1
00:00:25,360 --> 00:00:30,959
Sobota, 26 kwietnia.
Dzień, który zapisze się w historii
Kościoła Katolickiego.

2
00:00:31,480 --> 00:00:36,439
W Watykanie wierni z całego świata
pożegnali papieża Franciszka,

3
00:00:36,840 --> 00:00:41,159
w Polsce to dzień żałoby narodowej.

4
00:00:41,600 --> 00:00:44,959
Zbigniew Łuczyński,
dobry wieczór.

5
00:00:45,400 --> 00:00:51,479
Pasterz i uczeń Chrystusa,
a nie możny z tego świata.

6
00:00:51,680 --> 00:00:56,199
To on w kwietniu ubiegłego roku
zmienił przepisy i zgodnie z nimi
został dziś pochowany.

7
00:00:56,640 --> 00:01:00,439
Uroczysta msza święta pogrzebowa
rozpoczęła się tutaj po godzinie 10.

8
00:01:00,880 --> 00:01:04,279
Liturgii przewodniczył
kardynał Giovanni Battista Re.

9
00:01:04,760 --> 00:01:08,839
Mszę koncelebrowali kardynałowie,
uczestniczyli w niej
przywódcy wielu krajów,

10
00:01:09,040 --> 00:01:11,919
ale i setki tysięcy wiernych,
którzy zgromadzili się tu na placu,

11
00:01:12,400 --> 00:01:14,119
a potem na trasie
do Santa Maria Maggiore.

12
00:01:14,640 --> 00:01:19,679
Jak Rzym i świat pożegnał Franciszka?

13
00:01:29,920 --> 00:01:41,199
To było emocjonalne pożegnanie.

14
00:01:41,240 --> 00:01:44,959
Wierni przybyli tutaj
na plac św. Piotra

15
00:01:45,000 --> 00:01:49,599
i również przedstawiciele oficjalnych
delegacji.

16
00:01:49,640 --> 00:01:51,999
Ponad 400 tysięcy osób,

17
00:01:52,040 --> 00:01:55,039
400 tysięcy wiernych przybyło
by pożegnać papieża Franciszka.

18
00:01:55,080 --> 00:01:59,279
Wszyscy z nich
mieli za co mu dziękować.

19
00:01:59,320 --> 00:02:06,799
O 10 prosta drewniana trumna
z ciałem papieża Franciszka

20
00:02:07,240 --> 00:02:12,839
opuściła mury
Bazyliki Świętego Piotra.

21
00:02:13,280 --> 00:02:15,199
250 tysięcy pielgrzymów
z całego świata przyjechały,

22
00:02:15,680 --> 00:02:19,039
by na Placu Świętego Piotra
pożegnać pierwszego papieża
spoza Europy.

23
00:02:19,520 --> 00:02:21,279
Homilię wygłosił kardynał
Giovanni Battista Re,

24
00:02:21,720 --> 00:02:23,839
podkreślił w niej,
że decyzja o przyjęciu
imienia Franciszek

25
00:02:24,280 --> 00:02:26,159
od razu okazała się wyborem
programu i stylu,

26
00:02:27,960 --> 00:02:30,439
który chciał nadać
swemu pontyfikatowi,

27
00:02:30,880 --> 00:02:34,319
czerpiąc inspirację
z ducha świętego Franciszka z Asyżu.

28
00:02:34,760 --> 00:02:37,319
Nawiązywał bardzo bezpośredni
kontakt z poszczególnymi osobami

29
00:02:37,760 --> 00:02:39,719
i społecznościami,
pragnąc być blisko wszystkich.

30
00:02:40,320 --> 00:02:44,439
Szczególnie troszczył się
o osoby w trudnej sytuacji.

31
00:02:44,880 --> 00:02:48,119
Poświęcał się bezgranicznie,
zwłaszcza dla ostatnich tego świata,
dla wykluczonych.

32
00:02:48,600 --> 00:02:51,359
Kardynał wspominał,
że równie wymowna była
jego pierwsza zagraniczna podróż.

33
00:02:51,920 --> 00:02:55,879
W czasie, gdy wielu polityków mówiło
o inwazji uchodźców,
on odwiedził Lampedusę.

34
00:02:56,440 --> 00:03:00,879
Wyspę będącą symbolem
dramatu emigracji i tysięcy ludzi
pochłoniętych przez morze.

35
00:03:01,320 --> 00:03:05,839
Wśród wiernych ci, którzy zostali
tu jeszcze po Świętach Wielkanocnych,

36
00:03:06,280 --> 00:03:09,479
ci, którzy przyjechali
na kanonizację bożego influencera
Carla Acutisa,

37
00:03:10,000 --> 00:03:15,319
i ci, którzy na wieść
o śmierci papieża
podjęli decyzję o przylocie.

38
00:03:15,800 --> 00:03:20,319
Przyjechałem, ponieważ wierzę w to,
co mówił papież, jak głosił miłość.

39
00:03:20,800 --> 00:03:23,799
Jestem katolikiem,
więc wierzę w Boga i uważam,
że to bardzo ważny moment.

40
00:03:24,320 --> 00:03:28,879
Ceniłem papieża.
On również pochodzi
z Ameryki Południowej, tak jak ja.

41
00:03:29,440 --> 00:03:32,119
To była bardzo
wzruszająca ceremonia.

42
00:03:32,600 --> 00:03:36,079
Kardynał Re pięknie
wspominał papieża Franciszka.

43
00:03:36,280 --> 00:03:38,359
Jestem szczęśliwa, że tu jestem.

44
00:03:38,880 --> 00:03:41,759
Jestem księdzem
od ponad czterdziestu lat.

45
00:03:42,280 --> 00:03:44,599
Przeżyłem papieży Jana Pawła II,
Benedykta i Franciszka.

46
00:03:45,040 --> 00:03:47,639
To była piękna,
duchowa ceremonia,
tak jak sobie tego życzył.

47
00:03:48,080 --> 00:03:50,479
To papież ubogich.
To papież ludzi.

48
00:03:50,920 --> 00:03:53,999
Modlitwa wiernych po arabsku,
francusku, chińsku, ale też po polsku.

49
00:03:54,560 --> 00:03:57,439
Módlmy się za zmarłych papieży
i za tych wszystkich,

50
00:03:57,920 --> 00:04:00,999
którzy w Kościele
głosili Ewangelię
oraz pełnili posługę kapłańską,

51
00:04:01,480 --> 00:04:03,519
niech dostąpią udziału
w liturgii niebieskiej.

52
00:04:03,920 --> 00:04:05,799
Każdy ze swoją intencją,
każdy by podziękować za co innego.

53
00:04:06,240 --> 00:04:09,239
Dziękujemy Bogu za jego dary
i talenty.

54
00:04:09,680 --> 00:04:13,679
Modlimy się, aby kolejny papież
kontynuował posługę Kościoła
i głosił dobrą nowinę Ewangelii.

55
00:04:14,280 --> 00:04:18,279
Franciszek, ogłaszając
Rok Jubileuszowy Rokiem Nadziei,
podkreślił,

56
00:04:18,760 --> 00:04:20,279
że jest ona konieczna
w obliczu takich wyzwań,

57
00:04:20,680 --> 00:04:23,519
jak wojny, kryzysy migracyjne
czy katastrofy naturalne.

58
00:04:23,880 --> 00:04:26,799
Trzeba mu za to dziękować,
że Rok Jubileuszowy,
który przeżywamy,

59
00:04:27,320 --> 00:04:33,479
przeżywamy pod hasłem nadziei,
jesteśmy pielgrzymami nadziei,

60
00:04:33,960 --> 00:04:38,879
która ma zakorzenienie
w Zmartwychwstałym Chrystusie.

61
00:04:39,360 --> 00:04:44,479
Dla wielu, którzy przyszli dziś
pożegnać Franciszka,
był jedynym papieżem, jakiego znali.

62
00:04:45,040 --> 00:04:50,319
Dla mnie jako młodego człowieka,
papież Franciszek jest bez wątpienia
wielkim wzorem i te słowa,

63
00:04:50,760 --> 00:04:56,639
które przemawiał,
chociażby "wstańcie z kanapy",

64
00:04:57,080 --> 00:04:59,999
wciąż są w mojej głowie i podejrzewam,
że pozostaną w niej do końca życia.

65
00:05:00,480 --> 00:05:03,879
Teraz, kochany papieżu Franciszku,
prosimy ciebie,

66
00:05:04,360 --> 00:05:06,559
abyś modlił się za nas
i prosimy cię,
abyś z nieba błogosławił Kościół,

67
00:05:07,120 --> 00:05:10,079
błogosławił Rzym, błogosławił
cały świat,

68
00:05:10,600 --> 00:05:14,319
tak jak w minioną niedzielę
uczyniłeś z balkonu tej Bazyliki

69
00:05:14,800 --> 00:05:17,679
w ostatnim geście objęcia
całego ludu Bożego,
ale także całej ludzkości.

70
00:05:19,040 --> 00:05:24,039
Biała róża w rękach ubogich,
więźniów i migrantów.

71
00:05:24,480 --> 00:05:27,439
To właśnie oni mieli ten przywilej
pożegnania papieża
w Bazylice Matki Bożej Większej,

72
00:05:27,960 --> 00:05:31,799
gdzie spoczął człowiek,
który upominał się jak mógł
o ich prawa.

73
00:05:32,320 --> 00:05:37,439
Skromny grób, na nim jedno tylko słowo
i trumna złożona w ziemi.

74
00:06:11,760 --> 00:06:16,759
Rzym od ponad 120 lat nie wiedział
konduktów ojca świętego
pochówku poza Watykanem.

75
00:06:16,800 --> 00:06:19,799
Dziś wierni byli blisko Franciszka
w jego ostatniej drodze.

76
00:06:19,840 --> 00:06:23,559
Będą mogli być blisko na co dzień,

77
00:06:23,600 --> 00:06:28,759
bo papież Franciszek
na miejsce swojego pochówku

78
00:06:28,800 --> 00:06:32,799
wybrał widoczną za moim plecami
bazylikę Santa Maria Maggiore.

79
00:06:32,840 --> 00:06:35,239
Znacznie łatwiej
jest do niej wstąpić z ulicy.

80
00:06:35,280 --> 00:06:36,639
Będą mogli z nim rozmawiać.

81
00:06:36,680 --> 00:06:38,199
Będą mogli się pomodlić.

82
00:06:38,240 --> 00:06:41,999
Po ponad 120 latach
Kościół katolicki pochował
swojego zwierzchnika poza Watykanem.

83
00:06:42,440 --> 00:06:46,239
Papież Franciszek na miejsce
swojego pochówku wybrał papieską
Bazylikę Matki Bożej Większej.

84
00:06:46,720 --> 00:06:51,559
Jak zawsze obiecywałem Matce Bożej,
miejsce jest gotowe,

85
00:06:52,040 --> 00:06:53,759
chcę być pochowany
w Santa Maria Maggiore.

86
00:06:54,240 --> 00:06:58,759
To była ulubiona świątynia Franciszka.

87
00:06:59,200 --> 00:07:03,119
Każdą swoją podróż duszpasterską
zagraniczną kończył i zaczynał
w Santa Maria Maggiore,

88
00:07:03,520 --> 00:07:09,119
gdzie znajduje się ikona
od wieków bardzo czczona przez Rzymian

89
00:07:09,560 --> 00:07:12,279
- ikona uratowanie,
ocalenie ludu rzymskiego,
Solus Populi Romani,

90
00:07:12,760 --> 00:07:13,959
i dlatego tam
postanowił spocząć.

91
00:07:14,400 --> 00:07:16,919
Gdy w VI wieku
w Wiecznym Mieście wybuchła zaraza

92
00:07:17,360 --> 00:07:20,319
- ikona maryjna przez trzy dni
była noszona jego ulicami,

93
00:07:20,760 --> 00:07:24,839
a papież Grzegorz I codziennie
modlił się o uzdrowienie ludzi,
które przyszło niebawem.

94
00:07:25,280 --> 00:07:29,399
Papież często w tej Bazylice
zjawiał się niespodziewanie

95
00:07:29,840 --> 00:07:32,599
- wspominają okoliczni mieszkańcy
i właściciele sklepików.

96
00:07:33,040 --> 00:07:36,079
Kiedy został wybrany na papieża,
to już następnego dnia o 7 rano
był w tym kościele.

97
00:07:36,560 --> 00:07:38,639
Bardzo często potem przychodził
tutaj niezapowiedzianie

98
00:07:39,080 --> 00:07:40,679
i nikt nie wiedział,
że on tutaj przybędzie.

99
00:07:41,160 --> 00:07:44,079
Bardzo często tutaj przyjeżdżał
i to była dla nas ogromna radość
i wielkie święto.

100
00:07:44,480 --> 00:07:47,319
To dla nas także wielki honor,
że będziemy mieli go
tutaj blisko w Bazylice.

101
00:07:47,760 --> 00:07:52,559
Wierni w tym dniu chcieli
być blisko niego.

102
00:07:53,000 --> 00:07:56,279
Już od rana zbierali się
w pobliżu Bazyliki.

103
00:07:56,720 --> 00:08:02,159
Przechodzę tędy codziennie,
to był naprawdę bardzo wielki papież,

104
00:08:02,680 --> 00:08:06,799
dlatego uważałam za swój obowiązek,
żeby przyjść tutaj.

105
00:08:07,520 --> 00:08:13,159
Jest symbolem Kościoła otwartego
na tych najsłabszych,

106
00:08:13,640 --> 00:08:18,879
dał wielu osobom możliwość,
by powróciły do Kościoła.

107
00:08:19,080 --> 00:08:22,039
On nikogo nie pozostawiał na boku,
począwszy od dzieci po osoby starsze.

108
00:08:22,640 --> 00:08:26,039
To jest papież, o którym nigdy
nie zapomnimy, on był bardzo dobry.

109
00:08:27,040 --> 00:08:31,639
Przed złożeniem trumny papieżowi,
zgodnie z jego prośbą,

110
00:08:32,160 --> 00:08:33,479
hołd oddali potrzebujący
i wykluczani społecznie.

111
00:08:34,000 --> 00:08:36,199
To odzwierciedla jego pontyfikat.

112
00:08:36,560 --> 00:08:39,879
Troska o życie każdego człowieka,
od poczęcia do naturalnej śmierci,

113
00:08:40,320 --> 00:08:42,319
troska o ubogich, więźniów, uchodźców
i po trzecie - apel o pokój.

114
00:08:42,800 --> 00:08:45,599
To jest jego ostatnie przemówienie
i to jest DNA papieża Franciszka.

115
00:08:46,040 --> 00:08:49,799
Złożenie trumny
do grobu miało charakter prywatny.

116
00:08:50,320 --> 00:08:53,079
W tym czasie przed Bazyliką
trwała modlitwa różańcowa,

117
00:08:53,560 --> 00:08:57,359
podobnie jak przez ostatnich kilka dni
po śmierci papieża.

118
00:08:57,880 --> 00:09:00,879
To pierwszy pochówek Ojca Świętego
w Bazylice Santa Maria Maggiore
od 1903 roku.

119
00:09:01,360 --> 00:09:04,479
Franciszek jest ósmym papieżem,
który tu spoczął.

120
00:09:04,960 --> 00:09:09,399
Kilkanaście godzin
później wierni będą mogli pomodlić się
przy jego grobie.

121
00:09:09,560 --> 00:09:15,199
Papieża Franciszka żegna świat,
opłakuje jego ojczyzna.

122
00:09:15,720 --> 00:09:17,119
"Wracam za kilka tygodni"
- to słowa kardynała Jorge Bergoglio

123
00:09:17,600 --> 00:09:20,719
opuszczającego Buenos Aires
w 2013 roku.

124
00:09:21,200 --> 00:09:24,159
Franciszek nigdy potem
nie odwiedził Argentyny, ale ci,

125
00:09:24,600 --> 00:09:27,959
którzy go znali, wiedzą,
że miał ją w sercu.

126
00:09:28,400 --> 00:09:31,999
Dziś tutaj w Watykanie delegacja
jego ojczyzny siedziała
w pierwszym rzędzie.

127
00:09:32,240 --> 00:09:35,719
Dziś serce Buenos Aires
biło w rytmie pożegnania.

128
00:09:54,120 --> 00:10:07,079
Żałoba po Franciszku
jest dokładnie taka,
jak i on sam by pragnął.

129
00:10:07,120 --> 00:10:10,159
Zarażał radością
nawet w sytuacjach beznadziejnych.

130
00:10:10,200 --> 00:10:12,999
Tego tysiące mieszkańców
Buenos Aires,

131
00:10:13,040 --> 00:10:17,239
którzy dziś zebrali się
na placu majowym przyznawali,

132
00:10:17,280 --> 00:10:20,839
że, mimo że łzy
cisnęły im się do oczu,

133
00:10:20,880 --> 00:10:24,279
musieli żywiołowo reagować na krzyki:
niech żyje papież.

134
00:10:24,320 --> 00:10:28,159
Wiele osób dalej pozostało
przed katedrą,

135
00:10:28,200 --> 00:10:32,079
żeby czuć ducha wspólnoty,
którą Franciszek budował.

136
00:10:32,120 --> 00:10:35,679
Chociaż nie było
go wśród nich fizycznie
wszyscy czuli jego obecność.

137
00:10:35,720 --> 00:10:39,399
Dziś serce Buenos Aires
biło w rytmie pożegnania.

138
00:10:39,880 --> 00:10:42,039
Na historycznym Placu de Mayo,
który był świadkiem
wielu wielkich wydarzeń,

139
00:10:42,520 --> 00:10:50,359
tysiące Argentyńczyków
przyszły oddać hołd swojemu papieżowi,
swojemu sąsiadowi,

140
00:10:50,880 --> 00:10:56,279
swojemu przyjacielowi Franciszkowi.

141
00:10:56,880 --> 00:11:07,439
On był jednym z nas.
Nigdy nie zapomniał, skąd pochodził.

142
00:11:07,960 --> 00:11:10,679
Dziś przyszliśmy podziękować mu
za jego życie.

143
00:11:11,240 --> 00:11:15,359
Msza pożegnalna, zorganizowana
przez następcę Franciszka
w Buenos Aires,

144
00:11:16,480 --> 00:11:19,719
Cały naród uśmiecha się dziś
do Franciszka,

145
00:11:20,160 --> 00:11:23,759
bo on zawsze wszystkich
traktował z radością.

146
00:11:24,280 --> 00:11:28,759
Nawet w najczarniejszych chwilach.

147
00:11:29,240 --> 00:11:30,639
Oczywiście jego śmierć wyciska łzy
z oczu, ale uśmiech jest silniejszy.

148
00:11:31,080 --> 00:11:33,999
Dziś nikt nie wypominał Franciszkowi,
że gdy został wybrany
na biskupa Rzymu,

149
00:11:34,400 --> 00:11:37,039
nigdy nie przyjechał
do Argentyny.

150
00:11:37,480 --> 00:11:40,599
Brakowało nam go tutaj.
Ale papież był potrzebny w wielu
miejscach na świecie.

151
00:11:41,120 --> 00:11:47,319
Był głową Kościoła światowego,
a nie tylko argentyńskiego.
Powinniśmy mu to wybaczyć.

152
00:11:47,760 --> 00:11:50,679
W mieście, które widziało
jego wzrastanie i pierwsze kroki
w wierze,

153
00:11:51,160 --> 00:11:54,399
dziś unosiła się mieszanka
smutku i nadziei.

154
00:11:54,840 --> 00:11:58,519
Także tam, gdzie wciąż żyją ci,
którzy pamiętają go jako małego Jorge.

155
00:11:59,000 --> 00:12:01,719
Gdy rozmawialiśmy o piłce nożnej,
mocno między nami iskrzyło.

156
00:12:02,240 --> 00:12:04,719
On kochał sport.
Jestem dumny, że był moim sąsiadem

157
00:12:05,320 --> 00:12:08,839
i przyjacielem z podwórka,
za którym tęsknić będzie cała
dzielnica Flores, cała Argentyna.

158
00:12:09,320 --> 00:12:11,919
Wielu powtarza:
Franciszek nie chciałby łez,
tylko gestów dobroci.

159
00:12:12,480 --> 00:12:15,799
Nie pragnął pomników,
lecz szczerych uśmiechów.

160
00:12:16,280 --> 00:12:19,559
Będę go wspominać z wielką radością
i szacunkiem.

161
00:12:20,120 --> 00:12:23,719
Postaram się robić to,
co nam mówił: być silną
i nie poddawać się.

162
00:12:24,200 --> 00:12:30,679
Takie zostawił nam dziedzictwo.
Argentyna straciła
kolejnego wielkiego rodaka.

163
00:12:31,120 --> 00:12:33,719
Maradona wygrywał dla nas
światowe turnieje,

164
00:12:33,920 --> 00:12:37,439
a Franciszek
zdobywał serca milionów ludzi.

165
00:12:37,920 --> 00:12:39,879
Obaj pochodzili z biedy,
obaj nikogo nie wykluczali.

166
00:12:40,280 --> 00:12:44,359
Będą teraz dbać o Argentynę z góry.

167
00:12:44,880 --> 00:12:47,959
Z serca Buenos Aires ostatnie
pożegnanie z papieżem Argentyńczykiem.

168
00:12:48,440 --> 00:12:52,119
Nie w smutku, lecz w wdzięczności.

169
00:12:52,640 --> 00:12:55,279
Nie w ciszy bólu, ale w pewności,

170
00:12:55,800 --> 00:12:59,719
że jego przykład nadal
będzie rozświetlał ulice tego miasta
i całego świata.

171
00:12:59,960 --> 00:13:02,439
Z jednej strony pogrzeb
papieża Franciszka,

172
00:13:02,920 --> 00:13:06,519
z drugiej
- istotne rozmowy polityczne.

173
00:13:06,960 --> 00:13:10,999
Tuż przed pogrzebem Donald Trump
spotkał się z Wołodymyrem Zełenskim.

174
00:13:11,440 --> 00:13:15,639
Rozmawiali zaledwie 15 minut,
ale obaj spotkanie oceniają
jako symboliczne

175
00:13:16,160 --> 00:13:18,239
i przede wszystkim
bardzo konstruktywne.

176
00:13:18,680 --> 00:13:21,799
Politycy rozmawiali
w Bazylice Świętego Piotra
w cztery oczy.

177
00:13:22,200 --> 00:13:26,239
I to dosłownie,
jak pokazują te zdjęcia,
bez udziału doradców i tłumaczy.

178
00:13:26,680 --> 00:13:30,559
Bardzo symboliczne spotkanie,
które ma potencjał
stać się historycznym,

179
00:13:31,000 --> 00:13:33,479
jeśli osiągniemy
wspólne rezultaty

180
00:13:33,960 --> 00:13:36,479
- tak o tej rozmowie
napisał prezydent Ukrainy.

181
00:13:36,880 --> 00:13:39,999
A dotyczyła ona kwestii
zawieszenia broni Ukrainy i Rosji.

182
00:13:40,480 --> 00:13:43,119
Oprócz rozmowy sam na sam,
spotkali się też

183
00:13:43,640 --> 00:13:46,239
z francuskim prezydentem
Emmanuelem Macronem

184
00:13:46,720 --> 00:13:49,079
i brytyjskim premierem
Keirem Starmerem.

185
00:13:49,560 --> 00:13:52,079
To było pierwsze spotkanie
Trumpa i Zełenskiego

186
00:13:52,440 --> 00:13:56,639
od czasu ostrego starcia
w Gabinecie Owalnym
w Waszyngtonie w lutym.

187
00:14:17,520 --> 00:14:21,479
UROCZYSTA MELODIA

188
00:14:23,680 --> 00:14:27,439
Flagi przewiązane czarną wstęgą
i opuszczone do połowy masztu,

189
00:14:27,840 --> 00:14:31,039
by oddać hołd zmarłemu papieżowi
w dniu jego ostatniej drogi.

190
00:14:31,480 --> 00:14:33,039
Od północy w Polsce
trwa żałoba narodowa

191
00:14:33,480 --> 00:14:37,039
ogłoszona przez prezydenta
Andrzeja Dudę.

192
00:14:37,560 --> 00:14:41,759
Dotychczas wprowadzana
zaledwie kilkanaście razy,

193
00:14:42,200 --> 00:14:49,439
m.in. po śmierci Jana Pawła II,
a także po katastrofie smoleńskiej.

194
00:14:49,760 --> 00:14:52,479
Gdy w Watykanie rozpoczynały się
uroczystości pogrzebowe,

195
00:14:53,080 --> 00:14:55,199
w polskich kościołach
uderzono w dzwony.

196
00:14:55,640 --> 00:14:58,399
Flagi w całym kraju
dziś opuszczone do połowy masztów.

197
00:14:58,800 --> 00:15:02,199
Żałobę narodową wprowadził prezydent,
by oddać hołd zmarłemu papieżowi.

198
00:15:02,680 --> 00:15:05,159
Transmisję z uroczystości
w Stolicy Apostolskiej

199
00:15:05,680 --> 00:15:08,399
oglądali dziś wierni
w Sanktuarium Bożego Miłosierdzia
w Łagiewnikach.

200
00:15:08,880 --> 00:15:12,599
Jest to dla mnie bardzo ważne,
ze względu na serduszko,

201
00:15:13,080 --> 00:15:16,959
po naszym Janie Pawle II
to jest drugi papież,
którego uwielbiam.

202
00:15:17,440 --> 00:15:20,399
Tysiące Polaków
uroczystości śledziły też w domach.

203
00:15:20,960 --> 00:15:25,559
Smutna ta chwila,
no bo przyszedł ten czas pożegnania,

204
00:15:26,000 --> 00:15:27,759
a jako zwierzchnik Kościoła
to był dobry człowiek.

205
00:15:28,240 --> 00:15:30,159
Dzień pożegnania Franciszka
to też dzień wspomnień.

206
00:15:30,360 --> 00:15:33,079
Kilka lat temu
Urszula i Karol Miłkowscy

207
00:15:33,520 --> 00:15:39,519
w strojach ślubnych spotkali się
z Ojcem Świętym twarzą w twarz.

208
00:15:39,960 --> 00:15:41,839
Papież w Rzymie
udzielił im błogosławieństwa.

209
00:15:42,240 --> 00:15:45,879
Papież z każdym z młodych małżonków
spotykał się osobiście.

210
00:15:46,240 --> 00:15:50,119
Mieliśmy taką możliwość,
żeby nawet dotknąć papieża.

211
00:15:50,600 --> 00:15:54,799
W szkole dla dzieci i młodzieży
z niepełnosprawnościami w Poznaniu
też wspominają Franciszka.

212
00:15:55,280 --> 00:16:00,439
Dziesięć lat temu do papieża dotarła
informacja, że nie ma tam windy.

213
00:16:00,960 --> 00:16:03,159
Ojciec Święty wpłacił pieniądze
na jej budowę.

214
00:16:03,600 --> 00:16:10,239
To wszystko do nas wraca,
wspominamy.

215
00:16:10,440 --> 00:16:18,599
Pokonywanie schodów
kilka razy dziennie to jest jednak
dla nich ogromna przeprawa.

216
00:16:19,040 --> 00:16:22,919
Ta winda jest błogosławieństwem.

217
00:16:23,360 --> 00:16:27,559
Dziś nie było zakazu organizowania
imprez kulturalnych i rozrywkowych.

218
00:16:28,000 --> 00:16:30,119
Wiele z nich poprzedziła jednak
minuta ciszy.

219
00:16:30,600 --> 00:16:34,199
Żałoba narodowa skończy się
o północy.

220
00:16:37,040 --> 00:16:40,839
"Powrót do pracy był częścią terapii,
jakby zbliżając się do końca

221
00:16:41,320 --> 00:16:43,999
zdecydował się zrobić wszystko,
co musiał"

222
00:16:44,560 --> 00:16:47,119
- wspomina osobisty
chirurg papieża.

223
00:16:47,560 --> 00:16:50,599
Franciszek chciał, by Kościół
był jak szpital polowy,

224
00:16:51,000 --> 00:16:54,599
a cierpiący i ci na marginesie
społeczeństwa mieli w nim
znaleźć szczególne miejsce.

225
00:16:54,800 --> 00:17:00,279
Gdy sam mierzył się
z cierpieniem, nie ukrywał słabości,

226
00:17:00,800 --> 00:17:03,159
pokazując wiernym,
jak walczy z chorobą.

227
00:17:03,600 --> 00:17:05,839
I ta otwartość na cierpienie
wśród papieży liczy zaledwie
trzy pontyfikaty.

228
00:17:06,440 --> 00:17:12,919
Miał świadomość, że to może być
jego ostatnie spotkanie z wiernymi.

229
00:17:13,400 --> 00:17:16,919
Miał poczucie misji
i chciał ją spełniać do końca.

230
00:17:17,440 --> 00:17:20,079
Franciszek już w przedświąteczną środę
miał powiedzieć współpracownikom:

231
00:17:20,600 --> 00:17:25,679
"Módlcie się teraz szczególnie
za mnie, zostało mi tylko kilka dni".

232
00:17:26,120 --> 00:17:27,919
Te słowa okazały się prorocze.

233
00:17:28,400 --> 00:17:31,079
W Wielki Poniedziałek o 5:30
papieski lekarz został
pilnie wezwany do Watykanu.

234
00:17:31,560 --> 00:17:34,119
Kiedy przybyłem
do Domu Świętej Marty,
Ojciec Święty wciąż żył.

235
00:17:34,600 --> 00:17:36,719
Osłuchałem endoskopem
oba pola płucne,

236
00:17:37,160 --> 00:17:38,959
ale to nie był problem
z oddychaniem.

237
00:17:39,440 --> 00:17:41,999
W tamtym momencie wiedziałem,
że nie da się już nic zrobić,
był w śpiączce.

238
00:17:42,440 --> 00:17:44,639
Oficjalnie stwierdzono,
że papież zmarł z powodu udaru

239
00:17:45,040 --> 00:17:49,119
oraz nieodwracalnej
zapaści kardiologicznej.

240
00:17:49,640 --> 00:17:51,439
Jakie życie, taka śmierć.

241
00:17:51,840 --> 00:17:53,759
Papież otrzymał od Boga
łaskę dobrej śmierci.

242
00:17:54,160 --> 00:17:56,039
Zmarł tak jak żył,
otoczony ludźmi, do końca pracując.

243
00:17:56,520 --> 00:18:00,359
Franciszek od dwóch lat nie był
w stanie samodzielnie się poruszać,

244
00:18:00,800 --> 00:18:04,119
miał problem z mówieniem,
ale mimo pogarszającego się
stanu zdrowia,

245
00:18:04,640 --> 00:18:08,639
podobnie jak Jan Paweł II,
za wszelką cenę chciał być
blisko wiernych.

246
00:18:09,040 --> 00:18:11,959
W połowie lutego ponownie trafił
do kliniki Gemelli

247
00:18:12,480 --> 00:18:14,759
z powodu obustronnego zapalenia płuc.

248
00:18:15,280 --> 00:18:17,999
W szpitalu spędził ponad pięć tygodni.

249
00:18:18,480 --> 00:18:22,679
Po raz pierwszy papież chorując,
i to bardzo poważnie, zażyczył sobie,

250
00:18:23,200 --> 00:18:28,919
i w stosunku do serwisu prasowego
watykańskiego, i lekarzy,

251
00:18:29,440 --> 00:18:31,719
żeby oni mówili prawdę,
żeby nic nie ukrywali.

252
00:18:32,200 --> 00:18:37,239
Przeżywał cierpienie i chorobę
na oczach świata,
bo on niczego nie chciał udawać.

253
00:18:37,680 --> 00:18:41,479
Mam wrażenie, że on
chciał być zawsze blisko człowieka,
w prawdzie o nim.

254
00:18:41,920 --> 00:18:45,799
Było to też symboliczne
- pokazywał, że choroba i starość
są integralną częścią życia.

255
00:18:46,200 --> 00:18:49,239
W przesłaniu na Środę Popielcową
pisał o sile nadziei,

256
00:18:49,720 --> 00:18:53,199
"bez której człowiek
jest skazany na bierne znoszenie
kruchości ludzkiej kondycji

257
00:18:53,680 --> 00:18:54,959
w obliczu choroby i cierpienia".

258
00:18:55,400 --> 00:18:57,479
W testamencie, który w ostatnich
dniach został upubliczniony, napisał,

259
00:18:57,920 --> 00:19:03,079
że on swoje cierpienie ofiaruje
Panu Bogu za pokój na świecie
i o braterstwo między narodami.

260
00:19:03,560 --> 00:19:07,079
To miała być jego
ostatnia lekcja dla wiernych.

261
00:19:07,440 --> 00:19:10,439
Jest takie piękne powiedzenie:
kto jest moim przyjacielem?

262
00:19:10,880 --> 00:19:13,959
Moim przyjacielem jest ten,
dzięki któremu staję się lepszy.

263
00:19:14,480 --> 00:19:17,759
Dzisiaj tysiące ludzi,
które uczestniczyło w pogrzebie,

264
00:19:18,240 --> 00:19:21,599
może powiedzieć:
"żegnam swojego przyjaciela".

265
00:19:22,040 --> 00:19:27,879
Papież Franciszek,
podobnie jak Jan Paweł II,
zmarł w Tygodniu Miłosierdzia.

266
00:19:30,200 --> 00:19:35,559
Wybór nowego papieża podczas konklawe
oficjalnie zakończy czas
pustego tronu Piotrowego.

267
00:19:36,080 --> 00:19:40,879
Biały dym będzie dla świata sygnałem,
że w Kaplicy Sykstyńskiej

268
00:19:41,360 --> 00:19:44,239
zakończyło się
najbardziej tajemnicze głosowanie

269
00:19:44,760 --> 00:19:48,239
i Kościół Katolicki
ma nowego najwyższego kapłana.

270
00:19:48,760 --> 00:19:52,599
O wyborze kolegium kardynalskiego
z 750-letnią tradycją.

271
00:19:53,080 --> 00:19:57,559
To tu za zamkniętymi drzwiami
w Kaplicy Sykstyńskiej,
pod freskiem Michała Anioła,

272
00:19:58,080 --> 00:20:00,199
nastąpi jeden
z najbardziej tajemniczych

273
00:20:00,640 --> 00:20:04,159
i zarazem symbolicznych momentów
w Kościele Katolickim - konklawe.

274
00:20:04,600 --> 00:20:08,199
Zamknięte zgromadzenie kardynałów,
których zadaniem jest wybór
nowego papieża.

275
00:20:08,680 --> 00:20:13,199
Na tym konklawe zamkniętym
tam naprawdę jest atmosfera wiary
w Kościół

276
00:20:13,640 --> 00:20:21,679
i wiary w szukaniu wiary Bożej,
która się objawia
przy wsparciu Ducha Świętego

277
00:20:22,120 --> 00:20:25,159
sumieniem tych 135 kardynałów.

278
00:20:25,360 --> 00:20:30,799
Ale wcześniej czas sede vacante,
czyli czas pustego tronu Piotrowego.

279
00:20:31,280 --> 00:20:34,199
Elementem tego czasu jest konklawe,

280
00:20:34,720 --> 00:20:36,079
które według Konstytucji Apostolskiej
ogłoszonej przez Jana Pawła II

281
00:20:36,480 --> 00:20:41,119
może rozpocząć się najwcześniej
15 a najpóźniej 20 dnia
od momentu ogłoszenia śmierci papieża.

282
00:20:41,640 --> 00:20:45,719
Konklawe to zgromadzenie kardynałów
upoważnionych do tego,

283
00:20:46,200 --> 00:20:52,119
czyli do 80. roku życia
w celu wyboru papieża.

284
00:20:52,520 --> 00:20:57,799
135 kardynałów-elektorów,
zamkniętych w Kaplicy Sykstyńskiej,
będzie odciętych od świata.

285
00:20:58,240 --> 00:21:01,759
Zamieszkają tu - w Domu Świętej Marty,
położonym na terenie Watykanu.

286
00:21:02,200 --> 00:21:07,559
Do momentu wyboru nowego papieża
nie będą mogli korzystać z telefonu,
internetu i kontaktować się z mediami.

287
00:21:08,040 --> 00:21:13,519
Były różnego rodzaju
ingerencje wewnętrzne osób,
przeważnie władców świeckich,

288
00:21:14,000 --> 00:21:17,079
którzy chcieli w różny sposób
wpływać na to, kto zostanie papieżem.

289
00:21:17,520 --> 00:21:20,319
Wśród uprawnionych do wyboru nowego
papieża będzie czterech Polaków.

290
00:21:20,760 --> 00:21:24,759
To kardynałowie Stanisław Ryłko
- archiprezbiter rzymskiej
Bazyliki Matki Bożej Większej,

291
00:21:32,480 --> 00:21:38,159
a my będziemy chcieli się
mu poddać i za nim iść.

292
00:21:38,520 --> 00:21:44,759
A kto to będzie,
to są rzeczy wtórne summa summarum.

293
00:21:45,320 --> 00:21:49,399
Każdy z kardynałów zapisze nazwisko
wybranego kandydata
na specjalnej karcie.

294
00:21:49,600 --> 00:21:53,999
Głosowanie jest tajne,
by zostać papieżem,
kandydat musi uzyskać 2/3 głosów.

295
00:21:54,560 --> 00:21:58,119
Nie liczy się kategoria
lubię - nie lubię.

296
00:21:58,640 --> 00:22:02,959
Każdy we własnym
sumieniu wobec Boga, Kościoła
i historii ma zdecydować,

297
00:22:03,480 --> 00:22:06,039
kto ma być tym papieżem.

298
00:22:06,480 --> 00:22:08,799
Po głosowaniu karty są palone.

299
00:22:09,240 --> 00:22:13,199
Jeśli wybór nie został dokonany
- z pieca unosi się czarny dym.
Dym biały to moment przełomowy.

300
00:22:13,640 --> 00:22:20,439
Habemus papam.
Co oznacza "mamy papieża".

301
00:22:20,880 --> 00:22:23,359
Mam nadzieje, że to będzie papież
w duchu zmarłego Franciszka,

302
00:22:23,800 --> 00:22:26,799
z tą wizją Kościoła,
którą on nam po sobie zostawił.

303
00:22:27,200 --> 00:22:30,359
W ostatnich stu latach żadna elekcja
papieska nie trwała dłużej
niż pięć dni.

304
00:22:30,800 --> 00:22:33,719
Konklawe, które wybrało Franciszka,
trwało 25 godzin.

305
00:22:34,120 --> 00:22:39,199
W tym czasie kardynałowie
głosowali pięć razy.

306
00:22:39,720 --> 00:22:43,359
Kto wchodzi na konklawe papieżem,
wychodzi z niego kardynałem

307
00:22:43,840 --> 00:22:46,159
- to dobrze znana
w Watykanie reguła.

308
00:22:46,640 --> 00:22:48,759
Pytanie, czy sprawdzi się i tym razem.

309
00:22:49,240 --> 00:22:51,999
135 kardynałów może oddawać
swoje głosy na biskupa Rzymu

310
00:22:52,480 --> 00:22:56,959
i choć prawo wcale nie nakazuje,
by papieżem został jeden z nich,
w praktyce właśnie tak będzie.

311
00:22:57,400 --> 00:23:00,039
Na liście papabili,
czyli faworytów do tronu Piotrowego
przybywa nazwisk,

312
00:23:00,440 --> 00:23:03,439
a kto ma największe szanse?

313
00:23:03,880 --> 00:23:09,119
Gdy ostatnie dźwięki dzwonów
wypełniały Plac Świętego Piotra,

314
00:23:09,640 --> 00:23:14,799
w Bazylice wśród kardynałów
był już ten, który niebawem
obejmie Stolicę Apostolską.

315
00:23:15,280 --> 00:23:20,959
Papież naszej wspólnoty zmarł,
więc teraz zadajemy sobie pytanie:
kto będzie następcą?

316
00:23:21,480 --> 00:23:22,959
Każdy z nas
ma własne przeczucia.

317
00:23:23,520 --> 00:23:28,119
Swoje przeczucia mają także media,
wskazując tak zwanych "papabili",
czyli "godnych pozycji papieża".

318
00:23:28,560 --> 00:23:31,239
Jeśli zostaniesz wybrany,
jaki będzie twój pierwszy ruch?

319
00:23:31,720 --> 00:23:33,679
Nie da się tego przewidzieć.

320
00:23:34,280 --> 00:23:37,839
Niektórzy próbują.
Wśród najczęściej wymienianych
są trzej Włosi:

321
00:23:38,280 --> 00:23:41,279
70-letni kardynał Pietro Parolin,
obecny sekretarz stanu,

322
00:23:41,840 --> 00:23:45,439
kardynał Matteo Zuppi,
metropolita Bolonii i wysłannik
do spraw Ukrainy

323
00:23:45,920 --> 00:23:50,519
oraz 60-letni
Pierbattista Pizzaballa,
łaciński patriarcha Jerozolimy.

324
00:23:51,000 --> 00:23:55,159
Będziemy się modlić, aby Duch Święty
otworzył serca i umysły kardynałów,
aby mogli wybrać następnego papieża.

325
00:23:55,680 --> 00:23:58,839
Wśród reprezentantów konserwatywnego
skrzydła Kolegium Kardynalskiego

326
00:23:59,360 --> 00:24:03,719
wskazywany jest prymas Węgier,
Peter Erdo.

327
00:24:04,240 --> 00:24:08,719
Według bukmacherów wysokie szanse
ma też pochodzący z Ghany
Peter Turkson.

328
00:24:09,280 --> 00:24:12,519
Jako jednego z kontynuatorów
Franciszka podaje się
Luisa Tagle z Filipin.

329
00:24:12,880 --> 00:24:15,639
Kościół, który wychodzi,
Kościół jako szpital polowy,

330
00:24:16,080 --> 00:24:18,639
jako dom z otwartymi drzwiami
- to jest właściwy kierunek.

331
00:24:19,120 --> 00:24:23,039
Elektorat w tym konklawe
będzie największy
i najbardziej zróżnicowany w historii.

332
00:24:23,480 --> 00:24:27,559
Europejscy kardynałowie
nie będą stanowić większości.

333
00:24:28,040 --> 00:24:31,639
Pierwszy raz będę na konklawe.
To ważne, bo również po raz pierwszy
Papua Nowa Gwinea

334
00:24:32,120 --> 00:24:35,559
będzie uczestniczyć
w wyborze nowego papieża.

335
00:24:36,040 --> 00:24:39,279
Kardynałowie spotkali się już
na Kongregacjach Generalnych.

336
00:24:39,720 --> 00:24:43,359
To czas na wzajemne poznanie się
i rozmowy o aktualnych
potrzebach Kościoła.

337
00:24:43,880 --> 00:24:48,399
Nie jesteśmy jeszcze na etapie
decyzji, a na etapie dyskusji.

338
00:24:48,880 --> 00:24:51,439
Tych wyborów nie można
porównać do polityki.

339
00:24:51,800 --> 00:24:54,479
Tu nie prowadzi się kampanii
ani nie przedstawia
programu wyborczego.

340
00:24:54,920 --> 00:24:57,999
Papież to osoba,
która jest wierna Ewangelii,

341
00:24:58,520 --> 00:25:01,759
dlatego nie chodzi tu o profil po tej,
czy po tamtej stronie,
ale o profil ewangeliczny.

342
00:25:02,200 --> 00:25:04,039
O czynienie dobra.

343
00:25:04,560 --> 00:25:08,919
Na ogół papieżem zostaje kandydat,
który wcześniej nie był papabile.

344
00:25:09,440 --> 00:25:16,319
Przewidywania dotyczące konklawe?

345
00:25:16,800 --> 00:25:18,519
Tak robią w gazetach,
media obstawiają przyszłość,

346
00:25:19,040 --> 00:25:20,999
ale poczekajmy,
aż nadejdzie na to czas.

347
00:25:21,440 --> 00:25:25,279
Ten wybór będzie zupełnie nowy,
to będzie decyzja podjęta wewnątrz,

348
00:25:25,680 --> 00:25:27,999
a nie na podstawie tego,
co świat sobie wyobraża.

349
00:25:28,440 --> 00:25:32,319
W 2005 roku wskazywano
na jednego wyraźnego faworyta
- kardynała Josepha Ratzingera,

350
00:25:32,760 --> 00:25:36,999
czyli Benedykta XVI,
ale znane słowa pozostają aktualne:

351
00:25:37,480 --> 00:25:42,359
"Zwykle kto wchodzi na konklawe
jako papież, wychodzi jako kardynał".

352
00:25:42,880 --> 00:25:46,679
Odpowiedź przyniesie biały dym.

353
00:25:47,520 --> 00:25:54,239
"Miserando atque eligendo"
- mając miłosierdzie, wezwał go.

354
00:25:54,760 --> 00:25:58,759
Te słowa świętego Bedy z VIII wieku
zapisane są na herbie
papieża Franciszka.

355
00:25:59,240 --> 00:26:03,599
Teraz gdy świat go pożegnał,
wielu z nas zadaje sobie pytanie,
czy jego misja, z którą żył,

356
00:26:04,080 --> 00:26:07,519
i słowa, którymi się z nami dzielił,
przetrwają i zmienią świat.

357
00:26:08,000 --> 00:26:12,679
A wojna i niesprawiedliwość
zawstydzą i powstrzymają rządzących.

358
00:26:13,160 --> 00:26:17,119
Adwokat ludzkości,
apostoł miłosierdzia.

359
00:26:17,680 --> 00:26:24,159
Przyjaciel człowieka
- papież Franciszek był blisko niego
niezależnie, czy był to rozwodnik,

360
00:26:24,680 --> 00:26:27,239
bezdomny, uchodźca
- papieża interesowała
indywidualna historia.

361
00:26:27,800 --> 00:26:30,919
Nie prawo kanoniczne, nie doktryna,
ale spotkanie z człowiekiem
i miłosierdzie.

362
00:26:31,400 --> 00:26:33,839
Od słów wolał czyny i gesty.

363
00:26:34,320 --> 00:26:37,199
"Chcę Kościoła ubogiego
i dla ubogich".

364
00:26:37,680 --> 00:26:41,079
Odzierał papiestwo ze splendoru
i blichtru.

365
00:26:41,520 --> 00:26:44,399
Uczynił najpierw siebie ubogim,
wyprowadził się z papieskich
apartamentów,

366
00:26:44,840 --> 00:26:48,919
przesiadł się
do skromnego samochodu,
a potem oddał miejsce bezdomnym.

367
00:26:49,440 --> 00:26:52,679
Na Placu Świętego Piotra.

368
00:26:53,120 --> 00:26:56,679
Niesienie Ewangelii do wszystkich.

369
00:26:57,200 --> 00:27:05,919
Ojciec Święty bardzo mocno podkreślał
te słowa do wszystkich,
do wszystkich, do wszystkich.

370
00:27:06,400 --> 00:27:10,519
Dbał o to, żeby docierać
z pomocą dla tych właśnie osób,
zapewnić lekarzy, fryzjera.

371
00:27:10,760 --> 00:27:23,839
Takie bardzo widoczne znaki.

372
00:27:24,040 --> 00:27:27,479
Dopiero te znaki pokazały nam,
że osoba leżąca na ulicy
to jest człowiek,

373
00:27:27,920 --> 00:27:30,759
nad którym się
trzeba pochylić.

374
00:27:31,280 --> 00:27:38,479
Tym samym papież wystawiał negatywną
ocenę kondycji współczesnego świata.

375
00:27:38,640 --> 00:27:41,199
Jesteśmy społeczeństwem,
które zapomniało, jak płakać,

376
00:27:41,680 --> 00:27:44,239
jak doświadczać współczucia,
cierpieć razem z innymi.

377
00:27:44,640 --> 00:27:48,079
Globalizacja obojętności
odebrała nam umiejętność płaczu.

378
00:27:50,560 --> 00:27:54,279
To zrobiło na mnie największe
wrażenie, że problemy moralne
miały dla niego twarz człowieka.

379
00:27:54,680 --> 00:27:58,759
Miał taką perspektywę, że jak ktoś
przychodzi, to to nie jest ideologia,
to nie jest problem,

380
00:27:59,200 --> 00:28:01,239
to nie jest grzech,
tylko to jest człowiek.

381
00:28:01,680 --> 00:28:04,479
Jeśli ktoś jest homoseksualistą,
szuka Boga i ma dobrą wolę
- kimże jestem, by go osądzać?

382
00:28:05,000 --> 00:28:08,279
Osądzał i zwalczał przypadki pedofilii
w Kościele i ich tuszowanie.

383
00:28:08,800 --> 00:28:13,119
Wprowadził nowe procedury
zgłaszania i rozliczania biskupów.

384
00:28:13,560 --> 00:28:16,439
Stanowczo apeluję o kompleksową
walkę przeciwko
wykorzystywaniu małoletnich.

385
00:28:16,920 --> 00:28:22,239
Powtarzał, że Bóg przebacza
wszystko i przebacza zawsze.

386
00:28:22,680 --> 00:28:28,199
Bóg zawsze przebacza,
ludzie czasem, natura - nigdy.

387
00:28:28,440 --> 00:28:32,399
Był wrażliwy na sprawy klimatyczne,
podobnie jak na społeczne,
i mierzył się z ciągłą krytyką.

388
00:28:32,880 --> 00:28:37,479
Za liberalny dla konserwatystów,
za konserwatywny dla liberałów.

389
00:28:37,960 --> 00:28:43,999
Pozwalając rozwodnikom żyjącym
w ponownych związkach
na przystępowanie do komunii świętej

390
00:28:44,480 --> 00:28:49,239
naraził się wielu w Kościele,
Europie zabrakło też jednoznacznego
potępienia

391
00:28:49,760 --> 00:28:59,479
rosyjskiej inwazji na Ukrainę.

392
00:28:59,920 --> 00:29:05,879
Do krytyki nie zawsze miał dystans,
ale i tak miał go sporo.

393
00:29:06,400 --> 00:29:08,359
W moim wieku muszę się
nieco oszczędzać,

394
00:29:08,840 --> 00:29:12,599
żeby móc służyć Kościołowi,
albo przeciwnie,
pomyśleć o usunięciu się na bok.

395
00:29:13,080 --> 00:29:16,319
Szczerze mówiąc,
to nie jest katastrofa.

396
00:29:16,800 --> 00:29:19,199
Papieża można zmienić,
to nie jest problem.

397
00:29:19,640 --> 00:29:21,039
W Polsce mówił do młodych,
by nie siedzieli, by założyli buty

398
00:29:21,520 --> 00:29:24,599
- te wyczynowe,
by zeszli z kanapy szczęścia po to,
by zostawić ślad.

399
00:29:25,040 --> 00:29:27,119
Mówię dobranoc i dziękuję
za ostatnie dni,

400
00:29:27,480 --> 00:29:30,719
które spędziliśmy tutaj dla państwa
i razem z państwem.

401
00:29:31,120 --> 00:29:32,679
To był wielki zaszczyt.

402
00:29:33,160 --> 00:29:35,599
To wszystko w "19.30".

403
00:29:35,760 --> 00:29:40,999
Bardzo dziękujemy,
że byli państwo z nami,
do zobaczenia.