[ { "type": "श्लोक", "content": "रामं कामारिसेव्यं भवभयहरणं कालमत्तेभसिंहं\n\nयोगीन्द्रं ज्ञानगम्यं गुणनिधिमजितं निर्गुणं निर्विकारम्।\n\nमायातीतं सुरेशं खलवधनिरतं ब्रह्मवृन्दैकदेवं\n\nवन्दे कन्दावदातं सरसिजनयनं देवमुर्वीशरूपम्।।1।।\n\nशंखेन्द्वाभमतीवसुन्दरतनुं शार्दूलचर्माम्बरं\n\nकालव्यालकरालभूषणधरं गंगाशशांकप्रियम्।\n\nकाशीशं कलिकल्मषौघशमनं कल्याणकल्पद्रुमं\n\nनौमीड्यं गिरिजापतिं गुणनिधिं कन्दर्पहं शङ्करम्।।2।।\n\nयो ददाति सतां शम्भुः कैवल्यमपि दुर्लभम्।\n\nखलानां दण्डकृद्योऽसौ शङ्करः शं तनोतु मे।।3।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "लव निमेष परमानु जुग बरष कलप सर चंड।\n\nभजसि न मन तेहि राम को कालु जासु कोदंड।।\n\nसिंधु बचन सुनि राम सचिव बोलि प्रभु अस कहेउ।\n\nअब बिलंबु केहि काम करहु सेतु उतरै कटकु।।\n\nसुनहु भानुकुल केतु जामवंत कर जोरि कह।\n\nनाथ नाम तव सेतु नर चढ़ि भव सागर तरिहिं।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "यह लघु जलधि तरत कति बारा। अस सुनि पुनि कह पवनकुमारा।।\n\nप्रभु प्रताप बड़वानल भारी। सोषेउ प्रथम पयोनिधि बारी।।\n\nतब रिपु नारी रुदन जल धारा। भरेउ बहोरि भयउ तेहिं खारा।।\n\nसुनि अति उकुति पवनसुत केरी। हरषे कपि रघुपति तन हेरी।।\n\nजामवंत बोले दोउ भाई। नल नीलहि सब कथा सुनाई।।\n\nराम प्रताप सुमिरि मन माहीं। करहु सेतु प्रयास कछु नाहीं।।\n\nबोलि लिए कपि निकर बहोरी। सकल सुनहु बिनती कछु मोरी।।\n\nराम चरन पंकज उर धरहू। कौतुक एक भालु कपि करहू।।\n\nधावहु मर्कट बिकट बरूथा। आनहु बिटप गिरिन्ह के जूथा।।\n\nसुनि कपि भालु चले करि हूहा। जय रघुबीर प्रताप समूहा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अति उतंग गिरि पादप लीलहिं लेहिं उठाइ।\n\nआनि देहिं नल नीलहि रचहिं ते सेतु बनाइ।।1।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सैल बिसाल आनि कपि देहीं। कंदुक इव नल नील ते लेहीं।।\n\nदेखि सेतु अति सुंदर रचना। बिहसि कृपानिधि बोले बचना।।\n\nपरम रम्य उत्तम यह धरनी। महिमा अमित जाइ नहिं बरनी।।\n\nकरिहउँ इहाँ संभु थापना। मोरे हृदयँ परम कलपना।।\n\nसुनि कपीस बहु दूत पठाए। मुनिबर सकल बोलि लै आए।।\n\nलिंग थापि बिधिवत करि पूजा। सिव समान प्रिय मोहि न दूजा।।\n\nसिव द्रोही मम भगत कहावा। सो नर सपनेहुँ मोहि न पावा।।\n\nसंकर बिमुख भगति चह मोरी। सो नारकी मूढ़ मति थोरी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "संकर प्रिय मम द्रोही सिव द्रोही मम दास।\n\nते नर करहि कलप भरि धोर नरक महुँ बास।।2।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जे रामेस्वर दरसनु करिहहिं। ते तनु तजि मम लोक सिधरिहहिं।।\n\nजो गंगाजलु आनि चढ़ाइहि। सो साजुज्य मुक्ति नर पाइहि।।\n\nहोइ अकाम जो छल तजि सेइहि। भगति मोरि तेहि संकर देइहि।।\n\nमम कृत सेतु जो दरसनु करिही। सो बिनु श्रम भवसागर तरिही।।\n\nराम बचन सब के जिय भाए। मुनिबर निज निज आश्रम आए।।\n\nगिरिजा रघुपति कै यह रीती। संतत करहिं प्रनत पर प्रीती।।\n\nबाँधा सेतु नील नल नागर। राम कृपाँ जसु भयउ उजागर।।\n\nबूड़हिं आनहि बोरहिं जेई। भए उपल बोहित सम तेई।।\n\nमहिमा यह न जलधि कइ बरनी। पाहन गुन न कपिन्ह कइ करनी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "श्री रघुबीर प्रताप ते सिंधु तरे पाषान।\n\nते मतिमंद जे राम तजि भजहिं जाइ प्रभु आन।।3।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बाँधि सेतु अति सुदृढ़ बनावा। देखि कृपानिधि के मन भावा।।\n\nचली सेन कछु बरनि न जाई। गर्जहिं मर्कट भट समुदाई।।\n\nसेतुबंध ढिग चढ़ि रघुराई। चितव कृपाल सिंधु बहुताई।।\n\nदेखन कहुँ प्रभु करुना कंदा। प्रगट भए सब जलचर बृंदा।।\n\nमकर नक्र नाना झष ब्याला। सत जोजन तन परम बिसाला।।\n\nअइसेउ एक तिन्हहि जे खाहीं। एकन्ह कें डर तेपि डेराहीं।।\n\nप्रभुहि बिलोकहिं टरहिं न टारे। मन हरषित सब भए सुखारे।।\n\nतिन्ह की ओट न देखिअ बारी। मगन भए हरि रूप निहारी।।\n\nचला कटकु प्रभु आयसु पाई। को कहि सक कपि दल बिपुलाई।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सेतुबंध भइ भीर अति कपि नभ पंथ उड़ाहिं।\n\nअपर जलचरन्हि ऊपर चढ़ि चढ़ि पारहि जाहिं।।4।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अस कौतुक बिलोकि द्वौ भाई। बिहँसि चले कृपाल रघुराई।।\n\nसेन सहित उतरे रघुबीरा। कहि न जाइ कपि जूथप भीरा।।\n\nसिंधु पार प्रभु डेरा कीन्हा। सकल कपिन्ह कहुँ आयसु दीन्हा।।\n\nखाहु जाइ फल मूल सुहाए। सुनत भालु कपि जहँ तहँ धाए।।\n\nसब तरु फरे राम हित लागी। रितु अरु कुरितु काल गति त्यागी।।\n\nखाहिं मधुर फल बटप हलावहिं। लंका सन्मुख सिखर चलावहिं।।\n\nजहँ कहुँ फिरत निसाचर पावहिं। घेरि सकल बहु नाच नचावहिं।।\n\nदसनन्हि काटि नासिका काना। कहि प्रभु सुजसु देहिं तब जाना।।\n\nजिन्ह कर नासा कान निपाता। तिन्ह रावनहि कही सब बाता।।\n\nसुनत श्रवन बारिधि बंधाना। दस मुख बोलि उठा अकुलाना।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बांध्यो बननिधि नीरनिधि जलधि सिंधु बारीस।\n\nसत्य तोयनिधि कंपति उदधि पयोधि नदीस।।5।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "निज बिकलता बिचारि बहोरी। बिहँसि गयउ ग्रह करि भय भोरी।।\n\nमंदोदरीं सुन्यो प्रभु आयो। कौतुकहीं पाथोधि बँधायो।।\n\nकर गहि पतिहि भवन निज आनी। बोली परम मनोहर बानी।।\n\nचरन नाइ सिरु अंचलु रोपा। सुनहु बचन पिय परिहरि कोपा।।\n\nनाथ बयरु कीजे ताही सों। बुधि बल सकिअ जीति जाही सों।।\n\nतुम्हहि रघुपतिहि अंतर कैसा। खलु खद्योत दिनकरहि जैसा।।\n\nअतिबल मधु कैटभ जेहिं मारे। महाबीर दितिसुत संघारे।।\n\nजेहिं बलि बाँधि सहजभुज मारा। सोइ अवतरेउ हरन महि भारा।।\n\nतासु बिरोध न कीजिअ नाथा। काल करम जिव जाकें हाथा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "रामहि सौपि जानकी नाइ कमल पद माथ।\n\nसुत कहुँ राज समर्पि बन जाइ भजिअ रघुनाथ।।6।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "नाथ दीनदयाल रघुराई। बाघउ सनमुख गएँ न खाई।।\n\nचाहिअ करन सो सब करि बीते। तुम्ह सुर असुर चराचर जीते।।\n\nसंत कहहिं असि नीति दसानन। चौथेंपन जाइहि नृप कानन।।\n\nतासु भजन कीजिअ तहँ भर्ता। जो कर्ता पालक संहर्ता।।\n\nसोइ रघुवीर प्रनत अनुरागी। भजहु नाथ ममता सब त्यागी।।\n\nमुनिबर जतनु करहिं जेहि लागी। भूप राजु तजि होहिं बिरागी।।\n\nसोइ कोसलधीस रघुराया। आयउ करन तोहि पर दाया।।\n\nजौं पिय मानहु मोर सिखावन। सुजसु होइ तिहुँ पुर अति पावन।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अस कहि नयन नीर भरि गहि पद कंपित गात।\n\nनाथ भजहु रघुनाथहि अचल होइ अहिवात।।7।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तब रावन मयसुता उठाई। कहै लाग खल निज प्रभुताई।।\n\nसुनु तै प्रिया बृथा भय माना। जग जोधा को मोहि समाना।।\n\nबरुन कुबेर पवन जम काला। भुज बल जितेउँ सकल दिगपाला।।\n\nदेव दनुज नर सब बस मोरें। कवन हेतु उपजा भय तोरें।।\n\nनाना बिधि तेहि कहेसि बुझाई। सभाँ बहोरि बैठ सो जाई।।\n\nमंदोदरीं हदयँ अस जाना। काल बस्य उपजा अभिमाना।।\n\nसभाँ आइ मंत्रिन्ह तेंहि बूझा। करब कवन बिधि रिपु सैं जूझा।।\n\nकहहिं सचिव सुनु निसिचर नाहा। बार बार प्रभु पूछहु काहा।।\n\nकहहु कवन भय करिअ बिचारा। नर कपि भालु अहार हमारा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सब के बचन श्रवन सुनि कह प्रहस्त कर जोरि।\n\nनिति बिरोध न करिअ प्रभु मत्रिंन्ह मति अति थोरि।।8।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कहहिं सचिव सठ ठकुरसोहाती। नाथ न पूर आव एहि भाँती।।\n\nबारिधि नाघि एक कपि आवा। तासु चरित मन महुँ सबु गावा।।\n\nछुधा न रही तुम्हहि तब काहू। जारत नगरु कस न धरि खाहू।।\n\nसुनत नीक आगें दुख पावा। सचिवन अस मत प्रभुहि सुनावा।।\n\nजेहिं बारीस बँधायउ हेला। उतरेउ सेन समेत सुबेला।।\n\nसो भनु मनुज खाब हम भाई। बचन कहहिं सब गाल फुलाई।।\n\nतात बचन मम सुनु अति आदर। जनि मन गुनहु मोहि करि कादर।।\n\nप्रिय बानी जे सुनहिं जे कहहीं। ऐसे नर निकाय जग अहहीं।।\n\nबचन परम हित सुनत कठोरे। सुनहिं जे कहहिं ते नर प्रभु थोरे।।\n\nप्रथम बसीठ पठउ सुनु नीती। सीता देइ करहु पुनि प्रीती।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "नारि पाइ फिरि जाहिं जौं तौ न बढ़ाइअ रारि।\n\nनाहिं त सन्मुख समर महि तात करिअ हठि मारि।।9।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "यह मत जौं मानहु प्रभु मोरा। उभय प्रकार सुजसु जग तोरा।।\n\nसुत सन कह दसकंठ रिसाई। असि मति सठ केहिं तोहि सिखाई।।\n\nअबहीं ते उर संसय होई। बेनुमूल सुत भयहु घमोई।।\n\nसुनि पितु गिरा परुष अति घोरा। चला भवन कहि बचन कठोरा।।\n\nहित मत तोहि न लागत कैसें। काल बिबस कहुँ भेषज जैसें।।\n\nसंध्या समय जानि दससीसा। भवन चलेउ निरखत भुज बीसा।।\n\nलंका सिखर उपर आगारा। अति बिचित्र तहँ होइ अखारा।।\n\nबैठ जाइ तेही मंदिर रावन। लागे किंनर गुन गन गावन।।\n\nबाजहिं ताल पखाउज बीना। नृत्य करहिं अपछरा प्रबीना।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुनासीर सत सरिस सो संतत करइ बिलास।\n\nपरम प्रबल रिपु सीस पर तद्यपि सोच न त्रास।।10।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "इहाँ सुबेल सैल रघुबीरा। उतरे सेन सहित अति भीरा।।\n\nसिखर एक उतंग अति देखी। परम रम्य सम सुभ्र बिसेषी।।\n\nतहँ तरु किसलय सुमन सुहाए। लछिमन रचि निज हाथ डसाए।।\n\nता पर रूचिर मृदुल मृगछाला। तेहीं आसान आसीन कृपाला।।\n\nप्रभु कृत सीस कपीस उछंगा। बाम दहिन दिसि चाप निषंगा।।\n\nदुहुँ कर कमल सुधारत बाना। कह लंकेस मंत्र लगि काना।।\n\nबड़भागी अंगद हनुमाना। चरन कमल चापत बिधि नाना।।\n\nप्रभु पाछें लछिमन बीरासन। कटि निषंग कर बान सरासन।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "एहि बिधि कृपा रूप गुन धाम रामु आसीन।\n\nधन्य ते नर एहिं ध्यान जे रहत सदा लयलीन।।11(क)।।\n\nपूरब दिसा बिलोकि प्रभु देखा उदित मंयक।\n\nकहत सबहि देखहु ससिहि मृगपति सरिस असंक।।11(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "पूरब दिसि गिरिगुहा निवासी। परम प्रताप तेज बल रासी।।\n\nमत्त नाग तम कुंभ बिदारी। ससि केसरी गगन बन चारी।।\n\nबिथुरे नभ मुकुताहल तारा। निसि सुंदरी केर सिंगारा।।\n\nकह प्रभु ससि महुँ मेचकताई। कहहु काह निज निज मति भाई।।\n\nकह सुग़ीव सुनहु रघुराई। ससि महुँ प्रगट भूमि कै झाँई।।\n\nमारेउ राहु ससिहि कह कोई। उर महँ परी स्यामता सोई।।\n\nकोउ कह जब बिधि रति मुख कीन्हा। सार भाग ससि कर हरि लीन्हा।।\n\nछिद्र सो प्रगट इंदु उर माहीं। तेहि मग देखिअ नभ परिछाहीं।।\n\nप्रभु कह गरल बंधु ससि केरा। अति प्रिय निज उर दीन्ह बसेरा।।\n\nबिष संजुत कर निकर पसारी। जारत बिरहवंत नर नारी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कह हनुमंत सुनहु प्रभु ससि तुम्हारा प्रिय दास।\n\nतव मूरति बिधु उर बसति सोइ स्यामता अभास।।12(क)।।\n\nपवन तनय के बचन सुनि बिहँसे रामु सुजान।\n\nदच्छिन दिसि अवलोकि प्रभु बोले कृपा निधान।।12(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "देखु बिभीषन दच्छिन आसा। घन घंमड दामिनि बिलासा।।\n\nमधुर मधुर गरजइ घन घोरा। होइ बृष्टि जनि उपल कठोरा।।\n\nकहत बिभीषन सुनहु कृपाला। होइ न तड़ित न बारिद माला।।\n\nलंका सिखर उपर आगारा। तहँ दसकंघर देख अखारा।।\n\nछत्र मेघडंबर सिर धारी। सोइ जनु जलद घटा अति कारी।।\n\nमंदोदरी श्रवन ताटंका। सोइ प्रभु जनु दामिनी दमंका।।\n\nबाजहिं ताल मृदंग अनूपा। सोइ रव मधुर सुनहु सुरभूपा।।\n\nप्रभु मुसुकान समुझि अभिमाना। चाप चढ़ाइ बान संधाना।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "छत्र मुकुट ताटंक तब हते एकहीं बान।\n\nसबकें देखत महि परे मरमु न कोऊ जान।।13(क)।।\n\nअस कौतुक करि राम सर प्रबिसेउ आइ निषंग।\n\nरावन सभा ससंक सब देखि महा रसभंग।।13(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कंप न भूमि न मरुत बिसेषा। अस्त्र सस्त्र कछु नयन न देखा।।\n\nसोचहिं सब निज हृदय मझारी। असगुन भयउ भयंकर भारी।।\n\nदसमुख देखि सभा भय पाई। बिहसि बचन कह जुगुति बनाई।।\n\nसिरउ गिरे संतत सुभ जाही। मुकुट परे कस असगुन ताही।।\n\nसयन करहु निज निज गृह जाई। गवने भवन सकल सिर नाई।।\n\nमंदोदरी सोच उर बसेऊ। जब ते श्रवनपूर महि खसेऊ।।\n\nसजल नयन कह जुग कर जोरी। सुनहु प्रानपति बिनती मोरी।।\n\nकंत राम बिरोध परिहरहू। जानि मनुज जनि हठ मन धरहू।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बिस्वरुप रघुबंस मनि करहु बचन बिस्वासु।\n\nलोक कल्पना बेद कर अंग अंग प्रति जासु।।14।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "पद पाताल सीस अज धामा। अपर लोक अँग अँग बिश्रामा।।\n\nभृकुटि बिलास भयंकर काला। नयन दिवाकर कच घन माला।।\n\nजासु घ्रान अस्विनीकुमारा। निसि अरु दिवस निमेष अपारा।।\n\nश्रवन दिसा दस बेद बखानी। मारुत स्वास निगम निज बानी।।\n\nअधर लोभ जम दसन कराला। माया हास बाहु दिगपाला।।\n\nआनन अनल अंबुपति जीहा। उतपति पालन प्रलय समीहा।।\n\nरोम राजि अष्टादस भारा। अस्थि सैल सरिता नस जारा।।\n\nउदर उदधि अधगो जातना। जगमय प्रभु का बहु कलपना।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अहंकार सिव बुद्धि अज मन ससि चित्त महान।\n\nमनुज बास सचराचर रुप राम भगवान।।15(क)।।\n\nअस बिचारि सुनु प्रानपति प्रभु सन बयरु बिहाइ।\n\nप्रीति करहु रघुबीर पद मम अहिवात न जाइ।।15(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बिहँसा नारि बचन सुनि काना। अहो मोह महिमा बलवाना।।\n\nनारि सुभाउ सत्य सब कहहीं। अवगुन आठ सदा उर रहहीं।।\n\nसाहस अनृत चपलता माया। भय अबिबेक असौच अदाया।।\n\nरिपु कर रुप सकल तैं गावा। अति बिसाल भय मोहि सुनावा।।\n\nसो सब प्रिया सहज बस मोरें। समुझि परा प्रसाद अब तोरें।।\n\nजानिउँ प्रिया तोरि चतुराई। एहि बिधि कहहु मोरि प्रभुताई।।\n\nतव बतकही गूढ़ मृगलोचनि। समुझत सुखद सुनत भय मोचनि।।\n\nमंदोदरि मन महुँ अस ठयऊ। पियहि काल बस मतिभ्रम भयऊ।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "एहि बिधि करत बिनोद बहु प्रात प्रगट दसकंध।\n\nसहज असंक लंकपति सभाँ गयउ मद अंध।।16(क)।।\n\nफूलह फरइ न बेत जदपि सुधा बरषहिं जलद।\n\nमूरुख हृदयँ न चेत जौं गुर मिलहिं बिरंचि सम।।16(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "इहाँ प्रात जागे रघुराई। पूछा मत सब सचिव बोलाई।।\n\nकहहु बेगि का करिअ उपाई। जामवंत कह पद सिरु नाई।।\n\nसुनु सर्बग्य सकल उर बासी। बुधि बल तेज धर्म गुन रासी।।\n\nमंत्र कहउँ निज मति अनुसारा। दूत पठाइअ बालिकुमारा।।\n\nनीक मंत्र सब के मन माना। अंगद सन कह कृपानिधाना।।\n\nबालितनय बुधि बल गुन धामा। लंका जाहु तात मम कामा।।\n\nबहुत बुझाइ तुम्हहि का कहऊँ। परम चतुर मैं जानत अहऊँ।।\n\nकाजु हमार तासु हित होई। रिपु सन करेहु बतकही सोई।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "प्रभु अग्या धरि सीस चरन बंदि अंगद उठेउ।\n\nसोइ गुन सागर ईस राम कृपा जा पर करहु।।17(क)।।\n\nस्वयं सिद्ध सब काज नाथ मोहि आदरु दियउ।\n\nअस बिचारि जुबराज तन पुलकित हरषित हियउ।।17(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बंदि चरन उर धरि प्रभुताई। अंगद चलेउ सबहि सिरु नाई।।\n\nप्रभु प्रताप उर सहज असंका। रन बाँकुरा बालिसुत बंका।।\n\nपुर पैठत रावन कर बेटा। खेलत रहा सो होइ गै भैंटा।।\n\nबातहिं बात करष बढ़ि आई। जुगल अतुल बल पुनि तरुनाई।।\n\nतेहि अंगद कहुँ लात उठाई। गहि पद पटकेउ भूमि भवाँई।।\n\nनिसिचर निकर देखि भट भारी। जहँ तहँ चले न सकहिं पुकारी।।\n\nएक एक सन मरमु न कहहीं। समुझि तासु बध चुप करि रहहीं।।\n\nभयउ कोलाहल नगर मझारी। आवा कपि लंका जेहीं जारी।।\n\nअब धौं कहा करिहि करतारा। अति सभीत सब करहिं बिचारा।।\n\nबिनु पूछें मगु देहिं दिखाई। जेहि बिलोक सोइ जाइ सुखाई।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "गयउ सभा दरबार तब सुमिरि राम पद कंज।\n\nसिंह ठवनि इत उत चितव धीर बीर बल पुंज।।18।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तुरत निसाचर एक पठावा। समाचार रावनहि जनावा।।\n\nसुनत बिहँसि बोला दससीसा। आनहु बोलि कहाँ कर कीसा।।\n\nआयसु पाइ दूत बहु धाए। कपिकुंजरहि बोलि लै आए।।\n\nअंगद दीख दसानन बैंसें। सहित प्रान कज्जलगिरि जैसें।।\n\nभुजा बिटप सिर सृंग समाना। रोमावली लता जनु नाना।।\n\nमुख नासिका नयन अरु काना। गिरि कंदरा खोह अनुमाना।।\n\nगयउ सभाँ मन नेकु न मुरा। बालितनय अतिबल बाँकुरा।।\n\nउठे सभासद कपि कहुँ देखी। रावन उर भा क्रौध बिसेषी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जथा मत्त गज जूथ महुँ पंचानन चलि जाइ।\n\nराम प्रताप सुमिरि मन बैठ सभाँ सिरु नाइ।।19।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कह दसकंठ कवन तैं बंदर। मैं रघुबीर दूत दसकंधर।।\n\nमम जनकहि तोहि रही मिताई। तव हित कारन आयउँ भाई।।\n\nउत्तम कुल पुलस्ति कर नाती। सिव बिरंचि पूजेहु बहु भाँती।।\n\nबर पायहु कीन्हेहु सब काजा। जीतेहु लोकपाल सब राजा।।\n\nनृप अभिमान मोह बस किंबा। हरि आनिहु सीता जगदंबा।।\n\nअब सुभ कहा सुनहु तुम्ह मोरा। सब अपराध छमिहि प्रभु तोरा।।\n\nदसन गहहु तृन कंठ कुठारी। परिजन सहित संग निज नारी।।\n\nसादर जनकसुता करि आगें। एहि बिधि चलहु सकल भय त्यागें।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "प्रनतपाल रघुबंसमनि त्राहि त्राहि अब मोहि।\n\nआरत गिरा सुनत प्रभु अभय करैगो तोहि।।20।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "रे कपिपोत बोलु संभारी। मूढ़ न जानेहि मोहि सुरारी।।\n\nकहु निज नाम जनक कर भाई। केहि नातें मानिऐ मिताई।।\n\nअंगद नाम बालि कर बेटा। तासों कबहुँ भई ही भेटा।।\n\nअंगद बचन सुनत सकुचाना। रहा बालि बानर मैं जाना।।\n\nअंगद तहीं बालि कर बालक। उपजेहु बंस अनल कुल घालक।।\n\nगर्भ न गयहु ब्यर्थ तुम्ह जायहु। निज मुख तापस दूत कहायहु।।\n\nअब कहु कुसल बालि कहँ अहई। बिहँसि बचन तब अंगद कहई।।\n\nदिन दस गएँ बालि पहिं जाई। बूझेहु कुसल सखा उर लाई।।\n\nराम बिरोध कुसल जसि होई। सो सब तोहि सुनाइहि सोई।।\n\nसुनु सठ भेद होइ मन ताकें। श्रीरघुबीर हृदय नहिं जाकें।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "हम कुल घालक सत्य तुम्ह कुल पालक दससीस।\n\nअंधउ बधिर न अस कहहिं नयन कान तव बीस।।21।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सिव बिरंचि सुर मुनि समुदाई। चाहत जासु चरन सेवकाई।।\n\nतासु दूत होइ हम कुल बोरा। अइसिहुँ मति उर बिहर न तोरा।।\n\nसुनि कठोर बानी कपि केरी। कहत दसानन नयन तरेरी।।\n\nखल तव कठिन बचन सब सहऊँ। नीति धर्म मैं जानत अहऊँ।।\n\nकह कपि धर्मसीलता तोरी। हमहुँ सुनी कृत पर त्रिय चोरी।।\n\nदेखी नयन दूत रखवारी। बूड़ि न मरहु धर्म ब्रतधारी।।\n\nकान नाक बिनु भगिनि निहारी। छमा कीन्हि तुम्ह धर्म बिचारी।।\n\nधर्मसीलता तव जग जागी। पावा दरसु हमहुँ बड़भागी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जनि जल्पसि जड़ जंतु कपि सठ बिलोकु मम बाहु।\n\nलोकपाल बल बिपुल ससि ग्रसन हेतु सब राहु।।22(क)।।\n\nपुनि नभ सर मम कर निकर कमलन्हि पर करि बास।\n\nसोभत भयउ मराल इव संभु सहित कैलास।।22(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तुम्हरे कटक माझ सुनु अंगद। मो सन भिरिहि कवन जोधा बद।।\n\nतव प्रभु नारि बिरहँ बलहीना। अनुज तासु दुख दुखी मलीना।।\n\nतुम्ह सुग्रीव कूलद्रुम दोऊ। अनुज हमार भीरु अति सोऊ।।\n\nजामवंत मंत्री अति बूढ़ा। सो कि होइ अब समरारूढ़ा।।\n\nसिल्पि कर्म जानहिं नल नीला। है कपि एक महा बलसीला।।\n\nआवा प्रथम नगरु जेंहिं जारा। सुनत बचन कह बालिकुमारा।।\n\nसत्य बचन कहु निसिचर नाहा। साँचेहुँ कीस कीन्ह पुर दाहा।।\n\nरावन नगर अल्प कपि दहई। सुनि अस बचन सत्य को कहई।।\n\nजो अति सुभट सराहेहु रावन। सो सुग्रीव केर लघु धावन।।\n\nचलइ बहुत सो बीर न होई। पठवा खबरि लेन हम सोई।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सत्य नगरु कपि जारेउ बिनु प्रभु आयसु पाइ।\n\nफिरि न गयउ सुग्रीव पहिं तेहिं भय रहा लुकाइ।।23(क)।।\n\nसत्य कहहि दसकंठ सब मोहि न सुनि कछु कोह।\n\nकोउ न हमारें कटक अस तो सन लरत जो सोह।।23(ख)।।\n\nप्रीति बिरोध समान सन करिअ नीति असि आहि।\n\nजौं मृगपति बध मेड़ुकन्हि भल कि कहइ कोउ ताहि।।23(ग)।।\n\nजद्यपि लघुता राम कहुँ तोहि बधें बड़ दोष।\n\nतदपि कठिन दसकंठ सुनु छत्र जाति कर रोष।।23(घ)।।\n\nबक्र उक्ति धनु बचन सर हृदय दहेउ रिपु कीस।\n\nप्रतिउत्तर सड़सिन्ह मनहुँ काढ़त भट दससीस।।23(ङ)।।\n\nहँसि बोलेउ दसमौलि तब कपि कर बड़ गुन एक।\n\nजो प्रतिपालइ तासु हित करइ उपाय अनेक।।23(छ)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "धन्य कीस जो निज प्रभु काजा। जहँ तहँ नाचइ परिहरि लाजा।।\n\nनाचि कूदि करि लोग रिझाई। पति हित करइ धर्म निपुनाई।।\n\nअंगद स्वामिभक्त तव जाती। प्रभु गुन कस न कहसि एहि भाँती।।\n\nमैं गुन गाहक परम सुजाना। तव कटु रटनि करउँ नहिं काना।।\n\nकह कपि तव गुन गाहकताई। सत्य पवनसुत मोहि सुनाई।।\n\nबन बिधंसि सुत बधि पुर जारा। तदपि न तेहिं कछु कृत अपकारा।।\n\nसोइ बिचारि तव प्रकृति सुहाई। दसकंधर मैं कीन्हि ढिठाई।।\n\nदेखेउँ आइ जो कछु कपि भाषा। तुम्हरें लाज न रोष न माखा।।\n\nजौं असि मति पितु खाए कीसा। कहि अस बचन हँसा दससीसा।।\n\nपितहि खाइ खातेउँ पुनि तोही। अबहीं समुझि परा कछु मोही।।\n\nबालि बिमल जस भाजन जानी। हतउँ न तोहि अधम अभिमानी।।\n\nकहु रावन रावन जग केते। मैं निज श्रवन सुने सुनु जेते।।\n\nबलिहि जितन एक गयउ पताला। राखेउ बाँधि सिसुन्ह हयसाला।।\n\nखेलहिं बालक मारहिं जाई। दया लागि बलि दीन्ह छोड़ाई।।\n\nएक बहोरि सहसभुज देखा। धाइ धरा जिमि जंतु बिसेषा।।\n\nकौतुक लागि भवन लै आवा। सो पुलस्ति मुनि जाइ छोड़ावा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "एक कहत मोहि सकुच अति रहा बालि की काँख।\n\nइन्ह महुँ रावन तैं कवन सत्य बदहि तजि माख।।24।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनु सठ सोइ रावन बलसीला। हरगिरि जान जासु भुज लीला।।\n\nजान उमापति जासु सुराई। पूजेउँ जेहि सिर सुमन चढ़ाई।।\n\nसिर सरोज निज करन्हि उतारी। पूजेउँ अमित बार त्रिपुरारी।।\n\nभुज बिक्रम जानहिं दिगपाला। सठ अजहूँ जिन्ह कें उर साला।।\n\nजानहिं दिग्गज उर कठिनाई। जब जब भिरउँ जाइ बरिआई।।\n\nजिन्ह के दसन कराल न फूटे। उर लागत मूलक इव टूटे।।\n\nजासु चलत डोलति इमि धरनी। चढ़त मत्त गज जिमि लघु तरनी।।\n\nसोइ रावन जग बिदित प्रतापी। सुनेहि न श्रवन अलीक प्रलापी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तेहि रावन कहँ लघु कहसि नर कर करसि बखान।\n\nरे कपि बर्बर खर्ब खल अब जाना तव ग्यान।।25।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनि अंगद सकोप कह बानी। बोलु सँभारि अधम अभिमानी।।\n\nसहसबाहु भुज गहन अपारा। दहन अनल सम जासु कुठारा।।\n\nजासु परसु सागर खर धारा। बूड़े नृप अगनित बहु बारा।।\n\nतासु गर्ब जेहि देखत भागा। सो नर क्यों दससीस अभागा।।\n\nराम मनुज कस रे सठ बंगा। धन्वी कामु नदी पुनि गंगा।।\n\nपसु सुरधेनु कल्पतरु रूखा। अन्न दान अरु रस पीयूषा।।\n\nबैनतेय खग अहि सहसानन। चिंतामनि पुनि उपल दसानन।।\n\nसुनु मतिमंद लोक बैकुंठा। लाभ कि रघुपति भगति अकुंठा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सेन सहित तब मान मथि बन उजारि पुर जारि।।\n\nकस रे सठ हनुमान कपि गयउ जो तव सुत मारि।।26।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनु रावन परिहरि चतुराई। भजसि न कृपासिंधु रघुराई।।\n\nजौ खल भएसि राम कर द्रोही। ब्रह्म रुद्र सक राखि न तोही।।\n\nमूढ़ बृथा जनि मारसि गाला। राम बयर अस होइहि हाला।।\n\nतव सिर निकर कपिन्ह के आगें। परिहहिं धरनि राम सर लागें।।\n\nते तव सिर कंदुक सम नाना। खेलहहिं भालु कीस चौगाना।।\n\nजबहिं समर कोपहि रघुनायक। छुटिहहिं अति कराल बहु सायक।।\n\nतब कि चलिहि अस गाल तुम्हारा। अस बिचारि भजु राम उदारा।।\n\nसुनत बचन रावन परजरा। जरत महानल जनु घृत परा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कुंभकरन अस बंधु मम सुत प्रसिद्ध सक्रारि।\n\nमोर पराक्रम नहिं सुनेहि जितेउँ चराचर झारि।।27।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सठ साखामृग जोरि सहाई। बाँधा सिंधु इहइ प्रभुताई।।\n\nनाघहिं खग अनेक बारीसा। सूर न होहिं ते सुनु सब कीसा।।\n\nमम भुज सागर बल जल पूरा। जहँ बूड़े बहु सुर नर सूरा।।\n\nबीस पयोधि अगाध अपारा। को अस बीर जो पाइहि पारा।।\n\nदिगपालन्ह मैं नीर भरावा। भूप सुजस खल मोहि सुनावा।।\n\nजौं पै समर सुभट तव नाथा। पुनि पुनि कहसि जासु गुन गाथा।।\n\nतौ बसीठ पठवत केहि काजा। रिपु सन प्रीति करत नहिं लाजा।।\n\nहरगिरि मथन निरखु मम बाहू। पुनि सठ कपि निज प्रभुहि सराहू।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सूर कवन रावन सरिस स्वकर काटि जेहिं सीस।\n\nहुने अनल अति हरष बहु बार साखि गौरीस।।28।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जरत बिलोकेउँ जबहिं कपाला। बिधि के लिखे अंक निज भाला।।\n\nनर कें कर आपन बध बाँची। हसेउँ जानि बिधि गिरा असाँची।।\n\nसोउ मन समुझि त्रास नहिं मोरें। लिखा बिरंचि जरठ मति भोरें।।\n\nआन बीर बल सठ मम आगें। पुनि पुनि कहसि लाज पति त्यागे।।\n\nकह अंगद सलज्ज जग माहीं। रावन तोहि समान कोउ नाहीं।।\n\nलाजवंत तव सहज सुभाऊ। निज मुख निज गुन कहसि न काऊ।।\n\nसिर अरु सैल कथा चित रही। ताते बार बीस तैं कही।।\n\nसो भुजबल राखेउ उर घाली। जीतेहु सहसबाहु बलि बाली।।\n\nसुनु मतिमंद देहि अब पूरा। काटें सीस कि होइअ सूरा।।\n\nइंद्रजालि कहु कहिअ न बीरा। काटइ निज कर सकल सरीरा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जरहिं पतंग मोह बस भार बहहिं खर बृंद।\n\nते नहिं सूर कहावहिं समुझि देखु मतिमंद।।29।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अब जनि बतबढ़ाव खल करही। सुनु मम बचन मान परिहरही।।\n\nदसमुख मैं न बसीठीं आयउँ। अस बिचारि रघुबीर पठायउँ।।\n\nबार बार अस कहइ कृपाला। नहिं गजारि जसु बधें सृकाला।।\n\nमन महुँ समुझि बचन प्रभु केरे। सहेउँ कठोर बचन सठ तेरे।।\n\nनाहिं त करि मुख भंजन तोरा। लै जातेउँ सीतहि बरजोरा।।\n\nजानेउँ तव बल अधम सुरारी। सूनें हरि आनिहि परनारी।।\n\nतैं निसिचर पति गर्ब बहूता। मैं रघुपति सेवक कर दूता।।\n\nजौं न राम अपमानहि डरउँ। तोहि देखत अस कौतुक करऊँ।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तोहि पटकि महि सेन हति चौपट करि तव गाउँ।\n\nतव जुबतिन्ह समेत सठ जनकसुतहि लै जाउँ।।30।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जौ अस करौं तदपि न बड़ाई। मुएहि बधें नहिं कछु मनुसाई।।\n\nकौल कामबस कृपिन बिमूढ़ा। अति दरिद्र अजसी अति बूढ़ा।।\n\nसदा रोगबस संतत क्रोधी। बिष्नु बिमूख श्रुति संत बिरोधी।।\n\nतनु पोषक निंदक अघ खानी। जीवन सव सम चौदह प्रानी।।\n\nअस बिचारि खल बधउँ न तोही। अब जनि रिस उपजावसि मोही।।\n\nसुनि सकोप कह निसिचर नाथा। अधर दसन दसि मीजत हाथा।।\n\nरे कपि अधम मरन अब चहसी। छोटे बदन बात बड़ि कहसी।।\n\nकटु जल्पसि जड़ कपि बल जाकें। बल प्रताप बुधि तेज न ताकें।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अगुन अमान जानि तेहि दीन्ह पिता बनबास।\n\nसो दुख अरु जुबती बिरह पुनि निसि दिन मम त्रास।।31(क)।।\n\nजिन्ह के बल कर गर्ब तोहि अइसे मनुज अनेक।\n\nखाहीं निसाचर दिवस निसि मूढ़ समुझु तजि टेक।।31(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जब तेहिं कीन्ह राम कै निंदा। क्रोधवंत अति भयउ कपिंदा।।\n\nहरि हर निंदा सुनइ जो काना। होइ पाप गोघात समाना।।\n\nकटकटान कपिकुंजर भारी। दुहु भुजदंड तमकि महि मारी।।\n\nडोलत धरनि सभासद खसे। चले भाजि भय मारुत ग्रसे।।\n\nगिरत सँभारि उठा दसकंधर। भूतल परे मुकुट अति सुंदर।।\n\nकछु तेहिं लै निज सिरन्हि सँवारे। कछु अंगद प्रभु पास पबारे।।\n\nआवत मुकुट देखि कपि भागे। दिनहीं लूक परन बिधि लागे।।\n\nकी रावन करि कोप चलाए। कुलिस चारि आवत अति धाए।।\n\nकह प्रभु हँसि जनि हृदयँ डेराहू। लूक न असनि केतु नहिं राहू।।\n\nए किरीट दसकंधर केरे। आवत बालितनय के प्रेरे।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तरकि पवनसुत कर गहे आनि धरे प्रभु पास।\n\nकौतुक देखहिं भालु कपि दिनकर सरिस प्रकास।।32(क)।।\n\nउहाँ सकोपि दसानन सब सन कहत रिसाइ।\n\nधरहु कपिहि धरि मारहु सुनि अंगद मुसुकाइ।।32(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "एहि बिधि बेगि सूभट सब धावहु। खाहु भालु कपि जहँ जहँ पावहु।।\n\nमर्कटहीन करहु महि जाई। जिअत धरहु तापस द्वौ भाई।।\n\nपुनि सकोप बोलेउ जुबराजा। गाल बजावत तोहि न लाजा।।\n\nमरु गर काटि निलज कुलघाती। बल बिलोकि बिहरति नहिं छाती।।\n\nरे त्रिय चोर कुमारग गामी। खल मल रासि मंदमति कामी।।\n\nसन्यपात जल्पसि दुर्बादा। भएसि कालबस खल मनुजादा।।\n\nयाको फलु पावहिगो आगें। बानर भालु चपेटन्हि लागें।।\n\nरामु मनुज बोलत असि बानी। गिरहिं न तव रसना अभिमानी।।\n\nगिरिहहिं रसना संसय नाहीं। सिरन्हि समेत समर महि माहीं।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सो नर क्यों दसकंध बालि बध्यो जेहिं एक सर।\n\nबीसहुँ लोचन अंध धिग तव जन्म कुजाति जड़।।33(क)।।\n\nतब सोनित की प्यास तृषित राम सायक निकर।\n\nतजउँ तोहि तेहि त्रास कटु जल्पक निसिचर अधम।।33(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मै तव दसन तोरिबे लायक। आयसु मोहि न दीन्ह रघुनायक।।\n\nअसि रिस होति दसउ मुख तोरौं। लंका गहि समुद्र महँ बोरौं।।\n\nगूलरि फल समान तव लंका। बसहु मध्य तुम्ह जंतु असंका।।\n\nमैं बानर फल खात न बारा। आयसु दीन्ह न राम उदारा।।\n\nजुगति सुनत रावन मुसुकाई। मूढ़ सिखिहि कहँ बहुत झुठाई।।\n\nबालि न कबहुँ गाल अस मारा। मिलि तपसिन्ह तैं भएसि लबारा।।\n\nसाँचेहुँ मैं लबार भुज बीहा। जौं न उपारिउँ तव दस जीहा।।\n\nसमुझि राम प्रताप कपि कोपा। सभा माझ पन करि पद रोपा।।\n\nजौं मम चरन सकसि सठ टारी। फिरहिं रामु सीता मैं हारी।।\n\nसुनहु सुभट सब कह दससीसा। पद गहि धरनि पछारहु कीसा।।\n\nइंद्रजीत आदिक बलवाना। हरषि उठे जहँ तहँ भट नाना।।\n\nझपटहिं करि बल बिपुल उपाई। पद न टरइ बैठहिं सिरु नाई।।\n\nपुनि उठि झपटहीं सुर आराती। टरइ न कीस चरन एहि भाँती।।\n\nपुरुष कुजोगी जिमि उरगारी। मोह बिटप नहिं सकहिं उपारी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कोटिन्ह मेघनाद सम सुभट उठे हरषाइ।\n\nझपटहिं टरै न कपि चरन पुनि बैठहिं सिर नाइ।।34(क)।।\n\nभूमि न छाँडत कपि चरन देखत रिपु मद भाग।।\n\nकोटि बिघ्न ते संत कर मन जिमि नीति न त्याग।।34(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कपि बल देखि सकल हियँ हारे। उठा आपु कपि कें परचारे।।\n\nगहत चरन कह बालिकुमारा। मम पद गहें न तोर उबारा।।\n\nगहसि न राम चरन सठ जाई। सुनत फिरा मन अति सकुचाई।।\n\nभयउ तेजहत श्री सब गई। मध्य दिवस जिमि ससि सोहई।।\n\nसिंघासन बैठेउ सिर नाई। मानहुँ संपति सकल गँवाई।।\n\nजगदातमा प्रानपति रामा। तासु बिमुख किमि लह बिश्रामा।।\n\nउमा राम की भृकुटि बिलासा। होइ बिस्व पुनि पावइ नासा।।\n\nतृन ते कुलिस कुलिस तृन करई। तासु दूत पन कहु किमि टरई।।\n\nपुनि कपि कही नीति बिधि नाना। मान न ताहि कालु निअराना।।\n\nरिपु मद मथि प्रभु सुजसु सुनायो। यह कहि चल्यो बालि नृप जायो।।\n\nहतौं न खेत खेलाइ खेलाई। तोहि अबहिं का करौं बड़ाई।।\n\nप्रथमहिं तासु तनय कपि मारा। सो सुनि रावन भयउ दुखारा।।\n\nजातुधान अंगद पन देखी। भय ब्याकुल सब भए बिसेषी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "रिपु बल धरषि हरषि कपि बालितनय बल पुंज।\n\nपुलक सरीर नयन जल गहे राम पद कंज।।35(क)।।\n\nसाँझ जानि दसकंधर भवन गयउ बिलखाइ।\n\nमंदोदरी रावनहि बहुरि कहा समुझाइ।।(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कंत समुझि मन तजहु कुमतिही। सोह न समर तुम्हहि रघुपतिही।।\n\nरामानुज लघु रेख खचाई। सोउ नहिं नाघेहु असि मनुसाई।।\n\nपिय तुम्ह ताहि जितब संग्रामा। जाके दूत केर यह कामा।।\n\nकौतुक सिंधु नाघी तव लंका। आयउ कपि केहरी असंका।।\n\nरखवारे हति बिपिन उजारा। देखत तोहि अच्छ तेहिं मारा।।\n\nजारि सकल पुर कीन्हेसि छारा। कहाँ रहा बल गर्ब तुम्हारा।।\n\nअब पति मृषा गाल जनि मारहु। मोर कहा कछु हृदयँ बिचारहु।।\n\nपति रघुपतिहि नृपति जनि मानहु। अग जग नाथ अतुल बल जानहु।।\n\nबान प्रताप जान मारीचा। तासु कहा नहिं मानेहि नीचा।।\n\nजनक सभाँ अगनित भूपाला। रहे तुम्हउ बल अतुल बिसाला।।\n\nभंजि धनुष जानकी बिआही। तब संग्राम जितेहु किन ताही।।\n\nसुरपति सुत जानइ बल थोरा। राखा जिअत आँखि गहि फोरा।।\n\nसूपनखा कै गति तुम्ह देखी। तदपि हृदयँ नहिं लाज बिषेषी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बधि बिराध खर दूषनहि लींलाँ हत्यो कबंध।\n\nबालि एक सर मारयो तेहि जानहु दसकंध।।36।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जेहिं जलनाथ बँधायउ हेला। उतरे प्रभु दल सहित सुबेला।।\n\nकारुनीक दिनकर कुल केतू। दूत पठायउ तव हित हेतू।।\n\nसभा माझ जेहिं तव बल मथा। करि बरूथ महुँ मृगपति जथा।।\n\nअंगद हनुमत अनुचर जाके। रन बाँकुरे बीर अति बाँके।।\n\nतेहि कहँ पिय पुनि पुनि नर कहहू। मुधा मान ममता मद बहहू।।\n\nअहह कंत कृत राम बिरोधा। काल बिबस मन उपज न बोधा।।\n\nकाल दंड गहि काहु न मारा। हरइ धर्म बल बुद्धि बिचारा।।\n\nनिकट काल जेहि आवत साईं। तेहि भ्रम होइ तुम्हारिहि नाईं।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "दुइ सुत मरे दहेउ पुर अजहुँ पूर पिय देहु।\n\nकृपासिंधु रघुनाथ भजि नाथ बिमल जसु लेहु।।37।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "नारि बचन सुनि बिसिख समाना। सभाँ गयउ उठि होत बिहाना।।\n\nबैठ जाइ सिंघासन फूली। अति अभिमान त्रास सब भूली।।\n\nइहाँ राम अंगदहि बोलावा। आइ चरन पंकज सिरु नावा।।\n\nअति आदर सपीप बैठारी। बोले बिहँसि कृपाल खरारी।।\n\nबालितनय कौतुक अति मोही। तात सत्य कहु पूछउँ तोही।।।\n\nरावनु जातुधान कुल टीका। भुज बल अतुल जासु जग लीका।।\n\nतासु मुकुट तुम्ह चारि चलाए। कहहु तात कवनी बिधि पाए।।\n\nसुनु सर्बग्य प्रनत सुखकारी। मुकुट न होहिं भूप गुन चारी।।\n\nसाम दान अरु दंड बिभेदा। नृप उर बसहिं नाथ कह बेदा।।\n\nनीति धर्म के चरन सुहाए। अस जियँ जानि नाथ पहिं आए।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "धर्महीन प्रभु पद बिमुख काल बिबस दससीस।\n\nतेहि परिहरि गुन आए सुनहु कोसलाधीस।।38(((क)।।\n\nपरम चतुरता श्रवन सुनि बिहँसे रामु उदार।\n\nसमाचार पुनि सब कहे गढ़ के बालिकुमार।।38(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "रिपु के समाचार जब पाए। राम सचिव सब निकट बोलाए।।\n\nलंका बाँके चारि दुआरा। केहि बिधि लागिअ करहु बिचारा।।\n\nतब कपीस रिच्छेस बिभीषन। सुमिरि हृदयँ दिनकर कुल भूषन।।\n\nकरि बिचार तिन्ह मंत्र दृढ़ावा। चारि अनी कपि कटकु बनावा।।\n\nजथाजोग सेनापति कीन्हे। जूथप सकल बोलि तब लीन्हे।।\n\nप्रभु प्रताप कहि सब समुझाए। सुनि कपि सिंघनाद करि धाए।।\n\nहरषित राम चरन सिर नावहिं। गहि गिरि सिखर बीर सब धावहिं।।\n\nगर्जहिं तर्जहिं भालु कपीसा। जय रघुबीर कोसलाधीसा।।\n\nजानत परम दुर्ग अति लंका। प्रभु प्रताप कपि चले असंका।।\n\nघटाटोप करि चहुँ दिसि घेरी। मुखहिं निसान बजावहीं भेरी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जयति राम जय लछिमन जय कपीस सुग्रीव।\n\nगर्जहिं सिंघनाद कपि भालु महा बल सींव।।39।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "लंकाँ भयउ कोलाहल भारी। सुना दसानन अति अहँकारी।।\n\nदेखहु बनरन्ह केरि ढिठाई। बिहँसि निसाचर सेन बोलाई।।\n\nआए कीस काल के प्रेरे। छुधावंत सब निसिचर मेरे।।\n\nअस कहि अट्टहास सठ कीन्हा। गृह बैठे अहार बिधि दीन्हा।।\n\nसुभट सकल चारिहुँ दिसि जाहू। धरि धरि भालु कीस सब खाहू।।\n\nउमा रावनहि अस अभिमाना। जिमि टिट्टिभ खग सूत उताना।।\n\nचले निसाचर आयसु मागी। गहि कर भिंडिपाल बर साँगी।।\n\nतोमर मुग्दर परसु प्रचंडा। सुल कृपान परिघ गिरिखंडा।।\n\nजिमि अरुनोपल निकर निहारी। धावहिं सठ खग मांस अहारी।।\n\nचोंच भंग दुख तिन्हहि न सूझा। तिमि धाए मनुजाद अबूझा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "नानायुध सर चाप धर जातुधान बल बीर।\n\nकोट कँगूरन्हि चढ़ि गए कोटि कोटि रनधीर।।40।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कोट कँगूरन्हि सोहहिं कैसे। मेरु के सृंगनि जनु घन बैसे।।\n\nबाजहिं ढोल निसान जुझाऊ। सुनि धुनि होइ भटन्हि मन चाऊ।।\n\nबाजहिं भेरि नफीरि अपारा। सुनि कादर उर जाहिं दरारा।।\n\nदेखिन्ह जाइ कपिन्ह के ठट्टा। अति बिसाल तनु भालु सुभट्टा।।\n\nधावहिं गनहिं न अवघट घाटा। पर्बत फोरि करहिं गहि बाटा।।\n\nकटकटाहिं कोटिन्ह भट गर्जहिं। दसन ओठ काटहिं अति तर्जहिं।।\n\nउत रावन इत राम दोहाई। जयति जयति जय परी लराई।।\n\nनिसिचर सिखर समूह ढहावहिं। कूदि धरहिं कपि फेरि चलावहिं।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "धरि कुधर खंड प्रचंड कर्कट भालु गढ़ पर डारहीं।\n\nझपटहिं चरन गहि पटकि महि भजि चलत बहुरि पचारहीं।।\n\nअति तरल तरुन प्रताप तरपहिं तमकि गढ़ चढ़ि चढ़ि गए।\n\nकपि भालु चढ़ि मंदिरन्ह जहँ तहँ राम जसु गावत भए।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "एकु एकु निसिचर गहि पुनि कपि चले पराइ।\n\nऊपर आपु हेठ भट गिरहिं धरनि पर आइ।।41।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "राम प्रताप प्रबल कपिजूथा। मर्दहिं निसिचर सुभट बरूथा।।\n\nचढ़े दुर्ग पुनि जहँ तहँ बानर। जय रघुबीर प्रताप दिवाकर।।\n\nचले निसाचर निकर पराई। प्रबल पवन जिमि घन समुदाई।।\n\nहाहाकार भयउ पुर भारी। रोवहिं बालक आतुर नारी।।\n\nसब मिलि देहिं रावनहि गारी। राज करत एहिं मृत्यु हँकारी।।\n\nनिज दल बिचल सुनी तेहिं काना। फेरि सुभट लंकेस रिसाना।।\n\nजो रन बिमुख सुना मैं काना। सो मैं हतब कराल कृपाना।।\n\nसर्बसु खाइ भोग करि नाना। समर भूमि भए बल्लभ प्राना।।\n\nउग्र बचन सुनि सकल डेराने। चले क्रोध करि सुभट लजाने।।\n\nसन्मुख मरन बीर कै सोभा। तब तिन्ह तजा प्रान कर लोभा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बहु आयुध धर सुभट सब भिरहिं पचारि पचारि।\n\nब्याकुल किए भालु कपि परिघ त्रिसूलन्हि मारी।।42।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भय आतुर कपि भागन लागे। जद्यपि उमा जीतिहहिं आगे।।\n\nकोउ कह कहँ अंगद हनुमंता। कहँ नल नील दुबिद बलवंता।।\n\nनिज दल बिकल सुना हनुमाना। पच्छिम द्वार रहा बलवाना।।\n\nमेघनाद तहँ करइ लराई। टूट न द्वार परम कठिनाई।।\n\nपवनतनय मन भा अति क्रोधा। गर्जेउ प्रबल काल सम जोधा।।\n\nकूदि लंक गढ़ ऊपर आवा। गहि गिरि मेघनाद कहुँ धावा।।\n\nभंजेउ रथ सारथी निपाता। ताहि हृदय महुँ मारेसि लाता।।\n\nदुसरें सूत बिकल तेहि जाना। स्यंदन घालि तुरत गृह आना।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अंगद सुना पवनसुत गढ़ पर गयउ अकेल।\n\nरन बाँकुरा बालिसुत तरकि चढ़ेउ कपि खेल।।43।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जुद्ध बिरुद्ध क्रुद्ध द्वौ बंदर। राम प्रताप सुमिरि उर अंतर।।\n\nरावन भवन चढ़े द्वौ धाई। करहि कोसलाधीस दोहाई।।\n\nकलस सहित गहि भवनु ढहावा। देखि निसाचरपति भय पावा।।\n\nनारि बृंद कर पीटहिं छाती। अब दुइ कपि आए उतपाती।।\n\nकपिलीला करि तिन्हहि डेरावहिं। रामचंद्र कर सुजसु सुनावहिं।।\n\nपुनि कर गहि कंचन के खंभा। कहेन्हि करिअ उतपात अरंभा।।\n\nगर्जि परे रिपु कटक मझारी। लागे मर्दै भुज बल भारी।।\n\nकाहुहि लात चपेटन्हि केहू। भजहु न रामहि सो फल लेहू।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "एक एक सों मर्दहिं तोरि चलावहिं मुंड।\n\nरावन आगें परहिं ते जनु फूटहिं दधि कुंड।।44।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "महा महा मुखिआ जे पावहिं। ते पद गहि प्रभु पास चलावहिं।।\n\nकहइ बिभीषनु तिन्ह के नामा। देहिं राम तिन्हहू निज धामा।।\n\nखल मनुजाद द्विजामिष भोगी। पावहिं गति जो जाचत जोगी।।\n\nउमा राम मृदुचित करुनाकर। बयर भाव सुमिरत मोहि निसिचर।।\n\nदेहिं परम गति सो जियँ जानी। अस कृपाल को कहहु भवानी।।\n\nअस प्रभु सुनि न भजहिं भ्रम त्यागी। नर मतिमंद ते परम अभागी।।\n\nअंगद अरु हनुमंत प्रबेसा। कीन्ह दुर्ग अस कह अवधेसा।।\n\nलंकाँ द्वौ कपि सोहहिं कैसें। मथहि सिंधु दुइ मंदर जैसें।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "भुज बल रिपु दल दलमलि देखि दिवस कर अंत।\n\nकूदे जुगल बिगत श्रम आए जहँ भगवंत।।45।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "प्रभु पद कमल सीस तिन्ह नाए। देखि सुभट रघुपति मन भाए।।\n\nराम कृपा करि जुगल निहारे। भए बिगतश्रम परम सुखारे।।\n\nगए जानि अंगद हनुमाना। फिरे भालु मर्कट भट नाना।।\n\nजातुधान प्रदोष बल पाई। धाए करि दससीस दोहाई।।\n\nनिसिचर अनी देखि कपि फिरे। जहँ तहँ कटकटाइ भट भिरे।।\n\nद्वौ दल प्रबल पचारि पचारी। लरत सुभट नहिं मानहिं हारी।।\n\nमहाबीर निसिचर सब कारे। नाना बरन बलीमुख भारे।।\n\nसबल जुगल दल समबल जोधा। कौतुक करत लरत करि क्रोधा।।\n\nप्राबिट सरद पयोद घनेरे। लरत मनहुँ मारुत के प्रेरे।।\n\nअनिप अकंपन अरु अतिकाया। बिचलत सेन कीन्हि इन्ह माया।।\n\nभयउ निमिष महँ अति अँधियारा। बृष्टि होइ रुधिरोपल छारा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "देखि निबिड़ तम दसहुँ दिसि कपिदल भयउ खभार।\n\nएकहि एक न देखई जहँ तहँ करहिं पुकार।।46।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सकल मरमु रघुनायक जाना। लिए बोलि अंगद हनुमाना।।\n\nसमाचार सब कहि समुझाए। सुनत कोपि कपिकुंजर धाए।।\n\nपुनि कृपाल हँसि चाप चढ़ावा। पावक सायक सपदि चलावा।।\n\nभयउ प्रकास कतहुँ तम नाहीं। ग्यान उदयँ जिमि संसय जाहीं।।\n\nभालु बलीमुख पाइ प्रकासा। धाए हरष बिगत श्रम त्रासा।।\n\nहनूमान अंगद रन गाजे। हाँक सुनत रजनीचर भाजे।।\n\nभागत पट पटकहिं धरि धरनी। करहिं भालु कपि अद्भुत करनी।।\n\nगहि पद डारहिं सागर माहीं। मकर उरग झष धरि धरि खाहीं।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कछु मारे कछु घायल कछु गढ़ चढ़े पराइ।\n\nगर्जहिं भालु बलीमुख रिपु दल बल बिचलाइ।।47।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "निसा जानि कपि चारिउ अनी। आए जहाँ कोसला धनी।।\n\nराम कृपा करि चितवा सबही। भए बिगतश्रम बानर तबही।।\n\nउहाँ दसानन सचिव हँकारे। सब सन कहेसि सुभट जे मारे।।\n\nआधा कटकु कपिन्ह संघारा। कहहु बेगि का करिअ बिचारा।।\n\nमाल्यवंत अति जरठ निसाचर। रावन मातु पिता मंत्री बर।।\n\nबोला बचन नीति अति पावन। सुनहु तात कछु मोर सिखावन।।\n\nजब ते तुम्ह सीता हरि आनी। असगुन होहिं न जाहिं बखानी।।\n\nबेद पुरान जासु जसु गायो। राम बिमुख काहुँ न सुख पायो।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "हिरन्याच्छ भ्राता सहित मधु कैटभ बलवान।\n\nजेहि मारे सोइ अवतरेउ कृपासिंधु भगवान।।48(क)।।\n\nकालरूप खल बन दहन गुनागार घनबोध।\n\nसिव बिरंचि जेहि सेवहिं तासों कवन बिरोध।।48(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "परिहरि बयरु देहु बैदेही। भजहु कृपानिधि परम सनेही।।\n\nताके बचन बान सम लागे। करिआ मुह करि जाहि अभागे।।\n\nबूढ़ भएसि न त मरतेउँ तोही। अब जनि नयन देखावसि मोही।।\n\nतेहि अपने मन अस अनुमाना। बध्यो चहत एहि कृपानिधाना।।\n\nसो उठि गयउ कहत दुर्बादा। तब सकोप बोलेउ घननादा।।\n\nकौतुक प्रात देखिअहु मोरा। करिहउँ बहुत कहौं का थोरा।।\n\nसुनि सुत बचन भरोसा आवा। प्रीति समेत अंक बैठावा।।\n\nकरत बिचार भयउ भिनुसारा। लागे कपि पुनि चहूँ दुआरा।।\n\nकोपि कपिन्ह दुर्घट गढ़ु घेरा। नगर कोलाहलु भयउ घनेरा।।\n\nबिबिधायुध धर निसिचर धाए। गढ़ ते पर्बत सिखर ढहाए।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "ढाहे महीधर सिखर कोटिन्ह बिबिध बिधि गोला चले।\n\nघहरात जिमि पबिपात गर्जत जनु प्रलय के बादले।।\n\nमर्कट बिकट भट जुटत कटत न लटत तन जर्जर भए।\n\nगहि सैल तेहि गढ़ पर चलावहिं जहँ सो तहँ निसिचर हए।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मेघनाद सुनि श्रवन अस गढ़ु पुनि छेंका आइ।\n\nउतर्यो बीर दुर्ग तें सन्मुख चल्यो बजाइ।।49।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कहँ कोसलाधीस द्वौ भ्राता। धन्वी सकल लोक बिख्याता।।\n\nकहँ नल नील दुबिद सुग्रीवा। अंगद हनूमंत बल सींवा।।\n\nकहाँ बिभीषनु भ्राताद्रोही। आजु सबहि हठि मारउँ ओही।।\n\nअस कहि कठिन बान संधाने। अतिसय क्रोध श्रवन लगि ताने।।\n\nसर समुह सो छाड़ै लागा। जनु सपच्छ धावहिं बहु नागा।।\n\nजहँ तहँ परत देखिअहिं बानर। सन्मुख होइ न सके तेहि अवसर।।\n\nजहँ तहँ भागि चले कपि रीछा। बिसरी सबहि जुद्ध कै ईछा।।\n\nसो कपि भालु न रन महँ देखा। कीन्हेसि जेहि न प्रान अवसेषा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "दस दस सर सब मारेसि परे भूमि कपि बीर।\n\nसिंहनाद करि गर्जा मेघनाद बल धीर।।50।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "देखि पवनसुत कटक बिहाला। क्रोधवंत जनु धायउ काला।।\n\nमहासैल एक तुरत उपारा। अति रिस मेघनाद पर डारा।।\n\nआवत देखि गयउ नभ सोई। रथ सारथी तुरग सब खोई।।\n\nबार बार पचार हनुमाना। निकट न आव मरमु सो जाना।।\n\nरघुपति निकट गयउ घननादा। नाना भाँति करेसि दुर्बादा।।\n\nअस्त्र सस्त्र आयुध सब डारे। कौतुकहीं प्रभु काटि निवारे।।\n\nदेखि प्रताप मूढ़ खिसिआना। करै लाग माया बिधि नाना।।\n\nजिमि कोउ करै गरुड़ सैं खेला। डरपावै गहि स्वल्प सपेला।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जासु प्रबल माया बल सिव बिरंचि बड़ छोट।\n\nताहि दिखावइ निसिचर निज माया मति खोट।।51।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "नभ चढ़ि बरष बिपुल अंगारा। महि ते प्रगट होहिं जलधारा।।\n\nनाना भाँति पिसाच पिसाची। मारु काटु धुनि बोलहिं नाची।।\n\nबिष्टा पूय रुधिर कच हाड़ा। बरषइ कबहुँ उपल बहु छाड़ा।।\n\nबरषि धूरि कीन्हेसि अँधिआरा। सूझ न आपन हाथ पसारा।।\n\nकपि अकुलाने माया देखें। सब कर मरन बना एहि लेखें।।\n\nकौतुक देखि राम मुसुकाने। भए सभीत सकल कपि जाने।।\n\nएक बान काटी सब माया। जिमि दिनकर हर तिमिर निकाया।।\n\nकृपादृष्टि कपि भालु बिलोके। भए प्रबल रन रहहिं न रोके।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "आयसु मागि राम पहिं अंगदादि कपि साथ।\n\nलछिमन चले क्रुद्ध होइ बान सरासन हाथ।।52।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "छतज नयन उर बाहु बिसाला। हिमगिरि निभ तनु कछु एक लाला।।\n\nइहाँ दसानन सुभट पठाए। नाना अस्त्र सस्त्र गहि धाए।।\n\nभूधर नख बिटपायुध धारी। धाए कपि जय राम पुकारी।।\n\nभिरे सकल जोरिहि सन जोरी। इत उत जय इच्छा नहिं थोरी।।\n\nमुठिकन्ह लातन्ह दातन्ह काटहिं। कपि जयसील मारि पुनि डाटहिं।।\n\nमारु मारु धरु धरु धरु मारू। सीस तोरि गहि भुजा उपारू।।\n\nअसि रव पूरि रही नव खंडा। धावहिं जहँ तहँ रुंड प्रचंडा।।\n\nदेखहिं कौतुक नभ सुर बृंदा। कबहुँक बिसमय कबहुँ अनंदा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "रुधिर गाड़ भरि भरि जम्यो ऊपर धूरि उड़ाइ।\n\nजनु अँगार रासिन्ह पर मृतक धूम रह्यो छाइ।।53।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "घायल बीर बिराजहिं कैसे। कुसुमित किंसुक के तरु जैसे।।\n\nलछिमन मेघनाद द्वौ जोधा। भिरहिं परसपर करि अति क्रोधा।।\n\nएकहि एक सकइ नहिं जीती। निसिचर छल बल करइ अनीती।।\n\nक्रोधवंत तब भयउ अनंता। भंजेउ रथ सारथी तुरंता।।\n\nनाना बिधि प्रहार कर सेषा। राच्छस भयउ प्रान अवसेषा।।\n\nरावन सुत निज मन अनुमाना। संकठ भयउ हरिहि मम प्राना।।\n\nबीरघातिनी छाड़िसि साँगी। तेज पुंज लछिमन उर लागी।।\n\nमुरुछा भई सक्ति के लागें। तब चलि गयउ निकट भय त्यागें।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मेघनाद सम कोटि सत जोधा रहे उठाइ।\n\nजगदाधार सेष किमि उठै चले खिसिआइ।।54।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनु गिरिजा क्रोधानल जासू। जारइ भुवन चारिदस आसू।।\n\nसक संग्राम जीति को ताही। सेवहिं सुर नर अग जग जाही।।\n\nयह कौतूहल जानइ सोई। जा पर कृपा राम कै होई।।\n\nसंध्या भइ फिरि द्वौ बाहनी। लगे सँभारन निज निज अनी।।\n\nब्यापक ब्रह्म अजित भुवनेस्वर। लछिमन कहाँ बूझ करुनाकर।।\n\nतब लगि लै आयउ हनुमाना। अनुज देखि प्रभु अति दुख माना।।\n\nजामवंत कह बैद सुषेना। लंकाँ रहइ को पठई लेना।।\n\nधरि लघु रूप गयउ हनुमंता। आनेउ भवन समेत तुरंता।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राम पदारबिंद सिर नायउ आइ सुषेन।\n\nकहा नाम गिरि औषधी जाहु पवनसुत लेन।।55।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "राम चरन सरसिज उर राखी। चला प्रभंजन सुत बल भाषी।।\n\nउहाँ दूत एक मरमु जनावा। रावन कालनेमि गृह आवा।।\n\nदसमुख कहा मरमु तेहिं सुना। पुनि पुनि कालनेमि सिरु धुना।।\n\nदेखत तुम्हहि नगरु जेहिं जारा। तासु पंथ को रोकन पारा।।\n\nभजि रघुपति करु हित आपना। छाँड़हु नाथ मृषा जल्पना।।\n\nनील कंज तनु सुंदर स्यामा। हृदयँ राखु लोचनाभिरामा।।\n\nमैं तैं मोर मूढ़ता त्यागू। महा मोह निसि सूतत जागू।।\n\nकाल ब्याल कर भच्छक जोई। सपनेहुँ समर कि जीतिअ सोई।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुनि दसकंठ रिसान अति तेहिं मन कीन्ह बिचार।\n\nराम दूत कर मरौं बरु यह खल रत मल भार।।56।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अस कहि चला रचिसि मग माया। सर मंदिर बर बाग बनाया।।\n\nमारुतसुत देखा सुभ आश्रम। मुनिहि बूझि जल पियौं जाइ श्रम।।\n\nराच्छस कपट बेष तहँ सोहा। मायापति दूतहि चह मोहा।।\n\nजाइ पवनसुत नायउ माथा। लाग सो कहै राम गुन गाथा।।\n\nहोत महा रन रावन रामहिं। जितहहिं राम न संसय या महिं।।\n\nइहाँ भएँ मैं देखेउँ भाई। ग्यान दृष्टि बल मोहि अधिकाई।।\n\nमागा जल तेहिं दीन्ह कमंडल। कह कपि नहिं अघाउँ थोरें जल।।\n\nसर मज्जन करि आतुर आवहु। दिच्छा देउँ ग्यान जेहिं पावहु।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सर पैठत कपि पद गहा मकरीं तब अकुलान।\n\nमारी सो धरि दिव्य तनु चली गगन चढ़ि जान।।57।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कपि तव दरस भइउँ निष्पापा। मिटा तात मुनिबर कर सापा।।\n\nमुनि न होइ यह निसिचर घोरा। मानहु सत्य बचन कपि मोरा।।\n\nअस कहि गई अपछरा जबहीं। निसिचर निकट गयउ कपि तबहीं।।\n\nकह कपि मुनि गुरदछिना लेहू। पाछें हमहि मंत्र तुम्ह देहू।।\n\nसिर लंगूर लपेटि पछारा। निज तनु प्रगटेसि मरती बारा।।\n\nराम राम कहि छाड़ेसि प्राना। सुनि मन हरषि चलेउ हनुमाना।।\n\nदेखा सैल न औषध चीन्हा। सहसा कपि उपारि गिरि लीन्हा।।\n\nगहि गिरि निसि नभ धावत भयऊ। अवधपुरी उपर कपि गयऊ।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "देखा भरत बिसाल अति निसिचर मन अनुमानि।\n\nबिनु फर सायक मारेउ चाप श्रवन लगि तानि।।58।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "परेउ मुरुछि महि लागत सायक। सुमिरत राम राम रघुनायक।।\n\nसुनि प्रिय बचन भरत तब धाए। कपि समीप अति आतुर आए।।\n\nबिकल बिलोकि कीस उर लावा। जागत नहिं बहु भाँति जगावा।।\n\nमुख मलीन मन भए दुखारी। कहत बचन भरि लोचन बारी।।\n\nजेहिं बिधि राम बिमुख मोहि कीन्हा। तेहिं पुनि यह दारुन दुख दीन्हा।।\n\nजौं मोरें मन बच अरु काया। प्रीति राम पद कमल अमाया।।\n\nतौ कपि होउ बिगत श्रम सूला। जौं मो पर रघुपति अनुकूला।।\n\nसुनत बचन उठि बैठ कपीसा। कहि जय जयति कोसलाधीसा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "लीन्ह कपिहि उर लाइ पुलकित तनु लोचन सजल।\n\nप्रीति न हृदयँ समाइ सुमिरि राम रघुकुल तिलक।।59।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तात कुसल कहु सुखनिधान की। सहित अनुज अरु मातु जानकी।।\n\nकपि सब चरित समास बखाने। भए दुखी मन महुँ पछिताने।।\n\nअहह दैव मैं कत जग जायउँ। प्रभु के एकहु काज न आयउँ।।\n\nजानि कुअवसरु मन धरि धीरा। पुनि कपि सन बोले बलबीरा।।\n\nतात गहरु होइहि तोहि जाता। काजु नसाइहि होत प्रभाता।।\n\nचढ़ु मम सायक सैल समेता। पठवौं तोहि जहँ कृपानिकेता।।\n\nसुनि कपि मन उपजा अभिमाना। मोरें भार चलिहि किमि बाना।।\n\nराम प्रभाव बिचारि बहोरी। बंदि चरन कह कपि कर जोरी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तव प्रताप उर राखि प्रभु जेहउँ नाथ तुरंत।\n\nअस कहि आयसु पाइ पद बंदि चलेउ हनुमंत।।60(क)।।\n\nभरत बाहु बल सील गुन प्रभु पद प्रीति अपार।\n\nमन महुँ जात सराहत पुनि पुनि पवनकुमार।।60(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "उहाँ राम लछिमनहिं निहारी। बोले बचन मनुज अनुसारी।।\n\nअर्ध राति गइ कपि नहिं आयउ। राम उठाइ अनुज उर लायउ।।\n\nसकहु न दुखित देखि मोहि काऊ। बंधु सदा तव मृदुल सुभाऊ।।\n\nमम हित लागि तजेहु पितु माता। सहेहु बिपिन हिम आतप बाता।।\n\nसो अनुराग कहाँ अब भाई। उठहु न सुनि मम बच बिकलाई।।\n\nजौं जनतेउँ बन बंधु बिछोहू। पिता बचन मनतेउँ नहिं ओहू।।\n\nसुत बित नारि भवन परिवारा। होहिं जाहिं जग बारहिं बारा।।\n\nअस बिचारि जियँ जागहु ताता। मिलइ न जगत सहोदर भ्राता।।\n\nजथा पंख बिनु खग अति दीना। मनि बिनु फनि करिबर कर हीना।।\n\nअस मम जिवन बंधु बिनु तोही। जौं जड़ दैव जिआवै मोही।।\n\nजैहउँ अवध कवन मुहु लाई। नारि हेतु प्रिय भाइ गँवाई।।\n\nबरु अपजस सहतेउँ जग माहीं। नारि हानि बिसेष छति नाहीं।।\n\nअब अपलोकु सोकु सुत तोरा। सहिहि निठुर कठोर उर मोरा।।\n\nनिज जननी के एक कुमारा। तात तासु तुम्ह प्रान अधारा।।\n\nसौंपेसि मोहि तुम्हहि गहि पानी। सब बिधि सुखद परम हित जानी।।\n\nउतरु काह दैहउँ तेहि जाई। उठि किन मोहि सिखावहु भाई।।\n\nबहु बिधि सिचत सोच बिमोचन। स्त्रवत सलिल राजिव दल लोचन।।\n\nउमा एक अखंड रघुराई। नर गति भगत कृपाल देखाई।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "प्रभु प्रलाप सुनि कान बिकल भए बानर निकर।\n\nआइ गयउ हनुमान जिमि करुना महँ बीर रस।।61।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "हरषि राम भेंटेउ हनुमाना। अति कृतग्य प्रभु परम सुजाना।।\n\nतुरत बैद तब कीन्ह उपाई। उठि बैठे लछिमन हरषाई।।\n\nहृदयँ लाइ प्रभु भेंटेउ भ्राता। हरषे सकल भालु कपि ब्राता।।\n\nकपि पुनि बैद तहाँ पहुँचावा। जेहि बिधि तबहिं ताहि लइ आवा।।\n\nयह बृत्तांत दसानन सुनेऊ। अति बिषअद पुनि पुनि सिर धुनेऊ।।\n\nब्याकुल कुंभकरन पहिं आवा। बिबिध जतन करि ताहि जगावा।।\n\nजागा निसिचर देखिअ कैसा। मानहुँ कालु देह धरि बैसा।।\n\nकुंभकरन बूझा कहु भाई। काहे तव मुख रहे सुखाई।।\n\nकथा कही सब तेहिं अभिमानी। जेहि प्रकार सीता हरि आनी।।\n\nतात कपिन्ह सब निसिचर मारे। महामहा जोधा संघारे।।\n\nदुर्मुख सुररिपु मनुज अहारी। भट अतिकाय अकंपन भारी।।\n\nअपर महोदर आदिक बीरा। परे समर महि सब रनधीरा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुनि दसकंधर बचन तब कुंभकरन बिलखान।\n\nजगदंबा हरि आनि अब सठ चाहत कल्यान।।62।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भल न कीन्ह तैं निसिचर नाहा। अब मोहि आइ जगाएहि काहा।।\n\nअजहूँ तात त्यागि अभिमाना। भजहु राम होइहि कल्याना।।\n\nहैं दससीस मनुज रघुनायक। जाके हनूमान से पायक।।\n\nअहह बंधु तैं कीन्हि खोटाई। प्रथमहिं मोहि न सुनाएहि आई।।\n\nकीन्हेहु प्रभू बिरोध तेहि देवक। सिव बिरंचि सुर जाके सेवक।।\n\nनारद मुनि मोहि ग्यान जो कहा। कहतेउँ तोहि समय निरबहा।।\n\nअब भरि अंक भेंटु मोहि भाई। लोचन सूफल करौ मैं जाई।।\n\nस्याम गात सरसीरुह लोचन। देखौं जाइ ताप त्रय मोचन।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राम रूप गुन सुमिरत मगन भयउ छन एक।\n\nरावन मागेउ कोटि घट मद अरु महिष अनेक।।63।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "महिष खाइ करि मदिरा पाना। गर्जा बज्राघात समाना।।\n\nकुंभकरन दुर्मद रन रंगा। चला दुर्ग तजि सेन न संगा।।\n\nदेखि बिभीषनु आगें आयउ। परेउ चरन निज नाम सुनायउ।।\n\nअनुज उठाइ हृदयँ तेहि लायो। रघुपति भक्त जानि मन भायो।।\n\nतात लात रावन मोहि मारा। कहत परम हित मंत्र बिचारा।।\n\nतेहिं गलानि रघुपति पहिं आयउँ। देखि दीन प्रभु के मन भायउँ।।\n\nसुनु सुत भयउ कालबस रावन। सो कि मान अब परम सिखावन।।\n\nधन्य धन्य तैं धन्य बिभीषन। भयहु तात निसिचर कुल भूषन।।\n\nबंधु बंस तैं कीन्ह उजागर। भजेहु राम सोभा सुख सागर।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बचन कर्म मन कपट तजि भजेहु राम रनधीर।\n\nजाहु न निज पर सूझ मोहि भयउँ कालबस बीर। 64।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बंधु बचन सुनि चला बिभीषन। आयउ जहँ त्रैलोक बिभूषन।।\n\nनाथ भूधराकार सरीरा। कुंभकरन आवत रनधीरा।।\n\nएतना कपिन्ह सुना जब काना। किलकिलाइ धाए बलवाना।।\n\nलिए उठाइ बिटप अरु भूधर। कटकटाइ डारहिं ता ऊपर।।\n\nकोटि कोटि गिरि सिखर प्रहारा। करहिं भालु कपि एक एक बारा।।\n\nमुर् यो न मन तनु टर् यो न टार् यो। जिमि गज अर्क फलनि को मार्यो।।\n\nतब मारुतसुत मुठिका हन्यो। पर् यो धरनि ब्याकुल सिर धुन्यो।।\n\nपुनि उठि तेहिं मारेउ हनुमंता। घुर्मित भूतल परेउ तुरंता।।\n\nपुनि नल नीलहि अवनि पछारेसि। जहँ तहँ पटकि पटकि भट डारेसि।।\n\nचली बलीमुख सेन पराई। अति भय त्रसित न कोउ समुहाई।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अंगदादि कपि मुरुछित करि समेत सुग्रीव।\n\nकाँख दाबि कपिराज कहुँ चला अमित बल सींव।।65।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "उमा करत रघुपति नरलीला। खेलत गरुड़ जिमि अहिगन मीला।।\n\nभृकुटि भंग जो कालहि खाई। ताहि कि सोहइ ऐसि लराई।।\n\nजग पावनि कीरति बिस्तरिहहिं। गाइ गाइ भवनिधि नर तरिहहिं।।\n\nमुरुछा गइ मारुतसुत जागा। सुग्रीवहि तब खोजन लागा।।\n\nसुग्रीवहु कै मुरुछा बीती। निबुक गयउ तेहि मृतक प्रतीती।।\n\nकाटेसि दसन नासिका काना। गरजि अकास चलउ तेहिं जाना।।\n\nगहेउ चरन गहि भूमि पछारा। अति लाघवँ उठि पुनि तेहि मारा।।\n\nपुनि आयसु प्रभु पहिं बलवाना। जयति जयति जय कृपानिधाना।।\n\nनाक कान काटे जियँ जानी। फिरा क्रोध करि भइ मन ग्लानी।।\n\nसहज भीम पुनि बिनु श्रुति नासा। देखत कपि दल उपजी त्रासा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जय जय जय रघुबंस मनि धाए कपि दै हूह।\n\nएकहि बार तासु पर छाड़ेन्हि गिरि तरु जूह।।66।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कुंभकरन रन रंग बिरुद्धा। सन्मुख चला काल जनु क्रुद्धा।।\n\nकोटि कोटि कपि धरि धरि खाई। जनु टीड़ी गिरि गुहाँ समाई।।\n\nकोटिन्ह गहि सरीर सन मर्दा। कोटिन्ह मीजि मिलव महि गर्दा।।\n\nमुख नासा श्रवनन्हि कीं बाटा। निसरि पराहिं भालु कपि ठाटा।।\n\nरन मद मत्त निसाचर दर्पा। बिस्व ग्रसिहि जनु एहि बिधि अर्पा।।\n\nमुरे सुभट सब फिरहिं न फेरे। सूझ न नयन सुनहिं नहिं टेरे।।\n\nकुंभकरन कपि फौज बिडारी। सुनि धाई रजनीचर धारी।।\n\nदेखि राम बिकल कटकाई। रिपु अनीक नाना बिधि आई।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुनु सुग्रीव बिभीषन अनुज सँभारेहु सैन।\n\nमैं देखउँ खल बल दलहि बोले राजिवनैन।।67।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कर सारंग साजि कटि भाथा। अरि दल दलन चले रघुनाथा।।\n\nप्रथम कीन्ह प्रभु धनुष टँकोरा। रिपु दल बधिर भयउ सुनि सोरा।।\n\nसत्यसंध छाँड़े सर लच्छा। कालसर्प जनु चले सपच्छा।।\n\nजहँ तहँ चले बिपुल नाराचा। लगे कटन भट बिकट पिसाचा।।\n\nकटहिं चरन उर सिर भुजदंडा। बहुतक बीर होहिं सत खंडा।।\n\nघुर्मि घुर्मि घायल महि परहीं। उठि संभारि सुभट पुनि लरहीं।।\n\nलागत बान जलद जिमि गाजहीं। बहुतक देखी कठिन सर भाजहिं।।\n\nरुंड प्रचंड मुंड बिनु धावहिं। धरु धरु मारू मारु धुनि गावहिं।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "छन महुँ प्रभु के सायकन्हि काटे बिकट पिसाच।\n\nपुनि रघुबीर निषंग महुँ प्रबिसे सब नाराच।।68।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कुंभकरन मन दीख बिचारी। हति धन माझ निसाचर धारी।।\n\nभा अति क्रुद्ध महाबल बीरा। कियो मृगनायक नाद गँभीरा।।\n\nकोपि महीधर लेइ उपारी। डारइ जहँ मर्कट भट भारी।।\n\nआवत देखि सैल प्रभू भारे। सरन्हि काटि रज सम करि डारे।।।\n\nपुनि धनु तानि कोपि रघुनायक। छाँड़े अति कराल बहु सायक।।\n\nतनु महुँ प्रबिसि निसरि सर जाहीं। जिमि दामिनि घन माझ समाहीं।।\n\nसोनित स्त्रवत सोह तन कारे। जनु कज्जल गिरि गेरु पनारे।।\n\nबिकल बिलोकि भालु कपि धाए। बिहँसा जबहिं निकट कपि आए।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "महानाद करि गर्जा कोटि कोटि गहि कीस।\n\nमहि पटकइ गजराज इव सपथ करइ दससीस।।69।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भागे भालु बलीमुख जूथा। बृकु बिलोकि जिमि मेष बरूथा।।\n\nचले भागि कपि भालु भवानी। बिकल पुकारत आरत बानी।।\n\nयह निसिचर दुकाल सम अहई। कपिकुल देस परन अब चहई।।\n\nकृपा बारिधर राम खरारी। पाहि पाहि प्रनतारति हारी।।\n\nसकरुन बचन सुनत भगवाना। चले सुधारि सरासन बाना।।\n\nराम सेन निज पाछैं घाली। चले सकोप महा बलसाली।।\n\nखैंचि धनुष सर सत संधाने। छूटे तीर सरीर समाने।।\n\nलागत सर धावा रिस भरा। कुधर डगमगत डोलति धरा।।\n\nलीन्ह एक तेहिं सैल उपाटी। रघुकुल तिलक भुजा सोइ काटी।।\n\nधावा बाम बाहु गिरि धारी। प्रभु सोउ भुजा काटि महि पारी।।\n\nकाटें भुजा सोह खल कैसा। पच्छहीन मंदर गिरि जैसा।।\n\nउग्र बिलोकनि प्रभुहि बिलोका। ग्रसन चहत मानहुँ त्रेलोका।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "करि चिक्कार घोर अति धावा बदनु पसारि।\n\nगगन सिद्ध सुर त्रासित हा हा हेति पुकारि।।70।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सभय देव करुनानिधि जान्यो। श्रवन प्रजंत सरासनु तान्यो।।\n\nबिसिख निकर निसिचर मुख भरेऊ। तदपि महाबल भूमि न परेऊ।।\n\nसरन्हि भरा मुख सन्मुख धावा। काल त्रोन सजीव जनु आवा।।\n\nतब प्रभु कोपि तीब्र सर लीन्हा। धर ते भिन्न तासु सिर कीन्हा।।\n\nसो सिर परेउ दसानन आगें। बिकल भयउ जिमि फनि मनि त्यागें।।\n\nधरनि धसइ धर धाव प्रचंडा। तब प्रभु काटि कीन्ह दुइ खंडा।।\n\nपरे भूमि जिमि नभ तें भूधर। हेठ दाबि कपि भालु निसाचर।।\n\nतासु तेज प्रभु बदन समाना। सुर मुनि सबहिं अचंभव माना।।\n\nसुर दुंदुभीं बजावहिं हरषहिं। अस्तुति करहिं सुमन बहु बरषहिं।।\n\nकरि बिनती सुर सकल सिधाए। तेही समय देवरिषि आए।।\n\nगगनोपरि हरि गुन गन गाए। रुचिर बीररस प्रभु मन भाए।।\n\nबेगि हतहु खल कहि मुनि गए। राम समर महि सोभत भए।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "संग्राम भूमि बिराज रघुपति अतुल बल कोसल धनी।\n\nश्रम बिंदु मुख राजीव लोचन अरुन तन सोनित कनी।।\n\nभुज जुगल फेरत सर सरासन भालु कपि चहु दिसि बने।\n\nकह दास तुलसी कहि न सक छबि सेष जेहि आनन घने।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "निसिचर अधम मलाकर ताहि दीन्ह निज धाम।\n\nगिरिजा ते नर मंदमति जे न भजहिं श्रीराम।।71।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "दिन कें अंत फिरीं दोउ अनी। समर भई सुभटन्ह श्रम घनी।।\n\nराम कृपाँ कपि दल बल बाढ़ा। जिमि तृन पाइ लाग अति डाढ़ा।।\n\nछीजहिं निसिचर दिनु अरु राती। निज मुख कहें सुकृत जेहि भाँती।।\n\nबहु बिलाप दसकंधर करई। बंधु सीस पुनि पुनि उर धरई।।\n\nरोवहिं नारि हृदय हति पानी। तासु तेज बल बिपुल बखानी।।\n\nमेघनाद तेहि अवसर आयउ। कहि बहु कथा पिता समुझायउ।।\n\nदेखेहु कालि मोरि मनुसाई। अबहिं बहुत का करौं बड़ाई।।\n\nइष्टदेव सैं बल रथ पायउँ। सो बल तात न तोहि देखायउँ।।\n\nएहि बिधि जल्पत भयउ बिहाना। चहुँ दुआर लागे कपि नाना।।\n\nइत कपि भालु काल सम बीरा। उत रजनीचर अति रनधीरा।।\n\nलरहिं सुभट निज निज जय हेतू। बरनि न जाइ समर खगकेतू।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मेघनाद मायामय रथ चढ़ि गयउ अकास।।\n\nगर्जेउ अट्टहास करि भइ कपि कटकहि त्रास।।72।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सक्ति सूल तरवारि कृपाना। अस्त्र सस्त्र कुलिसायुध नाना।।\n\nडारह परसु परिघ पाषाना। लागेउ बृष्टि करै बहु बाना।।\n\nदस दिसि रहे बान नभ छाई। मानहुँ मघा मेघ झरि लाई।।\n\nधरु धरु मारु सुनिअ धुनि काना। जो मारइ तेहि कोउ न जाना।।\n\nगहि गिरि तरु अकास कपि धावहिं। देखहि तेहि न दुखित फिरि आवहिं।।\n\nअवघट घाट बाट गिरि कंदर। माया बल कीन्हेसि सर पंजर।।\n\nजाहिं कहाँ ब्याकुल भए बंदर। सुरपति बंदि परे जनु मंदर।।\n\nमारुतसुत अंगद नल नीला। कीन्हेसि बिकल सकल बलसीला।।\n\nपुनि लछिमन सुग्रीव बिभीषन। सरन्हि मारि कीन्हेसि जर्जर तन।।\n\nपुनि रघुपति सैं जूझे लागा। सर छाँड़इ होइ लागहिं नागा।।\n\nब्याल पास बस भए खरारी। स्वबस अनंत एक अबिकारी।।\n\nनट इव कपट चरित कर नाना। सदा स्वतंत्र एक भगवाना।।\n\nरन सोभा लगि प्रभुहिं बँधायो। नागपास देवन्ह भय पायो।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "गिरिजा जासु नाम जपि मुनि काटहिं भव पास।\n\nसो कि बंध तर आवइ ब्यापक बिस्व निवास।।73।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "चरित राम के सगुन भवानी। तर्कि न जाहिं बुद्धि बल बानी।।\n\nअस बिचारि जे तग्य बिरागी। रामहि भजहिं तर्क सब त्यागी।।\n\nब्याकुल कटकु कीन्ह घननादा। पुनि भा प्रगट कहइ दुर्बादा।।\n\nजामवंत कह खल रहु ठाढ़ा। सुनि करि ताहि क्रोध अति बाढ़ा।।\n\nबूढ़ जानि सठ छाँड़ेउँ तोही। लागेसि अधम पचारै मोही।।\n\nअस कहि तरल त्रिसूल चलायो। जामवंत कर गहि सोइ धायो।।\n\nमारिसि मेघनाद कै छाती। परा भूमि घुर्मित सुरघाती।।\n\nपुनि रिसान गहि चरन फिरायौ। महि पछारि निज बल देखरायो।।\n\nबर प्रसाद सो मरइ न मारा। तब गहि पद लंका पर डारा।।\n\nइहाँ देवरिषि गरुड़ पठायो। राम समीप सपदि सो आयो।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "खगपति सब धरि खाए माया नाग बरूथ।\n\nमाया बिगत भए सब हरषे बानर जूथ। 74(क)।।\n\nगहि गिरि पादप उपल नख धाए कीस रिसाइ।\n\nचले तमीचर बिकलतर गढ़ पर चढ़े पराइ।।74(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मेघनाद के मुरछा जागी। पितहि बिलोकि लाज अति लागी।।\n\nतुरत गयउ गिरिबर कंदरा। करौं अजय मख अस मन धरा।।\n\nइहाँ बिभीषन मंत्र बिचारा। सुनहु नाथ बल अतुल उदारा।।\n\nमेघनाद मख करइ अपावन। खल मायावी देव सतावन।।\n\nजौं प्रभु सिद्ध होइ सो पाइहि। नाथ बेगि पुनि जीति न जाइहि।।\n\nसुनि रघुपति अतिसय सुख माना। बोले अंगदादि कपि नाना।।\n\nलछिमन संग जाहु सब भाई। करहु बिधंस जग्य कर जाई।।\n\nतुम्ह लछिमन मारेहु रन ओही। देखि सभय सुर दुख अति मोही।।\n\nमारेहु तेहि बल बुद्धि उपाई। जेहिं छीजै निसिचर सुनु भाई।।\n\nजामवंत सुग्रीव बिभीषन। सेन समेत रहेहु तीनिउ जन।।\n\nजब रघुबीर दीन्हि अनुसासन। कटि निषंग कसि साजि सरासन।।\n\nप्रभु प्रताप उर धरि रनधीरा। बोले घन इव गिरा गँभीरा।।\n\nजौं तेहि आजु बधें बिनु आवौं। तौ रघुपति सेवक न कहावौं।।\n\nजौं सत संकर करहिं सहाई। तदपि हतउँ रघुबीर दोहाई।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "रघुपति चरन नाइ सिरु चलेउ तुरंत अनंत।\n\nअंगद नील मयंद नल संग सुभट हनुमंत।।75।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जाइ कपिन्ह सो देखा बैसा। आहुति देत रुधिर अरु भैंसा।।\n\nकीन्ह कपिन्ह सब जग्य बिधंसा। जब न उठइ तब करहिं प्रसंसा।।\n\nतदपि न उठइ धरेन्हि कच जाई। लातन्हि हति हति चले पराई।।\n\nलै त्रिसुल धावा कपि भागे। आए जहँ रामानुज आगे।।\n\nआवा परम क्रोध कर मारा। गर्ज घोर रव बारहिं बारा।।\n\nकोपि मरुतसुत अंगद धाए। हति त्रिसूल उर धरनि गिराए।।\n\nप्रभु कहँ छाँड़ेसि सूल प्रचंडा। सर हति कृत अनंत जुग खंडा।।\n\nउठि बहोरि मारुति जुबराजा। हतहिं कोपि तेहि घाउ न बाजा।।\n\nफिरे बीर रिपु मरइ न मारा। तब धावा करि घोर चिकारा।।\n\nआवत देखि क्रुद्ध जनु काला। लछिमन छाड़े बिसिख कराला।।\n\nदेखेसि आवत पबि सम बाना। तुरत भयउ खल अंतरधाना।।\n\nबिबिध बेष धरि करइ लराई। कबहुँक प्रगट कबहुँ दुरि जाई।।\n\nदेखि अजय रिपु डरपे कीसा। परम क्रुद्ध तब भयउ अहीसा।।\n\nलछिमन मन अस मंत्र दृढ़ावा। एहि पापिहि मैं बहुत खेलावा।।\n\nसुमिरि कोसलाधीस प्रतापा। सर संधान कीन्ह करि दापा।।\n\nछाड़ा बान माझ उर लागा। मरती बार कपटु सब त्यागा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "रामानुज कहँ रामु कहँ अस कहि छाँड़ेसि प्रान।\n\nधन्य धन्य तव जननी कह अंगद हनुमान।।76।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "बिनु प्रयास हनुमान उठायो। लंका द्वार राखि पुनि आयो।।\n\nतासु मरन सुनि सुर गंधर्बा। चढ़ि बिमान आए नभ सर्बा।।\n\nबरषि सुमन दुंदुभीं बजावहिं। श्रीरघुनाथ बिमल जसु गावहिं।।\n\nजय अनंत जय जगदाधारा। तुम्ह प्रभु सब देवन्हि निस्तारा।।\n\nअस्तुति करि सुर सिद्ध सिधाए। लछिमन कृपासिन्धु पहिं आए।।\n\nसुत बध सुना दसानन जबहीं। मुरुछित भयउ परेउ महि तबहीं।।\n\nमंदोदरी रुदन कर भारी। उर ताड़न बहु भाँति पुकारी।।\n\nनगर लोग सब ब्याकुल सोचा। सकल कहहिं दसकंधर पोचा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तब दसकंठ बिबिध बिधि समुझाईं सब नारि।\n\nनस्वर रूप जगत सब देखहु हृदयँ बिचारि।।77।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तिन्हहि ग्यान उपदेसा रावन। आपुन मंद कथा सुभ पावन।।\n\nपर उपदेस कुसल बहुतेरे। जे आचरहिं ते नर न घनेरे।।\n\nनिसा सिरानि भयउ भिनुसारा। लगे भालु कपि चारिहुँ द्वारा।।\n\nसुभट बोलाइ दसानन बोला। रन सन्मुख जा कर मन डोला।।\n\nसो अबहीं बरु जाउ पराई। संजुग बिमुख भएँ न भलाई।।\n\nनिज भुज बल मैं बयरु बढ़ावा। देहउँ उतरु जो रिपु चढ़ि आवा।।\n\nअस कहि मरुत बेग रथ साजा। बाजे सकल जुझाऊ बाजा।।\n\nचले बीर सब अतुलित बली। जनु कज्जल कै आँधी चली।।\n\nअसगुन अमित होहिं तेहि काला। गनइ न भुजबल गर्ब बिसाला।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "अति गर्ब गनइ न सगुन असगुन स्त्रवहिं आयुध हाथ ते।\n\nभट गिरत रथ ते बाजि गज चिक्करत भाजहिं साथ ते।।\n\nगोमाय गीध कराल खर रव स्वान बोलहिं अति घने।\n\nजनु कालदूत उलूक बोलहिं बचन परम भयावने।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "ताहि कि संपति सगुन सुभ सपनेहुँ मन बिश्राम।\n\nभूत द्रोह रत मोहबस राम बिमुख रति काम।।78।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "चलेउ निसाचर कटकु अपारा। चतुरंगिनी अनी बहु धारा।।\n\nबिबिध भाँति बाहन रथ जाना। बिपुल बरन पताक ध्वज नाना।।\n\nचले मत्त गज जूथ घनेरे। प्राबिट जलद मरुत जनु प्रेरे।।\n\nबरन बरद बिरदैत निकाया। समर सूर जानहिं बहु माया।।\n\nअति बिचित्र बाहिनी बिराजी। बीर बसंत सेन जनु साजी।।\n\nचलत कटक दिगसिधुंर डगहीं। छुभित पयोधि कुधर डगमगहीं।।\n\nउठी रेनु रबि गयउ छपाई। मरुत थकित बसुधा अकुलाई।।\n\nपनव निसान घोर रव बाजहिं। प्रलय समय के घन जनु गाजहिं।।\n\nभेरि नफीरि बाज सहनाई। मारू राग सुभट सुखदाई।।\n\nकेहरि नाद बीर सब करहीं। निज निज बल पौरुष उच्चरहीं।।\n\nकहइ दसानन सुनहु सुभट्टा। मर्दहु भालु कपिन्ह के ठट्टा।।\n\nहौं मारिहउँ भूप द्वौ भाई। अस कहि सन्मुख फौज रेंगाई।।\n\nयह सुधि सकल कपिन्ह जब पाई। धाए करि रघुबीर दोहाई।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "धाए बिसाल कराल मर्कट भालु काल समान ते।\n\nमानहुँ सपच्छ उड़ाहिं भूधर बृंद नाना बान ते।।\n\nनख दसन सैल महाद्रुमायुध सबल संक न मानहीं।\n\nजय राम रावन मत्त गज मृगराज सुजसु बखानहीं।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "दुहु दिसि जय जयकार करि निज निज जोरी जानि।\n\nभिरे बीर इत रामहि उत रावनहि बखानि।।79।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "रावनु रथी बिरथ रघुबीरा। देखि बिभीषन भयउ अधीरा।।\n\nअधिक प्रीति मन भा संदेहा। बंदि चरन कह सहित सनेहा।।\n\nनाथ न रथ नहिं तन पद त्राना। केहि बिधि जितब बीर बलवाना।।\n\nसुनहु सखा कह कृपानिधाना। जेहिं जय होइ सो स्यंदन आना।।\n\nसौरज धीरज तेहि रथ चाका। सत्य सील दृढ़ ध्वजा पताका।।\n\nबल बिबेक दम परहित घोरे। छमा कृपा समता रजु जोरे।।\n\nईस भजनु सारथी सुजाना। बिरति चर्म संतोष कृपाना।।\n\nदान परसु बुधि सक्ति प्रचंड़ा। बर बिग्यान कठिन कोदंडा।।\n\nअमल अचल मन त्रोन समाना। सम जम नियम सिलीमुख नाना।।\n\nकवच अभेद बिप्र गुर पूजा। एहि सम बिजय उपाय न दूजा।।\n\nसखा धर्ममय अस रथ जाकें। जीतन कहँ न कतहुँ रिपु ताकें।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "महा अजय संसार रिपु जीति सकइ सो बीर।\n\nजाकें अस रथ होइ दृढ़ सुनहु सखा मतिधीर।।80(क)।।\n\nसुनि प्रभु बचन बिभीषन हरषि गहे पद कंज।\n\nएहि मिस मोहि उपदेसेहु राम कृपा सुख पुंज।।80(ख)।।\n\nउत पचार दसकंधर इत अंगद हनुमान।\n\nलरत निसाचर भालु कपि करि निज निज प्रभु आन।।80(ग)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुर ब्रह्मादि सिद्ध मुनि नाना। देखत रन नभ चढ़े बिमाना।।\n\nहमहू उमा रहे तेहि संगा। देखत राम चरित रन रंगा।।\n\nसुभट समर रस दुहु दिसि माते। कपि जयसील राम बल ताते।।\n\nएक एक सन भिरहिं पचारहिं। एकन्ह एक मर्दि महि पारहिं।।\n\nमारहिं काटहिं धरहिं पछारहिं। सीस तोरि सीसन्ह सन मारहिं।।\n\nउदर बिदारहिं भुजा उपारहिं। गहि पद अवनि पटकि भट डारहिं।।\n\nनिसिचर भट महि गाड़हि भालू। ऊपर ढारि देहिं बहु बालू।।\n\nबीर बलिमुख जुद्ध बिरुद्धे। देखिअत बिपुल काल जनु क्रुद्धे।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "क्रुद्धे कृतांत समान कपि तन स्त्रवत सोनित राजहीं।\n\nमर्दहिं निसाचर कटक भट बलवंत घन जिमि गाजहीं।।\n\nमारहिं चपेटन्हि डाटि दातन्ह काटि लातन्ह मीजहीं।\n\nचिक्करहिं मर्कट भालु छल बल करहिं जेहिं खल छीजहीं।।\n\nधरि गाल फारहिं उर बिदारहिं गल अँतावरि मेलहीं।\n\nप्रहलादपति जनु बिबिध तनु धरि समर अंगन खेलहीं।।\n\nधरु मारु काटु पछारु घोर गिरा गगन महि भरि रही।\n\nजय राम जो तृन ते कुलिस कर कुलिस ते कर तृन सही।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "निज दल बिचलत देखेसि बीस भुजाँ दस चाप।\n\nरथ चढ़ि चलेउ दसानन फिरहु फिरहु करि दाप।।81।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "धायउ परम क्रुद्ध दसकंधर। सन्मुख चले हूह दै बंदर।।\n\nगहि कर पादप उपल पहारा। डारेन्हि ता पर एकहिं बारा।।\n\nलागहिं सैल बज्र तन तासू। खंड खंड होइ फूटहिं आसू।।\n\nचला न अचल रहा रथ रोपी। रन दुर्मद रावन अति कोपी।।\n\nइत उत झपटि दपटि कपि जोधा। मर्दै लाग भयउ अति क्रोधा।।\n\nचले पराइ भालु कपि नाना। त्राहि त्राहि अंगद हनुमाना।।\n\nपाहि पाहि रघुबीर गोसाई। यह खल खाइ काल की नाई।।\n\nतेहि देखे कपि सकल पराने। दसहुँ चाप सायक संधाने।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "संधानि धनु सर निकर छाड़ेसि उरग जिमि उड़ि लागहीं।\n\nरहे पूरि सर धरनी गगन दिसि बिदसि कहँ कपि भागहीं।।\n\nभयो अति कोलाहल बिकल कपि दल भालु बोलहिं आतुरे।\n\nरघुबीर करुना सिंधु आरत बंधु जन रच्छक हरे।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "निज दल बिकल देखि कटि कसि निषंग धनु हाथ।\n\nलछिमन चले क्रुद्ध होइ नाइ राम पद माथ।।82।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "रे खल का मारसि कपि भालू। मोहि बिलोकु तोर मैं कालू।।\n\nखोजत रहेउँ तोहि सुतघाती। आजु निपाति जुड़ावउँ छाती।।\n\nअस कहि छाड़ेसि बान प्रचंडा। लछिमन किए सकल सत खंडा।।\n\nकोटिन्ह आयुध रावन डारे। तिल प्रवान करि काटि निवारे।।\n\nपुनि निज बानन्ह कीन्ह प्रहारा। स्यंदनु भंजि सारथी मारा।।\n\nसत सत सर मारे दस भाला। गिरि सृंगन्ह जनु प्रबिसहिं ब्याला।।\n\nपुनि सत सर मारा उर माहीं। परेउ धरनि तल सुधि कछु नाहीं।।\n\nउठा प्रबल पुनि मुरुछा जागी। छाड़िसि ब्रह्म दीन्हि जो साँगी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "सो ब्रह्म दत्त प्रचंड सक्ति अनंत उर लागी सही।\n\nपर्यो बीर बिकल उठाव दसमुख अतुल बल महिमा रही।।\n\nब्रह्मांड भवन बिराज जाकें एक सिर जिमि रज कनी।\n\nतेहि चह उठावन मूढ़ रावन जान नहिं त्रिभुअन धनी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "देखि पवनसुत धायउ बोलत बचन कठोर।\n\nआवत कपिहि हन्यो तेहिं मुष्टि प्रहार प्रघोर।।83।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "जानु टेकि कपि भूमि न गिरा। उठा सँभारि बहुत रिस भरा।।\n\nमुठिका एक ताहि कपि मारा। परेउ सैल जनु बज्र प्रहारा।।\n\nमुरुछा गै बहोरि सो जागा। कपि बल बिपुल सराहन लागा।।\n\nधिग धिग मम पौरुष धिग मोही। जौं तैं जिअत रहेसि सुरद्रोही।।\n\nअस कहि लछिमन कहुँ कपि ल्यायो। देखि दसानन बिसमय पायो।।\n\nकह रघुबीर समुझु जियँ भ्राता। तुम्ह कृतांत भच्छक सुर त्राता।।\n\nसुनत बचन उठि बैठ कृपाला। गई गगन सो सकति कराला।।\n\nपुनि कोदंड बान गहि धाए। रिपु सन्मुख अति आतुर आए।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "आतुर बहोरि बिभंजि स्यंदन सूत हति ब्याकुल कियो।\n\nगिर् यो धरनि दसकंधर बिकलतर बान सत बेध्यो हियो।।\n\nसारथी दूसर घालि रथ तेहि तुरत लंका लै गयो।\n\nरघुबीर बंधु प्रताप पुंज बहोरि प्रभु चरनन्हि नयो।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "उहाँ दसानन जागि करि करै लाग कछु जग्य।\n\nराम बिरोध बिजय चह सठ हठ बस अति अग्य।।84।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "इहाँ बिभीषन सब सुधि पाई। सपदि जाइ रघुपतिहि सुनाई।।\n\nनाथ करइ रावन एक जागा। सिद्ध भएँ नहिं मरिहि अभागा।।\n\nपठवहु नाथ बेगि भट बंदर। करहिं बिधंस आव दसकंधर।।\n\nप्रात होत प्रभु सुभट पठाए। हनुमदादि अंगद सब धाए।।\n\nकौतुक कूदि चढ़े कपि लंका। पैठे रावन भवन असंका।।\n\nजग्य करत जबहीं सो देखा। सकल कपिन्ह भा क्रोध बिसेषा।।\n\nरन ते निलज भाजि गृह आवा। इहाँ आइ बक ध्यान लगावा।।\n\nअस कहि अंगद मारा लाता। चितव न सठ स्वारथ मन राता।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "नहिं चितव जब करि कोप कपि गहि दसन लातन्ह मारहीं।\n\nधरि केस नारि निकारि बाहेर तेऽतिदीन पुकारहीं।।\n\nतब उठेउ क्रुद्ध कृतांत सम गहि चरन बानर डारई।\n\nएहि बीच कपिन्ह बिधंस कृत मख देखि मन महुँ हारई।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जग्य बिधंसि कुसल कपि आए रघुपति पास।\n\nचलेउ निसाचर क्रुर्द्ध होइ त्यागि जिवन कै आस।।85।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "चलत होहिं अति असुभ भयंकर। बैठहिं गीध उड़ाइ सिरन्ह पर।।\n\nभयउ कालबस काहु न माना। कहेसि बजावहु जुद्ध निसाना।।\n\nचली तमीचर अनी अपारा। बहु गज रथ पदाति असवारा।।\n\nप्रभु सन्मुख धाए खल कैंसें। सलभ समूह अनल कहँ जैंसें।।\n\nइहाँ देवतन्ह अस्तुति कीन्ही। दारुन बिपति हमहि एहिं दीन्ही।।\n\nअब जनि राम खेलावहु एही। अतिसय दुखित होति बैदेही।।\n\nदेव बचन सुनि प्रभु मुसकाना। उठि रघुबीर सुधारे बाना।\n\nजटा जूट दृढ़ बाँधै माथे। सोहहिं सुमन बीच बिच गाथे।।\n\nअरुन नयन बारिद तनु स्यामा। अखिल लोक लोचनाभिरामा।।\n\nकटितट परिकर कस्यो निषंगा। कर कोदंड कठिन सारंगा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "सारंग कर सुंदर निषंग सिलीमुखाकर कटि कस्यो।\n\nभुजदंड पीन मनोहरायत उर धरासुर पद लस्यो।।\n\nकह दास तुलसी जबहिं प्रभु सर चाप कर फेरन लगे।\n\nब्रह्मांड दिग्गज कमठ अहि महि सिंधु भूधर डगमगे।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सोभा देखि हरषि सुर बरषहिं सुमन अपार।\n\nजय जय जय करुनानिधि छबि बल गुन आगार।।86।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "एहीं बीच निसाचर अनी। कसमसात आई अति घनी।\n\nदेखि चले सन्मुख कपि भट्टा। प्रलयकाल के जनु घन घट्टा।।\n\nबहु कृपान तरवारि चमंकहिं। जनु दहँ दिसि दामिनीं दमंकहिं।।\n\nगज रथ तुरग चिकार कठोरा। गर्जहिं मनहुँ बलाहक घोरा।।\n\nकपि लंगूर बिपुल नभ छाए। मनहुँ इंद्रधनु उए सुहाए।।\n\nउठइ धूरि मानहुँ जलधारा। बान बुंद भै बृष्टि अपारा।।\n\nदुहुँ दिसि पर्बत करहिं प्रहारा। बज्रपात जनु बारहिं बारा।।\n\nरघुपति कोपि बान झरि लाई। घायल भै निसिचर समुदाई।।\n\nलागत बान बीर चिक्करहीं। घुर्मि घुर्मि जहँ तहँ महि परहीं।।\n\nस्त्रवहिं सैल जनु निर्झर भारी। सोनित सरि कादर भयकारी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "कादर भयंकर रुधिर सरिता चली परम अपावनी।\n\nदोउ कूल दल रथ रेत चक्र अबर्त बहति भयावनी।।\n\nजल जंतुगज पदचर तुरग खर बिबिध बाहन को गने।\n\nसर सक्ति तोमर सर्प चाप तरंग चर्म कमठ घने।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बीर परहिं जनु तीर तरु मज्जा बहु बह फेन।\n\nकादर देखि डरहिं तहँ सुभटन्ह के मन चेन।।87।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मज्जहि भूत पिसाच बेताला। प्रमथ महा झोटिंग कराला।।\n\nकाक कंक लै भुजा उड़ाहीं। एक ते छीनि एक लै खाहीं।।\n\nएक कहहिं ऐसिउ सौंघाई। सठहु तुम्हार दरिद्र न जाई।।\n\nकहँरत भट घायल तट गिरे। जहँ तहँ मनहुँ अर्धजल परे।।\n\nखैंचहिं गीध आँत तट भए। जनु बंसी खेलत चित दए।।\n\nबहु भट बहहिं चढ़े खग जाहीं। जनु नावरि खेलहिं सरि माहीं।।\n\nजोगिनि भरि भरि खप्पर संचहिं। भूत पिसाच बधू नभ नंचहिं।।\n\nभट कपाल करताल बजावहिं। चामुंडा नाना बिधि गावहिं।।\n\nजंबुक निकर कटक्कट कट्टहिं। खाहिं हुआहिं अघाहिं दपट्टहिं।।\n\nकोटिन्ह रुंड मुंड बिनु डोल्लहिं। सीस परे महि जय जय बोल्लहिं।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "बोल्लहिं जो जय जय मुंड रुंड प्रचंड सिर बिनु धावहीं।\n\nखप्परिन्ह खग्ग अलुज्झि जुज्झहिं सुभट भटन्ह ढहावहीं।।\n\nबानर निसाचर निकर मर्दहिं राम बल दर्पित भए।\n\nसंग्राम अंगन सुभट सोवहिं राम सर निकरन्हि हए।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "रावन हृदयँ बिचारा भा निसिचर संघार।\n\nमैं अकेल कपि भालु बहु माया करौं अपार।।88।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "देवन्ह प्रभुहि पयादें देखा। उपजा उर अति छोभ बिसेषा।।\n\nसुरपति निज रथ तुरत पठावा। हरष सहित मातलि लै आवा।।\n\nतेज पुंज रथ दिब्य अनूपा। हरषि चढ़े कोसलपुर भूपा।।\n\nचंचल तुरग मनोहर चारी। अजर अमर मन सम गतिकारी।।\n\nरथारूढ़ रघुनाथहि देखी। धाए कपि बलु पाइ बिसेषी।।\n\nसही न जाइ कपिन्ह कै मारी। तब रावन माया बिस्तारी।।\n\nसो माया रघुबीरहि बाँची। लछिमन कपिन्ह सो मानी साँची।।\n\nदेखी कपिन्ह निसाचर अनी। अनुज सहित बहु कोसलधनी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "बहु राम लछिमन देखि मर्कट भालु मन अति अपडरे।\n\nजनु चित्र लिखित समेत लछिमन जहँ सो तहँ चितवहिं खरे।।\n\nनिज सेन चकित बिलोकि हँसि सर चाप सजि कोसल धनी।\n\nमाया हरी हरि निमिष महुँ हरषी सकल मर्कट अनी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बहुरि राम सब तन चितइ बोले बचन गँभीर।\n\nद्वंदजुद्ध देखहु सकल श्रमित भए अति बीर।।89।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अस कहि रथ रघुनाथ चलावा। बिप्र चरन पंकज सिरु नावा।।\n\nतब लंकेस क्रोध उर छावा। गर्जत तर्जत सन्मुख धावा।।\n\nजीतेहु जे भट संजुग माहीं। सुनु तापस मैं तिन्ह सम नाहीं।।\n\nरावन नाम जगत जस जाना। लोकप जाकें बंदीखाना।।\n\nखर दूषन बिराध तुम्ह मारा। बधेहु ब्याध इव बालि बिचारा।।\n\nनिसिचर निकर सुभट संघारेहु। कुंभकरन घननादहि मारेहु।।\n\nआजु बयरु सबु लेउँ निबाही। जौं रन भूप भाजि नहिं जाहीं।।\n\nआजु करउँ खलु काल हवाले। परेहु कठिन रावन के पाले।।\n\nसुनि दुर्बचन कालबस जाना। बिहँसि बचन कह कृपानिधाना।।\n\nसत्य सत्य सब तव प्रभुताई। जल्पसि जनि देखाउ मनुसाई।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "जनि जल्पना करि सुजसु नासहि नीति सुनहि करहि छमा।\n\nसंसार महँ पूरुष त्रिबिध पाटल रसाल पनस समा।।\n\nएक सुमनप्रद एक सुमन फल एक फलइ केवल लागहीं।\n\nएक कहहिं कहहिं करहिं अपर एक करहिं कहत न बागहीं।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "राम बचन सुनि बिहँसा मोहि सिखावत ग्यान।\n\nबयरु करत नहिं तब डरे अब लागे प्रिय प्रान।।90।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "कहि दुर्बचन क्रुद्ध दसकंधर। कुलिस समान लाग छाँड़ै सर।।\n\nनानाकार सिलीमुख धाए। दिसि अरु बिदिस गगन महि छाए।।\n\nपावक सर छाँड़ेउ रघुबीरा। छन महुँ जरे निसाचर तीरा।।\n\nछाड़िसि तीब्र सक्ति खिसिआई। बान संग प्रभु फेरि चलाई।।\n\nकोटिक चक्र त्रिसूल पबारै। बिनु प्रयास प्रभु काटि निवारै।।\n\nनिफल होहिं रावन सर कैसें। खल के सकल मनोरथ जैसें।।\n\nतब सत बान सारथी मारेसि। परेउ भूमि जय राम पुकारेसि।।\n\nराम कृपा करि सूत उठावा। तब प्रभु परम क्रोध कहुँ पावा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "भए क्रुद्ध जुद्ध बिरुद्ध रघुपति त्रोन सायक कसमसे।\n\nकोदंड धुनि अति चंड सुनि मनुजाद सब मारुत ग्रसे।।\n\nमँदोदरी उर कंप कंपति कमठ भू भूधर त्रसे।\n\nचिक्करहिं दिग्गज दसन गहि महि देखि कौतुक सुर हँसे।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तानेउ चाप श्रवन लगि छाँड़े बिसिख कराल।\n\nराम मारगन गन चले लहलहात जनु ब्याल।।91।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "चले बान सपच्छ जनु उरगा। प्रथमहिं हतेउ सारथी तुरगा।।\n\nरथ बिभंजि हति केतु पताका। गर्जा अति अंतर बल थाका।।\n\nतुरत आन रथ चढ़ि खिसिआना। अस्त्र सस्त्र छाँड़ेसि बिधि नाना।।\n\nबिफल होहिं सब उद्यम ताके। जिमि परद्रोह निरत मनसा के।।\n\nतब रावन दस सूल चलावा। बाजि चारि महि मारि गिरावा।।\n\nतुरग उठाइ कोपि रघुनायक। खैंचि सरासन छाँड़े सायक।।\n\nरावन सिर सरोज बनचारी। चलि रघुबीर सिलीमुख धारी।।\n\nदस दस बान भाल दस मारे। निसरि गए चले रुधिर पनारे।।\n\nस्त्रवत रुधिर धायउ बलवाना। प्रभु पुनि कृत धनु सर संधाना।।\n\nतीस तीर रघुबीर पबारे। भुजन्हि समेत सीस महि पारे।।\n\nकाटतहीं पुनि भए नबीने। राम बहोरि भुजा सिर छीने।।\n\nप्रभु बहु बार बाहु सिर हए। कटत झटिति पुनि नूतन भए।।\n\nपुनि पुनि प्रभु काटत भुज सीसा। अति कौतुकी कोसलाधीसा।।\n\nरहे छाइ नभ सिर अरु बाहू। मानहुँ अमित केतु अरु राहू।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "जनु राहु केतु अनेक नभ पथ स्त्रवत सोनित धावहीं।\n\nरघुबीर तीर प्रचंड लागहिं भूमि गिरन न पावहीं।।\n\nएक एक सर सिर निकर छेदे नभ उड़त इमि सोहहीं।\n\nजनु कोपि दिनकर कर निकर जहँ तहँ बिधुंतुद पोहहीं।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "जिमि जिमि प्रभु हर तासु सिर तिमि तिमि होहिं अपार।\n\nसेवत बिषय बिबर्ध जिमि नित नित नूतन मार।।92।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "दसमुख देखि सिरन्ह कै बाढ़ी। बिसरा मरन भई रिस गाढ़ी।।\n\nगर्जेउ मूढ़ महा अभिमानी। धायउ दसहु सरासन तानी।।\n\nसमर भूमि दसकंधर कोप्यो। बरषि बान रघुपति रथ तोप्यो।।\n\nदंड एक रथ देखि न परेऊ। जनु निहार महुँ दिनकर दुरेऊ।।\n\nहाहाकार सुरन्ह जब कीन्हा। तब प्रभु कोपि कारमुक लीन्हा।।\n\nसर निवारि रिपु के सिर काटे। ते दिसि बिदिस गगन महि पाटे।।\n\nकाटे सिर नभ मारग धावहिं। जय जय धुनि करि भय उपजावहिं।।\n\nकहँ लछिमन सुग्रीव कपीसा। कहँ रघुबीर कोसलाधीसा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "कहँ रामु कहि सिर निकर धाए देखि मर्कट भजि चले।\n\nसंधानि धनु रघुबंसमनि हँसि सरन्हि सिर बेधे भले।।\n\nसिर मालिका कर कालिका गहि बृंद बृंदन्हि बहु मिलीं।\n\nकरि रुधिर सरि मज्जनु मनहुँ संग्राम बट पूजन चलीं।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "पुनि दसकंठ क्रुद्ध होइ छाँड़ी सक्ति प्रचंड।\n\nचली बिभीषन सन्मुख मनहुँ काल कर दंड।।93।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "आवत देखि सक्ति अति घोरा। प्रनतारति भंजन पन मोरा।।\n\nतुरत बिभीषन पाछें मेला। सन्मुख राम सहेउ सोइ सेला।।\n\nलागि सक्ति मुरुछा कछु भई। प्रभु कृत खेल सुरन्ह बिकलई।।\n\nदेखि बिभीषन प्रभु श्रम पायो। गहि कर गदा क्रुद्ध होइ धायो।।\n\nरे कुभाग्य सठ मंद कुबुद्धे। तैं सुर नर मुनि नाग बिरुद्धे।।\n\nसादर सिव कहुँ सीस चढ़ाए। एक एक के कोटिन्ह पाए।।\n\nतेहि कारन खल अब लगि बाँच्यो। अब तव कालु सीस पर नाच्यो।।\n\nराम बिमुख सठ चहसि संपदा। अस कहि हनेसि माझ उर गदा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "उर माझ गदा प्रहार घोर कठोर लागत महि पर् यो।\n\nदस बदन सोनित स्त्रवत पुनि संभारि धायो रिस भर् यो।।\n\nद्वौ भिरे अतिबल मल्लजुद्ध बिरुद्ध एकु एकहि हनै।\n\nरघुबीर बल दर्पित बिभीषनु घालि नहिं ता कहुँ गनै।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "उमा बिभीषनु रावनहि सन्मुख चितव कि काउ।\n\nसो अब भिरत काल ज्यों श्रीरघुबीर प्रभाउ।।94।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "देखा श्रमित बिभीषनु भारी। धायउ हनूमान गिरि धारी।।\n\nरथ तुरंग सारथी निपाता। हृदय माझ तेहि मारेसि लाता।।\n\nठाढ़ रहा अति कंपित गाता। गयउ बिभीषनु जहँ जनत्राता।।\n\nपुनि रावन कपि हतेउ पचारी। चलेउ गगन कपि पूँछ पसारी।।\n\nगहिसि पूँछ कपि सहित उड़ाना। पुनि फिरि भिरेउ प्रबल हनुमाना।।\n\nलरत अकास जुगल सम जोधा। एकहि एकु हनत करि क्रोधा।।\n\nसोहहिं नभ छल बल बहु करहीं। कज्जल गिरि सुमेरु जनु लरहीं।।\n\nबुधि बल निसिचर परइ न पार् यो। तब मारुत सुत प्रभु संभार् यो।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "संभारि श्रीरघुबीर धीर पचारि कपि रावनु हन्यो।\n\nमहि परत पुनि उठि लरत देवन्ह जुगल कहुँ जय जय भन्यो।।\n\nहनुमंत संकट देखि मर्कट भालु क्रोधातुर चले।\n\nरन मत्त रावन सकल सुभट प्रचंड भुज बल दलमले।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तब रघुबीर पचारे धाए कीस प्रचंड।\n\nकपि बल प्रबल देखि तेहिं कीन्ह प्रगट पाषंड।।95।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अंतरधान भयउ छन एका। पुनि प्रगटे खल रूप अनेका।।\n\nरघुपति कटक भालु कपि जेते। जहँ तहँ प्रगट दसानन तेते।।\n\nदेखे कपिन्ह अमित दससीसा। जहँ तहँ भजे भालु अरु कीसा।।\n\nभागे बानर धरहिं न धीरा। त्राहि त्राहि लछिमन रघुबीरा।।\n\nदहँ दिसि धावहिं कोटिन्ह रावन। गर्जहिं घोर कठोर भयावन।।\n\nडरे सकल सुर चले पराई। जय कै आस तजहु अब भाई।।\n\nसब सुर जिते एक दसकंधर। अब बहु भए तकहु गिरि कंदर।।\n\nरहे बिरंचि संभु मुनि ग्यानी। जिन्ह जिन्ह प्रभु महिमा कछु जानी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "जाना प्रताप ते रहे निर्भय कपिन्ह रिपु माने फुरे।\n\nचले बिचलि मर्कट भालु सकल कृपाल पाहि भयातुरे।।\n\nहनुमंत अंगद नील नल अतिबल लरत रन बाँकुरे।\n\nमर्दहिं दसानन कोटि कोटिन्ह कपट भू भट अंकुरे।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुर बानर देखे बिकल हँस्यो कोसलाधीस।\n\nसजि सारंग एक सर हते सकल दससीस।।96।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "प्रभु छन महुँ माया सब काटी। जिमि रबि उएँ जाहिं तम फाटी।।\n\nरावनु एकु देखि सुर हरषे। फिरे सुमन बहु प्रभु पर बरषे।।\n\nभुज उठाइ रघुपति कपि फेरे। फिरे एक एकन्ह तब टेरे।।\n\nप्रभु बलु पाइ भालु कपि धाए। तरल तमकि संजुग महि आए।।\n\nअस्तुति करत देवतन्हि देखें। भयउँ एक मैं इन्ह के लेखें।।\n\nसठहु सदा तुम्ह मोर मरायल। अस कहि कोपि गगन पर धायल।।\n\nहाहाकार करत सुर भागे। खलहु जाहु कहँ मोरें आगे।।\n\nदेखि बिकल सुर अंगद धायो। कूदि चरन गहि भूमि गिरायो।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "गहि भूमि पार् यो लात मार् यो बालिसुत प्रभु पहिं गयो।\n\nसंभारि उठि दसकंठ घोर कठोर रव गर्जत भयो।।\n\nकरि दाप चाप चढ़ाइ दस संधानि सर बहु बरषई।\n\nकिए सकल भट घायल भयाकुल देखि निज बल हरषई।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तब रघुपति रावन के सीस भुजा सर चाप।\n\nकाटे बहुत बढ़े पुनि जिमि तीरथ कर पाप। 97।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सिर भुज बाढ़ि देखि रिपु केरी। भालु कपिन्ह रिस भई घनेरी।।\n\nमरत न मूढ़ कटेउ भुज सीसा। धाए कोपि भालु भट कीसा।।\n\nबालितनय मारुति नल नीला। बानरराज दुबिद बलसीला।।\n\nबिटप महीधर करहिं प्रहारा। सोइ गिरि तरु गहि कपिन्ह सो मारा।।\n\nएक नखन्हि रिपु बपुष बिदारी। भअगि चलहिं एक लातन्ह मारी।।\n\nतब नल नील सिरन्हि चढ़ि गयऊ। नखन्हि लिलार बिदारत भयऊ।।\n\nरुधिर देखि बिषाद उर भारी। तिन्हहि धरन कहुँ भुजा पसारी।।\n\nगहे न जाहिं करन्हि पर फिरहीं। जनु जुग मधुप कमल बन चरहीं।।\n\nकोपि कूदि द्वौ धरेसि बहोरी। महि पटकत भजे भुजा मरोरी।।\n\nपुनि सकोप दस धनु कर लीन्हे। सरन्हि मारि घायल कपि कीन्हे।।\n\nहनुमदादि मुरुछित करि बंदर। पाइ प्रदोष हरष दसकंधर।।\n\nमुरुछित देखि सकल कपि बीरा। जामवंत धायउ रनधीरा।।\n\nसंग भालु भूधर तरु धारी। मारन लगे पचारि पचारी।।\n\nभयउ क्रुद्ध रावन बलवाना। गहि पद महि पटकइ भट नाना।।\n\nदेखि भालुपति निज दल घाता। कोपि माझ उर मारेसि लाता।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "उर लात घात प्रचंड लागत बिकल रथ ते महि परा।\n\nगहि भालु बीसहुँ कर मनहुँ कमलन्हि बसे निसि मधुकरा।।\n\nमुरुछित बिलोकि बहोरि पद हति भालुपति प्रभु पहिं गयौ।\n\nनिसि जानि स्यंदन घालि तेहि तब सूत जतनु करत भयो।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मुरुछा बिगत भालु कपि सब आए प्रभु पास।\n\nनिसिचर सकल रावनहि घेरि रहे अति त्रास।।98।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तेही निसि सीता पहिं जाई। त्रिजटा कहि सब कथा सुनाई।।\n\nसिर भुज बाढ़ि सुनत रिपु केरी। सीता उर भइ त्रास घनेरी।।\n\nमुख मलीन उपजी मन चिंता। त्रिजटा सन बोली तब सीता।।\n\nहोइहि कहा कहसि किन माता। केहि बिधि मरिहि बिस्व दुखदाता।।\n\nरघुपति सर सिर कटेहुँ न मरई। बिधि बिपरीत चरित सब करई।।\n\nमोर अभाग्य जिआवत ओही। जेहिं हौ हरि पद कमल बिछोही।।\n\nजेहिं कृत कपट कनक मृग झूठा। अजहुँ सो दैव मोहि पर रूठा।।\n\nजेहिं बिधि मोहि दुख दुसह सहाए। लछिमन कहुँ कटु बचन कहाए।।\n\nरघुपति बिरह सबिष सर भारी। तकि तकि मार बार बहु मारी।।\n\nऐसेहुँ दुख जो राख मम प्राना। सोइ बिधि ताहि जिआव न आना।।\n\nबहु बिधि कर बिलाप जानकी। करि करि सुरति कृपानिधान की।।\n\nकह त्रिजटा सुनु राजकुमारी। उर सर लागत मरइ सुरारी।।\n\nप्रभु ताते उर हतइ न तेही। एहि के हृदयँ बसति बैदेही।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "एहि के हृदयँ बस जानकी जानकी उर मम बास है।\n\nमम उदर भुअन अनेक लागत बान सब कर नास है।।\n\nसुनि बचन हरष बिषाद मन अति देखि पुनि त्रिजटाँ कहा।\n\nअब मरिहि रिपु एहि बिधि सुनहि सुंदरि तजहि संसय महा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "काटत सिर होइहि बिकल छुटि जाइहि तव ध्यान।\n\nतब रावनहि हृदय महुँ मरिहहिं रामु सुजान।।99।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अस कहि बहुत भाँति समुझाई। पुनि त्रिजटा निज भवन सिधाई।।\n\nराम सुभाउ सुमिरि बैदेही। उपजी बिरह बिथा अति तेही।।\n\nनिसिहि ससिहि निंदति बहु भाँती। जुग सम भई सिराति न राती।।\n\nकरति बिलाप मनहिं मन भारी। राम बिरहँ जानकी दुखारी।।\n\nजब अति भयउ बिरह उर दाहू। फरकेउ बाम नयन अरु बाहू।।\n\nसगुन बिचारि धरी मन धीरा। अब मिलिहहिं कृपाल रघुबीरा।।\n\nइहाँ अर्धनिसि रावनु जागा। निज सारथि सन खीझन लागा।।\n\nसठ रनभूमि छड़ाइसि मोही। धिग धिग अधम मंदमति तोही।।\n\nतेहिं पद गहि बहु बिधि समुझावा। भौरु भएँ रथ चढ़ि पुनि धावा।।\n\nसुनि आगवनु दसानन केरा। कपि दल खरभर भयउ घनेरा।।\n\nजहँ तहँ भूधर बिटप उपारी। धाए कटकटाइ भट भारी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "धाए जो मर्कट बिकट भालु कराल कर भूधर धरा।\n\nअति कोप करहिं प्रहार मारत भजि चले रजनीचरा।।\n\nबिचलाइ दल बलवंत कीसन्ह घेरि पुनि रावनु लियो।\n\nचहुँ दिसि चपेटन्हि मारि नखन्हि बिदारि तनु ब्याकुल कियो।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "देखि महा मर्कट प्रबल रावन कीन्ह बिचार।\n\nअंतरहित होइ निमिष महुँ कृत माया बिस्तार।।100।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "जब कीन्ह तेहिं पाषंड। भए प्रगट जंतु प्रचंड।।\n\nबेताल भूत पिसाच। कर धरें धनु नाराच।।1।।\n\nजोगिनि गहें करबाल। एक हाथ मनुज कपाल।।\n\nकरि सद्य सोनित पान। नाचहिं करहिं बहु गान।।2।।\n\nधरु मारु बोलहिं घोर। रहि पूरि धुनि चहुँ ओर।।\n\nमुख बाइ धावहिं खान। तब लगे कीस परान।।3।।\n\nजहँ जाहिं मर्कट भागि। तहँ बरत देखहिं आगि।।\n\nभए बिकल बानर भालु। पुनि लाग बरषै बालु।।4।।\n\nजहँ तहँ थकित करि कीस। गर्जेउ बहुरि दससीस।।\n\nलछिमन कपीस समेत। भए सकल बीर अचेत।।5।।\n\nहा राम हा रघुनाथ। कहि सुभट मीजहिं हाथ।।\n\nएहि बिधि सकल बल तोरि। तेहिं कीन्ह कपट बहोरि।।6।।\n\nप्रगटेसि बिपुल हनुमान। धाए गहे पाषान।।\n\nतिन्ह रामु घेरे जाइ। चहुँ दिसि बरूथ बनाइ।।7।।\n\nमारहु धरहु जनि जाइ। कटकटहिं पूँछ उठाइ।।\n\nदहँ दिसि लँगूर बिराज। तेहिं मध्य कोसलराज।।8।।\n\nतेहिं मध्य कोसलराज सुंदर स्याम तन सोभा लही।\n\nजनु इंद्रधनुष अनेक की बर बारि तुंग तमालही।।\n\nप्रभु देखि हरष बिषाद उर सुर बदत जय जय जय करी।\n\nरघुबीर एकहि तीर कोपि निमेष महुँ माया हरी।।1।।\n\nमाया बिगत कपि भालु हरषे बिटप गिरि गहि सब फिरे।\n\nसर निकर छाड़े राम रावन बाहु सिर पुनि महि गिरे।।\n\nश्रीराम रावन समर चरित अनेक कल्प जो गावहीं।\n\nसत सेष सारद निगम कबि तेउ तदपि पार न पावहीं।।2।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "ताके गुन गन कछु कहे जड़मति तुलसीदास।\n\nजिमि निज बल अनुरूप ते माछी उड़इ अकास।।101(क)।।\n\nकाटे सिर भुज बार बहु मरत न भट लंकेस।\n\nप्रभु क्रीड़त सुर सिद्ध मुनि ब्याकुल देखि कलेस।।101(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "काटत बढ़हिं सीस समुदाई। जिमि प्रति लाभ लोभ अधिकाई।।\n\nमरइ न रिपु श्रम भयउ बिसेषा। राम बिभीषन तन तब देखा।।\n\nउमा काल मर जाकीं ईछा। सो प्रभु जन कर प्रीति परीछा।।\n\nसुनु सरबग्य चराचर नायक। प्रनतपाल सुर मुनि सुखदायक।।\n\nनाभिकुंड पियूष बस याकें। नाथ जिअत रावनु बल ताकें।।\n\nसुनत बिभीषन बचन कृपाला। हरषि गहे कर बान कराला।।\n\nअसुभ होन लागे तब नाना। रोवहिं खर सृकाल बहु स्वाना।।\n\nबोलहि खग जग आरति हेतू। प्रगट भए नभ जहँ तहँ केतू।।\n\nदस दिसि दाह होन अति लागा। भयउ परब बिनु रबि उपरागा।।\n\nमंदोदरि उर कंपति भारी। प्रतिमा स्त्रवहिं नयन मग बारी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "प्रतिमा रुदहिं पबिपात नभ अति बात बह डोलति मही।\n\nबरषहिं बलाहक रुधिर कच रज असुभ अति सक को कही।।\n\nउतपात अमित बिलोकि नभ सुर बिकल बोलहि जय जए।\n\nसुर सभय जानि कृपाल रघुपति चाप सर जोरत भए।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "खैचि सरासन श्रवन लगि छाड़े सर एकतीस।\n\nरघुनायक सायक चले मानहुँ काल फनीस।।102।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सायक एक नाभि सर सोषा। अपर लगे भुज सिर करि रोषा।।\n\nलै सिर बाहु चले नाराचा। सिर भुज हीन रुंड महि नाचा।।\n\nधरनि धसइ धर धाव प्रचंडा। तब सर हति प्रभु कृत दुइ खंडा।।\n\nगर्जेउ मरत घोर रव भारी। कहाँ रामु रन हतौं पचारी।।\n\nडोली भूमि गिरत दसकंधर। छुभित सिंधु सरि दिग्गज भूधर।।\n\nधरनि परेउ द्वौ खंड बढ़ाई। चापि भालु मर्कट समुदाई।।\n\nमंदोदरि आगें भुज सीसा। धरि सर चले जहाँ जगदीसा।।\n\nप्रबिसे सब निषंग महु जाई। देखि सुरन्ह दुंदुभीं बजाई।।\n\nतासु तेज समान प्रभु आनन। हरषे देखि संभु चतुरानन।।\n\nजय जय धुनि पूरी ब्रह्मंडा। जय रघुबीर प्रबल भुजदंडा।।\n\nबरषहि सुमन देव मुनि बृंदा। जय कृपाल जय जयति मुकुंदा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "जय कृपा कंद मुकंद द्वंद हरन सरन सुखप्रद प्रभो।\n\nखल दल बिदारन परम कारन कारुनीक सदा बिभो।।\n\nसुर सुमन बरषहिं हरष संकुल बाज दुंदुभि गहगही।\n\nसंग्राम अंगन राम अंग अनंग बहु सोभा लही।।\n\nसिर जटा मुकुट प्रसून बिच बिच अति मनोहर राजहीं।\n\nजनु नीलगिरि पर तड़ित पटल समेत उड़ुगन भ्राजहीं।।\n\nभुजदंड सर कोदंड फेरत रुधिर कन तन अति बने।\n\nजनु रायमुनीं तमाल पर बैठीं बिपुल सुख आपने।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "कृपादृष्टि करि प्रभु अभय किए सुर बृंद।\n\nभालु कीस सब हरषे जय सुख धाम मुकंद।।103।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "पति सिर देखत मंदोदरी। मुरुछित बिकल धरनि खसि परी।।\n\nजुबति बृंद रोवत उठि धाईं। तेहि उठाइ रावन पहिं आई।।\n\nपति गति देखि ते करहिं पुकारा। छूटे कच नहिं बपुष सँभारा।।\n\nउर ताड़ना करहिं बिधि नाना। रोवत करहिं प्रताप बखाना।।\n\nतव बल नाथ डोल नित धरनी। तेज हीन पावक ससि तरनी।।\n\nसेष कमठ सहि सकहिं न भारा। सो तनु भूमि परेउ भरि छारा।।\n\nबरुन कुबेर सुरेस समीरा। रन सन्मुख धरि काहुँ न धीरा।।\n\nभुजबल जितेहु काल जम साईं। आजु परेहु अनाथ की नाईं।।\n\nजगत बिदित तुम्हारी प्रभुताई। सुत परिजन बल बरनि न जाई।।\n\nराम बिमुख अस हाल तुम्हारा। रहा न कोउ कुल रोवनिहारा।।\n\nतव बस बिधि प्रपंच सब नाथा। सभय दिसिप नित नावहिं माथा।।\n\nअब तव सिर भुज जंबुक खाहीं। राम बिमुख यह अनुचित नाहीं।।\n\nकाल बिबस पति कहा न माना। अग जग नाथु मनुज करि जाना।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "जान्यो मनुज करि दनुज कानन दहन पावक हरि स्वयं।\n\nजेहि नमत सिव ब्रह्मादि सुर पिय भजेहु नहिं करुनामयं।।\n\nआजन्म ते परद्रोह रत पापौघमय तव तनु अयं।\n\nतुम्हहू दियो निज धाम राम नमामि ब्रह्म निरामयं।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अहह नाथ रघुनाथ सम कृपासिंधु नहिं आन।\n\nजोगि बृंद दुर्लभ गति तोहि दीन्हि भगवान।।104।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "मंदोदरी बचन सुनि काना। सुर मुनि सिद्ध सबन्हि सुख माना।।\n\nअज महेस नारद सनकादी। जे मुनिबर परमारथबादी।।\n\nभरि लोचन रघुपतिहि निहारी। प्रेम मगन सब भए सुखारी।।\n\nरुदन करत देखीं सब नारी। गयउ बिभीषनु मन दुख भारी।।\n\nबंधु दसा बिलोकि दुख कीन्हा। तब प्रभु अनुजहि आयसु दीन्हा।।\n\nलछिमन तेहि बहु बिधि समुझायो। बहुरि बिभीषन प्रभु पहिं आयो।।\n\nकृपादृष्टि प्रभु ताहि बिलोका। करहु क्रिया परिहरि सब सोका।।\n\nकीन्हि क्रिया प्रभु आयसु मानी। बिधिवत देस काल जियँ जानी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मंदोदरी आदि सब देइ तिलांजलि ताहि।\n\nभवन गई रघुपति गुन गन बरनत मन माहि।।105।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "आइ बिभीषन पुनि सिरु नायो। कृपासिंधु तब अनुज बोलायो।।\n\nतुम्ह कपीस अंगद नल नीला। जामवंत मारुति नयसीला।।\n\nसब मिलि जाहु बिभीषन साथा। सारेहु तिलक कहेउ रघुनाथा।।\n\nपिता बचन मैं नगर न आवउँ। आपु सरिस कपि अनुज पठावउँ।।\n\nतुरत चले कपि सुनि प्रभु बचना। कीन्ही जाइ तिलक की रचना।।\n\nसादर सिंहासन बैठारी। तिलक सारि अस्तुति अनुसारी।।\n\nजोरि पानि सबहीं सिर नाए। सहित बिभीषन प्रभु पहिं आए।।\n\nतब रघुबीर बोलि कपि लीन्हे। कहि प्रिय बचन सुखी सब कीन्हे।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "किए सुखी कहि बानी सुधा सम बल तुम्हारें रिपु हयो।\n\nपायो बिभीषन राज तिहुँ पुर जसु तुम्हारो नित नयो।।\n\nमोहि सहित सुभ कीरति तुम्हारी परम प्रीति जो गाइहैं।\n\nसंसार सिंधु अपार पार प्रयास बिनु नर पाइहैं।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "प्रभु के बचन श्रवन सुनि नहिं अघाहिं कपि पुंज।\n\nबार बार सिर नावहिं गहहिं सकल पद कंज।।106।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "पुनि प्रभु बोलि लियउ हनुमाना। लंका जाहु कहेउ भगवाना।।\n\nसमाचार जानकिहि सुनावहु। तासु कुसल लै तुम्ह चलि आवहु।।\n\nतब हनुमंत नगर महुँ आए। सुनि निसिचरी निसाचर धाए।।\n\nबहु प्रकार तिन्ह पूजा कीन्ही। जनकसुता देखाइ पुनि दीन्ही।।\n\nदूरहि ते प्रनाम कपि कीन्हा। रघुपति दूत जानकीं चीन्हा।।\n\nकहहु तात प्रभु कृपानिकेता। कुसल अनुज कपि सेन समेता।।\n\nसब बिधि कुसल कोसलाधीसा। मातु समर जीत्यो दससीसा।।\n\nअबिचल राजु बिभीषन पायो। सुनि कपि बचन हरष उर छायो।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "अति हरष मन तन पुलक लोचन सजल कह पुनि पुनि रमा।\n\nका देउँ तोहि त्रेलोक महुँ कपि किमपि नहिं बानी समा।।\n\nसुनु मातु मैं पायो अखिल जग राजु आजु न संसयं।\n\nरन जीति रिपुदल बंधु जुत पस्यामि राममनामयं।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुनु सुत सदगुन सकल तव हृदयँ बसहुँ हनुमंत।\n\nसानुकूल कोसलपति रहहुँ समेत अनंत।।107।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अब सोइ जतन करहु तुम्ह ताता। देखौं नयन स्याम मृदु गाता।।\n\nतब हनुमान राम पहिं जाई। जनकसुता कै कुसल सुनाई।।\n\nसुनि संदेसु भानुकुलभूषन। बोलि लिए जुबराज बिभीषन।।\n\nमारुतसुत के संग सिधावहु। सादर जनकसुतहि लै आवहु।।\n\nतुरतहिं सकल गए जहँ सीता। सेवहिं सब निसिचरीं बिनीता।।\n\nबेगि बिभीषन तिन्हहि सिखायो। तिन्ह बहु बिधि मज्जन करवायो।।\n\nबहु प्रकार भूषन पहिराए। सिबिका रुचिर साजि पुनि ल्याए।।\n\nता पर हरषि चढ़ी बैदेही। सुमिरि राम सुखधाम सनेही।।\n\nबेतपानि रच्छक चहुँ पासा। चले सकल मन परम हुलासा।।\n\nदेखन भालु कीस सब आए। रच्छक कोपि निवारन धाए।।\n\nकह रघुबीर कहा मम मानहु। सीतहि सखा पयादें आनहु।।\n\nदेखहुँ कपि जननी की नाईं। बिहसि कहा रघुनाथ गोसाई।।\n\nसुनि प्रभु बचन भालु कपि हरषे। नभ ते सुरन्ह सुमन बहु बरषे।।\n\nसीता प्रथम अनल महुँ राखी। प्रगट कीन्हि चह अंतर साखी।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तेहि कारन करुनानिधि कहे कछुक दुर्बाद।\n\nसुनत जातुधानीं सब लागीं करै बिषाद।।108।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "प्रभु के बचन सीस धरि सीता। बोली मन क्रम बचन पुनीता।।\n\nलछिमन होहु धरम के नेगी। पावक प्रगट करहु तुम्ह बेगी।।\n\nसुनि लछिमन सीता कै बानी। बिरह बिबेक धरम निति सानी।।\n\nलोचन सजल जोरि कर दोऊ। प्रभु सन कछु कहि सकत न ओऊ।।\n\nदेखि राम रुख लछिमन धाए। पावक प्रगटि काठ बहु लाए।।\n\nपावक प्रबल देखि बैदेही। हृदयँ हरष नहिं भय कछु तेही।।\n\nजौं मन बच क्रम मम उर माहीं। तजि रघुबीर आन गति नाहीं।।\n\nतौ कृसानु सब कै गति जाना। मो कहुँ होउ श्रीखंड समाना।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "श्रीखंड सम पावक प्रबेस कियो सुमिरि प्रभु मैथिली।\n\nजय कोसलेस महेस बंदित चरन रति अति निर्मली।।\n\nप्रतिबिंब अरु लौकिक कलंक प्रचंड पावक महुँ जरे।\n\nप्रभु चरित काहुँ न लखे नभ सुर सिद्ध मुनि देखहिं खरे।।1।।\n\nधरि रूप पावक पानि गहि श्री सत्य श्रुति जग बिदित जो।\n\nजिमि छीरसागर इंदिरा रामहि समर्पी आनि सो।।\n\nसो राम बाम बिभाग राजति रुचिर अति सोभा भली।\n\nनव नील नीरज निकट मानहुँ कनक पंकज की कली।।2।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बरषहिं सुमन हरषि सुन बाजहिं गगन निसान।\n\nगावहिं किंनर सुरबधू नाचहिं चढ़ीं बिमान।।109(क)।।\n\nजनकसुता समेत प्रभु सोभा अमित अपार।\n\nदेखि भालु कपि हरषे जय रघुपति सुख सार।।109(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तब रघुपति अनुसासन पाई। मातलि चलेउ चरन सिरु नाई।।\n\nआए देव सदा स्वारथी। बचन कहहिं जनु परमारथी।।\n\nदीन बंधु दयाल रघुराया। देव कीन्हि देवन्ह पर दाया।।\n\nबिस्व द्रोह रत यह खल कामी। निज अघ गयउ कुमारगगामी।।\n\nतुम्ह समरूप ब्रह्म अबिनासी। सदा एकरस सहज उदासी।।\n\nअकल अगुन अज अनघ अनामय। अजित अमोघसक्ति करुनामय।।\n\nमीन कमठ सूकर नरहरी। बामन परसुराम बपु धरी।।\n\nजब जब नाथ सुरन्ह दुखु पायो। नाना तनु धरि तुम्हइँ नसायो।।\n\nयह खल मलिन सदा सुरद्रोही। काम लोभ मद रत अति कोही।।\n\nअधम सिरोमनि तव पद पावा। यह हमरे मन बिसमय आवा।।\n\nहम देवता परम अधिकारी। स्वारथ रत प्रभु भगति बिसारी।।\n\nभव प्रबाहँ संतत हम परे। अब प्रभु पाहि सरन अनुसरे।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "करि बिनती सुर सिद्ध सब रहे जहँ तहँ कर जोरि।\n\nअति सप्रेम तन पुलकि बिधि अस्तुति करत बहोरि।।110।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "जय राम सदा सुखधाम हरे। रघुनायक सायक चाप धरे।।\n\nभव बारन दारन सिंह प्रभो। गुन सागर नागर नाथ बिभो।।\n\nतन काम अनेक अनूप छबी। गुन गावत सिद्ध मुनींद्र कबी।।\n\nजसु पावन रावन नाग महा। खगनाथ जथा करि कोप गहा।।\n\nजन रंजन भंजन सोक भयं। गतक्रोध सदा प्रभु बोधमयं।।\n\nअवतार उदार अपार गुनं। महि भार बिभंजन ग्यानघनं।।\n\nअज ब्यापकमेकमनादि सदा। करुनाकर राम नमामि मुदा।।\n\nरघुबंस बिभूषन दूषन हा। कृत भूप बिभीषन दीन रहा।।\n\nगुन ग्यान निधान अमान अजं। नित राम नमामि बिभुं बिरजं।।\n\nभुजदंड प्रचंड प्रताप बलं। खल बृंद निकंद महा कुसलं।।\n\nबिनु कारन दीन दयाल हितं। छबि धाम नमामि रमा सहितं।।\n\nभव तारन कारन काज परं। मन संभव दारुन दोष हरं।।\n\nसर चाप मनोहर त्रोन धरं। जरजारुन लोचन भूपबरं।।\n\nसुख मंदिर सुंदर श्रीरमनं। मद मार मुधा ममता समनं।।\n\nअनवद्य अखंड न गोचर गो। सबरूप सदा सब होइ न गो।।\n\nइति बेद बदंति न दंतकथा। रबि आतप भिन्नमभिन्न जथा।।\n\nकृतकृत्य बिभो सब बानर ए। निरखंति तवानन सादर ए।।\n\nधिग जीवन देव सरीर हरे। तव भक्ति बिना भव भूलि परे।।\n\nअब दीन दयाल दया करिऐ। मति मोरि बिभेदकरी हरिऐ।।\n\nजेहि ते बिपरीत क्रिया करिऐ। दुख सो सुख मानि सुखी चरिऐ।।\n\nखल खंडन मंडन रम्य छमा। पद पंकज सेवित संभु उमा।।\n\nनृप नायक दे बरदानमिदं। चरनांबुज प्रेम सदा सुभदं।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "बिनय कीन्हि चतुरानन प्रेम पुलक अति गात।\n\nसोभासिंधु बिलोकत लोचन नहीं अघात।।111।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तेहि अवसर दसरथ तहँ आए। तनय बिलोकि नयन जल छाए।।\n\nअनुज सहित प्रभु बंदन कीन्हा। आसिरबाद पिताँ तब दीन्हा।।\n\nतात सकल तव पुन्य प्रभाऊ। जीत्यों अजय निसाचर राऊ।।\n\nसुनि सुत बचन प्रीति अति बाढ़ी। नयन सलिल रोमावलि ठाढ़ी।।\n\nरघुपति प्रथम प्रेम अनुमाना। चितइ पितहि दीन्हेउ दृढ़ ग्याना।।\n\nताते उमा मोच्छ नहिं पायो। दसरथ भेद भगति मन लायो।।\n\nसगुनोपासक मोच्छ न लेहीं। तिन्ह कहुँ राम भगति निज देहीं।।\n\nबार बार करि प्रभुहि प्रनामा। दसरथ हरषि गए सुरधामा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अनुज जानकी सहित प्रभु कुसल कोसलाधीस।\n\nसोभा देखि हरषि मन अस्तुति कर सुर ईस।।112।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "जय राम सोभा धाम। दायक प्रनत बिश्राम।।\n\nधृत त्रोन बर सर चाप। भुजदंड प्रबल प्रताप।।1।।\n\nजय दूषनारि खरारि। मर्दन निसाचर धारि।।\n\nयह दुष्ट मारेउ नाथ। भए देव सकल सनाथ।।2।।\n\nजय हरन धरनी भार। महिमा उदार अपार।।\n\nजय रावनारि कृपाल। किए जातुधान बिहाल।।3।।\n\nलंकेस अति बल गर्ब। किए बस्य सुर गंधर्ब।।\n\nमुनि सिद्ध नर खग नाग। हठि पंथ सब कें लाग।।4।।\n\nपरद्रोह रत अति दुष्ट। पायो सो फलु पापिष्ट।।\n\nअब सुनहु दीन दयाल। राजीव नयन बिसाल।।5।।\n\nमोहि रहा अति अभिमान। नहिं कोउ मोहि समान।।\n\nअब देखि प्रभु पद कंज। गत मान प्रद दुख पुंज।।6।।\n\nकोउ ब्रह्म निर्गुन ध्याव। अब्यक्त जेहि श्रुति गाव।।\n\nमोहि भाव कोसल भूप। श्रीराम सगुन सरूप।।7।।\n\nबैदेहि अनुज समेत। मम हृदयँ करहु निकेत।।\n\nमोहि जानिए निज दास। दे भक्ति रमानिवास।।8।।\n\nदे भक्ति रमानिवास त्रास हरन सरन सुखदायकं।\n\nसुख धाम राम नमामि काम अनेक छबि रघुनायकं।।\n\nसुर बृंद रंजन द्वंद भंजन मनुज तनु अतुलितबलं।\n\nब्रह्मादि संकर सेब्य राम नमामि करुना कोमलं।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "अब करि कृपा बिलोकि मोहि आयसु देहु कृपाल।\n\nकाह करौं सुनि प्रिय बचन बोले दीनदयाल।।113।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनु सुरपति कपि भालु हमारे। परे भूमि निसचरन्हि जे मारे।।\n\nमम हित लागि तजे इन्ह प्राना। सकल जिआउ सुरेस सुजाना।।\n\nसुनु खगेस प्रभु कै यह बानी। अति अगाध जानहिं मुनि ग्यानी।।\n\nप्रभु सक त्रिभुअन मारि जिआई। केवल सक्रहि दीन्हि बड़ाई।।\n\nसुधा बरषि कपि भालु जिआए। हरषि उठे सब प्रभु पहिं आए।।\n\nसुधाबृष्टि भै दुहु दल ऊपर। जिए भालु कपि नहिं रजनीचर।।\n\nरामाकार भए तिन्ह के मन। मुक्त भए छूटे भव बंधन।।\n\nसुर अंसिक सब कपि अरु रीछा। जिए सकल रघुपति कीं ईछा।।\n\nराम सरिस को दीन हितकारी। कीन्हे मुकुत निसाचर झारी।।\n\nखल मल धाम काम रत रावन। गति पाई जो मुनिबर पाव न।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सुमन बरषि सब सुर चले चढ़ि चढ़ि रुचिर बिमान।\n\nदेखि सुअवसरु प्रभु पहिं आयउ संभु सुजान।।114(क)।।\n\nपरम प्रीति कर जोरि जुग नलिन नयन भरि बारि।\n\nपुलकित तन गदगद गिराँ बिनय करत त्रिपुरारि।।114(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "छंद", "content": "मामभिरक्षय रघुकुल नायक। धृत बर चाप रुचिर कर सायक।।\n\nमोह महा घन पटल प्रभंजन। संसय बिपिन अनल सुर रंजन।।1।।\n\nअगुन सगुन गुन मंदिर सुंदर। भ्रम तम प्रबल प्रताप दिवाकर।।\n\nकाम क्रोध मद गज पंचानन। बसहु निरंतर जन मन कानन।।2।।\n\nबिषय मनोरथ पुंज कंज बन। प्रबल तुषार उदार पार मन।।\n\nभव बारिधि मंदर परमं दर। बारय तारय संसृति दुस्तर।।3।।\n\nस्याम गात राजीव बिलोचन। दीन बंधु प्रनतारति मोचन।।\n\nअनुज जानकी सहित निरंतर। बसहु राम नृप मम उर अंतर।।4।।\n\nमुनि रंजन महि मंडल मंडन। तुलसिदास प्रभु त्रास बिखंडन।।5।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "नाथ जबहिं कोसलपुरीं होइहि तिलक तुम्हार।\n\nकृपासिंधु मैं आउब देखन चरित उदार।।115।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "करि बिनती जब संभु सिधाए। तब प्रभु निकट बिभीषनु आए।।\n\nनाइ चरन सिरु कह मृदु बानी। बिनय सुनहु प्रभु सारँगपानी।।\n\nसकुल सदल प्रभु रावन मार् यो। पावन जस त्रिभुवन बिस्तार् यो।।\n\nदीन मलीन हीन मति जाती। मो पर कृपा कीन्हि बहु भाँती।।\n\nअब जन गृह पुनीत प्रभु कीजे। मज्जनु करिअ समर श्रम छीजे।।\n\nदेखि कोस मंदिर संपदा। देहु कृपाल कपिन्ह कहुँ मुदा।।\n\nसब बिधि नाथ मोहि अपनाइअ। पुनि मोहि सहित अवधपुर जाइअ।।\n\nसुनत बचन मृदु दीनदयाला। सजल भए द्वौ नयन बिसाला।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "तोर कोस गृह मोर सब सत्य बचन सुनु भ्रात।\n\nभरत दसा सुमिरत मोहि निमिष कल्प सम जात।।116(क)।।\n\nतापस बेष गात कृस जपत निरंतर मोहि।\n\nदेखौं बेगि सो जतनु करु सखा निहोरउँ तोहि।।116(ख)।।\n\nबीतें अवधि जाउँ जौं जिअत न पावउँ बीर।\n\nसुमिरत अनुज प्रीति प्रभु पुनि पुनि पुलक सरीर।।116(ग)।।\n\nकरेहु कल्प भरि राजु तुम्ह मोहि सुमिरेहु मन माहिं।\n\nपुनि मम धाम पाइहहु जहाँ संत सब जाहिं।।116(घ)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "सुनत बिभीषन बचन राम के। हरषि गहे पद कृपाधाम के।।\n\nबानर भालु सकल हरषाने। गहि प्रभु पद गुन बिमल बखाने।।\n\nबहुरि बिभीषन भवन सिधायो। मनि गन बसन बिमान भरायो।।\n\nलै पुष्पक प्रभु आगें राखा। हँसि करि कृपासिंधु तब भाषा।।\n\nचढ़ि बिमान सुनु सखा बिभीषन। गगन जाइ बरषहु पट भूषन।।\n\nनभ पर जाइ बिभीषन तबही। बरषि दिए मनि अंबर सबही।।\n\nजोइ जोइ मन भावइ सोइ लेहीं। मनि मुख मेलि डारि कपि देहीं।।\n\nहँसे रामु श्री अनुज समेता। परम कौतुकी कृपा निकेता।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "मुनि जेहि ध्यान न पावहिं नेति नेति कह बेद।\n\nकृपासिंधु सोइ कपिन्ह सन करत अनेक बिनोद।।117(क)।।\n\nउमा जोग जप दान तप नाना मख ब्रत नेम।\n\nराम कृपा नहि करहिं तसि जसि निष्केवल प्रेम।।117(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "भालु कपिन्ह पट भूषन पाए। पहिरि पहिरि रघुपति पहिं आए।।\n\nनाना जिनस देखि सब कीसा। पुनि पुनि हँसत कोसलाधीसा।।\n\nचितइ सबन्हि पर कीन्हि दाया। बोले मृदुल बचन रघुराया।।\n\nतुम्हरें बल मैं रावनु मार् यो। तिलक बिभीषन कहँ पुनि सार् यो।।\n\nनिज निज गृह अब तुम्ह सब जाहू। सुमिरेहु मोहि डरपहु जनि काहू।।\n\nसुनत बचन प्रेमाकुल बानर। जोरि पानि बोले सब सादर।।\n\nप्रभु जोइ कहहु तुम्हहि सब सोहा। हमरे होत बचन सुनि मोहा।।\n\nदीन जानि कपि किए सनाथा। तुम्ह त्रेलोक ईस रघुनाथा।।\n\nसुनि प्रभु बचन लाज हम मरहीं। मसक कहूँ खगपति हित करहीं।।\n\nदेखि राम रुख बानर रीछा। प्रेम मगन नहिं गृह कै ईछा।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "प्रभु प्रेरित कपि भालु सब राम रूप उर राखि।\n\nहरष बिषाद सहित चले बिनय बिबिध बिधि भाषि।।118(क)।।\n\nकपिपति नील रीछपति अंगद नल हनुमान।\n\nसहित बिभीषन अपर जे जूथप कपि बलवान।।118(ख)।।\n\nकहि न सकहिं कछु प्रेम बस भरि भरि लोचन बारि।\n\nसन्मुख चितवहिं राम तन नयन निमेष निवारि।।118(ग)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "अतिसय प्रीति देख रघुराई। लिन्हे सकल बिमान चढ़ाई।।\n\nमन महुँ बिप्र चरन सिरु नायो। उत्तर दिसिहि बिमान चलायो।।\n\nचलत बिमान कोलाहल होई। जय रघुबीर कहइ सबु कोई।।\n\nसिंहासन अति उच्च मनोहर। श्री समेत प्रभु बैठै ता पर।।\n\nराजत रामु सहित भामिनी। मेरु सृंग जनु घन दामिनी।।\n\nरुचिर बिमानु चलेउ अति आतुर। कीन्ही सुमन बृष्टि हरषे सुर।।\n\nपरम सुखद चलि त्रिबिध बयारी। सागर सर सरि निर्मल बारी।।\n\nसगुन होहिं सुंदर चहुँ पासा। मन प्रसन्न निर्मल नभ आसा।।\n\nकह रघुबीर देखु रन सीता। लछिमन इहाँ हत्यो इँद्रजीता।।\n\nहनूमान अंगद के मारे। रन महि परे निसाचर भारे।।\n\nकुंभकरन रावन द्वौ भाई। इहाँ हते सुर मुनि दुखदाई।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "इहाँ सेतु बाँध्यो अरु थापेउँ सिव सुख धाम।\n\nसीता सहित कृपानिधि संभुहि कीन्ह प्रनाम।।119(क)।।\n\nजहँ जहँ कृपासिंधु बन कीन्ह बास बिश्राम।\n\nसकल देखाए जानकिहि कहे सबन्हि के नाम।।119(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "चौपाई", "content": "तुरत बिमान तहाँ चलि आवा। दंडक बन जहँ परम सुहावा।।\n\nकुंभजादि मुनिनायक नाना। गए रामु सब कें अस्थाना।।\n\nसकल रिषिन्ह सन पाइ असीसा। चित्रकूट आए जगदीसा।।\n\nतहँ करि मुनिन्ह केर संतोषा। चला बिमानु तहाँ ते चोखा।।\n\nबहुरि राम जानकिहि देखाई। जमुना कलि मल हरनि सुहाई।।\n\nपुनि देखी सुरसरी पुनीता। राम कहा प्रनाम करु सीता।।\n\nतीरथपति पुनि देखु प्रयागा। निरखत जन्म कोटि अघ भागा।।\n\nदेखु परम पावनि पुनि बेनी। हरनि सोक हरि लोक निसेनी।।\n\nपुनि देखु अवधपुरी अति पावनि। त्रिबिध ताप भव रोग नसावनि।।।", "kaand": "लंका काण्ड" }, { "type": "दोहा/सोरठा", "content": "सीता सहित अवध कहुँ कीन्ह कृपाल प्रनाम।\n\nसजल नयन तन पुलकित पुनि पुनि हरषित राम।।120(क)।।\n\nपुनि प्रभु आइ त्रिबेनीं हरषित मज्जनु कीन्ह।\n\nकपिन्ह सहित बिप्रन्ह कहुँ दान बिबिध बिधि दीन्ह।।120(ख)।।", "kaand": "लंका काण्ड" } ]