1
00:00:34,960 --> 00:00:38,839
"Najdrożsi bracia i siostry,
z głębokim bólem muszę ogłosić
śmierć naszego Ojca Świętego.

2
00:00:38,880 --> 00:00:42,159
O godzinie 7.35 tego ranka
biskup Rzymu Franciszek
wrócił do Domu Ojca"

3
00:00:42,200 --> 00:00:45,679
- te słowa kardynała Kevina Farrella
zmroziły świat.

4
00:00:45,880 --> 00:00:49,919
Papież Franciszek zmarł
w wieku 88 lat.

5
00:00:54,200 --> 00:00:57,079
Papież Franciszek stał na czele
Kościoła katolickiego od 2013 roku.

6
00:00:57,120 --> 00:00:59,959
12 lat jego pontyfikatu
to czas ogromnej pracy,

7
00:01:00,000 --> 00:01:02,679
którą włożył w to,
żeby scalić i zmienić Kościół.

8
00:01:02,720 --> 00:01:05,159
Ale od początku był blisko ludzi,
wśród nich, wsłuchany i współczujący.

9
00:01:05,200 --> 00:01:08,439
Tak jak jeszcze wczoraj,
do ostatnich swoich godzin.

10
00:01:08,480 --> 00:01:09,679
Cisza.

11
00:01:09,720 --> 00:01:13,959
Długa i wymowna.

12
00:01:14,160 --> 00:01:17,479
To ona przemówiła jako pierwsza.

13
00:01:17,520 --> 00:01:20,079
Najdrożsi bracia i siostry,
z głębokim bólem muszę ogłosić śmierć
naszego Ojca Świętego Franciszka.

14
00:01:20,120 --> 00:01:26,519
O godzinie 7.35 tego ranka
biskup Rzymu Franciszek
powrócił do Domu Ojca.

15
00:01:26,560 --> 00:01:33,319
Była 9.45, gdy tę smutną wiadomość
poznał cały świat.

16
00:01:33,360 --> 00:01:37,839
Jestem naprawdę zszokowana.

17
00:01:37,880 --> 00:01:44,919
Panuje tu teraz coś w rodzaju
cichego szumu.

18
00:01:51,640 --> 00:01:54,519
Nie spodziewaliśmy się tego.

19
00:01:54,560 --> 00:01:58,599
Nie spodziewaliśmy się, że dzisiaj
będzie ten bardzo zły dzień.

20
00:01:58,640 --> 00:02:00,799
Nikt się tego nie spodziewał.

21
00:02:00,840 --> 00:02:03,079
Franciszek zmarł w Domu Świętej Marty.

22
00:02:03,120 --> 00:02:08,399
Tu mieszkał. I to w papieskiej kaplicy
jego odejście ogłosił kardynał
Kevin Farrell, kamerling.

23
00:02:08,440 --> 00:02:13,199
Wcześniej, by obudzić papieża,
trzykrotnie zawołał
jego imię z chrztu.

24
00:02:13,240 --> 00:02:17,759
Jego całe życie było poświęcone
służbie Panu Bogu i jego Kościołowi.

25
00:02:17,800 --> 00:02:21,879
Tę służbę pełnił
nawet u kresu swojej drogi,

26
00:02:21,920 --> 00:02:25,639
po 38 dniach hospitalizacji
spowodowanych ciężkim zapalenie płuc.

27
00:02:25,840 --> 00:02:29,439
Jeszcze wczoraj
podejmował oficjalnych gości.

28
00:02:29,640 --> 00:02:34,359
Spotkał się z wiceprezydentem
Stanów Zjednoczonych.

29
00:02:34,400 --> 00:02:39,799
Pamiętał o trójce jego dzieci,
którym podarował
te czekoladowe jajka i różańce.

30
00:02:39,840 --> 00:02:42,999
Wiem, że Ojciec Święty
wciąż nie czuje się dobrze,

31
00:02:43,040 --> 00:02:46,319
ale dobrze widzieć Waszą Świątobliwość
w lepszym zdrowiu.

32
00:02:46,360 --> 00:02:50,559
W południe pojawił się
na balkonie bazyliki Świętego Piotra,

33
00:02:50,600 --> 00:02:54,599
co wywołało entuzjazm
kilkudziesięciu tysięcy wiernych.

34
00:02:54,640 --> 00:02:57,479
Mówił jednak wyraźnie słabym głosem.

35
00:02:57,520 --> 00:03:01,079
Drodzy bracia i siostry,
wesołych świąt wielkanocnych.

36
00:03:01,120 --> 00:03:06,559
Udzielił też tradycyjnego
błogosławieństwa Urbi et Orbi.

37
00:03:06,600 --> 00:03:11,439
Ale sił, by wygłosić
swoje orędzie wielkanocne,
już nie miał.

38
00:03:11,480 --> 00:03:16,239
Jego ostatnie słowa
odczytał arcybiskup Diego Ravelli.

39
00:03:16,280 --> 00:03:20,319
Mówił o pokoju.

40
00:03:20,360 --> 00:03:24,359
Chrystus zmartwychwstał.

41
00:03:24,400 --> 00:03:28,679
W tym orędziu zawarty jest
cały sens naszej egzystencji,

42
00:03:28,720 --> 00:03:32,319
która jest stworzona nie dla śmierci,
lecz dla życia.

43
00:03:32,360 --> 00:03:35,719
Niech zajaśnieje światło pokoju.

44
00:03:35,760 --> 00:03:37,879
W całej Ziemi Świętej
i na całym świecie.

45
00:03:37,920 --> 00:03:39,319
Apeluję do walczących.

46
00:03:39,360 --> 00:03:41,199
Wstrzymajcie ogień!

47
00:03:41,240 --> 00:03:45,239
Wiernych zaskoczył także,
gdy po raz pierwszy od kilku miesięcy
wsiadł do papamobile

48
00:03:45,280 --> 00:03:49,039
i długo objeżdżał plac św. Piotra,
pozdrawiając tysiące pielgrzymów.

49
00:03:49,240 --> 00:03:53,159
I błogosławiąc.

50
00:03:53,200 --> 00:03:57,239
Dziś ten sam plac
znów wypełnia się tysiącami wiernych
z całego świata.

51
00:03:57,280 --> 00:04:00,759
W obliczu śmierci
nie możemy zrobić nic innego

52
00:04:00,800 --> 00:04:06,559
jak tylko pokłonić się
i oddać się modlitwie.

53
00:04:06,600 --> 00:04:14,319
O 20.00 w kaplicy Domu Świętej Marty
odbędzie się obrzęd
stwierdzenia śmierci papieża

54
00:04:14,520 --> 00:04:19,159
i złożenia jego ciała do trumny.

55
00:04:19,200 --> 00:04:24,479
Watykan ogłosił,
że w środę trumna z ciałem Franciszka

56
00:04:24,520 --> 00:04:28,799
może zostać przeniesiona
do bazyliki Świętego Piotra.

57
00:04:32,080 --> 00:04:35,199
Kościół otrząśnięty
z barokowego blichtru,

58
00:04:35,240 --> 00:04:38,839
manifestowana skromność
i człowiek w silnym powiększeniu

59
00:04:38,880 --> 00:04:43,039
- tak zaczął się ten pontyfikat,
tak go Bergoglio nakreślił,
tak prowadził.

60
00:04:43,080 --> 00:04:46,399
Ale poza symboliką Franciszek
pozostawia w Kościele silne zmiany.

61
00:04:46,440 --> 00:04:49,039
Witold Tabaka z taką opowieścią
dla państwa.

62
00:04:49,080 --> 00:04:51,999
Witaj, powiedz,
jakie i jak ważne są te zmiany?

63
00:05:05,440 --> 00:05:09,799
Ten pontyfikat zaczął się
12 lat temu

64
00:05:09,840 --> 00:05:11,759
od prostego: dobry wieczór państwu.

65
00:05:11,800 --> 00:05:16,159
Tak po raz pierwszy Franciszek
przywitał wiernych

66
00:05:16,200 --> 00:05:17,359
na placu św. Piotra.

67
00:05:17,400 --> 00:05:18,799
Taki był jego pontyfikat.

68
00:05:18,840 --> 00:05:22,799
Skromny i prosty.

69
00:05:22,840 --> 00:05:25,999
Mówił, że Kościół powinien być
szpitalem polowym przed bitwą.

70
00:05:26,040 --> 00:05:27,999
O tym, że należy przygarniać
zranionych,

71
00:05:28,040 --> 00:05:31,639
a nie tylko nakładać na nich
obowiązki.

72
00:05:31,680 --> 00:05:34,239
Mówił, że Kościół powinien się wyzbyć
blichtru,

73
00:05:34,280 --> 00:05:40,879
że powinien być prosty,
otwarty dla ubogich.

74
00:05:40,920 --> 00:05:47,559
Sam papież Franciszek zrezygnował
z mieszkania w apartamentach
królewskich,

75
00:05:47,600 --> 00:05:50,799
z limuzyn, nawet z szewca,
który szyje papieżom buty na wymiar.

76
00:05:50,840 --> 00:05:52,599
Sam próbował przeprowadzić reformy.

77
00:05:52,640 --> 00:05:56,639
Wiele z nich się udało.

78
00:05:56,680 --> 00:05:58,319
Nie potępiał ludzi po rozwodach,

79
00:05:58,360 --> 00:06:02,439
nie potępiał ludzi LGBT.

80
00:06:02,480 --> 00:06:04,879
Mówił o sobie: kim ja jestem,
żeby ich potępiać.

81
00:06:04,920 --> 00:06:07,319
Udzielał błogosławieństwa.

82
00:06:07,360 --> 00:06:09,399
13 marca 2013 roku biały dym
nad Kaplicą Sykstyńską

83
00:06:09,440 --> 00:06:13,319
zapowiadał wybór
pierwszego od ponad tysiąca lat
papieża spoza Europy.

84
00:06:13,360 --> 00:06:19,839
Na balkonie bazyliki św. Piotra wierni
zobaczyli Jorge Mario Bergoglio,
jezuitę z odległej Argentyny.

85
00:06:19,880 --> 00:06:23,839
Dobry wieczór.

86
00:06:23,880 --> 00:06:29,639
Tym prostym powitaniem
od razu podbił serca wiernych.

87
00:06:29,680 --> 00:06:33,119
Przyjął imię Franciszek,
inspirując się świętym z Asyżu,
patronem ubogich.

88
00:06:33,160 --> 00:06:35,639
Wybór papieża Franciszka
był zaskoczeniem
nie tylko dla rzymian,

89
00:06:35,680 --> 00:06:39,359
nie tylko dla dziennikarzy,
ale też dla papieża Benedykta.

90
00:06:39,400 --> 00:06:42,519
Od 600 lat wszyscy papieże
wybierani byli
po śmierci swoich poprzedników.

91
00:06:42,560 --> 00:06:47,639
Tym razem było inaczej,
dlatego te zdjęcia dwóch papieży
wywoływały sporo emocji.

92
00:06:47,800 --> 00:06:51,479
A samemu Franciszkowi
życie w cieniu papieża emeryta,

93
00:06:51,520 --> 00:06:55,999
który ustąpił z funkcji,
nie ułatwiało podejmowania
twardych decyzji.

94
00:06:56,040 --> 00:07:00,399
Cześć konserwatystów w ogóle
nie uznawała papieża Franciszka,

95
00:07:00,600 --> 00:07:06,719
twierdząc, że prawowitym papieżem
jest papież Benedykt XVI.

96
00:07:06,760 --> 00:07:11,319
Od początku było jasne,
że ten pontyfikat
będzie inny od poprzedniego.

97
00:07:11,360 --> 00:07:15,159
Papież Franciszek
zamiast w pałacowych apartamentach,
zamieszkał w skromnym Domu św. Marty,

98
00:07:15,200 --> 00:07:20,279
nie korzystał z limuzyn
i stawiał na bliski kontakt
z wiernymi.

99
00:07:20,320 --> 00:07:23,879
Nie unikał tematów trudnych.

100
00:07:23,920 --> 00:07:27,159
Choć spotykał się z oporem,
reformował kurię rzymską.

101
00:07:27,200 --> 00:07:31,479
Wprowadził po raz pierwszy kobiety
na stanowiska rządzące
w kurii rzymskiej,

102
00:07:31,520 --> 00:07:35,639
mamy prefekta dykasterii
zakonnej kobietę,

103
00:07:35,840 --> 00:07:39,039
mamy kobietę przewodniczącą
gubernatoratu
Państwa Watykańskiego.

104
00:07:39,080 --> 00:07:44,399
Decyzji, by kobiety mogły pełnić
posługę kapłańską, jednak nie podjął,

105
00:07:44,440 --> 00:07:49,799
choć w Kościołach protestanckich
jest to normą.

106
00:07:52,240 --> 00:07:58,279
Nie tylko są księża kobiety,
pastorki, ale też są i biskupki,

107
00:07:58,480 --> 00:08:09,039
a my dalej tkwimy na tym etapie,
który wielu komentatorów,
nawet przyjaznych Kościołowi,

108
00:08:09,080 --> 00:08:12,799
uważa za relikt średniowiecza.

109
00:08:12,840 --> 00:08:18,039
Bardzo odważnie jak na realia Kościoła
wypowiadał się na temat włączenia
do wspólnoty osób LGBT.

110
00:08:18,080 --> 00:08:22,159
Na początku pontyfikatu,
wracając ze Światowych Dni Młodzieży
w Brazylii, podkreślał:

111
00:08:22,360 --> 00:08:28,719
Jeśli ktoś jest gejem
i poszukuje Boga w dobrej wierze,
kim jestem, by go osądzać?

112
00:08:28,760 --> 00:08:31,399
Potępienie takiej osoby
jest grzechem.

113
00:08:31,440 --> 00:08:35,559
Kryminalizacja osób
o skłonnościach homoseksualnych
jest niesprawiedliwością.

114
00:08:35,720 --> 00:08:38,839
I choć prywatnie
bardzo dobrze im życzył,

115
00:08:39,040 --> 00:08:43,799
formalnie do błogosławieństwa
par tej samej płci nie doszło.

116
00:08:43,840 --> 00:08:47,399
Mimo podjętych prób
przełomu nie było też w kwestii
przyjmowania eucharystii

117
00:08:47,440 --> 00:08:50,279
przez osoby żyjące
w związkach niesakramentalnych.

118
00:08:50,320 --> 00:08:55,319
Dla jednych zbyt konserwatywny,
dla innych zbyt postępowy.

119
00:08:55,360 --> 00:08:57,959
Trzeba podkreślić, że tutaj
nie chodzi o masy wiernych,

120
00:08:58,000 --> 00:09:01,919
tylko o elity w Kościele
i o spory w tych elitach.

121
00:09:01,960 --> 00:09:05,199
Te jednak nie przekładało się
na stosunek wiernych do papieża.

122
00:09:05,400 --> 00:09:10,959
To właśnie Franciszek
do stolicy Filipin
przyciągnął prawie 7 mln wiernych.

123
00:09:11,120 --> 00:09:16,639
Było największe
pod względem liczby uczestników
wydarzenie w historii papiestwa.

124
00:09:16,800 --> 00:09:20,759
Największe kontrowersje,
zwłaszcza w Europie,

125
00:09:20,800 --> 00:09:24,679
wywołały słowa Franciszka
o napaści Rosji na Ukrainę.

126
00:09:33,480 --> 00:09:38,199
Sugerował też, że to Ukraina
sprowokowała napaść Rosji
swoimi natowskimi aspiracjami.

127
00:09:38,240 --> 00:09:42,119
Brakowało takiego jednoznacznego
postawienia diagnozy,

128
00:09:42,160 --> 00:09:47,359
kto jest agresorem, kto jest ofiarą,
kto dopuszcza się tak naprawdę
zbrodniczej agresji i aktów,

129
00:09:47,400 --> 00:09:49,559
które zasługują
na daleko idące potępienie.

130
00:09:49,760 --> 00:09:54,319
Choć przez wielu był do tego
namawiany, nigdy nie pojechał
z pielgrzymką do Ukrainy.

131
00:09:54,520 --> 00:09:57,439
Walczył z nadużyciami w Kościele.

132
00:09:57,480 --> 00:10:00,039
Zorganizował konferencję
z udziałem duchownych
i świeckich ekspertów.

133
00:10:00,080 --> 00:10:04,079
Miała pokazać skalę
seksualnych nadużyć
i przestępstw wśród duchownych.

134
00:10:04,120 --> 00:10:09,759
Z całego serca apeluję do wszystkich
o stanowczą walkę z wykorzystywaniem
nieletnich,

135
00:10:09,800 --> 00:10:12,479
zarówno seksualnie,
jak i w innych obszarach,

136
00:10:12,520 --> 00:10:15,239
ponieważ mamy do czynienia
z obrzydliwymi zbrodniami,

137
00:10:15,280 --> 00:10:17,439
które należy wymazać
z powierzchni ziemi.

138
00:10:19,400 --> 00:10:21,199
To on był papieżem czasu pandemii.

139
00:10:21,240 --> 00:10:24,599
Te zdjęcia z pustego placu św. Piotra
przeszły do historii.

140
00:10:24,760 --> 00:10:27,679
Ten pusty rzymski plac
to nie był plac,

141
00:10:27,720 --> 00:10:32,039
który symbolizował jedyny świat
zamknięty w pandemii COVID-19.

142
00:10:32,240 --> 00:10:39,719
To był właściwie także symbol
Kościoła, pustego Kościoła, w którym
wielu ludzi nie odnajduje Boga.

143
00:10:39,960 --> 00:10:44,119
Hierarchowie kościelni rozumieją,
że w dzisiejszym Kościele

144
00:10:44,320 --> 00:10:52,239
także wierni mogą nie odnajdywać Boga
i od nich zależy teraz,
także od nowego papieża zależy to,

145
00:10:52,440 --> 00:10:56,919
czy będzie potrafił do tych ludzi
na nowo się odezwać,

146
00:10:56,960 --> 00:11:02,839
pokazać im wiarygodny Kościół,
w którym będą magli odnaleźć to,
czego szukają.

147
00:11:31,360 --> 00:11:35,959
Od białego dymu konklawe
po czerń kiru tej żałoby,

148
00:11:36,000 --> 00:11:39,639
Argentyna wspomina pontyfikat
swojego rodaka,
pontyfikat biednego dla biednych.

149
00:11:39,800 --> 00:11:43,759
Złoto jego piotrowego sygnetu
było skromne, bo sygnet był pozłacany,

150
00:11:43,800 --> 00:11:48,919
a Franciszek z ojczyzny
wywiózł przesłanie swojej posługi:

151
00:11:49,120 --> 00:11:54,199
w Kościele wielki jest nie ten,
który rozdaje, a ten, który służy.

152
00:11:54,240 --> 00:11:58,959
Przez siedem dni żałoby Argentyna
będzie się modliła za Franciszka,
z myślą o Jorge Mario.

153
00:11:59,000 --> 00:12:03,759
W Buenos Aires - mieście,
z którego papież Franciszek
wyruszył w świat - głęboki smutek.

154
00:12:03,800 --> 00:12:07,119
Wierzyłem, że jego stan się poprawił,

155
00:12:07,160 --> 00:12:11,719
Przecież jeszcze niedawno
uczestniczył w obchodach Wielkanocy.

156
00:12:11,920 --> 00:12:13,199
To bardzo smutne.

157
00:12:13,240 --> 00:12:17,079
Był papieżem oddanym biednym
i potrzebującym. Pokornym.

158
00:12:17,120 --> 00:12:19,319
Będzie nam go bardzo brakowało.

159
00:12:19,360 --> 00:12:22,639
Wieść śmierci papieża
dotarła do Argentyny w środku nocy.

160
00:12:22,840 --> 00:12:25,719
Gdy Watykan ogłaszał
odejście Ojca Świętego,

161
00:12:25,760 --> 00:12:29,959
dzwony biły już
we wszystkich kościołach Buenos Aires.

162
00:12:30,160 --> 00:12:34,519
Świątynie szybko
wypełniły się wiernymi.

163
00:12:34,560 --> 00:12:37,119
W konfesjonale,
w którym młody Jorge Mario Bergoglio,
przyszły papież,

164
00:12:37,160 --> 00:12:41,679
po raz pierwszy poczuł powołanie
do kapłaństwa, zapłonęło światełko.

165
00:12:41,840 --> 00:12:45,879
To samo, które paliło się,
gdy przez wiele tygodni
walczył z chorobą.

166
00:12:45,920 --> 00:12:49,759
Symboliczny gest,
który głęboko poruszył mieszkańców.

167
00:12:49,800 --> 00:12:53,519
To miejsce już zawsze
będzie symbolizować
naszego Franciszka,

168
00:12:53,560 --> 00:12:57,759
człowieka, który nigdy
nie odwracał się plecami do biedy,
cierpienia i miłości.

169
00:12:57,800 --> 00:13:01,839
Dla Argentyńczyków Franciszek
był kimś więcej
niż tylko głową Kościoła:

170
00:13:01,880 --> 00:13:06,679
sąsiadem, duchowym przewodnikiem,
a dla niektórych
- po prostu kolegą z pracy.

171
00:13:06,720 --> 00:13:10,039
W drodze do pracy
często spotykałam go w metrze.

172
00:13:10,080 --> 00:13:12,479
Siedział zamyślony,
a ja dźwigałam torbę pełną książek.

173
00:13:12,680 --> 00:13:16,119
Gdy mnie zobaczył, zawsze wołał:
"Witaj, mała profesorko!".

174
00:13:16,160 --> 00:13:18,959
To prawda, nigdy nie byłam wysoka.

175
00:13:19,000 --> 00:13:24,039
Bardzo lubiłam tę jego bezpośredniość.
Był po prostu bardzo miły.

176
00:13:24,080 --> 00:13:26,359
Zawsze ciepły, zawsze serdeczny.

177
00:13:26,400 --> 00:13:30,599
Ksiądz Mario przez lata milczał
o wyjątkowym spotkaniu
z ówczesnym arcybiskupem Buenos Aires.

178
00:13:30,640 --> 00:13:34,119
Nam po raz pierwszy
opowiedział tę historię.

179
00:13:34,320 --> 00:13:37,479
Przeżywałem głęboki kryzys kapłaństwa.
Żyłem na ulicy.

180
00:13:37,680 --> 00:13:40,599
Choć nie należałem do jego diecezji,
wyciągnął do mnie rękę.

181
00:13:40,640 --> 00:13:44,359
Jak dobry Samarytanin,
uratował mnie
i pomógł wrócić do powołania.

182
00:13:44,400 --> 00:13:46,799
Zrobił coś, czego nikt inny
dla mnie nie zrobił.

183
00:13:46,840 --> 00:13:49,639
I o czym nikt wcześniej nie wiedział.
Wam mówię to po raz pierwszy.

184
00:13:49,680 --> 00:13:53,239
Dla mieszkańców Buenos Aires
Franciszek był jak ich miasto:
skromny, prawdziwy, bliski.

185
00:13:53,280 --> 00:13:57,519
Urodził się i wychowywał we Flores
- miejscu o ogromnym
dziedzictwie kulturowym.

186
00:13:57,760 --> 00:14:00,439
To piękna dzielnica,
ale często zapominana przez władze.

187
00:14:00,480 --> 00:14:04,559
Żyje się tu skromnie
i właśnie dlatego ducha Franciszka
czuć tu na każdym kroku.

188
00:14:04,760 --> 00:14:07,959
W Buenos Aires papieża
żegnali dziś kościelni hierarchowie.

189
00:14:08,160 --> 00:14:10,319
Odszedł papież ubogich.

190
00:14:10,360 --> 00:14:15,239
Tych zepchniętych na margines,
których nikt nie chce
albo których wielu wyklucza.

191
00:14:15,280 --> 00:14:17,919
Franciszka wspominał także
prezydent Argentyny.

192
00:14:17,960 --> 00:14:19,039
Republika Argentyny,
kraj o długiej tradycji katolickiej
i ojczyzna papieża Franciszka,

193
00:14:27,200 --> 00:14:33,439
Ale najbardziej jego brak
odczuwają ci, o których troszczył się
i o których się upominał od chwili,

194
00:14:33,480 --> 00:14:36,119
gdy po raz pierwszy założył koloratkę.

195
00:14:36,160 --> 00:14:39,199
Najubożsi mieszkańcy
argentyńskiej stolicy.

196
00:14:42,560 --> 00:14:45,599
Gdy słychać bicie tego dzwonu,
Polacy wiedzą, że to ważny dzień.

197
00:14:45,640 --> 00:14:48,999
W kalendarzu jest ich około 30,
ale bywa, że więcej.

198
00:14:49,040 --> 00:14:51,879
Dziś w południe królewski Zygmunt
ogłosił smutną nowinę

199
00:14:51,920 --> 00:14:55,399
i zwołał wiernych
na modlitwę za papieża.

200
00:14:55,440 --> 00:14:59,799
Franciszek Polskę odwiedził raz,
ale zostawił tu tyle,

201
00:14:59,840 --> 00:15:04,839
że wystarczyło na 21 lat pontyfikatu
i pamięć o dobrym człowieku
i silnym pasterzu.

202
00:15:05,040 --> 00:15:11,239
Tak Kraków żegna papieża Franciszka.

203
00:15:11,520 --> 00:15:16,679
W południe zabił dzwon Zygmunta.

204
00:15:16,720 --> 00:15:19,359
W całej Polsce
rozdzwoniły się kościelne dzwony.

205
00:15:19,400 --> 00:15:24,119
Tylko płakać.
Ja już chyba w nocy wyczułam,
bo spać nie mogłam. Wielki żal.

206
00:15:24,320 --> 00:15:33,719
Zaskoczenie jest ogromne,
a drugie wrażenie to ucisk serca,
bo przecież kochaliśmy tego papieża.

207
00:15:33,760 --> 00:15:36,559
Kiedy pojawiła się informacja
o śmierci papieża Franciszka,

208
00:15:36,600 --> 00:15:40,039
w wielu kościołach
trwały świąteczne liturgie.

209
00:15:40,080 --> 00:15:43,759
Przed chwilą umarł Ojciec Święty.

210
00:15:43,800 --> 00:15:48,119
Pomódlmy się za niego.

211
00:15:52,880 --> 00:15:55,519
Pod Twoją obronę...

212
00:15:55,840 --> 00:15:58,279
To Jasna Góra.

213
00:15:58,920 --> 00:16:01,999
Podobnie było w świątyniach
w całej Polsce.

214
00:16:02,040 --> 00:16:06,279
Ja tak naprawdę dowiedziałam się
podczas mszy o śmierci papieża.

215
00:16:06,440 --> 00:16:11,239
Smutek i niedowierzanie.

216
00:16:13,400 --> 00:16:18,079
Bo wielu wciąż ma przed oczami
te zdjęcia Franciszka,
wykonane zaledwie wczoraj.

217
00:16:18,280 --> 00:16:25,479
Sobie przypomniałam, jak nasz papież
też wyszedł w pierwszy dzień świąt

218
00:16:25,680 --> 00:16:35,119
i też nie mógł już słowa powiedzieć,
i zaraz mnie tak tchnęło do serca,
że jest bardzo chory.

219
00:16:36,040 --> 00:16:40,079
Prezydent Andrzej Duda
żegnając papieża
w mediach społecznościowych,

220
00:16:40,120 --> 00:16:43,799
pisze o jego pokorze i skromności.

221
00:16:49,320 --> 00:16:52,999
Premier Donald Tusk zamieścił
pamiątkowe wspólne zdjęcie.

222
00:16:53,200 --> 00:16:56,199
Dobry, ciepły i wrażliwy człowiek.
Niech spoczywa w pokoju.

223
00:16:56,240 --> 00:16:59,319
Biskupi podkreślają,
że papież Franciszek odszedł
w drugi dzień świąt wielkanocnych,

224
00:16:59,360 --> 00:17:02,239
co ma znaczenie symboliczne.

225
00:17:02,280 --> 00:17:06,199
Odchodzi więc opromieniony
blaskiem zmartwychwstania.

226
00:17:06,440 --> 00:17:09,359
I myślę, że on, który tyle razy
przekazywał nam prawdę
o Chrystusie zmartwychwstałym,

227
00:17:09,520 --> 00:17:13,759
w szczególny sposób stał się i jest
świadkiem Chrystusa zmartwychwstałego.

228
00:17:13,800 --> 00:17:16,999
I dlatego powinniśmy nie tyle płakać,
że odszedł,

229
00:17:17,040 --> 00:17:19,959
ale dziękować,
żeśmy mieli takiego papieża.

230
00:17:20,000 --> 00:17:22,999
Którego każdy zapamięta inaczej.

231
00:17:23,040 --> 00:17:26,199
Pomyślałam o tym przesłaniu,
które miał, żeby powstać z kanapy
i robić coś dobrego,

232
00:17:26,400 --> 00:17:28,599
i sobie pomyślałam,
co mogę zrobić dobrego.

233
00:17:28,640 --> 00:17:32,479
Ja jestem na przykład
osobą homoseksualną.

234
00:17:32,680 --> 00:17:35,239
On jako jedyny z papieży
nie miał z tym problemu.

235
00:17:35,480 --> 00:17:41,079
Potrafił trafiać do ludzkich serc,
tak prosto, tak spokojnie,
nie jakoś wyniośle.

236
00:17:41,280 --> 00:17:47,639
Bardzo żal.

237
00:17:47,880 --> 00:17:49,759
Bo przez to, jaki był...

238
00:17:49,920 --> 00:17:52,119
Bardzo otwarty, bardzo prosty
i bardzo też życzliwy dla drugich.

239
00:17:52,160 --> 00:17:55,399
mówiąc o nim w czasie przeszłym...

240
00:17:55,440 --> 00:18:00,239
Tak trochę się wzruszyłem.

241
00:18:00,440 --> 00:18:04,199
...dziś trudno powstrzymać łzy.

242
00:18:34,840 --> 00:18:37,959
Świat opuszcza flagi na masztach,
wzywa do modlitwy
bez względu na wyznanie,

243
00:18:38,000 --> 00:18:40,319
a dobre wspomnienie
słychać u wiernych i niewiernych.

244
00:18:40,360 --> 00:18:43,119
Franciszek silną wiarę łączył
z równie silnym człowieczeństwem,

245
00:18:43,160 --> 00:18:47,399
a ono jest w cenie i pod gwiazdą,
i pod krzyżem, i pod półksiężycem.

246
00:18:47,440 --> 00:18:49,759
Polityczni przywódcy,
może trochę zawstydzeni,

247
00:18:49,800 --> 00:18:55,719
żegnają lidera,
który widział wielki świat,
ale pamiętał o małym.

248
00:18:55,760 --> 00:19:03,159
Od Sydney po Manilę
- wierni z całego świata
oddają hołd człowiekowi,

249
00:19:03,200 --> 00:19:10,079
który przez 12 lat dawał
świadectwo
Kościoła otwartego dla wszystkich,

250
00:19:10,120 --> 00:19:14,879
wrażliwego na los
światowych peryferii.

251
00:19:14,920 --> 00:19:19,999
Skromnego i bliskiego
szczególnie wykluczonym.

252
00:19:25,800 --> 00:19:27,599
To takie symboliczne.

253
00:19:27,640 --> 00:19:30,279
Zanim odszedł,
pozwolił nam przeżyć Wielki Tydzień.

254
00:19:30,320 --> 00:19:33,319
Jakby mówił: "najpierw Bóg,
potem cała reszta".

255
00:19:33,360 --> 00:19:38,679
Wczoraj mówił:
"Chrystus zmartwychwstał".
A dziś zmartwychwstał razem z Nim.

256
00:19:38,720 --> 00:19:45,519
Czuła twarz Kościoła.
W skromnych butach. Z pozłacanym,
a nie złotym pierścieniem.

257
00:19:45,560 --> 00:19:49,079
Częściej na piechotę.
Zawsze z otwartymi ramionami.

258
00:19:49,120 --> 00:19:51,279
Zależało mu na tym,
by przyjąć całą ludzkość,

259
00:19:51,320 --> 00:19:55,079
nie stawiać murów,
ale kochać, tak jak Jezus.

260
00:19:55,120 --> 00:19:59,959
Dlatego nawet najważniejszym
przywódcom świata drży głos,

261
00:20:00,000 --> 00:20:05,199
kiedy wspominają
ostatnie spotkania z Franciszkiem,
jak to na Korsyce czy w Marsylii.

262
00:20:05,240 --> 00:20:09,159
Z pokorą i niespotykaną
humanistyczną wrażliwością
potrafił odnaleźć się w świecie,

263
00:20:09,200 --> 00:20:12,759
który dziś przepełniony jest
brutalnością i wojną.

264
00:20:12,800 --> 00:20:15,239
Miał w sobie
głębokie poczucie solidarności
z drugim człowiekiem,

265
00:20:15,280 --> 00:20:18,079
zwłaszcza tym najbardziej bezbronnym.

266
00:20:18,120 --> 00:20:21,359
Nowoczesny i bliski
współczesnemu światu.

267
00:20:21,400 --> 00:20:25,399
Już w pierwszym roku pontyfikatu
w audiencjach, mszach,
uroczystościach

268
00:20:25,560 --> 00:20:30,319
i spotkaniach z papieżem
udział wzięło około 7 mln osób.

269
00:20:30,520 --> 00:20:33,959
Australijczycy
nazywają go kochającym ojcem.

270
00:20:34,000 --> 00:20:39,599
Papież Franciszek potrafił
objąć swoją czułością całą ludzkość.

271
00:20:39,640 --> 00:20:43,239
Dziś płaczą po nim nie tylko katolicy,
ale również osoby spoza Kościoła.

272
00:20:43,280 --> 00:20:46,679
Oraz ci, którzy wyznają inne religie.

273
00:20:46,720 --> 00:20:53,079
Na starym mieście w Jerozolimie
flaga Watykanu została opuszczona
do połowy masztu.

274
00:20:53,280 --> 00:20:57,559
A rząd Hiszpanii
ogłosił trzy dni żałoby narodowej.

275
00:20:57,600 --> 00:21:03,719
Jesteśmy ludźmi wiary i wiem,
że łączy nas głęboka nadzieja,

276
00:21:03,760 --> 00:21:06,599
że jego pamięć będzie natchnieniem
do czynów dobroci, jedności,

277
00:21:06,640 --> 00:21:09,999
dialogu między narodami
i nadziei dla całej ludzkości.

278
00:21:10,040 --> 00:21:12,279
Zawsze podkreślał
wartość człowieczeństwa,

279
00:21:12,320 --> 00:21:15,279
nawoływał do przywrócenia znaczenia
równości między ludźmi

280
00:21:15,320 --> 00:21:17,799
i przypominał,
że wszyscy jesteśmy równi.

281
00:21:17,840 --> 00:21:19,919
W takich momentach jak pandemia,

282
00:21:19,960 --> 00:21:27,279
kiedy w ciemności i deszczu
wyszedł sam na plac św. Piotra
i błogosławił światu.

283
00:21:27,720 --> 00:21:30,439
Franciszek był człowiekiem nadziei
- wbrew wszystkiemu.

284
00:21:30,480 --> 00:21:35,719
Nawet w chorobie
potrafił ją przekazywać innym,
dając przykład wszystkim cierpiącym.

285
00:21:37,920 --> 00:21:42,559
Trudno będzie znaleźć kogoś
równie ludzkiego - tak po prostu.

286
00:21:57,000 --> 00:22:04,559
W chrześcijańskiej tradycji
te święta to czas,
gdy życie śmierć pokonuje,

287
00:22:04,600 --> 00:22:10,519
więc gdy papież wczoraj
błogosławił miastu i światu,
to miasto i świat zobaczyły nadzieję.

288
00:22:10,560 --> 00:22:15,399
Zniknęła dziś rano
i przyniosła prawdę o cierpieniu,

289
00:22:15,440 --> 00:22:20,239
obowiązku i misji
złączonych w pontyfikat
jak ewangelia umierania.

290
00:22:20,280 --> 00:22:25,599
O sile i słabości,
wierze i zwątpieniu,
i krzyżu niesionym do końca.

291
00:22:25,800 --> 00:22:32,639
Schorowany i opadający z sił.
Do końca z wiernymi.

292
00:22:32,680 --> 00:22:37,199
Zdjęcie papieża Franciszka,

293
00:22:37,240 --> 00:22:42,959
który dzień przed śmiercią
błogosławi dziecko
na placu św. Piotra,,

294
00:22:43,000 --> 00:22:48,319
to symbol tego pontyfikatu
- do ostatnich chwil
skupiony na innym.

295
00:22:48,360 --> 00:22:51,199
Wydawało się, że papież
już się nie podniesie,

296
00:22:51,240 --> 00:22:54,599
natomiast widać było,
jak chce uczestniczyć

297
00:22:54,640 --> 00:22:56,879
w tych najważniejszych
świętach chrześcijańskich.

298
00:22:56,920 --> 00:22:58,879
Jego obecność na placu św. Piotra
przywróciła nadzieję na to,
że wraca do sił.

299
00:22:58,920 --> 00:23:02,399
Wczoraj pojawił się po raz pierwszy
bez rurki wspomagającej oddychanie.

300
00:23:02,440 --> 00:23:05,559
23 marca po ponad pięciu tygodniach
Franciszek opuścił szpital.

301
00:23:05,600 --> 00:23:08,439
Przeszedł ostre
obustronne zapalenie płuc.

302
00:23:08,480 --> 00:23:12,479
Zawsze jak ktoś wychodzi ze szpitala,
to się wydaje,
że teraz może być lepiej.

303
00:23:12,520 --> 00:23:15,199
Lekarze zalecili mu
oszczędny tryb życia,

304
00:23:15,240 --> 00:23:18,519
ale Franciszek, jak zawsze,
działał na własnych zasadach.

305
00:23:18,560 --> 00:23:21,279
Był bardzo wytrwałym człowiekiem
i bardzo chciał być z ludźmi.

306
00:23:21,320 --> 00:23:23,639
To był taki rys charakterystyczny
papieża Franciszka.

307
00:23:23,680 --> 00:23:29,599
Zawsze chciał być z ludźmi,
nie chciał odejść w jakimś szpitalu
otoczony maszynami, rurkami.

308
00:23:29,640 --> 00:23:33,879
Choć pojawiały się pytania,
czy zrezygnuje z posługi,

309
00:23:33,920 --> 00:23:37,479
Franciszek, podobnie jak Jan Paweł II,
chciał wytrwać do końca.

310
00:23:37,520 --> 00:23:40,759
Było widać, że cierpi,
że każde słowo, każdy gest
są wysiłkiem.

311
00:23:40,800 --> 00:23:44,079
To też miało wymiar symboliczny.

312
00:23:44,120 --> 00:23:47,679
Zarówno papież Jan Paweł II,
jak i Franciszek,

313
00:23:47,720 --> 00:23:52,519
pokazali piękne oblicze odchodzenia
i starości.

314
00:23:52,560 --> 00:23:58,399
Oblicze odwagi, oblicze nadziei.

315
00:23:58,440 --> 00:24:02,319
On to pełnienie funkcji,
to pozostawanie na posterunku
do ostatnich chwil życia

316
00:24:02,360 --> 00:24:06,279
potraktował jako swoje powołanie
i chwała mu za to.

317
00:24:06,320 --> 00:24:10,399
Jego postawa była odczytywana
jako przesłanie dla wszystkich chorych
i cierpiących.

318
00:24:10,600 --> 00:24:13,359
Doświadczony licznymi chorobami
papież Franciszek

319
00:24:13,560 --> 00:24:16,599
wielokrotnie podkreślał
znaczenie akceptacji cierpienia.

320
00:24:16,640 --> 00:24:20,239
Pisał o nadziei, która niezależnie
od wszystkiego pozostanie na zawsze.

321
00:24:20,280 --> 00:24:24,719
Zachęcał do dialogu, żeby młodzi
nie zostawiali starych samymi,

322
00:24:24,760 --> 00:24:31,239
a starsi słuchali oczekiwań młodych,
sam starał się być taki.

323
00:24:31,840 --> 00:24:36,239
On powiedział, że kieruje się głową,
a nie kolanem, wtedy kiedy musiał
się przesiąść na wózek inwalidzki.

324
00:24:36,280 --> 00:24:43,319
Chciał być papieżem do końca,
tak długo, jak czuł,
że zdrowie mu na to pozwala.

325
00:24:43,360 --> 00:24:49,239
Ostatnie tygodnie papieża
to ewangelia umierania
pisana na oczach wiernych.

326
00:24:49,280 --> 00:24:53,399
Pomimo przeciwności
i przedłużającej się hospitalizacji

327
00:24:53,440 --> 00:24:57,199
stał się symbolem niezłomności
i oddania.

328
00:24:57,240 --> 00:25:00,639
Odszedł tak, jak żył,
na własnych zasadach.

329
00:25:00,680 --> 00:25:04,999
Proboszcz świata,
bo tak chciał być postrzegany,
do końca na urzędzie.

330
00:25:05,040 --> 00:25:13,439
Pełnił do końca tę służbę,
której się podjął, widać było,
że kocha ludzi, to jest niezwykłe.

331
00:25:13,600 --> 00:25:18,799
Widać było,
że on naprawdę kocha ludzi.

332
00:25:28,560 --> 00:25:36,199
"Nie zapomnij o ubogich" - to zdanie
usłyszał po wyborze na biskupa Rzymu
i nigdy go nie zapomniał.

333
00:25:40,280 --> 00:25:44,959
Papież ubogich,
bezdomnych imigrantów,

334
00:25:45,200 --> 00:25:53,959
miał zawsze dla nich czas,
dobre słowo, konkretną pomoc,
a czasem rogalika i cappuccino.

335
00:25:54,640 --> 00:25:58,839
To obrazy symbole tego pontyfikatu.

336
00:26:00,320 --> 00:26:02,479
Dziękuję, dziękuję.

337
00:26:02,520 --> 00:26:05,479
On cię błogosławi.

338
00:26:05,760 --> 00:26:10,039
Franciszek w obozie
dla ponad dwóch tysięcy uchodźców
na greckiej wyspie Lesbos.

339
00:26:10,080 --> 00:26:13,799
Z niespodziewaną wizytą
w schronisku dla bezdomnych,
w którym odprawił mszę.

340
00:26:13,840 --> 00:26:17,759
Na obiedzie z ponad tysiącem ubogich
i potrzebujących mieszkańców
okolic Rzymu.

341
00:26:17,800 --> 00:26:22,439
A tu z bezdomnymi, zaszczepionymi
w Watykanie przeciwko COVID-19.

342
00:26:22,480 --> 00:26:25,239
Dla których otworzył też drzwi
swojego domu.

343
00:26:25,280 --> 00:26:29,159
W grudniu papież zaprosił bezdomnych
na poranne cappuccino i rogalika.

344
00:26:29,200 --> 00:26:33,279
Otworzył wiele furtek
w świecie Kościoła.

345
00:26:33,320 --> 00:26:37,879
Dosłownie i w przenośni
- mówi watykanista Michał Kłosowski,
autor książki "Dekada Franciszka".

346
00:26:37,920 --> 00:26:43,839
To jest papież zmiany,
która objawia się przede wszystkim
w takiej czułości,

347
00:26:43,880 --> 00:26:48,399
wrażliwości na osoby,
które są wykluczone,
które są w potrzebie, w kryzysach,

348
00:26:48,440 --> 00:26:52,799
które są biedne, które migrują.
Których do tej pory także my katolicy
nie dostrzegaliśmy wystarczająco dużo.

349
00:26:52,840 --> 00:26:56,279
Bracia i siostry, dobry wieczór.

350
00:26:56,320 --> 00:27:01,759
Sam Franciszek zaraz po wyborze
tak mówił o sobie.

351
00:27:01,800 --> 00:27:06,799
Dobrze wiecie, że zadaniem konklawe
było wybranie biskupa dla Rzymu.

352
00:27:06,840 --> 00:27:11,159
Wydaje się, że moi bracia kardynałowie
wybrali go prawie z końca świata.

353
00:27:11,200 --> 00:27:16,079
Przyjmując imię, Franciszek wołał
o Kościół ubogi dla ubogich.

354
00:27:16,120 --> 00:27:20,559
Tak wspominając konklawe
i słowa przyjaciela, biskupa Sao Paulo
Claudio Hummesa.

355
00:27:20,600 --> 00:27:24,839
Kiedy doszło do 2/3 głosów
i rozległy się
zwyczajowe w takiej sytuacji oklaski,

356
00:27:24,880 --> 00:27:30,959
bo wybrano papieża, on mnie objął,
ucałował i powiedział:
"Nie zapomnij o ubogich".

357
00:27:31,160 --> 00:27:34,679
Słowa te zapadły mi w sercu.

358
00:27:34,720 --> 00:27:38,279
Zaraz po wyborze zrezygnował
z papieskich apartamentów.

359
00:27:38,440 --> 00:27:42,439
Widok ubogich, potrzebujących,
bezdomnych wokół placu św. Piotra
nikogo nie dziwi.

360
00:27:42,480 --> 00:27:47,399
Papież Franciszek
szeroko otworzył drzwi Watykanu
dla potrzebujących.

361
00:27:47,440 --> 00:27:51,239
To nie tylko noclegownie, w Watykanie
działają jadłodajnie dla bezdomnych.

362
00:27:51,440 --> 00:27:55,999
Widać jego troskę o rzymskich ubogich,
przede wszystkim osoby
w kryzysie bezdomności.

363
00:27:56,040 --> 00:28:08,359
Tutaj duże dzieło,
które zlecił kardynałowi Krajewskiemu,

364
00:28:08,400 --> 00:28:11,439
to otwarcie dosłownie placu św. Piotra
na te osoby,

365
00:28:11,480 --> 00:28:14,799
które nie niepokojone służbami
mogą po prostu nocować tutaj,
liczyć na pomoc.

366
00:28:14,840 --> 00:28:17,119
Kardynał Konrad Krajewski
jest pierwszym Polakiem

367
00:28:17,160 --> 00:28:19,199
pełniącym funkcję
jałmużnika papieskiego,

368
00:28:19,240 --> 00:28:21,959
który zajmuje się
działalnością charytatywną Watykanu.

369
00:28:22,000 --> 00:28:24,759
Powiedział: "Sprzedaj biurko,
nie chcę cię widzieć na Watykanie.

370
00:28:24,800 --> 00:28:28,159
Idź i szukaj biednych,
bo to jest Jezus".

371
00:28:28,200 --> 00:28:31,479
I tak na polecenie Franciszka
pod kolumnadą na placu św. Piotra

372
00:28:31,520 --> 00:28:36,279
powstały prysznice dla bezdomnych,
niewielki salon fryzjerski,
wreszcie mała placówka medyczna.

373
00:28:36,320 --> 00:28:39,079
Powstały też darmowe pralnie.

374
00:28:39,120 --> 00:28:41,319
Franciszek otworzył schronisko,
dom dla bezdomnych na placu św. Piotra

375
00:28:41,480 --> 00:28:43,959
i prosząc o pomoc,
znalazł wspólnotę Saint Egidio.

376
00:28:44,000 --> 00:28:49,159
Mają miejsce, gdzie można żyć
w rodzinie, mieć posiłki,
czyste ubrania, przyjaźnie,

377
00:28:49,200 --> 00:28:54,919
ludzi, którzy pomagają znaleźć pracę,
wrócić do rodziny.

378
00:28:54,960 --> 00:28:58,919
Z Manuelem i Andresem rozmawiam
przed watykańską jadłodajnią
dla bezdomnych.

379
00:28:58,960 --> 00:29:02,959
Są z Wenezueli.
Mówią, że dzięki papieżowi
poczuli się rodziną.

380
00:29:03,160 --> 00:29:06,119
Pomagał wszystkim, którzy nie mają
nic - dokąd pójść, co jeść,
gdzie się umyć.

381
00:29:06,160 --> 00:29:11,559
Zrobił dużo dobrego
dla nas bezdomnych.

382
00:29:11,800 --> 00:29:15,599
W Watykanie jest szpital,
mała klinika, do której możemy pójść,
noclegownia.

383
00:29:15,640 --> 00:29:20,799
W grudniu papież zorganizował dla nas
piękny koncert z okazji
Bożego Narodzenia.

384
00:29:20,840 --> 00:29:25,519
"Koncert z ubogimi" pierwszy raz
odbył się 10 lat temu.

385
00:29:25,800 --> 00:29:27,759
Ostatni poprowadził Hans Zimmer.

386
00:29:27,800 --> 00:29:30,039
To bycie dla innych - słychać było
w homiliach Franciszka -

387
00:29:30,080 --> 00:29:33,559
wspomina ksiądz Tomasz Jarosz,
który administruje polskim kościołem
św. Stanisława w Rzymie.

388
00:29:33,600 --> 00:29:36,399
Franciszek był tu w rocznicę
kanonizacji Jana Pawła II.

389
00:29:36,440 --> 00:29:40,039
Im bliżej jesteś Pana Boga,
tym więcej w tobie też siły do tego,
żeby żyć z innymi i dla innych.

390
00:29:40,240 --> 00:29:43,559
I nigdy, kiedy dostrzeżemy
biedę drugiego, nie patrzyli na to
z poczuciem wyższości czy pogardy.

391
00:29:44,600 --> 00:29:47,599
O potrzebujących pamiętał także,
leżąc w szpitalu
z ciężkim zapaleniem płuc.

392
00:29:47,640 --> 00:29:49,799
Nawet w szpitalu wciąż rozmawiał
z parafią w Gazie.

393
00:29:49,840 --> 00:29:51,999
On nigdy nie był dla siebie,
zawsze był dla innych.

394
00:29:52,040 --> 00:29:53,839
Zawsze prosił: módlcie się za mnie.

395
00:29:53,880 --> 00:29:57,439
To były zresztą jego pierwsze słowa
po wyborze. Prośba o modlitwę.

396
00:29:57,640 --> 00:29:57,799
Zanim udzielę wam błogosławieństwa,
proszę, żebyście pomodlili się
o błogosławieństwo dla mnie.