Aeschylus, Prometheus vinctus: versio Latina Ioannis Sanravii Aeschylus Ioannes Sanravius (Jean de Saint-Ravy) Gregory Crane Perseus Project, Tufts University Gregory Crane Prepared under the supervision of Gregory Crane Schmidt Sciences Perseus Digital Library Medford, MA 2026

The source volume is in the public domain.

 urn:cts:greekLit:tlg0085.tlg003.sanravius1555-lat2 tlg0085.tlg003.sanravius1555-lat2.xml Aeschylus Ioannes Sanravius Aeschyli poetae vetustissimi tragoediae sex, quot quidem extant, summa fide ac diligentia e Graeco in Latinum sermonem, pro utriusque linguae tyronibus, ad verbum conversae Basileae Ioannes Oporinus 1555 IThAC edition record e-rara catalog record

The Latin text, page breaks, speech divisions, verse groups, notes, and surviving Greek-line ranges follow the source transcription. Running heads and isolated folio furniture are excluded. Source corrections are regularized as choice/sic/corr. Canonical card milestones carry resp="Smyth". Explicit gaps preserve absent passages without assigning their cards to unrelated Latin text.

Numeric references resolve sequential lines in the Latin dramatic text; prefixed front references identify argument material.

Encoded in accordance with EpiDoc and CTS/CITE conventions.

 Latin Ancient Greek English (metadata) Corrected the inherited bibliographic attribution to Ioannes Sanravius, Basel 1555; separated and regularized the play as a CTS/EpiDoc Latin translation. Transferred every Smyth card milestone through the surviving line-range evidence, recorded uncertain alignment methods, and encoded historical omissions as measured gaps.
ROBUR ET VIS. Terrae sanè in procul remotum uenimus solum, Scythicam in uiam, ac profundam solitudinem: Vulcane, tibi curæ esse oportet mandata, Tibi à patre edicta: hunc scilicet petris Altijugis hominum conditorem ligare, Adamantinis uinculis, in solidis petris. Tuum enim præmium omnifici ignis lumen Mortalibus furatus præbuit: talis uerò Peccati ipſum oportet dijs dare poenasPeccati ipsum oportet diis dare poenas: Vt doceatur Iouis tyrannidem Amare, hominesque deſinat diligere. VULCANUS. Robur, Visque, uobis quidem mandatum Iouis Habet finem iam, & nihil impedimenti amplius. Ego non audeo, cognatum Deum Vincire ui in conualli tempeſtuosa. Omnino necesse est horum mihi audaciam arripere: Nam patris sermones paruipendere, res sanè grauis. Prudentis Thetidis alticonſilij puer, Inuitum te inuitus inſolutis catenis Vinciam huic inhumano saxo, VULCANUS (cont.). Vbi usque uocem, neque cuiusquam formam mor- talium Vidębis, uiuus solis uerò pura flamma Coloris pulcritudinem mutabis, tibique uolenti Versicolor nox abscondet lucem: Pruinam uerò matutinam sol rursus disſipabit. Semper uerò præsentis mali dolor Vexabit te: qui autem te liberabit, nondum na- tus eſt. Talibus rebus fruêris, ob hominum amorem. Nam deus, deorum non timens bilem, Mortalibus honores præbuiſti præter ius. Hac de causa infuauem hanc cuſtodies petram, Aſtando in somnis, non flectens genu: Multos fletus ac gemitus inutiles Aedes, nam Iouis mentes sunt inexorabiles. Quiſquis recenter imperat, iſt est rudis. ROBUR. Eſto, quid cunctaris et imploras misericordiam frustra? Quid non odio proſequeris dijs inimiciſimum deum, Qui tuum munus mortalibus præbuit? VULCANUS. Neceſsitas & commercium, res admodum grauis. ROBUR. Concedo, repugnare patris sermionibus Aliquo modo potes: non hoc plus uereris? VULCANUS. Semper seūus es, & temeritatis plenus. ROBUR. Nihil prodeſt hunc deſlere: tu uerò Quæ nihil pro'unt, ne fruſtrà laborato. VULCANUS. O diu inuiſum artificium. VULCANUS (cont.). Quid ipsum odio proſequeris laborum præſentium (ut ita dicam) Non eſt artificium in cauſa. VULCANUS. Vtinam ipſum ſortitus eſſet aliquis alius. ROBUR. Omnia fieri poſsunt, præterquam dijs imperare. Nam nullus liber eſt, Ioue excepto. VULCANUS. Nouì quidem, neque his contradicere poſsum. ROBUR. Proindè feſtina huic uincula inijcere, Ne te torpentem inſpiciat pater. VULCANUS. Etiam parata uincula uidere licet. ROBUR. Accipe ipſum manibus, robore firmo, Malleo percute, affige saxis. VULCANUS. Perficitur iam, & non iacet hoc opus. ROBUR. Percute magis, conſtringe, nullo pacto laxa. Nam mirus artifex eſt inueniendi ex inſperatis rebus exitum. VULCANUS. Congruit, ulna autem difficulter soluitur. ROBUR. Hanc quoque fibulâ fortiter, ut Diſcat se impoſtorem ignauiorem eſse Ioue. VULCANUS. Hoc exceptò, nullus iuſtè me accuſabit. ROBUR. Adamantino nunc cuneo contumaces genas Ad pectus uſque fige fortiter. VULCANUS. Heu heu Prometheu, tuos deploro labores. ROBUR. Tu rursus pigreſcis, ac ſuper Iouis inimicos Plangis, ut ne tui miserearis unquam. VULCANUS. Vides ſpectaculum triſte oculis ſpectatu. ROBUR. Videó hunc ſe digna aſſecutum: Sed lateribus illius misce uincula. VULCANUS. Patrare hæc neceſse eſt, nihil iube uehementer. ROBUR. Attamen iubebó, & imperabó tibi: Ito infrà, cruraque conſtringito uì. VULCANUS. Iam sanè peractum eſt opus non longo labore. ROBUR. Fortiter nunc fige graues pedicas: Nam ultor facti grauis eſt. VULCANUS. Similia formæ, lingua tua loquitur. ROBUR. Tu molli meam contumaciam, Iráque acerbitatem ne mihi incende. VULCANUS. Eamus: nam in membris uincula habet. ROBUR. Indè contumelia affice, & Deorum præmia Depeculans hominibus præbe talibus: Qui cum sint mortales, poſsunt ab his te Laboribus liberare. Falſo te Dij Prometheum Vocant: te ipſum oportet prouidere, Quomodo libereris ab hac fortunâ. PROMETHEUS. O Iouis æther, & uolucres uenti, Fluuiorum fontes, marinorum fluctuum Infinitus motus, omniparaque terra, Et qui omnia uidet orbem solis uocó, Videte me, qualia à Dijs patior, Deus cùm sim. Reſpicite, quibus supplicijs Affectus, infinitum Tempus laborabó: quale iuuenis Dux beatorum inuenit pro me Vinculum moleſtum, heu heu. præsens, Et ſequens detrimentum deploro, quà ratione PROMETHEUS (cont.). Tandem laboribus Oportet finem his imponere? Et certè quid dicó? omnia præscio Exaſtè futura, neque mihi nouum Detrimentum ullum ueniet, fatum uerò oportet Conſtitutum ferre me, quàm facilè cognoscentem; Robur necesſitatis inexpugnabile esse. Sed neque tacere, neque non tacere fortunas Has mihi licet: mortalibus præmia Præbens, necesſitates has iam subeó miser. Ferulam plenam ignis capio, Fontem furtiuum, qui præceptor artis Omnis mortalibus fuit, & magnum emolumentum. Tales uerò pænas peccatorum pendó, Subdialis uinculis ligatus, Heu heu. Quæ uox, quis odor mihi obſcurus accidit: Aut diuinâ, aut mortalis, aut mixta, Venit ad ultimum saxum, Meos labores ſpeculatúra, aut quid uolens? Videte uinctum me, infælicem deum, Iouis inimicum, & cum omnibus dijs In inimicitiam uenientem, quicunque Iouis aulam inhabitant, Ob uehementem amorem mortalium. Heu heu, quid tandem rursus strepitum audio? Prope aues sunt, aether uerò leuibus Alarum motibus reſonat: PROMETHEUS (cont.). Omne quod accedit, mihi incutit timorem. CHORUS. Nihil time, amica eſt hæc caterua, Alarum celeribus congreſsuibus Acceſsit hoc saxum, paternas Vix perſuadens mentes. Volucres uerò me miserunt aure. Reſonantis enim ſonus chalybis subijt antrum, Et exterruit meum uerecundum pudorem, In Scythiam discalceatus curru alato ueni. PROMETHEUS. Heu heu, multiparæ Tethyos prolés, Et totam ambientis Terram inquieto fluctû filiæ Patris Oceani: reſpicite, uidete, Quali uinculó uinctus sum, Huius uallis in altis ſcopulis, Cuſtodiam minimè expetendam sustinebó. CHORUS. Videó Prometheu, horrida meis oculis Nebula incidit, plena Lachrymis, tuum corpus uidens, In lapidibus contabefactum Adamantinis uinculis. Nouì gubernatores imperant Olympo, Nouis uerò legibus Iupiter nefarie imperat: Saturnalia quæ antea erant, iam sunt exautorata. PROMETHEUS. Sì uerò me sub terram ad inferos Mortiferos in immenſum Tartarum misiſſet, uinculis in disſolutis Ferociter appropinquans, ut neque Deus, Neq; alius quisquam delectatus fuisset. Nunc verò tanquam ethereum idolum miser, Ab inimicis passus sum irrifiones. Chor. Quis sic corde durus Deorum cui haec placeant? Quis non succenset malis Tuis? Ille dissentit à Iove: ille autem fraudulenter semper Indutus, inflexili mente Domat genus cœleste, Neq; prius desinet quam saturauerit cor, Vel aliqua astutia ceperit inexpugnabile principatu. Pro. Si tamen amplius mei quamvis fortibus In compedibus iniuria affecti, Opera indiguerit beatorum gubernator, Vt ostendam novum consilium, quo Sceptro honoribusq; priuabitur, Nunquam sané mellifonis me persuasionis Cantionibus demulcebit: neq; atroces Vnquam minas timens, hoc ego Dicam, priusquam ex sevis Vinculis me soluerit, pœnasq; pendere Huius mali voluerit. Chor. Tu quidem temerarius es, acerbis Doloribus nihil remittis, Valde admodum liberè loqueris. Meam mentem subijt timor ingens, Timeo tuæ fortunæ: Quò PROMETHEVS. Quò tandem horum laborum oportet te Appellentem finem videre? invictos enim Mores, & cor inexorabile habet Iupiter. Pro. Novi quòd ferox, si apud se Iusticiam habet Iupiter: sed tamen puto Quòd mitiori sententia erit, quado hac liberabitur, Immitem mitigans iram, Ad concordiam mecum & amorem Festinans aliquando veniet. Cho. Omnia patefac, & nobis effare causam, Quo in crimine deprehendens Iupiter, Sic ignominiose & acerbè contumelia afficit: Doce nos, nisi tibi noceat sermo. Pro. Molestum quidem mihi est haec dicere, Vicissim tædiosum tacere: ubiq; infortunium. Vbi statim cœperunt dij irasci, Seditio inter ipsos orta est. Hi quidem volentes Saturnum folio eijcere, Vt Iupiter regnaret videlicet: alij contrarium Studebant, ne unquam Iupiter Dijs imperaret. Inde ego optima quæq; consulens, persuadere Titanas Cæli Terræ filios Non potui, meas blandas astutias Parvipendentes, firmioribus consilijs Putabant sine labore vi dominari. Mihi verò mater non tantum semel Themis, Et Terra, multorum nominum forma una, Quod aliquando adimpleretur prædixerat: Quod neq; ob vim & robur Oporteret, sed dolo Deos imperare. Haec verò me narrante verbis Non dignum putarunt, neq; omnino respicere. Optimum mihi præsentium rerum tunc Videbatur esse, adiungenti matrem Volentem volenti Ioui fauere. Meo consilio tartari profunda Latebra occulta senem Saturnum, Cum illius socijs. hoc modo ex me Deorum tyrannus adiutus, Has malas pœnas mihi rependit. Inest hoc aliquo modo tyrannidi Malum, amicis non fiduciam habere. Quod verò interrogatis, causam ob quam Iniuria afficit me: hoc vobis perspicuum reddam. Vbi paternum solium statim Occupauit, repente Dijs distribuit præmia Alijs alia, & disposuit Principatum: mortalium verò miserorum rationem Nullam habuit, sed illorum genere destructo Omni, voluit aliud condere novum. Istis consilijs nullus me excepto restitit: Ego verò audax liberaui mortales, Ne dilacerati ad inferos migrarent. Hac de causa talibus calamitatibus plector, Molestis ad perpetiendum, & visu miserabilibus. Erga mortales misericordia affectus, talia PROMETHEVS. Assequi Non dignus eram ipse: tamen crudeliter Hic dispositus sum, Ioui infamis aspectus. Cho. Ferreas mentes habet, & ex petris factus est. Quisquis Prometheu tuis non condolet Laboribus: ego verò neq; haec respicere Volui, videns verò dolui corde. Pro. Et tamen aspectu sum ipse amicis miserabilis. Cho. Num his longius progressus es? Pro. Mortales effeci, ne viderent mortem. Cho. Quale inveniens remedium morbis? Pro. Spem cæcam in ipsis collocavi. Cho. Magnum hoc adiumentu dedisti mortalibus. Pro. Illis ipsis ignem ipse præbui. Cho. Et nunc flammante ignem habent homines. Pro. A' quo ipsi discent multas artes. Cho. Talibus de causis igitur Iupiter te Iniuria afficit, & nequaquam mala relaxat? Neq; est ærumnarum finis tibi repositus? Pro. Nullus alius, nisi quando illi visum fuerit. Cho. Quomodo videbitur? quæ spes? num vides, Peccasti: sic verò, ut non mihi dicere Cum voluptate, tibi verò dolor. sed haec Sinamus, ærumnarum quære solutionem aliquam. Pro. Facile est illi, qui extra dolores pedem Habet, admonere & castigare qui male Valent. omnia haec ipse scivi: Volens lubens peccavi, non inficior: Mortalibus succurrens, ipse inveni labores. Non tamen pœnis talibus putabam me Affectum iri, apud petras excelsas Assequentem hunc desertum locum, Et præsentia mala non defleri. Gressim euntes repente fortunas Audite, ut intelligatis omnino omnia. Parete parete, & iuvate Me laborantem: vagans Malum aliud ad aliud haeret. Cho. Non invitis vociferasti Hoc Prometheu, Et nunc levi pede sublimem Sedem relinquens, & purum æthera, Solum avium, ab hac molesta Terra migro: tuos autem labores Volo semper intelligi. Oce. Venio, difficilis viæ finem Emensus, ad te Prometheu: Hanc avem verò, Meo arbitratu sine frenis regens: Tuis verò fortunis, scito, condoleo. Cognatio sic enim arbitror me Cogit: sine genere, Non est cui maiorem fortunam tribuere quam tibi. Cognosces verò haec quàm vere, neq; frustra Grata loqui licet mihi. age igitur Significa mihi, qua in re oportet me tibi opitulari? PROMETHEVS. Non enim unquam dices, quòd Oceano Sit tibi amicus firmior. Pro. Age quid negotij est, tu iam meos labores Spectatum venis? quomodo ausus es relinquere A' te denominatum fluctum, & petris tectas Proprias latebras, ferriparamq; Venire in terram? num speculaturus fortunas Meas appulisti, & condolens malis? Inspice spectaculum, hunc Iovis amicum, Constituentem tyrannidem, Quibus doloribus ab ipso afficior. Oce. Video Prometheu, consulereq; tibi Optima quæq; volo, quamvis versutus sis: Nosce teipsum, & accipe mores Novos. nam novus tyrannus est dijs. Si hoc modo acerba & acuta verba Debacchatus fueris, statim te, quamvis procul Sedens Iupiter, audiet: ita ut tibi bilem Præsentem, laborum iocum esse arbitretur. Sed ô miser, quas habes iras, remitte, Et quære horum malorum solutionem Fortassis tibi stultè haec profundere videor, Talia sané, ô altiloqua Lingua Prometheu. premia erunt. Tu nunquam humilis es, neq; cedis malis: Et vis ad præsentia, alia addere. Me igitur præceptore utens, Stimulo crus extendes, videns quòd Acerbus princeps, non subditus imperet. Oce. At ipse nunc tentatum eo, Si potero te his laboribus liberare. Tu verò quiesce, neq; multum garri. An'ne nosti, accurate cum prudens sis, Linguæ vanæ multam adesse? Pro. Admiror te, cum sis extra multam, Ausum mecum omnium rerum participem esse. Et nunc desiste, neq; sollicitus sis: (est facilis. Nam omnino non persuadebis ipsum: persuasio non Inspice ipse, ne quid tibi mali in itinere contingat. Oce. Longè melior natus es ad docendos propinquos, Quàm te ipsum: hoc opere & sermone coniecto, Enitenti haudquaquam contradicas. Iactito enim, iactito hoc donum mihi Daturum Iovem, ut ab his libereris laboribus. Pro. In his te laudo, & nunquam desistam. Nam nihil diligentiæ negligis: sed Nihil frustra laborato, nihil profuturus Mihi laborabis, quamvis laborare velis: Sed quiesce, te ipsum procul continens. Nam ego etsi infælix sim, non tamen Vellem pluribus tales pœnas contingere. Oce. Non videlicet: nam etia me fratris tui fortunæ Molestia afficiunt Atlantis, qui in Hesperijs locis Stat, columnam cœli & terræ Humeris sustinens, pondus non tolerandum: Terrigenumq; acerbarum incolam PROMETHEVS. Latebrarum videns, misericordia tactus sum, hostile Centiceps, vi conantem Typhonem (monstrum, Impetuosum, qui omnibus dijs restitit, Acerbis maxillis canens cædem, Ex oculis coruscavit terribile lumen, Tanqm Iovis tyrannidem depopulaturus vi. Sed decidit in illum Iovis inquietum iaculum, Procumbens fulmen, spirans flammam, Quod cum perterruit ab altis Iactationibus: in ipsa mente percussus, Illius robur combustum, & de cœlo tactum est, Nunc verò cassum & immensum corpus Iacet prope angustias maris, Vaporans sub radicibus Æthnæ. In altis eius verticibus sedens, ferrum cudit Vulcanus: inde profluent aliquando Fluvij ignis, vorantes feris genis Frugiparentis Siciliæ latos campos: Tali Typhon feruebit bili, Calidæ inexoptabilis iaculis ignivomi turbinis, Sic Iovis flumine combustus. Pro. Tu neq; ineptus es, neq; me præceptore Indiges: teipsum serva, ut scis. Ego præsentem feram fortunam, Donec Iovis voluntas desistat irasci. Oce. Igitur hoc nosti Prometheu, quòd Ire laborantis, sunt medici sermones. Pro. Si quis in ipsa occasione lenierit cor, Et non vigentem animum minuerit vi. Oce. In promptitudine & audacia aliquam Inesse vides multam? doce me. Pro. Laborem supervacaneum, & levem stultitiam. Oce. Sine me igitur hoc morbo laborare, postquam Optimum est, sapientem non videri sapere. Pro. Meum videbitur hoc peccatum esse. Oce. Aperte me domum remittunt tua verba. Pro. Ne te in inimicitiam conijciat lamentatio mea, vereor. Oce. Novi imperantis potentes sedes. Pro. Hoc cave, ne dolore afficiat cor. Oce. Tua calamitas Prometheu, præceptor est. Pro. Discede, abi, serva præsentem mentem. Oce. Mihi enitenti dixisti haec verba. Lata via ætheris accelerat alis Quadricrura avis: lubens enim Proprijs stabalis flecteret genu. Cho. Lugeo infœlicem tuam fortunam Prometheu, Lacrymosum ab oculis Delicatis distillans fluentum, genas Humidis tinxi fontibus. Immensa enim Haec Iupiter legibus proprijs firmans, Superbam prius dijs ostendit Potentiam: omnis iam lugubrè Resonuit regio, egregium Et imperio dignum lugent tuum & consanguineorum Honorem, quicunq; incolam PROMETHEVS. Castæ Asiæ sedem inhabitant. Tuis magnis nocumentis Condolent mortales, Et Colchidæ terræ incolæ virgines Pugnæ intrepidæ, multitudoq; Scythica: Qui etiam extremum terræ locum circum Mæotide Paludem inhabitant, Arabiæq; martialis natio, Et qui oppidum Caucafum altiiugum Prope habitant, infestus exercitus Resonans cum hastis acutis. Tantum antea in laboribus Domantem in decessis Nocumentis Titanum vidi deorum Atlantem, qui semper grave robur. Fortem & cœlestem polum Humeris sustinet, resonat marinus fluctus Incidens, tristatur gurges, Nigrum antrum Plutoniæ subsfremit Terræ, & fontes castorum fluuiorum Deflent dolorem miserabilem. Pro. Neq; mollitia, neq; pertinacia putetis Me tacere: cogitatione affligor corde, Videns me ipsum hic ligatum, Et his Dijs novis dona Aliquis alius quàm ego determinavit omnino. Sed haec taceo. nam vobis scientibus Haec dicerem. mortalium verò dolores Audite: cum primò fatui essent, Cordatos eos feci, sensu mentis declarantes. Dicamq; vobis accusationem nullam, quam contra homines habeam, Sed eorum quæ dedi benevolentiæ exponam: Qui primò quidem videntes, frustra videbant: Audientes non audiebant, sed somniorum Similes formis, parvo tempore, Miscebant omnia temerè, neq; lateribus ædificatas Domos apricas noverant, neq; parandorum ligno- rum artem: Inferni habitabant tanquam tenues Formicæ antrorum in secessibus opacis: Neq; erat illis vera hyemis coniectura, Neq; floridi veris, neq; frugiferæ Æstatis certitudo: sed sine ratione omnia Faciebant, donec ipsis ipse ortus astrorum, Et iudicatu difficiles occasus ostenderim. Numerum tamen excellentem deceptionibus Inveni eis, literarumq; compositiones, Et memoriam omnium musiparam operatricem. Coniugaui primò iugis bestias Subiugijs servientes corpori, ut Mortalibus maximorum laborum vicissitudines Essent, ad currus duxi admittentes frena Equos, effigiem divitis voluptatis. Marivagas nullus alius, me excepto, Liniuolas invenit nautarum naves, Tales machinas inveni miser PROMETHEVS. Mortalibus: ipse verò non habeo artem, Quà præsenti malo liberer. Chor. Passus es acerbum malum, falsus mentis Errore, tanquam malus medicus in morbum Incidens desperas, teq; ipsum non potes Invenire quibus remedijs cures. Pro. Si quæ supersunt audiveris, magis admiraberis, Quas nempe artes & dolos illis constitui. Si quis in maximum morbum incidebat, Non erat remedium, non cibus, Non unguentum, non potus: sed remediorum Penuria interibant, priusquam illis Ostenderem temperamenta mitium medelarum, Quibus curant omnes morbos. Multos modos vaticinationis ordinavi, Et iudicavi primus ex somnijs quæ oportet Visione fieri, & sortes iudicatu difficiles Explicaui illis, signaq; quæ in itinere contingunt: Curvi unguiumq; volatum avium exacte Determinavi, quæ sint bonæ naturæ, Quæ verò malæ: rationemq; vivendi quam Habent, quæq; inter se Amicæ, quæ inimicæ, quæ earum sint consortia Viscerum lenitatem, & colorem quendam Habentem ad voluptatem dæmonum: Bilis fibrarumq; variam pulchritudinem, Adipe membra occultata, & longos Lumbos incendens, ad artem difficilem iudicatu Inspiravi in mortales, & flammea portenta Ante oculos illis posui, antea cum essent obscura. Haec quidem talia, quæ infra terram Occultata, hominibus utilia, Aes, ferrum, argentum, aurum, quis Dicet ante me se invenisse? Nullus apertè scio, nisi frustra nugari velit. Paucis verbis omnia collectim disce: Omnes artes à Prometheo habent mortales. Cho. Ne nunc mortales iuva plus quàm debes, Vt te ipsum negligas infœlicem. nam ego Benè spero, si his vinculis adhuc Solvaris, nihil minus te posse Iove. Pro. Non haec hac ratione sors fatalis Perficere destinata est, infinitis laboribus Et doloribus affectus vinculum fugio: Ars verò necessitate longe inferior. Cho. Quis est fati igitur gubernator? Pro. Parcæ triformes, memoresq; Erinnyes. Cho. His sanè Iupiter est infirmior. Pro. Nequaquam effugiet fatum. Cho. Quid enim Ioui decretum est, nisi semper imperare? Pro. Hoc non audies, ne supplica. Cho. Aliquid grave videlicet est, quod contines. Pro. Alio sermone narrabitur hoc: nequaquam Narrandi est occasio, sed occultandum est Quàm maximè. hunc servans ego, Vincula seva, & dolores effugiam. Cho. Nequaquam, qui omnia regit, ponet meæ sen tentiæ robur Aduersarium Iupiter: neq; definam Deos sanctis conuiuijs interpellans, Sacrificijs trans Oceani patris Immortale equor: neq; unquam mentirer verbis. Sed mihi hoc manebit, & nunquam tabescet: Suave aliquid, longam extendere vitam, Spe manifesta animum crescentem In prudentia. horreo te respiciens Infinitis laboribus afflictum. Iovem enim non timens, Propria sententia colis admodum mortales, ô Pro metheus. Age quomodo ingrata Gratia, ô amice dic, ubi aliquod subsidium? Quis mortalium auxilium præbet? neq; vidisti Languorem immobilem, somnij similem, quo Hominum cæcum genus impeditum. Nunquam Iouis concentum mortalium Euitant consilia. Didici hæc, tuas Respiciens perniciosas fortunas, Prometheu. Anceps mihi cantio accidit, Hoc & illud pro lauacris, & lecto, Tuum Hymeneum desiderio nuptiarum, premis Duxisti Hesionam tunc sororem, Persuadens uxorem coniugem. Io. Quæ terra, quæ natio? quem dicam videre, Nunc Hunc in vinculis lapideis Talibus montanis Afflictum? cuius peccati Pœnam peris, significa, quò Terrarum laboriosa ego erraui? Heu heu, Pungit me miseram rursus aliquis stimulus, Idolum Argi terrigenæ, recede, ô terra, timeo Centoculum videns bubulcum, It ille verò fraudulentum habens oculum, Quem neq; mortuum terræ occultat: Sed me miseram, ex mortuis transiens Persequitur, & errare facit ieiunam per Marinam arenam. cerata verò Resonat fistula perfecta somniferam legem. Heu heu, quò quò, unde unde, Quà me ducunt longi errores? Quid tandem Iupiter, quid tandem, Quid tandem iunxisti, inveniens Peccantem in nocumentis? heu heu, Furibundo terriculo miseram Insanàm sic venaris? Igni combure me, aut terra occulta, aut Marinis monstris da cibum: neq; mihi invideas Gloriæ rex, Satis me vagi errores Exercuerunt: neq; possum intelligere, quo pacto Mala fugiam. Cho. Audis clamorem cornubovis puellæ PROMETHEVS. Pro. Maximè audio lymphatam puellam Inachi, quæ Iovis fouet cor Amore: nunc longissimos cursus Iuno odiosa exercet. Io. Vnde tu mei patris nomen vociferaris Dic mihi miseræ, quis'nam sis miser. Meq; miseram verè dixisti. Diuinitus missum malum nomasti, Quod me urit pungens Stimulis acribus, heu heu, Saltationum ieiunam, supplicijs Vehemens veni, Culpandis curis domata. Deorum infœlicium aliqui qualia ego patiuntur? Sed manifestè mihi significa, Quid me pati oportet, et quid non: quod'nã sit morbi remedium Ostende: si nosti, narra, Dic huic vagæ puellæ. Pro. Dicam aperte tibi omnia quæ vis scire, Non inferens ænigmata, sed simpliciter, Quemadmodum decet amicos alloqui. Ignis datorem mortalibus vides Prometheum? Io. O qui apparuisti mortalibus commune adiumentu, Miser Prometheu, cuius causa hæc pateris? Pro. Citò quieui, meos lugens labores. Io. Hoc igitur mihi præbebis donum? Pro. Dic quod petis, omnia intelliges ex me. Io. Significa, quis te in conualli ligauit? Pro. Consilium Iouis, manus Vulcani. Io. Quorum peccatorum pœnas pendis? Pro. Hoc solum tibi manifestum sufficiat. Io. Præter hæc etiam finem mei erroris Ostendito: quod erit tempus huic miseræ puellæ? Pro. Melius hæc non intelligere, quàm intelligere, tibi foret. Io. Ne me celato hoc, quòd debeo pati. Pro. Non priuo te ab hoc dono. Io. Quid igitur cunctaris patefacere omnia? Pro. Non invideo, sed vereor ne molestem tuum animum. Io. Ne plus mei curam habeas: nam mihi suave est. Pro. Postquam cupis, dicere oportet, audi iam. Chor. Nondum verò: sed mihi quoq; partem volu ptatis præbe, Huius primò audiamus morbum, Ipsa dicente exitiales fortunas: Reliquas ærumnas doceatur à te. Pro. Tuæ partes sunt Io, istis gratificari: Præsertim omnino sororibus patris, Vt plorent & lugeant tuas fortunas. Deinde ubi debet quis defleri, Ab auditoribus dignam moram habet. Io. Non noui, quo pacto vobis possum dissidere. Apertis verbis, quæ vultis, Audietis. certè dicens lamentor, PROMETHEVS. Diuinitus missam tempestatem, & corruptionem Formæ, unde mihi miseræ accidit. Semper visiones nocturnæ habitantes In thalamo meo, hortabantur me Lenibus verbis: ô valde fœlix puella, Quid virgo manes diu, dum licet tibi nuptias Maximâs assequi? nam Iupiter libidinis telo A' te incensus est, contrahere Venerem Vult: tu verò filia ne recusa lectum Iouis, sed exi ad Lernæ profundam Paludem, greges patris pascens, Vt Iouis oculus recreetur amore. Talibus visionibus occupabar omnibus noctibus Infælix ego, donec patri Potui narrare nocturna somnia. Ille verò Pytho & Dodonem crebros Vates misit, ut disceret quid oporteret Illum facere, aut dicere, ut Dijs grata patraret. Reversi verò sunt varia renunciantes Vaticinia, incertè difficultèrq; dicta. Postremo verò apertum oraculum venit Inacho, Manifestè iubens & dicens ut Domo patriâq; expelleret me, Liberataq; ipsa errarem ad fines usq; terræ. Quod si renueret, flammiferum Iouis venturum Fulmen, quod omne genus consumeret. Tali vaticinio Apollinis persuasus, Expulit eiecitq; me domo Invitam inuitus: sed coegit illum Iouis propositum, talia vi patrare. Statim mea forma mutata Sunt: cornuta, & acuto ore, ut videtis, Stimulo puncta, furenti cursu Veni ad potum bonum Cerinæ fluentum, & Lernæ verticem: tunc bubulcus terrigenæ Effrenis ira Argus, insecutus est, crebris Oculis videns mea vestigia. Inopinatum verò fatum, ipsum repentinus Vita priuauit. Lymphata verò ipsa, Flagello diuino terram ex terrâ percurro, Audis quæ acta sunt. si potes dicere, Reliquos labores significa: neq; mei misertus, Consoleris me falsis verbis. nam morbum Turpissimum esse aio, ornatâ verba. Cho. Ah ah, abstine heu, Nunquam optarem inaudita verba venire In meum auditum: neq; huc tristia spectatu, Et non toleranda nocumenta, mala, terricula bicipiti Stimulo pungere animam meam, Heu heu, fors fors, Horrui videns actionem Iouis. Pro. Tu ante luges, & plena timoris es: Contine, donec reliqua intellexeris. Cho. Dic, doce: ægrotis aliquid suave, Reliquum præscire dolorem erit manifestè Pro. Hoc negotium perfici à me, PROMETHEVS. Leve est: intelligere hanc primò voluistis, Ipsa suas ærumnas narrante. Reliqua nunc audite, quas molestias oportet Ferre hanc à Iunone iuvenem. Tu verò Inacheum Inacheum semen, meos sermones In animo pone, ut finem huius mali discas. Primò quidem hinc ad solis ortum Conuersa, ingredere inaratos campos. Ad Scythas vagos venies, qui plicatas domos Sublimes inhabitant, in rotundis vehiculis Longè iaculantibus arcubus suspensi. Ad quos ne ito, sed marinis pedes Occultans cautibus transibis regionem. A' sinistra habitant manu ferrarij Fabri Chalybes, quos vitare te oportet, Nam sunt feri, & non affabiles hospitibus, Venies ad flumen violentum non falso nominatum: Quod non traijcies, nam facile traiectu non est: Priusquam ad Caucasum veneris, montium Altissimum, unde fluvius efflat robur, Ab ipsis radicibus. acrios verò oportet Te vertices superando, meridianam Adire viam: inde Amazonum ad exercitum Venies, viris detestatum, quæ Themiscyram Habitant, circa Thermodonta (ubi Aspera maris Salmydesia maxilla est, Inhospitalis nautibus, nouerca nauium.) Ipsæ te deducent libentissimè. Isthmum verò in ipsis angustiis paludis portis Cimmericum venies: quem oportet te fortiter reli quendo, Transire Mæotidem paludem, Erit semper mortalibus multus sermo De tuo transitu: Bosporus eiudem nominis Vocabitur. relinquens verò Europæ solum, In continentem venies Asiam: num vobis videtur Deorum tyrannus in omnibus simul Violentus esse? huic mortali ipse Volens misceri, hos intulit errores, Acerbum nacta es, ô puella, tuarum nuptiarum Procum. quæ nunc audiuisti verba Tibi visa sint neq; sermonum procœmia. Io. Ah ah, heu heu, Pro. Tu rursus clamasti, & pungeris. quid videlicet Facies, quando reliqua audies mala? CHo. Quid'nam reliqua mala huic dices? Pro. Tempestuosus pelagus intractabilis doloris. Io. Quid videlicet mihi prodest vivere? sed non ce leriter Proieci meipsam ex hac aspera petra, Vt ex hoc loco proruens ab omnibus laboribus Liberarer? nam melius est semel mori, Quàm semper mala perpeti. Pro. Quàm molestè meas ærumnas ferres, Cui nunquam mori constitutum est. Ipsa mors fuisset dolorum liberatio. PROMETHEVS. Nunc nullus finis mihi propositus est Laborum, priusquam Iupiter regno cadat. Io. Num aliquando principatu cadet Iupiter? Delectarer, ut arbitror, si illam videre calamitatem, Quomodo non? quæ à Iove contumelia affecta sum. Pro. Ex his igitur tibi licet intelligere. Io. A' quo tyrannicis sceptris priuabitur? Pro. Ipse à seipso, imprudens consiliorum. Io. Quomodo, significa: modò ne tibi hoc noceat. Pro. Contrahet matrimonium, ex quo dolebit. Io. Deam ducet, aut mortale? si fas est dicere, dicito. Pro. Quales erunt illæ nuptiæ, non licet dicere. Io. Num ab uxore eijcietur folio? Pro. Quæ pariet filium fortiorem patre. Io. Neq; est huius fortunæ aversio? Pro. Non, priusquam ego vinculis soluar. Io. Quis igitur te soluet, invito Ioue? Pro. Tuorum aliquem nepotum opus est esse. Io. Quomodo dixisti? meus filius te liberabit à me Pro. Tertius decimus generatione. Io. Non amplius captu facile hoc vaticinium. Pro. Et neq; tuos quære intelligere labores, Io. Ne mihi proponens lucrum, deinde aufer, Pro. Duorum sermonum altero te donabo. Io. Qui sit, ostende, mihiq; da electionem, Pro. Do, elige. aut enim reliquos labores tibi Dicam manifestè, aut quis me soluturus est. Cho. Horum partim huic, partim mihi gratiam Dare velis, neq; sermones contemne, Huicq; narra reliquum errorem: Mihi verò, qui te soluet. hoc enim cupio. Pro. Postquam cupitis, non aduersabor: Omnia quæ vultis, vobis narrabo. Tibi primò, Io, multiuagum errorem dicam, Quem tu tabulis memoribus mentium scribes. Quando transibis fluentum, terminum Asiæ Ad solis ortum, flammeâs solis vias, Murmur maris transiens ibis, donec exeâs Ad Gorgoneos campos Sistinis, ubi detestatæ Phorcydes habitant, puellæ validæ, Tres cygniformes, communem oculum possidentes, Vnidentes, quos neq; sol respicit Radijs, neq; nocturna luna unquam: Prope sunt hæ tres sorores alatæ, Dracontinis pilis, Gorgones mortalibus invisæ: Quas qui mortalium viderit, non amplius vivet, Hoc tibi vitandum esse dico, Aliud audi triste spectaculum: Acutum os habentes, Iouis longè clamantes canes Aduncos vitabis, unoculumq; exercitum Bellicosum equitantem, qui aurifluum Habitat circa meatum Plutonis, Ad hunc non ibis: remotæ terræ Venies ad nigram nationem, quæ iuxta solis Fontes habitat: ibi fluvius Æthiops est. Huius ad ripas ito, donec traijcias: PROMETHEVS. Traiectum, inde à montibus Biblinis Mittit venerandum Nilus potatu bonus fluentum: Ipse te deducet in Triquetram terram Nilotim, cuius longam coloniam Constitutum est tibi & filijs tuis condere, Horum si quid tibi incognitum, & inuetu difficile est, Rursus interroga, & disce apertè. Plus enim mihi est otij, quàm vellem. Cho. Si aliquid superest, quod Possis narrare, de huius vago errore, Dic: si verò omnia dixisti, nobis rursus gratiam, Quam petimus, da, & recordare huius, Pro. Omnem finem profectionis hæc audivit, Vt autem sciat, quòd non frustra audiuerit me, Quæ passa est priusquam huc veniret dicam, Hoc signum dans meorum verborum: Magnam tamen multitudinem relinquam verborum, Ad finem tendens tuorum errorum. Postquam venisti ad Molossam regionem, Circaq; altam Dodonem, ubi Divinatrix est sedes fatidici Iouis, Monstrumq; inauditum nominatæ quercus, Sub quibus tu manifestè & non obscurè Nominata es Iouis inclytâ uxor Futura esse, aliquid horum tibi arridet. Inde lymphata littoreâ Viâ venisti ad magnum sinum Rheæ, A' quo errabundis cursibus agitaris, Sequenti tempore Ponticus gurges, Manifestè scias, Ionicus vocabitur, Tui transitus monumentum omnibus mortalibus, Signum hoc tibi erit meæ mentis, Vt plus appareat quàm dictum sit, Reliqua vobis hic in commune narrabo, In ipsum veniens antiquorum sermonum vestigium. Est autem urbs Canopus ultima terræ, Nili apud ostia & aggerem: Ibi te Iupiter reddit mentis compotem, Contrectans intrepidâ manu, & tangens tantum, Eiudem nominis Iouis filiorum Paries nigrum Epaphum, qui fruetur Terra, quam latè fluens Nilus irrigat, Quintâ ab ipso generatione quinquaginta natorum Rursus Argos non inuita veniet, Fœminea, fugiens nuptias fraternâs Nepotum: hi verò mente capti Circi columbarum non diu relicti, Venient venantes non venatile Matrimonium. Invidiam corporum habebit deus. Pelasgia suscipiet eos, fœmineo Interfectos Marti, nocturnâ audaciâ Vxor maritum quemq; priuabit vitâ, Ancipitem in iugulum immittens ensem. Talis libido invadet inimicos meos, Vnam puellarum mansuetudo demulcebit, ne Occidat coniugem, sed ut misereatur. PROMETHEVS. Duarum sententiarum unam volet, Vocari potius ignaua quàm cruenta. Ipsa Argis regium pariet genus. Longo sermone oporteret hæc exactè exquirere, Ex hoc semine nascetur audax, Arcubus inclitus, qui me ex his laboribus Liberabit. tale oraculum antiqua Mater mihi narravit Titanis & Themis: Quomodo, & qua ratione, longum esset Narrare, & tu nihil intelligens inde lucraris, Io. Heu heu, ἐλελελοῦ, Me rursus sideratio, & quæ mentem percellit Insania, calefaciunt, stimuli cuspis Me pungit frigidâ, Cor timore mentem calcitrat: Vertuntur oculi in gyrum, Extra cursum feror rabie, Spiritu stolido, linguæ imbecillis, Turbulenti sermones, ferimur temerè Ad fluctus tristis nocumenti, Cho. Sanè sapiens erat, sapiens sanè, Qui hoc tulit sententia, Et linguâ protulit, Affinitatem contrahere suæ conditionis parem Multum pro desset: at neq; diuitijs Magnificas, neq; Genere superbas pauper Amaret nuptias, Nunquam Parcæ, nunquam Videatis me consortem lectorum esse, Neq; coniunctam alicui cœlesti, Nam timeo, inamabilem virginitatem Iûs videns, affectam à Iunone Non ferendis erroribus laborum, Mihi verò æquale matrimonium Non est terrori: neq; vereor, ut meliorum Deorum amor inuitabili oculo respiciat Nam istud est ineluctabile bellum, & necessitatem Affert inevitabilem: neq; haberem quò me vertere, Nam Iouis consilium non video quomodo fugerem." Pro. Certè tamen Iupiter, quamvis sit superbus, mens Erit humilis, tale optabit Matrimonium parare, quod ipsum tyrannico Solio imprôvidum eijciet. patris verò execratio Saturni tunc perficietur omnino, Quam imprecatus est cadens diuturnis folijs. Talium laborum eversionem nullus deorum Poterit, me excepto, manifestè demonstrare. Ego hæc noui, & quomodo ad hæc nunc Fidens sedeat sublimibus fragoribus Confisus, quatiens manibus igniuomum telum: Nihil illum hæc iuvabunt, quin Cadat turpiter casu non tolerando. Talem aduersarium parat nunc Ipse sibi inexpugnabile monstrum, Qui flammam fulmine potiorem inveniet, PROMETHEVS; Ac tonitru longè fortiorem strepitum, Marinumq; terræ quatientem morbum Tridentem Neptuni arma dissipabit. Incidens verò in hoc malum, discet Quantum dominari & seruire differant. Cho. Tu nequaquam quævis loquere de Iove. Pro. Quæ perficientur, præterea quæ volo, dico, Cho. Expectare ne oportet, ut aliquis dominetur Pro. Ex his habebit inquietiores labores. Cho. Quomodo non times talia fundere verba? Pro. Quid'nã timere, mori mihi non est constitutu. Cho. Sed tibi ærumnas bis molestiores præbebit, Pro. Faciat igitur, omnia sunt mihi expectata. Cho. Qui colunt Adrastiam, sunt sapientes. Pro. Cole, infervi, ora imperantem semper: Mihi nihil minus curæ est, quàm Iupiter, Faciat, imperet hoc parvo tempore Vt vult: nam dijs non imperabit diu. Sed video hunc Iouis cursorem, Tyranni noui ministrum: Omnino aliquid novi nunciaturus venit. Mer. Te acerbe super acerbum impostorem In deos peccantem, mortalibus Præbentem honores, furem ignis dico, Pater iussit, quas iactitas nuptias, Proloqui, à quibus ipse eijcietur imperio: Et hæc quidem non obscurè, Sed inconsulto dic: neq; mihi duplâs Vias proijce Prometheu. vides enim, quòd Talibus Iupiter non mollitur. Pro. Grauis, & prudentiæ plenus Tuus sermo est, tanquam deorum ministri. Recenter iuvenes imperatis, & putatis Fœliciter inhabitare cœlum: num ego ex his Geminos tyrannos cadentes sensi? Tertium iam imperantem etiam videbo Turpiter & celeriter: num tibi videor Timere & vereri novos deos? Valde & omnino deficio: tu verò Viam qua venisti accelera rursus, Intelliges enim nihil eorum quæ me interrogas. Mer. Talibus quidem prius contumacijs, Te ipsum in tales dolores coniecisti, Pro. Tuo cultui meam infelicitatem, Manifestè scias, non mutarem ego. Melius est, ut arbitror, huic seruire petræ, Quàm patri dicere Ioui bonum nuncium: Sic contumelia afficere contumeliosos opus est Mer. Gaudere videris præsentibus malis, Pro. Gaudeo, gaudentes hic meos inimicos Ego sentio, & te inter illos esse dico. Mer. Me quoq; calamitatibus culpas? Pro. Vt simpliciter dicam, odio prosequor deos, Quicunq; bene affecti, malis afficiunt me iniustè. Mer. Audio ego te insaniéntem non paruo morbo. Pro. Ægrotarem, si inimicos odio habere morbus esset. Mer. PROMETHEVS. Mer. Non eris ferendus, si tecum bene agatur. Pro. Hei mihi. Mer. Hoc verbum nescit Iupiter. Pro. Sed docebit omnia senescens tempus, Mer. Et tamen nondum tu nosti sapere. Pro. Te autem alloquebar, cum non esses minister. Mer. Respondes nihil eorum quæ vult pater. Pro. Et tamen debens penderem illi gratiam. Mer. Conuiciatus es me, tanquam puerum. Pro. Non enim puer es, neq; eo dementior: Num expectas aliquid à me audire? Non est ius, neq; machinatio, quâ Cogat me Iupiter narrare hæc, Priusquam soluantur vincula perniciosa. Contrà hæc proijciatur comburens flamma, Candidiori nube & tonitribus Terrestribus confundat omnia, terreat, Non enim flectet me, ut hæc dicam, A' quo oportet illum cadere regno. Mer. Vide nunc, an hæc remedia tibi videantur, Pro. Vidi iam hæc, & consulta olim. Mer. Audebis audebis, ô fatue, tandem Ad præsentes labores sapere. Pro. Turbas me frustra, tanquam fluctus consolans. Da operam, ne tandem ego tanquam Iouis Sententiam veritus, effœminatis seruiam, Et invocem magnum inimicum Muliebribus supplicationibus manuum, Solue me ab his vinculis, omnino rogo. Mer. Dicens visus sum multa frustra dicere, Neq; molliris, neq; mitigaris precibus Meis, mordens frenum tanquam recenter coniugatus Pullus vim infers, contraq; habenas pugnas, Vehemensq; es consilio infirmo, Contumacia ei, qui non sapit bene, Ipsa per se nihil potest. Vide si non meis verbis persuadearis, Quanta in te tempestas, & malorum procella Veniet inevitabilis. primò quidem asperam Convallem tonitru & fulmineâ flammâ Pater dissipabit, in hacq; occultabit corpus Tuum, cauata petra feriet te: Ibi longum tempus perficiens, Rursus in lucem venies: Iouis verò Alatus canis cruenta aquila, voraciter Lacerabit corporis magnam fissuram, Non vocatâ veniens, vorans quotidie Nigrum hepar conuiuabitur. Talis laboris finem ne expecta, Donec aliquis deorum successor tuorum laborum Apparuerit, volueritq; tenebrosum ire in Orcum, obscurumq; antrum tartari. Ad hæc consulta: nam non ficta est Hæc iactantia, sed valdè vera, Mentiri nescit os Iouis: sed quæ dicit, perficit. tu verò Vide, & curam adhibe, neq; contumaciam PROMETHEVS. Consultatione meliorem putes esse. Cho. Nobis quidem Mercurius non videtur intempesti Dicere: iussit enim te contumaciam Relinquere, & scrutari sapiens consilium. Pare: turpe est sapientem peccare. Pro. Mihi scienti hoc nuncium Iste vociferatus est. affici malis Inimicum ab inimicis non est molestum. Ad hæc mihi proijciatur Ignis anceps fax, æther Commoueatur tonitru, inflammationeq; Sæuorum ventorum, terram verò funditus Ex ipsis radicibus quatiat ventus, Fluctus verò maris violenti impetu sepeliat me, Et in solum cœlestium astrorum, Aut in nigrum tartarum penitus Proijciat corpus meum necessitatis Grauibus turbinibus, omnino me non interficiet. Mer. Talia sanè furiosorum Consilia & verba licet audire. Quid iam deest non insanire? Cho. Si hæc bene acciderint, remittet furores, Mer. Sed enim vos nocumentis huius Laborantes, ab hoc loco Secedite statim, Ne mentes vestras stolidas faciat Tonitru sonitus terribilis. Chor. Aliud dic, & narra, Vt me persuideas. non enim hoc Tolerando sermone abstraxisti me. Quomodo iubes me malitiam exercere? Cum hoc quoniam quæ oportet pati volo, Proditorés enim odio prosequi didici: Neq; est morbus ullus, quem magis oderim. Mer. Sed memores sitis eorum quæ prædico, Ne à malo captæ Accusetis fortunam: neq; unquam dicatis, quòd Iupiter Vos in improvisum malum coniecerit. Sed ipse vos ipsos accusate. Absit ut ipse vos ipsos scientes, Neq; repentè, neq; ocultè, In infinitum rete doloris Implicetis ab ignoratione. Pro. Et tamen opere, & no amplius sermone, terra Fremens sonus resonat Tonitru, faces splendidunt Fulminis ignitæ, & turbines puluerem Torquent, insultant ventorum Spiritus omnium inter se, Contrarij seditionem excitant, Mixtus est aer mari. Talis impetus à Iove mihi Contingens, mouet metum manifestè, O' matris mei cultus, ô omnibus Æther commune lumen voluens, Vides me quàm iniusta patior. PROMETHEI FINIS.