ex prima cohorte amicorum, quo introduceretur ad regem. Et libro VIII. dicit nobilissimos iuvenes Macedonum solere describi in eam cohortem, qui seminarium erant ducum, praefectorumque. Quod autem addit, interioris, epitheton facit ad emphasin. Tran-quillus in Caligula: Sed avum meum narrantem puer audiebam, causam operis ab interioribus aulicis proditam. Statius primo Thebaidos:Lectus concilio divum convenerat ordoInteriore polo.Hinc et Vergilius: domus interior pro ipsis penetralibus. Nam Domitios, Messalas, Asinios, Cicerones] Hi omnes partes Cassii et Bruti tuebantur: quibus profligatis, quidam etiam ad Sex. Pompeiumtransierunt: Domitius quidem inter conscios Caesarianae necis, quamquam insons, lege Pedia damnatus, ad Brutum et Cassium se contulit: a quibus acceptam classem diu retinuit: quorum accisis opibus Antonio tradidit, et in patriam restitutus, amplissimos honores adeptus est. Postremo civili dissensione orta inter Octavianum et Antonium, ab Antonio descivit, navicula ad Octavianum transvectus. Autores Plutarchus in Antonio, et Tranquillus in Nerone. Verum alterum forte hic designat Seneca. Neque enim beneficentia Augusti in civitate floruit, quia non ab Augusto, sed ab Antonio in fidem acceptus, neque humilis aut supplex, sed ingentis meriti loco, ut qui reliquias belli magnis viribus repararet, et paulo post quam ad Augustum transfugit relicto Antonio, vita decessit. Nisi mavis arbitrari abusum Senecam historia ad Augusti laudem. De Messala narrat Plutarchus, quem ait Cassio fuisse perfamiliarem, ac pridie quam infeliciter pugnatum est in Philippis, cum eo coenasse, quum paucissimos ex domesticis in ea coena haberet, Huc certe argumento est, in magno pretio habitum, quod quum Brutus a Cassio exorasset sibi dexterum cornu, additus est illi Messala, partem militum bellicosissimam secum habens. Postea Augusto reconciliatus, consul factus est, et demandante senatu Augustum patrem patriae salutavit. Primus etiam urbis praefectus, autore Dionysio et Eusebio. Asinius vero, cuius mentio fit a Seneca, non ille est Pollio, qui Iulium in bellis civilibus sequutus, strenuam illi adversus Pompeium operam praestitit: quem Cicero in quadam Philippica inter portenta amicorum Caesaris numerat, et cum quo velut cum amico primario Iulium de traiiciendo Rubicone deliberasse affirmat Tranquillus, et qui postea Augusto opitulatus est in debellando Sex. Pompeio, ut scribit Plutarchus in vita Catonis Uticensis. Magis crediderim aut Asinium Gallum, aut alium quempiam ex eorum numero qui libertati studebant. Ciceronem hic filium intellige, qui vivo adhuc patre a Bruto accitus est in castra, ac inter primi nominis duces habitus. Multa gessit egregie, inquit Plutarchus in Vita Bruti. Caium etiam Antonium circa Byllidem praelio devicit. Militavit postea in castris Sex. Pompeii. Ubi victoria potitus est Augustus, eum, quo se a proditione Ciceronis excusaret, be-nigne excepit. Pontificem statim declaravit: nec multo post consulem instituit, et Syriae praetorem. Antonio apud Actium posterius devicto, consul ius populo plerumque dixit, seditque pro rostris eo in loco, quo caput parentis eius manusque pependerant. Autor Appianus lib. IV. Addit Plutarchus in Vita Ciceronis, collegam esse adoptatum in consulatu ab Augusto, quoanno senatus statuas Antonii deiecit, ac nonnulla ornamenta abolevit: ut divino quodam fato ultima ultio ad Ciceronis domum rediret. Non igitur abs re vocat eos Seneca florem civitatis, qui non mediocrem locum obtinebant. Ipsum Lepidum] Primum post tumultus per Fulvium et L. Antonium excitatos divisum est inter eos imperium. Omnis ad orientem tractus Antonio concessus, Caesari attributae partes ad occidentem, ita ut terminum facerent Ionium mare. Lepido permissa Africa. Iam tum Caesaris potentia supra Lepidum efferebatur, quum tamen hactenus et dignitate et honore Lepidus superior fuisset. Sic tamen quieverunt, donec evocatus ab Octavio ad auxilium ferendum in expugnando Sex. Pompeio duarum et viginti, seu, ut alii volunt, viginti legionum fiducia superbiens, summas sibi partes vendicaret. Tum Octavius castra eius ingressus, quamvis capitis discrimine, rerum tamen potitus est, et exceptus salutatione militari. Lepidus rebus desperatis vitam impetravit abiecto magistratu, in Circeios relegatus, ubi reliquum vitae tempus finivit. Haec partim ex Appiano, partim ex Plutarcho, partim etiam ex Tranquillo. Per multos annos tulit] Atque id inter Octavii laudes reponi non debet, qui ut primum potuit, Lepidum spoliavit omni dignitate. Eius pontificatum maximum] Lepidus post mortem Iulii Caesaris pontificatum maximum invasit quo functus est ad mortem usque etiam quum exsularet. Eo mortuo Caesar ad se traxit. Creabatur primum a collegio pontificum, deinde Cn. Domitio consule ius suffragiorum ad populum translatum erat. Sacerdotium erat amplissimi honoris. Ita enim superstitione obstrinxerant populi animos pontifices, ut essent primae in urbe autoritatis publice et privatim. Ipse pontifex maximus inter omnes pontifices spectabilis et eminentissimus. Maluit enim illum honorem] Epiphonema. Gratum ac favorabilem] Hic passivam habet significationem, qui usus autoribus magis familiaris. Tranquillus: Sic vulgo favorabilis, ut plurimi tradant, quoties aliquo adveniret, vol sicunde discederet, prae turba occurrentium prosequentiumve nonnunquam eum discrimen vitae adisse. Quintilianus libro duodecimo: Et incipere quam maxime a facili ac favorabili causa velim. Reperitur tamen active, contra observationem Vallae et Beroaldi, apud Livium libro XXII. De Terentio enim Varrone lo-quens, iam, inquit, ad consulatus spem quum attolleret animos, haud parum callide auram favorabilis populi ex dictatoria invidia petit. Sie Vergilius in Georgicis: penetrabile frigus, et alibi: penetrabile telum. Sic Valerius, titulo de Observ. relig., senatum in deos venerabiliorem dicit. Et libro II.: Venerabilibuserga deos obsequiis iuventus. Insatiabile, apud Ciceronem libro secundo de Nat. deorum, quod satiare non potest. Nulla enim est insatiabilior species, nulla pulchrior ad rationem solertiamque praestantior. Ammianus lib. XIV.: Qui enim adulabili sermone seriis admixto solus omnium proficisci pellexit vultu dissimulato. Haec hodie praestat] Clementia viventi Augusto securitatem praestitit, mortuo famam praestat. Senatusconsulta quae in laudem principum viventium fiunt, aut metu expressa, aut temeritate praecipitata videri possunt. Obsequia servilia quae a populo exhibentur, acclamationes quoque, ut quidam vocat, ancillatrices, serviunt imperantis praesentiae. Homini mortuo quae dantur, spontanea sunt, eoque potiora. Deum ergo credit populus romanus Augustum, non quia iussus, sed quia bonum principem expertus est. Mos fuit ille solennis Romanorum, ut Caesares suos per apotheosin in numerum deorum referrent. Valerius: Deos alios accepimus, Caesares fecimus. Ritus ac caeremonias consecrandi imperatores exponit Herodianus libro IV. quem locum quoties relego, non possum a risu temperare. Adeo ridicula fuit illa Romanorum religio. Praeterea non tantum post mortem Augustus dei nomine donatus est; sed vivus vidensque divinos sibi honores exhiberi non aegre passus est. Horatius:Praesenti tibi maturos largimur bonoresIurandasque tuum per nomen ponimus aras.Et Carminum III.:Coelo tonantem credidimus IovemRegnare: praesens divus habebiturAugustus.Publice tamen non fuit illi decreta religio nisi post mortem. Bene illi convenisse parentis nomen] Tranquillus in eius vita: Patris patriae cognomen universi repentino maximoque consensu detulerunt. Salutatus est a Valerio Messala nomine universi senatus. Ovidius Fastorum II.:Sancte pater patriae tibi plebs, tibi curia nomenHoc dedit, hoc dedimus nos tibi nomen eques.Res tamen ante dedit: sero quoque vera tulistiNomina: iampridem tu pater orbis eras.Et Tristium II.:Parce pater patriae: nec nominis immemor huiusOlim placandi spem mihi redde tui.Hoc factum est Nonis Februarii. Errat tamen vir de studiis humanioribus bene meritus Baptista Egnatius in suis Caesaribus, quum affirmat, Augusto primo attributum esse cognomen patris patriae: quum prius dictatori inditum fuerit, ut alibi videbitur. Quod contumelias quoque suas] Animadvertendum hic quod dicit principes acerbius ferre contumeliam quam iniuriam. Iniuria namque, ut ait Ulpianus, seu re, seu verbis, nihil differt a contumelia. Quod dictumparum convenit cum hoc loco Senecae. Itaque referendum ad illam Marcelli distinctionem, dicentis iniuriam a contumelia hoc distare, quod iniuria levior res est. Pacuvius in Peribea: Patior facile iniuriam, si est vacua a contumelia. Facile aerumnam ferre possum, si male abest iniuria. Etiam iniuriam, nisi contra constat contumelia. Contumelia enim a contemnendo dicitur, ut idem Ulpianus autor est. Nihil autem principes magis aegre patiuntur, quam contemni. Habet enim quendam aculeum contumelia, inquit Cicero Verrina V., quem boni viri ferre non possunt. Et Publius Mimographus: Contumeliam pati nec fortis, nec ingenuus potest. Aristoteles quoque Ethicorum lib. IV. servile esse opinatur, perferre contumelias. Hoc si in aliis verum est, in principe tamen verissimum. Nazarius in Panegyrico Constantini: O quam acres habes dolorum aculeos a contumelia, quam imponit inferior. Contumelias autem suas eadem forma qua Cicero loquitur Philipp. XIII.: Pergit porro in mea maledicta, quasi vero pulcherrime priora processerint. Sic etiam passive Coelius memoriam tuam dixit libro VIII. Epist. Ciceronis. Non quin mihi suavissimum sit tuae memoriae operam dare. Contumelia fuit, quod Labeo Antistius in senatus lectione legit M. Lepidum Circeiis exsulantem in opprobrium Augusti, quod sparsi famosi de eo in curia libelli, quod illi a quodam senatore dictum est: Contradicerem tibi, si locum haberem. Ab aliis: Licere senatoribus de republica loqui. Probrosis in se dictis arrisit] Celebratur Alexandri apophthegma a Plutarcho: βασιλικόν ἐστιν εὐποιοῦντα κακῶς ἀκούειν. Regium est benefacientem male audire. Quod sequutus Augustus patienter audiit loedorias et scommata quae in se iactabantur: quemadmodum etiam recitat Macrobius libro II. Saturnalium. Nos pauca subiiciemus. Quum adolescentem provincialem sibi simillimum per iocum interrogasset, an mater sua aliquando Romae fuisset, negavit ille: nec contentus adiecit, pater meus saepe. Et Pollio quum in eum Fescenninos Augustus Scrip-sisset, At ego, inquit, taceo. Non enim est facile in eum scribere, qui potest proscribere. Alia eiusdem generis vide apud Macrobium et Senecam in III. de Ira Ipse Augustus epistola quadam ad Tiberium: Noli nimium indignari quenquam esse qui de me male loquatur. Satis est enim si hoc habemus, ne quis nobis malefacere possit. Quoscunque ob adulterium familiae suae] Notum est Iulias filiam et neptem domum Augusti omnibus probris contaminasse, ob idque relegatas. Vide Tranquillum et Senecam lib. VI. de Beneficiis, et Plinium lib XXI. De iis igitur nunc loquitur Seneca, qui consuetudinem haberent stupri eum filia et nepte, aut qui conscii essent adulteriorum: quibuscum mitius actum esse dicit, quod de damnatis nonest sumptum ultimum supplicium, sed exsilio tantam mulctati sunt: quin etiam acceptis diplomatibus dimissi sunt. Nec tamen verum cst adeo clementer tractatos ab Augusto, quam hic affirmat Seneca. Siquidem nonnulli ultimo supplicio affecti: inter quos Iulius Antonius. Vide Tacit. lib. IV. Quod hic Erasmus divinat legendum filiae, nullius est momenti. CAPUT XI. Haec Augustus senex, aut iam in senectutem annis vergentibus. In adolescentia caluit, arsit ira, multa fecit, ad quae invitus oculos retorquebat. Comparare nemo mansuetudini tuae audebit divum Augustum, etiam si in certamen iuvenilium armorum deduxerit senectutem plusquam maturam. Fuerit moderatus et clemens. Nempe post Actiacum mare romano cruore infectum. Nempe post fractas in Sicilia classes, et suas, et alienas. Nempe post Perusinas aras, et proscriptiones. Ego vero clementiam non voco lassam crudelitatem. Haec est, Caesar, clementia vera, quam tu praestas, quae non saevitiae poenitentia coepit, nullam habere maculam, nunquam civilem. sanguinem fudisse. Haec est in maxima potestate verissima animi temperantia, et humani generis comprehensibilis amor, non cupiditate aliqua, non temeritate incendi. Non priorum principum exemplis corruptis, quantum in cives suos liceat, experiendo tentare: sed hebetare aciem imperii sui. Praestitisti, Caesar, civitatem incruentam, et hoc, quod magno animo gloriatus es, nullam te toto orbe stillam cruoris humani misisse: quod eo maius est mirabiliusque. quod nulli unquam citius gladius commissus est. Clementia ergo non tantum honestiores, sed tutiores praestat. Ornamentum imperiorum est simul, et certissima lux. Quid enim est quum reges consenuerint, liberisque ac nepotibus tradiderint regna,quod tyrannorum exsecrabilis, ac brevis potestas est? Quid interest inter tyrannumet regem? Species enim ipsa fortunae. ac licentia par est: nisi quod tyranni in voluptate saeviunt: reges non nisi ex causa, ac necessitate. Ut dispositionem huius capitis intelligas] Operae pretium est superiora in compendium colligere. Admonendus fuit exemplo Nero, crudelitatem regibus esse perniciosam, quae uno sublato hoste multos excitet. Mansuetudine et clementia securitatem certiorem comparari. Augustus in exemplum propositus est, qui iuvenis adhuc, et aetatis vitio iracundus, potestate sua usus est in multorum perniciem. In eum ortae coniurationes, quas quum acerrime puniret, nihil poenis profectum est. Nullus exortus est post L. Cinnae impunitatem qui ei insidiaretur. Alia deinde subiiciuntur exempla clementiae, quae gratum favorabilemque suis reddidit, quae et viventi salutem, et mortuo gratiam conciliavit. Nunc ex comparatione auget Neronis mansuetudinem. Si enim Augusti vitia cum virtutibus pensantur, crudelitatis odium mansuetudinis tollit gratiam. Nero igitur longe gratiosissimus esse debet, qui nulla vitia admiscuit virtutibus. Si in certamen iuvenilium] Si cum tua iuvenili mansuetudine componatur Augusti mansuetudo iam senis, et aetatis temperatura iam moderati. Amplificatio ab aetate. Senectutis propria est moderatio, iuventuti naturalis est intemperantia: quo mirabilius est, iuvenem seni moderatione praestare. Fuerit moderatus] Confessio, quum rem aliquam concedimus, deinde inferimus quod id quod posuimus, infirmet. Nempe post Actiacum mare] Multum romani sanguinis fusum videri potest ad Actium, promontorium Ambracii sinus, ubi Caesar expugnavit Antonium. Nam diu aequis viribus pugnatum est, partibus utrinque acerrime dimicantibus, donec sexaginta Cleopatrae naves, quae post magnas collocatae erant, fugam capessentes, aliis terrorem iniecerunt. Si tamen verum est quod scribit Plutarchus, ex Antonianis non supra quinque millia eo praelio occubuerunt. Quamobrem mirum est Senecam clade belli Philippensis praetermissa, in qua flos romanae nobilitatis interiit, hanc quasi insignem commemorasse. Post fractas in Sicilia classes] Non temere ullo bello aut plura aut maiora pericula adiit Augustus, inquit Tranquillus, quam bello Siculo contra Pompeium. Bis enim classem tempestatibus obrutam amisit. Idque per aestatem, ut scribunt Plinius et Appianus.Oppressus a Democrate et Apollophane Pompeii praefectis, aegre uno navigio effugit. His quidem difficultatibus superavit hostem non incruenta victoria. Ideo Seneca dicit post fractas classes et suas et alienas. Post Perusinas aras] De bello Perusino alibi dictum est, quod adversus Lucium Antonium suscepit Augustus: rebellaverat is et instinctu Fulviae audacis mulieris, et fiducia consulatus, quem tunc gerebat. Accessit occasio: quia multitudo possessionibus suis deiecta a veteranis militibus, quibus agri assignati erant, undique ad eum confluxit et imperatorem salutavit. Collecta manu occupavit Hetruriae urbem opulentissimam Perusiam: quam vallo et fossa obsessam Augustus ad deditionem compulit. Haec omnia copiose apud Appianum. Cur autem Perusinas aras hic Seneca nominaverit, cognoscitur ex Tranquillo. Scribunt quidam, inquit, trecentos ex dedititiis electos utriusque ordinis ad aram divo Iulio exstructam, Idibus Martis hostiarum more mactatos. Et proscriptiones] Bene Iuvenalis Triumviros vocat discipulos Syllae ob proscriptiones. Nihil enim unquam horrendum magis Romae visum est, quam tres illas beluas in foro sedentes, omnes qui divitiis, honore, amicitiis pollerent, nominatim ad necem destinare, nec viros tantum, sed, quod dictu foedum est, etiam mulieres. Octavius vero quum aliquamdiu collegis restitisset ne qua proscriptio fieret, inceptam utroque acerbius exercuit. Aliis per gratiam ct preces exorabilibus, solus magnopere contendit, ne cui parceretur. Proscripsit etiam C. Toranium tutorem suum. Marco Lepido in senatu praeterita excusante, et spem clementiae in posterum faciente, quoniam satis poenarum exactum esset, professus est ita modum se proscribendi statuisse, ut omnia relinqueret sibi libera. Haec est Caesar clementia vera] Augusti clementia, poenitentia fuit crudelitatis et saevitiae. Ea vero quam praestas, nulla sanguinis macula aspersa est, provenit ex verissima animi temperantia, et caritate qua humanum genus complecteris. Priorum principum corruptis exemplis] Ante Neronem imperabat Claudius, Claudium praecesserat C. Caligula, Caligulam Tiberius. Ex quibus C. Caligula ferocitate et impatientia ardebat. Tiberius quasi publico humani generis odio causas saevitiae sibi comminiscebatur. Claudius non tam consilio peccabat, quam stoliditate et ignavia qua liberti ad crudelitatem abutebantur, quamvis essct suopte ingenio sanguinarius. Omnes id atrocitatis ausi, quod referre non est opus, ubi in promptu sunt Tranquillus et Tacitus, ex quibus petet lector quae ad hunclocum pertinent. Praestitisti Caesar] In hunc sensum accipe: praestitisti, Caesar, civitatem incruentam. Neque id solum, sed etiam praestitisti, quod magno animo gloriatus es nullam scilicet te stillam humani sanguinis misisse. Id enim forte gloriatus fuerat Nero aut in senatu, aut in concione ad populum. Quod eo maius est] Rursum amplificatio ab ae-tate. Si enim istae imperiorum mutationes magnam rerum omnium vicissitudinem sua natura parturiunt, magnum est per se, quod Nero ne stillam quidem sanguinis humani fudit, quum adeptus est imperium. Verum hoc auget magnitudinem, quod paene adhuc puer aetatem prudentia temperavit. Nam septemdecim natus annos defuncto Claudio imperium suscepit. Clementia ergo non tantum honestiores] Assumptum seu intentio. Erat enim propositio iam posita, certiorem esse regibus securitatem ex mansuetudine. Argumentum autem in suasoriis ab utili valet plurimum. Quintilianus libro tertio: In suadendo consideratur honestas, deinde utilitas. Sunt qui utilitatis considerationem in deliberationem venire solam putant. Ornamentum imperiorum] Interpretatio. Quum reges consenuerint, liberisque] Qui legitimum imperium obtinent et bono publico accommodant, illi morte sua occidunt, nec ante diem, sed saepe in otio et pace consenescunt. Tandem quum naturae legibus cedendum est, regnum relinquunt familiae suae haereditarium. Devolvitur in filios, a filiis nepotes accipiunt. Tyranni quamdiu vivunt, exsecrabiles, gladio saepius absumuntur quam morbo. Sic exercent violentam potestatem, ut non perpetua sit. Est ergo locus ex contrariis: primum ponitur propositio, reges consenescere, tyrannorum brevem esse potestatem, qua contraria inter se conferuntur. Sequitur differentia inter regem et tyrannum. Tum subiicitur eius differentiae illustratio. Quod autem hic Seneca dicit reges liberis ac nepotibus regna quasi per manus tradere, ex iure gentium trahitur. Quod Homerus eleganter significat hoc carmine Iliados β.:Εἴλετο δὲ σκῆπτρον πατρώϊον ἄλφιτον αἰεί.Ubi et patrium, et incorruptum sceptrum vocat. Tyrannorum brevis] Hoc voluit Iuvenalis:Ad generum Cereris sine caede et sanguine pauciDescendunt reges, et saeva morte tyranni.Et Seneca Tragicus in Medea:Iniqua nunquam regna perpetuo manent.Et in Nerone:Ubi non est pudor,Nec cura iuris, pietas, sanctitas, fides,Instabile regnum est.Subiit memoriam nobile illud dictum Theopompi Lacedaemoniorum regis: cui quum ab uxore probro obiiceretur, quod esset humilius regnum filiis traditurus, quam ipse accepisset: respondit, eo igitur maius, quo diuturnius. Erant enim eo regnanteconstituti Ephori,qui non permitterent vagari regiam libidinem. Vide Ciceronem in Officiis. Quod interest inter tyrannum et regem] Quidquid est differentiae, usus potius quam verbi etymon aut proprietas constituit. Tyrannus enim graecum est, derivatum a verbo neutro τυραννέω, quod illis imperare significat. Unde Isocrates in Εὐαγόρᾳ τυραννικὸν dixit pro dominandi perito. Et Aristophanes in nubibus vocat ὑψιμέδοντα τῶν θεῶν Ζῆνα τύραννον. Sophocles:Σοφοὶ τύραννοι τῶν σοφῶν συνουσίᾳ.Hoc et Servius testatur in septimo commentario Aeneidos cuius verba sunt: Apud Graecos tyranni et regis nulla discretio est, licet apud nos incubator, imperii tyrannus dicatur. His satis confutatus est error Verrii Flacci, qui scripsit tyrannos ab Hetruscis appellatos, qui et Tyrrheni a Tyrrheno Lydorum duce dicti sunt, quia gens illa crudelitatis nomine famata fuit. Itaque et autores latini hac dictione frequenter usi sunt in bonam partem. Vergelius Aeneidos quarto:Te propter Libycae gentes, Nomadumque tyranniOdere.Et in septimo:Pars mihi pacis erit, dextram tetigisse tyranni.Horatius III. Carminum:Qui Formiarum moenia diciturPrinceps, et innantem MaricaeLittoribus tenuisse LyrimLate tyrannus.Statius II. Thebaidos:Ne toties incerta ferant, nutentque gementesImperia, et dubio pigeat parere tyranno.Vide Augustinum lib. II. et libro V. de Civitate Dei Iam vero usus obtinuit tyrannum dici, qui contra suorum voluntatem dominatur, aut intemperanter exercet potestatem, ut sit nomen vitii. Et sic Graecis distinguuntur τύραννος καὶ βασιλεὺς, ut nobis rex et tyrannus. Ideo Solon scribit quodam carmine se horruisse nominis infamiam, quum tyrannidem ultro a civibus suis oblatam respueret. Aristoteles VIII. Ethicorum ponit tyrannidem regni transgressionem. Et Politicorum III.: Vocare consuevimus, quum unus ad communem utilitatem gubernat, regiam potestatem. Quum vero pauci gubernant, plures tamen uno, optimatium gubernationem. Quum autem multitudo ad communem utilitatem gubernat, fit respublica. Labuntur vero et transgrediuntur huiusmodi species, ex regia quidem gubernatione in tyrannidem, ex optimatibus in paucorum potentiam, ex republica in popularem statum. Sunt autem multae species tyrannidis, de quibus idem libro quinto disserit. Cicero in Topicis: Ex altero genere quod erat bipertitum, unum est de eodem, et de alio: ut si quaeratur quid intersit inter amicum et assentatorem, regem et tyrannum? Seneca in Agamemnone:Rex Mycenarum fuit.Veniet tyrannus.Hic quoties a Seneca usurpatur, accipiendum in malam partem. CAPUT XII. Quid ergo? Non reges quoque occidere solent? Sed quoties id fieri publica utilitas persuadet: tyrannis saevitia cordi est. Tyrannus autem a rege distat factis, non nomine. Nam et Dionysius maior iure meritoque praeferri multis regibus potest. Et L. Syllam appellari tyrannum quid prohibet? cui occidendi finem fecit inopia hostium, descenderit licet e dictatura sua, et se togae reddiderit. Quis tamen unquam tyrannus tam avide humanum sanguinem bibit, quam ille, qui septem millia civium romanorum contrucidari iussit? et quum in vicino ad aedem Bellonae sedens exaudisset exclamationem tot millium sub gladio gementium, exterrito senatu, Hoc agamus, inquit P. C. seditiosi pauculi meo iussu occiduntur. Hic non est mentitus, pauci Syllae videbantur. Sed mox de Sylla consequemur quomodo hostibus irascendum sit. Utique si in hostile nomen cives, et ex eodem corpore abrupti transierint. Interim hoc quod dicebam, clementia efficit, ut magnum inter regem tyrannumque discrimen sit, uterque licet non minus armis valletur: sed alter arma habet, quibus in munimentum pacis utitur, alter ut magno timore magna odia compescat. Nec illas ipsas manus quibus se commisit securus aspicit. Contrariis in contraria agitur. Nam ut invisus sit quia timetur, timeri vult quia invisus est. Et illo exsecrabili versu, qui multos dedit praecipites, utitur: Oderint, dum metuant. Ignarus quanta rabies oriatur, ubi supra modum odia creverunt. Temperatus enim timor cohibet animos, assiduus vero et acer, et extrema admovens, in audaciam iacentes excitat, et omnia experiri suadet. Sic feras lineis et pinna conclusas contine, easdem a tergo eques telis incessat, tentabunt fugam per ipsa quae fugerant, proculcabuntque formidinem. Acerrima virtus est quam ultima necessitas extundit. Relinquat oportet securi aliquid metus, multoque plus spei quam periculorum ostentet. Alioqui ubi quiescenti paria metuuntur, incurrerein pericula iuvat, et aliena anima abuti. Placido tranquilloque regi fida sunt auxilia sua, quibus ad communem salutem utatur. Gloriosusque miles (publicae enim securitati dare operam videtur) omnem laborem libens patitur, ut parentis custos. At illum acerbum et sanguinarium necesse est graventur stipatores sui. Quid ergo?] Interrogatio, quae dispositionem adiuvat et excitat auditorem. Quum enim ea quaede differentia inter regem et tyrannum breviter complexus est, longa verborum serie postea sit enarraturus, minus haec haberent gratiae, si aequali tractu pronunciata essent, in hunc modum: Nam et reges occidere solent, sed quoties etc. Nam et Dionysius maior] Dionysius maior non rex, sed tyrannus Syracusarum vulgo dicitur: et tamen multi qui reges appellati sunt, multo acerbius exercuerunt regnum, quam ipse tyrannidem. Hic igitur rex, illi verius tyranni, si ex suis operibus aestimentur. Neque tamen Dionysius ipse mansuetus per se aut moderatus fuit: quem etiam dirum atque exitialem terris futurum somnia portenderunt antequam nasceretur, ut refert Valerius. Et Macrobius inclementissimum aulae Siculae incubatorem vocat: qui submotis amicis, homines barbaros et ferocissimos in eorum locum substituit, quibus latera sua committeret Verum quorundam saevitiae comparata eius crudelitas, paene speciem habet clementiae. Quo factum est ut duodequadraginta annorum dominationem peregerit, quum plerique reges fastigio depulsi, aut exsilio aut morte male mulctati sint. Eo tempore floruit, quo Atheniensibus triginta tyranni impositi sunt: quo eodem fere tempore Romae creati sunt tribuni militum consulari potestate, anno post conditam urbem 34 ut censet Gellius. Nam Livius tradit fuisse annum 310. Dionysium maiorem dicit propter filium, qui tyrannidem velut haereditariam a patre accepit. Postea per factionem expulsus, ludum literarium Corinthi pueris aperuit. Quoddam scilicet fortunae ludibrium, utramque expertus, adversam moderatius tulit, prospera intemperanter abusus est. Loquitur autem contra Vallae observationem, quum maiorem dicit potius quam superiorem: sicut Valerius lib. III.: Felicior progenie sua superior Cato, a quo Porciae familiae principia manarunt. Idem: Cato vero superior saepenumero ab inimicis ad causae dictionem vocatus, nec ullo unquam crimine convictus etc. Et L. Syllam] Sylla quum plus quam tyrannice in caedes et latrocinia rueret, nunquam tyrannusvocatis est. Dictatoris nomen retinuit, quem magistratum liberi populi sibi imponebant. Et tamen quis neget vere tyrannum fuisse, si tyrannus is est qui impotenter dominantur, qui caedibus suorum pascitur, qui praeter aequum et bonum violenter imperium exercet? Cui occidendi finem] Imo vero ne ipsa quidem modum imposuit. Multi enim quibus nihil erat cum Sylla rei, et qui civilibus factionibus abstinuerant, privatis inimicitiis sunt interempti, sub hoc praetextu, quod Mariani essent, quanquam se nunquamadmiscuerant Mario. Postea Sylla a quodam senatore rogatus, ut declararet quos esset poenis affecturus, ne tot immerentes iugularentur, octoginta cives proscripsit. Id aegre ferente senatu, addidit ducentos ac viginti. Tertio etiam non pauciores adiecit. Super hoc in concione se proscripsisse dixit, qui tunc memoriae succurrissent: alios proscripturum, qui oblivione essent praeteriti. Si quis proscriptum recepisset, opibus adiuvisset, morte liberasset, mortem irrogari praecepit, ut pietatis poenas lueret. Non fratrem, non filium, non parentem excepit. Neque deorum templa, neque hospitales penates, nec paternas domos a caedibus puras esse voluit. Nec Romae solum, sed in omnibus Italiae oppidis proscriptiones exercuit. Praeneste illati primum viritim cruciatus, iudiciario more. Deinde duodecim millia trucidata: soli Syllae hospiti concessa impunitate; quam tamen fortiter abnuit, respondens nullam se habere salutis gratiam, si exstinctori patriae permisceretur. Mille alia id genus leges apud Appianum et Plutarchum. Descenderit licet e dictatura sua] Quum ita se in republica gereret, dictaturam assumpsit, magistratum scilicet populo romano antea usitatum, cui tamen rerum summa permitteretur. Libere enim in capita civium dictatores animadvertebant, non parebant tribunorum intercessionibus, et paene supra leges erant, non secus ac regia potestate praediti. Quamobrem cautum erat, ut se abdicarent magistratu sexto mense, ex quo adepti essent, ne magnum imperium, quod periculosum creditur, foret diuturnum. Sylla vero in annos centum et viginti sibi desumpsit. Cuius exemplum sequutus est Iulius Caesar. Verum hic semel acceptam potestatem nunquam dimisit, ille vero sibi abrogavit in coetu populi, ausus se exponere rationem gestae dictaturae redditurum, si quis inquireret. Ideo cavillatus in eum Caesar, dixit nescisse literas, qui dictaturam deposuerit. Et rhetores inter declamandi exercitationes, deliberationem Syllae agitabant dictaturam in concione deponentis: ut ait Quintilianus libro VIII. Quo allusit Iuvenalis Satyra prima:Et nosConsilium dedimus Syllae, privatus ut altumDormiret.Quum ad hunc modumabuterentur eius potestatis licentia, qui imperium affectabant, nomen senatusconsulto abrogatum est in perpetuum Antonio consule. Quae causa fuit ut postea Augustus magna vi offerente populo, genu nixus, deiecta ab humeris toga, nudo pectore, eam deprecatus sit. Verba igitur Senecae hunc habent sensum, licet praeter morem tyrannorum aliquando tyrannido excesserit, et in privatorum ordinem se composuerit, nullus tamen tyrannus etiam qui ad mortem perseveraverit, avidior fuit hauriendi sanguinis. Et se togae reddiderit] Eadem loquutione utitur Lucanus lib. VII. in persona Caesaris:Ipse ego privatae cupidus me reddere vitae,Plebeiaque toga modicum componere civem.Ut per togam significetur privatus habitus: quia praetexta insigne erat magistratuum. Paedianus in divinationem: Toga communis habitus marium et foeminarum, sed praetexta honestorum, toga viliorum. Quod tamen non satis est. Nam Sylla post depositam dictaturam senatoriam dignitatem retinebat. Quid sentiam, breviter perstringere visum est. In primis praetextati erant magistratus, ut dictum est, et ostendit Plinius in Panegyrico. Gestum, inquit, consulatum mirer, an non receptum? Gestus non in hoc urbis otio et intimo sinu pacis, sed iuxta barbaras gentes, ut illi solebant, quibus moris erat paludamento mutare praetextam. Item: Modo praetextas exuerant, resumant: modo lictores abire iusserant, revocent etc. Et Livius lib. X. tertiae decadis enumerat insignia triumphantium, et magistratuum, sellas curules, togam praetextam, tunicam palmatam, togam pictam, coronam triumphalem, lauream. Nonnulli alii etiam praetexta utebantur, consulares scilicet viri et praetorii, ac similes functi honoratis magistratibus, vel suis in rempublicam meritis eum honorem consequuti. Cicero quum de aedilitate sua loquitur: Sententiae dicendae locum, togam praetextam, sellam curulem, ius imaginis ad memoriam posteritatemque prodendam. Idem pro Cornelio Balbo: Qui praetoriam sententiam, ac togam praetextam legum praemiis consequuntur. Ne illi quidem semper praetexta toga induti in publicum procedebant, sed celebrandis supplicationibus, aut aliis feriis solennibus, et aliis quibusdam publicis festivitatibus. Cicero Philipp. II.: Cur non sumus praetextati? Cur honorem Caesaris tua lege datum deseri patimur? Bene ergo per togatos, privatos homines intelligimus, sive senatores, sive plebeios. Tam avide sanguinem bibit] Usus est loquendi frequens, quum volunt scriptores quempiam exprimere suppliciis gaudentem, ut dicant eum sanguinem sitire et bibere. Plinius: Volumen evomuit, quo facile intelligatur ebriusiam sanguine civium, et tanto magis eum sitiens. Unde illud car— men in Tiberium iactatum:Fastidit vinum, quia iam sitit iste cruorem:Tam bibit hunc avide, quam bibit ante merum.Caesar apud Lucanum:Sic et Syllanum solito tibi lambere ferrum,Durat, Magne, sitis. Qui septem millia civium] Hanc eandem histo-riam recitat Augustinus libro III. de Civitate et Plutarchus in Vita Syllae. Hic tamen in numero a Seneca discrepat. Scribit enim interfectos ad sex millia: nec responsum Syllae ponit superbum adeo atque atrox. Illic enim legitur quosdam flagitiosos castigari, non pauculos. Sed hoc addidit Seneca ad auxesin, quo maiorem faceret Syllae invidiam. Augustinus de numero cum Seneca convenit. Ad aedem Bellonae] In ea aede saepe habebatur senatus, praesertim quum aut externarum gentium legatis dabatur, quibus urbem ingredi non liceret, aut imperatoribus triumphum petituris, qui ex more urbem non ingrediebantur, nisi triumphantes. Utriusque rei exempla sunt apud Livium, tertiae decadis libro X. de legatis Carthaginiensium, quibus vetitis ingredi urbem, hospitium in via publica, senatus ad aedem Bellonae datus est. Lib. VIII.: Senatu extra urbem in aede Bellonae dato, quas res gessisset in Hispania, disseruit. Erat enim iuxta circum maximum extra urbem sita, ab Appio Pulchro consecrata, autore Ovidio VI. Fastorum:Hac sacrata die Thusco Bellona duelloDicitur, et Latio prospera semper adest.Appius est autor, Pyrrho qui pace negata,Multum animo vidit, lumine captus erat.Prospicit a tergo summum brevis area circum.et caett. Eam autem diem intellige pridie Nonas Iunias, seu quartum diem mensis Iunii Vovisse Appium Pulchrum autor est Livius libro X., verum a quo sit consecrata, aut quo tempore, non meminit. Primum tamen senatusconsultum apud Livium ibi factum legitur, quum victor Marcellus reversus ex Syracusis triumphum ob res a se gestas postulavit. Senatum habebat C. Calphurnius praetor, libro VI. tertiae decadis. De ipsa dea lege Ciceronem libro secundo de Natura deorum, Lactantium libro primo. Ut ad Syllam redeamus, potuit facile clamorem exaudire. Illa enim hominum septem millia quae ses illi dediderant, ac in fidem permiserant, convenerant in circum maximum non longe a Bellonae templo. Pauci Syllae videbantur] Sic respondisse Syllam alii non tradunt, quemadmodum diximus: sed hoc addidit Seneca, ut acciperet occasionem schematis quod Graecisἀνάκλασις dicitur, quum id quod ab altero dictum est, in aliam sententiam retorquemus. Huiusmodi est vulgare illud Proculeii: cui quum filius dixisset se non mortem patris exspectare, scilicet intelligens se non inhiare haereditati, excepit ille: Imo vero exspectes, nec properes moliri ut velocius moriar. Sylla pauculos dixerat occidi, ut terrorem minueret quem senatus ex tanto clamore conceperat: Seneca ad sanguinis aviditacem refert. Ex eodem corpore abrupti] Argute colligit eos non esse cives, qui in commune non vivunt. Quidenim est civitas? Nempe concilium coetusve hominum iure sociatus, inquit Cicero in somnio Scipionis. Quam definitionem sumpsit ex Aristotele in Politicis. Si igitur non omnis societas est civitas, sed ea tantum quae probis moribus et aequis legibus vivat: nimirum qui legibus non obtemperant, cives non sunt, sed ex corpore legitimae civitatis abrupti. In hostile nomen transeunt. In eandem sententiam alibi Cicero: Ut corpora nostra sine mente, ita civitas sine lege, suis partibus ut nervis ac sanguine et membris, uti non potest. Interim hoc quod dicebamus] Quasi diceret: Illud obiter dictum sit, admoneri nos exemplo Syllae quos hostes persequi debeamus. Interim quod est instituti nostri proprium, facile tyrannum a rege discernit clementia. Uterque licet non minus armis valletur] Παραδιαστολή, quam Fabius lib. IX. distinctionem vocat, quae duas res aut plures, quae videntur eundem vim et rationem habere, disiungit, et quantum distent docet, suum cuique propriam sententiam subiungendo. Sic Ovidius in re simili:Et latro, et cautus praecingitur ense viator,Ille sed insidias, hic sibi portat opem.Eiusdem generis est etiam quod sequitur: Nolo te saepius parcum appellare, quum sis avarus. Nam qui parcus est, utitur eo quod satis est; tu contra propter avaritiam, quo plus habes, magis eges. Ita non tam diligentiae fructus, quam copiae miseria consequitur. Alter arma habet quibus] Rex scilicet, cuius officium est vim quae subditis inferatur, armis propulsare, quibus utitur tanquam pacis praesidio. Alter ut magno timore] Scilicet tyrannus, qui quum omnibus invisus sit, odia terrore cohibet. Quod significavit Tranquillus de Domitiano loquens: Inopia rapax, metu saevus. Et Claudianus:Cuncta ferit, dum: cuncta timet. Nec illas ipsas manus] Qui omnes timet, qui ad omnem motum trepidat, suos etiam satellites cur non timeat? armatos videt, nec satis securus est, an pro se, an contra se ferro accingantur. In hanc sententiam introducitur Thyestes a Seneca tragico:Dum excelsus stetiNunquam pavere destiti, atque ipsum meiFerrum timere lateris. Ut invisus sit quia timetur] Contrariis in contraria agitur tyrannus. Nam timeri vult quia invisusest. Et tamen ideo invisus est, quia timetur. Atqui nihil opus esset timore, si nullum esset odium. Hoc igitur unum illi malum est, quod putat mali remedium. Et timetur] Ut enim ait Ennius, quem metuunt, oderunt: quem quisque odit, perisse expetit. Seneca lib. II. de Ira: Quid? quod semper in auctores redundat timor, nec quisquam metuitur, ipse securus?Occurrat hoc loco tibi Laberianus ille versus, qui medio civili bello in theatro dictus, totum in se populum non aliter convertit, quam si missa vox esset publici affectus:Necesse est multos timeat, quem multi timent.Ita natura constituit, ut quod alieno metu magnum est, suo non vacet. Timeri vult] Quid enim aliud faciunt, quam terrorem omnibus incutiunt, qui omnes sibi gladios impendere, suaeque vitae imminere arbitrantur? Lege tragoediam Senecae quae inscribitur Octavia: in quam sententias paene ad verbum ex hoc opere transtulit. Vere ergo tyrannica vox Dionysii, qua iactabat vincula adamantina esse metum, violentiam, classem et decem millia armatorum. Et illo exsecrabili versu] Versus hic Atro attribuitur in tragoedia quadam veteri, sive Accii, sive alterius cuiuspiam: quemadmodum Cicero duobus locis meminit: Offic. I.: Si Aeacus aut Minos dixerit, Oderint, dum metuant, aut: Natis ipse sit sepulcrum parens: indecorum videretur, quod eos fuisse iustos accepimus; at Atreo dicente, plausus excitantur. Et Philipp. I.: Videmus quoque in fabulis, ipsis qui Oderint dum metuant, dixerint, perniciosum fuisse. Oderint dum metuant] Suetonius in Caligula: Tragicum illud subinde iactabat: Oderint dum metuant. Item in Tiberio: Tragicum illud identidem iactabat: Oderint dum probent. Seneca lib. I. de Ira: Diram illam et abominandam vocem Syllano scias tempore esse scriptam: Oderint dum metuant. Hoc nomine Caesarem onerat invidia Lucanus, his verbis:Gaudet tamen esse timoriTam magno populis: et se non mallet amari. Ubi supra modum odia creverunt] Tyrannus quidem satis prospere actum putat, si a suis metuatur, nihil ad se pertinere odium existimans, quod terrori succumbat. Interim crescunt odia, et tandem in rabiem vertuntur, quae nullo timore qualibet ruit. Hic nihil agunt gladii, nihil satellites, hic miser a suis praesidiis deseritur, quae sibi in eam fortunam comparaverat. Temperatus enim timor] Num et boni principes necesse habent metu continere facinorosos homines, ut appetitus noxii sub iuris regula limitentur: et poenas exsequi quae irrogantur a legibus, ne impunitas augeat confidentiam. Sed adhibent temperaturam: quoniam multis exorabiles se praestant,pluribus etiam amabiles. Terror ille tyrannicus, qui nec mediocritatem habet, nec intervallum, nen discrimen, ita ad vivum pungit, ut magis irritet quam coerceat. Sic feras lineis] Similitudo est appositissima, qua idem ipse Seneca utitur libro nono Declamationum: Quaedam, inquit, ferae tela commordent, et in mortis autorem per vulnera ruunt. Sed haec expressior et accommodatior ad id quod dixerat. Ut enim terror ille, quem posuit, acer et assiduus, et extrema admovens, sic feras indagine cinctas, venatore ferrum admovente, undique urget desperatio. Lineis et pinna] Periphrastice designat indaginem, hoc est plagarum seriem in varros arrectarum. Tentabunt fugam per ipsa quae fugerant] Dum enim ferrum fugiunt venatoris, se lineis plagis implicant: quibus rursum dum se explicare contendunt, cursum in venatorem retorquent, venabulum dentibus arripiunt. Idque contingit in ultima desperatione. Est enim artis venatoriae, facere aliquam spem evadendi, si aufugiant; quo se facilius coniiciant in plagas. Acerrima virtus est] Γνώμη seu sententia, quae frequenter in clausulis ponitur. Hic simplex, et ad rem relata. Est autem non minus vera sententia, quam celebris et vulgata. Porcius Latro in Declamat.: Gravissimi sunt morsus irritatae necessitatis. Q. Curtius lib. V.: Ignaviam quoque necessitas acuit: et saepe desperatio spei causa est. Idem alibi: Efficacior omni arte necessitas, non usitata modo praesidia, sed etiam nova admovit. Hinc illud hortamentum Hannibalis ad milites, quo nihil efficacius dici potuit: Aut vincendum, aut moriendum, milites, libro X. Livii et tertiae decadis libro I.: Vobis necesse est fortibus viris esse, omnibus inter victoriam, mortemve certam, desperatione abruptis, aut vincere, aut si fortuna dubitabit, in praelio potius, quam in fuga mortem oppetere. Nullum incitamentum ad vincendum homini a diis immortalibus acrius datum est. Simile quiddam est apud Salustium in persona Catilinae. Extundit] Verbum in hac significatione elegans, ut studii contentionem designet. Est enim quasi tundendo elicere, ut ait Nonis: qui etiam Vergilii carmen Georg. I. sic legit:Ut varias usus meditando extunderet artes.Quamvis Servio et Festo placeat, excuderet. Suetonius in Vespasiano: Latum clavum quamvis fratre adepto, diu aversatus est, nec tandem ut appeteret compelli nisi a matre potuit: ea demum extudit magis convicio, quam precibus. Ipse Seneca alibi: Qui etiam ex duro et immemori pectore gratiam extundit. Relinquat oportet securi] Bonus princeps timetur ut praeses legum, et custos: quae non omnibus poenas irrogant, sed iisqui non aliter cor-rigi possunt. Hunc improbi et facinorosi formidant, boni amant et reverentur. Ubi quiescenti] Sensus est, tyrannus non modo de iis sumit supplicium, qui in necem suam conspirarint: sed etiam accusatores submittit, qui fictis criminibus opprimant innocentes. Sive igitur magnum aliquid cogites, sive quiescas, versaris semper in eodem capitis discrimine. Satius est autem a vero accusatore, quam a calumniatore trahi in iudicium. Aliena anima abuti] Secundum eam differentiam, quam Donatus observavit in Phormione. Abutimur, ait, cum iniuria et contumelia. Quemadmodum etiam accepit Curtius lib VIII.: Haec ergo sunt Macedonum praemia, quorum ut supervacuo et vilissimo abuteris sanguine. Placido tranquilloque regi] Hactenus argumentabatur in hunc modum: etiam si tyrannus aliquod praesidium habeat in satellitibus armatis, non satis firmum esse et validum, tamen quod odio publico vinceretur. Nunc arguit nullum etiam in iis esse praesidium, nempe qui custodia eius graventur. Sanguinarium] Id est crudelem, et sanguinis appetentem. Tranquillus in Claudio: Saevum et sanguinarium natura fuisse, magnis minimisque apparuit rebus. Plinius Epist. IV.: De huius, nequitia sanguinariisque sententiis in commune omnes super coenam loquebantur. Sic Plinius maior vocat sanguinarium Tarquinii responsum, et idem Seneca libro III. de Ira, feram sanguinariam. Eadem forma Graecis αἱματόεις, καὶ αἱματώδης, καὶ αἱματηρός. Pro quibus nominibus Politianus in Herodiano sanguinarium vertit. CAPUT XIII. Non potest habere quisquam fidae ac bonae voluntatis ministros, quibus in tormentis et equuleo et ferramentis ad mortem paratis utitur, quibus non aliter quam bestiis homines obiectat, omnibus reis noxior ac sollicitior, ut qui homines deosque testes ac vindices facinorum timeat, eo perductus, ut non liceat illi mutare mores. Hoc enim inter caetera vel pessimum habet crudelitas. Perseverandum est, nec ad meliora patet regressus. Scelera enim sceleribus tuenda sunt. Quid autem eo infelicius, cui iam esse malum necesse est? O miserabilem illum, sibi certe: namcaeteris misereri eius nefas sit, qui caedibus ac rapinis potentiam exercuit, qui suspecta sibi cuncta reddidit tam externa quam domestica: quum arma metuat, ad arma confugiens: non amicorum fidei credens, non liberorum pietati. Qui ubi circumspexit quaeque fecit, quaeque facturus est, et conscientiam suam plemam sceleribus ac tormentis adaperuit, saepe mortem timet, saepius optat, invisior sibi quam servientibus.E contrario is cui curae sunt universa, qui non alia magis, alia minus tuetur, nullam non reipublicae partem tanquam sui nutrit, inclinatus ad mitiora, etiam si ex usu est animadvertere: ostendens quam invitus aspero remedio manus admoveat. In cuius animo nihil hostile, nihil efferum est. Qui potentiam suam placide ac salutariter exercet, approbare imperia sua civibus cupiens. Felix abunde sibi visus, si fortunam suam publicaverit; sermone affabilis accessuque facilis, vultu, qui maxime populos demeretur, amabilis; aequis desideriis propensus, et iniquis acerbus: qui a tota civitate amatur, defenditur, colitur. Eadem de illo homines secreto loquuntur, quae palam. Tollere filios cupiunt, et publicis malis sterilitas indicta, recluditur. Bene se meriturum de liberis suis quisque non dubitat, quibus tale saeculum ostenderit. Hic princeps suo beneficio tutus, nihil praesidiis eget: arma ornamenti causa habet. Hoc caput est annexum superiori. Reddit enim rationem eius quod dixerat, non posse fieri quin graventur stipatores acerbo et sanguinario principe. Subdit nunc quia nulla potest esse eorum fides aut benevolentia, quos assiduis caedibus, bestiarum more, exercet. Alludit autem Seneca ad morem antiquum Romanorum, qui supplicio addictos aut feris obiiciebant, ut protinus laniarentur, aut cogebant cum feris depugnare. Hique postremi ad bestias condemnati dicebantur. Illi priores, qui in mortem praesentaneam tradebantur, peiori erant conditione. Omnibus reis noxior] Qui reus est et noxius, eum quoque sollicitum esse oportet. Nam quum per se meticulosa res sit ire ad iudicem,ut ait Plautus, meticulosissima est causam capitalem et malam sustinere, in qua de capite tuo sententiam secundum adversarium ferendam exspectes. Comparativum nomen quo usus est Seneca, non potest exigi ad communem aliorum formam: nec tamen caret exemplo. Plautus in Mostellaria:Quo neque industrior de iuventute eratArte gymnastica.Iuvenalis:Ergegius coenat, meliusque miserrimus horum.Cicero in oratione pro Domo sua ad Pontifices: Quis apud populum romanum de illius dignitate industrius? quis senatui saepius dixit? Ut non liceat illi mutare mores] Putat enim paratam sibi esse ultimam perniciem tyrannus, si solito faciliorem se exhibeat. Semper enim mortem habet prae oculis, quam non credit posse evitari, nisi vi armisque propulsetur. Sic animatus, etiam si velit, non tamen audet quidquam de solita crudelitate remittere. Ideo Phalaris, in quadam epistola, periculosius ait deponere principatum, quam occupare. Et Dionysius dicebat non equo insiden-tem, sed pedibus tractum debere deponere tyrannidem: ut meminit Livius lib. IV. tertiae Decadis. Memorat et Plutarchus Solonis responsum, qui aiebat, pulchrum quidem tyrannidem esse locum, sed exitum non habere. Scelera sceleribus tuenda] Hic mos eorum est, qui quum defendere admissa flagitia non possint, de novis sceleribus remedia quaerunt. Iam hoc scelus est, quod tyrannus irrumpit in publicam libertatem, ac pacem civitatis tumultuose perturbat; deinde ut possessionem semel acceptam retineat, cogitur omnes de medio tollere, qui sunt alicuius in urbe dignitatis, qui possunt ad recuperandam libertatem populum concitare. Haec ubi perpetravit, prospicit ne qui exsistant ultores ac vindices. Itaque omnem generosum sanguinem effundit. Demum agnoscit se omnibus exsecrabilem ac detestandum: quas exsecrationes dum vult a suo capite amoliri, scelera sceleribus tuetur. Ita nec modus nec finis scelerum. Seneca in Agamemnone:Per scelera semper sceleribus tutum est iter.Hinc eleganter Persius:Virtutem ut videant, intabescantque relicta. Non amicorum fidei] Sic de Dionysio legimus, qui submotis amicis, in eorum locum ferocissimarum gentium homines, et a familiis locupletum electos praevalidos servos, quibus latera sua committeret, substituit. Valerius autor libro IX. Cicero quoque Tusculanarum V. de eodem loquens: Qui quum esset bonis parentibus atque honesto loco natus, etsi id quidem alius alio modo tradit, abundaretque et aequalium familiaritatibus, et consuetudine propinquorum; haberet etiam more Graeciae quosdam adulescentes amore coniunctos, credebat se eorum nemini: sed iisquos ex familiis locupletum servos delegerat, quibus nomen servitutis ipse detraxerat, et quibusdam convenis, et feris barbaris corporis custodiam committebat. Lege apud eundem Ciceronem Offic. II. de Alexandro Phereo. Non liberorum pietati] Hoc etiam ad Dionysium refertur, qui quum se tonsorum manibus nollet permittere, tondere filias docuit, quarum etiam postea suspectam habens fraudem, instituit ut candentibus, iuglandium putaminibus barbam sibi et capillum adurerent. Non est autem oscitanter praetereundum, quod Seneca fidem amicorum dixit, et pietatem liberorum. Sic enim corum officia distinguuntur. Plinius in Panegyrico: Reddita est amicis fides, liberis pietas, obsequium servis. Cicero in oratione pro Quintio: Veritate amicitia, fide societas, pietate propinquitas colitur. Neque mireris alibi veritatem, alibi fidem legi. Sunt enim eiusdem prope significationis, pro ea quam Graeci χρηστότητα vo-cant. Idem Cicero pro Plancio: Quid pietas, nisi voluntas grata in parentes? Quintilianus libro V.: Ut ea in quae communi opinione consensum est, deos esse, praestandam pietatem parentibus. Ut tamen intelligant lectores quid vere sit pietas, subiiciam verba Ciceronis ex Topicis: Atque etiam, inquit, rursus aequitas tripertita dicitur esse; una ad superos, altera ad manes, tertia ad homines dicitur pertinere. Prima pietas, secunda sanctitas, tertia iustitia seu aequitas. Hactenus Cicero. Verum quoniam parentes nobis quasi deorum vice sunt, ad eos derivatur: quod innuit Augustinus libro X. de Civitate. Pietas proprie Dei cultus intelligi solet, quam Graeci εὐσεβείαν vocant. Haec tamen et erga parentes officiose haberi dicitur. Quin et hoc nomine utimur, quum volumus praecipuam amoris vim exprimere. Cicero lib. I. Epistolarum: Periucundae mihi fuerunt literae tuae, quibus intellexi te perspicere meam in te pietatem. Quid enim dicam benevolentiam, quum illud ipsum gravissimum et sanctissimum nomen pietatis levius mihi meritis erga me tuis videatur? Qui ubi circumspexit] Hactenus exsequutus est tyrannum esse miserrimum, qui sic deos horreret et homines, testes ac vindices facinorum, ut nec amicorum fidei se permitteret, nec liberorum pietati fideret, qui necesse haberet ad armorum praesidia confugere, ne ipsis quidem satis securus. Nunc addit, quod est gravius, eum habere testem conscientiam, quae instar vermis eum intus corrodit ac lacerat. Est enim conscientia mille testes, ut proverbio fertur. Iuvenalis Satyra XIII.:Quos diri conscia facti Mens habet attonitos, et surdo verbere caedit,Occultum patiente animo tortore flagellum.Poena autem vehemens, et multo saevior illis,Quas et Caeditius gravis invenit, et Rhadamantus,Nocte dieque suum gestare in pectore testem.Pacatus in Panegyrico: Habet nescio quos internos mens scelerata carnifices, imo ipsa sibi carnifex conscientia est, etc. Cicero pro Roscio: Nolite putare, quemadmodum saepe in fabulis videtis, eos qui aliquid impie scelerateque commiserint, agitari et perterreri furiarum taedis ardentibus: sua quemque fraus, et suus terror maxime vexat: suum quemque scelus agitat, amentiaque afficit: suae malae cogitationes conscientiaeque animi terrent. Hae sunt impiis assiduae domesticaeque furiae. Secundum haec Ciceronis verba intelligendum illud Statii I. Thebaidos:Scelerumque in pectore dirae.Idem Cicero pro Milone: Magna est vis conscientiae, et magna in utramque partem: ut neque timeant qui nihil commiserint, et semper ante oculos poenam versari putent, qui peccarint. Plura Seneca in eandem sententiam Epistola XCVIII. Fortunam suam publicaverit] Hoc enim inter regnum et tyrannidem interest, quod illud ad publicam utilitatem pertinet, haec privatis commodis continetur. Pro eo quod hic Seneca publicare dicit, Curtius vulgare. Verba sunt libro IX.: Ad hoc, itineris labor et aegritudo animi vulgaverat morbos. Item: Et contagium morbi etiam in alios vulgatum est. Sermone affabilis, accessuque facilis] Vere regiae virtutes, prae se ferre quandam sermonis suavitatem, quae alliciat potius quam deterreat, omnibus se facilem et expositum exhibere, etc. Aequis desideriis propensus] Utrumque principi observandum, ut quod aequum est, non aegre impetrari a se permittat, et ne tantam suis licentiam indulgeat, ut possint in alios plus quam aequum est usurpare. Eadem de illo homines secreto] A malis principibus laudes vi et metu exprimuntur, senatusconsulta honorifica, panegyrici solennes, theatricae acclamationes. Sed quod non audent homines palam praedicare, alter in alterius aures mussant. Bonum principem quem laudant, amant. Laudant enim ex affectu, nec secreto exsecrantur, ut tyrannum. Eadem fere cst sententia in Panegyrico Plinii: Nec eadem de principe praedicemus, quae prius. Neque enim eadem secreto loquitur, quae prius. Tollere filios cupiunt] Ad rempublicam pertinet liberis dare operam: quippe quae hominis tantum aetatem duratura sit, nisi novam prolem parentes subinde sufficiant. Unde lex Metelli, cuius meminit Gellius, quam eandem Augustus suasit. Et iura liberorum apud Romanos. Et apud Platonemlibro sexto de Republica punitur caelibatus. Igitur laus imperatoris est, quod sub eius imperio cives tolero filios cupiunt. Id ipsum inter laudes Traiani ponit Plinius. Foeminas, inquit, tunc foecunditatis suae maxima voluptas subiit, quum cernerent cui principi cives, cui imperatori milites peperissent. Quod hic tollere filios dicit Seneca, nos etiam vernacula lingua elevare dicimus. Terentius in Heautontimorumeno:Meministin me esse gravidam, et mihi te maximopere interminatum,Si puellam parerem, nolle tolli?Curtius libro nono: Genitos liberos non parentum arbitrio tollunt, aluntque: sed eorum quibus spectandi infantum habitum cura mandata est. Plinius iunior: Locupletes ad tollendos liberos ingentia praemia, et pares poenae cohortantur: pauperibus educandis una ratio est, bonus princeps. Tolli et educari pro eodem posuit. Nihil praesidii eget] Nam, ut ait Horatius,Integer vitae, scelerisque purus,Non eget Mauri iaculis, nec arcu,Nec venenatis gravida sagittis,Fusce, pharetra. Arma ornamenti causa habet] Imperii insignia quibus se faciat populo venerabilem, et plenum maiestatis. CAPUT XIV. Quod ergo officium eius est? Quod bonorum parentum, qui obiurgare liberos nonnunquam blande, nonnunquam minaciter solent, aliquando admonere etiam verberibus. Numquid aliquis sanus filium a prima offensa exhaeredat? Nisi magnae et multae iniuriae patientiam evicerint, nisi plus est quod timet, quam quod damna non accedit ad decretorium stylum. Multa ante tentat, quibus dubiam indolem et peiore loco iam positam, revocet: simul deplorata est, ultima experitur. Nemo ad supplicia exigenda pervenit, nisi qui remedia consumpsit. Hoc quod parenti, etiam principi faciendum est, quem appellavimus patrem patriae, non adulatione vana adducti. Caetera enim cognomina honori data sunt. Magnos et felices et augustos diximus, et ambitiosae maiestati quidquid potuimus titulorum congessimus, illis hoc tribuentes. Patrem quidem patriae appellavimus, ut sciret datam sibi potestatem patriam,quae est temperatissima, liberis consulens, suaque post illos reponens. Tarde sibi pater membra sua abscindat: etiam quum absciderit, reponere cupiat, et in abscindendo gemat, cunctatus multum diuque. Prope enim est ut libenter damnet, qui cito. Prope ut inique puniat, qui nimis. Erixonem equitem romanum, memoria nostra, quia filium swum flagellis ceciderat, populus in foro graphiis confodit. Vix illum Augusti Caesaris autoritas infestis tam patrum quam filiorum manibus eripuit. Post longam illam contentionem, qua tyrannum et regem inter se componebat, nunc optimum documentum dat principi, quo et modum clementiae discat, et poenarum irrogandarum temperaturam. Pendet autem haec interrogatio ab ea, quae contentionem praecessit: Num reges quoque occidere solerent? Responderat regem quoque occidere, sed quum publica utilitas persuaderet. Sed quum id etiam non satis apertum esset, nunc exemplo prosequitur. Pater enim filium blande primum admonet. Si verba non prosunt, comminatur. Si nihil minis proficit, tum demum addit verbera. Sic princeps, qui pater est patriae, cives suos filios reputet, hortetur primum et verbis, et edictis, antequam deveniat ad nas. In hanc sententiam apud Xenophontem Chry-santas loquitur lib. VIII. τῆς Παιδείας: Ego saepenumero cogitavi bonum principem nihil differre a bono patre, etc. Plinius in Panegyrico Traiani: Quod quidem nomen qua benignitate, qua indulgentia exerces? Ut cum civibus tuis quasi cum liberis parens vivis. Numquid aliquis] Quatuordecim causae in Iure scribuntur, quas pater in filii exhaeredationem allegare potest. Auth. Ut quum de appellatione cognoscitur. Collat. VIII. §. Aliud quoque capit. Ius etiam abdicationis, quam Fabius ultimum patriae potestatis fulmen appellat, abrogatum est per constitutionem Iustiniani, quae est tit. de patria potestate, l. abdicatio. Iniuriae patientiam evicerint] Non sic prima offensa irritetur pater, ut filium exhaeredet. Multa praetermittat, ad multa conniveat donec eo emerserint vitia, ut iam tolerari non possint. Hac loquutione usus est etiam Ovidius Elegia II.:Multa diuque tuli, vitiis patientia victa est.Et Mamertinus in Panegyrico Iuliani: Quae omnia obstinatam et immobilem principistandem vicere patientiam. Nisi plus est quod timet] Aut ad illud Platonis respicit, neminem prudentem ideo punire, quia peccatum est, sed ne in posterum peccetur: aut simpliciter dicit, patrem timere plus quam damnat, qui non credit se tutum, filio iisdem secum parietibus incluso, qui parricidium cogitaverit, aut simile aliquod facinus. Non accedit ad decretorium stylum] Per decretorium stylum asperam significat censuram, et quam pater gravissimam in filium habet. Nam et stylus quum metaphorice accipitur, id per se significat: et decretum Latinis dicitur, quod Graecis ἀρεστὸν, hoc est stata constitutaque sententia: unde decretorium, quod illis κριτικόν. Qua ratione Canicula sidus uvis decretorium Plinio, et dies florentibus oleis decretorius, quo Aquila oritur. De stylo Cicero in oratione pro Cluentio: Ne censorium stylum, cuius mucronem multis remediis maiores nostri retuderunt, aeque posthac atque dictatorium gladium pertimescamus. Latinus Pacatus in Panegyrico Theodosii: Sic quum inmitis tyranni stylus timeretur et gladius, transierat in vota paupertas. Et in l. si quis C. de bonis proscriptorum, seu damnatorum: Si quis intra provinciam pro qualitate delicti stylum proscriptionis incurrerit, per ordinarii officii sollicitudinem etc. Deducta hinc metaphora, quod sententiae antiquitus stylo scriberentur in ceratis tabulis. Multa ante tentat quibus dubiam etc.] Donec spes est levibus remediis posse revocari ad bonam frugem, nihil admovet asperum, nec desinit antequam de sanitate desperatum est. desperatione usurpatur. Ultima experitur] Haec loquutio proprie in Curtius lib. V.: Madathes erat huius regionis praefectus, haud sane multorum temporum homo, quippe ultima pro fide experiri decreverat. Salustius in Catilina: Postquam dies comitiorum venit, et Catilinae neque petitio, neque insidiae quas consuli fecerat, prospere cesserunt, constituit bellum facere, et extrema omnia experiri. Hoc quod parenti, etiam principi] Nunc exemplum argumento subiecto accommodat. Quem appellavimus patrem patriae] Omnes fere Caesares patres patriae a senatu consalutabantur, ut paene solenne hoc fuerit imperatorum cognomen, ex quo Iulio delatum fuerat: et Tacitus promiscuum hoc cognomentum libro XI. appellet. Vide Tranquillum. Habuit hoc nomen originem a Cicerone, qui post suppressam Catilinae coniurationem pater patriae est appellatus, ut testatur Appianus libro secundo. Et alibi loquens de Caesare dictatore: Appellatus est pater patriae; quod cognomen primus Cicero meruit. Iuvenalis Satyra VIII.:Sed Roma parentem,Roma patrem patriae Ciceronem libera dixit.Plinius libro VII.: Salve primus omnium parens patriae appellate. Plutarchus in eius vita Catonem fuisse autorem huius cognominis tradit: quod an verum sit, in medium relinquo. subiiciam tamen ipsius Plutarchi verba, et Ciceronis locum, quo facilius possint aestimare lectores. Nonnihil, inquit, Ciceroni ac universae reipublicae Cato conduxit: qui tribunatus viribus fultus, aequa licet potestatis licentia, ampliori tamen dignitate institit. Facile enim cuncta solvit, et Ciceronis consulatum adeo pro rostris extulit, ut Ciceronem honoribus omnium maximis dignatus sit, illum patrem patriae appellans: quod cognomen primum ex Catonis oratione Ciceroni inditum, ad caeteros emanasse existimatur. Cicero ipse in oratione pro Sextio sic loquitur: Quid fuit illud, quod summus artifex flens et recenti laetitia, et moesto dolore, ac desiderio mei, egit aperte multo gravioribus verbis meum causam, quam egomet de me agere potuissem? Summi enim poetae ingenium non solum arte sua, sed etiam dolore exprimebat. Tum illa quanto cum gemitu acta sunt? O pater! Me me ille absentem ut patrem deplorandum putarat, quem Q. Catulus, quem multi alii saepe in senatu patrem patriae nominarant. Quanto cum fletu, quum patrem pulsum, patriam afflictam deploraret, domum incensam, eversamque? Sic egit, ut demonstrata pristina fortuna, fletum etiam inimicis atque invidis excitaret. Nominatim sum appellatus, in Bruto. Hic nominatim Q. Catulum memorat, nulla mentio Catonis: et in senatu,non in concione appellatum se praedicat. Sane qui adeo iactat histriones, non fuit praetermissurus Catonem, alioqui rerum suarum laudator magnificus. Similia quaedum videre est apud Plutarchum, quae hominis autoritate magis quam historiae veritate fulciantur, ut quum scribit Ciceronem se usque adeo adulescenti Octavio subiecisse, ut eum aliquando patrem appellaverit: et continuo subiicit: Ex quo stomachans Brutus in Epistolis ad Atticum Ciceronem increpat, quod Antonii metu Caesari blandiens non libertati studere, sed domesticum sibi dominum facere videretur. At vero longe aliud sonant verba Bruti in epistola ad Atticum. Appellet, inquit, ergo patrem licet Octavius Ciceronem, referat omnia, laudet, gratias agat, tamen illud apparebit, verba rebus esse contraria. Eiusdem rationis est, quod affirmat Ciceronem quum senatus sibi triumphum ex provincia redeunti decerneret, respondisse, sibi gratius foro triumphum Caesaris sequi. Apparet autem ex verbis Ciceronis, ipsum et cupideappetisse, et oblatum non respuisse, sed distulisse suam spem, quo maiori apparatu triumpharet, rebus urbanis compositis et sedata seditione. Nec ante voluntatem abiecit, quam transfugit ad Pompeium: quippe de sumptibus magnopere sollicitus, et ornatus lictoribus laureatis. Nolim mihi credatur: audi ipsum Ciceronem. Primum libro VI. Epistolarum deliberat cum Attico: Videris, inquit, quid nobis de triumpho cogitandum putes: ad quem amici me vocant. Ego, nisi Bibulus, qui dum unus hospes in Syria fuit, pedem porta non plus extulit, quam domo sua, admiraretur, de triumpho aequo animo essem, nunc vero αἰσχρὸν σιωπᾷν. Libro VII.: Tu autem de nostro statu cogitabis, primum quo artificio tueamur benevolentiam Caesaris, deinde de ipso triumpho, quem video, nisi reipublicae tempora impedient, εὐπόριστον. Item: Scripsi ad Terentiam, scripsi etiam ad ipsum me, quidquid posset nummorum ad apparatum sperati triumphi ad me redacturum. Item: De triumpho autem nulla me cupiditas unquam tenuit ante Bibuli impudentissimas literas: quas amplissime supplicatio consequuta est: a quo si ea gesta sunt, quae scripsit, gauderem, et honori faverem. Nunc illum, qui pedem porta, quoad hostis eis Euphratem fuit, non extulerit, honore augeri: me in cuius exercitu spem illius exercitus habuit, idem non assequi, dedecus est nostrum: nostrum inquam, te coniungens. Itaque omnia experiar, et, ut spero, assequar. Perpendat nunc secum lector, num haec, et his similia, quae in eius epistolis sparsim leguntur, sint triumphum abnuen-tis. Redeamus ad Senecam. Dicit igitur nomen patris patriae non esse impositum Caesaribus ab assentatoribus, sed ut populus ostenderet nihil plus in se licere principibus, quam parentibus in liberos. Magnos et felices et augustos] Augusti cognomen quasi haereditarium ab Octavio ad posteros imperatores derivatum est. Tranquillus in eius vita: Postea C. Caesaris, deinde Augusti nomen assumpsit, alterum testamento maioris avunculi, alterum Numatii Planci sententia, quum quibusdam censentibus Romulum appellari oportere, quasi et ipsum conditorem urbis, praevaluisset, ut Augustus potius vocaretur, etc. Verbi etymon pete ex Ovidio, primo Fastorum, et Servio in IV. comment. Georgicon. Felicis nomen, quod legerim, primus sibi adscripsit L. Sylla, publicis miseriis quaesitum. Hinc illud probrose iactatum:Aspice felicem sibi, non tibi, Romule, Syllam. Prope est ut libenter damnet, qui cito] Si enim in iudicando criminosa est celeritas, atque ut ait Iuvenalis Satyra VI.:Nulla unquam de morte hominis cunctatio longa est,qui cito damnat, libenter damnat. Celebratur apophthegma Alexandri, dignum longe alio rege, quam se postea praestiterit: qui a matre rogatus, ut hominis innocentis mortem sibi concederet, aliam, inquit, posce mercedem. Hominis enim vita nullo beneficio pensatur. Erixonem] Historia adeo non vulgo cognita est, ut alia exemplaria Trixonem habeant, alia Buxonem. Flagellis ceciderat] Tametsi enim patria potestas magna erat apud Romanos, hoc tamen putabatur libertati contrarium, liberum adulescentem affici servilibus opprobriis. Erat autem servile, flagellis caedi: quod respexit Seneca in ludo Claudii, quum inquit: Apparuit subito C. Caesar, et petere illum in servitutem coepit: producit testes, qui illum viderent ab illo flagris, ferulis, colaphis vapulantem. Adiudicatur C. Caesari. Et in Iure: quibus ex causis liberi fustibus, servi flagellis caeduntur. Ideo servi flagriones peculiariter vocabantur. Graphiis confodit] Graphium stylus est ferreus peracutus, quo in pugillaribus scribitur. Ovidius in Amoribus:Quid digitos opus est graphium lassare tenendo?Tranquillus in Caligula: Subornavit qui curiam ingredientem, hostem publicum appellantes invaderent, graphiisque confossum reliquis traderent. Dicitur ἀπὸ τοῦ γράφειν. Tam patrum quam filiorum manibus] Patrum quidem, quia sua crudelitate invisos filiis parentesreddiderat: filiorum, quia exemplum prodiderat, quo parentes in filios crudeliter saevirent. Simile est illud Livii, quantum ad filios pertinet: Tito Manlio venienti seniores tantum isse obviam constat, iuventutem et tunc, et omni vita deinde, aversatam eum, exsecratamque. CAPUT XV. Tarium, qui filium deprehensum in parricidio, exsilio damnavit, causa cognita, nemo non suspexit, quod contentus exsilio, et exsilio delegato, Massiliae parricidam continuit, et annua illi praestitit, quanta praestare integro solebat. Haec liberalitas effecit, ut in qua civitate nunquam deest patronus peioribus, nemo dubitaret, quin reus merito damnatus esset, quem is pater damnare potuisset, qui odisse non poterat. Hoc ipso exemplo dabo, quem compares bono patri bonum principem. Cogniturus de filio Tarius, advocavit in consilium Caesarem Augustum.Venit in privatos penates, assedit, pars alieni consilii fuit. Non dixit, imo in domum meam veniat. Quod si factum esset, Caesaris futura erat cognitio, non patris. Audita causa, excussisque omnibus, et sis quae adulescens pro se dixerat, et iis quibus arguebatur, petit ut sententiam suam quisque scriberet: ne ea omnium fieret, quae Caesaris fuisset. Deinde prius quam aperirentur codicilli, iuravit se Tarii hominis locupletis haereditatem non aditurum. Dicet aliquis pusillo animo: Timuit ne videretur locum spei suae aperire velle, filii damnatione, ego contra sentio. Quilibet nostrum debuisset adversus opiniones malignas satis fiduciae habere in bona conscientia. Principes multa debent etiam famae dare. Iuravit se non aditurum haereditatem. Tarius quidem eodem die et alterum haeredem perdidit, sed Caesar libertatem sententiae suae redemit: et postquam approbavit gratuitam esse severitatem suam, quod principi semper curandum est, dixit relegandum quo patri videretur. Non culleum, non serpentes, non carcerem decrevit, memor non de quo censeret, sed cui in consilio esset. Mollissimo genere poenae contentum esse debere patrem dixit in filio adolescentulo impulso in id scelus, in quo se, quod proximum erat ab innocentia, timide gessisset: debere illum ab urbe et a parentis oculis submoveri. Prius exemplum proposuit, quo malum patrem nobis describeret. Nunc exemplum proponit boni patris: utrumque ad confirmandum id quod dixerat, bonum patrem esse qui nonnunquam blande, nonnunquam minaciter obiurgaret filium, multa toleraret, ad multa conniveret, tentaret omnia antequam ultima experiretur. Attendat autem lector ad seriem argumentationis. Argumentatur Seneca ab autoritate. Facit enim ex hominum opinione quoddam quasi praeiudicium. Erixonem, quia aspere ni-mis et praecise in filium animadverterat, populus graphiis confodit. Ergo patris saevitia hominum opinione improbata est. Rursum, si Tarium omnes laudaverunt, quia filii nefarium facinus modice ac etiam intra modumpunivit: igitur publico decreto patris mansuetudo approbata est. Quod si bonum principem decet ad exemplar boni patris formari, nimirum mansuetudine opus est. Tarius hic de quo loquitur Seneca, is est cuius meminit Plinius Hist. natur. lib. XVIII. qui humili loco natus, ab extrema paupertate provectus ad summum fortunae fastigium beneficentia Augusti etiam consulatum adeptus est. Contentus exsilio, et exsilio delegato] In hoc fuit temperatus pater, quod exsilio contentus, mortis poenam remisit, multo etiam magis, quod tale exsilium delegavit ac definivit, nempe Massiliam, quae urbs antiqua dignitate, eximiisque opibus atque ornamentis pollebat: ut videri potuerit non exsulare, qui in eum locum relegatus sit. Massilia urbs est Galliae in petroso loco sita, Phocaensium aedificium, de qua lege Strabonem libro IV., Iustinum libro XLIII., Pomponium Melam libro II. Nam de eius laudibus Cicero pluribus locis, et alii. In ea exsulavit Milo. Unde apparet eos qui solum exsilii causa verterent, eam sedem quasi aptissimam delegisse, si tamen non essent loco circumscripti. Et annua] Id est, sumptus annuos, seu annuam pensionem. Sic enim annua absolute dicuntur alimenta in singulos annos. Tranquillus in Tiberio: Sed et peculio concesso a patre, praebitisque annuis fraudavit per speciem publici iuris, quod nihil de iis Augustus testamento cavisset. Quem compares bono principi] Bono principi Augusto, bonum patrem Tarium: quorum in eadem causa alter bonum se patrem praestitit, alter instar boni patris bonum principem. Cogniturus de filio Tarius] Benignitas Augusti, et quod de filio cognitionem patri permisit, quum posset ad se trahere: quod praevidebat patrem mitius acturum: extraneum quemvis iudicem summo iure posse animadvertere. Deinde, quod patri affuit in consilio, et quum sententiam rogaretur, meminit cui in consilio adesset. Itaque non tantum quasi in parricidam, sed quasi in filium sententiam tulit. Caesaris futura erat cognitio] Id est inquisitio, examen. Livius lib. I.: Cognitiones capitalium rerum per se solus sine consilis exercebat. Iuvenalis Satyra XVI.:Iustissima centurionumCognitio est igitur de milite.Alias cognitor est familiarissimus defensor, qui praesentis causam novit, et sic tuetur ut suam, ut interpretatur Asconius in Divinationem. In qaa significatione saepius accipit Cicero. Ut sententiam suam quisque scriberet] Hic ritus ut plurimum in iudiciis publicis observabatur, ut iudicos audita causa, sententiam suum scriberent, et in urnam coniicerent, sic ut alter alterius sententiam ignoraret, et omnes omnium. Tum praetor qui quaestioni praeerat, ex eorum sententia qui numero vincebant,pronunciabat. Id tamen perpetuum non erat: quod certum est ex loco Ciceronis in oratione pro Cluentio. Quaesivit, inquit, a reo C. Iunius quaesitor ex lege illa Cornelia quae tum erat, clam, an palam de se sententiam ferri vellet. De Oppianici sententia responsum est, quod is Habiti familiarem esse Iunium dicebat, clam ferri velle. Itum est in consilium: omnibus sententiis praeter unam, quam suam Stalenus esse dicebat, Scamander prima actione condemnatus est. Falluntur ergo qui semper tabellares fuisse sententias existimant. Ne ea omnium fieret, quae Caesaris] Hoc est, ne si palam protulisset Augustus sententiam, omnes eius autoritatem instar praeiudicii sequerentur. Ita erant liberiores quae scribebantur sententiae. Quare Cicero de lege agraria, tabellam qua ferebantur suffragia, vocat indicem tacitae libertatis; et alibi tabellae latebram. Iuravit se Tarii locupletis hominis] Cur iuraverit Augustus, postea aperit Seneca, ne scilicet videretur spolii (ut dicitur) cupiditate conficere beluam: et ideo filium ab haereditate paterna deiicere, ut ipse haeres institutus in locum succederet. Quod hic Tarium hominem locupletem appellat Seneca, homo ipse praedives, non abs re est. Siquidem Tarius, ut scribit Plinius in eo quem citavimus loco, millies sestertium liberalitate Augusti congestum agris coemundis exhausit: quae summa facit aeris nostri vicies quinquies centena millia, seu duos milliones et quingenta millia coronatorum: ut colligitur ex supputatione Budaei. Neque enim mihi curae est quid garriat Porcius Latro Vicentinus. Quid sit adire haereditatem, quod et cernere dicitur, nulli ferme iurisconsulto non cognitum est. Significat enim haeredem profiteri, et se pro haerede gerere. Unde et metaphorice cernere haereditatem alienae laudis, Ciceroni ad Dolabellam, et libro VI. ad Atticum: cernere amorem. Non contemnendus est error Marcelli, cuius verba sunt: Cernere, cedere significat; unde et cernere haereditatem filii patribus, id est cedere dicti sunt. Imo vero filii patrum haereditatem cernunt, id est adeunt. Satis habere fiduciae in bona conscientia] Non enim sapientis est se extra quaerere, et pendere a rumoribus, sed conscientiae suae fiducia niti, ut philosophi praedicant. Cicero ad Atticum libro XII.:Mea conscientia pluris est, quam hominum sermo. Item libro XIII.: De fama nihil sane laboro, etsi scripseram ad te tunc stulte. Nihil enim melius curandum est, atque hoc in omni vita sua, quemque a recta conscientia transversum unguem non oportet discedere. Haec apud philosophos valeant, nobis vero longe aliud praescribit nostra religio. Nam, ut ait Augustinus de communi vita clericorum:Duae res sunt conscientia, et fama: conscientia necessaria est tibi, fama proximo tuo. Qui confidens conscientiae negligit famam, crudelis est. Princeps multa debet etiam famae] Nam ut loquitur Quintilianus in milite Mariano: Quo ad altiorem quisque honorum gradum extenditur, magis in exemplum spectantibus patet. Et haec est conditio superiorum, ut quidquid faciunt, praecipere videantur. Quare nil mirum, si habere debeant famae rationem. Iuravit se non aditurum] Hoc schema rhetoricum, quod alii πλόκην, alii ἀναδίπλωσιν vocant, repetitio, seu replicatio latine dici potest. Gratuitam esse severitatem] Non excogitatam ad confiscandam haereditatem, etc. Non culleum, non serpentes] Significat poenam parricidarum, qui virgis sanguineis verberati, atque insuti culleo cum cane, simia, angue et gallinaceo, in profluentem deiiciebantur, aut, si mare longius dissitum esset, feris subiiciebantur. Autor Modestinus in l. poena parricidii ff. ad l. Pomp. de parricid. Id constitutum erat lege Cornelia, quam nonnulli latam a Sylla existimant. Ego contra sentio. Nam Cicero in oratione pro Roscio, Quanto inquit, maiores nostri sapientius, qui quum intelligerent nihil esse tum sanctum, quod non aliquando violaret audacia, supplicium in parricidas singulare excogitaverunt: ut quos ipsa natura retinere in officio non potuisset, magnitudine poenae maleficio submoverentur, insui voluerunt in culleum vivos, atque ita in flumen deiici. Hic a maioribus latam legem testatur, quum tamen causam Sylla vivente ageret, autore Plutarcho. Quisquis tamen ille fuerit Cornelius primus legislator, legem paene obsoletam in usum revocavit Pompeius Magnus, nihil ad poenam adiiciens, quemadmodum scribit Marcellus iuriscons. in l. I. ff. ad Pompeiam etc. in cuius verbis duo verba expungenda scitissime docuit Zasius iurisconsultus. Adde etiam hoc supplicium non primum excogitatum esse in parricidas, sed quum M. Tullius duumvir, quia librum secreta civilium sacrorum continentem Petronio Sabino transscribendum dederat, iussu Tarquinii regis culleoinsutus, et in flumen proiectus esset, hoc genus supplicii ad parricidas traductum est. Siquidem deorum ac parentum violationem aeque expiari aequum est, ait Valerius. In codicibus Dionysii Halicarnassei legitur M. Attilium. Ego M. Tullium reponendum censeo ex Valerio. Lege multa in hanc sententiam in oratione Ciceronis pro Roscio, quam supra citavimus. Ad hoc alludit Iuvenalis de Nerone loquens parricida et matricida:Cuius supplicio non debuit una parariSimia, nec serpens unus, nec culleus unus.Et alibi:Et deducendum corio bovis in mare, cum quoClauditur adversis innoxia simia fatis. Mollissimo genere poenae] Pro peccato magno paululum supplicii satis est patri, inquit Terentius. Quamobrem divus Adrianus fertur eum qui in venatione filium suum necaverat, quod novercam adulteraret, in insulam deportasse, quod latronis magis iuro quam patris eum interfecisset. Nam patria potestas in pietate debet, non in atrocitate consistere. Id refert Martianus iurisconsultus. In filio adulescentulo] Argumenta a circumstantiis, primum quod adulescens aetate lubrica in scelus lapsus sit, deinde quod non audax ac praeceps fuerit in facinore perpetrando. CAPUT XVI. O dignum quem in consilium patres advocarent. O dignum quem cohaeredem innocentibus liberis scriberent. Haec clementia principem decet, ut quocunque venerit, mansuetiora omnia faciat. Nemo regi tam vilis sit, ut illum perire non sentiat, qui qualiscunque pars imperii est. In magna imperia ex minoribus petamus exemplum. Non est unum imperandi genus. Imperat princeps civibus suis, pater liberis, praeceptor discentibus, tribunus vel centurio militibus. Nonne pessimus pater videbitur, qui assiduis plagis liberos etiam ex levissimis causis compesceret? Uter autem praeceptor liberalibus studiis dignior, qui excarnificat discipulos si memoria illis non constiterit, aut si parum agilis in legendo oculus haeserit: an qui monitionibus et verecundia emendare ac docere malit? Tribunum centurionemque da saevum, desertores faciet: quibus tamen ignoscitur. Num quidnam aequum est, gravius homini, et durius imperari, quam imperatur animalibus mutis? Atqui equum non crebris verberibus exterret domandi peritus magister. Fiet enim formidolosus et contumax, nisi eum tactu blandiente permulseris. Idem facit venator, qui instituit catulos vestigia sequi, quique iam exercitatis utitur ad excitandas vel persequendas feras, nec crebro illis minatur: contundet enim animos, et quidquid est indolis, comminuetur trepidatione degeneri. Nec licentiam vagandi errandique passim concedit. Adiicias his licet, tar-diora agentes iumenta: quae quum ad contumelias et miserias nata sint, nimia saevitia coguntur iugum detrectare. Quem patres in consilium] Qui tam fidele consilium daret parentibus, et consentaneum paternae mansuetudini. Cohaeredem innocentibus liberis] Qui non consectaretur haereditates ex crimine liberorum, nec deiiceret e gradu legitimos haeredes ut se ingereret. Scriberent] Scribere haeredem dixit iuxta differentiam in iure observatam, ut haeres scriptus opponatur haeredi nuncupato. Iulianus in l. si ita scriptum ff. de bonorum possess. secundum tabul.: Nam quemadmodum filio scripto haeredi separatim ab haeredibus patris, ita nuncupato potest videri separatim a scriptis patris haeredibus bonorum possessionem dari. Et ibidem substitutio per nuncupationem. Ulpianus in l. haeredes ff. de test.: Haeredes palam, ut exaudiri possint, nuncupandi sunt. Licebit ergo testanti vel haeredes nuncupare, vel scribere. Sed si nuncupat, palam debet. Idem §. quod vero: Quod vero quis obscurius in testamento vel nuncupat, vel scribit, an post solennia explicari possit, quaeritur. Ergo scriptus haeres quem testator manu sua scripserit, nuncupatus, cuius nomen dictaverit testator scriba excipiente. Quod ostendit Tranquillus in Augusto his verbis: Testamentum quod is Romae etiam de Cleopatrae liberis inter haeredes nuncupatis reliquerat, aperiendum recitandumque pro concione curavit. Erant enim liberi Cleopatrae in testamento scripti haeredes, sed ab amanuensi, Antonio nuncupante, seu dictante. Iuvenalis Satyra III.:Quis pauper scribitur haeres?Idem Satyra V.:Non unus tibi rivalis dictabitur haeres,Dictabitur, id est nuncupabitur. Qua ratione Plinius libro VIII. Epist. dixit nuncupatum testamentum. In magna imperia ex minoribus] Arguit a similibus. Quemadmodum, inquit, princeps suis civibus imperat, ita pater filiis, praeceptor discipulis, tribunus seu centurio militibus. Atqui non bonus est pater, qui aspere filium tractat, nec bonus praeceptor, qui discipulum, nec bonus centurio, qui militem. Ergo nec bonus princeps acerbum et crudelem gerere se erga suos debet. Neque supervacuum est quod Seneca rursum similitudinem a patre trahit. Sunt enim variae similitudines. Prius conferebat principem cum patre, quia princeps est pater patriae, et dominari suis debet quasi liberis. Nunc componit patrem cum principe, quia pater inter filios est quasi regulus. Nonne pessimus pater] Est enim pater naturae prodigium, qui affectum illum amoris non gerit ergafilios, quem natura etiam omnibus animantibus indidit, atque ut Graeci proverbio dicunt στοργὴν φυσικὴν πρὸς τὰ τὲκνα. Utrum autem praeceptor] Notum est Fabii Quintiliani consilium, ne in pueros ingenuos nimium aspere saeviatur. Quod tamen minime exauditur a plagosis istis carnificibus. Non enim audeo paedagogos appellare, quum id nomen probro vertant. Si parum agilis in legendo oculus] Quodtamen a puero exigi non debet. Num Quintilianus de emendata lectione praecipiens, ad hunc modum scribit: Certa sit ergo in primis lectio, deinde coniuncta, et diu lentior, donec exercitatione contingat emendata velocitas. Nam prospicere in dextrum, quod omnes praecipiunt, et providere, non rationis modo, sed usus quoque est: quoniam sequentia intuenti, priora dicenda sunt: et quod difficillimum est, dividenda intentio animi, ut aliud voce, aliud oculis agatur. Idem libro X.: Est igitur usus irrationabilis quem Graeci ἄλογον τριβὴν vocant, quo manus in scribendo decurrit, quo oculis totos simul jn lectione versus flexusque eorum et transitus intuentur, et ante sequentia vident, quam priora dixerunt. Galli lingua vernacula rusam dicunt. Tribunum centurionemque da saevum] Hic ordo est disciplinae militaris, ut centuriones tribunorum imperio pareant, tribuni legatorum, legati consulum potestati obnoxii sint. Centuriones enim centum militibus praeerant, tribuni millenis, ob id a Graecis χιλίαρχοι dicti, quo nomine utitur etiam Curtius libro V. Si ergo aut centuriones suis centuriis, aut tribuni suis chiliadibus ita imperiose praesint, ut minima etiam delicta severissime excipiant, desertores faciunt. Quibus tamen ignoscitur, quia culpa omnis in eos confertur, quorum saevitia causam dedit cur desererent. Sic legitur apud Livium de Appio illo viro aspero et intractabili, libro II. Haec ira, inquit, indignatioque ad vexandum saevo imperio exercitum stimulabat: nec ulla vi domari poterat, tantumque certamen animis imbiberat, segniter, otiose, negligenter, contumaciter omnia agere: nec pudor, nec metus coercebat. Si citius vellet agi agmen, tardius sedulo incedere. Si adhortator operis adesset, omnes sua sponte motam remittere industriam, praesenti vultus demittere, tacite praetereuntem exsecrari. Desertores] Desertor est qui por prolixum tempus evagatus, ad castra reducitur: ut tradit Modestinus iurisc. in l. desertorem ff. de re militari. Est tamen et alia significatio huius verbi. Sunt enim qui militiam deserunt, alii locum et stationem.Salustius in Iugurtha: Centuriones ducesque turmarum partim uti transfugerent, corrumpere, alii signo dato locum uti desererent. Qui militiam deserunt, dicuntur simpliciter deserere, sine adiecto. Quintilianus libro IX.: Qui aliquando fortiter fecerat, et alio bello petierat ut militia vacaret ex lege, quod quinquagenarius esset, adversante filio ire in aciem coactus, deseruit. In hunc sensum Turnus Aeneidos XII. vocat Aeneam desertorem Asiae, quasi patriae proditorem, quod Servius non bene pro exsule interpretatus est. Numquid aequum est] Quae praecesserunt argumenta, a similibus ducebantur. Nunc ducitur a maiori. Si enim omnia impune licent domino in animal brutum ct mutum, nec tamen grave ac durum imperium exercet, a maiori sequitur hominis in hominem moderatum esse debereimperium. Post descendit ad species, exempla proponens in equis, in catulis venaticis, in asinis etiam et bobus: quae si aspere tractentur et praefracte, ad verbera indurescunt potius quam flectuntur. Atqui equum] Vergilius Georgicon III. de equis loquens:Namque ante domandumIngentes tollent animos prensique negabuntVerbera lenta pati, et duris parere lupatis.Statius I. Achilleidos:Effrenae tumidum velut igne iuventaeSi quis equum primis submittere tentet habenis,Ille diu campis, fluviisque, et honore superboGavisus, non colla iugo, non aspera praebetOra lupis, dominique negat captivus inireImperia, atque alios miratur discere cursus. Domandi peritus magister] Id est mansuetarius. Observavit proprietatem verbi, quum de equis loqueretur, quos domari proprie dicimus, autore Servio. Cicero Offic. I.: Ut equos propter crebras contentiones praeliorum ferocitate exsultantes, domitoribus tradere solent, ut iis facilius uti possint, etc. Contundet animos] Hebetabit. Sumpta, ut ait Donatus, a fabris translatio, qui saepe repetendo tundunt aliquid malleo et hebetant. Plinius in Panegyrico: Amas constantiam civium, rectosque ac vividos animos: non, ut alii, contundis ac deprimis, sed foves et attollis. Latinus Pacatus in Panegyrico: Illa, illa, tyranni consilia caecavit. Illa et animum eius obtudit, et gladium. Quintilianus libro X. Nam si nobis sola materia fuerit ex litibus, necesse est deteratur fulgor, et durescat articulus, et ipse ingenii mucro quasi quotidiana pugna retundatur. Aliter accepit Ovidius contundere animos, pro eo quod est ferocitatem nimiam mansuefacere et emollire, libro I. de Arte:Phillyrides Chiron citharae praefecit Achillem,Atque animos molli contudit arte feros. Tardiora agentes iumenta] Nempe asinos et boves: quamvis hos sub iumentorum nomine contineri non putaverit Ulpianus iurisconsultus. Sed si etymologiam respicias, nihil prohibet quin iumenta recte dici possint, sive a iugando, ut voluit Varro, seu a iuvando, ut alii grammatici docent, nomen deductum sit. Detrectare] In aliis exemplaribus legitur detractare. Utraque lectio recipi potest. Nam quamvis detrectare frequentius ait in ista significatione, hoc tamen etiam reperitur. Vergilius Georg. III.:Aut iuga detractans interdum quae optima cornu.Curtius libro IX.: Nihil quod imperaret detractans, biduum apud eum substitit. CAPUT XVII. Nullum animal morosius est, nullum maiore arte tractandum, quam homo, nulli magis parcendum. Quid enim stultius, quam in iumentis quidem et canibus erubescere, iram exercere, pessima autem conditione hominem esse? Morbis medemur, nec irascimur. Atqui et hic morbus est animi, mollem medicinam desiderat, ipsumque medentem minime infestum aegro. Mali medici est desperare ne curet. Idem in his quorum animus affectus est, facere debebit cui tradita salus omnium est: non cito spem proiicere, nec mortifera signa pronunciare. Luctetur cum vitiis, resistat, aliis morbum suum exprobret, quosdam morbi curatione decipiat, citius meliusque sanaturus remediis fallentibus. Agat princeps curam non tantum salutis, sed etiam honestae cicatricis. Nulli regi gloria est ex saeva, animadversione. Quis enim dubitat posse? At contra maxima, si vim suam continet, si multos irae alienae eripit, neminem suae impendit. Nullum animal] Clausula, qua apte superiora clauderentur, si mox sequerentur ea quae de servis paulo post subiiciet. Quum enim in comparatione animalium diversi generis illud conveniret, nulli magis parcendum quam homini, erat et illud addendum, etiam inter homines nulli magis quam libero. Nunc quaedam admiscet minime loco posita: quae si in alium locum distulisset, optime quadrarent. Haec ergo accipiamus quasi dicta sint per digressionem. Morbis medemur] Quasi diceret, quum princeps alicui poenam infligit, non aliam causam praetendit nisi quod sic corrigitur hominum pravitas, qui aliter cohiberi non possunt: quod curatur ulcus publicum, quod membra morbosa abscinduntur, ne malum in totum corpus serpat. Atqui et eam rationem sequuntur medici Imo verius princeps quidam est animi medicus: quum morbus animi sit vitium. Imitentur ergo principes bonos medicos, qui non intem-peranter aegros affligunt, qui faciles curationes primum admovent, et fallentia remedia, nec desperant quamdiu aliquid tentare possunt. Morbis medentur, non irascuntur. Quorum animus affectus est] Id est male habitus et male dispositus, ut vulgo loquuntur. Sic enim affectus fere accipiturin malam partem, quum est sine adiecto. Livius libro IX.: In corpore tamen affecto vigebat vis animi consiliique. Nec mortifera signa] Alludit ad praesagia medicorum, quibus certam mortem praenunciari scribunt. CAPUT XVIII. Servis imperare moderate, laus est: et in mancipio cogitandum est, non quantum illud impune pati possit, sed quantum tibi permittat aequi bonique natura, quae parcere etiam captivis et pretio paratis iubet. Quanto iustius his iubet, tanto iustius hominibus liberis, ingenuis honestis, non ut mancipiis abuti, sed his quos gradu antecedas, quorumque tibi non tradita servitus, sed tutela. Servis ad statuam licet confugere, quum in servum omnia liceant. Est aliquid quod homini in hominem licere, commune ius animantium vetet. Quis non Vedium Pollionem peius oderat, quam servi sui, quod muraenas sanguine humano saginabat, et eos qui se aliquid offenderant, in vivarium, quid aliud quam serpentibus, obiici iubebat? O hominem mille mortibus dignum, sive devorandos servos obiiciebat muraenis, quas esurus erat: sive in hoc tantum illas alebat, ut sic aleret. Quemadmodum domini crudeles tota civitate commonstrantur invisique et detestabiles sunt, ita regum et iniuria latius patet, et infamia atque odium saeculis traditur. Quanto autem non nasci melius fuit, quam numerari inter publico malo natos? A maiori ad minus: Si non omnia licent domino in servum, ergo nec principi in subditum. Sic enim debet dominus servo imperare, ut interim agnoscat hominem. Sic princeps dominari subdito, ut hominem agnoscat et liberum. A minori: Si domini crudeles, quorum crudelitas privatis parietibus continetur, tota civitate commonstrantur: regum saevitia, quae in populos exercetur, in vulgus infamis est, et ad posteritatis quoque memoriam dimanat. Servis imperare moderate] Est etiam erga infimum hominum genus servanda iustitia, inquit Cicero. Hi sunt servi, quibus uti bene quidam praecipiunt ut mercenariis, ad exigendas operas, et iusta praestanda. Plato quoque in VI. de Republica: Est, inquit, recta serverum educatio, ut nulla illis contumelia inferatur, iniuriaque iis multo minus, si fieri possit, quam aequalibus inferenda. Modus tamen ad-hibendus est. Nam, ut statim idem subdit, castigandi caedendiquesemper iure sunt servi: neque ita monendi ut liberi, ne molliores fiant; alloquutio omnis ad servos, quodammodo imperium sit, etc. Aequi bonique natura] Satis ostendit Budaeus in suis annotationibus, quid esset aequum et bonum, quod iuri summo seu rigori iuris opponitur. Nam quum ius omnia recta et inflexibilia exigat, aequitas de iure aliquid remittit. Haec Graecis ἐπιείκεια, illud τὸ κατὰ τὸν νόμον δίκαιον dicitur. Sensus est igitur, dominos non respicere quantum suo iure in servos possint, sed quadam aequitatis norma temperare imperium. Quae parcere etiam captivis] Eadem etiam aequitas bello devictos et captivos conservari iubet. Nam si iure summo agatur, praesertim in medio belli tumultu, non est nec misericordiae nec mansuetudini locus: atque ut loquitur Pyrrhus apud Senecam in Troade:Lex nulla capto parcit, aut poenam impedit.Aequius respondet Agamemnon:Quod non vetat lex, hoc vetat fieri pudor.Cicero Offic. I.: Parta autem victoria conservandi sunt ii, qui non crudeles in bello nec immanes fuerunt. Horatius I. Epistolarum:Vendere quum possis captivum, occidere noli:Serviet utiliter, seu pascat durus, aretque.Hinc Vergilius Aeneidos VI.:Tu regere imperio populos, Romane, memento.Hac tibi erunt artes, pacisque imponere morem,Parcere subiectis et debellare superbos.Et Alexander libro IV. Curtii: Et vincere, et consulere victis scio. Liberis, ingenuis, honestis] Qui serviles contumelias, et sordida obsequia pati non possunt. Unde Hermolaus ad Alexandrum libro VI. Curtii: Occidendi te consilium inivimus, quia non ut ingenuis imperare coepisti, sed quasi in mancipia dominaris. Liberis dixit, et ingenuis, quia haec inter se differunt. Liberi enim aliquando fiunt, ingenui semper nascuntur. Vide Iurisconsultos. Servis ad statuam] Servi enim, si premerentur intolerabili dominorum saevitia, ad Caesarum statuas confugiebant: et si quidem iusta causa implorabant opem, eximebantur prioris domini potestati. §. sed et maior. de iis qui sunt sui vel alieni iuris. lib. I. Instit. Antoninus consultus a quibusdam praesidibus provinciarum, de iis servis qui ad aedem sacram, vel ad statuas principum confugiunt, praecepit ut si videatur intolerabilis saevitia dominorum, cogantur servos suos bonis conditionibus vendere. In eandem sententiam est constitutio Valer. Theod. et Arcad. aaa. lib. I. C. Tranquillus in Tiberio: Paulatim hoc genus calumniae eo processit, ut haec quoque capitalia essent, circa Augusti simulacrum ser-vum cecidisse, vestem mutasse etc. Hoc ius asyliae postea transiit ad basilicas Apostolorum et Martyrum, ut legitur in multis Iuris locis. VideAugustinum libro I. de Civit. Dei. Quum in servum omnia liceant] Utpote in quem vitae necisque potestas domino permissa est. Est aliquid quod homini in hominem licere] Natura enim indidit animalibus societatem in suo cuique genere, ut homo hominem non violet, nec canis canem, nec equus equum etc. Qui sensus ut elici posset, mutavi veterem lectionem. Quis non Vedium Pollionem] Locus a contrariis. Si enim passim odio habitus est Vedius Pollio, quod servos muraenis devorandos in vivarium coniiciebat, est igitur aliquid quod commune ius animantium homini non permittit in hominem. Quod autem legendum sit, Vedius Pollio, constat ex autoritate Plinii, cuius verba sunt libro IX. c. 23: Invenit in hoc animali documenta saevitiae Vedius Pollio eques romanus ex amicis divi Augusti, vivariis earum immergens damnata mancipia, non tanquam ad hoc feris terrarum non sufficientibus, sed quia in alio genere totum pariter hominem distrahi spectare non poterat. Ob eam causam libro I. Taciti, inter probra Augusti ab obtrectatoribus recensetur Vedii Pollionis luxus, quod eius amicus esset. Hunc etiam Vedium Tacitus libro XII. numerat inter praevalida equitum romanorum nomina, quorum potentia Augusto imperante pollebat. Miror quid in mentem venerit Erasmo, ut in secunda editione Atedium pro Vedio reponeret libro III. de Ira, ubi eiusdem historiae Seneca meminit, quum veram lectionem asseruerit Coelius Rhodiginus in lectionibus antiquis, verba ipsius Senecae licet suppresso autore referens. Senecae verba sunt: Quum Augustus coenaret apud Vedium Pollionem, fregerat unus crystallinum ex servis. Ad mortem rapi eum Vedius iussit, nec vulgari quidem periturum morte. Muraenis obiici iubebatur, quas ingens piscina continebat. Quis non hoc putaret luxuriae causa facere? saevitia erat. Evasit e manibus puer, et confugit ad Caesaris pedes, nihil aliud petiturus, quam ut aliter periret, nec esca fieret. Motus est novitate crudelitatis Caesar, et illum quidem dimitti, et crystallina omnia coram se frangi iussit, complerique piscinam. Quod muraenas] Muraena quae Graecis μύραινα, ut autor est Varro, piscis in primis deliciis quondam habitus, et qui nunc quoque in magno pretio suo tempore habetur, quantum ex descriptione Plinii et aliorum agnoscere possum. Is est quem lampretam vulgo dicunt, non multum absimilis anguil-lae. Quanti aestimatae fuerint muraenae Romanis, vel illud argumento est, quod Antonia Drusi, muraenae quam diligebat, inaures addidit, et Crassus vir censorius amissam, quasi filiam, atratus flevit; quod Muraenae cognomen assumpserint a muraenis, quibus effuse delectabantur. Insignis est error Perotti, qui a maculis corporis appellatos Muraenas autumat, refragantibus Varrone, Macrobio, Columella. Hallucinatur etiam quum scribit Chirrum earumvivaria excogitasse. Atqui Plinius, Varro, Columella, Macrobius, C. Hirrium tradunt: a quo dictator Caesar sex millia ad pondus accepit, quum triumphales coenas populo daret. Lege plura apud Plinium libro IX. c. 55., Macrobium libro III. Saturn., Varronem libro III. de Re rustica, Columellam libro VIII. In vivarium] Vivarium hic usurpatum pro piscina, contra quam docuerit Gellius libro II. qui vult accipi pro loco in quo ferae vivae pascantur, quod alias leporarium, alias roborarium dicitur. In hac tamen significatione non semel in autoribus legitur. Iuvenalis Satyra IV.:Non dubitaturi fugitivum dicere piscem,Depastumque diu vivaria Caesaris.Seneca lib. XIV. Epist.: Ego vero philosophiam iudico non magis excogitasse has machinationes tectorum supra tecta surgentium, et urbes urbium prementium, quam vivaria piscium in hoc clausa, ut tempestatum pericula non adiret gula. Quas esurus erat] Id est luxuriae causa faciebat. In hoc alebat, ut sic aleret] Ad exercendam crudelitatem. Quam numerari inter publica mala] Alii codices habent, inter publico malo natos, nihilo peiore sensu. Idem est enim, natos numerari inter publica mala, et numerari inter natos malo publico. Tranquillus in Nerone: Domitii patris vox inter gratulationes amicorum, negantis quidquam ex se et Agrippina, nisi detestabile, et malo publico nasci potuisse. Ovidius:O mihi perpetuum nata puella malum. CAPUT XIX. Excogitare nemo quidquam poterit, quod magis decorum regenti sit, quam clementia, quocunque modo is, et quocunque iure praepositus caeteris erit. Eo scilicet formosius id esse magnificentiusque fatebimur, quo in maiori praestabitur potestate: quam non oportet noxiam esse, si ad naturae legem componitur. Natura enim commenta est regem, quod et ex aliis animalibus licet cognoscere, et ex apibus, quarum regi amplissimum cubile est, medioque ac tutissimo loco. Praeterea onere vacat, exactor alienorum operum: et amisso rege totum dilabitur examen. Nec unquam plus uno pa-tiuntur, melioremque pugna quaerunt. Praeterea insignis regi forma est, dissimilisque caeteris, tum magnitudine, tum nitore. Hoc tamen maxime distinguitur. Iracundissimae, ac pro corporis captu pugnacissimaesunt apes, et aculeos in vulnere relinquunt. Rex ipse sine aculeo est. Noluit illum natura nec saevum esse, nec ultionem magno constaturam petere, telumque detraxit, et iram eius inermem reliquit. Exemplar hoc magnis regibus ingens. Est enim illi mos exserere se in parvis, et ingentium rerum documenta minima agere. Pudeat ab exiguis animalibus non trahere mores, quum tanto hominum moderatior esse animus debeat, quanto vehementius nocet. Utinam quidem eadem homini lex esset, et ira cum telo suo frangeretur, nec saepius liceret nocere quam semel, nec alienis viribus exercere odia. Facile enim lassaretur furor, si per se sibi satisfaceret, et si mortis periculo vim suam effunderet. Sed ne nunc quidem illi cursus tutus est. Tantum enim necesse est timeat, quantum timeri vult, et manus omnium observet, et eo quoque tempore quo non captatur, peti se iudicet, nullumque momentum immune habeat. Hanc aliquis aegram vitam sustinet, quum liceat innoxium aliis, ob hoc securum, salutarem potentiam eius laetis omnibus tractare. Errat enim si quis existimat tutum esse ibi regem, ubi nihil a rege tutum est. Sed securitas securitate mutua paciscenda est. Non opus est instruere in altum editas arces, nec in ascensum arduos colles emunire, nec latera montium abscindere, multiplicibus se muris turribusque sepire. Salvum regem in aperto clementia praestabit. Unum est inexpugnabile munimentum, amor civium. Quid pulchrius est, quam vivere optantibus cunctis, et vota non sub custode nuncupantibus? Si paulum valitudo titubavit, non spem hominum excitari, sed metum? Nihil esse cuiquam tam pretiosum, quod non pro salute praesidis sui commutatum velit? Omne illi quod contingit, sibi quoque evenire deputet. In hoc assiduis bonitatis argumentis probavit non rempublicam suam esse, sed se reipublicae. Quis huic audeat struere aliquod periculum? Quis ab hoc non, si possit, fortunam quoque avertere velit? sub quo iustitia, pax, pudicitia, securitas,dignitas, florent: sub quo opulenta civitas copia bonorum omnium abundat. Nec alio animo rectorem suum intuentur, quam si dii immortales potestatem visendi sui faciant: intueamur venerantes colentesque. Quid autem? non proximum illis locum tenet is, qui se ex deorum natura gerit beneficus, ac largus, et in melius potens? Hoc affectare, hoc imitari decet, maximum ita haberi, ut optimus simul habeatur. Postquam enumeravit per species eos qui aliis praesunt, ostenditque debere se praestare indulgentes erga eos quibus praefecti sunt, nunc generali sententia colligit eorum omnium praecipuam dotem esse clementiam, sive sit pater, qui filio imperet, seu praeceptor discipulo, tribunus militi, aut domi-nus servo. Praecipue vero hoc ad regem spectare, quod natura illi exemplar in apibus proposuit, ad quod se componat. Si ad naturae legem componitur] Ex disciplina Stoicorum, qui naturam tanquam optimam ducem sequi iubent. Ex aliis animalibus] Ut in gruibus, quae unam semper sequuntur ordine literario. Quarum regi amplissimum cubile] Mirum videri possit, cur Seneca poeticam hanc descriptionem ita per partes exsequatur, quum nihil paene ad rem faciat. Verum id data opera fecit, ut quandam regis maiestatem repraesentaret, ne videretur inepta comparatio. Quod dicit esse cubile medio ac tutissimo loco, id significat Vergilius eo carmine libro quarto Georgicon:Praeterea regem non sic Aegyptus, et ingensLydia, nec populi Parthorum, aut Medus HydaspesObservat.Et Plinius libro XI. cap. 17: Mira plebei circa eum obedientia. Quum procedit, una est examen: circa eum conglobatur, cingit, protegit, cerni non patitur. Quum processere, se quaeque proximam illi esse cupit, et in officio conspici gaudet. Onere vacat exactor] Vergilius:Ille operum custos, illum admirantur, et omnesCircumstant fremitu denso, stipantque frequentes:Et saepe attollunt humeris, et corpora belloObiectant, pulchramque petunt per vulnera mortem.Varro lib. III. de Re rustica: Regem suum sequuntur quocunque it, et fessum sublevant, et si nequit volare, subvolant, etc. Et amisso rege totum dilabitur] Vergilius:Rege incolumi mens omnibus una est:Amisso rupere fidem.Plinius: Duce prehenso totum tenetur agmen, migrantque ad alios. Esseutique sine rego non possunt. Nec unquam plus uno] In apibus princeps unus est, inquit Hieronymus ad Rusticum. Quod si propius contemplemur, hoc animal documento est, infidam esse regni societatem, nec regnum duos capere: siquidem duo reges ita factionibus multitudinem distrahunt, ut ad totius sobolis internecionem depugnare paratae sint, nisi praelium dirimatur altero ex regibus interempto. Praeterea insignis regi forma est] Columella libro IX.: Sunt autem ii reges maiores paulo, et oblongi magis quam caeterae apes, rectioribus cruribus, sed minus amplis pinnis, pulchri coloris, et nitidi, levesque, etc. Vergilius:Hic melior insignis et ore,Et rutilis clarus squammis etc. Iracundissima, et pro corporis captu] Vergilius:Illis ira modum supra est, laesaeque venenumMorsibus inspirant, et spicula caeca relinquuntAffixa in venis, animasque in vulnere ponunt.Huc allusit Curtius in Alexandro. Temeritas est, inquit, quam adhuc pro virtute timuistis: quae ubi primum impetum effudit, velut quaedam animalia, amisso aculeo torpet. Et Cicero pro Flacco: Mortuus est aculeo iam dimisso, ac dicto testimonio. Illud vero inter scriptores non convenit, statimne infixo aculeo emoriantur, an tantum degenerent in fucos. Plinius libro XVIII.: Aculeum apibus natura dedit ventri consertum; ad unum ictum hoc infixo, quidam eas statim emori putant, aliqui, non nisi intantum adacto, ut intestinum saepe assequatur: sed fucos postea esse, nec mella facere. Vides magna illa ingenia, quum: se tantopere in robus minutulis torserint, ne de apum quidem spiculis consentire. At illud nostratibus rusticis vulgare est, spiculum infixum non afferre mortem apibus, sed ad mel faciendum inutiles reddere. Rex ipse sine aculeo est] Neque hoc citra controversiam est, an rex apum careat aculeo. Plinius: Non constat inter autores, rex nullumne solus non habeat aculeum, maiestate tantum armatus, an dederit eum quidem natura, sed usum illi tantum negaverit. Illud constat, imperatorem aculeo non uti. Aristotelis et Columellae eadem sententia est, nisi quod verbis paulum discrepant. Aristoteles enim in libro de animalibus affirmat habere, sed exarmatum, nec pugnae idoneum. Columella non spiculum, sed pleniorem quasi capillum vocat. Utcunque res habeat, hoc est quod vult Seneca, non esse datum regi a natura aculeum ad nocendum efficacem, ne saevus esset, aut ultionis appetens: quo exemplum regibus proponeret, ne essent aculeati, hoc est in iracundiam et vindictam proclives. Pudeat a parvis animalibus] Quintilianus in Apibus pauperis:Dicam animal quodammodo parvum hominis exemplar? Utinam eadem homini] Id est, homines quum nocere alteri volunt, animam in vulnere ponerent, et damnum alienum simul suo malo compensarent. Non ita essent ad nocendum protervi, si cogitarent se vitae suae dispendio iram effundere. Sed ne nunc quidem illi cursus] Nunc per rhetoricam correctionem subiicit, non magis tutum hominibus quam apibus, vim suam saeviendo exercere. Idque probat sententia illa vulgo usurpata. Necesse est multos timeat, quem multi timent. Itaque oportet ut qui assiduum terrorem incutit, singulis temporis articulis sit de vita sollicitus, et nova pericula in horas sibi impendere cogitet. Cyprianus ad Donatum de tyranno: Tam ille timere cogitur, quam timetur. Exigit poenas pariter de potentiore sublimitas, sit licet satellitum manu septus, et clausum ac protectum latus numeroso stipatore tueatur: quam securos non sinit esse subiectos, tam necesse est ut non sit ipse securus. Hanc aliquis aegram vitam sustinet] Exprobrattyrannis suam miseriam, quum possint sibi facili ratione conciliare hominum animos, si volentibus, non invitis imperent. Errat enim si quis existimat] Pendet ab altera sententia: Necesse est multos timeat, quem multi timent. Timet enim omnes, qui omnibus est causa timoris. Et illi est ab omnibus periculum, qui omnium ipse periculum est. Idem est quod dicit Curtius libro X.: Nullum ei satis fidum esse, quem metuat. Securitas securitate mutua] Hac lege poterit sibi princeps ab omnibus securitatem polliceri, si omnes securos reddat. Plinius in Panegyrico: Habes amicos, quia amicus ipse es. Neque enim ut alia subiectis, ita amor imperatur. Neque est ullus affectus tam erectus, et liber, et dominationis impatiens, nec qui magis vices exigat. Non opus est instruere] Quod tyranni faciunt, qui quum inter cives suos versantur, quasi ab hostibus obsideantur, vallo et castris se muniunt. Plutarchus in vita Arati eius verba refert ad Philippum, in hunc modum: Latrones saxa incolunt, et rupes, et praecipitiis se tutantur: regi autem nihil fide ac benevolentia firmius aut munitius esse potest. Et Plinius de Domitiano loquens: Ille tamen quibus sibi parietibus et muris salutem suam tueri videbatur, dolum secum, et insidias, et ultorem scelerum deum inclusit. Arces] Non negligenda est verbi proprietas. Arx enim saepe dicitur sedes tyranni, quemadmodum adnotavit Paedianus in Divinationem. Salvum regem in aperto] Hoc significat Mimus Publianus:Bona comparat praesidia misericordia. Inexpugnabile munimentum, amor civium] Pulchra acclamatio, quae omnia complectitur. In hanc sententiam Plinius in Panegyrico: Quanto nunc tutior, quanto securior eadem domus,postquam non crudelitatis, sed amoris excubiis, non solitudine et claustris defenditur. Ecquid ergo non discimus experimento, fidissimam esse custodiam principis, ipsius innocentiam? Salustius in Iugurtha: Non exercitus, neque thesauri praesidia regni sunt, sed amici, quos neque armis, neque auro parare queas: officio et fide parantur. Haec arx inaccessa, hoc inexpugnabile munimentum, non egere munimento. Frustra se terrore succinxerit, qui septus caritate non fuerit. Armis enim arma irritantur. Plutarchus in vita Arati: Vera ac stabilis civium benevolentia, optima principis custodia est. Antigonus etiam, Demetrii pater, dicebat benevolentiam sibi semper visam optimum regni fundamentum, verissimumque praesidium. Quid pulchrius quam vivere optantibus cunctis] Hoc me hercule unum satis esse debeat principi, quo se omnibus amabilem reddat: quod ita et vitae eiusomnes uno consensu favent, et mors non caret publicis lacrymis. Et vota nuncupantibus] Pro eius salute et prosperitate. Solebant enim statis diebus solennia vota pro romanis imperatoribus nuncupare magistratus et sacerdotes, quae in certam verborum formulam concipiebantur. Interdum etiam quum res postulabat, sive imperator ad bellum proficisceretur, sive eius vita gravi morbo periclitaretur, quemadmodum ante Caesarum monarchiam consules magistratum inituri, aut ad bellum exeuntes, vota pro republica nuncupabant. De votis solennibus, quae calendis Ianuariis nuncupabantur, Tranquillus in Augusto: Quo animadverso vota quae in proximum lustrum suscipi mos est, collegam suum Tiberium nuncupare iussit. Idem in Nerone: Votorum nuncupatione, magna iam ordinum frequentia, vix repertae Capitolii claves. De extraordinariis Livius libro X.: Quem poenitere votorum, quae pro republica nuncupaverint tot consules plebeii, tot dictatores, aut ad exercitus euntes, aut inter ipsa bella? Tacitus libro XII.: Vocabatur interim senatus, votaque pro incolumitate principis consules et sacerdotes nuncupabant. Nuncupare vota est promittere, quod nos lingua vernacula dicimus facere votum. Cicero Philippica I.: Ea vota quae nunquam solveret, nuncupavit. Latinus Pacatus: Ego vota verborum, quae ego nuncupaveram, soluturus, id oratione tempus afficiam, quo romana lux coepit. Iam et illud observandum, ut hunc locum intelligamus, postquam consules et sacerdotes votorum nuncupationem certa verborum formula conceperant, populus eadem vota nuncupabat: quod voluit Ovidius hoc carmine Tristium II.:Optavi peteres coelestia sidera tardeParsque fui turbae parva precantis idem.Et pia thura dedi pro te, cumque omnibus unusIpse quoque adiuvi publica vota meis. Non sub custode] Ergo libera, et benevolo animo concepta. Hincconiicio Nerones et Domitianos, et eiusdem notae imperatores, solitos apponere custodes civibus, ne vota in exsecrationem verterent. Huiusmodi vota servitutis magis et obsequii causa nuncupabantur, quam amoris et benevolentiae. At qui ex animo bene volunt, et bene precantur suo principi, non indigent custode. Custos pro observatore ponitur, quemadmodum apud Senecam libro II. de Ira: Propinavit illi Caesar heminam vini, et posuit illi custodem, unguentum et coronas misit, et observare iussit, an sumeret. Et Suetonius in Tiberio: Non cessavit flagitare aliquem cuiuslibet ordinis custodem factis atque dictis suis. Vulgus nostrum speculatorem dicit. Custodem antiqui vocabant subscriptorem causae, seu causidicum, qui adiuvabat oratorem submissiori voce, illum admonens, ne laberetur. Cicero in Divinatione: Custodem, inquit, Tullio me apponite. Quid? mihi quammultis custodibus opus erit, ubi te semel ad meas capsas admisero? qui non solum ne quid enuncies, sed etiam ne quid auferas, custodiendus sis? Erant et custodes, qui iudicibus et quaestori apponebantur, quum sententiae tabellares in urnam coniiciebantur, quantum possum colligere ex loco Paediani. Singuli, inquit, iudices sententiam de tabula pronunciabant in levioribus causis, et ob id ipsum neque nota, neque custode opus fuit. Possumus et custodes appellare autore Budaeo, quos Graeci ἀντιγραφεῖς vocant, id est, antigrapharios, seu contrarotulatores. Quae omnia significata in idem recidunt. Maximum ita haberi] His etiam cognominibus adulabantur suis Caesaribus Romani, in exemplum sui Iovis, cui antiquitus indiderant haec cognomina. Cicero libro II. de Natura deorum, Iovem a maioribus optimum maximum dictum tradit, quia maius est et gratius prodesse omnibus, quam opes maximas habere. Idem in oratione pro Domo sua: Quocirca te, Capitoline, quem propter beneficia populus romanus optimum, propter vim maximum nominavit. Plinius in Panegyrico: Iam quid tam civile, tam senatorium quam illud additum a nobis optimi cognomen? iustisne de causis senatus populusque romanus optimi tibi cognomen adiecit? Paratum id quidem, et in medio positum, novum tamen. Scias neminem ante meruisse, quod non erat excogitandum, si quis meruisset. An satius fuit felicem vocare? quod non moribus, sed fortunae datum est? Satius magnum, cui plus invidiae, quam pulchritudinis inest? Ille parens hominum deorumque, optimi prius, deinde maximi nomine colitur. Quo praeclarior laus tua, quem non minus constat optimum esse, quam maximum. Suetonius in Caligula: Compluribus cognominibus assumptis. Nam et pius, et castrorum filius, et pater exercituum, et optimus maximus Caesar vocabatur. Vide ut inter se dissideant Tranquillus et Plinius quorum alter primo Traiano attributum optimi cognomen affirmat, alter etiam Caligulae delatum tradit, qui multo ante Traianum imperavit. CAPUT XX. Duabus de causis punire princeps solet, si aut se vindicat, aut alium. Prius de ipsa parte disseram, quae ipsum contingit. Difficilius est enim moderari ubi dolori debetur ultio, quam ubi exemplo. Supervacuum est hoc loco admonere, ne facile credat, ut verum excutiat, ut innocentiae faveat, ut appareat non minus rem agi rei periclitantis, quam iudicis. Hoc autem ad iustitiam, non ad clementiam pertinet. Nunc illum hortamur, ut manifeste laesus animum in potestate habeat, et poenam, si tuo poterit, donet: sin minus, temperet, longeque sit in suis, quam in alienis exorabilior iniuriis. Nam quemadmodum non est magni animi quide alieno liberalis est, sed ille qui, quod alteri donat, sibi detrahit: ita clementem vocabo non in alieno dolore facilem, sed eum qui quum suis stimulis exagitetur, non prosilit, qui intelligit magni animi esse, iniurias in summa potentia pati, nec quidquam esse, gloriosius principe impune laeso. Partitio haec multam addit perspicuitatem orationi, et maiorem adderet, si totius operis summam complecteretur. Poterant enim sub haec membra convenire quae toto opere disputata sunt. Quanquam non improbanda est Senecae dispositio: qui primum de re in genere disseruit, nunc in formam partitionis, quae sparsim dicta sunt, digerit et colligit. Nunc compendio explicemus partitionem. Sic dilemmate colligit: his duabus causis princeps punit, aut ut iniuriam suam ulciscatur, aut alienam, Quantum ad primum membrum attinet, hoc illi praestare potest vindicta: aut solatium illi affert acceptae iniuriae, aut in reliquum securitatem. Neutrum in principem cadere debet. Non igitur licite punit, ut se vindicet. Minor probatur his rationibus, quod principis fortuna maior est, quam ut tali solatio egeat, vis manifestior, quam ut inde opinionem sibi virium quaerat, et similibus. De altero membro: vindicantur aliorum offensae, aut ut qui intulit iniuriam poena emendetur, aut ut alii exemplo deterreantur, aut sublatis malis securiores boni vivant. Haec tria melius praestantur leviori poena, quam graviori,igitur est summo iure decedendum. Deinde singula per partes exsequitur. Difficilius est moderari] Quia tunc princeps non se principem reputat, sed quasi res sit cum hoste capitali, quidquid potest excogitare dolor, machinatur. Supervacuum est hoc loco] παράληψις, seu praeteritio, ubi quasi praetermittentes quaedam, nihilominus dicimus, ut hic se reticere fingit officia iustitiae, quod ad rem praesentem non faciant: sed tamen interim iudicem admonet, ut eorum rationem habeat. Ne facile credat] Quod fere ita comparatum est, ut aures quae sunt delatoribus patulae, clausae sint veritati. Cur autem princeps accusatori credat, cuius non conscientia, quemadmodum ait Celsus, sed victoria est praemium? Praeclare ergo Iulianus, qui Cephidio accusatori dicenti, Non poterit nocens quis esse usquam, si negare suffecerit, respondit: Et quis innocens esse poterit, si accusasse sufficiet? autor Ammianus Marcellinus lib. XVIII. Et Mimus Publii:Difficilem oportet aurem habere ad crimina. Ut verum excutiat] Nihil coniecturis aut suspicionibus tribuat, non litigantium verbis fidem arroget, sed manifestis probationibus veritatem eliciat. Hanc sententiam eleganti carmine complexus est Phocylides poeta graecus:Μηδὲ δίκην δικάσῃς πρὶν ἀμφοῖν μῦθον ἀκούσῃς. Innocentiae faveat] Semper innocentem habeat, quem manifeste nocentem non deprehenderit, promp-tior ad absolvendum, quam ad damnandum. Quod etiam legibus constitutum est: quod sanctius credatur impunitum relinqui facinus nocentis, quam innocentem damnari. Ut manifeste laesus animum in potestate habeat] Haec clementiae sunt, ut princeps quas offensas potest iuste vindicare, ultro condonet, et dolori suo imperet, ne ultionem concupiscat. Dicimur animum in potestate habere, quum nullo affectu rapimur, et passionibus animi non sumus obnoxii, propterea quod huiusmodi perturbationes arbitrium nobis et voluntatis libertatem adimunt. Cato in oratione pro Rhodiensibus: Quo maiore opere dico suadeoque, uti haec res aliquot dies proferatur, dum ex tanto gaudio in potestatem nostram redeamus. Quemadmodum non est magni animi] Aptissima comparatio. Quemadmodum, inquit, haec praepostera liberalitas, quae aufert aliis, quod aliis largiatur, non est magno animo digna: ita haec veniae facilitas quae alienas offensas condonat, non est digna clementiae titulo. Quum autem qui alieno dispendio benefici videri volunt, in eadem sint iniustitia, ac si in rem suam, alienam convertant, nihil faciunt laude dignum. Vide Ciceronem Offic. I. De alieno liberalis] Hunc locum citat Erasmus in Chiliadibus inter proverbiales sententias: cui simile est carmen HomeriOdyss. ρ:Ἐπεὶ οὔτις ἐπίσχεσις οὐδ’ ἐλεητὺςἈλλοτρίων χαρίσασθαι.Nam res largiri alienas nulla res vetat, neque vero viget. Eadem verba repetit Seneca libro II. Epist.: Non est quod mireris animum meum, adhuc de alieno liberalis sum. Pro eodem Apuleius libro VII. Metamorph. dixit ludere de alieno corio. Contra Cicero lib. III. Epist.: Quum et natura semper ad largiendum ex alieno fuerim restrictior. In alieno dolore facilem] Id est indulgentem et exorabilem, et ad ignoscendum paratum, ut Servius interpretatur II. Bucol. VergiliiEt quo, sed faciles Nymphae risere, sacello.Idem IV. Georgicon:Tende petens pacem, et faciles venerare Napaeas.Tranquillus in Tiberio: Is forte tunc M. Lolio offensior, facilis exorabilisque in vitricum fuit. Donatus in Adelphos: Facilis, cuius ira cito solvitur; clemens, qui non cito irascitur. CAPUT XXI. Ultio duas res praestare solet: aut solatium affert ei qui accepit iniuriam, aut in reliquum securitatem. Principis maior est fortuna, quam ut tali solatio egeat: manifestiorque vis, quam ut alieno malo opinionem sibi virium quaerat. Hoc dico, quumab inferioribus petitus violatusque est. Nam si, quos pares aliquando habuit, infra se videt, satis vindicatus est, Regem et servus occidit. et serpens, et sagitta. Servavit quidem nemo, nisi maior eo quem servavit. Uti staque animose debet tanto munere deorum, dandi auferendique ritam potens, in his praesertim quos scit aliquando suo fastigio obstitisse. Hoc arbitrium adeptus, ultionem implexit, perfecitque quantum verae poenae satis erat. Perdidit enim vitam qui debet, et quisquis ex alto ad inimici pedes abiectus, alienam de capite suo regiamque sententiam exspectavit, in servatoris sui gloriam vivet plusque nomini eius conferet incolumis, quam si ex oculis ablatus esset. Assiduum enim spectaculum alienae virtutis est: in triumpho cito transisset. Si vero regnum quoque suum tuto relinqui apud eum potuit, reponique eo unde deciderat, ingenti incremento surgit laus eius, qui contentus fuit, ex rege victo nihil praeter gloriam sumere. Hoc est etiam ex victoria sua triumphare, testarique nihil se quod dignum esset victoria apud victos invenisse. Cum civibus et ignotis, atque humilibus eo moderatius agendum est, quo minoris est afflixisseeos. Quibusdam libenter parcas, a quibusdam te vindicare fastidias, et non aliter quam ab animalibus parvis, et obterentem inquinantibus, reducenda manus est. At in his qui in ore civitatis servati punitique erunt, occasione notae clementiae utendum est. Partitio haec, ut diximus, ad primum membrum primae ac praecipuae partitionis referenda est, ubi rex vult iniurias suas vindicare. Vulgo subdivisionem vocant. Argumentum est quod rhetores vocant ex remotione, in quo tolluntur partes, ut totum quoque tollatur; ut hic: appetitur ultio aut ad solatium, aut ad securitatem; neutrum principi convenit, ergo nec vindicta. Solatium affert illi] Eadem partitione usus est Cicero in oratione pro Cluentio: Homines inimicos suos morte affici volunt, vel quod metuunt, vel quod oderunt. Priorem partem attigit Callistr. l. capitalium §. famosos ff. de poenis. Ut solatio, inquit, sit cognatis et affinibus interemptorum, eodem loco poena reddita, quo latrones homicidia fecerunt. Et Ovidius Eleg. I.:At tu ne dubita, minuet vindicta dolorem:Unguibus in vultus protinus ire licet. Aut in reliquum securitatem] Ad hanc partem eleganter allusit Statius, quum metum odii parentem appellavit. Principis maior est] Refellit, quod minime regium sit hoc solatii genus, quod humiles appetunt, ne adversarii sibi impune insultent: regis vero maiestas extra controversiam posita sit. Opinionem] Existimationem, passive, id est ut fidem suarum virium populo faciat. Cicero in Topicis: In homine virtutis opinio valet plurimum.Idem Caecinnae: Tibi hanc ipsam opinionem ingenii apud ipsum plurimum profuturam. Idem in Salustium: Velim mihi respondeat, numquid hi quos protulit Scipiones et Metelli ante fuerunt aut opinionis, aut gloriae, quam eos res gestae suae, et vita innocentissime acta commendavit. Hoc dico, quum ab inferioribus] Rursus hoc membrum dividitur. Aut vult princeps iniuriam vindicare, quam intulit inferior. Atqui tali solatio minime eget, ut dictum est. Aut vult offensam ulcisci, qua a pari laesus est: ut si cum extraneo principe bellum gesserit, qui postea bello subiugatus, venerit in suam potestatem: et hic satis vindicatus est fortunae ac victoriae suae beneficio: quia qui par erat quum laederet, nunc illi subiectus est. Subdit et alia in eandem rationem argumenta. Regem et servus] Eadem est sententia, quam supra exsequutus est. Quum regis potentia sit sita in perdendo et servando, perdere, quod sibi eum multis commune est, non magni aestimet; servare, quod vere regium opus est et gloriosum, sibi asserat. Exerceat ergo vim suam servando potius quam perdendo. Perdidit enim vitam qui debet] Tangit locum illum communem, melius esse libero homini millies mori, quam obtinere vitam precariam; ut alterius arbitrio vivat, cui parcitum est. In triumpho cito transisset] Alludit ad antiquum morem Romanorum triumphantibus solennem. Praecedebant enim currum victoris captivi hostes, et quum per viam publicam in pompa ducti essent, poenas pensuri in carcerem coniiciebantur. Cicero Verrina VII.: Quum de foro in Capitolium flectere currum incipiunt, captivos duci iubent in carcerem: idemque dies et victoribus imperii, et victis vitae finis fuit. Dicit igitur Seneca maiorem laudem relaturum qui victis hostibus vitam indulgeat, quam si occidat: quod quamdiu vivent, testos erunt tuae clementiae. Pompa triumphi praeterit, et statim evanescit ex oculis hominum: nempe quae ad horam spectetur. Hoc est etiam ex victoria] Modus loquendi venustissimus, victoriam ipsam vincere, seu de victoria triumphare. Sunt enim plerique qui vincere sciunt, sed parta victoria uti non possunt. Abutuntur itaque suo bono, dum intemperanter exsultant, et se supra modum efferunt, atque ut in summa dicam, vincuntur ipsi a sua victoria. Qui se modeste gerunt, ii vere sunt victoria sua maiores. CAPUT XXII. Transeamus ad alienas iniurias, in quibus vindicandis haec tria lex sequuta est, quae princeps quo-que sequi debet: aut ut eum quem punit, emendet; aut ut poena eius caeteros meliores reddat; aut sublatis malis, securiores caeteri vivant. Ipsos facilius emendabis minore poena. Diligentius enim vivit, cui aliquid integri superest. Nemo dignitati perditae parcit. Impunitatis genus est, iam non habere poenae locum. Civitatis autem mores magis corrigit parcitas animadversionum. Facit enim consuetudinem peccandi multitudo peccantium: et minus gravis nota est quam turba damnatorum levat: et severitas quod maximum remedium habet, assiduitate amittit autoritatem. Constituit bonos mores civitati princeps, et vitia eius compescit, si patiens eorum est, non tanquam probet, sed tanquam invitus cum magno tormento ad castigandum veniat. Verecundiam peccandi facit ipsa clementia regentis. Gravior multo poena videtur, quae a miti viro constituitur. Praeterea videbis ea saepe committi, quae saepe vindicantur.Hoc alterum membrum primariae partitionis, quod ipsum in tres partes distribuitur, ut in his etiam particulatim severitatem tollat, et insinuet clementiam. Dicit igitur tria esse legibus observata in vindicandis alienis iniuriis: quae principi esse proposita debent, qui lex animata est, et quem hic ne tantillum quidem oportet dare affectibus, sed omnia ex legis praescripto agere. Quae autem illa sint, et cuiusmodi, breviter explicemus. Ut eum quem punit, emendet] Illud enim vulgatum est, illecebram peccandi esse impunitatem, atque, ut ait apud Salustium Memmius, Multo praestat in republica beneficii, quam maleficii immemorem fore. Bonus tantummodo segnior fit ubi negligas, malus improbior. Corrigendi sunt itaque poena, qui alia ratione in viam reduci nequeunt, ne fiant effrenatiores licentia et corruptiores. Ideo Solon dicebat rempublicam duobus contineri, praemio et poena. In quam sententiam Plinius, Praemia, inquit, bonorum et malorum, bonos et malos faciunt. Hoc genus poenae Graecis νουθεσία, καὶ κόλασις, καὶ παραίνεσις dicitur, quasi latine monitionem dicas, et animadversionem. Sic scribit Gellius libro VI. quum de his tribus puniendi causis loquitur eodem sensu quo Seneca: nisi quod in tertia discrepat. Vocat enim τιμωρίαν inductam ad tuendam eius dignitatem autoritatemque, in quem peccatum est, ne praetermissa contemptum eius pariat. Quod tamen si propius animadvertamus, ad eundem finem accedit. Plato duas omnino causas refert, tertiae non meminit: quam tamen non debuit negligere. Scribit enim in Gorgia esse conveniens, ut qui plectitur, ab eo a quo punitur, melior fiat, aut ut exemplo caeteris sit, qui videntes male affectum, prae metu contineantur. Et alibi: Supplicia et iis qui perferunt, et spectatoribus utilia esse oportet. Aut eius poena caeteros] Haec species punitionis Graecis παράδειγμα, Latinis exemplum nomina-tur, quum poena unius metus est multorum, ut loquuntur Gratian. et Valen. aa. in l. I. C. ad l. Iul. repe. quam ob causam et poenae interdum plus solito exacerbantur, ait Claud. l. aut facta ff. de poenis. Plutarchus de sera numinis vindicta: Scelestorum supplicia ideo manifeste cunctis ostenduntur, quoniam vindictae cum ratione inflictae officium est, alios per aliorum animadversiones compescere et cohibere. Cicero ad Brutum: Neque tam ulciscendi causa, quam ut et in praesens sceleratos cives timore ab impugnanda patria deterrerem, et in posterum documentum statuerem, ne quis talem amentiam vellet imitari. Cicero Offic. I.: Ac nescio an satis sit eum qui deliquit, facti sui poenitere, ut caeteri sint ad peccandum tardiores. Aut sublatis malis securiores] Haec pars praetermissa a Platone, ad quam tamen respexit Ulp. iurisc. tit. de offic. praesid. Congruit, inquit, bono et gravi praesidi curare ut pacata et quieta provincia sit quam regit: quod non difficile obtinebit, si sollicite agatut malis hominibus provincia careat, eosque conquirat. Ipsos facilius emendabis] Quantum ad castigationem eius in quem animadvertitur, ostendit plus profici mansuetudine et clementia, quam extrema severitate. Impunitatis genus est] Istud innuit Q. Curtius libro V.: Nec mirari hominem mercedo conductum omnia habere venalia, sine pignore, sine lare, terrarum orbis exsulem, ancipitem hostem, ad nutum licentium circumferri. Civitatis autem mores] Quantum ad exemplum. Facit enim consuetudinem] Sententia est quae potest in utramque partem usurpari. Quomodo enim multitudo peccantium consuetudinem peccandi facit, nisi quod, ut ait Cicero Epist. IV.: Quod exemplo fit, id etiam fieri iure putant? Quod si in aliquem prius animadversum foret, minime exemplorum usu culpam tuerentur, inquit Demosthenes. In eundem sensum Cyprianus in epistola ad Donatum: Nullus de legibus metus est, de quaestore, de iudice. pavor nullus. Quod potest redimi, non timetur. Esse iam inter nocentes innoxium, crimen est. Malos quisquis non imitatur, offendit. Consensere iura peccatis, et coepit esse licitum, quod publicum est. Lucanus libro V.:Quidquid multis peccatur. inultum est.Et Iuvenalis Satyra II.:Faciunt hi plura: sed illosDefendit numerus.Trahit autem argumentum in aliam partem Seneca, quod tum demum appareat quantus sit delinquentium numerus, quum tam multi delinquentes puniuntur. Constituit bonos mores] Quippe infidelis recti magister est metus, inquit Plinius in Panegyrico, quodex Cicerone accepit. Ille enim in Antonium sic: Quippe te bonum faciebat timor, non diuturni magister officii. Simile est illud Latini Pacati in Panegyrico: Quiescentibus legum minis subiit quemque privatim sui poenitentia. Sic est enim, sic est, exasperat homines imperata correctio, blandissime monetur exemplo. CAPUT XXIII. Pater tuus plures intra quinquennium culleo insuit, quam omnibus saeculis insutos accepimus. Multo minus audebant liberi nefas ultimum admittere, quamdiu sine lege crimen fuit. Summa enim prudentia altissimi viri, et rerum naturae peritissimi, maluerunt velut incredibile scelus, et ultra audaciam positum praeterire, quam, dum vindicant, ostendere posse fieri. Itaque parricidae cum lege coeperunt, et illis facinus poena monstravit. Pessimo loco pietas fuit, postquam saepius culleos vidimus, quam cruces. In qua civitate raro homines puniuntur, in ea consensus fit innocentiae, et indulgetur velut publico bono. Putet se innocentem esse civitas, erit. Magis irascitur a communifrugalitate desciscentibus, si paucos eos esse viderit. Periculosum est, mihi crede, ostendere civitati quanto plures mali sint. Probat ab exemplo quod dixerat, poenarum immodica frequentia non tam corrigi saepe civitatis mores, quam in deterius prolabi. Pater tuus] Claudius Caesar puter adoptivus, a quo Nero instigante Agrippina adoptatus fuerat undecimo aetatis suae anno. Autores Tranquillus et Tacitus. Tranquillus in eius vita: Tormenta quaestionum poenasque parricidarum repraesentabat exigebatque coram. Nefas ultimum] Id est, deterrimum et scelerosissimum. Curtius libro V.: Onustique praeda per scelus ultimum parta, fugam intendunt. Idem libro VI.: Subest silentio facinus, et avida spes regni praecipitem animum ad ultimum nefas impulit. Ammianus Marcellinus: Nec visum hominem nec auditum damnare, nefas ultimum saepe exclamans. Sic Fabius vocat nefas ultimum, praeposteram venerem. Summa enim prudentia, altissimi viri] Solonem intelligit, qui quum leges Atheniensibus tulisset, interrogatus cur nullum supplicium constituisset in eum qui parentem necasset, respondit se id neminem facturum putasse. Sapienter fecisse dicitur, inquit Cicero, qui de eo nihil sanxerit, quod antea commissum non erat, ne non tam prohibere, quam admonere videretur. Cuius imitatione Romulus, autore Plutarcho, quum et ipse leges conderet, nullam parricidii poenam definire voluit, sed omne homicidium vocavit parricidium: quod hoc impium ac ne-farium, illud autem impossibile duceret. Ac multa saecula visus est recte huiusmodi facinus desperasse. Nemo enim sexcentis post annis tale scelus perpetravit. Sed post Annibalis bellum L. Hostius fertur primus patrem occidisse. Haec Plutarchus in vita Romuli. Cui adversatur Livius, quemadmodum indicat L. Flori Epitome in lib. LXVIII. ubi scribitur P. Malleolum primum omnium insutum culleo matre interempta, in mare praecipitatum esse, C. Mario, nisi fallor, quintum consule. CAPUT XXIV. Indicta est aliquando a senatu sententia, ut servos a liberis cultus distingueret. Deinde apparuit quantum periculum immineret, si servi nostri numerare nos coepissent. Idem scito metuendum esse, si nulli ignoscitur. Cito apparebit, pars civitatis deterior quanto praegravet. Non minus principi turpia sunt multa supplicia, quam medico multa funera. Remissius imperanti melius paretur. Natura contumax est humanus animus, et in contrarium atque arduum nitens: sequiturque facilius quam. ducatur. Et ut generosi atque nobiles equi melius facili freno reguntur,ita clementiam voluntaria innocentia impetu suo sequitur, et dignam putat civitas, quam servet sibi. Plus itaque hac via proficitur. Crudelitas minime humanum malum est, indignumque tam miti animo. Ferina, ista rabies est, sanguine gaudere ac vulneribus, et abiecto homine, in sylvestre animal transire. Et hic exemplo probat, quam non semper bonis securitatem comparent malorum poenae. Indicta est] Quemadmodum senatores ab equitibus discernebat latus clavus, et calceus lunatus, et rursum equites a plebe differebant annulo aureo. Sed quo tempore, aut quibus consulibus factum sit hoc senatusconsultum, nusquam me legere memini, nec temere reperiri posse affirmare ausim. Indicere pro denunciare verbum iuris est, ut observavit Servius in V. Aeneidos Vergilii:Indicitque forum, et patribus dat iura vocatis.Propertius libro IV.:Indixit leges, respondi ego, legibus utar.Quamvis alibi Servius bellicum esse vocabulum tradat, in illud carmen Vergilii Aeneidos VII.:Ergo iter ad regem, polluta pace, latinumIndicit primis iuvenum. Apparuit quantum periculum] Ad id respexit quod proverbio fertur, tot domi hostes esse, quot servos. Si servi nostri nos numerare] Nemo mirabitur hoc dixisse Senecam, qui animadverterit ad verba Plinii lib. XXXIII.: At nunc cibi quoque, inquit, et potus vindicantur annulo a rapina. Hoc profecere mancipiorum legiones, et in domo turba externa acta. Servorum quoque causa nomenclatoradhibendus. Sed aliter apud antiquos. Singuli marcipores, luciporesque, dominorum gentiles, in promiscuo victum habebant. Iuvenalis Satyra III.:Protinus ad censum, de moribus ultima fietQuaestio, quot pascit servos, quot possidet agriIugera.Item:Magno hospitium mirabile, magnoServorum ventres constant.Et VII.:Respicit hoc primum qui litigat, an tibi serviOcto, decem comites post te, an sit sella, togatiAnte pedes.Tacitus libro IV.: Iam trepida ob multitudinem familiarum, quae gliscebat immensum, plebe ingenua. Et eiusdem libro III. in literis Tiberii ad senatum: Quid enim primum prohibere, et priscum ad morem recidere aggrediar? Villarumne infinita spatia? familiarum numerum et nationes? Et ne hic longius immoremur, unius hominis familia nos docebit, quam fuerit periculosum civibus a servis suis numerari. Scribit enim Plinius libro XXXI. in hunc modum: ClaudiusIsidorus testamento dixit: quamvis multa civili bello amisisset, relinquere tamen servorum quatuor millia, iuga boum tria millia sexcenta, reliqui pecoris ducenta quinquaginta millia. Hinc collige quantos servorum greges possederint illi gurgites, Crassi, Pompeii, Luculli, quum iste nec celeberrimus nomine divitiarum, et bellorum cladibus exhaustus, quatuor millia servorum reliquerit. Haec eo libentius commemoravi, quod passim occurrant in autoribus serviles tumultus, qui ne ipsi quidem Capitolio interdum pepercerunt. Remissius imperanti]Qui vult amari, languida regnet manu,inquit Seneca in Thebaide. In contrarium atque arduum]Nitimur in vetitum semper, cupimusque negata,ait Ovidius. Et Augustinus in libro de spiritu et litera: Ea quae concupiscimus, nescio quomodo ardentius expetuntur, si vetantur. Abiecto homine, in sylvestre] Hac loquutione solemus uti, quum volumus designare facinus homine indignum, et in quo se hominem non gesserit qui perpetravit. Quid enim interest, inquit Cicero, utrum ex homine convertat se quis in beluam, an in figura hominis immanitatem gerat beluae? Quintilianus in Pasto cadavere: Si quis adeo hominem exuit, ut ibi poenam quaerat ubi sensus doloris non est, nempe cadavera feris obiiciet. CAPUT XXV. Quid enim interest, oro te Alexander, leoni Lysimachum obiicias, an ipse laceres dentibus tuis? Tuum illud os est, tua illa feritas. O quam cuperes tibi po-tius ungues esse? tibi rictum illum edendorum hominum capacem? Non erigimus a te, ut manus ista, exitium familiarium certissimum, ulli salutaris sit: ut iste animus ferox, insatiabile gentium malum, citra sanguinem caedemque satietur. Clementia, vocatur, si ad occidendum amicum carnifex inter homines eligitur. Hoc est quare vel abominanda sit saevitia, quod excedit fines, primum solitos, deinde humanos. Nova supplicia conquirit, ingenium advocat, instrumenta excogitat; per quae varietur atque extendatur dolor, et delectetur malis hominum. Tunc ille diri animi morbus ad insaniam pervenit ultimam, quumcrudelitas versa est in voluptatem, et iam occidere hominem iuvat. Nam talem virum a tergo sequitur eversio. Odio, veneno, gladiis, tam multis periculis petitur, quam multorum ipse periculum est: privatisque nonnunquam consiliis, alias vero consternatione publica circumvenitur. Levis enim et privata pernicies non totas urbes movet. Quod late furere coepit, et omnes appetit, undique configitur. Serpentes parvulae fallunt, nec publice consequuntur. Ubi aliqua solitam mensuram transiit, et in monstrum excrevit, ubi fontes potu infecit, et si afflavit, deurit, obteritque, quacumque incessit, ballistis petitur. Possunt verba dare, et evadere pusilla mala; ingentibus obviam itur. Sic unus aeger nec domum quidem perturbat. At ubi crebris mortibus pestilentiam esse apparuit, conclamatio civitatis ac fuga est, et diis ipsis manus intenduntur. Sub uno aliquo tecto flamma, apparuit, familia vicinique aquam ingerunt. At incendium castum, et multas iam domos depastum, parte urbis obruitur. Quid enim interest] Ad illud referendum, quod in superiori capite dixerat, abiecto homine in sylvestre animal transire, qui sanguine gauderet et vulneribus: nunc per apostrophen seu aversionem ad Alexandrum, Quid interest, inquit, tuam ipse crudelitatem exsequaris, an dentibus leonis saevias? etc. Haec figura μετάβασις dicitur Rutilio Lupo. Lysimachum] Hic inter scriptores non convenit, quod multi affirmant Lysimachum leoni obiectum ab Alexandro: unus Q. Curtius eam opinionem refellit. Nam et ipse Seneca alibi, et Valerius libro IX. cap. de ira et odio, et Iustinus libro XV. consentiunt obiectum fuisse, sed quum ad conspectum eius concitus leo impetum fecisset, manum manipulo involutam in os eius immersisse, arreptaque lingua feram exanimasse. Curtii autem verba sunt libro VIII.: Inter quas quum leo magnitudinis rarae ipsum regem invasurus incurreret, forte Lysimachus, qui postea regnavit, proximus Alexandro, venabulum obiicere ferae coeperat. Quo rex repulso, et abire iusso, adiecit, tam a semet quam a Lysimacho leonem interfici posse. Lysimachus enim quondam quum venaretur in Syria,occiderat eximiae magnitudinis feram solus: sed laevo humero usque ad ossa laceratus, ad ultimum periculi per-venerat. Id ipsum exprobrans illi rex, fortius quam loquutus est fecit. Nam feram non excepit modo, sed etiam uno vulnere occidit. Fabulam quae obiectum a rege Lysimachum temere vulgavit, ex eo casu ortam crediderim. Apud Plutarchum nulla mentio. At vero hoc philosophis et oratoribus, quibus non est propositum perpetuam historiam texere, permittitur res dubiae fidei prout locus postulat, in usum suum accommodare. Quod tamen non semper observat Seneca. Libro enim II. de Ira, rem a nullo, quod sciam, memoriae proditam, de Alexandro confinxit, admonitum matris epistola ut a veneno Philippi medici caveret, acceptam ab eo potionem nihilo minus interritum bibisse: quum hanc epistolam non matris, sed Parmenionis fuisse testentur Plutarchus et Arrianus inter Graecos, ex Latinis Curtius et Iustinus. Non exigimus a te] Per modum concessionis gradatim procedit, donec ad id quod est maximum perveniat, quo maiorem faciat invidiam. Estque amplificatio per ratiocinationem, ut docet Fabius libro VIII.: Non petimus ut alicui prosis, familiaribus tuis exitium afferre solitus, nedum extraneis. Non exigimus ne noceas, qui in omnium gentium clades natus es: verum ut modum aliquem adhibeas saevitiae, et usitato more crudelis sis. Tale est illud Veneris apud Vergilium lib. X. Aeneidos, quantum ad concessionem:Nil super imperio moveor: speravimus istaDum fortuna fuit: vincant quos vincere mavis.Si nulla est regio Teucris, quam det tua coniuxDura, per eversae genitor fumantia TroiaeExcidia obtestor, liceat dimittere ab armisIncolumem Ascanium liceat superesse nepotem.Aeneas sane ignotis iactetur in undis,Et quacunque viam dederit fortuna, sequatur:Hunc tegere, et dirae valeam subducere pugnae.Nam Iupiter et imperium et victoriam et salutem Aeneae promiserat. Exitium familiarium] Nempe quae Clytum inter epulas transfoderit, ex Macedone et libero pigre in persicam servitutem transeuntem. Nam Parmenionem, et eius filium Philotam, purpuratorum praecipuos et duces primarios exercitus non sua manu interfecit Alexander, sed occidendos suis tortoribus dedit. Trogus libro IX. de eo et Philippo patre: Iram pater dissimulare, plerumque et vincere. Hic ut exarsisset, nec dilatio ultionis, nec modus erat. Regnare ille cum amicis volebat, hic in amicos regna exercere; amari pater,hic male metui. Clementia vocatur] Scite hunc locum reposuit Erasmus, ut cum Vergiliano carmine conveniat:Si pereo, manibus hominum periisse iurabit. Instrumenta excogitat per quae varietur] Non enim tyrannis satis est mortem infligere, sed novas artes excogitant, quibus diu misere langueant, quos tandem volunt perire: quo scilicet se mori sentiant, utsolebat iactare Caligula. Hercule furente: Lycus apud Senecam inQui morte cunctos luere supplicium iubet,Nescit tyrannus esse: diversa irroga,Miserum veta perire, felicem iube.Apud eundem Atreus in Agamemnone:Rudis est tyrannus morte qui poenam exigit.Hinc taurus Phalaridis, et Neronis ludibria in Christianos, ut ferarum tergis contecti laniatu canum interirent. Quum crudelitas versa in voluptatem] Quanquam enim philosophi non putant quenquam a naturali lege ita desciscere, ut animi causa malus sit, nescio tamen quomodo id usu venit, ut gratuito sint quidam mali tanta peccandi libidine insanientes, ut hoc ipsum peccare delectet, etiam si causa non sit. Serpentes parvulae fallunt] Ludit suo more aliquot similibus, quae omnia in eam sententiam tendunt, quo latius grassatur tyranni saevitia, eo illi a pluribus metuendum esse. Ubi aliqua mensuram] Qualis illa quae Romam missa est a Regulo, portentosae magnitudinis, et fidem excessurae, nisi tot scriptores uno ore constanter affirmarent. Ballistis] Ballistarum variae formae erant antiquis, quemadmodum apparet ex libro VI. tertiae decadis Livii ubi ballistae maiores et minores, sicut scorpiones maiores et minores, et item catapultae. Haec autem tria sic inter se differunt, quod ballista evibrantur lapides, quamvis interdum etiam spicula, ut docet Vegetius libro IV. Catapultae, quantum possum intelligere ex Vitruvio, Vegetio et Marcellino machinae fuerunt multi artificii, quibus sagittae eiaculabantur, quae tamen abierunt in desuetudinem. Scorpiones latino nomine, neque forte improprio, appellare liceat aetatis nostrae arcuballistas. Dicitur ballista a verbo graeco βάλλω, quod est iacio. Possunt verba dare] Quae scilicet prius nocent, quam praevideri praecaverive possint. Verba dare, decipere est etiam sine verbis, ut docet Gellius libro XVII. Ex eo tractum, quod qui multa et magnifica pollicentur, nihil fere praestant. Cicero Philipp. XIII.: Scilicet verba dedimus, decepimus, ubi explicat quid sit verba dare. Quadrigarius: Ea Lucani ubi resciverunt per fallacias sibi verba data esse. Seneca lib. VI. Epist.:. Ne verba nobis dentur, et esse in illis aliquid magni ac secreti iudicemus. CAPUT XXVI. Crudelitatem privatorum quoque serviles manus sub certo crucis periculo ultae sunt: tyrannorum, gen-tes populique, et quorum erat malum, et ii quibus imminebat, exscindere aggressi sunt. Aliquando sua praesidia in ipsos consurrexerunt, perfidiamque, et impietatem, et feritatem, et quidquid ab illis didicerant, in ipsos exercuerunt. Quid enim potest ab eo quisquam sperare, quem malum docuit? Non diu apparet nequitia, nec quantum videtur peccat. Sed puta tutam esse crudelitatem, quale eius regnum est? Non aliud quam captarum urbium forma, et terribiles facies publici metus. Omnia moesta, trepida, et confusa. Voluptates ipsae timentur, non convivia secura ineunt, in quibus lingua sollicite etiam ebriis custodienda est. Non spectacula, ex quibus materia criminis ac periculi quaeritur. Apparentur licet, inquit, magna impensa, et regiis opibus, et artificum exquisitis nominibus: quem tamen e ludo in carcerem ire iuvet? Quod istud dii boni, malum est? occidere, saevire, delectar, sono catenarum, et civium capita decidere? quocunque ventum est, multum sanguinis fundere? aspectu suo terrere ac fugare? Quae alia vita esset, si leones ursique regnarent? si serpentibus in nos, ac noxiosissimo cuique animali daretur potestas? Illa rationis expertia, et a nobis immanitatis crimine damnata, abstinent suis, et tuta est inter feras similitudo morum. Apud homines tamen nec a necessariis quidem rabies temperat sibi: sed externa suaque in aequo habet, quo possit exercitatior a singulorum deinde caedibus, in exitia gentium serpere: et iniicere tectis ignem aratrumque vetustis urbibus inducere, potentiam putat: et unum occidi aut alterum, parum imperatorium credit. Nisi eodem tempore grex miserorum subiectus stetit, crudelitatem suam in ordinem coactam putat. Felicitas illa, multis salutem dare, et ad vitam abipsa morte revocare, et mereri clementia civicam. Nullum ornamentum principis fastigio dignius pulchriusque est, quam illa corona ob cives servatos. Non hostilia arma detracta victis, non currus barbarorum sanguine cruenti, non parta bello spolia. Haec divina potentia est, gregatim ac publice servare: multos autem occidere, et indiscrete, incendii ac ruinae potentia est. Hoc toto capite partim colligit quam sit periculosum exercere crudelitatem et saevitiam, cuius tot exsistant vindices, partim etiam si maxime tutum sit, ostendit ita foedam et horribilem per se crudelitatis faciem, ut hac sola ratione exsecrabilis esse possit. Demum explicat quam longe abesse debeat a principe immanis hic affectus: ruinae et incendii potentiam esse, perdere: principis maiestatem constare salutem gregatim ac publice dando. Crudelitatem privatorum] Argumentum a minori. Si enim servi, qui ita proiecto sunt animo, ut nihil egregium audeant, ulti sunt privatorum crudelitatem, qui non tam longe lateque saeviunt quam principes, idque sub certo mortis periculo: cur non magis liberi, qui ad animosa facinora nati sunt, ulcis-cantur tyrannorum saevitiam, quae tot populos et tot terras premit, quum id magna spe impunitatis facere possint? Memmius apud Salustium: Servi aere parati iniusta imperia dominorum non perferunt: vos, Quirites, in imperio nati, servitutem toleratis? Sed puta tutam esse] Concessio seu permissio rhetorica. Voluptates ipsae timentur] Haec omnia tametsi in tyrannos conveniunt, ut in eos qui tyrannide premuntur, locus tamen postulat ut de iis intelligamus dici, qui sub tyranno vivunt: quod ex sequentibus facile perspicitur. Non convivia secura ineunt, in quibus lingua] Nam, ut ait Horat. in Arte:Reges dicuntur multis urgere culullis,Et torquere mero, quem perspexisse laborantAn sit amicitia dignus.Notum est et illud Plinii: Alii mortifera loquuntur, rediturasque per iugulum voces non continent. Non spectacula ex quibus] Bene dixit materiam criminis ac periculi peti ex spectaculis. Vix enim abstinebant histriones, quin locos insignes ex tragoediis aut attellanis torquerent in malos principes, si in mores eorum cadere viderentur. Quae si exciperentur consensu et applausu populi, et actores et spectatores rapiebantur ad poenam. Pauca quaedam exemplicausa subiiciemus. Tiberio imperante, quum in attellanico exodio hircus vetulus capreis naturam liguriret, visus est designari liguritor Tiberius. Et spectante imperatore Maximino, qui se ob vastitatem et robur corporis immortalem credebat, pronunciati sunt versus:Et qui ab uno non potest occidi, a multis occiditur.Elephas grandis est, et occiditur.Leo fortis est, et occiditur.Tigris fortis est, et occiditur.Cave multos, si singulos non times.Hinc factum est ut principes mala conscientia perculsi, quaedam ad se pertinentia, quasi de se dicta essent, prava suspicione vindicarent. Apparentur, inquit, licet] Haec in persona cuiuslibet civis, qui satius ducat omnino abstinere a spectaculis, quam tanti redimere brevem laetitiam, ut de ludo in carcerem trahatur. Quae alia vita esset] Exaggeratio a comparatione. Illa rationis expertia] Alia exaggeratio per contentionem. Haec enim inter se componuntur, animalia rationis expertia, homo rationis particeps. Illa immanitatis crimine damnata, homo ipse qui damnat: illa abstinere sui generis animalibus, hominem non solum hominibus non parcere, sed ne consanguineis quidem. In eandem sententiam Plinius li-bro VII.: Denique caetera animalia in suo genere probe degunt: congregari videmus, et stare contra dissimilia. Leonum feritas inter se non dimicat, serpentium morsus non petit serpentes: ne maris quidem beluae ac pisces, nisi in diversa genera saeviunt. At hercule homini ex homine plurima sunt mala. Quintilianus in Pasto cadavere: Hoc non omnes ferae faciunt: et quamvis sensu careant muta animalia, pleraque tamen innocentibus cibis pascuntur (uti quoque consuerunt inter homines): etiam si qua alienis membris imprimunt dentem, mutuo tamen laniatu abstinent: nec est ulla supra terras adeo rabiosa belua, cui non imago sua sancta sit. Iuvenalis Satyra XV.:Sed iam serpentum maior concordia, parcitCognatis maculis similis fera. Quando leoniFortior eripuit vitam leo? quo nemore unquamExspiravit aper maioris dentibus apri?Indica tigris agit rapida cum tigride pacem;Perpetuum saevis inter se convenit ursis.Horatius in Epodis:Non hic lupis mos, nec fuit rapacibusUnquam nisi in dispar feris.Augustinus, quoque libro XII. de Civitate: Neque enim unquam inter se leones, aut inter se dracones, qualia inter se homines, bella gesserunt. Abstinent suis] Varia est huius verbi syntaxis in hac significatione. Livius libro I.: Duobus Aenea Antenoreque omne ius belli Achivos abstinuisse. Horatius Carminum III.:Abstineto,Dixit, irarum calidaequerixae.Livius libro XXI.: Et Annibali denunciarent, ut a Saguntinis populi romani sociis abstineret. In quibus singulis exemplis syntaxis variat. Qua autem forma hic Seneca dixit abstinere suis, Livius dixit temperare: Templis, inquit, tantum deum (ita enim ab rege edictum fuerat) temperatum est. Immanitatis crimine damnata] Plena est, loquutio, sicut apud Ovidium Fastorum VI.:Vixit, ut occideret damnatus crimine regni.Et Cicero Verrina VII.: Nomine sceleris coniurationisque damnati, ad palum alligati, ad supplicium traditi. Quum enim dicimus iudico, damno, arguo, accuso te caedis, subauditur crimine vel causa, vel aliquid simile: Quod ad imitationem Graecorum dici autor est Servius comment. XI. Aeneidos: Illi enim quum dicunt κατηγορῶ σε φόνου, subaudiunt ἕνεκα. Quod vero dixit Cicero Philipp. II., minus usitatum est. Licinium, inquit, Lenticulam de alea condemnatum collusorem suum restituit. Quasi dicas condemnari de crimine. In aequo habet] Aeque existimat, nihilo se humanius gerens erga necessarios, quam extraneos. Habere enim, aestimare interdum significat. Salustius in Catilina: Neque cuiquam mortalium iniuriaesuae parvae videntur; multi eas gravius aequo habuere. Aratrum vetustis urbibus inducere] Periphrastice designat urbium subversionem, quibus condendis et evertendis consuetudo fuit adhibere aratrum. Vergilius Aeneidos V.:Interea Aeneas urbem designat aratro.Horatius Carminum I.:Irae Thyesten exitio graviStravere, et altis urbibus ultimaeStetere causae, cur perirentFunditus, imprimeretque murisHostile aratrum exercitus insoleus. In ordinem coactam] Id est in privatum modum, et quasi unius e populo, tracta, ut quidam volunt, metaphora a disciplina militari, qua milites gregarii in suum quisque locum et ordinem coguntur. Priscianus libro XVIII.: In ordinem coactus, inquit, inter viles et abiectos numeratus. Livius libro VI.: Aut huic rogationi qua se in ordinem cogi videbat, obsistere potuit: aut ne illas quidem, propter quas et haec lata erat, impedire. Mereri clementia civicam] Quo facilius huius loci sensum assequatur lector, sic paucis accipiat, civicam coronam donari antiquitus solitam ei qui civem in praelio servasset, quasi testem vitae salutisque receptae. Ideo e fronde querna componebatur, quod cibus vetustissimus querceus fuerit, inquit Gellius. Addit Plutarchus alias rationes tum in Problematis, tum in vita M. Coriolani: seu quia Iovi sacrata est quercus, seu quod facilemmiliti cibum tum passim, tum promptius exhibet: seu quia inter omnes sylvestres arbores fertilissima, ex qua cibus glandes, potus mulsum, obsonium ferae atque, ali-tes glandibus pastae. Fiebat et ex ilice, quod genus superiori proximum est. Ius autem civicae non temere permittebatur, nisi is qui servatus erat, agnosceret suum servatorem. Qui tamen si non ingenue fatebatur, legibus cogebatur ad hanc confessionem, ut testatur Cicero in oratione pro Plancio. Lucanus libro I.:Servati civis referentem praemia quercum.Ad hanc similitudinem Caesaribus etiam deferebatur nomine civitatis, quasi generis humani servatoribus, eratque in postibus palatii suspensa quasi insigne clementiae. Quod hic obiter designare voluit Seneca. Valerius libro II.: Caeterum ad quercum pronae manus porriguntur, ubi ob cives servatos corona danda est, qua postes augustae domus sempiterna gloria triumphant. Ovidius Tristium III.:En domus haec, dixi, Iovis est: quod ut esse putarem,Augurium menti querna corona dabat.Paulo post:Causaque suppositae scripto testante coronaeServatos cives indicat huius ope.Quod autem hic Seneca civicam dixit sine adiecto, loquutio est autoribus familiaris, cuius multa exempla apud Plinium et Suetonium. Vergilius praeter aliorum morem civilem dixit Aeneidos VI.:At qui umbrata gerunt civili tempora quercu. Non hostilia arma detracta] Quasi diceret nullum triumphum aequiparandum huius coronae decori: quemadmodum Scipio dictabat se malle unum servare civem, quam mille hostes occidere. Haec divina potentia] Hoc schema rhetoribus παραδιαστολὴ vocatur, duas res aut plures quae videntur unam vim habere, disiungens. FINIS LIBRI PRIMI. L. ANNAEI SENECAE DE CLEMENTIA AD NERONEM CASESAREM LIBER SECUNDUS. CAPUT I. Ut de clementia scriberem, Nero Caesar, una me vox tua maxime compulit: quam ego non sine admiratione et quum diceretur audisse memini, et deinde aliis narrasse. Vocem generosam, magni animi, magnae lenitatis, quae non composita, nec alienis auribus data subito crepuit, et bonitatem tuam cum fortuna tua litigantem in medium adduxit. Animadversurus in latrones duos Burrus praefectus tuus, vir egregius, et tibi principi notus, exigebat a te, scriberes in quos, et ex qua causa animadverti velles. Hoc saepe dilatum utaliquando fieret instabat. Invitus invito quum chartam protulisset, traderetque, exclamasti, Vellem nescirem literas. O dignam vocem quam audirent omnes gentes quae romanum imperium colunt, quaeque iuxta iacent dubiae libertatis, quaeque se contra viribus aut animis attollunt. O vocem in concionem omnium mortalium mittendam, in cuius verba principes regesque iuramentum faciant. O vocem publica generis humani innocentia dignam, cui redderetur antiquum illud saeculum. Nunc profecto consentire decebat ad aequum bonumque expulsa alieni cupiditate, ex qua omne animi malum oritur: pictatem, integritatem cum fide ac modestia surgere, et vitia diuturno abusa regno, tandem felici ac puro saeculo dare locum. Prooemium est non longe discrepans a prooemio libri superioris, non quo adhortetur Neronem ut clementiam discat, sed ut sui similis esse pergat. Idque laudantis specie magis quam praecipientis: qua ratione demulcendi sunt principes, quorum aures veritati delicatae, acriorem diciplinam non ferunt. Est autem hic liber, quod Erasmo quoque visumest, partim concisus, partim mutilus: ut non facile quis credat sic compositum a Seneca, ut nunc in manibus habetur. Neque tamen pessime nobiscum actum est, quod saltem ad nos qualiscunque pervenit. Videtur autem longe aliud fuisse propositum Senecae in hoc libro quam in priori. Nam quum illum accommodaret ad sensum popularem, hunc Stoicorum paradoxis et scholasticis argutiis totum aspersit. Una me vox tua] Huius rei autor est Tranquillus, hoc tantum a Seneca differens, quod admonitum scribit, ut de supplicio cuiusdam capite damnati ex more subscriberet. Quae non composita] Id est ad ostentationem aut simulatonem artificio conficta: quod orationes arte compositae, fere captiosae sint et ad fallendum praeparatae, sicut contra veritatis simplex oratio dicitur. Salustius in Iugurtha: Non sunt composita verba mea, parum id facio. Alienis auribus data subito] Id est in gratiam audientium prolata, sic ut nil aliud quam aures deleniret. C. Trebonius Epist. Ciceronis libro XII.: Noli putare, mi Cicero, me hoc auribus tuis dare. Quasi diceret vocem hanc Neronis ex alto animo profectam, et intimo affectu. Burrus praefectus tuus] Hic est Afranius Burrus, cuius Tacitus et Tranquillus meminerunt, imperatoriae iuventae cum Seneca moderator primo illo quinquennio, quo adeo egregium principem Nero praestitit. Cui postea Nero remedium ad fauces pollicitus, toxicum misit, quo scilicet facilius sine tali teste et arbitro insaniret. Vir prorsus et militaribus factis, et iustitia insignis. Praefectus tuus] Praefectum praetorio intelligit: quae dignitas Romae sub Caesaribus erat primaria: quod ipsum comprobant iurisconsulti Aurelius etPomponius: quorum ille instar magistri equitum praefectum praetorio esse scribit, hic officium eius tale fere esse tradit, quale tribuni Celerum apud reges, apud dictatores magistri equitum. Erat autem magister equitum secundae potestatis, si dictator adesset: illo absente, primae: ut docet Plutarchus in Antonio. Haec sententia Andreae Alciato Mediolanensi non placet, quia refragatur constitutioni quae est sub tit. de praefect. praetorio sive urbis, lib. XII. C. quae praefectum praetorio aequat dignitate magistris equitum ac peditum: quo argumento colligit discretos fuisse magistratus. Id vero quale sit, dispiciamus. Primum putat, regnante Romulo, eum qui praeerat praetorio, solitum etiam in bella prodire, dictumque magistrum equitum. Hic velim edisserat nobis quis ille fuerit magister equitum, qui praeerat cohortibus praetorianis circa palatium Romuli: quem ne ipse quidem Romulus, ut arbitror, noverat. Omnes enim consentiunt vocatum fuisse, non magistrum equitum, sed tribunum Celerum: et eos ipsos Celeres,prout res postularet, nunc equis, nunc pedibus bellare solitos. Subiicit paulopost, ubi Romanorum opes creverunt, distincta fuisse officia: ut praefectus praetorio excubias ageret ad tuendam principis salutem, magister equitum contra hostes imperium tueretur. Hic bis terque lapsus est Alciatus. Nam fingit fuisse magisterium equitum, singularem aliquem magistratum: quum illo saeculo magistri equitum promiscue vocarentur, qui provincias cum exercitu regerent. Qua ratione dixit Ammianus Marcellinus libro XXI. magistrum peditum, et Aelius Spartianus magistrantem exercitum, pro regentem. Et si constitutionem illam errori suo praetendit, animadvertat in rubrica, ad quam constitutio referenda est, non magistrum equitum, sed magistros militum et peditum legi, ac si dicas praefectos exercituum, sive illi proconsules sint, sive praetores, seu quocunque alio: nomine vocentur. Ad haec respondeat quae volet Alciatus, modo ne sub Albutii persona scurriliter ludat. Nunc quae de praefecto praetorii ad hunc locum pertinent, expediamus. Magistratus fuit summus, ut dictum est, sed a parvis initiis ad tantum fastigium productus. Tradit Suetonius Augustum certum numerum ex copiis militaribus partim in urbis, partim in sui custodiam allegisse. Et illos quidem in scriptoribus observavi vocari urbanos milites, hos praetorianos. Tacitus libro XVIII.: Sedecim praetoriae, quatuor urbanae cohortes scribebantur, queis singula millia inessent. Libro XVII.: Addit epistolas Fabius Valens nomine germanici exercitus ad praetorias et urbanas cohortes, de viribus partium magnificas et concordiam offerentes. Eodemlibro: Tum legiones classesque, et quod raro, praetorianus urbanusque miles in aciem deducti. Tranquillus in Augusto: Legavit praetorianis militibus singula millia nummorum, cohortibus urbanis quingenos, legionariis trecenos nummos. Quamobrem nescio an probe verterit Politianus praefecti cohortibus urbanis, pro eo quod Herodianus dixit ἐνάρχοντος τῶν στρατοπεδῶν, quum de Plautiano loqueretur; et alibi, urbanas cohortes, quod Herodianus dixerat τοῦς ἐν τῇ Ῥώμῃ στρατιώτας, quum satis constet de praetorianis dictum. Iam praetorianae cohortes dispersae per hospitia vagabantur, donec castra quibus continerentur, ad urbem Tiberius constituit: quae castra praetoria vocantur ab Herodiano libro IV. simpliciter τὰ βασίλεια. In iis castris signa habebant, sed singulae cohortes per vices excubabant, ac stationem habebant in palatio. Tranquillus in Othone: Tulerat animus, post adoptionem statim castra occupare, coenantemque in palatio Galbam aggredi: sed obstitit respectus cohortis quae tunc excubabat, ne oneraretur invidia, quod eiusdem statione et Caiusfuerat occisus, et desertus Nero. Libro III. Herodiani Plautianus praefectus praetorio tribunum sic alloquitur: Intrare tibi in cubiculum ubi somnum capiunt soli nempe licet, redeunte vice nocturnae custodiae etc. Libro IV.: Simul imperat militibus palatii custodibus, ut se in castra deducerent. Libro V.: At illi animis rumore illo exulceratis indignabundi, neque solitam custodiam miserunt Antonino, et inclusi castris videre Alexandrum velle in templo ipso dictitabant. Cohortibus duos praefectos creavit Augustus. Sic enim interpretor apud Dionem δύω ἐπάρχους τῶν δορυφόρων: quoniam Suidas pro eodem nunc ἔπαρχον τῶν δορυφόρων, nunc ἔπαρχον τῶν πραιτωριάνων ponit. Herodianus libro V.: σωματοφύλακες καὶ δορυφόροι οὓς δὴ πραιτωριανοὺς καλοῦσιν, id est corporis custodes et hastati, quos praetorianos vocant. Hoc tamen perpetuum non fuit: quia pro temporis ac rerum varietate, nunc unum fuisse, nunc duos praefectos legimus. Nam et Commodus post eaedem Perennii duobus commisit praefecturam, quo in partes dissectam, imbecilliorem contra principem redderet. Et multi imperatores quum exercitum in hostem educerent, alterum ex praefectis praetorio secum habebant, alterum in urbe relinquebant: quum in urbe starent, uno contenti. Hoc etiam silentio transmittendum non est, equites romanos assumptos ex more fuisse in eam dignitatem, nec ante senatori delatam, quam Titus in se reciperet, patre Vespasiano imperante. Autor Plinius maior, et Tranquillus. Verum si Cornelio Tacito credimus, Arretinus Clemens ante eo officio functus fuerat, favore Mutiani, senatorii vir ordinis, et domui Vespasiani per affinitatem innexus. Histor. libro XX. Quin et id quod de Tito scribunt Plinius et Tranquillus videtur Aelius Spar-tianus ignorasse, qui in Alexandro ad hunc modum tradit: Praefectis praetorio senatoriam addidit dignitatem, ut viri clarissimi et essent et dicerentur: quod antea vel rarum fuerat, vel omnino non fuerat, eousque ut si quis imperatorem successorem praefectum praetorio dare vellet, laticlaviam eidem per libertum submitteret. Alexander autem ideo senatores esse voluit praefectos praetorio, ne quis non senator de romano senatore iudicaret. Addendum postremo et illud ex Iulio Capitolino, Caesares praefectis suis osculum dare solitos honoris causa. Eo paulatim pervenerat potestas, militaris primum, deinde res civiles amplexa, quas libera iurisdictione et sine provocatione administrabat, ut uon dubitaverint plerique ex eo gradu adspirare ad imperium, et Philippo etiam successerit. Hoc etiam argumento eius officii magnitudinem coniicere possumus, quod quum Gordianus nepos summa omnia in Misitheum socerum deferre vellet, tantum non imperii participem, nihilhabuit praefectura maius. Nostris hominibus non aliter possum repraesentare, quam si quis Constabularii officium cum Cancellariatu iungat. Haec pluribus quam statueram. In cuius verba principes iuramentum faciant] Id est, in cuius verba consentiant, et quasi iureiurando conspirent, Nerone scilicet verba praeeunte, ipsis autem in verba concepta iurantibus. Sic Acron et Porphyrio accipiunt illud Horatii in Epodis:Quum tu magnorum numen laesura deorum,In verba iurabas mea.Huius etiam loquutionis significationem evidenter ostendit Livius libro VII.: Et super lectum stans ferro intento, nisi in quae ipse concepisset verba, iuraret, se patris eius accusandi causa concilium plebis nunquam habiturum, se eum extemplo transfixurum minatur. Is autem qui alteri verba concipit, dicitur in verba adigere. Ibidem Livius, Pavidus, inquit, tribunus adiurat in quae adactus est verba. Gellius libro XVI.: Quum delectus antiquitus fieret, et milites scriberentur, in iusiurandum eos tribunus militaris adigebat in haec verba. Tacitus: Imminere Narbonensi provinciae in verba Vitellii adactae etc. Eadem ratione dicitur iurare in nomen principis, et iurare in leges. Cui redderetur antiquum illud saeculum] Quod illo saeculo aureo, suopte ingenio adeo probe viverent homines, ut nihil legibus opus haberent, ut post Hesiodum omnes fere poetae canunt. Hinc pro moribus principum nunc aurea vocant saecula, nunc ferrea Vergilius:Redeunt Saturnia regna.Item:Et toto surget gens aurea mundo.Et libro VI. Aeneidos:Augustus Caesar divum genus aurea condetSaecula.Carmen refertur a Suetonio in Tiberium iactatum:Aurea mutasti Saturni saecula Caesar:Incolumi nam te ferrea semper erunt. CAPUT II. Futurum hoc, Caesar, ex magna parte sperare et confiteri libet. Tradetur ista animi tui mansuetudo, diffundeturque paulatim per omne imperii corpus, et cuncta in similitudinem tui formabuntur. A capite bona valetudo: inde omnia vegeta sunt atque erecta, aut languore demissa, prout animus eorum viget, aut marcescit. Et erunt cives, eruntsocii digni hac bonitate, et in totum orbem vecti mores revertentur. Parcetur ubique manibus tuis. Diutius me morari hic patere: non ut blandiar auribus tuis: nec enim mihi hic mos est. Maluerim veris offendere quam placere adulando. Quid ergo est propter quod bene factis dictisque tuis quam familiarissimum esse te cupio? ut quod nunc natura et impetus est, fiat iudicium. Illud mecum considero multas voces magnas, sed detestabiles, in vitam humanam pervenisse, celebresque vulgo ferri, ut illam: Oderint, dum metuant. Cui graecus versus similis est, qui se mortuo terram misceri ignibus iubet: et alia huius notae. At nescio quomodo ingenia immania et invisa, materia foecundiori expresserunt sensus vehementes et concitatos. Nullam adhuc vocem audivi ex bono lenique animosam. Quid ergo est? ut raro, invitus, et cum magna cunctatione, cum multis dilationibus. Quod prius dixerat dignam esse vocem cui redderetur aureum illud saeculum, ne populi qui sub romano imperio degebant, indigni essent tam bono principe, id futurum promittit: ne putet sua tantum interesse Nero, pietatem colere et mansuetudinem, sed publicis quoque moribus plurimum conferre ac conducere: nempe quod solent homines vitam principis aemulari, inquit Herodianus. Cicero libro tertio de Legibus: Ut enim cupiditatibus principum et vitiis infici solet tota civitas, sic emendari et corrigi continentia. Neque tantum mali est peccare principes, quanquam est magnum hoc per se ipsum malum, quantum illud, quod permulti etiam imitatores principum exsistunt. Quo perniciosius de republica merentur vitiosi principes: quod non solum vitia concipiunt ipsi, sed ea infundunt in civitatem, neque solum obsunt, quod illi ipsi corrumpuntur, sed etiam quod corrumpunt, plusque exemplo quam peccato nocent. Scribit etiam Plato, quales sint in republica principes, tales solere et reliquos esse cives. Id ipsum proverbio graeco significatur: ὁποία ἡ δέσποινα, τοῖαι καὶ θεραπαινίδες. Vita enim principis, ut verissime scribit Plinius, censura est eaque perpetua. Ad hanc dirigimur, ad hanc convertimur:nec tam imperio nobis opus est, quam exemplo. Cui simile est illud Ovidii Fastorum V.:Sic agitur censura, et sic exempla parantur,Quum iudex alios quod monet, ipse facit. A capite bona valetudo] Sumptum a medicis, qui quum omnibus membris mutuam inesse sympathiam consentiant, caput tamen praecipuam vitae sedem tradunt: utpote a quo omnes nervi originem trahant: ut non immerito illud dictum sit, caput in homine perinde esse atque radicem in arbore. Parcetur ubique manibus tuis] Hoc vero in primis curae debet esse principibus, qualem famam ac quale nomen habituri sint ad posteros. Nam ut maxime possint dum vivunt linguas omnium continere, mortui certe linguis non imperant. Imo vero in eos sub quibus minime licet, tum demum avidius effunditur quidquid usquam est conviciorum, quum eorum morte parta libertas. Nullum, inquit Plinius in Panegyrico, est tempus, quo funestorum principum manes a posterorum exsecrationibus conquiescant. Magnas voces] Quae in speciem magnae sint et animosae, licet re vera indignae magno animo. Nihil est magnum Stoicis, quod non idem sit bonum, et introrsus solidum. Vide Senecam libro I. de Ira. Oderint, dum metuant] Verba sunt Atrei ex veteri tragoedia, ut dictum est libro I. Cui graecus versus]Ἐμοῦ θανόντος γαῖα μιχθείτω πυρί.Trimeter est iambicus, quem sic latine vertere possis:Me, misceatur igne terra, mortuo,ab Erasmo relatus inter paroemias, et quem proverbialem fuisse significat. Tranquillus in Nerone, quem refert, quodam in sermone communi versum illum dicente, respondisse, ἐμοῦ ζῶντος. Ad hunc senarium allusit Claudianus Ruffinum faciens sic loquentem:Everso iuvat orbe mori, solatia lethiExitium commune dabit.Nec absimilem sententiam laudat ipse Seneca Naturalium quaestionum libro VI.: Egregie inquit, Vagellus meus in illo inclyto carmine:Si cadendum est mihi, coelo cecidisse iuvat.Idem licet dicere, Si cadendum est, cadam orbe concusso. Non quia fas est optare publicam cladem, sed quia ingens mortis solatium est, terram quandoque videre mortalem. Et alia huius notae] Eiusdem generis, et rationis, ducta translatione a forma publica, qua nummi percutiuntur. Seneca Epistol. libro V.: quum vellet demonstrare facta ac dicta sapientis eiusdem rationis esse, Respondeant, inquit, sibi, et una formapercussa sint. Idque quia, ut ait Paulus Iurisconsultus l. I. ff. de contrahend. empt.: Forma publica qua signantur pecuniae, facit perpetuam aestimationem. Seneca in Medea:Quam levia fuerint, quamque vulgaris notae,Quae commodavi scelera.Seneca libro XIX. Epistol.: Unicuique nostrum paedagogum dari deum,non quidem ordinarium, sed hunc inferioris notae. Ut raro, invitus] Hunc locum aliter legi in vetustissimo codice adnotavit Erasmus, non tamen sine mendo, ut ipse arbitratur, et ego quoque existimo. Debet enim esse oratio defectiva, in qua subaudiatur verbum principale: hoc sensu, ut raro, invitus, cum magna cunctatione, cum magnis dilationibus subscribas in poenas et supplicia. Sic enim fiet iudicium, quod nunc est natura et impetus. CAPUT III. Et ne forte decipiat nos speciosum clementiae nomen aliquando, et in contrarium aliquando abducat, videamus quid sit clementia, qualisque sit, et quos fines habeat. Clementia est temperantia animi in potestate ulciscendi: vel lenitas superioris adversus inferiorem, in constituendis poenis. Plura proponere est tutius, ne una definitio parum rem comprehendat, et, ut ita dicam, formula excidat. Itaque dici potest et inclinatio animi ad lenitatem in poena exigenda. Illa finitio contradictiones inveniet, quamvis maxime ad verum accedat. Si dixerimus clementiam esse moderationem, aliquid ex merita ac debita poena remittentem: reclamabitur, nullam virtutem cuiquam minus debito facere. Huic contrariam imperiti putant severitatem: sed nulla virtus virtuti contraria est. Hoc capite nihil aliud agit, quam ut ponat certam definitionem clementiae: quod se facturum secundo loco promiserat in divisione totius operis, ubi admonuimus alio eum prosequi ordine, quam proponeret. Id quam verum sit, nunc lectoribus aestimare promptum fuerit. Quanquam hoc etiam magis usu receptum est, non ut secundo loco res definiatur, sed ut omnis disputatio habeat a definitione exordium. Cur aliter Senecae visum fuerit, mihi non constat. Speciosum clementiae nomen] Quod scilicet praetenditur in vitiis virtutes imitantibus, ut in misericordia. Speciosum autem nomen eleganter dixit, pro colorato et fallaci praetextu. Ovidius Metamorphoseon VII.: Atqui hoc omnes intelligunt, clementium esse, quae se flectit citra id quod merito constitui potest.Speciosaque nomina culpaeImponis Medea tuae.Imponis Cornelius Tacitus libro XX.: Caeterum libertas, etspeciosa nomina praetexuntur: nec quisquam alienum servitiumet dominationem concupivit, ut non eadem ista vocabula usurparet. Curtius libro VII.: Titulus facinoris speciosus praeferebatur, vindicta Darii. Quintilianus: Et dum ostentare discipulos circa speciosiora malunt, compendio morantur. Clementia est temperantia animi] Prima finitio, quae non cohaeret: quia non desinit protinus clemens esse, qui non habet praesentem ulciscendi potestatem: quem sufficit ita animatum esse, ut ne accepturus sit quidem vindictae occasionem, etiam si se maxime offerat. Neque secunda multo melior: quum et par erga parem clementer se gerere possit, et inferior erga superiorem: quum non de effectu, sed de animi affectu quaeratur. Plura proponere] Non verbis, sed ut differentia latius pateat, et ad nomen clementiae limitetur. Formula excidat] Id est, lege illa formali, quam dialectici in definitione exigunt, ut ad omnia pertineat in quae cadere potest definitum, nec ad alia transferri possit. Inclinatio animi ad lenitatem] Haec sola definitio omnibus numeris constat. Huic imperiti contrariam severitatem putant] Nam quum omnis virtus sit quaedum mediocritas inter extrema, quorum alterum in defectum tendit, alterum in excessum, defectus quasi ex diametro opponitur virtuti ad quam refertur, excessus virtutem magis imitatur. Hic ergo quaeritur de extremo in defectum: quod putant quidam esse severitatem. Quos falli opinione ostendit Seneca: quia severitas est virtus, et pugnare inter se virtutes non possunt. Possunt enim esse diversae virtutes, non contrariae: ut clementia et severitas variam quidem habent rationem, sed tamen simul stare possunt: unde et eadem habent extrema, variis rationibus. Crudelitas enim elementiae est defectus, et excessus severitatis: misericordia vero defectus severitatis, excessus clementiae. CAPUT IV. Quid ergo opponitur clementiae? Crudelitas, quae nihil aliud est, quam atrocitas animi in exigendis poenis. Sed quidam non exigunt poenas, crudeles tamen sunt: tanquam qui ignotos homines et obvios, non in compendium, sed occidendi causa occidunt: neo interficere contenti, saeviunt: ut Busiris ille, et Procrustes, et Piratae,qui captos verberant, et in ignem vivos imponunt. Haec crudelitas quidem: sed quia nec ultionem sequitur, (non enim laesa est: nec peccato alicui irascitur, nullum enim antecessit crimen) extra definitionem nostram cadit, quae finitio continebat, in exigendis poenis intemperantiam animi. Possumus dicere non esse hanc crudelitatem, sed feritatem,cui voluptati saevitia est. Possumus insaniam vocare; nam varia sunt genera eius, et nullum certius quam quod in caedes hominum et laniationes pervenit. Illos ergo crudeles vocabo, qui puniendi causam habent, modum non habent: sicut in Phalari, quem aiunt non quidem in homines innocentes, sed super humanum ac probabilem modum saevisse. Possumus effugere cavillationem, et ita finire, ut sit crudelitas inclinatio animi ad asperiora. Hanc clementia repellit longius a se: nam severitatem illi convenire certum est. Ad rem pertinet quaerere hoc loco, quid sit misericordia. Plerique enim ut virtutem eam laudant, et bonum hominem vocant misericordem. Haec autem vitium animi est. Utraque circa severitatem circaque clementiam posita sunt, quae vitare debemus. ne per speciem clementiae in misericordiam incidamus. In hoc leviore periculo erratur: sed par error est a vero recedentium. Quoniam illud iam positum est, severitatem opponi clementiae non posse, ne virtutes inter se pugnent: habendum est vitium, quod sit contrarium clementiae. Erit autem crudelitas, ut sit inclinatio animi ad asperiora. Nam si dicatur atrocitas in poenis exigendis, dabitur aliquid contrarium clementiae, quod isto nomine non contineatur. Qui enim sine causa saeviunt, crudeles quidem sunt, nec tamen sunt atroces in exigendis poenis: quia qui poenas exigunt, causam habent sed modum non servant. Busiris ille] Rex Aegyptiorum, Neptuni et Libyae filius, qui Thrasii consilio hospites immolabatincognitos, et nullius criminis reos, ut eorum sanguine pluviam eliceret, cuius penuria Aegyptus novem annis laboraverat. Tandem ab Hercule interemptus, ut quidam tradunt. Nam Strabo libro XVII. fabulam esse putat quod de eo memoriae proditum est. Procrustes] Atticae regionis latro, affectus a Theseo eodem genere supplicii, quo multos prius affecerat. Supposito enim lecto intendebantur corpora: quae mutilabantur si maiora erant lecto: aut vi trahebantur in parem magnitudinem si minora erant: nomen a προκρούω, id est impello. Meminit Ovidius pluribus locis. Insaniam vocare possumus] Videtur accepisse nomen insaniae pro furore, quemadmodum frequenter usurpant scriptores: quamvis Cicero distinguat Tusculanarum III. ut sit Latinis insania, quae Graecis μανία: et nobis furor, quae illis melancholia. Sed Celsus libro III. phrenesin vocat insaniam, et tria facit phreneticorum genera. Crudeles vocabo, qui causam habent] Ne putes hoc esse frigidum Senecae commentum, sic Servius interpretatur crudeles poenas, nimias et saevas, non tamen indignas, in VI. Aeneidos, ubi ait Vergilius:Vidi et crudeles dantem Salmonea poenas. Sicut in Phalari] Hic Agrigentinorum tyrannus, cui Perillus taurum aeneum fabricavit: quo im-positi noxii dum torrerentur, tauri mugitum reddebant. Tandem universa Agrigentinorum multitudo in eum impetum fecit, quod nesciret modum poenis statuere. Hunc Seneca libro de Ira II. inter eos ponit qui animi causa feritatem exercent in eos a quibus iniuriam non acceperunt. Sed fallitur, quia aliter omnes scriptores prodiderunt, et ipse secum pugnat, ut indicat hic locus. Quid sit misericordia] Hic de extremo in excessum agitur, nempe de misericordia, quae licet in speciem conformis clementiae appareat, quia tamen animi perturbationem secum fert, perdit nomen virtutis, secundum Stoicos. Longe alia extrema ponit Aristoteles Ethicorum IV. sed ex opinione Peripateticorum, qui passiones in sapientem cadere volunt. Verum haec melius proximo capite. Bonum hominem vocant misericordem] Illud sane nobis persuasum esse debet, et virtutem esse misericordiam, nec bonum hominem esse posse, qui non sit misericors, quidquid in suis umbris disputent otiosi isti sapientes: qui an sapientes sint nescio, ut verbis Plinii utar: homines certe non sunt. Hominis est enim affici dolore, sentire, resistere tamen, et solatia admittere, non solatiis non egere. Non immerito igitur aram Misericordiae antiquitus consecrarant Athenienses. Cicero pro Ligario: Nihil est tam populare quam bonitas, nulla de virtutibus tuis plurimis nec gratior nec admirabilior misericordiaest. Iuvenalis Satyra XV.:Mollissima cordaHumano generi dare se natura fateturQuae lacrymas dedit: haec nostri pars optima sensus, etc.Unde et illacrymabilis, nomen est vitii apud autores. Horatius in Epodis:Non si trecenis, quotquot eunt dies,Amice, places illacrymabilemPlutona tauris.Vergilius Aeneidos IV.:Num fletu ingemuit nostro? num lumina flexit?Num lacrymas victus dedit? aut miseratus amantem est?Pro misericordia contra Stoicos lege Augustinum libro IX. et libro XIV. de Civitate. In hoc leviore] Utpote in excessu, qui maiorem habet similitudinem virtutis, quam defectus. Deinde quia melius est nocentem relinqui impunitum, quam innocentem puniri. Sed par error] Paradoxum Stoicorum, Peccare, est transire lineas: quod quum semel feceris, culpa commissa est. Quam longe progrediare quum semel transieris, ad augendam transeundi culpam nihil pertinet. CAPUT V. Ergo quemadmodum religio deos colit, superstitio violat: ita clementiam mansuetudinemque omnes bonipraestabunt: misericordiam autem vitabunt. Est enim vitium pusilli animi, ad speciem alienorum malorum succidentis. Itaque pessimo cuique familiarissima est. Anus et mulierculae sunt quae lacrymis nocentissimorum moventur: quae, si liceret, carcerem effringerent. Misericordia non causam sed fortunam spectat, clementia rationi accedit. Scio male audire apud imperitos sectam Stoicorum, tanquam nimis duram, et minime principibus regibusque bonum daturam consilium. Obiicitur enim illi quod sapientem negat misereri, negat ignoscere. Haec si per se ponantur, invisa sunt. Videntur enim nullam spem relinquere humanis erroribus, sed omnia delicta ad poenam deducere. Quod si est, quid in hac scientia, quae dediscere humanitatem iubet, portumque adversus fortunam certissimum mutuo auxilio cludit? Sed nulla secta benignior leniorque cst, nulla amantiorhominum, et communibus bonis attentior: ut propositum sit usui esse aut auxilio, nec sibi tantum, sed universis singulisque consulere. Misericordia est aegritudo animi ob alienarum miseriarum speciem: aut tristitia ex alienis malis concepta, quae accidere immerentibus credit. Aegritudo autem in sapientem virum non cadit. Serena enim eius mens est, nec quidquam incidere potest quod illam obducat. Nihil aeque hominem quam magnus animus decet. Non potest autem magnus esse idem si metus et moeror contundit, si mentem obducit et contrahit. Hoc sapienti ne in suis quidem accidet calamitatibus, sed omnem fortunae iram reverberabit, et ante se franget: eandem semper faciem servabit placidam, et inconcussam, quod facere non posset si tristitiam reciperet. Adiice quod sapiens providus est, et in expedito consilium habet. Nunquam autem liquidum sincerumque ex turbido venit. Tristitia enim inhabilis est ad dispiciendas res, utilia excogitanda, periculosa vitanda, aequa aestimanda. Ergo non miseretur, quia et sine miseria animi facit caetera omnia quae qui miserentur. Religio deos colit] Quam habet proportionem superstitio ad religionem, eandem habet misericordia ad clementiam: quemadmodum crudelitas in eadem est proportione ad clementiam, qua impietas ad religionem. Superstitio autem vituperatur ergo et misericordia. Quintilianus: Ut a diligenti curiosus, ita a religione superstitio distat. Cicero libro II. de Natura deorum: Non philosophi tantum, verum etiam maiores nostri superstitionem a religione separaverunt. Nam qui totos dies precabantur et immolabant ut sibi sui liberi superstites essent, superstitiosi sunt appellati, quod nomen patuit postea latius. Qui autem omnia quae ad cultum deorum pertinerent, diligenter retractarent, et tanquam relegerent, sunt dicti religiosi. Ita factum est alterum vitii nomen, alterum laudis. Non ta-men omnibus recepta est etymologia quam verbo superstitionis dedit Cicero. Nam Servius octavo commentar. Aeneidos et Donatus in Andriam, superstitionem dictam putant, quod plerumque cadat hoc vitium in aniculas, quae multis aetate sunt superstites: Lucretius quasi rerum nobis superstantium, hoc est coelestium inanem religionem.Idem etiam Servius in XII. Aeneidos: quia superstet capiti omnis religio. Quemadmodum de ipso nomine religionis non consentiunt cum Cicerone Lactantius et Macrobius: quorum alter a relegendo, alter a relinquendo derivat. Vide etiam quaedam apud Augustinum libro VI. de Civitate. Scio male audire] Priusquam reddat rationem cur misericordiam improbent Stoici, per modum προλήψεως refellit eorum opinionem, qui id vitio vertunt Stoicis, quod sunt sine affectu, et malorum alienorum sympathia. Et sane ut male loquantur, qui ita praecise accipiunt Stoicorum dogma, quasi nulli ignoscant: ita ipsi invexerunt commentum argutum magis quam verum. Cicero multum effuse in eos ludit in oratione pro Muraena. Fuit quidam, inquit, summo ingenio vir Zeno, cuius inventorum aemuli Stoici nuncupantur. Huius sententiae sunt, et praecepta huiusmodi: sapientem gratia nunquam moveri, nunquam cuiusquam delicto ignoscere: neminem misericordem esse, nisi stultum et levem: viri non esse neque exorari, neque placari; solos sapientes esse, si distortissimi sunt, etc. et multa in hanc sententiam. Et Horatius Sermonum I.: Bene audire, et male audire dicimus ex imitatione Graecorum, pro laudari, et vituperari. Cicero libro VI. ad Atticum: Qui me idcirco putent bene audire velle, ut ille male audiat, et recte facere non meae laudis, sed illius contumeliae causa. Et libro X.: Qui nos recte facere, et bene audire vult. Terentius in prologo Phormionis:Bene dictis si certasset, audisset bene.Et in Phormione:Si herum insimulabis avaritiae, male audies.Quintilianus in Corpore proiecto: Ubi virtus? ubi? peristi miser, et male audis. Misericordia est aegritudo animi] Hic totius rei cardo vertitur. Misericordiam Stoici reiiciunt, quia est animi aegritudo. Passiones vero, quia animi statum et tranquillitatem obturbant, semper vitiosae sunt. Igitur vitium est misericordia. Salustius in oratione Caesaris: Omnes homines qui de rebus dubiis consultant, ab odio, amicitia, ira atque misericordia vacuos esse decet. Haud facile animus verum providet, ubi illa officiunt. Quintilianus libro VI.: Nam quum irasci, favere, odisse, mise-reri coeperunt, agi iam rem suam existimant, et sicut amantes de forma iudicare non possunt, quia sensum oculorum premit amor: ita omnem inquirendae veritatis rationem iudex amittit occupatus affectibus: aestu fertur, et velut rapido flumini obsequitur. Ideoque ut idem Quintilianus recitat libro V.: Fuerunt et clari quidam autores quibus videretur solum oratoris officium, docere. Namque affectus duplici ratione excludendos putabant. Primum, quia vitium esset omnis animi perturbatio. Deinde, quia iudicem a veritate depelli misericordia, vel ira, similibusque non oportet. In eundemsensum misericordiam definit Augustinus libro IX. de Civitate, licet aliis verbis. Quid autem est, inquit, misericordia, nisi alienae miseriae in nostro corde compassio, qua utique si possumus, subvenire cogimur? Aegritudo in sapientem] Aegritudo, ut definit Cicero libro IV. Tusculanarum, est opinio recens praesentis mali, in quo demitti, contrahique animo, rectum esse videatur. Atque ut aegrotatio in corpore, inquit idem libro III., ita aegritudo in animo, nomen habet non semotum a dolore. Reperias tamen haec duo verba saepe confusa in autoribus, ut animi aegrotatio, et corporis aegritudo dicatur. Terentius in Phormione:Matrem ipsam ex aegritudine miseram mors consequuta est.Cicero: Definiunt animi aegrotationem, opinionem vehementem de re non expetenda, tanquam valde expetenda sit. Huic autem aegritudini, ut est animi contractio, opponitur εὐγνωμοσύνη, id est, aequanimitas. Serena enim eius mens est] Hic etiam statuit apathian et ἀναλγησίαν, ut nullus prorsus affectus sapientem tangat. Quod an verum sit, non est huius propositi disputare. Lege rationes quibus nituntur lII. et IV. Tusculanarum Ciceronis et librum Senecae de Ira. Mentem obducit et contrahit] Hominum enim animi ut diffunduntur laetitia, ita contrahuntur aegritudine. Cicero Tusculanarum IV.: Eodem enim vitio est effusio animi in laetitia, quo in dolore contractio. Idem in Laelio: Ut bonis amici quasi diffundatur, et incommodis contrahatur. Libro I. Epistolarum ad Quintum fratrem: Ne contrahas aut demittas animum, neve te obrui tanquam fluctu, sic magnitudine negotii patiaris. Gellius libro XIX.: Sapientis animum paulisper moveri, et contrahi, et pallescere necessum est. Obducere dixit, quasi nebulis obtenebrare. In expedito consilium habet] Seneca ad Lucilium libro X.: Consilium sub die nasci debet, imo sub hora. Hoc quoque nimis tardum est: sub manu, ut aiunt, consilium nascatur. Pugnat autem consilium promptum et expeditum habere, et passioninibus transversum agi. Illud enim rationem desi-derat bene compositam, hae cum ratione stare non possunt. CAPUT VI. Volo facere libens, quae alius animo faciet. Succurret alienis lacrymis, non accedet. Dabit manum naufrago, exsuli hospitium, egenti stipem, non hanc contumeliosam, qua pars maior horum qui se misericordes videri volunt, abiicit et fastidit quos adiuvat, contingique ab his timet: sed ut homo homini ex communi dabit. Donabitlacrymis maternis filium, et catenas solvi iubebit, et ludo eximet, et cadaver etiam noxium sepeliet. At faciet ista tranquilla mente, vultu suo. Ergo non miserebitur sapiens, sed succurret, sed proderit, in commune auxilium natus, ac publicum bonum, ex quo dabit cuique partem: etiam ad calamitosos pro portione improbandos, et emendandos bonitatem suam permittet. Afflictis vero et fortius laborantibus multo libentius subveniet. Quotiens poterit, fortunae intercedet. Ubi enim opibus potius utatur aut viribus, quam ad restituenda quae casus impulit? Vultum quidem non deiiciet, nec animum. Caeterum omnibus dignis proderit et deorum more calamitosos propitius respiciet. Misericordia vicina est miseriae, habet enim aliquid trahitque ex ea. Imbecilles oculos esse scias, qui ad alienam lippitudinem et ipsi suffunduntur, tam mehercule quam morbum esse, non hilaritatem, semper arridere ridentibus, et ad omnium oscitationem ipsum quoque os diducere. Misericordia, vitium est animorum nimis miseriae faventium: quam si quis a sapiente exigit, prope est ut lamentationem exigat, et in alienis funeribus gemitus. At quare non ignoscet vacuus? Constituamus nunc quoque quid sit venia, ut sciamus dari illam a sapiente non debere. Venia est poenae meritae remissio. Hanc sapiens quare non debeat dare, reddunt rationem diutius, quibus hoc propositum est. Succurret alienis lacrymis, non accedet] Hac re potissimum sapientem suum censeri volunt Stoici, si velut ex editissima arce fortunam spectet in rebus humanis ludentem, et nihil ad se pertinere casus suos aut alienos reputet: non doleat si quid sibi parum laetum acciderit: nec aliorum lacrymis compatiatur: sed quia in commune bonum genitus est, quibus potest opem afferat, et quos potest opera et industria sua sublevet. Dabit manum naufrago] Id est manum porriget, ut illi auxilietur, quod frequentius dicitur porrigere. Quintilianus in Aegro redempto: Si duos pariter naufragia raperent, illi porrigerem manum,quem iam membrorum contentione lassatumfluctus hauriret. Vergilius Aeneidos VI:Da dextram misero, et tecum me tolle per undas.Quanquam et hoc reperitur. Quintilianus libro II.: Ut velocissimus quisque si forto iter cum parvulo faciat, det manum, et gradum suum minuat, nec procedat ultra quam comos possit. Alioqui dare manum est cedere. Non hanc contumeliosam] Advertant hic nostri homines, quorum permulti longe absunt ab hac ethnicorum philosophorum mansuetudine: quos si quando contingat stipem pauperi erogare, quasi parum sit ex eorum dignitate in manum dare, contumeliae causa abiiciunt. Catenas solvi iubebit] Ut si a piratis captus sit, redimet, et asseret in libertatem. Ludo eximet] Aut gladiatorio, aut venatorio. Instituebantur enim servi, alii ad venationem, qui ad populi voluptatem cum feris in arena depugnarent: alii ad gladiaturam, qui per paria simul committerentur. Dicuntur autem gladiatores ac venatores ludo eximi, qui ex illa necessitate liberantur. Quod etiam a ludo redimere dicitur. Quintilianus libro VIII.: Ut in eum quem saepius a ludo redemerat soror, agentem cum ea talionis, quod dormienti pollicem recidisset. Eras dignus ut haberes integram manum. sic enim auditur, ut depugnares. Fortunae intercedet] Honesta translatio. Ut enim consulibus et senatoribus intercedebant tribuni, quum obsistebant illis, si plebem insolenti imperio premerent: ita fortunae intercedit, qui, ut vulgo loquimur, se opponit, et obviam it casui, ut alterum tueatur a fortunae iniuria. Plinius iunior: Intercedere casibus, occursare fortunae. Exempla passim occurrunt apud Livium, et alios. Non video cur Erasmus maluerit interdicere apud Tranquillum in vita Tiberii ubi prius intercedere legebatur, in his verbis: Etiam virgo Vestalis fratrem iniussu populi triumphantem, ascenso simul curru, usque in Capitolium prosequuta est: ne vetare aut intercedere fas cuiquam tribunorum esset. Vultum non deiiciet, nec animum] Quod Cicero nunc abiicere, nunc demittere dicit, Livius defigere. Libro primo: Silentium triste ac tacita moestitia ita defixit animos, ut prae metu obliti quid relinquerent, quid secum ferrent, deficiente consilio, etc. Imbecilles oculos] Facit similitudinem a corpore ad animum. Si sunt imbecilles oculi, qui ad alienam lippitudinem suffunduntur, ergo est imbecillis animus, qui ad alienam miseriam movetur misericordia. Hoc tamen naturaliter evenire tradit Alexander Aphrodiseus in Problemat quia oculi humecti sunt et molles, atque affectibus expositi. Tum quia sanitas ex habitudine modica, vitium ex immodica accidit. Quod igitur modicum, facilius ab immodico mutatur ac vertitur, quam contra. Ergo lippitudoquae immodica quaedam habitudoest, facile sanitatem utpote modicam demutat. Fit autem mutatio naturali corporum inter se consensu. Ad omnium oscitationem ipsum os diducere] Oscitatio ab ore ciendo, id est commovendo dicta, ut docet Donatus in Andriam; provenit plerumque ex supina securitate et ignavia. Interdum tamen naturae vitium magis quam hominis: unde oscedo appellatur, ut meminit Gellius libro IV. capite ultimo. Et hoc naturale esse putat Alexander, ut qui oscitantem videant, et ipsi oscitent: quia natura animantium, maximeque ratione carentium, similitudinum quendam consensum, itemque affectuum habet: atque ita fit ut meiente asello, caeteri item meiant, quum sint urina repleti. Vacuus] Id est, omni affectione et passione animi vel misericordia vel aegritudine solutus ac liber. Quum enim sine adiecto ponitur, id significat. Ovidius Tristium II.:Aut si, quod mallem, vacuus fortasse fuisses.Et in epistola Sapphus:Proveniunt vacuae carmina mentis opus.Cicero Verrina II.: Animo coepi multo magis vacuo ac soluto nihil aliud nisi de iudiciis agere et cogitare. Poenae meritae remissio] Controversia in verbis est: de re quidem convenit. Cur enim qui veniam largitur, potius poenam meritam remittere dicitur, quam ignoscere, et quadam facilitate poenam temperare? Deinde nihil obstat quo minus clementia aliquid remittat quod severitas iure et merito puniret. Potest igitur clementia meritam poenam remittere, si id ex causa faciat. CAPUT VII. Ego ut breviter tanquam in alieno iudicio dicam, ei ignoscitur, qui puniri debuit. Sapiens autem nihil facit quod non debet, nihil praetermittit quod debet. Itaque poenam quam erigere debet, non donat: sed illud quod ex venia consequi vis, honestiore tibi via tribuit. Parcit enim sapiens, consulit et corrigit. Idem facit quod si ignosceret, nec ignoscit: quoniam qui ignoscit, fatetur aliquid se, quod fieri debuit, omisisse. Aliquem verbis tantum admonebit, poena non afficiet, aetatem eius emendabilem intuens. Aliquem invidia criminis manifeste laborantem, iubebit incolumem esse: quia deceptus est:quia per vinum lapsus. Hostes dimittet salvos, aliquando etiam laudatos, si honestis causis, pro fide, pro foedere, pro libertate in bellum accincti sunt. Haec omnia non veniae, sed clementiae opera sunt. Clementia liberum arbitrium habet: non sub formula, sed ex aequo et bono iudicat: et absolvere illi licet, et quanti vult aestimare litem. Nihil ex his facit tanquam iusto minus fecerit: sedtanquam id quod constituit, iustissimum sit. Ignoscere autem est, quae iudicas punienda, non punire. Venia, debitae poenae remissio est. Clementia hoc primum praestat, ut quos dimittit, nihil aliud illos pati debuisse pronuntiet. Plenior est ergo quam venia, et honestior. De verbo (ut mea fert opinio) controversia est, de re quidem convenit. Sapiens multa remittet: multos parum sani, sed sanabilis ingenii, servabit. Agricolas bonos imitabitur, qui non tantum rectas procerasque arbores colunt, sed illis quoque quas aliqua depravavit causa, adminicula quibus regantur, applicant. Alias circumcidunt, ne proceritatem rami premant. Quasdam infirmas vitio loci, nutriunt. Quibusdam aliena umbra laborantibus, coelum aperiunt. Secundum haec videbit perfectus sapiens quod ingenium qua ratione tractandum sit, donec in rectum prava flectantur. Quidquid hic disputat Seneca, uno verbo subverti potest. Non enim procedit argumentum: remisit poenam meritam, ergo praetermisit quod facere debuit. Poenam enim condonavit cum laude clementiae, quam cum laude severitatis irrogare potuit: et qui talionem exigit ab autore iniuriae, nihil agit quod ille non meruerit: nec tamen praetermittit quod facere debuit, si iniuriam inultam esse patitur. Parcit enim sapiens] Haec omnia eo spectant, ut ostendat sapientem clementiae suae causam posse reddere. Non sub formula iudicat] Id est ad praescriptum summi iuris, quemadmodum iudices, qui ex legum praescripto pronunciant. Marcel. tit. de poenis, lib. XLVIII. ff.: Respiciendum est indicanti ne quid aut durius aut remissius constituatur, quam causa deposcit. Nec enim aut severitatis aut clementiae gloria affectanda est, sed perpenso iudicio, prout quaeque res expostulat, statuendum est. Quintilianus libro V.: Deprecatio rara admodum, et apud eos solos iudices, qui nulla certa forma pronunciandi tenentur. Quanti vult aestimare litem] Aestimare enim litem, non solum est concipere conclusiones ad damna et interesse, ut loquuntur Pragmatici, sed etiam criminaliter intendere: qua ratione dixit Cicero in oratione pro Cluentio, aestimare litem capitis. Dicitur autem tam ipse iudex quam actor litem aestimare. Plutarchus dicit Ciceronem accusatorem in causa Verris litem aestimasse septingentis quinquaginta millibus sestertiis. Gellius libro XX.: Aestimata lite iudex hominem pecuniae damnabat. Clementia ergo aestimat litem quanti vult: quia eius sententia non debet limitari ad actionis formulam. FINIS.