[ { "type": "श्लोक", "content": "यस्याङ्के च विभाति भूधरसुता देवापगा मस्तके\n\nभाले बालविधुर्गले च गरलं यस्योरसि व्यालराट्।\n\nसोऽयं भूतिविभूषणः सुरवरः सर्वाधिपः सर्वदा\n\nशर्वः सर्वगतः शिवः शशिनिभः श्रीशङ्करः पातु माम्।।1।।\n\nप्रसन्नतां या न गताभिषेकतस्तथा न मम्ले वनवासदुःखतः।\n\nमुखाम्बुजश्री रघुनन्दनस्य मे सदास्तु सा मञ्जुलमंगलप्रदा।।2।।\n\nनीलाम्बुजश्यामलकोमलाङ्गं सीतासमारोपितवामभागम्।\n\nपाणौ महासायकचारुचापं नमामि रामं रघुवंशनाथम्।।3।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "श्रीगुरु चरन सरोज रज निज मनु मुकुरु सुधारि।\n\nबरनउँ रघुबर बिमल जसु जो दायकु फल चारि।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जब तें रामु ब्याहि घर आए। नित नव मंगल मोद बधाए।।\n\nभुवन चारिदस भूधर भारी। सुकृत मेघ बरषहि सुख बारी।।\n\nरिधि सिधि संपति नदीं सुहाई। उमगि अवध अंबुधि कहुँ आई।।\n\nमनिगन पुर नर नारि सुजाती। सुचि अमोल सुंदर सब भाँती।।\n\nकहि न जाइ कछु नगर बिभूती। जनु एतनिअ बिरंचि करतूती।।\n\nसब बिधि सब पुर लोग सुखारी। रामचंद मुख चंदु निहारी।।\n\nमुदित मातु सब सखीं सहेली। फलित बिलोकि मनोरथ बेली।।\n\nराम रूपु गुनसीलु सुभाऊ। प्रमुदित होइ देखि सुनि राऊ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सब कें उर अभिलाषु अस कहहिं मनाइ महेसु।\n\nआप अछत जुबराज पद रामहि देउ नरेसु।।1।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "एक समय सब सहित समाजा। राजसभाँ रघुराजु बिराजा।।\n\nसकल सुकृत मूरति नरनाहू। राम सुजसु सुनि अतिहि उछाहू।।\n\nनृप सब रहहिं कृपा अभिलाषें। लोकप करहिं प्रीति रुख राखें।।\n\nतिभुवन तीनि काल जग माहीं। भूरि भाग दसरथ सम नाहीं।।\n\nमंगलमूल रामु सुत जासू। जो कछु कहिज थोर सबु तासू।।\n\nरायँ सुभायँ मुकुरु कर लीन्हा। बदनु बिलोकि मुकुट सम कीन्हा।।\n\nश्रवन समीप भए सित केसा। मनहुँ जरठपनु अस उपदेसा।।\n\nनृप जुबराज राम कहुँ देहू। जीवन जनम लाहु किन लेहू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "यह बिचारु उर आनि नृप सुदिनु सुअवसरु पाइ।\n\nप्रेम पुलकि तन मुदित मन गुरहि सुनायउ जाइ।।2।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कहइ भुआलु सुनिअ मुनिनायक। भए राम सब बिधि सब लायक।।\n\nसेवक सचिव सकल पुरबासी। जे हमारे अरि मित्र उदासी।।\n\nसबहि रामु प्रिय जेहि बिधि मोही। प्रभु असीस जनु तनु धरि सोही।।\n\nबिप्र सहित परिवार गोसाईं। करहिं छोहु सब रौरिहि नाई।।\n\nजे गुर चरन रेनु सिर धरहीं। ते जनु सकल बिभव बस करहीं।।\n\nमोहि सम यहु अनुभयउ न दूजें। सबु पायउँ रज पावनि पूजें।।\n\nअब अभिलाषु एकु मन मोरें। पूजहि नाथ अनुग्रह तोरें।।\n\nमुनि प्रसन्न लखि सहज सनेहू। कहेउ नरेस रजायसु देहू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राजन राउर नामु जसु सब अभिमत दातार।\n\nफल अनुगामी महिप मनि मन अभिलाषु तुम्हार।।3।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सब बिधि गुरु प्रसन्न जियँ जानी। बोलेउ राउ रहँसि मृदु बानी।।\n\nनाथ रामु करिअहिं जुबराजू। कहिअ कृपा करि करिअ समाजू।।\n\nमोहि अछत यहु होइ उछाहू। लहहिं लोग सब लोचन लाहू।।\n\nप्रभु प्रसाद सिव सबइ निबाहीं। यह लालसा एक मन माहीं।।\n\nपुनि न सोच तनु रहउ कि जाऊ। जेहिं न होइ पाछें पछिताऊ।।\n\nसुनि मुनि दसरथ बचन सुहाए। मंगल मोद मूल मन भाए।।\n\nसुनु नृप जासु बिमुख पछिताहीं। जासु भजन बिनु जरनि न जाहीं।।\n\nभयउ तुम्हार तनय सोइ स्वामी। रामु पुनीत प्रेम अनुगामी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बेगि बिलंबु न करिअ नृप साजिअ सबुइ समाजु।\n\nसुदिन सुमंगलु तबहिं जब रामु होहिं जुबराजु।।4।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मुदित महिपति मंदिर आए। सेवक सचिव सुमंत्रु बोलाए।।\n\nकहि जयजीव सीस तिन्ह नाए। भूप सुमंगल बचन सुनाए।।\n\nजौं पाँचहि मत लागै नीका। करहु हरषि हियँ रामहि टीका।।\n\nमंत्री मुदित सुनत प्रिय बानी। अभिमत बिरवँ परेउ जनु पानी।।\n\nबिनती सचिव करहि कर जोरी। जिअहु जगतपति बरिस करोरी।।\n\nजग मंगल भल काजु बिचारा। बेगिअ नाथ न लाइअ बारा।।\n\nनृपहि मोदु सुनि सचिव सुभाषा। बढ़त बौंड़ जनु लही सुसाखा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कहेउ भूप मुनिराज कर जोइ जोइ आयसु होइ।\n\nराम राज अभिषेक हित बेगि करहु सोइ सोइ।।5।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "हरषि मुनीस कहेउ मृदु बानी। आनहु सकल सुतीरथ पानी।।\n\nऔषध मूल फूल फल पाना। कहे नाम गनि मंगल नाना।।\n\nचामर चरम बसन बहु भाँती। रोम पाट पट अगनित जाती।।\n\nमनिगन मंगल बस्तु अनेका। जो जग जोगु भूप अभिषेका।।\n\nबेद बिदित कहि सकल बिधाना। कहेउ रचहु पुर बिबिध बिताना।।\n\nसफल रसाल पूगफल केरा। रोपहु बीथिन्ह पुर चहुँ फेरा।।\n\nरचहु मंजु मनि चौकें चारू। कहहु बनावन बेगि बजारू।।\n\nपूजहु गनपति गुर कुलदेवा। सब बिधि करहु भूमिसुर सेवा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "ध्वज पताक तोरन कलस सजहु तुरग रथ नाग।\n\nसिर धरि मुनिबर बचन सबु निज निज काजहिं लाग।।6।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जो मुनीस जेहि आयसु दीन्हा। सो तेहिं काजु प्रथम जनु कीन्हा।।\n\nबिप्र साधु सुर पूजत राजा। करत राम हित मंगल काजा।।\n\nसुनत राम अभिषेक सुहावा। बाज गहागह अवध बधावा।।\n\nराम सीय तन सगुन जनाए। फरकहिं मंगल अंग सुहाए।।\n\nपुलकि सप्रेम परसपर कहहीं। भरत आगमनु सूचक अहहीं।।\n\nभए बहुत दिन अति अवसेरी। सगुन प्रतीति भेंट प्रिय केरी।।\n\nभरत सरिस प्रिय को जग माहीं। इहइ सगुन फलु दूसर नाहीं।।\n\nरामहि बंधु सोच दिन राती। अंडन्हि कमठ ह्रदउ जेहि भाँती।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "एहि अवसर मंगलु परम सुनि रहँसेउ रनिवासु।\n\nसोभत लखि बिधु बढ़त जनु बारिधि बीचि बिलासु।।7।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "प्रथम जाइ जिन्ह बचन सुनाए। भूषन बसन भूरि तिन्ह पाए।।\n\nप्रेम पुलकि तन मन अनुरागीं। मंगल कलस सजन सब लागीं।।\n\nचौकें चारु सुमित्राँ पुरी। मनिमय बिबिध भाँति अति रुरी।।\n\nआनँद मगन राम महतारी। दिए दान बहु बिप्र हँकारी।।\n\nपूजीं ग्रामदेबि सुर नागा। कहेउ बहोरि देन बलिभागा।।\n\nजेहि बिधि होइ राम कल्यानू। देहु दया करि सो बरदानू।।\n\nगावहिं मंगल कोकिलबयनीं। बिधुबदनीं मृगसावकनयनीं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राम राज अभिषेकु सुनि हियँ हरषे नर नारि।\n\nलगे सुमंगल सजन सब बिधि अनुकूल बिचारि।।8।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तब नरनाहँ बसिष्ठु बोलाए। रामधाम सिख देन पठाए।।\n\nगुर आगमनु सुनत रघुनाथा। द्वार आइ पद नायउ माथा।।\n\nसादर अरघ देइ घर आने। सोरह भाँति पूजि सनमाने।।\n\nगहे चरन सिय सहित बहोरी। बोले रामु कमल कर जोरी।।\n\nसेवक सदन स्वामि आगमनू। मंगल मूल अमंगल दमनू।।\n\nतदपि उचित जनु बोलि सप्रीती। पठइअ काज नाथ असि नीती।।\n\nप्रभुता तजि प्रभु कीन्ह सनेहू। भयउ पुनीत आजु यहु गेहू।।\n\nआयसु होइ सो करौं गोसाई। सेवक लहइ स्वामि सेवकाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुनि सनेह साने बचन मुनि रघुबरहि प्रसंस।\n\nराम कस न तुम्ह कहहु अस हंस बंस अवतंस।।9।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बरनि राम गुन सीलु सुभाऊ। बोले प्रेम पुलकि मुनिराऊ।।\n\nभूप सजेउ अभिषेक समाजू। चाहत देन तुम्हहि जुबराजू।।\n\nराम करहु सब संजम आजू। जौं बिधि कुसल निबाहै काजू।।\n\nगुरु सिख देइ राय पहिं गयउ। राम हृदयँ अस बिसमउ भयऊ।।\n\nजनमे एक संग सब भाई। भोजन सयन केलि लरिकाई।।\n\nकरनबेध उपबीत बिआहा। संग संग सब भए उछाहा।।\n\nबिमल बंस यहु अनुचित एकू। बंधु बिहाइ बड़ेहि अभिषेकू।।\n\nप्रभु सप्रेम पछितानि सुहाई। हरउ भगत मन कै कुटिलाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तेहि अवसर आए लखन मगन प्रेम आनंद।\n\nसनमाने प्रिय बचन कहि रघुकुल कैरव चंद।।10।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बाजहिं बाजने बिबिध बिधाना। पुर प्रमोदु नहिं जाइ बखाना।।\n\nभरत आगमनु सकल मनावहिं। आवहुँ बेगि नयन फलु पावहिं।।\n\nहाट बाट घर गलीं अथाई। कहहिं परसपर लोग लोगाई।।\n\nकालि लगन भलि केतिक बारा। पूजिहि बिधि अभिलाषु हमारा।।\n\nकनक सिंघासन सीय समेता। बैठहिं रामु होइ चित चेता।।\n\nसकल कहहिं कब होइहि काली। बिघन मनावहिं देव कुचाली।।\n\nतिन्हहि सोहाइ न अवध बधावा। चोरहि चंदिनि राति न भावा।।\n\nसारद बोलि बिनय सुर करहीं। बारहिं बार पाय लै परहीं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बिपति हमारि बिलोकि बड़ि मातु करिअ सोइ आजु।\n\nरामु जाहिं बन राजु तजि होइ सकल सुरकाजु।।11।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनि सुर बिनय ठाढ़ि पछिताती। भइउँ सरोज बिपिन हिमराती।।\n\nदेखि देव पुनि कहहिं निहोरी। मातु तोहि नहिं थोरिउ खोरी।।\n\nबिसमय हरष रहित रघुराऊ। तुम्ह जानहु सब राम प्रभाऊ।।\n\nजीव करम बस सुख दुख भागी। जाइअ अवध देव हित लागी।।\n\nबार बार गहि चरन सँकोचौ। चली बिचारि बिबुध मति पोची।।\n\nऊँच निवासु नीचि करतूती। देखि न सकहिं पराइ बिभूती।।\n\nआगिल काजु बिचारि बहोरी। करहहिं चाह कुसल कबि मोरी।।\n\nहरषि हृदयँ दसरथ पुर आई। जनु ग्रह दसा दुसह दुखदाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "नामु मंथरा मंदमति चेरी कैकेइ केरि।\n\nअजस पेटारी ताहि करि गई गिरा मति फेरि।।12।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "दीख मंथरा नगरु बनावा। मंजुल मंगल बाज बधावा।।\n\nपूछेसि लोगन्ह काह उछाहू। राम तिलकु सुनि भा उर दाहू।।\n\nकरइ बिचारु कुबुद्धि कुजाती। होइ अकाजु कवनि बिधि राती।।\n\nदेखि लागि मधु कुटिल किराती। जिमि गवँ तकइ लेउँ केहि भाँती।।\n\nभरत मातु पहिं गइ बिलखानी। का अनमनि हसि कह हँसि रानी।।\n\nऊतरु देइ न लेइ उसासू। नारि चरित करि ढारइ आँसू।।\n\nहँसि कह रानि गालु बड़ तोरें। दीन्ह लखन सिख अस मन मोरें।।\n\nतबहुँ न बोल चेरि बड़ि पापिनि। छाड़इ स्वास कारि जनु साँपिनि।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सभय रानि कह कहसि किन कुसल रामु महिपालु।\n\nलखनु भरतु रिपुदमनु सुनि भा कुबरी उर सालु।।13।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कत सिख देइ हमहि कोउ माई। गालु करब केहि कर बलु पाई।।\n\nरामहि छाड़ि कुसल केहि आजू। जेहि जनेसु देइ जुबराजू।।\n\nभयउ कौसिलहि बिधि अति दाहिन। देखत गरब रहत उर नाहिन।।\n\nदेखेहु कस न जाइ सब सोभा। जो अवलोकि मोर मनु छोभा।।\n\nपूतु बिदेस न सोचु तुम्हारें। जानति हहु बस नाहु हमारें।।\n\nनीद बहुत प्रिय सेज तुराई। लखहु न भूप कपट चतुराई।।\n\nसुनि प्रिय बचन मलिन मनु जानी। झुकी रानि अब रहु अरगानी।।\n\nपुनि अस कबहुँ कहसि घरफोरी। तब धरि जीभ कढ़ावउँ तोरी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "काने खोरे कूबरे कुटिल कुचाली जानि।\n\nतिय बिसेषि पुनि चेरि कहि भरतमातु मुसुकानि।।14।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "प्रियबादिनि सिख दीन्हिउँ तोही। सपनेहुँ तो पर कोपु न मोही।।\n\nसुदिनु सुमंगल दायकु सोई। तोर कहा फुर जेहि दिन होई।।\n\nजेठ स्वामि सेवक लघु भाई। यह दिनकर कुल रीति सुहाई।।\n\nराम तिलकु जौं साँचेहुँ काली। देउँ मागु मन भावत आली।।\n\nकौसल्या सम सब महतारी। रामहि सहज सुभायँ पिआरी।।\n\nमो पर करहिं सनेहु बिसेषी। मैं करि प्रीति परीछा देखी।।\n\nजौं बिधि जनमु देइ करि छोहू। होहुँ राम सिय पूत पुतोहू।।\n\nप्रान तें अधिक रामु प्रिय मोरें। तिन्ह कें तिलक छोभु कस तोरें।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भरत सपथ तोहि सत्य कहु परिहरि कपट दुराउ।\n\nहरष समय बिसमउ करसि कारन मोहि सुनाउ।।15।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "एकहिं बार आस सब पूजी। अब कछु कहब जीभ करि दूजी।।\n\nफोरै जोगु कपारु अभागा। भलेउ कहत दुख रउरेहि लागा।।\n\nकहहिं झूठि फुरि बात बनाई। ते प्रिय तुम्हहि करुइ मैं माई।।\n\nहमहुँ कहबि अब ठकुरसोहाती। नाहिं त मौन रहब दिनु राती।।\n\nकरि कुरूप बिधि परबस कीन्हा। बवा सो लुनिअ लहिअ जो दीन्हा।।\n\nकोउ नृप होउ हमहि का हानी। चेरि छाड़ि अब होब कि रानी।।\n\nजारै जोगु सुभाउ हमारा। अनभल देखि न जाइ तुम्हारा।।\n\nतातें कछुक बात अनुसारी। छमिअ देबि बड़ि चूक हमारी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "गूढ़ कपट प्रिय बचन सुनि तीय अधरबुधि रानि।\n\nसुरमाया बस बैरिनिहि सुह्द जानि पतिआनि।।16।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सादर पुनि पुनि पूँछति ओही। सबरी गान मृगी जनु मोही।।\n\nतसि मति फिरी अहइ जसि भाबी। रहसी चेरि घात जनु फाबी।।\n\nतुम्ह पूँछहु मैं कहत डेराऊँ। धरेउ मोर घरफोरी नाऊँ।।\n\nसजि प्रतीति बहुबिधि गढ़ि छोली। अवध साढ़साती तब बोली।।\n\nप्रिय सिय रामु कहा तुम्ह रानी। रामहि तुम्ह प्रिय सो फुरि बानी।।\n\nरहा प्रथम अब ते दिन बीते। समउ फिरें रिपु होहिं पिंरीते।।\n\nभानु कमल कुल पोषनिहारा। बिनु जल जारि करइ सोइ छारा।।\n\nजरि तुम्हारि चह सवति उखारी। रूँधहु करि उपाउ बर बारी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तुम्हहि न सोचु सोहाग बल निज बस जानहु राउ।\n\nमन मलीन मुह मीठ नृप राउर सरल सुभाउ।।17।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "चतुर गँभीर राम महतारी। बीचु पाइ निज बात सँवारी।।\n\nपठए भरतु भूप ननिअउरें। राम मातु मत जानव रउरें।।\n\nसेवहिं सकल सवति मोहि नीकें। गरबित भरत मातु बल पी कें।।\n\nसालु तुम्हार कौसिलहि माई। कपट चतुर नहिं होइ जनाई।।\n\nराजहि तुम्ह पर प्रेमु बिसेषी। सवति सुभाउ सकइ नहिं देखी।।\n\nरची प्रंपचु भूपहि अपनाई। राम तिलक हित लगन धराई।।\n\nयह कुल उचित राम कहुँ टीका। सबहि सोहाइ मोहि सुठि नीका।।\n\nआगिलि बात समुझि डरु मोही। देउ दैउ फिरि सो फलु ओही।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "रचि पचि कोटिक कुटिलपन कीन्हेसि कपट प्रबोधु।।\n\nकहिसि कथा सत सवति कै जेहि बिधि बाढ़ बिरोधु।।18।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भावी बस प्रतीति उर आई। पूँछ रानि पुनि सपथ देवाई।।\n\nका पूछहुँ तुम्ह अबहुँ न जाना। निज हित अनहित पसु पहिचाना।।\n\nभयउ पाखु दिन सजत समाजू। तुम्ह पाई सुधि मोहि सन आजू।।\n\nखाइअ पहिरिअ राज तुम्हारें। सत्य कहें नहिं दोषु हमारें।।\n\nजौं असत्य कछु कहब बनाई। तौ बिधि देइहि हमहि सजाई।।\n\nरामहि तिलक कालि जौं भयऊ। तुम्ह कहुँ बिपति बीजु बिधि बयऊ।।\n\nरेख खँचाइ कहउँ बलु भाषी। भामिनि भइहु दूध कइ माखी।।\n\nजौं सुत सहित करहु सेवकाई। तौ घर रहहु न आन उपाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कद्रूँ बिनतहि दीन्ह दुखु तुम्हहि कौसिलाँ देब।\n\nभरतु बंदिगृह सेइहहिं लखनु राम के नेब।।19।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कैकयसुता सुनत कटु बानी। कहि न सकइ कछु सहमि सुखानी।।\n\nतन पसेउ कदली जिमि काँपी। कुबरीं दसन जीभ तब चाँपी।।\n\nकहि कहि कोटिक कपट कहानी। धीरजु धरहु प्रबोधिसि रानी।।\n\nफिरा करमु प्रिय लागि कुचाली। बकिहि सराहइ मानि मराली।।\n\nसुनु मंथरा बात फुरि तोरी। दहिनि आँखि नित फरकइ मोरी।।\n\nदिन प्रति देखउँ राति कुसपने। कहउँ न तोहि मोह बस अपने।।\n\nकाह करौ सखि सूध सुभाऊ। दाहिन बाम न जानउँ काऊ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अपने चलत न आजु लगि अनभल काहुक कीन्ह।\n\nकेहिं अघ एकहि बार मोहि दैअँ दुसह दुखु दीन्ह।।20।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "नैहर जनमु भरब बरु जाइ। जिअत न करबि सवति सेवकाई।।\n\nअरि बस दैउ जिआवत जाही। मरनु नीक तेहि जीवन चाही।।\n\nदीन बचन कह बहुबिधि रानी। सुनि कुबरीं तियमाया ठानी।।\n\nअस कस कहहु मानि मन ऊना। सुखु सोहागु तुम्ह कहुँ दिन दूना।।\n\nजेहिं राउर अति अनभल ताका। सोइ पाइहि यहु फलु परिपाका।।\n\nजब तें कुमत सुना मैं स्वामिनि। भूख न बासर नींद न जामिनि।।\n\nपूँछेउ गुनिन्ह रेख तिन्ह खाँची। भरत भुआल होहिं यह साँची।।\n\nभामिनि करहु त कहौं उपाऊ। है तुम्हरीं सेवा बस राऊ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "परउँ कूप तुअ बचन पर सकउँ पूत पति त्यागि।\n\nकहसि मोर दुखु देखि बड़ कस न करब हित लागि।।21।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कुबरीं करि कबुली कैकेई। कपट छुरी उर पाहन टेई।।\n\nलखइ न रानि निकट दुखु कैंसे। चरइ हरित तिन बलिपसु जैसें।।\n\nसुनत बात मृदु अंत कठोरी। देति मनहुँ मधु माहुर घोरी।।\n\nकहइ चेरि सुधि अहइ कि नाही। स्वामिनि कहिहु कथा मोहि पाहीं।।\n\nदुइ बरदान भूप सन थाती। मागहु आजु जुड़ावहु छाती।।\n\nसुतहि राजु रामहि बनवासू। देहु लेहु सब सवति हुलासु।।\n\nभूपति राम सपथ जब करई। तब मागेहु जेहिं बचनु न टरई।।\n\nहोइ अकाजु आजु निसि बीतें। बचनु मोर प्रिय मानेहु जी तें।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बड़ कुघातु करि पातकिनि कहेसि कोपगृहँ जाहु।\n\nकाजु सँवारेहु सजग सबु सहसा जनि पतिआहु।।22।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कुबरिहि रानि प्रानप्रिय जानी। बार बार बड़ि बुद्धि बखानी।।\n\nतोहि सम हित न मोर संसारा। बहे जात कइ भइसि अधारा।।\n\nजौं बिधि पुरब मनोरथु काली। करौं तोहि चख पूतरि आली।।\n\nबहुबिधि चेरिहि आदरु देई। कोपभवन गवनि कैकेई।।\n\nबिपति बीजु बरषा रितु चेरी। भुइँ भइ कुमति कैकेई केरी।।\n\nपाइ कपट जलु अंकुर जामा। बर दोउ दल दुख फल परिनामा।।\n\nकोप समाजु साजि सबु सोई। राजु करत निज कुमति बिगोई।।\n\nराउर नगर कोलाहलु होई। यह कुचालि कछु जान न कोई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "प्रमुदित पुर नर नारि। सब सजहिं सुमंगलचार।\n\nएक प्रबिसहिं एक निर्गमहिं भीर भूप दरबार।।23।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बाल सखा सुन हियँ हरषाहीं। मिलि दस पाँच राम पहिं जाहीं।।\n\nप्रभु आदरहिं प्रेमु पहिचानी। पूँछहिं कुसल खेम मृदु बानी।।\n\nफिरहिं भवन प्रिय आयसु पाई। करत परसपर राम बड़ाई।।\n\nको रघुबीर सरिस संसारा। सीलु सनेह निबाहनिहारा।\n\nजेंहि जेंहि जोनि करम बस भ्रमहीं। तहँ तहँ ईसु देउ यह हमहीं।।\n\nसेवक हम स्वामी सियनाहू। होउ नात यह ओर निबाहू।।\n\nअस अभिलाषु नगर सब काहू। कैकयसुता ह्दयँ अति दाहू।।\n\nको न कुसंगति पाइ नसाई। रहइ न नीच मतें चतुराई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "साँस समय सानंद नृपु गयउ कैकेई गेहँ।\n\nगवनु निठुरता निकट किय जनु धरि देह सनेहँ।।24।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कोपभवन सुनि सकुचेउ राउ। भय बस अगहुड़ परइ न पाऊ।।\n\nसुरपति बसइ बाहँबल जाके। नरपति सकल रहहिं रुख ताकें।।\n\nसो सुनि तिय रिस गयउ सुखाई। देखहु काम प्रताप बड़ाई।।\n\nसूल कुलिस असि अँगवनिहारे। ते रतिनाथ सुमन सर मारे।।\n\nसभय नरेसु प्रिया पहिं गयऊ। देखि दसा दुखु दारुन भयऊ।।\n\nभूमि सयन पटु मोट पुराना। दिए डारि तन भूषण नाना।।\n\nकुमतिहि कसि कुबेषता फाबी। अन अहिवातु सूच जनु भाबी।।\n\nजाइ निकट नृपु कह मृदु बानी। प्रानप्रिया केहि हेतु रिसानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "केहि हेतु रानि रिसानि परसत पानि पतिहि नेवारई।\n\nमानहुँ सरोष भुअंग भामिनि बिषम भाँति निहारई।।\n\nदोउ बासना रसना दसन बर मरम ठाहरु देखई।\n\nतुलसी नृपति भवतब्यता बस काम कौतुक लेखई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बार बार कह राउ सुमुखि सुलोचिनि पिकबचनि।\n\nकारन मोहि सुनाउ गजगामिनि निज कोप कर।।25।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अनहित तोर प्रिया केइँ कीन्हा। केहि दुइ सिर केहि जमु चह लीन्हा।।\n\nकहु केहि रंकहि करौ नरेसू। कहु केहि नृपहि निकासौं देसू।।\n\nसकउँ तोर अरि अमरउ मारी। काह कीट बपुरे नर नारी।।\n\nजानसि मोर सुभाउ बरोरू। मनु तव आनन चंद चकोरू।।\n\nप्रिया प्रान सुत सरबसु मोरें। परिजन प्रजा सकल बस तोरें।।\n\nजौं कछु कहौ कपटु करि तोही। भामिनि राम सपथ सत मोही।।\n\nबिहसि मागु मनभावति बाता। भूषन सजहि मनोहर गाता।।\n\nघरी कुघरी समुझि जियँ देखू। बेगि प्रिया परिहरहि कुबेषू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "यह सुनि मन गुनि सपथ बड़ि बिहसि उठी मतिमंद।\n\nभूषन सजति बिलोकि मृगु मनहुँ किरातिनि फंद।।26।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "पुनि कह राउ सुह्रद जियँ जानी। प्रेम पुलकि मृदु मंजुल बानी।।\n\nभामिनि भयउ तोर मनभावा। घर घर नगर अनंद बधावा।।\n\nरामहि देउँ कालि जुबराजू। सजहि सुलोचनि मंगल साजू।।\n\nदलकि उठेउ सुनि ह्रदउ कठोरू। जनु छुइ गयउ पाक बरतोरू।।\n\nऐसिउ पीर बिहसि तेहि गोई। चोर नारि जिमि प्रगटि न रोई।।\n\nलखहिं न भूप कपट चतुराई। कोटि कुटिल मनि गुरू पढ़ाई।।\n\nजद्यपि नीति निपुन नरनाहू। नारिचरित जलनिधि अवगाहू।।\n\nकपट सनेहु बढ़ाइ बहोरी। बोली बिहसि नयन मुहु मोरी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मागु मागु पै कहहु पिय कबहुँ न देहु न लेहु।\n\nदेन कहेहु बरदान दुइ तेउ पावत संदेहु।।27।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जानेउँ मरमु राउ हँसि कहई। तुम्हहि कोहाब परम प्रिय अहई।।\n\nथाति राखि न मागिहु काऊ। बिसरि गयउ मोहि भोर सुभाऊ।।\n\nझूठेहुँ हमहि दोषु जनि देहू। दुइ कै चारि मागि मकु लेहू।।\n\nरघुकुल रीति सदा चलि आई। प्रान जाहुँ बरु बचनु न जाई।।\n\nनहिं असत्य सम पातक पुंजा। गिरि सम होहिं कि कोटिक गुंजा।।\n\nसत्यमूल सब सुकृत सुहाए। बेद पुरान बिदित मनु गाए।।\n\nतेहि पर राम सपथ करि आई। सुकृत सनेह अवधि रघुराई।।\n\nबात दृढ़ाइ कुमति हँसि बोली। कुमत कुबिहग कुलह जनु खोली।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भूप मनोरथ सुभग बनु सुख सुबिहंग समाजु।\n\nभिल्लनि जिमि छाड़न चहति बचनु भयंकरु बाजु।।28।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनहु प्रानप्रिय भावत जी का। देहु एक बर भरतहि टीका।।\n\nमागउँ दूसर बर कर जोरी। पुरवहु नाथ मनोरथ मोरी।।\n\nतापस बेष बिसेषि उदासी। चौदह बरिस रामु बनबासी।।\n\nसुनि मृदु बचन भूप हियँ सोकू। ससि कर छुअत बिकल जिमि कोकू।।\n\nगयउ सहमि नहिं कछु कहि आवा। जनु सचान बन झपटेउ लावा।।\n\nबिबरन भयउ निपट नरपालू। दामिनि हनेउ मनहुँ तरु तालू।।\n\nमाथे हाथ मूदि दोउ लोचन। तनु धरि सोचु लाग जनु सोचन।।\n\nमोर मनोरथु सुरतरु फूला। फरत करिनि जिमि हतेउ समूला।।\n\nअवध उजारि कीन्हि कैकेईं। दीन्हसि अचल बिपति कै नेईं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कवनें अवसर का भयउ गयउँ नारि बिस्वास।\n\nजोग सिद्धि फल समय जिमि जतिहि अबिद्या नास।।29।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "एहि बिधि राउ मनहिं मन झाँखा। देखि कुभाँति कुमति मन माखा।।\n\nभरतु कि राउर पूत न होहीं। आनेहु मोल बेसाहि कि मोही।।\n\nजो सुनि सरु अस लाग तुम्हारें। काहे न बोलहु बचनु सँभारे।।\n\nदेहु उतरु अनु करहु कि नाहीं। सत्यसंध तुम्ह रघुकुल माहीं।।\n\nदेन कहेहु अब जनि बरु देहू। तजहुँ सत्य जग अपजसु लेहू।।\n\nसत्य सराहि कहेहु बरु देना। जानेहु लेइहि मागि चबेना।।\n\nसिबि दधीचि बलि जो कछु भाषा। तनु धनु तजेउ बचन पनु राखा।।\n\nअति कटु बचन कहति कैकेई। मानहुँ लोन जरे पर देई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "धरम धुरंधर धीर धरि नयन उघारे रायँ।\n\nसिरु धुनि लीन्हि उसास असि मारेसि मोहि कुठायँ।।30।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "आगें दीखि जरत रिस भारी। मनहुँ रोष तरवारि उघारी।।\n\nमूठि कुबुद्धि धार निठुराई। धरी कूबरीं सान बनाई।।\n\nलखी महीप कराल कठोरा। सत्य कि जीवनु लेइहि मोरा।।\n\nबोले राउ कठिन करि छाती। बानी सबिनय तासु सोहाती।।\n\nप्रिया बचन कस कहसि कुभाँती। भीर प्रतीति प्रीति करि हाँती।।\n\nमोरें भरतु रामु दुइ आँखी। सत्य कहउँ करि संकरू साखी।।\n\nअवसि दूतु मैं पठइब प्राता। ऐहहिं बेगि सुनत दोउ भ्राता।।\n\nसुदिन सोधि सबु साजु सजाई। देउँ भरत कहुँ राजु बजाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "लोभु न रामहि राजु कर बहुत भरत पर प्रीति।\n\nमैं बड़ छोट बिचारि जियँ करत रहेउँ नृपनीति।।31।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "राम सपथ सत कहुउँ सुभाऊ। राममातु कछु कहेउ न काऊ।।\n\nमैं सबु कीन्ह तोहि बिनु पूँछें। तेहि तें परेउ मनोरथु छूछें।।\n\nरिस परिहरू अब मंगल साजू। कछु दिन गएँ भरत जुबराजू।।\n\nएकहि बात मोहि दुखु लागा। बर दूसर असमंजस मागा।।\n\nअजहुँ हृदय जरत तेहि आँचा। रिस परिहास कि साँचेहुँ साँचा।।\n\nकहु तजि रोषु राम अपराधू। सबु कोउ कहइ रामु सुठि साधू।।\n\nतुहूँ सराहसि करसि सनेहू। अब सुनि मोहि भयउ संदेहू।।\n\nजासु सुभाउ अरिहि अनुकूला। सो किमि करिहि मातु प्रतिकूला।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "प्रिया हास रिस परिहरहि मागु बिचारि बिबेकु।\n\nजेहिं देखाँ अब नयन भरि भरत राज अभिषेकु।।32।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जिऐ मीन बरू बारि बिहीना। मनि बिनु फनिकु जिऐ दुख दीना।।\n\nकहउँ सुभाउ न छलु मन माहीं। जीवनु मोर राम बिनु नाहीं।।\n\nसमुझि देखु जियँ प्रिया प्रबीना। जीवनु राम दरस आधीना।।\n\nसुनि म्रदु बचन कुमति अति जरई। मनहुँ अनल आहुति घृत परई।।\n\nकहइ करहु किन कोटि उपाया। इहाँ न लागिहि राउरि माया।।\n\nदेहु कि लेहु अजसु करि नाहीं। मोहि न बहुत प्रपंच सोहाहीं।\n\nरामु साधु तुम्ह साधु सयाने। राममातु भलि सब पहिचाने।।\n\nजस कौसिलाँ मोर भल ताका। तस फलु उन्हहि देउँ करि साका।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "होत प्रात मुनिबेष धरि जौं न रामु बन जाहिं।\n\nमोर मरनु राउर अजस नृप समुझिअ मन माहिं।।33।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अस कहि कुटिल भई उठि ठाढ़ी। मानहुँ रोष तरंगिनि बाढ़ी।।\n\nपाप पहार प्रगट भइ सोई। भरी क्रोध जल जाइ न जोई।।\n\nदोउ बर कूल कठिन हठ धारा। भवँर कूबरी बचन प्रचारा।।\n\nढाहत भूपरूप तरु मूला। चली बिपति बारिधि अनुकूला।।\n\nलखी नरेस बात फुरि साँची। तिय मिस मीचु सीस पर नाची।।\n\nगहि पद बिनय कीन्ह बैठारी। जनि दिनकर कुल होसि कुठारी।।\n\nमागु माथ अबहीं देउँ तोही। राम बिरहँ जनि मारसि मोही।।\n\nराखु राम कहुँ जेहि तेहि भाँती। नाहिं त जरिहि जनम भरि छाती।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "देखी ब्याधि असाध नृपु परेउ धरनि धुनि माथ।\n\nकहत परम आरत बचन राम राम रघुनाथ।।34।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "ब्याकुल राउ सिथिल सब गाता। करिनि कलपतरु मनहुँ निपाता।।\n\nकंठु सूख मुख आव न बानी। जनु पाठीनु दीन बिनु पानी।।\n\nपुनि कह कटु कठोर कैकेई। मनहुँ घाय महुँ माहुर देई।।\n\nजौं अंतहुँ अस करतबु रहेऊ। मागु मागु तुम्ह केहिं बल कहेऊ।।\n\nदुइ कि होइ एक समय भुआला। हँसब ठठाइ फुलाउब गाला।।\n\nदानि कहाउब अरु कृपनाई। होइ कि खेम कुसल रौताई।।\n\nछाड़हु बचनु कि धीरजु धरहू। जनि अबला जिमि करुना करहू।।\n\nतनु तिय तनय धामु धनु धरनी। सत्यसंध कहुँ तृन सम बरनी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मरम बचन सुनि राउ कह कहु कछु दोषु न तोर।\n\nलागेउ तोहि पिसाच जिमि कालु कहावत मोर।।35।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "चहत न भरत भूपतहि भोरें। बिधि बस कुमति बसी जिय तोरें।।\n\nसो सबु मोर पाप परिनामू। भयउ कुठाहर जेहिं बिधि बामू।।\n\nसुबस बसिहि फिरि अवध सुहाई। सब गुन धाम राम प्रभुताई।।\n\nकरिहहिं भाइ सकल सेवकाई। होइहि तिहुँ पुर राम बड़ाई।।\n\nतोर कलंकु मोर पछिताऊ। मुएहुँ न मिटहि न जाइहि काऊ।।\n\nअब तोहि नीक लाग करु सोई। लोचन ओट बैठु मुहु गोई।।\n\nजब लगि जिऔं कहउँ कर जोरी। तब लगि जनि कछु कहसि बहोरी।।\n\nफिरि पछितैहसि अंत अभागी। मारसि गाइ नहारु लागी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "परेउ राउ कहि कोटि बिधि काहे करसि निदानु।\n\nकपट सयानि न कहति कछु जागति मनहुँ मसानु।।36।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "राम राम रट बिकल भुआलू। जनु बिनु पंख बिहंग बेहालू।।\n\nहृदयँ मनाव भोरु जनि होई। रामहि जाइ कहै जनि कोई।।\n\nउदउ करहु जनि रबि रघुकुल गुर। अवध बिलोकि सूल होइहि उर।।\n\nभूप प्रीति कैकइ कठिनाई। उभय अवधि बिधि रची बनाई।।\n\nबिलपत नृपहि भयउ भिनुसारा। बीना बेनु संख धुनि द्वारा।।\n\nपढ़हिं भाट गुन गावहिं गायक। सुनत नृपहि जनु लागहिं सायक।।\n\nमंगल सकल सोहाहिं न कैसें। सहगामिनिहि बिभूषन जैसें।।\n\nतेहिं निसि नीद परी नहि काहू। राम दरस लालसा उछाहू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "द्वार भीर सेवक सचिव कहहिं उदित रबि देखि।\n\nजागेउ अजहुँ न अवधपति कारनु कवनु बिसेषि।।37।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "पछिले पहर भूपु नित जागा। आजु हमहि बड़ अचरजु लागा।।\n\nजाहु सुमंत्र जगावहु जाई। कीजिअ काजु रजायसु पाई।।\n\nगए सुमंत्रु तब राउर माही। देखि भयावन जात डेराहीं।।\n\nधाइ खाइ जनु जाइ न हेरा। मानहुँ बिपति बिषाद बसेरा।।\n\nपूछें कोउ न ऊतरु देई। गए जेंहिं भवन भूप कैकैई।।\n\nकहि जयजीव बैठ सिरु नाई। दैखि भूप गति गयउ सुखाई।।\n\nसोच बिकल बिबरन महि परेऊ। मानहुँ कमल मूलु परिहरेऊ।।\n\nसचिउ सभीत सकइ नहिं पूँछी। बोली असुभ भरी सुभ छूछी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "परी न राजहि नीद निसि हेतु जान जगदीसु।\n\nरामु रामु रटि भोरु किय कहइ न मरमु महीसु।।38।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "आनहु रामहि बेगि बोलाई। समाचार तब पूँछेहु आई।।\n\nचलेउ सुमंत्र राय रूख जानी। लखी कुचालि कीन्हि कछु रानी।।\n\nसोच बिकल मग परइ न पाऊ। रामहि बोलि कहिहि का राऊ।।\n\nउर धरि धीरजु गयउ दुआरें। पूछँहिं सकल देखि मनु मारें।।\n\nसमाधानु करि सो सबही का। गयउ जहाँ दिनकर कुल टीका।।\n\nरामु सुमंत्रहि आवत देखा। आदरु कीन्ह पिता सम लेखा।।\n\nनिरखि बदनु कहि भूप रजाई। रघुकुलदीपहि चलेउ लेवाई।।\n\nरामु कुभाँति सचिव सँग जाहीं। देखि लोग जहँ तहँ बिलखाहीं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जाइ दीख रघुबंसमनि नरपति निपट कुसाजु।।\n\nसहमि परेउ लखि सिंघिनिहि मनहुँ बृद्ध गजराजु।।39।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सूखहिं अधर जरइ सबु अंगू। मनहुँ दीन मनिहीन भुअंगू।।\n\nसरुष समीप दीखि कैकेई। मानहुँ मीचु घरी गनि लेई।।\n\nकरुनामय मृदु राम सुभाऊ। प्रथम दीख दुखु सुना न काऊ।।\n\nतदपि धीर धरि समउ बिचारी। पूँछी मधुर बचन महतारी।।\n\nमोहि कहु मातु तात दुख कारन। करिअ जतन जेहिं होइ निवारन।।\n\nसुनहु राम सबु कारन एहू। राजहि तुम पर बहुत सनेहू।।\n\nदेन कहेन्हि मोहि दुइ बरदाना। मागेउँ जो कछु मोहि सोहाना।\n\nसो सुनि भयउ भूप उर सोचू। छाड़ि न सकहिं तुम्हार सँकोचू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुत सनेह इत बचनु उत संकट परेउ नरेसु।\n\nसकहु न आयसु धरहु सिर मेटहु कठिन कलेसु।।40।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "निधरक बैठि कहइ कटु बानी। सुनत कठिनता अति अकुलानी।।\n\nजीभ कमान बचन सर नाना। मनहुँ महिप मृदु लच्छ समाना।।\n\nजनु कठोरपनु धरें सरीरू। सिखइ धनुषबिद्या बर बीरू।।\n\nसब प्रसंगु रघुपतिहि सुनाई। बैठि मनहुँ तनु धरि निठुराई।।\n\nमन मुसकाइ भानुकुल भानु। रामु सहज आनंद निधानू।।\n\nबोले बचन बिगत सब दूषन। मृदु मंजुल जनु बाग बिभूषन।।\n\nसुनु जननी सोइ सुतु बड़भागी। जो पितु मातु बचन अनुरागी।।\n\nतनय मातु पितु तोषनिहारा। दुर्लभ जननि सकल संसारा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मुनिगन मिलनु बिसेषि बन सबहि भाँति हित मोर।\n\nतेहि महँ पितु आयसु बहुरि संमत जननी तोर।।41।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भरत प्रानप्रिय पावहिं राजू। बिधि सब बिधि मोहि सनमुख आजु।\n\nजों न जाउँ बन ऐसेहु काजा। प्रथम गनिअ मोहि मूढ़ समाजा।।\n\nसेवहिं अरँडु कलपतरु त्यागी। परिहरि अमृत लेहिं बिषु मागी।।\n\nतेउ न पाइ अस समउ चुकाहीं। देखु बिचारि मातु मन माहीं।।\n\nअंब एक दुखु मोहि बिसेषी। निपट बिकल नरनायकु देखी।।\n\nथोरिहिं बात पितहि दुख भारी। होति प्रतीति न मोहि महतारी।।\n\nराउ धीर गुन उदधि अगाधू। भा मोहि ते कछु बड़ अपराधू।।\n\nजातें मोहि न कहत कछु राऊ। मोरि सपथ तोहि कहु सतिभाऊ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सहज सरल रघुबर बचन कुमति कुटिल करि जान।\n\nचलइ जोंक जल बक्रगति जद्यपि सलिलु समान।।42।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "रहसी रानि राम रुख पाई। बोली कपट सनेहु जनाई।।\n\nसपथ तुम्हार भरत कै आना। हेतु न दूसर मै कछु जाना।।\n\nतुम्ह अपराध जोगु नहिं ताता। जननी जनक बंधु सुखदाता।।\n\nराम सत्य सबु जो कछु कहहू। तुम्ह पितु मातु बचन रत अहहू।।\n\nपितहि बुझाइ कहहु बलि सोई। चौथेंपन जेहिं अजसु न होई।।\n\nतुम्ह सम सुअन सुकृत जेहिं दीन्हे। उचित न तासु निरादरु कीन्हे।।\n\nलागहिं कुमुख बचन सुभ कैसे। मगहँ गयादिक तीरथ जैसे।।\n\nरामहि मातु बचन सब भाए। जिमि सुरसरि गत सलिल सुहाए।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "गइ मुरुछा रामहि सुमिरि नृप फिरि करवट लीन्ह।\n\nसचिव राम आगमन कहि बिनय समय सम कीन्ह।।43।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अवनिप अकनि रामु पगु धारे। धरि धीरजु तब नयन उघारे।।\n\nसचिवँ सँभारि राउ बैठारे। चरन परत नृप रामु निहारे।।\n\nलिए सनेह बिकल उर लाई। गै मनि मनहुँ फनिक फिरि पाई।।\n\nरामहि चितइ रहेउ नरनाहू। चला बिलोचन बारि प्रबाहू।।\n\nसोक बिबस कछु कहै न पारा। हृदयँ लगावत बारहिं बारा।।\n\nबिधिहि मनाव राउ मन माहीं। जेहिं रघुनाथ न कानन जाहीं।।\n\nसुमिरि महेसहि कहइ निहोरी। बिनती सुनहु सदासिव मोरी।।\n\nआसुतोष तुम्ह अवढर दानी। आरति हरहु दीन जनु जानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तुम्ह प्रेरक सब के हृदयँ सो मति रामहि देहु।\n\nबचनु मोर तजि रहहि घर परिहरि सीलु सनेहु।।44।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अजसु होउ जग सुजसु नसाऊ। नरक परौ बरु सुरपुरु जाऊ।।\n\nसब दुख दुसह सहावहु मोही। लोचन ओट रामु जनि होंही।।\n\nअस मन गुनइ राउ नहिं बोला। पीपर पात सरिस मनु डोला।।\n\nरघुपति पितहि प्रेमबस जानी। पुनि कछु कहिहि मातु अनुमानी।।\n\nदेस काल अवसर अनुसारी। बोले बचन बिनीत बिचारी।।\n\nतात कहउँ कछु करउँ ढिठाई। अनुचितु छमब जानि लरिकाई।।\n\nअति लघु बात लागि दुखु पावा। काहुँ न मोहि कहि प्रथम जनावा।।\n\nदेखि गोसाइँहि पूँछिउँ माता। सुनि प्रसंगु भए सीतल गाता।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मंगल समय सनेह बस सोच परिहरिअ तात।\n\nआयसु देइअ हरषि हियँ कहि पुलके प्रभु गात।।45।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "धन्य जनमु जगतीतल तासू। पितहि प्रमोदु चरित सुनि जासू।।\n\nचारि पदारथ करतल ताकें। प्रिय पितु मातु प्रान सम जाकें।।\n\nआयसु पालि जनम फलु पाई। ऐहउँ बेगिहिं होउ रजाई।।\n\nबिदा मातु सन आवउँ मागी। चलिहउँ बनहि बहुरि पग लागी।।\n\nअस कहि राम गवनु तब कीन्हा। भूप सोक बसु उतरु न दीन्हा।।\n\nनगर ब्यापि गइ बात सुतीछी। छुअत चढ़ी जनु सब तन बीछी।।\n\nसुनि भए बिकल सकल नर नारी। बेलि बिटप जिमि देखि दवारी।।\n\nजो जहँ सुनइ धुनइ सिरु सोई। बड़ बिषादु नहिं धीरजु होई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मुख सुखाहिं लोचन स्त्रवहि सोकु न हृदयँ समाइ।\n\nमनहुँ करुन रस कटकई उतरी अवध बजाइ।।46।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मिलेहि माझ बिधि बात बेगारी। जहँ तहँ देहिं कैकेइहि गारी।।\n\nएहि पापिनिहि बूझि का परेऊ। छाइ भवन पर पावकु धरेऊ।।\n\nनिज कर नयन काढ़ि चह दीखा। डारि सुधा बिषु चाहत चीखा।।\n\nकुटिल कठोर कुबुद्धि अभागी। भइ रघुबंस बेनु बन आगी।।\n\nपालव बैठि पेड़ु एहिं काटा। सुख महुँ सोक ठाटु धरि ठाटा।।\n\nसदा रामु एहि प्रान समाना। कारन कवन कुटिलपनु ठाना।।\n\nसत्य कहहिं कबि नारि सुभाऊ। सब बिधि अगहु अगाध दुराऊ।।\n\nनिज प्रतिबिंबु बरुकु गहि जाई। जानि न जाइ नारि गति भाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "काह न पावकु जारि सक का न समुद्र समाइ।\n\nका न करै अबला प्रबल केहि जग कालु न खाइ।।47।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "का सुनाइ बिधि काह सुनावा। का देखाइ चह काह देखावा।।\n\nएक कहहिं भल भूप न कीन्हा। बरु बिचारि नहिं कुमतिहि दीन्हा।।\n\nजो हठि भयउ सकल दुख भाजनु। अबला बिबस ग्यानु गुनु गा जनु।।\n\nएक धरम परमिति पहिचाने। नृपहि दोसु नहिं देहिं सयाने।।\n\nसिबि दधीचि हरिचंद कहानी। एक एक सन कहहिं बखानी।।\n\nएक भरत कर संमत कहहीं। एक उदास भायँ सुनि रहहीं।।\n\nकान मूदि कर रद गहि जीहा। एक कहहिं यह बात अलीहा।।\n\nसुकृत जाहिं अस कहत तुम्हारे। रामु भरत कहुँ प्रानपिआरे।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "चंदु चवै बरु अनल कन सुधा होइ बिषतूल।\n\nसपनेहुँ कबहुँ न करहिं किछु भरतु राम प्रतिकूल।।48।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "एक बिधातहिं दूषनु देंहीं। सुधा देखाइ दीन्ह बिषु जेहीं।।\n\nखरभरु नगर सोचु सब काहू। दुसह दाहु उर मिटा उछाहू।।\n\nबिप्रबधू कुलमान्य जठेरी। जे प्रिय परम कैकेई केरी।।\n\nलगीं देन सिख सीलु सराही। बचन बानसम लागहिं ताही।।\n\nभरतु न मोहि प्रिय राम समाना। सदा कहहु यहु सबु जगु जाना।।\n\nकरहु राम पर सहज सनेहू। केहिं अपराध आजु बनु देहू।।\n\nकबहुँ न कियहु सवति आरेसू। प्रीति प्रतीति जान सबु देसू।।\n\nकौसल्याँ अब काह बिगारा। तुम्ह जेहि लागि बज्र पुर पारा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सीय कि पिय सँगु परिहरिहि लखनु कि रहिहहिं धाम।\n\nराजु कि भूँजब भरत पुर नृपु कि जिइहि बिनु राम।।49।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अस बिचारि उर छाड़हु कोहू। सोक कलंक कोठि जनि होहू।।\n\nभरतहि अवसि देहु जुबराजू। कानन काह राम कर काजू।।\n\nनाहिन रामु राज के भूखे। धरम धुरीन बिषय रस रूखे।।\n\nगुर गृह बसहुँ रामु तजि गेहू। नृप सन अस बरु दूसर लेहू।।\n\nजौं नहिं लगिहहु कहें हमारे। नहिं लागिहि कछु हाथ तुम्हारे।।\n\nजौं परिहास कीन्हि कछु होई। तौ कहि प्रगट जनावहु सोई।।\n\nराम सरिस सुत कानन जोगू। काह कहिहि सुनि तुम्ह कहुँ लोगू।।\n\nउठहु बेगि सोइ करहु उपाई। जेहि बिधि सोकु कलंकु नसाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "जेहि भाँति सोकु कलंकु जाइ उपाय करि कुल पालही।\n\nहठि फेरु रामहि जात बन जनि बात दूसरि चालही।।\n\nजिमि भानु बिनु दिनु प्रान बिनु तनु चंद बिनु जिमि जामिनी।\n\nतिमि अवध तुलसीदास प्रभु बिनु समुझि धौं जियँ भामिनी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सखिन्ह सिखावनु दीन्ह सुनत मधुर परिनाम हित।\n\nतेइँ कछु कान न कीन्ह कुटिल प्रबोधी कूबरी।।50।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "उतरु न देइ दुसह रिस रूखी। मृगिन्ह चितव जनु बाघिनि भूखी।।\n\nब्याधि असाधि जानि तिन्ह त्यागी। चलीं कहत मतिमंद अभागी।।\n\nराजु करत यह दैअँ बिगोई। कीन्हेसि अस जस करइ न कोई।।\n\nएहि बिधि बिलपहिं पुर नर नारीं। देहिं कुचालिहि कोटिक गारीं।।\n\nजरहिं बिषम जर लेहिं उसासा। कवनि राम बिनु जीवन आसा।।\n\nबिपुल बियोग प्रजा अकुलानी। जनु जलचर गन सूखत पानी।।\n\nअति बिषाद बस लोग लोगाई। गए मातु पहिं रामु गोसाई।।\n\nमुख प्रसन्न चित चौगुन चाऊ। मिटा सोचु जनि राखै राऊ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "नव गयंदु रघुबीर मनु राजु अलान समान।\n\nछूट जानि बन गवनु सुनि उर अनंदु अधिकान।।51।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "रघुकुलतिलक जोरि दोउ हाथा। मुदित मातु पद नायउ माथा।।\n\nदीन्हि असीस लाइ उर लीन्हे। भूषन बसन निछावरि कीन्हे।।\n\nबार बार मुख चुंबति माता। नयन नेह जलु पुलकित गाता।।\n\nगोद राखि पुनि हृदयँ लगाए। स्त्रवत प्रेनरस पयद सुहाए।।\n\nप्रेमु प्रमोदु न कछु कहि जाई। रंक धनद पदबी जनु पाई।।\n\nसादर सुंदर बदनु निहारी। बोली मधुर बचन महतारी।।\n\nकहहु तात जननी बलिहारी। कबहिं लगन मुद मंगलकारी।।\n\nसुकृत सील सुख सीवँ सुहाई। जनम लाभ कइ अवधि अघाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जेहि चाहत नर नारि सब अति आरत एहि भाँति।\n\nजिमि चातक चातकि तृषित बृष्टि सरद रितु स्वाति।।52।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तात जाउँ बलि बेगि नहाहू। जो मन भाव मधुर कछु खाहू।।\n\nपितु समीप तब जाएहु भैआ। भइ बड़ि बार जाइ बलि मैआ।।\n\nमातु बचन सुनि अति अनुकूला। जनु सनेह सुरतरु के फूला।।\n\nसुख मकरंद भरे श्रियमूला। निरखि राम मनु भवरुँ न भूला।।\n\nधरम धुरीन धरम गति जानी। कहेउ मातु सन अति मृदु बानी।।\n\nपिताँ दीन्ह मोहि कानन राजू। जहँ सब भाँति मोर बड़ काजू।।\n\nआयसु देहि मुदित मन माता। जेहिं मुद मंगल कानन जाता।।\n\nजनि सनेह बस डरपसि भोरें। आनँदु अंब अनुग्रह तोरें।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बरष चारिदस बिपिन बसि करि पितु बचन प्रमान।\n\nआइ पाय पुनि देखिहउँ मनु जनि करसि मलान।।53।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बचन बिनीत मधुर रघुबर के। सर सम लगे मातु उर करके।।\n\nसहमि सूखि सुनि सीतलि बानी। जिमि जवास परें पावस पानी।।\n\nकहि न जाइ कछु हृदय बिषादू। मनहुँ मृगी सुनि केहरि नादू।।\n\nनयन सजल तन थर थर काँपी। माजहि खाइ मीन जनु मापी।।\n\nधरि धीरजु सुत बदनु निहारी। गदगद बचन कहति महतारी।।\n\nतात पितहि तुम्ह प्रानपिआरे। देखि मुदित नित चरित तुम्हारे।।\n\nराजु देन कहुँ सुभ दिन साधा। कहेउ जान बन केहिं अपराधा।।\n\nतात सुनावहु मोहि निदानू। को दिनकर कुल भयउ कृसानू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "निरखि राम रुख सचिवसुत कारनु कहेउ बुझाइ।\n\nसुनि प्रसंगु रहि मूक जिमि दसा बरनि नहिं जाइ।।54।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "राखि न सकइ न कहि सक जाहू। दुहूँ भाँति उर दारुन दाहू।।\n\nलिखत सुधाकर गा लिखि राहू। बिधि गति बाम सदा सब काहू।।\n\nधरम सनेह उभयँ मति घेरी। भइ गति साँप छुछुंदरि केरी।।\n\nराखउँ सुतहि करउँ अनुरोधू। धरमु जाइ अरु बंधु बिरोधू।।\n\nकहउँ जान बन तौ बड़ि हानी। संकट सोच बिबस भइ रानी।।\n\nबहुरि समुझि तिय धरमु सयानी। रामु भरतु दोउ सुत सम जानी।।\n\nसरल सुभाउ राम महतारी। बोली बचन धीर धरि भारी।।\n\nतात जाउँ बलि कीन्हेहु नीका। पितु आयसु सब धरमक टीका।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राजु देन कहि दीन्ह बनु मोहि न सो दुख लेसु।\n\nतुम्ह बिनु भरतहि भूपतिहि प्रजहि प्रचंड कलेसु।।55।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जौं केवल पितु आयसु ताता। तौ जनि जाहु जानि बड़ि माता।।\n\nजौं पितु मातु कहेउ बन जाना। तौं कानन सत अवध समाना।।\n\nपितु बनदेव मातु बनदेवी। खग मृग चरन सरोरुह सेवी।।\n\nअंतहुँ उचित नृपहि बनबासू। बय बिलोकि हियँ होइ हराँसू।।\n\nबड़भागी बनु अवध अभागी। जो रघुबंसतिलक तुम्ह त्यागी।।\n\nजौं सुत कहौ संग मोहि लेहू। तुम्हरे हृदयँ होइ संदेहू।।\n\nपूत परम प्रिय तुम्ह सबही के। प्रान प्रान के जीवन जी के।।\n\nते तुम्ह कहहु मातु बन जाऊँ। मैं सुनि बचन बैठि पछिताऊँ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "यह बिचारि नहिं करउँ हठ झूठ सनेहु बढ़ाइ।\n\nमानि मातु कर नात बलि सुरति बिसरि जनि जाइ।।56।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "देव पितर सब तुन्हहि गोसाई। राखहुँ पलक नयन की नाई।।\n\nअवधि अंबु प्रिय परिजन मीना। तुम्ह करुनाकर धरम धुरीना।।\n\nअस बिचारि सोइ करहु उपाई। सबहि जिअत जेहिं भेंटेहु आई।।\n\nजाहु सुखेन बनहि बलि जाऊँ। करि अनाथ जन परिजन गाऊँ।।\n\nसब कर आजु सुकृत फल बीता। भयउ कराल कालु बिपरीता।।\n\nबहुबिधि बिलपि चरन लपटानी। परम अभागिनि आपुहि जानी।।\n\nदारुन दुसह दाहु उर ब्यापा। बरनि न जाहिं बिलाप कलापा।।\n\nराम उठाइ मातु उर लाई। कहि मृदु बचन बहुरि समुझाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "समाचार तेहि समय सुनि सीय उठी अकुलाइ।\n\nजाइ सासु पद कमल जुग बंदि बैठि सिरु नाइ।।57।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "दीन्हि असीस सासु मृदु बानी। अति सुकुमारि देखि अकुलानी।।\n\nबैठि नमितमुख सोचति सीता। रूप रासि पति प्रेम पुनीता।।\n\nचलन चहत बन जीवननाथू। केहि सुकृती सन होइहि साथू।।\n\nकी तनु प्रान कि केवल प्राना। बिधि करतबु कछु जाइ न जाना।।\n\nचारु चरन नख लेखति धरनी। नूपुर मुखर मधुर कबि बरनी।।\n\nमनहुँ प्रेम बस बिनती करहीं। हमहि सीय पद जनि परिहरहीं।।\n\nमंजु बिलोचन मोचति बारी। बोली देखि राम महतारी।।\n\nतात सुनहु सिय अति सुकुमारी। सासु ससुर परिजनहि पिआरी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "पिता जनक भूपाल मनि ससुर भानुकुल भानु।\n\nपति रबिकुल कैरव बिपिन बिधु गुन रूप निधानु।।58।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मैं पुनि पुत्रबधू प्रिय पाई। रूप रासि गुन सील सुहाई।।\n\nनयन पुतरि करि प्रीति बढ़ाई। राखेउँ प्रान जानिकिहिं लाई।।\n\nकलपबेलि जिमि बहुबिधि लाली। सींचि सनेह सलिल प्रतिपाली।।\n\nफूलत फलत भयउ बिधि बामा। जानि न जाइ काह परिनामा।।\n\nपलँग पीठ तजि गोद हिंड़ोरा। सियँ न दीन्ह पगु अवनि कठोरा।।\n\nजिअनमूरि जिमि जोगवत रहऊँ। दीप बाति नहिं टारन कहऊँ।।\n\nसोइ सिय चलन चहति बन साथा। आयसु काह होइ रघुनाथा।\n\nचंद किरन रस रसिक चकोरी। रबि रुख नयन सकइ किमि जोरी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "करि केहरि निसिचर चरहिं दुष्ट जंतु बन भूरि।\n\nबिष बाटिकाँ कि सोह सुत सुभग सजीवनि मूरि।।59।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बन हित कोल किरात किसोरी। रचीं बिरंचि बिषय सुख भोरी।।\n\nपाइन कृमि जिमि कठिन सुभाऊ। तिन्हहि कलेसु न कानन काऊ।।\n\nकै तापस तिय कानन जोगू। जिन्ह तप हेतु तजा सब भोगू।।\n\nसिय बन बसिहि तात केहि भाँती। चित्रलिखित कपि देखि डेराती।।\n\nसुरसर सुभग बनज बन चारी। डाबर जोगु कि हंसकुमारी।।\n\nअस बिचारि जस आयसु होई। मैं सिख देउँ जानकिहि सोई।।\n\nजौं सिय भवन रहै कह अंबा। मोहि कहँ होइ बहुत अवलंबा।।\n\nसुनि रघुबीर मातु प्रिय बानी। सील सनेह सुधाँ जनु सानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कहि प्रिय बचन बिबेकमय कीन्हि मातु परितोष।\n\nलगे प्रबोधन जानकिहि प्रगटि बिपिन गुन दोष।।60।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मातु समीप कहत सकुचाहीं। बोले समउ समुझि मन माहीं।।\n\nराजकुमारि सिखावन सुनहू। आन भाँति जियँ जनि कछु गुनहू।।\n\nआपन मोर नीक जौं चहहू। बचनु हमार मानि गृह रहहू।।\n\nआयसु मोर सासु सेवकाई। सब बिधि भामिनि भवन भलाई।।\n\nएहि ते अधिक धरमु नहिं दूजा। सादर सासु ससुर पद पूजा।।\n\nजब जब मातु करिहि सुधि मोरी। होइहि प्रेम बिकल मति भोरी।।\n\nतब तब तुम्ह कहि कथा पुरानी। सुंदरि समुझाएहु मृदु बानी।।\n\nकहउँ सुभायँ सपथ सत मोही। सुमुखि मातु हित राखउँ तोही।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "गुर श्रुति संमत धरम फलु पाइअ बिनहिं कलेस।\n\nहठ बस सब संकट सहे गालव नहुष नरेस।।61।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मैं पुनि करि प्रवान पितु बानी। बेगि फिरब सुनु सुमुखि सयानी।।\n\nदिवस जात नहिं लागिहि बारा। सुंदरि सिखवनु सुनहु हमारा।।\n\nजौ हठ करहु प्रेम बस बामा। तौ तुम्ह दुखु पाउब परिनामा।।\n\nकाननु कठिन भयंकरु भारी। घोर घामु हिम बारि बयारी।।\n\nकुस कंटक मग काँकर नाना। चलब पयादेहिं बिनु पदत्राना।।\n\nचरन कमल मुदु मंजु तुम्हारे। मारग अगम भूमिधर भारे।।\n\nकंदर खोह नदीं नद नारे। अगम अगाध न जाहिं निहारे।।\n\nभालु बाघ बृक केहरि नागा। करहिं नाद सुनि धीरजु भागा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भूमि सयन बलकल बसन असनु कंद फल मूल।\n\nते कि सदा सब दिन मिलिहिं सबुइ समय अनुकूल।।62।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "नर अहार रजनीचर चरहीं। कपट बेष बिधि कोटिक करहीं।।\n\nलागइ अति पहार कर पानी। बिपिन बिपति नहिं जाइ बखानी।।\n\nब्याल कराल बिहग बन घोरा। निसिचर निकर नारि नर चोरा।।\n\nडरपहिं धीर गहन सुधि आएँ। मृगलोचनि तुम्ह भीरु सुभाएँ।।\n\nहंसगवनि तुम्ह नहिं बन जोगू। सुनि अपजसु मोहि देइहि लोगू।।\n\nमानस सलिल सुधाँ प्रतिपाली। जिअइ कि लवन पयोधि मराली।।\n\nनव रसाल बन बिहरनसीला। सोह कि कोकिल बिपिन करीला।।\n\nरहहु भवन अस हृदयँ बिचारी। चंदबदनि दुखु कानन भारी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सहज सुह्द गुर स्वामि सिख जो न करइ सिर मानि।।\n\nसो पछिताइ अघाइ उर अवसि होइ हित हानि।।63।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनि मृदु बचन मनोहर पिय के। लोचन ललित भरे जल सिय के।।\n\nसीतल सिख दाहक भइ कैंसें। चकइहि सरद चंद निसि जैंसें।।\n\nउतरु न आव बिकल बैदेही। तजन चहत सुचि स्वामि सनेही।।\n\nबरबस रोकि बिलोचन बारी। धरि धीरजु उर अवनिकुमारी।।\n\nलागि सासु पग कह कर जोरी। छमबि देबि बड़ि अबिनय मोरी।।\n\nदीन्हि प्रानपति मोहि सिख सोई। जेहि बिधि मोर परम हित होई।।\n\nमैं पुनि समुझि दीखि मन माहीं। पिय बियोग सम दुखु जग नाहीं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "प्राननाथ करुनायतन सुंदर सुखद सुजान।\n\nतुम्ह बिनु रघुकुल कुमुद बिधु सुरपुर नरक समान।।64।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मातु पिता भगिनी प्रिय भाई। प्रिय परिवारु सुह्रद समुदाई।।\n\nसासु ससुर गुर सजन सहाई। सुत सुंदर सुसील सुखदाई।।\n\nजहँ लगि नाथ नेह अरु नाते। पिय बिनु तियहि तरनिहु ते ताते।।\n\nतनु धनु धामु धरनि पुर राजू। पति बिहीन सबु सोक समाजू।।\n\nभोग रोगसम भूषन भारू। जम जातना सरिस संसारू।।\n\nप्राननाथ तुम्ह बिनु जग माहीं। मो कहुँ सुखद कतहुँ कछु नाहीं।।\n\nजिय बिनु देह नदी बिनु बारी। तैसिअ नाथ पुरुष बिनु नारी।।\n\nनाथ सकल सुख साथ तुम्हारें। सरद बिमल बिधु बदनु निहारें।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "खग मृग परिजन नगरु बनु बलकल बिमल दुकूल।\n\nनाथ साथ सुरसदन सम परनसाल सुख मूल।।65।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बनदेवीं बनदेव उदारा। करिहहिं सासु ससुर सम सारा।।\n\nकुस किसलय साथरी सुहाई। प्रभु सँग मंजु मनोज तुराई।।\n\nकंद मूल फल अमिअ अहारू। अवध सौध सत सरिस पहारू।।\n\nछिनु छिनु प्रभु पद कमल बिलोकि। रहिहउँ मुदित दिवस जिमि कोकी।।\n\nबन दुख नाथ कहे बहुतेरे। भय बिषाद परिताप घनेरे।।\n\nप्रभु बियोग लवलेस समाना। सब मिलि होहिं न कृपानिधाना।।\n\nअस जियँ जानि सुजान सिरोमनि। लेइअ संग मोहि छाड़िअ जनि।।\n\nबिनती बहुत करौं का स्वामी। करुनामय उर अंतरजामी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राखिअ अवध जो अवधि लगि रहत न जनिअहिं प्रान।\n\nदीनबंधु संदर सुखद सील सनेह निधान।।66।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मोहि मग चलत न होइहि हारी। छिनु छिनु चरन सरोज निहारी।।\n\nसबहि भाँति पिय सेवा करिहौं। मारग जनित सकल श्रम हरिहौं।।\n\nपाय पखारी बैठि तरु छाहीं। करिहउँ बाउ मुदित मन माहीं।।\n\nश्रम कन सहित स्याम तनु देखें। कहँ दुख समउ प्रानपति पेखें।।\n\nसम महि तृन तरुपल्लव डासी। पाग पलोटिहि सब निसि दासी।।\n\nबारबार मृदु मूरति जोही। लागहि तात बयारि न मोही।\n\nको प्रभु सँग मोहि चितवनिहारा। सिंघबधुहि जिमि ससक सिआरा।।\n\nमैं सुकुमारि नाथ बन जोगू। तुम्हहि उचित तप मो कहुँ भोगू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "ऐसेउ बचन कठोर सुनि जौं न ह्रदउ बिलगान।\n\nतौ प्रभु बिषम बियोग दुख सहिहहिं पावँर प्रान।।67।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अस कहि सीय बिकल भइ भारी। बचन बियोगु न सकी सँभारी।।\n\nदेखि दसा रघुपति जियँ जाना। हठि राखें नहिं राखिहि प्राना।।\n\nकहेउ कृपाल भानुकुलनाथा। परिहरि सोचु चलहु बन साथा।।\n\nनहिं बिषाद कर अवसरु आजू। बेगि करहु बन गवन समाजू।।\n\nकहि प्रिय बचन प्रिया समुझाई। लगे मातु पद आसिष पाई।।\n\nबेगि प्रजा दुख मेटब आई। जननी निठुर बिसरि जनि जाई।।\n\nफिरहि दसा बिधि बहुरि कि मोरी। देखिहउँ नयन मनोहर जोरी।।\n\nसुदिन सुघरी तात कब होइहि। जननी जिअत बदन बिधु जोइहि।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बहुरि बच्छ कहि लालु कहि रघुपति रघुबर तात।\n\nकबहिं बोलाइ लगाइ हियँ हरषि निरखिहउँ गात।।68।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "लखि सनेह कातरि महतारी। बचनु न आव बिकल भइ भारी।।\n\nराम प्रबोधु कीन्ह बिधि नाना। समउ सनेहु न जाइ बखाना।।\n\nतब जानकी सासु पग लागी। सुनिअ माय मैं परम अभागी।।\n\nसेवा समय दैअँ बनु दीन्हा। मोर मनोरथु सफल न कीन्हा।।\n\nतजब छोभु जनि छाड़िअ छोहू। करमु कठिन कछु दोसु न मोहू।।\n\nसुनि सिय बचन सासु अकुलानी। दसा कवनि बिधि कहौं बखानी।।\n\nबारहि बार लाइ उर लीन्ही। धरि धीरजु सिख आसिष दीन्ही।।\n\nअचल होउ अहिवातु तुम्हारा। जब लगि गंग जमुन जल धारा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सीतहि सासु असीस सिख दीन्हि अनेक प्रकार।\n\nचली नाइ पद पदुम सिरु अति हित बारहिं बार।।69।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "समाचार जब लछिमन पाए। ब्याकुल बिलख बदन उठि धाए।।\n\nकंप पुलक तन नयन सनीरा। गहे चरन अति प्रेम अधीरा।।\n\nकहि न सकत कछु चितवत ठाढ़े। मीनु दीन जनु जल तें काढ़े।।\n\nसोचु हृदयँ बिधि का होनिहारा। सबु सुखु सुकृत सिरान हमारा।।\n\nमो कहुँ काह कहब रघुनाथा। रखिहहिं भवन कि लेहहिं साथा।।\n\nराम बिलोकि बंधु कर जोरें। देह गेह सब सन तृनु तोरें।।\n\nबोले बचनु राम नय नागर। सील सनेह सरल सुख सागर।।\n\nतात प्रेम बस जनि कदराहू। समुझि हृदयँ परिनाम उछाहू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मातु पिता गुरु स्वामि सिख सिर धरि करहि सुभायँ।\n\nलहेउ लाभु तिन्ह जनम कर नतरु जनमु जग जायँ।।70।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अस जियँ जानि सुनहु सिख भाई। करहु मातु पितु पद सेवकाई।।\n\nभवन भरतु रिपुसूदन नाहीं। राउ बृद्ध मम दुखु मन माहीं।।\n\nमैं बन जाउँ तुम्हहि लेइ साथा। होइ सबहि बिधि अवध अनाथा।।\n\nगुरु पितु मातु प्रजा परिवारू। सब कहुँ परइ दुसह दुख भारू।।\n\nरहहु करहु सब कर परितोषू। नतरु तात होइहि बड़ दोषू।।\n\nजासु राज प्रिय प्रजा दुखारी। सो नृपु अवसि नरक अधिकारी।।\n\nरहहु तात असि नीति बिचारी। सुनत लखनु भए ब्याकुल भारी।।\n\nसिअरें बचन सूखि गए कैंसें। परसत तुहिन तामरसु जैसें।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "उतरु न आवत प्रेम बस गहे चरन अकुलाइ।\n\nनाथ दासु मैं स्वामि तुम्ह तजहु त काह बसाइ।।71।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "दीन्हि मोहि सिख नीकि गोसाईं। लागि अगम अपनी कदराईं।।\n\nनरबर धीर धरम धुर धारी। निगम नीति कहुँ ते अधिकारी।।\n\nमैं सिसु प्रभु सनेहँ प्रतिपाला। मंदरु मेरु कि लेहिं मराला।।\n\nगुर पितु मातु न जानउँ काहू। कहउँ सुभाउ नाथ पतिआहू।।\n\nजहँ लगि जगत सनेह सगाई। प्रीति प्रतीति निगम निजु गाई।।\n\nमोरें सबइ एक तुम्ह स्वामी। दीनबंधु उर अंतरजामी।।\n\nधरम नीति उपदेसिअ ताही। कीरति भूति सुगति प्रिय जाही।।\n\nमन क्रम बचन चरन रत होई। कृपासिंधु परिहरिअ कि सोई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "करुनासिंधु सुबंध के सुनि मृदु बचन बिनीत।\n\nसमुझाए उर लाइ प्रभु जानि सनेहँ सभीत।।72।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मागहु बिदा मातु सन जाई। आवहु बेगि चलहु बन भाई।।\n\nमुदित भए सुनि रघुबर बानी। भयउ लाभ बड़ गइ बड़ि हानी।।\n\nहरषित ह्दयँ मातु पहिं आए। मनहुँ अंध फिरि लोचन पाए।\n\nजाइ जननि पग नायउ माथा। मनु रघुनंदन जानकि साथा।।\n\nपूँछे मातु मलिन मन देखी। लखन कही सब कथा बिसेषी।।\n\nगई सहमि सुनि बचन कठोरा। मृगी देखि दव जनु चहु ओरा।।\n\nलखन लखेउ भा अनरथ आजू। एहिं सनेह बस करब अकाजू।।\n\nमागत बिदा सभय सकुचाहीं। जाइ संग बिधि कहिहि कि नाही।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "समुझि सुमित्राँ राम सिय रूप सुसीलु सुभाउ।\n\nनृप सनेहु लखि धुनेउ सिरु पापिनि दीन्ह कुदाउ।।73।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "धीरजु धरेउ कुअवसर जानी। सहज सुह्द बोली मृदु बानी।।\n\nतात तुम्हारि मातु बैदेही। पिता रामु सब भाँति सनेही।।\n\nअवध तहाँ जहँ राम निवासू। तहँइँ दिवसु जहँ भानु प्रकासू।।\n\nजौ पै सीय रामु बन जाहीं। अवध तुम्हार काजु कछु नाहिं।।\n\nगुर पितु मातु बंधु सुर साई। सेइअहिं सकल प्रान की नाईं।।\n\nरामु प्रानप्रिय जीवन जी के। स्वारथ रहित सखा सबही कै।।\n\nपूजनीय प्रिय परम जहाँ तें। सब मानिअहिं राम के नातें।।\n\nअस जियँ जानि संग बन जाहू। लेहु तात जग जीवन लाहू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भूरि भाग भाजनु भयहु मोहि समेत बलि जाउँ।\n\nजौम तुम्हरें मन छाड़ि छलु कीन्ह राम पद ठाउँ।।74।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "पुत्रवती जुबती जग सोई। रघुपति भगतु जासु सुतु होई।।\n\nनतरु बाँझ भलि बादि बिआनी। राम बिमुख सुत तें हित जानी।।\n\nतुम्हरेहिं भाग रामु बन जाहीं। दूसर हेतु तात कछु नाहीं।।\n\nसकल सुकृत कर बड़ फलु एहू। राम सीय पद सहज सनेहू।।\n\nराग रोषु इरिषा मदु मोहू। जनि सपनेहुँ इन्ह के बस होहू।।\n\nसकल प्रकार बिकार बिहाई। मन क्रम बचन करेहु सेवकाई।।\n\nतुम्ह कहुँ बन सब भाँति सुपासू। सँग पितु मातु रामु सिय जासू।।\n\nजेहिं न रामु बन लहहिं कलेसू। सुत सोइ करेहु इहइ उपदेसू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "उपदेसु यहु जेहिं तात तुम्हरे राम सिय सुख पावहीं।\n\nपितु मातु प्रिय परिवार पुर सुख सुरति बन बिसरावहीं।।\n\nतुलसी प्रभुहि सिख देइ आयसु दीन्ह पुनि आसिष दई।\n\nरति होउ अबिरल अमल सिय रघुबीर पद नित नित नई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मातु चरन सिरु नाइ चले तुरत संकित हृदयँ।\n\nबागुर बिषम तोराइ मनहुँ भाग मृगु भाग बस।।75।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "गए लखनु जहँ जानकिनाथू। भे मन मुदित पाइ प्रिय साथू।।\n\nबंदि राम सिय चरन सुहाए। चले संग नृपमंदिर आए।।\n\nकहहिं परसपर पुर नर नारी। भलि बनाइ बिधि बात बिगारी।।\n\nतन कृस दुखु बदन मलीने। बिकल मनहुँ माखी मधु छीने।।\n\nकर मीजहिं सिरु धुनि पछिताहीं। जनु बिन पंख बिहग अकुलाहीं।।\n\nभइ बड़ि भीर भूप दरबारा। बरनि न जाइ बिषादु अपारा।।\n\nसचिवँ उठाइ राउ बैठारे। कहि प्रिय बचन रामु पगु धारे।।\n\nसिय समेत दोउ तनय निहारी। ब्याकुल भयउ भूमिपति भारी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सीय सहित सुत सुभग दोउ देखि देखि अकुलाइ।\n\nबारहिं बार सनेह बस राउ लेइ उर लाइ।।76।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सकइ न बोलि बिकल नरनाहू। सोक जनित उर दारुन दाहू।।\n\nनाइ सीसु पद अति अनुरागा। उठि रघुबीर बिदा तब मागा।।\n\nपितु असीस आयसु मोहि दीजै। हरष समय बिसमउ कत कीजै।।\n\nतात किएँ प्रिय प्रेम प्रमादू। जसु जग जाइ होइ अपबादू।।\n\nसुनि सनेह बस उठि नरनाहाँ। बैठारे रघुपति गहि बाहाँ।।\n\nसुनहु तात तुम्ह कहुँ मुनि कहहीं। रामु चराचर नायक अहहीं।।\n\nसुभ अरु असुभ करम अनुहारी। ईस देइ फलु ह्दयँ बिचारी।।\n\nकरइ जो करम पाव फल सोई। निगम नीति असि कह सबु कोई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "औरु करै अपराधु कोउ और पाव फल भोगु।\n\nअति बिचित्र भगवंत गति को जग जानै जोगु।।77।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "रायँ राम राखन हित लागी। बहुत उपाय किए छलु त्यागी।।\n\nलखी राम रुख रहत न जाने। धरम धुरंधर धीर सयाने।।\n\nतब नृप सीय लाइ उर लीन्ही। अति हित बहुत भाँति सिख दीन्ही।।\n\nकहि बन के दुख दुसह सुनाए। सासु ससुर पितु सुख समुझाए।।\n\nसिय मनु राम चरन अनुरागा। घरु न सुगमु बनु बिषमु न लागा।।\n\nऔरउ सबहिं सीय समुझाई। कहि कहि बिपिन बिपति अधिकाई।।\n\nसचिव नारि गुर नारि सयानी। सहित सनेह कहहिं मृदु बानी।।\n\nतुम्ह कहुँ तौ न दीन्ह बनबासू। करहु जो कहहिं ससुर गुर सासू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "-सिख सीतलि हित मधुर मृदु सुनि सीतहि न सोहानि।\n\nसरद चंद चंदनि लगत जनु चकई अकुलानि।।78।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सीय सकुच बस उतरु न देई। सो सुनि तमकि उठी कैकेई।।\n\nमुनि पट भूषन भाजन आनी। आगें धरि बोली मृदु बानी।।\n\nनृपहि प्रान प्रिय तुम्ह रघुबीरा। सील सनेह न छाड़िहि भीरा।।\n\nसुकृत सुजसु परलोकु नसाऊ। तुम्हहि जान बन कहिहि न काऊ।।\n\nअस बिचारि सोइ करहु जो भावा। राम जननि सिख सुनि सुखु पावा।।\n\nभूपहि बचन बानसम लागे। करहिं न प्रान पयान अभागे।।\n\nलोग बिकल मुरुछित नरनाहू। काह करिअ कछु सूझ न काहू।।\n\nरामु तुरत मुनि बेषु बनाई। चले जनक जननिहि सिरु नाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सजि बन साजु समाजु सबु बनिता बंधु समेत।\n\nबंदि बिप्र गुर चरन प्रभु चले करि सबहि अचेत।।79।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "निकसि बसिष्ठ द्वार भए ठाढ़े। देखे लोग बिरह दव दाढ़े।।\n\nकहि प्रिय बचन सकल समुझाए। बिप्र बृंद रघुबीर बोलाए।।\n\nगुर सन कहि बरषासन दीन्हे। आदर दान बिनय बस कीन्हे।।\n\nजाचक दान मान संतोषे। मीत पुनीत प्रेम परितोषे।।\n\nदासीं दास बोलाइ बहोरी। गुरहि सौंपि बोले कर जोरी।।\n\nसब कै सार सँभार गोसाईं। करबि जनक जननी की नाई।।\n\nबारहिं बार जोरि जुग पानी। कहत रामु सब सन मृदु बानी।।\n\nसोइ सब भाँति मोर हितकारी। जेहि तें रहै भुआल सुखारी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मातु सकल मोरे बिरहँ जेहिं न होहिं दुख दीन।\n\nसोइ उपाउ तुम्ह करेहु सब पुर जन परम प्रबीन।।80।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "एहि बिधि राम सबहि समुझावा। गुर पद पदुम हरषि सिरु नावा।\n\nगनपती गौरि गिरीसु मनाई। चले असीस पाइ रघुराई।।\n\nराम चलत अति भयउ बिषादू। सुनि न जाइ पुर आरत नादू।।\n\nकुसगुन लंक अवध अति सोकू। हहरष बिषाद बिबस सुरलोकू।।\n\nगइ मुरुछा तब भूपति जागे। बोलि सुमंत्रु कहन अस लागे।।\n\nरामु चले बन प्रान न जाहीं। केहि सुख लागि रहत तन माहीं।\n\nएहि तें कवन ब्यथा बलवाना। जो दुखु पाइ तजहिं तनु प्राना।।\n\nपुनि धरि धीर कहइ नरनाहू। लै रथु संग सखा तुम्ह जाहू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "-सुठि सुकुमार कुमार दोउ जनकसुता सुकुमारि।\n\nरथ चढ़ाइ देखराइ बनु फिरेहु गएँ दिन चारि।।81।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जौ नहिं फिरहिं धीर दोउ भाई। सत्यसंध दृढ़ब्रत रघुराई।।\n\nतौ तुम्ह बिनय करेहु कर जोरी। फेरिअ प्रभु मिथिलेसकिसोरी।।\n\nजब सिय कानन देखि डेराई। कहेहु मोरि सिख अवसरु पाई।।\n\nसासु ससुर अस कहेउ सँदेसू। पुत्रि फिरिअ बन बहुत कलेसू।।\n\nपितृगृह कबहुँ कबहुँ ससुरारी। रहेहु जहाँ रुचि होइ तुम्हारी।।\n\nएहि बिधि करेहु उपाय कदंबा। फिरइ त होइ प्रान अवलंबा।।\n\nनाहिं त मोर मरनु परिनामा। कछु न बसाइ भएँ बिधि बामा।।\n\nअस कहि मुरुछि परा महि राऊ। रामु लखनु सिय आनि देखाऊ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "-पाइ रजायसु नाइ सिरु रथु अति बेग बनाइ।\n\nगयउ जहाँ बाहेर नगर सीय सहित दोउ भाइ।।82।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तब सुमंत्र नृप बचन सुनाए। करि बिनती रथ रामु चढ़ाए।।\n\nचढ़ि रथ सीय सहित दोउ भाई। चले हृदयँ अवधहि सिरु नाई।।\n\nचलत रामु लखि अवध अनाथा। बिकल लोग सब लागे साथा।।\n\nकृपासिंधु बहुबिधि समुझावहिं। फिरहिं प्रेम बस पुनि फिरि आवहिं।।\n\nलागति अवध भयावनि भारी। मानहुँ कालराति अँधिआरी।।\n\nघोर जंतु सम पुर नर नारी। डरपहिं एकहि एक निहारी।।\n\nघर मसान परिजन जनु भूता। सुत हित मीत मनहुँ जमदूता।।\n\nबागन्ह बिटप बेलि कुम्हिलाहीं। सरित सरोवर देखि न जाहीं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "हय गय कोटिन्ह केलिमृग पुरपसु चातक मोर।\n\nपिक रथांग सुक सारिका सारस हंस चकोर।।83।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "राम बियोग बिकल सब ठाढ़े। जहँ तहँ मनहुँ चित्र लिखि काढ़े।।\n\nनगरु सफल बनु गहबर भारी। खग मृग बिपुल सकल नर नारी।।\n\nबिधि कैकेई किरातिनि कीन्ही। जेंहि दव दुसह दसहुँ दिसि दीन्ही।।\n\nसहि न सके रघुबर बिरहागी। चले लोग सब ब्याकुल भागी।।\n\nसबहिं बिचार कीन्ह मन माहीं। राम लखन सिय बिनु सुखु नाहीं।।\n\nजहाँ रामु तहँ सबुइ समाजू। बिनु रघुबीर अवध नहिं काजू।।\n\nचले साथ अस मंत्रु दृढ़ाई। सुर दुर्लभ सुख सदन बिहाई।।\n\nराम चरन पंकज प्रिय जिन्हही। बिषय भोग बस करहिं कि तिन्हही।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बालक बृद्ध बिहाइ गृँह लगे लोग सब साथ।\n\nतमसा तीर निवासु किय प्रथम दिवस रघुनाथ।।84।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "रघुपति प्रजा प्रेमबस देखी। सदय हृदयँ दुखु भयउ बिसेषी।।\n\nकरुनामय रघुनाथ गोसाँई। बेगि पाइअहिं पीर पराई।।\n\nकहि सप्रेम मृदु बचन सुहाए। बहुबिधि राम लोग समुझाए।।\n\nकिए धरम उपदेस घनेरे। लोग प्रेम बस फिरहिं न फेरे।।\n\nसीलु सनेहु छाड़ि नहिं जाई। असमंजस बस भे रघुराई।।\n\nलोग सोग श्रम बस गए सोई। कछुक देवमायाँ मति मोई।।\n\nजबहिं जाम जुग जामिनि बीती। राम सचिव सन कहेउ सप्रीती।।\n\nखोज मारि रथु हाँकहु ताता। आन उपायँ बनिहि नहिं बाता।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राम लखन सुय जान चढ़ि संभु चरन सिरु नाइ।।\n\nसचिवँ चलायउ तुरत रथु इत उत खोज दुराइ।।85।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जागे सकल लोग भएँ भोरू। गे रघुनाथ भयउ अति सोरू।।\n\nरथ कर खोज कतहहुँ नहिं पावहिं। राम राम कहि चहु दिसि धावहिं।।\n\nमनहुँ बारिनिधि बूड़ जहाजू। भयउ बिकल बड़ बनिक समाजू।।\n\nएकहि एक देंहिं उपदेसू। तजे राम हम जानि कलेसू।।\n\nनिंदहिं आपु सराहहिं मीना। धिग जीवनु रघुबीर बिहीना।।\n\nजौं पै प्रिय बियोगु बिधि कीन्हा। तौ कस मरनु न मागें दीन्हा।।\n\nएहि बिधि करत प्रलाप कलापा। आए अवध भरे परितापा।।\n\nबिषम बियोगु न जाइ बखाना। अवधि आस सब राखहिं प्राना।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राम दरस हित नेम ब्रत लगे करन नर नारि।\n\nमनहुँ कोक कोकी कमल दीन बिहीन तमारि।।86।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सीता सचिव सहित दोउ भाई। सृंगबेरपुर पहुँचे जाई।।\n\nउतरे राम देवसरि देखी। कीन्ह दंडवत हरषु बिसेषी।।\n\nलखन सचिवँ सियँ किए प्रनामा। सबहि सहित सुखु पायउ रामा।।\n\nगंग सकल मुद मंगल मूला। सब सुख करनि हरनि सब सूला।।\n\nकहि कहि कोटिक कथा प्रसंगा। रामु बिलोकहिं गंग तरंगा।।\n\nसचिवहि अनुजहि प्रियहि सुनाई। बिबुध नदी महिमा अधिकाई।।\n\nमज्जनु कीन्ह पंथ श्रम गयऊ। सुचि जलु पिअत मुदित मन भयऊ।।\n\nसुमिरत जाहि मिटइ श्रम भारू। तेहि श्रम यह लौकिक ब्यवहारू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुध्द सचिदानंदमय कंद भानुकुल केतु।\n\nचरित करत नर अनुहरत संसृति सागर सेतु।।87।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "यह सुधि गुहँ निषाद जब पाई। मुदित लिए प्रिय बंधु बोलाई।।\n\nलिए फल मूल भेंट भरि भारा। मिलन चलेउ हिंयँ हरषु अपारा।।\n\nकरि दंडवत भेंट धरि आगें। प्रभुहि बिलोकत अति अनुरागें।।\n\nसहज सनेह बिबस रघुराई। पूँछी कुसल निकट बैठाई।।\n\nनाथ कुसल पद पंकज देखें। भयउँ भागभाजन जन लेखें।।\n\nदेव धरनि धनु धामु तुम्हारा। मैं जनु नीचु सहित परिवारा।।\n\nकृपा करिअ पुर धारिअ पाऊ। थापिय जनु सबु लोगु सिहाऊ।।\n\nकहेहु सत्य सबु सखा सुजाना। मोहि दीन्ह पितु आयसु आना।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बरष चारिदस बासु बन मुनि ब्रत बेषु अहारु।\n\nग्राम बासु नहिं उचित सुनि गुहहि भयउ दुखु भारु।।88।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "राम लखन सिय रूप निहारी। कहहिं सप्रेम ग्राम नर नारी।।\n\nते पितु मातु कहहु सखि कैसे। जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।।\n\nएक कहहिं भल भूपति कीन्हा। लोयन लाहु हमहि बिधि दीन्हा।।\n\nतब निषादपति उर अनुमाना। तरु सिंसुपा मनोहर जाना।।\n\nलै रघुनाथहि ठाउँ देखावा। कहेउ राम सब भाँति सुहावा।।\n\nपुरजन करि जोहारु घर आए। रघुबर संध्या करन सिधाए।।\n\nगुहँ सँवारि साँथरी डसाई। कुस किसलयमय मृदुल सुहाई।।\n\nसुचि फल मूल मधुर मृदु जानी। दोना भरि भरि राखेसि पानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सिय सुमंत्र भ्राता सहित कंद मूल फल खाइ।\n\nसयन कीन्ह रघुबंसमनि पाय पलोटत भाइ।।89।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "उठे लखनु प्रभु सोवत जानी। कहि सचिवहि सोवन मृदु बानी।।\n\nकछुक दूर सजि बान सरासन। जागन लगे बैठि बीरासन।।\n\nगुँह बोलाइ पाहरू प्रतीती। ठावँ ठाँव राखे अति प्रीती।।\n\nआपु लखन पहिं बैठेउ जाई। कटि भाथी सर चाप चढ़ाई।।\n\nसोवत प्रभुहि निहारि निषादू। भयउ प्रेम बस ह्दयँ बिषादू।।\n\nतनु पुलकित जलु लोचन बहई। बचन सप्रेम लखन सन कहई।।\n\nभूपति भवन सुभायँ सुहावा। सुरपति सदनु न पटतर पावा।।\n\nमनिमय रचित चारु चौबारे। जनु रतिपति निज हाथ सँवारे।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुचि सुबिचित्र सुभोगमय सुमन सुगंध सुबास।\n\nपलँग मंजु मनिदीप जहँ सब बिधि सकल सुपास।।90।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बिबिध बसन उपधान तुराई। छीर फेन मृदु बिसद सुहाई।।\n\nतहँ सिय रामु सयन निसि करहीं। निज छबि रति मनोज मदु हरहीं।।\n\nते सिय रामु साथरीं सोए। श्रमित बसन बिनु जाहिं न जोए।।\n\nमातु पिता परिजन पुरबासी। सखा सुसील दास अरु दासी।।\n\nजोगवहिं जिन्हहि प्रान की नाई। महि सोवत तेइ राम गोसाईं।।\n\nपिता जनक जग बिदित प्रभाऊ। ससुर सुरेस सखा रघुराऊ।।\n\nरामचंदु पति सो बैदेही। सोवत महि बिधि बाम न केही।।\n\nसिय रघुबीर कि कानन जोगू। करम प्रधान सत्य कह लोगू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कैकयनंदिनि मंदमति कठिन कुटिलपनु कीन्ह।\n\nजेहीं रघुनंदन जानकिहि सुख अवसर दुखु दीन्ह।।91।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भइ दिनकर कुल बिटप कुठारी। कुमति कीन्ह सब बिस्व दुखारी।।\n\nभयउ बिषादु निषादहि भारी। राम सीय महि सयन निहारी।।\n\nबोले लखन मधुर मृदु बानी। ग्यान बिराग भगति रस सानी।।\n\nकाहु न कोउ सुख दुख कर दाता। निज कृत करम भोग सबु भ्राता।।\n\nजोग बियोग भोग भल मंदा। हित अनहित मध्यम भ्रम फंदा।।\n\nजनमु मरनु जहँ लगि जग जालू। संपती बिपति करमु अरु कालू।।\n\nधरनि धामु धनु पुर परिवारू। सरगु नरकु जहँ लगि ब्यवहारू।।\n\nदेखिअ सुनिअ गुनिअ मन माहीं। मोह मूल परमारथु नाहीं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सपनें होइ भिखारि नृप रंकु नाकपति होइ।\n\nजागें लाभु न हानि कछु तिमि प्रपंच जियँ जोइ।।92।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अस बिचारि नहिं कीजअ रोसू। काहुहि बादि न देइअ दोसू।।\n\nमोह निसाँ सबु सोवनिहारा। देखिअ सपन अनेक प्रकारा।।\n\nएहिं जग जामिनि जागहिं जोगी। परमारथी प्रपंच बियोगी।।\n\nजानिअ तबहिं जीव जग जागा। जब जब बिषय बिलास बिरागा।।\n\nहोइ बिबेकु मोह भ्रम भागा। तब रघुनाथ चरन अनुरागा।।\n\nसखा परम परमारथु एहू। मन क्रम बचन राम पद नेहू।।\n\nराम ब्रह्म परमारथ रूपा। अबिगत अलख अनादि अनूपा।।\n\nसकल बिकार रहित गतभेदा। कहि नित नेति निरूपहिं बेदा।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भगत भूमि भूसुर सुरभि सुर हित लागि कृपाल।\n\nकरत चरित धरि मनुज तनु सुनत मिटहि जग जाल।।93।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सखा समुझि अस परिहरि मोहु। सिय रघुबीर चरन रत होहू।।\n\nकहत राम गुन भा भिनुसारा। जागे जग मंगल सुखदारा।।\n\nसकल सोच करि राम नहावा। सुचि सुजान बट छीर मगावा।।\n\nअनुज सहित सिर जटा बनाए। देखि सुमंत्र नयन जल छाए।।\n\nहृदयँ दाहु अति बदन मलीना। कह कर जोरि बचन अति दीना।।\n\nनाथ कहेउ अस कोसलनाथा। लै रथु जाहु राम कें साथा।।\n\nबनु देखाइ सुरसरि अन्हवाई। आनेहु फेरि बेगि दोउ भाई।।\n\nलखनु रामु सिय आनेहु फेरी। संसय सकल सँकोच निबेरी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "नृप अस कहेउ गोसाईं जस कहइ करौं बलि सोइ।\n\nकरि बिनती पायन्ह परेउ दीन्ह बाल जिमि रोइ।।94।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तात कृपा करि कीजिअ सोई। जातें अवध अनाथ न होई।।\n\nमंत्रहि राम उठाइ प्रबोधा। तात धरम मतु तुम्ह सबु सोधा।।\n\nसिबि दधीचि हरिचंद नरेसा। सहे धरम हित कोटि कलेसा।।\n\nरंतिदेव बलि भूप सुजाना। धरमु धरेउ सहि संकट नाना।।\n\nधरमु न दूसर सत्य समाना। आगम निगम पुरान बखाना।।\n\nमैं सोइ धरमु सुलभ करि पावा। तजें तिहूँ पुर अपजसु छावा।।\n\nसंभावित कहुँ अपजस लाहू। मरन कोटि सम दारुन दाहू।।\n\nतुम्ह सन तात बहुत का कहऊँ। दिएँ उतरु फिरि पातकु लहऊँ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "पितु पद गहि कहि कोटि नति बिनय करब कर जोरि।\n\nचिंता कवनिहु बात कै तात करिअ जनि मोरि।।95।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तुम्ह पुनि पितु सम अति हित मोरें। बिनती करउँ तात कर जोरें।।\n\nसब बिधि सोइ करतब्य तुम्हारें। दुख न पाव पितु सोच हमारें।।\n\nसुनि रघुनाथ सचिव संबादू। भयउ सपरिजन बिकल निषादू।।\n\nपुनि कछु लखन कही कटु बानी। प्रभु बरजे बड़ अनुचित जानी।।\n\nसकुचि राम निज सपथ देवाई। लखन सँदेसु कहिअ जनि जाई।।\n\nकह सुमंत्रु पुनि भूप सँदेसू। सहि न सकिहि सिय बिपिन कलेसू।।\n\nजेहि बिधि अवध आव फिरि सीया। सोइ रघुबरहि तुम्हहि करनीया।।\n\nनतरु निपट अवलंब बिहीना। मैं न जिअब जिमि जल बिनु मीना।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मइकें ससरें सकल सुख जबहिं जहाँ मनु मान।।\n\nतँह तब रहिहि सुखेन सिय जब लगि बिपति बिहान।।96।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बिनती भूप कीन्ह जेहि भाँती। आरति प्रीति न सो कहि जाती।।\n\nपितु सँदेसु सुनि कृपानिधाना। सियहि दीन्ह सिख कोटि बिधाना।।\n\nसासु ससुर गुर प्रिय परिवारू। फिरतु त सब कर मिटै खभारू।।\n\nसुनि पति बचन कहति बैदेही। सुनहु प्रानपति परम सनेही।।\n\nप्रभु करुनामय परम बिबेकी। तनु तजि रहति छाँह किमि छेंकी।।\n\nप्रभा जाइ कहँ भानु बिहाई। कहँ चंद्रिका चंदु तजि जाई।।\n\nपतिहि प्रेममय बिनय सुनाई। कहति सचिव सन गिरा सुहाई।।\n\nतुम्ह पितु ससुर सरिस हितकारी। उतरु देउँ फिरि अनुचित भारी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "आरति बस सनमुख भइउँ बिलगु न मानब तात।\n\nआरजसुत पद कमल बिनु बादि जहाँ लगि नात।।97।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "पितु बैभव बिलास मैं डीठा। नृप मनि मुकुट मिलित पद पीठा।।\n\nसुखनिधान अस पितु गृह मोरें। पिय बिहीन मन भाव न भोरें।।\n\nससुर चक्कवइ कोसलराऊ। भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।।\n\nआगें होइ जेहि सुरपति लेई। अरध सिंघासन आसनु देई।।\n\nससुरु एतादृस अवध निवासू। प्रिय परिवारु मातु सम सासू।।\n\nबिनु रघुपति पद पदुम परागा। मोहि केउ सपनेहुँ सुखद न लागा।।\n\nअगम पंथ बनभूमि पहारा। करि केहरि सर सरित अपारा।।\n\nकोल किरात कुरंग बिहंगा। मोहि सब सुखद प्रानपति संगा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सासु ससुर सन मोरि हुँति बिनय करबि परि पायँ।।\n\nमोर सोचु जनि करिअ कछु मैं बन सुखी सुभायँ।।98।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "प्राननाथ प्रिय देवर साथा। बीर धुरीन धरें धनु भाथा।।\n\nनहिं मग श्रमु भ्रमु दुख मन मोरें। मोहि लगि सोचु करिअ जनि भोरें।।\n\nसुनि सुमंत्रु सिय सीतलि बानी। भयउ बिकल जनु फनि मनि हानी।।\n\nनयन सूझ नहिं सुनइ न काना। कहि न सकइ कछु अति अकुलाना।।\n\nराम प्रबोधु कीन्ह बहु भाँति। तदपि होति नहिं सीतलि छाती।।\n\nजतन अनेक साथ हित कीन्हे। उचित उतर रघुनंदन दीन्हे।।\n\nमेटि जाइ नहिं राम रजाई। कठिन करम गति कछु न बसाई।।\n\nराम लखन सिय पद सिरु नाई। फिरेउ बनिक जिमि मूर गवाँई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "-रथ हाँकेउ हय राम तन हेरि हेरि हिहिनाहिं।\n\nदेखि निषाद बिषादबस धुनहिं सीस पछिताहिं।।99।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जासु बियोग बिकल पसु ऐसे। प्रजा मातु पितु जिइहहिं कैसें।।\n\nबरबस राम सुमंत्रु पठाए। सुरसरि तीर आपु तब आए।।\n\nमागी नाव न केवटु आना। कहइ तुम्हार मरमु मैं जाना।।\n\nचरन कमल रज कहुँ सबु कहई। मानुष करनि मूरि कछु अहई।।\n\nछुअत सिला भइ नारि सुहाई। पाहन तें न काठ कठिनाई।।\n\nतरनिउ मुनि घरिनि होइ जाई। बाट परइ मोरि नाव उड़ाई।।\n\nएहिं प्रतिपालउँ सबु परिवारू। नहिं जानउँ कछु अउर कबारू।।\n\nजौ प्रभु पार अवसि गा चहहू। मोहि पद पदुम पखारन कहहू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "पद कमल धोइ चढ़ाइ नाव न नाथ उतराई चहौं।\n\nमोहि राम राउरि आन दसरथ सपथ सब साची कहौं।।\n\nबरु तीर मारहुँ लखनु पै जब लगि न पाय पखारिहौं।\n\nतब लगि न तुलसीदास नाथ कृपाल पारु उतारिहौं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुनि केबट के बैन प्रेम लपेटे अटपटे।\n\nबिहसे करुनाऐन चितइ जानकी लखन तन।।100।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कृपासिंधु बोले मुसुकाई। सोइ करु जेंहि तव नाव न जाई।।\n\nवेगि आनु जल पाय पखारू। होत बिलंबु उतारहि पारू।।\n\nजासु नाम सुमरत एक बारा। उतरहिं नर भवसिंधु अपारा।।\n\nसोइ कृपालु केवटहि निहोरा। जेहिं जगु किय तिहु पगहु ते थोरा।।\n\nपद नख निरखि देवसरि हरषी। सुनि प्रभु बचन मोहँ मति करषी।।\n\nकेवट राम रजायसु पावा। पानि कठवता भरि लेइ आवा।।\n\nअति आनंद उमगि अनुरागा। चरन सरोज पखारन लागा।।\n\nबरषि सुमन सुर सकल सिहाहीं। एहि सम पुन्यपुंज कोउ नाहीं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "पद पखारि जलु पान करि आपु सहित परिवार।\n\nपितर पारु करि प्रभुहि पुनि मुदित गयउ लेइ पार।।101।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "उतरि ठाड़ भए सुरसरि रेता। सीयराम गुह लखन समेता।।\n\nकेवट उतरि दंडवत कीन्हा। प्रभुहि सकुच एहि नहिं कछु दीन्हा।।\n\nपिय हिय की सिय जाननिहारी। मनि मुदरी मन मुदित उतारी।।\n\nकहेउ कृपाल लेहि उतराई। केवट चरन गहे अकुलाई।।\n\nनाथ आजु मैं काह न पावा। मिटे दोष दुख दारिद दावा।।\n\nबहुत काल मैं कीन्हि मजूरी। आजु दीन्ह बिधि बनि भलि भूरी।।\n\nअब कछु नाथ न चाहिअ मोरें। दीनदयाल अनुग्रह तोरें।।\n\nफिरती बार मोहि जे देबा। सो प्रसादु मैं सिर धरि लेबा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बहुत कीन्ह प्रभु लखन सियँ नहिं कछु केवटु लेइ।\n\nबिदा कीन्ह करुनायतन भगति बिमल बरु देइ।।102।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तब मज्जनु करि रघुकुलनाथा। पूजि पारथिव नायउ माथा।।\n\nसियँ सुरसरिहि कहेउ कर जोरी। मातु मनोरथ पुरउबि मोरी।।\n\nपति देवर संग कुसल बहोरी। आइ करौं जेहिं पूजा तोरी।।\n\nसुनि सिय बिनय प्रेम रस सानी। भइ तब बिमल बारि बर बानी।।\n\nसुनु रघुबीर प्रिया बैदेही। तव प्रभाउ जग बिदित न केही।।\n\nलोकप होहिं बिलोकत तोरें। तोहि सेवहिं सब सिधि कर जोरें।।\n\nतुम्ह जो हमहि बड़ि बिनय सुनाई। कृपा कीन्हि मोहि दीन्हि बड़ाई।।\n\nतदपि देबि मैं देबि असीसा। सफल होपन हित निज बागीसा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "प्राननाथ देवर सहित कुसल कोसला आइ।\n\nपूजहि सब मनकामना सुजसु रहिहि जग छाइ।।103।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "गंग बचन सुनि मंगल मूला। मुदित सीय सुरसरि अनुकुला।।\n\nतब प्रभु गुहहि कहेउ घर जाहू। सुनत सूख मुखु भा उर दाहू।।\n\nदीन बचन गुह कह कर जोरी। बिनय सुनहु रघुकुलमनि मोरी।।\n\nनाथ साथ रहि पंथु देखाई। करि दिन चारि चरन सेवकाई।।\n\nजेहिं बन जाइ रहब रघुराई। परनकुटी मैं करबि सुहाई।।\n\nतब मोहि कहँ जसि देब रजाई। सोइ करिहउँ रघुबीर दोहाई।।\n\nसहज सनेह राम लखि तासु। संग लीन्ह गुह हृदय हुलासू।।\n\nपुनि गुहँ ग्याति बोलि सब लीन्हे। करि परितोषु बिदा तब कीन्हे।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तब गनपति सिव सुमिरि प्रभु नाइ सुरसरिहि माथ।\n\nसखा अनुज सिया सहित बन गवनु कीन्ह रधुनाथ।।104।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तेहि दिन भयउ बिटप तर बासू। लखन सखाँ सब कीन्ह सुपासू।।\n\nप्रात प्रातकृत करि रधुसाई। तीरथराजु दीख प्रभु जाई।।\n\nसचिव सत्य श्रध्दा प्रिय नारी। माधव सरिस मीतु हितकारी।।\n\nचारि पदारथ भरा भँडारु। पुन्य प्रदेस देस अति चारु।।\n\nछेत्र अगम गढ़ु गाढ़ सुहावा। सपनेहुँ नहिं प्रतिपच्छिन्ह पावा।।\n\nसेन सकल तीरथ बर बीरा। कलुष अनीक दलन रनधीरा।।\n\nसंगमु सिंहासनु सुठि सोहा। छत्रु अखयबटु मुनि मनु मोहा।।\n\nचवँर जमुन अरु गंग तरंगा। देखि होहिं दुख दारिद भंगा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सेवहिं सुकृति साधु सुचि पावहिं सब मनकाम।\n\nबंदी बेद पुरान गन कहहिं बिमल गुन ग्राम।।105।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "को कहि सकइ प्रयाग प्रभाऊ। कलुष पुंज कुंजर मृगराऊ।।\n\nअस तीरथपति देखि सुहावा। सुख सागर रघुबर सुखु पावा।।\n\nकहि सिय लखनहि सखहि सुनाई। श्रीमुख तीरथराज बड़ाई।।\n\nकरि प्रनामु देखत बन बागा। कहत महातम अति अनुरागा।।\n\nएहि बिधि आइ बिलोकी बेनी। सुमिरत सकल सुमंगल देनी।।\n\nमुदित नहाइ कीन्हि सिव सेवा। पुजि जथाबिधि तीरथ देवा।।\n\nतब प्रभु भरद्वाज पहिं आए। करत दंडवत मुनि उर लाए।।\n\nमुनि मन मोद न कछु कहि जाइ। ब्रह्मानंद रासि जनु पाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "दीन्हि असीस मुनीस उर अति अनंदु अस जानि।\n\nलोचन गोचर सुकृत फल मनहुँ किए बिधि आनि।।106।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कुसल प्रस्न करि आसन दीन्हे। पूजि प्रेम परिपूरन कीन्हे।।\n\nकंद मूल फल अंकुर नीके। दिए आनि मुनि मनहुँ अमी के।।\n\nसीय लखन जन सहित सुहाए। अति रुचि राम मूल फल खाए।।\n\nभए बिगतश्रम रामु सुखारे। भरव्दाज मृदु बचन उचारे।।\n\nआजु सुफल तपु तीरथ त्यागू। आजु सुफल जप जोग बिरागू।।\n\nसफल सकल सुभ साधन साजू। राम तुम्हहि अवलोकत आजू।।\n\nलाभ अवधि सुख अवधि न दूजी। तुम्हारें दरस आस सब पूजी।।\n\nअब करि कृपा देहु बर एहू। निज पद सरसिज सहज सनेहू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "करम बचन मन छाड़ि छलु जब लगि जनु न तुम्हार।\n\nतब लगि सुखु सपनेहुँ नहीं किएँ कोटि उपचार।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनि मुनि बचन रामु सकुचाने। भाव भगति आनंद अघाने।।\n\nतब रघुबर मुनि सुजसु सुहावा। कोटि भाँति कहि सबहि सुनावा।।\n\nसो बड सो सब गुन गन गेहू। जेहि मुनीस तुम्ह आदर देहू।।\n\nमुनि रघुबीर परसपर नवहीं। बचन अगोचर सुखु अनुभवहीं।।\n\nयह सुधि पाइ प्रयाग निवासी। बटु तापस मुनि सिद्ध उदासी।।\n\nभरद्वाज आश्रम सब आए। देखन दसरथ सुअन सुहाए।।\n\nराम प्रनाम कीन्ह सब काहू। मुदित भए लहि लोयन लाहू।।\n\nदेहिं असीस परम सुखु पाई। फिरे सराहत सुंदरताई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राम कीन्ह बिश्राम निसि प्रात प्रयाग नहाइ।\n\nचले सहित सिय लखन जन मुददित मुनिहि सिरु नाइ।।108।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "राम सप्रेम कहेउ मुनि पाहीं। नाथ कहिअ हम केहि मग जाहीं।।\n\nमुनि मन बिहसि राम सन कहहीं। सुगम सकल मग तुम्ह कहुँ अहहीं।।\n\nसाथ लागि मुनि सिष्य बोलाए। सुनि मन मुदित पचासक आए।।\n\nसबन्हि राम पर प्रेम अपारा। सकल कहहि मगु दीख हमारा।।\n\nमुनि बटु चारि संग तब दीन्हे। जिन्ह बहु जनम सुकृत सब कीन्हे।।\n\nकरि प्रनामु रिषि आयसु पाई। प्रमुदित हृदयँ चले रघुराई।।\n\nग्राम निकट जब निकसहि जाई। देखहि दरसु नारि नर धाई।।\n\nहोहि सनाथ जनम फलु पाई। फिरहि दुखित मनु संग पठाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बिदा किए बटु बिनय करि फिरे पाइ मन काम।\n\nउतरि नहाए जमुन जल जो सरीर सम स्याम।।109।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनत तीरवासी नर नारी। धाए निज निज काज बिसारी।।\n\nलखन राम सिय सुन्दरताई। देखि करहिं निज भाग्य बड़ाई।।\n\nअति लालसा बसहिं मन माहीं। नाउँ गाउँ बूझत सकुचाहीं।।\n\nजे तिन्ह महुँ बयबिरिध सयाने। तिन्ह करि जुगुति रामु पहिचाने।।\n\nसकल कथा तिन्ह सबहि सुनाई। बनहि चले पितु आयसु पाई।।\n\nसुनि सबिषाद सकल पछिताहीं। रानी रायँ कीन्ह भल नाहीं।।\n\nतेहि अवसर एक तापसु आवा। तेजपुंज लघुबयस सुहावा।।\n\nकवि अलखित गति बेषु बिरागी। मन क्रम बचन राम अनुरागी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सजल नयन तन पुलकि निज इष्टदेउ पहिचानि।\n\nपरेउ दंड जिमि धरनितल दसा न जाइ बखानि।।110।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "राम सप्रेम पुलकि उर लावा। परम रंक जनु पारसु पावा।।\n\nमनहुँ प्रेमु परमारथु दोऊ। मिलत धरे तन कह सबु कोऊ।।\n\nबहुरि लखन पायन्ह सोइ लागा। लीन्ह उठाइ उमगि अनुरागा।।\n\nपुनि सिय चरन धूरि धरि सीसा। जननि जानि सिसु दीन्हि असीसा।।\n\nकीन्ह निषाद दंडवत तेही। मिलेउ मुदित लखि राम सनेही।।\n\nपिअत नयन पुट रूपु पियूषा। मुदित सुअसनु पाइ जिमि भूखा।।\n\nते पितु मातु कहहु सखि कैसे। जिन्ह पठए बन बालक ऐसे।।\n\nराम लखन सिय रूपु निहारी। होहिं सनेह बिकल नर नारी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तब रघुबीर अनेक बिधि सखहि सिखावनु दीन्ह।\n\nराम रजायसु सीस धरि भवन गवनु तेंइँ कीन्ह।।111।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "पुनि सियँ राम लखन कर जोरी। जमुनहि कीन्ह प्रनामु बहोरी।।\n\nचले ससीय मुदित दोउ भाई। रबितनुजा कइ करत बड़ाई।।\n\nपथिक अनेक मिलहिं मग जाता। कहहिं सप्रेम देखि दोउ भ्राता।।\n\nराज लखन सब अंग तुम्हारें। देखि सोचु अति हृदय हमारें।।\n\nमारग चलहु पयादेहि पाएँ। ज्योतिषु झूठ हमारें भाएँ।।\n\nअगमु पंथ गिरि कानन भारी। तेहि महँ साथ नारि सुकुमारी।।\n\nकरि केहरि बन जाइ न जोई। हम सँग चलहि जो आयसु होई।।\n\nजाब जहाँ लगि तहँ पहुँचाई। फिरब बहोरि तुम्हहि सिरु नाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "एहि बिधि पूँछहिं प्रेम बस पुलक गात जलु नैन।\n\nकृपासिंधु फेरहि तिन्हहि कहि बिनीत मृदु बैन।।112।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जे पुर गाँव बसहिं मग माहीं। तिन्हहि नाग सुर नगर सिहाहीं।।\n\nकेहि सुकृतीं केहि घरीं बसाए। धन्य पुन्यमय परम सुहाए।।\n\nजहँ जहँ राम चरन चलि जाहीं। तिन्ह समान अमरावति नाहीं।।\n\nपुन्यपुंज मग निकट निवासी। तिन्हहि सराहहिं सुरपुरबासी।।\n\nजे भरि नयन बिलोकहिं रामहि। सीता लखन सहित घनस्यामहि।।\n\nजे सर सरित राम अवगाहहिं। तिन्हहि देव सर सरित सराहहिं।।\n\nजेहि तरु तर प्रभु बैठहिं जाई। करहिं कलपतरु तासु बड़ाई।।\n\nपरसि राम पद पदुम परागा। मानति भूमि भूरि निज भागा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "छाँह करहि घन बिबुधगन बरषहि सुमन सिहाहिं।\n\nदेखत गिरि बन बिहग मृग रामु चले मग जाहिं।।113।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सीता लखन सहित रघुराई। गाँव निकट जब निकसहिं जाई।।\n\nसुनि सब बाल बृद्ध नर नारी। चलहिं तुरत गृहकाजु बिसारी।।\n\nराम लखन सिय रूप निहारी। पाइ नयनफलु होहिं सुखारी।।\n\nसजल बिलोचन पुलक सरीरा। सब भए मगन देखि दोउ बीरा।।\n\nबरनि न जाइ दसा तिन्ह केरी। लहि जनु रंकन्ह सुरमनि ढेरी।।\n\nएकन्ह एक बोलि सिख देहीं। लोचन लाहु लेहु छन एहीं।।\n\nरामहि देखि एक अनुरागे। चितवत चले जाहिं सँग लागे।।\n\nएक नयन मग छबि उर आनी। होहिं सिथिल तन मन बर बानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "एक देखिं बट छाँह भलि डासि मृदुल तृन पात।\n\nकहहिं गवाँइअ छिनुकु श्रमु गवनब अबहिं कि प्रात।।114।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "एक कलस भरि आनहिं पानी। अँचइअ नाथ कहहिं मृदु बानी।।\n\nसुनि प्रिय बचन प्रीति अति देखी। राम कृपाल सुसील बिसेषी।।\n\nजानी श्रमित सीय मन माहीं। घरिक बिलंबु कीन्ह बट छाहीं।।\n\nमुदित नारि नर देखहिं सोभा। रूप अनूप नयन मनु लोभा।।\n\nएकटक सब सोहहिं चहुँ ओरा। रामचंद्र मुख चंद चकोरा।।\n\nतरुन तमाल बरन तनु सोहा। देखत कोटि मदन मनु मोहा।।\n\nदामिनि बरन लखन सुठि नीके। नख सिख सुभग भावते जी के।।\n\nमुनिपट कटिन्ह कसें तूनीरा। सोहहिं कर कमलिनि धनु तीरा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जटा मुकुट सीसनि सुभग उर भुज नयन बिसाल।\n\nसरद परब बिधु बदन बर लसत स्वेद कन जाल।।115।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बरनि न जाइ मनोहर जोरी। सोभा बहुत थोरि मति मोरी।।\n\nराम लखन सिय सुंदरताई। सब चितवहिं चित मन मति लाई।।\n\nथके नारि नर प्रेम पिआसे। मनहुँ मृगी मृग देखि दिआ से।।\n\nसीय समीप ग्रामतिय जाहीं। पूँछत अति सनेहँ सकुचाहीं।।\n\nबार बार सब लागहिं पाएँ। कहहिं बचन मृदु सरल सुभाएँ।।\n\nराजकुमारि बिनय हम करहीं। तिय सुभायँ कछु पूँछत डरहीं।\n\nस्वामिनि अबिनय छमबि हमारी। बिलगु न मानब जानि गवाँरी।।\n\nराजकुअँर दोउ सहज सलोने। इन्ह तें लही दुति मरकत सोने।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "स्यामल गौर किसोर बर सुंदर सुषमा ऐन।\n\nसरद सर्बरीनाथ मुखु सरद सरोरुह नैन।।116।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कोटि मनोज लजावनिहारे। सुमुखि कहहु को आहिं तुम्हारे।।\n\nसुनि सनेहमय मंजुल बानी। सकुची सिय मन महुँ मुसुकानी।।\n\nतिन्हहि बिलोकि बिलोकति धरनी। दुहुँ सकोच सकुचित बरबरनी।।\n\nसकुचि सप्रेम बाल मृग नयनी। बोली मधुर बचन पिकबयनी।।\n\nसहज सुभाय सुभग तन गोरे। नामु लखनु लघु देवर मोरे।।\n\nबहुरि बदनु बिधु अंचल ढाँकी। पिय तन चितइ भौंह करि बाँकी।।\n\nखंजन मंजु तिरीछे नयननि। निज पति कहेउ तिन्हहि सियँ सयननि।।\n\nभइ मुदित सब ग्रामबधूटीं। रंकन्ह राय रासि जनु लूटीं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अति सप्रेम सिय पायँ परि बहुबिधि देहिं असीस।\n\nसदा सोहागिनि होहु तुम्ह जब लगि महि अहि सीस।।117।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "पारबती सम पतिप्रिय होहू। देबि न हम पर छाड़ब छोहू।।\n\nपुनि पुनि बिनय करिअ कर जोरी। जौं एहि मारग फिरिअ बहोरी।।\n\nदरसनु देब जानि निज दासी। लखीं सीयँ सब प्रेम पिआसी।।\n\nमधुर बचन कहि कहि परितोषीं। जनु कुमुदिनीं कौमुदीं पोषीं।।\n\nतबहिं लखन रघुबर रुख जानी। पूँछेउ मगु लोगन्हि मृदु बानी।।\n\nसुनत नारि नर भए दुखारी। पुलकित गात बिलोचन बारी।।\n\nमिटा मोदु मन भए मलीने। बिधि निधि दीन्ह लेत जनु छीने।।\n\nसमुझि करम गति धीरजु कीन्हा। सोधि सुगम मगु तिन्ह कहि दीन्हा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "लखन जानकी सहित तब गवनु कीन्ह रघुनाथ।\n\nफेरे सब प्रिय बचन कहि लिए लाइ मन साथ।।118।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "फिरत नारि नर अति पछिताहीं। देअहि दोषु देहिं मन माहीं।।\n\nसहित बिषाद परसपर कहहीं। बिधि करतब उलटे सब अहहीं।।\n\nनिपट निरंकुस निठुर निसंकू। जेहिं ससि कीन्ह सरुज सकलंकू।।\n\nरूख कलपतरु सागरु खारा। तेहिं पठए बन राजकुमारा।।\n\nजौं पे इन्हहि दीन्ह बनबासू। कीन्ह बादि बिधि भोग बिलासू।।\n\nए बिचरहिं मग बिनु पदत्राना। रचे बादि बिधि बाहन नाना।।\n\nए महि परहिं डासि कुस पाता। सुभग सेज कत सृजत बिधाता।।\n\nतरुबर बास इन्हहि बिधि दीन्हा। धवल धाम रचि रचि श्रमु कीन्हा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जौं ए मुनि पट धर जटिल सुंदर सुठि सुकुमार।\n\nबिबिध भाँति भूषन बसन बादि किए करतार।।119।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जौं ए कंद मूल फल खाहीं। बादि सुधादि असन जग माहीं।।\n\nएक कहहिं ए सहज सुहाए। आपु प्रगट भए बिधि न बनाए।।\n\nजहँ लगि बेद कही बिधि करनी। श्रवन नयन मन गोचर बरनी।।\n\nदेखहु खोजि भुअन दस चारी। कहँ अस पुरुष कहाँ असि नारी।।\n\nइन्हहि देखि बिधि मनु अनुरागा। पटतर जोग बनावै लागा।।\n\nकीन्ह बहुत श्रम ऐक न आए। तेहिं इरिषा बन आनि दुराए।।\n\nएक कहहिं हम बहुत न जानहिं। आपुहि परम धन्य करि मानहिं।।\n\nते पुनि पुन्यपुंज हम लेखे। जे देखहिं देखिहहिं जिन्ह देखे।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "एहि बिधि कहि कहि बचन प्रिय लेहिं नयन भरि नीर।\n\nकिमि चलिहहि मारग अगम सुठि सुकुमार सरीर।।120।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "नारि सनेह बिकल बस होहीं। चकई साँझ समय जनु सोहीं।।\n\nमृदु पद कमल कठिन मगु जानी। गहबरि हृदयँ कहहिं बर बानी।।\n\nपरसत मृदुल चरन अरुनारे। सकुचति महि जिमि हृदय हमारे।।\n\nजौं जगदीस इन्हहि बनु दीन्हा। कस न सुमनमय मारगु कीन्हा।।\n\nजौं मागा पाइअ बिधि पाहीं। ए रखिअहिं सखि आँखिन्ह माहीं।।\n\nजे नर नारि न अवसर आए। तिन्ह सिय रामु न देखन पाए।।\n\nसुनि सुरुप बूझहिं अकुलाई। अब लगि गए कहाँ लगि भाई।।\n\nसमरथ धाइ बिलोकहिं जाई। प्रमुदित फिरहिं जनमफलु पाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अबला बालक बृद्ध जन कर मीजहिं पछिताहिं।।\n\nहोहिं प्रेमबस लोग इमि रामु जहाँ जहँ जाहिं।।121।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "गाँव गाँव अस होइ अनंदू। देखि भानुकुल कैरव चंदू।।\n\nजे कछु समाचार सुनि पावहिं। ते नृप रानिहि दोसु लगावहिं।।\n\nकहहिं एक अति भल नरनाहू। दीन्ह हमहि जोइ लोचन लाहू।।\n\nकहहिं परस्पर लोग लोगाईं। बातें सरल सनेह सुहाईं।।\n\nते पितु मातु धन्य जिन्ह जाए। धन्य सो नगरु जहाँ तें आए।।\n\nधन्य सो देसु सैलु बन गाऊँ। जहँ जहँ जाहिं धन्य सोइ ठाऊँ।।\n\nसुख पायउ बिरंचि रचि तेही। ए जेहि के सब भाँति सनेही।।\n\nराम लखन पथि कथा सुहाई। रही सकल मग कानन छाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "एहि बिधि रघुकुल कमल रबि मग लोगन्ह सुख देत।\n\nजाहिं चले देखत बिपिन सिय सौमित्रि समेत।।122।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "आगे रामु लखनु बने पाछें। तापस बेष बिराजत काछें।।\n\nउभय बीच सिय सोहति कैसे। ब्रह्म जीव बिच माया जैसे।।\n\nबहुरि कहउँ छबि जसि मन बसई। जनु मधु मदन मध्य रति लसई।।\n\nउपमा बहुरि कहउँ जियँ जोही। जनु बुध बिधु बिच रोहिनि सोही।।\n\nप्रभु पद रेख बीच बिच सीता। धरति चरन मग चलति सभीता।।\n\nसीय राम पद अंक बराएँ। लखन चलहिं मगु दाहिन लाएँ।।\n\nराम लखन सिय प्रीति सुहाई। बचन अगोचर किमि कहि जाई।।\n\nखग मृग मगन देखि छबि होहीं। लिए चोरि चित राम बटोहीं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जिन्ह जिन्ह देखे पथिक प्रिय सिय समेत दोउ भाइ।\n\nभव मगु अगमु अनंदु तेइ बिनु श्रम रहे सिराइ।।123।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अजहुँ जासु उर सपनेहुँ काऊ। बसहुँ लखनु सिय रामु बटाऊ।।\n\nराम धाम पथ पाइहि सोई। जो पथ पाव कबहुँ मुनि कोई।।\n\nतब रघुबीर श्रमित सिय जानी। देखि निकट बटु सीतल पानी।।\n\nतहँ बसि कंद मूल फल खाई। प्रात नहाइ चले रघुराई।।\n\nदेखत बन सर सैल सुहाए। बालमीकि आश्रम प्रभु आए।।\n\nराम दीख मुनि बासु सुहावन। सुंदर गिरि काननु जलु पावन।।\n\nसरनि सरोज बिटप बन फूले। गुंजत मंजु मधुप रस भूले।।\n\nखग मृग बिपुल कोलाहल करहीं। बिरहित बैर मुदित मन चरहीं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुचि सुंदर आश्रमु निरखि हरषे राजिवनेन।\n\nसुनि रघुबर आगमनु मुनि आगें आयउ लेन।।124।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मुनि कहुँ राम दंडवत कीन्हा। आसिरबादु बिप्रबर दीन्हा।।\n\nदेखि राम छबि नयन जुड़ाने। करि सनमानु आश्रमहिं आने।।\n\nमुनिबर अतिथि प्रानप्रिय पाए। कंद मूल फल मधुर मगाए।।\n\nसिय सौमित्रि राम फल खाए। तब मुनि आश्रम दिए सुहाए।।\n\nबालमीकि मन आनँदु भारी। मंगल मूरति नयन निहारी।।\n\nतब कर कमल जोरि रघुराई। बोले बचन श्रवन सुखदाई।।\n\nतुम्ह त्रिकाल दरसी मुनिनाथा। बिस्व बदर जिमि तुम्हरें हाथा।।\n\nअस कहि प्रभु सब कथा बखानी। जेहि जेहि भाँति दीन्ह बनु रानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तात बचन पुनि मातु हित भाइ भरत अस राउ।\n\nमो कहुँ दरस तुम्हार प्रभु सबु मम पुन्य प्रभाउ।।125।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "देखि पाय मुनिराय तुम्हारे। भए सुकृत सब सुफल हमारे।।\n\nअब जहँ राउर आयसु होई। मुनि उदबेगु न पावै कोई।।\n\nमुनि तापस जिन्ह तें दुखु लहहीं। ते नरेस बिनु पावक दहहीं।।\n\nमंगल मूल बिप्र परितोषू। दहइ कोटि कुल भूसुर रोषू।।\n\nअस जियँ जानि कहिअ सोइ ठाऊँ। सिय सौमित्रि सहित जहँ जाऊँ।।\n\nतहँ रचि रुचिर परन तृन साला। बासु करौ कछु काल कृपाला।।\n\nसहज सरल सुनि रघुबर बानी। साधु साधु बोले मुनि ग्यानी।।\n\nकस न कहहु अस रघुकुलकेतू। तुम्ह पालक संतत श्रुति सेतू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "श्रुति सेतु पालक राम तुम्ह जगदीस माया जानकी।\n\nजो सृजति जगु पालति हरति रूख पाइ कृपानिधान की।।\n\nजो सहससीसु अहीसु महिधरु लखनु सचराचर धनी।\n\nसुर काज धरि नरराज तनु चले दलन खल निसिचर अनी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राम सरुप तुम्हार बचन अगोचर बुद्धिपर।\n\nअबिगत अकथ अपार नेति नित निगम कह।।126।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जगु पेखन तुम्ह देखनिहारे। बिधि हरि संभु नचावनिहारे।।\n\nतेउ न जानहिं मरमु तुम्हारा। औरु तुम्हहि को जाननिहारा।।\n\nसोइ जानइ जेहि देहु जनाई। जानत तुम्हहि तुम्हइ होइ जाई।।\n\nतुम्हरिहि कृपाँ तुम्हहि रघुनंदन। जानहिं भगत भगत उर चंदन।।\n\nचिदानंदमय देह तुम्हारी। बिगत बिकार जान अधिकारी।।\n\nनर तनु धरेहु संत सुर काजा। कहहु करहु जस प्राकृत राजा।।\n\nराम देखि सुनि चरित तुम्हारे। जड़ मोहहिं बुध होहिं सुखारे।।\n\nतुम्ह जो कहहु करहु सबु साँचा। जस काछिअ तस चाहिअ नाचा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "पूँछेहु मोहि कि रहौं कहँ मैं पूँछत सकुचाउँ।\n\nजहँ न होहु तहँ देहु कहि तुम्हहि देखावौं ठाउँ।।127।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनि मुनि बचन प्रेम रस साने। सकुचि राम मन महुँ मुसुकाने।।\n\nबालमीकि हँसि कहहिं बहोरी। बानी मधुर अमिअ रस बोरी।।\n\nसुनहु राम अब कहउँ निकेता। जहाँ बसहु सिय लखन समेता।।\n\nजिन्ह के श्रवन समुद्र समाना। कथा तुम्हारि सुभग सरि नाना।।\n\nभरहिं निरंतर होहिं न पूरे। तिन्ह के हिय तुम्ह कहुँ गृह रूरे।।\n\nलोचन चातक जिन्ह करि राखे। रहहिं दरस जलधर अभिलाषे।।\n\nनिदरहिं सरित सिंधु सर भारी। रूप बिंदु जल होहिं सुखारी।।\n\nतिन्ह के हृदय सदन सुखदायक। बसहु बंधु सिय सह रघुनायक।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जसु तुम्हार मानस बिमल हंसिनि जीहा जासु।\n\nमुकुताहल गुन गन चुनइ राम बसहु हियँ तासु।।128।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "प्रभु प्रसाद सुचि सुभग सुबासा। सादर जासु लहइ नित नासा।।\n\nतुम्हहि निबेदित भोजन करहीं। प्रभु प्रसाद पट भूषन धरहीं।।\n\nसीस नवहिं सुर गुरु द्विज देखी। प्रीति सहित करि बिनय बिसेषी।।\n\nकर नित करहिं राम पद पूजा। राम भरोस हृदयँ नहि दूजा।।\n\nचरन राम तीरथ चलि जाहीं। राम बसहु तिन्ह के मन माहीं।।\n\nमंत्रराजु नित जपहिं तुम्हारा। पूजहिं तुम्हहि सहित परिवारा।।\n\nतरपन होम करहिं बिधि नाना। बिप्र जेवाँइ देहिं बहु दाना।।\n\nतुम्ह तें अधिक गुरहि जियँ जानी। सकल भायँ सेवहिं सनमानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सबु करि मागहिं एक फलु राम चरन रति होउ।\n\nतिन्ह कें मन मंदिर बसहु सिय रघुनंदन दोउ।।129।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "काम कोह मद मान न मोहा। लोभ न छोभ न राग न द्रोहा।।\n\nजिन्ह कें कपट दंभ नहिं माया। तिन्ह कें हृदय बसहु रघुराया।।\n\nसब के प्रिय सब के हितकारी। दुख सुख सरिस प्रसंसा गारी।।\n\nकहहिं सत्य प्रिय बचन बिचारी। जागत सोवत सरन तुम्हारी।।\n\nतुम्हहि छाड़ि गति दूसरि नाहीं। राम बसहु तिन्ह के मन माहीं।।\n\nजननी सम जानहिं परनारी। धनु पराव बिष तें बिष भारी।।\n\nजे हरषहिं पर संपति देखी। दुखित होहिं पर बिपति बिसेषी।।\n\nजिन्हहि राम तुम्ह प्रानपिआरे। तिन्ह के मन सुभ सदन तुम्हारे।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "स्वामि सखा पितु मातु गुर जिन्ह के सब तुम्ह तात।\n\nमन मंदिर तिन्ह कें बसहु सीय सहित दोउ भ्रात।।130।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अवगुन तजि सब के गुन गहहीं। बिप्र धेनु हित संकट सहहीं।।\n\nनीति निपुन जिन्ह कइ जग लीका। घर तुम्हार तिन्ह कर मनु नीका।।\n\nगुन तुम्हार समुझइ निज दोसा। जेहि सब भाँति तुम्हार भरोसा।।\n\nराम भगत प्रिय लागहिं जेही। तेहि उर बसहु सहित बैदेही।।\n\nजाति पाँति धनु धरम बड़ाई। प्रिय परिवार सदन सुखदाई।।\n\nसब तजि तुम्हहि रहइ उर लाई। तेहि के हृदयँ रहहु रघुराई।।\n\nसरगु नरकु अपबरगु समाना। जहँ तहँ देख धरें धनु बाना।।\n\nकरम बचन मन राउर चेरा। राम करहु तेहि कें उर डेरा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जाहि न चाहिअ कबहुँ कछु तुम्ह सन सहज सनेहु।\n\nबसहु निरंतर तासु मन सो राउर निज गेहु।।131।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "एहि बिधि मुनिबर भवन देखाए। बचन सप्रेम राम मन भाए।।\n\nकह मुनि सुनहु भानुकुलनायक। आश्रम कहउँ समय सुखदायक।।\n\nचित्रकूट गिरि करहु निवासू। तहँ तुम्हार सब भाँति सुपासू।।\n\nसैलु सुहावन कानन चारू। करि केहरि मृग बिहग बिहारू।।\n\nनदी पुनीत पुरान बखानी। अत्रिप्रिया निज तपबल आनी।।\n\nसुरसरि धार नाउँ मंदाकिनि। जो सब पातक पोतक डाकिनि।।\n\nअत्रि आदि मुनिबर बहु बसहीं। करहिं जोग जप तप तन कसहीं।।\n\nचलहु सफल श्रम सब कर करहू। राम देहु गौरव गिरिबरहू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "चित्रकूट महिमा अमित कहीं महामुनि गाइ।\n\nआए नहाए सरित बर सिय समेत दोउ भाइ।।132।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "रघुबर कहेउ लखन भल घाटू। करहु कतहुँ अब ठाहर ठाटू।।\n\nलखन दीख पय उतर करारा। चहुँ दिसि फिरेउ धनुष जिमि नारा।।\n\nनदी पनच सर सम दम दाना। सकल कलुष कलि साउज नाना।।\n\nचित्रकूट जनु अचल अहेरी। चुकइ न घात मार मुठभेरी।।\n\nअस कहि लखन ठाउँ देखरावा। थलु बिलोकि रघुबर सुखु पावा।।\n\nरमेउ राम मनु देवन्ह जाना। चले सहित सुर थपति प्रधाना।।\n\nकोल किरात बेष सब आए। रचे परन तृन सदन सुहाए।।\n\nबरनि न जाहि मंजु दुइ साला। एक ललित लघु एक बिसाला।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "लखन जानकी सहित प्रभु राजत रुचिर निकेत।\n\nसोह मदनु मुनि बेष जनु रति रितुराज समेत।।133।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अमर नाग किंनर दिसिपाला। चित्रकूट आए तेहि काला।।\n\nराम प्रनामु कीन्ह सब काहू। मुदित देव लहि लोचन लाहू।।\n\nबरषि सुमन कह देव समाजू। नाथ सनाथ भए हम आजू।।\n\nकरि बिनती दुख दुसह सुनाए। हरषित निज निज सदन सिधाए।।\n\nचित्रकूट रघुनंदनु छाए। समाचार सुनि सुनि मुनि आए।।\n\nआवत देखि मुदित मुनिबृंदा। कीन्ह दंडवत रघुकुल चंदा।।\n\nमुनि रघुबरहि लाइ उर लेहीं। सुफल होन हित आसिष देहीं।।\n\nसिय सौमित्र राम छबि देखहिं। साधन सकल सफल करि लेखहिं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जथाजोग सनमानि प्रभु बिदा किए मुनिबृंद।\n\nकरहि जोग जप जाग तप निज आश्रमन्हि सुछंद।।134।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "यह सुधि कोल किरातन्ह पाई। हरषे जनु नव निधि घर आई।।\n\nकंद मूल फल भरि भरि दोना। चले रंक जनु लूटन सोना।।\n\nतिन्ह महँ जिन्ह देखे दोउ भ्राता। अपर तिन्हहि पूँछहि मगु जाता।।\n\nकहत सुनत रघुबीर निकाई। आइ सबन्हि देखे रघुराई।।\n\nकरहिं जोहारु भेंट धरि आगे। प्रभुहि बिलोकहिं अति अनुरागे।।\n\nचित्र लिखे जनु जहँ तहँ ठाढ़े। पुलक सरीर नयन जल बाढ़े।।\n\nराम सनेह मगन सब जाने। कहि प्रिय बचन सकल सनमाने।।\n\nप्रभुहि जोहारि बहोरि बहोरी। बचन बिनीत कहहिं कर जोरी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अब हम नाथ सनाथ सब भए देखि प्रभु पाय।\n\nभाग हमारे आगमनु राउर कोसलराय।।135।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "धन्य भूमि बन पंथ पहारा। जहँ जहँ नाथ पाउ तुम्ह धारा।।\n\nधन्य बिहग मृग काननचारी। सफल जनम भए तुम्हहि निहारी।।\n\nहम सब धन्य सहित परिवारा। दीख दरसु भरि नयन तुम्हारा।।\n\nकीन्ह बासु भल ठाउँ बिचारी। इहाँ सकल रितु रहब सुखारी।।\n\nहम सब भाँति करब सेवकाई। करि केहरि अहि बाघ बराई।।\n\nबन बेहड़ गिरि कंदर खोहा। सब हमार प्रभु पग पग जोहा।।\n\nतहँ तहँ तुम्हहि अहेर खेलाउब। सर निरझर जलठाउँ देखाउब।।\n\nहम सेवक परिवार समेता। नाथ न सकुचब आयसु देता।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बेद बचन मुनि मन अगम ते प्रभु करुना ऐन।\n\nबचन किरातन्ह के सुनत जिमि पितु बालक बैन।।136।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "रामहि केवल प्रेमु पिआरा। जानि लेउ जो जाननिहारा।।\n\nराम सकल बनचर तब तोषे। कहि मृदु बचन प्रेम परिपोषे।।\n\nबिदा किए सिर नाइ सिधाए। प्रभु गुन कहत सुनत घर आए।।\n\nएहि बिधि सिय समेत दोउ भाई। बसहिं बिपिन सुर मुनि सुखदाई।।\n\nजब ते आइ रहे रघुनायकु। तब तें भयउ बनु मंगलदायकु।।\n\nफूलहिं फलहिं बिटप बिधि नाना।।मंजु बलित बर बेलि बिताना।।\n\nसुरतरु सरिस सुभायँ सुहाए। मनहुँ बिबुध बन परिहरि आए।।\n\nगंज मंजुतर मधुकर श्रेनी। त्रिबिध बयारि बहइ सुख देनी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "नीलकंठ कलकंठ सुक चातक चक्क चकोर।\n\nभाँति भाँति बोलहिं बिहग श्रवन सुखद चित चोर।।137।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "केरि केहरि कपि कोल कुरंगा। बिगतबैर बिचरहिं सब संगा।।\n\nफिरत अहेर राम छबि देखी। होहिं मुदित मृगबंद बिसेषी।।\n\nबिबुध बिपिन जहँ लगि जग माहीं। देखि राम बनु सकल सिहाहीं।।\n\nसुरसरि सरसइ दिनकर कन्या। मेकलसुता गोदावरि धन्या।।\n\nसब सर सिंधु नदी नद नाना। मंदाकिनि कर करहिं बखाना।।\n\nउदय अस्त गिरि अरु कैलासू। मंदर मेरु सकल सुरबासू।।\n\nसैल हिमाचल आदिक जेते। चित्रकूट जसु गावहिं तेते।।\n\nबिंधि मुदित मन सुखु न समाई। श्रम बिनु बिपुल बड़ाई पाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "चित्रकूट के बिहग मृग बेलि बिटप तृन जाति।\n\nपुन्य पुंज सब धन्य अस कहहिं देव दिन राति।।138।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "नयनवंत रघुबरहि बिलोकी। पाइ जनम फल होहिं बिसोकी।।\n\nपरसि चरन रज अचर सुखारी। भए परम पद के अधिकारी।।\n\nसो बनु सैलु सुभायँ सुहावन। मंगलमय अति पावन पावन।।\n\nमहिमा कहिअ कवनि बिधि तासू। सुखसागर जहँ कीन्ह निवासू।।\n\nपय पयोधि तजि अवध बिहाई। जहँ सिय लखनु रामु रहे आई।।\n\nकहि न सकहिं सुषमा जसि कानन। जौं सत सहस होंहिं सहसानन।।\n\nसो मैं बरनि कहौं बिधि केहीं। डाबर कमठ कि मंदर लेहीं।।\n\nसेवहिं लखनु करम मन बानी। जाइ न सीलु सनेहु बखानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "-छिनु छिनु लखि सिय राम पद जानि आपु पर नेहु।\n\nकरत न सपनेहुँ लखनु चितु बंधु मातु पितु गेहु।।139।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "राम संग सिय रहति सुखारी। पुर परिजन गृह सुरति बिसारी।।\n\nछिनु छिनु पिय बिधु बदनु निहारी। प्रमुदित मनहुँ चकोरकुमारी।।\n\nनाह नेहु नित बढ़त बिलोकी। हरषित रहति दिवस जिमि कोकी।।\n\nसिय मनु राम चरन अनुरागा। अवध सहस सम बनु प्रिय लागा।।\n\nपरनकुटी प्रिय प्रियतम संगा। प्रिय परिवारु कुरंग बिहंगा।।\n\nसासु ससुर सम मुनितिय मुनिबर। असनु अमिअ सम कंद मूल फर।।\n\nनाथ साथ साँथरी सुहाई। मयन सयन सय सम सुखदाई।।\n\nलोकप होहिं बिलोकत जासू। तेहि कि मोहि सक बिषय बिलासू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "-सुमिरत रामहि तजहिं जन तृन सम बिषय बिलासु।\n\nरामप्रिया जग जननि सिय कछु न आचरजु तासु।।140।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सीय लखन जेहि बिधि सुखु लहहीं। सोइ रघुनाथ करहि सोइ कहहीं।।\n\nकहहिं पुरातन कथा कहानी। सुनहिं लखनु सिय अति सुखु मानी।\n\nजब जब रामु अवध सुधि करहीं। तब तब बारि बिलोचन भरहीं।।\n\nसुमिरि मातु पितु परिजन भाई। भरत सनेहु सीलु सेवकाई।।\n\nकृपासिंधु प्रभु होहिं दुखारी। धीरजु धरहिं कुसमउ बिचारी।।\n\nलखि सिय लखनु बिकल होइ जाहीं। जिमि पुरुषहि अनुसर परिछाहीं।।\n\nप्रिया बंधु गति लखि रघुनंदनु। धीर कृपाल भगत उर चंदनु।।\n\nलगे कहन कछु कथा पुनीता। सुनि सुखु लहहिं लखनु अरु सीता।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "रामु लखन सीता सहित सोहत परन निकेत।\n\nजिमि बासव बस अमरपुर सची जयंत समेत।।141।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जोगवहिं प्रभु सिय लखनहिं कैसें। पलक बिलोचन गोलक जैसें।।\n\nसेवहिं लखनु सीय रघुबीरहि। जिमि अबिबेकी पुरुष सरीरहि।।\n\nएहि बिधि प्रभु बन बसहिं सुखारी। खग मृग सुर तापस हितकारी।।\n\nकहेउँ राम बन गवनु सुहावा। सुनहु सुमंत्र अवध जिमि आवा।।\n\nफिरेउ निषादु प्रभुहि पहुँचाई। सचिव सहित रथ देखेसि आई।।\n\nमंत्री बिकल बिलोकि निषादू। कहि न जाइ जस भयउ बिषादू।।\n\nराम राम सिय लखन पुकारी। परेउ धरनितल ब्याकुल भारी।।\n\nदेखि दखिन दिसि हय हिहिनाहीं। जनु बिनु पंख बिहग अकुलाहीं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "नहिं तृन चरहिं पिअहिं जलु मोचहिं लोचन बारि।\n\nब्याकुल भए निषाद सब रघुबर बाजि निहारि।।142।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "धरि धीरज तब कहइ निषादू। अब सुमंत्र परिहरहु बिषादू।।\n\nतुम्ह पंडित परमारथ ग्याता। धरहु धीर लखि बिमुख बिधाता\n\nबिबिध कथा कहि कहि मृदु बानी। रथ बैठारेउ बरबस आनी।।\n\nसोक सिथिल रथ सकइ न हाँकी। रघुबर बिरह पीर उर बाँकी।।\n\nचरफराहिं मग चलहिं न घोरे। बन मृग मनहुँ आनि रथ जोरे।।\n\nअढ़ुकि परहिं फिरि हेरहिं पीछें। राम बियोगि बिकल दुख तीछें।।\n\nजो कह रामु लखनु बैदेही। हिंकरि हिंकरि हित हेरहिं तेही।।\n\nबाजि बिरह गति कहि किमि जाती। बिनु मनि फनिक बिकल जेहि भाँती।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भयउ निषाद बिषादबस देखत सचिव तुरंग।\n\nबोलि सुसेवक चारि तब दिए सारथी संग।।143।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "गुह सारथिहि फिरेउ पहुँचाई। बिरहु बिषादु बरनि नहिं जाई।।\n\nचले अवध लेइ रथहि निषादा। होहि छनहिं छन मगन बिषादा।।\n\nसोच सुमंत्र बिकल दुख दीना। धिग जीवन रघुबीर बिहीना।।\n\nरहिहि न अंतहुँ अधम सरीरू। जसु न लहेउ बिछुरत रघुबीरू।।\n\nभए अजस अघ भाजन प्राना। कवन हेतु नहिं करत पयाना।।\n\nअहह मंद मनु अवसर चूका। अजहुँ न हृदय होत दुइ टूका।।\n\nमीजि हाथ सिरु धुनि पछिताई। मनहँ कृपन धन रासि गवाँई।।\n\nबिरिद बाँधि बर बीरु कहाई। चलेउ समर जनु सुभट पराई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बिप्र बिबेकी बेदबिद संमत साधु सुजाति।\n\nजिमि धोखें मदपान कर सचिव सोच तेहि भाँति।।144।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जिमि कुलीन तिय साधु सयानी। पतिदेवता करम मन बानी।।\n\nरहै करम बस परिहरि नाहू। सचिव हृदयँ तिमि दारुन दाहु।।\n\nलोचन सजल डीठि भइ थोरी। सुनइ न श्रवन बिकल मति भोरी।।\n\nसूखहिं अधर लागि मुहँ लाटी। जिउ न जाइ उर अवधि कपाटी।।\n\nबिबरन भयउ न जाइ निहारी। मारेसि मनहुँ पिता महतारी।।\n\nहानि गलानि बिपुल मन ब्यापी। जमपुर पंथ सोच जिमि पापी।।\n\nबचनु न आव हृदयँ पछिताई। अवध काह मैं देखब जाई।।\n\nराम रहित रथ देखिहि जोई। सकुचिहि मोहि बिलोकत सोई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "-धाइ पूँछिहहिं मोहि जब बिकल नगर नर नारि।\n\nउतरु देब मैं सबहि तब हृदयँ बज्रु बैठारि।।145।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "पुछिहहिं दीन दुखित सब माता। कहब काह मैं तिन्हहि बिधाता।।\n\nपूछिहि जबहिं लखन महतारी। कहिहउँ कवन सँदेस सुखारी।।\n\nराम जननि जब आइहि धाई। सुमिरि बच्छु जिमि धेनु लवाई।।\n\nपूँछत उतरु देब मैं तेही। गे बनु राम लखनु बैदेही।।\n\nजोइ पूँछिहि तेहि ऊतरु देबा।जाइ अवध अब यहु सुखु लेबा।।\n\nपूँछिहि जबहिं राउ दुख दीना। जिवनु जासु रघुनाथ अधीना।।\n\nदेहउँ उतरु कौनु मुहु लाई। आयउँ कुसल कुअँर पहुँचाई।।\n\nसुनत लखन सिय राम सँदेसू। तृन जिमि तनु परिहरिहि नरेसू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "-ह्रदउ न बिदरेउ पंक जिमि बिछुरत प्रीतमु नीरु।।\n\nजानत हौं मोहि दीन्ह बिधि यहु जातना सरीरु।।146।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "एहि बिधि करत पंथ पछितावा। तमसा तीर तुरत रथु आवा।।\n\nबिदा किए करि बिनय निषादा। फिरे पायँ परि बिकल बिषादा।।\n\nपैठत नगर सचिव सकुचाई। जनु मारेसि गुर बाँभन गाई।।\n\nबैठि बिटप तर दिवसु गवाँवा। साँझ समय तब अवसरु पावा।।\n\nअवध प्रबेसु कीन्ह अँधिआरें। पैठ भवन रथु राखि दुआरें।।\n\nजिन्ह जिन्ह समाचार सुनि पाए। भूप द्वार रथु देखन आए।।\n\nरथु पहिचानि बिकल लखि घोरे। गरहिं गात जिमि आतप ओरे।।\n\nनगर नारि नर ब्याकुल कैंसें। निघटत नीर मीनगन जैंसें।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "-सचिव आगमनु सुनत सबु बिकल भयउ रनिवासु।\n\nभवन भयंकरु लाग तेहि मानहुँ प्रेत निवासु।।147।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अति आरति सब पूँछहिं रानी। उतरु न आव बिकल भइ बानी।।\n\nसुनइ न श्रवन नयन नहिं सूझा। कहहु कहाँ नृप तेहि तेहि बूझा।।\n\nदासिन्ह दीख सचिव बिकलाई। कौसल्या गृहँ गईं लवाई।।\n\nजाइ सुमंत्र दीख कस राजा। अमिअ रहित जनु चंदु बिराजा।।\n\nआसन सयन बिभूषन हीना। परेउ भूमितल निपट मलीना।।\n\nलेइ उसासु सोच एहि भाँती। सुरपुर तें जनु खँसेउ जजाती।।\n\nलेत सोच भरि छिनु छिनु छाती। जनु जरि पंख परेउ संपाती।।\n\nराम राम कह राम सनेही। पुनि कह राम लखन बैदेही।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "देखि सचिवँ जय जीव कहि कीन्हेउ दंड प्रनामु।\n\nसुनत उठेउ ब्याकुल नृपति कहु सुमंत्र कहँ रामु।।148।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भूप सुमंत्रु लीन्ह उर लाई। बूड़त कछु अधार जनु पाई।।\n\nसहित सनेह निकट बैठारी। पूँछत राउ नयन भरि बारी।।\n\nराम कुसल कहु सखा सनेही। कहँ रघुनाथु लखनु बैदेही।।\n\nआने फेरि कि बनहि सिधाए। सुनत सचिव लोचन जल छाए।।\n\nसोक बिकल पुनि पूँछ नरेसू। कहु सिय राम लखन संदेसू।।\n\nराम रूप गुन सील सुभाऊ। सुमिरि सुमिरि उर सोचत राऊ।।\n\nराउ सुनाइ दीन्ह बनबासू। सुनि मन भयउ न हरषु हराँसू।।\n\nसो सुत बिछुरत गए न प्राना। को पापी बड़ मोहि समाना।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सखा रामु सिय लखनु जहँ तहाँ मोहि पहुँचाउ।\n\nनाहिं त चाहत चलन अब प्रान कहउँ सतिभाउ।।149।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "पुनि पुनि पूँछत मंत्रहि राऊ। प्रियतम सुअन सँदेस सुनाऊ।।\n\nकरहि सखा सोइ बेगि उपाऊ। रामु लखनु सिय नयन देखाऊ।।\n\nसचिव धीर धरि कह मुदु बानी। महाराज तुम्ह पंडित ग्यानी।।\n\nबीर सुधीर धुरंधर देवा। साधु समाजु सदा तुम्ह सेवा।।\n\nजनम मरन सब दुख भोगा। हानि लाभ प्रिय मिलन बियोगा।।\n\nकाल करम बस हौहिं गोसाईं। बरबस राति दिवस की नाईं।।\n\nसुख हरषहिं जड़ दुख बिलखाहीं। दोउ सम धीर धरहिं मन माहीं।।\n\nधीरज धरहु बिबेकु बिचारी। छाड़िअ सोच सकल हितकारी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "प्रथम बासु तमसा भयउ दूसर सुरसरि तीर।\n\nन्हाई रहे जलपानु करि सिय समेत दोउ बीर।।150।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "केवट कीन्हि बहुत सेवकाई। सो जामिनि सिंगरौर गवाँई।।\n\nहोत प्रात बट छीरु मगावा। जटा मुकुट निज सीस बनावा।।\n\nराम सखाँ तब नाव मगाई। प्रिया चढ़ाइ चढ़े रघुराई।।\n\nलखन बान धनु धरे बनाई। आपु चढ़े प्रभु आयसु पाई।।\n\nबिकल बिलोकि मोहि रघुबीरा। बोले मधुर बचन धरि धीरा।।\n\nतात प्रनामु तात सन कहेहु। बार बार पद पंकज गहेहू।।\n\nकरबि पायँ परि बिनय बहोरी। तात करिअ जनि चिंता मोरी।।\n\nबन मग मंगल कुसल हमारें। कृपा अनुग्रह पुन्य तुम्हारें।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "तुम्हरे अनुग्रह तात कानन जात सब सुखु पाइहौं।\n\nप्रतिपालि आयसु कुसल देखन पाय पुनि फिरि आइहौं।।\n\nजननीं सकल परितोषि परि परि पायँ करि बिनती घनी।\n\nतुलसी करेहु सोइ जतनु जेहिं कुसली रहहिं कोसल धनी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "गुर सन कहब सँदेसु बार बार पद पदुम गहि।\n\nकरब सोइ उपदेसु जेहिं न सोच मोहि अवधपति।।151।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "पुरजन परिजन सकल निहोरी। तात सुनाएहु बिनती मोरी।।\n\nसोइ सब भाँति मोर हितकारी। जातें रह नरनाहु सुखारी।।\n\nकहब सँदेसु भरत के आएँ। नीति न तजिअ राजपदु पाएँ।।\n\nपालेहु प्रजहि करम मन बानी। सेएहु मातु सकल सम जानी।।\n\nओर निबाहेहु भायप भाई। करि पितु मातु सुजन सेवकाई।।\n\nतात भाँति तेहि राखब राऊ। सोच मोर जेहिं करै न काऊ।।\n\nलखन कहे कछु बचन कठोरा। बरजि राम पुनि मोहि निहोरा।।\n\nबार बार निज सपथ देवाई। कहबि न तात लखन लरिकाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कहि प्रनाम कछु कहन लिय सिय भइ सिथिल सनेह।\n\nथकित बचन लोचन सजल पुलक पल्लवित देह।।152।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तेहि अवसर रघुबर रूख पाई। केवट पारहि नाव चलाई।।\n\nरघुकुलतिलक चले एहि भाँती। देखउँ ठाढ़ कुलिस धरि छाती।।\n\nमैं आपन किमि कहौं कलेसू। जिअत फिरेउँ लेइ राम सँदेसू।।\n\nअस कहि सचिव बचन रहि गयऊ। हानि गलानि सोच बस भयऊ।।\n\nसुत बचन सुनतहिं नरनाहू। परेउ धरनि उर दारुन दाहू।।\n\nतलफत बिषम मोह मन मापा। माजा मनहुँ मीन कहुँ ब्यापा।।\n\nकरि बिलाप सब रोवहिं रानी। महा बिपति किमि जाइ बखानी।।\n\nसुनि बिलाप दुखहू दुखु लागा। धीरजहू कर धीरजु भागा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भयउ कोलाहलु अवध अति सुनि नृप राउर सोरु।\n\nबिपुल बिहग बन परेउ निसि मानहुँ कुलिस कठोरु।।153।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "प्रान कंठगत भयउ भुआलू। मनि बिहीन जनु ब्याकुल ब्यालू।।\n\nइद्रीं सकल बिकल भइँ भारी। जनु सर सरसिज बनु बिनु बारी।।\n\nकौसल्याँ नृपु दीख मलाना। रबिकुल रबि अँथयउ जियँ जाना।\n\nउर धरि धीर राम महतारी। बोली बचन समय अनुसारी।।\n\nनाथ समुझि मन करिअ बिचारू। राम बियोग पयोधि अपारू।।\n\nकरनधार तुम्ह अवध जहाजू। चढ़ेउ सकल प्रिय पथिक समाजू।।\n\nधीरजु धरिअ त पाइअ पारू। नाहिं त बूड़िहि सबु परिवारू।।\n\nजौं जियँ धरिअ बिनय पिय मोरी। रामु लखनु सिय मिलहिं बहोरी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "प्रिया बचन मृदु सुनत नृपु चितयउ आँखि उघारि।\n\nतलफत मीन मलीन जनु सींचत सीतल बारि।।154।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "धरि धीरजु उठी बैठ भुआलू। कहु सुमंत्र कहँ राम कृपालू।।\n\nकहाँ लखनु कहँ रामु सनेही। कहँ प्रिय पुत्रबधू बैदेही।।\n\nबिलपत राउ बिकल बहु भाँती। भइ जुग सरिस सिराति न राती।।\n\nतापस अंध साप सुधि आई। कौसल्यहि सब कथा सुनाई।।\n\nभयउ बिकल बरनत इतिहासा। राम रहित धिग जीवन आसा।।\n\nसो तनु राखि करब मैं काहा। जेंहि न प्रेम पनु मोर निबाहा।।\n\nहा रघुनंदन प्रान पिरीते। तुम्ह बिनु जिअत बहुत दिन बीते।।\n\nहा जानकी लखन हा रघुबर। हा पितु हित चित चातक जलधर।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राम राम कहि राम कहि राम राम कहि राम।\n\nतनु परिहरि रघुबर बिरहँ राउ गयउ सुरधाम।।155।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जिअन मरन फलु दसरथ पावा। अंड अनेक अमल जसु छावा।।\n\nजिअत राम बिधु बदनु निहारा। राम बिरह करि मरनु सँवारा।।\n\nसोक बिकल सब रोवहिं रानी। रूपु सील बलु तेजु बखानी।।\n\nकरहिं बिलाप अनेक प्रकारा। परहीं भूमितल बारहिं बारा।।\n\nबिलपहिं बिकल दास अरु दासी। घर घर रुदनु करहिं पुरबासी।।\n\nअँथयउ आजु भानुकुल भानू। धरम अवधि गुन रूप निधानू।।\n\nगारीं सकल कैकइहि देहीं। नयन बिहीन कीन्ह जग जेहीं।।\n\nएहि बिधि बिलपत रैनि बिहानी। आए सकल महामुनि ग्यानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तब बसिष्ठ मुनि समय सम कहि अनेक इतिहास।\n\nसोक नेवारेउ सबहि कर निज बिग्यान प्रकास।।156।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तेल नाँव भरि नृप तनु राखा। दूत बोलाइ बहुरि अस भाषा।।\n\nधावहु बेगि भरत पहिं जाहू। नृप सुधि कतहुँ कहहु जनि काहू।।\n\nएतनेइ कहेहु भरत सन जाई। गुर बोलाई पठयउ दोउ भाई।।\n\nसुनि मुनि आयसु धावन धाए। चले बेग बर बाजि लजाए।।\n\nअनरथु अवध अरंभेउ जब तें। कुसगुन होहिं भरत कहुँ तब तें।।\n\nदेखहिं राति भयानक सपना। जागि करहिं कटु कोटि कलपना।।\n\nबिप्र जेवाँइ देहिं दिन दाना। सिव अभिषेक करहिं बिधि नाना।।\n\nमागहिं हृदयँ महेस मनाई। कुसल मातु पितु परिजन भाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "एहि बिधि सोचत भरत मन धावन पहुँचे आइ।\n\nगुर अनुसासन श्रवन सुनि चले गनेसु मनाइ।।157।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "चले समीर बेग हय हाँके। नाघत सरित सैल बन बाँके।।\n\nहृदयँ सोचु बड़ कछु न सोहाई। अस जानहिं जियँ जाउँ उड़ाई।।\n\nएक निमेष बरस सम जाई। एहि बिधि भरत नगर निअराई।।\n\nअसगुन होहिं नगर पैठारा। रटहिं कुभाँति कुखेत करारा।।\n\nखर सिआर बोलहिं प्रतिकूला। सुनि सुनि होइ भरत मन सूला।।\n\nश्रीहत सर सरिता बन बागा। नगरु बिसेषि भयावनु लागा।।\n\nखग मृग हय गय जाहिं न जोए। राम बियोग कुरोग बिगोए।।\n\nनगर नारि नर निपट दुखारी। मनहुँ सबन्हि सब संपति हारी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "पुरजन मिलिहिं न कहहिं कछु गवँहिं जोहारहिं जाहिं।\n\nभरत कुसल पूँछि न सकहिं भय बिषाद मन माहिं।।158।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "हाट बाट नहिं जाइ निहारी। जनु पुर दहँ दिसि लागि दवारी।।\n\nआवत सुत सुनि कैकयनंदिनि। हरषी रबिकुल जलरुह चंदिनि।।\n\nसजि आरती मुदित उठि धाई। द्वारेहिं भेंटि भवन लेइ आई।।\n\nभरत दुखित परिवारु निहारा। मानहुँ तुहिन बनज बनु मारा।।\n\nकैकेई हरषित एहि भाँति। मनहुँ मुदित दव लाइ किराती।।\n\nसुतहि ससोच देखि मनु मारें। पूँछति नैहर कुसल हमारें।।\n\nसकल कुसल कहि भरत सुनाई। पूँछी निज कुल कुसल भलाई।।\n\nकहु कहँ तात कहाँ सब माता। कहँ सिय राम लखन प्रिय भ्राता।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुनि सुत बचन सनेहमय कपट नीर भरि नैन।\n\nभरत श्रवन मन सूल सम पापिनि बोली बैन।।159।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तात बात मैं सकल सँवारी। भै मंथरा सहाय बिचारी।।\n\nकछुक काज बिधि बीच बिगारेउ। भूपति सुरपति पुर पगु धारेउ।।\n\nसुनत भरतु भए बिबस बिषादा। जनु सहमेउ करि केहरि नादा।।\n\nतात तात हा तात पुकारी। परे भूमितल ब्याकुल भारी।।\n\nचलत न देखन पायउँ तोही। तात न रामहि सौंपेहु मोही।।\n\nबहुरि धीर धरि उठे सँभारी। कहु पितु मरन हेतु महतारी।।\n\nसुनि सुत बचन कहति कैकेई। मरमु पाँछि जनु माहुर देई।।\n\nआदिहु तें सब आपनि करनी। कुटिल कठोर मुदित मन बरनी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भरतहि बिसरेउ पितु मरन सुनत राम बन गौनु।\n\nहेतु अपनपउ जानि जियँ थकित रहे धरि मौनु।।160।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बिकल बिलोकि सुतहि समुझावति। मनहुँ जरे पर लोनु लगावति।।\n\nतात राउ नहिं सोचे जोगू। बिढ़इ सुकृत जसु कीन्हेउ भोगू।।\n\nजीवत सकल जनम फल पाए। अंत अमरपति सदन सिधाए।।\n\nअस अनुमानि सोच परिहरहू। सहित समाज राज पुर करहू।।\n\nसुनि सुठि सहमेउ राजकुमारू। पाकें छत जनु लाग अँगारू।।\n\nधीरज धरि भरि लेहिं उसासा। पापनि सबहि भाँति कुल नासा।।\n\nजौं पै कुरुचि रही अति तोही। जनमत काहे न मारे मोही।।\n\nपेड़ काटि तैं पालउ सींचा। मीन जिअन निति बारि उलीचा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "हंसबंसु दसरथु जनकु राम लखन से भाइ।\n\nजननी तूँ जननी भई बिधि सन कछु न बसाइ।।161।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जब तैं कुमति कुमत जियँ ठयऊ। खंड खंड होइ ह्रदउ न गयऊ।।\n\nबर मागत मन भइ नहिं पीरा। गरि न जीह मुहँ परेउ न कीरा।।\n\nभूपँ प्रतीत तोरि किमि कीन्ही। मरन काल बिधि मति हरि लीन्ही।।\n\nबिधिहुँ न नारि हृदय गति जानी। सकल कपट अघ अवगुन खानी।।\n\nसरल सुसील धरम रत राऊ। सो किमि जानै तीय सुभाऊ।।\n\nअस को जीव जंतु जग माहीं। जेहि रघुनाथ प्रानप्रिय नाहीं।।\n\nभे अति अहित रामु तेउ तोही। को तू अहसि सत्य कहु मोही।।\n\nजो हसि सो हसि मुहँ मसि लाई। आँखि ओट उठि बैठहिं जाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राम बिरोधी हृदय तें प्रगट कीन्ह बिधि मोहि।\n\nमो समान को पातकी बादि कहउँ कछु तोहि।।162।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनि सत्रुघुन मातु कुटिलाई। जरहिं गात रिस कछु न बसाई।।\n\nतेहि अवसर कुबरी तहँ आई। बसन बिभूषन बिबिध बनाई।।\n\nलखि रिस भरेउ लखन लघु भाई। बरत अनल घृत आहुति पाई।।\n\nहुमगि लात तकि कूबर मारा। परि मुह भर महि करत पुकारा।।\n\nकूबर टूटेउ फूट कपारू। दलित दसन मुख रुधिर प्रचारू।।\n\nआह दइअ मैं काह नसावा। करत नीक फलु अनइस पावा।।\n\nसुनि रिपुहन लखि नख सिख खोटी। लगे घसीटन धरि धरि झोंटी।।\n\nभरत दयानिधि दीन्हि छड़ाई। कौसल्या पहिं गे दोउ भाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मलिन बसन बिबरन बिकल कृस सरीर दुख भार।\n\nकनक कलप बर बेलि बन मानहुँ हनी तुसार।।163।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भरतहि देखि मातु उठि धाई। मुरुछित अवनि परी झइँ आई।।\n\nदेखत भरतु बिकल भए भारी। परे चरन तन दसा बिसारी।।\n\nमातु तात कहँ देहि देखाई। कहँ सिय रामु लखनु दोउ भाई।।\n\nकैकइ कत जनमी जग माझा। जौं जनमि त भइ काहे न बाँझा।।\n\nकुल कलंकु जेहिं जनमेउ मोही। अपजस भाजन प्रियजन द्रोही।।\n\nको तिभुवन मोहि सरिस अभागी। गति असि तोरि मातु जेहि लागी।।\n\nपितु सुरपुर बन रघुबर केतू। मैं केवल सब अनरथ हेतु।।\n\nधिग मोहि भयउँ बेनु बन आगी। दुसह दाह दुख दूषन भागी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मातु भरत के बचन मृदु सुनि सुनि उठी सँभारि।।\n\nलिए उठाइ लगाइ उर लोचन मोचति बारि।।164।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सरल सुभाय मायँ हियँ लाए। अति हित मनहुँ राम फिरि आए।।\n\nभेंटेउ बहुरि लखन लघु भाई। सोकु सनेहु न हृदयँ समाई।।\n\nदेखि सुभाउ कहत सबु कोई। राम मातु अस काहे न होई।।\n\nमाताँ भरतु गोद बैठारे। आँसु पौंछि मृदु बचन उचारे।।\n\nअजहुँ बच्छ बलि धीरज धरहू। कुसमउ समुझि सोक परिहरहू।।\n\nजनि मानहु हियँ हानि गलानी। काल करम गति अघटित जानि।।\n\nकाहुहि दोसु देहु जनि ताता। भा मोहि सब बिधि बाम बिधाता।।\n\nजो एतेहुँ दुख मोहि जिआवा। अजहुँ को जानइ का तेहि भावा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "पितु आयस भूषन बसन तात तजे रघुबीर।\n\nबिसमउ हरषु न हृदयँ कछु पहिरे बलकल चीर। 165।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मुख प्रसन्न मन रंग न रोषू। सब कर सब बिधि करि परितोषू।।\n\nचले बिपिन सुनि सिय सँग लागी। रहइ न राम चरन अनुरागी।।\n\nसुनतहिं लखनु चले उठि साथा। रहहिं न जतन किए रघुनाथा।।\n\nतब रघुपति सबही सिरु नाई। चले संग सिय अरु लघु भाई।।\n\nरामु लखनु सिय बनहि सिधाए। गइउँ न संग न प्रान पठाए।।\n\nयहु सबु भा इन्ह आँखिन्ह आगें। तउ न तजा तनु जीव अभागें।।\n\nमोहि न लाज निज नेहु निहारी। राम सरिस सुत मैं महतारी।।\n\nजिऐ मरै भल भूपति जाना। मोर हृदय सत कुलिस समाना।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कौसल्या के बचन सुनि भरत सहित रनिवास।\n\nब्याकुल बिलपत राजगृह मानहुँ सोक नेवासु।।166।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बिलपहिं बिकल भरत दोउ भाई। कौसल्याँ लिए हृदयँ लगाई।।\n\nभाँति अनेक भरतु समुझाए। कहि बिबेकमय बचन सुनाए।।\n\nभरतहुँ मातु सकल समुझाईं। कहि पुरान श्रुति कथा सुहाईं।।\n\nछल बिहीन सुचि सरल सुबानी। बोले भरत जोरि जुग पानी।।\n\nजे अघ मातु पिता सुत मारें। गाइ गोठ महिसुर पुर जारें।।\n\nजे अघ तिय बालक बध कीन्हें। मीत महीपति माहुर दीन्हें।।\n\nजे पातक उपपातक अहहीं। करम बचन मन भव कबि कहहीं।।\n\nते पातक मोहि होहुँ बिधाता। जौं यहु होइ मोर मत माता।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जे परिहरि हरि हर चरन भजहिं भूतगन घोर।\n\nतेहि कइ गति मोहि देउ बिधि जौं जननी मत मोर।।167।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बेचहिं बेदु धरमु दुहि लेहीं। पिसुन पराय पाप कहि देहीं।।\n\nकपटी कुटिल कलहप्रिय क्रोधी। बेद बिदूषक बिस्व बिरोधी।।\n\nलोभी लंपट लोलुपचारा। जे ताकहिं परधनु परदारा।।\n\nपावौं मैं तिन्ह के गति घोरा। जौं जननी यहु संमत मोरा।।\n\nजे नहिं साधुसंग अनुरागे। परमारथ पथ बिमुख अभागे।।\n\nजे न भजहिं हरि नरतनु पाई। जिन्हहि न हरि हर सुजसु सोहाई।।\n\nतजि श्रुतिपंथु बाम पथ चलहीं। बंचक बिरचि बेष जगु छलहीं।।\n\nतिन्ह कै गति मोहि संकर देऊ। जननी जौं यहु जानौं भेऊ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मातु भरत के बचन सुनि साँचे सरल सुभायँ।\n\nकहति राम प्रिय तात तुम्ह सदा बचन मन कायँ।।168।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "राम प्रानहु तें प्रान तुम्हारे। तुम्ह रघुपतिहि प्रानहु तें प्यारे।।\n\nबिधु बिष चवै स्त्रवै हिमु आगी। होइ बारिचर बारि बिरागी।।\n\nभएँ ग्यानु बरु मिटै न मोहू। तुम्ह रामहि प्रतिकूल न होहू।।\n\nमत तुम्हार यहु जो जग कहहीं। सो सपनेहुँ सुख सुगति न लहहीं।।\n\nअस कहि मातु भरतु हियँ लाए। थन पय स्त्रवहिं नयन जल छाए।।\n\nकरत बिलाप बहुत यहि भाँती। बैठेहिं बीति गइ सब राती।।\n\nबामदेउ बसिष्ठ तब आए। सचिव महाजन सकल बोलाए।।\n\nमुनि बहु भाँति भरत उपदेसे। कहि परमारथ बचन सुदेसे।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तात हृदयँ धीरजु धरहु करहु जो अवसर आजु।\n\nउठे भरत गुर बचन सुनि करन कहेउ सबु साजु।।169।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "नृपतनु बेद बिदित अन्हवावा। परम बिचित्र बिमानु बनावा।।\n\nगहि पद भरत मातु सब राखी। रहीं रानि दरसन अभिलाषी।।\n\nचंदन अगर भार बहु आए। अमित अनेक सुगंध सुहाए।।\n\nसरजु तीर रचि चिता बनाई। जनु सुरपुर सोपान सुहाई।।\n\nएहि बिधि दाह क्रिया सब कीन्ही। बिधिवत न्हाइ तिलांजुलि दीन्ही।।\n\nसोधि सुमृति सब बेद पुराना। कीन्ह भरत दसगात बिधाना।।\n\nजहँ जस मुनिबर आयसु दीन्हा। तहँ तस सहस भाँति सबु कीन्हा।।\n\nभए बिसुद्ध दिए सब दाना। धेनु बाजि गज बाहन नाना।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सिंघासन भूषन बसन अन्न धरनि धन धाम।\n\nदिए भरत लहि भूमिसुर भे परिपूरन काम।।170।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "पितु हित भरत कीन्हि जसि करनी। सो मुख लाख जाइ नहिं बरनी।।\n\nसुदिनु सोधि मुनिबर तब आए। सचिव महाजन सकल बोलाए।।\n\nबैठे राजसभाँ सब जाई। पठए बोलि भरत दोउ भाई।।\n\nभरतु बसिष्ठ निकट बैठारे। नीति धरममय बचन उचारे।।\n\nप्रथम कथा सब मुनिबर बरनी। कैकइ कुटिल कीन्हि जसि करनी।।\n\nभूप धरमब्रतु सत्य सराहा। जेहिं तनु परिहरि प्रेमु निबाहा।।\n\nकहत राम गुन सील सुभाऊ। सजल नयन पुलकेउ मुनिराऊ।।\n\nबहुरि लखन सिय प्रीति बखानी। सोक सनेह मगन मुनि ग्यानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुनहु भरत भावी प्रबल बिलखि कहेउ मुनिनाथ।\n\nहानि लाभु जीवन मरनु जसु अपजसु बिधि हाथ।।171।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अस बिचारि केहि देइअ दोसू। ब्यरथ काहि पर कीजिअ रोसू।।\n\nतात बिचारु केहि करहु मन माहीं। सोच जोगु दसरथु नृपु नाहीं।।\n\nसोचिअ बिप्र जो बेद बिहीना। तजि निज धरमु बिषय लयलीना।।\n\nसोचिअ नृपति जो नीति न जाना। जेहि न प्रजा प्रिय प्रान समाना।।\n\nसोचिअ बयसु कृपन धनवानू। जो न अतिथि सिव भगति सुजानू।।\n\nसोचिअ सूद्रु बिप्र अवमानी। मुखर मानप्रिय ग्यान गुमानी।।\n\nसोचिअ पुनि पति बंचक नारी। कुटिल कलहप्रिय इच्छाचारी।।\n\nसोचिअ बटु निज ब्रतु परिहरई। जो नहिं गुर आयसु अनुसरई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सोचिअ गृही जो मोह बस करइ करम पथ त्याग।\n\nसोचिअ जति प्रंपच रत बिगत बिबेक बिराग।।172।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बैखानस सोइ सोचै जोगु। तपु बिहाइ जेहि भावइ भोगू।।\n\nसोचिअ पिसुन अकारन क्रोधी। जननि जनक गुर बंधु बिरोधी।।\n\nसब बिधि सोचिअ पर अपकारी। निज तनु पोषक निरदय भारी।।\n\nसोचनीय सबहि बिधि सोई। जो न छाड़ि छलु हरि जन होई।।\n\nसोचनीय नहिं कोसलराऊ। भुवन चारिदस प्रगट प्रभाऊ।।\n\nभयउ न अहइ न अब होनिहारा। भूप भरत जस पिता तुम्हारा।।\n\nबिधि हरि हरु सुरपति दिसिनाथा। बरनहिं सब दसरथ गुन गाथा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कहहु तात केहि भाँति कोउ करिहि बड़ाई तासु।\n\nराम लखन तुम्ह सत्रुहन सरिस सुअन सुचि जासु।।173।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सब प्रकार भूपति बड़भागी। बादि बिषादु करिअ तेहि लागी।।\n\nयहु सुनि समुझि सोचु परिहरहू। सिर धरि राज रजायसु करहू।।\n\nराँय राजपदु तुम्ह कहुँ दीन्हा। पिता बचनु फुर चाहिअ कीन्हा।।\n\nतजे रामु जेहिं बचनहि लागी। तनु परिहरेउ राम बिरहागी।।\n\nनृपहि बचन प्रिय नहिं प्रिय प्राना। करहु तात पितु बचन प्रवाना।।\n\nकरहु सीस धरि भूप रजाई। हइ तुम्ह कहँ सब भाँति भलाई।।\n\nपरसुराम पितु अग्या राखी। मारी मातु लोक सब साखी।।\n\nतनय जजातिहि जौबनु दयऊ। पितु अग्याँ अघ अजसु न भयऊ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अनुचित उचित बिचारु तजि जे पालहिं पितु बैन।\n\nते भाजन सुख सुजस के बसहिं अमरपति ऐन।।174।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अवसि नरेस बचन फुर करहू। पालहु प्रजा सोकु परिहरहू।।\n\nसुरपुर नृप पाइहि परितोषू। तुम्ह कहुँ सुकृत सुजसु नहिं दोषू।।\n\nबेद बिदित संमत सबही का। जेहि पितु देइ सो पावइ टीका।।\n\nकरहु राजु परिहरहु गलानी। मानहु मोर बचन हित जानी।।\n\nसुनि सुखु लहब राम बैदेहीं। अनुचित कहब न पंडित केहीं।।\n\nकौसल्यादि सकल महतारीं। तेउ प्रजा सुख होहिं सुखारीं।।\n\nपरम तुम्हार राम कर जानिहि। सो सब बिधि तुम्ह सन भल मानिहि।।\n\nसौंपेहु राजु राम कै आएँ। सेवा करेहु सनेह सुहाएँ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कीजिअ गुर आयसु अवसि कहहिं सचिव कर जोरि।\n\nरघुपति आएँ उचित जस तस तब करब बहोरि।।175।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कौसल्या धरि धीरजु कहई। पूत पथ्य गुर आयसु अहई।।\n\nसो आदरिअ करिअ हित मानी। तजिअ बिषादु काल गति जानी।।\n\nबन रघुपति सुरपति नरनाहू। तुम्ह एहि भाँति तात कदराहू।।\n\nपरिजन प्रजा सचिव सब अंबा। तुम्हही सुत सब कहँ अवलंबा।।\n\nलखि बिधि बाम कालु कठिनाई। धीरजु धरहु मातु बलि जाई।।\n\nसिर धरि गुर आयसु अनुसरहू। प्रजा पालि परिजन दुखु हरहू।।\n\nगुर के बचन सचिव अभिनंदनु। सुने भरत हिय हित जनु चंदनु।।\n\nसुनी बहोरि मातु मृदु बानी। सील सनेह सरल रस सानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "सानी सरल रस मातु बानी सुनि भरत ब्याकुल भए।\n\nलोचन सरोरुह स्त्रवत सींचत बिरह उर अंकुर नए।।\n\nसो दसा देखत समय तेहि बिसरी सबहि सुधि देह की।\n\nतुलसी सराहत सकल सादर सीवँ सहज सनेह की।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भरतु कमल कर जोरि धीर धुरंधर धीर धरि।\n\nबचन अमिअँ जनु बोरि देत उचित उत्तर सबहि।।176।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मोहि उपदेसु दीन्ह गुर नीका। प्रजा सचिव संमत सबही का।।\n\nमातु उचित धरि आयसु दीन्हा। अवसि सीस धरि चाहउँ कीन्हा।।\n\nगुर पितु मातु स्वामि हित बानी। सुनि मन मुदित करिअ भलि जानी।।\n\nउचित कि अनुचित किएँ बिचारू। धरमु जाइ सिर पातक भारू।।\n\nतुम्ह तौ देहु सरल सिख सोई। जो आचरत मोर भल होई।।\n\nजद्यपि यह समुझत हउँ नीकें। तदपि होत परितोषु न जी कें।।\n\nअब तुम्ह बिनय मोरि सुनि लेहू। मोहि अनुहरत सिखावनु देहू।।\n\nऊतरु देउँ छमब अपराधू। दुखित दोष गुन गनहिं न साधू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "पितु सुरपुर सिय रामु बन करन कहहु मोहि राजु।\n\nएहि तें जानहु मोर हित कै आपन बड़ काजु।।177।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "हित हमार सियपति सेवकाई। सो हरि लीन्ह मातु कुटिलाई।।\n\nमैं अनुमानि दीख मन माहीं। आन उपायँ मोर हित नाहीं।।\n\nसोक समाजु राजु केहि लेखें। लखन राम सिय बिनु पद देखें।।\n\nबादि बसन बिनु भूषन भारू। बादि बिरति बिनु ब्रह्म बिचारू।।\n\nसरुज सरीर बादि बहु भोगा। बिनु हरिभगति जायँ जप जोगा।।\n\nजायँ जीव बिनु देह सुहाई। बादि मोर सबु बिनु रघुराई।।\n\nजाउँ राम पहिं आयसु देहू। एकहिं आँक मोर हित एहू।।\n\nमोहि नृप करि भल आपन चहहू। सोउ सनेह जड़ता बस कहहू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कैकेई सुअ कुटिलमति राम बिमुख गतलाज।\n\nतुम्ह चाहत सुखु मोहबस मोहि से अधम कें राज।।178।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कहउँ साँचु सब सुनि पतिआहू। चाहिअ धरमसील नरनाहू।।\n\nमोहि राजु हठि देइहहु जबहीं। रसा रसातल जाइहि तबहीं।।\n\nमोहि समान को पाप निवासू। जेहि लगि सीय राम बनबासू।।\n\nरायँ राम कहुँ काननु दीन्हा। बिछुरत गमनु अमरपुर कीन्हा।।\n\nमैं सठु सब अनरथ कर हेतू। बैठ बात सब सुनउँ सचेतू।।\n\nबिनु रघुबीर बिलोकि अबासू। रहे प्रान सहि जग उपहासू।।\n\nराम पुनीत बिषय रस रूखे। लोलुप भूमि भोग के भूखे।।\n\nकहँ लगि कहौं हृदय कठिनाई। निदरि कुलिसु जेहिं लही बड़ाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कारन तें कारजु कठिन होइ दोसु नहि मोर।\n\nकुलिस अस्थि तें उपल तें लोह कराल कठोर।।179।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कैकेई भव तनु अनुरागे। पाँवर प्रान अघाइ अभागे।।\n\nजौं प्रिय बिरहँ प्रान प्रिय लागे। देखब सुनब बहुत अब आगे।।\n\nलखन राम सिय कहुँ बनु दीन्हा। पठइ अमरपुर पति हित कीन्हा।।\n\nलीन्ह बिधवपन अपजसु आपू। दीन्हेउ प्रजहि सोकु संतापू।।\n\nमोहि दीन्ह सुखु सुजसु सुराजू। कीन्ह कैकेईं सब कर काजू।।\n\nएहि तें मोर काह अब नीका। तेहि पर देन कहहु तुम्ह टीका।।\n\nकैकई जठर जनमि जग माहीं। यह मोहि कहँ कछु अनुचित नाहीं।।\n\nमोरि बात सब बिधिहिं बनाई। प्रजा पाँच कत करहु सहाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "ग्रह ग्रहीत पुनि बात बस तेहि पुनि बीछी मार।\n\nतेहि पिआइअ बारुनी कहहु काह उपचार।।180।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कैकइ सुअन जोगु जग जोई। चतुर बिरंचि दीन्ह मोहि सोई।।\n\nदसरथ तनय राम लघु भाई। दीन्हि मोहि बिधि बादि बड़ाई।।\n\nतुम्ह सब कहहु कढ़ावन टीका। राय रजायसु सब कहँ नीका।।\n\nउतरु देउँ केहि बिधि केहि केही। कहहु सुखेन जथा रुचि जेही।।\n\nमोहि कुमातु समेत बिहाई। कहहु कहिहि के कीन्ह भलाई।।\n\nमो बिनु को सचराचर माहीं। जेहि सिय रामु प्रानप्रिय नाहीं।।\n\nपरम हानि सब कहँ बड़ लाहू। अदिनु मोर नहि दूषन काहू।।\n\nसंसय सील प्रेम बस अहहू। सबुइ उचित सब जो कछु कहहू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राम मातु सुठि सरलचित मो पर प्रेमु बिसेषि।\n\nकहइ सुभाय सनेह बस मोरि दीनता देखि।।181।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "गुर बिबेक सागर जगु जाना। जिन्हहि बिस्व कर बदर समाना।।\n\nमो कहँ तिलक साज सज सोऊ। भएँ बिधि बिमुख बिमुख सबु कोऊ।।\n\nपरिहरि रामु सीय जग माहीं। कोउ न कहिहि मोर मत नाहीं।।\n\nसो मैं सुनब सहब सुखु मानी। अंतहुँ कीच तहाँ जहँ पानी।।\n\nडरु न मोहि जग कहिहि कि पोचू। परलोकहु कर नाहिन सोचू।।\n\nएकइ उर बस दुसह दवारी। मोहि लगि भे सिय रामु दुखारी।।\n\nजीवन लाहु लखन भल पावा। सबु तजि राम चरन मनु लावा।।\n\nमोर जनम रघुबर बन लागी। झूठ काह पछिताउँ अभागी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "आपनि दारुन दीनता कहउँ सबहि सिरु नाइ।\n\nदेखें बिनु रघुनाथ पद जिय कै जरनि न जाइ।।182।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "आन उपाउ मोहि नहि सूझा। को जिय कै रघुबर बिनु बूझा।।\n\nएकहिं आँक इहइ मन माहीं। प्रातकाल चलिहउँ प्रभु पाहीं।।\n\nजद्यपि मैं अनभल अपराधी। भै मोहि कारन सकल उपाधी।।\n\nतदपि सरन सनमुख मोहि देखी। छमि सब करिहहिं कृपा बिसेषी।।\n\nसील सकुच सुठि सरल सुभाऊ। कृपा सनेह सदन रघुराऊ।।\n\nअरिहुक अनभल कीन्ह न रामा। मैं सिसु सेवक जद्यपि बामा।।\n\nतुम्ह पै पाँच मोर भल मानी। आयसु आसिष देहु सुबानी।।\n\nजेहिं सुनि बिनय मोहि जनु जानी। आवहिं बहुरि रामु रजधानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जद्यपि जनमु कुमातु तें मैं सठु सदा सदोस।\n\nआपन जानि न त्यागिहहिं मोहि रघुबीर भरोस।।183।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भरत बचन सब कहँ प्रिय लागे। राम सनेह सुधाँ जनु पागे।।\n\nलोग बियोग बिषम बिष दागे। मंत्र सबीज सुनत जनु जागे।।\n\nमातु सचिव गुर पुर नर नारी। सकल सनेहँ बिकल भए भारी।।\n\nभरतहि कहहि सराहि सराही। राम प्रेम मूरति तनु आही।।\n\nतात भरत अस काहे न कहहू। प्रान समान राम प्रिय अहहू।।\n\nजो पावँरु अपनी जड़ताई। तुम्हहि सुगाइ मातु कुटिलाई।।\n\nसो सठु कोटिक पुरुष समेता। बसिहि कलप सत नरक निकेता।।\n\nअहि अघ अवगुन नहि मनि गहई। हरइ गरल दुख दारिद दहई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अवसि चलिअ बन रामु जहँ भरत मंत्रु भल कीन्ह।\n\nसोक सिंधु बूड़त सबहि तुम्ह अवलंबनु दीन्ह।।184।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भा सब कें मन मोदु न थोरा। जनु घन धुनि सुनि चातक मोरा।।\n\nचलत प्रात लखि निरनउ नीके। भरतु प्रानप्रिय भे सबही के।।\n\nमुनिहि बंदि भरतहि सिरु नाई। चले सकल घर बिदा कराई।।\n\nधन्य भरत जीवनु जग माहीं। सीलु सनेहु सराहत जाहीं।।\n\nकहहि परसपर भा बड़ काजू। सकल चलै कर साजहिं साजू।।\n\nजेहि राखहिं रहु घर रखवारी। सो जानइ जनु गरदनि मारी।।\n\nकोउ कह रहन कहिअ नहिं काहू। को न चहइ जग जीवन लाहू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जरउ सो संपति सदन सुखु सुहद मातु पितु भाइ।\n\nसनमुख होत जो राम पद करै न सहस सहाइ।।185।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "घर घर साजहिं बाहन नाना। हरषु हृदयँ परभात पयाना।।\n\nभरत जाइ घर कीन्ह बिचारू। नगरु बाजि गज भवन भँडारू।।\n\nसंपति सब रघुपति कै आही। जौ बिनु जतन चलौं तजि ताही।।\n\nतौ परिनाम न मोरि भलाई। पाप सिरोमनि साइँ दोहाई।।\n\nकरइ स्वामि हित सेवकु सोई। दूषन कोटि देइ किन कोई।।\n\nअस बिचारि सुचि सेवक बोले। जे सपनेहुँ निज धरम न डोले।।\n\nकहि सबु मरमु धरमु भल भाषा। जो जेहि लायक सो तेहिं राखा।।\n\nकरि सबु जतनु राखि रखवारे। राम मातु पहिं भरतु सिधारे।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "आरत जननी जानि सब भरत सनेह सुजान।\n\nकहेउ बनावन पालकीं सजन सुखासन जान।।186।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "चक्क चक्कि जिमि पुर नर नारी। चहत प्रात उर आरत भारी।।\n\nजागत सब निसि भयउ बिहाना। भरत बोलाए सचिव सुजाना।।\n\nकहेउ लेहु सबु तिलक समाजू। बनहिं देब मुनि रामहिं राजू।।\n\nबेगि चलहु सुनि सचिव जोहारे। तुरत तुरग रथ नाग सँवारे।।\n\nअरुंधती अरु अगिनि समाऊ। रथ चढ़ि चले प्रथम मुनिराऊ।।\n\nबिप्र बृंद चढ़ि बाहन नाना। चले सकल तप तेज निधाना।।\n\nनगर लोग सब सजि सजि जाना। चित्रकूट कहँ कीन्ह पयाना।।\n\nसिबिका सुभग न जाहिं बखानी। चढ़ि चढ़ि चलत भई सब रानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सौंपि नगर सुचि सेवकनि सादर सकल चलाइ।\n\nसुमिरि राम सिय चरन तब चले भरत दोउ भाइ।।187।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "राम दरस बस सब नर नारी। जनु करि करिनि चले तकि बारी।।\n\nबन सिय रामु समुझि मन माहीं। सानुज भरत पयादेहिं जाहीं।।\n\nदेखि सनेहु लोग अनुरागे। उतरि चले हय गय रथ त्यागे।।\n\nजाइ समीप राखि निज डोली। राम मातु मृदु बानी बोली।।\n\nतात चढ़हु रथ बलि महतारी। होइहि प्रिय परिवारु दुखारी।।\n\nतुम्हरें चलत चलिहि सबु लोगू। सकल सोक कृस नहिं मग जोगू।।\n\nसिर धरि बचन चरन सिरु नाई। रथ चढ़ि चलत भए दोउ भाई।।\n\nतमसा प्रथम दिवस करि बासू। दूसर गोमति तीर निवासू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "पय अहार फल असन एक निसि भोजन एक लोग।\n\nकरत राम हित नेम ब्रत परिहरि भूषन भोग।।188।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सई तीर बसि चले बिहाने। सृंगबेरपुर सब निअराने।।\n\nसमाचार सब सुने निषादा। हृदयँ बिचार करइ सबिषादा।।\n\nकारन कवन भरतु बन जाहीं। है कछु कपट भाउ मन माहीं।।\n\nजौं पै जियँ न होति कुटिलाई। तौ कत लीन्ह संग कटकाई।।\n\nजानहिं सानुज रामहि मारी। करउँ अकंटक राजु सुखारी।।\n\nभरत न राजनीति उर आनी। तब कलंकु अब जीवन हानी।।\n\nसकल सुरासुर जुरहिं जुझारा। रामहि समर न जीतनिहारा।।\n\nका आचरजु भरतु अस करहीं। नहिं बिष बेलि अमिअ फल फरहीं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अस बिचारि गुहँ ग्याति सन कहेउ सजग सब होहु।\n\nहथवाँसहु बोरहु तरनि कीजिअ घाटारोहु।।189।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "होहु सँजोइल रोकहु घाटा। ठाटहु सकल मरै के ठाटा।।\n\nसनमुख लोह भरत सन लेऊँ। जिअत न सुरसरि उतरन देऊँ।।\n\nसमर मरनु पुनि सुरसरि तीरा। राम काजु छनभंगु सरीरा।।\n\nभरत भाइ नृपु मै जन नीचू। बड़ें भाग असि पाइअ मीचू।।\n\nस्वामि काज करिहउँ रन रारी। जस धवलिहउँ भुवन दस चारी।।\n\nतजउँ प्रान रघुनाथ निहोरें। दुहूँ हाथ मुद मोदक मोरें।।\n\nसाधु समाज न जाकर लेखा। राम भगत महुँ जासु न रेखा।।\n\nजायँ जिअत जग सो महि भारू। जननी जौबन बिटप कुठारू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बिगत बिषाद निषादपति सबहि बढ़ाइ उछाहु।\n\nसुमिरि राम मागेउ तुरत तरकस धनुष सनाहु।।190।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बेगहु भाइहु सजहु सँजोऊ। सुनि रजाइ कदराइ न कोऊ।।\n\nभलेहिं नाथ सब कहहिं सहरषा। एकहिं एक बढ़ावइ करषा।।\n\nचले निषाद जोहारि जोहारी। सूर सकल रन रूचइ रारी।।\n\nसुमिरि राम पद पंकज पनहीं। भाथीं बाँधि चढ़ाइन्हि धनहीं।।\n\nअँगरी पहिरि कूँड़ि सिर धरहीं। फरसा बाँस सेल सम करहीं।।\n\nएक कुसल अति ओड़न खाँड़े। कूदहि गगन मनहुँ छिति छाँड़े।।\n\nनिज निज साजु समाजु बनाई। गुह राउतहि जोहारे जाई।।\n\nदेखि सुभट सब लायक जाने। लै लै नाम सकल सनमाने।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भाइहु लावहु धोख जनि आजु काज बड़ मोहि।\n\nसुनि सरोष बोले सुभट बीर अधीर न होहि।।191।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "राम प्रताप नाथ बल तोरे। करहिं कटकु बिनु भट बिनु घोरे।।\n\nजीवत पाउ न पाछें धरहीं। रुंड मुंडमय मेदिनि करहीं।।\n\nदीख निषादनाथ भल टोलू। कहेउ बजाउ जुझाऊ ढोलू।।\n\nएतना कहत छींक भइ बाँए। कहेउ सगुनिअन्ह खेत सुहाए।।\n\nबूढ़ु एकु कह सगुन बिचारी। भरतहि मिलिअ न होइहि रारी।।\n\nरामहि भरतु मनावन जाहीं। सगुन कहइ अस बिग्रहु नाहीं।।\n\nसुनि गुह कहइ नीक कह बूढ़ा। सहसा करि पछिताहिं बिमूढ़ा।।\n\nभरत सुभाउ सीलु बिनु बूझें। बड़ि हित हानि जानि बिनु जूझें।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "गहहु घाट भट समिटि सब लेउँ मरम मिलि जाइ।\n\nबूझि मित्र अरि मध्य गति तस तब करिहउँ आइ।।192।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "लखन सनेहु सुभायँ सुहाएँ। बैरु प्रीति नहिं दुरइँ दुराएँ।।\n\nअस कहि भेंट सँजोवन लागे। कंद मूल फल खग मृग मागे।।\n\nमीन पीन पाठीन पुराने। भरि भरि भार कहारन्ह आने।।\n\nमिलन साजु सजि मिलन सिधाए। मंगल मूल सगुन सुभ पाए।।\n\nदेखि दूरि तें कहि निज नामू। कीन्ह मुनीसहि दंड प्रनामू।।\n\nजानि रामप्रिय दीन्हि असीसा। भरतहि कहेउ बुझाइ मुनीसा।।\n\nराम सखा सुनि संदनु त्यागा। चले उतरि उमगत अनुरागा।।\n\nगाउँ जाति गुहँ नाउँ सुनाई। कीन्ह जोहारु माथ महि लाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "करत दंडवत देखि तेहि भरत लीन्ह उर लाइ।\n\nमनहुँ लखन सन भेंट भइ प्रेम न हृदयँ समाइ।।193।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भेंटत भरतु ताहि अति प्रीती। लोग सिहाहिं प्रेम कै रीती।।\n\nधन्य धन्य धुनि मंगल मूला। सुर सराहि तेहि बरिसहिं फूला।।\n\nलोक बेद सब भाँतिहिं नीचा। जासु छाँह छुइ लेइअ सींचा।।\n\nतेहि भरि अंक राम लघु भ्राता। मिलत पुलक परिपूरित गाता।।\n\nराम राम कहि जे जमुहाहीं। तिन्हहि न पाप पुंज समुहाहीं।।\n\nयह तौ राम लाइ उर लीन्हा। कुल समेत जगु पावन कीन्हा।।\n\nकरमनास जलु सुरसरि परई। तेहि को कहहु सीस नहिं धरई।।\n\nउलटा नामु जपत जगु जाना। बालमीकि भए ब्रह्म समाना।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "स्वपच सबर खस जमन जड़ पावँर कोल किरात।\n\nरामु कहत पावन परम होत भुवन बिख्यात।।194।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "नहिं अचिरजु जुग जुग चलि आई। केहि न दीन्हि रघुबीर बड़ाई।।\n\nराम नाम महिमा सुर कहहीं। सुनि सुनि अवधलोग सुखु लहहीं।।\n\nरामसखहि मिलि भरत सप्रेमा। पूँछी कुसल सुमंगल खेमा।।\n\nदेखि भरत कर सील सनेहू। भा निषाद तेहि समय बिदेहू।।\n\nसकुच सनेहु मोदु मन बाढ़ा। भरतहि चितवत एकटक ठाढ़ा।।\n\nधरि धीरजु पद बंदि बहोरी। बिनय सप्रेम करत कर जोरी।।\n\nकुसल मूल पद पंकज पेखी। मैं तिहुँ काल कुसल निज लेखी।।\n\nअब प्रभु परम अनुग्रह तोरें। सहित कोटि कुल मंगल मोरें।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "समुझि मोरि करतूति कुलु प्रभु महिमा जियँ जोइ।\n\nजो न भजइ रघुबीर पद जग बिधि बंचित सोइ।।195।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कपटी कायर कुमति कुजाती। लोक बेद बाहेर सब भाँती।।\n\nराम कीन्ह आपन जबही तें। भयउँ भुवन भूषन तबही तें।।\n\nदेखि प्रीति सुनि बिनय सुहाई। मिलेउ बहोरि भरत लघु भाई।।\n\nकहि निषाद निज नाम सुबानीं। सादर सकल जोहारीं रानीं।।\n\nजानि लखन सम देहिं असीसा। जिअहु सुखी सय लाख बरीसा।।\n\nनिरखि निषादु नगर नर नारी। भए सुखी जनु लखनु निहारी।।\n\nकहहिं लहेउ एहिं जीवन लाहू। भेंटेउ रामभद्र भरि बाहू।।\n\nसुनि निषादु निज भाग बड़ाई। प्रमुदित मन लइ चलेउ लेवाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सनकारे सेवक सकल चले स्वामि रुख पाइ।\n\nघर तरु तर सर बाग बन बास बनाएन्हि जाइ।।196।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सृंगबेरपुर भरत दीख जब। भे सनेहँ सब अंग सिथिल तब।।\n\nसोहत दिएँ निषादहि लागू। जनु तनु धरें बिनय अनुरागू।।\n\nएहि बिधि भरत सेनु सबु संगा। दीखि जाइ जग पावनि गंगा।।\n\nरामघाट कहँ कीन्ह प्रनामू। भा मनु मगनु मिले जनु रामू।।\n\nकरहिं प्रनाम नगर नर नारी। मुदित ब्रह्ममय बारि निहारी।।\n\nकरि मज्जनु मागहिं कर जोरी। रामचंद्र पद प्रीति न थोरी।।\n\nभरत कहेउ सुरसरि तव रेनू। सकल सुखद सेवक सुरधेनू।।\n\nजोरि पानि बर मागउँ एहू। सीय राम पद सहज सनेहू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "एहि बिधि मज्जनु भरतु करि गुर अनुसासन पाइ।\n\nमातु नहानीं जानि सब डेरा चले लवाइ।।197।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जहँ तहँ लोगन्ह डेरा कीन्हा। भरत सोधु सबही कर लीन्हा।।\n\nसुर सेवा करि आयसु पाई। राम मातु पहिं गे दोउ भाई।।\n\nचरन चाँपि कहि कहि मृदु बानी। जननीं सकल भरत सनमानी।।\n\nभाइहि सौंपि मातु सेवकाई। आपु निषादहि लीन्ह बोलाई।।\n\nचले सखा कर सों कर जोरें। सिथिल सरीर सनेह न थोरें।।\n\nपूँछत सखहि सो ठाउँ देखाऊ। नेकु नयन मन जरनि जुड़ाऊ।।\n\nजहँ सिय रामु लखनु निसि सोए। कहत भरे जल लोचन कोए।।\n\nभरत बचन सुनि भयउ बिषादू। तुरत तहाँ लइ गयउ निषादू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जहँ सिंसुपा पुनीत तर रघुबर किय बिश्रामु।\n\nअति सनेहँ सादर भरत कीन्हेउ दंड प्रनामु।।198।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कुस साँथरीनिहारि सुहाई। कीन्ह प्रनामु प्रदच्छिन जाई।।\n\nचरन रेख रज आँखिन्ह लाई। बनइ न कहत प्रीति अधिकाई।।\n\nकनक बिंदु दुइ चारिक देखे। राखे सीस सीय सम लेखे।।\n\nसजल बिलोचन हृदयँ गलानी। कहत सखा सन बचन सुबानी।।\n\nश्रीहत सीय बिरहँ दुतिहीना। जथा अवध नर नारि बिलीना।।\n\nपिता जनक देउँ पटतर केही। करतल भोगु जोगु जग जेही।।\n\nससुर भानुकुल भानु भुआलू। जेहि सिहात अमरावतिपालू।।\n\nप्राननाथु रघुनाथ गोसाई। जो बड़ होत सो राम बड़ाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "पति देवता सुतीय मनि सीय साँथरी देखि।\n\nबिहरत ह्रदउ न हहरि हर पबि तें कठिन बिसेषि।।199।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "लालन जोगु लखन लघु लोने। भे न भाइ अस अहहिं न होने।।\n\nपुरजन प्रिय पितु मातु दुलारे। सिय रघुबरहि प्रानपिआरे।।\n\nमृदु मूरति सुकुमार सुभाऊ। तात बाउ तन लाग न काऊ।।\n\nते बन सहहिं बिपति सब भाँती। निदरे कोटि कुलिस एहिं छाती।।\n\nराम जनमि जगु कीन्ह उजागर। रूप सील सुख सब गुन सागर।।\n\nपुरजन परिजन गुर पितु माता। राम सुभाउ सबहि सुखदाता।।\n\nबैरिउ राम बड़ाई करहीं। बोलनि मिलनि बिनय मन हरहीं।।\n\nसारद कोटि कोटि सत सेषा। करि न सकहिं प्रभु गुन गन लेखा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुखस्वरुप रघुबंसमनि मंगल मोद निधान।\n\nते सोवत कुस डासि महि बिधि गति अति बलवान।।200।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "राम सुना दुखु कान न काऊ। जीवनतरु जिमि जोगवइ राऊ।।\n\nपलक नयन फनि मनि जेहि भाँती। जोगवहिं जननि सकल दिन राती।।\n\nते अब फिरत बिपिन पदचारी। कंद मूल फल फूल अहारी।।\n\nधिग कैकेई अमंगल मूला। भइसि प्रान प्रियतम प्रतिकूला।।\n\nमैं धिग धिग अघ उदधि अभागी। सबु उतपातु भयउ जेहि लागी।।\n\nकुल कलंकु करि सृजेउ बिधाताँ। साइँदोह मोहि कीन्ह कुमाताँ।।\n\nसुनि सप्रेम समुझाव निषादू। नाथ करिअ कत बादि बिषादू।।\n\nराम तुम्हहि प्रिय तुम्ह प्रिय रामहि। यह निरजोसु दोसु बिधि बामहि।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "बिधि बाम की करनी कठिन जेंहिं मातु कीन्ही बावरी।\n\nतेहि राति पुनि पुनि करहिं प्रभु सादर सरहना रावरी।।\n\nतुलसी न तुम्ह सो राम प्रीतमु कहतु हौं सौहें किएँ।\n\nपरिनाम मंगल जानि अपने आनिए धीरजु हिएँ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अंतरजामी रामु सकुच सप्रेम कृपायतन।\n\nचलिअ करिअ बिश्रामु यह बिचारि दृढ़ आनि मन।।201।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सखा बचन सुनि उर धरि धीरा। बास चले सुमिरत रघुबीरा।।\n\nयह सुधि पाइ नगर नर नारी। चले बिलोकन आरत भारी।।\n\nपरदखिना करि करहिं प्रनामा। देहिं कैकइहि खोरि निकामा।।\n\nभरी भरि बारि बिलोचन लेंहीं। बाम बिधाताहि दूषन देहीं।।\n\nएक सराहहिं भरत सनेहू। कोउ कह नृपति निबाहेउ नेहू।।\n\nनिंदहिं आपु सराहि निषादहि। को कहि सकइ बिमोह बिषादहि।।\n\nएहि बिधि राति लोगु सबु जागा। भा भिनुसार गुदारा लागा।।\n\nगुरहि सुनावँ चढ़ाइ सुहाईं। नईं नाव सब मातु चढ़ाईं।।\n\nदंड चारि महँ भा सबु पारा। उतरि भरत तब सबहि सँभारा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "प्रातक्रिया करि मातु पद बंदि गुरहि सिरु नाइ।\n\nआगें किए निषाद गन दीन्हेउ कटकु चलाइ।।202।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कियउ निषादनाथु अगुआईं। मातु पालकीं सकल चलाईं।।\n\nसाथ बोलाइ भाइ लघु दीन्हा। बिप्रन्ह सहित गवनु गुर कीन्हा।।\n\nआपु सुरसरिहि कीन्ह प्रनामू। सुमिरे लखन सहित सिय रामू।।\n\nगवने भरत पयोदेहिं पाए। कोतल संग जाहिं डोरिआए।।\n\nकहहिं सुसेवक बारहिं बारा। होइअ नाथ अस्व असवारा।।\n\nरामु पयोदेहि पायँ सिधाए। हम कहँ रथ गज बाजि बनाए।।\n\nसिर भर जाउँ उचित अस मोरा। सब तें सेवक धरमु कठोरा।।\n\nदेखि भरत गति सुनि मृदु बानी। सब सेवक गन गरहिं गलानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भरत तीसरे पहर कहँ कीन्ह प्रबेसु प्रयाग।\n\nकहत राम सिय राम सिय उमगि उमगि अनुराग।।203।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "झलका झलकत पायन्ह कैंसें। पंकज कोस ओस कन जैसें।।\n\nभरत पयादेहिं आए आजू। भयउ दुखित सुनि सकल समाजू।।\n\nखबरि लीन्ह सब लोग नहाए। कीन्ह प्रनामु त्रिबेनिहिं आए।।\n\nसबिधि सितासित नीर नहाने। दिए दान महिसुर सनमाने।।\n\nदेखत स्यामल धवल हलोरे। पुलकि सरीर भरत कर जोरे।।\n\nसकल काम प्रद तीरथराऊ। बेद बिदित जग प्रगट प्रभाऊ।।\n\nमागउँ भीख त्यागि निज धरमू। आरत काह न करइ कुकरमू।।\n\nअस जियँ जानि सुजान सुदानी। सफल करहिं जग जाचक बानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अरथ न धरम न काम रुचि गति न चहउँ निरबान।\n\nजनम जनम रति राम पद यह बरदानु न आन।।204।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जानहुँ रामु कुटिल करि मोही। लोग कहउ गुर साहिब द्रोही।।\n\nसीता राम चरन रति मोरें। अनुदिन बढ़उ अनुग्रह तोरें।।\n\nजलदु जनम भरि सुरति बिसारउ। जाचत जलु पबि पाहन डारउ।।\n\nचातकु रटनि घटें घटि जाई। बढ़े प्रेमु सब भाँति भलाई।।\n\nकनकहिं बान चढ़इ जिमि दाहें। तिमि प्रियतम पद नेम निबाहें।।\n\nभरत बचन सुनि माझ त्रिबेनी। भइ मृदु बानि सुमंगल देनी।।\n\nतात भरत तुम्ह सब बिधि साधू। राम चरन अनुराग अगाधू।।\n\nबाद गलानि करहु मन माहीं। तुम्ह सम रामहि कोउ प्रिय नाहीं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तनु पुलकेउ हियँ हरषु सुनि बेनि बचन अनुकूल।\n\nभरत धन्य कहि धन्य सुर हरषित बरषहिं फूल।।205।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "प्रमुदित तीरथराज निवासी। बैखानस बटु गृही उदासी।।\n\nकहहिं परसपर मिलि दस पाँचा। भरत सनेह सीलु सुचि साँचा।।\n\nसुनत राम गुन ग्राम सुहाए। भरद्वाज मुनिबर पहिं आए।।\n\nदंड प्रनामु करत मुनि देखे। मूरतिमंत भाग्य निज लेखे।।\n\nधाइ उठाइ लाइ उर लीन्हे। दीन्हि असीस कृतारथ कीन्हे।।\n\nआसनु दीन्ह नाइ सिरु बैठे। चहत सकुच गृहँ जनु भजि पैठे।।\n\nमुनि पूँछब कछु यह बड़ सोचू। बोले रिषि लखि सीलु सँकोचू।।\n\nसुनहु भरत हम सब सुधि पाई। बिधि करतब पर किछु न बसाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तुम्ह गलानि जियँ जनि करहु समुझी मातु करतूति।\n\nतात कैकइहि दोसु नहिं गई गिरा मति धूति।।206।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "यहउ कहत भल कहिहि न कोऊ। लोकु बेद बुध संमत दोऊ।।\n\nतात तुम्हार बिमल जसु गाई। पाइहि लोकउ बेदु बड़ाई।।\n\nलोक बेद संमत सबु कहई। जेहि पितु देइ राजु सो लहई।।\n\nराउ सत्यब्रत तुम्हहि बोलाई। देत राजु सुखु धरमु बड़ाई।।\n\nराम गवनु बन अनरथ मूला। जो सुनि सकल बिस्व भइ सूला।।\n\nसो भावी बस रानि अयानी। करि कुचालि अंतहुँ पछितानी।।\n\nतहँउँ तुम्हार अलप अपराधू। कहै सो अधम अयान असाधू।।\n\nकरतेहु राजु त तुम्हहि न दोषू। रामहि होत सुनत संतोषू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अब अति कीन्हेहु भरत भल तुम्हहि उचित मत एहु।\n\nसकल सुमंगल मूल जग रघुबर चरन सनेहु।।207।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सो तुम्हार धनु जीवनु प्राना। भूरिभाग को तुम्हहि समाना।।\n\nयह तम्हार आचरजु न ताता। दसरथ सुअन राम प्रिय भ्राता।।\n\nसुनहु भरत रघुबर मन माहीं। पेम पात्रु तुम्ह सम कोउ नाहीं।।\n\nलखन राम सीतहि अति प्रीती। निसि सब तुम्हहि सराहत बीती।।\n\nजाना मरमु नहात प्रयागा। मगन होहिं तुम्हरें अनुरागा।।\n\nतुम्ह पर अस सनेहु रघुबर कें। सुख जीवन जग जस जड़ नर कें।।\n\nयह न अधिक रघुबीर बड़ाई। प्रनत कुटुंब पाल रघुराई।।\n\nतुम्ह तौ भरत मोर मत एहू। धरें देह जनु राम सनेहू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तुम्ह कहँ भरत कलंक यह हम सब कहँ उपदेसु।\n\nराम भगति रस सिद्धि हित भा यह समउ गनेसु।।208।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "नव बिधु बिमल तात जसु तोरा। रघुबर किंकर कुमुद चकोरा।।\n\nउदित सदा अँथइहि कबहूँ ना। घटिहि न जग नभ दिन दिन दूना।।\n\nकोक तिलोक प्रीति अति करिही। प्रभु प्रताप रबि छबिहि न हरिही।।\n\nनिसि दिन सुखद सदा सब काहू। ग्रसिहि न कैकइ करतबु राहू।।\n\nपूरन राम सुपेम पियूषा। गुर अवमान दोष नहिं दूषा।।\n\nराम भगत अब अमिअँ अघाहूँ। कीन्हेहु सुलभ सुधा बसुधाहूँ।।\n\nभूप भगीरथ सुरसरि आनी। सुमिरत सकल सुंमगल खानी।।\n\nदसरथ गुन गन बरनि न जाहीं। अधिकु कहा जेहि सम जग नाहीं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जासु सनेह सकोच बस राम प्रगट भए आइ।।\n\nजे हर हिय नयननि कबहुँ निरखे नहीं अघाइ।।209।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कीरति बिधु तुम्ह कीन्ह अनूपा। जहँ बस राम पेम मृगरूपा।।\n\nतात गलानि करहु जियँ जाएँ। डरहु दरिद्रहि पारसु पाएँ।।।।\n\nसुनहु भरत हम झूठ न कहहीं। उदासीन तापस बन रहहीं।।\n\nसब साधन कर सुफल सुहावा। लखन राम सिय दरसनु पावा।।\n\nतेहि फल कर फलु दरस तुम्हारा। सहित पयाग सुभाग हमारा।।\n\nभरत धन्य तुम्ह जसु जगु जयऊ। कहि अस पेम मगन पुनि भयऊ।।\n\nसुनि मुनि बचन सभासद हरषे। साधु सराहि सुमन सुर बरषे।।\n\nधन्य धन्य धुनि गगन पयागा। सुनि सुनि भरतु मगन अनुरागा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "पुलक गात हियँ रामु सिय सजल सरोरुह नैन।\n\nकरि प्रनामु मुनि मंडलिहि बोले गदगद बैन।।210।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मुनि समाजु अरु तीरथराजू। साँचिहुँ सपथ अघाइ अकाजू।।\n\nएहिं थल जौं किछु कहिअ बनाई। एहि सम अधिक न अघ अधमाई।।\n\nतुम्ह सर्बग्य कहउँ सतिभाऊ। उर अंतरजामी रघुराऊ।।\n\nमोहि न मातु करतब कर सोचू। नहिं दुखु जियँ जगु जानिहि पोचू।।\n\nनाहिन डरु बिगरिहि परलोकू। पितहु मरन कर मोहि न सोकू।।\n\nसुकृत सुजस भरि भुअन सुहाए। लछिमन राम सरिस सुत पाए।।\n\nराम बिरहँ तजि तनु छनभंगू। भूप सोच कर कवन प्रसंगू।।\n\nराम लखन सिय बिनु पग पनहीं। करि मुनि बेष फिरहिं बन बनही।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अजिन बसन फल असन महि सयन डासि कुस पात।\n\nबसि तरु तर नित सहत हिम आतप बरषा बात।।211।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "एहि दुख दाहँ दहइ दिन छाती। भूख न बासर नीद न राती।।\n\nएहि कुरोग कर औषधु नाहीं। सोधेउँ सकल बिस्व मन माहीं।।\n\nमातु कुमत बढ़ई अघ मूला। तेहिं हमार हित कीन्ह बँसूला।।\n\nकलि कुकाठ कर कीन्ह कुजंत्रू। गाड़ि अवधि पढ़ि कठिन कुमंत्रु।।\n\nमोहि लगि यहु कुठाटु तेहिं ठाटा। घालेसि सब जगु बारहबाटा।।\n\nमिटइ कुजोगु राम फिरि आएँ। बसइ अवध नहिं आन उपाएँ।।\n\nभरत बचन सुनि मुनि सुखु पाई। सबहिं कीन्ह बहु भाँति बड़ाई।।\n\nतात करहु जनि सोचु बिसेषी। सब दुखु मिटहि राम पग देखी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "करि प्रबोध मुनिबर कहेउ अतिथि पेमप्रिय होहु।\n\nकंद मूल फल फूल हम देहिं लेहु करि छोहु।।212।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनि मुनि बचन भरत हिंय सोचू। भयउ कुअवसर कठिन सँकोचू।।\n\nजानि गरुइ गुर गिरा बहोरी। चरन बंदि बोले कर जोरी।।\n\nसिर धरि आयसु करिअ तुम्हारा। परम धरम यहु नाथ हमारा।।\n\nभरत बचन मुनिबर मन भाए। सुचि सेवक सिष निकट बोलाए।।\n\nचाहिए कीन्ह भरत पहुनाई। कंद मूल फल आनहु जाई।।\n\nभलेहीं नाथ कहि तिन्ह सिर नाए। प्रमुदित निज निज काज सिधाए।।\n\nमुनिहि सोच पाहुन बड़ नेवता। तसि पूजा चाहिअ जस देवता।।\n\nसुनि रिधि सिधि अनिमादिक आई। आयसु होइ सो करहिं गोसाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राम बिरह ब्याकुल भरतु सानुज सहित समाज।\n\nपहुनाई करि हरहु श्रम कहा मुदित मुनिराज।।213।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "रिधि सिधि सिर धरि मुनिबर बानी। बड़भागिनि आपुहि अनुमानी।।\n\nकहहिं परसपर सिधि समुदाई। अतुलित अतिथि राम लघु भाई।।\n\nमुनि पद बंदि करिअ सोइ आजू। होइ सुखी सब राज समाजू।।\n\nअस कहि रचेउ रुचिर गृह नाना। जेहि बिलोकि बिलखाहिं बिमाना।।\n\nभोग बिभूति भूरि भरि राखे। देखत जिन्हहि अमर अभिलाषे।।\n\nदासीं दास साजु सब लीन्हें। जोगवत रहहिं मनहि मनु दीन्हें।।\n\nसब समाजु सजि सिधि पल माहीं। जे सुख सुरपुर सपनेहुँ नाहीं।।\n\nप्रथमहिं बास दिए सब केही। सुंदर सुखद जथा रुचि जेही।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बहुरि सपरिजन भरत कहुँ रिषि अस आयसु दीन्ह।\n\nबिधि बिसमय दायकु बिभव मुनिबर तपबल कीन्ह।।214।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मुनि प्रभाउ जब भरत बिलोका। सब लघु लगे लोकपति लोका।।\n\nसुख समाजु नहिं जाइ बखानी। देखत बिरति बिसारहीं ग्यानी।।\n\nआसन सयन सुबसन बिताना। बन बाटिका बिहग मृग नाना।।\n\nसुरभि फूल फल अमिअ समाना। बिमल जलासय बिबिध बिधाना।\n\nअसन पान सुच अमिअ अमी से। देखि लोग सकुचात जमी से।।\n\nसुर सुरभी सुरतरु सबही कें। लखि अभिलाषु सुरेस सची कें।।\n\nरितु बसंत बह त्रिबिध बयारी। सब कहँ सुलभ पदारथ चारी।।\n\nस्त्रक चंदन बनितादिक भोगा। देखि हरष बिसमय बस लोगा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "संपत चकई भरतु चक मुनि आयस खेलवार।।\n\nतेहि निसि आश्रम पिंजराँ राखे भा भिनुसार।।215।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कीन्ह निमज्जनु तीरथराजा। नाइ मुनिहि सिरु सहित समाजा।।\n\nरिषि आयसु असीस सिर राखी। करि दंडवत बिनय बहु भाषी।।\n\nपथ गति कुसल साथ सब लीन्हे। चले चित्रकूटहिं चितु दीन्हें।।\n\nरामसखा कर दीन्हें लागू। चलत देह धरि जनु अनुरागू।।\n\nनहिं पद त्रान सीस नहिं छाया। पेमु नेमु ब्रतु धरमु अमाया।।\n\nलखन राम सिय पंथ कहानी। पूँछत सखहि कहत मृदु बानी।।\n\nराम बास थल बिटप बिलोकें। उर अनुराग रहत नहिं रोकैं।।\n\nदैखि दसा सुर बरिसहिं फूला। भइ मृदु महि मगु मंगल मूला।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "किएँ जाहिं छाया जलद सुखद बहइ बर बात।\n\nतस मगु भयउ न राम कहँ जस भा भरतहि जात।।216।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जड़ चेतन मग जीव घनेरे। जे चितए प्रभु जिन्ह प्रभु हेरे।।\n\nते सब भए परम पद जोगू। भरत दरस मेटा भव रोगू।।\n\nयह बड़ि बात भरत कइ नाहीं। सुमिरत जिनहि रामु मन माहीं।।\n\nबारक राम कहत जग जेऊ। होत तरन तारन नर तेऊ।।\n\nभरतु राम प्रिय पुनि लघु भ्राता। कस न होइ मगु मंगलदाता।।\n\nसिद्ध साधु मुनिबर अस कहहीं। भरतहि निरखि हरषु हियँ लहहीं।।\n\nदेखि प्रभाउ सुरेसहि सोचू। जगु भल भलेहि पोच कहुँ पोचू।।\n\nगुर सन कहेउ करिअ प्रभु सोई। रामहि भरतहि भेंट न होई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "रामु सँकोची प्रेम बस भरत सपेम पयोधि।\n\nबनी बात बेगरन चहति करिअ जतनु छलु सोधि।।217।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बचन सुनत सुरगुरु मुसकाने। सहसनयन बिनु लोचन जाने।।\n\nमायापति सेवक सन माया। करइ त उलटि परइ सुरराया।।\n\nतब किछु कीन्ह राम रुख जानी। अब कुचालि करि होइहि हानी।।\n\nसुनु सुरेस रघुनाथ सुभाऊ। निज अपराध रिसाहिं न काऊ।।\n\nजो अपराधु भगत कर करई। राम रोष पावक सो जरई।।\n\nलोकहुँ बेद बिदित इतिहासा। यह महिमा जानहिं दुरबासा।।\n\nभरत सरिस को राम सनेही। जगु जप राम रामु जप जेही।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मनहुँ न आनिअ अमरपति रघुबर भगत अकाजु।\n\nअजसु लोक परलोक दुख दिन दिन सोक समाजु।।218।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनु सुरेस उपदेसु हमारा। रामहि सेवकु परम पिआरा।।\n\nमानत सुखु सेवक सेवकाई। सेवक बैर बैरु अधिकाई।।\n\nजद्यपि सम नहिं राग न रोषू। गहहिं न पाप पूनु गुन दोषू।।\n\nकरम प्रधान बिस्व करि राखा। जो जस करइ सो तस फलु चाखा।।\n\nतदपि करहिं सम बिषम बिहारा। भगत अभगत हृदय अनुसारा।।\n\nअगुन अलेप अमान एकरस। रामु सगुन भए भगत पेम बस।।\n\nराम सदा सेवक रुचि राखी। बेद पुरान साधु सुर साखी।।\n\nअस जियँ जानि तजहु कुटिलाई। करहु भरत पद प्रीति सुहाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राम भगत परहित निरत पर दुख दुखी दयाल।\n\nभगत सिरोमनि भरत तें जनि डरपहु सुरपाल।।219।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सत्यसंध प्रभु सुर हितकारी। भरत राम आयस अनुसारी।।\n\nस्वारथ बिबस बिकल तुम्ह होहू। भरत दोसु नहिं राउर मोहू।।\n\nसुनि सुरबर सुरगुर बर बानी। भा प्रमोदु मन मिटी गलानी।।\n\nबरषि प्रसून हरषि सुरराऊ। लगे सराहन भरत सुभाऊ।।\n\nएहि बिधि भरत चले मग जाहीं। दसा देखि मुनि सिद्ध सिहाहीं।।\n\nजबहिं रामु कहि लेहिं उसासा। उमगत पेमु मनहँ चहु पासा।।\n\nद्रवहिं बचन सुनि कुलिस पषाना। पुरजन पेमु न जाइ बखाना।।\n\nबीच बास करि जमुनहिं आए। निरखि नीरु लोचन जल छाए।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "रघुबर बरन बिलोकि बर बारि समेत समाज।\n\nहोत मगन बारिधि बिरह चढ़े बिबेक जहाज।।220।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जमुन तीर तेहि दिन करि बासू। भयउ समय सम सबहि सुपासू।।\n\nरातहिं घाट घाट की तरनी। आईं अगनित जाहिं न बरनी।।\n\nप्रात पार भए एकहि खेंवाँ। तोषे रामसखा की सेवाँ।।\n\nचले नहाइ नदिहि सिर नाई। साथ निषादनाथ दोउ भाई।।\n\nआगें मुनिबर बाहन आछें। राजसमाज जाइ सबु पाछें।।\n\nतेहिं पाछें दोउ बंधु पयादें। भूषन बसन बेष सुठि सादें।।\n\nसेवक सुह्रद सचिवसुत साथा। सुमिरत लखनु सीय रघुनाथा।।\n\nजहँ जहँ राम बास बिश्रामा। तहँ तहँ करहिं सप्रेम प्रनामा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मगबासी नर नारि सुनि धाम काम तजि धाइ।\n\nदेखि सरूप सनेह सब मुदित जनम फलु पाइ।।221।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कहहिं सपेम एक एक पाहीं। रामु लखनु सखि होहिं कि नाहीं।।\n\nबय बपु बरन रूप सोइ आली। सीलु सनेहु सरिस सम चाली।।\n\nबेषु न सो सखि सीय न संगा। आगें अनी चली चतुरंगा।।\n\nनहिं प्रसन्न मुख मानस खेदा। सखि संदेहु होइ एहिं भेदा।।\n\nतासु तरक तियगन मन मानी। कहहिं सकल तेहि सम न सयानी।।\n\nतेहि सराहि बानी फुरि पूजी। बोली मधुर बचन तिय दूजी।।\n\nकहि सपेम सब कथाप्रसंगू। जेहि बिधि राम राज रस भंगू।।\n\nभरतहि बहुरि सराहन लागी। सील सनेह सुभाय सुभागी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "चलत पयादें खात फल पिता दीन्ह तजि राजु।\n\nजात मनावन रघुबरहि भरत सरिस को आजु।।222।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भायप भगति भरत आचरनू। कहत सुनत दुख दूषन हरनू।।\n\nजो कछु कहब थोर सखि सोई। राम बंधु अस काहे न होई।।\n\nहम सब सानुज भरतहि देखें। भइन्ह धन्य जुबती जन लेखें।।\n\nसुनि गुन देखि दसा पछिताहीं। कैकइ जननि जोगु सुतु नाहीं।।\n\nकोउ कह दूषनु रानिहि नाहिन। बिधि सबु कीन्ह हमहि जो दाहिन।।\n\nकहँ हम लोक बेद बिधि हीनी। लघु तिय कुल करतूति मलीनी।।\n\nबसहिं कुदेस कुगाँव कुबामा। कहँ यह दरसु पुन्य परिनामा।।\n\nअस अनंदु अचिरिजु प्रति ग्रामा। जनु मरुभूमि कलपतरु जामा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भरत दरसु देखत खुलेउ मग लोगन्ह कर भागु।\n\nजनु सिंघलबासिन्ह भयउ बिधि बस सुलभ प्रयागु।।223।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "निज गुन सहित राम गुन गाथा। सुनत जाहिं सुमिरत रघुनाथा।।\n\nतीरथ मुनि आश्रम सुरधामा। निरखि निमज्जहिं करहिं प्रनामा।।\n\nमनहीं मन मागहिं बरु एहू। सीय राम पद पदुम सनेहू।।\n\nमिलहिं किरात कोल बनबासी। बैखानस बटु जती उदासी।।\n\nकरि प्रनामु पूँछहिं जेहिं तेही। केहि बन लखनु रामु बैदेही।।\n\nते प्रभु समाचार सब कहहीं। भरतहि देखि जनम फलु लहहीं।।\n\nजे जन कहहिं कुसल हम देखे। ते प्रिय राम लखन सम लेखे।।\n\nएहि बिधि बूझत सबहि सुबानी। सुनत राम बनबास कहानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तेहि बासर बसि प्रातहीं चले सुमिरि रघुनाथ।\n\nराम दरस की लालसा भरत सरिस सब साथ।।224।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मंगल सगुन होहिं सब काहू। फरकहिं सुखद बिलोचन बाहू।।\n\nभरतहि सहित समाज उछाहू। मिलिहहिं रामु मिटहि दुख दाहू।।\n\nकरत मनोरथ जस जियँ जाके। जाहिं सनेह सुराँ सब छाके।।\n\nसिथिल अंग पग मग डगि डोलहिं। बिहबल बचन पेम बस बोलहिं।।\n\nरामसखाँ तेहि समय देखावा। सैल सिरोमनि सहज सुहावा।।\n\nजासु समीप सरित पय तीरा। सीय समेत बसहिं दोउ बीरा।।\n\nदेखि करहिं सब दंड प्रनामा। कहि जय जानकि जीवन रामा।।\n\nप्रेम मगन अस राज समाजू। जनु फिरि अवध चले रघुराजू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भरत प्रेमु तेहि समय जस तस कहि सकइ न सेषु।\n\nकबिहिं अगम जिमि ब्रह्मसुखु अह मम मलिन जनेषु।।225।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सकल सनेह सिथिल रघुबर कें। गए कोस दुइ दिनकर ढरकें।।\n\nजलु थलु देखि बसे निसि बीतें। कीन्ह गवन रघुनाथ पिरीतें।।\n\nउहाँ रामु रजनी अवसेषा। जागे सीयँ सपन अस देखा।।\n\nसहित समाज भरत जनु आए। नाथ बियोग ताप तन ताए।।\n\nसकल मलिन मन दीन दुखारी। देखीं सासु आन अनुहारी।।\n\nसुनि सिय सपन भरे जल लोचन। भए सोचबस सोच बिमोचन।।\n\nलखन सपन यह नीक न होई। कठिन कुचाह सुनाइहि कोई।।\n\nअस कहि बंधु समेत नहाने। पूजि पुरारि साधु सनमाने।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "सनमानि सुर मुनि बंदि बैठे उत्तर दिसि देखत भए।\n\nनभ धूरि खग मृग भूरि भागे बिकल प्रभु आश्रम गए।।\n\nतुलसी उठे अवलोकि कारनु काह चित सचकित रहे।\n\nसब समाचार किरात कोलन्हि आइ तेहि अवसर कहे।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुनत सुमंगल बैन मन प्रमोद तन पुलक भर।\n\nसरद सरोरुह नैन तुलसी भरे सनेह जल।।226।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बहुरि सोचबस भे सियरवनू। कारन कवन भरत आगवनू।।\n\nएक आइ अस कहा बहोरी। सेन संग चतुरंग न थोरी।।\n\nसो सुनि रामहि भा अति सोचू। इत पितु बच इत बंधु सकोचू।।\n\nभरत सुभाउ समुझि मन माहीं। प्रभु चित हित थिति पावत नाही।।\n\nसमाधान तब भा यह जाने। भरतु कहे महुँ साधु सयाने।।\n\nलखन लखेउ प्रभु हृदयँ खभारू। कहत समय सम नीति बिचारू।।\n\nबिनु पूँछ कछु कहउँ गोसाईं। सेवकु समयँ न ढीठ ढिठाई।।\n\nतुम्ह सर्बग्य सिरोमनि स्वामी। आपनि समुझि कहउँ अनुगामी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "नाथ सुह्रद सुठि सरल चित सील सनेह निधान।।\n\nसब पर प्रीति प्रतीति जियँ जानिअ आपु समान।।227।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बिषई जीव पाइ प्रभुताई। मूढ़ मोह बस होहिं जनाई।।\n\nभरतु नीति रत साधु सुजाना। प्रभु पद प्रेम सकल जगु जाना।।\n\nतेऊ आजु राम पदु पाई। चले धरम मरजाद मेटाई।।\n\nकुटिल कुबंध कुअवसरु ताकी। जानि राम बनवास एकाकी।।\n\nकरि कुमंत्रु मन साजि समाजू। आए करै अकंटक राजू।।\n\nकोटि प्रकार कलपि कुटलाई। आए दल बटोरि दोउ भाई।।\n\nजौं जियँ होति न कपट कुचाली। केहि सोहाति रथ बाजि गजाली।।\n\nभरतहि दोसु देइ को जाएँ। जग बौराइ राज पदु पाएँ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "ससि गुर तिय गामी नघुषु चढ़ेउ भूमिसुर जान।\n\nलोक बेद तें बिमुख भा अधम न बेन समान।।228।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सहसबाहु सुरनाथु त्रिसंकू। केहि न राजमद दीन्ह कलंकू।।\n\nभरत कीन्ह यह उचित उपाऊ। रिपु रिन रंच न राखब काऊ।।\n\nएक कीन्हि नहिं भरत भलाई। निदरे रामु जानि असहाई।।\n\nसमुझि परिहि सोउ आजु बिसेषी। समर सरोष राम मुखु पेखी।।\n\nएतना कहत नीति रस भूला। रन रस बिटपु पुलक मिस फूला।।\n\nप्रभु पद बंदि सीस रज राखी। बोले सत्य सहज बलु भाषी।।\n\nअनुचित नाथ न मानब मोरा। भरत हमहि उपचार न थोरा।।\n\nकहँ लगि सहिअ रहिअ मनु मारें। नाथ साथ धनु हाथ हमारें।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "छत्रि जाति रघुकुल जनमु राम अनुग जगु जान।\n\nलातहुँ मारें चढ़ति सिर नीच को धूरि समान।।229।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "उठि कर जोरि रजायसु मागा। मनहुँ बीर रस सोवत जागा।।\n\nबाँधि जटा सिर कसि कटि भाथा। साजि सरासनु सायकु हाथा।।\n\nआजु राम सेवक जसु लेऊँ। भरतहि समर सिखावन देऊँ।।\n\nराम निरादर कर फलु पाई। सोवहुँ समर सेज दोउ भाई।।\n\nआइ बना भल सकल समाजू। प्रगट करउँ रिस पाछिल आजू।।\n\nजिमि करि निकर दलइ मृगराजू। लेइ लपेटि लवा जिमि बाजू।।\n\nतैसेहिं भरतहि सेन समेता। सानुज निदरि निपातउँ खेता।।\n\nजौं सहाय कर संकरु आई। तौ मारउँ रन राम दोहाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अति सरोष माखे लखनु लखि सुनि सपथ प्रवान।\n\nसभय लोक सब लोकपति चाहत भभरि भगान।।230।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जगु भय मगन गगन भइ बानी। लखन बाहुबलु बिपुल बखानी।।\n\nतात प्रताप प्रभाउ तुम्हारा। को कहि सकइ को जाननिहारा।।\n\nअनुचित उचित काजु किछु होऊ। समुझि करिअ भल कह सबु कोऊ।।\n\nसहसा करि पाछैं पछिताहीं। कहहिं बेद बुध ते बुध नाहीं।।\n\nसुनि सुर बचन लखन सकुचाने। राम सीयँ सादर सनमाने।।\n\nकही तात तुम्ह नीति सुहाई। सब तें कठिन राजमदु भाई।।\n\nजो अचवँत नृप मातहिं तेई। नाहिन साधुसभा जेहिं सेई।।\n\nसुनहु लखन भल भरत सरीसा। बिधि प्रपंच महँ सुना न दीसा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भरतहि होइ न राजमदु बिधि हरि हर पद पाइ।।\n\nकबहुँ कि काँजी सीकरनि छीरसिंधु बिनसाइ।।231।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तिमिरु तरुन तरनिहि मकु गिलई। गगनु मगन मकु मेघहिं मिलई।।\n\nगोपद जल बूड़हिं घटजोनी। सहज छमा बरु छाड़ै छोनी।।\n\nमसक फूँक मकु मेरु उड़ाई। होइ न नृपमदु भरतहि भाई।।\n\nलखन तुम्हार सपथ पितु आना। सुचि सुबंधु नहिं भरत समाना।।\n\nसगुन खीरु अवगुन जलु ताता। मिलइ रचइ परपंचु बिधाता।।\n\nभरतु हंस रबिबंस तड़ागा। जनमि कीन्ह गुन दोष बिभागा।।\n\nगहि गुन पय तजि अवगुन बारी। निज जस जगत कीन्हि उजिआरी।।\n\nकहत भरत गुन सीलु सुभाऊ। पेम पयोधि मगन रघुराऊ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुनि रघुबर बानी बिबुध देखि भरत पर हेतु।\n\nसकल सराहत राम सो प्रभु को कृपानिकेतु।।232।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जौं न होत जग जनम भरत को। सकल धरम धुर धरनि धरत को।।\n\nकबि कुल अगम भरत गुन गाथा। को जानइ तुम्ह बिनु रघुनाथा।।\n\nलखन राम सियँ सुनि सुर बानी। अति सुखु लहेउ न जाइ बखानी।।\n\nइहाँ भरतु सब सहित सहाए। मंदाकिनीं पुनीत नहाए।।\n\nसरित समीप राखि सब लोगा। मागि मातु गुर सचिव नियोगा।।\n\nचले भरतु जहँ सिय रघुराई। साथ निषादनाथु लघु भाई।।\n\nसमुझि मातु करतब सकुचाहीं। करत कुतरक कोटि मन माहीं।।\n\nरामु लखनु सिय सुनि मम नाऊँ। उठि जनि अनत जाहिं तजि ठाऊँ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मातु मते महुँ मानि मोहि जो कछु करहिं सो थोर।\n\nअघ अवगुन छमि आदरहिं समुझि आपनी ओर।।233।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जौं परिहरहिं मलिन मनु जानी। जौ सनमानहिं सेवकु मानी।।\n\nमोरें सरन रामहि की पनही। राम सुस्वामि दोसु सब जनही।।\n\nजग जस भाजन चातक मीना। नेम पेम निज निपुन नबीना।।\n\nअस मन गुनत चले मग जाता। सकुच सनेहँ सिथिल सब गाता।।\n\nफेरत मनहुँ मातु कृत खोरी। चलत भगति बल धीरज धोरी।।\n\nजब समुझत रघुनाथ सुभाऊ। तब पथ परत उताइल पाऊ।।\n\nभरत दसा तेहि अवसर कैसी। जल प्रबाहँ जल अलि गति जैसी।।\n\nदेखि भरत कर सोचु सनेहू। भा निषाद तेहि समयँ बिदेहू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "लगे होन मंगल सगुन सुनि गुनि कहत निषादु।\n\nमिटिहि सोचु होइहि हरषु पुनि परिनाम बिषादु।।234।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सेवक बचन सत्य सब जाने। आश्रम निकट जाइ निअराने।।\n\nभरत दीख बन सैल समाजू। मुदित छुधित जनु पाइ सुनाजू।।\n\nईति भीति जनु प्रजा दुखारी। त्रिबिध ताप पीड़ित ग्रह मारी।।\n\nजाइ सुराज सुदेस सुखारी। होहिं भरत गति तेहि अनुहारी।।\n\nराम बास बन संपति भ्राजा। सुखी प्रजा जनु पाइ सुराजा।।\n\nसचिव बिरागु बिबेकु नरेसू। बिपिन सुहावन पावन देसू।।\n\nभट जम नियम सैल रजधानी। सांति सुमति सुचि सुंदर रानी।।\n\nसकल अंग संपन्न सुराऊ। राम चरन आश्रित चित चाऊ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जीति मोह महिपालु दल सहित बिबेक भुआलु।\n\nकरत अकंटक राजु पुरँ सुख संपदा सुकालु।।235।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बन प्रदेस मुनि बास घनेरे। जनु पुर नगर गाउँ गन खेरे।।\n\nबिपुल बिचित्र बिहग मृग नाना। प्रजा समाजु न जाइ बखाना।।\n\nखगहा करि हरि बाघ बराहा। देखि महिष बृष साजु सराहा।।\n\nबयरु बिहाइ चरहिं एक संगा। जहँ तहँ मनहुँ सेन चतुरंगा।।\n\nझरना झरहिं मत्त गज गाजहिं। मनहुँ निसान बिबिधि बिधि बाजहिं।।\n\nचक चकोर चातक सुक पिक गन। कूजत मंजु मराल मुदित मन।।\n\nअलिगन गावत नाचत मोरा। जनु सुराज मंगल चहु ओरा।।\n\nबेलि बिटप तृन सफल सफूला। सब समाजु मुद मंगल मूला।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राम सैल सोभा निरखि भरत हृदयँ अति पेमु।\n\nतापस तप फलु पाइ जिमि सुखी सिरानें नेमु।।236।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तब केवट ऊँचें चढ़ि धाई। कहेउ भरत सन भुजा उठाई।।\n\nनाथ देखिअहिं बिटप बिसाला। पाकरि जंबु रसाल तमाला।।\n\nजिन्ह तरुबरन्ह मध्य बटु सोहा। मंजु बिसाल देखि मनु मोहा।।\n\nनील सघन पल्ल्व फल लाला। अबिरल छाहँ सुखद सब काला।।\n\nमानहुँ तिमिर अरुनमय रासी। बिरची बिधि सँकेलि सुषमा सी।।\n\nए तरु सरित समीप गोसाँई। रघुबर परनकुटी जहँ छाई।।\n\nतुलसी तरुबर बिबिध सुहाए। कहुँ कहुँ सियँ कहुँ लखन लगाए।।\n\nबट छायाँ बेदिका बनाई। सियँ निज पानि सरोज सुहाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जहाँ बैठि मुनिगन सहित नित सिय रामु सुजान।\n\nसुनहिं कथा इतिहास सब आगम निगम पुरान।।237।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सखा बचन सुनि बिटप निहारी। उमगे भरत बिलोचन बारी।।\n\nकरत प्रनाम चले दोउ भाई। कहत प्रीति सारद सकुचाई।।\n\nहरषहिं निरखि राम पद अंका। मानहुँ पारसु पायउ रंका।।\n\nरज सिर धरि हियँ नयनन्हि लावहिं। रघुबर मिलन सरिस सुख पावहिं।।\n\nदेखि भरत गति अकथ अतीवा। प्रेम मगन मृग खग जड़ जीवा।।\n\nसखहि सनेह बिबस मग भूला। कहि सुपंथ सुर बरषहिं फूला।।\n\nनिरखि सिद्ध साधक अनुरागे। सहज सनेहु सराहन लागे।।\n\nहोत न भूतल भाउ भरत को। अचर सचर चर अचर करत को।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "पेम अमिअ मंदरु बिरहु भरतु पयोधि गँभीर।\n\nमथि प्रगटेउ सुर साधु हित कृपासिंधु रघुबीर।।238।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सखा समेत मनोहर जोटा। लखेउ न लखन सघन बन ओटा।।\n\nभरत दीख प्रभु आश्रमु पावन। सकल सुमंगल सदनु सुहावन।।\n\nकरत प्रबेस मिटे दुख दावा। जनु जोगीं परमारथु पावा।।\n\nदेखे भरत लखन प्रभु आगे। पूँछे बचन कहत अनुरागे।।\n\nसीस जटा कटि मुनि पट बाँधें। तून कसें कर सरु धनु काँधें।।\n\nबेदी पर मुनि साधु समाजू। सीय सहित राजत रघुराजू।।\n\nबलकल बसन जटिल तनु स्यामा। जनु मुनि बेष कीन्ह रति कामा।।\n\nकर कमलनि धनु सायकु फेरत। जिय की जरनि हरत हँसि हेरत।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "लसत मंजु मुनि मंडली मध्य सीय रघुचंदु।\n\nग्यान सभाँ जनु तनु धरे भगति सच्चिदानंदु।।239।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सानुज सखा समेत मगन मन। बिसरे हरष सोक सुख दुख गन।।\n\nपाहि नाथ कहि पाहि गोसाई। भूतल परे लकुट की नाई।।\n\nबचन सपेम लखन पहिचाने। करत प्रनामु भरत जियँ जाने।।\n\nबंधु सनेह सरस एहि ओरा। उत साहिब सेवा बस जोरा।।\n\nमिलि न जाइ नहिं गुदरत बनई। सुकबि लखन मन की गति भनई।।\n\nरहे राखि सेवा पर भारू। चढ़ी चंग जनु खैंच खेलारू।।\n\nकहत सप्रेम नाइ महि माथा। भरत प्रनाम करत रघुनाथा।।\n\nउठे रामु सुनि पेम अधीरा। कहुँ पट कहुँ निषंग धनु तीरा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बरबस लिए उठाइ उर लाए कृपानिधान।\n\nभरत राम की मिलनि लखि बिसरे सबहि अपान।।240।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मिलनि प्रीति किमि जाइ बखानी। कबिकुल अगम करम मन बानी।।\n\nपरम पेम पूरन दोउ भाई। मन बुधि चित अहमिति बिसराई।।\n\nकहहु सुपेम प्रगट को करई। केहि छाया कबि मति अनुसरई।।\n\nकबिहि अरथ आखर बलु साँचा। अनुहरि ताल गतिहि नटु नाचा।।\n\nअगम सनेह भरत रघुबर को। जहँ न जाइ मनु बिधि हरि हर को।।\n\nसो मैं कुमति कहौं केहि भाँती। बाज सुराग कि गाँडर ताँती।।\n\nमिलनि बिलोकि भरत रघुबर की। सुरगन सभय धकधकी धरकी।।\n\nसमुझाए सुरगुरु जड़ जागे। बरषि प्रसून प्रसंसन लागे।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मिलि सपेम रिपुसूदनहि केवटु भेंटेउ राम।\n\nभूरि भायँ भेंटे भरत लछिमन करत प्रनाम।।241।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भेंटेउ लखन ललकि लघु भाई। बहुरि निषादु लीन्ह उर लाई।।\n\nपुनि मुनिगन दुहुँ भाइन्ह बंदे। अभिमत आसिष पाइ अनंदे।।\n\nसानुज भरत उमगि अनुरागा। धरि सिर सिय पद पदुम परागा।।\n\nपुनि पुनि करत प्रनाम उठाए। सिर कर कमल परसि बैठाए।।\n\nसीयँ असीस दीन्हि मन माहीं। मगन सनेहँ देह सुधि नाहीं।।\n\nसब बिधि सानुकूल लखि सीता। भे निसोच उर अपडर बीता।।\n\nकोउ किछु कहइ न कोउ किछु पूँछा। प्रेम भरा मन निज गति छूँछा।।\n\nतेहि अवसर केवटु धीरजु धरि। जोरि पानि बिनवत प्रनामु करि।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "नाथ साथ मुनिनाथ के मातु सकल पुर लोग।\n\nसेवक सेनप सचिव सब आए बिकल बियोग।।242।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सीलसिंधु सुनि गुर आगवनू। सिय समीप राखे रिपुदवनू।।\n\nचले सबेग रामु तेहि काला। धीर धरम धुर दीनदयाला।।\n\nगुरहि देखि सानुज अनुरागे। दंड प्रनाम करन प्रभु लागे।।\n\nमुनिबर धाइ लिए उर लाई। प्रेम उमगि भेंटे दोउ भाई।।\n\nप्रेम पुलकि केवट कहि नामू। कीन्ह दूरि तें दंड प्रनामू।।\n\nरामसखा रिषि बरबस भेंटा। जनु महि लुठत सनेह समेटा।।\n\nरघुपति भगति सुमंगल मूला। नभ सराहि सुर बरिसहिं फूला।।\n\nएहि सम निपट नीच कोउ नाहीं। बड़ बसिष्ठ सम को जग माहीं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जेहि लखि लखनहु तें अधिक मिले मुदित मुनिराउ।\n\nसो सीतापति भजन को प्रगट प्रताप प्रभाउ।।243।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "आरत लोग राम सबु जाना। करुनाकर सुजान भगवाना।।\n\nजो जेहि भायँ रहा अभिलाषी। तेहि तेहि कै तसि तसि रुख राखी।।\n\nसानुज मिलि पल महु सब काहू। कीन्ह दूरि दुखु दारुन दाहू।।\n\nयह बड़ि बातँ राम कै नाहीं। जिमि घट कोटि एक रबि छाहीं।।\n\nमिलि केवटिहि उमगि अनुरागा। पुरजन सकल सराहहिं भागा।।\n\nदेखीं राम दुखित महतारीं। जनु सुबेलि अवलीं हिम मारीं।।\n\nप्रथम राम भेंटी कैकेई। सरल सुभायँ भगति मति भेई।।\n\nपग परि कीन्ह प्रबोधु बहोरी। काल करम बिधि सिर धरि खोरी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भेटीं रघुबर मातु सब करि प्रबोधु परितोषु।।\n\nअंब ईस आधीन जगु काहु न देइअ दोषु।।244।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "गुरतिय पद बंदे दुहु भाई। सहित बिप्रतिय जे सँग आई।।\n\nगंग गौरि सम सब सनमानीं।।देहिं असीस मुदित मृदु बानी।।\n\nगहि पद लगे सुमित्रा अंका। जनु भेटीं संपति अति रंका।।\n\nपुनि जननि चरननि दोउ भ्राता। परे पेम ब्याकुल सब गाता।।\n\nअति अनुराग अंब उर लाए। नयन सनेह सलिल अन्हवाए।।\n\nतेहि अवसर कर हरष बिषादू। किमि कबि कहै मूक जिमि स्वादू।।\n\nमिलि जननहि सानुज रघुराऊ। गुर सन कहेउ कि धारिअ पाऊ।।\n\nपुरजन पाइ मुनीस नियोगू। जल थल तकि तकि उतरेउ लोगू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "महिसुर मंत्री मातु गुर गने लोग लिए साथ।।\n\nपावन आश्रम गवनु किय भरत लखन रघुनाथ।।245।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सीय आइ मुनिबर पग लागी। उचित असीस लही मन मागी।।\n\nगुरपतिनिहि मुनितियन्ह समेता। मिली पेमु कहि जाइ न जेता।।\n\nबंदि बंदि पग सिय सबही के। आसिरबचन लहे प्रिय जी के।।\n\nसासु सकल जब सीयँ निहारीं। मूदे नयन सहमि सुकुमारीं।।\n\nपरीं बधिक बस मनहुँ मरालीं। काह कीन्ह करतार कुचालीं।।\n\nतिन्ह सिय निरखि निपट दुखु पावा। सो सबु सहिअ जो दैउ सहावा।।\n\nजनकसुता तब उर धरि धीरा। नील नलिन लोयन भरि नीरा।।\n\nमिली सकल सासुन्ह सिय जाई। तेहि अवसर करुना महि छाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "लागि लागि पग सबनि सिय भेंटति अति अनुराग।।\n\nहृदयँ असीसहिं पेम बस रहिअहु भरी सोहाग।।246।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बिकल सनेहँ सीय सब रानीं। बैठन सबहि कहेउ गुर ग्यानीं।।\n\nकहि जग गति मायिक मुनिनाथा। कहे कछुक परमारथ गाथा।।\n\nनृप कर सुरपुर गवनु सुनावा। सुनि रघुनाथ दुसह दुखु पावा।।\n\nमरन हेतु निज नेहु बिचारी। भे अति बिकल धीर धुर धारी।।\n\nकुलिस कठोर सुनत कटु बानी। बिलपत लखन सीय सब रानी।।\n\nसोक बिकल अति सकल समाजू। मानहुँ राजु अकाजेउ आजू।।\n\nमुनिबर बहुरि राम समुझाए। सहित समाज सुसरित नहाए।।\n\nब्रतु निरंबु तेहि दिन प्रभु कीन्हा। मुनिहु कहें जलु काहुँ न लीन्हा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भोरु भएँ रघुनंदनहि जो मुनि आयसु दीन्ह।।\n\nश्रद्धा भगति समेत प्रभु सो सबु सादरु कीन्ह।।247।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "करि पितु क्रिया बेद जसि बरनी। भे पुनीत पातक तम तरनी।।\n\nजासु नाम पावक अघ तूला। सुमिरत सकल सुमंगल मूला।।\n\nसुद्ध सो भयउ साधु संमत अस। तीरथ आवाहन सुरसरि जस।।\n\nसुद्ध भएँ दुइ बासर बीते। बोले गुर सन राम पिरीते।।\n\nनाथ लोग सब निपट दुखारी। कंद मूल फल अंबु अहारी।।\n\nसानुज भरतु सचिव सब माता। देखि मोहि पल जिमि जुग जाता।।\n\nसब समेत पुर धारिअ पाऊ। आपु इहाँ अमरावति राऊ।।\n\nबहुत कहेउँ सब कियउँ ढिठाई। उचित होइ तस करिअ गोसाँई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "धर्म सेतु करुनायतन कस न कहहु अस राम।\n\nलोग दुखित दिन दुइ दरस देखि लहहुँ बिश्राम।।248।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "राम बचन सुनि सभय समाजू। जनु जलनिधि महुँ बिकल जहाजू।।\n\nसुनि गुर गिरा सुमंगल मूला। भयउ मनहुँ मारुत अनुकुला।।\n\nपावन पयँ तिहुँ काल नहाहीं। जो बिलोकि अंघ ओघ नसाहीं।।\n\nमंगलमूरति लोचन भरि भरि। निरखहिं हरषि दंडवत करि करि।।\n\nराम सैल बन देखन जाहीं। जहँ सुख सकल सकल दुख नाहीं।।\n\nझरना झरिहिं सुधासम बारी। त्रिबिध तापहर त्रिबिध बयारी।।\n\nबिटप बेलि तृन अगनित जाती। फल प्रसून पल्लव बहु भाँती।।\n\nसुंदर सिला सुखद तरु छाहीं। जाइ बरनि बन छबि केहि पाहीं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सरनि सरोरुह जल बिहग कूजत गुंजत भृंग।\n\nबैर बिगत बिहरत बिपिन मृग बिहंग बहुरंग।।249।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कोल किरात भिल्ल बनबासी। मधु सुचि सुंदर स्वादु सुधा सी।।\n\nभरि भरि परन पुटीं रचि रुरी। कंद मूल फल अंकुर जूरी।।\n\nसबहि देहिं करि बिनय प्रनामा। कहि कहि स्वाद भेद गुन नामा।।\n\nदेहिं लोग बहु मोल न लेहीं। फेरत राम दोहाई देहीं।।\n\nकहहिं सनेह मगन मृदु बानी। मानत साधु पेम पहिचानी।।\n\nतुम्ह सुकृती हम नीच निषादा। पावा दरसनु राम प्रसादा।।\n\nहमहि अगम अति दरसु तुम्हारा। जस मरु धरनि देवधुनि धारा।।\n\nराम कृपाल निषाद नेवाजा। परिजन प्रजउ चहिअ जस राजा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "यह जिंयँ जानि सँकोचु तजि करिअ छोहु लखि नेहु।\n\nहमहि कृतारथ करन लगि फल तृन अंकुर लेहु।।250।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तुम्ह प्रिय पाहुने बन पगु धारे। सेवा जोगु न भाग हमारे।।\n\nदेब काह हम तुम्हहि गोसाँई। ईधनु पात किरात मिताई।।\n\nयह हमारि अति बड़ि सेवकाई। लेहि न बासन बसन चोराई।।\n\nहम जड़ जीव जीव गन घाती। कुटिल कुचाली कुमति कुजाती।।\n\nपाप करत निसि बासर जाहीं। नहिं पट कटि नहि पेट अघाहीं।।\n\nसपोनेहुँ धरम बुद्धि कस काऊ। यह रघुनंदन दरस प्रभाऊ।।\n\nजब तें प्रभु पद पदुम निहारे। मिटे दुसह दुख दोष हमारे।।\n\nबचन सुनत पुरजन अनुरागे। तिन्ह के भाग सराहन लागे।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "लागे सराहन भाग सब अनुराग बचन सुनावहीं।\n\nबोलनि मिलनि सिय राम चरन सनेहु लखि सुखु पावहीं।।\n\nनर नारि निदरहिं नेहु निज सुनि कोल भिल्लनि की गिरा।\n\nतुलसी कृपा रघुबंसमनि की लोह लै लौका तिरा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बिहरहिं बन चहु ओर प्रतिदिन प्रमुदित लोग सब।\n\nजल ज्यों दादुर मोर भए पीन पावस प्रथम।।251।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "पुर जन नारि मगन अति प्रीती। बासर जाहिं पलक सम बीती।।\n\nसीय सासु प्रति बेष बनाई। सादर करइ सरिस सेवकाई।।\n\nलखा न मरमु राम बिनु काहूँ। माया सब सिय माया माहूँ।।\n\nसीयँ सासु सेवा बस कीन्हीं। तिन्ह लहि सुख सिख आसिष दीन्हीं।।\n\nलखि सिय सहित सरल दोउ भाई। कुटिल रानि पछितानि अघाई।।\n\nअवनि जमहि जाचति कैकेई। महि न बीचु बिधि मीचु न देई।।\n\nलोकहुँ बेद बिदित कबि कहहीं। राम बिमुख थलु नरक न लहहीं।।\n\nयहु संसउ सब के मन माहीं। राम गवनु बिधि अवध कि नाहीं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "निसि न नीद नहिं भूख दिन भरतु बिकल सुचि सोच।\n\nनीच कीच बिच मगन जस मीनहि सलिल सँकोच।।252।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कीन्ही मातु मिस काल कुचाली। ईति भीति जस पाकत साली।।\n\nकेहि बिधि होइ राम अभिषेकू। मोहि अवकलत उपाउ न एकू।।\n\nअवसि फिरहिं गुर आयसु मानी। मुनि पुनि कहब राम रुचि जानी।।\n\nमातु कहेहुँ बहुरहिं रघुराऊ। राम जननि हठ करबि कि काऊ।।\n\nमोहि अनुचर कर केतिक बाता। तेहि महँ कुसमउ बाम बिधाता।।\n\nजौं हठ करउँ त निपट कुकरमू। हरगिरि तें गुरु सेवक धरमू।।\n\nएकउ जुगुति न मन ठहरानी। सोचत भरतहि रैनि बिहानी।।\n\nप्रात नहाइ प्रभुहि सिर नाई। बैठत पठए रिषयँ बोलाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "गुर पद कमल प्रनामु करि बैठे आयसु पाइ।\n\nबिप्र महाजन सचिव सब जुरे सभासद आइ।।253।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बोले मुनिबरु समय समाना। सुनहु सभासद भरत सुजाना।।\n\nधरम धुरीन भानुकुल भानू। राजा रामु स्वबस भगवानू।।\n\nसत्यसंध पालक श्रुति सेतू। राम जनमु जग मंगल हेतू।।\n\nगुर पितु मातु बचन अनुसारी। खल दलु दलन देव हितकारी।।\n\nनीति प्रीति परमारथ स्वारथु। कोउ न राम सम जान जथारथु।।\n\nबिधि हरि हरु ससि रबि दिसिपाला। माया जीव करम कुलि काला।।\n\nअहिप महिप जहँ लगि प्रभुताई। जोग सिद्धि निगमागम गाई।।\n\nकरि बिचार जिंयँ देखहु नीकें। राम रजाइ सीस सबही कें।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राखें राम रजाइ रुख हम सब कर हित होइ।\n\nसमुझि सयाने करहु अब सब मिलि संमत सोइ।।254।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सब कहुँ सुखद राम अभिषेकू। मंगल मोद मूल मग एकू।।\n\nकेहि बिधि अवध चलहिं रघुराऊ। कहहु समुझि सोइ करिअ उपाऊ।।\n\nसब सादर सुनि मुनिबर बानी। नय परमारथ स्वारथ सानी।।\n\nउतरु न आव लोग भए भोरे। तब सिरु नाइ भरत कर जोरे।।\n\nभानुबंस भए भूप घनेरे। अधिक एक तें एक बड़ेरे।।\n\nजनमु हेतु सब कहँ पितु माता। करम सुभासुभ देइ बिधाता।।\n\nदलि दुख सजइ सकल कल्याना। अस असीस राउरि जगु जाना।।\n\nसो गोसाइँ बिधि गति जेहिं छेंकी। सकइ को टारि टेक जो टेकी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बूझिअ मोहि उपाउ अब सो सब मोर अभागु।\n\nसुनि सनेहमय बचन गुर उर उमगा अनुरागु।।255।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तात बात फुरि राम कृपाहीं। राम बिमुख सिधि सपनेहुँ नाहीं।।\n\nसकुचउँ तात कहत एक बाता। अरध तजहिं बुध सरबस जाता।।\n\nतुम्ह कानन गवनहु दोउ भाई। फेरिअहिं लखन सीय रघुराई।।\n\nसुनि सुबचन हरषे दोउ भ्राता। भे प्रमोद परिपूरन गाता।।\n\nमन प्रसन्न तन तेजु बिराजा। जनु जिय राउ रामु भए राजा।।\n\nबहुत लाभ लोगन्ह लघु हानी। सम दुख सुख सब रोवहिं रानी।।\n\nकहहिं भरतु मुनि कहा सो कीन्हे। फलु जग जीवन्ह अभिमत दीन्हे।।\n\nकानन करउँ जनम भरि बासू। एहिं तें अधिक न मोर सुपासू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अँतरजामी रामु सिय तुम्ह सरबग्य सुजान।\n\nजो फुर कहहु त नाथ निज कीजिअ बचनु प्रवान।।256।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भरत बचन सुनि देखि सनेहू। सभा सहित मुनि भए बिदेहू।।\n\nभरत महा महिमा जलरासी। मुनि मति ठाढ़ि तीर अबला सी।।\n\nगा चह पार जतनु हियँ हेरा। पावति नाव न बोहितु बेरा।।\n\nऔरु करिहि को भरत बड़ाई। सरसी सीपि कि सिंधु समाई।।\n\nभरतु मुनिहि मन भीतर भाए। सहित समाज राम पहिं आए।।\n\nप्रभु प्रनामु करि दीन्ह सुआसनु। बैठे सब सुनि मुनि अनुसासनु।।\n\nबोले मुनिबरु बचन बिचारी। देस काल अवसर अनुहारी।।\n\nसुनहु राम सरबग्य सुजाना। धरम नीति गुन ग्यान निधाना।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सब के उर अंतर बसहु जानहु भाउ कुभाउ।\n\nपुरजन जननी भरत हित होइ सो कहिअ उपाउ।।257।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "आरत कहहिं बिचारि न काऊ। सूझ जूआरिहि आपन दाऊ।।\n\nसुनि मुनि बचन कहत रघुराऊ। नाथ तुम्हारेहि हाथ उपाऊ।।\n\nसब कर हित रुख राउरि राखें। आयसु किएँ मुदित फुर भाषें।।\n\nप्रथम जो आयसु मो कहुँ होई। माथें मानि करौ सिख सोई।।\n\nपुनि जेहि कहँ जस कहब गोसाईं। सो सब भाँति घटिहि सेवकाईं।।\n\nकह मुनि राम सत्य तुम्ह भाषा। भरत सनेहँ बिचारु न राखा।।\n\nतेहि तें कहउँ बहोरि बहोरी। भरत भगति बस भइ मति मोरी।।\n\nमोरें जान भरत रुचि राखि। जो कीजिअ सो सुभ सिव साखी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भरत बिनय सादर सुनिअ करिअ बिचारु बहोरि।\n\nकरब साधुमत लोकमत नृपनय निगम निचोरि।।258।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "गुरु अनुराग भरत पर देखी। राम ह्दयँ आनंदु बिसेषी।।\n\nभरतहि धरम धुरंधर जानी। निज सेवक तन मानस बानी।।\n\nबोले गुर आयस अनुकूला। बचन मंजु मृदु मंगलमूला।।\n\nनाथ सपथ पितु चरन दोहाई। भयउ न भुअन भरत सम भाई।।\n\nजे गुर पद अंबुज अनुरागी। ते लोकहुँ बेदहुँ बड़भागी।।\n\nराउर जा पर अस अनुरागू। को कहि सकइ भरत कर भागू।।\n\nलखि लघु बंधु बुद्धि सकुचाई। करत बदन पर भरत बड़ाई।।\n\nभरतु कहहीं सोइ किएँ भलाई। अस कहि राम रहे अरगाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तब मुनि बोले भरत सन सब सँकोचु तजि तात।\n\nकृपासिंधु प्रिय बंधु सन कहहु हृदय कै बात।।259।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनि मुनि बचन राम रुख पाई। गुरु साहिब अनुकूल अघाई।।\n\nलखि अपने सिर सबु छरु भारू। कहि न सकहिं कछु करहिं बिचारू।।\n\nपुलकि सरीर सभाँ भए ठाढें। नीरज नयन नेह जल बाढ़ें।।\n\nकहब मोर मुनिनाथ निबाहा। एहि तें अधिक कहौं मैं काहा।\n\nमैं जानउँ निज नाथ सुभाऊ। अपराधिहु पर कोह न काऊ।।\n\nमो पर कृपा सनेह बिसेषी। खेलत खुनिस न कबहूँ देखी।।\n\nसिसुपन तेम परिहरेउँ न संगू। कबहुँ न कीन्ह मोर मन भंगू।।\n\nमैं प्रभु कृपा रीति जियँ जोही। हारेहुँ खेल जितावहिं मोही।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "महूँ सनेह सकोच बस सनमुख कही न बैन।\n\nदरसन तृपित न आजु लगि पेम पिआसे नैन।।260।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बिधि न सकेउ सहि मोर दुलारा। नीच बीचु जननी मिस पारा।\n\nयहउ कहत मोहि आजु न सोभा। अपनीं समुझि साधु सुचि को भा।।\n\nमातु मंदि मैं साधु सुचाली। उर अस आनत कोटि कुचाली।।\n\nफरइ कि कोदव बालि सुसाली। मुकुता प्रसव कि संबुक काली।।\n\nसपनेहुँ दोसक लेसु न काहू। मोर अभाग उदधि अवगाहू।।\n\nबिनु समुझें निज अघ परिपाकू। जारिउँ जायँ जननि कहि काकू।।\n\nहृदयँ हेरि हारेउँ सब ओरा। एकहि भाँति भलेहिं भल मोरा।।\n\nगुर गोसाइँ साहिब सिय रामू। लागत मोहि नीक परिनामू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "साधु सभा गुर प्रभु निकट कहउँ सुथल सति भाउ।\n\nप्रेम प्रपंचु कि झूठ फुर जानहिं मुनि रघुराउ।।261।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भूपति मरन पेम पनु राखी। जननी कुमति जगतु सबु साखी।।\n\nदेखि न जाहि बिकल महतारी। जरहिं दुसह जर पुर नर नारी।।\n\nमहीं सकल अनरथ कर मूला। सो सुनि समुझि सहिउँ सब सूला।।\n\nसुनि बन गवनु कीन्ह रघुनाथा। करि मुनि बेष लखन सिय साथा।।\n\nबिनु पानहिन्ह पयादेहि पाएँ। संकरु साखि रहेउँ एहि घाएँ।।\n\nबहुरि निहार निषाद सनेहू। कुलिस कठिन उर भयउ न बेहू।।\n\nअब सबु आँखिन्ह देखेउँ आई। जिअत जीव जड़ सबइ सहाई।।\n\nजिन्हहि निरखि मग साँपिनि बीछी। तजहिं बिषम बिषु तामस तीछी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तेइ रघुनंदनु लखनु सिय अनहित लागे जाहि।\n\nतासु तनय तजि दुसह दुख दैउ सहावइ काहि।।262।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनि अति बिकल भरत बर बानी। आरति प्रीति बिनय नय सानी।।\n\nसोक मगन सब सभाँ खभारू। मनहुँ कमल बन परेउ तुसारू।।\n\nकहि अनेक बिधि कथा पुरानी। भरत प्रबोधु कीन्ह मुनि ग्यानी।।\n\nबोले उचित बचन रघुनंदू। दिनकर कुल कैरव बन चंदू।।\n\nतात जाँय जियँ करहु गलानी। ईस अधीन जीव गति जानी।।\n\nतीनि काल तिभुअन मत मोरें। पुन्यसिलोक तात तर तोरे।।\n\nउर आनत तुम्ह पर कुटिलाई। जाइ लोकु परलोकु नसाई।।\n\nदोसु देहिं जननिहि जड़ तेई। जिन्ह गुर साधु सभा नहिं सेई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मिटिहहिं पाप प्रपंच सब अखिल अमंगल भार।\n\nलोक सुजसु परलोक सुखु सुमिरत नामु तुम्हार।।263।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कहउँ सुभाउ सत्य सिव साखी। भरत भूमि रह राउरि राखी।।\n\nतात कुतरक करहु जनि जाएँ। बैर पेम नहि दुरइ दुराएँ।।\n\nमुनि गन निकट बिहग मृग जाहीं। बाधक बधिक बिलोकि पराहीं।।\n\nहित अनहित पसु पच्छिउ जाना। मानुष तनु गुन ग्यान निधाना।।\n\nतात तुम्हहि मैं जानउँ नीकें। करौं काह असमंजस जीकें।।\n\nराखेउ रायँ सत्य मोहि त्यागी। तनु परिहरेउ पेम पन लागी।।\n\nतासु बचन मेटत मन सोचू। तेहि तें अधिक तुम्हार सँकोचू।।\n\nता पर गुर मोहि आयसु दीन्हा। अवसि जो कहहु चहउँ सोइ कीन्हा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मनु प्रसन्न करि सकुच तजि कहहु करौं सोइ आजु।\n\nसत्यसंध रघुबर बचन सुनि भा सुखी समाजु।।264।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुर गन सहित सभय सुरराजू। सोचहिं चाहत होन अकाजू।।\n\nबनत उपाउ करत कछु नाहीं। राम सरन सब गे मन माहीं।।\n\nबहुरि बिचारि परस्पर कहहीं। रघुपति भगत भगति बस अहहीं।\n\nसुधि करि अंबरीष दुरबासा। भे सुर सुरपति निपट निरासा।।\n\nसहे सुरन्ह बहु काल बिषादा। नरहरि किए प्रगट प्रहलादा।।\n\nलगि लगि कान कहहिं धुनि माथा। अब सुर काज भरत के हाथा।।\n\nआन उपाउ न देखिअ देवा। मानत रामु सुसेवक सेवा।।\n\nहियँ सपेम सुमिरहु सब भरतहि। निज गुन सील राम बस करतहि।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुनि सुर मत सुरगुर कहेउ भल तुम्हार बड़ भागु।\n\nसकल सुमंगल मूल जग भरत चरन अनुरागु।।265।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सीतापति सेवक सेवकाई। कामधेनु सय सरिस सुहाई।।\n\nभरत भगति तुम्हरें मन आई। तजहु सोचु बिधि बात बनाई।।\n\nदेखु देवपति भरत प्रभाऊ। सहज सुभायँ बिबस रघुराऊ।।\n\nमन थिर करहु देव डरु नाहीं। भरतहि जानि राम परिछाहीं।।\n\nसुनो सुरगुर सुर संमत सोचू। अंतरजामी प्रभुहि सकोचू।।\n\nनिज सिर भारु भरत जियँ जाना। करत कोटि बिधि उर अनुमाना।।\n\nकरि बिचारु मन दीन्ही ठीका। राम रजायस आपन नीका।।\n\nनिज पन तजि राखेउ पनु मोरा। छोहु सनेहु कीन्ह नहिं थोरा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कीन्ह अनुग्रह अमित अति सब बिधि सीतानाथ।\n\nकरि प्रनामु बोले भरतु जोरि जलज जुग हाथ।।266।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कहौं कहावौं का अब स्वामी। कृपा अंबुनिधि अंतरजामी।।\n\nगुर प्रसन्न साहिब अनुकूला। मिटी मलिन मन कलपित सूला।।\n\nअपडर डरेउँ न सोच समूलें। रबिहि न दोसु देव दिसि भूलें।।\n\nमोर अभागु मातु कुटिलाई। बिधि गति बिषम काल कठिनाई।।\n\nपाउ रोपि सब मिलि मोहि घाला। प्रनतपाल पन आपन पाला।।\n\nयह नइ रीति न राउरि होई। लोकहुँ बेद बिदित नहिं गोई।।\n\nजगु अनभल भल एकु गोसाईं। कहिअ होइ भल कासु भलाईं।।\n\nदेउ देवतरु सरिस सुभाऊ। सनमुख बिमुख न काहुहि काऊ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जाइ निकट पहिचानि तरु छाहँ समनि सब सोच।\n\nमागत अभिमत पाव जग राउ रंकु भल पोच।।267।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "लखि सब बिधि गुर स्वामि सनेहू। मिटेउ छोभु नहिं मन संदेहू।।\n\nअब करुनाकर कीजिअ सोई। जन हित प्रभु चित छोभु न होई।।\n\nजो सेवकु साहिबहि सँकोची। निज हित चहइ तासु मति पोची।।\n\nसेवक हित साहिब सेवकाई। करै सकल सुख लोभ बिहाई।।\n\nस्वारथु नाथ फिरें सबही का। किएँ रजाइ कोटि बिधि नीका।।\n\nयह स्वारथ परमारथ सारु। सकल सुकृत फल सुगति सिंगारु।।\n\nदेव एक बिनती सुनि मोरी। उचित होइ तस करब बहोरी।।\n\nतिलक समाजु साजि सबु आना। करिअ सुफल प्रभु जौं मनु माना।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सानुज पठइअ मोहि बन कीजिअ सबहि सनाथ।\n\nनतरु फेरिअहिं बंधु दोउ नाथ चलौं मैं साथ।।268।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "नतरु जाहिं बन तीनिउ भाई। बहुरिअ सीय सहित रघुराई।।\n\nजेहि बिधि प्रभु प्रसन्न मन होई। करुना सागर कीजिअ सोई।।\n\nदेवँ दीन्ह सबु मोहि अभारु। मोरें नीति न धरम बिचारु।।\n\nकहउँ बचन सब स्वारथ हेतू। रहत न आरत कें चित चेतू।।\n\nउतरु देइ सुनि स्वामि रजाई। सो सेवकु लखि लाज लजाई।।\n\nअस मैं अवगुन उदधि अगाधू। स्वामि सनेहँ सराहत साधू।।\n\nअब कृपाल मोहि सो मत भावा। सकुच स्वामि मन जाइँ न पावा।।\n\nप्रभु पद सपथ कहउँ सति भाऊ। जग मंगल हित एक उपाऊ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "प्रभु प्रसन्न मन सकुच तजि जो जेहि आयसु देब।\n\nसो सिर धरि धरि करिहि सबु मिटिहि अनट अवरेब।।269।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भरत बचन सुचि सुनि सुर हरषे। साधु सराहि सुमन सुर बरषे।।\n\nअसमंजस बस अवध नेवासी। प्रमुदित मन तापस बनबासी।।\n\nचुपहिं रहे रघुनाथ सँकोची। प्रभु गति देखि सभा सब सोची।।\n\nजनक दूत तेहि अवसर आए। मुनि बसिष्ठँ सुनि बेगि बोलाए।।\n\nकरि प्रनाम तिन्ह रामु निहारे। बेषु देखि भए निपट दुखारे।।\n\nदूतन्ह मुनिबर बूझी बाता। कहहु बिदेह भूप कुसलाता।।\n\nसुनि सकुचाइ नाइ महि माथा। बोले चर बर जोरें हाथा।।\n\nबूझब राउर सादर साईं। कुसल हेतु सो भयउ गोसाईं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "नाहि त कोसल नाथ कें साथ कुसल गइ नाथ।\n\nमिथिला अवध बिसेष तें जगु सब भयउ अनाथ।।270।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कोसलपति गति सुनि जनकौरा। भे सब लोक सोक बस बौरा।।\n\nजेहिं देखे तेहि समय बिदेहू। नामु सत्य अस लाग न केहू।।\n\nरानि कुचालि सुनत नरपालहि। सूझ न कछु जस मनि बिनु ब्यालहि।।\n\nभरत राज रघुबर बनबासू। भा मिथिलेसहि हृदयँ हराँसू।।\n\nनृप बूझे बुध सचिव समाजू। कहहु बिचारि उचित का आजू।।\n\nसमुझि अवध असमंजस दोऊ। चलिअ कि रहिअ न कह कछु कोऊ।।\n\nनृपहि धीर धरि हृदयँ बिचारी। पठए अवध चतुर चर चारी।।\n\nबूझि भरत सति भाउ कुभाऊ। आएहु बेगि न होइ लखाऊ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "गए अवध चर भरत गति बूझि देखि करतूति।\n\nचले चित्रकूटहि भरतु चार चले तेरहूति।।271।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "दूतन्ह आइ भरत कइ करनी। जनक समाज जथामति बरनी।।\n\nसुनि गुर परिजन सचिव महीपति। भे सब सोच सनेहँ बिकल अति।।\n\nधरि धीरजु करि भरत बड़ाई। लिए सुभट साहनी बोलाई।।\n\nघर पुर देस राखि रखवारे। हय गय रथ बहु जान सँवारे।।\n\nदुघरी साधि चले ततकाला। किए बिश्रामु न मग महीपाला।।\n\nभोरहिं आजु नहाइ प्रयागा। चले जमुन उतरन सबु लागा।।\n\nखबरि लेन हम पठए नाथा। तिन्ह कहि अस महि नायउ माथा।।\n\nसाथ किरात छ सातक दीन्हे। मुनिबर तुरत बिदा चर कीन्हे।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुनत जनक आगवनु सबु हरषेउ अवध समाजु।\n\nरघुनंदनहि सकोचु बड़ सोच बिबस सुरराजु।।272।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "गरइ गलानि कुटिल कैकेई। काहि कहै केहि दूषनु देई।।\n\nअस मन आनि मुदित नर नारी। भयउ बहोरि रहब दिन चारी।।\n\nएहि प्रकार गत बासर सोऊ। प्रात नहान लाग सबु कोऊ।।\n\nकरि मज्जनु पूजहिं नर नारी। गनप गौरि तिपुरारि तमारी।।\n\nरमा रमन पद बंदि बहोरी। बिनवहिं अंजुलि अंचल जोरी।।\n\nराजा रामु जानकी रानी। आनँद अवधि अवध रजधानी।।\n\nसुबस बसउ फिरि सहित समाजा। भरतहि रामु करहुँ जुबराजा।।\n\nएहि सुख सुधाँ सींची सब काहू। देव देहु जग जीवन लाहू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "गुर समाज भाइन्ह सहित राम राजु पुर होउ।\n\nअछत राम राजा अवध मरिअ माग सबु कोउ।।273।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनि सनेहमय पुरजन बानी। निंदहिं जोग बिरति मुनि ग्यानी।।\n\nएहि बिधि नित्यकरम करि पुरजन। रामहि करहिं प्रनाम पुलकि तन।।\n\nऊँच नीच मध्यम नर नारी। लहहिं दरसु निज निज अनुहारी।।\n\nसावधान सबही सनमानहिं। सकल सराहत कृपानिधानहिं।।\n\nलरिकाइहि ते रघुबर बानी। पालत नीति प्रीति पहिचानी।।\n\nसील सकोच सिंधु रघुराऊ। सुमुख सुलोचन सरल सुभाऊ।।\n\nकहत राम गुन गन अनुरागे। सब निज भाग सराहन लागे।।\n\nहम सम पुन्य पुंज जग थोरे। जिन्हहि रामु जानत करि मोरे।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "प्रेम मगन तेहि समय सब सुनि आवत मिथिलेसु।\n\nसहित सभा संभ्रम उठेउ रबिकुल कमल दिनेसु।।274।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भाइ सचिव गुर पुरजन साथा। आगें गवनु कीन्ह रघुनाथा।।\n\nगिरिबरु दीख जनकपति जबहीं। करि प्रनाम रथ त्यागेउ तबहीं।।\n\nराम दरस लालसा उछाहू। पथ श्रम लेसु कलेसु न काहू।।\n\nमन तहँ जहँ रघुबर बैदेही। बिनु मन तन दुख सुख सुधि केही।।\n\nआवत जनकु चले एहि भाँती। सहित समाज प्रेम मति माती।।\n\nआए निकट देखि अनुरागे। सादर मिलन परसपर लागे।।\n\nलगे जनक मुनिजन पद बंदन। रिषिन्ह प्रनामु कीन्ह रघुनंदन।।\n\nभाइन्ह सहित रामु मिलि राजहि। चले लवाइ समेत समाजहि।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "आश्रम सागर सांत रस पूरन पावन पाथु।\n\nसेन मनहुँ करुना सरित लिएँ जाहिं रघुनाथु।।275।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बोरति ग्यान बिराग करारे। बचन ससोक मिलत नद नारे।।\n\nसोच उसास समीर तंरगा। धीरज तट तरुबर कर भंगा।।\n\nबिषम बिषाद तोरावति धारा। भय भ्रम भवँर अबर्त अपारा।।\n\nकेवट बुध बिद्या बड़ि नावा। सकहिं न खेइ ऐक नहिं आवा।।\n\nबनचर कोल किरात बिचारे। थके बिलोकि पथिक हियँ हारे।।\n\nआश्रम उदधि मिली जब जाई। मनहुँ उठेउ अंबुधि अकुलाई।।\n\nसोक बिकल दोउ राज समाजा। रहा न ग्यानु न धीरजु लाजा।।\n\nभूप रूप गुन सील सराही। रोवहिं सोक सिंधु अवगाही।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "अवगाहि सोक समुद्र सोचहिं नारि नर ब्याकुल महा।\n\nदै दोष सकल सरोष बोलहिं बाम बिधि कीन्हो कहा।।\n\nसुर सिद्ध तापस जोगिजन मुनि देखि दसा बिदेह की।\n\nतुलसी न समरथु कोउ जो तरि सकै सरित सनेह की।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "किए अमित उपदेस जहँ तहँ लोगन्ह मुनिबरन्ह।\n\nधीरजु धरिअ नरेस कहेउ बसिष्ठ बिदेह सन।।276।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जासु ग्यानु रबि भव निसि नासा। बचन किरन मुनि कमल बिकासा।।\n\nतेहि कि मोह ममता निअराई। यह सिय राम सनेह बड़ाई।।\n\nबिषई साधक सिद्ध सयाने। त्रिबिध जीव जग बेद बखाने।।\n\nराम सनेह सरस मन जासू। साधु सभाँ बड़ आदर तासू।।\n\nसोह न राम पेम बिनु ग्यानू। करनधार बिनु जिमि जलजानू।।\n\nमुनि बहुबिधि बिदेहु समुझाए। रामघाट सब लोग नहाए।।\n\nसकल सोक संकुल नर नारी। सो बासरु बीतेउ बिनु बारी।।\n\nपसु खग मृगन्ह न कीन्ह अहारू। प्रिय परिजन कर कौन बिचारू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "दोउ समाज निमिराजु रघुराजु नहाने प्रात।\n\nबैठे सब बट बिटप तर मन मलीन कृस गात।।277।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जे महिसुर दसरथ पुर बासी। जे मिथिलापति नगर निवासी।।\n\nहंस बंस गुर जनक पुरोधा। जिन्ह जग मगु परमारथु सोधा।।\n\nलगे कहन उपदेस अनेका। सहित धरम नय बिरति बिबेका।।\n\nकौसिक कहि कहि कथा पुरानीं। समुझाई सब सभा सुबानीं।।\n\nतब रघुनाथ कोसिकहि कहेऊ। नाथ कालि जल बिनु सबु रहेऊ।।\n\nमुनि कह उचित कहत रघुराई। गयउ बीति दिन पहर अढ़ाई।।\n\nरिषि रुख लखि कह तेरहुतिराजू। इहाँ उचित नहिं असन अनाजू।।\n\nकहा भूप भल सबहि सोहाना। पाइ रजायसु चले नहाना।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तेहि अवसर फल फूल दल मूल अनेक प्रकार।\n\nलइ आए बनचर बिपुल भरि भरि काँवरि भार।।278।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कामद मे गिरि राम प्रसादा। अवलोकत अपहरत बिषादा।।\n\nसर सरिता बन भूमि बिभागा। जनु उमगत आनँद अनुरागा।।\n\nबेलि बिटप सब सफल सफूला। बोलत खग मृग अलि अनुकूला।।\n\nतेहि अवसर बन अधिक उछाहू। त्रिबिध समीर सुखद सब काहू।।\n\nजाइ न बरनि मनोहरताई। जनु महि करति जनक पहुनाई।।\n\nतब सब लोग नहाइ नहाई। राम जनक मुनि आयसु पाई।।\n\nदेखि देखि तरुबर अनुरागे। जहँ तहँ पुरजन उतरन लागे।।\n\nदल फल मूल कंद बिधि नाना। पावन सुंदर सुधा समाना।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सादर सब कहँ रामगुर पठए भरि भरि भार।\n\nपूजि पितर सुर अतिथि गुर लगे करन फरहार।।279।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "एहि बिधि बासर बीते चारी। रामु निरखि नर नारि सुखारी।।\n\nदुहु समाज असि रुचि मन माहीं। बिनु सिय राम फिरब भल नाहीं।।\n\nसीता राम संग बनबासू। कोटि अमरपुर सरिस सुपासू।।\n\nपरिहरि लखन रामु बैदेही। जेहि घरु भाव बाम बिधि तेही।।\n\nदाहिन दइउ होइ जब सबही। राम समीप बसिअ बन तबही।।\n\nमंदाकिनि मज्जनु तिहु काला। राम दरसु मुद मंगल माला।।\n\nअटनु राम गिरि बन तापस थल। असनु अमिअ सम कंद मूल फल।।\n\nसुख समेत संबत दुइ साता। पल सम होहिं न जनिअहिं जाता।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "एहि सुख जोग न लोग सब कहहिं कहाँ अस भागु।।\n\nसहज सुभायँ समाज दुहु राम चरन अनुरागु।।280।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "एहि बिधि सकल मनोरथ करहीं। बचन सप्रेम सुनत मन हरहीं।।\n\nसीय मातु तेहि समय पठाईं। दासीं देखि सुअवसरु आईं।।\n\nसावकास सुनि सब सिय सासू। आयउ जनकराज रनिवासू।।\n\nकौसल्याँ सादर सनमानी। आसन दिए समय सम आनी।।\n\nसीलु सनेह सकल दुहु ओरा। द्रवहिं देखि सुनि कुलिस कठोरा।।\n\nपुलक सिथिल तन बारि बिलोचन। महि नख लिखन लगीं सब सोचन।।\n\nसब सिय राम प्रीति कि सि मूरती। जनु करुना बहु बेष बिसूरति।।\n\nसीय मातु कह बिधि बुधि बाँकी। जो पय फेनु फोर पबि टाँकी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुनिअ सुधा देखिअहिं गरल सब करतूति कराल।\n\nजहँ तहँ काक उलूक बक मानस सकृत मराल।।281।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनि ससोच कह देबि सुमित्रा। बिधि गति बड़ि बिपरीत बिचित्रा।।\n\nजो सृजि पालइ हरइ बहोरी। बाल केलि सम बिधि मति भोरी।।\n\nकौसल्या कह दोसु न काहू। करम बिबस दुख सुख छति लाहू।।\n\nकठिन करम गति जान बिधाता। जो सुभ असुभ सकल फल दाता।।\n\nईस रजाइ सीस सबही कें। उतपति थिति लय बिषहु अमी कें।।\n\nदेबि मोह बस सोचिअ बादी। बिधि प्रपंचु अस अचल अनादी।।\n\nभूपति जिअब मरब उर आनी। सोचिअ सखि लखि निज हित हानी।।\n\nसीय मातु कह सत्य सुबानी। सुकृती अवधि अवधपति रानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "लखनु राम सिय जाहुँ बन भल परिनाम न पोचु।\n\nगहबरि हियँ कह कौसिला मोहि भरत कर सोचु।।282।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "ईस प्रसाद असीस तुम्हारी। सुत सुतबधू देवसरि बारी।।\n\nराम सपथ मैं कीन्ह न काऊ। सो करि कहउँ सखी सति भाऊ।।\n\nभरत सील गुन बिनय बड़ाई। भायप भगति भरोस भलाई।।\n\nकहत सारदहु कर मति हीचे। सागर सीप कि जाहिं उलीचे।।\n\nजानउँ सदा भरत कुलदीपा। बार बार मोहि कहेउ महीपा।।\n\nकसें कनकु मनि पारिखि पाएँ। पुरुष परिखिअहिं समयँ सुभाएँ।\n\nअनुचित आजु कहब अस मोरा। सोक सनेहँ सयानप थोरा।।\n\nसुनि सुरसरि सम पावनि बानी। भईं सनेह बिकल सब रानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कौसल्या कह धीर धरि सुनहु देबि मिथिलेसि।\n\nको बिबेकनिधि बल्लभहि तुम्हहि सकइ उपदेसि।।283।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "रानि राय सन अवसरु पाई। अपनी भाँति कहब समुझाई।।\n\nरखिअहिं लखनु भरतु गबनहिं बन। जौं यह मत मानै महीप मन।।\n\nतौ भल जतनु करब सुबिचारी। मोरें सौचु भरत कर भारी।।\n\nगूढ़ सनेह भरत मन माही। रहें नीक मोहि लागत नाहीं।।\n\nलखि सुभाउ सुनि सरल सुबानी। सब भइ मगन करुन रस रानी।।\n\nनभ प्रसून झरि धन्य धन्य धुनि। सिथिल सनेहँ सिद्ध जोगी मुनि।।\n\nसबु रनिवासु बिथकि लखि रहेऊ। तब धरि धीर सुमित्राँ कहेऊ।।\n\nदेबि दंड जुग जामिनि बीती। राम मातु सुनी उठी सप्रीती।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बेगि पाउ धारिअ थलहि कह सनेहँ सतिभाय।\n\nहमरें तौ अब ईस गति के मिथिलेस सहाय।।284।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "लखि सनेह सुनि बचन बिनीता। जनकप्रिया गह पाय पुनीता।।\n\nदेबि उचित असि बिनय तुम्हारी। दसरथ घरिनि राम महतारी।।\n\nप्रभु अपने नीचहु आदरहीं। अगिनि धूम गिरि सिर तिनु धरहीं।।\n\nसेवकु राउ करम मन बानी। सदा सहाय महेसु भवानी।।\n\nरउरे अंग जोगु जग को है। दीप सहाय कि दिनकर सोहै।।\n\nरामु जाइ बनु करि सुर काजू। अचल अवधपुर करिहहिं राजू।।\n\nअमर नाग नर राम बाहुबल। सुख बसिहहिं अपनें अपने थल।।\n\nयह सब जागबलिक कहि राखा। देबि न होइ मुधा मुनि भाषा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अस कहि पग परि पेम अति सिय हित बिनय सुनाइ।।\n\nसिय समेत सियमातु तब चली सुआयसु पाइ।।285।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "प्रिय परिजनहि मिली बैदेही। जो जेहि जोगु भाँति तेहि तेही।।\n\nतापस बेष जानकी देखी। भा सबु बिकल बिषाद बिसेषी।।\n\nजनक राम गुर आयसु पाई। चले थलहि सिय देखी आई।।\n\nलीन्हि लाइ उर जनक जानकी। पाहुन पावन पेम प्रान की।।\n\nउर उमगेउ अंबुधि अनुरागू। भयउ भूप मनु मनहुँ पयागू।।\n\nसिय सनेह बटु बाढ़त जोहा। ता पर राम पेम सिसु सोहा।।\n\nचिरजीवी मुनि ग्यान बिकल जनु। बूड़त लहेउ बाल अवलंबनु।।\n\nमोह मगन मति नहिं बिदेह की। महिमा सिय रघुबर सनेह की।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सिय पितु मातु सनेह बस बिकल न सकी सँभारि।\n\nधरनिसुताँ धीरजु धरेउ समउ सुधरमु बिचारि।।286।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तापस बेष जनक सिय देखी। भयउ पेमु परितोषु बिसेषी।।\n\nपुत्रि पवित्र किए कुल दोऊ। सुजस धवल जगु कह सबु कोऊ।।\n\nजिति सुरसरि कीरति सरि तोरी। गवनु कीन्ह बिधि अंड करोरी।।\n\nगंग अवनि थल तीनि बड़ेरे। एहिं किए साधु समाज घनेरे।।\n\nपितु कह सत्य सनेहँ सुबानी। सीय सकुच महुँ मनहुँ समानी।।\n\nपुनि पितु मातु लीन्ह उर लाई। सिख आसिष हित दीन्हि सुहाई।।\n\nकहति न सीय सकुचि मन माहीं। इहाँ बसब रजनीं भल नाहीं।।\n\nलखि रुख रानि जनायउ राऊ। हृदयँ सराहत सीलु सुभाऊ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बार बार मिलि भेंट सिय बिदा कीन्ह सनमानि।\n\nकही समय सिर भरत गति रानि सुबानि सयानि।।287।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनि भूपाल भरत ब्यवहारू। सोन सुगंध सुधा ससि सारू।।\n\nमूदे सजल नयन पुलके तन। सुजसु सराहन लगे मुदित मन।।\n\nसावधान सुनु सुमुखि सुलोचनि। भरत कथा भव बंध बिमोचनि।।\n\nधरम राजनय ब्रह्मबिचारू। इहाँ जथामति मोर प्रचारू।।\n\nसो मति मोरि भरत महिमाही। कहै काह छलि छुअति न छाँही।।\n\nबिधि गनपति अहिपति सिव सारद। कबि कोबिद बुध बुद्धि बिसारद।।\n\nभरत चरित कीरति करतूती। धरम सील गुन बिमल बिभूती।।\n\nसमुझत सुनत सुखद सब काहू। सुचि सुरसरि रुचि निदर सुधाहू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "निरवधि गुन निरुपम पुरुषु भरतु भरत सम जानि।\n\nकहिअ सुमेरु कि सेर सम कबिकुल मति सकुचानि।।288।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अगम सबहि बरनत बरबरनी। जिमि जलहीन मीन गमु धरनी।।\n\nभरत अमित महिमा सुनु रानी। जानहिं रामु न सकहिं बखानी।।\n\nबरनि सप्रेम भरत अनुभाऊ। तिय जिय की रुचि लखि कह राऊ।।\n\nबहुरहिं लखनु भरतु बन जाहीं। सब कर भल सब के मन माहीं।।\n\nदेबि परंतु भरत रघुबर की। प्रीति प्रतीति जाइ नहिं तरकी।।\n\nभरतु अवधि सनेह ममता की। जद्यपि रामु सीम समता की।।\n\nपरमारथ स्वारथ सुख सारे। भरत न सपनेहुँ मनहुँ निहारे।।\n\nसाधन सिद्ध राम पग नेहू।।मोहि लखि परत भरत मत एहू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भोरेहुँ भरत न पेलिहहिं मनसहुँ राम रजाइ।\n\nकरिअ न सोचु सनेह बस कहेउ भूप बिलखाइ।।289।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "राम भरत गुन गनत सप्रीती। निसि दंपतिहि पलक सम बीती।।\n\nराज समाज प्रात जुग जागे। न्हाइ न्हाइ सुर पूजन लागे।।\n\nगे नहाइ गुर पहीं रघुराई। बंदि चरन बोले रुख पाई।।\n\nनाथ भरतु पुरजन महतारी। सोक बिकल बनबास दुखारी।।\n\nसहित समाज राउ मिथिलेसू। बहुत दिवस भए सहत कलेसू।।\n\nउचित होइ सोइ कीजिअ नाथा। हित सबही कर रौरें हाथा।।\n\nअस कहि अति सकुचे रघुराऊ। मुनि पुलके लखि सीलु सुभाऊ।।\n\nतुम्ह बिनु राम सकल सुख साजा। नरक सरिस दुहु राज समाजा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "प्रान प्रान के जीव के जिव सुख के सुख राम।\n\nतुम्ह तजि तात सोहात गृह जिन्हहि तिन्हहिं बिधि बाम।।290।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सो सुखु करमु धरमु जरि जाऊ। जहँ न राम पद पंकज भाऊ।।\n\nजोगु कुजोगु ग्यानु अग्यानू। जहँ नहिं राम पेम परधानू।।\n\nतुम्ह बिनु दुखी सुखी तुम्ह तेहीं। तुम्ह जानहु जिय जो जेहि केहीं।।\n\nराउर आयसु सिर सबही कें। बिदित कृपालहि गति सब नीकें।।\n\nआपु आश्रमहि धारिअ पाऊ। भयउ सनेह सिथिल मुनिराऊ।।\n\nकरि प्रनाम तब रामु सिधाए। रिषि धरि धीर जनक पहिं आए।।\n\nराम बचन गुरु नृपहि सुनाए। सील सनेह सुभायँ सुहाए।।\n\nमहाराज अब कीजिअ सोई। सब कर धरम सहित हित होई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "ग्यान निधान सुजान सुचि धरम धीर नरपाल।\n\nतुम्ह बिनु असमंजस समन को समरथ एहि काल।।291।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनि मुनि बचन जनक अनुरागे। लखि गति ग्यानु बिरागु बिरागे।।\n\nसिथिल सनेहँ गुनत मन माहीं। आए इहाँ कीन्ह भल नाही।।\n\nरामहि रायँ कहेउ बन जाना। कीन्ह आपु प्रिय प्रेम प्रवाना।।\n\nहम अब बन तें बनहि पठाई। प्रमुदित फिरब बिबेक बड़ाई।।\n\nतापस मुनि महिसुर सुनि देखी। भए प्रेम बस बिकल बिसेषी।।\n\nसमउ समुझि धरि धीरजु राजा। चले भरत पहिं सहित समाजा।।\n\nभरत आइ आगें भइ लीन्हे। अवसर सरिस सुआसन दीन्हे।।\n\nतात भरत कह तेरहुति राऊ। तुम्हहि बिदित रघुबीर सुभाऊ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राम सत्यब्रत धरम रत सब कर सीलु सनेहु।।\n\nसंकट सहत सकोच बस कहिअ जो आयसु देहु।।292।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनि तन पुलकि नयन भरि बारी। बोले भरतु धीर धरि भारी।।\n\nप्रभु प्रिय पूज्य पिता सम आपू। कुलगुरु सम हित माय न बापू।।\n\nकौसिकादि मुनि सचिव समाजू। ग्यान अंबुनिधि आपुनु आजू।।\n\nसिसु सेवक आयसु अनुगामी। जानि मोहि सिख देइअ स्वामी।।\n\nएहिं समाज थल बूझब राउर। मौन मलिन मैं बोलब बाउर।।\n\nछोटे बदन कहउँ बड़ि बाता। छमब तात लखि बाम बिधाता।।\n\nआगम निगम प्रसिद्ध पुराना। सेवाधरमु कठिन जगु जाना।।\n\nस्वामि धरम स्वारथहि बिरोधू। बैरु अंध प्रेमहि न प्रबोधू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राखि राम रुख धरमु ब्रतु पराधीन मोहि जानि।\n\nसब कें संमत सर्ब हित करिअ पेमु पहिचानि।।293।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भरत बचन सुनि देखि सुभाऊ। सहित समाज सराहत राऊ।।\n\nसुगम अगम मृदु मंजु कठोरे। अरथु अमित अति आखर थोरे।।\n\nज्यौ मुख मुकुर मुकुरु निज पानी। गहि न जाइ अस अदभुत बानी।।\n\nभूप भरत मुनि सहित समाजू। गे जहँ बिबुध कुमुद द्विजराजू।।\n\nसुनि सुधि सोच बिकल सब लोगा। मनहुँ मीनगन नव जल जोगा।।\n\nदेवँ प्रथम कुलगुर गति देखी। निरखि बिदेह सनेह बिसेषी।।\n\nराम भगतिमय भरतु निहारे। सुर स्वारथी हहरि हियँ हारे।।\n\nसब कोउ राम पेममय पेखा। भउ अलेख सोच बस लेखा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "रामु सनेह सकोच बस कह ससोच सुरराज।\n\nरचहु प्रपंचहि पंच मिलि नाहिं त भयउ अकाजु।।294।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुरन्ह सुमिरि सारदा सराही। देबि देव सरनागत पाही।।\n\nफेरि भरत मति करि निज माया। पालु बिबुध कुल करि छल छाया।।\n\nबिबुध बिनय सुनि देबि सयानी। बोली सुर स्वारथ जड़ जानी।।\n\nमो सन कहहु भरत मति फेरू। लोचन सहस न सूझ सुमेरू।।\n\nबिधि हरि हर माया बड़ि भारी। सोउ न भरत मति सकइ निहारी।।\n\nसो मति मोहि कहत करु भोरी। चंदिनि कर कि चंडकर चोरी।।\n\nभरत हृदयँ सिय राम निवासू। तहँ कि तिमिर जहँ तरनि प्रकासू।।\n\nअस कहि सारद गइ बिधि लोका। बिबुध बिकल निसि मानहुँ कोका।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुर स्वारथी मलीन मन कीन्ह कुमंत्र कुठाटु।।\n\nरचि प्रपंच माया प्रबल भय भ्रम अरति उचाटु।।295।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "करि कुचालि सोचत सुरराजू। भरत हाथ सबु काजु अकाजू।।\n\nगए जनकु रघुनाथ समीपा। सनमाने सब रबिकुल दीपा।।\n\nसमय समाज धरम अबिरोधा। बोले तब रघुबंस पुरोधा।।\n\nजनक भरत संबादु सुनाई। भरत कहाउति कही सुहाई।।\n\nतात राम जस आयसु देहू। सो सबु करै मोर मत एहू।।\n\nसुनि रघुनाथ जोरि जुग पानी। बोले सत्य सरल मृदु बानी।।\n\nबिद्यमान आपुनि मिथिलेसू। मोर कहब सब भाँति भदेसू।।\n\nराउर राय रजायसु होई। राउरि सपथ सही सिर सोई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राम सपथ सुनि मुनि जनकु सकुचे सभा समेत।\n\nसकल बिलोकत भरत मुखु बनइ न उतरु देत।।296।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सभा सकुच बस भरत निहारी। रामबंधु धरि धीरजु भारी।।\n\nकुसमउ देखि सनेहु सँभारा। बढ़त बिंधि जिमि घटज निवारा।।\n\nसोक कनकलोचन मति छोनी। हरी बिमल गुन गन जगजोनी।।\n\nभरत बिबेक बराहँ बिसाला। अनायास उधरी तेहि काला।।\n\nकरि प्रनामु सब कहँ कर जोरे। रामु राउ गुर साधु निहोरे।।\n\nछमब आजु अति अनुचित मोरा। कहउँ बदन मृदु बचन कठोरा।।\n\nहियँ सुमिरी सारदा सुहाई। मानस तें मुख पंकज आई।।\n\nबिमल बिबेक धरम नय साली। भरत भारती मंजु मराली।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "निरखि बिबेक बिलोचनन्हि सिथिल सनेहँ समाजु।\n\nकरि प्रनामु बोले भरतु सुमिरि सीय रघुराजु।।297।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "प्रभु पितु मातु सुह्रद गुर स्वामी। पूज्य परम हित अतंरजामी।।\n\nसरल सुसाहिबु सील निधानू। प्रनतपाल सर्बग्य सुजानू।।\n\nसमरथ सरनागत हितकारी। गुनगाहकु अवगुन अघ हारी।।\n\nस्वामि गोसाँइहि सरिस गोसाई। मोहि समान मैं साइँ दोहाई।।\n\nप्रभु पितु बचन मोह बस पेली। आयउँ इहाँ समाजु सकेली।।\n\nजग भल पोच ऊँच अरु नीचू। अमिअ अमरपद माहुरु मीचू।।\n\nराम रजाइ मेट मन माहीं। देखा सुना कतहुँ कोउ नाहीं।।\n\nसो मैं सब बिधि कीन्हि ढिठाई। प्रभु मानी सनेह सेवकाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कृपाँ भलाई आपनी नाथ कीन्ह भल मोर।\n\nदूषन भे भूषन सरिस सुजसु चारु चहु ओर।।298।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "राउरि रीति सुबानि बड़ाई। जगत बिदित निगमागम गाई।।\n\nकूर कुटिल खल कुमति कलंकी। नीच निसील निरीस निसंकी।।\n\nतेउ सुनि सरन सामुहें आए। सकृत प्रनामु किहें अपनाए।।\n\nदेखि दोष कबहुँ न उर आने। सुनि गुन साधु समाज बखाने।।\n\nको साहिब सेवकहि नेवाजी। आपु समाज साज सब साजी।।\n\nनिज करतूति न समुझिअ सपनें। सेवक सकुच सोचु उर अपनें।।\n\nसो गोसाइँ नहि दूसर कोपी। भुजा उठाइ कहउँ पन रोपी।।\n\nपसु नाचत सुक पाठ प्रबीना। गुन गति नट पाठक आधीना।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "यों सुधारि सनमानि जन किए साधु सिरमोर।\n\nको कृपाल बिनु पालिहै बिरिदावलि बरजोर।।299।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सोक सनेहँ कि बाल सुभाएँ। आयउँ लाइ रजायसु बाएँ।।\n\nतबहुँ कृपाल हेरि निज ओरा। सबहि भाँति भल मानेउ मोरा।।\n\nदेखेउँ पाय सुमंगल मूला। जानेउँ स्वामि सहज अनुकूला।।\n\nबड़ें समाज बिलोकेउँ भागू। बड़ीं चूक साहिब अनुरागू।।\n\nकृपा अनुग्रह अंगु अघाई। कीन्हि कृपानिधि सब अधिकाई।।\n\nराखा मोर दुलार गोसाईं। अपनें सील सुभायँ भलाईं।।\n\nनाथ निपट मैं कीन्हि ढिठाई। स्वामि समाज सकोच बिहाई।।\n\nअबिनय बिनय जथारुचि बानी। छमिहि देउ अति आरति जानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुह्रद सुजान सुसाहिबहि बहुत कहब बड़ि खोरि।\n\nआयसु देइअ देव अब सबइ सुधारी मोरि।।300।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "प्रभु पद पदुम पराग दोहाई। सत्य सुकृत सुख सीवँ सुहाई।।\n\nसो करि कहउँ हिए अपने की। रुचि जागत सोवत सपने की।।\n\nसहज सनेहँ स्वामि सेवकाई। स्वारथ छल फल चारि बिहाई।।\n\nअग्या सम न सुसाहिब सेवा। सो प्रसादु जन पावै देवा।।\n\nअस कहि प्रेम बिबस भए भारी। पुलक सरीर बिलोचन बारी।।\n\nप्रभु पद कमल गहे अकुलाई। समउ सनेहु न सो कहि जाई।।\n\nकृपासिंधु सनमानि सुबानी। बैठाए समीप गहि पानी।।\n\nभरत बिनय सुनि देखि सुभाऊ। सिथिल सनेहँ सभा रघुराऊ।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "रघुराउ सिथिल सनेहँ साधु समाज मुनि मिथिला धनी।\n\nमन महुँ सराहत भरत भायप भगति की महिमा घनी।।\n\nभरतहि प्रसंसत बिबुध बरषत सुमन मानस मलिन से।\n\nतुलसी बिकल सब लोग सुनि सकुचे निसागम नलिन से।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "देखि दुखारी दीन दुहु समाज नर नारि सब।\n\nमघवा महा मलीन मुए मारि मंगल चहत।।301।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कपट कुचालि सीवँ सुरराजू। पर अकाज प्रिय आपन काजू।।\n\nकाक समान पाकरिपु रीती। छली मलीन कतहुँ न प्रतीती।।\n\nप्रथम कुमत करि कपटु सँकेला। सो उचाटु सब कें सिर मेला।।\n\nसुरमायाँ सब लोग बिमोहे। राम प्रेम अतिसय न बिछोहे।।\n\nभय उचाट बस मन थिर नाहीं। छन बन रुचि छन सदन सोहाहीं।।\n\nदुबिध मनोगति प्रजा दुखारी। सरित सिंधु संगम जनु बारी।।\n\nदुचित कतहुँ परितोषु न लहहीं। एक एक सन मरमु न कहहीं।।\n\nलखि हियँ हँसि कह कृपानिधानू। सरिस स्वान मघवान जुबानू।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भरतु जनकु मुनिजन सचिव साधु सचेत बिहाइ।\n\nलागि देवमाया सबहि जथाजोगु जनु पाइ।।302।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कृपासिंधु लखि लोग दुखारे। निज सनेहँ सुरपति छल भारे।।\n\nसभा राउ गुर महिसुर मंत्री। भरत भगति सब कै मति जंत्री।।\n\nरामहि चितवत चित्र लिखे से। सकुचत बोलत बचन सिखे से।।\n\nभरत प्रीति नति बिनय बड़ाई। सुनत सुखद बरनत कठिनाई।।\n\nजासु बिलोकि भगति लवलेसू। प्रेम मगन मुनिगन मिथिलेसू।।\n\nमहिमा तासु कहै किमि तुलसी। भगति सुभायँ सुमति हियँ हुलसी।।\n\nआपु छोटि महिमा बड़ि जानी। कबिकुल कानि मानि सकुचानी।।\n\nकहि न सकति गुन रुचि अधिकाई। मति गति बाल बचन की नाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भरत बिमल जसु बिमल बिधु सुमति चकोरकुमारि।\n\nउदित बिमल जन हृदय नभ एकटक रही निहारि।।303।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भरत सुभाउ न सुगम निगमहूँ। लघु मति चापलता कबि छमहूँ।।\n\nकहत सुनत सति भाउ भरत को। सीय राम पद होइ न रत को।।\n\nसुमिरत भरतहि प्रेमु राम को। जेहि न सुलभ तेहि सरिस बाम को।।\n\nदेखि दयाल दसा सबही की। राम सुजान जानि जन जी की।।\n\nधरम धुरीन धीर नय नागर। सत्य सनेह सील सुख सागर।।\n\nदेसु काल लखि समउ समाजू। नीति प्रीति पालक रघुराजू।।\n\nबोले बचन बानि सरबसु से। हित परिनाम सुनत ससि रसु से।।\n\nतात भरत तुम्ह धरम धुरीना। लोक बेद बिद प्रेम प्रबीना।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "करम बचन मानस बिमल तुम्ह समान तुम्ह तात।\n\nगुर समाज लघु बंधु गुन कुसमयँ किमि कहि जात।।304।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जानहु तात तरनि कुल रीती। सत्यसंध पितु कीरति प्रीती।।\n\nसमउ समाजु लाज गुरुजन की। उदासीन हित अनहित मन की।।\n\nतुम्हहि बिदित सबही कर करमू। आपन मोर परम हित धरमू।।\n\nमोहि सब भाँति भरोस तुम्हारा। तदपि कहउँ अवसर अनुसारा।।\n\nतात तात बिनु बात हमारी। केवल गुरुकुल कृपाँ सँभारी।।\n\nनतरु प्रजा परिजन परिवारू। हमहि सहित सबु होत खुआरू।।\n\nजौं बिनु अवसर अथवँ दिनेसू। जग केहि कहहु न होइ कलेसू।।\n\nतस उतपातु तात बिधि कीन्हा। मुनि मिथिलेस राखि सबु लीन्हा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राज काज सब लाज पति धरम धरनि धन धाम।\n\nगुर प्रभाउ पालिहि सबहि भल होइहि परिनाम।।305।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सहित समाज तुम्हार हमारा। घर बन गुर प्रसाद रखवारा।।\n\nमातु पिता गुर स्वामि निदेसू। सकल धरम धरनीधर सेसू।।\n\nसो तुम्ह करहु करावहु मोहू। तात तरनिकुल पालक होहू।।\n\nसाधक एक सकल सिधि देनी। कीरति सुगति भूतिमय बेनी।।\n\nसो बिचारि सहि संकटु भारी। करहु प्रजा परिवारु सुखारी।।\n\nबाँटी बिपति सबहिं मोहि भाई। तुम्हहि अवधि भरि बड़ि कठिनाई।।\n\nजानि तुम्हहि मृदु कहउँ कठोरा। कुसमयँ तात न अनुचित मोरा।।\n\nहोहिं कुठायँ सुबंधु सुहाए। ओड़िअहिं हाथ असनिहु के घाए।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सेवक कर पद नयन से मुख सो साहिबु होइ।\n\nतुलसी प्रीति कि रीति सुनि सुकबि सराहहिं सोइ।।306।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सभा सकल सुनि रघुबर बानी। प्रेम पयोधि अमिअ जनु सानी।।\n\nसिथिल समाज सनेह समाधी। देखि दसा चुप सारद साधी।।\n\nभरतहि भयउ परम संतोषू। सनमुख स्वामि बिमुख दुख दोषू।।\n\nमुख प्रसन्न मन मिटा बिषादू। भा जनु गूँगेहि गिरा प्रसादू।।\n\nकीन्ह सप्रेम प्रनामु बहोरी। बोले पानि पंकरुह जोरी।।\n\nनाथ भयउ सुखु साथ गए को। लहेउँ लाहु जग जनमु भए को।।\n\nअब कृपाल जस आयसु होई। करौं सीस धरि सादर सोई।।\n\nसो अवलंब देव मोहि देई। अवधि पारु पावौं जेहि सेई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "देव देव अभिषेक हित गुर अनुसासनु पाइ।\n\nआनेउँ सब तीरथ सलिलु तेहि कहँ काह रजाइ।।307।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "एकु मनोरथु बड़ मन माहीं। सभयँ सकोच जात कहि नाहीं।।\n\nकहहु तात प्रभु आयसु पाई। बोले बानि सनेह सुहाई।।\n\nचित्रकूट सुचि थल तीरथ बन। खग मृग सर सरि निर्झर गिरिगन।।\n\nप्रभु पद अंकित अवनि बिसेषी। आयसु होइ त आवौं देखी।।\n\nअवसि अत्रि आयसु सिर धरहू। तात बिगतभय कानन चरहू।।\n\nमुनि प्रसाद बनु मंगल दाता। पावन परम सुहावन भ्राता।।\n\nरिषिनायकु जहँ आयसु देहीं। राखेहु तीरथ जलु थल तेहीं।।\n\nसुनि प्रभु बचन भरत सुख पावा। मुनि पद कमल मुदित सिरु नावा।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भरत राम संबादु सुनि सकल सुमंगल मूल।\n\nसुर स्वारथी सराहि कुल बरषत सुरतरु फूल।।308।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "धन्य भरत जय राम गोसाईं। कहत देव हरषत बरिआई।\n\nमुनि मिथिलेस सभाँ सब काहू। भरत बचन सुनि भयउ उछाहू।।\n\nभरत राम गुन ग्राम सनेहू। पुलकि प्रसंसत राउ बिदेहू।।\n\nसेवक स्वामि सुभाउ सुहावन। नेमु पेमु अति पावन पावन।।\n\nमति अनुसार सराहन लागे। सचिव सभासद सब अनुरागे।।\n\nसुनि सुनि राम भरत संबादू। दुहु समाज हियँ हरषु बिषादू।।\n\nराम मातु दुखु सुखु सम जानी। कहि गुन राम प्रबोधीं रानी।।\n\nएक कहहिं रघुबीर बड़ाई। एक सराहत भरत भलाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अत्रि कहेउ तब भरत सन सैल समीप सुकूप।\n\nराखिअ तीरथ तोय तहँ पावन अमिअ अनूप।।309।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भरत अत्रि अनुसासन पाई। जल भाजन सब दिए चलाई।।\n\nसानुज आपु अत्रि मुनि साधू। सहित गए जहँ कूप अगाधू।।\n\nपावन पाथ पुन्यथल राखा। प्रमुदित प्रेम अत्रि अस भाषा।।\n\nतात अनादि सिद्ध थल एहू। लोपेउ काल बिदित नहिं केहू।।\n\nतब सेवकन्ह सरस थलु देखा। किन्ह सुजल हित कूप बिसेषा।।\n\nबिधि बस भयउ बिस्व उपकारू। सुगम अगम अति धरम बिचारू।।\n\nभरतकूप अब कहिहहिं लोगा। अति पावन तीरथ जल जोगा।।\n\nप्रेम सनेम निमज्जत प्रानी। होइहहिं बिमल करम मन बानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कहत कूप महिमा सकल गए जहाँ रघुराउ।\n\nअत्रि सुनायउ रघुबरहि तीरथ पुन्य प्रभाउ।।310।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कहत धरम इतिहास सप्रीती। भयउ भोरु निसि सो सुख बीती।।\n\nनित्य निबाहि भरत दोउ भाई। राम अत्रि गुर आयसु पाई।।\n\nसहित समाज साज सब सादें। चले राम बन अटन पयादें।।\n\nकोमल चरन चलत बिनु पनहीं। भइ मृदु भूमि सकुचि मन मनहीं।।\n\nकुस कंटक काँकरीं कुराईं। कटुक कठोर कुबस्तु दुराईं।।\n\nमहि मंजुल मृदु मारग कीन्हे। बहत समीर त्रिबिध सुख लीन्हे।।\n\nसुमन बरषि सुर घन करि छाहीं। बिटप फूलि फलि तृन मृदुताहीं।।\n\nमृग बिलोकि खग बोलि सुबानी। सेवहिं सकल राम प्रिय जानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुलभ सिद्धि सब प्राकृतहु राम कहत जमुहात।\n\nराम प्रान प्रिय भरत कहुँ यह न होइ बड़ि बात।।311।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "एहि बिधि भरतु फिरत बन माहीं। नेमु प्रेमु लखि मुनि सकुचाहीं।।\n\nपुन्य जलाश्रय भूमि बिभागा। खग मृग तरु तृन गिरि बन बागा।।\n\nचारु बिचित्र पबित्र बिसेषी। बूझत भरतु दिब्य सब देखी।।\n\nसुनि मन मुदित कहत रिषिराऊ। हेतु नाम गुन पुन्य प्रभाऊ।।\n\nकतहुँ निमज्जन कतहुँ प्रनामा। कतहुँ बिलोकत मन अभिरामा।।\n\nकतहुँ बैठि मुनि आयसु पाई। सुमिरत सीय सहित दोउ भाई।।\n\nदेखि सुभाउ सनेहु सुसेवा। देहिं असीस मुदित बनदेवा।।\n\nफिरहिं गएँ दिनु पहर अढ़ाई। प्रभु पद कमल बिलोकहिं आई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "देखे थल तीरथ सकल भरत पाँच दिन माझ।\n\nकहत सुनत हरि हर सुजसु गयउ दिवसु भइ साँझ।।312।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भोर न्हाइ सबु जुरा समाजू। भरत भूमिसुर तेरहुति राजू।।\n\nभल दिन आजु जानि मन माहीं। रामु कृपाल कहत सकुचाहीं।।\n\nगुर नृप भरत सभा अवलोकी। सकुचि राम फिरि अवनि बिलोकी।।\n\nसील सराहि सभा सब सोची। कहुँ न राम सम स्वामि सँकोची।।\n\nभरत सुजान राम रुख देखी। उठि सप्रेम धरि धीर बिसेषी।।\n\nकरि दंडवत कहत कर जोरी। राखीं नाथ सकल रुचि मोरी।।\n\nमोहि लगि सहेउ सबहिं संतापू। बहुत भाँति दुखु पावा आपू।।\n\nअब गोसाइँ मोहि देउ रजाई। सेवौं अवध अवधि भरि जाई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जेहिं उपाय पुनि पाय जनु देखै दीनदयाल।\n\nसो सिख देइअ अवधि लगि कोसलपाल कृपाल।।313।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "पुरजन परिजन प्रजा गोसाई। सब सुचि सरस सनेहँ सगाई।।\n\nराउर बदि भल भव दुख दाहू। प्रभु बिनु बादि परम पद लाहू।।\n\nस्वामि सुजानु जानि सब ही की। रुचि लालसा रहनि जन जी की।।\n\nप्रनतपालु पालिहि सब काहू। देउ दुहू दिसि ओर निबाहू।।\n\nअस मोहि सब बिधि भूरि भरोसो। किएँ बिचारु न सोचु खरो सो।।\n\nआरति मोर नाथ कर छोहू। दुहुँ मिलि कीन्ह ढीठु हठि मोहू।।\n\nयह बड़ दोषु दूरि करि स्वामी। तजि सकोच सिखइअ अनुगामी।।\n\nभरत बिनय सुनि सबहिं प्रसंसी। खीर नीर बिबरन गति हंसी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "दीनबंधु सुनि बंधु के बचन दीन छलहीन।\n\nदेस काल अवसर सरिस बोले रामु प्रबीन।।314।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तात तुम्हारि मोरि परिजन की। चिंता गुरहि नृपहि घर बन की।।\n\nमाथे पर गुर मुनि मिथिलेसू। हमहि तुम्हहि सपनेहुँ न कलेसू।।\n\nमोर तुम्हार परम पुरुषारथु। स्वारथु सुजसु धरमु परमारथु।।\n\nपितु आयसु पालिहिं दुहु भाई। लोक बेद भल भूप भलाई।।\n\nगुर पितु मातु स्वामि सिख पालें। चलेहुँ कुमग पग परहिं न खालें।।\n\nअस बिचारि सब सोच बिहाई। पालहु अवध अवधि भरि जाई।।\n\nदेसु कोसु परिजन परिवारू। गुर पद रजहिं लाग छरुभारू।।\n\nतुम्ह मुनि मातु सचिव सिख मानी। पालेहु पुहुमि प्रजा रजधानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मुखिआ मुखु सो चाहिऐ खान पान कहुँ एक।\n\nपालइ पोषइ सकल अँग तुलसी सहित बिबेक।।315।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "राजधरम सरबसु एतनोई। जिमि मन माहँ मनोरथ गोई।।\n\nबंधु प्रबोधु कीन्ह बहु भाँती। बिनु अधार मन तोषु न साँती।।\n\nभरत सील गुर सचिव समाजू। सकुच सनेह बिबस रघुराजू।।\n\nप्रभु करि कृपा पाँवरीं दीन्हीं। सादर भरत सीस धरि लीन्हीं।।\n\nचरनपीठ करुनानिधान के। जनु जुग जामिक प्रजा प्रान के।।\n\nसंपुट भरत सनेह रतन के। आखर जुग जुन जीव जतन के।।\n\nकुल कपाट कर कुसल करम के। बिमल नयन सेवा सुधरम के।।\n\nभरत मुदित अवलंब लहे तें। अस सुख जस सिय रामु रहे तें।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मागेउ बिदा प्रनामु करि राम लिए उर लाइ।\n\nलोग उचाटे अमरपति कुटिल कुअवसरु पाइ।।316।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सो कुचालि सब कहँ भइ नीकी। अवधि आस सम जीवनि जी की।।\n\nनतरु लखन सिय सम बियोगा। हहरि मरत सब लोग कुरोगा।।\n\nरामकृपाँ अवरेब सुधारी। बिबुध धारि भइ गुनद गोहारी।।\n\nभेंटत भुज भरि भाइ भरत सो। राम प्रेम रसु कहि न परत सो।।\n\nतन मन बचन उमग अनुरागा। धीर धुरंधर धीरजु त्यागा।।\n\nबारिज लोचन मोचत बारी। देखि दसा सुर सभा दुखारी।।\n\nमुनिगन गुर धुर धीर जनक से। ग्यान अनल मन कसें कनक से।।\n\nजे बिरंचि निरलेप उपाए। पदुम पत्र जिमि जग जल जाए।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तेउ बिलोकि रघुबर भरत प्रीति अनूप अपार।\n\nभए मगन मन तन बचन सहित बिराग बिचार।।317।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जहाँ जनक गुर मति भोरी। प्राकृत प्रीति कहत बड़ि खोरी।।\n\nबरनत रघुबर भरत बियोगू। सुनि कठोर कबि जानिहि लोगू।।\n\nसो सकोच रसु अकथ सुबानी। समउ सनेहु सुमिरि सकुचानी।।\n\nभेंटि भरत रघुबर समुझाए। पुनि रिपुदवनु हरषि हियँ लाए।।\n\nसेवक सचिव भरत रुख पाई। निज निज काज लगे सब जाई।।\n\nसुनि दारुन दुखु दुहूँ समाजा। लगे चलन के साजन साजा।।\n\nप्रभु पद पदुम बंदि दोउ भाई। चले सीस धरि राम रजाई।।\n\nमुनि तापस बनदेव निहोरी। सब सनमानि बहोरि बहोरी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "लखनहि भेंटि प्रनामु करि सिर धरि सिय पद धूरि।\n\nचले सप्रेम असीस सुनि सकल सुमंगल मूरि।।318।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सानुज राम नृपहि सिर नाई। कीन्हि बहुत बिधि बिनय बड़ाई।।\n\nदेव दया बस बड़ दुखु पायउ। सहित समाज काननहिं आयउ।।\n\nपुर पगु धारिअ देइ असीसा। कीन्ह धीर धरि गवनु महीसा।।\n\nमुनि महिदेव साधु सनमाने। बिदा किए हरि हर सम जाने।।\n\nसासु समीप गए दोउ भाई। फिरे बंदि पग आसिष पाई।।\n\nकौसिक बामदेव जाबाली। पुरजन परिजन सचिव सुचाली।।\n\nजथा जोगु करि बिनय प्रनामा। बिदा किए सब सानुज रामा।।\n\nनारि पुरुष लघु मध्य बड़ेरे। सब सनमानि कृपानिधि फेरे।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भरत मातु पद बंदि प्रभु सुचि सनेहँ मिलि भेंटि।\n\nबिदा कीन्ह सजि पालकी सकुच सोच सब मेटि।।319।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "परिजन मातु पितहि मिलि सीता। फिरी प्रानप्रिय प्रेम पुनीता।।\n\nकरि प्रनामु भेंटी सब सासू। प्रीति कहत कबि हियँ न हुलासू।।\n\nसुनि सिख अभिमत आसिष पाई। रही सीय दुहु प्रीति समाई।।\n\nरघुपति पटु पालकीं मगाईं। करि प्रबोधु सब मातु चढ़ाई।।\n\nबार बार हिलि मिलि दुहु भाई। सम सनेहँ जननी पहुँचाई।।\n\nसाजि बाजि गज बाहन नाना। भरत भूप दल कीन्ह पयाना।।\n\nहृदयँ रामु सिय लखन समेता। चले जाहिं सब लोग अचेता।।\n\nबसह बाजि गज पसु हियँ हारें। चले जाहिं परबस मन मारें।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "गुर गुरतिय पद बंदि प्रभु सीता लखन समेत।\n\nफिरे हरष बिसमय सहित आए परन निकेत।।320।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बिदा कीन्ह सनमानि निषादू। चलेउ हृदयँ बड़ बिरह बिषादू।।\n\nकोल किरात भिल्ल बनचारी। फेरे फिरे जोहारि जोहारी।।\n\nप्रभु सिय लखन बैठि बट छाहीं। प्रिय परिजन बियोग बिलखाहीं।।\n\nभरत सनेह सुभाउ सुबानी। प्रिया अनुज सन कहत बखानी।।\n\nप्रीति प्रतीति बचन मन करनी। श्रीमुख राम प्रेम बस बरनी।।\n\nतेहि अवसर खग मृग जल मीना। चित्रकूट चर अचर मलीना।।\n\nबिबुध बिलोकि दसा रघुबर की। बरषि सुमन कहि गति घर घर की।।\n\nप्रभु प्रनामु करि दीन्ह भरोसो। चले मुदित मन डर न खरो सो।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सानुज सीय समेत प्रभु राजत परन कुटीर।\n\nभगति ग्यानु बैराग्य जनु सोहत धरें सरीर।।321।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मुनि महिसुर गुर भरत भुआलू। राम बिरहँ सबु साजु बिहालू।।\n\nप्रभु गुन ग्राम गनत मन माहीं। सब चुपचाप चले मग जाहीं।।\n\nजमुना उतरि पार सबु भयऊ। सो बासरु बिनु भोजन गयऊ।।\n\nउतरि देवसरि दूसर बासू। रामसखाँ सब कीन्ह सुपासू।।\n\nसई उतरि गोमतीं नहाए। चौथें दिवस अवधपुर आए।\n\nजनकु रहे पुर बासर चारी। राज काज सब साज सँभारी।।\n\nसौंपि सचिव गुर भरतहि राजू। तेरहुति चले साजि सबु साजू।।\n\nनगर नारि नर गुर सिख मानी। बसे सुखेन राम रजधानी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राम दरस लगि लोग सब करत नेम उपबास।\n\nतजि तजि भूषन भोग सुख जिअत अवधि कीं आस।।322।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सचिव सुसेवक भरत प्रबोधे। निज निज काज पाइ पाइ सिख ओधे।।\n\nपुनि सिख दीन्ह बोलि लघु भाई। सौंपी सकल मातु सेवकाई।।\n\nभूसुर बोलि भरत कर जोरे। करि प्रनाम बय बिनय निहोरे।।\n\nऊँच नीच कारजु भल पोचू। आयसु देब न करब सँकोचू।।\n\nपरिजन पुरजन प्रजा बोलाए। समाधानु करि सुबस बसाए।।\n\nसानुज गे गुर गेहँ बहोरी। करि दंडवत कहत कर जोरी।।\n\nआयसु होइ त रहौं सनेमा। बोले मुनि तन पुलकि सपेमा।।\n\nसमुझव कहब करब तुम्ह जोई। धरम सारु जग होइहि सोई।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुनि सिख पाइ असीस बड़ि गनक बोलि दिनु साधि।\n\nसिंघासन प्रभु पादुका बैठारे निरुपाधि।।323।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "राम मातु गुर पद सिरु नाई। प्रभु पद पीठ रजायसु पाई।।\n\nनंदिगावँ करि परन कुटीरा। कीन्ह निवासु धरम धुर धीरा।।\n\nजटाजूट सिर मुनिपट धारी। महि खनि कुस साँथरी सँवारी।।\n\nअसन बसन बासन ब्रत नेमा। करत कठिन रिषिधरम सप्रेमा।।\n\nभूषन बसन भोग सुख भूरी। मन तन बचन तजे तिन तूरी।।\n\nअवध राजु सुर राजु सिहाई। दसरथ धनु सुनि धनदु लजाई।।\n\nतेहिं पुर बसत भरत बिनु रागा। चंचरीक जिमि चंपक बागा।।\n\nरमा बिलासु राम अनुरागी। तजत बमन जिमि जन बड़भागी।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राम पेम भाजन भरतु बड़े न एहिं करतूति।\n\nचातक हंस सराहिअत टेंक बिबेक बिभूति।।324।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "देह दिनहुँ दिन दूबरि होई। घटइ तेजु बलु मुखछबि सोई।।\n\nनित नव राम प्रेम पनु पीना। बढ़त धरम दलु मनु न मलीना।।\n\nजिमि जलु निघटत सरद प्रकासे। बिलसत बेतस बनज बिकासे।।\n\nसम दम संजम नियम उपासा। नखत भरत हिय बिमल अकासा।।\n\nध्रुव बिस्वास अवधि राका सी। स्वामि सुरति सुरबीथि बिकासी।।\n\nराम पेम बिधु अचल अदोषा। सहित समाज सोह नित चोखा।।\n\nभरत रहनि समुझनि करतूती। भगति बिरति गुन बिमल बिभूती।।\n\nबरनत सकल सुकचि सकुचाहीं। सेस गनेस गिरा गमु नाहीं।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "नित पूजत प्रभु पाँवरी प्रीति न हृदयँ समाति।।\n\nमागि मागि आयसु करत राज काज बहु भाँति।।325।।", "kaand": "अयोध्या काण्ड" } ]